[سورة الأحزاب (٣٣): آية ١٣]
[el-Ahzâb Suresi (33): Âyet 13]
وَإِذْ قالَتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ يَا أَهْلَ يَثْرِبَ لَا مُقامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ وَما هِيَ بِعَوْرَةٍ إِنْ يُرِيدُونَ إِلاَّ فِراراً (١٣)
{ وَإِذْ قالَتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ يَا أَهْلَ يَثْرِبَ لَا مُقامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ وَما هِيَ بِعَوْرَةٍ إِنْ يُرِيدُونَ إِلاَّ فِراراً } “Hani onlardan bir topluluk: 'Ey Yesrib halkı! Artık sizin için duracak yer yok, geri dönün!' demişti. Onlardan bir kısmı da: 'Evlerimiz gerçekten korumasızdır' diyerek Peygamber'den izin istiyordu. Oysa onlar korumasız değildi; onlar sadece kaçmak istiyorlardı.” (13)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ قالَتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ يَا أَهْلَ يَثْرِبَ لَا مُقامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا) الطَّائِفَةُ تَقَعُ عَلَى الْوَاحِدِ فَمَا فَوْقَهُ. وَعُنِيَ بِهِ هُنَا أَوْسُ بْنُ قَيْظِيٍّ وَالِدُ عَرَابَةَ بْنِ أَوْسٍ، الَّذِي يَقُولُ فِيهِ الشَّمَّاخُ:
Allah Teâlâ'nın: (Ve iz kâlet tâifetün minhüm yâ ehle yesribe lâ mukâme leküm ferci'û { وَإِذْ قالَتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ يَا أَهْلَ يَثْرِبَ لَا مُقامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا } “Hani onlardan bir topluluk: 'Ey Yesrib halkı! Artık sizin için duracak yer yok, geri dönün!' demişti”) kavlinde geçen Tâife (طَائِفَةٌ) kelimesi, bir ve birden fazlası için kullanılır. Burada kastedilen kişi, Şemmâh'ın hakkında şöyle dediği Arâbe b. Evs'in babası Evs b. Kayzî'dir:
إِذَا مَا رَايَةٌ رُفِعَتْ لِمَجْدٍ ... تَلَقَّاهَا عَرَابَةُ بِالْيَمِينِ
Şan ve şeref için bir sancak kaldırıldığı zaman... Onu Arâbe sağ eliyle teslim alır.
وَ" يَثْرِبَ" هِيَ الْمَدِينَةُ، وَسَمَّاهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ طَيْبَةَ وَطَابَةَ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: يَثْرِبُ اسْمُ أَرْضٍ، وَالْمَدِينَةُ نَاحِيَةٌ مِنْهَا. السُّهَيْلِيُّ: وَسُمِّيَتْ يَثْرِبُ لِأَنَّ الَّذِي نَزَلَهَا مِنَ الْعَمَالِيقِ اسْمُهُ يَثْرِبُ بْنُ عُمَيْلِ بْنِ مهلائيل بن عوض بن عملاق بن لاوذ بْنِ إِرَمَ. وَفِي بَعْضِ هَذِهِ الْأَسْمَاءِ اخْتِلَافٌ. وَبَنُو عُمَيْلٍ هُمُ الَّذِينَ سَكَنُوا الْجُحْفَةَ فَأَجْحَفَتْ بِهِمُ السُّيُولُ فِيهَا. وَبِهَا سُمِّيَتِ الْجُحْفَةُ." لَا مُقَامَ لَكُمْ" بِفَتْحِ الْمِيمِ قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ. وَقَرَأَ حَفْصٌ وَالسُّلَمِيُّ وَالْجَحْدَرِيُّ وَأَبُو حَيْوَةَ: بِضَمِّ الْمِيمِ، يَكُونُ مَصْدَرًا مِنْ أَقَامَ يُقِيمُ، أَيْ لَا إِقَامَةَ، أَوْ مَوْضِعًا يُقِيمُونَ فِيهِ. وَمَنْ فَتَحَ فَهُوَ اسْمُ مَكَانٍ، أَيْ لَا مَوْضِعَ لَكُمْ تُقِيمُونَ فِيهِ." فَارْجِعُوا" أَيْ إِلَى مَنَازِلِكُمْ. أَمَرُوهُمْ بِالْهُرُوبِ مِنْ عَسْكَرِ النَّبِيِّ ﷺ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَالَتِ الْيَهُودُ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيِّ ابْنِ سَلُولَ وَأَصْحَابِهِ مِنَ الْمُنَافِقِينَ: مَا الَّذِي يَحْمِلُكُمْ عَلَى قَتْلِ أَنْفُسِكُمْ بِيَدِ أَبِي سُفْيَانَ وَأَصْحَابِهِ! فَارْجِعُوا إِلَى الْمَدِينَةِ فَإِنَّا مَعَ الْقَوْمِ فَأَنْتُمْ آمِنُونَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ) فِي الرُّجُوعِ إِلَى منازلهم بالمدينة، وهم بنو حارثة ابن الْحَارِثِ، فِي قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَالَ يَزِيدُ بْنُ رُومَانَ: قَالَ ذَلِكَ أَوْسُ بْنُ قَيْظِيٍّ عَنْ مَلَأٍ مِنْ قَوْمِهِ. (يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ أَيْ سَائِبَةٌ ضَائِعَةٌ لَيْسَتْ بِحَصِينَةٍ، وَهِيَ مِمَّا يَلِي الْعَدُوَّ. وَقِيلَ: مُمْكِنَةٌ لِلسُّرَّاقِ لِخُلُوِّهَا مِنَ الرِّجَالِ. يُقَالُ: دَارٌ مُعْوِرَةٌ وَذَاتُ عَوْرَةٍ إِذَا كَانَ يَسْهُلُ دُخُولُهَا. يُقَالُ: عَوِرَ الْمَكَانُ عَوَرًا فَهُوَ عَوِرٌ. وَبُيُوتٌ عَوِرَةٌ. وَأَعْوَرَ فَهُوَ مُعْوِرٌ. وَقِيلَ: عَوِرَةٌ ذَاتُ عَوْرَةٍ. وَكُلُّ مَكَانٍ لَيْسَ بِمَمْنُوعٍ وَلَا مَسْتُورٍ فَهُوَ عَوْرَةٌ، قَالَهُ الْهَرَوِيُّ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعِكْرِمَةُ وَمُجَاهِدٌ وَأَبُو رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيُّ:" عَوِرَةٌ" بِكَسْرِ الْوَاوِ، يَعْنِي قَصِيرَةَ الْجُدْرَانِ فِيهَا خَلَلٌ. تَقُولُ الْعَرَبُ: دَارُ فُلَانٍ عَوِرَةٌ إِذَا لَمْ تَكُنْ حَصِينَةً. وَقَدْ أَعْوَرَ الْفَارِسُ إِذَا بَدَا فِيهِ خَلَلٌ لِلضَّرْبِ وَالطَّعْنِ، قَالَ الشَّاعِرُ:
"Yesrib (يَثْرِبَ)" Medine'dir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem orayı Taybe ve Tâbe olarak isimlendirmiştir. Ebû Ubeyde: "Yesrib bir bölge adıdır, Medine ise oranın bir tarafıdır" demiştir. Süheylî: "Yesrib diye isimlendirilmiştir; çünkü oraya yerleşen Amâlika'dan olan kişinin adı Yesrib b. Umeyl b. Mehlâîl b. Avad b. Amlâk b. Lâvez b. İrem'dir. Bu isimlerin bazısında ihtilaf vardır. Benû Umeyl ise Cuhfe'ye yerleşenlerdir; sonra orada onları seller alıp götürmüştür (echefet bihim). Cuhfe de bundan dolayı bu ismi almıştır" der. (Lâ mukâme leküm { لَا مُقَامَ لَكُمْ }) mîm harfinin fethasıyla cumhurun kıraatidir. Hafs, Sülemî, Cahderî ve Ebû Hayve ise mîm harfinin dammesiyle okumuşlardır; bu da "ekāme yukīmu" fiilinden mastar olur; yani "lâ ikāmete (ikamet yok)" ya da içinde ikamet edecekleri mekan anlamına gelir. Fetha ile okuyana göre ise mekan ismidir; yani "içinde ikamet edeceğiniz bir yer yok" demektir. (Ferciû { فَارْجِعُوا }) "yani evlerinize dönün" [demektir]. Onlara Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ordusundan kaçmalarını emrettiler. İbn Abbâs: Yahudiler, Abdullah b. Übey b. Selûl'e ve münafıklardan olan arkadaşlarına: "Sizi Ebû Süfyân ve arkadaşlarının eliyle kendinizi öldürtmeye sevk eden nedir? Medine'ye dönün; zira biz o kavimle beraberiz, dolayısıyla siz güvendesiniz" dediler, demiştir. Allah Teâlâ'nın: (Ve yeste'zinu ferîkun minhümün-nebiyye { وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ } “Onlardan bir topluluk da Peygamber'den izin istiyor”) kavli, Medine'deki evlerine dönmek hususunda [izin istiyorlardı]; İbn Abbâs'ın kavlinde bunlar Benû Hârise b. el-Hâris'tir. Yezîd b. Rûmân ise: Bunu Evs b. Kayzî, kavminden ileri gelen bir grup adına söylemişti, demiştir. (Yekūlûne inne büyûtenâ avrah { يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ } “Evlerimiz korunaksızdır diyorlardı”) Yani sahipsizdir, zayi olmuştur, muhkem ve korunaklı değildir, düşmana bakan taraftadır [diyorlardı]. Erkeklerden boş kaldığı için hırsızlara açıktır, diye de açıklanmıştır. Girişi kolay olduğu zaman "dârun mu'viretun ve zâtü avretin (دَارٌ مُعْوِرَةٌ وَذَاتُ عَوْرَةٍ)" denir. Bir mekanın korunaksız olduğunu ifade etmek için "avirel-mekânü averan fe-hüve avirun (عَوِرَ الْمَكَانُ عَوَرًا فَهُوَ عَوِرٌ)" ve "büyûtün avirah (بُيُوتٌ عَوِرَةٌ)" denir. "A'vera fe-hüve mu'virun (أَعْوَرَ فَهُوَ مُعْوِرٌ)" da denir. "Avirah (عَوِرَةٌ)" kelimesinin "avret sahibi / gedikli" anlamına geldiği de söylenmiştir. Korunmayan ve örtülü olmayan her yer avrettir (korunaksızdır); bunu el-Herevî söylemiştir. İbn Abbâs, İkrime, Mücâhid ve Ebû Recâ el-Utâridî vâv harfinin kesresiyle "Avirah { عَوِرَةٌ }" şeklinde okumuşlardır; yani duvarları alçak olup içinde gedikler bulunan [evler] demektir. Araplar korunaklı olmadığı zaman: "Falanın evi aviredir (دَارُ فُلَانٍ عَوِرَةٌ)" derler. Süvari darbe ve mızrak vurulacak bir açık verdiği zaman da "a'veral-fârisü (أَعْوَرَ الْفَارِسُ)" denir. Şair şöyle demiştir:
مَتَى تَلْقَهُمْ لَمْ تَلْقَ فِي الْبَيْتِ مُعْوِرًا ... وَلَا الضَّيْفَ مَفْجُوعًا وَلَا الْجَارَ مرملا
Onlarla ne zaman karşılaşırsan, evde [korunmasız/savunmasız] bir kimse bulamazsın; ne misafiri [mahrum kalıp] üzülmüş, ne de komşuyu [yoksulluktan] perişan [bulursun].
الْجَوْهَرِيُّ: وَالْعَوْرَةُ كُلُّ خَلَلٍ يُتَخَوَّفُ مِنْهُ فِي ثَغْرٍ أَوْ حَرْبٍ. النَّحَّاسُ: يُقَالُ أَعْوَرَ الْمَكَانُ إِذَا تُبُيِّنَتْ فِيهِ عَوْرَةٌ، وَأَعْوَرَ الْفَارِسُ إِذَا تُبُيِّنَ فِيهِ مَوْضِعُ الْخَلَلِ. الْمَهْدَوِيُّ: وَمَنْ كَسَرَ الْوَاوَ فِي" عَوْرَةٍ" فَهُوَ شَاذٌّ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُمْ: رجل عور، أي لا شي لَهُ، وَكَانَ الْقِيَاسُ أَنْ يُعَلَّ فَيُقَالُ: عَارٍ، كَيَوْمٍ رَاحٍ، وَرَجُلٍ مَالٍ، أَصْلُهُمَا رَوْحٌ وَمَوْلٌ. ثم قال تعالى: (وَما هِيَ بِعَوْرَةٍ) تَكْذِيبًا لَهُمْ وَرَدًّا عَلَيْهِمْ فِيمَا ذَكَرُوهُ. (إِنْ يُرِيدُونَ إِلَّا فِراراً) أَيْ مَا يُرِيدُونَ إِلَّا الْهَرَبَ. قِيلَ: مِنَ الْقَتْلِ. وَقِيلَ: مِنَ الدِّينِ. وَحَكَى النَّقَّاشُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي قَبِيلَتَيْنِ مِنَ الْأَنْصَارِ: بَنِي حَارِثَةَ وَبَنِي سَلَمَةَ، وَهَمُّوا أَنْ يَتْرُكُوا مَرَاكِزَهُمْ يَوْمَ الْخَنْدَقِ، وَفِيهِمْ أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا" [آل عمران: ١٢٢] الْآيَةَ. فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالُوا: وَاللَّهِ مَا سَاءَنَا مَا كُنَّا هَمَمْنَا بِهِ، إِذِ اللَّهُ وَلِيُّنَا. وَقَالَ السُّدِّيُّ: الَّذِي اسْتَأْذَنَهُ مِنْهُمْ رَجُلَانِ مِنَ الْأَنْصَارِ مِنْ بَنِي حَارِثَةَ أَحَدُهُمَا- أَبُو عَرَابَةَ بْنُ أَوْسٍ، وَالْآخَرُ أَوْسُ بْنُ قَيْظِيٍّ. قَالَ الضَّحَّاكُ: وَرَجَعَ ثَمَانُونَ رَجُلًا بِغَيْرِ إذنه.
Cevherî der ki: el-Avre (الْعَوْرَةُ), bir sınır boyunda veya savaşta kendisinden korkulan her türlü gedik ve açıktır. en-Nehhâs: Bir yerde korunaksız bir açık ortaya çıktığı zaman "a'veral-mekânu", süvaride vurulacak bir gedik ortaya çıktığı zaman ise "a'veral-fârisu" denir. Mehdevî der ki: "Avrah (عَوْرَةٍ)" kelimesinde vâv harfini kesreli okuyan kimsenin bu kıraati şâzzdır; bunun benzeri Arapların hiçbir şeyi olmayan kimse için "racülün avirun (رجل عور)" demeleridir. Kıyasa göre "yevmün râhun (يَوْمٍ رَاحٍ)" ve "racülün mâlin (رَجُلٍ مَالٍ)" -ki bu ikisinin aslı revh (رَوْحٌ) ve mevl'dir (مَوْلٌ)- gibi illetli kılınıp "ârin (عَارٍ)" denilmesi gerekirdi. Sonra Allah Teâlâ, onların söylediklerini yalanlamak ve onlara reddiye olmak üzere: (Ve mâ hiye bi-avrah { وَما هِيَ بِعَوْرَةٍ } “Oysa onlar korunaksız değildi”) buyurmuştur. (İn yürîdûne illâ firârâ { إِنْ يُرِيدُونَ إِلَّا فِراراً } “Onlar sadece kaçmak istiyorlardı”) yani onlar yalnızca kaçmayı istiyorlar [demektir]. Öldürülmekten [kaçmak], dinden [kaçmak] olduğu da söylenmiştir. Nakkâş, bu ayetin Ensar'dan iki kabile olan Benû Hârise ve Benû Selime hakkında indiğini, Hendek günü mevkilerini bırakmaya niyetlendiklerini ve haklarında Allah Teâlâ'nın: (İz hemmet tâifetâni minküm en tefşelâ { إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا } [Âl-i İmrân: 122] “Hani içinizden iki topluluk bozulup dağılmaya yeltenmişti...”) ayetini indirdiğini nakletmiştir. Bu ayet inince: "Allah bizim yardımcımız olduğuna göre, niyetlendiğimiz şey bizi üzmedi" dediler. Süddî: Onlardan izin isteyenler Ensar'ın Benû Hârise kolundan iki adamdı; biri Ebû Arâbe b. Evs, diğeri Evs b. Kayzî'dir, demiştir. Dahhâk ise: Seksen adam [Peygamber'in] izni olmaksızın geri döndü, demiştir.
[سورة الأحزاب (٣٣): آية ١٤]
[el-Ahzâb Suresi (33): Âyet 14]
وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ أَقْطارِها ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ لَآتَوْها وَما تَلَبَّثُوا بِها إِلاَّ يَسِيراً (١٤)
{ وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ أَقْطارِها ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ لَآتَوْها وَما تَلَبَّثُوا بِها إِلاَّ يَسِيراً } “Eğer onların üzerine [şehrin] her yanından girilseydi, sonra da kendilerinden fitne [çıkarmaları / şirke dönmeleri] istenseydi, mutlaka onu yaparlardı ve bunda pek az duraklarlardı.” (14)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ أَقْطارِها) وَهِيَ الْبُيُوتُ أَوِ الْمَدِينَةُ، أَيْ مِنْ نَوَاحِيهَا وَجَوَانِبِهَا، الْوَاحِدُ قُطْرٌ، وَهُوَ الْجَانِبُ وَالنَّاحِيَةُ. وَكَذَلِكَ الْقُتْرُ لُغَةٌ فِي الْقُطْرِ. (ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ لَآتَوْها) أَيْ لَجَاءُوهَا، هَذَا عَلَى قِرَاءَةِ نَافِعٍ وَابْنِ كَثِيرٍ بِالْقَصْرِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْمَدِّ، أَيْ لَأَعْطَوْهَا مِنْ أَنْفُسِهِمْ، وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ وَأَبِي حَاتِمٍ. وَقَدْ جَاءَ فِي الْحَدِيثِ: أَنَّ أَصْحَابَ النَّبِيِّ ﷺ كَانُوا يُعَذَّبُونَ فِي اللَّهِ وَيُسْأَلُونَ الشِّرْكَ، فَكُلٌّ أَعْطَى مَا سَأَلُوهُ إِلَّا بِلَالًا. وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى قِرَاءَةِ الْمَدِّ، مِنَ الْإِعْطَاءِ. وَيَدُلُّ عَلَى قِرَاءَةِ الْقَصْرِ قَوْلُهُ:" وَلَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ لا يُوَلُّونَ الْأَدْبارَ"
Yüce Allah'ın: { وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ أَقْطارِها } “Eğer onların üzerine [şehrin] her yanından girilseydi” buyruğundaki [aktâr / أقطار], evler veya Medine'dir; yani onun yörelerinden ve taraflarından [demektir]. Tekili *kutr* (قُطْر) olup taraf ve yön anlamına gelir. Aynı şekilde *kutr* (قُتْر) da *kutr* (قُطْر) kelimesinin bir lehçesidir. { ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ لَآتَوْها } “Sonra da kendilerinden fitne [çıkarmaları / şirke dönmeleri] istenseydi, mutlaka ona gelirlerdi / onu verirlerdi” buyruğu; yani mutlaka ona gelirlerdi [demektir]. Bu, Nâfi‘ ve İbn Kesîr’in [hemzeyi] kasr ile [kısa] okuyuşuna göredir. Diğer kıraat imamları ise med ile [uzatarak] okumuşlardır; yani onu kendiliklerinden verirlerdi [demektir]. Bu, Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim’in tercihidir. Nitekim hadiste şöyle gelmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı Allah uğrunda işkence görüyor ve kendilerinden şirk koşmaları isteniyordu; Bilâl müstesna hepsi onların istedikleri şeyi verdi. Bunda, verme (i'tâ) kökünden gelen med ile okuyuşa bir delil vardır. Kasr ile okuyuşa ise [Yüce Allah'ın] şu buyruğu delalet eder: { وَلَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ لا يُوَلُّونَ الْأَدْبارَ } “Andolsun ki daha önce arkalarını dönüp kaçmayacaklarına dair Allah'a söz vermişlerdi.”
، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى" لَآتَوْهَا" مَقْصُورًا. وَفِي" الْفِتْنَةَ" هُنَا وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا- سُئِلُوا الْقِتَالَ فِي الْعَصَبِيَّةِ لَأَسْرَعُوا إِلَيْهِ، قَالَهُ الضَّحَّاكُ. الثَّانِي: ثُمَّ سُئِلُوا الشرك لأجابوا إليه مسرعين، قاله الحسن. (ما تَلَبَّثُوا بِها) أَيْ بِالْمَدِينَةِ بَعْدَ إِعْطَاءِ الْكُفْرِ إلا قليلا حتى يهلكوا، قاله السدي والقتيبي وَالْحَسَنُ وَالْفَرَّاءُ. وَقَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: أَيْ وَمَا احْتَبَسُوا عَنْ فِتْنَة الشِّرْكِ إِلَّا قَلِيلًا وَلَأَجَابُوا بِالشِّرْكِ مُسْرِعِينَ، وَذَلِكَ لِضَعْفِ نِيَّاتِهِمْ وَلِفَرْطِ نِفَاقِهِمْ، فلو اختلطت بهم الأحزاب لأظهروا الكفر.
İşte bu, maksûr olarak "le-etevhâ { لَآتَوْهَا }" okuyuşuna delalet eder. Buradaki "Fitne { الْفِتْنَةَ }" kelimesinde iki vecih vardır: Birincisi: Kendilerinden asabiyet [kabilecilik] uğrunda savaşmaları istenseydi hemen ona koşarlardı; bunu Dahhâk söylemiştir. İkincisi: Sonra kendilerinden şirk istenseydi aceleyle buna icabet ederlerdi; bunu Hasan söylemiştir. (Mâ telebbesû bihâ { ما تَلَبَّثُوا بِها } “Bunda duraklarlardı”) yani küfrü verdikten sonra Medine'de ancak helak oluncaya kadar pek az [dururlardı]; bunu Süddî, Kutebî, Hasan ve Ferrâ söylemiştir. Müfessirlerin çoğunluğu ise şöyle demiştir: Yani şirk fitnesinden ancak pek az geri dururlardı ve niyetlerinin zayıflığı ve nifaklarının aşırılığı sebebiyle şirke süratle icabet ederlerdi; şayet ahzâb [müttefik ordular] onlara karışmış olsaydı derhal küfrü açığa vururlardı.
[سورة الأحزاب (٣٣): آية ١٥]
[el-Ahzâb Suresi (33): Âyet 15]
وَلَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ لَا يُوَلُّونَ الْأَدْبارَ وَكانَ عَهْدُ اللَّهِ مَسْؤُلاً (١٥)
{ وَلَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ لَا يُوَلُّونَ الْأَدْبارَ وَكانَ عَهْدُ اللَّهِ مَسْؤُلاً } “Oysa onlar daha önce arkalarını dönüp kaçmayacaklarına dair Allah'a ahdetmişlerdi. Allah'a verilen ahit ise sorumluluk gerektirir [sorulacaktır].” (15)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ) أَيْ مِنْ قَبْلِ غَزْوَةِ الْخَنْدَقِ وَبَعْدَ بَدْرٍ. قَالَ قَتَادَةُ: وَذَلِكَ أَنَّهُمْ غَابُوا عَنْ بَدْرٍ وَرَأَوْا مَا أَعْطَى اللَّهُ أَهْلَ بَدْرٍ مِنَ الْكَرَامَةِ وَالنَّصْرِ، فَقَالُوا لَئِنْ أَشْهَدَنَا اللَّهُ قِتَالًا لَنُقَاتِلَنَّ. وَقَالَ يَزِيدُ بْنُ رُومَانَ: هُمْ بَنُو حَارِثَةَ، هَمُّوا يَوْمَ أُحُدٍ أَنْ يَفْشَلُوا مَعَ بَنِي سَلَمَةَ، فَلَمَّا نَزَلَ فِيهِمْ مَا نَزَلَ عَاهَدُوا اللَّهَ أَلَّا يَعُودُوا لِمِثْلِهَا فَذَكَرَ اللَّهُ لَهُمُ الَّذِي أَعْطَوْهُ مِنْ أَنْفُسِهِمْ." وَكانَ عَهْدُ اللَّهِ مَسْؤُلًا" أَيْ مَسْئُولًا عَنْهُ. قَالَ مُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: هُمْ سَبْعُونَ رَجُلًا بَايَعُوا النَّبِيِّ ﷺ لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ وَقَالُوا: اشْتَرِطْ لِنَفْسِكَ وَلِرَبِّكَ مَا شِئْتَ. فَقَالَ: (أَشْتَرِطُ لِرَبِّي أَنْ تَعْبُدُوهُ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَأَشْتَرِطُ لِنَفْسِيٍّ أَنْ تَمْنَعُونِي مِمَّا تَمْنَعُونَ مِنْهُ نِسَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ وَأَوْلَادَكُمْ) فَقَالُوا: فَمَا لَنَا إِذَا فَعَلْنَا ذَلِكَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ؟ قَالَ: (لَكُمُ النَّصْرُ فِي الدُّنْيَا وَالْجَنَّةُ فِي الْآخِرَةِ). فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكانَ عَهْدُ اللَّهِ مَسْؤُلًا) أَيْ أَنَّ اللَّهَ لَيَسْأَلُهُمْ عَنْهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
Allah Teâlâ'nın: (Ve lekad kânû âhedullâhe min kablü { وَلَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ } “Oysa onlar daha önce... Allah'a ahdetmişlerdi”) kavli, yani Hendek gazvesinden önce ve Bedir'den sonra demektir. Katâde der ki: Bu, Bedir'de bulunmayıp Allah'ın Bedir ehline verdiği ikramı ve zaferi görünce: 'Eğer Allah bizi bir savaşa eriştirirse mutlaka savaşacağız' demeleridir. Yezîd b. Rûmân ise şöyle demiştir: Onlar Benû Hârise'dir; Uhud günü Benû Selime ile birlikte gevşeklik göstermeye yeltenmişlerdi. Haklarında inen ayetler inince bir daha benzerini yapmayacaklarına dair Allah'a ahdettiler; Allah da onlara kendiliklerinden verdikleri bu ahdi hatırlatmıştır. "Ve kâne ahdullâhi mes'ûlâ { وَكانَ عَهْدُ اللَّهِ مَسْؤُلاً }” yani ondan sorulacaktır. Mukâtil ve Kelbî şöyle demiştir: Onlar, Akabe gecesi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat eden ve 'Kendin için ve Rabbin için dilediğin şartı koş' diyen yetmiş adamdır. Bunun üzerine şöyle buyurdu: (Rabbim için O'na kulluk etmenizi ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmamanızı şart koşuyorum; kendim için ise kadınlarınızı, mallarınızı ve çocuklarınızı koruduğunuz şeylerden beni de korumanızı şart koşuyorum). Onlar: 'Bunu yaptığımız takdirde bizim için ne var ey Allah'ın Nebisi?' dediler. (Dünyada zafer, ahirette ise cennet vardır) buyurdu. İşte Allah Teâlâ'nın: (Ve kâne ahdullâhi mes'ûlâ { وَكانَ عَهْدُ اللَّهِ مَسْؤُلاً } “Allah'a verilen ahit ise sorulacaktır”) kavli budur; yani Allah kıyamet günü onlara bundan mutlaka soracaktır.
[سورة الأحزاب (٣٣): آية ١٦]
[el-Ahzâb Suresi (33): Âyet 16]
قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَإِذاً لَا تُمَتَّعُونَ إِلاَّ قَلِيلاً (١٦)
{ قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَإِذاً لَا تُمَتَّعُونَ إِلاَّ قَلِيلاً } “De ki: 'Eğer ölümden veya öldürülmekten kaçıyorsanız, kaçmak size asla fayda vermez. O takdirde bile pek az [bir süre] dışında yaşatılmazsınız.'” (16)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ) أَيْ مَنْ حَضَرَ أَجَلُهُ مَاتَ أَوْ قُتِلَ، فَلَا يَنْفَعُ الْفِرَارُ. (وَإِذاً لَا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا) أَيْ فِي الدُّنْيَا بَعْدَ الْفِرَارِ إِلَى أَنْ تَنْقَضِيَ آجَالُكُمْ، وَكُلُّ مَا هُوَ آتٍ فَقَرِيبٌ. وَرَوَى السَّاجِيُّ عَنْ يَعْقُوبَ الْحَضْرَمِيِّ" وَإِذًا لَا يُمَتَّعُونَ" بِيَاءٍ. وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ" وَإِذًا لَا تُمَتَّعُوا" نُصِبَ بِ"- إِذاً" وَالرَّفْعُ بِمَعْنَى وَلَا تُمَتَّعُونَ. وَ" إِذاً" مُلْغَاةٌ، وَيَجُوزُ إِعْمَالُهَا. فَهَذَا حُكْمُهَا إِذَا كَانَ قَبْلَهَا الْوَاوُ وَالْفَاءُ. فَإِذَا كَانَتْ مبتدأة نصبت بها فقلت: إذا أكرمك.
Allah Teâlâ'nın: (Kul len yenfe'akümül-firâru in ferartüm minel-mevti evil-katli { قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ } “De ki: Eğer ölümden veya öldürülmekten kaçıyorsanız, kaçmak size asla fayda vermez”) kavli; yani eceli gelen kimse ya eceliyle ölür ya da öldürülür; dolayısıyla kaçmak fayda vermez [demektir]. (Ve izen lâ tümetta'ûne illâ kalîlâ { وَإِذاً لَا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا } “O takdirde bile pek az dışında yaşatılmazsınız”) yani kaçtıktan sonra dünyada ecelleriniz sona erinceye kadar [az bir süre yaşatılırsınız]; gelecek olan her şey ise yakındır. Sâcî, Ya'kûb el-Hadramî'den ye harfiyle "Ve izen lâ yümetta'ûne { وَإِذًا لَا يُمَتَّعُونَ }" okuyuşunu rivayet etmiştir. Bazı rivayetlerde ise "Ve izen lâ tümetta'û { وَإِذًا لَا تُمَتَّعُوا }" şeklinde gelmiş olup "izen { إِذاً }" ile nasb edilmiştir; ref ile okuyuş ise "ve lâ tümetta'ûn" anlamındadır. "İzen { إِذاً }" amelsiz (mülğâ) bırakılmıştır, amel ettirilmesi de caizdir. Kendisinden önce vâv veya fâ harfi bulunduğunda hükmü budur. Cümle başında (mübtedea) olduğu zaman ise onunla nasb edersin ve 'İzen ükrimeke (إذا أكرمك)' dersin.
[سورة الأحزاب (٣٣): آية ١٧]
[el-Ahzâb Suresi (33): Âyet 17]
قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ إِنْ أَرادَ بِكُمْ سُوءاً أَوْ أَرادَ بِكُمْ رَحْمَةً وَلا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (١٧)
{ قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ إِنْ أَرادَ بِكُمْ سُوءاً أَوْ أَرادَ بِكُمْ رَحْمَةً وَلا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً } “De ki: 'Eğer Allah size bir kötülük dilerse yahut size bir rahmet dilerse, sizi Allah'tan kim koruyabilir?' Onlar kendilerine Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirler.” (17)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ) أَيْ يَمْنَعُكُمْ مِنْهُ. (إِنْ أَرادَ بِكُمْ سُوءاً) أَيْ هَلَاكًا. (أَوْ أَرادَ بِكُمْ رَحْمَةً) أَيْ خَيْرًا وَنَصْرًا وَعَافِيَةً. (وَلا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً) أَيْ لَا قَرِيبًا يَنْفَعُهُمْ ولا ناصرا ينصرهم.
Allah Teâlâ'nın: (Kul men zellezî ya'sımuküm minallâhi { قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ } “De ki: Sizi Allah'tan kim koruyabilir?”) kavli, yani O'na karşı sizi kim engelleyebilir [demektir]. (İn erâde biküm sûen { إِنْ أَرادَ بِكُمْ سُوءاً } “Eğer size bir kötülük dilerse”) yani helak dilerse. (Ev erâde biküm rahmeten { أَوْ أَرادَ بِكُمْ رَحْمَةً } “Yahut size bir rahmet dilerse”) yani hayır, zafer ve afiyet dilerse. (Ve lâ yecidûne lehüm min dûnillâhi veliyyen ve lâ nasîrâ { وَلا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً } “Onlar kendilerine Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirler”) yani kendilerine fayda verecek bir yakın ne de kendilerine yardım edecek bir yardımcı bulabilirler.
