Binûn

[Ahzâb Suresi] — 3. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَخَوَاتُكِ؟ فَقَالَتْ: قَدْ حَجَجْتُ وَاعْتَمَرْتُ، وَأَمَرَنِي اللَّهُ أَنْ أَقِرَّ فِي بَيْتِي. قَالَ الرَّاوِي: فَوَاللَّهِ مَا خَرَجَتْ مِنْ بَابِ حُجْرَتِهَا حَتَّى أُخْرِجَتْ جِنَازَتُهَا. رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهَا! قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: لَقَدْ دَخَلْتُ نَيِّفًا عَلَى أَلْفِ قَرْيَةٍ فَمَا رَأَيْتُ نِسَاءً أَصْوَنَ عِيَالًا وَلَا أَعَفَّ نِسَاءً مِنْ نِسَاءِ نَابُلُسَ، الَّتِي رُمِيَ بِهَا الْخَلِيلُ ﷺ النار، فَإِنِّي أَقَمْتُ فِيهَا فَمَا رَأَيْتُ امْرَأَةً فِي طَرِيقٍ نَهَارًا إِلَّا يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَإِنَّهُنَّ يَخْرُجْنَ إِلَيْهَا حَتَّى يَمْتَلِئَ الْمَسْجِدُ مِنْهُنَّ، فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ وَانْقَلَبْنَ إِلَى مَنَازِلِهِنَّ لَمْ تَقَعْ عَيْنَيَّ عَلَى وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ إِلَى الْجُمُعَةِ الْأُخْرَى. وَقَدْ رَأَيْتُ بِالْمَسْجِدِ الْأَقْصَى عَفَائِفَ مَا خَرَجْنَ مِنْ مُعْتَكَفِهِنَّ حَتَّى اسْتُشْهِدْنَ فِيهِ. الرَّابِعَةُ- قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: بُكَاءُ عَائِشَةَ ﵂ إِنَّمَا كَانَ بِسَبَبِ سَفَرِهَا أَيَّامَ الْجَمَلِ، وَحِينَئِذٍ قَالَ لَهَا عَمَّارٌ: إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَمَرَكِ أَنْ تَقِرِّي فِي بَيْتِكِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: تَعَلَّقَ الرَّافِضَةُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ- بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ عَائِشَةَ ﵂ إِذْ قَالُوا: إِنَّهَا خَالَفَتْ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حِينَ خَرَجَتْ تَقُودُ الْجُيُوشَ، وَتُبَاشِرُ الْحُرُوبَ، وَتَقْتَحِمُ مَأْزِقَ الطَّعْنِ وَالضَّرْبِ فِيمَا لَمْ يُفْرَضْ عَلَيْهَا وَلَا يَجُوزُ لَهَا. قَالُوا: وَلَقَدْ حُصِرَ عُثْمَانُ، فَلَمَّا رَأَتْ ذَلِكَ أَمَرَتْ بِرَوَاحِلِهَا فَقُرِّبَتْ لِتَخْرُجَ إِلَى مَكَّةَ، فَقَالَ لَهَا مَرْوَانُ: أَقِيمِي هُنَا يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ، وَرُدِّي هَؤُلَاءِ الرَّعَاعَ، فَإِنَّ الْإِصْلَاحَ بَيْنَ النَّاسِ خَيْرٌ مِنْ حَجِّكِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ قَالَ عُلَمَاؤُنَا رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ: إِنَّ عَائِشَةَ ﵂ نذرت عَنْهَا، نَذَرَتِ الْحَجَّ قَبْلَ الْفِتْنَةِ، فَلَمْ تَرَ التَّخَلُّفَ عَنْ نَذْرِهَا، وَلَوْ خَرَجَتْ فِي تِلْكَ الثَّائِرَةِ لَكَانَ ذَلِكَ صَوَابًا لَهَا. وَأَمَّا خُرُوجُهَا إِلَى حَرْبِ الْجَمَلِ فَمَا خَرَجَتْ لِحَرْبٍ، وَلَكِنْ تَعَلَّقَ النَّاسُ بِهَا، وَشَكَوْا إِلَيْهَا مَا صَارُوا إِلَيْهِ مِنْ عَظِيمِ الْفِتْنَةِ وَتَهَارُجِ النَّاسِ، وَرَجَوْا بَرَكَتَهَا، وَطَمِعُوا فِي الِاسْتِحْيَاءِ مِنْهَا إِذَا وَقَفَتْ إِلَى الْخَلْقِ، وَظَنَّتْ هِيَ ذَلِكَ [فَخَرَجَتْ] مُقْتَدِيَةً بِاللَّهِ فِي قَوْلِهِ:" لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ" [النساء: ١١٤]، وَقَوْلِهِ:" وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما" [الحجرات: ٩] وَالْأَمْرُ بِالْإِصْلَاحِ مُخَاطَبٌ بِهِ جَمِيعُ النَّاسِ مِنْ ذكر وأنثى، حر

kız kardeşlerin gibi?' O da şöyle demiştir: 'Ben haccettim ve umre yaptım; Allah bana evimde oturmamı emretti.' Râvi dedi ki: 'Allah'a yemin olsun ki, vefat edip cenazesi çıkarılıncaya kadar odasının kapısından dışarı adım atmadı.' Allah'ın rızası üzerine olsun! İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Bin küsur köye girdim; [ateşe atılmasıyla bilinen] Halîlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ateşe atıldığı yer olan Nablus kadınlarından ailesini daha çok koruyan ve daha iffetli kadınlar görmedim. Çünkü orada bir müddet kaldım ve cuma günü dışında gündüz vakti yolda hiçbir kadın görmedim. Zira cuma günü mescid onlarla doluncaya kadar cumaya çıkarlar; namaz kılınıp evlerine döndüklerinde ise öbür cumaya kadar gözüm onlardan hiçbirine ilişmezdi. Mescid-i Aksâ'da da itikâf yerlerinden şehit edilinceye kadar hiç çıkmayan iffetli hanımlar gördüm.' Dördüncü [Mesele]- İbn Atıyye şöyle demiştir: Âişe radıyallâhu anhâ'nın ağlaması, Cemel günlerinde yaptığı yolculuk sebebiyledir. O vakit Ammâr ona: 'Şüphesiz ki Allah sana evinde oturmanı emretti' demişti. İbnü'l-Arabî demiştir ki: Allah'ın lâneti üzerlerine olsun Râfızîler, müminlerin annesi Âişe radıyallâhu anhâ'ya karşı bu ayete sarılarak şöyle dediler: 'O, orduları sevk edip savaşları bizzat idare ederek, kendisine farz kılınmayan ve câiz de olmayan mızrak ve kılıç kargaşasına dalarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrine muhalefet etti.' Yine şöyle dediler: 'Osman muhasara altına alındığında, bu durumu görünce bineklerinin hazırlanmasını emretti ve Mekke'ye gitmek üzere yola çıkarıldı. Bunun üzerine Mervân ona: Ey müminlerin annesi! Burada kal ve şu ayak takımını geri püskürt; zira insanların arasını düzeltmek senin haccından daha hayırlıdır, dedi.' İbnü'l-Arabî dedi ki: Âlimlerimiz -Allah'ın rahmeti üzerlerine olsun- şöyle demişlerdir: 'Âişe radıyallâhu anhâ fitneden önce haccetmeyi adamıştı; bu sebeple adağını yerine getirmemeyi uygun görmedi. Kaldı ki o kargaşa ortamında çıkmış olması da onun için doğru olandı. Cemel Vakası'na çıkışına gelince; o savaşmak için çıkmadı. Fakat insanlar ona bel bağlayıp içine düştükleri büyük fitneyi ve birbirlerini öldürmelerini ona şikâyet ettiler; onun bereketini umdular ve o halkın karşısına çıktığında insanların ondan utanıp [çatışmayı bırakacaklarına] tamah ettiler. O da böyle olacağını zannederek [ve yola çıkarak] Allah'ın şu: { لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ } “Onların gizli fısıldaşmalarının çoğunda hayır yoktur; ancak bir sadaka vermeyi, bir iyilik yapmayı yahut insanların arasını düzeltmeyi emredeninki müstesna.” [en-Nisâ: 114] ve: { وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا } “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle vuruşursa aralarını düzeltin.” [el-Hucurât: 9] kavline uydu. Islah (arayı bulma) emri; erkek veya kadın, hür

