Binûn

[Rûm Suresi Tefsiri] — 3. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ) أَيْ يَحْلِفُ الْمُشْرِكُونَ. (مَا لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ) لَيْسَ فِي هَذَا رَدٌّ لِعَذَابِ الْقَبْرِ، إِذْ كَانَ قَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ غَيْرِ طَرِيقٍ أَنَّهُ تَعَوَّذَ مِنْهُ، وَأَمَرَ أَنْ يُتَعَوَّذَ مِنْهُ، فَمِنْ ذَلِكَ مَا رَوَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ قَالَ: سَمِعَ النَّبِيُّ ﷺ أُمَّ حَبِيبَةَ وَهِيَ تَقُولُ: اللَّهُمَّ أَمْتِعْنِي بِزَوْجِي رَسُولِ اللَّهِ، وَبِأَبِي أَبِي سُفْيَانَ، وَبِأَخِي مُعَاوِيَةَ، فَقَالَ لَهَا النَّبِيُّ ﷺ: (لَقَدْ سَأَلْتِ اللَّهَ لِآجَالٍ مَضْرُوبَةٍ وَأَرْزَاقٍ مَقْسُومَةٍ وَلَكِنْ سَلِيهِ أَنْ يُعِيذَكِ مِنْ عَذَابِ جَهَنَّمَ وَعَذَابِ الْقَبْرِ) فِي أَحَادِيثَ مَشْهُورَةٍ خَرَّجَهَا مُسْلِمٌ وَالْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُمَا. وَقَدْ ذَكَرْنَا مِنْهَا جُمْلَةً فِي كِتَابِ (التَّذْكِرَةُ). وَفِي مَعْنَى:" مَا لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ" قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ خَمْدَةٍ قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَعَلَى هَذَا قَالُوا: مَا لَبِثْنَا غَيْرَ سَاعَةٍ. [وَالْقَوْلُ الْآخَرُ- أَنَّهُمْ يَعْنُونَ فِي الدُّنْيَا لِزَوَالِهَا وَانْقِطَاعِهَا، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَها لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا عَشِيَّةً أَوْ ضُحاها" [النازعات: ٤٦] كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ، وَإِنْ كَانُوا قَدْ أَقْسَمُوا عَلَى غَيْبٍ وَعَلَى غير ما يدرون. قال الله ﷿:] و (كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ) أَيْ كَانُوا يَكْذِبُونَ فِي الدُّنْيَا، يُقَالُ: أُفِكَ الرَّجُلُ إِذَا صُرِفَ عَنِ الصِّدْقِ وَالْخَيْرِ. وَأَرْضٌ مَأْفُوكَةٌ: مَمْنُوعَةٌ مِنَ الْمَطَرِ. وَقَدْ زَعَمَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ النَّظَرِ أَنَّ الْقِيَامَةَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِيهَا كَذِبٌ لِمَا هُمْ فِيهِ، وَالْقُرْآنُ يَدُلُّ عَلَى غَيْرِ ذَلِكَ، قَالَ اللَّهُ ﷿:" كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ"