[سورة الأحزاب (٣٣): آية ١٨]
[el-Ahzâb Suresi (33): Âyet 18]
قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقائِلِينَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنا وَلا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاَّ قَلِيلاً (١٨)
{ قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقائِلِينَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنا وَلا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاَّ قَلِيلاً } “Şüphesiz Allah, içinizden [savaştan] alıkoyanları ve kardeşlerine: 'Bize gelin!' diyenleri bilmektedir. Onlar savaşa pek az gelirler.” (18)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ) أَيِ الْمُعْتَرِضِينَ مِنْكُمْ لِأَنْ يَصُدُّوا النَّاسَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ عَاقَنِي عَنْ كَذَا أَيْ صَرَفَنِي عَنْهُ. وَعَوَّقَ، عَلَى التَّكْثِيرِ (وَالْقائِلِينَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنا) عَلَى لُغَةِ أَهْلِ الْحِجَازِ. وَغَيْرُهُمْ يَقُولُونَ:" هَلُمُّوا" لِلْجَمَاعَةِ، وَهَلُمِّي لِلْمَرْأَةِ، لِأَنَّ الْأَصْلَ:" هَا" الَّتِي لِلتَّنْبِيهِ ضُمَّتْ إِلَيْهَا" لَمَّ" ثُمَّ حُذِفَتِ الْأَلِفُ اسْتِخْفَافًا وَبُنِيَتْ عَلَى الْفَتْحِ. وَلَمْ يَجُزْ فِيهَا الْكَسْرُ وَلَا الضَّمُّ لِأَنَّهَا لَا تَنْصَرِفُ. وَمَعْنَى" هَلُمَّ" أَقْبِلْ، وَهَؤُلَاءِ طَائِفَتَانِ، أَيْ مِنْكُمْ مَنْ يُثَبِّطُ وَيُعَوِّقُ. وَالْعَوْقُ الْمَنْعُ وَالصَّرْفُ، يُقَالُ: عَاقَهُ يَعُوقُهُ عَوْقًا، وَعَوَّقَهُ وَاعْتَاقَهُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. قَالَ مُقَاتِلٌ: هُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ وَأَصْحَابُهُ المنافقون.
Allah Teâlâ'nın: (Kad ya'lemullâhül-mü'avvikîne minküm { قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ } “Şüphesiz Allah, içinizden alıkoyanları bilmektedir”) kavli, yani insanları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den alıkoymak için engel çıkaranları [bilir]; bu da beni falan şeyden çevirdi, alıkoydu anlamındaki 'âkanî an kezâ (عَاقَنِي عَنْ كَذَا)' fiilinden türemiştir. "Avveka (عَوَّقَ)" çokluk (teksîr) bildirir. (Vel-kâilîne li-ihvânihim helümme ileynâ { وَالْقائِلِينَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنا } “Ve kardeşlerine: 'Bize gelin!' diyenleri”) Hicaz ehlinin lügatine göredir. Onların dışındakiler ise çoğul için "helümmû (هَلُمُّوا)", kadın için "helümmî (هَلُمِّي)" derler; çünkü aslı tenbih için olan "hâ (هَا)" edatına "lemme (لَمَّ)" kelimesinin eklenmesidir, sonra hafiflik olsun diye elif hazfedilmiş ve fetha üzere mebni kılınmıştır. Gayrimunsarif olduğu için onda kesre ve damme caiz olmamıştır. "Helümme (هَلُمَّ)" kelimesinin anlamı 'gel, yönel' demektir. Bunlar iki topluluktur; yani içinizden vazgeçiren ve engelleyenler vardır. 'Avk' (الْعَوْقُ) engellemek ve çevirmektir; 'âkahû ye'ûkuhû avkan (عَاقَهُ يَعُوقُهُ عَوْقًا)' denir. 'Avvekahû (عَوَّقَهُ)' ve 'i'tâkahû (اعْتَاقَهُ)' aynı anlamdadır. Mukâtil: Onlar Abdullah b. Übey ve münafık arkadaşlarıdır, demiştir.
" وَالْقائِلِينَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ" فِيهِمْ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُمُ الْمُنَافِقُونَ، قَالُوا لِلْمُسْلِمِينَ: مَا مُحَمَّدٌ وَأَصْحَابُهُ إِلَّا أَكَلَةُ رَأْسٍ، وَهُوَ هَالِكٌ وَمَنْ مَعَهُ، فَهَلُمَّ إِلَيْنَا. الثَّانِي: أَنَّهُمُ الْيَهُودُ مِنْ بَنِي قُرَيْظَةَ، قَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ مِنَ الْمُنَافِقِينَ: هَلُمَّ إِلَيْنَا، أَيْ تَعَالَوْا إِلَيْنَا وَفَارِقُوا مُحَمَّدًا فَإِنَّهُ هَالِكٌ، وَإِنَّ أَبَا سُفْيَانَ إِنْ ظَفِرَ لَمْ يُبْقِ مِنْكُمْ أَحَدًا. وَالثَّالِثُ: مَا حَكَاهُ ابْنُ زَيْدٍ: أَنَّ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ بَيْنَ الرِّمَاحِ وَالسُّيُوفِ، فَقَالَ أَخُوهُ- وَكَانَ مِنْ أُمِّهِ وَأَبِيهِ-: هَلُمَّ إِلَيَّ، قَدْ تُبِعَ بِكَ وَبِصَاحِبِكَ، أَيْ قَدْ أُحِيطَ بِكَ وَبِصَاحِبِكَ. فَقَالَ لَهُ: كَذَبْتَ، وَاللَّهِ لَأُخْبِرَنَّهُ بِأَمْرِكَ، وَذَهَبَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لِيُخْبِرَهُ، فَوَجَدَهُ قَدْ نَزَلَ عَلَيْهِ جِبْرِيلُ ﵇ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقائِلِينَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنا". ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ وَالثَّعْلَبِيُّ أَيْضًا. وَلَفْظُهُ: قَالَ ابْنُ زَيْدٍ هَذَا يَوْمَ الْأَحْزَابِ، انْطَلَقَ رَجُلٌ مِنْ عِنْدِ النَّبِيِّ ﷺ فَوَجَدَ أَخَاهُ بَيْنَ يَدَيْهِ رَغِيفٌ وَشِوَاءٌ وَنَبِيذٌ، فَقَالَ لَهُ: أَنْتَ فِي هَذَا وَنَحْنُ بَيْنَ الرِّمَاحِ وَالسُّيُوفِ؟ فَقَالَ: هَلُمَّ إِلَى هَذَا فَقَدْ تُبِعَ لَكَ وَلِأَصْحَابِكَ، وَالَّذِي تَحْلِفُ بِهِ لَا يَسْتَقِلُّ بِهَا مُحَمَّدٌ أَبَدًا. فَقَالَ: كَذَبْتَ. فَذَهَبَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ يُخْبِرُهُ فَوَجَدَهُ قَدْ نَزَلَ عَلَيْهِ جِبْرِيلُ بِهَذِهِ الْآيَةِ. (وَلا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا) خَوْفًا مِنَ الْمَوْتِ. وَقِيلَ: لا يحضرون القتال إلا رياء وسمعة.
("Vel-kâilîne li-ihvânihim helümme" { وَالْقائِلِينَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ }) [ifadesi] hakkında üç görüş vardır: Birincisi: Onlar münafıklardır, Müslümanlara: "Muhammed ve arkadaşları bir baş yiyecek kimselerden [bir lokmalık avdan] ibarettir; o da yanındakiler de helak olacaktır, öyleyse bize gelin!" dediler. İkincisi: Onlar Benû Kurayza Yahudileridir; münafıklardan olan kardeşlerine: "Bize gelin; yani bize katılın ve Muhammed'i terk edin, zira o helak olacaktır; Ebû Süfyân galip gelirse sizden hiçbirinizi sağ bırakmaz" dediler. Üçüncüsü: İbn Zeyd'in anlattığı şu rivayettir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir adam mızraklar ve kılıçlar arasında iken, öz kardeşi ona: "Bana gel, senin ve arkadaşının hakkından gelindi (kuşatıldınız)" dedi. O da ona: "Yalan söyledin! Vallahi senin durumunu mutlaka ona haber vereceğim" dedi ve ona haber vermek için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gitti. Bir de gördü ki Cibrîl aleyhisselâm ona Allah Teâlâ'nın: ("Kad ya'lemullâhul-mu'avvikîne minküm vel-kâilîne li-ihvânihim helümme ileynâ" { قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقائِلِينَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنا }) kavlini indirmişti. Bunu Mâverdî ve Sa'lebî de zikretmiştir. Sa'lebî'nin lafzı şöyledir: İbn Zeyd dedi ki: Bu Ahzâb günü idi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından bir adam çıkıp gitti, kardeşinin önünde bir somun ekmek, kebap ve nebîz gördü. Ona: "Biz mızraklar ve kılıçlar arasında iken sen bu halde misin?" dedi. Kardeşi: "Buna gel, senin ve arkadaşlarının hakkından gelindi; adına yemin ettiğin zata andolsun ki Muhammed bu işin altından asla kalkamaz" dedi. O da: "Yalan söyledin!" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber vermek üzere gittiğinde Cibrîl'in bu ayeti ona indirmiş olduğunu gördü. (Ve lâ ye'tûnel-be'se illâ kalîlâ { وَلا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا } “Savaşa da pek az gelirler”) ölüm korkusundan dolayı [az gelirler]. Gösteriş ve şöhret amacıyla savaşa katıldıkları da söylenmiştir.
[سورة الأحزاب (٣٣): آية ١٩]
[el-Ahzâb Suresi (33): Âyet 19]
أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ فَإِذا جاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدادٍ أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ أُولئِكَ لَمْ يُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (١٩)
{ أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ فَإِذا جاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدادٍ أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ أُولئِكَ لَمْ يُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً } “Size karşı pek cimridirler. Korku geldiğinde, ölüm baygınlığı geçiren kimse gibi gözleri dönerek sana baktıklarını görürsün. Korku gidince de, hayra [ganimete] karşı pek cimri olarak sizi keskin dilleriyle incitirler. İşte onlar iman etmemişlerdir; bu yüzden Allah onların amellerini boşa çıkarmıştır. Bu ise Allah için çok kolaydır.” (19)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ) أَيْ بُخَلَاءَ عَلَيْكُمْ، أَيْ بِالْحَفْرِ فِي الْخَنْدَقِ وَالنَّفَقَةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ. وَقِيلَ: بِالْقِتَالِ مَعَكُمْ وقيل: بالنفقة على فقرائكم ومساكينكم.
Yüce Allah'ın: { أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ } “Size karşı pek cimridirler” buyruğu; yani hendek kazma ve Allah yolunda harcama yapma hususunda size karşı cimridirler, demektir. Bunu Mücâhid ve Katâde söylemiştir. Sizinle birlikte savaşma konusunda [cimridirler], diye de söylenmiştir. Fakirlerinize ve yoksullarınıza infakta bulunma konusunda [cimridirler], diye de söylenmiştir.
وَقِيلَ: أَشِحَّةً بِالْغَنَائِمِ إِذَا أَصَابُوهَا، قَالَهُ السُّدِّيُّ. وَانْتَصَبَ عَلَى الْحَالِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَنَصْبُهُ عِنْدَ الْفَرَّاءِ مِنْ أَرْبَعِ جِهَاتٍ: إِحْدَاهَا: أَنْ يَكُونَ عَلَى الذَّمِّ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عِنْدَهُ نَصْبًا بِمَعْنَى يُعَوِّقُونَ أَشِحَّةً. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: وَالْقَائِلِينَ أَشِحَّةً. وَيَجُوزُ عِنْدَهُ [" وَلا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا" أَشِحَّةً، أَيْ أَنَّهُمْ يَأْتُونَهُ أَشِحَّةً عَلَى الْفُقَرَاءِ بِالْغَنِيمَةِ]. النَّحَّاسُ: وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْعَامِلُ فِيهِ" الْمُعَوِّقِينَ" وَلَا" الْقائِلِينَ"، لِئَلَّا يُفَرَّقَ بَيْنَ الصِّلَةِ وَالْمَوْصُولِ. ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ:" إِلَّا قَلِيلًا" غَيْرَ تَامٍّ، لِأَنَّ" أَشِحَّةً" مُتَعَلِّقٌ بِالْأَوَّلِ، فَهُوَ يَنْتَصِبُ مِنْ أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: أَنْ تَنْصِبَهُ عَلَى الْقَطْعِ مِنَ" الْمُعَوِّقِينَ" كَأَنَّهُ قَالَ: قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يُعَوِّقُونَ عَنِ الْقِتَالِ وَيَشِحُّونَ عَنِ الْإِنْفَاقِ عَلَى فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا عَلَى الْقَطْعِ مِنَ" الْقائِلِينَ" أَيْ وَهُمْ أَشِحَّةً. وَيَجُوزُ أَنْ تَنْصِبَهُ عَلَى الْقَطْعِ مِمَّا فِي" يَأْتُونَ"، كَأَنَّهُ قَالَ: وَلَا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا جُبَنَاءَ بُخَلَاءَ. وَيَجُوزُ أَنْ تَنْصِبَ" أَشِحَّةً" عَلَى الذَّمِّ. فَمِنْ هَذَا الْوَجْهِ الرَّابِعِ يَحْسُنُ أَنْ تَقِفَ عَلَى قَوْلِهِ:" إِلَّا قَلِيلًا"." أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ" وَقْفٌ حَسَنٌ. وَمِثْلُهُ" أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ" حَالٌ مِنَ الْمُضْمَرِ فِي" سَلَقُوكُمْ" وَهُوَ الْعَامِلُ فِيهِ. (فَإِذا جاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ) وَصَفَهُمْ بِالْجُبْنِ، وَكَذَا سَبِيلُ الْجَبَانِ يَنْظُرُ يَمِينًا وَشِمَالًا مُحَدِّدًا بَصَرَهُ، وَرُبَّمَا غُشِيَ عَلَيْهِ. وَفِي" الْخَوْفُ" وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: مِنْ قِتَالِ الْعَدُوِّ إِذَا أَقْبَلَ، قَالَهُ السُّدِّيُّ. الثَّانِي: الْخَوْفُ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ إِذَا غَلَبَ، قَالَهُ ابْنُ شَجَرَةَ." رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ" خَوْفًا مِنَ الْقِتَالِ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ. وَمِنَ النَّبِيِّ ﷺ عَلَى الثَّانِي." تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ" لِذَهَابِ عُقُولِهِمْ حَتَّى لَا يَصِحَّ مِنْهُمُ النَّظَرُ إِلَى جِهَةٍ. وَقِيلَ: لِشِدَّةِ خَوْفِهِمْ حَذَرًا أَنْ يَأْتِيَهُمُ الْقَتْلُ مِنْ كُلِّ جِهَةٍ. (فَإِذا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدادٍ) وَحَكَى الْفَرَّاءُ" صَلَقُوكُمْ" بِالصَّادِ. وَخَطِيبٌ مِسْلَاقٌ وَمِصْلَاقٌ إِذَا كَانَ بَلِيغًا. وَأَصْلُ الصَّلْقِ الصَّوْتُ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ: (لَعَنَ اللَّهُ الصالقة والحالقة والشاقة). قال الأعشى:
Şöyle de denilmiştir: Elde ettikleri zaman ganimetlere karşı pek cimridirler; bunu es-Süddî söylemiştir. Kelime hâl olarak nasbedilmiştir. ez-Zeccâc der ki: el-Ferrâ'ya göre kelimenin nasbı dört yöndendir: Birincisi: Zem (kınama) üzere [mansub] olmasıdır. Ona göre "cimri oldukları halde engellerler" anlamında nasb olması da câizdir. Takdirin: "Cimri oldukları halde [o sözü] söyleyenler..." şeklinde olması da câizdir. Yine ona göre ["{ وَلا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا } “Savaşa da pek az gelirler” [ayetindeki durum üzere mansub olup]; yani ganimet hususunda fakirlere karşı cimri kimseler olarak [savaşa] gelirler] şeklinde olması da câizdir. en-Nehhâs der ki: Sıla ile mevsûlün arasının ayrılmaması için, onda amil olan lafzın "el-muavvikîn (engelleyenler)" ve "el-kâilîn (söyleyenler)" olması câiz değildir. İbnü'l-Enbârî der ki: "{ إِلَّا قَلِيلًا } “Pek azı müstesna”" üzerinde durmak (vakıf yapmak) tam değildir; çünkü "eşihhaten (cimriler olarak)" kelimesi öncekine bağlıdır. Bu kelime dört vecihten dolayı nasbedilir: Birincisi: "el-Muavvikîn" kelimesinden kat' yoluyla nasbetmendir. Sanki şöyle buyurmuş gibidir: "Allah savaştan engelleyen ve Müslümanların fakirlerine infak etmekten cimrilik eden kimseleri elbette bilir." "el-Kâilîn" kelimesinden kat' yoluyla mansub olması da câizdir; yani "onlar cimri kimseler oldukları halde" demektir. "Ye'tûne"deki [zamirden] kat' yoluyla nasbetmen de câizdir; sanki: "Savaşa ancak korkak ve cimri kimseler olarak gelirler" buyurmuş gibidir. "Eşihhaten" kelimesini zem üzere nasbetmen de câizdir. İşte bu dördüncü vecihten dolayı "{ إِلَّا قَلِيلًا } “pek azı müstesna”" sözü üzerinde durmak (vakıf) güzel olur. "{ أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ } “Size karşı pek cimridirler”" ise hasen (güzel) bir vakıftır. Bunun benzeri olan: "{ أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ } “Hayra karşı pek cimridirler”" ifadesi de "selekatüküm"deki gizli zamirden hâldir ve onda amil olan da odur. ({ فَإِذا جاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ } “Korku geldiğinde, ölüm baygınlığı geçiren kimse gibi gözleri dönerek sana baktıklarını görürsün”) [ayetiyle Yüce Allah] onları korkaklıkla nitelemiştir. Korkak kimsenin hali de böyledir; gözlerini dikerek sağa sola bakar, hatta bazen bayılır. "el-Havf (korku)" hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Düşman çıkageldiğinde onunla savaşmaktan duyulan korkudur; bunu es-Süddî söylemiştir. İkincisi: Galip geldiğinde Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den duyulan korkudur; bunu İbn Şecere söylemiştir. "{ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ } “Sana baktıklarını görürsün”"; birinci görüşe göre savaştan duyulan korkudan, ikinci görüşe göre ise Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [duyulan korkudandır]. "{ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ } “Gözleri döner”"; akılları gittiği için hiçbir tarafa düzgünce bakamazlar. Şiddetli korkularından dolayı kendilerine her yönden ölüm gelmesinden sakındıkları için [böyle yaparlar], da denilmiştir. ({ فَإِذا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدادٍ } “Korku gidince de keskin dilleriyle sizi incitirler”). el-Ferrâ, kelimeyi sâd harfiyle "salakûkum" (صَلَقُوكُمْ) şeklinde de rivayet etmiştir. Bir hatip beliğ olduğunda ona "hatîbün mıslâkun" (مِصْلَاقٌ) ve "mislâkun" (مِسْلَاقٌ) denir. "Salq" (صَلْق) kelimesinin aslı sestir. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu hadisi de bu köktendir: « لَعَنَ اللَّهُ الصالقة والحالقة والشاقة » «Allah, [musibet anında] sesini yükselterek feryat eden, saçını yolan ve üstünü başını yırtan kadınlara lanet etsin.» el-A'şâ şöyle demiştir:
فِيهِمُ الْمَجْدُ وَالسَّمَاحَةُ وَالنَّجْ ... - دَةُ فِيهِمُ وَالْخَاطِبُ السَّلَّاقُ
Şan, cömertlik ve yardımseverlik onlardadır... Ve gür sesli, beliğ hatip de onlardadır.
قَالَ قَتَادَةُ: وَمَعْنَاهُ بَسَطُوا أَلْسِنَتَهُمْ فِيكُمْ فِي وَقْتِ قِسْمَةِ الْغَنِيمَةِ، يَقُولُونَ: أَعْطِنَا أَعْطِنَا، فَإِنَّا قَدْ شَهِدْنَا مَعَكُمْ. فَعِنْدَ الْغَنِيمَةِ أَشَحُّ قَوْمٍ وَأَبْسَطُهُمْ لِسَانًا، وَوَقْتَ الْبَأْسِ أَجْبَنُ قَوْمٍ وَأَخْوَفُهُمْ. قَالَ النَّحَّاسُ: هَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ، لِأَنَّ بَعْدَهُ (أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ). وَقِيلَ: الْمَعْنَى بَالَغُوا فِي مُخَاصَمَتِكُمْ وَالِاحْتِجَاجِ عَلَيْكُمْ. وَقَالَ الْقُتَبِيُّ: الْمَعْنَى آذَوْكُمْ بِالْكَلَامِ الشَّدِيدِ. السَّلْقُ: الْأَذَى. وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Katâde dedi ki: Bunun anlamı; ganimet taksimi vaktinde size karşı dillerini uzatıp: "Bize verin, bize verin! Çünkü biz de sizinle beraber [savaşa] katıldık" derler. Ganimet anında insanların en hırslısı ve en çok dil dökeni; savaş zamanında ise insanların en korkağı ve en ürkeğidirler. en-Nehhâs der ki: Bu güzel bir sözdür; çünkü peşinden: ({ أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ } “hayra karşı pek cimri olarak”) buyrulmuştur. Bir görüşe göre anlam şöyledir: Sizinle tartışmakta ve size karşı delil getirmekte aşırıya kaçtılar. İbn Kuteybe ise şöyle demiştir: Anlamı, sert sözlerle size eziyet ettiler demektir. Selk (السَّلْقُ) eziyet etmektir. Şairin şu sözü de bundandır:
وَلَقَدْ سَلَقْنَا هَوَازِنًا ... بِنَوَاهِلٍ حَتَّى انْحَنَيْنَا
Andolsun ki biz Hevâzin'e susamış [kılıçlarla] öyle darbeler indirdik ki... Nihayet boyun eğdik / eğildik.
" أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ" أَيْ عَلَى الْغَنِيمَةِ، قَالَهُ يَحْيَى بْنُ سَلَّامٍ. وَقِيلَ: عَلَى الْمَالِ أَنْ يُنْفِقُوهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، قَالَهُ السُّدِّيُّ. (أُولئِكَ لَمْ يُؤْمِنُوا) يَعْنِي بِقُلُوبِهِمْ وَإِنْ كَانَ ظَاهِرُهُمُ الْإِيمَانَ، وَالْمُنَافِقُ كَافِرٌ عَلَى الْحَقِيقَةِ لِوَصْفِ اللَّهِ ﷿ لَهُمْ بِالْكُفْرِ. (فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ) أَيْ لَمْ يُثِبْهُمْ عَلَيْهَا، إِذَا لَمْ يَقْصِدُوا وَجْهَ اللَّهِ تَعَالَى بِهَا. (وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً) يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا- وَكَانَ نِفَاقُهُمْ عَلَى اللَّهِ هَيِّنًا. الثَّانِي- وَكَانَ إِحْبَاطُ عَمَلِهِمْ على الله هينا.
("Eşihhaten alel-hayr" { أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ }) yani ganimete karşı [pek cimridirler]; bunu Yahyâ b. Sellâm söylemiştir. Allah yolunda harcama konusunda mala karşı [pek cimridirler], diye de söylenmiştir; bunu Süddî söylemiştir. (Ülâike lem yü'minû { أُولئِكَ لَمْ يُؤْمِنُوا } “İşte onlar iman etmemişlerdir”) Yani dış görünüşleri iman etmiş gibi olsa da kalpleriyle iman etmemişlerdir; zira Allah Azze ve Celle onları küfür ile nitelediği için münafık gerçekte kâfirdir. (Fe-ahbetallâhu a'mâlehüm { فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ } “Bu yüzden Allah onların amellerini boşa çıkarmıştır”) Yani bu amellerle Allah Teâlâ'nın rızasını kastetmedikleri için onlara bu amelleri karşılığında sevap vermemiştir. (Ve kâne zâlike alellâhi yesîrâ { وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً } “Bu da Allah'a pek kolaydır”) İki veche ihtimali vardır: Birincisi: Onların nifakı Allah'a kolay idi. İkincisi: Onların amellerini boşa çıkarmak Allah'a pek kolay idi.
[سورة الأحزاب (٣٣): آية ٢٠]
[el-Ahzâb Suresi (33): Âyet 20]
يَحْسَبُونَ الْأَحْزابَ لَمْ يَذْهَبُوا وَإِنْ يَأْتِ الْأَحْزابُ يَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بادُونَ فِي الْأَعْرابِ يَسْئَلُونَ عَنْ أَنْبائِكُمْ وَلَوْ كانُوا فِيكُمْ مَا قاتَلُوا إِلاَّ قَلِيلاً (٢٠)
{ يَحْسَبُونَ الْأَحْزابَ لَمْ يَذْهَبُوا وَإِنْ يَأْتِ الْأَحْزابُ يَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بادُونَ فِي الْأَعْرابِ يَسْئَلُونَ عَنْ أَنْبائِكُمْ وَلَوْ كانُوا فِيكُمْ مَا قاتَلُوا إِلاَّ قَلِيلاً } “Onlar [müttefik] orduların gitmediğini sanıyorlar. Şayet o ordular tekrar gelse, çölde bedeviler arasında bulunup sizin haberlerinizi sormayı temenni ederler. İçinizde bulunsalardı bile pek az savaşırlardı.” (20)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَحْسَبُونَ الْأَحْزابَ لَمْ يَذْهَبُوا) أَيْ لِجُبْنِهِمْ، يَظُنُّونَ الْأَحْزَابَ لَمْ يَنْصَرِفُوا وَكَانُوا انْصَرَفُوا وَلَكِنَّهُمْ لَمْ يَتَبَاعَدُوا فِي السَّيْرِ. (وَإِنْ يَأْتِ الْأَحْزابُ) أَيْ وَإِنْ يَرْجِعِ الْأَحْزَابُ إِلَيْهِمْ لِلْقِتَالِ. (يَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بادُونَ فِي الْأَعْرابِ) تَمَنَّوْا أَنْ يَكُونُوا مَعَ الْأَعْرَابِ حَذَرًا مِنَ الْقَتْلِ وَتَرَبُّصًا لِلدَّوَائِرِ. وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ" لَوْ أَنَّهُمْ بُدًّى فِي الْأَعْرَابِ"، يُقَالُ: بَادٍ وَبُدًّى، مِثْلُ غَازٍ وَغُزًّى. وَيُمَدُّ مِثْلُ صَائِمٍ وَصَوَّامٍ. بَدَا فُلَانٌ يَبْدُو إِذَا خَرَجَ
Yüce Allah'ın: { يَحْسَبُونَ الْأَحْزابَ لَمْ يَذْهَبُوا } “Onlar [müttefik] orduların gitmediğini sanıyorlar” buyruğu; korkaklıklarından ötürü, müttefik orduların çekip gitmediğini zannederler, demektir. Hâlbuki onlar gitmişlerdi, ancak yürüyüşte henüz fazla uzaklaşmamışlardı. { وَإِنْ يَأْتِ الْأَحْزابُ } “Şayet o ordular tekrar gelse” yani müttefik ordular savaşmak üzere onlara geri dönecek olsa, { يَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بادُونَ فِي الْأَعْرابِ } “çölde bedeviler arasında bulunmayı temenni ederler”; öldürülme korkusundan ve başınıza bir felaket gelmesini gözetlediklerinden ötürü bedevilerle birlikte olmayı arzu ederlerdi. Talha b. Musarrif ise bu kısmı: " لَوْ أَنَّهُمْ بُدًّى فِي الْأَعْرَابِ " şeklinde okumuştur. Tıpkı 'gâzin (غَازٍ)' ve 'guzzâ (غُزًّى)' denildiği gibi, 'bâdin (بَادٍ)' ve 'büddâ (بُدًّى)' denir. Tıpkı 'sâim (صَائِمٍ)' ve 'suvvâm (صَوَّامٍ)' gibi med ile de okunur. Bir kimse çöle/kıra çıktığında "bedâ fülânün yebdû (بَدَا فُلَانٌ يَبْدُو)" denir.
إِلَى الْبَادِيَةِ. وَهِيَ الْبِدَاوَةُ وَالْبَدَاوَةُ، بِالْكَسْرِ وَالْفَتْحِ. واصل الكلمة من البدو وهو الظهور." يَسْئَلُونَ" وَقَرَأَ يَعْقُوبُ فِي رِوَايَةِ رُوَيْسٍ (يَتَسَاءَلُونَ عَنْ أَنْبَائِكُمْ) أَيْ عَنْ أَخْبَارِ النَّبِيِّ ﷺ. يَتَحَدَّثُونَ: أَمَا هَلَكَ مُحَمَّدٌ وَأَصْحَابُهُ! أَمَا غَلَبَ أَبُو سُفْيَانَ وَأَحْزَابُهُ! أَيْ يَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بَادُونَ سَائِلُونَ عَنْ أَنْبَائِكُمْ مِنْ غَيْرِ مُشَاهَدَةِ الْقِتَالِ لِفَرْطِ جُبْنِهِمْ. وَقِيلَ: أَيْ هُمْ أَبَدًا لِجُبْنِهِمْ يَسْأَلُونَ عَنْ أَخْبَارِ الْمُؤْمِنِينَ، وَهَلْ أُصِيبُوا. وَقِيلَ: كَانَ مِنْهُمْ فِي أَطْرَافِ الْمَدِينَةِ مَنْ لَمْ يَحْضُرِ الْخَنْدَقَ، جَعَلُوا يَسْأَلُونَ عَنْ أَخْبَارِكُمْ وَيَتَمَنَّوْنَ هَزِيمَةَ الْمُسْلِمِينَ. (وَلَوْ كانُوا فِيكُمْ مَا قاتَلُوا إِلَّا قَلِيلًا) أَيْ رَمْيًا بِالنَّبْلِ وَالْحِجَارَةِ عَلَى طَرِيقِ الرِّيَاءِ وَالسُّمْعَةِ، وَلَوْ كان ذلك لله لكان قليله كثيرا.
Bu da kesre ve fetha ile 'el-bidâveh (الْبِدَاوَةُ)' ve 'el-bedâveh (الْبَدَاوَةُ)'dir. Kelimenin aslı açığa çıkmak ve görünmek anlamındaki 'bedv'den (الْبَدْوِ) gelir. "Yes'elûne { يَسْئَلُونَ }” Ya'kûb, Ruveys rivayetinde: (Yetesâelûne an enbâiküm { يَتَسَاءَلُونَ عَنْ أَنْبَائِكُمْ } “Sizin haberlerinizi soruştururlar”) şeklinde okumuştur; yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in haberlerini [soruştururlar]. Kendi aralarında: 'Muhammed ve ashabı helak olmadı mı? Ebû Süfyân ve müttefikleri galip gelmedi mi?' diye konuşurlar. Yani aşırı korkaklıklarından dolayı savaşa bizzat şahit olmaksızın çölde yaşayıp sizin haberlerinizi soran kimseler olmayı temenni ederler. Şöyle de denilmiştir: Yani korkaklıkları sebebiyle daima müminlerin haberlerini ve onlara bir zarar gelip gelmediğini sorup dururlar. Şöyle de açıklanmıştır: Medine'nin kenar mahallelerinde Hendek'e katılmayanlar vardı; sizin haberlerinizi sorup duruyor ve Müslümanların hezimetini temenni ediyorlardı. (Ve lev kânû fîküm mâ kâtelû illâ kalîlâ { وَلَوْ كانُوا فِيكُمْ مَا قاتَلُوا إِلَّا قَلِيلًا } “İçinizde bulunsalardı bile pek az savaşırlardı”) yani riya ve gösteriş yoluyla sadece ok ve taş atarlardı; şayet bu Allah için olsaydı azı bile çok olurdu.