أَوْ عَبْدٍ فَلَمْ يُرِدِ اللَّهُ تَعَالَى بِسَابِقِ قَضَائِهِ وَنَافِذِ حُكْمِهِ أَنْ يَقَعَ إِصْلَاحٌ، وَلَكِنْ جَرَتْ مُطَاعَنَاتٌ وَجِرَاحَاتٌ حَتَّى كَادَ يَفْنَى الْفَرِيقَانِ، فَعَمَدَ بَعْضُهُمْ إِلَى الْجَمَلِ فَعَرْقَبَهُ، فَلَمَّا سَقَطَ الْجَمَلُ لِجَنْبِهِ أَدْرَكَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهَا، فَاحْتَمَلَهَا إِلَى الْبَصْرَةِ، وَخَرَجَتْ فِي ثَلَاثِينَ امْرَأَةً، قَرَنَهُنَّ عَلِيٌّ بِهَا حَتَّى أَوْصَلُوهَا إِلَى الْمَدِينَةِ بَرَّةً تَقِيَّةً مُجْتَهِدَةً، مُصِيبَةً مُثَابَةً فِيمَا تَأَوَّلَتْ، مَأْجُورَةً فِيمَا فَعَلَتْ، إِذْ كُلُّ مُجْتَهِدٍ فِي الْأَحْكَامِ مُصِيبٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" النَّحْلِ" اسْمُ هَذَا الْجَمَلِ، وَبِهِ يُعْرَفُ ذَلِكَ الْيَوْمَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وَآتِينَ الزَّكاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ) أَيْ فِيمَا أَمَرَ وَنَهَى (إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ) قَالَ الزَّجَّاجُ: قِيلَ يُرَادُ بِهِ نِسَاءُ النَّبِيِّ ﷺ وَقِيلَ: يُرَادُ بِهِ نِسَاؤُهُ وَأَهْلُهُ الَّذِينَ هُمْ أَهْلُ بَيْتِهِ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ بَعْدُ. وَ" أَهْلَ الْبَيْتِ" نُصِبَ عَلَى الْمَدْحِ. قَالَ: وَإِنْ شِئْتَ عَلَى الْبَدَلِ. قَالَ: وَيَجُوزُ الرَّفْعُ وَالْخَفْضُ. قَالَ النَّحَّاسُ: إِنْ خُفِضَ عَلَى أَنَّهُ بَدَلٌ مِنَ الْكَافِ وَالْمِيمِ لَمْ يَجُزْ عِنْدَ أَبِي الْعَبَّاسِ مُحَمَّدِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ لَا يُبْدَلُ مِنَ الْمُخَاطَبَةِ وَلَا مِنَ الْمُخَاطَبِ، لِأَنَّهُمَا لَا يَحْتَاجَانِ إِلَى تَبْيِينٍ." وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً" مَصْدَرٌ فِيهِ مَعْنَى التَّوْكِيدِ.

yahut köle bütün insanlardır. Ancak Allah Teâlâ ezelî takdiri ve geçerli hükmü gereği bir sulhun gerçekleşmesini murat etmedi; bilakis karşılıklı vuruşmalar ve yaralanmalar öyle bir boyuta ulaştı ki neredeyse iki taraf da helak olacaktı. Sonunda onlardan bazıları devenin yanına varıp onun bacaklarını kesti; deve yan üstü yere yıkılınca Muhammed b. Ebî Bekir, Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'ya yetişip onu Basra'ya taşıdı. Âişe, Ali'nin kendisine refakatçi kıldığı otuz kadınla birlikte çıktı ve onu iyi, takva sahibi, müctehid, içtihadında isabet edip sevap kazanmış, yaptıklarından ötürü mükâfatlandırılmış bir halde Medine'ye ulaştırdılar; zira hükümlerde içtihat eden herkes isabet etmiştir. Nahl Suresi'nde bu devenin ismi ve o günün bu isimle anıldığı geçmişti. Yüce Allah'ın: { وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وَآتِينَ الزَّكاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin, Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin.” buyruğu, yani emrettiği ve nehyettiği hususlarda [demektir]. { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ } “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ister.” Ez-Zeccâc der ki: 'Bununla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarının kastedildiği söylenmiştir. Yine daha sonra açıklaması geleceği üzere bununla Peygamber'in hanımlarının ve onun ev halkı olan ailesinin kastedildiği de söylenmiştir.' “أَهْلَ الْبَيْتِ” ifadesi övgü üzere nasb edilmiştir. Dedi ki: 'İstersen bedel olarak da kabul edebilirsin.' Dedi ki: 'Merfû ve mecrûr okunması da caizdir.' En-Nehhâs der ki: 'Eğer ك ve م zamirlerinden bedel yapılarak cer okunursa, bu Ebü'l-Abbâs Muhammed b. Yezîd'e göre caiz değildir; zira o, hitap zamirinden bedel yapılamayacağını söyler, çünkü onlar açıklamaya ihtiyaç duymazlar.' “وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً” “ve sizi tertemiz yapmak [ister]” pekiştirme (tekit) anlamı taşıyan bir masdardır.

[سورة الأحزاب (٣٣): آية ٣٤]

[Ahzâb Suresi (33): Ayet 34]

وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً (٣٤)

{ وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً (٣٤) } “Evlerinizde okunan Allah'ın ayetlerini ve hikmeti hatırlayın. Şüphesiz Allah Latîf'tir, her şeyden haberdardır. (34)”

فيه ثلاثة مَسَائِلَ: الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ" هَذِهِ الْأَلْفَاظُ تُعْطِي أَنَّ أَهْلَ الْبَيْتِ نِسَاؤُهُ. وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي أَهْلِ الْبَيْتِ، مَنْ هُمْ؟ فَقَالَ عَطَاءٌ وَعِكْرِمَةُ وَابْنُ عَبَّاسٍ: هُمْ زَوْجَاتُهُ خَاصَّةً، لَا رَجُلَ مَعَهُنَّ. وَذَهَبُوا إِلَى أَنَّ الْبَيْتَ أُرِيدَ بِهِ مَسَاكِنُ النَّبِيِّ ﷺ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ". وَقَالَتْ فِرْقَةٌ مِنْهُمُ الْكَلْبِيُّ: هُمْ عَلِيٌّ وَفَاطِمَةُ وَالْحَسَنُ وَالْحُسَيْنُ خَاصَّةً، وَفِي هَذَا أَحَادِيثُ عَنِ النَّبِيِّ ﵇، وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ"

