Binûn

[Rûm Suresi Tefsiri] — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَهْواءَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٢٩)

{بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَهْواءَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ} “Hayır, zulmedenler hiçbir bilgiye dayanmaksızın kendi heva ve heveslerine uydular. Allah'ın saptırdığı kimseyi kim doğru yola iletebilir? Onların hiçbir yardımcıları da yoktur.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَهْواءَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ) لَمَّا قَامَتْ عَلَيْهِمُ الْحُجَّةُ ذَكَرَ أَنَّهُمْ يَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ بِاتِّبَاعِ أَهْوَائِهِمْ فِي عِبَادَتِهَا وَتَقْلِيدِ الْأَسْلَافِ فِي ذَلِكَ. (فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ) أَيْ لَا هَادِيَ لِمَنْ أَضَلَّهُ اللَّهُ تَعَالَى. وَفِي هَذَا رَدٌّ على القدرية. (وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ)

Yüce Allah'ın: {بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَهْواءَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ} “Hayır, zulmedenler hiçbir bilgiye dayanmaksızın kendi heva ve heveslerine uydular” ayeti; aleyhlerine delil ikame edilince, putlara ibadet etmelerinde hevalarına ve bu hususta geçmişlerini taklit etmeye uyduklarını beyan etmektedir. {فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ} “Allah'ın saptırdığı kimseyi kim doğru yola iletebilir?” Yani Yüce Allah'ın saptırdığı kimseye hidayet verecek kimse yoktur. Bunda Kaderiyye'ye bir reddiye vardır. {وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ} “Onların hiçbir yardımcıları da yoktur.”

[سورة الروم (٣٠): آية ٣٠]

[Rûm Suresi (30): Ayet 30]

فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٣٠)

{فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} “Öyleyse sen yüzünü hanîf olarak dine çevir; Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata! Allah'ın yaratışında hiçbir değişiklik yoktur. İşte dosdoğru din budur, fakat insanların çoğu bilmezler.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ) فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَالَ الزَّجَّاجُ:" فِطْرَتَ" مَنْصُوبٌ بِمَعْنَى اتَّبِعْ فِطْرَةَ اللَّهِ. قَالَ: لِأَنَّ مَعْنَى" فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ" اتَّبِعِ الدِّينَ الْحَنِيفَ واتبع فطرة الله. وقال الطبري:" فِطْرَتَ اللَّهِ" مَصْدَرٌ مِنْ مَعْنَى:" فَأَقِمْ وَجْهَكَ" لِأَنَّ معنى ذلك: فطر الله الناس على ذَلِكَ فِطْرَةً. وَقِيلَ: مَعْنَى ذَلِكَ اتَّبِعُوا دِينَ اللَّهِ الَّذِي خَلَقَ النَّاسَ لَهُ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ يَكُونُ الْوَقْفُ عَلَى" حَنِيفاً" تَامًّا. وَعَلَى الْقَوْلَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ يَكُونُ مُتَّصِلًا، فَلَا يُوقَفُ عَلَى" حَنِيفاً". وَسُمِّيَتِ الْفِطْرَةُ دِينًا لِأَنَّ النَّاسَ يُخْلَقُونَ له، قال ﷿:" وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ" [الذاريات: ٥٦]. وَيُقَالُ:" عَلَيْها" بِمَعْنَى لَهَا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها" [الاسراء: ٧]. وَالْخِطَابُ بِ"- أَقِمْ وَجْهَكَ" لِلنَّبِيِّ ﷺ، أَمَرَهُ بِإِقَامَةِ وَجْهِهِ لِلدِّينِ الْمُسْتَقِيمِ، كما قال:" فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ" [الروم: ٤٣] وَهُوَ دِينُ الْإِسْلَامِ. وَإِقَامَةُ الْوَجْهِ هُوَ تَقْوِيمُ الْمَقْصِدِ وَالْقُوَّةُ عَلَى الْجَدِّ فِي أَعْمَالِ الدِّينِ، وَخُصَّ الْوَجْهُ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُ جَامِعُ حَوَاسِّ الْإِنْسَانِ وَأَشْرَفُهُ. وَدَخَلَ فِي هَذَا الْخِطَابِ أُمَّتُهُ بِاتِّفَاقٍ مِنْ أَهْلِ التَّأْوِيلِ. وَ" حَنِيفاً" مَعْنَاهُ مُعْتَدِلًا مَائِلًا عَنْ جَمِيعِ الْأَدْيَانِ الْمُحَرَّفَةِ الْمَنْسُوخَةِ. الثَّانِيَةُ- فِي الصَّحِيحُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَا مِنْ مَوْلُودٍ إِلَّا يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ- فِي رِوَايَةٍ) عَلَى هَذِهِ الْمِلَّةِ- أَبَوَاهُ يُهَوِّدَانِهِ وَيُنَصِّرَانِهِ وَيُمَجِّسَانِهِ كَمَا تُنْتَجُ الْبَهِيمَةُ بَهِيمَةً جَمْعَاءَ هَلْ تُحِسُّونَ فِيهَا مِنْ جَدْعَاءَ) ثُمَّ يَقُولُ أَبُو هريرة: واقرءوا إن شئتم،" فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ"، في رواية: (حتى

Yüce Allah'ın: {فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ} “Öyleyse sen yüzünü hanîf olarak dine çevir; Allah'ın fıtratına!” buyruğunda üç mesele vardır: Birinci Mesele: ez-Zeccâc şöyle demiştir: “{فِطْرَتَ} kelimesi, 'Allah'ın fıtratına uy' anlamında mensûbdur (üstün harekelidir).” Şöyle devam etmiştir: “Çünkü {فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ} 'Yüzünü dine çevir' ifadesinin anlamı; hanîf olan dine uy ve Allah'ın fıtratına uy demektir.” et-Taberî ise şöyle demiştir: “{فِطْرَتَ اللَّهِ} lafzı, {فَأَقِمْ وَجْهَكَ} ifadesinin manasından gelen bir masdardır; çünkü bunun anlamı: 'Allah insanları bunun üzerine bir fıtratla yaratmıştır' demektir.” Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, “İnsanları kendisi için yarattığı Allah'ın dinine uyun” demektir. Bu görüşe göre {حَنِيفاً} kelimesi üzerinde durmak (vakf) tamdır. İlk iki görüşe göre ise [anlam] bitişiktir (muttasıl), dolayısıyla {حَنِيفاً} üzerinde durulmaz. Fıtrata din adı verilmiştir; çünkü insanlar onun için yaratılırlar. Nitekim Azîz ve Celîl olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ} “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım.” [ez-Zâriyât 51/56]. {عَلَيْها} ifadesinin, {لَهَا} (onun için) manasında olduğu da söylenir; tıpkı Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: {وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها} “Kötülük ederseniz o da kendinedir (kendi aleyhinedir).” [el-İsrâ 17/7]. {أَقِمْ وَجْهَكَ} “Yüzünü çevir” hitabı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir. O'na yüzünü dosdoğru dine çevirmesini emretmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: {فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ} “Öyleyse sen yüzünü dosdoğru dine çevir” [er-Rûm 30/43] ki o da İslâm dinidir. Yüzü çevirmek (ikāmetü'l-vech), gayeyi doğrultmak ve dinin amellerinde gayret göstermeye güç yetirmektir. Yüzün özellikle zikredilmesi, insanın duyularını kendisinde toplaması ve [uzuvların] en şereflisi olması sebebiyledir. Tevil ehlinin ittifakıyla O'nun ümmeti de bu hitabın kapsamına dâhildir. Hanîf (حَنِيفاً) ise, tahrif edilmiş ve neshedilmiş bütün dinlerden meyledip [hakkı] dosdoğru tutan demektir. İkinci Mesele: Sahîh'te Ebû Hureyre'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «مَا مِنْ مَوْلُودٍ إِلَّا يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ -فِي رِوَايَةٍ- عَلَى هَذِهِ الْمِلَّةِ- أَبَوَاهُ يُهَوِّدَانِهِ وَيُنَصِّرَانِهِ وَيُمَجِّسَانِهِ كَمَا تُنْتَجُ الْبَهِيمَةُ بَهِيمَةً جَمْعَاءَ هَلْ تُحِسُّونَ فِيهَا مِنْ جَدْعَاءَ» «Doğan hiçbir çocuk yoktur ki fıtrat üzere doğmuş olmasın —bir rivayette— bu din üzere [doğmuş olmasın]. Ancak anne babası onu yahudileştirir, hristiyanlaştırır veya mecusileştirir. Nitekim hayvan da uzuvları tastamam bir yavru doğurur. Siz onda kulağı kesik bir hayvan görüyor musunuz?» Sonra Ebû Hureyre der ki: Dilerseniz {فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ} “Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata! Allah'ın yaratışında hiçbir değişiklik yoktur” ayetini okuyunuz. Bir rivayette: «حتى...

تَكُونُوا أَنْتُمْ تَجْدَعُونَهَا) قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَفَرَأَيْتَ مَنْ يَمُوتُ صَغِيرًا؟ قَالَ: (اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا عَامِلِينَ). لَفْظُ مُسْلِمٍ. الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي مَعْنَى الْفِطْرَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ عَلَى أَقْوَالٍ مُتَعَدِّدَةٍ، مِنْهَا الْإِسْلَامُ، قَالَهُ أَبُو هُرَيْرَةَ وَابْنُ شِهَابٍ وَغَيْرُهُمَا، قَالُوا: وَهُوَ الْمَعْرُوفُ عِنْدَ عَامَّةِ السَّلَفِ مِنْ أَهْلِ التَّأْوِيلِ، وَاحْتَجُّوا بِالْآيَةِ وَحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَعَضَّدُوا ذَلِكَ بِحَدِيثِ عِيَاضِ بْنِ حِمَارٍ الْمُجَاشِعِيِّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ لِلنَّاسِ يَوْمًا: (أَلَا أُحَدِّثُكُمْ بِمَا حَدَّثَنِي اللَّهُ فِي كِتَابِهِ، إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ آدَمَ وَبَنِيهِ حُنَفَاءَ مُسْلِمِينَ، وَأَعْطَاهُمُ الْمَالَ حَلَالًا لَا حَرَامَ فِيهِ فَجَعَلُوا مِمَّا أَعْطَاهُمُ اللَّهُ حَلَالًا وَحَرَامًا .. (الْحَدِيثَ. وَبِقَوْلِهِ ﷺ:) خَمْسٌ مِنَ الْفِطْرَةِ ... (فَذَكَرَ مِنْهَا قَصَّ الشَّارِبِ، وَهُوَ مِنْ سُنَنِ الْإِسْلَامِ، وَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ فَيَكُونُ مَعْنَى الْحَدِيثِ: أَنَّ الطِّفْلَ خُلِقَ سَلِيمًا مِنَ الْكُفْرِ عَلَى الْمِيثَاقِ الَّذِي أَخَذَهُ اللَّهُ عَلَى ذُرِّيَّةِ آدَمَ حِينَ أَخْرَجَهُمْ مِنْ صُلْبِهِ، وَأَنَّهُمْ إِذَا مَاتُوا قَبْلَ أَنْ يُدْرِكُوا فِي الْجَنَّةِ، أَوْلَادَ مُسْلِمِينَ كَانُوا أَوْ أَوْلَادَ كُفَّارٍ. وَقَالَ آخَرُونَ: الْفِطْرَةُ هِيَ الْبَدَاءَةُ الَّتِي ابْتَدَأَهُمُ اللَّهُ عَلَيْهَا، أَيْ عَلَى مَا فَطَرَ اللَّهُ عَلَيْهِ خَلْقَهُ مِنْ أَنَّهُ ابْتَدَأَهُمْ لِلْحَيَاةِ وَالْمَوْتِ وَالسَّعَادَةِ وَالشَّقَاءِ، وَإِلَى مَا يَصِيرُونَ إِلَيْهِ عِنْدَ الْبُلُوغِ. قَالُوا: وَالْفِطْرَةُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الْبَدَاءَةُ. وَالْفَاطِرُ: الْمُبْتَدِئُ، وَاحْتَجُّوا بِمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: لَمْ أَكُنْ أَدْرِي مَا فَاطِرُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ حَتَّى أَتَى أَعْرَابِيَّانِ يَخْتَصِمَانِ فِي بِئْرٍ، فَقَالَ أَحَدُهُمَا: أَنَا فَطَرْتُهَا، أَيِ ابْتَدَأْتُهَا. قَالَ الْمَرْوَزِيُّ: كَانَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ يَذْهَبُ إِلَى هَذَا الْقَوْلِ ثُمَّ تَرَكَهُ. قَالَ أَبُو عُمَرَ فِي كِتَابِ التَّمْهِيدِ لَهُ: مَا رَسَمَهُ مَالِكٌ فِي مُوَطَّئِهِ وَذَكَرَ فِي بَابَ الْقَدَرِ فِيهِ مِنَ الْآثَارِ- يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَذْهَبَهُ فِي ذَلِكَ نَحْوُ هَذَا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَمِمَّا احْتَجُّوا بِهِ مَا رُوِيَ عَنْ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ فِي قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:" فَرِيقاً هَدى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ" [الأعراف: ٣٠] قَالَ: مَنِ ابْتَدَأَ اللَّهُ خَلْقَهُ لِلضَّلَالَةِ صَيَّرَهُ إِلَى الضَّلَالَةِ وَإِنْ عَمِلَ بِأَعْمَالِ الْهُدَى، وَمَنِ ابْتَدَأَ اللَّهَ خَلْقَهُ عَلَى الْهُدَى صَيَّرَهُ إِلَى الْهُدَى وَإِنْ عَمِلَ بِأَعْمَالِ الضَّلَالَةِ، ابْتَدَأَ اللَّهُ خَلْقَ إِبْلِيسَ عَلَى الضَّلَالَةِ وَعَمِلَ بِأَعْمَالِ السَّعَادَةِ مَعَ الْمَلَائِكَةِ، ثُمَّ رَدَّهُ اللَّهُ إِلَى مَا ابْتَدَأَ عَلَيْهِ خَلْقَهُ، قَالَ: وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ.

...siz onların kulaklarını kesmiş oluyorsunuz)» dediler ki: “Ey Allah'ın Resûlü! Küçük yaşta ölenler hakkında ne dersin?” [Resûlullah]: «Allah onların ne amel işleyeceklerini en iyi bilendir» buyurdu. Bu lafız Müslim'e aittir. Üçüncü Mesele: İlim adamları, Kitap ve Sünnet'te zikredilen fıtratın anlamı hususunda çeşitli görüşlere ayrılmışlardır: Bunlardan biri [fıtratın] İslâm olduğudur. Bunu Ebû Hureyre, İbn Şihâb ve başkaları söylemiştir. Onlar şöyle demiştir: Tevil ehlinden selefin geneli nezdinde bilinen görüş de budur. Onlar ayeti ve Ebû Hureyre hadisini delil getirmişler, bunu İyâz b. Hımâr el-Mücâşiî'nin şu hadisiyle de desteklemişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün insanlara şöyle buyurdu: «Allah'ın Kitabı'nda bana bildirdiği şeyleri size haber vereyim mi? Şüphesiz Allah, Âdem'i ve evlatlarını hanîfler, müslümanlar olarak yarattı ve onlara içinde haram bulunmayan helal mal verdi. Fakat onlar Allah'ın kendilerine verdiklerini helal ve haram kıldılar...» (Hadisin devamı). Yine onun sallallâhu aleyhi ve sellem: «Beş şey fıtrattandır...» buyruğunu [delil getirmişlerdir]. Burada bıyığı kısaltmayı zikretmiştir ki bu da İslâm sünnetlerindendir. Bu yoruma göre hadisin manası şudur: Çocuk, Allah'ın Âdem'in zürriyetini onun sulbünden çıkardığı vakit onlardan aldığı misak üzere, küfürden arınmış olarak yaratılmıştır ve onlar buluğ çağına ermeden ölürlerse -ister müslümanların çocukları olsunlar ister kâfirlerin çocukları olsunlar- cennettedirler. Diğerleri ise şöyle demiştir: Fıtrat, Allah'ın onları üzerine başlattığı ilk yaratılış hâlidir (el-bedâe). Yani Allah'ın mahlukatını, kendilerini hayat, ölüm, saadet ve şekavet için ve buluğa erdiklerinde dönüşecekleri durum üzere ilk baştan var etmesidir. Dediler ki: Fıtrat, Arap dilinde 'ilk başlangıç' (el-bedâe), fâtır ise 'ilk başlatan' (el-mübtedî) demektir. İbn Abbâs'tan rivayet edilen şu sözü delil getirdiler: O şöyle demiştir: “Bir kuyu hakkında tartışan iki bedevî gelinceye kadar 'Göklerin ve yerin Fâtır'ı' ifadesinin ne anlama geldiğini bilmiyordum. Onlardan biri: 'Onu ben fatartu' yani 'ilk ben kazıp başlattım' dedi.” el-Mervezî şöyle demiştir: Ahmed b. Hanbel bu görüşü benimsiyordu, sonra bunu bıraktı. Ebû Ömer [İbn Abdilberr] et-Temhîd adlı kitabında şöyle demiştir: “Mâlik'in Muvatta'ında yazdığı ve kader bahsinde zikrettiği rivayetler, onun bu konudaki görüşünün de buna yakın olduğuna delalet etmektedir, en doğrusunu Allah bilir.” Delil getirdikleri hususlardan biri de Ka'b el-Kurazî'den Yüce Allah'ın: {فَرِيقاً هَدى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ} “[O], bir grubu hidayete erdirdi, bir gruba da sapıklık hak oldu” [A'râf 30] buyruğu hakkında rivayet edilen şu sözüdür: “Allah yaratılışını sapıklık üzere başlattığı kimseyi -hidayet amelleri işlese bile- sapıklığa sevk eder. Allah yaratılışını hidayet üzere başlattığı kimseyi de -sapıklık amelleri işlese bile- hidayete sevk eder. Nitekim Allah İblis'in yaratılışını sapıklık üzere başlatmıştı; o ise meleklerle birlikte saadet amelleri işliyordu. Sonra Allah onu yaratılışını üzerine başlattığı hale döndürdü.” Dedi ki: “Ve kâfirlerden oldu.”

قُلْتُ: قَدْ مَضَى قَوْلُ كَعْبٍ هَذَا فِي" الْأَعْرَافِ" وَجَاءَ مَعْنَاهُ مَرْفُوعًا مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: دُعِيَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى جِنَازَةِ غُلَامٍ مِنَ الْأَنْصَارِ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، طُوبَى لِهَذَا عُصْفُورٌ مِنْ عَصَافِيرِ الْجَنَّةِ، لَمْ يَعْمَلِ السُّوءَ وَلَمْ يُدْرِكْهُ! قَالَ: (أَوَ غَيْرَ ذَلِكَ يَا عَائِشَةُ! إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ لِلْجَنَّةِ أَهْلًا خَلَقَهُمْ لَهَا وَهُمْ فِي أَصْلَابِ آبَائِهِمْ، وَخَلَقَ لِلنَّارِ أَهْلًا خَلَقَهُمْ لَهَا وَهُمْ فِي أَصْلَابِ آبَائِهِمْ) خَرَّجَهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي السُّنَنِ. وَخَرَّجَ أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ: خَرَجَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَفِي يَدِهِ كِتَابَانِ فَقَالَ: (أَتَدْرُونَ مَا هَذَانِ الْكِتَابَانِ)؟ فَقُلْنَا: لَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِلَّا أَنْ تُخْبِرَنَا، فَقَالَ لِلَّذِي فِي يَدِهِ الْيُمْنَى: (هَذَا كِتَابٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ فِيهِ أَسْمَاءُ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَسْمَاءُ آبَائِهِمْ وَقَبَائِلِهِمْ ثُمَّ أُجْمِلَ عَلَى آخِرِهِمْ فَلَا يُزَادُ فِيهِمْ وَلَا يُنْقَصُ مِنْهُمْ أَبَدًا- ثُمَّ قَالَ لِلَّذِي فِي شِمَالِهِ- هَذَا كِتَابٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ فِيهِ أَسْمَاءُ أَهْلِ النَّارِ وَأَسْمَاءِ آبَائِهِمْ وَقَبَائِلِهِمْ ثُمَّ أُجْمِلَ عَلَى آخِرِهِمْ فَلَا يُزَادُ فِيهِمْ وَلَا يُنْقَصُ مِنْهُمْ أَبَدًا ... (وَذَكَرَ الْحَدِيثَ، وَقَالَ فِيهِ: حَدِيثٌ حَسَنٌ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: لَيْسَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها" وَلَا قَوْلِهِ ﵇: (كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الفطرة) العموم، وإنما المراد بالناس المؤمنون، إذا لَوْ فُطِرَ الْجَمِيعُ عَلَى الْإِسْلَامِ لَمَا كَفَرَ أَحَدٌ، وَقَدْ ثَبَتَ أَنَّهُ خَلَقَ أَقْوَامًا لِلنَّارِ، كما قال تعالى:" وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ" [الأعراف: [وَأَخْرَجَ الذُّرِّيَّةَ مِنْ صُلْبِ آدَمَ سَوْدَاءَ وَبَيْضَاءَ. وَقَالَ فِي الْغُلَامِ الَّذِي قَتَلَهُ الْخَضِرُ: طُبِعَ يَوْمَ طُبِعَ كَافِرًا. وَرَوَى أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ قَالَ: صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْعَصْرَ بِنَهَارٍ، وَفِيهِ: وَكَانَ فِيمَا حَفِظْنَا أَنْ قَالَ: (أَلَا إِنَّ بَنِي آدَمَ خُلِقُوا طَبَقَاتٍ شَتَّى فَمِنْهُمْ مَنْ يُولَدُ مُؤْمِنًا وَيَحْيَا مُؤْمِنًا وَيَمُوتُ مُؤْمِنًا، وَمِنْهُمْ مَنْ يُولَدُ كَافِرًا وَيَحْيَا كَافِرًا وَيَمُوتُ كَافِرًا، وَمِنْهُمْ مَنْ يُولَدُ مُؤْمِنًا وَيَحْيَا مُؤْمِنًا وَيَمُوتُ كَافِرًا، وَمِنْهُمْ مَنْ يُولَدُ كَافِرًا وَيَحْيَا كَافِرًا وَيَمُوتُ مُؤْمِنًا، وَمِنْهُمْ حَسَنُ الْقَضَاءِ حَسَنُ الطَّلَبِ (. ذَكَرَهُ حَمَّادُ بْنُ زَيْدِ بْنِ سَلَمَةَ فِي مُسْنَدِ الطَّيَالِسِيِّ قَالَ: حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ زَيْدٍ عَنْ أَبِي نَضْرَةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ. قَالُوا: وَالْعُمُومُ بِمَعْنَى الْخُصُوصِ كَثِيرٌ فِي لِسَانِ الْعَرَبِ، أَلَا تَرَى إلى قوله