[سورة الأحزاب (٣٣): آية ٢١]
[el-Ahzâb Suresi (33): Âyet 21]
لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيراً (٢١)
{ لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيراً } “Andolsun ki, Allah'a ve ahiret gününe kavuşmayı uman ve Allah'ı çokça zikreden kimseler için Allah'ın Resûlü'nde güzel bir örnek vardır.” (21)
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ. الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى (لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ) هَذَا عِتَابٌ لِلْمُتَخَلِّفِينَ عَنِ الْقِتَالِ، أَيْ كَانَ لَكُمْ قُدْوَةٌ فِي النَّبِيِّ ﷺ حَيْثُ بَذَلَ نَفْسَهُ لِنُصْرَةِ دِينِ اللَّهِ فِي خُرُوجِهِ إِلَى الْخَنْدَقِ. وَالْأُسْوَةُ الْقُدْوَةُ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ" أُسْوَةٌ" بِضَمِّ الْهَمْزَةِ. الْبَاقُونَ بِالْكَسْرِ، وَهُمَا لُغَتَانِ. وَالْجَمْعُ فِيهِمَا وَاحِدٌ عِنْدَ الْفَرَّاءِ. وَالْعِلَّةُ عِنْدَهُ فِي الضَّمِّ عَلَى لُغَةِ مَنْ كَسَرَ فِي الْوَاحِدَةِ: الْفَرْقُ بَيْنَ ذَوَاتِ الْوَاوِ وَذَوَاتِ الْيَاءِ، فَيَقُولُونَ كِسْوَةً وَكُسًا، وَلِحْيَةً وَلُحًى. الْجَوْهَرِيُّ: وَالْأُسْوَةُ وَالْإِسْوَةُ بِالضَّمِّ وَالْكَسْرِ لُغَتَانِ. وَالْجَمْعُ أُسًى وَإِسًى. وَرَوَى عقبة ابن حَسَّانٍ الْهَجَرِيُّ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ" لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ" قَالَ: فِي جُوعِ النَّبِيِّ ﷺ، ذَكَرَهُ الْخَطِيبُ أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ وَقَالَ: تَفَرَّدَ بِهِ عُقْبَةُ بْنُ حَسَّانٍ عَنْ مَالِكٍ، وَلَمْ أَكْتُبْهُ إِلَّا بِهَذَا الْإِسْنَادِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى" أُسْوَةٌ" الْأُسْوَةُ الْقُدْوَةُ. وَالْأُسْوَةُ مَا يُتَأَسَّى بِهِ، أَيْ يُتَعَزَّى بِهِ. فَيُقْتَدَى بِهِ فِي جَمِيعِ أَفْعَالِهِ وَيُتَعَزَّى بِهِ فِي جَمِيعِ أَحْوَالِهِ، فَلَقَدْ شُجَّ وَجْهُهُ، وَكُسِرَتْ رَبَاعِيَتُهُ،
Bunda iki mesele vardır. Birincisi: Allah Teâlâ'nın: (Lekad kâne leküm fî resûlillâhi üsvetün hasenetün { لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } “Andolsun ki sizin için Allah'ın Resûlü'nde güzel bir örnek vardır”) kavli, savaştan geri kalanlar için bir azarlamadır; yani Hendek'e çıkışında Allah'ın dinine yardım etmek için bizzat canını ortaya koyduğu hususta Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'de sizin için bir örnek vardı [demektir]. Üsve (الْأُسْوَةُ) örnek (kıdve) demektir. Âsım hemzenin dammesiyle "Üsvetün { أُسْوَةٌ }" okumuştur. Diğerleri ise kesre ile [İsvetün] okumuşlardır; bunlar iki lügattir. Ferrâ'ya göre her ikisinin çoğulu birdir. Tekilde kesreli okuyanların lügatine göre çoğulun dammeli olmasının Ferrâ'ya göre illeti; vâv'lı kelimeler ile yâ'lı kelimelerin arasını ayırmaktır; nitekim 'kisveten' kelimesine 'küsen' (كِسْوَةً وَكُسًا), 'lihyeten' kelimesine ise 'lühan' (لِحْيَةً وَلُحًى) derler. Cevherî der ki: Damme ve kesre ile üsve ve isve iki lügattir. Çoğulu ise 'üsen' (أُسًى) ve 'isen'dir (إِسًى). Ukbe b. Hassân el-Hecerî, Mâlik b. Enes'ten, o Nâfi'den, o da İbn Ömer'den: "Lekad kâne leküm fî resûlillâhi üsvetün haseneh { لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ }” ayeti hakkında: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in açlığında [örnek vardır]' dediğini rivayet etmiştir. Bunu Hatîb Ebû Bekr Ahmed zikretmiş ve: 'Bunu Mâlik'ten sadece Ukbe b. Hassân rivayet etmiştir ve ben bunu yalnız bu isnadla yazdım' demiştir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: "Üsvetün { أُسْوَةٌ }" kavli; üsve örnektir (kıdve). Üsve aynı zamanda kendisiyle teselli bulunulan, avunulan şeydir. Dolayısıyla bütün fiillerinde ona uyulur ve bütün hallerinde onunla teselli bulunulur; zira onun yüzü yaralanmış, ön dişi kırılmış,
وَقُتِلَ عَمُّهُ حَمْزَةُ، وَجَاعَ بَطْنُهُ، وَلَمْ يُلْفَ إِلَّا صَابِرًا مُحْتَسِبًا، وَشَاكِرًا رَاضِيًا. وَعَنْ أَنَسِ ابن مَالِكٍ عَنْ أَبِي طَلْحَةَ قَالَ: شَكَوْنَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الْجُوعَ وَرَفَعْنَا [عَنْ بُطُونِنَا] عَنْ حَجَرٍ حَجَرٍ، فَرَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ حَجَرَيْنِ. خَرَّجَهُ أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ وَقَالَ فِيهِ: حَدِيثٌ غَرِيبٌ. وَقَالَ ﷺ لَمَّا شُجَّ: (اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِقَوْمِي فَإِنَّهُمْ لَا يعلمون) وقد تقدم. (لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ) قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: الْمَعْنَى لِمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ اللَّهِ بِإِيمَانِهِ وَيُصَدِّقُ بِالْبَعْثِ الَّذِي فِيهِ جَزَاءُ الْأَفْعَالِ. وَقِيلَ: أَيْ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو ثَوَابَ اللَّهِ فِي الْيَوْمِ الْآخِرِ. وَلَا يَجُوزُ عِنْدَ الْحُذَّاقِ مِنَ النحويين أن يكتب" يَرْجُوا" إِلَّا بِغَيْرِ أَلِفٍ إِذَا كَانَ لِوَاحِدٍ، لِأَنَّ الْعِلَّةَ الَّتِي فِي الْجَمْعِ لَيْسَتْ فِي الْوَاحِدِ. (وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا خَوْفًا مِنْ عِقَابِهِ وَرَجَاءً لِثَوَابِهِ. وَقِيلَ: إِنَّ" لِمَنْ" بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ:" لَكُمْ" وَلَا يُجِيزُهُ الْبَصْرِيُّونَ، لِأَنَّ الْغَائِبَ لَا يُبْدَلُ مِنَ الْمُخَاطَبِ، وَإِنَّمَا اللَّامُ مِنْ" لِمَنْ" مُتَعَلِّقَةٌ بِ"- حَسَنَةٌ"، وَ" أُسْوَةٌ" اسْمُ" كانَ" وَ" لَكُمْ" الْخَبَرُ. وَاخْتُلِفَ فِيمَنْ أُرِيدَ بِهَذَا الخطاب على قو لين: أَحَدُهُمَا- الْمُنَافِقُونَ، عَطْفًا عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ خطابهم. الثاني- المؤمنون، لقوله:" لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ" وَاخْتُلِفَ فِي هَذِهِ الْأُسْوَةِ بِالرَّسُولِ ﵇ هَلْ هِيَ عَلَى الْإِيجَابِ أو على الاستحباب على قو لين: (أَحَدُهُمَا- عَلَى الْإِيجَابِ حَتَّى يَقُومَ دَلِيلٌ عَلَى الِاسْتِحْبَابِ. الثَّانِي- عَلَى الِاسْتِحْبَابِ حَتَّى يَقُومَ دَلِيلٌ عَلَى الْإِيجَابِ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُحْمَلَ عَلَى الْإِيجَابِ فِي أُمُورِ الدِّينِ وَعَلَى الِاسْتِحْبَابِ فِي أُمُورِ الدنيا.
Ve amcası Hamza şehit edildi, karnı acıktı; fakat o yalnızca sabreden, ecrini Allah'tan bekleyen, şükreden ve razı olan biri olarak bulundu. Enes b. Mâlik'ten, o da Ebû Talha'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e açlıktan şikâyet ettik ve [karınlarımızdan] birer taş kaldırdık [bağladığımız taşları gösterdik]. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise iki taş kaldırdı. Bunu Ebû Îsâ et-Tirmizî tahric etmiş ve hakkında: "Garib hadistir" demiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yüzü yaralandığı zaman: (Allâhümmağfir li-kavmî fe-innehüm lâ ya'lemûn { اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِقَوْمِي فَإِنَّهُمْ لَا يعلمون }) “Allah'ım, kavmimi bağışla; çünkü onlar bilmiyorlar” buyurmuştur ki bu [hadis] daha önce geçmişti. (Li-men kâne yercullâhe vel-yevmel-âhir { لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ } “Allah'a ve ahiret gününe kavuşmayı umanlar... için”) Saîd b. Cübeyr der ki: Anlamı; imanıyla Allah'a kavuşmayı uman ve amellerin karşılığının verileceği dirilişi tasdik eden kimse içindir. Ahiret gününde Allah'ın sevabını uman kimse için, diye de açıklanmıştır. Usta nahivcilere göre tekil için kullanıldığında "yercû { يَرْجُوا }" kelimesinin elifsiz yazılmasından başkası caiz değildir; çünkü çoğulda bulunan illet tekilde bulunmaz. (Ve zekerallâhe kesîrâ { وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا } “ve Allah'ı çokça zikredenler”) azabından korkarak ve sevabını umarak [çokça zikredenler için]. "Li-men (لِمَنْ)" ifadesinin, O'nun: "Leküm (لَكُمْ)" kavlinden bedel olduğu söylenmiştir; fakat Basralılar buna cevaz vermezler; zira gaib muhataptan bedel yapılamaz. "Li-men"deki lâm harfi ancak "hasenetün (حَسَنَةٌ)" lafzına taalluk eder; "üsvetün (أُسْوَةٌ)" kelimesi "kâne (كانَ)"nin ismi, "leküm (لَكُمْ)" ise haberidir. Bu hitap ile kimin kastedildiği hususunda iki görüş üzere ihtilaf edilmiştir: Birincisi: Onlara yapılan hitabın devamı olarak münafıklardır. İkincisi: ("Li-men kâne yercullâhe vel-yevmel-âhir" { لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ }) kavlinden dolayı müminlerdir. Resûl aleyhisselâm'a uymayı ifade eden bu örneklik (üsve) vacip midir yoksa müstehap mıdır hususunda da iki görüş üzere ihtilaf edilmiştir: (Birincisi: Müstehap olduğuna dair bir delil bulununcaya kadar vücub ifade eder. İkincisi: Vücubuna dair bir delil bulununcaya kadar istihbap ifade eder. Din işlerinde vücuba, dünya işlerinde ise istihbaba hamledilmesi de muhtemeldir.
[سورة الأحزاب (٣٣): آية ٢٢]
[el-Ahzâb Suresi (33): Âyet 22]
وَلَمَّا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزابَ قالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَما زادَهُمْ إِلاَّ إِيماناً وَتَسْلِيماً (٢٢)
{ وَلَمَّا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزابَ قالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَما زادَهُمْ إِلاَّ إِيماناً وَتَسْلِيماً } “Müminler [müttefik] orduları gördüklerinde: 'Bu, Allah'ın ve Resûlü'nün bize vadettiği şeydir. Allah ve Resûlü doğru söylemiştir' dediler. Bu, onların ancak imanını ve teslimiyetini artırdı.” (22)
قوله تعالى: (وَلَمَّا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزابَ) وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَقُولُ:" رَاءٍ" عَلَى الْقَلْبِ." قالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ" يريد قوله تعالى في سورة البقرة:
Yüce Allah'ın: { وَلَمَّا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزابَ } “Müminler [müttefik] orduları gördüklerinde” buyruğu hakkında; Araplardan kalb (harf yerini değiştirme) yoluyla “râin” (رَاءٍ) diyenler de vardır. { قالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ } “'Bu, Allah'ın bize vadettiği şeydir' dediler” [ifadesiyle], Yüce Allah'ın Bakara Suresi'ndeki şu buyruğunu kastetmektedir:
" أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ" [البقرة: ٢١٤] الآية. فلما رأوا الأحزاب يوم الخندق قالوا:" هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ"، قَالَهُ قَتَادَةُ. وَقَوْلٌ ثَانٍ رَوَاهُ كُثَيْرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو الْمُزَنِيُّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: خَطَبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَامَ ذُكِرَتِ الْأَحْزَابُ فَقَالَ: (أَخْبَرَنِي جِبْرِيلُ ﵇ أَنَّ أُمَّتِي ظَاهِرَةٌ عَلَيْهَا- يَعْنِي عَلَى قُصُورِ الْحِيرَةِ وَمَدَائِنِ كِسْرَى- فَأَبْشِرُوا بِالنَّصْرِ) فَاسْتَبْشَرَ الْمُسْلِمُونَ وَقَالُوا: الْحَمْدُ لِلَّهِ، مَوْعِدُ صَادِقٍ، إِذْ وَعَدَنَا بِالنَّصْرِ بَعْدَ الْحَصْرِ. فَطَلَعَتِ الْأَحْزَابُ فقال المؤمنون:" هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ". ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. وَ" مَا وَعَدَنَا" إِنْ جَعَلْتَ" مَا" بِمَعْنَى الَّذِي فَالْهَاءُ مَحْذُوفَةٌ. وَإِنْ جَعَلْتَهَا مَصْدَرًا لَمْ تَحْتَجْ إِلَى عَائِدٍ (وَما زادَهُمْ إِلَّا إِيماناً وَتَسْلِيماً) قَالَ الْفَرَّاءُ: وَمَا زَادَهُمُ النَّظَرُ إِلَى الأحزاب. وقال علي بن سليمان:" رَأَ" يَدُلُّ عَلَى الرُّؤْيَةِ، وَتَأْنِيثُ الرُّؤْيَةِ غَيْرُ حَقِيقِيٍّ، وَالْمَعْنَى: مَا زَادَهُمُ الرُّؤْيَةُ إِلَّا إِيمَانًا بِالرَّبِّ وتسليما للقضاء، قَالَهُ الْحَسَنُ. وَلَوْ قَالَ: مَا زَادُوهُمْ لَجَازَ. وَلَمَّا اشْتَدَّ الْأَمْرُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ وَطَالَ الْمُقَامُ فِي الْخَنْدَقِ، قَامَ ﵇ عَلَى التَّلِّ الَّذِي عَلَيْهِ مَسْجِدُ الْفَتْحِ فِي بَعْضِ اللَّيَالِي، وَتَوَقَّعَ مَا وَعَدَهُ اللَّهُ مِنَ النَّصْرِ وَقَالَ: (مَنْ يَذْهَبُ لِيَأْتِيَنَا بِخَبَرِهِمْ وَلَهُ الْجَنَّةُ) فَلَمْ يُجِبْهُ أَحَدٌ. وَقَالَ ثَانِيًا وَثَالِثًا فَلَمْ يُجِبْهُ أَحَدٌ، فَنَظَرَ إِلَى جَانِبِهِ وَقَالَ: (مَنْ هَذَا)؟ فَقَالَ حُذَيْفَةُ. فَقَالَ: (أَلَمْ تَسْمَعْ كَلَامِي مُنْذُ اللَّيْلَةِ)؟ قَالَ حُذَيْفَةُ: فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَنَعَنِي أَنْ أُجِيبَكَ الضُّرُّ وَالْقُرُّ. قَالَ: (انْطَلِقْ حَتَّى تَدْخُلَ فِي الْقَوْمِ فَتَسْمَعَ كَلَامَهُمْ وَتَأْتِينِي بِخَبَرِهِمْ. اللَّهُمَّ احْفَظْهُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ وَعَنْ يَمِينِهِ وَعَنْ شِمَالِهِ حَتَّى تَرُدَّهُ إِلَيَّ، انْطَلِقْ وَلَا تُحْدِثْ شَيْئًا حَتَّى تَأْتِيَنِي (. فَانْطَلَقَ حُذَيْفَةُ بِسِلَاحِهِ، وَرَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَدَهُ يَقُولُ:) يَا صَرِيخَ الْمَكْرُوبِينَ وَيَا مُجِيبَ الْمُضْطَرِّينَ اكْشِفْ هَمِّي وَغَمِّي وَكَرْبِي فَقَدْ تَرَى حَالِي وَحَالَ أَصْحَابِي) فَنَزَلَ جِبْرِيلُ وَقَالَ: (إِنَّ اللَّهَ قَدْ سَمِعَ دَعْوَتَكَ وَكَفَاكَ هَوْلَ عَدُوِّكَ) فَخَرَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى رُكْبَتَيْهِ وَبَسَطَ يَدَيْهِ وَأَرْخَى عَيْنَيْهِ وَهُوَ يَقُولُ: (شُكْرًا شُكْرًا كَمَا رَحِمْتَنِي وَرَحِمْتَ أَصْحَابِي). وَأَخْبَرَهُ جِبْرِيلُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مُرْسِلٌ عَلَيْهِمْ رِيحًا، فَبَشَّرَ أَصْحَابَهُ بِذَلِكَ.
{ أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ } “Yoksa siz, sizden öncekilerin durumu başınıza gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız?” [el-Bakara: 214] ayetidir. Hendek günü [müttefik] orduları gördüklerinde: “Bu, Allah'ın ve Resûlü'nün bize vadettiği şeydir” dediler. Bunu Katâde söylemiştir. İkinci bir görüşe göre Kesîr b. Abdillâh b. Amr el-Müzenî babasından, o da dedesinden rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ahzâb'ın anıldığı sene Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir hutbe irat edip şöyle buyurdu: «Cibrîl aleyhisselâm bana ümmetimin onlara -yani Hîre saraylarına ve Kisrâ'nın şehirlerine- galip geleceğini haber verdi. Zaferle müjdeleniniz!» Bunun üzerine Müslümanlar sevinip: “Allah'a hamdolsun! Kuşatmadan sonra bize zafer vadettiğine göre bu, sadık bir vaattir” dediler. Ahzâb (müttefik ordular) ortaya çıkınca müminler: “Bu, Allah'ın ve Resûlü'nün bize vadettiği şeydir” dediler. Bunu el-Mâverdî zikretmiştir. (Mâ veadenâ { مَا وَعَدَنَا }) ifadesinde şayet "mâ"yı (مَا) "ellezî" (الَّذِي) anlamında [ismi mevsul] kabul edersen [âid zamiri olan] "hâ" hazfedilmiştir. Şayet onu masdariyye kabul edersen âid zamire ihtiyaç kalmaz. ({ وَما زادَهُمْ إِلَّا إِيماناً وَتَسْلِيماً } “Bu, onların ancak imanını ve teslimiyetini artırdı”) Ferrâ şöyle demiştir: [Müttefik] ordulara bakmak onların [iman ve teslimiyetini] artırmıştır. Ali b. Süleyman ise şöyle demiştir: "Rae" (رَأَ) fiili rü'yete (görmeye) delalet eder; rü'yet kelimesinin müennesliği ise gayr-i hakikîdir. Anlamı şudur: [Orduları] görmek, ancak onların Rabbe olan imanlarını ve kazaya olan teslimiyetlerini artırmıştır. Bunu el-Hasan söylemiştir. Şayet [Cenâb-ı Hak] "Mâ zâdûhum" ({ مَا زَادُوهُمْ }) demiş olsaydı bu da caiz olurdu. Müslümanlar için durum zorlaşıp Hendek'teki bekleyiş uzayınca [Resûlullah] aleyhisselâm gecelerden bir gece üzerinde Feth Mescidi'nin bulunduğu tepenin üzerine çıktı, Allah'ın kendisine vadettiği zaferi bekledi ve şöyle buyurdu: «Cennet kendisinin olmak üzere gidip bize onların haberini getirecek kim var?» Hiç kimse ona cevap vermedi. İkinci ve üçüncü defa tekrarladı, yine kimse cevap vermedi. Yan tarafına bakıp: «Bu kim?» buyurdu. Huzeyfe: “Huzeyfe” dedi. Bunun üzerine: «Bu geceden beri sözümü işitmedin mi?» buyurdu. Huzeyfe dedi ki: “Ey Allah'ın Resûlü! Sana cevap vermeme [içinde bulunduğum] sıkıntı ve şiddetli soğuk engel oldu” dedim. Şöyle buyurdu: «Git, o kavmin arasına gir, sözlerini dinle ve bana haberlerini getir. Allah'ım! Onu bana geri döndürünceye kadar önünden, arkasından, sağından ve solundan koru! Git ve bana gelinceye kadar hiçbir şey ihdas etme (yeni bir iş yapma)!» Huzeyfe silahıyla yola çıktı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise ellerini kaldırıp şöyle dua ediyordu: «Ey darda kalanların imdadına koşan, ey çaresizlerin duasına icabet eden! Sıkıntımı, kederimi ve hüznümü gider; zira benim halimi de ashabımın halini de görmektesin!» Bunun üzerine Cibrîl indi ve: «Allah duanı işitti ve seni düşmanının korkusundan korudu» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dizleri üzerine çöktü, ellerini açtı, gözlerinden yaşlar dökerek şöyle buyurdu: «Bana ve ashabıma merhamet ettiğin gibi [Sana] şükürler olsun, şükürler olsun!» Cibrîl ona, Allah Teâlâ'nın onların üzerine bir rüzgâr göndereceğini haber verdi; o da ashabını bununla müjdeledi.
قَالَ حُذَيْفَةُ: فَانْتَهَيْتُ إِلَيْهِمْ وَإِذَا نِيرَانُهُمْ تَتَّقِدُ، فَأَقْبَلَتْ رِيحٌ شَدِيدَةٌ فِيهَا حَصْبَاءُ فَمَا تَرَكَتْ لَهُمْ نَارًا إِلَّا أَطْفَأَتْهَا وَلَا بِنَاءً إِلَّا طَرَحَتْهُ، وَجَعَلُوا يَتَتَرَّسُونَ مِنَ الْحَصْبَاءِ. وَقَامَ أَبُو سُفْيَانَ إِلَى رَاحِلَتِهِ وَصَاحَ فِي قُرَيْشٍ: النَّجَاءَ النَّجَاءَ! وَفَعَلَ كَذَلِكَ عُيَيْنَةُ بْنُ حِصْنٍ وَالْحَارِثُ بن عوف والأقرع ابن حَابِسٍ. وَتَفَرَّقَتِ الْأَحْزَابُ، وَأَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَعَادَ إِلَى الْمَدِينَةِ وَبِهِ مِنَ الشَّعَثِ مَا شَاءَ اللَّهُ، فَجَاءَتْهُ فَاطِمَةُ بغسول فَكَانَتْ تَغْسِلُ رَأْسَهُ، فَأَتَاهُ جِبْرِيلُ فَقَالَ: (وَضَعْتَ السِّلَاحَ وَلَمْ تَضَعْهُ أَهْلُ السَّمَاءِ، مَا زِلْتُ أَتْبَعُهُمْ حَتَّى جَاوَزْتُ بِهِمُ الرَّوْحَاءَ- ثُمَّ قَالَ- انْهَضْ إِلَى بَنِي قُرَيْظَةَ (. وَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ: مَا زِلْتُ أَسْمَعُ قَعْقَعَةَ السِّلَاحِ حَتَّى جَاوَزْتُ الروحاء.
Huzeyfe dedi ki: Onların yanına vardım, ateşleri yanıyordu; derken içinde çakıl taşları bulunan şiddetli bir rüzgâr geldi, söndürmedik hiçbir ateşlerini ve yıkmadık hiçbir çadırlarını bırakmadı; çakıl taşlarından kalkanlarıyla korunmaya başladılar. Ebû Süfyân bineğine doğru gitti ve Kureyş'e: 'Kaçın, kurtulun!' diye bağırdı. Uyeyne b. Hısn, Hâris b. Avf ve Akra' b. Hâbis de aynısını yaptı. Ahzâb orduları dağıldı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabah olunca üstü başı Allah'ın dilediği derecede toz toprak içinde Medine'ye döndü. Fâtıma bir yıkama suyu ile geldi ve başını yıkamaya başladı; o sırada Cibrîl gelip şöyle dedi: (Sen silahını bıraktın ama sema ehli silahını bırakmadı! Ben onları tâ Revhâ'yı geçinceye kadar takip edip durdum -sonra şöyle dedi- Benû Kurayza'nın üzerine yürü!). Ebû Süfyân ise: 'Revhâ'yı geçinceye kadar kılıç ve silah şakırtılarını işitmeye devam ettim' demiştir.
[سورة الأحزاب (٣٣): الآيات ٢٣ الى ٢٤]
[el-Ahzâb Suresi (33): Âyetler 23-24]
مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا مَا عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَما بَدَّلُوا تَبْدِيلاً (٢٣) لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ وَيُعَذِّبَ الْمُنافِقِينَ إِنْ شاءَ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (٢٤)
{ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا مَا عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَما بَدَّلُوا تَبْدِيلاً (٢٣) لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ وَيُعَذِّبَ الْمُنافِقِينَ إِنْ شاءَ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً } “Müminlerden öyle adamlar vardır ki, Allah'a verdikleri ahde sadakat gösterdiler. Onlardan kimi adağını yerine getirdi [şehit oldu], kimi de [şehadeti] beklemektedir. Onlar [ahitlerini] asla değiştirmediler. Çünkü Allah, doğru sözlüleri doğrulukları sebebiyle ödüllendirecek; münafıkları da dilerse azaplandıracak yahut tevbelerini kabul edecektir. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (23-24)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ) رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ، وَصَلُحَ الِابْتِدَاءُ بِالنَّكِرَةِ لِأَنَّ" صَدَقُوا" فِي مَوْضِعِ النَّعْتِ. (فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ) " مِنَ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ. وَكَذَا" وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ" وَالْخَبَرُ فِي الْمَجْرُورِ. وَالنَّحْبُ: النَّذْرُ وَالْعَهْدُ، تَقُولُ مِنْهُ: نَحَبْتُ أَنْحُبُ، بِالضَّمِّ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Allah Teâlâ'nın: (Minel-mü'minîne ricâlün { مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ } “Müminlerden öyle adamlar vardır ki”) kavli, mübteda olarak merfûdur; nekire ile başlamak caiz olmuştur, çünkü "sadakû { صَدَقُوا }" sıfat konumundadır. (Fe-minhüm men kadâ nahbehû { فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ } “Onlardan kimi adağını yerine getirdi”) kavlindeki "men { مَنْ }" mübteda olarak ref mahallindedir. "Ve minhüm men yentezır { وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ }” ifadesi de böyledir; haber ise mecrur [car-mecrur] olandadır. Nahb (النَّحْبُ); adak ve ahittir. Ondan fiil olarak damme ile “Nahabtü enhubü (نَحَبْتُ أَنْحُبُ)” dersin. Şair şöyle demiştir:
وَإِذَا نَحَبَتْ كَلْبٌ عَلَى النَّاسِ إِنَّهُمْ ... أَحَقُّ بِتَاجِ الْمَاجِدِ المتكرم
Kelb kabilesi insanlara karşı adakta bulunduğu zaman... Şerefli ve cömert kimsenin tacına en layık olanların kendileri olduğuna hükmederler.
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
قَدْ نَحَبَ الْمَجْدُ عَلَيْنَا نَحْبَا
Şan ve şeref bize kesin bir adak adadı (üzerimize borç kıldı).
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
أنحب فيقضى أم ضلال وباطل
[Yerine getirilmesi gereken] bir adak mıdır ki ifa edilsin, yoksa bir sapıklık ve bâtıl mıdır?
وَرَوَى الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَالتِّرْمِذِيُّ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ عَمِّي أَنَسُ بْنُ النَّضْرِ- سُمِّيَتْ بِهِ- وَلَمْ يَشْهَدْ بَدْرًا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَكَبُرَ عَلَيْهِ فَقَالَ: أَوَّلُ مَشْهَدٍ شَهِدَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ غِبْتُ عَنْهُ، أَمَا وَاللَّهِ لَئِنْ أَرَانِي اللَّهُ مَشْهَدًا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِيمَا بَعْدُ لَيَرَيَنَّ اللَّهُ مَا أَصْنَعُ. قَالَ: فَهَابَ أَنْ يَقُولَ غَيْرَهَا، فَشَهِدَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ أُحُدٍ مِنَ الْعَامِ الْقَابِلِ، فَاسْتَقْبَلَهُ سَعْدُ بْنُ مَالِكٍ فَقَالَ: يَا أَبَا عَمْرٍو أَيْنَ؟ قَالَ: وَاهًا لِرِيحِ الْجَنَّةِ! أَجِدُهَا دُونَ أُحُدٍ، فَقَاتَلَ حَتَّى قُتِلَ، فَوُجِدَ فِي جَسَدِهِ بِضْعٌ وَثَمَانُونَ مَا بَيْنَ ضَرْبَةٍ وَطَعْنَةٍ وَرَمْيَةٍ. فَقَالَتْ عَمَّتِي الرُّبَيِّعُ بِنْتُ النَّضْرِ: فَمَا عَرَفْتُ أَخِي إِلَّا بِبَنَانِهِ. وَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ" رِجالٌ صَدَقُوا مَا عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَما بَدَّلُوا تَبْدِيلًا" لَفْظُ التِّرْمِذِيِّ، وَقَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَقَالَتْ عَائِشَةُ ﵂ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى" مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا مَا عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ" الْآيَةَ: مِنْهُمْ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ ثَبَتَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَتَّى أُصِيبَتْ يَدُهُ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (أَوْجَبَ طَلْحَةُ الْجَنَّةَ). وَفِي التِّرْمِذِيِّ عَنْهُ: أَنَّ أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالُوا لِأَعْرَابِيٍّ جَاهِلٍ: سَلْهُ عَمَّنْ قَضَى نَحْبَهُ مَنْ هُوَ؟ وَكَانُوا لا يجترءون عَلَى مَسْأَلَتِهِ، يُوَقِّرُونَهُ وَيَهَابُونَهُ، فَسَأَلَهُ الْأَعْرَابِيُّ فَأَعْرَضَ عَنْهُ، ثُمَّ سَأَلَهُ فَأَعْرَضَ عَنْهُ، ثُمَّ إِنِّي اطَّلَعْتُ مِنْ بَابِ الْمَسْجِدِ وَعَلَيَّ ثِيَابٌ خُضْرٌ، فَلَمَّا رَآنِي النَّبِيُّ ﷺ قَالَ: (أَيْنَ السَّائِلُ عَمَّنْ قَضَى نَحْبَهُ)؟ قَالَ الْأَعْرَابِيُّ: أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ. قَالَ: (هَذَا مِمَّنْ قَضَى نَحْبَهُ) قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لَا نَعْرِفُهُ إِلَّا مِنْ حَدِيثِ يُونُسَ بْنِ بُكَيْرٍ. وَرَوَى الْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ حِينَ انْصَرَفَ مِنْ أُحُدٍ، مَرَّ عَلَى مُصْعَبِ بْنِ عُمَيْرٍ وَهُوَ مَقْتُولٌ عَلَى طَرِيقِهِ، فَوَقَفَ عَلَيْهِ وَدَعَا لَهُ، ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ:" مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا مَا عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ"- إِلَى-" تَبْدِيلًا" ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ
Buhârî, Müslim ve Tirmizî, Enes [b. Mâlik]’ten şöyle rivayet etmişlerdir: Amcam Enes b. en-Nadr -ki ben onun adıyla isimlendirildim- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Bedir’de bulunamamıştı. Bu durum ona çok ağır geldi ve: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in katıldığı ilk savaşta [onun yanında] bulunamadım. Vallahi eğer Allah bana bundan sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bir savaş nasip ederse, ne yapacağımı Allah muhakkak görecektir!” dedi. [Enes] dedi ki: Bundan başka bir şey söylemekten [korkup] çekindi. Ertesi yıl Uhud günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte savaşa katıldı. Sa‘d b. Mâlik onunla karşılaştı ve: “Ey Ebû Amr, nereye?” diye sordu. O da: “Âh cennetin kokusu! Onu Uhud’un hemen gerisinde duyuyorum!” dedi. Şehit düşünceye kadar savaştı. Bedeninde kılıç darbesi, mızrak saplanması ve ok atışı arasında seksen küsur yara bulundu. Halam er-Rubeyyi‘ binti’n-Nadr: “Kardeşimi ancak parmak uçlarından tanıyabildim” dedi. Bunun üzerine şu ayet indi: { رِجالٌ صَدَقُوا مَا عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَما بَدَّلُوا تَبْدِيلًا } “...Müminlerden öyle adamlar vardır ki, Allah'a verdikleri ahde sadakat gösterdiler. Onlardan kimi adağını yerine getirdi (şehit oldu), kimi de beklemektedir. Onlar hiçbir şeyi değiştirmediler”. Bu lafız Tirmizî’ye aittir ve o: “Bu, hasen sahih bir hadistir” demiştir. Âişe radıyallâhu anhâ, Yüce Allah’ın: { مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا مَا عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ } “Müminlerden öyle adamlar vardır ki, Allah'a verdikleri ahde sadakat gösterdiler...” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Onlardan biri de Talha b. Ubeydullah’tır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte sebat etti; öyle ki eli sakatlandı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Talha [cenneti] hak etti» buyurdu.” Tirmizî’de ondan [Talha'dan] rivayet edildiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashabı, [çölden gelmiş] bir bedeviye: “Ona adağını yerine getirenin kim olduğunu sor” dediler. Zira ona saygı duydukları ve heybetinden çekindikleri için [bunu bizzat] sormaya cesaret edemiyorlardı. Bedevi ona sordu, [Hz. Peygamber] ondan yüz çevirdi. Sonra tekrar sordu, yine yüz çevirdi. Sonra ben üzerimde yeşil elbiseler olduğu hâlde mescidin kapısından içeri girdim. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem beni görünce: «Adağını yerine getirenin kim olduğunu soran nerede?» buyurdu. Bedevi: “Benim ey Allah’ın Resûlü!” dedi. [Hz. Peygamber]: «İşte bu, adağını yerine getirenlerdendir» buyurdu. [Tirmizî] dedi ki: “Bu, hasen garib bir hadistir; bunu sadece Yûnus b. Bükeyr’in rivayetinden bilmekteyiz.” Beyhakî, Ebû Hüreyre’den rivayet ettiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud’dan dönerken, yolu üzerinde şehit edilmiş olan Mus‘ab b. Umeyr’e rastladı. Başında durup ona dua etti; sonra { مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا مَا عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ } “Müminlerden öyle adamlar vardır ki, Allah'a verdikleri ahde sadakat gösterdiler. Onlardan kimi adağını yerine getirdi...” kısmından { تَبْدِيلًا } “...değiştirmediler” kısmına kadar [olan ayeti] okudu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi
وَسَلَّمَ: (أَشْهَدُ أَنَّ هَؤُلَاءِ شُهَدَاءُ عِنْدَ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأْتُوهُمْ وَزُورُوهُمْ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَا يُسَلِّمُ عَلَيْهِمْ أَحَدٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ إِلَّا رَدُّوا عَلَيْهِ). وَقِيلَ: النَّحْبُ الْمَوْتُ، أَيْ مَاتَ عَلَى مَا عَاهَدَ عَلَيْهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَالنَّحْبُ أَيْضًا الْوَقْتُ وَالْمُدَّةُ. يُقَالُ: قَضَى فُلَانٌ نَحْبَهُ إِذَا مَاتَ. وَقَالَ ذُو الرُّمَّةِ:
ve sellem şöyle buyurdu: (Şahitlik ederim ki bunlar kıyamet gününde Allah katında şehittirler. Onlara varın ve onları ziyaret edin. Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, kıyamet gününe kadar kim onlara selam verirse mutlaka ona karşılık verirler). İbn Abbâs'tan rivayetle Nahb'ın 'ölüm' olduğu, yani 'üzerine ahdettiği şey uğrunda öldü' anlamına geldiği de söylenmiştir. Nahb ayrıca vakit ve müddet demektir. Bir kimse öldüğünde: 'Kadâ fülânün nahbehû (فُلَانٌ قَضَى نَحْبَهُ)' denilir. Zü'r-Rimme şöyle demiştir:
عشية فر الحارثيون بعد ما ... قَضَى نَحْبَهُ فِي مُلْتَقَى الْخَيْلِ هَوْبَرُ
Hâris oğullarının kaçtığı o akşam, Havber atların karşılaştığı yerde ecelini doldurduktan (öldükten) sonra...