Bu ayette üç mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ } “Evlerinizde okunan Allah'ın ayetlerini ve hikmeti hatırlayın” buyruğudur. Bu lafızlar, Ehl-i Beyt'in onun eşleri olduğunu ifade etmektedir. İlim ehli, Ehl-i Beyt'in kimler olduğu hususunda ihtilaf etmiştir: Atâ, İkrime ve İbn Abbâs: "Onlar, yanlarında hiçbir erkek bulunmaksızın sadece Peygamber'in hanımlarıdır." demişlerdir. Onlar, Yüce Allah'ın: { وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ } “Evlerinizde okunan...” buyruğundan ötürü buradaki ev ile Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in meskenlerinin kastedildiği görüşüne varmışlardır. Aralarında el-Kelbî'nin de bulunduğu bir grup ise şöyle demiştir: "Onlar sadece Ali, Fâtıma, Hasan ve Hüseyin'dir." Bu hususta Peygamber aleyhisselâm'dan rivayet edilen hadisler bulunmaktadır. Onlar Yüce Allah'ın: { لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ } “Ey Ehl-i Beyt! [Allah] sizden kiri gidermek ve sizi tertemiz yapmak [ister]” [buyruğunu]

بِالْمِيمِ وَلَوْ كَانَ لِلنِّسَاءِ خَاصَّةً لَكَانَ" عَنْكُنَّ وَيُطَهِّرَكُنَّ"، إِلَّا أَنَّهُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ خَرَجَ عَلَى لَفْظِ الْأَهْلِ، كَمَا يَقُولُ الرَّجُلُ لِصَاحِبِهِ: كَيْفَ أَهْلُكَ، أَيِ امْرَأَتُكَ وَنِسَاؤُكَ، فَيَقُولُ: هُمْ بِخَيْرٍ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ" [هود:] ٧٣. وَالَّذِي يَظْهَرُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّهَا عَامَّةٌ فِي جَمِيعِ أَهْلِ الْبَيْتِ مِنَ الْأَزْوَاجِ وَغَيْرِهِمْ. وَإِنَّمَا قَالَ:" وَيُطَهِّرَكُمْ" لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَعَلِيًّا وَحَسَنًا وَحُسَيْنًا كَانَ فِيهِمْ، وَإِذَا اجْتَمَعَ الْمُذَكَّرُ وَالْمُؤَنَّثُ غُلِّبَ الْمُذَكَّرُ، فَاقْتَضَتِ الْآيَةُ أَنَّ الزَّوْجَاتِ مِنْ أَهْلِ الْبَيْتِ، لِأَنَّ الْآيَةَ فِيهِنَّ، وَالْمُخَاطَبَةَ لَهُنَّ يَدُلُّ عَلَيْهِ سِيَاقُ الْكَلَامِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. أَمَّا أَنَّ أُمَّ سَلَمَةَ قَالَتْ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي بَيْتِي، فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلِيًّا وفاطمة وحسنا وحسنا، فَدَخَلَ مَعَهُمْ تَحْتَ كِسَاءٍ خَيْبَرِيٍّ وَقَالَ: (هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي) - وَقَرَأَ الْآيَةَ- وَقَالَ: (اللَّهُمَّ أَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِيرًا) فَقَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ: وَأَنَا مَعَهُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: (أَنْتِ عَلَى مَكَانِكِ وَأَنْتِ عَلَى خَيْرٍ) أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَغَيْرُهُ وَقَالَ: هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ. وَقَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَقَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ أَدْخَلْتُ رَأْسِي فِي الْكِسَاءِ وَقُلْتُ: أَنَا مِنْهُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: (نَعَمْ). وَقَالَ الثَّعْلَبِيُّ: هُمْ بَنُو هَاشِمٍ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْبَيْتَ يُرَادُ بِهِ بَيْتُ النَّسَبِ، فَيَكُونُ الْعَبَّاسُ وَأَعْمَامُهُ وَبَنُو أَعْمَامِهِ مِنْهُمْ. وَرُوِيَ نَحْوُهُ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ ﵃ أَجْمَعِينَ. وَعَلَى قَوْلِ الْكَلْبِيِّ يَكُونُ قَوْلُهُ:" وَاذْكُرْنَ" ابْتِدَاءَ مُخَاطَبَةِ اللَّهِ تَعَالَى، أَيْ مُخَاطَبَةَ أَمْرِ اللَّهِ ﷿ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ ﷺ، عَلَى جِهَةِ الْمَوْعِظَةِ وَتَعْدِيدِ النِّعْمَةِ بِذِكْرِ مَا يُتْلَى فِي بُيُوتِهِنَّ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ تَعَالَى وَالْحِكْمَةِ. قَالَ أَهْلُ العلم بالتأويل:" آياتِ اللَّهِ" القرآن. و" الْحِكْمَةِ" السُّنَّةُ. وَالصَّحِيحُ أَنَّ قَوْلَهُ:" وَاذْكُرْنَ" مَنْسُوقٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ. وَقَالَ" عَنْكُمُ" لِقَوْلِهِ" أَهْلَ" فَالْأَهْلُ مُذَكَّرٌ، فَسَمَّاهُنَّ وَإِنْ كُنَّ إِنَاثًا بِاسْمِ التَّذْكِيرِ فَلِذَلِكَ صَارَ" عَنْكُمُ". وَلَا اعْتِبَارَ بِقَوْلِ الْكَلْبِيِّ وَأَشْبَاهِهِ، فَإِنَّهُ تُوجَدُ لَهُ أَشْيَاءُ فِي هَذَا التَّفْسِيرِ مَا لَوْ كَانَ فِي زَمَنِ السَّلَفِ الصَّالِحِ لَمَنَعُوهُ مِنْ ذَلِكَ وَحَجَرُوا عَلَيْهِ. فَالْآيَاتُ كُلُّهَا مِنْ قَوْلِهِ:" يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ"- إِلَى قَوْلِهِ-" إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً" منسوق بعضها على بعض،