Ben derim ki: Ka'b'ın bu sözü daha önce el-A'râf [suresinde] geçmişti. Bunun manası Âişe'nin radıyallâhu anhâ rivayet ettiği merfû hadiste de gelmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ensâr'dan bir çocuğun cenazesine çağrıldı. Ben: “Ey Allah'ın Resûlü! Ne mutlu buna! Cennet kuşlarından bir kuştur; ne bir kötülük işledi ne de [kötülük işleyecek çağa] erişti!” dedim. [Bunun üzerine] şöyle buyurdu: «أَوَ غَيْرَ ذَلِكَ يَا عَائِشَةُ! إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ لِلْجَنَّةِ أَهْلًا خَلَقَهُمْ لَهَا وَهُمْ فِي أَصْلَابِ آبَائِهِمْ، وَخَلَقَ لِلنَّارِ أَهْلًا خَلَقَهُمْ لَهَا وَهُمْ فِي أَصْلَابِ آبَائِهِمْ» «Yoksa bundan başkası mı [oldu] ey Âişe! Şüphesiz Allah cennet için birtakım ehil yaratmıştır; onları henüz babalarının sulblerinde iken onun için yaratmıştır. Cehennem için de birtakım ehil yaratmıştır; onları henüz babalarının sulblerinde iken onun için yaratmıştır.» Bunu İbn Mâce es-Sünen'de tahric etmiştir. Ebû Îsâ et-Tirmizî de Abdullah b. Amr'dan şunu tahric etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem elinde iki kitap olduğu halde yanımıza çıktı ve: «أَتَدْرُونَ مَا هَذَانِ الْكِتَابَانِ» «Bu iki kitabın ne olduğunu biliyor musunuz?» buyurdu. Biz: “Hayır, ey Allah'ın Resûlü, meğerki sen bize haber veresin” dedik. Sağ elindekine hitaben: «هَذَا كِتَابٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ فِيهِ أَسْمَاءُ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَسْمَاءُ آبَائِهِمْ وَقَبَائِلِهِمْ ثُمَّ أُجْمِلَ عَلَى آخِرِهِمْ فَلَا يُزَادُ فِيهِمْ وَلَا يُنْقَصُ مِنْهُمْ أَبَدًا» «Bu, Âlemlerin Rabbi'nden bir kitaptır. İçinde cennet ehlinin, babalarının ve kabilelerinin isimleri vardır; sonra sonuncularına kadar toplanmıştır, artık onlara ebediyen ne bir ilave yapılır ne de onlardan bir eksiltme yapılır» buyurdu. Sonra sol elindekine hitaben: «هَذَا كِتَابٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ فِيهِ أَسْمَاءُ أَهْلِ النَّارِ وَأَسْمَاءِ آبَائِهِمْ وَقَبَائِلِهِمْ ثُمَّ أُجْمِلَ عَلَى آخِرِهِمْ فَلَا يُزَادُ فِيهِمْ وَلَا يُنْقَصُ مِنْهُمْ أَبَدًا» «Bu da Âlemlerin Rabbi'nden bir kitaptır. İçinde cehennem ehlinin, babalarının ve kabilelerinin isimleri vardır; sonra sonuncularına kadar toplanmıştır, artık onlara ebediyen ne bir ilave yapılır ne de onlardan bir eksiltme yapılır...» buyurdu. [Râvî] hadisi zikretti ve [Tirmizî] hadis hakkında: “Hasen bir hadistir” dedi. Bir grup da şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: {فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها} “İnsanları onun üzerine yaratmıştır” buyruğunda ve [Peygamber] aleyhisselâm'ın: «كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الفطرة» «Her doğan çocuk fıtrat üzere doğar» buyruğunda kastedilen umum (genellik) değildir; insanlardan kasıt sadece müminlerdir. Zira şayet herkes İslâm üzere yaratılmış olsaydı hiç kimse kâfir olmazdı. Oysa O'nun cehennem için birtakım kavimler yarattığı sabittir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ} [el-A'râf: 179] “Andolsun ki cehennem için ... yarattık.” [Ayrıca Allah] zürriyeti Âdem'in sulbünden siyah ve beyaz olarak çıkarmıştır. Hızır'ın öldürdüğü çocuk hakkında da: «O, yaratıldığı gün kâfir olarak tabiatlandırılmıştır» demiştir. Ebû Saîd el-Hudrî de şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize gündüz vakti ikindi namazını kıldırdı... Hadiste [şu da] yer almaktadır: Ezberlediklerimiz arasında onun şöyle buyurduğu da vardı: «أَلَا إِنَّ بَنِي آدَمَ خُلِقُوا طَبَقَاتٍ شَتَّى فَمِنْهُمْ مَنْ يُولَدُ مُؤْمِنًا وَيَحْيَا مُؤْمِنًا وَيَمُوتُ مُؤْمِنًا، وَمِنْهُمْ مَنْ يُولَدُ كَافِرًا وَيَحْيَا كَافِرًا وَيَمُوتُ كَافِرًا، وَمِنْهُمْ مَنْ يُولَدُ مُؤْمِنًا وَيَحْيَا مُؤْمِنًا وَيَمُوتُ كَافِرًا، وَمِنْهُمْ مَنْ يُولَدُ كَافِرًا وَيَحْيَا كَافِرًا وَيَمُوتُ مُؤْمِنًا، وَمِنْهُمْ حَسَنُ الْقَضَاءِ حَسَنُ الطَّلَبِ» «Haberiniz olsun ki Âdemoğulları muhtelif tabakalarda yaratılmıştır. Onlardan kimi mümin olarak doğar, mümin olarak yaşar ve mümin olarak ölür. Kimi kâfir olarak doğar, kâfir olarak yaşar ve kâfir olarak ölür. Kimi mümin olarak doğar, mümin olarak yaşar ve kâfir olarak ölür. Kimi de kâfir olarak doğar, kâfir olarak yaşar ve mümin olarak ölür. Onlardan kimi borcunu güzel öder, alacağını güzel ister...» Bunu Hammâd b. Zeyd b. Seleme et-Tayâlisî'nin Müsned'inde zikretmiş ve: Bize Ali b. Zeyd, Ebû Nadre'den, o da Ebû Saîd'den rivayet etti, demiştir. [Bu gruptakiler] dediler ki: Arap dilinde umumi lafzın hususi anlamda kullanılması pek çoktur; görmez misin...

عز وجل:" تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ" [الأحقاف: [وَلَمْ تُدَمِّرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ. وَقَوْلُهُ:" فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ" [الانعام: [وَلَمْ تُفْتَحْ عَلَيْهِمْ أَبْوَابُ الرَّحْمَةِ. وَقَالَ إِسْحَاقُ بْنُ رَاهْوَيْهِ الْحَنْظَلِيُّ: تَمَّ الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ:" فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً" ثم قال:" فِطْرَتَ اللَّهِ" أَيْ فَطَرَ اللَّهُ الْخَلْقَ فِطْرَةً إِمَّا بِجَنَّةٍ أَوْ نَارٍ، وَإِلَيْهِ أَشَارَ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: (كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ) وَلِهَذَا قَالَ:" لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ" قَالَ شَيْخُنَا أَبُو الْعَبَّاسِ: مَنْ قَالَ هِيَ سَابِقَةُ السَّعَادَةِ وَالشَّقَاوَةِ فَهَذَا إِنَّمَا يَلِيقُ بِالْفِطْرَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْقُرْآنِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:" لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ" وَأَمَّا فِي الْحَدِيثِ فَلَا، لِأَنَّهُ قَدْ أَخْبَرَ فِي بَقِيَّةِ الْحَدِيثِ بِأَنَّهَا تُبَدَّلُ وَتُغَيَّرُ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْفِقْهِ وَالنَّظَرِ: الْفِطْرَةُ هِيَ الْخِلْقَةُ الَّتِي خُلِقَ عَلَيْهَا الْمَوْلُودُ فِي الْمَعْرِفَةِ بِرَبِّهِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى خِلْقَةٍ يَعْرِفُ بِهَا رَبَّهُ إِذَا بَلَغَ مَبْلَغَ الْمَعْرِفَةِ، يُرِيدُ خِلْقَةً مُخَالِفَةً لِخِلْقَةِ الْبَهَائِمِ الَّتِي لَا تَصِلُ بِخِلْقَتِهَا إِلَى مَعْرِفَتِهِ. وَاحْتَجُّوا عَلَى أَنَّ الْفِطْرَةَ الْخِلْقَةُ، وَالْفَاطِرَ الْخَالِقُ، لِقَوْلِ اللَّهِ ﷿:" الْحَمْدُ لِلَّهِ فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ" [فاطر: [يَعْنِي خَالِقَهُنَّ، وَبِقَوْلِهِ:" وَما لِيَ لَا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي"] يس: [يعني خلقني، وبقوله:" الَّذِي فَطَرَهُنَّ" [الأنبياء: [يَعْنِي خَلَقَهُنَّ. قَالُوا: فَالْفِطْرَةُ الْخِلْقَةُ، وَالْفَاطِرُ الْخَالِقُ، وَأَنْكَرُوا أَنْ يَكُونَ الْمَوْلُودُ يُفْطَرُ عَلَى كُفْرٍ أَوْ إِيمَانٍ أَوْ مَعْرِفَةٍ أَوْ إِنْكَارٍ. قَالُوا: وَإِنَّمَا الْمَوْلُودُ عَلَى السَّلَامَةِ فِي الْأَغْلَبِ خِلْقَةٍ وَطَبْعًا وَبِنْيَةً لَيْسَ مَعَهَا إِيمَانٌ وَلَا كُفْرٌ وَلَا إِنْكَارٌ وَلَا مَعْرِفَةٌ، ثُمَّ يَعْتَقِدُونَ الْكُفْرَ وَالْإِيمَانَ بَعْدَ الْبُلُوغِ إِذَا مَيَّزُوا. وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِهِ فِي الْحَدِيثِ: (كَمَا تُنْتِجُ الْبَهِيمَةُ بَهِيمَةً جَمْعَاءَ- يَعْنِي سَالِمَةً- هَلْ تُحِسُّونَ فِيهَا مِنْ جَدْعَاءَ) يَعْنِي مَقْطُوعَةَ الْأُذُنِ. فَمَثَّلَ قُلُوبَ بَنِي آدَمَ بِالْبَهَائِمِ لِأَنَّهَا تُولَدُ كَامِلَةَ الْخَلْقِ لَيْسَ فِيهَا نُقْصَانٌ، ثُمَّ تُقْطَعُ آذَانُهَا بَعْدُ وَأُنُوفُهَا، فَيُقَالُ: هَذِهِ بَحَائِرُ وَهَذِهِ سَوَائِبُ. يَقُولُ: فَكَذَلِكَ قُلُوبُ الْأَطْفَالِ فِي حِينِ وِلَادَتِهِمْ لَيْسَ لَهُمْ كُفْرٌ وَلَا إِيمَانٌ، وَلَا مَعْرِفَةٌ وَلَا إِنْكَارٌ كَالْبَهَائِمِ السَّائِمَةِ، فَلَمَّا بَلَغُوا اسْتَهْوَتْهُمُ الشَّيَاطِينُ فَكَفَرَ أَكْثَرُهُمْ، وَعَصَمَ اللَّهُ أَقَلَّهُمْ. قَالُوا: وَلَوْ كَانَ الْأَطْفَالُ قد فطروا على شي مِنَ الْكُفْرِ وَالْإِيمَانِ فِي أَوَّلِيَّةِ أُمُورِهِمْ مَا انْتَقَلُوا عَنْهُ أَبَدًا، وَقَدْ نَجِدُهُمْ يُؤْمِنُونَ ثُمَّ يكفرون. قالوا:

... Yüce [Allah'ın]: {تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ} [el-Ahkâf: 25] “[Her şeyi] yerle bir eder” [buyruğu gibidir]; oysa gökleri ve yeri yerle bir etmemiştir. Yine O'nun: {فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ} [el-En'âm: 44] “Üzerlerine her şeyin kapılarını açtık” [buyruğu da böyledir]; oysa üzerlerine rahmet kapıları açılmamıştır. İshâk b. Râhûye el-Hanzalî şöyle demiştir: Kelâm, {فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً} “Sen yüzünü dosdoğru (hanîf olarak) dine çevir” buyruğunda tamamlanmıştır. Sonra gelen: {فِطْرَتَ اللَّهِ} “Allah'ın fıtratı[na uy]” [ifadesi ise], yani Allah yaratılmışları ya cennetlik ya da cehennemlik olma fıtratı üzere yaratmıştır, demektir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: «كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ» «Her doğan çocuk fıtrat üzere doğar» buyruğunda buna işaret etmiştir. İşte bu sebeple [Allah Teâlâ]: {لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ} “Allah'ın yaratmasında hiçbir değişiklik yoktur” buyurmuştur. Şeyhimiz Ebü'l-Abbâs şöyle demiştir: Kim bunun saadet ve şekavet (cennetlik ve cehennemlik olma hali) önceliği olduğunu söylerse, bu ancak Kur'ân'da zikredilen fıtrata uygun düşer; çünkü Allah Teâlâ: {لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ} “Allah'ın yaratmasında hiçbir değişiklik yoktur” buyurmuştur. Hadiste geçen fıtrata ise uymaz; zira hadisin devamında onun tebdil edilip değiştirildiği haber verilmektedir. Fıkıh ve nazar ehlinden bir grup ise şöyle demiştir: Fıtrat, yeni doğan çocuğun Rabbini bilme hususunda üzerinde yaratıldığı yaratılıştır (hilkattir). Sanki şöyle buyurmuştur: Her doğan çocuk, idrak çağına ulaştığında Rabbini kendisiyle tanıyacağı bir yaratılış üzere doğar. Yani yaratılışları gereği O'nu tanıma mertebesine ulaşamayan hayvanların hilkatinden farklı bir yaratılışı kastetmektedir. Fıtratın “hilkat” (yaratılış), fâtırın da “hâlik” (yaratan) anlamına geldiğine dair Allah Azze ve Celle'nin şu buyruklarını delil getirmişlerdir: {الْحَمْدُ لِلَّهِ فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} [Fâtır: 1] “Gökleri ve yeri yoktan var eden (yaratan) Allah'a hamdolsun” yani onları yaratan; {وَما لِيَ لَا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي} [Yâsîn: 22] “Bana ne oluyor ki beni yaratana kulluk etmeyeyim?” yani beni yaratan; {الَّذِي فَطَرَهُنَّ} [el-Enbiyâ: 56] “Onları yaratan” yani onları halk eden. Dediler ki: Dolayısıyla fıtrat hilkat, fâtır da hâlik demektir. Çocuğun küfür, iman, marifet (tanıma) veya inkâr üzere yaratılmış olduğunu ise kabul etmediler. Şöyle dediler: Yeni doğan çocuk çoğunlukla yaratılış, mizaç ve bünye bakımından [her türlü arızadan] selamet üzeredir; beraberinde ne iman, ne küfür, ne inkâr, ne de marifet vardır. Daha sonra temyiz çağına erip bülûğa erince küfrü veya imanı benimserler. Hadiste geçen şu buyruğu da delil gösterdiler: «كَمَا تُنْتِجُ الْبَهِيمَةُ بَهِيمَةً جَمْعَاءَ- يَعْنِي سَالِمَةً- هَلْ تُحِسُّونَ فِيهَا مِنْ جَدْعَاءَ» «Nitekim hayvan da sapasağlam (azaları tam) bir yavru doğurur; siz onda hiç kulağı veya burnu kesik bir hayvan görür müsünüz?» -yani kulağı kesik olanı-. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] âdemoğullarının kalplerini hayvanlara benzetmiştir; çünkü onlar da yaratılışları tam ve eksiksiz olarak doğarlar, daha sonra kulakları ve burunları kesilerek: “Bunlar bahîredir, şunlar sâibedir” denilir. [Müellif] der ki: İşte tıpkı bunun gibi çocukların kalpleri de doğdukları anda otlayan hayvanlar gibi ne küfür, ne iman, ne marifet ne de inkâr taşır. Bülûğa erdiklerinde şeytanlar onları ayartır; böylece çoğunluğu kâfir olur, pek azını ise Allah korur. Şöyle dediler: Şayet çocuklar işin başında küfürden yahut imandan bir şey üzere yaratılmış olsalardı, ondan asla başka bir duruma geçmezlerdi; halbuki biz onların iman edip sonra küfre saptıklarını görebiliyoruz. Şöyle dediler:

وَيَسْتَحِيلُ فِي الْمَعْقُولِ أَنْ يَكُونَ الطِّفْلُ فِي حِينِ وِلَادَتِهِ يَعْقِلُ كُفْرًا أَوْ إِيمَانًا، لِأَنَّ اللَّهَ أَخْرَجَهُمْ فِي حَالٍ لَا يَفْقَهُونَ مَعَهَا شَيْئًا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئاً" [النحل: [فَمَنْ لَا يَعْلَمُ شَيْئًا اسْتَحَالَ مِنْهُ كُفْرٌ أَوْ إِيمَانٌ، أَوْ مَعْرِفَةٌ أَوْ إِنْكَارٌ. قَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: هَذَا أَصَحُّ مَا قِيلَ فِي مَعْنَى الْفِطْرَةِ الَّتِي يُولَدُ النَّاسُ عَلَيْهَا. وَمِنَ الْحُجَّةِ أَيْضًا فِي هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّما تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ" [الطور: [و" كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ" [المدثر: [وَمَنْ لَمْ يَبْلُغْ وَقْتَ الْعَمَلِ لَمْ يَرْتَهِنْ بِشَيْءٍ. وَقَالَ:" وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا" وَلَمَّا أَجْمَعُوا عَلَى دَفْعِ الْقَوَدِ وَالْقِصَاصِ وَالْحُدُودِ وَالْآثَامِ عَنْهُمْ فِي دَارِ الدُّنْيَا كَانَتِ الْآخِرَةُ أَوْلَى بِذَلِكَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَيَسْتَحِيلُ أَنْ تَكُونَ الْفِطْرَةُ الْمَذْكُورَةُ الْإِسْلَامَ، كَمَا قَالَ ابْنُ شِهَابٍ، لِأَنَّ الْإِسْلَامَ وَالْإِيمَانَ: قَوْلٌ بِاللِّسَانِ وَاعْتِقَادٌ بِالْقَلْبِ وَعَمَلٌ بِالْجَوَارِحِ، وَهَذَا مَعْدُومٌ مِنَ الطِّفْلِ، لَا يَجْهَلُ ذَلِكَ ذُو عَقْلٍ. وَأَمَّا قَوْلُ الْأَوْزَاعِيِّ: سَأَلْتُ الزُّهْرِيَّ عَنْ رَجُلٍ عَلَيْهِ رَقَبَةٌ أَيَجْزِي عَنْهُ الصَّبِيُّ أَنْ يُعْتِقَهُ وَهُوَ رَضِيعٌ؟ قَالَ نَعَمْ، لِأَنَّهُ وُلِدَ عَلَى الْفِطْرَةِ يَعْنِي الْإِسْلَامَ، فَإِنَّمَا أَجْزَى عِتْقُهُ عِنْدَ مَنْ أَجَازَهُ، لِأَنَّ حُكْمَهُ حُكْمُ أَبَوَيْهِ. وَخَالَفَهُمْ آخَرُونَ فَقَالُوا: لَا يَجْزِي فِي الرِّقَابِ الْوَاجِبَةِ إِلَّا مَنْ صَامَ وَصَلَّى، وَلَيْسَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ" [الأعراف: [وَلَا فِي (أَنْ يَخْتِمُ اللَّهُ لِلْعَبْدِ بِمَا قَضَاهُ لَهُ وَقَدَّرَهُ عَلَيْهِ): دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الطِّفْلَ يُولَدُ حِينَ يُولَدُ مُؤْمِنًا أَوْ كَافِرًا، لِمَا شَهِدَتْ لَهُ الْعُقُولُ أَنَّهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ لَيْسَ مِمَّنْ يَعْقِلُ إِيمَانًا وَلَا كُفْرًا، وَالْحَدِيثُ الَّذِي جَاءَ فِيهِ: (إِنَّ النَّاسَ خُلِقُوا عَلَى طَبَقَاتٍ) لَيْسَ مِنَ الْأَحَادِيثِ الَّتِي لَا مَطْعَنَ فِيهَا، لِأَنَّهُ انْفَرَدَ بِهِ عَلِيُّ بْنُ زَيْدِ بْنِ جُدْعَانَ، وَقَدْ كَانَ شُعْبَةُ يَتَكَلَّمُ فِيهِ. عَلَى أَنَّهُ يَحْتَمِلُ قَوْلُهُ: (يُولَدُ مُؤْمِنًا) أَيْ يُولَدُ لِيَكُونَ مُؤْمِنًا، وَيُولَدُ لِيَكُونَ كَافِرًا عَلَى سَابِقِ عِلْمِ اللَّهِ فِيهِ، وَلَيْسَ فِي قَوْلِهِ فِي الْحَدِيثِ (خَلَقْتُ هَؤُلَاءِ لِلْجَنَّةِ وَخَلَقْتُ هَؤُلَاءِ لِلنَّارِ) أَكْثَرُ مِنْ مُرَاعَاةِ مَا يُخْتَمُ بِهِ لَهُمْ، لَا أَنَّهُمْ فِي حِينِ طُفُولَتِهِمْ مِمَّنْ يَسْتَحِقُّ جَنَّةً أَوْ نَارًا، أَوْ يَعْقِلُ كفرا أو إيمانا.

Çocuğun doğduğu anda küfrü veya imanı idrak etmesi aklen imkânsızdır; zira Allah onları hiçbir şeyi kavrayamayacakları bir halde [dünyaya] çıkarmıştır. Nitekim Allah Teâlâ: {وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئاً} “Allah sizi analarınızın karnından hiçbir şey bilmez bir halde çıkardı” [en-Nahl, 16/78] buyurmuştur. Hiçbir şey bilmeyen kimseden ise küfür yahut iman veya tanıma yahut inkâr sudûr etmesi imkânsızdır. Ebû Ömer b. Abdilberr şöyle demiştir: “İnsanların üzerine doğdukları fıtratın manası hakkında söylenenlerin en sahihi budur.” Bu hususta Allah Teâlâ'nın: {إِنَّما تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Siz ancak yapmakta olduklarınızın karşılığını görürsünüz” [et-Tûr, 52/16] ve {كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ} “Her nefis kazandığına karşılık bir rehindir” [el-Müddessir, 74/38] buyrukları da birer delildir. Amel etme vaktine ulaşmamış olan kimse ise hiçbir şey karşılığında rehin tutulmaz. Yine O: {وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا} “Biz bir peygamber göndermedikçe azap ediciler değiliz” [el-İsrâ, 17/15] buyurmuştur. [İlim ehli] dünya yurdunda çocuklardan kısasın, had cezalarının ve günahların kaldırıldığı hususunda icmâ ettiklerine göre, âhiret [azabının kaldırılması] buna daha da layıktır. Doğrusunu Allah bilir. Söz konusu fıtratın, İbn Şihâb'ın dediği gibi İslâm olması da imkânsızdır. Çünkü İslâm ve iman; dil ile ikrar, kalp ile itikat ve azalar ile ameldir. Bu ise çocukta mevcut değildir; akıl sahibi hiçbir kimse bundan gafil olamaz. Evzâî'nin: “Zührî'ye, üzerinde bir köle [azat etme borcu] bulunan kimsenin, henüz süt emen bir çocuğu azat etmesinin yeterli olup olmayacağını sordum; o da ‘Evet, çünkü o fıtrat yani İslâm üzere doğmuştur’ dedi” şeklindeki nakline gelince; bunu caiz gören kimselere göre onun azadının geçerli olması, çocuğun hükmünün anne babasının hükmü gibi olmasından dolayıdır. Başkaları ise onlara muhalefet edip: “Farz olan köle azadında ancak oruç tutup namaz kılan kimse yeterli olur” demişlerdir. Allah Teâlâ'nın: {كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ} “Sizi ilk önce yarattığı gibi [yine O'na] döneceksiniz” [el-A'râf, 7/29] buyruğunda da, Allah'ın kula takdir edip hükmettiği şeyle son nefesini verdirmesinde de çocuğun doğduğu anda mümin veya kâfir olarak doğduğuna dair bir delil yoktur. Zira akıllar, o vakitte çocuğun imanı veya küfrü idrak edebilecek durumda olmadığına şahittir. İçinde: «إِنَّ النَّاسَ خُلِقُوا عَلَى طَبَقَاتٍ» «Şüphesiz insanlar derece derece/farklı tabakalar halinde yaratılmıştır» ifadesi geçen hadis ise üzerinde tenkit bulunmayan hadislerden değildir; zira bunu sadece Ali b. Zeyd b. Cüd'ân rivayet etmiştir, Şu'be de onun hakkında cerh yönünde konuşmuştur. Bununla birlikte «يُولَدُ مُؤْمِنًا» «Mümin olarak doğar» ifadesinin, Allah'ın onun hakkındaki ezeli ilmine binaen “mümin olmak üzere doğar” ve “kâfir olmak üzere doğar” manasına gelme ihtimali vardır. Hadisteki «خَلَقْتُ هَؤُلَاءِ لِلْجَنَّةِ وَخَلَقْتُ هَؤُلَاءِ لِلنَّارِ» «Şunları cennet için, şunları da cehennem için yarattım» ifadesinde de akıbetlerinin ne olacağına riayet edilmesinden öte bir mana yoktur; yoksa çocuklukları anında cenneti veya cehennemi hak etmiş oldukları yahut küfrü ya da imanı kavradıkları anlamına gelmez.