وَالنَّحْبُ أَيْضًا الْحَاجَةُ وَالْهِمَّةُ، يَقُولُ قَائِلُهُمْ مَا لِي عِنْدَهُمْ نَحْبٌ، وَلَيْسَ الْمُرَادَ بِالْآيَةِ. وَالْمَعْنَى فِي هَذَا الْمَوْضِعِ بِالنَّحْبِ النَّذْرُ كَمَا قَدَّمْنَا أَوَّلًا، أَيْ مِنْهُمْ مَنْ بَذَلَ جُهْدَهُ عَلَى الْوَفَاءِ بِعَهْدِهِ حَتَّى قُتِلَ، مِثْلُ حَمْزَةَ وَسَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ وَأَنَسِ بْنِ النَّضْرِ وَغَيْرِهِمْ. وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ الشَّهَادَةَ وَمَا بَدَّلُوا عَهْدَهُمْ وَنَذْرَهُمْ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَرَأَ" فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمِنْهُمْ مَنْ بَدَّلَ تَبْدِيلًا". قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ: وَهَذَا الْحَدِيثُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مَرْدُودٌ، لِخِلَافِهِ الْإِجْمَاعَ، وَلِأَنَّ فِيهِ طَعْنًا عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالرِّجَالِ الَّذِينَ مَدَحَهُمُ اللَّهُ وَشَرَّفَهُمْ بِالصِّدْقِ وَالْوَفَاءِ، فَمَا يُعْرَفُ فِيهِمْ مُغَيِّرٌ وَمَا وُجِدَ مِنْ جَمَاعَتِهِمْ مُبَدِّلٌ، ﵃. (لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ) أَيْ أَمَرَ اللَّهُ بِالْجِهَادِ لِيَجْزِيَ الصَّادِقِينَ فِي الْآخِرَةِ بِصِدْقِهِمْ. (وَيُعَذِّبَ الْمُنافِقِينَ) فِي الْآخِرَةِ (إِنْ شاءَ) أَيْ إِنْ شَاءَ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ لَمْ يُوَفِّقْهُمْ لِلتَّوْبَةِ، وَإِنْ لَمْ يَشَأْ أَنْ يعذبهم تاب عليهم قبل الموت. (إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً).
Nahb ayrıca ihtiyaç ve gayret/himmet anlamına da gelir; nitekim aralarından biri: 'Mâ lî 'ındehüm nahbün (Onların yanında hiçbir işim/ihtiyacım yoktur)' der; ancak ayette kastedilen bu değildir. Bu ayetteki Nahb'ın anlamı, başta belirttiğimiz gibi adaktır; yani onlardan kimi Hamza, Sa'd b. Muâz, Enes b. en-Nadr ve diğerleri gibi öldürülünceye kadar ahdini yerine getirmek için tüm çabasını harcamıştır. Kimi de şehadeti beklemektedir; onlar ahitlerini ve adaklarını asla değiştirmemişlerdir. İbn Abbâs'tan bu ayeti: "Fe-minhüm men kadâ nahbehû ve minhüm men yentezır ve minhüm men beddele tebdîlâ (فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمِنْهُمْ مَنْ بَدَّلَ تَبْدِيلًا)" şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Ebû Bekir el-Enbârî şöyle demiştir: Bu rivayet ilim ehline göre icmâa aykırı olduğu için ve Allah'ın kendilerini övdüğü, doğruluk ve vefa ile şereflendirdiği o müminlere ve adamlara dil uzatma içerdiği için reddedilmiştir; zira onların arasında ahdini bozan biri bilinmemiş ve onların topluluğu içinden değiştiren biri bulunmamıştır, radıyallâhu anhüm. (Li-yecziyallâhus-sâdikîne bi-sıdkıhim { لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ } “Çünkü Allah, doğru sözlüleri doğrulukları sebebiyle ödüllendirecektir”) Yani Allah, ahirette sadık olanları doğrulukları sebebiyle mükafatlandırmak için cihat etmeyi emretmiştir. (Ve yü'azzibel-münâfikîne { وَيُعَذِّبَ الْمُنافِقِينَ } “ve münafıkları azaplandıracaktır”) ahirette (İn şâ'e { إِنْ شاءَ } “dilerse”); yani onları azaplandırmayı dilerse onları tevbeye muvaffak kılmaz; şayet onları azaplandırmayı dilemezse ölümden önce tevbelerini kabul eder. (İnnallâhe kâne gafûran rahîmâ { إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”).
[سورة الأحزاب (٣٣): آية ٢٥]
[el-Ahzâb Suresi (33): Âyet 25]
وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنالُوا خَيْراً وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ وَكانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزاً (٢٥)
{ وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنالُوا خَيْراً وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ وَكانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزاً } “Allah, o inkâr edenleri kin ve öfkeleriyle geri çevirdi; hiçbir hayra (zafere) ulaşamadılar. Savaşta Allah müminlere kâfi geldi. Allah çok güçlüdür, mutlak galiptir.” (25)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنالُوا خَيْراً) قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو يَرْفَعُهُ إِلَى عَائِشَةَ: قَالَتِ" الَّذِينَ كَفَرُوا" هَاهُنَا أَبُو سُفْيَانَ وَعُيَيْنَةُ بْنُ بَدْرٍ، رَجَعَ أَبُو سُفْيَانَ إِلَى تِهَامَةَ، وَرَجَعَ عُيَيْنَةُ إِلَى نَجْدٍ. (وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ) بِأَنْ أَرْسَلَ عَلَيْهِمْ رِيحًا وَجُنُودًا حَتَّى رَجَعُوا وَرَجَعَتْ بَنُو قُرَيْظَةَ إِلَى صَيَاصِيهِمْ، فَكُفِيَ أَمْرُ قُرَيْظَةَ- بِالرُّعْبِ. (وَكانَ اللَّهُ قَوِيًّا) أَمْرُهُ (عَزِيزاً) لَا يغلب.
Allah Teâlâ'nın: (Ve reddallâhüllezîne keferû bi-gayzıhim lem yenâlû hayrâ { وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنالُوا خَيْراً } “Allah, o inkâr edenleri kin ve öfkeleriyle geri çevirdi; hiçbir hayra ulaşamadılar”) kavli hakkında Muhammed b. Amr, Âişe'ye merfû olarak naklettiğine göre o şöyle demiştir: Buradaki "ellezîne keferû (inkâr edenler)", Ebû Süfyân ve Uyeyne b. Bedr'dir. Ebû Süfyân Tihâme'ye, Uyeyne ise Necid'e geri döndü. (Ve kefallâhül-mü'minînel-kıtâl { وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ } “Savaşta Allah müminlere kâfi geldi”) Onların üzerine bir rüzgâr ve ordular göndererek [kâfi geldi], nihayet geri döndüler; Benû Kurayza da kalelerine çekildi; böylece Kurayza işi korku salınarak savuşturulmuş oldu. (Ve kânallâhu kaviyyen { وَكانَ اللَّهُ قَوِيًّا } “Allah çok güçlüdür”) O'nun emri güçlüdür, (Azîzâ { عَزِيزاً } “mutlak galiptir”) mağlup edilemez.
[سورة الأحزاب (٣٣): الآيات ٢٦ الى ٢٧]
[el-Ahzâb Suresi (33): Âyetler 26-27]
وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مِنْ صَياصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقاً تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقاً (٢٦) وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيارَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ وَأَرْضاً لَمْ تَطَؤُها وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيراً (٢٧)
{ وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مِنْ صَياصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقاً تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقاً (٢٦) وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيارَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ وَأَرْضاً لَمْ تَطَؤُها وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيراً (٢٧) } “Kitap ehlinden onlara destek verenleri kalelerinden indirdi ve kalplerine korku saldı; bir kısmını öldürüyor, bir kısmını da esir alıyordunuz. Onların yerlerini, yurtlarını, mallarını ve henüz ayak basmadığınız toprakları size miras bıraktı. Allah her şeye hakkıyla kadirdir.” (26-27)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مِنْ صَياصِيهِمْ) يَعْنِي الَّذِينَ عَاوَنُوا الْأَحْزَابَ: قُرَيْشًا وَغَطَفَانَ وَهُمْ بَنُو قُرَيْظَةَ. وَقَدْ مَضَى خَبَرُهُمْ (مِنْ صَياصِيهِمْ) أَيْ حُصُونِهِمْ وَاحِدُهَا صِيصَةٌ. قَالَ الشاعر:
Allah Teâlâ'nın: (Ve enzelellezîne zâherûhüm min ehlil-kitâbi min sayâsîhim { وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مِنْ صَياصِيهِمْ } “Kitap ehlinden onlara destek verenleri kalelerinden indirdi”) kavli, الأحزاب (birlikler) olan Kureyş ve Gatafân'a yardım edenleri kastetmektedir ki bunlar Benû Kurayza'dır; haberleri daha önce geçmişti. (Min sayâsîhim { مِنْ صَياصِيهِمْ }) yani kalelerinden; tekili saysa (صِيصَةٌ) şeklindedir. Şair şöyle demiştir:
فَأَصْبَحَتِ الثِّيرَانُ صَرْعَى وَأَصْبَحَتْ ... نِسَاءُ تَمِيمٍ يَبْتَدِرْنَ الصَّيَاصِيَا
Boğalar yere serilmiş hale geldi ve Temîm kadınları kalelere doğru koşuşmaya başladılar.
وَمِنْهُ قِيلَ لِشَوْكَةِ الْحَائِكِ الَّتِي بِهَا يُسَوِّي السَّدَاةَ وَاللُّحْمَةَ: صِيصَةٌ. قَالَ دُرَيْدُ بْنُ الصِّمَّةِ:
Dokumacının çözgü ve atkı iplerini düzeltmek için kullandığı şişe de bu kökten hareketle 'saysa (صِيصَة)' denilmiştir. Düreyd b. es-Sımme şöyle demiştir:
فَجِئْتُ إِلَيْهِ وَالرِّمَاحُ تَنُوشُهُ ... كَوَقْعِ الصَّيَاصِي فِي النَّسِيجِ الْمُمَدَّدِ
Mızraklar ona, serilmiş dokuma tezgahındaki dokuma şişlerinin inişi gibi saplanırken yanına vardım.
وَمِنْهُ: صِيصَةُ الدِّيكِ الَّتِي فِي رِجْلِهِ. وَصَيَاصِي الْبَقَرِ قُرُونُهَا، لِأَنَّهَا تَمْتَنِعُ بِهَا. وَرُبَّمَا كَانَتْ تُرَكَّبُ فِي الرِّمَاحِ مَكَانَ الاسنة، ويقال: جذ الله صيصية، أَيْ أَصْلَهُ (وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقاً تَقْتُلُونَ)
Yine horozun ayağındaki mahmuza da bundan dolayı saysa denilmiştir. Sığırların boynuzlarına da kendilerini onlarla savundukları için sayâsî denir; bazen bu boynuzlar mızraklara temren yerine takılırdı. 'Cezzellâhu saysıyetehû (جَذَّ اللَّهُ صَيْصِيَتَهُ)' denilir ki 'Allah onun kökünü kazısın' demektir. (Ve kazefe fî kulûbihimür-ru'be ferîkan taktülûn { وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقاً تَقْتُلُونَ } “ve kalplerine korku saldı; bir kısmını öldürüyordunuz”)
وَهُمُ الرِّجَالُ. (وَتَأْسِرُونَ فَرِيقاً) وَهُمُ النِّسَاءُ وَالذُّرِّيَّةُ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ. (وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيارَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ وَأَرْضاً لَمْ تَطَؤُها) بعد. قال يزيد ابن رُومَانَ وَابْنُ زَيْدٍ وَمُقَاتِلٌ: يَعْنِي حُنَيْنَ، وَلَمْ يَكُونُوا نَالُوهَا، فَوَعَدَهُمُ اللَّهُ إِيَّاهَا. وَقَالَ قَتَادَةُ: كُنَّا نَتَحَدَّثُ أَنَّهَا مَكَّةُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: هِيَ فَارِسُ وَالرُّومُ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: كُلُّ أَرْضٍ تُفْتَحُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ." وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيراً" فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: عَلَى مَا أَرَادَ بِعِبَادِهِ مِنْ نِقْمَةٍ أَوْ عَفْوٍ قَدِيرٌ، قاله مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ. الثَّانِي: عَلَى مَا أَرَادَ أن يفتحه
Bunlar erkeklerdir. { وَتَأْسِرُونَ فَرِيقاً } “Bir kısmını da esir alıyordunuz.” Bunlar da daha önce geçtiği üzere kadınlar ve çocuklardır. { وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيارَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ وَأَرْضاً لَمْ تَطَؤُها } “Onların yerlerini, yurtlarını, mallarını ve henüz ayak basmadığınız toprakları da size miras bıraktı.” Henüz [ayak basmadığınız]. Yezîd b. Rûmân, İbn Zeyd ve Mukâtil şöyle demişlerdir: [Bununla] Huneyn kastedilmektedir; orayı henüz elde etmemişlerdi, Allah da orayı onlara vadetti. Katâde ise şöyle demiştir: Biz [kendi aramızda] bunun Mekke olduğunu konuşurduk. el-Hasan: “O, Fars ve Rum [topraklarıdır]” demiştir. İkrime de: “Kıyamet gününe kadar fethedilecek olan her topraktır” demiştir. { وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيراً } “Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir.” [ifadesi] hakkında iki görüş vardır: Birincisi; kulları hakkında dilediği ceza veya affa güç yetirendir; bunu Muhammed b. İshâk söylemiştir. İkincisi; fethetmesini dilediği
مِنَ الْحُصُونِ وَالْقُرَى قَدِيرٌ، قَالَهُ النَّقَّاشُ. وَقِيلَ: (وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ) مِمَّا وَعَدَكُمُوهُ (قَدِيراً) لَا تُرَدُّ قُدْرَتُهُ وَلَا يَجُوزُ عَلَيْهِ الْعَجْزُ تَعَالَى. وَيُقَالُ: تَأْسِرُونَ وَتَأْسُرُونَ (بِكَسْرِ السِّينِ وضمها) حكاه الفراء.
kale ve beldelere kadirdir; bunu en-Nakkâş söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: (Ve kânallâhu alâ külli şey'in { وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ }) size vadettiği her şeye (kadîrâ { قَدِيراً }) kadirdir; O'nun kudreti geri çevrilemez ve Yüce Allah hakkında acziyet caiz olmaz. [Arapçada] sîn harfinin kesresi ve dammesiyle 'Te'sirûne (تَأْسِرُونَ)' ve 'Te'surûne (تَأْسُرُونَ)' denilir; bunu el-Ferrâ rivayet etmiştir.
[سورة الأحزاب (٣٣): الآيات ٢٨ الى ٢٩]
[el-Ahzâb Suresi (33): Âyetler 28-29]
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها فَتَعالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَراحاً جَمِيلاً (٢٨) وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِناتِ مِنْكُنَّ أَجْراً عَظِيماً (٢٩)
{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها فَتَعالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَراحاً جَمِيلاً (٢٨) وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِناتِ مِنْكُنَّ أَجْراً عَظِيماً (٢٩) } “Ey Peygamber! Eşlerine şöyle de: 'Eğer dünya hayatını ve onun süsünü istiyorsanız, gelin size boşanma bedellerinizi vereyim ve sizi güzellikle salıvereyim. Eğer Allah'ı, Resûlünü ve ahiret yurdunu istiyorsanız, bilin ki Allah, içinizden güzel davrananlara büyük bir mükafat hazırlamıştır.'” (28-29)
فِيهِ ثَمَانِي مَسَائِلَ: الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ) قَالَ عُلَمَاؤُنَا: هَذِهِ الْآيَةُ مُتَّصِلَةٌ بِمَعْنَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ الْمَنْعِ مِنْ إِيذَاءِ النَّبِيِّ ﷺ، وَكَانَ قَدْ تَأَذَّى بِبَعْضِ الزَّوْجَاتِ. قِيلَ: سَأَلْنَهُ شَيْئًا مِنْ عَرَضِ الدُّنْيَا. وَقِيلَ: زِيَادَةً فِي النَّفَقَةِ. وَقِيلَ: آذَيْنَهُ بِغَيْرَةِ بَعْضِهِنَّ عَلَى بَعْضٍ. وَقِيلَ: أُمِرَ ﷺ بِتِلَاوَةِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَيْهِنَّ وَتَخْيِيرِهِنَّ بَيْنَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّ مَنْ مَلَكَ زَوْجَةً فَلَيْسَ عَلَيْهِ تَخْيِيرُهَا. أُمِرَ ﷺ أَنْ يُخَيِّرَ نِسَاءَهُ فَاخْتَرْنَهُ. وَجُمْلَةُ ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ خَيَّرَ النَّبِيَّ ﷺ بَيْنَ أَنْ يَكُونَ نَبِيًّا مَلَكًا وَعَرَضَ عَلَيْهِ مَفَاتِيحَ خَزَائِنِ الدُّنْيَا، وَبَيْنَ أَنْ يَكُونَ نَبِيًّا مِسْكِينًا، فَشَاوَرَ جِبْرِيلَ فَأَشَارَ عَلَيْهِ بِالْمَسْكَنَةِ فَاخْتَارَهَا، فَلَمَّا اخْتَارَهَا وَهِيَ أَعْلَى الْمَنْزِلَتَيْنِ، أَمَرَهُ اللَّهُ ﷿ أَنْ يُخَيِّرَ زَوْجَاتِهِ، فَرُبَّمَا كَانَ فِيهِنَّ مَنْ يَكْرَهُ الْمُقَامَ مَعَهُ عَلَى الشِّدَّةِ تَنْزِيهًا لَهُ. وَقِيلَ: إِنَّ السَّبَبَ الَّذِي أُوجِبَ التَّخْيِيرُ لِأَجْلِهِ، أَنَّ امْرَأَةً مِنْ أَزْوَاجِهِ سَأَلَتْهُ أَنْ يَصُوغَ لَهَا حَلْقَةً مِنْ ذَهَبٍ، فَصَاغَ لَهَا حَلْقَةً مِنْ فِضَّةٍ وَطَلَاهَا بِالذَّهَبِ- وَقِيلَ بِالزَّعْفَرَانِ- فَأَبَتْ إِلَّا أَنْ تَكُونَ مِنْ ذَهَبٍ، فَنَزَلَتْ آيَةُ التَّخْيِيرِ فَخَيَّرَهُنَّ، فَقُلْنَ اخْتَرْنَا اللَّهَ وَرَسُولَهُ. وَقِيلَ: إِنَّ وَاحِدَةً مِنْهُنَّ اخْتَارَتِ الْفِرَاقَ. فَاللَّهُ أَعْلَمُ. رَوَى الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ- وَاللَّفْظُ لِمُسْلِمٍ- عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: دَخَلَ أَبُو بَكْرٍ يَسْتَأْذِنُ رَسُولَ اللَّهِ
Bu ayette sekiz mesele vardır: Birinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: (Yâ eyyühen-nebiyyü kul li-ezvâcike { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ } “Ey Peygamber! Eşlerine şöyle de”) kavli. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyet verilmesinin yasaklanmasına dair daha önce geçen hususun anlamıyla bağlantılıdır; zira bazı eşleri sebebiyle eziyet görmüştü. Denildi ki: Ondan dünya malından bir şeyler istemişlerdi. Denildi ki: Nafakada artış istemişlerdi. Denildi ki: Birbirlerine olan kıskançlıklarıyla ona eziyet vermişlerdi. Denildi ki: sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu ayeti onlara okuması ve onları dünya ile ahiret arasında muhayyer bırakması emredildi. İmam Şâfiî rahimehullâhu teâlâ şöyle demiştir: Bir kimse bir hanıma sahip olduğunda onu muhayyer bırakmak zorunda değildir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e eşlerini muhayyer bırakması emredildi ve onlar da onu seçtiler. Bütün bunların özü şudur: Allah Teâlâ, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i hükümdar bir peygamber olmak -ki dünya hazinelerinin anahtarları kendisine sunulmuştu- ile yoksul bir peygamber olmak arasında muhayyer bıraktı; o da Cibrîl ile istişare etti, Cibrîl ona yoksulluğu işaret etti, o da bunu seçti. İki makamın en üstünü olan bu hâli seçince, Allah Azze ve Celle ona eşlerini muhayyer bırakmasını emretti; zira eşleri arasında onunla birlikte bu darlık ve sıkıntı içinde yaşamayı istemeyen bulunabilirdi, [bu da] onu tenzih etmek içindi. Denildi ki: Muhayyer bırakmanın vacip kılınış sebebi, eşlerinden bir kadının ondan altından bir bilezik yapmasını istemesiydi; o da ona gümüşten bir bilezik yaptı ve üzerini altınla -bir rivayette za'feranla- kapladı; ancak kadın ille de altından olmasını istedi. Bunun üzerine muhayyer kılma ayeti indi ve onları serbest bıraktı, onlar da Allah'ı ve Resûlünü seçtiklerini söylediler. İçlerinden birinin ayrılığı seçtiği de söylenmiştir; doğrusunu Allah bilir. Buhârî ve Müslim -lafız Müslim'e aittir- Câbir b. Abdullah'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Ebû Bekir, Resûlullah
صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَوَجَدَ النَّاسَ جُلُوسًا بِبَابِهِ لَمْ يُؤْذَنْ لِأَحَدٍ مِنْهُمْ، قَالَ: فَأُذِنَ لِأَبِي بَكْرٍ فَدَخَلَ، ثُمَّ جَاءَ عُمَرُ فَاسْتَأْذَنَ فَأُذِنَ لَهُ، فَوَجَدَ النَّبِيَّ ﷺ جَالِسًا حَوْلَهُ نِسَاؤُهُ وَاجِمًا سَاكِتًا. قَالَ:- فَقَالَ وَاللَّهِ لَأَقُولَنَّ شَيْئًا أُضْحِكُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، لَوْ رَأَيْتَ بِنْتَ خَارِجَةَ سَأَلَتْنِي النَّفَقَةَ فَقُمْتُ إِلَيْهَا فَوَجَأْتُ عُنُقَهَا، فَضَحِكَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَقَالَ:" هُنَّ حَوْلِي كَمَا تَرَى يَسْأَلْنَنِي النَّفَقَةَ) فَقَامَ أَبُو بَكْرٍ إِلَى عَائِشَةَ يَجَأُ عُنُقَهَا، وَقَامَ عُمَرُ إِلَى حَفْصَةَ يَجَأُ عُنُقَهَا، كِلَاهُمَا يَقُولُ: تَسْأَلْنَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ مَا لَيْسَ عِنْدَهُ!! فَقُلْنَ: وَاللَّهِ لَا نَسْأَلُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ شَيْئًا أَبَدًا لَيْسَ عِنْدَهُ. ثُمَّ اعْتَزَلَهُنَّ شَهْرًا أَوْ تِسْعًا وَعِشْرِينَ. ثُمَّ نَزَلَتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ:" يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ"- حَتَّى بَلَغَ-" لِلْمُحْسِناتِ مِنْكُنَّ أَجْراً عَظِيماً". قَالَ: فَبَدَأَ بِعَائِشَةَ فَقَالَ: (يَا عَائِشَةُ، إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَعْرِضَ عَلَيْكِ أَمْرًا أُحِبُّ أَلَّا تَعْجَلِي فِيهِ حَتَّى تَسْتَشِيرِي أَبَوَيْكِ) قَالَتْ: وَمَا هُوَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ فَتَلَا عَلَيْهَا الْآيَةَ. قَالَتْ: أَفِيكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَسْتَشِيرُ أَبَوَيَّ! بَلْ أَخْتَارُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ، وَأَسْأَلُكَ أَلَّا تُخْبِرَ أَمْرَأَةً مِنْ نِسَائِكَ بِالَّذِي قُلْتُ. قَالَ: (لَا تَسْأَلُنِي امْرَأَةٌ مِنْهُنَّ إِلَّا أَخْبَرْتُهَا، إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَبْعَثْنِي مُعَنِّتًا وَلَا مُتَعَنِّتًا وَلَكِنْ بَعَثَنِي مُعَلِّمًا مُيَسِّرًا (. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِتَخْيِيرِ أَزْوَاجِهِ بَدَأَ بِي فَقَالَ:) يَا عَائِشَةُ، إِنِّي ذَاكِرٌ لَكِ أَمْرًا فَلَا عَلَيْكِ أَلَّا تَسْتَعْجِلِي حَتَّى تَسْتَأْمِرِي أَبَوَيْكِ) قَالَتْ: وَقَدْ عَلِمَ أَنَّ أَبَوَيَّ لَمْ يَكُونَا لِيَأْمُرَانِي بِفِرَاقِهِ، قَالَتْ ثُمَّ قَالَ: (إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ:" يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها فَتَعالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَراحاً جَمِيلًا- حَتَّى بَلَغَ-" لِلْمُحْسِناتِ مِنْكُنَّ أَجْراً عَظِيماً" فَقُلْتُ: أَفِي هَذَا أَسْتَأْمِرُ أَبَوَيَّ! فَإِنِّي أُرِيدُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ، وَفَعَلَ أَزْوَاجُ النَّبِيِّ ﷺ مثل مَا فَعَلَتْ. قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. قَالَ الْعُلَمَاءَ: وَأَمَّا أَمْرُ النَّبِيِّ ﷺ عَائِشَةَ أَنْ تُشَاوِرَ أَبَوَيْهَا لِأَنَّهُ كَانَ يُحِبُّهَا، وَكَانَ يَخَافُ أَنْ يَحْمِلَهَا فَرْطُ الشَّبَابِ عَلَى أَنْ تَخْتَارَ فِرَاقَهُ، وَيَعْلَمَ مِنْ أَبَوَيْهَا أَنَّهُمَا لَا يُشِيرَانِ عَلَيْهَا بِفِرَاقِهِ.
sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girmek için izin istemeye geldi; insanların kapısında oturduklarını ve hiçbirine izin verilmediğini gördü. [Câbir] dedi ki: Ebû Bekir'e izin verildi ve içeri girdi; sonra Ömer gelip izin istedi, ona da izin verildi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i, etrafında eşleri olduğu halde üzgün ve suskun bir vaziyette otururken buldu. [Ömer] dedi ki: 'Kendi kendime: Vallahi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i güldürecek bir şey söyleyeceğim' dedim ve: 'Ey Allah'ın Resûlü, Hârice'nin kızını [eşimi] bir görseydin; benden nafaka istedi, ben de kalkıp onun boynuna vurdum' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem güldü ve: (Gördüğün gibi onlar da etrafımda benden nafaka istiyorlar) buyurdu. Hemen Ebû Bekir Âişe'nin boynuna vurmak için, Ömer de Hafsa'nın boynuna vurmak için kalktı; ikisi de: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den yanında olmayan şeyi mi istiyorsunuz!' diyordu. Eşleri: 'Vallahi bundan böyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den yanında olmayan hiçbir şeyi asla istemeyeceğiz' dediler. Sonra [Peygamber] onlardan bir ay yahut yirmi dokuz gün ayrı kaldı. Ardından şu ayet ona indi: "Yâ eyyühen-nebiyyü kul li-ezvâcike { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ } -'lil-muhsinâti minkünne ecren azîmâ { لِلْمُحْسِناتِ مِنْكُنَّ أَجْراً عَظِيماً }'ya kadar-". [Câbir] dedi ki: [Peygamber] Âişe'den başlayarak şöyle buyurdu: (Ey Âişe! Sana bir mesele açmak istiyorum, anne ve babana danışıncaya kadar bu konuda acele etmemeni arzu ederim). Âişe: 'Nedir o ey Allah'ın Resûlü?' dedi. Peygamber ona ayeti okudu. Âişe: 'Senin hakkında mı anne babama danışacağım ey Allah'ın Resûlü! Bilakis ben Allah'ı, Resûlünü ve ahiret yurdunu seçiyorum; senden bu söylediğimi hanımlarından hiçbirine haber vermemeni rica ediyorum' dedi. [Peygamber]: (Onlardan herhangi bir kadın bana sorarsa mutlaka haber veririm; zira Allah beni zorlaştırıcı ve yanıltıcı olarak değil, bir öğretici ve kolaylaştırıcı olarak gönderdi) buyurdu. Tirmizî, Âişe radıyallâhu anhâ'dan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e eşlerini muhayyer bırakması emredildiğinde benden başladı ve şöyle buyurdu: (Ey Âişe, sana bir meseleden bahsedeceğim; anne babana danışıncaya kadar acele etmemende senin için bir sakınca yoktur). [Âişe] dedi ki: O, anne babamın beni ondan ayrılmaya teşvik etmeyeceğini elbette biliyordu. Dedi ki: Sonra şöyle buyurdu: (Şüphesiz Allah şöyle buyuruyor: "Yâ eyyühen-nebiyyü kul li-ezvâcike in küntünne türidnel-hayâted-dünyâ ve zînetehâ fe-teâleyne ümetti'künne ve üserrihkünne serâhan cemîlâ { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها فَتَعالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَراحاً جَمِيلًا } -'lil-muhsinâti minkünne ecren azîmâ { لِلْمُحْسِناتِ مِنْكُنَّ أَجْراً عَظِيماً }'ya kadar-"). Ben de: 'Bunun hakkında mı anne babama danışacağım! Ben kesinlikle Allah'ı, Resûlünü ve ahiret yurdunu istiyorum' dedim. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in diğer eşleri de benim yaptığımın aynısını yaptılar. [Tirmizî] dedi ki: Bu, hasen-sahih bir hadistir. Âlimler şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Âişe'ye anne babasıyla istişare etmesini emretmesi, onu sevdiğinden ve gençliğin getirdiği toyluk sebebiyle kendisinden ayrılmayı seçmesinden korktuğundan ve anne babasının ona ayrılığı tavsiye etmeyeceğini bildiğinden ötürüdür.
الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ لِأَزْواجِكَ) كَانَ لِلنَّبِيِّ ﷺ أَزْوَاجٌ، مِنْهُنَّ مَنْ دَخَلَ بِهَا، وَمِنْهُنَّ مَنْ عَقَدَ عَلَيْهَا وَلَمْ يَدْخُلْ بِهَا، وَمِنْهُنَّ مَنْ خَطَبَهَا فَلَمْ يُتِمَّ نِكَاحَهُ مَعَهَا. فَأَوَّلُهُنَّ: خَدِيجَةُ بِنْتُ خُوَيْلِدِ بْنِ أَسَدِ بْنِ عَبْدِ الْعُزَّى بْنِ قُصَيِّ بْنِ كِلَابٍ. وَكَانَتْ قَبْلَهُ عِنْدَ أَبِي هَالَةَ وَاسْمُهُ زُرَارَةُ بْنُ النَّبَّاشِ الْأَسَدِيُّ، وَكَانَتْ قَبْلَهُ عِنْدَ عَتِيقِ بْنِ عَائِذٍ، وَلَدَتْ مِنْهُ غُلَامًا اسْمُهُ عَبْدُ مَنَافٍ. وَوَلَدَتْ مِنْ أَبِي هَالَةَ هِنْدَ بْنَ أَبِي هَالَةَ، وَعَاشَ إِلَى زَمَنِ الطَّاعُونِ فَمَاتَ فِيهِ. وَيُقَالُ: إِنَّ الَّذِي عَاشَ إِلَى زَمَنِ الطَّاعُونِ هِنْدُ بْنُ هِنْدٍ، وَسُمِعَتْ نَادِبَتُهُ تقول حين مات: وا هند بن هنداه، وا ربيب رَسُولِ
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: (Kul li-ezvâcike { قُلْ لِأَزْواجِكَ } “Eşlerine şöyle de”) kavli. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşleri vardı; bunlardan zifafa girdiği kimseler olduğu gibi, nikâh akdi yapıp zifafa girmediği ve dünür olup da nikâhını tamamlamadığı kadınlar da vardı. Onların ilki: Hadîce bint Huveylid b. Esed b. Abdiluzzâ b. Kusayy b. Kilâb'dır. Ondan önce Ebû Hâle'nin -ki adı Zürâre b. en-Nebbâş el-Esedî'dir- nikâhı altındaydı. Ondan önce de Atîk b. Âiz'in nikâhındaydı; ondan Abdümenâf adında bir erkek çocuğu doğurmuştu. Ebû Hâle'den de Hind b. Ebî Hâle'yi dünyaya getirmişti ki o tâûn (veba) zamanına kadar yaşayıp onda vefat etmiştir. Tâûn zamanına kadar yaşayanın Hind b. Hind olduğu da söylenir. O vefat ettiğinde ağıtçısının şöyle dediği duyulmuştur: 'Vah Hind b. Hind'e! Vah Resûlullah'ın
اللَّهِ. وَلَمْ يَتَزَوَّجْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى خَدِيجَةَ غَيْرَهَا حَتَّى مَاتَتْ. وَكَانَتْ يَوْمَ تَزَوَّجَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِنْتَ أَرْبَعِينَ سَنَةً، وَتُوُفِّيَتْ بَعْدَ أَنْ مَضَى مِنَ النُّبُوَّةِ سَبْعُ سِنِينَ، وَقِيلَ: عَشْرٌ. أَوْ كَانَ لَهَا حِينَ تُوُفِّيَتْ خَمْسٌ وَسِتُّونَ سَنَةً. وَهِيَ أَوَّلُ امْرَأَةٍ آمَنَتْ بِهِ. وَجَمِيعُ أَوْلَادِهِ مِنْهَا غَيْرَ إِبْرَاهِيمَ. قَالَ حَكِيمُ بْنُ حِزَامٍ: تُوُفِّيَتْ خَدِيجَةُ فَخَرَجْنَا بِهَا مِنْ مَنْزِلِهَا حَتَّى دَفَنَّاهَا بِالْحَجُونِ، وَنَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي حُفْرَتِهَا، وَلَمْ تَكُنْ يَوْمَئِذٍ سُنَّةُ الْجِنَازَةِ الصَّلَاةَ عَلَيْهَا. وَمِنْهُنَّ: سَوْدَةُ بِنْتُ زَمْعَةَ بْنِ قَيْسِ بْنِ عَبْدِ شَمْسٍ الْعَامِرِيَّةُ، أَسْلَمَتْ قَدِيمًا وَبَايَعَتْ، وَكَانَتْ عِنْدَ ابْنِ عَمٍّ لَهَا يُقَالُ لَهُ السَّكْرَانُ بْنُ عَمْرٍو، وَأَسْلَمَ أَيْضًا، وَهَاجَرَا جَمِيعًا إِلَى أَرْضِ الْحَبَشَةِ فِي الْهِجْرَةِ الثَّانِيَةِ، فَلَمَّا قَدِمَا مَكَّةَ مَاتَ زَوْجُهَا. وَقِيلَ: مَاتَ بِالْحَبَشَةِ، فَلَمَّا حَلَّتْ خَطَبَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَتَزَوَّجَهَا وَدَخَلَ بِهَا بِمَكَّةَ، وَهَاجَرَ بِهَا إِلَى الْمَدِينَةِ، فَلَمَّا كَبِرَتْ أَرَادَ طَلَاقَهَا فَسَأَلَتْهُ أَلَّا يَفْعَلَ وَأَنْ يَدَعَهَا فِي نِسَائِهِ، وَجَعَلَتْ لَيْلَتَهَا لِعَائِشَةَ حَسْبَمَا هُوَ مَذْكُورٌ فِي الصَّحِيحِ فَأَمْسَكَهَا، وَتُوُفِّيَتْ بِالْمَدِينَةِ فِي شَوَّالَ سَنَةَ أَرْبَعٍ وَخَمْسِينَ. وَمِنْهُنَّ: عَائِشَةُ بِنْتُ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ، وَكَانَتْ مُسَمَّاةٌ لِجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، فَخَطَبَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، دَعْنِي أَسُلُّهَا مِنْ جُبَيْرٍ سَلًّا رَفِيقًا، فَتَزَوَّجَهَا رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِمَكَّةَ قَبْلَ الْهِجْرَةِ بِسَنَتَيْنِ، وقيل بثلاث سنين، وبنى بها بالمدينة
...b. Abdill]ah. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Hadîce vefat edinceye kadar onun üzerine başka biriyle evlenmedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisiyle evlendiği gün o kırk yaşındaydı; peygamberliğin üzerinden yedi yıl geçtikten sonra -on yıl da denmiştir- vefat etti. Yahut vefat ettiğinde altmış beş yaşındaydı. O, kendisine iman eden ilk kadındır. İbrâhim hariç bütün çocukları ondandır. Hakîm b. Hizâm şöyle demiştir: "Hadîce vefat edince onu evinden çıkardık ve nihayet Hacûn'a defnettik. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onun kabrine indi. O günlerde cenaze namazı kılınması sünneti henüz yoktu." Eşlerinden biri de: Sevde bint Zem'a b. Kays b. Abdişems el-Âmiriyye'dir. Erken dönemde İslâm'a girdi ve biat etti. Kendisinin es-Sekrân b. Amr adındaki bir amcazadesinin nikâhı altındaydı; o da Müslüman olmuştu. İkisi birlikte ikinci hicrette Habeşistan topraklarına hicret ettiler. Mekke'ye döndüklerinde kocası vefat etti. Habeşistan'da vefat ettiği de söylenmiştir. İddeti bitince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona talip oldu; onunla evlendi ve Mekke'de zifafa girdi. Onunla Medine'ye hicret etti. [Sevde] yaşlanınca [Peygamber] onu boşamak istedi; bunun üzerine o, böyle yapmamasını, kendisini eşleri arasında bırakmasını rica etti ve Sahîh'te zikredildiği üzere kendi gecesini Âişe'ye bağışladı; [Peygamber de] onu nikâhında tuttu. Medine'de hicrî elli dört yılının Şevval ayında vefat etti. Eşlerinden biri de: Âişe bint Ebî Bekr es-Sıddîk'tır. Cübeyr b. Mut'ım için adı konulmuş [söz kesilmiş] idi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona talip olunca Ebû Bekir: "Ey Allah'ın Resûlü! Müsaade et de onu Cübeyr'den güzellikle ve incitmeden ayırayım" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla Mekke'de hicretten iki yıl önce -üç yıl önce de denmiştir- evlendi ve Medine'de zifafa girdi.
وَهِيَ بِنْتُ تِسْعٍ، وَبَقِيَتْ عِنْدَهُ تِسْعَ سِنِينَ، وَمَاتَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهِيَ بنت ثمان عَشْرَةَ، وَلَمْ يَتَزَوَّجْ بِكْرًا غَيْرَهَا، وَمَاتَتْ سَنَةَ تِسْعٍ وَخَمْسِينَ، وَقِيلَ ثَمَانٍ وَخَمْسِينَ. وَمِنْهُنَّ: حَفْصَةُ بِنْتُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ الْقُرَشِيَّةُ الْعَدَوِيَّةُ، تَزَوَّجَهَا رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ طَلَّقَهَا، فَأَتَاهُ جِبْرِيلُ فَقَالَ: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكَ أَنْ تُرَاجِعَ حَفْصَةَ فَإِنَّهَا صَوَّامَةٌ قَوَّامَةٌ) فَرَاجَعَهَا. قَالَ الْوَاقِدِيُّ: وَتُوُفِّيَتْ فِي شَعْبَانَ سَنَةَ خَمْسٍ وَأَرْبَعِينَ فِي خِلَافَةِ مُعَاوِيَةَ، وَهِيَ ابْنَةُ سِتِّينَ سَنَةً .. وَقِيلَ: مَاتَتْ فِي خِلَافَةِ عُثْمَانَ بِالْمَدِينَةِ. وَمِنْهُنَّ: أُمُّ سَلَمَةَ، وَاسْمُهَا هِنْدُ بِنْتُ أَبِي أُمَيَّةَ الْمَخْزُومِيَّةُ وَاسْمُ أَبِي أُمَيَّةَ سُهَيْلٌ تَزَوَّجَهَا رسول الله ﷺ في لَيَالٍ بَقِينَ مِنْ شَوَّالَ سَنَةَ أَرْبَعٍ، زَوَّجَهَا مِنْهُ ابْنُهَا سَلَمَةُ عَلَى الصَّحِيحِ، وَكَانَ عُمْرُ ابْنِهَا صَغِيرًا، وَتُوُفِّيَتْ فِي سَنَةِ تِسْعٍ وَخَمْسِينَ. وَقِيلَ: سَنَةَ ثِنْتَيْنِ وَسِتِّينَ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ. وَصَلَّى عَلَيْهَا سَعِيدُ بْنُ زَيْدٍ. وَقِيلَ أَبُو هُرَيْرَةَ. وَقُبِرَتْ بِالْبَقِيعِ وَهِيَ ابْنَةُ أَرْبَعٍ وَثَمَانِينَ سَنَةً. وَمِنْهُنَّ، أُمُّ حَبِيبَةَ، وَاسْمُهَا رَمْلَةُ بِنْتُ أَبِي سُفْيَانَ. بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عمرو بن أمية الضميري إِلَى النَّجَاشِيِّ، لِيَخْطُبَ عَلَيْهِ أُمَّ حَبِيبَةَ فَزَوَّجَهُ إِيَّاهَا، وَذَلِكَ سَنَةَ سَبْعٍ مِنَ الْهِجْرَةِ، وَأَصْدَقَ النَّجَاشِيُّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَرْبَعَمِائَةِ دِينَارٍ، وَبَعَثَ بِهَا مَعَ شُرَحْبِيلَ بْنِ حَسَنَةَ، وَتُوُفِّيَتْ سَنَةَ أَرْبَعٍ وَأَرْبَعِينَ. وَقَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: كَانَتْ أُمُّ حَبِيبَةَ تَحْتَ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ جَحْشٍ فَمَاتَ بِأَرْضِ الْحَبَشَةِ عَلَى النَّصْرَانِيَّةِ، فَزَوَّجَهَا النَّجَاشِيُّ النَّبِيَّ ﷺ، وَأَمْهَرَهَا عَنْهُ أَرْبَعَةَ آلَافٍ، وَبَعَثَ بِهَا إِلَيْهِ مَعَ شُرَحْبِيلَ بْنِ حَسَنَةَ. وَمِنْهُنَّ: زَيْنَبُ بِنْتُ جَحْشِ بْنِ رِئَابٍ الْأَسَدِيَّةُ، وَكَانَ اسْمُهَا بَرَّةَ فَسَمَّاهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ زَيْنَبَ، وَكَانَ اسْمُ أَبِيهَا بُرَّةَ، فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، بَدِّلِ اسْمَ أَبِي فَإِنَّ الْبُرَّةَ حَقِيرَةٌ، فَقَالَ لَهَا النَّبِيُّ ﷺ: (لَوْ كَانَ أَبُوكِ مُؤْمِنًا سَمَّيْنَاهُ بِاسْمِ رَجُلٍ مِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ وَلَكِنِّي قَدْ سَمَّيْتُهُ جَحْشًا وَالْجَحْشُ مِنَ الْبُرَّةِ) ذَكَرَ هَذَا الْحَدِيثَ الدارقطني. تزوجها
O sırada dokuz yaşındaydı; onun yanında dokuz yıl kaldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde o on sekiz yaşındaydı. Ondan başka hiçbir bâkire ile evlenmemiştir. Hicrî elli dokuz -elli sekiz de denmiştir- yılında vefat etti. Eşlerinden biri de: Hafsa bint Ömer b. el-Hattâb el-Kureşiyye el-Adeviyye'dir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla evlendi, sonra onu boşadı; bunun üzerine Cibrîl gelip şöyle dedi: (Şüphesiz Allah sana Hafsa'yı geri almanı emrediyor; çünkü o çokça oruç tutan ve çokça namaz kılan bir kadındır). O da onu geri aldı. el-Vâkıdî dedi ki: Hicrî kırk beş yılında Şa'bân ayında, Muâviye'nin hilafetinde altmış yaşında vefat etti. Osman'ın hilafetinde Medine'de vefat ettiği de söylenmiştir. Eşlerinden biri de: Ümmü Seleme'dir; adı Hind bint Ebî Ümeyye el-Mahzûmiyye'dir, Ebû Ümeyye'nin adı ise Süheyl'dir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla hicrî dördüncü yılın Şevvâl ayından kalan gecelerinde evlendi. Sahih olan görüşe göre onu oğlu Seleme evlendirmiştir ve oğlunun yaşı küçüktü. Hicrî elli dokuz yılında vefat etti; altmış iki yılında vefat ettiği de söylenmiştir, ancak birincisi daha sahihtir. Cenaze namazını Saîd b. Zeyd -Ebû Hureyre de denmiştir- kıldırdı ve seksen dört yaşında iken Bakî' kabristanına defnedildi. Eşlerinden biri de: Ümmü Habîbe'dir; adı Remle bint Ebî Süfyân'dır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ümmü Habîbe'yi nikâhlamak üzere Amr b. Ümeyye ed-Damrî'yi Necâşî'ye gönderdi; o da onu evlendirdi. Bu hicretin yedinci yılındaydı. Necâşî, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem adına dört yüz dinar mehir verdi ve onu Şurahbîl b. Hasene ile birlikte gönderdi. Hicrî kırk dört yılında vefat etti. Dârekutnî şöyle demiştir: Ümmü Habîbe, Ubeydullah b. Cahş'ın nikâhı altındaydı; o Habeşistan topraklarında Hristiyan olarak öldü; bunun üzerine Necâşî onu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile evlendirdi, onun adına dört bin mehir verdi ve Şurahbîl b. Hasene ile birlikte ona gönderdi. Eşlerinden biri de: Zeyneb bint Cahş b. Riâb el-Esediyye'dir. Adı Berre idi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona Zeyneb adını verdi; babasının adı da Bürre idi. Dedi ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, babamın adını değiştir, çünkü Bürre değersiz bir isimdir.' Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: (Eğer baban mümin olsaydı, ona Ehl-i Beyt'imizden bir adamın ismini verirdik; fakat ben ona Cahş adını verdim; cahş da bürre cinsindendir) buyurdu. Bu hadisi Dârekutnî zikretmiştir. Onunla
رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِالْمَدِينَةِ فِي سَنَةِ خَمْسٍ مِنَ الْهِجْرَةِ، وَتُوُفِّيَتْ سَنَةَ عِشْرِينَ، وَهِيَ بِنْتُ ثَلَاثٍ وَخَمْسِينَ. وَمِنْهُنَّ: زَيْنَبُ بنت خذيمة بْنِ الْحَارِثِ [بْنِ عَبْدِ اللَّهِ] بْنِ عَمْرِو بن عبد مناف بن هلال ابن عَامِرِ بْنِ صَعْصَعَةَ الْهِلَالِيَّةُ، كَانَتْ تُسَمَّى فِي الْجَاهِلِيَّةِ أُمَّ الْمَسَاكِينِ، لِإِطْعَامِهَا إِيَّاهُمْ. تَزَوَّجَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي رَمَضَانَ عَلَى رَأْسِ وَاحِدٍ وَثَلَاثِينَ شَهْرًا مِنَ الْهِجْرَةِ، فَمَكَثَتْ عِنْدَهُ ثَمَانِيَةَ أَشْهُرٍ، وَتُوُفِّيَتْ فِي حَيَاتِهِ فِي آخِرِ رَبِيعٍ الْأَوَّلِ عَلَى رَأْسِ تِسْعَةٍ وَثَلَاثِينَ شَهْرًا، وَدُفِنَتْ بِالْبَقِيعِ. وَمِنْهُنَّ: جُوَيْرِيَةُ بِنْتُ الْحَارِثِ بْنِ أَبِي ضِرَارٍ الْخُزَاعِيَّةُ الْمُصْطَلِقِيَّةُ، أَصَابَهَا فِي غَزْوَةِ بَنِي الْمُصْطَلِقِ فَوَقَعَتْ فِي سَهْمِ ثَابِتِ بْنِ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ فَكَاتَبَهَا، فَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ كِتَابَتَهَا وَتَزَوَّجَهَا، وَذَلِكَ فِي شَعْبَانَ سَنَةَ سِتٍّ، وَكَانَ اسْمُهَا بَرَّةَ فَسَمَّاهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ جُوَيْرِيَةَ، وَتُوُفِّيَتْ فِي رَبِيعٍ الْأَوَّلِ سَنَةَ سِتٍّ وَخَمْسِينَ. وَقِيلَ: سَنَةَ خَمْسِينَ وَهِيَ ابْنَةُ خَمْسٍ وَسِتِّينَ. وَمِنْهُنَّ: صَفِيَّةُ بِنْتُ حُيَيِّ بْنِ أَخْطَبَ الْهَارُونِيَّةُ، سَبَاهَا النَّبِيُّ ﷺ يَوْمَ خَيْبَرَ وَاصْطَفَاهَا لِنَفْسِهِ، وَأَسْلَمَتْ وَأَعْتَقَهَا، وَجَعَلَ عِتْقَهَا صَدَاقَهَا. وَفِي الصَّحِيحِ: أَنَّهَا وَقَعَتْ فِي سَهْمِ دِحْيَةَ الْكَلْبِيِّ فَاشْتَرَاهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِسَبْعَةِ أَرْؤُسٍ، وماتت في سنة خمسين. وَقِيلَ: سَنَةَ اثْنَتَيْنِ وَخَمْسِينَ، وَدُفِنَتْ بِالْبَقِيعِ. وَمِنْهُنَّ: رَيْحَانَةُ بِنْتُ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ خُنَافَةَ مِنْ بَنِي النَّضِيرِ، سَبَاهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَعْتَقَهَا، وَتَزَوَّجَهَا فِي سَنَةِ سِتٍّ، وَمَاتَتْ مَرْجِعَهُ مِنْ حَجَّةِ الْوَدَاعِ، فَدَفَنَهَا بِالْبَقِيعِ. وَقَالَ الْوَاقِدِيُّ: مَاتَتْ سَنَةَ سِتَّ عَشْرَةَ وَصَلَّى عَلَيْهَا عُمَرُ. قَالَ أَبُو الْفَرَجِ الْجَوْزِيُّ: وَقَدْ سَمِعْتُ مَنْ يَقُولُ: إِنَّهُ كَانَ يَطَؤُهَا بِمِلْكِ الْيَمِينِ وَلَمْ يُعْتِقْهَا. قُلْتُ: وَلِهَذَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ لَمْ يَذْكُرْهَا أَبُو الْقَاسِمِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ السُّهَيْلِيُّ فِي عِدَادِ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'de hicretin beşinci yılında evlendi; hicrî yirmi yılında elli üç yaşında iken vefat etti. Eşlerinden biri de: Zeyneb bint Huzeyme b. el-Hâris [b. Abdillâh] b. Amr b. Abdimenâf b. Hilâl b. Âmir b. Sa'sa'a el-Hilâliyye'dir. Yoksulları doyurmasından ötürü Cahiliye döneminde 'Ümmü'l-Mesâkîn (Yoksulların Anası)' olarak adlandırılırdı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla hicretin otuz birinci ayının başında Ramazan ayında evlendi; onun yanında sekiz ay kaldı ve Peygamber'in sağlığında otuz dokuzuncu ayın başında Rebiülevvel ayının sonunda vefat etti ve Bakî' kabristanına defnedildi. Eşlerinden biri de: Cüveyriye bint el-Hâris b. Ebî Dırâr el-Huzâiyye el-Mustalıkıyye'dir. Benû'l-Mustalık gazvesinde esir düşmüştü; Sâbit b. Kays b. Şemmâs'ın hissesine düştü ve onunla mükâtebe (kurtulmalık) sözleşmesi yaptı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun bedelini ödedi ve onunla evlendi; bu hicretin altıncı yılı Şa'bân ayındaydı. Adı Berre idi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona Cüveyriye adını verdi. Hicrî elli altı yılında -elli yılında da denmiştir- altmış beş yaşında iken Rebiülevvel ayında vefat etti. Eşlerinden biri de: Safiyye bint Huyey b. Ahtab el-Hârûniyye'dir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber günü onu esir aldı ve kendisi için seçti. Müslüman oldu, onu azat etti ve azadını da mehri kıldı. Sahih'te: Dıhye el-Kelbî'nin hissesine düştüğü, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onu yedi can karşılığında satın aldığı geçer. Hicrî elli yılında -elli iki yılında da denmiştir- vefat etti ve Bakî' kabristanına defnedildi. Eşlerinden biri de: Benû Nadîr'den Reyhâne bint Zeyd b. Amr b. Hunâfe'dir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu esir aldı, azat etti ve hicretin altıncı yılında onunla evlendi. Vedâ Haccı'ndan dönüşünde vefat etti ve Bakî' kabristanına defnedildi. el-Vâkıdî: 'Hicrî on altı yılında vefat etti ve cenaze namazını Ömer kıldırdı' demiştir. Ebü'l-Ferec el-Cevzî: 'Onunla cariyelik yoluyla birlikte olduğunu ve onu azat etmediğini söyleyenleri işittim' demiştir. Derim ki: Bundan ötürü -Allah en doğrusunu bilir ya- Ebü'l-Kāsım Abdurrahman es-Süheylî onu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşleri arasında saymamıştır.
وَمِنْهُنَّ: مَيْمُونَةُ بِنْتُ الْحَارِثِ الْهِلَالِيَّةُ، تَزَوَّجَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِسَرِفَ عَلَى عَشَرَةِ أَمْيَالٍ مِنْ مَكَّةَ، وَذَلِكَ فِي سَنَةِ سَبْعٍ مِنَ الْهِجْرَةِ فِي عُمْرَةِ الْقَضِيَّةِ، وَهِيَ آخِرُ امْرَأَةٍ تَزَوَّجَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَقَدَّرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهَا مَاتَتْ فِي الْمَكَانِ الَّذِي بَنَى فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ
Eşlerinden biri de: Meymûne bint el-Hâris el-Hilâliyye'dir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla Mekke'ye on mil mesafedeki Serif mevkiinde evlendi; bu da hicretin yedinci yılında Kazâ Umresi esnasındaydı. O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in evlendiği en son kadındır. Allah Teâlâ onun, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisiyle zifafa girdiği
بِهَا، وَدُفِنَتْ هُنَالِكَ، وَذَلِكَ فِي سَنَةِ إِحْدَى وَسِتِّينَ. وَقِيلَ: ثَلَاثٍ وَسِتِّينَ. وَقِيلَ ثَمَانٍ وَسِتِّينَ. فَهَؤُلَاءِ الْمَشْهُورَاتُ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ، وَهُنَّ اللَّاتِي دَخَلَ بِهِنَّ، ﵅. فَأَمَّا من تزجهن وَلَمْ يَدْخُلْ بِهِنَّ فَمِنْهُنَّ: الْكِلَابِيَّةُ. وَاخْتَلَفُوا فِي اسْمِهَا، فَقِيلَ فَاطِمَةُ. وَقِيلَ عَمْرَةُ. وَقِيلَ الْعَالِيَةُ. قَالَ الزُّهْرِيُّ: تَزَوَّجَ فَاطِمَةَ بِنْتَ الضَّحَّاكِ الْكِلَابِيَّةَ فَاسْتَعَاذَتْ مِنْهُ فَطَلَّقَهَا، وَكَانَتْ تَقُولُ: أَنَا الشَّقِيَّةُ. تَزَوَّجَهَا فِي ذِي الْقَعْدَةِ سَنَةَ ثَمَانٍ مِنَ الْهِجْرَةِ، وَتُوُفِّيَتْ سَنَةَ سِتِّينَ. وَمِنْهُنَّ: أَسْمَاءُ بِنْتُ النُّعْمَانِ بْنِ الْجَوْنِ بْنِ الْحَارِثِ الْكِنْدِيَّةُ، وَهِيَ الْجَوْنِيَّةُ. قَالَ قَتَادَةُ: لَمَّا دَخَلَ عَلَيْهَا دَعَاهَا فَقَالَتْ: تَعَالَ أَنْتَ، فَطَلَّقَهَا. وَقَالَ غَيْرُهُ: هِيَ الَّتِي اسْتَعَاذَتْ مِنْهُ. وَفِي الْبُخَارِيِّ قَالَ: تَزَوَّجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أُمَيْمَةَ بِنْتَ شَرَاحِيلَ، فَلَمَّا أُدْخِلَتْ عَلَيْهِ بَسَطَ يَدَهُ إِلَيْهَا فَكَأَنَّهَا كَرِهَتْ ذَلِكَ، فَأَمَرَ أَبَا أُسَيْدٍ أَنْ يُجَهِّزَهَا وَيَكْسُوَهَا ثَوْبَيْنِ. وَفِي لَفْظٍ آخَرَ قَالَ أَبُو أُسَيْدٍ: أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِالْجَوْنِيَّةِ، فَلَمَّا دَخَلَ عَلَيْهَا قَالَ: (هَبِي لِي نَفْسَكِ) فَقَالَتْ: وَهَلْ تَهَبُ الْمَلِكَةُ نَفْسَهَا لِلسُّوقَةِ! فَأَهْوَى بِيَدِهِ لِيَضَعَهَا عَلَيْهَا لِتَسْكُنَ، فَقَالَتْ: أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ! فَقَالَ: (قَدْ عُذْتِ بِمَعَاذٍ) ثُمَّ خَرَجَ عَلَيْنَا فَقَالَ: (يَا أَبَا أُسَيْدٍ، اكْسُهَا رَازِقِيَّيْنِ وَأَلْحِقْهَا بِأَهْلِهَا). وَمِنْهُنَّ: قُتَيْلَةُ بِنْتُ قَيْسٍ، أُخْتُ الْأَشْعَثِ بْنِ قَيْسٍ، زوجها إياه الأشعث، ثم أنصرف إلى حضر موت، فَحَمَلَهَا إِلَيْهِ فَبَلَغَهُ وَفَاةُ النَّبِيِّ ﷺ. فردها إلى بلاده، فارتد
ve oraya defnedildi. Bu da hicrî altmış bir yılındaydı. Altmış üç [yılında] olduğu da söylenmiştir; altmış sekiz [yılında] olduğu da söylenmiştir. İşte Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in meşhur olan ve kendileriyle zifafa girdiği eşleri bunlardır –Allah onlardan razı olsun–. Nikâhlayıp da zifafa girmediği hanımlara gelince, onlardan biri: el-Kilâbiyye'dir. İsmi hakkında ihtilaf etmişlerdir; Fâtıma olduğu söylenmiştir, Amre olduğu söylenmiştir, el-Âliye olduğu söylenmiştir. ez-Zührî şöyle demiştir: Fâtıma bint ed-Dahhâk el-Kilâbiyye ile evlendi; kadın ondan [Allah'a] sığındı, o da kendisini boşadı. Kadın sonraları: "Ben talihsiz biriyim!" derdi. Onunla hicretin sekizinci yılı Zilkade ayında evlendi; [kadın] hicrî altmış yılında vefat etti. Onlardan biri de: Esmâ bint en-Nu'mân b. el-Cevn b. el-Hâris el-Kindiyye'dir ki o el-Cevniyye'dir. Katâde şöyle demiştir: Yanına girdiğinde onu [kendisine] çağırdı, kadın: "Sen [buraya] gel!" dedi; bunun üzerine onu boşadı. Başkası ise: Ondan [Allah'a] sığınanın bu kadın olduğunu söylemiştir. Buhârî'de [şöyle] rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ümeyme bint Şerâhîl ile evlendi. Kadın yanına getirildiğinde ona doğru elini uzattı, kadın sanki bundan hoşlanmamış gibi davrandı; bunun üzerine Ebû Useyd'e onu techiz etmesini ve ona iki kat elbise giydirmesini emretti. Bir diğer lafızda ise Ebû Useyd şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e el-Cevniyye getirildi. Yanına girdiğinde: «هَبِي لِي نَفْسَكِ» «Kendini bana bağışla!» buyurdu. Kadın: "Hiç bir melike (soylu kadın) kendini halktan sıradan birine bağışlar mı!" dedi. Bunun üzerine [Peygamber] sakinleşsin diye elini üzerine koymak üzere uzattı; kadın: "Senden Allah'a sığınırım!" dedi. [Peygamber]: «قَدْ عُذْتِ بِمَعَاذٍ» «Gerçekten pek büyük bir sığınağa sığındın!» buyurdu. Sonra yanımıza çıkıp: «يَا أَبَا أُسَيْدٍ، اكْسُهَا رَازِقِيَّيْنِ وَأَلْحِقْهَا بِأَهْلِهَا» «Ey Ebû Useyd! Ona iki parça râzıkî elbise giydir ve onu ailesine ulaştır!» buyurdu. Onlardan biri de: el-Eş'as b. Kays'ın kız kardeşi Kuteyle bint Kays'tır. el-Eş'as onu [Peygamber'le] evlendirdi, sonra Hadramut'a döndü ve kadını ona getirmek üzere yola çıkardı; fakat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefat haberi kendisine ulaştı. Bunun üzerine onu kendi memleketine geri götürdü ve [el-Eş'as] dinden döndü
وَارْتَدَّتْ مَعَهُ. ثُمَّ تَزَوَّجَهَا عِكْرِمَةُ بْنُ أَبِي جَهْلٍ، فَوَجَدَ مِنْ ذَلِكَ أَبُو بَكْرٍ وَجْدًا شَدِيدًا. فَقَالَ لَهُ عُمَرُ: إِنَّهَا وَاللَّهِ مَا هِيَ مِنْ أَزْوَاجِهِ، مَا خَيَّرَهَا وَلَا حَجَّبَهَا. وَلَقَدْ بَرَّأَهَا اللَّهُ مِنْهُ بِالِارْتِدَادِ. وَكَانَ عُرْوَةُ يُنْكِرُ أَنْ يَكُونَ تَزَوَّجَهَا. وَمِنْهُنَّ: أُمُّ شَرِيكٍ الْأَزْدِيَّةُ، وَاسْمُهَا غُزَيَّةُ بِنْتُ جَابِرِ بْنِ حَكِيمٍ، وكانت قبله عند أبي بكر ابن أَبِي سَلْمَى، فَطَلَّقَهَا النَّبِيُّ ﷺ وَلَمْ يَدْخُلْ بِهَا. وَهِيَ الَّتِي وَهَبَتْ نَفْسَهَا. وَقِيلَ: إِنَّ الَّتِي وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ ﷺ خَوْلَةُ بِنْتُ حَكِيمٍ. ومنهن: خولة بنت الهذيل بْنِ هُبَيْرَةَ، تَزَوَّجَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَهَلَكَتْ قَبْلَ أَنْ تَصِلَ إِلَيْهِ. وَمِنْهُنَّ: شَرَافُ بِنْتُ خَلِيفَةَ، أُخْتُ دِحْيَةَ، تَزَوَّجَهَا وَلَمْ يَدْخُلْ بِهَا. وَمِنْهُنَّ لَيْلَى بِنْتُ الْخَطِيمِ، أُخْتُ قَيْسٍ، تَزَوَّجَهَا وَكَانَتْ غَيُورًا فَاسْتَقَالَتْهُ فَأَقَالَهَا. وَمِنْهُنَّ: عَمْرَةُ بِنْتُ مُعَاوِيَةَ الْكِنْدِيَّةُ، تَزَوَّجَهَا النَّبِيُّ ﷺ قَالَ الشَّعْبِيُّ: تَزَوَّجَ امرأة من كندة فجئ بِهَا بَعْدَ مَا مَاتَ. وَمِنْهُنَّ: ابْنَةُ جُنْدُبَ بْنِ ضَمْرَةَ الْجُنْدَعِيَّةُ. قَالَ بَعْضُهُمْ: تَزَوَّجَهَا رَسُولُ الله ﷺ. وَأَنْكَرَ بَعْضُهُمْ وُجُودَ ذَلِكَ. وَمِنْهُنَّ: الْغِفَارِيَّةُ. قَالَ بَعْضُهُمْ: تَزَوَّجَ امْرَأَةً مِنْ غِفَارٍ، فَأَمَرَهَا فَنَزَعَتْ ثِيَابَهَا فَرَأَى بَيَاضًا فَقَالَ: (الْحَقِي بِأَهْلِكِ) وَيُقَالُ: إِنَّمَا رَأَى الْبَيَاضَ بِالْكِلَابِيَّةِ. فَهَؤُلَاءِ اللَّاتِي، عَقَدَ عَلَيْهِنَّ وَلَمْ يَدْخُلْ بِهِنَّ، ﷺ. فَأَمَّا مَنْ خَطَبَهُنَّ فَلَمْ يَتِمَّ نِكَاحُهُ مَعَهُنَّ، وَمَنْ وَهَبَتْ لَهُ نَفْسَهَا: فَمِنْهُنَّ: أُمُّ هَانِئٍ بِنْتُ أَبِي طَالِبٍ، وَاسْمُهَا فَاخِتَةُ. خَطَبَهَا النَّبِيُّ ﷺ فَقَالَتْ: إِنِّي مرأة مصبية واعتذرت إليه فعذرها.
ve onunla birlikte irtidat etti (dinden döndü). Sonra onunla İkrime b. Ebî Cehil evlendi. Ebû Bekir bundan dolayı son derece üzüldü [ve rahatsız oldu]. Bunun üzerine Ömer ona şöyle dedi: "Vallahi o, onun eşlerinden değildir; [ne] onu muhayyer bıraktı ne de ona tesettürü emretti (hicap uyguladı). Allah irtidat sebebiyle onu ondan beri kılmıştır." Urve ise [İkrime'nin] onunla evlendiğini inkâr etmekteydi. Onlardan biri de: el-Ezdiyye olan Ümmü Şerîk'tir; adı Guzeyye bint Câbir b. Hakîm'dir. Kendisinden önce Ebû Bekr İbn Ebî Selmâ'nın nikâhı altındaydı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu zifafa girmeden boşadı. Kendini bağışlayan (hibe eden) kadın da odur. Kendini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bağışlayanın Havle bint Hakîm olduğu da söylenmiştir. Onlardan biri: Havle bint el-Hüzeyl b. Hübeyre'dir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla evlendi, kadın kendisine ulaşmadan önce vefat etti. Onlardan biri: Dıhye'nin kız kardeşi Şerâf bint Halîfe'dir; onunla evlendi fakat zifafa girmedi. Onlardan biri: Kays'ın kız kardeşi Leylâ bint el-Hatîm'dir; onunla evlendi, kadın çok kıskanç biriydi, bu sebeple ayrılmak istedi, [Peygamber de] onu serbest bıraktı. Onlardan biri: el-Kindiyye olan Amre bint Muâviye'dir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onunla evlendi. Şa'bî şöyle demiştir: "Kinde kabilesinden bir kadınla evlendi, kadın [Peygamber] vefat ettikten sonra getirildi." Onlardan biri: el-Cünde'iyye olan Cündeb b. Damre'nin kızıdır. Bazıları: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla evlendi" derken, bazıları ise böyle bir şeyin varlığını inkâr etmiştir. Onlardan biri: el-Gıfâriyye'dir. Bazıları şöyle demiştir: "Gıfâr kabilesinden bir kadınla evlendi; ona emretti, elbiselerini çıkardı, [vücudunda] bir beyazlık (alaca hastalığı) gördü ve: «Ailene dön» buyurdu." Beyazlığı el-Kilâbiyye'de gördüğü de söylenir. İşte bunlar, [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem'in nikâh kıyıp da zifafa girmediği kadınlardır. Kendilerine dünür olup da nikâhı tamamlanmayanlar ile nefsini ona hibe eden kimselere gelince: Onlardan biri: Adı Fâhite olan Ümmü Hâni' bint Ebî Tâlib'dir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona talip oldu, o ise: "Ben çocuklu bir kadınım" diyerek mazeret beyan etti, o da mazeretini kabul etti.
