Binûn

Kasas Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ) أَعَادَ هَذَا الضَّمِيرَ لِاخْتِلَافِ الْحَالَيْنِ، يُنَادَوْنَ مَرَّةً فَيُقَالُ لَهُمْ:" أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ" فَيَدْعُونَ الْأَصْنَامَ فَلَا يَسْتَجِيبُونَ، فَتَظْهَرُ حَيْرَتُهُمْ، ثُمَّ يُنَادَوْنَ مَرَّةً أُخْرَى فَيَسْكُتُونَ. وَهُوَ تَوْبِيخُ وَزِيَادَةُ خِزْيِ. وَالْمُنَادَاةُ هُنَا لَيْسَتْ مِنَ اللَّهِ؟ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يُكَلِّمُ الْكُفَّارَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ" لَكِنَّهُ تَعَالَى يَأْمُرُ مَنْ يُوَبِّخُهُمْ وَيُبَكِّتُهُمْ، وَيُقِيمُ الْحُجَّةَ عَلَيْهِمْ فِي مَقَامِ الْحِسَابِ. وَقِيلَ: يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مِنَ اللَّهِ، وَقَوْلُهُ:" وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ" حين يقال لهم:" اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ" وَقَالَ:" شُرَكائِيَ" لِأَنَّهُمْ جَعَلُوا لَهُمْ نَصِيبًا مِنْ أَمْوَالِهِمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَنَزَعْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً) أَيْ نَبِيًّا، عَنْ مُجَاهِدٍ. وَقِيلَ: هُمْ عُدُولُ الْآخِرَةِ يَشْهَدُونَ عَلَى الْعِبَادِ بِأَعْمَالِهِمْ فِي الدُّنْيَا. وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً" وَشَهِيدُ كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولُهَا الَّذِي يَشْهَدُ عَلَيْهَا. وَالشَّهِيدُ الْحَاضِرُ. أَيْ أَحْضَرْنَا رَسُولَهُمُ الْمَبْعُوثَ إِلَيْهِمْ. (فَقُلْنا هاتُوا بُرْهانَكُمْ) أَيْ حُجَّتُكُمْ. (فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ) أَيْ عَلِمُوا صِدْقَ مَا جَاءَتْ بِهِ الْأَنْبِيَاءُ. (وَضَلَّ عَنْهُمْ) أَيْ ذَهَبَ عَنْهُمْ وَبَطَلَ. (مَا كانُوا يَفْتَرُونَ) أَيْ يَخْتَلِقُونَهُ مِنَ الْكَذِبِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى مِنْ أَنَّ مَعَهُ آلِهَةً تعبد.

Yüce Allah'ın: { وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “O gün [Allah] onlara seslenir ve: 'İddia edip durduğunuz ortaklarım nerede?' der” buyruğunda, iki durumun farklılığı sebebiyle bu zamir tekrarlanmıştır. Bir keresinde kendilerine seslenilip { أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “İddia edip durduğunuz ortaklarım nerede?” denilir; onlar putlara yalvarırlar fakat putlar cevap veremez, böylece onların şaşkınlıkları ortaya çıkar. Sonra bir kez daha kendilerine seslenilir, bu defa ise susarlar. Bu bir azarlama ve rezilliğin artırılmasıdır. Buradaki sesleniş Allah'tan mıdır? [Hayır], çünkü Yüce Allah: { وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kıyamet gününde Allah onlarla konuşmayacaktır” buyruğu gereğince kâfirlerle bizzat konuşmaz. Fakat Yüce Allah, hesap yerinde onları azarlayacak, susturacak ve aleyhlerine delili ikame edecek kimseye emreder. [Hitabın] Allah'tan olmasının muhtemel olduğu da söylenmiştir; { وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ } “Allah onlarla konuşmayacaktır” ifadesi ise kendilerine: { اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ } “Yıkılıp gidin orada, benimle konuşmayın!” denildiği zamana aittir. Mallarından putlara bir pay ayırdıkları için { شُرَكائِيَ } “Ortaklarım” demiştir. Yüce Allah'ın: { وَنَزَعْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً } “Her ümmetten bir şahit çıkarırız” buyruğu, Mücâhid'den nakledildiğine göre; bir peygamber demektir. Bunların, dünyadaki amelleri hususunda kullar aleyhine şahitlik edecek olan âhiretin adaletli şahitleri olduğu da söylenmiştir. Birinci görüş daha açıktır; çünkü Yüce Allah: { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit tuttuğumuz zaman [durumları] nice olur!” buyurmaktadır. Her ümmetin şahidi, o ümmet aleyhine şahitlik edecek olan peygamberidir. Şehîd, hazır olan demektir. Yani onlara gönderilmiş olan peygamberlerini hazır ederiz. { فَقُلْنا هاتُوا بُرْهانَكُمْ } “Delilinizi getirin! deriz” yani hüccetinizi [getirin deriz]. { فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ } “O zaman hakkın Allah'a ait olduğunu anlarlar” yani peygamberlerin getirdiği şeylerin doğruluğunu anlarlar. { وَضَلَّ عَنْهُمْ } “ve kaybolup gider” yani onlardan uzaklaşır ve bâtıl olur. { ما كانُوا يَفْتَرُونَ } “uydurageldikleri şeyler” yani Allah ile beraber ibadet edilecek ilahlar olduğuna dair Allah Teâlâ'ya karşı uydurdukları yalanlar [kaybolup gider].

[سورة القصص (٢٨): الآيات ٧٦ الى ٧٧]

[Kasas Suresi (28), Âyetler 76-77]

إِنَّ قارُونَ كانَ مِنْ قَوْمِ مُوسى فَبَغى عَلَيْهِمْ وَآتَيْناهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ إِذْ قالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ (٧٦) وَابْتَغِ فِيما آتاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا وَأَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلا تَبْغِ الْفَسادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٧٧)

{ إِنَّ قارُونَ كانَ مِنْ قَوْمِ مُوسى فَبَغى عَلَيْهِمْ وَآتَيْناهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ إِذْ قالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ (٧٦) وَابْتَغِ فِيما آتاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا وَأَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلا تَبْغِ الْفَسادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٧٧) } “Şüphesiz Karun, Mûsâ'nın kavmindendi; fakat onlara karşı azgınlık etti. Biz ona öyle hazineler vermiştik ki anahtarlarını [taşımak bile] güçlü kuvvetli bir topluluğa ağır gelirdi. Hani kavmi ona şöyle demişti: 'Böbürlenme! Şüphesiz Allah, [şımarıp] böbürlenenleri sevmez. (76) Allah'ın sana verdiği şeylerde ahiret yurdunu ara; dünyadan da nasibini unutma. Allah'ın sana ihsanda bulunduğu gibi sen de ihsanda bulun ve yeryüzünde bozgunculuk arzulama! Şüphesiz Allah bozguncuları sevmez.' (77)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ قارُونَ كانَ مِنْ قَوْمِ مُوسى) لَمَّا قَالَ تَعَالَى:" وَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَزِينَتُها" بَيَّنَ أَنَّ قَارُونَ أُوتِيهَا وَاغْتَرَّ بِهَا وَلَمْ تَعْصِمْهُ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ كَمَا لَمْ تَعْصِمْ فِرْعَوْنَ، وَلَسْتُمْ أَيُّهَا الْمُشْرِكُونَ بِأَكْثَرَ عَدَدًا وَمَالًا مِنْ قَارُونَ وَفِرْعَوْنَ، فَلَمْ يَنْفَعْ فِرْعَوْنَ جُنُودُهُ وَأَمْوَالُهُ، وَلَمْ يَنْفَعْ قَارُونَ قَرَابَتُهُ مِنْ مُوسَى وَلَا كُنُوزُهُ. قَالَ النَّخَعِيُّ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُهُمَا: كَانَ ابْنَ عَمِّ مُوسَى لَحًّا، وَهُوَ قَارُونُ بْنِ يَصْهَرَ بْنِ قَاهِثِ بْنِ لَاوِي بْنِ يَعْقُوبَ، وَمُوسَى بْنُ عِمْرَانَ بْنِ قَاهِثَ. وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: كَانَ عَمَّ مُوسَى لِأَبٍ وَأُمٍّ. وَقِيلَ: كَانَ ابْنَ خَالَتِهِ. وَلَمْ يَنْصَرِفْ لِلْعُجْمَةِ وَالتَّعْرِيفِ. وَمَا كَانَ عَلَى وَزْنِ فَاعُولَ أَعْجَمِيًّا لَا يَحْسُنُ فِيهِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ لَمْ يَنْصَرِفْ فِي الْمَعْرِفَةِ وَانْصَرَفَ فِي النَّكِرَةِ، فَإِنْ حَسُنَتْ فِيهِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ انْصَرَفَ إِنْ كَانَ اسْمًا لِمُذَكَّرٍ نَحْوَ طَاوُسٍ وَرَاقُودٍ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَلَوْ كَانَ قَارُونُ مِنْ قَرَنْتُ الشَّيْءَ لَانْصَرَفَ. (فَبَغى عَلَيْهِمْ) بَغْيُهُ أَنَّهُ زَادَ فِي طُولِ ثَوْبِهِ شِبْرًا، قَالَهُ شَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ. وَفِي الْحَدِيثِ" لَا يَنْظُرُ اللَّهُ إِلَى مَنْ جَرَّ إِزَارَهُ بَطَرًا" وَقِيلَ: بَغْيُهُ كُفْرُهُ بِاللَّهِ ﷿، قَالَهُ الضَّحَّاكُ. وَقِيلَ: بَغْيُهُ اسْتِخْفَافُهُ بِهِمْ بِكَثْرَةِ مَالِهِ وَوَلَدِهِ، قَالَهُ قَتَادَةُ. وَقِيلَ: بَغْيُهُ نِسْبَتُهُ مَا آتَاهُ اللَّهُ مِنَ الْكُنُوزِ إِلَى نَفْسِهِ بِعِلْمِهِ وَحِيلَتِهِ، قَالَهُ ابْنُ بَحْرٍ. وَقِيلَ: بَغْيُهُ قَوْلُهُ إِذَا كَانَتِ النبوة لموسى والمذبح والقربان في هرون فمالي! فَرُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا جَاوَزَ بِهِمْ مُوسَى الْبَحْرَ وَصَارَتِ الرِّسَالَةُ لِمُوسَى وَالْحُبُورَةُ لِهَارُونَ، يُقَرِّبُ الْقُرْبَانَ وَيَكُونُ رَأْسًا فِيهِمْ، وَكَانَ الْقُرْبَانُ لِمُوسَى فَجَعَلَهُ مُوسَى إِلَى أَخِيهِ، وَجَدَ قَارُونُ فِي نَفْسِهِ وَحَسَدَهُمَا فَقَالَ لِمُوسَى: الْأَمْرُ لَكُمَا وَلَيْسَ لِي شي إِلَى مَتَى أَصْبِرُ. قَالَ مُوسَى: هَذَا صُنْعُ اللَّهِ. قَالَ: وَاللَّهِ لَا أُصَدِّقَنَّكَ حَتَّى تَأْتِيَ بآية، فأمر رؤساء بني إسرائيل أن يجئ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ بِعَصَاهُ، فَحَزَمَهَا وَأَلْقَاهَا فِي الْقُبَّةِ الَّتِي كَانَ الْوَحْيُ يَنْزِلُ عَلَيْهِ فِيهَا، وَكَانُوا يَحْرُسُونَ عِصِيِّهِمْ بِاللَّيْلِ فَأَصْبَحُوا وَإِذَا بِعَصَا هرون تَهْتَزُّ وَلَهَا وَرَقٌ أَخْضَرُ- وَكَانَتْ مِنْ شَجَرِ اللَّوْزِ- فَقَالَ قَارُونُ: مَا هُوَ بِأَعْجَبَ مِمَّا تَصْنَعُ مِنَ السِّحْرِ." فَبَغى عَلَيْهِمْ" مِنَ الْبَغْيِ وَهُوَ الظُّلْمُ. وَقَالَ يَحْيَى بْنُ سَلَّامٍ وَابْنُ الْمُسَيِّبِ: كَانَ قَارُونُ غَنِيًّا عَامِلًا لِفِرْعَوْنَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فَتَعَدَّى عَلَيْهِمْ وَظَلَمَهُمْ وَكَانَ مِنْهُمْ وَقَوْلٌ سَابِعٌ: رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا أَمَرَ اللَّهُ