Yüce Allah'ın: {وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ} “Kıyametin kopacağı gün, suçlular yemin ederler” buyruğu; yani müşrikler yemin ederler, demektir. {مَا لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ} “[Dünyada] bir saatten fazla kalmadıklarına” [ifadesinde] kabir azabına yönelik bir ret yoktur. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den ondan [kabir azabından] Allah'a sığındığı ve ondan sığınılmasını emrettiği birden çok yolla sahih olarak rivayet edilmiştir. Bu rivayetlerden biri de Abdullah b. Mes‘ûd'un naklettiği şu rivayettir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ümmü Habîbe'nin: «اللَّهُمَّ أَمْتِعْنِي بِزَوْجِي رَسُولِ اللَّهِ، وَبِأَبِي أَبِي سُفْيَانَ، وَبِأَخِي مُعَاوِيَةَ» “Allah'ım! Eşim Allah'ın Resûlü ile, babam Ebû Süfyân ile ve kardeşim Muâviye ile beni faydalandır (onların ömrünü uzat)!” dediğini işitti. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyurdu: «لَقَدْ سَأَلْتِ اللَّهَ لِآجَالٍ مَضْرُوبَةٍ وَأَرْزَاقٍ مَقْسُومَةٍ وَلَكِنْ سَلِيهِ أَنْ يُعِيذَكِ مِنْ عَذَابِ جَهَنَّمَ وَعَذَابِ الْقَبْرِ» “Sen Allah'tan belirlenmiş eceller ve taksim edilmiş rızıklar istedin. Oysa sen O'ndan, seni cehennem azabından ve kabir azabından korumasını iste.” [Bu rivayet] Müslim, Buhârî ve diğerlerinin tahric ettiği meşhur hadislerdendir. Bunlardan bir kısmını et-Tezkire adlı kitabımızda zikretmiştik. {مَا لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ} “[Dünyada] bir saatten fazla kalmadıklarına” [ifadesinin] anlamı hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Kıyamet gününden önce mutlaka [ölüm uykusu gibi] bir durgunluk/sükûnet dönemi olacaktır; bundan dolayı: “Bir saatten fazla kalmadık” demişlerdir. [Diğer görüş ise: Onlar, zeval bulup sona ermesinden ötürü dünyayı kastetmektedirler. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَها لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا عَشِيَّةً أَوْ ضُحاها} “Onu gördükleri gün sanki [dünyada] sadece bir akşam yahut bir kuşluk vakti kadar kalmış gibi olurlar.” [en-Nâziât: 46] Sanki gündüzden sadece bir saat kalmışlar gibidir. Her ne kadar bilmedikleri ve gayb olan bir şey üzerine yemin etmiş olsalar da. Aziz ve Celil olan Allah şöyle buyurmuştur:] Ve {كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ} “Onlar işte böyle döndürülüyorlardı” [buyruğu]; yani dünyada yalan söylüyorlardı, demektir. Bir kimse doğruluktan ve hayırdan çevrildiğinde "öfike'r-racul" (أُفِكَ الرَّجُلُ) denilir. "Ardun me’fûkeh" (أَرْضٌ مَأْفُوكَةٌ) ise yağmurdan mahrum bırakılmış toprak demektir. Kelâm ehlinden (ehl-i nazar) bir grup, içinde bulundukları durum sebebiyle kıyamet gününde yalan söylemenin caiz olamayacağını ileri sürmüştür; oysa Kur'an bunun aksine delalet etmektedir. Aziz ve Celil olan Allah şöyle buyurmuştur: {كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ} “Onlar işte böyle döndürülüyorlardı.”

أَيْ كَمَا صُرِفُوا عَنِ الْحَقِّ فِي قَسَمِهِمْ أَنَّهُمْ مَا لَبِثُوا غَيْرَ سَاعَةٍ كَذَلِكَ كَانُوا يصرفون عن الحق في الدنيا، وقال ﷿:" يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَما يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلى شَيْءٍ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْكاذِبُونَ" [المجادلة: ١٨] وَقَالَ:" ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ. انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا" [الانعام: ٢٤ - ٢٣].

Yani [dünyada] bir saatten fazla kalmadıklarına dair yeminlerinde haktan saptırıldıkları gibi, dünyada da haktan saptırılıyorlardı. Aziz ve Celil [olan Allah] şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَما يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلى شَيْءٍ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْكاذِبُونَ} “Allah onların hepsini dirilteceği gün, size yemin ettikleri gibi O'na da yemin edecekler ve kendilerinin bir şey üzerinde olduklarını sanacaklar. İyi bilin ki onlar yalancıların ta kendileridir” [el-Mücâdele: 18]. Ve şöyle buyurmuştur: {ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ. انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا} “Sonra onların mazeretleri: ‘Rabbimiz olan Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik’ demekten başka bir şey olmadı. Bak, kendilerine karşı nasıl yalan söylediler!” [el-En'âm: 23-24].