وَمِنْهُنَّ: ضُبَاعَةُ بِنْتُ عَامِرٍ. وَمِنْهُنَّ: صَفِيَّةُ بِنْتُ بَشَامَةَ بْنِ نَضْلَةَ، خَطَبَهَا النَّبِيُّ ﷺ وَكَانَ أَصَابَهَا سِبَاءٌ، فَخَيَّرَهَا النَّبِيِّ ﷺ، فَقَالَ: (إِنَّ شِئْتِ أَنَا وَإِنْ شِئْتِ زَوْجُكِ)؟ قَالَتْ: زَوْجِي. فَأَرْسَلَهَا، فَلَعَنَتْهَا بَنُو تَمِيمٍ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَمِنْهُنَّ: أُمُّ شَرِيكٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا. وَمِنْهُنَّ: لَيْلَى بِنْتُ الْخَطِيمِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا. وَمِنْهُنَّ: خَوْلَةُ بنت حكم بْنِ أُمَيَّةَ، وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ ﷺ فَأَرْجَأَهَا، فَتَزَوَّجَهَا عُثْمَانُ بْنُ مَظْعُونٍ. وَمِنْهُنَّ: جَمْرَةُ بِنْتُ الْحَارِثِ بْنِ عَوْفٍ الْمُرِّيِّ، خَطَبَهَا النَّبِيُّ ﷺ فَقَالَ أَبُوهَا: إِنَّ بِهَا سُوءًا وَلَمْ يَكُنْ بِهَا، فَرَجَعَ إِلَيْهَا أَبُوهَا وَقَدْ بَرِصَتْ، وَهِيَ أُمُّ شَبِيبِ بْنِ الْبَرْصَاءِ الشَّاعِرِ. وَمِنْهُنَّ: سَوْدَةُ الْقُرَشِيَّةُ، خَطَبَهَا رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَكَانَتْ مُصْبِيَةً. فَقَالَتْ: أَخَافَ أَنْ يَضْغُوَ صِبْيَتِي عِنْدَ رَأْسِكَ. فَحَمِدَهَا وَدَعَا لَهَا. وَمِنْهُنَّ: امْرَأَةٌ لَمْ يُذْكَرِ اسْمُهَا. قَالَ مُجَاهِدٌ: خَطَبَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ امْرَأَةٌ فَقَالَتْ: أَسْتَأْمِرُ أَبِي. فَلَقِيَتْ أَبَاهَا فَأَذِنَ لَهَا، فَلَقِيَتْ رسول الله ﷺ فقال: (قَدِ الْتَحَفْنَا لِحَافًا غَيْرَكِ). فَهَؤُلَاءِ جَمِيعُ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ. وَكَانَ لَهُ مِنَ السَّرَارِي سُرِّيَّتَانِ: مَارِيَةُ الْقِبْطِيَّةُ، وَرَيْحَانَةُ، فِي قَوْلِ قَتَادَةَ. وَقَالَ غَيْرُهُ: كَانَ لَهُ أَرْبَعٌ: مَارِيَةُ، وَرَيْحَانَةُ، وَأُخْرَى جَمِيلَةٌ أَصَابَهَا فِي السَّبْيِ، وجارية وهبتها له زينب بنت جحش.
Onlardan biri de Dubâa bint Âmir'dir. Onlardan biri de Safiyye bint Beşâme b. Nadle'dir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu istetmişti, kendisi esir düşmüştü. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu muhayyer bırakarak: «İstersen beni, istersen kocanı [seç]» buyurdu. O: "Kocamı" dedi; bunun üzerine onu serbest bıraktı. İbn Abbâs'ın belirttiğine göre Benî Temîm ona lanet etti. Onlardan biri de Ümmü Şerîk'tir; zikri daha önce geçmişti. Onlardan biri de Leylâ bintü'l-Hatîm'dir; zikri daha önce geçmişti. Onlardan biri de Havle bint Hakem b. Ümeyye'dir; kendisini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe etmişti, o da onu bekletti; ardından onunla Osmân b. Maz'ûn evlendi. Onlardan biri de Cemre bintü'l-Hâris b. Avf el-Mürrî'dir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu istetti. Babası: "Onda bir kusur (hastalık) var" dedi, hâlbuki onda hiçbir şey yoktu. Babası kadının yanına döndüğünde onun alaca hastalığına yakalandığını gördü; o, şair Şebîb b. el-Barsa'nın annesidir. Onlardan biri de Kureyşli Sevde'dir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu istetti, kendisi çocuklu bir kadındı. Kadın: "Çocuklarımın başucunda ağlaşıp gürültü yapmalarından korkarım" dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] onu övdü ve ona dua etti. Onlardan biri de ismi zikredilmeyen bir kadındır. Mücâhid şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir kadını istetti; kadın: "Babama danışayım" dedi. Babasıyla görüştü, babası ona izin verdi. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile karşılaştı; Resûlullah: «Biz senden başka bir örtüye büründük (başka biriyle evlendik)» buyurdu. İşte bunlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşlerinin tamamıdır. Katâde'nin kavline göre iki de cariyesi vardı: Mâriye el-Kıbtiyye ve Reyhâne. Başkası ise şöyle demiştir: Dört cariyesi vardı: Mâriye, Reyhâne, esirler arasından payına düşen güzel bir başkası ve Zeyneb bint Cahş'ın kendisine hediye ettiği bir cariye.
الثالثة- قوله تعالى: (إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها) " إِنْ" شَرْطٌ، وَجَوَابُهُ" فَتَعالَيْنَ"، فَعَلَّقَ التَّخْيِيرَ عَلَى شَرْطٍ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّخْيِيرَ وَالطَّلَاقَ الْمُعَلَّقَيْنِ عَلَى شَرْطٍ صَحِيحَانِ، فَيُنْفَذَانِ وَيَمْضِيَانِ، خِلَافًا لِلْجُهَّالِ الْمُبْتَدِعَةِ الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا قَالَ لِزَوْجَتِهِ: أَنْتِ طَالِقٌ إِنْ دَخَلْتِ الدَّارَ، أَنَّهُ لَا يَقَعُ الطَّلَاقُ إِنْ دَخَلَتِ الدَّارَ، لِأَنَّ الطَّلَاقَ الشَّرْعِيَّ هُوَ الْمُنَجَّزُ فِي الْحَالِ لا غير. الرابعة- قوله تعالى: (فَتَعالَيْنَ) هُوَ جَوَابُ الشَّرْطِ، وَهُوَ فِعْلُ جَمَاعَةِ النساء، من قولك تعالى، وهو دعاء إلى الإقبال إليه يقال: تعال بِمَعْنَى أَقْبِلْ، وُضِعَ لِمَنْ لَهُ جَلَالَةٌ وَرِفْعَةٌ، ثُمَّ صَارَ فِي الِاسْتِعْمَالِ لِكُلِّ دَاعٍ إِلَى الْإِقْبَالِ، وَأَمَّا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ فَهُوَ عَلَى أَصْلِهِ، فَإِنَّ الدَّاعِيَ هُوَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (أُمَتِّعْكُنَّ) قَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ في المتعة في (البقرة). وقرى" أُمَتِّعُكُنَّ" بِضَمِّ الْعَيْنِ. وَكَذَا (وَأُسَرِّحْكُنَّ) بِضَمِّ الْحَاءِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ. وَالسَّرَاحُ الْجَمِيلُ: هُوَ أَنْ يَكُونَ طَلَاقًا لِلسُّنَّةِ مِنْ غَيْرِ ضِرَارٍ وَلَا مَنْعِ وَاجِبٍ لَهَا. الْخَامِسَةُ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي كَيْفِيَّةِ تَخْيِيرِ النَّبِيِّ ﷺ أَزْوَاجَهُ على قو لين: الْأَوَّلُ- أَنَّهُ خَيَّرَهُنَّ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى فِي الْبَقَاءِ عَلَى الزَّوْجِيَّةِ أَوِ الطَّلَاقِ، فَاخْتَرْنَ الْبَقَاءَ، قَالَتْهُ عَائِشَةُ وَمُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ وَالشَّعْبِيُّ وَابْنُ شِهَابٍ وربيعة. ومنهن مَنْ قَالَ: إِنَّمَا خَيَّرَهُنَّ بَيْنَ الدُّنْيَا فَيُفَارِقُهُنَّ، وَبَيْنَ الْآخِرَةِ فَيُمْسِكُهُنَّ، لِتَكُونَ لَهُنَّ الْمَنْزِلَةُ الْعُلْيَا كَمَا كَانَتْ لِزَوْجِهِنَّ، وَلَمْ يُخَيِّرْهُنَّ فِي الطَّلَاقِ، ذَكَرَهُ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ. وَمِنَ الصَّحَابَةِ عَلِيٌّ فِيمَا رَوَاهُ عَنْهُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ أَنَّهُ قَالَ لَمْ يُخَيِّرْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ نِسَاءَهُ إِلَّا بَيْنَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. قُلْتُ: الْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ، لِقَوْلِ عَائِشَةَ ﵂ لَمَّا سُئِلَتْ عَنِ الرَّجُلِ يُخَيِّرُ امْرَأَتَهُ فَقَالَتْ: قَدْ خَيَّرَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَفَكَانَ طَلَاقًا! فِي رِوَايَةٍ: فَاخْتَرْنَاهُ فَلَمْ يَعُدُّهُ طَلَاقًا وَلَمْ يَثْبُتْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَّا التَّخْيِيرُ الْمَأْمُورُ بَيْنَ الْبَقَاءِ وَالطَّلَاقِ، لِذَلِكَ قَالَ: (يَا عَائِشَةُ إِنِّي ذَاكِرٌ لَكِ أَمْرًا فَلَا عَلَيْكِ ألا تعجلي فيه حتى تستأمري
Üçüncü Mesele: Yüce Allah'ın { إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها } “Eğer siz dünya hayatını ve onun süsünü istiyorsanız” buyruğunda yer alan { إِنْ } “eğer” şart edatıdır, cevabı ise { فَتَعالَيْنَ } “gelin” ifadesidir. Böylece muhayyer bırakmayı bir şarta bağlamıştır. Bu da bir şarta bağlanan muhayyer bırakma (tahyîr) ve boşamanın (talak) sahih olduğuna, dolayısıyla geçerli olup yürürlüğe gireceğine delalet eder. Bu, bir adam hanımına: «Eve girersen boşsun» dediğinde, kadın eve girse dahi talakın vuku bulmayacağını, zira şer'î talakın ancak peşin (müneccez) olan talak olduğunu iddia eden cahil bidatçıların hilafınadır. Dördüncü Mesele: Yüce Allah'ın { فَتَعالَيْنَ } “Gelin” buyruğu şartın cevabıdır ve bu, «ta'âlâ» sözünden türemiş kadınlar topluluğu için kullanılan bir fiildir. Bu, kişinin yanına yönelmesi için yapılan bir çağrıdır. Yönelmek ve gelmek anlamında «Te'âl» denilir; aslen celâlet ve yücelik sahibi kimseler için vazedilmiş olup daha sonra gelmeye çağıran herkes için kullanılır olmuştur. Bu ayette ise asıl anlamı üzeredir; zira çağıran kişi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. { أُمَتِّعْكُنَّ } “Size müt'a vereyim” ifadesine dair açıklama daha önce Bakara Sûresi'nde geçmişti. Bu kelime ayn harfinin zammesiyle { أُمَتِّعُكُنَّ } şeklinde de okunmuştur. Aynı şekilde istînâf (yeni bir başlangıç) kuralı gereğince hâ harfinin zammesiyle { وَأُسَرِّحُكُنَّ } şeklinde de okunmuştur. Güzelce salıvermek (es-serâhu'l-cemîl) ise kadına zarar vermeksizin ve ona ait hiçbir vacip hakkı engellemeksizin sünnete uygun olarak boşamak demektir. Beşinci Mesele: Âlimler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarını muhayyer bırakmasının şekli hususunda iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: O, hanımlarını Allah Teâlâ'nın izniyle evlilik bağında kalmak veya boşanmak arasında muhayyer bırakmış, onlar da evlilikte kalmayı tercih etmişlerdir. Bu görüşü Âişe, Mücâhid, İkrime, Şa'bî, İbn Şihâb ve Rebîa ifade etmiştir. Âlimlerden bazıları ise şöyle demiştir: O, hanımlarını dünyayı tercih etmeleri halinde kendilerinden ayrılmak ile ahireti tercih etmeleri halinde ise -eşlerinin sahip olduğu gibi yüksek bir dereceye sahip olmaları için- onları nikâhında tutmak arasında muhayyer bırakmıştır; onları talak konusunda muhayyer bırakmamıştır. Bunu Hasan ve Katâde zikretmiştir. Sahabeden ise Ahmed b. Hanbel'in ondan rivayet ettiğine göre Ali şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kadınlarını ancak dünya ile ahiret arasında muhayyer bırakmıştır.» Ben derim ki: Birinci görüş daha sahihtir. Zira Âişe radıyallâhu anhâ'ya, kocasının kendisini muhayyer bıraktığı kadın hakkında sorulduğunda şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizi muhayyer bıraktı, bu bir talak mı sayıldı ki?» Bir rivayette ise: «Biz de onu seçtik, o da bunu talak saymadı» demiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olan tek husus, emrolunduğu üzere evlilikte kalmak ile talak arasında muhayyer bırakmaktır. Nitekim bundan dolayı şöyle buyurmuştur: «Ey Âişe, ben sana bir meseleyi hatırlatacağım; anne babana danışıncaya kadar bu konuda acele etmene gerek yoktur...»
أَبَوَيْكِ) الْحَدِيثَ. وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَمْ يُرِدِ الِاسْتِئْمَارَ فِي اخْتِيَارِ الدُّنْيَا وَزِينَتِهَا عَلَى الْآخِرَةِ. فَثَبَتَ أَنَّ الِاسْتِئْمَارَ إِنَّمَا وَقَعَ فِي الْفُرْقَةِ، أَوِ النكاح. والله أعلم. السادسة- اختلف الْعُلَمَاءُ فِي الْمُخَيَّرَةِ إِذَا اخْتَارَتْ زَوْجَهَا، فَقَالَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ مِنَ السَّلَفِ وَغَيْرِهِمْ وَأَئِمَّةُ الْفَتْوَى: إِنَّهُ لَا يَلْزَمُهُ طَلَاقٌ، لَا وَاحِدَةَ وَلَا أَكْثَرَ، هَذَا قَوْلُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَعَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ. وَمِنَ التَّابِعِينَ عَطَاءٌ وَمَسْرُوقٌ وَسُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ وَرَبِيعَةُ وَابْنُ شِهَابٍ. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ وَزَيْدٍ أَيْضًا: إِنِ اخْتَارَتْ زَوْجَهَا فَوَاحِدَةٌ بَائِنَةٌ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ وَاللَّيْثِ، وَحَكَاهُ الْخَطَّابِيُّ وَالنَّقَّاشُ عَنْ مَالِكٍ. وَتَعَلَّقُوا بِأَنَّ قَوْلَهُ: اخْتَارِي، كِنَايَةٌ عَنْ إِيقَاعِ الطَّلَاقِ، فَإِذَا أَضَافَهُ إِلَيْهَا وَقَعَتْ طَلْقَةً، كَقَوْلِهِ: أَنْتِ بَائِنٌ. وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ، لِقَوْلِ عَائِشَةَ: خَيَّرَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَاخْتَرْنَاهُ فَلَمْ يَعُدُّهُ عَلَيْنَا طَلَاقًا. أَخْرَجَهُ الصَّحِيحَانِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَحَدِيثُ عَائِشَةَ يدل عَلَى أَنَّ الْمُخَيَّرَةَ إِذَا اخْتَارَتْ زَوْجَهَا لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ طَلَاقًا، وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ اخْتِيَارَهَا نَفْسَهَا يُوجِبُ الطَّلَاقَ، وَيَدُلُّ عَلَى مَعْنًى ثَالِثٍ، وَهُوَ أَنَّ الْمُخَيَّرَةَ إِذَا اخْتَارَتْ نَفْسَهَا أَنَّهَا تَطْلِيقَةٌ يَمْلِكُ زَوْجُهَا رَجْعَتَهَا، إِذْ غَيْرُ جَائِزٍ أَنْ يُطَلِّقَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِخِلَافِ مَا أَمَرَهُ اللَّهُ. وَرُوِيَ هَذَا عَنْ عُمَرَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ. وَبِهِ قَالَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى وَالثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهَا إِذَا اخْتَارَتْ نَفْسَهَا أَنَّهَا وَاحِدَةٌ بَائِنَةٌ. وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ. وَرَوَاهُ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادَ عَنْ مَالِكٍ. وَرُوِيَ عَنْ زَيْدِ: بْنِ ثَابِتٍ أَنَّهَا إِذَا اخْتَارَتْ نَفْسهَا أَنَّهَا ثَلَاثٌ. وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَاللَّيْثُ، لِأَنَّ الْمِلْكَ إِنَّمَا يَكُونُ بِذَلِكَ. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهَا إِذَا اخْتَارَتْ نَفْسَهَا فَلَيْسَ بِشَيْءٍ. وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهَا إِذَا اخْتَارَتْ زَوْجَهَا فَوَاحِدَةٌ رَجْعِيَّةٌ. السَّابِعَةُ- ذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمَدَنِيِّينَ وَغَيْرِهِمْ إِلَى أَنَّ التَّمْلِيكَ وَالتَّخْيِيرَ سَوَاءٌ، وَالْقَضَاءَ مَا قَضَتْ فِيهِمَا جَمِيعًا، وَهُوَ قَوْلُ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ. قَالَ ابْنُ شَعْبَانَ: وَقَدِ اخْتَارَهُ كَثِيرٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، وَهُوَ قَوْلُ جَمَاعَةٍ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ أَكْثَرُ
Malumdur ki o, dünyanın ve süsünün ahirete tercih edilmesi konusunda anne babaya danışılmasını kastetmiş olamaz. Böylece anne babaya danışmanın ancak ayrılık veya evlilik konusunda gerçekleştiği sabit olmuştur. Doğrusunu Allah bilir. Altıncı Mesele: Âlimler, muhayyer bırakılan kadının kocasını seçmesi durumunda ihtilaf etmişlerdir: Selef ve diğerlerinden âlimlerin cumhuru ile fetva imamları şöyle demiştir: Kocaya ne bir ne de birden fazla talak lazım gelmez; bu Ömer b. el-Hattâb, Ali, İbn Mes'ûd, Zeyd b. Sâbit, İbn Abbâs ve Âişe'nin kavlidir. Tâbiînden Atâ, Mesrûk, Süleymân b. Yesâr, Rebîa ve İbn Şihâb da bu görüştedir. Ali ve Zeyd'den: 'Eğer kocasını seçerse bu bir bâin talaktır' şeklinde de rivayet edilmiştir ki bu el-Hasan el-Basrî ve Leys'in kavlidir; Hattâbî ve en-Nakkâş bunu Mâlik'ten de nakletmişlerdir. Onlar, kocanın 'İhtarî (Seçimini yap)' sözünün talakı vaki kılmaktan kinaye olduğu, bunu kadına havale ettiğinde 'Sen bâinsin (boşsun)' demesi gibi bir talakın vaki olacağı gerekçesine tutunmuşlardır. Sahih olan ise birinci görüştür; zira Âişe: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizi muhayyer bıraktı, biz onu seçtik ve o bunu aleyhimize bir talak saymadı' demiştir. Bunu Sahîhayn tahriç etmiştir. İbnü'l-Münzir dedi ki: Âişe'nin hadisi, muhayyer kılınan kadının kocasını seçmesi durumunda bunun bir talak olmadığına, kendisini seçmesinin ise talakı gerektirdiğine ve üçüncü bir anlama daha delalet eder ki o da: Muhayyer bırakılan kadın kendisini seçtiğinde bunun, kocasının geri dönüş hakkı bulunduğu bir ric'î talak olduğudur; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah'ın kendisine emrettiğinin aksine boşaması caiz değildir. Bu görüş Ömer, İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. İbn Ebî Leylâ, Sevrî ve Şâfiî de bu görüştedir. Ali'den, kadının kendisini seçmesi durumunda bunun bir bâin talak olduğu rivayet edilmiştir; bu Ebû Hanîfe ve ashabının kavlidir. İbn Huveyzimendâd bunu Mâlik'ten de rivayet etmiştir. Zeyd b. Sâbit'ten, kadının kendisini seçmesi durumunda bunun üç talak olduğu rivayet edilmiştir; bu el-Hasan el-Basrî'nin kavlidir, Mâlik ve Leys de bu görüşü benimsemiştir; zira [kadının kendi nefsine] malikiyeti ancak bununla gerçekleşir. Ali radıyallâhu anh'tan, kadının kendisini seçmesi durumunda bunun hiçbir şey olmadığı rivayet edildiği gibi; kocasını seçmesi durumunda bunun bir ric'î talak olduğu da rivayet edilmiştir. Yedinci Mesele: Medinelilerden bir topluluk ve diğerleri, temlik (boşama hakkını kadına verme) ile tahyîrin (muhayyer bırakmanın) aynı olduğu ve ikisinde de kadının verdiği hükmün geçerli olacağı görüşüne varmışlardır; bu Abdülazîz b. Ebî Seleme'nin kavlidir. İbn Şa'bân: 'Ashabımızdan birçoğu bunu tercih etmiştir ve bu Medine ehlinden bir topluluğun kavlidir' demiştir. Ebû Ömer: 'Fakihlerin çoğunluğu bu görüş üzeredir' demiştir.
الْفُقَهَاءِ. وَالْمَشْهُورُ مِنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ الْفَرْقُ بَيْنَهُمَا، وذلك أن التمليك عند مالك هو قَوْلُ الرَّجُلِ لِامْرَأَتِهِ: قَدْ مَلَّكْتُكِ، أَيْ قَدْ مَلَّكْتُكِ مَا جَعَلَ اللَّهُ لِي مِنَ الطَّلَاقِ وَاحِدَةً أَوِ اثْنَتَيْنِ أَوْ ثَلَاثًا، فَلَمَّا جَازَ أَنْ يُمَلِّكَهَا بَعْضَ ذَلِكَ دُونَ بَعْضٍ وَادَّعَى ذَلِكَ، كَانَ الْقَوْلُ قَوْلَهَ مَعَ يَمِينِهِ إِذَا نَاكَرَهَا. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ: لَهُ الْمُنَاكَرَةُ فِي التَّمْلِيكِ وَفِي التَّخْيِيرِ سَوَاءٌ فِي الْمَدْخُولِ بِهَا. وَالْأَوَّلُ قَوْلُ مَالِكٍ فِي الْمَشْهُورِ. وَرَوَى ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادَ. عَنْ مَالِكٍ أَنَّ لِلزَّوْجِ أَنْ يُنَاكِرَ الْمُخَيَّرَةَ فِي الثَّلَاثِ، وَتَكُونَ طَلْقَةً بَائِنَةً كَمَا قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ. وَبِهِ قَالَ أَبُو الْجَهْمِ. قَالَ سَحْنُونٌ: وَعَلَيْهِ أَكْثَرُ أَصْحَابِنَا. وَتَحْصِيلُ مَذْهَبِ مَالِكٍ: أَنَّ الْمُخَيَّرَةَ إِذَا اخْتَارَتْ نَفْسَهَا وَهِيَ مَدْخُولٌ بِهَا فَهُوَ الطَّلَاقُ كُلُّهُ، وَإِنْ أَنْكَرَ زَوْجُهَا فَلَا نُكْرَةَ لَهُ. وَإِنِ اخْتَارَتْ وَاحِدَةً فَلَيْسَ بِشَيْءٍ، وَإِنَّمَا الْخِيَارُ الْبَتَاتُ، إِمَّا أَخَذَتْهُ وَإِمَّا تَرَكَتْهُ، لِأَنَّ مَعْنَى التَّخْيِيرِ التَّسْرِيحُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي آيَةِ التَّخْيِيرِ:" فَتَعالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَراحاً جَمِيلًا" فَمَعْنَى التَّسْرِيحِ الْبَتَاتُ، قَالَ اللَّهِ تَعَالَى:" الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ" [البقرة: ٢٢٩]. وَالتَّسْرِيحُ بِإِحْسَانٍ هُوَ الطَّلْقَةُ الثَّالِثَةُ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ كَمَا تَقَدَّمَ. وَمِنْ جِهَةِ الْمَعْنَى أَنَّ قَوْلَهُ: اخْتَارِينِي أَوِ اخْتَارِي نَفْسَكِ يَقْتَضِي أَلَّا يَكُونَ لَهُ عَلَيْهَا سَبِيلٌ إِذَا اخْتَارَتْ نَفْسَهَا، وَلَا يَمْلِكُ مِنْهَا شَيْئًا، إِذْ قَدْ جَعَلَ إِلَيْهَا أَنْ تُخْرِجَ مَا يَمْلِكُهُ مِنْهَا أَوْ تُقِيمَ مَعَهُ إِذَا اخْتَارَتْهُ، فَإِذَا اخْتَارَتِ الْبَعْضَ مِنَ الطَّلَاقِ لم تعمل بمقتضى اللفظ، وكانت به بمنزل مَنْ خُيِّرَ بَيْنَ شَيْئَيْنِ فَاخْتَارَ غَيْرَهُمَا. وَأَمَّا الَّتِي لَمْ يُدْخَلْ بِهَا فَلَهُ مُنَاكَرَتُهَا فِي التَّخْيِيرِ وَالتَّمْلِيكِ إِذَا زَادَتْ عَلَى وَاحِدَةٍ، لِأَنَّهَا تبين في الحال. الثامنة- اختلفت الرِّوَايَةُ عَنْ مَالِكٍ مَتَى يَكُونُ لَهَا الْخِيَارُ، فَقَالَ مَرَّةً: لَهَا الْخِيَارُ مَا دَامَتْ فِي الْمَجْلِسِ قَبْلَ الْقِيَامِ أَوِ الِاشْتِغَالِ بِمَا يَدُلُّ عَلَى الْإِعْرَاضِ. فَإِنْ لَمْ تَخْتَرْ وَلَمْ تَقْضِ شَيْئًا حَتَّى افْتَرَقَا مِنْ مَجْلِسِهِمَا بَطَلَ مَا كَانَ مِنْ ذَلِكَ إِلَيْهَا، وَعَلَى هَذَا أَكْثَرُ الْفُقَهَاءِ. وَقَالَ مَرَّةً: لَهَا الْخِيَارُ أَبَدًا مَا لَمْ يُعْلَمْ أَنَّهَا تَرَكَتْ، وَذَلِكَ يُعْلَمُ بِأَنْ تمكنه من نفسها بوطي أَوْ مُبَاشَرَةٍ، فَعَلَى هَذَا إِنْ مَنَعَتْ نَفْسَهَا ولم تختر شيئا
Mâlik'in mezhebinde meşhur olan ise ikisi arasındaki farktır; çünkü Mâlik'e göre temlik, adamın hanımına: 'Seni malik kıldım' demesidir; yani 'Allah'ın bana verdiği bir, iki veya üç talak hakkına seni malik kıldım' demektir. Adamın bu hakkın bir kısmını kadına verip bir kısmını vermemesi caiz olduğundan ve bunu iddia ettiğinde, kadınla çekiştiği takdirde yemin etmek şartıyla söz kocanın sözü olur. Medine ehlinden bir topluluk ise: Zifafa girilmiş kadında temlikte de tahyîrde de kocanın çekişme (iddiasını inkâr) hakkı aynıdır, demiştir. Birincisi Mâlik'in meşhur kavlidir. İbn Huveyzimendâd, Mâlik'ten; kocanın, muhayyer kılınan kadının üç talak iddiasını inkâr etme hakkı olduğunu ve Ebû Hanîfe'nin dediği gibi bunun bir bâin talak olacağını rivayet etmiştir. Ebü'l-Cehm de bu görüştedir. Sahnûn: 'Ashabımızın çoğunluğu bu görüş üzeredir' demiştir. Mâlik'in mezhebinin hülasası şudur: Muhayyer bırakılan kadın kendisiyle zifafa girilmiş bir kadın olup kendi nefsini seçtiğinde bu kesin ve tam bir talaktır (bütün talaklardır); kocası bunu inkâr etse dahi onun inkâr hakkı yoktur. Kadın bir talak seçerse bu bir şey ifade etmez; çünkü muhayyerlik kesin ayrılıktır (betât); kadın ya onu alır ya da bırakır. Zira muhayyer bırakmanın anlamı salıvermektir (tesrîh). Allah Teâlâ muhayyerlik ayetinde: "Fe-teâleyne ümetti'künne ve üserrihkünne serâhan cemîlâ { فَتَعالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَراحاً جَمِيلًا }“...gelin size boşanma bedellerinizi vereyim ve sizi güzellikle salıvereyim”" buyurmuştur. Tesrîhin anlamı kesin ayrılıktır; nitekim Allah Teâlâ: "Et-Talâku merratâni fe-imsâkün bi-ma'rûfin ev tesrîhun bi-ihsân { الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } [el-Bakara: 229] “Boşama iki defadır. Bundan sonrası ya iyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir”" buyurmuştur. Güzellikle salıvermek üçüncü talaktır; daha önce geçtiği üzere bu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilmiştir. Anlam yönünden ise: Kocanın 'Beni seç veya nefsini seç' sözü, kadın kendi nefsini seçtiğinde artık kadının üzerinde kocanın hiçbir yolu kalmamasını ve ondan hiçbir şeye malik olmamasını iktiza eder; çünkü adam, sahip olduğu evlilik bağını sonlandırma yetkisini kadına bırakmış ya da kendisini seçerse onunla kalmasını istemiştir. Kadın talakın bir kısmını seçtiğinde lafzın gereğine göre amel etmemiş olur ve bu durumda iki şey arasında muhayyer bırakılıp da ikisinin dışındakini seçen kimse konumunda olur. Kendisiyle zifafa girilmemiş kadına gelince; kadın bir talaktan fazlasını seçtiğinde kocanın hem tahyîrde hem de temlikte bunu inkâr etme hakkı vardır, çünkü kadın o anda bâin olur. Sekizinci Mesele: Kadının muhayyerliğinin ne zamana kadar geçerli olduğu hususunda Mâlik'ten gelen rivayetler farklılık göstermiştir: Bir keresinde: 'Ayağa kalkmadan veya yüz çevirdiğini gösteren bir işle meşgul olmadan önce mecliste bulunduğu müddetçe muhayyerlik hakkı vardır. Şayet meclislerinden ayrılıncaya kadar hiçbir şey seçmez ve hüküm vermezse, kadına verilmiş olan bu hak bâtıl olur' demiştir; fakihlerin çoğunluğu bu görüştedir. Başka bir keresinde ise şöyle demiştir: 'Kadının bu hakkı bıraktığı bilinmediği müddetçe ebediyen muhayyerlik hakkı vardır; bu da kadının cinsi münasebet veya temas yoluyla nefsini kocasına teslim etmesiyle bilinir. Bu görüşe göre, şayet kadın nefsini kocasına teslim etmez ve hiçbir şey seçmezse,
كان له رفعها إلى الْحَاكِمِ لِتُوقِعَ أَوْ تُسْقِطَ، فَإِنْ أَبَتْ أَسْقَطَ
[kocanın], [talakı] vâkî kılması yahut [hakkını] düşürmesi için kadını hâkime götürme yetkisi vardır. Şayet [kadın bir tercih yapmaktan] kaçınırsa, [hâkim] düşürür
الْحَاكِمُ تَمْلِيكَهَا. وَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ إِذَا أَخَذَتْ فِي غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ حَدِيثٍ أَوْ عَمَلٍ أَوْ مَشْيٍ أَوْ مَا لَيْسَ فِي التَّخْيِيرِ بِشَيْءٍ كَمَا ذَكَرْنَا سَقَطَ تَخْيِيرُهَا. وَاحْتَجَّ بَعْضُ أَصْحَابِنَا لِهَذَا الْقَوْلِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ" [النساء: ١٤٠]. وَأَيْضًا فَإِنَّ الزَّوْجَ أَطْلَقَ لَهَا الْقَوْلَ لِيَعْرِفَ الْخِيَارَ مِنْهَا، فَصَارَ كَالْعَقْدِ بَيْنَهُمَا، فَإِنْ قَبِلَتْهُ وَإِلَّا سَقَطَ، كَالَّذِي يَقُولُ: قَدْ وَهَبْتُ لَكَ أَوْ بَايَعْتُكَ، فَإِنْ قَبِلَ وَإِلَّا كَانَ الْمِلْكُ بَاقِيًا بِحَالِهِ. هَذَا قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَالْكُوفِيِّينَ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَاللَّيْثِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَبِي ثَوْرٍ، وَهُوَ اخْتِيَارُ ابْنِ الْقَاسِمِ وَوَجْهُ الرِّوَايَةِ الثَّانِيَةِ أَنَّ ذَلِكَ قَدْ صار في يدها وملكته عَلَى زَوْجِهَا بِتَمْلِيكِهِ إِيَّاهَا فَلَمَّا مَلَكَتْ ذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَبْقَى فِي يَدِهَا كَبَقَائِهِ فِي يَدِ زَوْجِهَا. قُلْتُ: وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ لِقَوْلِهِ ﵇ لِعَائِشَةَ: (إِنِّي ذَاكِرٌ لَكِ أَمْرًا فَلَا عَلَيْكِ أَلَّا تَسْتَعْجِلِي حَتَّى تَسْتَأْمِرِي أَبَوَيْكِ) رَوَاهُ الصَّحِيحُ، وَخَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ، وَصَحَّحَهُ التِّرْمِذِيُّ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ الْبَابِ. وَهُوَ حُجَّةٌ لِمَنْ قَالَ: إِنَّهُ إِذَا خَيَّرَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ أَوْ مَلَّكَهَا أَنَّ لَهَا أَنْ تَقْضِيَ فِي ذَلِكَ وَإِنِ افْتَرَقَا مِنْ مَجْلِسِهِمَا، رُوِيَ هَذَا عَنِ الحسن والزهري، وقاله مَالِكٌ فِي إِحْدَى رِوَايَتَيْهِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَالَّذِي عِنْدَنَا فِي هَذَا الْبَابِ، اتِّبَاعُ السُّنَّةِ فِي عَائِشَةَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ، حِينَ جَعَلَ لَهَا التَّخْيِيرَ إِلَى أَنْ تَسْتَأْمِرَ أَبَوَيْهَا، وَلَمْ يَجْعَلْ قِيَامَهَا مِنْ مَجْلِسِهَا خُرُوجًا مِنَ الْأَمْرِ. قَالَ الْمَرْوَزِيُّ. هَذَا أَصَحُّ الْأَقَاوِيلِ عِنْدِي، وَقَالَهُ أبن المنذر والطحاوي.