Yüce Allah'ın: { إِنَّ قارُونَ كانَ مِنْ قَوْمِ مُوسى } “Şüphesiz Karun, Musa'nın kavmindendi” buyruğunda; Yüce Allah: { وَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَزِينَتُها } “Size verilen her şey, dünya hayatının geçimliği ve süsüdür” buyurunca, Karun'a da bunlardan verildiğini, onun bunlarla aldandığını ve Firavun'u korumadığı gibi onu da Allah'ın azabından korumadığını beyan etmiştir. Ey müşrikler, siz sayıca ve malca Karun ile Firavun'dan daha çok değilsiniz. Firavun'a orduları ve malları fayda vermediği gibi Karun'a da Musa'ya olan akrabalığı ve hazineleri fayda vermemiştir. en-Nehaî, Katâde ve başkaları şöyle demişlerdir: O, Musa'nın öz amcasının oğluydu; Karun b. Yashar b. Kâhith b. Lâvî b. Ya'kûb'dur; Musa ise b. İmrân b. Kâhith'tir. İbn İshâk: Musa'nın anne-baba bir amcası idi, demiştir. Teyzesinin oğlu olduğu da söylenmiştir. Kelime, acemilik (Arapça kökenli olmama) ve marifelik (özel isimlik) sebebiyle gayrimunsarıftır. Fâûl (فَاعُول) vezninde olup başına elif-lâm takısı alması uygun olmayan yabancı isimler marife olduğunda gayrimunsarıftır, nekre olduğunda munsarıf olur. Şayet başına elif-lâm takısı alabiliyorsa, tâvus ve râkûd gibi bir müzekker ismi olduğunda munsarıf olur. ez-Zeccâc: Karun ismi şayet 'bir şeyi bitiştirdim' anlamındaki (قرنت الشيء) kökünden gelseydi munsarıf olurdu, demiştir. { فَبَغى عَلَيْهِمْ } “onlara karşı azgınlık etti” buyruğunda onun azgınlığı; Şehr b. Havşeb'in dediğine göre elbisesinin boyunu bir karış uzatmasıydı. Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Allah, elbisesini kibirle [yerde] sürüyene bakmaz.” ez-Zahhâk'ın dediğine göre azgınlığı, Azîz ve Celîl olan Allah'ı inkâr etmesiydi. Katâde'nin dediğine göre azgınlığı, malının ve evladının çokluğu sebebiyle onları küçümsemesiydi. İbn Bahr'ın dediğine göre azgınlığı, Allah'ın kendisine verdiği hazineleri kendi ilmi ve hilesi sayesinde elde ettiğini iddia edip nefsine nispet etmesiydi. Azgınlığının: “Peygamberlik Musa'ya, mezbaha ve kurban [hizmeti] Harun'a ait olunca bana ne kalıyor!” demesi olduğu da söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre Musa İsrailoğullarını denizden geçirdiğinde peygamberlik Musa'ya, rahiplik/başrahiplik de kurbanı takdim edip aralarında reis olsun diye Harun'a verilmişti. Kurban [idaresi] aslında Musa'ya aitti, Musa bunu kardeşine devretti; bunun üzerine Karun içerledi ve ikisini kıskandı. Musa'ya: “İdare ikinize ait, bana hiçbir şey yok, ne zamana kadar sabredeceğim?” dedi. Musa: “Bu Allah'ın takdiridir” dedi. Karun: “Vallahi bir mucize getirmedikçe sana inanmayacağım” dedi. Bunun üzerine [Musa], İsrailoğullarının ileri gelenlerine her birinin kendi asasını getirmesini emretti; onları demet yapıp kendisine vahyin indiği çadıra bıraktı. Gece boyunca asalarını nöbetleşe beklediler; sabahladıklarında bir de baktılar ki Harun'un asası -badem ağacındandı- yeşil yapraklar vermiş halde sallanıyor. Karun: “Bu, yaptığın sihirden daha şaşırtıcı değildir” dedi. { فَبَغى عَلَيْهِمْ } ifadesi, zulüm anlamındaki el-bağy (الْبَغْي) kökündendir. Yahyâ b. Sellâm ve İbnü'l-Müseyyeb şöyle demişlerdir: Karun zengindi ve Firavun'un İsrailoğulları üzerindeki görevlisiydi. Onlardan biri olduğu halde onlara haddi aşıp zulmetti. Yedinci bir görüş olarak İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Yüce Allah,

تَعَالَى بِرَجْمِ الزَّانِي عَمَدَ قَارُونُ إِلَى امْرَأَةٍ بَغِيٍّ وَأَعْطَاهَا مَالًا، وَحَمَلَهَا عَلَى أَنِ ادَّعَتْ عَلَى مُوسَى أَنَّهُ زَنَى بِهَا وَأَنَّهُ أَحْبَلَهَا، فَعَظُمَ عَلَى مُوسَى ذَلِكَ وَأَحْلَفَهَا بِاللَّهِ الَّذِي فَلَقَ الْبَحْرَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ، وَأَنْزَلَ التَّوْرَاةَ عَلَى مُوسَى إِلَّا صَدَقَتْ. فَتَدَارَكَهَا اللَّهُ فَقَالَتْ: أَشْهَدُ أنك برئ، وَأَنَّ قَارُونَ أَعْطَانِي مَالًا، وَحَمَلَنِي عَلَى أَنْ قُلْتُ مَا قُلْتُ، وَأَنْتَ الصَّادِقُ وَقَارُونُ الْكَاذِبُ. فَجَعَلَ اللَّهُ أَمْرَ قَارُونَ إِلَى مُوسَى وَأَمَرَ الْأَرْضَ أَنْ تُطِيعَهُ. فَجَاءَهُ وَهُوَ يَقُولُ لِلْأَرْضِ: يَا أَرْضُ خُذِيهِ، وَهِيَ تَأْخُذُهُ شَيْئًا فَشَيْئًا وَهُوَ يَسْتَغِيثُ يَا مُوسَى! إِلَى أَنْ سَاخَ فِي الْأَرْضِ هُوَ وَدَارُهُ وَجُلَسَاؤُهُ الَّذِينَ كَانُوا عَلَى مَذْهَبِهِ. وَرُوِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْحَى إِلَى مُوسَى: اسْتَغَاثَ بِكَ عِبَادِي فَلَمْ تَرْحَمْهُمْ، أَمَا إِنَّهُمْ لَوْ دَعَوْنِي لَوَجَدُونِي قَرِيبًا مُجِيبًا. ابْنُ جُرَيْجٍ: بَلَغَنَا أَنَّهُ يُخْسَفُ بِهِمْ كُلَّ يَوْمٍ قَامَةً، فَلَا يَبْلُغُونَ إِلَى أَسْفَلِ الْأَرْضِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَذَكَرَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا فِي كِتَابِ الْفَرَجِ: حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ رَاشِدٍ قَالَ حَدَّثَنِي دَاوُدُ بْنُ مِهْرَانَ، عَنِ الْوَلِيدِ بن مسلم، عن مروان ابن جَنَاحٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ مَيْسَرَةَ بْنِ حَلْبَسٍ قَالَ: لَقِيَ قَارُونُ يُونُسَ فِي ظُلُمَاتِ الْبَحْرِ، فَنَادَى قَارُونُ يُونُسَ، فَقَالَ: يَا يُونُسُ: تُبْ إِلَى اللَّهِ فَإِنَّكَ تَجِدُهُ عِنْدَ أَوَّلِ قَدَمٍ تَرْجِعُ بِهَا إِلَيْهِ. فَقَالَ يُونُسُ: مَا مَنَعَكَ مِنَ التَّوْبَةِ. فَقَالَ: إِنَّ تَوْبَتِي جُعِلَتْ إِلَى ابْنِ عَمِّي فَأَبَى أَنْ يَقْبَلَ مِنِّي. وَفِي الْخَبَرِ: إِذَا وَصَلَ قَارُونُ إِلَى قَرَارِ الْأَرْضِ السَّابِعَةِ نَفَخَ إِسْرَافِيلُ فِي الصُّوَرِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَالَ السُّدِّيُّ: وَكَانَ اسْمُ الْبَغِيِّ سَبَرَتَا، وَبَذَلَ لَهَا قَارُونُ أَلْفَيْ دِرْهَمٍ. قَتَادَةُ: وَكَانَ قَطَعَ الْبَحْرَ مَعَ مُوسَى وَكَانَ يُسَمَّى الْمُنَوِّرَ مِنْ حُسْنِ صُورَتِهِ فِي التَّوْرَاةِ، وَلَكِنَّ عَدُوَّ اللَّهِ نَافَقَ كَمَا نَافَقَ السَّامِرِيُّ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَآتَيْناهُ مِنَ الْكُنُوزِ) قَالَ عَطَاءٌ: أَصَابَ كَثِيرًا مِنْ كُنُوزِ يُوسُفَ ﵇. وَقَالَ الْوَلِيدُ بْنُ مَرْوَانَ: إِنَّهُ كَانَ يَعْمَلُ الْكِيمْيَاءَ. (مَا إِنَّ مَفاتِحَهُ) " إِنَّ" وَاسْمَهَا وَخَبَرَهَا فِي صِلَةِ" مَا" و" ما" مفعولة" آتَيْناهُ". قَالَ النَّحَّاسُ: وَسَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ سُلَيْمَانَ

zinakârın recmedilmesini emrettiğinde Karun ahlaksız bir kadına yöneldi, ona para verdi ve Musa'nın kendisiyle zina ettiğini ve kendisini hamile bıraktığını iddia etmesi için onu kışkırttı. Bu durum Musa'ya çok ağır geldi; kadına İsrailoğulları için denizi yaran ve Musa'ya Tevrat'ı indiren Allah adına doğruyu söylemesi için yemin ettirdi. Allah kadına tevbe nasip etti de kadın şöyle dedi: “Şahitlik ederim ki sen bundan uzaksın; Karun bana para verdi ve söylediğim şeyleri söylemeye beni o sevk etti. Sen doğru sözlüsün, Karun ise yalancıdır.” Bunun üzerine Allah, Karun'un cezasını Musa'nın tasarrufuna bıraktı ve yeryüzüne Musa'ya itaat etmesini emretti. Musa ona geldi ve yere: “Ey yer, onu yakala!” diyordu. Karun: “Ey Musa!” diye feryat ederken yer onu azar azar yutuyordu; nihayet o, evi ve kendi mezhebinde olan arkadaşları yerin dibine battılar. Rivayet edildiğine göre Yüce Allah Musa'ya şöyle vahyetti: “Kullarım senden yardım istediler ama onlara merhamet etmedin. Andolsun ki onlar bana dua etselerdi beni pek yakın ve dualara icabet edici bulurlardı.” İbn Cüreyc: Bize ulaştığına göre, onlar her gün bir boy kadar batırılmaktadırlar ve kıyamet gününe kadar da yerin dibine ulaşamayacaklardır, demiştir. İbn Ebi'd-Dünyâ 'Kitâbu'l-Ferec'de zikretmiştir: Bana İbrâhim b. Râşid anlattı, dedi ki bana Dâvûd b. Mihrân, Velîd b. Müslim'den, o Mervân b. Cenâh'tan, o Yûnus b. Meysere b. Halbes'ten anlattı; o şöyle demiştir: Karun, denizin karanlıklarında Yunus'a rastladı. Karun Yunus'a seslenip dedi ki: “Ey Yunus! Allah'a tevbe et; zira O'na döneceğin ilk adımda O'nu [merhametiyle] bulursun.” Yunus: “Seni tevbe etmekten alıkoyan neydi?” deyince Karun: “Benim tevbem amcamın oğluna [Musa'ya] bırakılmıştı, o da benden kabul etmeye yanaşmadı” dedi. Haberde [şöyle denilmiştir]: Karun yedinci yerin dibine ulaştığında İsrâfil sûra üfürecektir. Doğrusunu Allah bilir. es-Süddî dedi ki: Ahlaksız kadının adı Sebertâ idi ve Karun ona iki bin dirhem vermişti. Katâde: Karun Musa ile birlikte denizi geçmişti; Tevrat'taki güzel suretinden dolayı 'el-Münevvir' (aydınlık yüzlü) diye isimlendirilirdi; fakat Allah'ın düşmanı, Sâmirî'nin nifak çıkardığı gibi münafıklık etti. Yüce Allah'ın: { وَآتَيْناهُ مِنَ الْكُنُوزِ } “Biz ona öyle hazineler vermiştik ki” buyruğu hakkında Atâ: Yusuf (aleyhisselâm)'ın hazinelerinden pek çoğunu ele geçirmişti, demiştir. el-Velîd b. Mervân ise: O simya/kimya yapardı, demiştir. { مَا إِنَّ مَفاتِحَهُ } “anahtarları bile... olan” ifadesinde { إِنَّ } lafzı, ismi ve haberiyle birlikte { مَا } ism-i mevsûlünün sılasıdır; { مَا } ise { آتَيْناهُ } fiilinin mef'ûlüdür. en-Nehhâs dedi ki: Ali b. Süleyman'ın şöyle dediğini işittim:

يَقُولُ مَا أَقْبَحَ مَا يَقُولُ الْكُوفِيُّونَ فِي الصِّلَاتِ، إِنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ صِلَةُ الَّذِي وَأَخَوَاتُهُ" إِنَّ" وَمَا عَمِلَتْ فِيهِ، وَفِي الْقُرْآنِ" مَا إِنَّ مَفاتِحَهُ". وَهُوَ جَمْعُ مِفْتَحٍ بِالْكَسْرِ وَهُوَ مَا يُفْتَحُ

“Kûfelilerin sıla cümleleri hakkındaki, ellezî (الَّذِي) ve benzerlerinin sılasının { إِنَّ } ve onun amel ettiği unsurlar olmasının caiz olmadığı yönündeki sözleri ne kadar çirkindir! Oysa Kur'an'da { مَا إِنَّ مَفاتِحَهُ } buyrulmaktadır.” Bu kelime, esre ile 'mifteh' (مِفْتَح) kelimesinin çoğuludur; o da kendisiyle açılan şey [anahtar] demektir.

بِهِ. وَمَنْ قَالَ مِفْتَاحٌ قَالَ مَفَاتِيحُ. وَمَنْ قال هي الخزائن فواحدها مفتح بالفتح. (لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ) أَحْسَنُ مَا قِيلَ فِيهِ أَنَّ الْمَعْنَى لتنئ الْعُصْبَةَ أَيْ تُمِيلُهُمْ بِثِقَلِهَا، فَلَمَّا انْفَتَحَتِ التَّاءُ دَخَلَتِ الْبَاءُ. كَمَا قَالُوا هُوَ يَذْهَبُ بِالْبُؤْسِ ومذهب البؤس. فصار" لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ" فَجَعَلَ الْعُصْبَةَ تَنُوءُ أَيْ تَنْهَضُ مُتَثَاقِلَةً، كَقَوْلِكَ قُمْ بِنَا أَيِ اجْعَلْنَا نَقُومُ. يُقَالُ: نَاءَ يَنُوءُ نَوْءًا إِذَا نَهَضَ بِثِقَلٍ. قَالَ الشاعر:

Miftâh diyen [çoğulunu] mefâtîh (مَفَاتِيح) şeklinde söyler. Bunların hazineler olduğunu söyleyenlere göre ise tekili fetha ile mefteh (مَفْتَح)'tir. { لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ } “bir topluluğa ağır geliyordu” buyruğu hakkında söylenmiş en güzel açıklama şudur: Anlamı, topluluğa ağır gelip ağırlığıyla onları eğiyordu/büküyordu demektir. [Fiilin başındaki] tâ (ت) harfi fethalı olunca bâ (ب) harfi dahil oldu; nitekim Arapların 'o, sıkıntıyı giderir' anlamında hem (هو يذهب بالبؤس) hem de (مذهب البؤس) demeleri gibidir. Böylece { لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ } şeklini aldı; yani topluluğu ağır ağır kalkar kıldı; tıpkı senin 'bizi ayağa kaldır' anlamında (قم بنا) demen gibi. Ağır bir yükle kalktığı zaman (ناء ينوء نوءا) denilir. Şair şöyle demiştir:

تنوء بأخراها فلأيا قيامها ... وتمشي الهوينى عَنْ قَرِيبٍ فَتَبْهَرُ

Arka tarafının ağırlığından güçlükle doğrulur kalkışı pek zordur ... ağır ağır yürür, az sonra nefesi kesilir.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir diğeri de şöyle demiştir:

أَخَذْتُ فَلَمْ أملك ونوت فَلَمْ أَقُمْ ... كَأَنِّيَ مِنْ طُولِ الزَّمَانِ مُقَيَّدُ

Yakalandım ve kendime mâlik olamadım, kalkmak istedim ama kalkamadım ... Sanki zamanın uzunluğundan zincire vurulmuş gibiyim.