قُلْتُ: وَإِلَى مَا اخْتَارَهُ أَبُو عُمَرَ وَاحْتَجَّ لَهُ، ذَهَبَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْمُحَقِّقِينَ مِنْهُمُ ابْنُ عَطِيَّةَ فِي تَفْسِيرِهِ فِي مَعْنَى الْفِطْرَةِ، وَشَيْخُنَا أَبُو الْعَبَّاسِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالَّذِي يُعْتَمَدُ عَلَيْهِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ اللَّفْظَةِ أَنَّهَا الْخِلْقَةُ وَالْهَيْئَةُ الَّتِي فِي نَفْسِ الطِّفْلِ الَّتِي هِيَ مُعَدَّةٌ وَمُهَيَّأَةٌ لِأَنْ يُمَيِّزَ بِهَا مَصْنُوعَاتِ اللَّهِ تَعَالَى، وَيَسْتَدِلُّ بِهَا عَلَى رَبِّهِ وَيَعْرِفُ شَرَائِعَهُ وَيُؤْمِنُ بِهِ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الَّذِي هُوَ الْحَنِيفُ، وَهُوَ فِطْرَةُ اللَّهِ الَّذِي عَلَى الْإِعْدَادِ لَهُ فَطَرَ الْبَشَرَ، لَكِنْ تَعْرِضُهُمُ الْعَوَارِضُ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ: (كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ فَأَبَوَاهُ يُهَوِّدَانِهِ أَوْ يُنَصِّرَانِهِ) فَذِكْرُ الْأَبَوَيْنِ إِنَّمَا هُوَ مِثَالٌ لِلْعَوَارِضِ الَّتِي هِيَ كَثِيرَةٌ. وَقَالَ شَيْخُنَا فِي عِبَارَتِهِ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ قُلُوبَ بَنِي آدَمَ مُؤَهَّلَةً لِقَبُولِ الْحَقِّ، كَمَا خَلَقَ أَعْيُنَهُمْ وَأَسْمَاعَهُمْ قَابِلَةً لِلْمَرْئِيَّاتِ وَالْمَسْمُوعَاتِ، فَمَا دَامَتْ بَاقِيَةً عَلَى ذَلِكَ الْقَبُولِ وَعَلَى تِلْكَ الْأَهْلِيَّةِ أَدْرَكَتِ الْحَقَّ وَدِينَ الْإِسْلَامِ وَهُوَ الدِّينُ الْحَقُّ. وَقَدْ دَلَّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ: (كَمَا تُنْتِجُ الْبَهِيمَةُ بَهِيمَةً جَمْعَاءَ هَلْ تُحِسُّونَ فِيهَا مِنْ جَدْعَاءَ) يَعْنِي أَنَّ الْبَهِيمَةَ تَلِدُ وَلَدَهَا كَامِلَ الْخِلْقَةِ سَلِيمًا مِنَ الْآفَاتِ، فَلَوْ تُرِكَ عَلَى أَصْلِ تِلْكَ الْخِلْقَةِ لَبَقِيَ كَامِلًا بَرِيئًا مِنَ الْعُيُوبِ، لَكِنْ يُتَصَرَّفُ فِيهِ فَيُجْدَعُ أُذُنُهُ وَيُوسَمُ وَجْهُهُ فَتَطْرَأُ عَلَيْهِ الْآفَاتُ وَالنَّقَائِصُ فَيَخْرُجُ عَنِ الْأَصْلِ، وَكَذَلِكَ الْإِنْسَانُ، وَهُوَ تَشْبِيهٌ وَاقِعٌ وَوَجْهُهُ وَاضِحٌ. قُلْتُ: وَهَذَا الْقَوْلُ مَعَ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ مُوَافِقٌ لَهُ فِي الْمَعْنَى، وَأَنَّ ذَلِكَ بَعْدَ الْإِدْرَاكِ حِينَ عَقَلُوا أَمْرَ الدُّنْيَا، وَتَأَكَّدَتْ حُجَّةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ بِمَا نَصَبَ مِنَ الْآيَاتِ الظَّاهِرَةِ: مِنْ خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، وَالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ، وَالْبَرِّ وَالْبَحْرِ، وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، فَلَمَّا عَمِلَتْ أَهْوَاؤُهُمْ فِيهِمْ أَتَتْهُمُ الشَّيَاطِينُ فَدَعَتْهُمْ إِلَى الْيَهُودِيَّةِ وَالنَّصْرَانِيَّةُ فَذَهَبَتْ بِأَهْوَائِهِمْ يَمِينًا وَشِمَالًا، وَأَنَّهُمْ إِنْ مَاتُوا صِغَارًا فَهُمْ فِي الْجَنَّةِ، أَعْنِي جَمِيعَ الْأَطْفَالِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَخْرَجَ ذُرِّيَّةَ آدَمَ مِنْ صُلْبِهِ فِي صُورَةِ الذَّرِّ أَقَرُّوا لَهُ بِالرُّبُوبِيَّةِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا" [الأعراف: [. ثُمَّ أَعَادَهُمْ فِي صُلْبِ آدَمَ بَعْدَ أَنْ أَقَرُّوا لَهُ بِالرُّبُوبِيَّةِ، وَأَنَّهُ اللَّهُ لَا إِلَهَ غَيْرُهُ، ثُمَّ يُكْتَبُ الْعَبْدُ فِي بَطْنِ أُمِّهِ شقيا أو سعيدا على

Derim ki: Ebû Ömer'in tercih ettiği ve delillendirdiği bu görüşe, fıtratın manası hususunda tefsirinde İbn Atiyye ve hocamız Ebu'l-Abbâs da dâhil olmak üzere muhakkiklerden birden fazla âlim gitmiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: "Bu lafzın tefsirinde itimat edilmesi gereken [görüş], onun; çocuğun bizzat nefsinde bulunan, Yüce Allah'ın yarattığı varlıkları kendisiyle temyiz etmeye, Rabbi hakkında onlarla delil getirmeye, O'nun şeriatlarını tanımaya ve O'na iman etmeye hazır ve elverişli kılındığı hilkat ve heyettir. Sanki Yüce Allah şöyle buyurmuştur: Sen yüzünü hanîf olan dine çevir; ki o [din], Allah'ın insanları kendisini kabule elverişli olarak yarattığı fıtratıdır. Ancak onların karşısına birtakım arızalar (engeller) çıkar. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu da bundandır: «كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ فَأَبَوَاهُ يُهَوِّدَانِهِ أَوْ يُنَصِّرَانِهِ» «Her doğan [çocuk] fıtrat üzere doğar; sonra anne babası onu Yahudileştirir veya Hristiyanlaştırır.» Burada anne babanın zikredilmesi, aslında pek çok olan bu arızalara bir örnektir." Hocamız da kendi ifadesinde şöyle demiştir: "Yüce Allah, gözlerini ve kulaklarını görülecek ve işitilecek şeyleri kabule elverişli kıldığı gibi Âdemoğullarının kalplerini de hakkı kabul etmeye elverişli olarak yaratmıştır. Kalpler o kabul ve o ehliyet üzere kaldığı müddetçe hakkı ve hak din olan İslâm dinini idrak eder." Peygamber'in: «كَمَا تُنْتِجُ الْبَهِيمَةُ بَهِيمَةً جَمْعَاءَ هَلْ تُحِسُّونَ فِيهَا مِنْ جَدْعَاءَ» «Nitekim hayvan da uzuvları tastamam bir yavru doğurur; onda hiç kulağı veya burnu kesik bir yavru görür müsünüz?» buyruğu da bu mananın doğruluğuna delalet etmiştir. Yani hayvan yavrusunu yaratılışı tastamam ve kusurlardan salim olarak doğurur. Şayet o yaratılışın aslı üzere bırakılsa kusurlardan arınmış, tastamam kalırdı; fakat ona müdahale edilir, kulağı kesilir ve yüzü dağlanır; böylece ona afetler ve noksanlıklar arız olur da aslından çıkar. İnsan da böyledir. Bu, tam yerinde bir teşbihtir ve izah tarzı açıktır. Derim ki: Bu görüş, ilk görüşle mana bakımından uyuşmaktadır. Bu durum, onların dünya işini kavradıkları idrak çağından sonradır. Göklerin ve yerin, güneş ve ayın, karanın ve denizin yaratılması, gece ile gündüzün değişmesi gibi Allah'ın diktiği apaçık delillerle kendilerine karşı hücceti kesinleşmiştir. Nefislerinin arzuları kendilerine tesir edince şeytanlar gelip onları Yahudiliğe ve Hristiyanlığa çağırmış; böylece hevalarını sağa ve sola saptırmıştır. Küçükken ölecek olurlarsa -bütün çocukları kastediyorum- onlar cennettedirler. Çünkü Yüce Allah, Âdem'in zürriyetini onun sulbünden zerreler şeklinde çıkardığında O'nun rubûbiyyetini ikrar etmişlerdi. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا} [A'râf: 172] “Hani Rabbin Âdemoğullarının sırtlarından zürriyetlerini almış ve onları kendilerine şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' demişti. Onlar da: 'Evet, [buna] şahit olduk' demişlerdi.” Sonra O'nun rubûbiyyetini ve O'ndan başka hiçbir ilah bulunmadığını ikrar ettikten sonra onları Âdem'in sulbüne geri koymuştur. Sonra kul, annesinin karnında iken ilk kitaba göre şakî veya said olarak yazılır.

الْكِتَابِ الْأَوَّلِ، فَمَنْ كَانَ فِي الْكِتَابِ الْأَوَّلِ شَقِيًّا عَمَّرَ حَتَّى يَجْرِيَ عَلَيْهِ الْقَلَمُ فَيَنْقُضَ الْمِيثَاقَ الَّذِي أُخِذَ عَلَيْهِ فِي صُلْبِ آدَمَ بِالشِّرْكِ، وَمَنْ كَانَ فِي الْكِتَابِ الْأَوَّلِ سَعِيدًا عَمَّرَ حَتَّى يَجْرِيَ عَلَيْهِ الْقَلَمُ فَيَصِيرُ سَعِيدًا، وَمَنْ مَاتَ صَغِيرًا مِنْ أَوْلَادِ الْمُسْلِمِينَ قَبْلَ أَنْ يَجْرِيَ عَلَيْهِ الْقَلَمُ فَهُمْ مَعَ آبَائِهِمْ فِي الْجَنَّةِ، وَمَنْ كَانَ مِنْ أَوْلَادِ الْمُشْرِكِينَ فَمَاتَ قَبْلَ أَنْ يَجْرِيَ عَلَيْهِ الْقَلَمُ فَلَيْسَ يَكُونُونَ مَعَ آبَائِهِمْ، لِأَنَّهُمْ مَاتُوا عَلَى الْمِيثَاقِ الْأَوَّلِ الَّذِي أُخِذَ عَلَيْهِمْ فِي صُلْبِ آدَمَ وَلَمْ يَنْقُضِ الْمِيثَاقَ. ذَهَبَ إِلَى هَذَا جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ التَّأْوِيلِ، وَهُوَ يَجْمَعُ بَيْنَ الْأَحَادِيثِ، وَيَكُونُ مَعْنَى قَوْلِهِ ﵇ لَمَّا سُئِلَ عَنْ أَوْلَادِ الْمُشْرِكِينَ فَقَالَ: (اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا عَامِلِينَ) يَعْنِي لَوْ بَلَغُوا. وَدَلَّ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ أَيْضًا حَدِيثُ الْبُخَارِيِّ عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ الْحَدِيثُ الطَّوِيلُ حَدِيثُ الرُّؤْيَا، وَفِيهِ قَوْلُهُ ﵇: (وَأَمَّا الرَّجُلُ الطَّوِيلُ الَّذِي فِي الرَّوْضَةِ فَإِبْرَاهِيمُ ﵇، وَأَمَّا الْوِلْدَانُ حَوْلَهُ فَكُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ). قَالَ فَقِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَأَوْلَادُ الْمُشْرِكِينَ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (وَأَوْلَادُ الْمُشْرِكِينَ). وهذا نص يرفع الخلاف، وهو أصح شي رُوِيَ فِي هَذَا الْبَابِ، وَغَيْرُهُ مِنَ الْأَحَادِيثِ فِيهَا عِلَلٌ وَلَيْسَتْ مِنْ أَحَادِيثِ الْأَئِمَّةِ الْفُقَهَاءِ، قَالَهُ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ. وَقَدْ رُوِيَ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ أَوْلَادِ الْمُشْرِكِينَ فَقَالَ: (لَمْ تَكُنْ لَهُمْ حَسَنَاتٌ فَيُجْزَوْا بِهَا فَيَكُونُوا مِنْ مُلُوكِ الْجَنَّةِ، وَلَمْ تَكُنْ لَهُمْ سَيِّئَاتٌ فَيُعَاقَبُوا عَلَيْهَا فَيَكُونُوا مِنْ أَهْلِ النَّارِ، فَهُمْ خَدَمٌ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ) ذَكَرَهُ يَحْيَى بن سلام في التفسير له. وقد زِدْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ بَيَانًا فِي كِتَابِ التَّذْكِرَةِ، وَذَكَرْنَا فِي كِتَابِ الْمُقْتَبَسِ فِي شَرْحِ مُوَطَّأِ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ مَا ذَكَرَهُ أَبُو عُمَرَ مِنْ ذَلِكَ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَذَكَرَ إِسْحَاقُ بْنُ رَاهْوَيْهِ قَالَ: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ قَالَ: أَخْبَرَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ عَنْ أَبِي رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيِّ قَالَ: سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ يَقُولُ: لَا يَزَالُ أَمْرُ هَذِهِ الْأُمَّةِ مُوَاتِيًا أَوْ مُتَقَارِبًا- أَوْ كَلِمَةً تُشْبِهُ هَاتَيْنِ- حَتَّى يَتَكَلَّمُوا أَوْ يَنْظُرُوا فِي الْأَطْفَالِ وَالْقَدَرِ. قَالَ يَحْيَى بْنُ آدَمَ فَذَكَرْتُهُ لِابْنِ الْمُبَارَكِ فَقَالَ: أَيَسْكُتُ الْإِنْسَانُ عَلَى الْجَهْلِ؟ قُلْتُ: فَتَأْمُرُ بِالْكَلَامِ؟ قَالَ فَسَكَتَ. وقال أبو بكر الوراق:" فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها" هِيَ الْفَقْرُ وَالْفَاقَةُ، وَهَذَا حَسَنٌ، فَإِنَّهُ مُنْذُ وُلِدَ إِلَى حِينِ يَمُوتُ فَقِيرٌ مُحْتَاجٌ، نَعَمْ! وَفِي الْآخِرَةِ.

İlk kitapta şakî olan kimse, üzerinden kalem akana (mükellef olana) kadar ömür sürer de şirk koşarak Âdem'in sulbünde kendisinden alınan misakı bozar. İlk kitapta said olan kimse de üzerinden kalem akana kadar ömür sürer ve said olur. Müslümanların çocuklarından küçük yaşta ölüp de üzerinden kalem akmayanlar ise cennette babalarıyla beraberdirler. Müşriklerin çocuklarından olup da üzerinden kalem akmadan ölenlere gelince, onlar babalarıyla beraber olmazlar; çünkü onlar Âdem'in sulbünde kendilerinden alınan ilk misak üzere ölmüşlerdir ve misakı bozmamışlardır. Tevil ehlinden bir cemaat bu görüşe meyletmiştir; bu görüş hadislerin arasını birleştirir. Peygamber aleyhisselâm'ın müşriklerin çocukları hakkında sorulduğunda: “Onların ne yapacaklarını Allah en iyi bilendir” yani şayet bülûğa erselerdi ne yapacaklarını Allah bilir şeklindeki buyruğunun manası da bu olur. Bu tevile ayrıca Buhârî'nin Semura b. Cündüb'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği uzun rüya hadisi de delalet etmektedir. Orada O aleyhisselâm şöyle buyurmaktadır: “Bahçedeki uzun boylu adama gelince, o İbrahim aleyhisselâm'dır. Onun etrafındaki çocuklara gelince, onlar fıtrat üzere doğan her çocuktur.” Dedi ki: “Ey Allah'ın Resûlü, müşriklerin çocukları da mı?” denildi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Müşriklerin çocukları da” buyurdu. Bu, ihtilafı ortadan kaldıran bir nastır ve bu babda rivayet edilen en sahih şeydir. Diğer hadislerde illetler vardır ve bunlar fıkıh imamlarının hadislerinden değildir; bunu Ebû Ömer b. Abdilberr söylemiştir. Enes'in hadisinden rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e müşriklerin çocukları soruldu, O da: “Onların sevap kazanacakları iyilikleri olmamıştır ki cennet meliklerinden olsunlar; cezalandırılacakları kötülükleri de olmamıştır ki cehennem ehlinden olsunlar. Onlar cennet ehlinin hizmetçileridir” buyurdu. Bunu Yahyâ b. Sellâm kendi tefsirinde zikretmiştir. Biz bu meseleyi et-Tezkire adlı kitabımızda etraflıca açıkladık ve Mâlik b. Enes'in Muvatta'ının şerhi olan el-Muktebes adlı kitabımızda Ebû Ömer'in bundan bahsettiği şeyleri aktardık; Allah'a hamdolsun. İshâk b. Râheveyh zikredip dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem anlattı, dedi ki: Bize Cerîr b. Hâzim, Ebû Recâ el-Utâridî'den haber verdi; o şöyle demiştir: İbn Abbâs'ın şöyle dediğini işittim: “Bu ümmetin işi, çocuklar ve kader hakkında konuşuncaya veya görüş belirtinceye kadar düzgün veya birbirine yakın —yahut bu ikisine benzer bir kelime— olarak devam eder.” Yahyâ b. Âdem dedi ki: Bunu İbnu'l-Mübarek'e anlattım, o da: “İnsan cehalet üzere sussun mu?” dedi. Ben: “Konuşmayı mı emrediyorsun?” dedim, sustu. Ebû Bekir el-Varrâk der ki: “{فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها} ‘Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtratı’, fakirlik ve muhtaçlıktır.” Bu güzel bir açıklamadır; çünkü insan doğduğu andan öldüğü ana kadar fakirdir, muhtaçtır. Evet! Ahirette de böyledir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ) أَيْ هَذِهِ الْفِطْرَةُ لَا تَبْدِيلَ لَهَا مِنْ جِهَةِ الخالق. ولا يجئ الْأَمْرُ عَلَى خِلَافِ هَذَا بِوَجْهٍ، أَيْ لَا يَشْقَى مَنْ خَلَقَهُ سَعِيدًا، وَلَا يَسْعَدُ مَنْ خَلَقَهُ شَقِيًّا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْمَعْنَى لَا تَبْدِيلَ لِدِينِ اللَّهِ، وَقَالَهُ قَتَادَةُ وَابْنُ جُبَيْرٍ وَالضَّحَّاكُ وَابْنُ زَيْدٍ وَالنَّخَعِيُّ، قَالُوا: هَذَا مَعْنَاهُ فِي الْمُعْتَقَدَاتِ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وعمر ابن الْخَطَّابِ أَنَّ الْمَعْنَى: لَا تَغْيِيرَ لِخَلْقِ اللَّهِ مِنَ الْبَهَائِمِ أَنْ تُخْصَى فُحُولُهَا، فَيَكُونُ مَعْنَاهُ النَّهْيُ عَنْ خِصَاءِ الْفُحُولِ مِنَ الْحَيَوَانِ. وَقَدْ مضى هذا في" النساء". وذلك (الدِّينُ الْقَيِّمُ) أَيْ ذَلِكَ الْقَضَاءُ الْمُسْتَقِيمُ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: ذَلِكَ الْحِسَابُ الْبَيِّنُ. وَقِيلَ:" ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ" أَيْ دِينُ الْإِسْلَامِ هُوَ الدِّينُ الْقَيِّمُ الْمُسْتَقِيمُ. (وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ) أَيْ لَا يَتَفَكَّرُونَ فَيَعْلَمُونَ أَنَّ لَهُمْ خَالِقًا مَعْبُودًا، وَإِلَهًا قَدِيمًا سَبَقَ قَضَاؤُهُ ونفذ حكمه.

Yüce Allah'ın: {لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ} “Allah'ın yaratışında hiçbir değişiklik yoktur” buyruğu; yani Yaratıcı katından bu fıtratta hiçbir değişiklik olmaz; bu iş asla bunun hilafına gelmez demektir; yani [Allah'ın] said olarak yarattığı kimse şakî olmaz, şakî olarak yarattığı kimse de said olmaz. Mücâhid: “Manası, Allah'ın dininde hiçbir değişiklik yoktur demektir” demiştir. Katâde, İbn Cübeyr, Dahhâk, İbn Zeyd ve Nehaî de böyle demiş ve: “İnançlar konusundaki anlamı budur” demişlerdir. İkrime dedi ki: İbn Abbâs ve Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet edildiğine göre mana: “Allah'ın hayvanlardan yarattıklarının erkeklerinin iğdiş edilerek değiştirilmemesidir.” Buna göre anlamı, hayvanların erkeklerini iğdiş etmenin yasaklanması olur. Bu husus Nisâ Suresi'nde geçmişti. {ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ} “İşte dosdoğru din budur” yani dosdoğru kazadır; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Mukâtil: “Bu, apaçık hesaptır” demiştir. “{ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ} yani İslâm dini, en kıvamında ve dosdoğru dindir” de denilmiştir. {وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} “Fakat insanların çoğu bilmezler” yani düşünüp de kendilerinin ibadet edilen bir Yaratıcısı, kazası geçmiş ve hükmü geçerli ezeli bir İlahı olduğunu bilmezler.