onun temlik hakkını düşürür. Birinci görüşe göre ise kadın, zikrettiğimiz gibi bunun dışında bir söze, işe, yürümeye veya muhayyerlikle alakası olmayan bir şeye yönelirse muhayyerlik hakkı düşer. Ashabımızdan bazıları bu görüşe Allah Teâlâ'nın: "Fe-lâ tak'udû me'ahüm hattâ yehûdû fî hadîsin gayrih { فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ } [en-Nisâ: 140] “...başka bir söze dalıncaya kadar onlarla beraber oturmayın”" kavli ile delil getirmişlerdir. Ayrıca koca, kadından gelecek tercihi öğrenmek amacıyla sözü ona serbest bırakmıştır; dolayısıyla bu aralarında bir akit gibi olmuştur; kadın kabul ederse ne âlâ, etmezse düşer. Tıpkı 'Sana bağışladım' veya 'Sana sattım' diyen kimse gibi; karşı taraf kabul ederse geçerli olur, etmezse mülkiyet olduğu gibi kalır. Bu, Sevrî, Kûfeliler, Evzâî, Leys, Şâfiî ve Ebû Sevr'in kavlidir; İbnü'l-Kāsım'ın da tercihi budur. İkinci rivayetin gerekçesi ise şudur: Bu hak artık kadının eline geçmiştir ve kocasının ona temlik etmesiyle bu hakka malik olmuştur; buna malik olunca, tıpkı kocanın elinde kalması gibi kadının elinde de kalması gerekir. Derim ki: Sahih olan da budur; zira aleyhisselâm Âişe'ye şöyle buyurmuştur: (Sana bir mesele açmak istiyorum, anne babana danışıncaya kadar acele etmemende senin için bir sakınca yoktur). Bunu Sahih rivayet etmiş, Buhârî tahriç etmiş ve Tirmizî sahih olduğunu belirtmiştir; bu hadis babın başında geçmişti. Bu, bir adam hanımını muhayyer bıraktığında veya boşama hakkını ona verdiğinde, meclislerinden ayrılsalar bile kadının bu konuda karar verme hakkı bulunduğunu söyleyenlerin hüccetidir; bu Hasan ve ez-Zührî'den rivayet edilmiş olup Mâlik de iki rivayetinden birinde bunu söylemiştir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: 'Bu babda bizim görüşümüz, bu hadiste Âişe hakkında sünnete uymaktır; zira Peygamber anne babasına danışıncaya kadar muhayyerliği ona tanımış ve meclisinden kalkmasını bu işten çıkış saymamıştır.' el-Mervezî: 'Bana göre görüşlerin en sahihi budur' demiştir; İbnü'l-Münzir ve et-Tahâvî de bunu söylemiştir.
[سورة الأحزاب (٣٣): الآيات ٣٠ الى ٣١]
[el-Ahzâb Suresi (33): Âyetler 30-31]
يَا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (٣٠) وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صالِحاً نُؤْتِها أَجْرَها مَرَّتَيْنِ وَأَعْتَدْنا لَها رِزْقاً كَرِيماً (٣١)
{ يَا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (٣٠) وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صالِحاً نُؤْتِها أَجْرَها مَرَّتَيْنِ وَأَعْتَدْنا لَها رِزْقاً كَرِيماً (٣١) } “Ey Peygamber'in hanımları! Sizden kim apaçık bir hayasızlık yaparsa, onun azabı iki katına çıkarılır. Bu ise Allah'a pek kolaydır. (30) Sizden kim de Allah'a ve Resûlü'ne gönülden boyun eğer ve salih amel işlerse, ona mükâfatını iki kat veririz; ayrıca onun için [cennette] pek değerli bir rızık hazırlamışızdır. (31)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ) فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى: قَالَ الْعُلَمَاءُ: لَمَّا اخْتَارَ نِسَاءُ النَّبِيِّ ﷺ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ شَكَرَهُنَّ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ فَقَالَ تَكْرِمَةً لَهُنَّ:" لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ" [الأحزاب: ٥٢] الْآيَةَ. وَبَيَّنَ حُكْمَهُنَّ عَنْ غَيْرِهِنَّ فَقَالَ:" وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً" [الأحزاب: ٥٣]. وَجَعَلَ ثَوَابَ طَاعَتِهِنَّ وَعِقَابَ مَعْصِيَتِهِنَّ أَكْثَرَ مِمَّا لِغَيْرِهِنَّ فَقَالَ:" يَا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ" فَأَخْبَرَ تَعَالَى أَنَّ مَنْ جَاءَ مِنْ نِسَاءِ النَّبِيِّ ﷺ بِفَاحِشَةٍ- وَاللَّهُ عَاصِمٌ رَسُولَهُ ﵇ مِنْ ذَلِكَ كَمَا مَرَّ فِي حَدِيثِ الْإِفْكِ - يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَيْنِ، لِشَرَفِ مَنْزِلَتِهِنَّ وَفَضْلِ دَرَجَتِهِنَّ، وَتَقَدُّمِهِنَّ عَلَى سَائِرِ النِّسَاءِ أَجْمَعَ. وَكَذَلِكَ بَيَّنَتِ الشَّرِيعَةُ فِي غَيْرِ مَا مَوْضِعٍ حَسْبَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ غَيْرَ مَرَّةٍ- أَنَّهُ كُلَّمَا تَضَاعَفَتِ الْحُرُمَاتُ فَهُتِكَتْ تَضَاعَفَتِ الْعُقُوبَاتُ، وَلِذَلِكَ ضُوعِفَ حَدُّ الْحُرِّ عَلَى الْعَبْدِ والثيب على البكر. وقيل: لما كان أزوج النَّبِيِّ ﷺ فِي مَهْبِطِ الْوَحْيِ وَفِي مَنْزِلِ أَوَامِرِ اللَّهِ وَنَوَاهِيهِ، قَوِيَ الْأَمْرُ عَلَيْهِنَّ وَلَزِمَهُنَّ بِسَبَبِ مَكَانَتِهِنَّ أَكْثَرَ مِمَّا يَلْزَمُ غَيْرَهُنَّ، فَضُوعِفَ لَهُنَّ الْأَجْرُ وَالْعَذَابُ. وَقِيلَ، إِنَّمَا ذَلِكَ لِعِظَمِ الضَّرَرِ فِي جَرَائِمِهِنَّ بِإِيذَاءِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَكَانَتِ الْعُقُوبَةُ عَلَى قَدْرِ عِظَمِ الْجَرِيمَةِ فِي إِيذَاءِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَقَالَ تَعَالَى:" إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ" [الأحزاب: ٥٧]. وَاخْتَارَ هَذَا الْقَوْلَ إِلْكِيَا الطَّبَرِيُّ. الثَّانِيَةُ- قَالَ قَوْمٌ: لَوْ قُدِّرَ الزِّنَى مِنْ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ- وَقَدْ أَعَاذَهُنَّ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ- لَكَانَتْ تُحَدُّ حَدَّيْنِ لِعِظَمِ قَدْرِهَا، كَمَا يُزَادُ حَدُّ الْحُرَّةِ عَلَى الْأَمَةِ. وَالْعَذَابُ بِمَعْنَى الْحَدِّ، قَالَ اللَّهُ تعالى:" وَلْيَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ" [النور: ٢]. وَعَلَى هَذَا فَمَعْنَى الضِّعْفَيْنِ مَعْنَى الْمِثْلَيْنِ أَوِ الْمَرَّتَيْنِ،. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: ضِعْفُ الشَّيْءِ شَيْئَانِ حَتَّى يَكُونَ ثَلَاثَةً. وَقَالَهُ أَبُو عَمْرٍو فِيمَا
Yüce Allah'ın: (يَا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ) { يَا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ } “Ey Peygamber'in hanımları! Sizden kim apaçık bir hayasızlık yaparsa...” buyruğunda üç mesele vardır: Birincisi: İlim adamları şöyle demiştir: Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hanımları Allah Resûlü'nü (sallallâhu aleyhi ve sellem) tercih edince, Allah Teâlâ bu tercihlerinden dolayı onlara teşekkür [kabilinden] bir ikram olarak: { لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ } “Bundan sonra artık sana başka kadınlar helal olmaz ve bunları başka eşlerle değiştirmek de...” [el-Ahzâb, 33/52] ayetini buyurmuştur. Onların hükmünün diğer kadınlardan farklı olduğunu beyan ederek de şöyle buyurmuştur: { وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً } “Sizin Allah Resûlü'nü incitmeniz ve kendisinden sonra O'nun eşlerini nikâhlamanız asla caiz olamaz.” [el-Ahzâb, 33/53] Onların itaatine verilecek sevabı da isyanlarına verilecek cezayı da diğer kadınlara verilenden daha fazla kılarak: { يَا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ } “Ey Peygamber'in hanımları! Sizden kim apaçık bir hayasızlık yaparsa, onun azabı iki katına katlanır” buyurmuştur. Yüce Allah, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hanımlarından biri bir fahişe (çirkin bir günah) işleyecek olursa —ki İfk hadisinde geçtiği üzere Allah Resûlü'nü (aleyhisselâm) bundan korumuştur— mertebelerinin şerefi, derecelerinin üstünlüğü ve diğer bütün kadınların önünde bulunmaları sebebiyle azabının iki kat katlanacağını haber vermiştir. Aynı şekilde şeriat —daha önce defalarca beyan edildiği üzere— hürmetler (dokunulmazlıklar) katlandıkça ve çiğnendikçe cezaların da katlanacağını birçok yerde beyan etmiştir. Bundan dolayı hürün had cezası köleninkinden, evlininki (seyyib) de bekârınkinden (bikr) fazla kılınmıştır. Şöyle de denilmiştir: Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hanımları vahyin indiği ve Allah'ın emir ve yasaklarının tecelli ettiği yerde bulundukları için, konumları gereği sorumlulukları daha ağır olmuş ve diğer kadınlara gerekenlerden daha fazlası onlara yüklenmiştir; bu sebeple ecirleri de azapları da katlanmıştır. Bir diğer görüşe göre ise bu durum, onların işleyeceği suçların Allah Resûlü'nü (sallallâhu aleyhi ve sellem) incitmek suretiyle vereceği zararın büyüklüğünden dolayıdır; dolayısıyla ceza, Allah Resûlü'nü (sallallâhu aleyhi ve sellem) incitmedeki suçun büyüklüğü nispetinde olmuştur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “Şüphesiz Allah'ı ve Resûlü'nü incitenler var ya, Allah onlara dünyada da ahirette de lanet etmiştir.” [el-Ahzâb, 33/57] İkiyâ et-Taberî de bu görüşü tercih etmiştir. İkincisi: Bir topluluk şöyle demiştir: Faraza onlardan birinin zina ettiği varsayılsa —ki Allah onları bundan muhafaza buyurmuştur— kadrinin büyüklüğü sebebiyle, hür kadının had cezasının cariyeninkinden fazla olması gibi, ona da iki had cezası uygulanırdı. Buradaki azap, had cezası anlamındadır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلْيَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlerden bir topluluk da onların azabına (had cezalarının uygulanışına) şahit olsun.” [en-Nûr, 24/2]. Buna göre iki kat (ed-dı'feyn) ifadesi, iki misil veya iki defa anlamındadır. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: Bir şeyin katı (dı'f), üç oluncaya kadar iki şeydir. Ebû Amr da Taberî'nin kendisinden
حَكَى الطَّبَرِيُّ عَنْهُ، فَيُضَافُ إِلَيْهِ عَذَابَانِ مِثْلُهُ فَيَكُونُ ثَلَاثَةَ أَعْذِبَةٍ. وَضَعَّفَهُ الطَّبَرِيُّ. وَكَذَلِكَ هُوَ غَيْرُ صَحِيحٍ وَإِنْ كَانَ، لَهُ بِاللَّفْظِ تَعَلُّقُ الِاحْتِمَالِ. وَكَوْنُ الْأَجْرِ مَرَّتَيْنِ مِمَّا يُفْسِدُ هَذَا الْقَوْلَ، لِأَنَّ الْعَذَابَ فِي الْفَاحِشَةِ بِإِزَاءِ الْأَجْرِ في الطاعة، قاله ابْنُ عَطِيَّةَ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: فَرَّقَ أَبُو عَمْرٍو بَيْنَ" يُضَاعَفُ وَيُضَعَّفُ" قَالَ:" يُضَاعَفُ" لِلْمِرَارِ الْكَثِيرَةِ. وَ" يُضَعَّفُ" مَرَّتَيْنِ. وَقَرَأَ" يُضَعَّفُ" لِهَذَا. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ:" يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ" يُجْعَلُ ثَلَاثَةَ أَعْذِبَةٍ. قَالَ النَّحَّاسُ: التَّفْرِيقُ الَّذِي جَاءَ بِهِ أَبُو عَمْرٍو وَأَبُو عُبَيْدَةَ لَا يَعْرِفُهُ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ عَلِمْتُهُ، وَالْمَعْنَى فِي" يُضَاعَفُ وَيُضَعَّفُ" وَاحِدٌ، أَيْ يُجْعَلُ ضِعْفَيْنِ، كَمَا تَقُولُ: إِنْ دَفَعْتَ إِلَيَّ دِرْهَمًا دَفَعْتُ إِلَيْكَ ضِعْفَيْهِ، أَيْ مِثْلَيْهِ، يَعْنِي دِرْهَمَيْنِ. وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا" نُؤْتِها أَجْرَها مَرَّتَيْنِ" وَلَا يَكُونُ الْعَذَابُ أَكْثَرَ مِنَ الْأَجْرِ. وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ" آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ" [الأحزاب: ٦٨] أَيْ مِثْلَيْنِ. وَرَوَى مَعْمَرٌ عَنْ قَتَادَةَ" يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ" قَالَ: عَذَابُ الدُّنْيَا وَعَذَابُ الْآخِرَةِ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ أَبُو نَصْرٍ: الظَّاهِرُ أَنَّهُ أَرَادَ بِالضِّعْفَيْنِ الْمِثْلَيْنِ، لِأَنَّهُ قَالَ:" نُؤْتِها أَجْرَها مَرَّتَيْنِ،". فَأَمَّا فِي الْوَصَايَا، لَوْ أَوْصَى لِإِنْسَانٍ بِضِعْفَيْ نَصِيبِ وَلَدِهِ فَهُوَ وَصِيَّةٌ بِأَنْ يُعْطَى مِثْلَ نَصِيبِهِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، فَإِنَّ الْوَصَايَا تَجْرِي عَلَى الْعُرْفِ فِيمَا بَيْنَ النَّاسِ، وَكَلَامُ اللَّهِ يُرَدُّ تَفْسِيرُهُ إِلَى كَلَامِ الْعَرَبِ، وَالضِّعْفُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الْمِثْلُ إِلَى مَا زَادَ، وَلَيْسَ بِمَقْصُورٍ عَلَى مِثْلَيْنِ. يُقَالُ: هَذَا ضِعْفُ هَذَا، أَيْ مِثْلُهُ. وَهَذَا ضِعْفَاهُ، أَيْ مِثْلَاهُ، فَالضِّعْفُ فِي الْأَصْلِ زِيَادَةٌ غَيْرُ مَحْصُورَةٍ، قَالَ اللَّهُ تعالى:" فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ" [سبأ: ٣٧] وَلَمْ يُرِدْ مِثْلًا وَلَا مِثْلَيْنِ. كُلُّ هَذَا قَوْلُ الْأَزْهَرِيِّ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" النُّورِ" الِاخْتِلَافُ فِي حَدِّ مَنْ قَذَفَ وَاحِدَةً مِنْهُنَّ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. الثَّالِثَةُ: قَالَ أَبُو رَافِعٍ: كَانَ عُمَرُ ﵁ كَثِيرًا مَا يَقْرَأُ سُورَةَ يُوسُفَ وَسُورَةَ الْأَحْزَابِ فِي الصُّبْحِ، وَكَانَ إِذَا بَلَغَ" يَا نِساءَ النَّبِيِّ" رَفَعَ بِهَا صَوْتَهُ، فَقِيلَ لَهُ فِي ذَلِكَ فَقَالَ: (أُذَكِّرهُنَّ الْعَهْدَ). قَرَأَ الْجُمْهُورُ:" مَنْ يَأْتِ" بِالْيَاءِ. وَكَذَلِكَ" مَنْ يَقْنُتْ" حملا على لفظ
[Bunu] et-Taberî ondan nakletmiştir; böylece buna kendi misli kadar iki azap eklenir ve üç kat azap olur. et-Taberî bu görüşü zayıf görmüştür. Aynı şekilde her ne kadar lafız bakımından böyle bir ihtimale tutunabilse de bu görüş sahih değildir. Sevabın iki kat olarak belirtilmesi de bu görüşü çürüten unsurlardandır; çünkü hayasızlıktaki ceza, itaatteki mükâfatın karşılığıdır. Bunu İbn Atiyye söylemiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Ebû Amr, "yudâ'af (يُضَاعَفُ)" ile "yuda''af (يُضَعَّفُ)" kelimeleri arasında ayrım yapmış ve şöyle demiştir: "yudâ'af", birçok defalar katlanması içindir; "yuda''af" ise iki kat olması içindir. Bundan dolayı kendisi "yuda''af" şeklinde okumuştur. Ebû Ubeyde ise: { يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ } “Onun azabı katlanır” ifadesi, üç kat azap yapılır demektir, demiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Ebû Amr ve Ebû Ubeyde'nin ortaya koyduğu bu ayrımı, bildiğim kadarıyla dil ehlinden hiç kimse bilmemektedir. "yudâ'af" ile "yuda''af" kelimelerinin anlamı birdir; yani iki misli kılınır demektir. Nitekim şöyle dersin: "Bana bir dirhem verirsen sana onun iki katını veririm", yani iki mislini, yani iki dirhem [veririm]. { نُؤْتِها أَجْرَها مَرَّتَيْنِ } “Biz ona mükâfatını iki defa veririz” buyruğu da buna delalet etmektedir; zira azap mükâfattan daha fazla olamaz. Başka bir yerde de { آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ } “Onlara azaptan iki katını ver” [el-Ahzâb, 68] buyurmuştur ki iki misli demektir. Ma'mer, Katâde'den { يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ } “Onun azabı iki katına katlanır” ayeti hakkında şöyle rivayet etmiştir: "Dünya azabı ve ahiret azabı [demektir]." el-Kuşeyrî Ebû Nasr şöyle demiştir: Zahir olan şudur ki [Cenâb-ı Hak] di'feyn (iki kat) ile iki mislini kastetmiştir; çünkü { نُؤْتِها أَجْرَها مَرَّتَيْنِ } “Biz ona mükâfatını iki defa veririz” buyurmuştur. Vasiyetlere gelince; şayet bir kimse bir şahsa çocuğunun payının iki katını (di'feyn) vasiyet etse, bu, çocuğun hissesinin üç mislinin verilmesi şeklinde bir vasiyet olur. Zira vasiyetler insanlar arasındaki örfe göre cereyan eder. Allah'ın kelamının tefsiri ise Arapların kelamına irca edilir (dayandırılır). Arap kelamında di'f (ضِعْف) kelimesi, bir mislinden daha fazlasına kadar olan miktardır ve sadece iki misil ile sınırlı değildir. "Bu bunun dı'fıdır" denilir, yani mislidir demektir; "Bu bunun dı'fâhıdır" denilir, yani iki mislidir demektir. Dolayısıyla dı'f aslında sınırlanmamış bir fazlalıktır. Nitekim Allah Teâlâ: { فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ } “İşte onlara kat kat mükâfat vardır” [Sebe', 37] buyurmuş olup burada ne bir misli ne de iki misli kastetmiştir. Bütün bunlar el-Ezherî'nin sözüdür. Onlardan (Peygamber hanımlarından) birine zina iftirasında bulunan kişinin cezası hususundaki ihtilaf en-Nûr Suresi'nde geçmişti. Hamd Allah'a mahsustur. Üçüncü Mesele: Ebû Râfi' şöyle demiştir: Ömer radıyallâhu anh sabah namazında çokça Yûsuf Suresi'ni ve el-Ahzâb Suresi'ni okurdu. { يَا نِساءَ النَّبِيِّ } “Ey Peygamber'in hanımları!” ayetine ulaştığında sesini yükseltirdi. Kendisine bunun sebebi sorulduğunda: "Onlara [Allah'a ve Resûlü'ne verdikleri] ahdi hatırlatıyorum" demiştir. Cumhur (âlimlerin çoğunluğu), { مَنْ يَأْتِ } kısmını yâ harfi ile okumuştur. Aynı şekilde { مَنْ يَقْنُتْ } kısmını da lafza hamlederek...
" مَنْ". وَالْقُنُوتُ الطَّاعَةُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ:" مَنْ تَأْتِ" وَ" تَقْنُتُ" بِالتَّاءِ مِنْ فَوْقِ، حَمْلًا عَلَى الْمَعْنَى. وَقَالَ قَوْمٌ: الْفَاحِشَةُ إِذَا وَرَدَتْ مُعَرَّفَةً فَهِيَ الزِّنَى وَاللُّوَاطُ. وَإِذَا وَرَدَتْ مُنَكَّرَةً فَهِيَ سَائِرُ الْمَعَاصِي. وَإِذَا وَرَدَتْ مَنْعُوتَةً فَهِيَ عُقُوقُ الزَّوْجِ وَفَسَادُ عِشْرَتِهِ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: بل قوله" بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ" تَعُمُّ جَمِيعَ الْمَعَاصِي. وَكَذَلِكَ الْفَاحِشَةُ كَيْفَ وودت. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ" مُبَيَّنَةٍ" بِفَتْحِ الْيَاءِ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو بِكَسْرِهَا. وَقَرَأَتْ فِرْقَةٌ:" يُضَاعِفْ" بِكَسْرِ الْعَيْنِ عَلَى إِسْنَادِ الْفِعْلِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو فِيمَا رَوَى خَارِجَةُ" نُضَاعِفْ" بِالنُّونِ الْمَضْمُومَةِ وَنَصْبِ" الْعَذابُ" وَهَذِهِ قِرَاءَةُ ابْنُ مُحَيْصِنٍ. وَهَذِهِ مُفَاعَلَةٌ مِنْ وَاحِدٍ، كَطَارَقْتُ النَّعْلَ وَعَاقَبْتُ اللِّصَّ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" يُضَاعَفْ" بِالْيَاءِ وَفَتْحِ الْعَيْنِ،" الْعَذابُ" رَفْعًا. وَهِيَ قِرَاءَةُ الْحَسَنِ وَابْنِ كَثِيرٍ وَعِيسَى. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ" نُضَعِّفْ" بِالنُّونِ وَكَسْرِ الْعَيْنِ الْمُشَدَّدَةِ،" الْعَذَابَ" نَصْبًا. قَالَ مُقَاتِلٌ: هَذَا التَّضْعِيفُ فِي الْعَذَابِ إِنَّمَا هُوَ فِي الْآخِرَةِ، لِأَنَّ إِيتَاءَ الْأَجْرِ مَرَّتَيْنِ أَيْضًا فِي الْآخِرَةِ. وَهَذَا حَسَنٌ، لِأَنَّ نِسَاءَ النَّبِيِّ ﷺ لَا يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ تُوجِبُ حَدًّا. وَقَدْ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا بَغَتِ امْرَأَةُ نَبِيٍّ قَطُّ، وَإِنَّمَا خَانَتْ فِي الْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ. وَقَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: الْعَذَابُ الَّذِي تُوُعِّدْنَ بِهِ" ضِعْفَيْنِ" هُوَ عَذَابُ الدُّنْيَا وَعَذَابُ الْآخِرَةِ، فَكَذَلِكَ الْأَجْرُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا ضَعِيفٌ، اللَّهُمَّ إِلَّا أَنْ يَكُونَ أَزْوَاجُ النَّبِيِّ ﷺ لا ترفع عنهن حدوة الدُّنْيَا عَذَابَ الْآخِرَةِ، عَلَى مَا هِيَ حَالُ النَّاسِ عَلَيْهِ، بِحُكْمِ حَدِيثِ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ. وَهَذَا أَمْرٌ لَمْ يُرْوَ فِي أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ وَلَا حُفِظَ تَقَرُّرُهُ. وَأَهْلُ التَّفْسِيرِ عَلَى أَنَّ الرِّزْقَ الْكَرِيمَ الْجَنَّةُ، ذكره النحاس.
"...men" [şart edatına göre müzekker zamiridir]. Kunût (الْقُنُوتُ) ise itaat demektir; [bunun açıklaması] daha önce geçmişti. Ya'kûb, manaya hamlederek üstten [iki noktalı] te ile { مَنْ تَأْتِ } ve { تَقْنُتُ } şeklinde okumuştur. Bir grup [âlim] şöyle demiştir: Fâhişe (الْفَاحِشَةُ) lafzı marife (belirli) olarak geldiğinde zina ve livâtadır. Nekre (belirsiz) olarak geldiğinde diğer bütün günahlardır. Sıfat almış olarak (men'ût) geldiğinde ise kocaya itaatsizlik ve onunla kötü geçinmektir. Bir grup da şöyle demiştir: Aksine { بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ } “apaçık bir hayasızlık” buyruğu bütün günahları kapsar. Aynı şekilde fâhişe kelimesi nasıl gelirse gelsin [hüküm böyledir]. İbn Kesîr, ye'nin fethasıyla { مُبَيَّنَةٍ } şeklinde okumuştur. Nâfi' ve Ebû Amr ise ye'nin kesresiyle { مُبَيِّنَةٍ } okumuştur. Bir grup da fiili Allah Teâlâ'ya isnat ederek ayın harfinin kesresiyle { يُضَاعِفْ } okumuştur. Ebû Amr, Hârice'nin rivayetinde ötreli nûn ile ve { الْعَذَابَ } lafzını mansub olarak { نُضَاعِفْ } şeklinde okumuştur; bu aynı zamanda İbn Muhaysın'ın kıraatidir. Bu, "طَارَقْتُ النَّعْلَ" (ayakkabıyı yamadım) ve "عَاقَبْتُ اللِّصَّ" (hırsızı cezalandırdım) ifadelerinde olduğu gibi tek taraftan meydana gelen bir müfâale (işteşlik kalıbı)dir. Nâfi', Hamza ve el-Kisâî ye ile ve ayın harfinin fethasıyla, { الْعَذَابُ } kelimesini merfû olarak { يُضَاعَفْ } şeklinde okumuşlardır. Bu, el-Hasan, İbn Kesîr ve Îsâ'nın da kıraatidir. İbn Kesîr ve İbn Âmir ise nûn ile ve şeddeli ayın harfinin kesresiyle, { الْعَذَابَ } lafzını mansub yaparak { نُضَعِّفْ } şeklinde okumuşlardır. Mukâtil dedi ki: Azabın bu şekilde katlanması ancak ahirettedir; zira mükâfatın iki kat verilmesi de ahirettedir. Bu güzel bir görüştür; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları had cezasını gerektirecek bir fâhişe (çirkin fiil) işlemezler. Nitekim İbn Abbâs şöyle demiştir: "Hiçbir peygamber hanımı asla zina etmemiştir; onların hıyaneti ancak iman ve itaat konusunda olmuştur." Bazı müfessirler ise şöyle demiştir: Kendilerine vadedilen "iki kat" (dı'feyn) azap, dünya azabı ile ahiret azabıdır; mükâfat da böyledir. İbn Atıyye şöyle demiştir: Bu zayıf bir görüştür; meğerki Ubâde b. es-Sâmit'in hadisi gereğince insanların tabi olduğu genel durumun aksine, dünyadaki had cezasının Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarından ahiret azabını kaldırmadığı varsayılsın. Bu ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları hakkında ne rivayet edilmiş ne de böyle bir hükmün sabit olduğu nakledilmiştir. Tefsir ehli, 'kerîm rızık' (er-rızku'l-kerîm) ifadesinin cennet olduğu hususunda ittifak etmiştir; bunu en-Nehhâs zikretmiştir.