[müzekker zamiri olan] mîm harfi iledir. Eğer sadece kadınlara ait olsaydı: "عَنْكُنَّ وَيُطَهِّرَكُنَّ / siz kadınlardan ... ve sizi tertemiz kılsın" şeklinde olurdu. Ancak bunun, bir adamın arkadaşına: "Ehlin (yani karın ve kadınların) nasıl?" dediğinde onun: "Onlar iyidirler" demesi gibi 'ehl' lafzı gözetilerek [müzekker kalıbında] gelmiş olması da muhtemeldir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ } “Allah'ın emrine mi şaşıyorsun? Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinizedir ey Ehl-i Beyt!” [Hûd, 73]. Ayetten açıkça anlaşılan ise, bu ifadenin hanımlar ve diğerleri de dâhil olmak üzere bütün Ehl-i Beyt hakkında genel olduğudur. { وَيُطَهِّرَكُمْ } "Sizi tertemiz kılsın" buyurması ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ali, Hasan ve Hüseyin'in de onların arasında bulunmasından dolayıdır. Müzekker (eril) ve müennes (dişil) bir arada olduğunda müzekker galip kılınır. Dolayısıyla ayet, hanımların da Ehl-i Beyt'ten olmasını gerektirmektedir; zira ayet onlar hakkındadır ve hitap onlaradır; sözün akışı da buna delalet etmektedir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Ümmü Seleme'nin: "Bu ayet benim evimde indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ali'yi, Fâtıma'yı, Hasan'ı ve Hüseyin'i çağırdı; onlarla birlikte Hayber işi bir abanın altına girdi ve: « هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي » «Bunlar benim Ehl-i Beytimdir» deyip ayeti okudu ve: « اللَّهُمَّ أَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِيرًا » «Allah'ım, onlardan kiri gider ve onları tertemiz kıl!» buyurdu. Bunun üzerine Ümmü Seleme: 'Ben de onlarla beraber miyim ey Allah'ın Resûlü?' dedi. Resûlullah: « أَنْتِ عَلَى مَكَانِكِ وَأَنْتِ عَلَى خَيْرٍ » «Sen kendi makamındasın ve sen hayır üzeresin» buyurdu" şeklindeki rivayetine gelince; bunu Tirmizî ve başkaları tahric etmiş ve: "Bu garîb bir hadistir" demiştir. Kuşeyrî ise şöyle demiştir: Ümmü Seleme: "Başımı abanın içine soktum ve: 'Ben de onlardan mıyım ey Allah'ın Resûlü?' dedim. Resûlullah: « نَعَمْ » «Evet» buyurdu" demiştir. Sa'lebî ise: "Onlar Hâşimoğullarıdır" demiştir. Bu da 'beyt' ile nesep evinin kastedildiğine delalet eder; böylece Abbâs, amcaları ve amcaoğulları da onlardan olur. Bunun benzeri Zeyd b. Erkam'dan radıyallâhu anhüm ecmaîn da rivayet edilmiştir. Kelbî'nin görüşüne göre ise Yüce Allah'ın: { وَاذْكُرْنَ } “Hatırlayın” buyruğu, Yüce Allah'ın yeni bir hitabının başlangıcıdır; yani Allah azze ve celle'nin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarına öğüt vermek ve evlerinde okunan Allah Teâlâ'nın ayetleri ile hikmeti hatırlatarak nimeti sayıp dökmek üzere olan emredici hitabıdır. Tevil ehli şöyle demiştir: "Allah'ın ayetleri" Kur'an'dır; "hikmet" ise sünnettir. Doğru olan ise Yüce Allah'ın: { وَاذْكُرْنَ } “Hatırlayın” buyruğunun öncesine matuf (bağlı) olmasıdır. { عَنْكُمُ } buyurması ise { أَهْلَ } kelimesinden ötürüdür; zira 'ehl' lafzı müzekkerdir. Kadın oldukları halde onları müzekker ismiyle adlandırmıştır, bu yüzden { عَنْكُمُ } olmuştur. Kelbî ve benzerlerinin sözüne itibar edilmez. Çünkü bu tefsirde onun öyle sözleri bulunmaktadır ki şayet Selef-i Sâlihîn zamanında olsaydı onu bundan meneder ve ona kısıtlama getirirlerdi. Zira { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ } “Ey Peygamber! Hanımlarına söyle...” buyruğundan { إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً } “Şüphesiz Allah Latîf'tir, her şeyden haberdardır” buyruğuna kadar bütün ayetler birbirine matuftur;

فَكَيْفَ صَارَ فِي الْوَسَطِ كَلَامًا مُنْفَصِلًا لِغَيْرِهِنَّ! وإنما هذا شي جَرَى فِي الْأَخْبَارِ أَنَّ النَّبِيَّ ﵇ لَمَّا نَزَلَتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ دَعَا عَلِيًّا وَفَاطِمَةَ وَالْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ، فَعَمَدَ النَّبِيُّ ﷺ إِلَى كِسَاءٍ فَلَفَّهَا عَلَيْهِمْ، ثُمَّ أَلْوَى بِيَدِهِ إِلَى السَّمَاءِ فَقَالَ: (اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي اللَّهُمَّ أَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِيرًا). فَهَذِهِ دَعْوَةٌ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ لَهُمْ بَعْدَ نُزُولِ الْآيَةِ، أَحَبَّ أَنْ يُدْخِلَهُمْ فِي الْآيَةِ الَّتِي خُوطِبَ بِهَا الْأَزْوَاجُ، فَذَهَبَ الْكَلْبِيُّ وَمَنْ وَافَقَهُ فَصَيَّرَهَا لَهُمْ خَاصَّةً، وَهِيَ دَعْوَةٌ لَهُمْ خَارِجَةٌ مِنَ التَّنْزِيلِ. الثَّانِيَةُ- لَفْظُ الذِّكْرِ يَحْتَمِلُ ثَلَاثَةَ مَعَانٍ: أَحَدُهَا: أَيِ اذْكُرْنَ مَوْضِعَ النِّعْمَةِ، إِذْ صَيَّرَكُنَّ اللَّهُ فِي بُيُوتٍ تُتْلَى فِيهَا آيَاتُ اللَّهِ وَالْحِكْمَةُ. الثَّانِي: اذْكُرْنَ آيَاتِ اللَّهِ وَاقْدُرْنَ قَدْرَهَا، وَفَكِّرْنَ فِيهَا حَتَّى تَكُونَ مِنْكُنَّ عَلَى بَالٍ لِتَتَّعِظْنَ بِمَوَاعِظَ اللَّهِ تَعَالَى، وَمَنْ كَانَ هَذَا حَالَهُ ينبغي أن تحسن أفعاله. الثالث:" اذْكُرْنَ" بِمَعْنَى احْفَظْنَ وَاقْرَأْنَ وَأَلْزِمْنَهُ الْأَلْسِنَةَ، فَكَأَنَّهُ يَقُولُ: احْفَظْنَ أَوَامِرَ اللَّهِ تَعَالَى وَنَوَاهِيَهُ، وَذَلِكَ هُوَ الَّذِي يُتْلَى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ. فَأَمَرَ اللَّهُ ﷾ أَنْ يُخْبِرْنَ بِمَا يُنَزَّلُ مِنَ الْقُرْآنِ فِي بُيُوتِهِنَّ، وَمَا يَرَيْنَ مِنْ أَفْعَالِ النَّبِيِّ ﵊، وَيَسْمَعْنَ مِنْ أَقْوَالِهِ حَتَّى يُبَلِّغْنَ ذَلِكَ إِلَى النَّاسِ، فَيَعْمَلُوا وَيَقْتَدُوا. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ قَبُولِ خَبَرِ الْوَاحِدِ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ فِي الدِّينِ. الثَّالِثَةُ- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَسْأَلَةٌ بَدِيعَةٌ، وَهِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ نَبِيَّهُ ﵊ بِتَبْلِيغِ مَا أَنْزَلَ عَلَيْهِ مِنَ الْقُرْآنِ، وَتَعْلِيمِ مَا عَلَّمَهُ مِنَ الدِّينِ، فَكَانَ إِذَا قَرَأَ عَلَى وَاحِدٍ أَوْ مَا اتَّفَقَ سَقَطَ عَنْهُ الْفَرْضُ، وَكَانَ عَلَى مَنْ سَمِعَهُ أَنْ يُبَلِّغَهُ إِلَى غَيْرِهِ، وَلَا يَلْزَمَهُ أَنْ يَذْكُرَهُ لِجَمِيعِ الصَّحَابَةِ، وَلَا كَانَ عَلَيْهِ إِذَا عَلَّمَ ذَلِكَ أَزْوَاجَهُ أَنْ يَخْرُجَ إِلَى النَّاسِ فَيَقُولُ لَهُمْ نَزَلَ كَذَا وَلَا كَانَ كَذَا، وَلِهَذَا قُلْنَا: يَجُوزُ الْعَمَلُ بِخَبَرِ بُسْرَةَ فِي إِيجَابِ الْوُضُوءِ مِنْ مَسِّ الذَّكَرِ، لِأَنَّهَا رَوَتْ مَا سَمِعَتْ وَبَلَّغَتْ مَا وَعَتْ. وَلَا يَلْزَمُ أَنْ يُبَلَّغَ ذَلِكَ الرِّجَالُ، كَمَا قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، عَلَى أَنَّهُ قَدْ نُقِلَ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ وَابْنِ عُمَرَ.