[سورة الروم (٣٠): الآيات ٣١ الى ٣٢]

[Rûm Suresi (30): Ayetler 31 ila 32]

مُنِيبِينَ إِلَيْهِ وَاتَّقُوهُ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٣١) مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ (٣٢)

{مُنِيبِينَ إِلَيْهِ وَاتَّقُوهُ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٣١) مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ (٣٢)} “O'na yönelmiş kimseler olarak O'ndan sakının, namazı dosdoğru kılın ve müşriklerden olmayın! (31) Dinlerini parça parça edip fırkalara ayrılanlardan [olmayın]. Her fırka kendi yanındakiyle sevinip övünmektedir. (32)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (مُنِيبِينَ إِلَيْهِ) اخْتُلِفَ فِي مَعْنَاهُ، فَقِيلَ: رَاجِعِينَ إِلَيْهِ بِالتَّوْبَةِ وَالْإِخْلَاصِ. وَقَالَ يَحْيَى بْنُ سَلَّامٍ وَالْفَرَّاءُ: مُقْبِلِينَ إِلَيْهِ. وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدٍ: مُطِيعِينَ لَهُ. وَقِيلَ: تَائِبِينَ إِلَيْهِ مِنَ الذُّنُوبِ، وَمِنْهُ قَوْلُ [أَبِي] قَيْسِ بْنِ الْأَسْلَتِ:

Yüce Allah'ın: {مُنِيبِينَ إِلَيْهِ} “O'na yönelmiş kimseler olarak” buyruğunun anlamı hakkında ihtilaf edilmiştir: Tevbe ve ihlas ile O'na dönenler denilmiştir. Yahyâ b. Sellâm ve Ferrâ: “O'na yönelenler” demişlerdir. Abdurrahman b. Zeyd: “O'na itaat edenler” demiştir. “Günahlardan O'na tevbe edenler” de denilmiştir; [Ebû] Kays b. el-Eslet'in şu sözü de bundandır:

فَإِنْ تَابُوا فَإِنَّ بَنِي سُلَيْمٍ ... وَقَوْمَهُمْ هَوَازِنَ قَدْ أَنَابُوا

“Eğer onlar tövbe ederlerse, şüphesiz Süleymoğulları... Ve onların kavmi Hevâzin de muhakkak inâbe etmişlerdir (dönmüşlerdir).”

وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ، فَإِنَّ" نَابَ وَتَابَ وَثَابَ وَآبَ" مَعْنَاهُ الرُّجُوعُ. قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: وَفِي أَصْلِ الْإِنَابَةِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّ أَصْلَهُ الْقَطْعُ، وَمِنْهُ أُخِذَ اسْمُ النَّابِ لِأَنَّهُ قَاطِعٌ، فَكَأَنَّ الْإِنَابَةَ هِيَ الِانْقِطَاعُ إِلَى اللَّهِ ﷿ بِالطَّاعَةِ. الثَّانِي- أَصْلُهُ الرُّجُوعَ، مَأْخُوذٌ مِنْ نَابَ يَنُوبُ إِذَا رَجَعَ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى، وَمِنْهُ النَّوْبَةُ لِأَنَّهَا الرُّجُوعُ إِلَى عَادَةٍ. الْجَوْهَرِيُّ:

Anlam birdir; zira “nâbe (نَابَ), tâbe (تَابَ), sâbe (ثَابَ) ve âbe (آبَ)” kelimelerinin anlamı dönmektir. el-Mâverdî şöyle demiştir: İnâbenin aslı hakkında iki görüş vardır: Birincisi; aslının kesmek (kat') olduğudur. Kesici olduğu için köpek dişine “en-nâb” (النَّاب) ismi de buradan verilmiştir. Buna göre inâbe, sanki itaat ile aziz ve celil olan Allah'a yönelip [dünyadan alakasını] kesmektir. İkincisi; aslının dönmek olduğudur; art arda döndüğü zaman kullanılan nâbe-yenûbu (نَابَ يَنُوبُ) ifadesinden türetilmiştir. Nöbet (en-nevbe) de bundandır; çünkü o, bir âdete geri dönmektir. el-Cevherî [şöyle der]:

وَأَنَابَ إِلَى اللَّهِ أَقْبَلَ وَتَابَ. وَالنَّوْبَةُ وَاحِدَةُ النُّوَبِ، تَقُولُ: جَاءَتْ نَوْبَتُكَ وَنِيَابَتُكَ، وَهُمْ يَتَنَاوَبُونَ النَّوْبَةَ فِيمَا بَيْنَهُمْ فِي الْمَاءِ وَغَيْرِهِ. وَانْتَصَبَ عَلَى الْحَالِ. قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ: لِأَنَّ مَعْنَى:" أَقِمْ وَجْهَكَ" فَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ مُنِيبِينَ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى فَأَقِمْ وَجْهَكَ وَمَنْ مَعَكَ مُنِيبِينَ. وَقِيلَ: انْتَصَبَ عَلَى الْقَطْعِ، أَيْ فَأَقِمْ وَجْهَكَ أَنْتَ وَأُمَّتَكَ الْمُنِيبِينَ إِلَيْهِ، لِأَنَّ الْأَمْرَ لَهُ، أَمْرٌ لِأُمَّتِهِ، فَحَسُنَ أَنْ يَقُولَ مُنِيبِينَ إِلَيْهِ، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ" [الطلاق: ١]. (وَاتَّقُوهُ) أَيْ خَافُوهُ وَامْتَثِلُوا مَا أَمَرَكُمْ بِهِ. (وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ [بَيَّنَ أَنَّ الْعِبَادَةَ لَا تَنْفَعُ إِلَّا مَعَ الْإِخْلَاصِ، فَلِذَلِكَ قَالَ:" وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ"] وَقَدْ مَضَى هَذَا مُبَيَّنًا" فِي النِّسَاءِ وَالْكَهْفِ" وَغَيْرِهِمَا. (مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ) تَأَوَّلَهُ أَبُو هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةُ وَأَبُو أُمَامَةَ: أَنَّهُ لِأَهْلِ الْقِبْلَةِ مِنْ أَهْلِ الْأَهْوَاءِ وَالْبِدَعِ. وَقَدْ مَضَى" فِي الْأَنْعَامِ" بَيَانُهُ. وَقَالَ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، وَقَالَهُ قَتَادَةُ وَمَعْمَرٌ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ:" فَارَقُوا دِينَهُمْ"، وقد قرأ ذلك علي ابن أَبِي طَالِبٍ، أَيْ فَارَقُوا دِينَهُمُ الَّذِي يَجِبُ اتِّبَاعُهُ، وَهُوَ التَّوْحِيدُ. (وَكانُوا شِيَعاً) أَيْ فِرَقًا، قَالَهُ الْكَلْبِيُّ. وَقِيلَ أَدْيَانًا، قَالَهُ مُقَاتِلٌ. (كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ) أَيْ مَسْرُورُونَ مُعْجَبُونَ، لِأَنَّهُمْ لَمْ يَتَبَيَّنُوا الْحَقَّ وَعَلَيْهِمْ أَنْ يَتَبَيَّنُوهُ. وَقِيلَ: كَانَ هَذَا قَبْلَ أَنْ تَنْزِلَ الْفَرَائِضُ. وَقَوْلٌ ثَالِثٌ: أَنَّ الْعَاصِيَ لِلَّهِ ﷿ قَدْ يَكُونُ فَرِحًا بِمَعْصِيَتِهِ، فَكَذَلِكَ الشَّيْطَانُ وَقُطَّاعُ الطَّرِيقِ وَغَيْرُهُمْ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَزَعَمَ الْفَرَّاءُ أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّمَامُ" وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ" وَيَكُونُ الْمَعْنَى: مِنَ الَّذِينَ فَارَقُوا دِينَهُمْ" وَكانُوا شِيَعاً" عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، وَأَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُتَّصِلًا بِمَا قَبْلَهُ. [النَّحَّاسُ: وَإِذَا كَانَ مُتَّصِلًا بِمَا قَبْلَهُ] فَهُوَ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ عَلَى الْبَدَلِ بِإِعَادَةِ الْحَرْفِ، كَمَا قَالَ جَلَّ وَعَزَّ:" قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ" [الأعراف: ٧٥] ولو كان بلا حرف لجاز.

“Ve Allah'a inâbe etti (enâbe ilallâh)”; yöneldi ve tövbe etti demektir. Nevbe (نَوْبَة), nüveb (نُوَب) kelimesinin tekilidir; “senin nevbetin (sıran/nöbetin) ve niyâbetin geldi” dersin. Onlar su ve benzeri hususlarda sırayı (nöbeti) kendi aralarında nöbetleşe kullanırlar (yetenevebûn). [Âyetteki münîbîn kelimesi] hâl olarak mansub olmuştur. Muhammed b. Yezîd [el-Müberred] şöyle demiştir: Çünkü { أَقِمْ وَجْهَكَ } “Yüzünü çevir” ifadesinin manası; “İnâbe edenler (O'na yönelenler) olarak yüzlerinizi [dine] çevirin” demektir. Ferrâ ise şöyle demiştir: Mana; “Sen ve seninle beraber olanlar inâbe edenler olarak yüzünüzü çevirin” demektir. Şöyle de denilmiştir: Kat' (sıfatın mevsufundan kesilip nasb edilmesi) üzere mansub olmuştur; yani “Sen ve O'na inâbe eden ümmetin yüzünü çevir” demektir. Zira Peygamber'e yapılan emir, ümmetine de emirdir. Bu sebeple “O'na inâbe edenler olarak” buyurması uygun düşmüştür. Nitekim Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ } “Ey Peygamber! Kadınları boşadığınız zaman...” [et-Talâk 65/1] buyurmuştur. (وَاتَّقُوهُ) { وَاتَّقُوهُ } “Ve O'ndan sakının”; yani O'ndan korkun ve size emrettiği şeyleri yerine getirin. (وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ) { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Namazı dosdoğru kılın ve müşriklerden olmayın.” [İbadetin ancak ihlasla fayda vereceğini beyan etmiş, bundan dolayı: { وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “ve müşriklerden olmayın” buyurmuştur.] Bu husus Nisâ ve Kehf sûrelerinde ve başka yerlerde açıklanmış olarak geçmişti. (مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ) { مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ } “Dinlerini parça parça edenlerden...” ifadesini Ebû Hureyre, Âişe ve Ebû Ümâme [şöyle] tevil etmişlerdir: Bu, ehl-i kıbleden hevâ ve bid'at ehli kimseler içindir. Bunun beyanı el-En'âm Sûresi'nde geçmişti. Rebî' b. Enes ise şöyle demiştir: Dinlerini parça parça edenler, Yahudi ve Hristiyanlardan ehl-i kitaptır; Katâde ve Ma'mer de böyle demiştir. Hamza ve Kisâî { فَارَقُوا دِينَهُمْ } “Dinlerinden ayrılanlar” şeklinde okumuşlardır; Ali b. Ebî Tâlib de böyle okumuştur. Yani uyulması vacip olan dinlerinden, ki o tevhid dinidir, ayrıldılar. (وَكانُوا شِيَعاً) { وَكانُوا شِيَعاً } “Ve fırka fırka olanlardan...”; yani fırkalar [halinde idiler], bunu Kelbî söylemiştir. Farklı dinler halinde [idiler] de denilmiştir, bunu Mukâtil söylemiştir. (كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ) { كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ } “Her fırka kendi yanındakiyle sevinip övünmektedir.”; yani sevinçli ve [kendi halinden] memnundurlar; çünkü hakkı araştırmamışlardır, oysa onu araştırıp ortaya koymaları gerekirdi. Şöyle de denilmiştir: Bu, farzlar inmeden önce idi. Üçüncü bir görüş: Allah azze ve celle'ye isyan eden kimse bazen günahıyla sevinebilir; şeytan, yol kesiciler ve başkaları da böyledir. Doğrusunu Allah bilir. Ferrâ; { وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “ve müşriklerden olmayın” ifadesinde kelâmın tamamlanmış (vakf-ı tâm) olmasının ve { مِنَ الَّذِينَ فَارَقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً } ifadesinin istînâf (yeni bir başlangıç) olarak takdir edilmesinin câiz olduğunu, aynı zamanda önceki kısma bitişik (muttasıl) olmasının da câiz olduğunu ileri sürmüştür. [Nehhâs şöyle der: Öncekine bitişik olduğunda] Basralılara göre cer harfinin tekrarıyla bedel olur; nitekim celle ve azze şöyle buyurmuştur: { قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ } “Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler, güçsüz görülenlere; içlerinden iman edenlere dediler ki...” [el-A'râf 7/75]. Eğer harf[-i cer tekrarı] olmadan gelseydi de câiz olurdu.

[سورة الروم (٣٠): آية ٣٣]

[Rûm Suresi (30): Ayet 33]

وَإِذا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِيبِينَ إِلَيْهِ ثُمَّ إِذا أَذاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ (٣٣)

{وَإِذا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِيبِينَ إِلَيْهِ ثُمَّ إِذا أَذاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ} “İnsanlara bir zarar dokunduğu zaman, O'na yönelerek Rablerine dua ederler. Sonra onlara katından bir rahmet tattırınca bir de bakarsın ki onlardan bir kısmı Rablerine ortak koşarlar.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ) أَيْ قَحْطٌ وَشِدَّةٌ (دَعَوْا رَبَّهُمْ) أَنْ يَرْفَعَ ذَلِكَ عَنْهُمْ (مُنِيبِينَ إِلَيْهِ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مُقْبِلِينَ عَلَيْهِ بِكُلِ قُلُوبِهِمْ لَا يُشْرِكُونَ. وَمَعْنَى هَذَا الْكَلَامِ التَّعَجُّبُ، عَجِبَ نَبِيُّهُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فِي تَرْكِ الْإِنَابَةِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مَعَ تَتَابُعِ الْحُجَجِ عَلَيْهِمْ، أَيْ إِذَا مَسَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ ضُرٌّ مِنْ مَرَضٍ وَشِدَّةٍ دَعَوْا رَبَّهُمْ، أَيِ اسْتَغَاثُوا بِهِ فِي كَشْفِ مَا نَزَلَ بِهِمْ، مُقْبِلِينَ عَلَيْهِ وَحْدَهُ دُونَ الْأَصْنَامِ، لِعِلْمِهِمْ بِأَنَّهُ لَا فَرَجَ عِنْدَهَا. (ثُمَّ إِذا أَذاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً) أَيْ عَافِيَةً وَنِعْمَةً. (إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ) أَيْ يشركون به في العبادة.

Yüce Allah'ın: {وَإِذا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ} “İnsanlara bir zarar dokunduğu zaman” yani kıtlık ve darlık [dokunduğu vakit]; {دَعَوْا رَبَّهُمْ} “Rablerine dua ederler” bunu kendilerinden kaldırsın diye; {مُنِيبِينَ إِلَيْهِ} “O'na yönelerek” İbn Abbâs der ki: “Hiçbir ortak koşmaksızın bütün kalpleriyle O'na yönelirler.” Bu sözün anlamı hayret ifade eder; Peygamberi aleyhlerine deliller peş peşe geldiği halde Allah Teâlâ'ya yönelmeyi terk etmelerinden dolayı müşriklerin haline hayret etmiştir. Yani bu kâfirlere hastalık ve darlıktan bir zarar dokunduğu vakit Rablerine dua ederler; yani putları bırakıp sadece O'na yönelerek başlarına geleni kaldırması için O'ndan yardım isterler; çünkü putların yanında bir kurtuluş olmadığını bilirler. {ثُمَّ إِذا أَذاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً} “Sonra onlara katından bir rahmet tattırınca” yani afiyet ve nimet [tattırınca]; {إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ} “bir de bakarsın ki onlardan bir kısmı Rablerine ortak koşarlar” yani ibadette O'na şirk koşarlar.

[سورة الروم (٣٠): آية ٣٤]

[Rûm Suresi (30): Ayet 34]

لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٣٤)

{لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} “Kendilerine verdiklerimize nankörlük etsinler diye! Haydi zevk sürüp yararlanın, yakında bileceksiniz!”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ) قِيلَ: هِيَ لَامُ كَيْ. وَقِيلَ: هِيَ لَامُ أَمْرٍ فِيهِ مَعْنَى التهديد، كما قال ﷿:" فمن شاء فليؤمن ومن شاء فليكفر" [الكهف: ٢٩]. (فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ) تَهْدِيدٌ وَوَعِيدٌ. وَفِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّهِ" وَلِيَتَمَتَّعُوا"، أَيْ مَكَّنَّاهُمْ مِنْ ذَلِكَ لِكَيْ يَتَمَتَّعُوا، فَهُوَ إِخْبَارٌ عَنْ غَائِبٍ، مِثْلُ:" لِيَكْفُرُوا". وَهُوَ عَلَى خَطِّ الْمُصْحَفِ خِطَابٌ بَعْدَ الْإِخْبَارِ عَنْ غَائِبٍ، أَيْ تَمَتَّعُوا أَيُّهَا الْفَاعِلُونَ لهذا.

Yüce Allah'ın: {لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ} “Kendilerine verdiklerimize nankörlük etsinler diye” buyruğundaki lâm harfinin lâm-ı key (sebep bildiren lâm) olduğu söylenmiştir. Tehdit manası taşıyan emir lâmı olduğu da söylenmiştir; nitekim [Allah] azze ve celle: {فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ} [Kehf: 29] “Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin” buyurmuştur. {فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} “Haydi zevk sürüp yararlanın, yakında bileceksiniz!” ifadesi bir tehdit ve azap vaadidir. Abdullah'ın mushafında: “{وَلِيَتَمَتَّعُوا} Ve yararlansınlar diye” şeklindedir; yani zevk sürüp yararlansınlar diye onlara buna imkân verdik demektir; bu durumda {لِيَكْفُرُوا} gibi gaipten bir haber vermedir. Mushafın hattına göre ise gaipten haber verdikten sonra hitaba geçiştir (iltifat); yani “Bunu yapanlar, haydi biraz zevk sürüp yararlanın!” demektir.

[سورة الروم (٣٠): آية ٣٥]

[Rûm Suresi (30): Ayet 35]

أَمْ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمْ سُلْطاناً فَهُوَ يَتَكَلَّمُ بِما كانُوا بِهِ يُشْرِكُونَ (٣٥)

{أَمْ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمْ سُلْطاناً فَهُوَ يَتَكَلَّمُ بِما كانُوا بِهِ يُشْرِكُونَ} “Yoksa kendilerine bir delil mi indirdik de ortak koşmakta oldukları şeyleri o söylüyor?”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَمْ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمْ سُلْطاناً) اسْتِفْهَامُ فِيهِ مَعْنَى التَّوْقِيفِ. قَالَ الضَّحَّاكُ:" سُلْطاناً" أَيْ كِتَابًا، وَقَالَهُ قَتَادَةُ وَالرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ. وَأَضَافَ الْكَلَامُ إِلَى الْكِتَابِ تَوَسُّعًا. وَزَعَمَ الْفَرَّاءُ أَنَّ الْعَرَبَ تُؤَنِّثُ السُّلْطَانَ، تَقُولُ: قَضَتْ بِهِ عَلَيْكَ السُّلْطَانُ. فَأَمَّا الْبَصْرِيُّونَ فَالتَّذْكِيرُ عِنْدَهُمْ أَفْصَحَ، وَبِهِ جَاءَ الْقُرْآنُ، وَالتَّأْنِيثُ عِنْدَهُمْ جَائِزٌ لِأَنَّهُ بمعنى الحجة، أي حجة

Yüce Allah'ın: { أَمْ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمْ سُلْطاناً } “Yoksa kendilerine bir delil mi indirdik?” buyruğu, içinde tevkîf (hesaba çekip susturma) anlamı bulunan bir istifhamdır (sorudur). Dahhâk: “'Sultân' yani bir kitaptır” demiştir; Katâde ile er-Rebî‘ b. Enes de böyle demiştir. Sözün kitaba nispet edilmesi ise mecaz (genişletme) yoluyladır. Ferrâ, Arapların 'sultân' kelimesini müennes kıldıklarını ileri sürerek [onların]: “Kadat bihi aleyke's-sultânu (O delil/hükümranlık senin aleyhine buna hükmetti)” dediklerini aktarmıştır. Basralılara gelince, onlara göre müzekker kullanımı daha fasihtir ve Kur'ân da bu şekilde gelmiştir; müennes kullanımı ise 'hüccet' (delil) manasında olduğu için onlara göre de caizdir; yani [şöyle bir] hüccet...

تَنْطِقُ بِشِرْكِكُمْ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ أَيْضًا. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ عَنْ أَبِي الْعَبَّاسِ محمد ابن يَزِيدَ قَالَ: سُلْطَانٌ جَمْعُ سَلِيطٍ، مِثْلُ رَغِيفٍ وَرُغْفَانٍ، فَتَذْكِيرُهُ عَلَى مَعْنَى الْجَمْعِ وَتَأْنِيثُهُ عَلَى معنى الجماعة. وَقَدْ مَضَى فِي (آلِ عِمْرَانَ) الْكَلَامُ فِي السلطان أيضا مستوفى. وَالسُّلْطَانُ: مَا يَدْفَعُ بِهِ الْإِنْسَانُ عَنْ نَفْسِهِ أَمْرًا يَسْتَوْجِبُ بِهِ عُقُوبَةً، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطانٍ مُبِينٍ" [النمل: ٢١].

şirkinizi söyleyen [bir hüccet mi indirdik], bunu İbn Abbâs ve Dahhâk da söylemiştir. Ali b. Süleyman, Ebü'l-Abbâs Muhammed b. Yezîd'den rivayetle şöyle demiştir: ‘Sultân’, tıpkı ‘rağîf-ruğfân’ gibi ‘selît’ kelimesinin çoğuludur; müzekker kılınması cem (çoğul) manasına göredir, müennes kılınması ise cemaat manasına göredir. Âl-i İmrân Suresi'nde sultân konusundaki açıklama da etraflıca geçmişti. Sultân: İnsanın kendisi sebebiyle cezaya müstahak olacağı bir durumu üzerinden savuşturduğu şeydir (kesin hüccet/delildir); nitekim Yüce Allah: {أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطانٍ مُبِينٍ} [Neml: 21] “Ya da onu muhakkak boğazlarım yahut bana apaçık bir delil getirir” buyurmuştur.