وَأَنَاءَنِي إِذَا أَثْقَلَنِي، عَنْ أَبِي زَيْدٍ. وَقَالَ أبو عبيدة: قوله" لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ" مَقْلُوبٌ، وَالْمَعْنَى لَتَنُوءُ بِهَا الْعُصْبَةُ أَيْ تنهض بها. أبو زيد: نوت بِالْحِمْلِ إِذَا نَهَضْتُ. قَالَ الشَّاعِرُ:

Ebû Zeyd'den nakledildiğine göre (أناءني) bana ağır geldi demektir. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: { لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ } sözü maklubdur (lafzen yer değiştirmiştir); anlamı 'o anahtarlar topluluğa ağır gelir' yani topluluk onları güçlükle kaldırır demektir. Ebû Zeyd: Yükü zorlukla kaldırdığımda (نؤت بالحمل) derim, demiştir. Şair şöyle demiştir:

إِنَّا وَجَدْنَا خَلَفًا بِئْسَ الْخَلَفْ ... عَبْدًا إِذَا مَا نَاءَ بِالْحِمْلِ وَقَفْ

Biz öyle kötü bir ardıl bulduk ki ... Bir köle ki yükün altına girince durakalır.

وَالْأَوَّلُ مَعْنَى قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي صَالِحٍ وَالسُّدِّيِّ. وَهُوَ قَوْلُ الْفَرَّاءِ وَاخْتَارَهُ النَّحَّاسُ. كَمَا يُقَالُ: ذَهَبْتُ بِهِ وَأَذْهَبْتُهُ وَجِئْتُ به وأجأته ونوت بِهِ وَأَنَأْتُهُ، فَأَمَّا قَوْلُهُمْ: لَهُ عِنْدِي مَا سَاءَهُ وَنَاءَهُ فَهُوَ إِتْبَاعٌ كَانَ يَجِبُ أَنْ يُقَالَ وَأَنَاءَهُ. وَمِثْلُهُ هَنَّأَنِي الطَّعَامَ وَمَرَّأَنِي، وَأَخْذُهُ مَا قَدُمَ وَمَا حَدُثَ وَقِيلَ: هُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ النَّأْيِ وَهُوَ الْبُعْدُ. وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Birinci görüş, İbn Abbâs, Ebû Sâlih ve es-Süddî'nin sözünün anlamıdır. Bu aynı zamanda el-Ferrâ'nın görüşüdür ve en-Nehhâs da bunu tercih etmiştir. Nitekim (ذهبت به) ve (أذهبته), (جئت به) ve (أجأته), (نؤت به) ve (أنأته) denilmesi gibidir. Onların 'bende onu üzen ve yoran şeyler vardır' anlamındaki (له عندي ما ساءه وناءه) sözlerine gelince; bu bir ittibâdır (ses uyumudur), aslında (وأنأه) denilmesi gerekirdi. 'Yemek bana afiyet ve yarar sağladı' anlamındaki (هنأني الطعام ومرأني) ve 'eski ve yeni ne varsa aldı' anlamındaki (أخذه ما قدم وما حدث) sözleri de böyledir. Bunun uzaklık anlamındaki en-ne'y (النأي) kökünden geldiği de söylenmiştir. Şairin şu sözü de bundandır:

ينأون عنا وما تنأى مودتهم ... فالقلب فِيهِمْ رَهِينٌ حَيْثُمَا كَانُوا

Bizden uzaklaşıyorlar ama sevgileri uzaklaşmıyor ... Kalp onlar nerede olursa olsun onlara rehindir.

وَقَرَأَ بُدَيْلُ بْنُ مَيْسَرَةَ:" لَيَنُوءُ" بِالْيَاءِ، أَيْ لَيَنُوءُ الْوَاحِدُ مِنْهَا أَوِ الْمَذْكُورُ فَحُمِلَ عَلَى الْمَعْنَى. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: قُلْتُ لِرُؤْبَةَ بْنِ الْعَجَّاجِ فِي قَوْلِهِ:

Büdeyl b. Meysere yâ (ي) harfiyle { لَيَنُوءُ } şeklinde okumuştur; yani onlardan biri veya zikredilen şey ağır gelir anlamında mânaya hamledilmiştir. Ebû Ubeyde dedi ki: Ru'be b. el-Accâc'a şu sözü hakkında dedim ki:

فِيهَا خُطُوطٌ مِنْ سَوَادٍ وَبَلَقْ ... كَأَنَّهُ فِي الْجِلْدِ تَوْلِيعُ الْبَهَقْ

Onda siyah ve beyazdan çizgiler vardır ... Sanki o derideki alaca lekelerin dağılımı gibidir.

إِنْ كُنْتَ أَرَدْتَ الْخُطُوطَ فَقُلْ كَأَنَّهَا، وَإِنْ كُنْتَ أَرَدْتَ السَّوَادَ وَالْبَلَقَ فَقُلْ كَأَنَّهُمَا. فَقَالَ: أَرَدْتُ كُلَّ ذَلِكَ. وَاخْتُلِفَ فِي الْعُصْبَةِ وَهِيَ الْجَمَاعَةُ الَّتِي يَتَعَصَّبُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَلَى أَحَدَ عَشَرَ قَوْلًا: الْأَوَّلُ- ثَلَاثَةُ رِجَالٍ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَعَنْهُ أَيْضًا مِنَ الثلاثة إلى العشرة.

"Eğer çizgileri kastettiysen 'sanki onlar' (keennehâ) de; şayet siyah ile beyazı kastettiysen 'sanki o ikisi' (keennehümâ) de." Bunun üzerine [Ru'be]: "Ben bunların hepsini kastettim" dedi. Birbirine arka çıkan/dayanışma içindeki topluluk demek olan el-'usbe (الْعُصْبَة) hakkında on bir farklı görüş ileri sürülmüştür: Birincisi: Üç kişidir. Bunu İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] söylemiştir. Yine ondan üçten ona kadar olduğu da rivayet edilmiştir.

وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْعُصْبَةُ هُنَا مَا بَيْنَ الْعِشْرِينَ إِلَى خَمْسَةَ عَشَرَ. وَعَنْهُ أَيْضًا: مَا بَيْنَ الْعَشْرَةِ إِلَى الْخَمْسَةَ عَشَرَ. وَعَنْهُ أَيْضًا: مِنْ عَشَرَةٍ إِلَى خَمْسَةٍ. ذَكَرَ الْأَوَّلَ الثَّعْلَبِيُّ، وَالثَّانِيَ الْقُشَيْرِيُّ وَالْمَاوَرْدِيُّ، وَالثَّالِثُ الْمَهْدَوِيُّ. وَقَالَ أَبُو صَالِحٍ وَالْحَكَمُ بْنُ عُتَيْبَةَ وَقَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ: أَرْبَعُونَ رَجُلًا. السُّدِّيُّ مَا بَيْنَ الْعَشَرَةِ إِلَى الْأَرْبَعِينَ. وَقَالَهُ قَتَادَةُ أَيْضًا. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَرْبَعُونَ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ سَبْعُونَ. وَهُوَ قَوْلُ أَبِي صَالِحٍ إِنَّ الْعُصْبَةَ سَبْعُونَ رَجُلًا، ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. وَالْأَوَّلُ ذَكَرَهُ عَنْهُ الثَّعْلَبِيُّ. وَقِيلَ: سِتُّونَ رَجُلًا. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: سِتٌّ أَوْ سَبْعٌ. وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدٍ: مَا بَيْنَ الثَّلَاثَةِ وَالتِّسْعَةِ وَهُوَ النَّفَرُ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: عَشَرَةٌ لِقَوْلِ إِخْوَةِ يُوسُفَ" وَنَحْنُ عُصْبَةٌ" وَقَالَهُ مُقَاتِلٌ. وَقَالَ خَيْثَمَةُ: وَجَدْتُ فِي الْإِنْجِيلِ أَنَّ مَفَاتِيحَ خَزَائِنِ قَارُونَ وَقْرُ سِتِّينَ بَغْلًا غَرَّاءَ محجلة، وأنها لتنوء بها من ثِقَلَهَا، وَمَا يَزِيدُ مِفْتَحٌ مِنْهَا عَلَى إِصْبَعٍ، لِكُلِّ مِفْتَحٍ مِنْهَا كَنْزُ مَالٍ، لَوْ قُسِمَ ذَلِكَ الْكَنْزُ عَلَى أَهْلِ الْبَصْرَةِ لَكَفَاهُمْ. قَالَ مُجَاهِدٌ: كَانَتِ الْمَفَاتِيحُ مِنْ جُلُودِ الْإِبِلِ. وَقِيلَ: مِنْ جُلُودِ الْبَقَرِ لِتَخِفَّ عَلَيْهِ، وَكَانَتْ تُحْمَلُ مَعَهُ إِذَا رَكِبَ عَلَى سَبْعِينَ بَغْلًا فِيمَا ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ. وَقِيلَ: عَلَى أَرْبَعِينَ بَغْلًا. وَهُوَ قَوْلُ الضَّحَّاكِ. وَعَنْهُ أَيْضًا: إِنَّ مَفَاتِحَهُ أَوْعِيَتُهُ. وَكَذَا قَالَ أَبُو صَالِحٍ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالْمَفَاتِحِ الْخَزَائِنُ، فَاللَّهُ أَعْلَمُ. (إِذْ قالَ لَهُ قَوْمُهُ) أَيِ الْمُؤْمِنُونَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، قَالَهُ السُّدِّيُّ. وَقَالَ يَحْيَى بْنُ سَلَّامٍ: الْقَوْمُ هُنَا مُوسَى. وقاله الْفَرَّاءُ. وَهُوَ جَمْعٌ أُرِيدَ بِهِ وَاحِدٌ كَقَوْلِهِ:" الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ" وَإِنَّمَا هُوَ نُعَيْمُ بْنُ مَسْعُودٍ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. (لَا تَفْرَحْ) أي لا تأشر ولا تبطر. (إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ) أي البطرين، قاله مجاهد والسدي. قَالَ الشَّاعِرُ: وَلَسْتُ بِمِفْرَاحٍ إِذَا الدَّهْرُ سَرَّنِي وَلَا ضَارِعٌ فِي صَرْفِهِ الْمُتَقَلِّبِ وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى لَا تَفْرَحْ بِالْمَالِ فَإِنَّ الْفَرِحَ بِالْمَالِ لَا يُؤَدِّي حَقَّهُ. وَقَالَ مُبَشَّرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: لَا تَفْرَحْ لَا تُفْسِدْ. قَالَ الشَّاعِرُ:

Mücâhid dedi ki: Buradaki 'usbe', yirmi ile on beş arasıdır. Ondan ayrıca: On ile on beş arasıdır, rivayeti de gelmiştir. Yine ondan: Ondan beşe kadardır, rivayeti de vardır. Birincisini es-Sa'lebî, ikincisini el-Kuşeyrî ile el-Mâverdî, üçüncüsünü ise el-Mehdevî zikretmiştir. Ebû Sâlih, el-Hakem b. Uteybe, Katâde ve ez-Zahhâk: Kırk adamdır, demişlerdir. es-Süddî: On ile kırk arasıdır, demiştir. Bunu Katâde de söylemiştir. İkrime dedi ki: Onlardan bazıları kırk, bazıları da yetmiş der. Ebû Sâlih'in de görüşü 'usbe'nin yetmiş adam olduğu yönündedir; bunu el-Mâverdî zikretmiştir. Birinci görüşü ise ondan es-Sa'lebî nakletmiştir. Altmış adam olduğu da söylenmiştir. Saîd b. Cübeyr: Altı veya yedi kişidir, demiştir. Abdurrahman b. Zeyd: Üç ile dokuz arasıdır ki bu da 'nefer'dir, demiştir. el-Kelbî: Yusuf'un kardeşlerinin: { وَنَحْنُ عُصْبَةٌ } “biz güçlü bir topluluğuz” sözünden ötürü on kişidir, demiştir; Mukâtil de bunu söylemiştir. Hayseme dedi ki: İncil'de Karun'un hazinelerinin anahtarlarının, alnı akıtmalı ve ayakları sekili altmış katırın yükü olduğunu ve ağırlığından ötürü katırların güçlükle taşıdığını buldum. Bu anahtarlardan hiçbiri bir parmaktan büyük değildi; her anahtarın ait olduğu bir mal hazinesi vardı ki, şayet o hazine Basra halkına dağıtılsa onlara yeterdi. Mücâhid: Anahtarlar deve derisindendi, demiştir. Kendisine hafif gelsin diye sığır derisindendi de denilmiştir. el-Kuşeyrî'nin zikrettiğine göre, bindiği zaman bu anahtarlar yetmiş katır üzerinde onunla birlikte taşınırdı. Kırk katır üzerinde taşındığı da söylenmiştir; bu ez-Zahhâk'ın görüşüdür. Ondan ayrıca anahtarların kapları olduğu da rivayet edilmiştir. Ebû Sâlih de anahtarlardan maksadın hazineler olduğunu söylemiştir. En doğrusunu Allah bilir. { إِذْ قالَ لَهُ قَوْمُهُ } “Hani kavmi ona şöyle demişti” buyruğunda kastedilenler, es-Süddî'nin dediğine göre İsrailoğullarından mümin olanlardır. Yahyâ b. Sellâm: Buradaki kavim Musa'dır, demiştir. Bunu el-Ferrâ da söylemiştir. Bu, daha önce geçtiği üzere { الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ } “O kimseler ki insanlar onlara [şöyle] dedi” ayetinde olduğu gibi lafzı çoğul olup kendisiyle tek kişinin kastedildiği bir ifadedir ki o kişi Nuaym b. Mes'ûd'dur. { لَا تَفْرَحْ } “Böbürlenme!” yani şımarma ve azgınlaşma. { إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ } “Çünkü Allah böbürlenenleri sevmez” yani şımarıp azanları sevmez; bunu Mücâhid ve es-Süddî söylemiştir. Şair şöyle demiştir: 'Zaman beni sevindirdiğinde çok şımarıp böbürlenen biri değilim, onun değişken darbeleri karşısında da boyun eğip acze düşmem.' ez-Zeccâc dedi ki: Anlamı, malla böbürlenme; zira malla böbürlenen kimse onun hakkını eda etmez. Mübeşşir b. Abdullah ise: { لَا تَفْرَحْ } fesat çıkarma demektir, demiştir. Şair şöyle demiştir:

إِذَا أَنْتَ لَمْ تَبْرَحْ تُؤَدِّي أَمَانَةً ... وَتَحْمِلُ أخرى أفرحتك الودائع

Sen bir emaneti ödeyip dururken ... bir diğerini yüklendikçe emanetler seni ağırlaştırır/helak eder.