[Hal böyleyken] nasıl olur da [aynı bağlamın] ortasında onlardan başkasına hitap eden müstakil bir söz haline gelebilir! Bu durum ancak rivayetlerde geçtiği üzere şöyledir: Peygamber aleyhisselâm'a bu ayet indiği vakit Ali'yi, Fâtıma'yı, Hasan'ı ve Hüseyin'i çağırdı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir örtü alıp üzerlerine örttü, ardından elini semaya kaldırarak şöyle buyurdu: «Allah'ım! Bunlar benim Ehl-i Beyt'imdir. Allah'ım! Onlardan her türlü kiri gider ve onları tertemiz kıl.» İşte bu, ayetin inmesinden sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlar için yaptığı bir duadır. Eşlerine hitap edilen bu ayete onları da dahil etmek istemiştir. Kelbî ve ona muvafakat edenler ise bunu sadece onlara has kılmışlardır; oysa bu, tenzilin (vahiy metninin) dışında onlar için yapılmış bir duadır. İkinci Mesele: Zikir lafzı üç anlama muhtemeldir: Birincisi: Allah sizi içinde Allah'ın ayetlerinin ve hikmetin okunduğu evlerde kıldığı için bu nimetin kıymetini hatırlayın demektir. İkincisi: Allah'ın ayetlerini hatırlayın, onların kadrini bilin ve Allah Teâlâ'nın öğütlerinden ibret alasınız diye onlar üzerinde düşünün ki hatırınızda kalsın; zira hali bu olan kimsenin fiillerinin de güzel olması gerekir. Üçüncüsü: { اذْكُرْنَ } lafzı; ezberleyin, okuyun ve dillerinizden düşürmeyin anlamındadır. Sanki şöyle buyurmaktadır: Allah Teâlâ'nın emir ve yasaklarını ezberleyin; bu da evlerinizde okunan Allah'ın ayetleridir. Yüce Allah hanımlara, evlerinde indirilen Kur'an'ı, Peygamber aleyhisselâm'dan gördükleri fiilleri ve işittikleri sözleri insanlara amel edip uysunlar diye tebliğ etmelerini emretmiştir. Bu da dinde hem erkeklerden hem de kadınlardan haber-i vâhidin kabul edilmesinin caiz olduğuna delalet eder. Üçüncü Mesele: İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu ayette ince bir mesele vardır; o da Yüce Allah'ın Peygamberi aleyhisselâm'a kendisine indirilen Kur'an'ı tebliğ etmesini ve dinden kendisine öğretileni öğretmesini emretmiş olmasıdır. O, Kur'an'ı bir kişiye veya rast gelen bir kimseye okuduğunda farz kendisinden düşerdi; onu işiten kimseye de bunu başkasına tebliğ etmek düşerdi. Bunu bütün sahabilere zikretmesi gerekmediği gibi, bunu eşlerine öğrettiğinde dışarı çıkıp insanlara: 'Şöyle indi, böyle oldu' demesi de gerekmezdi. Bundan dolayı biz: Zekere dokunmaktan dolayı abdest almanın vücubiyeti hususunda Büsre'nin haberiyle amel etmek caizdir, dedik. Çünkü o, işittiğini rivayet etmiş ve kavradığını tebliğ etmiştir. Ebû Hanîfe'nin dediği gibi bunun [mutlaka] erkeklere tebliğ edilmiş olması gerekmez; kaldı ki bu durum Sa'd b. Ebî Vakkâs ve İbn Ömer'den de nakledilmiştir.

[سورة الأحزاب (٣٣): آية ٣٥]

[Ahzâb Suresi (33): Ayet 35]

إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَالْقانِتِينَ وَالْقانِتاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِراتِ وَالْخاشِعِينَ وَالْخاشِعاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِماتِ وَالْحافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحافِظاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِراتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً (٣٥)

{ إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَالْقانِتِينَ وَالْقانِتاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِراتِ وَالْخاشِعِينَ وَالْخاشِعاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِماتِ وَالْحافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحافِظاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِراتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً (٣٥) } “Şüphesiz Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar, mümin erkekler ve mümin kadınlar, boyun eğen erkekler ve boyun eğen kadınlar, sadık erkekler ve sadık kadınlar, sabreden erkekler ve sabreden kadınlar, saygıyla ürperen erkekler ve saygıyla ürperen kadınlar, sadaka veren erkekler ve sadaka veren kadınlar, oruç tutan erkekler ve oruç tutan kadınlar, iffetlerini koruyan erkekler ve koruyan kadınlar, Allah'ı çok zikreden erkekler ve zikreden kadınlar var ya; işte Allah onlar için bir mağfiret ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır. (35)”

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أُمِّ عُمَارَةَ الْأَنْصَارِيَّةِ أَنَّهَا أَتَتِ النَّبِيَّ ﷺ، فَقَالَتْ: مَا أَرَى كل شي إِلَّا لِلرِّجَالِ، وَمَا أَرَى النِّسَاءَ يُذْكَرْنَ بِشَيْءٍ! فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ:" إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ" الْآيَةَ. هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ. وَ" الْمُسْلِمِينَ" اسْمُ" إِنَّ"." وَالْمُسْلِماتِ" عَطْفٌ عَلَيْهِ. وَيَجُوزُ رَفْعُهُنَّ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ، فَأَمَّا الْفَرَّاءُ فَلَا يَجُوزُ عِنْدَهُ إِلَّا فِيمَا لَا يَتَبَيَّنُ فِيهِ الْإِعْرَابُ. الثَّانِيَةُ- بَدَأَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِذِكْرِ الْإِسْلَامِ الَّذِي يَعُمُّ الْإِيمَانَ وَعَمَلَ الْجَوَارِحِ، ثُمَّ ذَكَرَ الْإِيمَانَ تَخْصِيصًا لَهُ وَتَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ عُظْمُ الْإِسْلَامِ وَدِعَامَتُهُ. وَالْقَانِتُ: الْعَابِدُ الْمُطِيعُ. وَالصَّادِقُ: مَعْنَاهُ فِيمَا عُوهِدَ عَلَيْهِ أَنْ يَفِيَ بِهِ. وَالصَّابِرُ عَنِ الشَّهَوَاتِ وَعَلَى الطَّاعَاتِ فِي الْمَكْرَهِ وَالْمَنْشَطِ. وَالْخَاشِعُ: الْخَائِفُ لِلَّهِ. وَالْمُتَصَدِّقُ بِالْفَرْضِ وَالنَّفْلِ. وَقِيلَ. بِالْفَرْضِ خَاصَّةً، وَالْأَوَّلُ أَمْدَحُ. وَالصَّائِمُ كَذَلِكَ." وَالْحافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحافِظاتِ" أَيْ عَمَّا لَا يَحِلُّ مِنَ الزِّنَى وَغَيْرِهِ. وَفِي قَوْلِهِ:" وَالْحافِظاتِ" حَذْفٌ يَدُلُّ عَلَيْهِ الْمُتَقَدِّمُ، تَقْدِيرُهُ: وَالْحَافِظَاتِهَا، فَاكْتُفِيَ بِمَا تَقَدَّمَ. وَفِي" الذَّاكِراتِ" أَيْضًا مِثْلُهُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُ الشاعر:

Burada iki mesele bulunmaktadır: Birincisi: Tirmizî, Ümmü Umâre el-Ensâriyye'den rivayet ettiğine göre o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: "Görüyorum ki her şey sadece erkekler içindir; kadınların hiçbir şeyle anıldığını görmüyorum!" dedi. Bunun üzerine: { إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ } “Şüphesiz Müslüman erkeklerle Müslüman kadınlar, mümin erkeklerle mümin kadınlar...” ayeti nazil oldu. Bu, hasen garîb bir hadistir. { الْمُسْلِمِينَ } "el-müslimîne" lafzı { إِنَّ } "inne"nin ismidir. { وَالْمُسْلِماتِ } "ve'l-müslimâti" ise ona matuftur. Basralılara göre bunların ref edilmesi caizdir. Ferrâ'ya göre ise bu, ancak irabı açıkça belli olmayan kelimelerde caiz olur. İkincisi: Yüce Allah bu ayette hem imanı hem de organların amelini içine alan İslam'ı zikrederek başlamış, ardından imanın İslam'ın en büyük esası ve direği olduğuna dikkat çekmek ve onu tahsis etmek maksadıyla imanı zikretmiştir. el-Kânit: İtaat eden ibadet ehlidir. es-Sâdık: Söz verdiği şeyi yerine getiren anlamındadır. es-Sâbir: Şehevî arzulardan uzak durmaya, zorlukta ve kolaylıkta taatleri yerine getirmeye sabreden kimsedir. el-Hâşi‘: Allah'tan korkan kimsedir. el-Mütasaddık: Farz ve nafile [sadakaları] verendir. Sadece farz olanı veren olduğu da söylenmiştir; ancak birinci görüş daha övgüye layıktır. es-Sâim: Bu da böyledir. { وَالْحافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحافِظاتِ } “İffetlerini koruyan erkekler ve koruyan kadınlar”, yani zina ve benzeri helal olmayan şeylerden [koruyanlar] demektir. { وَالْحافِظاتِ } “ve koruyan kadınlar” ifadesinde, önceki ifadenin delalet ettiği bir hazif vardır; takdiri "ve'l-hâfizâtihâ" (iffetlerini koruyan kadınlar) şeklindedir, fakat öncekiyle yetinilmiştir. { الذَّاكِراتِ } "ez-zâkirâti" ifadesinde de aynı durum söz konusudur. Bunun bir benzeri şairin şu sözüdür:

وَكُمْتًا مُدَمَّاةً كَأَنَّ مُتُونَهَا ... جَرَى فَوْقَهَا وَاسْتَشْعَرَتْ لَوْنُ مُذْهَبِ

Ve sırtları sanki üzerinden geçmiş, altın rengini kuşanmış gibi kan kırmızısı atlar

وَرَوَى سِيبَوَيْهِ:" لَوْنَ مُذْهَبِ" بِالنَّصْبِ. وَإِنَّمَا يَجُوزُ الرَّفْعُ عَلَى حَذْفِ الْهَاءِ، كَأَنَّهُ قَالَ: وَاسْتَشْعَرَتْهُ، فِيمَنْ رَفَعَ لَوْنًا. وَالذَّاكِرُ قِيلَ فِي أَدْبَارِ الصَّلَوَاتِ وَغُدُوًّا وَعَشِيًّا، وَفِي الْمَضَاجِعِ وَعِنْدَ الِانْتِبَاهِ مِنَ النَّوْمِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا كُلُّهُ مُفَصَّلًا فِي مَوَاضِعِهِ، وَمَا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ مِنَ الْفَوَائِدِ وَالْأَحْكَامِ، فَأَغْنَى عَنِ الْإِعَادَةِ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ. قَالَ مُجَاهِدٌ: لَا يَكُونُ ذَاكِرًا لِلَّهِ تَعَالَى كَثِيرًا حَتَّى يَذْكُرَهُ قَائِمًا وَجَالِسًا وَمُضْطَجِعًا. وَقَالَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁: مَنْ أَيْقَظَ أَهْلَهُ بِاللَّيْلِ وَصَلَّيَا أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ كُتِبَا مِنَ الذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا والذاكرات.

Sîbeveyh: “لَوْنَ مُذْهَبِ” şeklinde nasb ile rivayet etmiştir. Merfû okunması ise, “لَوْنًا” kelimesini merfû okuyanlara göre sanki 've onu kuşandı' demiş gibi ه (hâ) zamirinin hazfedilmesine dayanarak caiz olur. Zikreden kimsenin; namazların ardından, sabah-akşam, yataklarda ve uykudan uyanıldığında zikrettiği söylenmiştir. Bütün bunlar ve buna bağlı faydalar ile hükümler kendi yerlerinde detaylı olarak geçmiş olduğundan burada tekrarlamaya ihtiyaç bırakmamıştır. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. Mücâhid dedi ki: 'Kişi ayaktayken, otururken ve yan üstü yatarken Allah'ı anmadıkça Allah Teâlâ'yı çok zikreden biri olamaz.' Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh dedi ki: 'Kim geceleyin ailesini uyandırır da birlikte ikişer rekat namaz kılarlarsa, Allah'ı çok zikreden erkekler ve zikreden kadınlar arasına yazılırlar.'

[سورة الأحزاب (٣٣): آية ٣٦]

[Ahzâb Suresi (33): Ayet 36]

وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبِيناً (٣٦)

{ وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبِيناً (٣٦) } “Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, gerek mümin bir erkeğe gerekse mümin bir kadına, kendi işlerinde tercih hakkı yoktur. Kim de Allah'a ve Resûlü'ne isyan ederse, şüphesiz apaçık bir sapıklıkla sapmış olur. (36)”

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى: رَوَى قَتَادَةُ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ خَطَبَ زَيْنَبَ بِنْتَ جَحْشٍ، وَكَانَتْ بِنْتَ عَمَّتِهِ، فَظَنَّتْ أَنَّ الْخِطْبَةَ لِنَفْسِهِ، فَلَمَّا تَبَيَّنَ أَنَّهُ يُرِيدُهَا لِزَيْدٍ، كَرِهَتْ وَأَبَتْ وَامْتَنَعَتْ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. فَأَذْعَنَتْ زَيْنَبُ حِينَئِذٍ وَتَزَوَّجَتْهُ. فِي رِوَايَةٍ: فَامْتَنَعَتْ وَامْتَنَعَ أَخُوهَا عَبْدُ اللَّهِ لِنَسَبِهَا مِنْ قُرَيْشٍ، وَأَنَّ زَيْدًا كَانَ بِالْأَمْسِ عَبْدًا، إِلَى أَنْ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، فَقَالَ لَهُ أَخُوهَا: مُرْنِي بِمَا شِئْتَ، فَزَوَّجَهَا مِنْ زَيْدٍ. وَقِيلَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي أُمِّ كُلْثُومٍ بِنْتِ عُقْبَةَ بْنِ أَبِي مُعَيْطٍ، وَكَانَتْ وَهَبَتْ نَفْسهَا لِلنَّبِيِّ ﷺ، فَزَوَّجَهَا مِنْ زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ، فَكَرِهَتْ ذَلِكَ هِيَ وأخوها وقالا: إنما أردنا رسول

Burada dört mesele vardır: Birincisi: Katâde, İbn Abbâs ve Mücâhid bu ayetin nüzul sebebi hakkında şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, halasının kızı olan Zeyneb bint Cahş'a dünür oldu. Zeyneb, evlilik teklifinin Resûlullah'ın kendisi için olduğunu zannetti. Ancak onun kendisini Zeyd için istediği anlaşılınca bundan hoşlanmadı, reddetti ve kaçındı; bunun üzerine bu ayet indi. O zaman Zeyneb boyun eğdi ve onunla evlendi. Bir rivayette [şöyle denilmektedir]: Kureyş'ten gelen asil nesebi ve Zeyd'in de dünün bir kölesi olması sebebiyle Zeyneb ve kardeşi Abdullah evliliğe karşı çıktılar. Nihayet bu ayet indi. Bunun üzerine kardeşi ona: 'Bana dilediğini emret' dedi ve onu Zeyd ile evlendirdi. Ayetin, Ukbe b. Ebî Muayt'ın kızı Ümmü Külsûm hakkında indiği de söylenmiştir. O kendisini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe etmişti. Peygamber [ise] onu Zeyd b. Hârise ile evlendirdi. O ve kardeşi bundan hoşlanmayıp: 'Biz ancak Resûl...