[سورة الروم (٣٠): آية ٣٦]

[Rûm Suresi (30): Ayet 36]

وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِها وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ إِذا هُمْ يَقْنَطُونَ (٣٦)

{وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِها وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ إِذا هُمْ يَقْنَطُونَ} “İnsanlara bir rahmet tattırdığımız zaman ona sevinirler. Kendi ellerinin önden takdim ettiği şeyler sebebiyle başlarına bir kötülük gelirse bir de bakarsın ki hemen ümitsizliğe düşerler.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِها) يَعْنِي الْخِصْبَ وَالسَّعَةَ وَالْعَافِيَةَ، قَالَهُ يَحْيَى بْنُ سَلَّامٍ. النَّقَّاشُ: النِّعْمَةُ وَالْمَطَرُ. وَقِيلَ: الْأَمْنُ وَالدَّعَةُ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ." فَرِحُوا بِها" أَيْ بِالرَّحْمَةِ. (وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ) أَيْ بَلَاءٌ وَعُقُوبَةٌ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. السُّدِّيُّ: قَحْطُ الْمَطَرِ. (بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ) أَيْ بِمَا عَمِلُوا مِنَ الْمَعَاصِي. (إِذا هُمْ يَقْنَطُونَ) أَيْ يَيْأَسُونَ مِنَ الرَّحْمَةِ وَالْفَرَجِ، قَالَهُ الْجُمْهُورُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: إِنَّ الْقُنُوطَ تَرْكُ فَرَائِضِ اللَّهِ ﷾ فِي السِّرِّ. قَنِطَ يَقْنَطُ، وَهِيَ قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ. وَقَنَطَ يَقْنِطُ، وَهِيَ قِرَاءَةُ أَبِي عَمْرٍو وَالْكِسَائِيِّ وَيَعْقُوبَ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ:" قنط يقنط" [الحجر: ٥٦] بِالْكَسْرِ فِيهِمَا، مِثْلُ حَسِبَ يَحْسِبُ. وَالْآيَةُ صِفَةٌ لِلْكَافِرِ، يَقْنَطُ عِنْدَ الشِّدَّةِ، وَيَبْطَرُ عِنْدَ النِّعْمَةِ، كَمَا قِيلَ:

Yüce Allah'ın: {وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِها} “İnsanlara bir rahmet tattırdığımız zaman ona sevinirler” buyruğu; yani bolluk, genişlik ve afiyet tattırdığımızda demektir; bunu Yahyâ b. Sellâm söylemiştir. Nakkâş: “Nimet ve yağmur” demiştir. “Güvenlik ve huzur” da denilmiştir; manalar birbirine yakındır. {فَرِحُوا بِها} “Ona sevinirler” yani rahmete sevinirler. {وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ} “Kendi ellerinin önden takdim ettiği şeyler sebebiyle başlarına bir kötülük gelirse” yani bela ve ceza gelirse; bunu Mücâhid söylemiştir. Süddî: “Yağmurun kesilmesi ve kuraklık” demiştir. {بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ} “Kendi ellerinin takdim ettiği şeyler sebebiyle” yani işledikleri günahlar yüzünden. {إِذا هُمْ يَقْنَطُونَ} “Bir de bakarsın ki hemen ümitsizliğe düşerler” yani rahmetten ve ferahlıktan ümitlerini keserler; bunu cumhur söylemiştir. Hasan ise: “Kunut (ümitsizlik), gizlide Allah azze ve celle'nin farzlarını terk etmektir” demiştir. “Kanita-yeknetu” kıraati genel kıraattir (kırâat-ı âmme). “Kanata-yeknitu” ise Ebû Amr, Kisâî ve Ya'kûb'un kıraatidir. A'meş ise her iki fiili de kesreli olarak, tıpkı “hasibe-yahsibu” gibi: “Kanita-yeknitu” [Hicr: 56] şeklinde okumuştur. Bu ayet kâfirin vasfıdır; darlık anında ümitsizliğe kapılır, nimet anında ise şımarıp azar. Nitekim şöyle denilmiştir:

كَحِمَارِ السَّوْءِ إِنْ أَعْلَفْتَهُ ... رَمَحَ النَّاسَ وَإِنْ جَاعَ نَهَقَ

“Kötü eşek gibidir; yemini versen insanlara çifte atar, Acıktığında ise anırır.”

وَكَثِيرٌ مِمَّنْ لَمْ يَرْسَخِ الْإِيمَانُ فِي قَلْبِهِ بِهَذِهِ الْمَثَابَةِ، وَقَدْ مَضَى فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ. فَأَمَّا الْمُؤْمِنُ فَيَشْكُرُ ربه عند النعمة، ويرجوه عند الشدة.

İman kalbinde kökleşmemiş olan pek çok kimse de bu durumdadır; bu husus başka yerlerde geçmişti. Mümine gelince; o nimet anında Rabbine şükreder, darlık anında ise O'na ümit bağlar.

[سورة الروم (٣٠): آية ٣٧]

[Rûm Suresi (30): Ayet 37]

أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٣٧)

{أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “Görmediler mi ki Allah, rızkı dilediğine bol bol verir ve daraltır. Şüphesiz bunda iman eden bir topluluk için elbette ayetler (ibretler) vardır. (37)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ) أَيْ يُوَسِّعُ الْخَيْرَ فِي الدُّنْيَا لِمَنْ يَشَاءُ أَوْ يُضَيِّقُ، فَلَا يَجِبُ أَنْ يَدْعُوَهُمُ الْفَقْرُ إِلَى الْقُنُوطِ. (إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ).

Yüce Allah'ın: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ} “Görmediler mi ki Allah rızkı dilediğine bol bol verir ve kısar?” buyruğu; yani dünyada dilediğine hayrı genişletir veya daraltır; dolayısıyla fakirliğin onları ümitsizliğe sevk etmemesi gerekir. {إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “Şüphesiz bunda iman eden bir topluluk için elbette ibretler vardır.”

[سورة الروم (٣٠): آية ٣٨]

[Rûm Suresi (30): Ayet 38]

فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ ذلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٣٨)

{فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ ذلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} “Öyleyse akrabaya, yoksula ve yolcuya hakkını ver! Bu, Allah'ın rızasını dileyenler için daha hayırlıdır. İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ) فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- لَمَّا تَقَدَّمَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ [لِمَنْ يَشَاءُ] وَيَقْدِرُ أَمَرَ مَنْ وَسَّعَ عَلَيْهِ الرِّزْقَ أَنْ يُوَصِّلَ إِلَى الْفَقِيرِ كِفَايَتَهُ لِيَمْتَحِنَ شُكْرَ الْغَنِيِّ. وَالْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﵇ وَالْمُرَادُ هُوَ وَأُمَّتُهُ، لِأَنَّهُ قَالَ:" ذلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ". وَأَمَرَ بِإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى لِقُرْبِ رَحِمِهِ، وَخَيْرُ الصَّدَقَةِ مَا كَانَ عَلَى الْقَرِيبِ، وَفِيهَا صِلَةُ الرَّحِمِ. وَقَدْ فَضَّلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الصَّدَقَةَ عَلَى الْأَقَارِبِ عَلَى عِتْقِ الرِّقَابِ، فَقَالَ لِمَيْمُونَةَ وَقَدْ أَعْتَقَتْ وَلِيدَةً: (أَمَا إِنَّكِ لَوْ أَعْطَيْتِهَا أَخْوَالَكِ كَانَ أَعْظَمَ لِأَجْرِكِ). الثَّانِيَةُ- وَاخْتُلِفَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَقِيلَ: إِنَّهَا مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ الْمَوَارِيثِ. وَقِيلَ: لَا نَسْخَ، بَلْ لِلْقَرِيبِ حَقٌّ لَازِمٌ فِي الْبِرِّ عَلَى كُلِّ حَالٍ، وَهُوَ الصَّحِيحُ. قَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: صِلَةُ الرَّحِمِ فَرْضٌ مِنَ اللَّهِ ﷿، حَتَّى قَالَ مُجَاهِدٌ: لَا تُقْبَلُ صَدَقَةٌ مِنْ أَحَدٍ وَرَحِمُهُ مُحْتَاجَةٌ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْقُرْبَى أَقْرِبَاءُ النَّبِيِّ ﷺ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، فَإِنَّ حَقَّهُمْ مُبَيَّنٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ ﷿ فِي قَوْلِهِ:" فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى " [الأنفال: ٤١]. وَقِيلَ: إِنَّ الْأَمْرَ بِالْإِيتَاءِ لِذِي الْقُرْبَى عَلَى جِهَةِ النَّدْبِ. قَالَ الْحَسَنُ:" حَقَّهُ" الْمُوَاسَاةُ فِي اليسر، وقول ميسور في العسر. (وَالْمِسْكِينَ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيْ أَطْعِمِ السَّائِلَ الطَّوَّافَ، وَابْنَ السَّبِيلِ: الضَّيْفَ، فَجَعَلَ الضِّيَافَةَ فَرْضًا، وَقَدْ مَضَى جَمِيعُ هَذَا مَبْسُوطًا مُبَيَّنًا فِي مَوَاضِعِهِ والحمد لله.

Yüce Allah'ın: {فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ} “Öyleyse akrabaya hakkını ver!” buyruğunda üç mesele vardır: Birinci Mesele: Sübhânehu ve Teâlâ'nın rızkı [dilediğine] yayıp genişlettiği ve daralttığı daha önce geçtiğine göre, zenginin şükrünü sınamak için rızkını genişlettiği kimseye fakire yetecek miktarı ulaştırmasını emretmiştir. Hitap Peygamber'e (aleyhisselâm) yöneliktir; kastedilen ise hem kendisi hem de ümmetidir. Çünkü O: {ذلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ} “Bu, Allah'ın rızasını dileyenler için daha hayırlıdır” buyurmuştur. Akrabalık bağının yakınlığı sebebiyle akrabaya [hakkının] verilmesini emretmiştir; nitekim sadakanın en hayırlısı akrabaya verilendir ve onda sıla-i rahim (akrabalık bağını gözetme) vardır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem akrabalara sadaka vermeyi köle azat etmekten üstün tutmuş ve bir cariye azat etmiş olan Meymûne'ye şöyle buyurmuştur: «أَمَا إِنَّكِ لَوْ أَعْطَيْتِهَا أَخْوَالَكِ كَانَ أَعْظَمَ لِأَجْرِكِ» «Bilesin ki, şayet onu dayılarına vermiş olsaydın mükâfatın bakımından muhakkak daha büyük olurdu.» İkinci Mesele: Bu ayet hakkında ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre miras ayetiyle mensuhtur (hükmü kaldırılmıştır). Diğer bir görüşe göre ise nesh yoktur; aksine her halükarda iyilik ve ihsanda bulunma hususunda akrabanın bağlayıcı bir hakkı vardır ve sahih olan da budur. Mücâhid ve Katâde şöyle demişlerdir: Sıla-i rahim (akrabalık bağlarını gözetmek), Azîz ve Celîl olan Allah'ın bir farzıdır. Hatta Mücâhid: "Kendi akrabası muhtaç durumdayken hiçbir kimseden sadaka kabul olunmaz" demiştir. Bir diğer görüşe göre akrabadan maksat, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem akrabalarıdır. Ancak birinci görüş daha sahihtir; zira onların hakkı, Azîz ve Celîl olan Allah'ın Kitabı'nda şu buyruğunda açıklanmıştır: {فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى} “...şüphesiz beşte biri Allah'a, Resûl'e ve akrabaya aittir” [el-Enfâl: 41]. Bir görüşe göre ise akrabaya verilmesi emri mendupluk (tavsiye) yoluyladır. el-Hasan şöyle demiştir: {حَقَّهُ} “hakkını” ifadesi, bolluk ve genişlik zamanında malî yardımda bulunmak (muvâsât), darlık zamanında ise gönül alıcı tatlı bir söz söylemektir (kavl-i meysûr). {وَالْمِسْكِينَ} “Ve yoksula [da hakkını ver]” hakkında İbn Abbâs: "Yani kapı kapı dolaşan dilenciye yedir" demiştir. Yolcuya (ibnü's-sebîl) gelince, o misafirdir; böylece misafir ağırlamayı farz kılmıştır. Bütün bunlar ilgili yerlerinde genişçe açıklanmış olarak geçmişti; Allah'a hamdolsun.

الثَّالِثَةُ- (ذلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ) أَيْ إِعْطَاءُ الْحَقِّ أَفْضَلُ مِنَ الْإِمْسَاكِ إِذَا أُرِيدَ بِذَلِكَ وَجْهُ اللَّهِ وَالتَّقَرُّبُ إِلَيْهِ. (وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) أَيِ الْفَائِزُونَ بِمَطْلُوبِهِمْ مِنَ الثَّوَابِ فِي الْآخِرَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" الْقَوْلُ فيه.

Üçüncü Mesele: {ذلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ} “Bu, Allah'ın rızasını dileyenler için daha hayırlıdır” yani bununla Allah'ın rızası ve O'na yakınlaşmak kastedildiği takdirde hakkı vermek [malı] tutmaktan daha hayırlıdır. {وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} “İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” yani ahirette arzuladıkları mükâfata kavuşup kazananlardır. Bakara Suresi'nde buna dair açıklama geçmişti.

[سورة الروم (٣٠): آية ٣٩]

[Rûm Suresi (30): Ayet 39]

وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ (٣٩)

{وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ} “İnsanların malları içinde artsın diye faiz/fazlalık olarak verdiğiniz şey Allah katında artmaz. Allah'ın rızasını dileyerek verdiğiniz zekâta gelince; işte kat kat artıranlar onlardır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ) فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- لَمَّا ذكر ما يراد به وجهه ويثبت عَلَيْهِ ذَكَرَ غَيْرَ ذَلِكَ مِنَ الصِّفَةِ وَمَا يُرَادُ بِهِ أَيْضًا وَجْهُهُ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ:" آتَيْتُمْ" بِالْمَدِّ بِمَعْنَى أَعْطَيْتُمْ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَمُجَاهِدٌ وَحُمَيْدٌ بِغَيْرِ مَدٍّ، بِمَعْنَى مَا فَعَلْتُمْ مِنْ ربا ليربوا، كَمَا تَقُولُ: أَتَيْتُ صَوَابًا وَأَتَيْتُ خَطَأً. وَأَجْمَعُوا عَلَى الْمَدِّ فِي قَوْلِهِ:" وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ". وَالرِّبَا الزِّيَادَةُ وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" مَعْنَاهُ، وَهُوَ هُنَاكَ مُحَرَّمٌ وَهَاهُنَا حَلَالٌ. وَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّهُ قِسْمَانِ: مِنْهُ حَلَالٌ وَمِنْهُ حَرَامٌ. قَالَ عِكْرِمَةُ فِي قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ" قَالَ: الرِّبَا رِبَوَانِ، رِبَا حَلَالٌ وَرِبَا حَرَامٌ، فَأَمَّا الرِّبَا الْحَلَالُ فَهُوَ الَّذِي يُهْدَى، يُلْتَمَسُ مَا هُوَ أَفْضَلُ مِنْهُ. وَعَنِ الضَّحَّاكِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: هُوَ الرِّبَا الْحَلَالُ الَّذِي يُهْدَى لِيُثَابَ مَا هُوَ أَفْضَلُ مِنْهُ، لَا لَهُ وَلَا عَلَيْهِ، لَيْسَ لَهُ فِيهِ أَجْرٌ وَلَيْسَ عَلَيْهِ فِيهِ إِثْمٌ. وَكَذَلِكَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا" يُرِيدُ هَدِيَّةَ الرَّجُلِ الشَّيْءَ يَرْجُو أَنْ يُثَابَ أَفْضَلَ مِنْهُ، فَذَلِكَ الَّذِي لَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ وَلَا يُؤْجَرُ صَاحِبُهُ وَلَكِنْ لَا إِثْمَ عَلَيْهِ، وَفِي هَذَا الْمَعْنَى نَزَلَتِ الْآيَةُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ جُبَيْرٍ وَطَاوُسٌ وَمُجَاهِدٌ: هَذِهِ آيَةٌ نَزَلَتْ فِي هِبَةِ الثَّوَابِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَمَا جَرَى مَجْرَاهَا مِمَّا يَصْنَعُهُ الْإِنْسَانُ لِيُجَازَى عَلَيْهِ كَالسَّلَامِ وَغَيْرِهِ، فَهُوَ وَإِنْ كَانَ لَا إِثْمَ فِيهِ فَلَا أَجْرَ فِيهِ وَلَا زِيَادَةَ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. وَقَالَهُ الْقَاضِي أَبُو بكر بن العربي. وفي كتاب النسائي

Yüce Allah'ın: {وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ} “İnsanların malları içinde artsın diye faiz/fazlalık olarak verdiğiniz şey Allah katında artmaz” buyruğunda dört mesele bulunmaktadır: Birinci Mesele: [Yüce Allah] zatının rızası murat edilen ve karşılığı sabit olan amelleri zikredince, buna benzemeyen diğer niteliği ve yine zatının rızası murat edilen [diğer] hususları da zikretmiştir. Cumhur, {آتَيْتُمْ} lafzını med ile (uzatarak) “verdikleriniz” anlamında okumuştur. İbn Kesîr, Mücâhid ve Humeyd ise medsiz olarak (hemzeyi uzatmadan); tıpkı “doğru yaptım”, “hata işledim” denildiği gibi “artsın diye yaptığınız/işlediğiniz fazlalık (riba)” anlamında okumuşlardır. {وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ} “Zekât olarak verdikleriniz” buyruğunda ise med ile okunacağı hususunda icmâ etmişlerdir. Riba, “artış/fazlalık” demektir; bunun anlamı daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti. Orada haram kılınan, burada ise helal olan kastedilmektedir. Böylelikle [ribanın] iki kısım olduğu sabit olmuştur: Biri helal, diğeri ise haramdır. İkrime, Yüce Allah'ın: {وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ} “İnsanların malları içinde artsın diye faiz/fazlalık olarak verdiğiniz şey...” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Riba iki çeşittir: Helal riba ve haram riba. Helal ribaya gelince; o, kendisinden daha üstünü elde edilsin diye hediye edilen şeydir.” Dahhâk'tan bu ayet hakkında şöyle rivayet edilmiştir: “Bu, kendisinden daha üstünüyle karşılık verilsin diye hediye edilen helal ribadır. [Bunda] kişi lehine bir kazanç olmadığı gibi aleyhine bir durum da yoktur; onun için bunda bir ecir bulunmadığı gibi üzerinde bir günah da yoktur.” Aynı şekilde İbn Abbâs da: “{وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا} ile, bir kimsenin daha üstünüyle karşılık görmeyi umarak verdiği hediye kastedilmektedir. İşte Allah katında artmayan ve sahibine ecir kazandırmayan -fakat üzerinde bir günah da bulunmayan- budur; nitekim ayet bu anlamda inmiştir” demiştir. İbn Abbâs, İbn Cübeyr, Tâvûs ve Mücâhid şöyle demişlerdir: “Bu ayet, hibe-i sevap (karşılık beklenen hibe) hakkında inmiştir.” İbn Atıyye şöyle demiştir: “Selam vermek ve benzeri, insanın bir karşılık görsün diye yaptığı ve bu kabilden olan şeyler de böyledir. Her ne kadar bunda bir günah olmasa da, Allah Teâlâ katında bir ecir ve fazlalık/artış da yoktur.” Kadı Ebû Bekir İbnu'l-Arabî de böyle demiştir. Nesâî'nin Kitâb'ında...

عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَلْقَمَةَ قَالَ: قَدِمَ وَفْدُ ثَقِيفٍ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَمَعَهُمْ هَدِيَّةٌ [فَقَالَ: (أَهَدِيَّةٌ أَمْ صَدَقَةٌ] فَإِنْ كَانَتْ هَدِيَّةً فَإِنَّمَا يُبْتَغَى بِهَا وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَقَضَاءَ الْحَاجَةِ، وَإِنْ كَانَتْ صَدَقَةً فَإِنَّمَا يُبْتَغَى بِهَا وَجْهُ اللَّهِ ﷿ قَالُوا: لَا بَلْ هَدِيَّةٌ، فَقَبِلَهَا مِنْهُمْ وَقَعَدَ مَعَهُمْ يُسَائِلُهُمْ وَيَسْأَلُونَهُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ: نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ يُعْطُونَ قَرَابَاتِهِمْ وَإِخْوَانَهُمْ عَلَى مَعْنَى نَفْعِهِمْ وَتَمْوِيلِهِمْ وَالتَّفَضُّلِ عَلَيْهِمْ، وَلِيَزِيدُوا فِي أَمْوَالِهِمْ عَلَى وَجْهِ النَّفْعِ لَهُمْ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ مَا خَدَمَ الْإِنْسَانُ بِهِ أَحَدًا وَخَفَّ لَهُ لِيَنْتَفِعَ بِهِ فِي دُنْيَاهُ فَإِنَّ ذَلِكَ النَّفْعَ الَّذِي يَجْزِي بِهِ الْخِدْمَةَ لَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ. وَقِيلَ: كَانَ هَذَا حَرَامًا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ عَلَى الْخُصُوصِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ" [المدثر: ٦] فَنَهَى أَنْ يُعْطِيَ شَيْئًا فَيَأْخُذَ أَكْثَرَ مِنْهُ عِوَضًا. وَقِيلَ: إِنَّهُ الرِّبَا الْمُحَرَّمُ، فَمَعْنَى:" فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ" عَلَى هَذَا الْقَوْلِ لَا يُحْكَمُ بِهِ لِآخِذِهِ بَلْ هُوَ لِلْمَأْخُوذِ مِنْهُ. قَالَ السُّدِّيُّ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي رِبَا ثَقِيفٍ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَعْمَلُونَ بِالرِّبَا وَتَعْمَلُهُ فِيهِمْ قُرَيْشٌ. الثَّانِيَةُ- قَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ: صَرِيحُ الْآيَةِ فِيمَنْ يَهَبُ يَطْلُبُ الزِّيَادَةَ مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ فِي الْمُكَافَأَةِ. قَالَ الْمُهَلَّبُ: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيمَنْ وَهْبَ هِبَةً يَطْلُبُ ثَوَابَهَا وَقَالَ: إِنَّمَا أَرَدْتُ الثَّوَابَ، فَقَالَ مَالِكٌ: يُنْظَرُ فِيهِ، فَإِنْ كَانَ مِثْلُهُ مِمَّنْ يَطْلُبُ الثَّوَابَ مِنَ الْمَوْهُوبِ لَهُ فَلَهُ ذَلِكَ، مِثْلُ هِبَةِ الْفَقِيرِ لِلْغَنِيِّ، وَهِبَةِ الْخَادِمِ لِصَاحِبِهِ، وَهِبَةِ الرَّجُلِ لِأَمِيرِهِ وَمَنْ فَوْقَهُ، وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يَكُونُ لَهُ ثَوَابٌ إِذَا لَمْ يَشْتَرِطْ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ الْآخَرُ. قَالَ: وَالْهِبَةُ لِلثَّوَابِ بَاطِلَةٌ لَا تَنْفَعُهُ، لِأَنَّهَا بَيْعٌ بِثَمَنٍ مَجْهُولٍ. وَاحْتَجَّ الْكُوفِيُّ بِأَنَّ مَوْضُوعَ الْهِبَةِ التَّبَرُّعُ، فَلَوْ أَوْجَبْنَا فِيهَا الْعِوَضَ لَبَطَلَ مَعْنَى التَّبَرُّعِ وَصَارَتْ فِي مَعْنَى الْمُعَاوَضَاتِ، وَالْعَرَبُ قَدْ فَرَّقَتْ بَيْنَ لَفْظِ الْبَيْعِ وَلَفْظِ الْهِبَةِ، فَجَعَلَتْ لَفْظَ الْبَيْعِ عَلَى مَا يُسْتَحَقُّ فِيهِ الْعِوَضُ، وَالْهِبَةُ بِخِلَافِ ذَلِكَ. وَدَلِيلُنَا مَا رَوَاهُ مَالِكٌ فِي مُوَطَّئِهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: أَيُّمَا رَجُلٍ وَهَبَ هِبَةً يَرَى أَنَّهَا لِلثَّوَابِ فَهُوَ عَلَى هبته حتى يرضى