[سورة الروم (٣٠): آية ٥٦]

[Rûm Suresi (30): Ayet 56]

وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٥٦)

{وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} “Kendilerine ilim ve iman verilenler ise şöyle derler: ‘Andolsun ki siz, Allah'ın Kitabında [yazıldığı üzere] yeniden dirilme gününe kadar kaldınız. İşte bu dirilme günüdür; fakat siz bilmiyordunuz.’”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ) اخْتُلِفَ فِي الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ، فَقِيلَ الْمَلَائِكَةُ. وَقِيلَ الْأَنْبِيَاءُ. وَقِيلَ عُلَمَاءُ الْأُمَمِ. وَقِيلَ مُؤْمِنُو هَذِهِ الْأُمَّةِ. وَقِيلَ جَمِيعُ الْمُؤْمِنِينَ، أَيْ يَقُولُ الْمُؤْمِنُونَ لِلْكُفَّارِ رَدًّا عَلَيْهِمْ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي قُبُورِكُمْ إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ. وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: (فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ) جَوَابٌ لِشَرْطٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ، مَجَازُهُ: إِنْ كُنْتُمْ مُنْكِرِينَ الْبَعْثَ فَهَذَا يَوْمُ الْبَعْثِ. وَحَكَى يَعْقُوبُ عَنْ بَعْضِ الْقُرَّاءِ وَهِيَ قِرَاءَةُ الْحَسَنِ:" إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ" بِالتَّحْرِيكِ، وَهَذَا مِمَّا فِيهِ حَرْفٌ مِنْ حُرُوفِ الْحَلْقِ. وَقِيلَ: مَعْنَى" فِي كِتابِ اللَّهِ" فِي حُكْمِ اللَّهِ. وَقِيلَ: فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، أَيْ وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَالْإِيمَانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ، قَالَهُ مُقَاتِلٌ وَقَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ. الْقُشَيْرِيُّ: وَعَلَى هَذَا" أُوتُوا الْعِلْمَ" بِمَعْنَى كِتَابِ اللَّهِ. وَقِيلَ: الَّذِينَ حُكِمَ لَهُمْ فِي الْكِتَابِ بِالْعِلْمِ" فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ" أي اليوم الذي كنتم تنكرونه.

Yüce Allah'ın: {وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ} “Kendilerine ilim ve iman verilenler ise şöyle derler: ‘Andolsun ki siz, Allah'ın Kitabında [yazıldığı üzere] yeniden dirilme gününe kadar kaldınız’” âyetinde geçen “kendilerine ilim verilenler” hakkında ihtilaf edilmiştir: Melekler olduğu söylenmiştir. Peygamberler olduğu söylenmiştir. Ümmetlerin âlimleri olduğu söylenmiştir. Bu ümmetin müminleri olduğu söylenmiştir. Bütün müminler olduğu da söylenmiştir; yani müminler kâfirlere bir cevap olarak: ‘Siz kabirlerinizde yeniden dirilme gününe kadar kaldınız’ derler. {فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ} “İşte bu dirilme günüdür” ifadesindeki fa (ف) harfi, kelamın delalet ettiği hazfedilmiş bir şartın cevabıdır; takdiri şöyledir: Eğer siz yeniden dirilmeyi inkâr ediyor idiyseniz, işte bu dirilme günüdür. Ya'kûb, bazı kurrâdan -ki o el-Hasan'ın kıraatidir- {إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ} ifadesini [aynın] harekesiyle (el-ba'as) okunduğunu nakletmiştir; bu da içinde boğaz harflerinden biri bulunan kelimelerdendir. “Fî kitâbillâh” ifadesinin anlamının Allah'ın hükmünde olduğu da söylenmiştir. Sözde takdim ve tehir olduğu da söylenmiştir; yani: ‘Allah'ın Kitabı hakkında kendilerine ilim ve iman verilenler: Andolsun ki siz yeniden dirilme gününe kadar kaldınız, dediler’ manasındadır; bunu Mukâtil, Katâde ve es-Süddî söylemiştir. El-Kuşeyrî şöyle der: Buna göre “kendilerine ilim verilenler”, Allah'ın Kitabı anlamına gelir. Kitapta kendilerinin ilim sahibi olduğuna hükmedilenler olduğu da söylenmiştir. {فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ} “İşte bu dirilme günüdür” yani inkâr etmekte olduğunuz gündür.