أَيْ أَفْسَدَتْكَ. وَقَالَ أَبُو عَمْرٍو: أَفْرَحَهُ الدَّيْنُ أَثْقَلَهُ. وَأَنْشَدَهُ: إِذَا أَنْتَ ... الْبَيْتَ. وَأَفْرَحَهُ سَرَّهُ فَهُوَ مُشْتَرَكٌ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَالْفَرِحِينَ وَالْفَارِحِينَ سَوَاءٌ. وَفَرَّقَ بَيْنَهُمَا الْفَرَّاءُ فَقَالَ: مَعْنَى الْفَرِحِينَ الَّذِينَ هُمْ فِي حَالِ فَرَحٍ، وَالْفَارِحِينَ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ. وَزَعَمَ أَنَّ مِثْلَهُ طَمِعٌ وَطَامِعٌ وَمَيِّتٌ وَمَائِتٌ. وَيَدُلُّ عَلَى خِلَافِ مَا قَالَ قَوْلُ اللَّهِ ﷿:" إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ" وَلَمْ يَقُلْ مَائِتٌ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ أَيْضًا: مَعْنَى" لَا تَفْرَحْ" لَا تَبْغِ" إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ" أَيِ الْبَاغِينَ. وَقَالَ ابْنُ بَحْرٍ: لَا تَبْخَلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْبَاخِلِينَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَابْتَغِ فِيما آتاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ) أَيِ اطْلُبْ فِيمَا أَعْطَاكَ اللَّهُ مِنَ الدُّنْيَا الدَّارَ الْآخِرَةَ وَهِيَ الْجَنَّةُ، فَإِنَّ مِنْ حَقِّ الْمُؤْمِنِ أَنْ يَصْرِفَ الدُّنْيَا فِيمَا يَنْفَعُهُ فِي الْآخِرَةِ لَا فِي التَّجَبُّرِ وَالْبَغْيِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا) اخْتُلِفَ فِيهِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْجُمْهُورُ: لَا تُضَيِّعْ عُمْرَكَ فِي أَلَّا تَعْمَلَ عَمَلًا صَالِحًا فِي دُنْيَاكَ، إِذِ الْآخِرَةُ إِنَّمَا يُعْمَلُ لَهَا، فَنَصِيبُ الْإِنْسَانِ عُمْرُهُ وَعَمَلُهُ الصَّالِحُ فِيهَا. فَالْكَلَامُ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ شِدَّةٌ فِي الْمَوْعِظَةِ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: مَعْنَاهُ لَا تُضَيِّعُ حَظَّكَ مِنْ دُنْيَاكَ فِي تَمَتُّعِكَ بِالْحَلَالِ وَطَلَبِكَ إِيَّاهُ، وَنَظَرِكَ لِعَاقِبَةِ دُنْيَاكَ. فَالْكَلَامُ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ فِيهِ بَعْضُ الرِّفْقِ بِهِ وَإِصْلَاحُ الْأَمْرِ الَّذِي يَشْتَهِيهِ. وَهَذَا مِمَّا يَجِبُ اسْتِعْمَالُهُ مَعَ الْمَوْعُوظِ خَشْيَةَ النَّبْوَةِ مِنَ الشِّدَّةِ، قَالَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ. قُلْتُ: وَهَذَانِ التَّأْوِيلَانِ قَدْ جَمَعَهُمَا ابْنُ عُمَرَ فِي قَوْلِهِ: احْرُثْ لِدُنْيَاكَ كَأَنَّكَ تَعِيشُ أَبَدًا، وَاعْمَلْ لِآخِرَتِكَ كَأَنَّكَ تَمُوتُ غَدًا وَعَنِ الْحَسَنِ: قَدِّمِ الْفَضْلَ، وَأَمْسِكْ مَا يُبَلِّغُ. وَقَالَ مَالِكٌ: هُوَ الْأَكْلُ وَالشُّرْبُ بِلَا سَرَفٍ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِنَصِيبِهِ الْكَفَنَ. فَهَذَا وَعْظٌ مُتَّصِلٌ، كَأَنَّهُمْ قَالُوا: لَا تَنْسَ أَنَّكَ تَتْرُكُ جَمِيعَ مَالِكَ إِلَّا نَصِيبَكَ هَذَا الَّذِي هُوَ الْكَفَنُ. وَنَحْوَ هَذَا قَوْلُ الشاعر:

Yani seni bozar demektir. Ebû Amr: Borç onu ağırlaştırdı (أفرحه الدين) manasındadır, demiştir ve delil olarak 'Sen durmadan...' beytini okumuştur. Onu sevindirdi (أفرحه) anlamına da gelir, dolayısıyla müşterek (eş sesli) bir kelimedir. ez-Zeccâc: (الفَرِحِين) ile (الفَارِحِين) aynı anlamdadır, demiştir. el-Ferrâ ise ikisini birbirinden ayırarak şöyle demiştir: (الفَرِحِين) sevinç halinde bulunanlar, (الفَارِحِين) ise gelecekte sevinecek olanlar demektir. Bunun (طَمِع) ile (طَامِع), (مَيِّت) ile (مَائِت) gibi olduğunu ileri sürmüştür. Ancak Yüce Allah'ın: { إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ } “Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da ölecekler” buyruğu onun söylediğinin hilafına delildir; zira [Allah Teâlâ] 'mâit' dememiştir. Mücâhid de şöyle demiştir: { لَا تَفْرَحْ } azgınlık yapma demektir; { إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ } yani azgınları sevmez. İbn Bahr: Cimrilik etme, şüphesiz Allah cimrileri sevmez, demektir demiştir. Yüce Allah'ın: { وَابْتَغِ فِيما آتاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ } “Allah'ın sana verdikleriyle âhiret yurdunu ara” buyruğu; Allah'ın dünyalıktan sana verdikleri içinde âhiret yurdunu, yani cenneti ara demektir. Çünkü müminin vazifesi, dünyayı zorbalık ve azgınlıkta değil, âhirette kendisine fayda verecek şeylerde sarf etmektir. Yüce Allah'ın: { وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا } “dünyadan da nasibini unutma” buyruğunda ihtilaf edilmiştir. İbn Abbâs ve cumhur şöyle demiştir: Dünyanda salih amel işlemeyerek ömrünü zayi etme; çünkü âhiret ancak dünya ile kazanılır. İnsanın [asıl] nasibi dünyadaki ömrü ve salih amelidir. Bu tefsire göre söz, vaazda bir şiddet/sertlik içermektedir. el-Hasan ve Katâde ise şöyle demiştir: Bunun anlamı, helalden istifade etmek, helali aramak ve dünyalık işlerinin akıbetini gözetmek hususunda dünyadan olan payını zayi etme demektir. Bu tefsire göre sözde, ona karşı bir miktar yumuşaklık ve arzuladığı şeyi ıslah etme vardır. İbn Atiyye: Bu, sertlikten dolayı ürküp uzaklaşma korkusuyla vaaz edilen kimseye karşı kullanılması gereken bir üsluptur, demiştir. Derim ki: Bu iki tefsiri İbn Ömer şu sözünde bir araya getirmiştir: “Hiç ölmeyecekmişsin gibi dünyan için çalış, yarın ölecekmişsin gibi de âhiretin için amel et.” el-Hasan'dan: “İhtiyaç fazlasını önden gönder, yetecek kadarını tut” dediği nakledilmiştir. Mâlik: O, israf etmeksizin yemek ve içmektir, demiştir. Nasibinden maksadın kefen olduğu da söylenmiştir. Bu kesintisiz bir vaazdır; sanki şöyle demişlerdir: “Şu kefen olan nasibin müstesna, bütün malını geride bırakacağını unutma.” Şairin şu sözü de bu kabildendir:

نصيبك مما تجمع الدهر كله ... رداء ان تُلْوَى فِيهِمَا وَحَنُوطُ

Bütün bir ömür boyunca topladıklarından nasibin ... içine sarılacağın iki parça bez ile kokudan ibarettir.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

وَهِيَ الْقَنَاعَةُ لَا تَبْغِي بِهَا بَدَلًا ... فِيهَا النَّعِيمُ وَفِيهَا رَاحَةُ الْبَدَنِ

O kanaattir ki onun yerine başka bir şey arama ... Nimet de bedenin rahatı da ondadır.

انْظُرْ لِمَنْ مَلَكَ الدُّنْيَا بِأَجْمَعِهَا ... هَلْ رَاحَ مِنْهَا بِغَيْرِ الْقُطْنِ وَالْكَفَنِ

Dünyanın tamamına sahip olan kimseye bir bak ... Pamuk ve kefenden başka bir şeyle mi gitti dünyadan?

قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَأَبْدَعَ مَا فِيهِ عِنْدِي قَوْلُ قَتَادَةِ: وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ الْحَلَالَ، فَهُوَ نَصِيبُكَ مِنَ الدُّنْيَا وَيَا مَا أَحْسَنَ هَذَا. (وَأَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ) أَيْ أَطِعِ اللَّهَ وَاعْبُدْهُ كَمَا أَنْعَمَ عَلَيْكَ.

İbnü'l-Arabî dedi ki: Bu hususta bana göre en harika açıklama Katâde'nin: “Helal nasibini unutma, işte dünyadan nasibin odur” sözüdür. Bu ne kadar güzeldir! { وَأَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ } “Allah'ın sana iyilik ettiği gibi sen de iyilik et” buyruğu; Allah sana nimet verdiği gibi sen de O'na itaat et ve ibadet eyle demektir.

وَمِنْهُ الْحَدِيثُ: مَا الْإِحْسَانُ؟ قَالَ: (أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ) وَقِيلَ: هُوَ أَمْرٌ بِصِلَةِ الْمَسَاكِينِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: فِيهِ أَقْوَالٌ كَثِيرَةٌ جِمَاعُهَا اسْتِعْمَالُ نِعَمِ اللَّهِ فِي طَاعَةِ اللَّهِ. وقال مالك: هو الْأَكْلُ وَالشُّرْبُ مِنْ غَيْرِ سَرَفٍ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: أَرَى مَالِكًا أَرَادَ الرَّدَّ عَلَى الْغَالِينَ فِي الْعِبَادَةِ وَالتَّقَشُّفِ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يُحِبُّ الْحَلْوَاءَ، وَيَشْرَبُ الْعَسَلَ، وَيَسْتَعْمِلُ الشِّوَاءَ، وَيَشْرَبُ الْمَاءَ الْبَارِدَ. وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ (وَلا تَبْغِ الْفَسادَ فِي الْأَرْضِ) أَيْ لَا تَعْمَلْ بِالْمَعَاصِي (إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ)

Şu hadis de bu kabildendir: “İhsan nedir?” diye sorulunca: “Allah'ı görüyormuş gibi ibadet etmendir” buyurmuştur. Bunun, yoksullarla ilgilenme emri olduğu da söylenmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu konuda pek çok görüş vardır, hepsinin özü Allah'ın nimetlerini Allah'a itaatte kullanmaktır. Mâlik: İsraf etmeksizin yemek ve içmektir, demiştir. İbnü'l-Arabî: Mâlik'in, ibadette ve zahitlikte aşırıya gidenlere cevap vermek istediği kanaatindeyim; zira Peygamber ﷺ tatlıyı sever, bal şerbeti içer, kebap yer ve soğuk su içerdi. Bu anlam daha önce birçok yerde geçmişti. { وَلا تَبْغِ الْفَسادَ فِي الْأَرْضِ } “ve yeryüzünde fesat çıkarmayı isteme” yani günahları işleme. { إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ } “Çünkü Allah, fesat çıkaranları sevmez.”

[سورة القصص (٢٨): آية ٧٨]

[Kasas Suresi (28), Âyet 78]

قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ عِنْدِي أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعاً وَلا يُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ (٧٨)

{ قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ عِنْدِي أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعاً وَلا يُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ (٧٨) } “[Karun] dedi ki: 'Bu [servet] bana bendeki bir ilim sayesinde verildi.' O, kendisinden önce Allah'ın, ondan daha kuvvetli ve daha çok servet biriktirmiş nice nesilleri helak ettiğini bilmez miydi? Günahkârlardan günahları sorulmaz” (78)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ عِنْدِي) يَعْنِي عِلْمَ التَّوْرَاةِ. وَكَانَ فِيمَا رُوِيَ مِنْ أَقْرَأِ النَّاسِ لَهَا، وَمِنْ أَعْلَمِهِمْ بِهَا. وَكَانَ أَحَدَ الْعُلَمَاءِ السَّبْعِينَ الذين اخْتَارَهُمْ مُوسَى لِلْمِيقَاتِ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: أَيْ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ لِعِلْمِهِ بِفَضْلِي وَرِضَاهُ عَنِّي. فَقَوْلُهُ:" عِنْدِي" مَعْنَاهُ إِنَّ عِنْدِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى آتَانِي هَذِهِ الْكُنُوزَ عَلَى عِلْمٍ مِنْهُ بِاسْتِحْقَاقِي إِيَّاهَا لِفَضْلٍ فِيَّ. وَقِيلَ: أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِنْدِي بِوُجُوهِ التِّجَارَةِ وَالْمَكَاسِبِ، قَالَهُ عَلِيُّ بْنُ عِيسَى. وَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَوْ لَمْ يُسَهِّلْ لَهُ اكْتِسَابَهَا لَمَا اجْتَمَعَتْ عِنْدَهُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي بِصَنْعَةِ الذَّهَبِ. وَأَشَارَ إِلَى عِلْمِ الْكِيمْيَاءِ. وَحَكَى النَّقَّاشُ: أَنَّ مُوسَى ﵇ عَلَّمَهُ الثُّلُثَ مِنْ صَنْعَةِ الْكِيمْيَاءِ، وَيُوشَعُ الثُّلُثَ، وَهَارُونُ الثُّلُثَ، فَخَدَعَهُمَا قَارُونُ- وَكَانَ عَلَى إِيمَانِهِ- حَتَّى عَلِمَ مَا عِنْدَهُمَا وَعَمِلَ الْكِيمْيَاءَ، فَكَثُرَتْ أَمْوَالُهُ. وَقِيلَ: إِنَّ مُوسَى عَلَّمَ الْكِيمْيَاءَ ثَلَاثَةً، يُوشَعَ بْنَ نُونٍ، [وَكَالِبَ بْنَ يُوفِنَا]، وَقَارُونَ، وَاخْتَارَ الزَّجَّاجُ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ، وَأَنْكَرَ قَوْلَ مَنْ قَالَ إِنَّهُ يَعْمَلُ الْكِيمْيَاءَ. قَالَ: لِأَنَّ الْكِيمْيَاءَ بَاطِلٌ لَا حَقِيقَةَ لَهُ. وَقِيلَ: إِنَّ مُوسَى عَلَّمَ أُخْتَهُ عِلْمَ الْكِيمْيَاءِ، وَكَانَتْ زَوْجَةَ قَارُونَ، وَعَلَّمَتْ أُخْتُ مُوسَى قارون، والله أعلم