اللَّهِ ﷺ فَزَوَّجَنَا غَيْرَهُ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ بِسَبَبِ ذَلِكَ، فَأَجَابَا إِلَى تَزْوِيجِ زَيْدٍ، قَالَهُ ابْنُ زَيْدٍ. وَقَالَ الْحَسَنُ: لَيْسَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا أَمَرَ اللَّهُ ﷿ وَرَسُولُهُ ﷺ بِأَمْرٍ أَنْ يَعْصِيَاهُ. الثَّانِيَةُ: لَفْظَةُ" مَا كَانَ، وَمَا يَنْبَغِي" وَنَحْوِهِمَا، مَعْنَاهَا الْحَظْرُ وَالْمَنْعُ. فَتَجِيءُ لِحَظْرِ الشَّيْءِ وَالْحُكْمِ بِأَنَّهُ لَا يَكُونُ، كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَرُبَّمَا كَانَ امْتِنَاعُ ذَلِكَ الشَّيْءِ عَقْلًا كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" مَا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها" [النمل: ٦٠]. وَرُبَّمَا كَانَ الْعِلْمُ بِامْتِنَاعِهِ شَرْعًا كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ"، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ) [الشورى: ٥١]. وَرُبَّمَا كَانَ فِي الْمَنْدُوبَاتِ، كَمَا تَقُولُ: مَا كَانَ لَكَ يَا فُلَانُ أَنْ تَتْرُكَ النَّوَافِلَ، وَنَحْوَ هَذَا. الثَّالِثَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ بَلْ نَصٌّ فِي أَنَّ الْكَفَاءَةَ لَا تُعْتَبَرُ فِي الْأَحْسَابِ وَإِنَّمَا تُعْتَبَرُ فِي الْأَدْيَانِ، خِلَافًا لِمَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَالْمُغِيرَةِ وَسَحْنُونٍ. وَذَلِكَ أَنَّ الْمَوَالِيَ تَزَوَّجَتْ فِي قُرَيْشٍ، تَزَوَّجَ زَيْدٌ زَيْنَبَ بِنْتَ جَحْشٍ. وَتَزَوَّجَ الْمِقْدَادُ بْنُ الْأَسْوَدِ ضُبَاعَةَ بِنْتَ الزُّبَيْرٍ. وَزَوَّجَ أَبُو حُذَيْفَةَ سَالِمًا مِنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ الْوَلِيدِ بْنِ عُتْبَةَ. وَتَزَوَّجَ بِلَالٌ أُخْتَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ" قَرَأَ الْكُوفِيُّونَ:" أَنْ يَكُونَ" بِالْيَاءِ. وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ، لِأَنَّهُ قَدْ فَرَّقَ بَيْنَ الْمُؤَنَّثِ وَبَيْنَ فِعْلِهِ. الْبَاقُونَ بِالتَّاءِ، لِأَنَّ اللَّفْظَ مُؤَنَّثٌ [فَتَأْنِيثُ] فِعْلِهِ حَسَنٌ. وَالتَّذْكِيرُ عَلَى أَنَّ الْخِيَرَةَ بِمَعْنَى التَّخْيِيرِ، فَالْخِيَرَةُ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الِاخْتِيَارِ. وَقَرَأَ ابْنُ السَّمَيْقَعِ" الْخِيرَةَ" بِإِسْكَانِ الْيَاءِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ فِي ضِمْنِ قَوْلِهِ تَعَالَى:" النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ" [الأحزاب: ٦]. ثم توعد تعالى وأخبر أن من يعصى الله ورسوله فقد ضل.

[...Resûl]ullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizi başkasıyla evlendirsin' dedi. Bu sebeple ayet indi. Bunun üzerine ikisi de Zeyd ile evliliğe razı oldu; bunu İbn Zeyd söylemiştir. Hasan ise şöyle demiştir: 'Allah Azze ve Celle ile Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem bir emir verdiğinde mümin bir erkek ve mümin bir kadının onlara isyan etmesi söz konusu olamaz.' İkinci Mesele: 'Mâ kâne' ve 'mâ yenbağî' ile benzeri lafızların anlamı yasaklama ve engellemedir. Bir şeyin yasaklanması ve vuku bulmayacağına hükmedilmesi için gelir; bu ayette olduğu gibi. Bazen bu şeyin imkânsızlığı aklen olur; nitekim Allah Teâlâ'nın: { مَا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها } “Onun bir ağacını dahi bitirmeniz sizin için mümkün değildir” [Neml: 60] buyruğunda olduğu gibi. Bazen de imkânsızlığının bilinmesi şer'an olur; Allah Teâlâ'nın: { مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ } “Allah'ın kendisine Kitap, hüküm ve peygamberlik verdiği hiçbir insanın hakkı değildir...” ve Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ } “Allah'ın bir insanla konuşması ancak vahiy yoluyla yahut bir perde arkasından olur” [Şûrâ: 51] buyruklarında olduğu gibi. Bazen de mendup olan hususlarda gelir; nitekim senin: 'Ey falan, nafileleri terk etmen sana yakışmaz' ve benzeri sözlerin böyledir. Üçüncü Mesele: Bu ayette, Mâlik, Şâfiî, el-Mugîre ve Sahnûn'un aksine, küfüv (denklik) şartının hasep/soy yönünden değil, ancak din yönünden itibar edileceğine dair bir delil, hatta açık bir nass vardır. Zira âzatlılar (mevâlî) Kureyş'ten kadınlarla evlenmiştir: Zeyd, Zeyneb bnt. Cahş ile evlenmiştir. Mikdâd b. el-Esved, Dubâa bnt. ez-Zübeyr ile evlenmiştir. Ebû Huzeyfe, Sâlim'i el-Velîd b. Utbe'nin kızı Fâtıma ile evlendirmiştir. Bilâl de Abdurrahman b. Avf'ın kız kardeşi ile evlenmiştir. Bu husus daha önce birden fazla yerde geçmişti. Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ } buyruğunu Kûfeliler 'ye' harfiyle { أَنْ يَكُونَ } şeklinde okumuşlardır. Müennes ile fiilinin arasını ayırdığı için Ebû Ubeyd'in tercihi de budur. Geri kalanlar ise lafız müennes olduğu için fiilinin de müennes yapılmasının güzel olmasından ötürü 'te' ile okumuşlardır. Müzekker okunması ise 'el-hıyere'nin 'tahyîr' (muhayyer bırakma) manasında olmasına göredir; zira el-hıyere, ihtiyar (seçme) anlamında bir masdardır. İbnü's-Semeyka' ise 'ye' harfinin sükûnu ile 'el-hîrete' şeklinde okumuştur. Bu ayet, Allah Teâlâ'nın: { النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ } “Peygamber, müminlere kendi canlarından daha evladır” [Ahzâb: 6] buyruğunun kapsamındadır. Sonra Allah Teâlâ tehdit buyurmuş ve kimin Allah'a ve Resûlü'ne isyan ederse şüphesiz sapıttığını bildirmiştir.