Abdurrahman b. Alkame'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Sakîf heyeti Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna beraberlerinde bir hediye ile geldiler. [Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bu bir hediye midir yoksa sadaka mıdır?»] «Eğer hediye ise bununla sadece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in rızası ve bir ihtiyacın giderilmesi murat edilir; şayet sadaka ise bununla yalnızca Azîz ve Celîl olan Allah'ın rızası murat edilir.» Onlar: “Hayır, aksine hediyedir” dediler. Bunun üzerine [Resûlullah] hediyeyi onlardan kabul etti, yanlarına oturdu; onlara sorular soruyor, onlar da kendisine sorular soruyorlardı. Yine İbn Abbâs ve İbrâhim en-Nehaî şöyle demişlerdir: Bu ayet, akrabalarına ve kardeşlerine onlara fayda sağlamak, onları mal sahibi kılmak ve kendilerine lütufta bulunmak, ayrıca onlara menfaat sağlamak suretiyle mallarını artırmak maksadıyla veren bir topluluk hakkında inmiştir. Şa'bî ise şöyle demiştir: Ayetin anlamı şudur: İnsanın dünyalık bir menfaat elde etmek maksadıyla bir kimseye hizmet etmesi ve onun işine koşması durumunda, bu hizmete karşılık verilen menfaat Allah katında artmaz (sevap kazandırmaz). Şöyle de denilmiştir: Bu, özel olarak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e haramdı. Yüce Allah: {وَلا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ} “Daha çoğunu umarak (başa kakıp) verme!” [el-Müddessir 74/6] buyurmuş ve bir şey verip karşılığında daha fazlasını almayı nehyetmiştir. Bir diğer görüşe göre bu, haram kılınan faizdir. Bu görüşe göre {فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ} “Allah katında artmaz” buyruğunun manası; bunun onu alan kimsenin lehine hükmedilmeyeceği, bilakis kendisinden alınan kimseye ait olduğu şeklindedir. Süddî şöyle demiştir: Bu ayet Sakîf kabilesinin faizi hakkında inmiştir; çünkü onlar faizle muamele yaparlar, Kureyş de aralarında faiz işletirdi. İkinci Mesele: Kadı Ebû Bekr b. el-Arabî şöyle demiştir: Ayetin açık ifadesi, karşılık olarak insanların mallarından daha fazlasını elde etmek maksadıyla hibe eden kimse hakkındadır. Mühelleb der ki: İlim ehli, sevabını/karşılığını talep ederek hibe veren ve: “Ben sadece karşılık murat etmiştim” diyen kimse hakkında ihtilaf etmiştir. Mâlik şöyle demiştir: Duruma bakılır; şayet onun gibiler kendisine hibe edilen kimseden karşılık talep edecek kimselerden ise onun bu hakkı vardır; fakirin zengine hibesi, hizmetçinin efendisine hibesi ve kişinin emîrine ve kendisinden üst konumdaki kimseye yaptığı hibe gibi. Bu aynı zamanda Şâfiî'nin iki görüşünden biridir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: [Hibe anında] şart koşmadığı müddetçe onun için bir karşılık söz konusu olmaz. Bu da Şâfiî'nin diğer görüşüdür. O şöyle demiştir: Karşılık için yapılan hibe batıldır, hibe edene fayda sağlamaz; çünkü bu, meçhul bir bedelle yapılan bir satıştır. Kûfe ekolü ise şöyle delil getirmiştir: Hibeden maksat teberrudur (karşılıksız bağıştır). Eğer hibede karşılığı zorunlu kılacak olursak teberru manası batıl olur ve hibe ivazlı (karşılıklı) akitler hükmüne geçer. Nitekim Araplar satış lafzı ile hibe lafzını birbirinden ayırmışlar; satış lafzını karşılık hak edilen durumlar için kullanmışlar, hibe ise bunun aksine olmuştur. Bizim delilimiz ise Mâlik'in el-Muvatta'ında Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan rivayet ettiği şu sözdür: “Her kim karşılık umarak bir hibe verirse, o kimse razı edilinceye kadar hibesi üzerindeki hakkını korur...”

مِنْهَا. وَنَحْوُهُ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ قَالَ: الْمَوَاهِبُ ثَلَاثَةٌ: مَوْهِبَةٌ يُرَادُ بِهَا وَجْهُ اللَّهِ، وَمَوْهِبَةٌ يُرَادُ بِهَا وُجُوهُ النَّاسِ، وَمَوْهِبَةٌ يُرَادُ بِهَا الثَّوَابُ، فَمَوْهِبَةُ الثَّوَابِ يَرْجِعُ فِيهَا صَاحِبُهَا إِذَا لَمْ يُثَبْ مِنْهَا. وَتَرْجَمَ الْبُخَارِيُّ ﵀ (بَابُ الْمُكَافَأَةِ فِي الْهِبَةِ) وَسَاقَ حَدِيثُ عَائِشَةَ قَالَتْ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَقْبَلُ الْهَدِيَّةَ وَيُثِيبُ عَلَيْهَا، وَأَثَابَ عَلَى لِقْحَةٍ وَلَمْ يُنْكِرْ عَلَى صَاحِبِهَا حِينَ طَلَبَ الثَّوَابَ، وَإِنَّمَا أَنْكَرَ سَخَطَهُ لِلثَّوَابِ وَكَانَ زَائِدًا عَلَى الْقِيمَةِ. خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ. الثَّالِثَةُ- وما ذَكَرَهُ عَلِيٌّ ﵁ وَفَصَّلَهُ مِنَ الْهِبَةِ صَحِيحٌ، وَذَلِكَ أَنَّ الْوَاهِبَ لَا يَخْلُو فِي هِبَتِهِ مِنْ ثَلَاثَةِ أَحْوَالٍ: أَحَدُهَا- أَنْ يُرِيدَ بِهَا وَجْهَ اللَّهِ تَعَالَى وَيَبْتَغِي عَلَيْهَا الثَّوَابَ مِنْهُ. وَالثَّانِي: أَنْ يُرِيدَ بِهَا وُجُوهَ النَّاسِ رِيَاءً لِيَحْمَدُوهُ عَلَيْهَا وَيُثْنُوا عَلَيْهِ مِنْ أَجْلِهَا. وَالثَّالِثُ- أَنْ يُرِيدَ بِهَا الثَّوَابَ مِنَ الْمَوْهُوبِ لَهُ، وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِيهِ. وَقَالَ ﷺ: (الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى). فَأَمَّا إِذَا أَرَادَ بِهِبَتِهِ وَجْهَ اللَّهِ تَعَالَى وَابْتَغَى عَلَيْهِ الثَّوَابَ مِنْ عِنْدِهِ فَلَهُ ذَلِكَ عِنْدَ اللَّهِ بِفَضْلِهِ وَرَحْمَتِهِ، قَالَ اللَّهُ ﷿:" وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ". وَكَذَلِكَ مَنْ يَصِلُ قَرَابَتَهُ لِيَكُونَ غَنِيًّا حَتَّى لَا يَكُونَ كَلًّا فَالنِّيَّةُ فِي ذَلِكَ مَتْبُوعَةٌ، فَإِنْ كَانَ لِيَتَظَاهَرَ بِذَلِكَ دُنْيَا فَلَيْسَ لِوَجْهِ اللَّهِ، وَإِنْ كَانَ لِمَا لَهُ عَلَيْهِ مِنْ حَقِّ الْقَرَابَةِ وَبَيْنَهُمَا مِنْ وَشِيجَةِ الرَّحِمِ فَإِنَّهُ لِوَجْهِ اللَّهِ. وَأَمَّا مَنْ أَرَادَ بِهِبَتِهِ وُجُوهَ النَّاسِ رِيَاءً لِيَحْمَدُوهُ عَلَيْهَا وَيُثْنُوا عَلَيْهِ مِنْ أَجْلِهَا فَلَا مَنْفَعَةَ لَهُ فِي هِبَتِهِ، لَا ثَوَابَ فِي الدُّنْيَا وَلَا أَجْرَ فِي الْآخِرَةِ، قَالَ اللَّهُ ﷿:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ" [البقرة: ٢٦٤] الْآيَةَ. وَأَمَّا مَنْ أَرَادَ بِهِبَتِهِ الثَّوَابَ مِنَ الْمَوْهُوبِ لَهُ فَلَهُ مَا أَرَادَ بِهِبَتِهِ، وَلَهُ أَنْ يَرْجِعَ فِيهَا مَا لَمْ يُثَبْ بِقِيمَتِهَا، عَلَى مَذْهَبِ ابْنِ الْقَاسِمِ، أَوْ مَا لَمْ يَرْضَ مِنْهَا بِأَزْيَدَ مِنْ قِيمَتِهَا، عَلَى ظَاهِرِ قول عمر

[durumlarını] sorup öğrendi. Bunun bir benzeri Hz. Ali radıyallâhu anh'tan da rivayet edilmiştir. O şöyle demiştir: «Hibeler üç çeşittir: Allah rızası gözetilen hibe, insanların teveccühü gözetilen hibe ve karşılık (ivaz) umulan hibe. Karşılık umulan hibede, hibe edene karşılığı verilmediği takdirde [hibesinden] geri dönebilir.» Buhârî rahimehullâh «Hibede Karşılık Verme Babı» başlığını atmış ve Âişe [radıyallâhu anhâ]'nın şu hadisini nakletmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hediyeyi kabul eder ve ona karşılık verirdi.» O, bir sağmal deveye karşılık vermiş ve sahibi karşılık talep ettiğinde bunu yadırgamamış; ancak —verilen karşılık devenin değerinden fazla olduğu hâlde— onun hoşnutsuzluk göstermesini kınamıştır. Bunu Tirmizî tahric etmiştir. Üçüncü Mesele: Hz. Ali radıyallâhu anh'ın hibe hakkında zikrettiği ve tafsilatını verdiği husus sahihtir. Şöyle ki: Hibe eden kimse hibesinde şu üç durumdan uzak olamaz: Birincisi: Hibesiyle Yüce Allah'ın rızasını murat etmesi ve karşılığını O'ndan ummasıdır. İkincisi: İnsanların kendisini övmeleri ve methetmeleri için riyakârlık yaparak onların teveccühünü murat etmesidir. Üçüncüsü: Kendisine hibe yapılan kimseden bir karşılık ummasıdır ki buna dair açıklama daha önce geçmişti. Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ameller niyetlere göredir ve herkese ancak niyet ettiği şey vardır.» Kişi hibesiyle Yüce Allah'ın rızasını murat edip mükâfatını da O'nun katından beklerse, Allah'ın lütuf ve rahmetiyle Allah katında buna nail olur. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ} “Allah’ın rızasını dileyerek verdiğiniz zekâta gelince, işte kat kat artıranlar onlardır.” Aynı şekilde bir kimsenin [başkasına] yük olmasın diye akrabasına zenginleşmesi için bağışta bulunmasında da niyet esas alınır. Şayet bunu dünyalık bir gösteriş için yapıyorsa Allah rızası için değildir; şayet üzerindeki akrabalık hakkı ve aralarındaki kan bağı sebebiyle yapıyorsa bu Allah rızası içindir. Hibesiyle insanların kendisini övüp methetmesi için riyakârlıkla onların teveccühünü kazanmak isteyen kimseye gelince; onun bu hibesinde hiçbir menfaat yoktur; dünyada bir karşılık da ahirette bir ecir de elde edemez. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ} “Ey iman edenler! İnsanlara gösteriş için malını harcayan [...] kimse gibi, başa kakmak ve eziyet etmek suretiyle sadakalarınızı boşa çıkarmayın...” [el-Bakara 2/264]. Hibesiyle kendisine hibe yapılan kimseden karşılık umarak veren kimseye gelince; onun için niyet ettiği şey vardır. İbnü'l-Kâsım'ın mezhebine göre değeri kadar bir karşılık verilmediği müddetçe veya Hz. Ömer'in sözünün zahirine göre kıymetinden fazlasına razı edilmediği müddetçe hibesinden geri dönebilir

وَعَلِيٍّ، وَهُوَ قَوْلُ مُطَرِّفٍ فِي الْوَاضِحَةِ: أَنَّ الْهِبَةَ مَا كَانَتْ قَائِمَةَ الْعَيْنِ، وَإِنْ زَادَتْ أَوْ نَقَصَتْ فَلِلْوَاهِبِ الرُّجُوعُ فِيهَا وَإِنْ أَثَابَهُ الْمَوْهُوبُ فِيهَا أَكْثَرَ مِنْهَا. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهَا إِذَا كَانَتْ قَائِمَةُ الْعَيْنِ لَمْ تَتَغَيَّرْ فَإِنَّهُ يَأْخُذُ مَا شَاءَ. وَقِيلَ: تَلْزَمُهُ الْقِيمَةُ كَنِكَاحِ التَّفْوِيضِ، وَأَمَّا إِذَا كَانَ بَعْدَ فَوْتِ الْهِبَةِ فَلَيْسَ لَهُ إِلَّا الْقِيمَةُ اتِّفَاقًا، قَالَهُ ابْنُ العربي. الرابعة- قوله تعالى: (لِيَرْبُوَا) قرأ جمهور القراء السبعة: (لِيَرْبُوَا) بِالْيَاءِ وَإِسْنَادِ الْفِعْلِ إِلَى الرِّبَا. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَحْدَهُ: بِضَمِّ التَّاءِ [وَالْوَاوِ] سَاكِنَةً عَلَى الْمُخَاطَبَةِ، بِمَعْنَى تَكُونُوا ذَوِي زِيَادَاتٍ وَهَذِهِ قِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَالشَّعْبِيِّ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: هِيَ قِرَاءَتُنَا. وَقَرَأَ أَبُو مَالِكٍ: (لِتُرَبُّوهَا) بِضَمِيرٍ مؤنث. (فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ) أي لا يزكوا وَلَا يُثِيبُ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ لَا يَقْبَلُ إِلَّا مَا أُرِيدَ بِهِ وَجْهُهُ وَكَانَ خَالِصًا لَهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي (النِّسَاءِ). (وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيْ مِنْ صَدَقَةٍ. (تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ) أَيْ ذَلِكَ الَّذِي يَقْبَلُهُ وَيُضَاعِفُهُ لَهُ عَشْرَةَ أَضْعَافِهِ أَوْ أَكْثَرَ، كَمَا قَالَ:" مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً" [البقرة: ٢٤٥]. وقال:" وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ" [البقرة: ٢٦٥]. وَقَالَ:" فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ" وَلَمْ يَقُلْ فَأَنْتُمُ الْمُضْعِفُونَ لِأَنَّهُ رَجَعَ مِنَ الْمُخَاطَبَةِ إِلَى الْغَيْبَةِ، مِثْلُ قَوْلِهِ:" حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ" [يونس: ٢٢]. وَفِي مَعْنَى الْمُضْعِفِينَ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُ تُضَاعَفُ لَهُمُ الْحَسَنَاتُ كَمَا ذَكَرْنَا. وَالْآخَرُ: أَنَّهُمْ قَدْ أُضْعِفَ لَهُمُ الْخَيْرُ وَالنَّعِيمُ، أَيْ هُمْ أَصْحَابُ أَضْعَافٍ، كَمَا يُقَالُ: فُلَانٌ مُقْوٍ إِذَا كَانَتْ إبله قوية، أوله أَصْحَابٌ أَقْوِيَاءُ. وَمُسْمِنٌ إِذَا كَانَتْ إِبِلُهُ سِمَانًا. وَمُعْطِشٌ إِذَا كَانَتْ إِبِلُهُ عِطَاشًا. وَمُضْعِفٌ إِذَا كَانَ إِبِلُهُ ضَعِيفَةً، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ: (اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوَذُ بِكَ مِنَ الْخَبِيثِ الْمُخْبِثِ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ". فَالْمُخْبِثُ: الَّذِي أصابه خبث، يقال: فلان ردئ أي هو ردئ، في نفسه. ومردئ: أصحابه إردائاء.

ve Ali'nin [de görüşüdür]. el-Vâdıha'da Mutarrif'in benimsediği görüş de şudur: Hibe, aynen mevcut olduğu müddetçe -artsa da eksilse de- hibe edilen kişi kendisine [hibeden] daha fazlasını karşılık vermiş olsa dahi hibe edenin ondan dönme hakkı vardır. Şöyle de denilmiştir: Şayet hibe aynen mevcut olup değişmemişse, dilediğini alır. Şöyle de denilmiştir: Nikâh-ı tefvîzde olduğu gibi ona kıymeti [ödemesi] gerekir. Ancak hibenin elden çıkmasından sonra ise ittifakla ona sadece kıymeti gerekir; bunu İbnü'l-Arabî söylemiştir. Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { لِيَرْبُوَا } “artması için” buyruğu: Yedi kıraat imamının cumhuru, fiilin ribâya (artışa) isnadıyla yâ ile { لِيَرْبُوَا } (liyerbuve) şeklinde okumuştur. Sadece Nâfi‘ ise muhatap sîgasıyla ve [vav] sakin olarak tâ'nın ötresiyle { لِتُرْبُوا } (liturbû -artıranlar olasınız diye-) şeklinde okumuştur. Bu, İbn Abbâs, el-Hasan, Katâde ve eş-Şa'bî'nin de kıraatidir. Ebû Hâtim: “Bu bizim kıraatimizdir” demiştir. Ebû Mâlik ise müennes zamiriyle: { لِتُرَبُّوهَا } (liturabbûhâ) şeklinde okumuştur. { فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ } “[Bu,] Allah katında artmaz” yani bereketlenip çoğalmaz ve [Allah] ona sevap vermez. Çünkü O, yalnızca Kendi rızası gözetilen ve sırf Kendisi için ihlasla yapılanı kabul eder. Bu husus daha önce Nisâ [Suresi'nde] geçmişti. { وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ } “Verdiğiniz zekâta gelince”; İbn Abbâs: “Yani sadakaya” demiştir. { تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ } “Allah'ın rızasını dileyerek verirseniz, işte onlar kat kat artıranların ta kendileridir.” Yani bu, Allah'ın kabul ettiği ve kendisine on katı veya daha fazlasıyla katladığı şeydir. Nitekim şöyle buyurmuştur: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً } “Kimdir o ki Allah'a güzel bir borç versin de O da bunu kendisine kat kat fazlasıyla artırsın?” [el-Bakara: 245]. Yine şöyle buyurmuştur: { وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ } “Mallarını Allah'ın rızasını kazanmak ve kendilerini [imanda] sabit kılmak için infak edenlerin misali, yüksekçe bir tepedeki bahçenin misali gibidir” [el-Bakara: 265]. [Yüce Allah] { فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ } “İşte onlar kat kat artıranlardır” buyurmuş, “İşte sizler artıranlarsınız” dememiştir. Çünkü muhatap sîgasından gayb sîgasına geçmiştir; tıpkı şu buyruğunda olduğu gibi: { حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ } “Nihayet siz gemide bulunduğunuz ve [gemiler] onları götürdüğü zaman...” [Yûnus: 22]. el-Mud'ıfûn kelimesinin anlamı hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Belirttiğimiz üzere kendilerine ecir ve mükâfatları kat kat artırılan kimseler demektir. Diğeri ise: Onlar için hayır ve nimet katlanmıştır; yani kat kat nimetlere sahip kılınmışlardır. Nitekim bir kimsenin develeri güçlü veya güçlü arkadaşları olduğunda “mukvin” (güçlülere sahip), develeri semiz olduğunda “müsmin” (semiz develere sahip), develeri susamış olduğunda “mu'tış” (susamış develere sahip), develeri zayıf olduğunda da “mud'ıf” (zayıf develere sahip) denilir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu da bu kabildendir: « اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوَذُ بِكَ مِنَ الْخَبِيثِ الْمُخْبِثِ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ » «Allah'ım! Pis olan, etrafına pislik yayan kovulmuş şeytandan Sana sığınırım.» Buradaki “el-muhbis”, kendisine pislik isabet eden kimsedir. Denilir ki: “Filan kişi redî'dir” yani kendisi kötüdür; “mürdî'dir” ise arkadaşları kötü kimselerdir demektir.

[سورة الروم (٣٠): آية ٤٠]

[Rûm Suresi (30): Ayet 40]

اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٤٠)

{اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ} “Sizi yaratan, sonra size rızık veren, sonra sizi öldüren, sonra da dirilten Allah'tır. Ortak koştuklarınızdan bunlardan herhangi birini yapacak olan var mıdır? O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir ve yücedir.”

قوله تعالى: (اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ. وَعَادَ الْكَلَامُ إِلَى الِاحْتِجَاجِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ وَأَنَّهُ الْخَالِقُ الرَّازِقُ الْمُمِيتُ الْمُحْيِي. ثُمَّ قَالَ عَلَى جِهَةِ الِاسْتِفْهَامِ: (هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ)

Yüce Allah'ın: {اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ} “Sizi yaratan Allah'tır” buyruğu mübteda ve haberdir. Kelam yeniden müşriklere karşı delil getirmeye ve O'nun Yaratıcı, Rızık verici, Öldürücü ve Diriltici olduğuna dönmüştür. Sonra soru yoluyla şöyle buyurmuştur: {هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ} “Ortak koştuklarınızdan bunlardan herhangi birini yapacak olan var mıdır?”

لا يفعل. ثُمَّ نَزَّهَ نَفْسَهُ عَنِ الْأَنْدَادِ وَالْأَضْدَادِ وَالصَّاحِبَةِ والأولاد بقوله الحق: (سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ) وَأَضَافَ الشُّرَكَاءَ إِلَيْهِمْ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُسَمُّونَهُمْ بِالْآلِهَةِ والشركاء، ويجعلون لهم من أموالهم.

Hiçbirini yapamaz. Sonra şu hak sözüyle Zatını denklerden, zıt eşlerden, eşten ve çocuklardan tenzih etmiştir: {سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ} “O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir ve yücedir.” Ortakları onlara izafe etmiştir; çünkü onlar putları ilahlar ve ortaklar diye isimlendiriyor ve mallarından onlara pay ayırıyorlardı.