Yüce Allah'ın: { قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ عِنْدِي } “[Karun] dedi ki: 'Bu [servet] bana bendeki bir ilim sayesinde verildi'” buyruğu, Tevrat ilmi [sayesinde verildi] demektir. Rivayet edildiğine göre o, insanlar arasında Tevrat'ı en iyi okuyanlardan ve onu en iyi bilenlerdendi. Mûsâ'nın mîkat (belirlenen vakit) için seçtiği yetmiş âlimden biriydi. İbn Zeyd şöyle demiştir: Yani, "O [servet] bana ancak [Allah'ın] benim üstünlüğümü bilmesi ve benden razı olması sebebiyle verildi." Buna göre onun "bendeki" ifadesinin anlamı şudur: "Bana göre Yüce Allah, bendeki bir üstünlük sebebiyle buna layık olduğumu bildiği için bana bu hazineleri vermiştir." Bir diğer görüşe göre: "Bana, kendi yanımdaki ticaret ve kazanç yollarını bilmem sayesinde verildi." Bunu Ali b. Îsâ söylemiştir. Oysa o, Allah onun kazanmasını kolaylaştırmasaydı bunların kendisinde toplanamayacağını bilmemiştir. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: "[Bendeki] altın yapma sanatı ilmi sayesinde." [İbn Abbâs bununla] simya ilmine işaret etmiştir. en-Nakkâş şunu nakletmiştir: Mûsâ aleyhisselâm ona simya sanatının üçte birini, Yûşa'ya üçte birini ve Hârûn'a da üçte birini öğretmişti. Karun -o sırada iman üzereydi- bu ikisini kandırıp onların yanındaki [bilgiyi] de öğrendi ve simya yaptı; böylece malları çoğaldı. Şöyle de denilmiştir: Mûsâ simyayı üç kişiye öğretti: Yûşa b. Nûn, [ve Kâlib b. Yûfennâ] ve Karun. ez-Zeccâc ise birinci görüşü tercih etmiş ve onun simya yaptığını söyleyenlerin görüşünü reddederek şöyle demiştir: "Çünkü simya bâtıldır, bir hakikati yoktur." Şöyle de denilmiştir: Mûsâ kız kardeşine simya ilmini öğretmişti; o da Karun'un eşiydi. Mûsâ'nın kız kardeşi de [bunu] Karun'a öğretti. En doğrusunu Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ) أَيْ بِالْعَذَابِ. (مِنَ الْقُرُونِ) أَيِ الْأُمَمِ الْخَالِيَةِ الْكَافِرَةِ. (مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعاً) أَيْ لِلْمَالِ، وَلَوْ كَانَ الْمَالُ يَدُلُّ عَلَى فَضْلٍ لَمَا أَهْلَكَهُمْ. وَقِيلَ: الْقُوَّةُ الْآلَاتُ، وَالْجَمْعُ الْأَعْوَانُ وَالْأَنْصَارُ، وَالْكَلَامُ خرج مخرج التقريع من الله تعال لِقَارُونَ، أَيْ" أَوَلَمْ يَعْلَمْ" قَارُونُ" أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ". (وَلا يُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ) أَيْ لَا يُسْأَلُونَ سُؤَالَ اسْتِعْتَابٍ كَمَا قَالَ:" وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ""- فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ" وَإِنَّمَا يُسْأَلُونَ سُؤَالَ تَقْرِيعٍ وتوبيخ لقوله:" فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ" قَالَهُ الْحَسَنُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: لَا تُسْأَلُ الْمَلَائِكَةُ غَدًا عَنِ الْمُجْرِمِينَ، فَإِنَّهُمْ يُعْرَفُونَ بِسِيمَاهُمْ، فَإِنَّهُمْ يُحْشَرُونَ سُودَ الْوُجُوهِ زُرْقَ الْعُيُونِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: لَا يُسْأَلُ الْمُجْرِمُونَ عَنْ ذُنُوبِهِمْ لِظُهُورِهَا وَكَثْرَتِهَا، بَلْ يَدْخُلُونَ النَّارَ بِلَا حِسَابٍ. وَقِيلَ: لَا يُسْأَلُ مُجْرِمُو هَذِهِ الْأُمَّةِ عَنْ ذُنُوبِ الْأُمَمِ الْخَالِيَةِ الَّذِينَ عُذِّبُوا فِي الدُّنْيَا. وَقِيلَ: أَهْلَكَ مَنْ أَهْلَكَ مِنَ الْقُرُونِ عَنْ عِلْمٍ مِنْهُ بِذُنُوبِهِمْ فَلَمْ يَحْتَجْ إِلَى مَسْأَلَتِهِمْ عَنْ ذنوبهم.

Yüce Allah'ın: { أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ } “O, kendisinden önce Allah'ın helak ettiğini bilmez miydi?” yani azapla [helak ettiğini]; { مِنَ الْقُرُونِ } “nesillerden” yani gelip geçmiş inkârcı milletlerden; { مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعاً } “ondan daha kuvvetli ve daha çok servet biriktirmiş olanları” yani mal biriktirmiş olanları [helak ettiğini bilmez miydi?] Şayet mal bir üstünlüğe delalet etseydi Allah onları helak etmezdi. Kuvvetin alet ve vasıtalar, toplamanın da yardımcılar ve destekçiler olduğu da söylenmiştir. Söz, Allah Teâlâ tarafından Karun'u azarlama üslubuyla gelmiştir; yani Karun { أَوَلَمْ يَعْلَمْ } bilmedi mi ki { أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ } Allah kendisinden önceki nesilleri helak etmiştir. { وَلا يُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ } “Günahkârlardan günahları sorulmaz” buyruğu; el-Hasan'ın dediğine göre: { وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ } “Onlardan mazeret de kabul edilmez” ve { فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ } “Artık onlar rızası alınacaklardan da değillerdir” buyruklarında olduğu gibi mazeret dileme sorusu sorulmaz; aksine: { فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } “Rabbine andolsun ki onların hepsine mutlaka soracağız” buyruğu gereğince azarlama ve kınama sorusu sorulur. Mücâhid: Yarın melekler günahkârlardan sormazlar; zira onlar simalarından tanınırlar; çünkü onlar yüzleri kara, gözleri gömgök olarak haşredilirler, demiştir. Katâde: Günahkârlara, günahlarının açıklığı ve çokluğu sebebiyle günahları sorulmaz, bilakis hesapsız cehenneme girerler, demiştir. Bu ümmetin günahkârlarına, dünyada azap edilmiş olan geçmiş ümmetlerin günahları sorulmaz, şeklinde de açıklanmıştır. Geçmiş nesillerden helak ettiklerini onların günahlarını bildiği için helak etmiştir, dolayısıyla günahlarını onlara sormaya ihtiyaç duymamıştır, şeklinde de açıklanmıştır.

[سورة القصص (٢٨): الآيات ٧٩ الى ٨٠]

[Kasas Suresi (28), Âyetler 79-80]

فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ قالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا يَا لَيْتَ لَنا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ (٧٩) وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً وَلا يُلَقَّاها إِلاَّ الصَّابِرُونَ (٨٠)

{ فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ قالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا يَا لَيْتَ لَنا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ (٧٩) وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً وَلا يُلَقَّاها إِلاَّ الصَّابِرُونَ (٨٠) } “Derken [Karun], debdebesi içinde kavminin karşısına çıktı. Dünya hayatını arzulayanlar: 'Keşke Karun'a verilenin bir benzeri bize de verilseydi! Doğrusu o, çok büyük bir pay sahibidir' dediler. Kendilerine ilim verilmiş olanlar ise şöyle dediler: 'Yazıklar olsun size! İman edip salih amel işleyen kimse için Allah'ın sevabı daha hayırlıdır. Buna da ancak sabredenler kavuşturulur.'” (79-80)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ) أَيْ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فِيمَا رَآهُ زِينَةً مِنْ مَتَاعِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، مِنَ الثِّيَابِ وَالدَّوَابِّ وَالتَّجَمُّلِ فِي يَوْمِ عِيدٍ. قَالَ الْغَزْنَوِيُّ: فِي يَوْمِ السَّبْتَ." فِي زِينَتِهِ" أَيْ مَعَ زِينَتِهِ. قَالَ الشَّاعِرُ: إِذَا مَا قُلُوبُ الْقَوْمِ طَارَتْ مَخَافَةً مِنَ الْمَوْتِ أَرْسَوْا بِالنُّفُوسِ الْمَوَاجِدَ أَيْ مَعَ النُّفُوسِ. كَانَ خَرَجَ فِي سَبْعِينَ أَلْفًا مِنْ تَبَعِهِ، عَلَيْهِمُ الْمُعَصْفَرَاتُ، وَكَانَ أَوَّلَ مَنْ صُبِغَ لَهُ الثِّيَابُ الْمُعَصْفَرَةُ. قَالَ السُّدِّيُّ: مَعَ أَلْفِ جَوَارٍ بِيضٍ عَلَى بِغَالٍ بِيضٍ بِسُرُوجٍ من

Yüce Allah'ın: { فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ } “[Karun], debdebesi içinde kavminin karşısına çıktı” buyruğu; bir bayram gününde elbiselerden, bineklerden ve süslenmelerden ibaret dünya hayatının süsü olarak gördüğü şeylerle İsrâiloğullarının karşısına çıktı, demektir. el-Gaznevî: "Sebt (cumartesi) gününde [çıktı]" demiştir. "Zineti içinde (فِي زِينَتِهِ)" ifadesi, "zinetiyle birlikte" manasındadır. Şair şöyle demiştir: "Kavmin yürekleri ölüm korkusundan yerinden fırladığı zaman, onlar canlarıyla birlikte öfkelerini / kederlerini sabitleştirirler." [Burada] "canlarıyla birlikte" manasındadır. [Karun], maiyetinden üzerlerinde sarıya (aspur boyasıyla) boyanmış elbiseler bulunan yetmiş bin kişi arasında çıkmıştı. Kendisi için aspurla boyanmış elbise hazırlanan ilk kimse de oydu. es-Süddî şöyle demiştir: Beyaz katırlar üzerinde, altın...

ذَهَبٍ عَلَى قُطُفِ الْأُرْجُوَانِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: خَرَجَ عَلَى الْبِغَالِ الشُّهُبِ. مُجَاهِدٌ: عَلَى بَرَاذِينَ بِيضٍ عَلَيْهَا سُرُوجُ الْأُرْجُوَانِ، وَعَلَيْهِمُ الْمُعَصْفَرَاتُ، وَكَانَ ذلك أول يوم رؤي فِيهِ الْمُعَصْفَرُ. قَالَ قَتَادَةُ: خَرَجَ عَلَى أَرْبَعَةِ آلَافِ دَابَّةٍ عَلَيْهِمْ ثِيَابٌ حُمْرٌ، مِنْهَا أَلْفُ بَغْلٍ أَبْيَضَ عَلَيْهَا قُطُفٌ حُمْرٌ. قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: خَرَجَ عَلَى بَغْلَةٍ شَهْبَاءَ عَلَيْهَا الْأُرْجُوَانُ، وَمَعَهُ ثَلَاثُمِائَةِ جَارِيَةٍ عَلَى الْبِغَالِ الشُّهُبِ عَلَيْهِنَّ الثِّيَابُ الْحُمْرُ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: خَرَجَ فِي سَبْعِينَ أَلْفًا عَلَيْهِمُ الْمُعَصْفَرَاتُ. الْكَلْبِيُّ: خَرَجَ فِي ثَوْبٍ أَخْضَرَ كَانَ اللَّهُ أَنْزَلَهُ عَلَى مُوسَى مِنَ الْجَنَّةِ فَسَرَقَهُ مِنْهُ قَارُونُ. وَقَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ﵁: كَانَتْ زِينَتُهُ الْقِرْمِزَ. قُلْتُ: الْقِرْمِزُ صِبْغٌ أَحْمَرُ مِثْلُ الْأُرْجُوَانِ، وَالْأُرْجُوَانُ فِي اللُّغَةِ صِبْغٌ أَحْمَرُ، ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ. (قالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا يَا لَيْتَ لَنا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ) أَيْ نَصِيبٍ وَافِرٍ مِنَ الدُّنْيَا. ثُمَّ قِيلَ: هَذَا مِنْ قَوْلِ مُؤْمِنِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، تَمَنَّوْا مِثْلَ مَالِهِ رَغْبَةً فِي الدُّنْيَا. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ أَقْوَامٍ لَمْ يُؤْمِنُوا بِالْآخِرَةِ وَلَا رَغِبُوا فِيهَا، وَهُمُ الْكُفَّارُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ) وهم أحبار بني إسرائيل لِلَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ (وَيْلَكُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَيْرٌ) يَعْنِي الْجَنَّةَ. (لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً وَلا يُلَقَّاها إِلَّا الصَّابِرُونَ) أَيْ لَا يُؤْتَى الْأَعْمَالُ الصَّالِحَةُ، أَوْ لَا يُؤْتَى الْجَنَّةَ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا الصَّابِرُونَ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ. وَجَازَ ضَمِيرُهَا لأنها المعنية بقوله:" ثَوابُ اللَّهِ".