[سورة الأحزاب (٣٣): آية ٣٢]
[el-Ahzâb Suresi (33): Âyet 32]
يَا نِساءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلاً مَعْرُوفاً (٣٢)
{ يَا نِساءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلاً مَعْرُوفاً } “Ey Peygamber'in hanımları! Siz, kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz. Eğer [Allah'tan] sakınıyorsanız, edalı/yumuşak söz söylemeyin ki kalbinde hastalık bulunan kimse tamaha düşmesin. [Her zaman] uygun/meşru söz söyleyin.” (32)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا نِساءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ) يَعْنِي فِي الْفَضْلِ وَالشَّرَفِ. وَقَالَ:" كَأَحَدٍ" وَلَمْ يَقُلْ كَوَاحِدَةٍ، لِأَنَّ أَحَدًا نَفْيٌ مِنَ الْمُذَكَّرِ وَالْمُؤَنَّثِ وَالْوَاحِدِ وَالْجَمَاعَةِ. وَقَدْ يُقَالُ عَلَى مَا لَيْسَ بِآدَمِيٍّ، يُقَالُ: لَيْسَ فِيهَا أَحَدٌ، لَا شَاةَ وَلَا بَعِيرَ. وَإِنَّمَا خُصِّصَ النِّسَاءُ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ فِيمَنْ تَقَدَّمَ آسِيَةَ وَمَرْيَمَ. وَقَدْ أَشَارَ إِلَى هَذَا قَتَادَةُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" آلِ عِمْرَانَ" الِاخْتِلَافُ فِي التَّفْضِيلِ بينهن، فتأمله هناك. ثم قال: (إِنِ اتَّقَيْتُنَّ أَيْ خِفْتُنَّ اللَّهَ. فَبَيَّنَ أَنَّ الْفَضِيلَةَ إِنَّمَا تَتِمُّ لَهُنَّ بِشَرْطِ التَّقْوَى، لِمَا مَنَحَهُنَّ اللَّهُ مِنْ صُحْبَةِ الرَّسُولِ وَعَظِيمِ الْمَحَلِّ مِنْهُ، وَنُزُولِ الْقُرْآنِ فِي حَقِّهِنَّ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ) فِي مَوْضِعِ جَزْمٍ بِالنَّهْيِ إِلَّا أَنَّهُ مَبْنِيٌّ كَمَا بُنِيَ الْمَاضِي، هَذَا مَذْهَبُ سِيبَوَيْهِ، أَيْ لَا تُلِنَّ الْقَوْلَ. أَمَرَهُنَّ اللَّهُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُنَّ جَزْلًا وَكَلَامُهُنَّ فَصْلًا، وَلَا يَكُونُ عَلَى وَجْهٍ يُظْهِرُ فِي الْقَلْبِ عَلَاقَةً بِمَا يَظْهَرُ عَلَيْهِ مِنَ اللِّينِ، كَمَا كَانَتِ الْحَالُ عَلَيْهِ فِي نِسَاءِ الْعَرَبِ مِنْ مُكَالَمَةِ الرِّجَالِ بِتَرْخِيمِ الصَّوْتِ وَلِينِهِ، مِثْلِ كَلَامِ الْمُرِيبَاتِ وَالْمُومِسَاتِ. فَنَهَاهُنَّ عَنْ مِثْلِ هَذَا. قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَيَطْمَعَ" بِالنَّصْبِ عَلَى جَوَابِ النَّهْيِ." الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ" أَيْ شَكٌّ وَنِفَاقٌ، عَنْ قَتَادَةَ وَالسُّدِّيِّ. وَقِيلَ: تَشَوُّفُ الْفُجُورِ، وَهُوَ الْفِسْقُ وَالْغَزَلُ، قَالَهُ عِكْرِمَةُ. وَهَذَا أَصْوَبُ، وَلَيْسَ لِلنِّفَاقِ مَدْخَلٌ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَحَكَى أَبُو حَاتِمٍ أَنَّ الْأَعْرَجَ قَرَأَ" فَيَطْمِعَ" بِفَتْحِ الْيَاءِ وَكَسْرِ الْمِيمِ. النَّحَّاسُ: أَحْسَبُ هَذَا غَلَطًا، وَأَنْ يَكُونَ قَرَأَ" فَيَطْمَعِ" بِفَتْحِ الْمِيمِ وَكَسْرِ الْعَيْنِ بِعَطْفِهِ عَلَى" تَخْضَعْنَ" فَهَذَا وَجْهٌ جَيِّدٌ حَسَنٌ. وَيَجُوزُ" فَيَطْمَعَ" بمعنى فيطمع الخضوع أو القول.
Allah Teâlâ'nın: { يَا نِساءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ } “Ey Peygamber'in hanımları! Siz, kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz; eğer [Allah'tan] sakınıyorsanız” kavli, fazilet ve şeref bakımından [böyle değilsiniz] demektir. "Bir kadın gibi" (كواحدة) demeyip "herhangi biri gibi" (كأحد) buyurmuştur; çünkü "ahad" (أحد) lafzı müzekker, müennes, tekil ve çoğul için genel bir nefy (olumsuzluk) bildirir. Bazen insan dışındaki varlıklar için de kullanılır; nitekim [Arapçada]: "Orada ne bir koyun ne de bir deve, hiç kimse/hiçbir şey yoktur (ليس فيها أحد)" denilir. Özellikle kadınların zikredilmesi ise, geçmiş [ümmetler] arasında Âsiye ve Meryem'in bulunmasındandır. Katâde buna işaret etmiştir. Âl-i İmrân [suresinde] onların birbirlerine üstünlüğü konusundaki ihtilaf geçmişti; onu orada incele! Sonra: { إِنِ اتَّقَيْتُنَّ } “Eğer [Allah'tan] sakınıyorsanız” yani Allah'tan korkuyorsanız buyurdu. Böylece faziletin kendilerine ancak takva şartıyla tam olacağını açıklamıştır; zira Allah onlara Resûl'ün sohbetini, onun nezdindeki yüce makamı ve haklarında Kur'an'ın inmesini lütfetmiştir. Allah Teâlâ'nın: { فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ } “Edalı/yumuşak söz söylemeyin” kavli, nehiy sebebiyle cezm mahallindedir; ancak mazi fiil gibi mebnîdir. Bu, Sîbeveyh'in görüşüdür; yani "Sözü yumuşatmayın" demektir. Allah onlara sözlerinin vakur, kelamlarının kesin/net olmasını emretmiş; şüpheli ve ahlaksız kadınların konuşmalarında olduğu gibi, Arap kadınlarının erkeklerle konuşurken sesi inceltip yumuşatması kabilinden, dışa vuran yumuşaklık sebebiyle kalpte bir alaka/meyil hissettirecek şekilde olmamasını [emretmiştir]. İşte onları böylesi bir durumdan nehyetmiştir. Allah Teâlâ'nın: { فَيَطْمَعَ } “...ki tamaha düşmesin” kavli, nehyin cevabı olarak nasb iledir. { الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ } “Kalbinde hastalık bulunan kimse” yani şüphe ve nifak bulunan kimsedir; [bu açıklama] Katâde ve es-Süddî'den [nakledilmiştir]. Bir görüşe göre de fücur arzusu olup bu da fısk ve şehvettir; bunu İkrime söylemiştir. Bu [ikinci görüş] daha doğrudur; zira bu ayette nifakın bir dahli yoktur. Ebû Hâtim, el-A'rec'in bu kelimeyi ye'nin fethası ve mîm'in kesresiyle { فَيَطْمِعَ } şeklinde okuduğunu nakletmiştir. en-Nehhâs şöyle der: "Bunun bir hata olduğunu ve [aslında] mîm'in fethası ve ayn'ın kesresiyle { تَخْضَعْنَ } üzerine atfedilerek { فَيَطْمَعِ } şeklinde okumuş olduğunu zannediyorum. Bu ise kuvvetli ve güzel bir vecihtir." [İfadenin], 'boyun eğme/yumuşak tavır veya söz [onu] tamahlandırır' anlamında { فَيُطْمِعَ } [şeklinde okunması da] caizdir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفاً) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَمَرَهُنَّ بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ. وَالْمَرْأَةُ تُنْدَبُ إِذَا خَاطَبَتِ الْأَجَانِبَ وَكَذَا الْمُحَرَّمَاتُ عَلَيْهَا بِالْمُصَاهَرَةِ إِلَى الْغِلْظَةِ فِي الْقَوْلِ، مِنْ غَيْرِ رَفْعِ صَوْتٍ فَإِنَّ الْمَرْأَةَ مَأْمُورَةٌ بِخَفْضِ الْكَلَامِ. وَعَلَى الْجُمْلَةِ فَالْقَوْلُ الْمَعْرُوفُ: هُوَ الصَّوَابُ الذي لا تنكره الشريعة ولا النفوس.
Allah Teâlâ'nın: (Ve kulne kavlen ma'rûfâ { وَقُلْنَ قَوْلاً مَعْرُوفاً } “[Her zaman] uygun/meşru söz söyleyin”) kavli hakkında İbn Abbâs: 'Onlara iyiliği emredip kötülükten sakındırmalarını emretti' demiştir. Kadın yabancı erkeklerle ve aynı şekilde sıhrî hısımlık dolayısıyla kendisine haram olan kimselerle konuştuğunda, sesini yükseltmeksizin sert ve vakur konuşması menduptur; zira kadına sesini alçaltması emredilmiştir. Netice olarak 'kavl-i ma'rûf': Şeriatın ve aklıselimin münkir görmediği doğru ve meşru sözdür.
[سورة الأحزاب (٣٣): آية ٣٣]
[el-Ahzâb Suresi (33): Âyet 33]
وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وَآتِينَ الزَّكاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً (٣٣)
{ وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وَآتِينَ الزَّكاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً } “Evlerinizde vakarla oturun; önceki Cahiliye [kadınlarının] açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın. Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin, Allah'a ve Resûlüne itaat edin. Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister.” (33)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى) فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى" وَقَرْنَ" قَرَأَ الْجُمْهُورُ" وَقِرْنَ" بِكَسْرِ الْقَافِ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَنَافِعٌ بِفَتْحِهَا. فَأَمَّا الْقِرَاءَةُ الْأُولَى فَتَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ مِنَ الْوَقَارِ، تَقُولُ: وَقَرَ يَقِرُّ وَقَارًا أَيْ سَكَنَ، وَالْأَمْرُ قِرْ، وَلِلنِّسَاءِ قِرْنَ، مِثْلُ عِدْنَ وَزِنَّ. وَالْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْمُبَرِّدِ، أَنْ يَكُونَ مِنَ الْقَرَارِ، تَقُولُ: قَرَرْتُ بِالْمَكَانِ (بِفَتْحِ الرَّاءِ) أَقِرُّ، وَالْأَصْلِ أَقْرِرْنَ، بِكَسْرِ الرَّاءِ، فَحُذِفَتِ الرَّاءُ الْأُولَى تَخْفِيفًا، كَمَا قالوا في ظللت: ظللت، وَمَسَسْتُ: مِسْتُ، وَنَقَلُوا حَرَكَتَهَا إِلَى الْقَافِ، وَاسْتُغْنِيَ عَنْ أَلِفِ الْوَصْلِ لِتَحَرُّكِ الْقَافِ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: بَلْ عَلَى أَنْ أُبْدِلَتِ الرَّاءُ يَاءً كَرَاهَةَ التَّضْعِيفِ، كَمَا أُبْدِلَتْ فِي قِيرَاطٍ وَدِينَارٍ، وَيَصِيرُ لِلْيَاءِ حَرَكَةُ الْحَرْفِ الْمُبْدَلِ مِنْهُ، فَالتَّقْدِيرُ: إِقْيِرْنَ، ثُمَّ تُلْقَى حَرَكَةُ الْيَاءِ عَلَى الْقَافِ كَرَاهَةَ تَحَرُّكِ الْيَاءِ بِالْكَسْرِ، فَتَسْقُطُ الْيَاءُ لِاجْتِمَاعِ السَّاكِنَيْنِ، وَتَسْقُطُ هَمْزَةُ الْوَصْلِ لِتَحَرُّكِ مَا بَعْدَهَا فَيَصِيرُ" قَرْنَ". وَأَمَّا قِرَاءَةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَعَاصِمٍ، فَعَلَى لُغَةِ الْعَرَبِ: قَرِرْتُ فِي الْمَكَانِ إِذَا أَقَمْتُ فِيهِ (بِكَسْرِ الرَّاءِ) أَقَرُّ (بِفَتْحِ الْقَافِ)، مِنْ بَابِ حَمِدَ يَحْمَدُ، وَهِيَ لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ ذَكَرَهَا أَبُو عُبَيْدٍ فِي" الْغَرِيبِ الْمُصَنَّفِ" عَنِ الْكِسَائِيِّ، وَهُوَ مِنْ أَجَلِّ مَشَايِخِهِ، وَذَكَرَهَا الزجاج وغيره، والأصل" أقررن"
Yüce Allah'ın: { وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى } “Evlerinizde vakarla oturun; önceki Cahiliye [kadınlarının] açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın” buyruğunda dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { وَقَرْنَ } buyruğunu cumhur, kaf harfinin kesresiyle { وَقِرْنَ } (Kırne) şeklinde okumuştur. Âsım ve Nâfi' ise kaf harfinin fethasıyla [Karne] şeklinde okumuştur. İlk kıraat iki veçhe ihtimallidir: Birincisi: [Kelimenin] vakar (ağırbaşlılık/sükûnet) kökünden gelmesidir. [Nitekim] 'yerleşti, sakinleşti' anlamında "Vekara (وَقَرَ), yekıru (يَقِرُّ), vekāran (وَقَارًا)" dersin. [Müfret müzekker için] emir kipi "Kır (قِرْ)", kadınlar [çoğulu] için ise "İdne (عِدْنَ)" ve "Zinne (زِنَّ)" gibi "Kırne (قِرْنَ)" gelir. İkinci vecih -ki bu el-Müberred'in görüşüdür- [kelimenin] 'karar' (bir yerde yerleşmek/durmak) kökünden gelmesidir. [Nitekim] "Karartü bi'l-mekân (قَرَرْتُ بِالْمَكَانِ) [râ'nın fethasıyla], ekırru (أَقِرُّ)" dersin. Aslı ise râ'nın kesresiyle 'İkrirne (اِقْرِرْنَ)'dir; hafifletmek (tahfîf) amacıyla birinci râ hazfedilmiştir; tıpkı 'Zaliltü (ظَلِلْتُ)' yerine 'Zaltü (ظَلْتُ)', 'Mesistü (مَسِسْتُ)' yerine 'Mistü (مِسْتُ)' dedikleri gibi. [Birinci râ'nın] harekesini kaf harfine aktarmışlar, kaf harfi harekeli hâle geldiği için de vasıl elifine ihtiyaç kalmamıştır. Ebû Alî ise şöyle demiştir: Bilakis şeddeli olmanın (ted'îf) ağırlığından kaçınmak için, tıpkı 'kîrât (قِيرَاط)' ve 'dînâr (دِينَار)' kelimelerinde olduğu gibi [birinci] râ harfi yâ harfine dönüştürülmüştür (ibdâl). Yâ harfi, yerine geçtiği harfin harekesini alır; takdiri 'İkyirne (إِقْيِرْنَ)' olur. Sonra yâ harfinin kesre ile harekelenmesinin ağırlığından dolayı yâ'nın harekesi kaf harfine aktarılır, ardından iki sakinin yan yana gelmesi (ictimâ-i sâkineyn) sebebiyle yâ düşer, kendisinden sonraki harfin harekeli olması sebebiyle de vasıl hemzesi düşer ve kelime 'Karne / Kırne' hâline gelir. Medine ehlinin ve Âsım'ın kıraatine gelince; bu, Arapların bir mekânda ikamet edildiğinde râ harfinin kesresiyle "Karirtü fi'l-mekân (قَرِرْتُ فِي الْمَكَانِ)", 'hamide-yahmedu' babından [muzari fiilin aynü'l-fiili fethalı olarak] "Ekarru (أَقَرُّ)" demeleri lügatine göredir. Bu, Hicaz ehlinin lügatidir; Ebû Ubeyd bunu *el-Garîbü'l-Musannef* adlı eserinde en seçkin hocalarından biri olan el-Kisâî'den nakletmiş, ez-Zeccâc ve başkaları da zikretmiştir. [Bunun da] aslı 'Akrerne (أَقْرِرْنَ)'dir.
حُذِفَتِ الرَّاءُ الْأُولَى لِثِقَلِ التَّضْعِيفِ، وَأُلْقِيَتْ حَرَكَتُهَا عَلَى الْقَافِ فَتَقُولُ: قَرْنَ. قَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ كنا تَقُولُ: أَحَسْتَ صَاحِبكَ، أَيْ هَلْ أَحْسَسْتَ. وَقَالَ أَبُو عُثْمَانَ الْمَازِنِيُّ: قَرِرْتُ بِهِ عَيْنًا (بِالْكَسْرِ لَا غَيْرَ)، مِنْ قُرَّةِ الْعَيْنِ. وَلَا يَجُوزُ قَرِرْتُ فِي الْمَكَانِ (بِالْكَسْرِ) وَإِنَّمَا هُوَ قَرَرْتُ (بِفَتْحِ الرَّاءِ)، وَمَا أَنْكَرَهُ مِنْ هَذَا لَا يَقْدَحُ فِي الْقِرَاءَةِ إِذَا ثَبَتَتْ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، فَيُسْتَدَلُّ بِمَا ثَبَتَ عَنْهُ مِنَ الْقِرَاءَةِ عَلَى صِحَّةِ اللُّغَةِ. وَذَهَبَ أَبُو حَاتِمٍ أَيْضًا أَنَّ" قَرْنَ" لَا مَذْهَبَ لَهُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَأَمَّا قَوْلُ أَبِي حَاتِمٍ:" لَا مَذْهَبَ لَهُ" فَقَدْ خُولِفَ فِيهِ، وَفِيهِ مَذْهَبَانِ: أَحَدُهُمَا مَا حَكَاهُ الْكِسَائِيُّ، وَالْآخَرُ مَا سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ سُلَيْمَانَ يَقُولُ، قَالَ: وَهُوَ مِنْ قَرِرْتُ بِهِ عَيْنًا أَقَرُّ، وَالْمَعْنَى: وَاقْرَرْنَ بِهِ عَيْنًا فِي بُيُوتِكُنَّ. وَهُوَ وَجْهٌ حَسَنٌ، إِلَّا أَنَّ الْحَدِيثَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مِنَ الْأَوَّلِ. كَمَا رُوِيَ أَنَّ عَمَّارًا قَالَ لِعَائِشَةَ ﵂: إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَمَرَكِ أَنْ تَقَرِّي فِي مَنْزِلِكِ، فَقَالَتْ: يَا أَبَا الْيَقْظَانِ، مَا زِلْتَ قَوَّالًا بِالْحَقِّ! فَقَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَنِي كَذَلِكَ عَلَى لِسَانِكِ. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي عَبْلَةَ" وَاقْرِرْنَ" بِأَلِفِ وَصْلٍ وَرَاءَيْنِ، الْأُولَى مَكْسُورَةٌ. الثَّانِيَةُ- مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ الْأَمْرُ بِلُزُومِ الْبَيْتِ، وَإِنْ كَانَ الْخِطَابُ لِنِسَاءِ النَّبِيِّ ﷺ فَقَدْ دَخَلَ غَيْرُهُنَّ فِيهِ بِالْمَعْنَى. هَذَا لَوْ لَمْ يَرِدْ دَلِيلٌ يَخُصُّ جَمِيعَ النِّسَاءِ، كَيْفَ وَالشَّرِيعَةُ طَافِحَةٌ بِلُزُومِ النِّسَاءِ بُيُوتَهَنَّ، وَالِانْكِفَافِ عَنِ الْخُرُوجِ مِنْهَا إِلَّا لِضَرُورَةٍ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ. فَأَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى نِسَاءَ النَّبِيِّ ﷺ بِمُلَازَمَةِ بُيُوتِهِنَّ، وَخَاطَبَهُنَّ بِذَلِكَ تَشْرِيفًا لَهُنَّ، وَنَهَاهُنَّ عَنِ التَّبَرُّجِ، وَأَعْلَمَ أَنَّهُ فِعْلُ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى فَقَالَ:" وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى ". وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى التَّبَرُّجِ فِي" النُّورِ". وَحَقِيقَتُهُ إِظْهَارُ مَا سَتْرُهُ أَحْسَنُ، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ السَّعَةِ، يُقَالُ: فِي أَسْنَانِهِ بَرَجٌ إِذَا كَانَتْ مُتَفَرِّقَةً، قَالَهُ الْمُبَرِّدُ. وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي" الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى "، فَقِيلَ: هِيَ الزَّمَنُ الَّذِي وُلِدَ فِيهِ إِبْرَاهِيمُ ﵇، كَانَتِ الْمَرْأَةُ تَلْبَسُ الدِّرْعَ مِنَ اللُّؤْلُؤِ، فَتَمْشِي وَسَطَ الطَّرِيقِ تَعْرِضُ نَفْسَهَا عَلَى الرِّجَالِ. وَقَالَ الْحَكَمُ بْنُ عُيَيْنَةَ: مَا بَيْنَ آدَمَ وَنُوحٍ،
Şeddenin ağırlığından dolayı birinci râ harfi hazfedilmiş (düşürülmüş) ve harekesi kāf harfine verilmiştir; böylece "Karne (قَرْنَ)" dersin. el-Ferrâ şöyle demiştir: Bu, tıpkı senin [birine]: "Arkadaşını hissettin mi?" anlamında: "Ehaste sâhibeke (أَحَسْتَ صَاحِبكَ)" [ehseste yerine] demen gibidir. Ebû Osmân el-Mâzinî ise şöyle demiştir: [Göz aydınlığı için] göz aydınlığından (kurratü'l-ayn) hareketle sadece kesre ile "Karirtü bihî aynen (قَرِرْتُ بِهِ عَيْنًا)" denir. Bir mekânda kalmak için ise kesre ile "Karirtü fi'l-mekân (قَرِرْتُ فِي الْمَكَانِ)" denilmesi caiz olmayıp, râ harfinin fethasıyla sadece "Karartü (قَرَرْتُ)" denir. Ancak onun bu konuda kabul etmediği husus, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olduğu takdirde kıraate bir zarar vermez. Zira ondan sabit olan kıraat ile lügatin sıhhatine delil getirilir. Ebû Hâtim de "Karne (قَرْنَ)" [kullanımının] Arap kelâmında bir dayanağı/geçerliliği olmadığı görüşüne varmıştır. en-Nehhâs şöyle demiştir: Ebû Hâtim'in "Bir dayanağı/geçerliliği yoktur" sözüne muhalefet edilmiştir ve bu hususta iki izah vardır: Birincisi el-Kisâî'nin naklettiğidir. Diğeri ise Ali b. Süleymân'dan işittiğim şu açıklamadır: O, "Karirtü bihî aynen akarru (قَرِرْتُ بِهِ عَيْنًا أَقَرُّ - onunla gözüm aydın oldu)" fiilinden gelir ve anlamı şudur: "Evlerinizde [bununla] gözünüz aydın olsun (huzur bulun)." Bu güzel bir izahtır; ancak hadis bunun birinci [kullanımdan] olduğuna delalet etmektedir. Nitekim rivayet edildiğine göre Ammâr, Âişe radıyallâhu anhâ'ya şöyle demiştir: "Allah sana evinde oturmanı emretmiştir." Âişe: "Ey Ebü'l-Yakzân! Sen her zaman hakkı söyleyensin!" deyince, o da: "Beni senin dilinden böyle kılan Allah'a hamdolsun" demiştir. İbn Ebî Able ise vasıl hemzesi ve birincisi kesreli iki râ ile "Vakrirne (وَاقْرِرْنَ)" şeklinde okumuştur. İkinci Mesele: Bu ayetin anlamı evde kalmayı emretmektir. Hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarına yönelik olsa da, mana bakımından diğer kadınlar da bu hükme dâhildir. Bu durum, tüm kadınlara has bir delil gelmemiş olsaydı bile böyle olurdu; kaldı ki şeriat, daha önce birçok yerde geçtiği üzere kadınların evlerinde kalmaları ve zorunluluk olmadıkça dışarı çıkmaktan sakınmaları gerektiği [hükümleriyle] dolup taşmaktadır. Bu sebeple Allah Teâlâ, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarına evlerinde kalmalarını emretmiş, kendilerine bir şeref olmak üzere onlara böyle hitap etmiş, teberrücü (açılıp saçılmayı) yasaklamış ve bunun önceki Cahiliye âdeti olduğunu bildirerek: { وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى } “Önceki Cahiliye [kadınlarının] açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın” buyurmuştur. Teberrücün anlamı Nûr Sûresi'nde geçmişti. Teberrücün hakikati, örtülmesi daha güzel olan şeyleri açığa çıkarmaktır. Bu kelime genişlikten (se'a) türetilmiştir; el-Müberred'in belirttiğine göre dişler seyrek/aralıklı olduğunda: "Fi esnânihî berecün (فِي أَسْنَانِهِ بَرَجٌ)" denilir. İnsanlar "el-Câhiliyyetü'l-Ûlâ (önceki Cahiliye)" konusunda ihtilaf etmişlerdir: Denildiğine göre bu, İbrâhim aleyhisselâm'ın doğduğu dönemdir; [o dönemde] kadın inciden bir zırh/elbise giyer, yolun ortasından yürüyerek kendini erkeklere arz ederdi. el-Hakem b. Uyeyne ise: "Âdem ile Nûh arasıdır" demiştir,
وَهِيَ ثَمَانمِائَةِ سَنَةٍ، وَحُكِيَتْ لَهُمْ سِيَرٌ ذَمِيمَةٌ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا بَيْنَ نُوحٍ وَإِدْرِيسَ. الْكَلْبِيُّ: مَا بَيْنَ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ. قِيلَ: إِنَّ الْمَرْأَةَ كَانَتْ تَلْبَسُ الدِّرْعَ مِنَ اللُّؤْلُؤِ غَيْرَ مَخِيطِ الْجَانِبَيْنِ، وَتَلْبَسُ الثِّيَابَ الرِّقَاقَ وَلَا تُوَارِي بَدَنَهَا. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: مَا بَيْنَ مُوسَى وَعِيسَى. الشَّعْبِيُّ: مَا بَيْنَ عِيسَى وَمُحَمَّدٍ ﷺ. أَبُو الْعَالِيَةِ: هِيَ زَمَانُ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ، كَانَ فِيهِ لِلْمَرْأَةِ قَمِيصٌ مِنَ الدُّرِّ غَيْرُ مَخِيطِ الْجَانِبَيْنِ. وَقَالَ أَبُو الْعَبَّاسِ الْمُبَرِّدُ: وَالْجَاهِلِيَّةُ الْأُولَى كَمَا تَقُولُ الْجَاهِلِيَّةُ الْجَهْلَاءُ، قَالَ: وَكَانَ النِّسَاءُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ الْجَهْلَاءِ يُظْهِرْنَ مَا يَقْبُحُ إِظْهَارُهُ، حَتَّى كَانَتِ الْمَرْأَةُ تَجْلِسُ مَعَ زَوْجِهَا وَخِلِّهَا، فَيَنْفَرِدُ خِلُّهَا بِمَا فَوْقَ الْإِزَارِ إِلَى الْأَعْلَى، وَيَنْفَرِدُ زَوْجُهَا بِمَا دُونَ الْإِزَارِ إلى الأسفل، وبما سَأَلَ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ الْبَدَلَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: كَانَ النِّسَاءُ يَتَمَشَّيْنَ بَيْنَ الرِّجَالِ، فَذَلِكَ التَّبَرُّجُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالَّذِي يَظْهَرُ عِنْدِي أَنَّهُ أَشَارَ لِلْجَاهِلِيَّةِ الَّتِي لَحِقْنَهَا، فَأُمِرْنَ بِالنُّقْلَةِ عَنْ سِيرَتِهِنَّ فِيهَا، وَهِيَ مَا كَانَ قَبْلَ الشَّرْعِ مِنْ سِيرَةِ الْكَفَرَةِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا لَا غَيْرَةَ عِنْدَهُمْ وَكَانَ أَمْرُ النِّسَاءِ دُونَ حِجَابٍ، وَجَعْلُهَا أُولَى بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَا كُنَّ عَلَيْهِ، وَلَيْسَ الْمَعْنَى أَنَّ ثَمَّ جَاهِلِيَّةٌ أُخْرَى. وَقَدْ أُوقِعَ اسْمُ الْجَاهِلِيَّةِ عَلَى تِلْكَ الْمُدَّةِ الَّتِي قَبْلَ الْإِسْلَامِ، فَقَالُوا: جَاهِلِيٌّ فِي الشُّعَرَاءِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي الْبُخَارِيِّ: سَمِعْتُ أَبِي فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَقُولُ، إِلَى غَيْرِ هَذَا. قُلْتُ: وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ. وَيُعْتَرَضُ بِأَنَّ الْعَرَبَ كَانَتْ أَهْلُ قَشَفٍ وَضَنْكٍ فِي الْغَالِبِ، وَأَنَّ التَّنَعُّمَ وَإِظْهَارَ الزِّينَةِ إِنَّمَا جَرَى فِي الْأَزْمَانِ السَّابِقَةِ، وَهِيَ الْمُرَادُ بِالْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى، وَأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْآيَةِ مُخَالَفَةُ مَنْ قَبْلَهُنَّ مِنَ الْمِشْيَةِ عَلَى تَغْنِيجٍ وَتَكْسِيرٍ وَإِظْهَارِ الْمَحَاسِنِ لِلرِّجَالِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا لَا يَجُوزُ شَرْعًا. وَذَلِكَ يَشْمَلُ الْأَقْوَالُ كُلَّهَا وَيَعُمُّهَا فَيَلْزَمْنَ الْبُيُوتَ، فَإِنْ مَسَّتِ الْحَاجَةُ إِلَى الْخُرُوجِ فَلْيَكُنَّ عَلَى تَبَذُّلٍ وَتَسَتُّرٍ تَامٍّ. وَاللَّهُ الْمُوَفِّقُ. الثَّالِثَةُ- ذَكَرَ الثَّعْلَبِيُّ وَغَيْرُهُ: أَنَّ عَائِشَةَ ﵂ كَانَتْ إِذَا قَرَأَتْ هَذِهِ الْآيَةَ تَبْكِي حَتَّى تَبُلَّ خِمَارَهَا. وَذَكَرَ أَنَّ سَوْدَةَ قِيلَ لَهَا: لِمَ لَا تَحُجِّينَ وَلَا تَعْتَمِرِينَ كما يفعل
[Bu süre] sekiz yüz yıldır ve haklarında yerilmiş yaşayış tarzları nakledilmiştir. İbn Abbâs: "[Bu dönem,] Nûh ile İdrîs arasındaki [zamandır]" demiştir. el-Kelbî: "Nûh ile İbrâhîm arasındaki [zamandır]" demiştir. Denildi ki: Kadın, iki yanı dikilmemiş inciden bir elbise giyer, ince giysiler kuşanır ve bedenini örtmezdi. Bir grup: "Mûsâ ile Îsâ arasındaki [zamandır]" dedi. eş-Şa'bî: "Îsâ ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem arasındaki [zamandır]" dedi. Ebü'l-Âliye: "O, Dâvûd ve Süleymân zamanıdır; o devirde kadının iki yanı dikilmemiş inciden bir gömleği vardı" demiştir. Ebü'l-Abbâs el-Müberred ise şöyle demiştir: "el-Câhiliyyetü'l-ûlâ (ilk cahiliye), tıpkı el-câhiliyyetü'l-cehlâ (koyu/katıksız cahiliye) denilmesi gibidir." [Devamla] şöyle demiştir: "Koyu cahiliye devrinde kadınlar gösterilmesi çirkin olan yerlerini açığa vururlardı; öyle ki kadın, kocası ve dostu ile birlikte oturur; dostu [kadının] izârın yukarısından üst kısmıyla, kocası ise izârın altından aşağı kısmıyla baş başa kalırdı; bazen de biri diğerinden değişmeyi talep ederdi." Mücâhid dedi ki: "Kadınlar erkeklerin arasında gezinirlerdi; işte teberrüc (açılıp saçılma) buydu." İbn Atıyye şöyle demiştir: "Bana göre zahir olan, [ayetin] bizzat yetiştikleri cahiliye devrine işaret ettiğidir. Dolayısıyla onlara, o dönemdeki yaşantılarından dönüş yapmaları emredilmiştir. Bu da şeriattan önceki kâfirlerin yaşantısıdır; zira onların kıskançlıkları (gayretleri) yoktu ve kadınların durumu tesettürsüzdü. Onu 'ilk/önceki' kılmak ise onların daha önce üzerinde bulundukları duruma nispetledir; yoksa başka bir cahiliyenin daha bulunduğu anlamına gelmez. Nitekim İslâm'dan önceki o süreye 'Cahiliye' ismi verilmiş, şairler hakkında 'cahiliye şairi' denilmiştir. Buhârî'de İbn Abbâs: 'Babamı Cahiliye devrinde şöyle derken işittim...' demiştir; buna benzer başka örnekler de vardır." Derim ki: Bu güzel bir görüştür. Fakat buna karşı şöyle itiraz edilebilir: Araplar çoğunlukla darlık, sefalet ve sıkıntı ehliydi; bolluk içinde lüks yaşamak ve süsü açığa vurmak ise ancak önceki devirlerde söz konusuydu ve 'el-Câhiliyyetü'l-ûlâ' ile kastedilen de odur. Ayetten maksat ise, kırıtarak ve kıvrılarak yürümek, güzellikleri erkeklere göstermek gibi şer'an caiz olmayan hususlarda kendilerinden öncekilere muhalefet etmektir. Bu yaklaşım bütün görüşleri kapsar ve geneller; binaenaleyh evlerinde kalsınlar. Şayet dışarı çıkmaya bir ihtiyaç hâsıl olursa, bu [gösterişsiz], sade bir kılıkla ve tam bir tesettür içinde olmalıdır. Muvaffakiyet Allah'tandır. Üçüncü Mesele: Sa'lebî ve başkaları zikretti ki: Âişe radıyallâhu anhâ bu ayeti okuduğunda başörtüsünü ıslatıncaya kadar ağlardı. Yine nakledildiğine göre Sevde'ye: "Kız kardeşlerinin yaptığı gibi sen niçin hac ve umre yapmıyorsun?" denilince...