[سورة الروم (٣٠): آية ٥٧]

[Rûm Suresi (30): Ayet 57]

فَيَوْمَئِذٍ لَا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٥٧)

{فَيَوْمَئِذٍ لَا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ} “Artık o gün zulmedenlere mazeretleri fayda vermez ve onlardan [Rablerini] razı etmeleri de istenmez.” (57)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَيَوْمَئِذٍ لَا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ) أَيْ لَا يَنْفَعُهُمُ الْعِلْمُ بِالْقِيَامَةِ وَلَا الِاعْتِذَارُ يَوْمَئِذٍ. وَقِيلَ: لَمَّا رَدَّ عَلَيْهِمُ الْمُؤْمِنُونَ سَأَلُوا الرُّجُوعَ إِلَى الدُّنْيَا وَاعْتَذَرُوا فَلَمْ يُعْذَرُوا. (وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ) أَيْ وَلَا حَالُهُمْ حَالُ مَنْ يُسْتَعْتَبُ وَيَرْجِعُ، يُقَالُ: اسْتَعْتَبْتُهُ فَأَعْتَبَنِي، أَيِ اسْتَرْضَيْتُهُ فَأَرْضَانِي، وَذَلِكَ إِذَا كُنْتُ جَانِيًا عَلَيْهِ. وَحَقِيقَةُ أَعَتَبْتُهُ: أَزَلْتُ عَتْبَهُ. وَسَيَأْتِي فِي" فُصِّلَتْ" بَيَانُهُ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ:" فَيَوْمَئِذٍ لَا يَنْفَعُ" بالياء، والباقون بالتاء.

Yüce Allah'ın: {فَيَوْمَئِذٍ لا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ} “Artık o gün, zulmedenlere mazeretleri fayda vermez” buyruğu; yani o gün kıyameti bilmeleri de özür dilemeleri de onlara fayda sağlamaz demektir. Müminler onlara cevap verince, onların dünyaya geri dönmeyi isteyip mazeret beyan ettikleri, fakat mazeretlerinin kabul edilmediği de söylenmiştir. {وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ} “Ve onların [Allah'ı] razı etmeleri de istenmez” yani durumları, rızası talep edilip de [itaate] dönecek kimselerin durumu değildir. Bir kimseye karşı kusur işlediğimde “Onun rızasını istedim, o da benden razı oldu” manasında “İste'tebtühû fe-a'tebenî” denilir. “A'tebtühû” kelimesinin asıl anlamı: “Onun kızgınlığını/sitemini giderdim” demektir. Bunun açıklaması “Fussilet” suresinde gelecektir. Âsım, Hamza ve el-Kisâî: {فَيَوْمَئِذٍ لا يَنْفَعُ} ifadesini ya ile (“lâ yenfa'u”), diğerleri ise ta ile (“lâ tenfa'u”) okumuşlardır.

[سورة الروم (٣٠): الآيات ٥٨ الى ٦٠]

[Rûm Suresi (30): Ayetler 58-60]

وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ مُبْطِلُونَ (٥٨) كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ (٥٩) فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ (٦٠)

{وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُبْطِلُونَ (٥٨) كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ (٥٩) فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ (٦٠)} “Andolsun ki biz, bu Kur'an'da insanlar için her türlü misali verdik. Onlara bir ayet (mucize) getirecek olsan inkâr edenler mutlaka: ‘Siz ancak batılın peşinden gidenlersiniz’ diyeceklerdir. (58) İşte Allah, bilmeyenlerin kalplerini böyle mühürler. (59) O halde sabret; şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Kesin olarak inanmayanlar seni asla gevşekliğe/hafifliğe sevk etmesin! (60)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ) أَيْ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ يَدُلُّهُمْ عَلَى مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ، وَيُنَبِّهُهُمْ عَلَى التَّوْحِيدِ وَصِدْقِ الرُّسُلِ. (وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ) أَيْ مُعْجِزَةٍ، كَفَلْقِ الْبَحْرِ وَالْعَصَا وَغَيْرِهِمَا (لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ) يَا مَعْشَرَ الْمُؤْمِنِينَ. (إِلَّا مُبْطِلُونَ) أَيْ تَتَّبِعُونَ الْبَاطِلَ وَالسِّحْرَ (كَذلِكَ) أَيْ كَمَا طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ حَتَّى لَا يَفْهَمُوا الْآيَاتِ عَنِ اللَّهِ فَكَذَلِكَ" يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ" أَدِلَّةَ التَّوْحِيدِ (فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ) أَيِ اصْبِرْ عَلَى أَذَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ يَنْصُرُكَ (وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ) أَيْ لَا يَسْتَفِزَّنَّكَ عَنْ دِينِكَ (الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ) قِيلَ: هُوَ النَّضْرُ بْنُ الْحَارِثِ. وَالْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَالْمُرَادُ أُمَّتُهُ يُقَالُ: اسْتَخَفَّ فُلَانٌ فُلَانًا أَيِ اسْتَجْهَلَهُ حَتَّى حَمَلَهُ عَلَى اتِّبَاعِهِ فِي الْغَيِّ. وَهُوَ فِي مَوْضِعِ جَزْمٍ بِالنَّهْيِ، أُكِّدَ بِالنُّونِ الثَّقِيلَةِ فَبُنِيَ عَلَى الْفَتْحِ كَمَا يُبْنَى الشَّيْئَانِ إِذَا ضُمَّ أَحَدُهُمَا إِلَى الْآخَرِ." الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَقُولُ: اللَّذُونَ فِي مَوْضِعِ الرَّفْعِ. وَقَدْ مضى في" الفاتحة".

Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ } “Andolsun ki biz, bu Kur'an'da insanlar için her türlü misali verdik” buyruğu; muhtaç oldukları hususlara kendilerini yönlendirecek, tevhid ve peygamberlerin doğruluğu hususunda onları uyaracak her türlü misali [verdik] demektir. { وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ } “Onlara bir ayet getirdiğin zaman”; yani denizin yarılması, asa ve benzeri bir mucize [getirdiğin zaman], { لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ } “inkâr edenler mutlaka şöyle derler: Siz ancak”; ey müminler topluluğu! { إِلَّا مُبْطِلُونَ } “bâtıl peşinde koşanlarsınız”; yani bâtıla ve büyüye uyuyorsunuz [derler]. { كَذلِكَ } “İşte böylece”; yani Allah onların kalplerini, ayetleri Allah'tan [geldiği gibi] anlamayacak şekilde mühürlediği gibi, { يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } “Allah, bilmeyenlerin kalplerini böyle mühürler”; yani tevhid delillerini [bilmeyenlerin kalplerini]. { فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } “O halde sabret, şüphesiz Allah'ın vaadi haktır”; yani onların eziyetlerine karşı sabret, muhakkak ki Allah sana yardım edecektir. { وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ } “Sakın seni gevşekliğe/hafifliğe sevk etmesin”; yani seni dininden uzaklaştırıp kışkırtmasınlar, { الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ } “kesin bir inanca sahip olmayanlar”. Bunun Nadr b. el-Hâris olduğu söylenmiştir. Hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olmakla birlikte kastedilen onun ümmetidir. Denilir ki: "Filan kimse falanı istihfaf etti (hafif gördü/kandırdı)", yani onu azgınlıkta kendisine uymaya sevk edinceye kadar cahil yerine koydu demektir. Bu ifade nehiy sebebiyle cezm konumundadır; şeddeli nun ile tekit edilmiş ve iki şey birbirine eklendiğinde mebni kılındığı gibi fetha üzere mebni kılınmıştır. { الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ } ifadesi ref konumundadır. Araplardan, ref konumunda olanlar için "el-lezûne" (الَّذُونَ) diyenler de vardır. Bu husus Fâtiha Suresi'nde geçmişti.