beyaz katırlara binmiş bin beyaz tenli cariye ile birlikte [çıktı]. İbn Abbâs: Kır katırlara binmiş olarak çıktı, demiştir. Mücâhid: Üzerlerinde erguvân rengi eğerler ve sarıya boyanmış elbiseler bulunan beyaz iğdiş atlar üzerinde çıktı; bu, sarıya boyanmış elbisenin görüldüğü ilk gündü, demiştir. Katâde: Üzerlerinde kırmızı örtüler bulunan bin tanesi beyaz katır olmak üzere, üzerlerine kırmızı örtüler örtülmüş dört bin binit üzerinde çıktı, demiştir. İbn Cüreyc: Üzerinde erguvân rengi örtü bulunan kır bir katır üzerinde, beraberinde kırmızı elbiseler giymiş kır katırlara binen üç yüz cariye ile çıktı, demiştir. İbn Zeyd: Üzerlerinde sarıya boyanmış elbiseler bulunan yetmiş bin kişi içinde çıktı, demiştir. el-Kelbî: Allah'ın cennetten Musa'ya indirdiği ve Karun'un ondan çaldığı yeşil bir elbise içinde çıktı, demiştir. Câbir b. Abdillâh (radıyallâhu anhümâ): Onun süsü kırmız [rengi] idi, demiştir. Derim ki: Kırmız, erguvân gibi kırmızı bir boyadır; dilde erguvân kırmızı boya demektir; bunu el-Kuşeyrî zikretmiştir. { قالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا يَا لَيْتَ لَنا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ } “Dünya hayatını arzulayanlar: 'Keşke Karun'a verilenin bir benzeri bize de verilseydi! Doğrusu o, çok büyük bir pay sahibidir' dediler” yani dünyadan bol bir nasip sahibidir. Sonra bunun, dünyaya rağbetlerinden ötürü onun malının benzerini temenni eden o vaktin müminlerinin sözü olduğu söylenmiştir. Âhirete inanmayan ve ona rağbet etmeyen kimselerin, yani kâfirlerin sözü olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } “Kendilerine ilim verilmiş olanlar ise şöyle dediler” buyruğunda kastedilenler İsrailoğullarının âlimleridir; onun makamını temenni eden kimselere şöyle dediler: { وَيْلَكُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَيْرٌ } “Yazıklar olsun size! Allah'ın sevabı daha hayırlıdır” yani cennet [daha hayırlıdır]; { لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً وَلا يُلَقَّاها إِلَّا الصَّابِرُونَ } “İman edip salih amel işleyen kimse için... Buna da ancak sabredenler kavuşturulur” yani salih amellere veya âhirette cennete ancak Allah'a itaatte sabredenler kavuşturulur. Zamirin müennes gelmesi caizdir; çünkü { ثَوابُ اللَّهِ } “Allah'ın sevabı” ifadesiyle kastedilen cennettir.

[سورة القصص (٢٨): الآيات ٨١ الى ٨٢]

[Kasas Suresi (28), Âyetler 81-82]

فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ فَما كانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَما كانَ مِنَ المُنْتَصِرِينَ (٨١) وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَوْلا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا لَخَسَفَ بِنا وَيْكَأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ (٨٢)

{ فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ فَما كانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَما كانَ مِنَ المُنْتَصِرِينَ (٨١) وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَوْلا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا لَخَسَفَ بِنا وَيْكَأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ (٨٢) } “Sonunda Biz onu da sarayını da yerin dibine geçirdik. Allah'a karşı ona yardım edecek bir topluluğu da yoktu; kendisini savunup kurtarabileceklerden de değildi. Dün onun yerinde olmayı temenni edenler: 'Vay be! Demek ki Allah, kullarından dilediğine rızkı bol veriyor ve daraltıyor. Şayet Allah bize lütufta bulunmasaydı bizi de yerin dibine geçirirdi. Vay be! Demek ki inkârcılar asla kurtuluşa eremez!' demeye başladılar” (81-82)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ) قَالَ مُقَاتِلٌ: لَمَّا أَمَرَ مُوسَى الْأَرْضَ فَابْتَلَعَتْهُ قَالَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ: إِنَّمَا أَهْلَكَهُ لِيَرِثَ مَالَهُ، لِأَنَّهُ كَانَ ابْنَ عَمِّهِ، أَخِي أبيه، فخسف

Yüce Allah'ın: { فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ } “Sonunda Biz onu da sarayını da yerin dibine geçirdik” buyruğu hakkında Mukâtil şöyle demiştir: Musa yere emredip yer onu yutunca İsrailoğulları: “Musa, babasının kardeşi olan amcasının oğlu olduğu için onun malına vâris olmak maksadıyla onu helak etti” dediler. Bunun üzerine

اللَّهُ تَعَالَى بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ وَبِجَمِيعِ أَمْوَالِهِ بَعْدَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى مُوسَى إِنِّي لَا أُعِيدُ طَاعَةَ الْأَرْضِ إِلَى أَحَدٍ بَعْدَكَ أَبَدًا. يُقَالُ: خَسَفَ الْمَكَانُ يَخْسِفُ خُسُوفًا ذَهَبَ فِي الْأَرْضِ وَخَسَفَ اللَّهُ بِهِ الْأَرْضَ خَسْفًا أَيْ غَابَ بِهِ فِيهَا. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ" وَخَسَفَ هُوَ فِي الْأَرْضِ وَخُسِفَ بِهِ. وَخُسُوفُ الْقَمَرِ كُسُوفُهُ. قَالَ ثَعْلَبُ: كَسَفَتِ الشَّمْسُ وَخَسَفَ الْقَمَرُ، هَذَا أَجْوَدُ الْكَلَامِ. وَالْخَسْفُ النُّقْصَانُ، يُقَالُ: رَضِيَ فُلَانٌ بِالْخَسْفِ أَيْ بِالنَّقِيصَةِ. (فَما كانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ) أَيْ جَمَاعَةٍ وَعِصَابَةٍ. (يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَما كانَ مِنَ المُنْتَصِرِينَ) لِنَفْسِهِ أَيِ الْمُمْتَنِعِينَ فِيمَا نَزَلَ بِهِ مِنَ الْخَسْفِ. فَيُرْوَى أَنَّ قَارُونَ يَسْفُلُ كُلَّ يَوْمٍ بِقَدْرِ قَامَةٍ، حَتَّى إِذَا بَلَغَ قَعْرَ الْأَرْضِ السُّفْلَى نَفَخَ إِسْرَافِيلُ فِي الصُّورِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكانَهُ بِالْأَمْسِ) أَيْ صَارُوا يَتَنَدَّمُونَ عَلَى ذَلِكَ التَّمَنِّي وَ (يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ) [وَيْ] حَرْفُ تَنَدُّمٍ. قَالَ النَّحَّاسُ: أَحْسَنُ مَا قِيلَ فِي هَذَا قَوْلُ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ وَيُونُسَ وَالْكِسَائِيِّ أَنَّ الْقَوْمَ تَنَبَّهُوا أَوْ نُبِّهُوا، فَقَالُوا وَيْ، وَالْمُتَنَدِّمُ مِنَ الْعَرَبِ يَقُولُ فِي خِلَالِ تَنَدُّمِهِ وَيْ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَيْ. كَلِمَةُ تَعَجُّبٍ، وَيُقَالُ: وَيْكَ وَوَيْ لِعَبْدِ اللَّهِ. وَقَدْ تَدْخُلُ وَيْ عَلَى كَأَنْ الْمُخَفَّفَةِ وَالْمُشَدَّدَةِ تَقُولُ: وَيْكَأَنَّ اللَّهُ. قَالَ الْخَلِيلُ: هِيَ مَفْصُولَةٌ، تَقُولُ:" وَيْ" ثُمَّ تَبْتَدِئُ فَتَقُولُ" كَأَنَّ". قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: وَقَالَ الْفَرَّاءُ هِيَ كَلِمَةُ تَقْرِيرٍ، كَقَوْلِكَ: أَمَا تَرَى إِلَى صُنْعِ اللَّهِ وَإِحْسَانِهِ، وَذُكِرَ أَنَّ أَعْرَابِيَّةً قَالَتْ لِزَوْجِهَا: أَيْنَ ابْنُكَ ويلك؟ فَقَالَ: وَيْ كَأَنَّهُ وَرَاءَ الْبَيْتِ، أَيْ أَمَا تَرَيْنَهُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ: وَيْكَ كَلِمَةُ ابْتِدَاءٍ وَتَحْقِيقٍ تَقْدِيرُهُ: إِنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ. وَقِيلَ: هُوَ تَنْبِيهٌ بِمَنْزِلَةِ أَلَا فِي قَوْلِكَ ألا تفعل وأما فِي قَوْلِكَ أَمَّا بَعْدُ. قَالَ الشَّاعِرُ:

üç gün sonra Yüce Allah onu, sarayını ve bütün mallarını yerin dibine geçirdi; Allah Musa'ya: “Senden sonra artık yerin itaatini ebediyen hiç kimseye vermeyeceğim” diye vahyetti. [Arapçada] yer çöktü, içine çekti anlamında (خسف المكان يخسف خسوفا), Allah onu yerin dibine geçirdi anlamında (وخسف الله به الأرض خسفا) denilir. Yüce Allah'ın: { فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ } “Sonunda Biz onu da sarayını da yerin dibine geçirdik” buyruğu da bundandır. Kişi yerin dibine battı anlamında (خسف هو في الأرض) ve batırıldı anlamında (خسف به) kullanılır. Ayın tutulması da (خسوف) lafzıyladır. Sa'leb: 'Güneş tutuldu' için (كسفت الشمس), 'ay tutuldu' için (خسف القمر) denilir; en fasih kullanım budur, demiştir. el-Hasf (الْخَسْفُ) noksanlık demektir; nitekim 'falan kimse noksanlığa/aşağılanmaya razı oldu' anlamında (رضي فلان بالخسف) denilir. { فَما كانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ } “ona... bir topluluğu da yoktu” yani bir cemaati ve grubu yoktu; { يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَما كانَ مِنَ المُنْتَصِرِينَ } “Allah'a karşı ona yardım edecek... kendisini savunup kurtarabileceklerden de değildi” yani nefsini savunamadı, başına gelen batırılma azabına engel olamadı. Rivayet edildiğine göre Karun her gün bir boy kadar aşağıya inmektedir; nihayet yerin en dibine ulaştığında İsrâfil sûra üfürecektir. Bu daha önce geçmişti. En doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın: { وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكانَهُ بِالْأَمْسِ } “Dün onun yerinde olmayı temenni edenler... başladılar” buyruğu; bu temennilerinden ötürü pişmanlık duymaya başladılar demektir. { يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ } “'Vay be! Demek ki Allah...' demeye” buyruğundaki [vey (وَيْ)] pişmanlık edatıdır. en-Nehhâs dedi ki: Bu hususta söylenmiş en güzel söz el-Halîl, Sîbeveyh, Yûnus ve el-Kisâî'nin sözüdür: Bu topluluk uyandı yahut uyarıldı da 'vey' dediler. Arapçada pişmanlık duyan kimse pişmanlığı esnasında 'vey' der. el-Cevherî dedi ki: Vey (وَيْ) hayret kelimesidir. 'Veyke' ve 'vey li-Abdillâh' da denilir. Bazen 'vey', şeddesiz yahut şeddeli 'keenne'nin başına gelir; 'veykeennallâhe' dersin. el-Halîl: Bunlar ayrı kelimelerdir; önce 'vey' dersin sonra başlayıp 'keenne' dersin, demiştir. es-Sa'lebî dedi ki: el-Ferrâ bunun bir takrir (onaylatma) kelimesi olduğunu söylemiştir; tıpkı senin: 'Allah'ın sanatını ve ihsanını görmüyor musun?' demen gibidir. Nakledildiğine göre bir bedevi kadın kocasına: 'Yazık sana oğlun nerede?' dediğinde adam: 'Vey, sanki evin arkasındadır' demiştir; yani 'Onu görmüyor musun?' anlamındadır. İbn Abbâs ve el-Hasan: Veyke (وَيْكَ) başlangıç ve tekit kelimesidir; takdiri: 'Şüphesiz Allah rızkı yayar' şeklindedir, demişlerdir. Bunun, senin 'yapmaz mısın?' sözündeki 'elâ' ve 'bundan sonra' sözündeki 'emmâ' gibi bir uyarı [edatı] olduğu da söylenmiştir. Şair şöyle demiştir:

سَالَتَانِي الطَّلَاقَ إِذْ رَأَتَانِي ... قَلَّ مَالِي قَدْ جِئْتُمَانِي بِنُكْرِ

Malımın azaldığını gördüklerinde benden boşanma istediler ... Doğrusu siz bana çirkin bir şeyle geldiniz.

وَيْ كَأَنْ مَنْ يَكُنْ لَهُ نَشَبٌ يحبب ... ومن يفتقر يعش ضر

Vay! Demek ki malı mülkü olan kimse sevilir ... Fakir düşen ise darlık içinde yaşar.

وَقَالَ قُطْرُبٌ: إِنَّمَا هُوَ وَيْلُكَ وَأُسْقِطَتْ لَامُهُ وَضُمَّتِ الْكَافُ الَّتِي هِيَ لِلْخِطَابِ إِلَى وَيْ. قَالَ عَنْتَرَةُ:

Kutrub dedi ki: O aslında (ويلك) 'yazık sana' ifadesidir; lâm harfi düşürülmüş, hitap için olan kâf harfi 'vey' kelimesine bitiştirilmiştir. Antere şöyle demiştir:

وَلَقَدْ شَفَى نَفْسِي وَأَبْرَأَ سُقْمَهَا ... قول الْفَوَارِسُ وَيْكَ عَنْتَرَ أَقْدِمِ

Gönlüme şifa veren ve hastalığını gideren şey ... Süvarilerin: 'Vay sana ey Antere, ileri atıl!' demeleri oldu.