[سورة الروم (٣٠): آية ٤١]

[Rûm Suresi (30): Ayet 41]

ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٤١)

{ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “İnsanların elleriyle işledikleri yüzünden karada ve denizde fesat ortaya çıktı; belki dönerler diye yaptıklarının bir kısmını onlara tattırmak için.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ) اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي مَعْنَى الْفَسَادِ وَالْبَرِّ وَالْبَحْرِ، فَقَالَ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ: الْفَسَادُ الشِّرْكُ، وَهُوَ أَعْظَمُ الْفَسَادِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعِكْرِمَةُ وَمُجَاهِدٌ: فَسَادُ الْبَرِّ قَتْلُ ابْنِ آدَمَ أَخَاهُ، قَابِيلُ قَتَلَ هَابِيلَ. وَفِي الْبَحْرِ بِالْمَلِكِ الَّذِي كَانَ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا. وَقِيلَ: الْفَسَادُ الْقَحْطُ وَقِلَّةُ النَّبَاتِ وَذَهَابُ الْبَرَكَةِ. وَنَحْوُهُ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ: هُوَ نُقْصَانُ الْبَرَكَةِ بِأَعْمَالِ الْعِبَادِ كَيْ يَتُوبُوا. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهُوَ أَحْسَنُ مَا قِيلَ فِي الْآيَةِ. وَعَنْهُ أَيْضًا: أَنَّ الْفَسَادَ فِي الْبَحْرِ انْقِطَاعُ صَيْدِهِ بِذُنُوبِ بَنِي آدَمَ. وَقَالَ عَطِيَّةُ: فَإِذَا قَلَّ الْمَطَرُ قَلَّ الْغَوْصُ عِنْدَهُ، وَأَخْفَقَ الصَّيَّادُونَ، وَعَمِيَتْ دَوَابُّ الْبَحْرِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِذَا مُطِرَتِ السَّمَاءُ تَفَتَّحَتِ الْأَصْدَافُ فِي الْبَحْرِ، فَمَا وَقَعَ فِيهَا مِنَ السَّمَاءِ فَهُوَ لُؤْلُؤٌ. وَقِيلَ: الْفَسَادُ كَسَادُ الْأَسْعَارِ وَقِلَّةُ الْمَعَاشِ. وَقِيلَ: الْفَسَادُ الْمَعَاصِي وَقَطْعُ السَّبِيلِ وَالظُّلْمُ، أَيْ صَارَ هَذَا الْعَمَلُ مَانِعًا مِنَ الزَّرْعِ وَالْعِمَارَاتِ وَالتِّجَارَاتِ، وَالْمَعْنَى كُلُّهُ مُتَقَارِبٌ. وَالْبَرُّ وَالْبَحْرُ هُمَا الْمَعْرُوفَانِ الْمَشْهُورَانِ فِي اللُّغَةِ وَعِنْدَ النَّاسِ، لَا مَا قَالَهُ بَعْضُ الْعِبَادِ: أَنَّ الْبَرَّ اللسان، والبحر القلب، لظهور

Yüce Allah'ın: {ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ} “Karada ve denizde fesat ortaya çıktı” buyruğu hakkında ilim adamları; fesadın, karanın ve denizin anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Katâde ve es-Süddî şöyle demişlerdir: Fesat şirktir; o da fesadın en büyüğüdür. İbn Abbâs, İkrime ve Mücâhid ise şöyle demişlerdir: Karadaki fesat, Âdemoğlunun kardeşini öldürmesidir; [yani] Kâbil'in Hâbil'i öldürmesidir. Denizdeki [fesat] ise her [sağlam] gemiyi zorla gasp eden hükümdar sebebiyledir. Şöyle de denilmiştir: Fesat; kuraklık, bitkilerin azalması ve bereketin gitmesidir. İbn Abbâs da buna benzer bir görüş belirterek: “O, tevbe etsinler diye kulların amelleri sebebiyle bereketin eksilmesidir” demiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: “Bu, ayet hakkında söylenmiş en güzel açıklamadır.” Yine ondan [İbn Abbâs'tan] şöyle nakledilmiştir: Denizdeki fesat, Âdemoğullarının günahları sebebiyle deniz avının kesilmesidir. Atiyye şöyle demiştir: Yağmur azaldığı takdirde inci dalgıçlığı da azalır, balıkçılar elleri boş döner ve deniz hayvanlarının gözleri körleşir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Gökten yağmur yağdığında denizdeki istiridyeler açılır; gökten onların içine düşen her [damla] inci olur. Şöyle de denilmiştir: Fesat, piyasanın durgunlaşması ve geçim darlığıdır. Bir diğer görüşe göre fesat; günahlar, yol kesme ve zulümdür; yani bu işler ziraate, imara ve ticarete engel olmuştur; bu anlamların hepsi birbirine yakındır. Kara ve deniz ise dilde ve insanlar nezdinde bilinen ve meşhur olan iki kavramdır; yoksa bazı âbid kimselerin dediği gibi karanın dil, denizin ise kalp olması [kastedilmiş] değildir; zira dilde

مَا عَلَى اللِّسَانِ وَخَفَاءِ مَا فِي الْقَلْبِ. وَقِيلَ: الْبَرُّ: الْفَيَافِي، وَالْبَحْرُ: الْقُرَى، قَالَهُ عِكْرِمَةُ. وَالْعَرَبُ تُسَمِّي الْأَمْصَارَ الْبِحَارَ. وَقَالَ قَتَادَةُ: الْبَرُّ أَهْلُ الْعَمُودِ، وَالْبَحْرُ أَهْلُ الْقُرَى وَالرِّيفِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ الْبَرَّ مَا كَانَ مِنَ الْمُدُنِ وَالْقُرَى عَلَى غَيْرِ نَهْرٍ، وَالْبَحْرَ مَا كَانَ عَلَى شَطِّ نَهْرٍ، وَقَالَهُ مُجَاهِدٌ، قَالَ: أَمَا وَاللَّهِ مَا هُوَ بَحْرُكُمْ هَذَا، وَلَكِنْ كُلُّ قَرْيَةٍ عَلَى مَاءٍ جَارٍ فَهِيَ بَحْرٌ. وَقَالَ مَعْنَاهُ النَّحَّاسُ، قَالَ: فِي مَعْنَاهُ قَوْلَانِ: أحدهما: ظهر الجذب فِي الْبَرِّ، أَيْ فِي الْبَوَادِي وَقُرَاهَا، وَفِي البحر أي في مدن البحر، مثل:" وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ" [يوسف: ٨٢]. أَيْ ظَهَرَ قِلَّةُ الْغَيْثِ وَغَلَاءُ السِّعْرِ." بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ" أَيْ عِقَابَ بَعْضِ" الَّذِي عَمِلُوا" ثُمَّ حُذِفَ. وَالْقَوْلُ الْآخَرُ- أَنَّهُ ظَهَرَتِ الْمَعَاصِي مِنْ قَطْعِ السَّبِيلِ وَالظُّلْمِ، فَهَذَا هُوَ الْفَسَادُ عَلَى الْحَقِيقَةِ، وَالْأَوَّلُ مَجَازٌ إِلَّا أَنَّهُ عَلَى الْجَوَابِ الثَّانِي، فَيَكُونُ فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ وَاخْتِصَارٌ دَلَّ عَلَيْهِ مَا بَعْدَهُ، وَيَكُونُ الْمَعْنَى: ظَهَرَتِ الْمَعَاصِي فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ فَحَبَسَ اللَّهُ عَنْهُمَا الْغَيْثَ وَأَغْلَى سِعْرَهُمْ لِيُذِيقَهُمْ عِقَابَ بَعْضِ الَّذِي عَمِلُوا." لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ" لَعَلَّهُمْ يَتُوبُونَ. وَقَالَ:" بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا" لِأَنَّ مُعْظَمَ الْجَزَاءِ فِي الْآخِرَةِ. وَالْقِرَاءَةُ" لِيُذِيقَهُمْ" بِالْيَاءِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ بِالنُّونِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ السُّلَمِيِّ وَابْنِ مُحَيْصِنٍ وَقُنْبُلٍ وَيَعْقُوبَ عَلَى التَّعْظِيمِ، أَيْ نُذِيقَهُمْ عقوبة بعض ما عملوا.

ve kalptekinin gizliliği sebebiyle karanın dil, denizin de kalp olduğu yönündeki sözleri gibi değildir. Şöyle de denilmiştir: Kara çöllerdir, deniz ise köyler ve yerleşim yerleridir; bunu İkrime söylemiştir. Araplar büyük şehirlere de “bihâr” (denizler) adını verirler. Katâde ise: “Kara çöl halkı (göçebeler), deniz ise köyler ve verimli kırsal alan halkıdır” demiştir. İbn Abbâs: “Kara, nehir kıyısında olmayan şehir ve köylerdir; deniz ise bir nehir kıyısında yer alan yerleşimlerdir” demiştir. Bunu Mücâhid de söylemiş ve şöyle demiştir: “Allah'a yemin olsun ki bu sizin bildiğiniz deniz değildir; aksine akarsu kıyısındaki her bir köy bir denizdir.” En-Nehhâs da bu anlamı zikretmiş ve şöyle demiştir: Ayetin manası hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Karada, yani çöllerde ve oradaki köylerde; denizde, yani deniz kıyısındaki şehirlerde kuraklık baş göstermiştir; tıpkı: {وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ} “Köye sor” [Yûsuf: 82] ifadesinde olduğu gibi. Yani yağmurun azalması ve fiyatların pahalanması ortaya çıkmıştır. {بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ} “İnsanların elleriyle işledikleri yüzünden... onlara tattırmak için” yani: {الَّذِي عَمِلُوا} “yaptıklarının” bir kısmının cezasını [tattırmak için] demektir; sonra [ceza kelimesi] hazfedilmiştir. Diğer görüş ise: Yol kesmek ve zulüm gibi günahlar ortaya çıkmıştır; hakiki anlamdaki fesat da budur. Birincisi ise mecazdır; ancak bu ikinci cevaba göredir. Dolayısıyla sözde, sonrasının delalet ettiği bir hazif ve ihtisar bulunur; cümlenin takdiri manası da şöyledir: Karada ve denizde günahlar ortaya çıktı; Allah da yaptıklarının bir kısmının cezasını onlara tattırmak için her ikisinden de yağmuru kesti ve fiyatlarını pahalılaştırdı. {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “Belki dönerler” yani belki tövbe ederler diye [böyle yaptı]. “Yaptıklarının bir kısmını” buyurmuştur; çünkü karşılığın ve cezanın asıl büyük kısmı ahirettedir. Ayetteki kıraat ye harfiyle “liyüzîkahum” şeklindedir. İbn Abbâs ise nûn harfiyle okumuştur; bu aynı zamanda es-Sülemî, İbn Muhaysın, Kunbul ve Ya'kûb'un tazim (yüceltme) ifade eden kıraatidir; yani yaptıklarının bir kısmının cezasını onlara tattıralım diye demektir.

[سورة الروم (٣٠): آية ٤٢]

[Rûm Suresi (30): Ayet 42]

قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ كانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ (٤٢)

{قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ كانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ} “De ki: Yeryüzünde gezip dolaşın da daha öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna bir bakın! Onların çoğu ortak koşanlardı.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ) أَيْ قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ لِيَعْتَبِرُوا بِمَنْ قَبْلَهُمْ، وَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ مَنْ كَذَّبَ الرُّسُلَ (كانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ) أَيْ كافرين فأهلكوا.

Yüce Allah'ın: {قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ} “De ki: Yeryüzünde gezip dolaşın” buyruğu; yani ey Muhammed, onlara de ki: Kendilerinden öncekilerden ibret alsınlar ve peygamberleri yalanlayanların sonunun nasıl olduğuna baksınlar diye yeryüzünde gezsinler. {كانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ} “Onların çoğu ortak koşanlardı” yani kâfirlerdi, bu yüzden helak edildiler.

[سورة الروم (٣٠): آية ٤٣]

[Rûm Suresi (30): Ayet 43]

فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ (٤٣)

{فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ} “Allah tarafından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce yüzünü dosdoğru dine çevir. O gün onlar bölük bölük ayrılırlar.” (43)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ) قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ أَقِمْ قَصْدَكَ، وَاجْعَلْ جِهَتَكَ اتِّبَاعَ الدِّينِ الْقَيِّمِ، يَعْنِي الْإِسْلَامَ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَوْضِحِ الْحَقَّ وَبَالِغْ فِي الْإِعْذَارِ، وَاشْتَغِلْ بِمَا أَنْتَ فِيهِ وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ. (مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ) أَيْ لَا يَرُدُّهُ اللَّهُ عَنْهُمْ، فَإِذَا لَمْ يَرُدَّهُ لَمْ يَتَهَيَّأْ لِأَحَدٍ دَفْعُهُ. وَيَجُوزُ عِنْدَ غَيْرِ سِيبَوَيْهِ" لَا مَرَدَّ لَهُ" وَذَلِكَ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ بَعِيدٌ، إِلَّا أَنْ يَكُونَ فِي الْكَلَامِ عَطْفٌ. وَالْمُرَادُ يَوْمُ الْقِيَامَةِ. (يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ) قَالَ ابن عباس: معناه يتفرقون. وقال الشاعر:

Yüce Allah'ın: {فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ} “Yüzünü dosdoğru dine çevir” buyruğu hakkında ez-Zeccâc şöyle demiştir: Yani yönelişini dosdoğru tut ve cihetini dosdoğru dine, yani İslam'a tabi olmaya çevir. Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Hakkı açıkla, mazeretleri ortadan kaldırmada ileri git, içinde bulunduğun vazifeyle meşgul ol ve onlar için üzülme. {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ} “Allah katından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce” yani Allah'ın onlardan geri çevirmeyeceği bir gün; O geri çevirmeyince de hiç kimsenin onu savuşturması mümkün olmaz. Sîbeveyh dışındakilere göre [münker tenvinle] “lâ meredden lehû” okunması caizdir; Sîbeveyh'e göre ise sözde bir atıf bulunmadıkça bu uzaktır. Kastedilen kıyamet günüdür. {يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ} “O gün fırka fırka ayrılırlar” buyruğu hakkında İbn Abbâs: “Bunun anlamı, birbirlerinden ayrılırlar demektir” demiştir. Şair şöyle demiştir:

وَكُنَّا كَنَدْمَانَيْ جَذِيمَةَ حِقْبَةً ... مِنَ الدَّهْرِ حَتَّى قِيلَ لَنْ يَتَصَدَّعَا

Biz, Cezîme'nin iki nedimi gibi uzun bir müddet bir aradaydık; nihayet “Bunlar asla ayrılmazlar” denilecek kadar bir arada kaldık

أَيْ لَنْ يَتَفَرَّقَا، نَظِيرُهُ قوله تعالى:" يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ" [الروم: ١٤] " فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ". وَالْأَصْلُ يَتَصَدَّعُونَ، وَيُقَالُ: تَصَدَّعَ الْقَوْمُ إِذَا تَفَرَّقُوا، وَمِنْهُ اشتق الصداع، لأنه يفرق شعب الرأس.

Yani hiç ayrılmayacaklar. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu buyruklarıdır: {يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ} “O gün ayrılırlar” [Rûm: 14], “Bir fırka cennette, bir fırka da çılgın alevli cehennemdedir.” Aslı “yetasedde'ûne”dir; “teseddea'l-kavmu” dendiğinde, topluluk fırkalara ayrıldı demektir. Baş ağrısı anlamına gelen “sudâ'” da buradan türetilmiştir; çünkü o başın kısımlarını ayırır/dağıtır.

[سورة الروم (٣٠): آية ٤٤]

[Rûm Suresi (30): Ayet 44]

مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ (٤٤)

{مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ} “Kim inkâr ederse, inkârı kendi aleyhinedir. Kim de salih bir amel işlerse, onlar kendileri için [cennetteki yerlerini] hazırlamış olurlar.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ) أَيْ جَزَاءُ كُفْرِهِ. (وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ) أَيْ يُوَطِّئُونَ لِأَنْفُسِهِمْ فِي الْآخِرَةِ فِرَاشًا وَمَسْكَنًا وَقَرَارًا بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ، وَمِنْهُ: مَهْدُ الصَّبِيِّ. وَالْمِهَادُ الْفِرَاشُ، وَقَدْ مَهَّدْتُ الْفِرَاشَ مَهْدًا: بَسَطْتُهُ وَوَطَّأْتُهُ. وَتَمْهِيدُ الْأُمُورِ: تَسْوِيَتُهَا وَإِصْلَاحُهَا. وَتَمْهِيدُ الْعُذْرِ: بَسْطُهُ وَقَبُولُهُ. وَالتَّمَهُّدُ: التَّمَكُّنُ. وَرَوَى ابْنُ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ مُجَاهِدٍ" فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ" قَالَ: في القبر.

Yüce Allah'ın: {مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ} “Kim inkâr ederse, inkârı kendi aleyhinedir” buyruğu, yani inkârının cezası onun aleyhinedir demektir. {وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ} “Kim de salih bir amel işlerse, onlar kendileri için hazırlamış olurlar” yani salih amellerle ahirette kendileri için bir döşek, bir mesken ve bir karar yeri hazırlayıp döşerler. Çocuğun beşiği (mehd) de buradan gelir. “Mihâd” yatak/döşektir; “yatak serdim, döşedim” manasında “mehedtü'l-firâşe mehden” denir. İşleri düzeltmek ve yoluna koymak için “temhîdü'l-umûr”, mazereti açıklamak ve kabul etmek için “temhîdü'l-uzr” denir. “Et-Temehhüd” ise yerleşmek ve imkân bulmaktır. İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den {فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ} hakkında: “Kabirde [yer hazırlarlar]” dediğini rivayet etmiştir.

[سورة الروم (٣٠): آية ٤٥]

[Rûm Suresi (30): Ayet 45]

لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ (٤٥)

{ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ } “[Bu,] iman edip salih ameller işleyenleri Kendi lütfundan mükâfatlandırması içindir. Şüphesiz O, inkârcıları sevmez.” (45)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا) أَيْ يُمَهِّدُونَ لِأَنْفُسِهِمْ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ. وَقِيلَ يُصَدَّعُونَ ليجزيهم الله، أي ليميز الْكَافِرُ مِنَ الْمُسْلِمِ." إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ".

Yüce Allah'ın: {لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا} “İman edenleri mükâfatlandırması için” buyruğu, yani Allah lütfundan kendilerini mükâfatlandırsın diye nefisleri için hazırlık yaparlar demektir. Allah'ın onları mükâfatlandırması, yani kâfiri Müslümandan ayırt etmesi için fırka fırka ayrılırlar, diye de açıklanmıştır. {إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ} “Şüphesiz O, inkârcıları sevmez.”

[سورة الروم (٣٠): آية ٤٦]

[Rûm Suresi (30): Ayet 46]

وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٤٦)

{وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “Rüzgârları müjdeci olarak göndermesi, size rahmetinden tattırması, emriyle gemilerin akıp gitmesi, O'nun lütfundan aramanız ve belki şükredersiniz diye [bunu yapması] O'nun ayetlerindendir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ) أَيْ وَمِنْ أَعْلَامِ كَمَالِ قُدْرَتِهِ إِرْسَالُ الرِّيَاحِ مُبَشِّرَاتٍ أَيْ بِالْمَطَرِ لِأَنَّهَا تَتَقَدَّمُهُ. وَقَدْ مَضَى فِي" الْحِجْرِ" بَيَانُهُ. (وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ) يَعْنِي الْغَيْثَ وَالْخِصْبَ. (وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ) أَيْ فِي الْبَحْرِ عِنْدَ هُبُوبِهَا. وَإِنَّمَا زَادَ" بِأَمْرِهِ" لِأَنَّ الرِّيَاحَ قَدْ تَهُبُّ وَلَا تَكُونُ مؤاتية، فَلَا بُدَّ مِنْ إِرْسَاءِ السُّفُنِ وَالِاحْتِيَالِ بِحَبْسِهَا، وَرُبَّمَا عَصَفَتْ فَأَغْرَقَتْهَا بِأَمْرِهِ. (وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ) يعني الرزق بالتجارة (لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ) هَذِهِ النِّعَمَ بِالتَّوْحِيدِ وَالطَّاعَةِ. وَقَدْ مَضَى هذا كله مبينا.

Yüce Allah'ın: {وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ} “Rüzgârları müjdeci olarak göndermesi O'nun ayetlerindendir” buyruğu; rüzgârların yağmurun önünden esip gitmesi sebebiyle, yağmuru müjdeleyiciler olarak gönderilmesi O'nun kemal sıfatındaki kudretinin delillerindendir demektir. Bunun açıklaması daha önce el-Hicr Suresi'nde geçmişti. {وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ} “Size rahmetinden tattırması için” yani yağmuru ve bereketi [tattırması için]. {وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ} “Gemilerin akıp gitmesi için” yani rüzgârlar estiği sırada denizde akıp gitmesi için. {بِأَمْرِهِ} “O'nun emriyle” kaydını ziyade buyurması şundandır: Çünkü rüzgârlar esebilir fakat elverişli olmayabilir; bu takdirde gemileri demirlemek ve onları tutmak için çareler aramak gerekir; bazen de rüzgâr fırtınaya dönüşür ve O'nun emriyle o gemileri batırır. {وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ} “O'nun lütfundan aramanız için” yani ticaret yoluyla rızık aramanız için. {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “Belki şükredersiniz” tevhid ve itaat ile bu nimetlere şükredesiniz diye. Bütün bunlar daha önce açıklanmış bulunmaktadır.

[سورة الروم (٣٠): آية ٤٧]

[Rûm Suresi (30): Ayet 47]

وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلاً إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَانْتَقَمْنا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا وَكانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ (٤٧)

{وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلاً إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَانْتَقَمْنا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا وَكانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ} “Andolsun ki senden önce de peygamberleri kendi kavimlerine gönderdik de onlara apaçık deliller getirdiler. Suç işleyenlerden intikam aldık. Müminlere yardım etmek ise üzerimize bir haktı.”

قوله تعالى: َ- لَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلًا إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ)

Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلاً إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ} “Andolsun ki senden önce de peygamberleri kendi kavimlerine gönderdik de onlara apaçık deliller getirdiler” buyruğu,

أي المعجزات والحجج النيراتَ انْتَقَمْنا)

yani mucizeler ve apaçık hüccetler getirdiler; {فَانْتَقَمْنا} “intikam aldık”

أي فكفروا فانتقمنا ممن كفر. َ كانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ)

yani inkâr ettiler, biz de inkâr edenlerden intikam aldık. {وَكانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminlere yardım etmek ise üzerimize bir haktı” [ifadesinde]

"قًّا

“hakkan” kelimesi,

" نصب على خبر كان، و"صْرُ

kâne'nin haberi olarak nasb edilmiştir; “nasru” kelimesi ise

" اسمها. وكان أبو بكر يقف على"قًّا

onun ismidir. Ebû Bekir, “hakkan” kelimesi üzerinde vakıf yapar (durur)

" أي وكان عقابنا حقا، ثم قال:"لَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ

ve “cezalandırmamız bir haktı” manasını verir; sonra da: {عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminlere yardım etmek ise üzerimizedir” derdi.

" ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، أَيْ أَخْبَرَ بِأَنَّهُ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ، وَلَا خُلْفَ فِي خَبَرِنَا. وَرُوِيَ مِنْ حَدِيثِ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: (مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَذُبُّ عَنْ عِرْضِ أَخِيهِ إِلَّا كَانَ حَقًّا عَلَى اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يَرُدَّ عَنْهُ نَارَ جَهَنَّمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ- ثُمَّ تَلَا-" كانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ

mübteda ve haberdir; yani vaadinden dönmeyeceğini ve verdiğimiz haberde bir hilaf olmayacağını bildirmiştir. Ebü'd-Derdâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: “Kardeşinin ırzını savunan hiçbir Müslüman yoktur ki kıyamet gününde Yüce Allah'ın cehennem ateşini ondan savuşturması O'nun üzerine bir hak olmasın.” Sonra: {كانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminlere yardım etmek ise üzerimize bir haktı” [ayetini] okudu.

" (. ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ وَالثَّعْلَبِيُّ والزمخشري وغيرهم.

Bunu en-Nehhâs, es-Sa‘lebî, ez-Zemahşerî ve başkaları zikretmiştir.