وَأَنْكَرَهُ النَّحَّاسُ وَغَيْرُهُ، وَقَالُوا: إِنَّ الْمَعْنَى لَا يَصِحُّ عَلَيْهِ، لِأَنَّ القوم لم يخاطبوا أحدا فيقولوا له ويلك، وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ إِنَّهُ بِالْكَسْرِ. وَأَيْضًا فَإِنَّ حَذْفَ اللَّامِ مِنْ وَيْلِكَ لَا يَجُوزُ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: التَّقْدِيرُ وَيْلَكَ اعْلَمْ أَنَّهُ، فَأُضْمِرَ اعْلَمِ. ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ:" وَيْكَأَنَّ اللَّهَ" أَيِ اعْلَمْ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ. وَقَالَ الْقُتَبِيُّ: مَعْنَاهُ رَحْمَةٌ لَكَ بِلُغَةِ حِمْيَرَ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: وَيْ فِيهِ مَعْنَى التَّعَجُّبِ. وَيُرْوَى عَنْهُ أَيْضًا الْوَقْفُ عَلَى وَيْ وَقَالَ كَلِمَةُ تَفَجُّعٍ. وَمَنْ قَالَ: وَيْكَ فَوَقَفَ عَلَى الْكَافِ فَمَعْنَاهُ أَعْجَبُ لِأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ وَأَعْجَبُ لِأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ. وَيَنْبَغِي أَنْ تَكُونَ الْكَافُ حَرْفَ خِطَابٍ لَا اسْمًا، لِأَنَّ وَيْ لَيْسَتْ مِمَّا يُضَافُ. وَإِنَّمَا كُتِبَتْ مُتَّصِلَةً، لِأَنَّهَا لَمَّا كَثُرَ اسْتِعْمَالُهَا جُعِلَتْ مَعَ مَا بَعْدَهَا كَشَيْءٍ واحد. (لَوْلا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا) بِالْإِيمَانِ وَالرَّحْمَةِ وَعَصَمَنَا مِنْ مِثْلِ مَا كَانَ عَلَيْهِ قَارُونُ مِنَ الْبَغْيِ وَالْبَطَرِ" لَخَسَفَ بِنا". وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ:" لَوْلَا مَنُّ اللَّهُ عَلَيْنَا". وَقَرَأَ حَفْصُ:" لَخَسَفَ بِنا" مُسَمَّى الْفَاعِلِ. الْبَاقُونَ: عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ وَفِي حَرْفِ عبد الله" لا نخسف بِنَا" كَمَا تَقُولُ انْطَلِقْ بِنَا. وَكَذَلِكَ قَرَأَ الْأَعْمَشُ وَطَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ. وَاخْتَارَ قِرَاءَةَ الْجَمَاعَةِ أَبُو حَاتِمٍ لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا قَوْلُهُ:" فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ". والثاني قول:" لَوْلا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا" فَهُوَ بِأَنْ يُضَافَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى لِقُرْبِ اسْمِهِ مِنْهُ أَوْلَى. (وَيْكَأَنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ) عند الله.

en-Nehhâs ve başkaları bunu reddetmiş ve şöyle demişlerdir: Bu takdirle anlam doğru olmaz; çünkü kavim 'yazık sana' diyecekleri birine hitap etmiyorlardı; şayet öyle olsaydı esre ile 'innehu' denilirdi. Ayrıca 'veyleke'den lâm harfinin hazfedilmesi caiz değildir. Bazıları da: Takdiri 'yazık sana, bil ki o...' şeklindedir, 'bil' lafzı gizlenmiştir, demişlerdir. İbnü'l-A'râbî: { وَيْكَأَنَّ اللَّهَ } yani 'bil ki' anlamındadır, demiştir. Anlamının: 'Görmedin mi ki Allah...' şeklinde olduğu da söylenmiştir. el-Kutebî: Himyer lehçesinde anlamı 'sana rahmet olsun' demektir, demiştir. el-Kisâî: 'Vey' kelimesinde hayret anlamı vardır, demiştir. Ondan ayrıca 'vey' üzerinde durulacağı ve bunun bir acınma/feryat kelimesi olduğu da rivayet edilmiştir. 'Veyke' deyip kâf harfi üzerinde duran kimseye göre ise bunun anlamı: 'Allah'ın rızkı yaymasına şaşıyorum ve inkârcıların kurtuluşa eremeyeceğine şaşıyorum' demektir. Kâf harfi bir isim değil hitap harfi olmalıdır; zira 'vey' muzaf kılınan kelimelerden değildir. Bitişik yazılması ise çok kullanılmasından ötürü kendisinden sonrakiyle tek bir kelime gibi kılınmasındandır. { لَوْلا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا } “Şayet Allah bize lütufta bulunmasaydı” iman ve merhamet ile [lütufta bulunmasaydı] ve bizi Karun'un içinde bulunduğu azgınlık ve şımarıklıktan korumasaydı { لَخَسَفَ بِنا } “bizi de yerin dibine geçirirdi”. el-A'meş: (لَوْلَا مَنُّ اللَّهُ عَلَيْنَا) şeklinde okumuştur. Hafs fâili belli olarak [malum sîga ile] { لَخَسَفَ بِنا } şeklinde okumuştur. Diğerleri ise meçhul sîga ile okumuşlardır; Ebû Ubeyd'in tercihi de budur. Abdullah [b. Mes'ûd]'un mushafında, senin 'bizimle yola çık' anlamında (انطلق بنا) demen gibi (لا نخسف بنا) şeklindedir. el-A'meş ile Talha b. Musarrif de böyle okumuşlardır. Ebû Hâtim iki gerekçeyle çoğunluğun kıraatini tercih etmiştir: Birincisi: { فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ } buyruğudur. İkincisi: { لَوْلا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا } buyruğudur; dolayısıyla Allah'ın isminin yakınlığından ötürü fiilin Yüce Allah'a nispet edilmesi daha uygundur. { وَيْكَأَنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ } “Vay be! Demek ki inkârcılar asla kurtuluşa eremez!” Allah katında [kurtuluşa eremezler].

[سورة القصص (٢٨): الآيات ٨٣ الى ٨٤]

[Kasas Suresi (28), Âyetler 83-84]

تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلا فَساداً وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (٨٣) مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ إِلاَّ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٨٤)

{ تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلا فَساداً وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (٨٣) مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ إِلاَّ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٨٤) } “İşte âhiret yurdu! Biz onu yeryüzünde böbürlenmeyi ve fesat çıkarmayı arzulamayanlara veririz. Güzel akıbet takva sahiplerinindir. Kim bir iyilik getirirse ona bundan daha hayırlısı vardır. Kim de bir kötülük getirirse, kötülükleri işleyenler ancak yaptıkları kadar cezalandırılırlar” (83-84)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ) يَعْنِي الْجَنَّةَ. وَقَالَ ذَلِكَ عَلَى جِهَةِ التَّعْظِيمِ لَهَا وَالتَّفْخِيمِ لِشَأْنِهَا يَعْنِي تِلْكَ الَّتِي سَمِعْتَ بِذِكْرِهَا، وَبَلَغَكَ وَصْفُهَا (نَجْعَلُها لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ) أَيْ رِفْعَةً وَتَكَبُّرًا عَلَى الْإِيمَانِ وَالْمُؤْمِنِينَ (وَلا فَساداً) عملا بالمعاصي. قاله ابن جريح ومقاتل. وقال عكرمة ومسلم البطين: أَخْذُ الْمَالِ بِغَيْرِ حَقٍّ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ الدُّعَاءُ إِلَى غَيْرِ عِبَادَةِ اللَّهِ. وَقَالَ يَحْيَى بْنُ سَلَّامٍ: هُوَ قَتْلُ الْأَنْبِيَاءِ وَالْمُؤْمِنِينَ. (وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ) قَالَ الضَّحَّاكُ: الْجَنَّةُ. وَقَالَ أَبُو مُعَاوِيَةَ: الَّذِي لَا يُرِيدُ عُلُوًّا هُوَ مَنْ لَمْ يَجْزَعْ مِنْ ذُلِّهَا. وَلَمْ يُنَافِسْ فِي عِزِّهَا، وَأَرْفَعُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَشَدُّهُمْ تَوَاضُعًا، وَأَعَزُّهُمْ غَدًا أَلْزَمُهُمْ لِذُلٍّ الْيَوْمَ. وَرَوَى سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ قَالَ: مَرَّ عَلِيُّ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ وَهُوَ رَاكِبٌ عَلَى مَسَاكِينَ يَأْكُلُونَ كِسَرًا لَهُمْ، فَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ فَدَعَوْهُ إِلَى طَعَامِهِمْ، فَتَلَا هَذِهِ الْآيَةَ" تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلا فَساداً" ثُمَّ نَزَلَ وَأَكَلَ مَعَهُمْ. ثُمَّ قَالَ: قَدْ أَجَبْتُكُمْ فَأَجِيبُونِي. فَحَمَلَهُمْ إِلَى مَنْزِلِهِ فَأَطْعَمَهُمْ وَكَسَاهُمْ وَصَرَفَهُمْ. خَرَّجَهُ أَبُو الْقَاسِمِ الطَّبَرَانِيُّ سُلَيْمَانُ بْنُ أَحْمَدَ قَالَ: حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ. فَذَكَرَهُ. وَقِيلَ: لَفْظُ الدَّارِ الْآخِرَةِ يَشْمَلُ الثَّوَابَ وَالْعِقَابَ. وَالْمُرَادُ إِنَّمَا يَنْتَفِعُ بِتِلْكَ الدَّارِ مَنِ اتَّقَى، وَمَنْ لَمْ يَتَّقِ فَتِلْكَ الدَّارُ عَلَيْهِ لَا لَهُ، لِأَنَّهَا تَضُرُّهُ وَلَا تَنْفَعُهُ، قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها) تَقَدَّمَ فِي" النمل". وقال عكرمة: ليس شي خَيْرًا مِنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَإِنَّمَا المعني من جاء بلا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَلَهُ مِنْهَا خَيْرٌ. (وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ) أَيْ بِالشِّرْكِ (فَلا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ إِلَّا مَا كانُوا يَعْمَلُونَ) أَيْ يعاقب بما يليق بعلمه.

Yüce Allah'ın: { تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ } “İşte âhiret yurdu!” buyruğunda cennet kastedilmektedir. Bunu, onu yüceltmek ve şanını büyütmek maksadıyla söylemiştir; yani zikrini işittiğin ve vasfı sana ulaşan o yurt demektir. { نَجْعَلُها لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ } “Biz onu yeryüzünde böbürlenmeyi... arzulamayanlara veririz” yani imana ve müminlere karşı üstünlük taslamayı ve kibirlenmeyi [arzulamayanlara]; { وَلا فَساداً } “ve fesat çıkarmayı [arzulamayanlara]” günah işlemeyi [arzulamayanlara]; bunu İbn Cüreyc ve Mukâtil söylemiştir. İkrime ve Müslim el-Batîn: Haksız yere mal almayı [arzulamayanlara], demişlerdir. el-Kelbî: Allah'tan başkasına ibadete çağırmayı [arzulamayanlara], demiştir. Yahyâ b. Sellâm ise: Peygamberleri ve müminleri öldürmeyi [arzulamayanlara], demiştir. { وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } “Güzel akıbet takva sahiplerinindir” buyruğunda ez-Zahhâk: Cennettir, demiştir. Ebû Muâviye: Üstünlük arzulamayan kimse, dünyanın zilletinden telaşa kapılmayan ve onun izzetinde yarışmayan kimsedir; Allah katında onların en yücesi en mütevazı olanlarıdır, yarın onların en izzetlisi ise bugün zilleti en çok kabullenenleridir, demiştir. Süfyân b. Uyeyne, İsmâil b. Ebî Hâlid'den şöyle rivayet etmiştir: Ali b. el-Hüseyin binek üzerinde giderken ekmek kırıntıları yiyen yoksullara rastladı; onlara selam verdi, onlar da kendisini yemeklerine davet ettiler. Bunun üzerine: { تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلا فَساداً } “İşte âhiret yurdu! Biz onu yeryüzünde böbürlenmeyi ve fesat çıkarmayı arzulamayanlara veririz” ayetini okudu; sonra binitinden inip onlarla birlikte yedi. Ardından: “Ben sizin davetinize icabet ettim, siz de benimkine icabet edin” dedi. Onları evine götürüp doyurdu, giydirdi ve [hediyelerle] uğurladı. Bunu Ebu'l-Kâsım et-Taberânî Süleymân b. Ahmed tahric edip şöyle demiştir: Bize Abdullah b. Ahmed b. Hanbel anlattı, dedi ki bana babam anlattı, dedi ki bize Süfyân b. Uyeyne anlattı ve bunu zikretti. Âhiret yurdu lafzının sevap ve cezayı kapsadığı da söylenmiştir; kastedilen ise o yurttan ancak takva sahibinin faydalanacağıdır. Takva sahibi olmayan kimseye gelince; o yurt onun lehine değil aleyhinedir; zira ona fayda vermez, zarar verir. Yüce Allah'ın: { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها } “Kim bir iyilik getirirse ona bundan daha hayırlısı vardır” buyruğu Neml [Suresi]'nde geçmişti. İkrime: 'Lâ ilâhe illallâh'tan daha hayırlı hiçbir şey yoktur. Kastedilen mana ancak: Kim 'lâ ilâhe illallâh' ile gelirse onun için bundan ötürü bir hayır vardır, demektir demiştir. { وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ } “Kim de bir kötülük getirirse” yani şirk [getirirse]; { فَلا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ إِلَّا مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “kötülükleri işleyenler ancak yaptıkları kadar cezalandırılırlar” yani ameline layık olan ile cezalandırılır.

[سورة القصص (٢٨): الآيات ٨٥ الى ٨٨]

[Kasas Suresi (28), Âyetler 85-88]

إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جاءَ بِالْهُدى وَمَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٨٥) وَما كُنْتَ تَرْجُوا أَنْ يُلْقى إِلَيْكَ الْكِتابُ إِلاَّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ ظَهِيراً

{ إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جاءَ بِالْهُدى وَمَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٨٥) وَما كُنْتَ تَرْجُوا أَنْ يُلْقى إِلَيْكَ الْكِتابُ إِلاَّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ ظَهِيراً } “[Ey Muhammed!] Şüphesiz Kur'an'ı sana farz kılan [Allah], elbette seni dönülecek yere geri getirecektir. De ki: 'Rabbim hidayetle geleni de apaçık bir sapıklık içinde olanı da en iyi bilendir.' Sen, bu Kitab'ın sana vahyolunacağını ummazdın; [bu] ancak Rabbinden bir rahmettir. O halde sakın arka çıkan olma!”

لِلْكافِرِينَ (٨٦) وَلا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آياتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ وَادْعُ إِلى رَبِّكَ وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٨٧) وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلاَّ وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٨)

{ لِلْكافِرِينَ (٨٦) وَلا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آياتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ وَادْعُ إِلى رَبِّكَ وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٨٧) وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلاَّ وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٨) } “[Ey Muhammed!] Kur'an'ı sana farz kılan [Allah], elbette seni dönülecek yere geri getirecektir. De ki: 'Rabbim, hidayetle geleni de apaçık bir sapıklık içinde olanı da en iyi bilendir.' Sen, bu Kitab'ın sana vahyolunacağını ummazdın; [bu] ancak Rabbinden bir rahmettir. O halde sakın kâfirlere arka çıkma! Sana indirildikten sonra sakın onlar seni Allah'ın ayetlerinden alıkoymasınlar. Rabbine davet et ve sakın müşriklerden olma! Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarma! O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O'nun Zâtından başka her şey yok olucudur. Hüküm yalnızca O'nundur ve ancak O'na döndürüleceksiniz” (85-88)

قَوْلِهِ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ) خَتَمَ السُّورَةَ بِبِشَارَةِ نَبِيِّهِ مُحَمَّدٍ ﷺ بِرَدِّهِ إِلَى مَكَّةَ قَاهِرًا لِأَعْدَائِهِ. وَقِيلَ: هُوَ بِشَارَةٌ لَهُ بِالْجَنَّةِ. وَالْأَوَّلُ أَكْثَرُ. وَهُوَ قَوْلُ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ وَغَيْرِهِمْ. قَالَ الْقُتَبِيُّ: مَعَادُ الرَّجُلِ بَلَدُهُ، لِأَنَّهُ يَنْصَرِفُ ثُمَّ يَعُودُ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: خَرَجَ النَّبِيُّ ﷺ مِنَ الْغَارِ لَيْلًا مُهَاجِرًا إلى المدينة في غير طريق مَخَافَةَ الطَّلَبِ، فَلَمَّا رَجَعَ إِلَى الطَّرِيقِ وَنَزَلَ الْجُحْفَةَ عَرَفَ الطَّرِيقَ إِلَى مَكَّةَ فَاشْتَاقَ إِلَيْهَا، فَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ:" إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ" أَيْ إِلَى مَكَّةَ ظَاهِرًا عَلَيْهَا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بِالْجُحْفَةِ لَيْسَتْ مَكِّيَّةً وَلَا مَدَنِيَّةً. وَرَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ" إِلى مَعادٍ" قَالَ: إِلَى الْمَوْتِ. وَعَنْ مُجَاهِدٍ أَيْضًا وَعِكْرِمَةَ وَالزُّهْرِيِّ وَالْحَسَنِ: أَنَّ الْمَعْنَى لَرَادُّكَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَهُوَ اخْتِيَارُ الزَّجَّاجِ. يُقَالُ بَيْنِي وَبَيْنَكَ الْمَعَادُ، أَيْ يَوْمَ القيامة، لان الناس يعودون فيه أحياء. و" فَرَضَ" مَعْنَاهُ أَنْزَلَ. وَعَنْ مُجَاهِدٍ أَيْضًا وَأَبِي مَالِكٍ وَأَبِي صَالِحٍ" إِلى مَعادٍ" إِلَى الْجَنَّةِ. وَهُوَ قَوْلُ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا، لِأَنَّهُ دَخَلَهَا لَيْلَةَ الْإِسْرَاءِ. وَقِيلَ: لِأَنَّ أَبَاهُ آدَمَ خَرَجَ مِنْهَا. (قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ) أَيْ قُلْ لِكُفَّارِ مَكَّةَ إِذَا قَالُوا إِنَّكَ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ" رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جاءَ بِالْهُدى وَمَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ" أَنَا أَمْ أنتم. قوله تعالى: (وَما كُنْتَ تَرْجُوا أَنْ يُلْقى إِلَيْكَ الْكِتابُ) أَيْ مَا عَلِمْتَ أَنَّنَا نُرْسِلُكَ إِلَى الْخَلْقِ وَنُنَزِّلُ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ. (إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ) قَالَ الْكِسَائِيُّ: هُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ بِمَعْنَى لَكِنْ. (فَلا تَكُونَنَّ ظَهِيراً لِلْكافِرِينَ) أَيْ عَوْنًا لَهُمْ وَمُسَاعِدًا. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ.

Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ } “Kur'an'ı sana farz kılan [Allah], elbette seni dönülecek yere geri getirecektir” buyruğunda; sureyi, Peygamberi Muhammed ﷺ'e düşmanlarına galip gelmiş olarak Mekke'ye döneceğini müjdeleyerek bitirmiştir. Bunun, ona cenneti müjdeleme olduğu da söylenmiştir; ancak birinci görüş çoğunluğun görüşüdür. Câbir b. Abdillâh, İbn Abbâs, Mücâhid ve başkalarının görüşü de budur. el-Kutebî: Kişinin meâdı memleketidir; çünkü oradan ayrılır ve sonra oraya geri döner, demiştir. Mukâtil dedi ki: Peygamber ﷺ Medine'ye hicret etmek üzere geceleyin mağaradan çıktı; takip edilme korkusuyla bilinen yolun dışından gitti. Ana yola çıkıp Cuhfe'ye indiğinde Mekke yolunu tanıdı ve oraya özlem duydu; bunun üzerine Cebrâil ona Allah'ın şöyle buyurduğunu bildirdi: { إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ } yani Mekke'ye, oraya galip gelmiş olarak [seni geri getirecektir]. İbn Abbâs: Bu ayet Cuhfe'de inmiştir; ne Mekkîdir ne de Medenîdir, demiştir. Saîd b. Cübeyr İbn Abbâs'tan { إِلى مَعادٍ } ifadesi hakkında: Ölüme, dediğini rivayet etmiştir. Mücâhid, İkrime, ez-Zührî ve el-Hasan'dan da: Anlamı seni kıyamet gününe döndürecektir, şeklinde rivayet edilmiştir ki bu ez-Zeccâc'ın tercihidir. 'Benimle senin aranda meâd vardır' denilir; yani kıyamet günü demektir; çünkü insanlar o günde diri olarak geri dönerler. { فَرَضَ } fiili 'indirdi' manasındadır. Mücâhid, Ebû Mâlik ve Ebû Sâlih'ten { إِلى مَعادٍ } ifadesinin 'cennete' anlamında olduğu da nakledilmiştir. Bu, Ebû Saîd el-Hudrî ile İbn Abbâs'ın da görüşüdür; çünkü [Peygamber] İsrâ gecesinde oraya girmişti. Babası Âdem oradan çıktığı için [böyle denildiği] de söylenmiştir. { قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ } “De ki: 'Rabbim... en iyi bilendir'” yani Mekke kâfirleri 'sen apaçık bir sapıklık içindesin' dediklerinde onlara de ki: { رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جاءَ بِالْهُدى وَمَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Rabbim, hidayetle geleni de apaçık bir sapıklık içinde olanı da en iyi bilendir”; ben miyim yoksa siz misiniz? Yüce Allah'ın: { وَما كُنْتَ تَرْجُوا أَنْ يُلْقى إِلَيْكَ الْكِتابُ } “Sen, bu Kitab'ın sana vahyolunacağını ummazdın” buyruğu; seni mahlukata elçi göndereceğimizi ve sana Kur'an indireceğimizi bilmiyordun, demektir. { إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ } “[bu] ancak Rabbinden bir rahmettir” buyruğunda el-Kisâî: Bu 'lâkin' anlamında munkatı bir istisnadır, demiştir. { فَلا تَكُونَنَّ ظَهِيراً لِلْكافِرِينَ } “O halde sakın kâfirlere arka çıkma!” yani onlara yardımcı ve destekçi olma. Bu mana bu surede daha önce geçmişti.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آياتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ) يَعْنِي أَقْوَالَهُمْ وَكَذِبَهُمْ وَأَذَاهُمْ، وَلَا تَلْتَفِتْ نَحْوَهُمْ وَامْضِ لِأَمْرِكَ وَشَأْنِكَ. وقرا يعقوب" يصدنك" مجزوم النون. وقرى" يُصِدُّنَّكَ" مِنْ أَصَدَّهُ بِمَعْنَى صَدَّهُ وَهَى لُغَةٌ فِي كَلْبٍ. قَالَ الشَّاعِرُ:

Yüce Allah'ın: { وَلا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آياتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ } “Sana indirildikten sonra sakın seni Allah'ın ayetlerinden alıkoymasınlar” buyruğu; onların sözleri, yalanları ve eziyetleri [seni alıkoymasın] demektir. Onlara dönüp bakma; işine ve vazifene devam et. Ya'kûb nun harfini meczum yaparak "يَصُدْنَكَ" şeklinde okumuştur. [Ayrıca] "صَدَّهُ" (onu alıkoydu) manasında olan "أَصَدَّهُ" fiilinden "يُصِدُّنَّكَ" şeklinde de okunmuştur ki bu, Kelb kabilesinin lehçesidir. Şair şöyle demiştir:

أُنَاسٌ أَصَدُّوا النَّاسَ بِالسَّيْفِ عَنْهُمْ ... صُدُودَ السَّوَاقِي عَنْ أُنُوفِ الْحَوَائِمِ

Onlar öyle insanlardır ki, susamış develerin burunlarından su arklarının çevrildiği gibi, kılıçla insanları kendilerinden alıkoyup uzaklaştırdılar.

(وَادْعُ إِلى رَبِّكَ) أَيْ إِلَى التَّوْحِيدِ. وَهَذَا يَتَضَمَّنُ الْمُهَادَنَةَ وَالْمُوَادَعَةَ. وَهَذَا كُلُّهُ مَنْسُوخٌ بِآيَةِ السَّيْفِ. وَسَبَبُ هَذِهِ الْآيَةِ مَا كَانَتْ قُرَيْشٌ تَدْعُو رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى تَعْظِيمِ أَوْثَانِهِمْ، وَعِنْدَ ذَلِكَ أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ أَمْرَ الْغَرَانِيقِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ) أَيْ لَا تَعْبُدْ مَعَهُ غَيْرَهُ فَإِنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ. نَفْيٌ لِكُلِّ مَعْبُودٍ وَإِثْبَاتٌ لِعِبَادَتِهِ. (كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ) قَالَ مُجَاهِدٌ: مَعْنَاهُ إِلَّا هُوَ. وَقَالَ الصَّادِقُ: دِينُهُ. وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ وَسُفْيَانُ: أَيْ إِلَّا مَا أُرِيدَ بِهِ وَجْهُهُ، أَيْ مَا يُقْصَدُ إِلَيْهِ بِالْقُرْبَةِ. قَالَ:

{ وَادْعُ إِلى رَبِّكَ } “ve Rabbine davet et” yani tevhide [davet et]. Bu [ifade], barış ve uzlaşmayı içermektedir; fakat bütün bunlar kılıç ayetiyle neshedilmiştir. Bu ayetin iniş sebebi, Kureyş'in Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i putlarını yüceltmeye davet etmesi idi; işte o vakit şeytan, daha önce geçtiği üzere onun arzusuna Garânîk meselesini atmıştı. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Yüce Allah'ın: { وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } “Allah ile birlikte başka bir ilaha yalvarıp yakarma” buyruğu; O'nunla birlikte başkasına kulluk etme, çünkü O'ndan başka hiçbir ilah yoktur, demektir. [Bu], her ilahı nefyetmek ve yalnızca O'na ibadeti ispat etmektir. { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } “O'nun Zatından başka her şey yok olucudur” buyruğu hakkında Mücâhid: Bunun manası 'O'nun Zatından başkası' demektir, dedi. es-Sâdık: 'O'nun dininden başkası' dedi. Ebü'l-Âliye ve Süfyân ise: 'Yani O'nun rızası gözetilen, yani yakınlık kastıyla O'na yönelinen ameller dışındaki [her şey]' dediler. [Şair] şöyle demiştir:

أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ ذَنْبًا لَسْتُ مُحْصِيَهُ ... رَبَّ الْعِبَادِ إِلَيْهِ الْوَجْهُ وَالْعَمَلُ

Sayamayacağım kadar çok olan günahım için Allah'tan bağışlanma dilerim; kulların Rabbi ki yöneliş ve amel ancak O'nadır.

وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ: حَدَّثَنِي الثَّوْرِيُّ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عُبَيْدَةَ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ" فَقَالَ: إِلَّا جَاهَهُ، كَمَا تَقُولُ لِفُلَانٍ وَجْهٌ فِي النَّاسِ أَيْ جَاهٌ. (لَهُ الْحُكْمُ) فِي الْأُولَى وَالْآخِرَةِ (وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ). قَالَ الزَّجَّاجُ:" وَجْهَهُ" مَنْصُوبٌ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ، وَلَوْ كَانَ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ كَانَ إلا وجهه بالرفع، بمعنى كل شي غير وجهه هالك كَمَا قَالَ:

Muhammed b. Yezîd dedi ki: Bana es-Sevrî rivayet edip şöyle dedi: Ebû Ubeyde'ye Yüce Allah'ın: { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } “O'nun Zatından başka her şey yok olucudur” buyruğunu sordum; o da şöyle dedi: 'O'nun şan ve makamı hariç' demektir; nitekim 'falan kişinin insanlar katında vechi vardır' yani makam ve itibarı vardır, dersin. { لَهُ الْحُكْمُ } “Hüküm yalnızca O'nundur” dünyada ve ahirette; { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “ve ancak O'na döndürüleceksiniz”. ez-Zeccâc şöyle demiştir: { وَجْهَهُ } lafzı istisna üzere mansubdur; şayet Kur'an dışında olsaydı 'O'nun Zatından başkası helak olucudur' anlamında merfû olarak 'إلا وجهه' gelirdi; nitekim [şair] şöyle demiştir:

وَكُلُّ أَخٍ مُفَارِقُهُ أَخُوهُ ... لَعَمْرِ أَبِيكَ إِلَّا الْفَرْقَدَانِ

Ve babanın ömrüne andolsun ki, iki Kutup Yıldızı (Ferkadân) hariç her kardeş mutlaka kardeşinden ayrılacaktır.

وَالْمَعْنَى كُلُّ أَخٍ غَيْرُ الْفَرْقَدَيْنِ مُفَارِقُهُ أَخُوهُ." وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ" بِمَعْنَى تُرْجَعُونَ إِلَيْهِ. تمت سورة القصص والحمد لله

[Bunun] anlamı: İki Kutup Yıldızı (el-Ferkadân) hariç her kardeş mutlaka kardeşinden ayrılacaktır, demektir. { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Ve ancak O'na döndürüleceksiniz” [ifadesi], O'na döndürüleceksiniz anlamındadır. Kasas suresi bitti, Allah'a hamdolsun.