[سورة الروم (٣٠): الآيات ٤٨ الى ٤٩]

[Rûm Suresi (30): Ayetler 48-49]

اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَيَبْسُطُهُ فِي السَّماءِ كَيْفَ يَشاءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفاً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ فَإِذا أَصابَ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٨) وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ (٤٩)

{اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَيَبْسُطُهُ فِي السَّماءِ كَيْفَ يَشاءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفاً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ فَإِذا أَصابَ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٨) وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ (٤٩)} “Allah O'dur ki, rüzgârları gönderir de onlar bir bulut kaldırır; sonra Allah onu gökte dilediği gibi yayar ve parça parça eder. Nihayet arasından yağmurun çıktığını görürsün. Derken onu kullarından dilediğine ulaştırınca bir de bakarsın seviniverirler. Halbuki onlar, kendilerine [yağmur] indirilmeden önce, bundan evvel gerçekten ümitsizlik içindeydiler.”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ" قَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ وَابْنُ كَثِيرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ:" الرِّيحَ" بِالتَّوْحِيدِ. وَالْبَاقُونَ بِالْجَمْعِ. قَالَ أَبُو عَمْرٍو: وَكُلُّ مَا كَانَ بِمَعْنَى الرَّحْمَةِ فَهُوَ جَمْعٌ، وَمَا كَانَ بِمَعْنَى الْعَذَابِ فَهُوَ مُوَحَّدٌ. وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ وَفِي غَيْرِهَا." كِسَفاً" جَمْعُ كِسْفَةٍ وَهِيَ الْقِطْعَةُ. وَفِي قِرَاءَةِ الْحَسَنِ وَأَبِي جَعْفَرَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ الْأَعْرَجِ وَابْنِ عَامِرٍ" كِسْفًا" بِإِسْكَانِ السِّينِ، وَهِيَ أَيْضًا جَمْعُ كِسْفَةٍ، كَمَا يُقَالُ: سِدْرَةٌ وَسِدْرٌ، وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ يَكُونُ الْمُضْمَرُ الَّذِي بَعْدَهُ عَائِدًا عَلَيْهِ، أَيْ فَتَرَى الْوَدْقَ أَيِ الْمَطَرَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِ الْكِسَفِ، لِأَنَّ كُلَّ جَمْعٍ بَيْنَهُ وَبَيْنَ وَاحِدِهِ الْهَاءُ [لَا غَيْرَ] فَالتَّذْكِيرُ فِيهِ حَسَنٌ. وَمَنْ قَرَأَ:" كِسَفاً" فَالْمُضْمَرُ عِنْدَهُ عَائِدٌ عَلَى السَّحَابِ. وَفِي قِرَاءَةِ الضَّحَّاكِ وَأَبِي الْعَالِيَةِ وَابْنِ عَبَّاسٍ:" فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ" وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَلَلٌ جَمْعُ خِلَالٍ. (فَإِذا أَصابَ بِهِ) أي بِالْمَطَرِ. (مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ) يَفْرَحُونَ بِنُزُولِ الْمَطَرِ عَلَيْهِمْ. (وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ) أَيْ يَائِسِينَ مُكْتَئِبِينَ قَدْ ظَهَرَ الْحُزْنُ عليهم لاحتباس المطر عنهم. و" مِنْ قَبْلِهِ" تَكْرِيرٌ عِنْدَ الْأَخْفَشِ مَعْنَاهُ التَّأْكِيدُ، وَأَكْثَرُ النَّحْوِيِّينَ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ، قَالَهُ النَّحَّاسُ. وَقَالَ قُطْرُبٌ: إِنَّ" قَبْلِ" الْأُولَى لِلْإِنْزَالِ وَالثَّانِيَةُ لِلْمَطَرِ، أَيْ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلِ التَّنْزِيلِ مِنْ قَبْلِ الْمَطَرِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى مِنْ قَبْلِ تَنْزِيلِ الْغَيْثِ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِ الزَّرْعِ، وَدَلَّ عَلَى الزَّرْعِ الْمَطَرُ إِذْ بِسَبَبِهِ يَكُونُ. وَدَلَّ عَلَيْهِ أَيْضًا" فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا" عَلَى مَا يَأْتِي. وَقِيلَ: الْمَعْنَى مِنْ قَبْلِ السَّحَابِ مِنْ قَبْلِ رُؤْيَتِهِ، وَاخْتَارَ هَذَا الْقَوْلَ النَّحَّاسُ أَيْ مِنْ قَبْلِ رُؤْيَةِ السَّحَابِ" لَمُبْلِسِينَ" أَيْ لَيَائِسِينَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذكر السحاب.

Yüce Allah'ın: {اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ} “Allah O'dur ki, rüzgârları gönderir” buyruğu hakkında: İbn Muhaysın, İbn Kesîr, Hamza ve el-Kisâî tekil olarak "الرِّيحَ" (er-rîh) şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise çoğul olarak okumuşlardır. Ebû Amr şöyle demiştir: Rahmet anlamında olan her [kullanım] çoğuldur, azap anlamında olan ise tekildir. Bu ayetin anlamı el-Bakara [suresinde] ve başka yerlerde geçmişti. "كِسَفاً" (kisefen), parça anlamına gelen "kisfe" (كِسْفَة) kelimesinin çoğuludur. el-Hasan, Ebû Ca'fer, Abdurrahman el-A'rec ve İbn Âmir'in kıraatinde sîn harfinin sükûnu ile "كِسْفًا" (kisfen) şeklindedir. Bu da tıpkı "sidre" ve "sidr" denildiği gibi "kisfe"nin çoğuludur. Bu kıraate göre bundan sonraki zamir ona raci olur; yani yağmur demek olan el-vedk'ın, parçaların (kisef) arasından çıktığını görürsün. Çünkü tekili ile çoğulu arasında sadece [yuvarlak] te (hâ) bulunan her çoğulda [başkası değil] müzekker (eril) zamir kullanılması güzeldir. "كِسَفاً" (kisefen) şeklinde okuyana göre ise zamir buluta racidir. ed-Dahhâk, Ebu'l-Âliye ve İbn Abbâs'ın kıraatinde ise: {فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ} “yağmurun onun arasından çıktığını görürsün” şeklindedir ve "halel" (خَلَل) kelimesinin "hilâl"in (خِلَال) çoğulu olması caizdir. (فَإِذا أَصابَ بِهِ) “Onunla vurduğu zaman” yani yağmurla, (مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ) “kullarından dilediğine [ulaştırdığı zaman], hemen seviniverirler” yani üzerlerine yağmurun inmesine sevinirler. (وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ) “Halbuki onlar, kendilerine indirilmeden önce, ondan önce kesinlikle ümitsizliğe düşmüşlerdi” yani yağmurun kendilerinden kesilmesi sebebiyle üzerlerinde hüzün belirmiş kimseler olarak ümitsiz ve kederli idiler. el-Ahfeş'e göre "مِنْ قَبْلِهِ" (ondan önce) ifadesi bir tekrardır ve anlamı pekiştirmedir (te'kid). Nahivcilerin çoğu da bu görüştedir; bunu en-Nehhâs söylemiştir. Kutrub ise şöyle demiştir: Birinci "kabl" (önce) indirme eylemi için, ikincisi ise yağmur içindir; yani indirmeden önce, yağmurdan önce idiler. Şöyle de denilmiştir: Anlam, 'ekinden önce, üzerlerine yağmurun indirilmesinden önce' şeklindedir. Ekinin varlığına yağmur delalet etmiştir, çünkü [ekin] onun sebebiyle meydana gelir. Ayrıca geleceği üzere: "فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا" (Onu sararmış gördüklerinde) buyruğu da buna delalet etmektedir. Şöyle de denilmiştir: Anlam, 'buluttan önce, onu görmeden önce' şeklindedir. Bu görüşü en-Nehhâs tercih etmiştir; yani bulutu görmeden önce "لَمُبْلِسِينَ" 'kesinlikle ümitsiz idiler'. Bulutun bahsi daha önce geçmişti.

[سورة الروم (٣٠): آية ٥٠]

[Rûm Suresi (30): Ayet 50]

فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ ذلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتى وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٥٠)

{فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ ذلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتى وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Allah'ın rahmetinin eserlerine bir bak; ölümünden sonra yeri nasıl diriltiyor! Şüphesiz O, ölüleri de kesinlikle diriltecektir. O, her şeye hakkıyla güç yetirendir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ) يَعْنِي الْمَطَرَ، أَيِ انْظُرُوا نَظَرَ اسْتِبْصَارٍ وَاسْتِدْلَالٍ، أَيِ اسْتَدِلُّوا بِذَلِكَ عَلَى أَنَّ مَنْ قَدَرَ عَلَيْهِ قَادِرٌ عَلَى إِحْيَاءِ الْمَوْتَى. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ وَحَمْزةُ وَالْكِسَائِيُّ:" آثارِ" بِالْجَمْعِ. الْبَاقُونَ بِالتَّوْحِيدِ، لِأَنَّهُ مُضَافٌ إِلَى مُفْرَدٍ. وَالْأَثَرُ فاعل" يُحْيِ" وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْفَاعِلُ اسْمَ اللَّهِ ﷿. ومن قرأ:" آثارِ" بالجمع فلان" رَحْمَتِ اللَّهِ" يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهَا الْكَثْرَةُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها" [إبراهيم: ٣٤]. وَقَرَأَ الْجَحْدَرِيُّ وَأَبُو حَيْوَةَ وَغَيْرُهُمَا:" كَيْفَ تُحْيِي الْأَرْضَ" بِتَاءٍ، ذَهَبَ بِالتَّأْنِيثِ إِلَى لَفْظِ الرَّحْمَةِ، لِأَنَّ أَثَرَ الرَّحْمَةِ يَقُومُ مَقَامَهَا فَكَأَنَّهُ هُوَ الرَّحْمَةُ، أَيْ كَيْفَ تُحْيِي الرَّحْمَةُ الْأَرْضَ أَوِ الآثار. و" يُحْيِ" أَيْ يُحْيِي اللَّهُ ﷿ أَوِ الْمَطَرُ أَوِ الْأَثَرُ فِيمَنْ قَرَأَ بِالْيَاءِ. وَ" كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ عَلَى الْحَمْلِ عَلَى الْمَعْنَى لِأَنَّ اللَّفْظَ لَفْظُ الِاسْتِفْهَامِ وَالْحَالُ خَبَرٌ، وَالتَّقْدِيرُ: فَانْظُرْ إِلَى أَثَرِ رَحْمَةِ اللَّهِ مُحْيِيَةً لِلْأَرْضِ بَعْدَ مَوْتِهَا. (إِنَّ ذلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتى وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ) اسْتِدْلَالٌ بالشاهد على الغائب.

Yüce Allah'ın: {فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ} “Allah'ın rahmetinin eserlerine bir bak” buyruğunda yağmur kastedilmektedir; yani ibret alma ve delil çıkarma nazarıyla bakın; buna güç yetirenin ölüleri diriltmeye de güç yetireceğine bununla delil getirin demektir. İbn Âmir, Hafs, Hamza ve el-Kisâî çoğul olarak “âsâri” şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise tekil bir kelimeye muzaf kılındığı için tekil olarak [“eseri” şeklinde] okumuşlardır. “Eser” kelimesi {يُحْيِ} “diriltiyor” fiilinin failidir; failin Yüce Allah'ın ismi olması da caizdir. Çoğul olarak “âsâri” şeklinde okuyana gelince; Yüce Allah'ın: {وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها} “Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayamazsınız” [İbrâhîm: 34] buyruğunda olduğu gibi, {رَحْمَتِ اللَّهِ} “Allah'ın rahmeti” ifadesiyle çokluğun kastedilmiş olması caizdir. El-Cahderî, Ebû Hayve ve başkaları tâ harfiyle “keyfe tuhyi'l-arda” şeklinde okumuşlardır; rahmetin eseri rahmetin yerine geçtiğinden adeta rahmetin kendisi gibi sayılarak müenneslik rahmet lafzına hamledilmiştir; yani rahmet veya eserler yeri nasıl diriltiyor [demektir]. Ye ile okuyanlara göre ise {يُحْيِ} lafzı; Yüce Allah veya yağmur yahut eser diriltiyor demektir. {كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ} ifadesi manaya hamledilerek hal konumunda nasb mahallindedir; zira lafız istifham lafzıdır, hal ise haberdir. Takdiri manası şöyledir: Allah'ın rahmetinin eserine, ölümünün ardından yeri diriltici olarak bir bak! {إِنَّ ذلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتى وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Şüphesiz O, ölüleri de kesinlikle diriltecektir. O, her şeye hakkıyla güç yetirendir” ifadesi, gözle görülenden (şahitten) görülmeyene (gaibe) delil getirmektir.

[سورة الروم (٣٠): آية ٥١]

[Rûm Suresi (30): Ayet 51]

وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ (٥١)

{وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ} “Andolsun ki bir rüzgâr göndersek de onu sararmış görseler, ardından hemen nankörlük etmeye koyulurlar.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا) يَعْنِي الرِّيحَ، وَالرِّيحُ يَجُوزُ تَذْكِيرُهُ. قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ: لَا يَمْتَنِعُ تَذْكِيرُ كُلِّ مُؤَنَّثٍ غَيْرِ حَقِيقِيٍّ، نَحْوِ أَعْجَبَنِي الدَّارُ وَشَبَهِهِ. وَقِيلَ: فَرَأَوُا السَّحَابَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الزَّرْعُ، وَهُوَ الْأَثَرُ، وَالْمَعْنَى: فَرَأَوُا الْأَثَرَ مُصْفَرًّا، وَاصْفِرَارُ الزَّرْعِ بَعْدَ اخْضِرَارِهِ يَدُلُّ عَلَى يُبْسِهِ، وَكَذَا السَّحَابُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يُمْطِرُ، وَالرِّيحُ عَلَى أَنَّهَا لَا تُلَقِّحُ (لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ) أَيْ لَيَظَلُّنَّ، وَحَسُنَ وُقُوعُ الْمَاضِي فِي مَوْضِعِ الْمُسْتَقْبَلِ لِمَا فِي الْكَلَامِ مِنْ مَعْنَى الْمُجَازَاةِ، وَالْمُجَازَاةُ لَا تَكُونُ إِلَّا بِالْمُسْتَقْبَلِ، قاله الخليل وغيره.

Yüce Allah’ın {وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا} “Andolsun ki bir rüzgâr göndersek de onu sararmış görseler” buyruğunda [zamirle] rüzgâr kastedilmektedir; rüzgâr [kelimesinin] müzekker (eril) kabul edilmesi caizdir. Muhammed b. Yezîd şöyle demiştir: "'أَعْجَبَنِي الدَّارُ' (Ev hoşuma gitti) ve benzeri ifadelerde olduğu gibi hakiki olmayan her müennesin müzekker yapılması caizdir." Bir görüşe göre de: "Bulutu görseler" [anlamındadır]. İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] ise: "[Kastedilen] ekindir, o da [rüzgârın] eseridir. Anlamı ise: [Rüzgârın meydana getirdiği] eseri sararmış görseler [şeklindedir]. Ekinin yeşerdikten sonra sararması kuruduğuna delalet eder. Aynı şekilde bulut [sarardığında] yağmur yağdırmayacağına, rüzgâr da [sarardığında] aşılayıcı olmadığına delalet eder" demiştir. {لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ} “ardından hemen nankörlük etmeye koyulurlar” ifadesi; yani "mutlaka koyulacaklardır" demektir. Kelamda mücâzât (şart ve ceza) anlamı bulunduğu için mazi fiilin gelecek zaman yerinde kullanılması güzel karşılanmıştır; zira mücâzât ancak geleceğe dönük olur. Bunu el-Halîl ve başkaları söylemiştir.

[سورة الروم (٣٠): الآيات ٥٢ الى ٥٣]

[Rûm Suresi (30): Ayetler 52-53]

فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٥٢) وَما أَنْتَ بِهادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاَّ مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٥٣)

{فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٥٢) وَما أَنْتَ بِهادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاَّ مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٥٣)} “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin; arkalarını dönüp gittikleri zaman sağırlara da daveti duyuramazsın. Körleri de sapıklıklarından döndürüp doğru yola iletici değilsin. Sen ancak ayetlerimize iman edip teslim olanlara işittirebilirsin.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى) أَيْ وَضَحَتِ الْحُجَجُ يَا مُحَمَّدُ، لَكِنَّهُمْ لِإِلْفِهِمْ تَقْلِيدَ الْأَسْلَافِ فِي الْكُفْرِ مَاتَتْ عُقُولُهُمْ وَعَمِيَتْ بَصَائِرُهُمْ، فَلَا يَتَهَيَّأُ لَكَ إِسْمَاعُهُمْ وَهِدَايَتُهُمْ. وَهَذَا رَدٌّ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ. (إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا) أَيْ لَا تُسْمِعُ مَوَاعِظُ اللَّهِ إِلَّا الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يُصْغُونَ إِلَى أَدِلَّةِ التَّوْحِيدِ وَخُلِقَتْ لَهُمُ الْهِدَايَةُ. وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي" النَّمْلِ" وَوَقَعَ قَوْلُهُ" بِهادِ الْعُمْيِ" هنا بغير ياء.

Yüce Allah'ın: {فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى} “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin” buyruğu; deliller apaçık ortaya kondu ey Muhammed, fakat onlar küfürde atalarını taklit etmeye alıştıkları için akılları ölmüş ve basiretleri körleşmiştir; dolayısıyla senin onlara duyurman ve onları doğru yola iletmen mümkün değildir demektir. Bu, Kaderiyye'ye bir reddiyedir. {إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا} “Sen ancak ayetlerimize iman edenlere işittirebilirsin” yani Allah'ın öğütlerini ancak tevhid delillerine kulak veren ve kendileri için hidayet yaratılmış olan müminlere duyurabilirsin. Bu husus en-Neml Suresi'nde geçmişti. {بِهادِ الْعُمْيِ} “körleri doğru yola iletici” buyruğu burada ye harfi olmaksızın [“bihâdi'l-umy”] vaki olmuştur.

[سورة الروم (٣٠): آية ٥٤]

[Rûm Suresi (30): Ayet 54]

اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَشَيْبَةً يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ (٥٤)

{اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَشَيْبَةً يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ} “Sizi bir zayıflıktan yaratan, sonra zayıflığın ardından bir kuvvet veren, sonra kuvvetin ardından bir zayıflık ve ihtiyarlık veren Allah'tır. O, dilediğini yaratır. O, hakkıyla bilendir, her şeye güç yetirendir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ) ذَكَرَ اسْتِدْلَالًا آخَرَ عَلَى قُدْرَتِهِ فِي نَفْسِ الْإِنْسَانِ لِيَعْتَبِرَ. وَمَعْنَى:" مِنْ ضَعْفٍ" مِنْ نُطْفَةٍ ضَعِيفَةٍ. وَقِيلَ:" مِنْ ضَعْفٍ" أَيْ فِي حَالِ ضَعْفٍ، وَهُوَ مَا كَانُوا عليه في الابتداء من الطفولة والصغر. (ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً) يَعْنِي الشَّبِيبَةَ. (ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً) يَعْنِي الْهَرَمَ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ: بِفَتْحِ الضَّادِ فِيهِنَّ، الْبَاقُونَ بِالضَّمِّ، لُغَتَانِ، وَالضَّمُّ لُغَةُ النَّبِيِّ ﷺ. وَقَرَأَ الْجَحْدَرِيُّ:" مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ" بِالْفَتْحِ فِيهِمَا،" ضُعْفًا" بِالضَّمِّ خَاصَّةً. أَرَادَ أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَ اللُّغَتَيْنِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: الضَّمُّ لُغَةُ قُرَيْشٍ، وَالْفَتْحُ لُغَةُ تَمِيمٍ. الْجَوْهَرِيُّ: الضَّعْفُ وَالضُّعْفُ: خِلَافُ الْقُوَّةِ. وَقِيلَ: الضَّعْفُ بِالْفَتْحِ فِي الرَّأْيِ، وَبِالضَّمِّ في الجسد، ومنه الحديث في الرجل

Yüce Allah'ın: {اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ} “Sizi bir zayıflıktan yaratan Allah'tır” buyruğu: [İnsan] ibret alsın diye insanın bizzat kendi nefsinde [kudretine dair] başka bir delil zikretmiştir. “Min da'f (zayıflıktan)” ifadesinin anlamı, zayıf bir nutfeden demektir. Bir görüşe göre “min da'f”, zayıflık hâlinde iken demektir; bu da başlangıçta içinde bulundukları çocukluk ve küçüklük hâlidir. {ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً} “Sonra zayıflığın ardından bir kuvvet veren” [ifadesi], gençlik demektir. {ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً} “Sonra kuvvetin ardından bir zayıflık [veren]” [ifadesi] ise ihtiyarlık demektir. Âsım ve Hamza, her üç kelimede de dâd harfini fetha ile (da'f / da'fen) okumuşlardır; diğerleri ise damme ile (du'f / du'fen) okumuşlardır. Bunlar iki ayrı lehçedir; damme ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in lehçesidir (kıraatidir). el-Cahderî ise: {مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ} kısmını her ikisinde de fetha ile, sadece {ضُعْفاً} kelimesini damme ile okumuştur. [Böylece] iki lehçeyi bir araya getirmeyi murad etmiştir. el-Ferrâ şöyle demiştir: Damme Kureyş lehçesi, fetha ise Temîm lehçesidir. el-Cevherî [şöyle demiştir]: ed-Da'f ve ed-du'f, kuvvetin zıddıdır. Bir görüşe göre fetha ile da'f görüşte/akılda, damme ile du'f ise bedende [olan zayıflık] için kullanılır. Nitekim adam hakkındaki hadiste...

الَّذِي كَانَ يُخْدَعُ فِي الْبُيُوعِ: (أَنَّهُ يَبْتَاعُ وفي عقدته ضعف)." وَشَيْبَةً" مَصْدَرٌ كَالشَّيْبِ، وَالْمَصْدَرُ يَصْلُحُ لِلْجُمْلَةِ، وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ في الضعف والقوة. (يَخْلُقُ ما يَشاءُ) عني مِنْ قُوَّةٍ وَضَعْفٍ. (وَهُوَ الْعَلِيمُ) بِتَدْبِيرِهِ. (الْقَدِيرُ) عَلَى إِرَادَتِهِ. وَأَجَازَ النَّحْوِيُّونَ الْكُوفِيُّونَ (مِنْ ضَعْفٍ) بِفَتْحِ الْعَيْنِ، وَكَذَا كُلُّ مَا كَانَ فِيهِ حَرْفٌ مِنْ حُرُوفِ الْحَلْقِ ثَانِيًا أَوْ ثَالِثًا.

Alışverişlerde aldatılan adam hakkındaki hadiste geçen: “(O kimse alışveriş yapar ve aklında bir zayıflık vardır)” ifadesi de bundandır. “Şeybeten” kelimesi “şeyb” gibi bir mastardır; mastar ise bütün bir cümle için elverişlidir. Zayıflık ve kuvvet hakkındaki söz de böyledir. {يَخْلُقُ ما يَشاءُ} “Dilediğini yaratır” yani kuvvetten ve zayıflıktan dilediğini yaratır. {وَهُوَ الْعَلِيمُ} “O hakkıyla bilendir” tedbirini bilendir. {الْقَدِيرُ} “Hakkıyla güç yetirendir” irade ettiğine güç yetirendir. Kûfeli nahivciler, boğaz harflerinden biri ikinci veya üçüncü harf olduğunda her kelimede olduğu gibi burada da {مِنْ ضَعْفٍ} ifadesini ayn harfinin fethasıyla [“min da'fin”] okumayı caiz görmüşlerdir.

[سورة الروم (٣٠): آية ٥٥]

[Rûm Suresi (30): Ayet 55]

وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ (٥٥)

{وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ ما لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ} “Kıyametin kopacağı gün, suçlular [dünyada] bir saatten fazla kalmadıklarına yemin ederler. Onlar [dünyada da] işte böyle döndürülüyorlardı.”