هذا أَدَلُّ دَلِيلٍ عَلَى مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْجُمْهُورُ مِنْ فُقَهَائِنَا، وَفُقَهَاءِ أَصْحَابِ الْإِمَامِ الشَّافِعِيِّ وَبَعْضِ الْأُصُولِيِّينَ، مِنْ أَنَّ صِيغَةَ" أَفْعِلْ" لِلْوُجُوبِ فِي أَصْلِ وَضْعِهَا، لِأَنَّ اللَّهَ ﵎ نَفَى خِيَرَةَ الْمُكَلَّفِ عِنْدَ سَمَاعِ أَمْرِهِ وَأَمْرِ رَسُولِهِ ﷺ، ثُمَّ أَطْلَقَ عَلَى مَنْ بَقِيَتْ لَهُ خِيَرَةٌ عِنْدَ صُدُورِ الْأَمْرِ اسْمَ الْمَعْصِيَةِ، ثُمَّ عَلَّقَ عَلَى الْمَعْصِيَةِ بِذَلِكَ الضَّلَالِ، فَلَزِمَ حَمْلُ الْأَمْرِ عَلَى الْوُجُوبِ. وَاللَّهُ أعلم.

Bu, fakihlerimizin cumhurunun, İmam Şâfiî'nin ashabının fakihlerinin ve bazı usulcülerin; 'if'al' (emir) sîgasının asıl vaz'ında vücup ifade ettiğine dair ileri sürdükleri en kuvvetli delildir. Zira Allah Teâlâ, emri ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in emri işitildiğinde mükellefin muhayyerlik hakkını nefyetmiş, ardından emrin sadır olması anında muhayyerlik hakkı olduğunu iddia eden kimseyi 'isyankâr' olarak nitelemiş ve bu şekildeki isyana sapıklık hükmü bağlamıştır; dolayısıyla emrin vücuba hamledilmesi zorunlu hale gelmiştir. Allah en iyisini bilir.

[سورة الأحزاب (٣٣): آية ٣٧]

[Ahzâb Suresi (33): Ayet 37]

وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً (٣٧)

{ وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً (٣٧) } “Hani sen Allah'ın nimet verdiği ve senin de kendisine ikramda bulunduğun kimseye: 'Eşini yanında tut ve Allah'tan sakın!' diyordun; Allah'ın açığa vuracağı şeyi içinde gizliyor ve insanlardan çekiniyordun. Oysa çekinmene Allah daha layıktı. Zeyd o kadından ilişiğini kesince, evlatlıkları eşleriyle ilişkilerini kestiklerinde müminlere bir güçlük olmasın diye onu seninle evlendirdik. Allah'ın emri mutlaka yerine getirilir. (37)”

فِيهِ تِسْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- رَوَى التِّرْمِذِيُّ قَالَ: حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ قَالَ حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ الزِّبْرِقَانِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهَا قَالَتْ: لَوْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ كَاتِمًا شَيْئًا مِنَ الْوَحْيِ لَكَتَمَ هَذِهِ الْآيَةَ:" وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ" يَعْنِي بِالْإِسْلَامِ" وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ" بِالْعِتْقِ فَأَعْتَقْتَهُ." أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ"- إِلَى قَوْلِهِ"- وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا" وَأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمَّا تَزَوَّجَهَا قَالُوا: تَزَوَّجَ حَلِيلَةَ ابْنِهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" مَا كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ" [الأحزاب: ٤٠]. وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ تَبَنَّاهُ وَهُوَ صَغِيرٌ، فَلَبِثَ حَتَّى صَارَ رَجُلًا يُقَالُ لَهُ زَيْدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﵎" ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آباءَهُمْ فَإِخْوانُكُمْ فِي الدِّينِ وَمَوالِيكُمْ" [الأحزاب: ٥]

Bunda dokuz mesele vardır: Birinci Mesele: Tirmizî rivayet edip dedi ki: Bize Ali b. Hucr anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd b. ez-Zibrikan, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o eş-Şa'bî'den, o da Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan anlattı; o şöyle demiştir: 'Eğer Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vahiyden bir şey gizleyecek olsaydı şu ayeti gizlerdi: { وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ } yani İslam ile; { وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ } hürriyetine kavuşturmakla, onu âzat etmiştin; { أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ } ayetinden { وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً } buyruğuna kadar.' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla evlendiğinde insanlar: 'Oğlunun hanımıyla evlendi' dediler, bunun üzerine Allah Teâlâ: { مَا كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ } “Muhammed, sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir; fakat o Allah'ın Resûlü ve peygamberlerin sonuncusudur.” [Ahzâb: 40] ayetini indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu küçükken evlatlık edinmişti; nihayet büyüyüp bir adam oldu ve kendisine 'Muhammed'in oğlu Zeyd' denilmeye başlandı; bunun üzerine Allah Azze ve Celle: { ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آباءَهُمْ فَإِخْوانُكُمْ فِي الدِّينِ وَمَوالِيكُمْ } “Onları babalarına nispet ederek çağırın; bu, Allah katında daha adaletlidir. Eğer babalarını bilmiyorsanız, onlar sizin dinde kardeşleriniz ve dostlarınızdır.” [Ahzâb: 5]

فُلَانٌ مَوْلَى فُلَانٍ، وَفُلَانٌ أَخُو فُلَانٍ، هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ [يَعْنِي أَعْدَلَ]. قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ [غَرِيبٌ] قَدْ رُوِيَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ مَسْرُوقٍ عَنْ عَائِشَةَ ﵂. قَالَتْ: لَوْ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ كَاتِمًا شَيْئًا مِنَ الْوَحْيِ لَكَتَمَ هَذِهِ الْآيَةَ" وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ" هَذَا الْحَرْفُ لَمْ يُرْوَ بِطُولِهِ. قُلْتُ: هَذَا الْقَدْرُ هُوَ الَّذِي أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ، وَهُوَ الَّذِي صَحَّحَهُ التِّرْمِذِيُّ فِي جَامِعِهِ. وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ" وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ" نَزَلَتْ فِي شَأْنِ زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ وزيد بن حارثة. وقال عمر وابن مَسْعُودٍ وَعَائِشَةُ وَالْحَسَنُ: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ آيَةً أَشَدَّ عَلَيْهِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَعَائِشَةُ: لَوْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ كَاتِمًا شَيْئًا مِنَ الْوَحْيِ لَكَتَمَ هَذِهِ الْآيَةَ لِشِدَّتِهَا عَلَيْهِ. وَرُوِيَ فِي الْخَبَرِ أَنَّهُ: أَمْسَى زَيْدٌ فَأَوَى إِلَى فِرَاشِهِ، قَالَتْ زَيْنَبُ: وَلَمْ يَسْتَطِعْنِي زَيْدٌ، وَمَا أَمْتَنِعُ مِنْهُ غَيْرَ مَا مَنَعَهُ اللَّهُ مِنِّي، فَلَا يَقْدِرُ عَلَيَّ. هَذِهِ رِوَايَةُ أَبِي عِصْمَةَ نُوحِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ، رَفَعَ الْحَدِيثُ إِلَى زَيْنَبَ أَنَّهَا قَالَتْ ذَلِكَ. وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ: أَنَّ زَيْدًا تَوَرَّمَ ذَلِكَ مِنْهُ حِينَ أَرَادَ أَنْ يَقْرَبَهَا، فَهَذَا قَرِيبٌ مِنْ ذَلِكَ. وَجَاءَ زَيْدٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: إِنَّ زَيْنَبَ تُؤْذِينِي بِلِسَانِهَا وَتَفْعَلُ وَتَفْعَلُ! وَإِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُطَلِّقَهَا، فَقَالَ لَهُ: (أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ) الْآيَةَ. فَطَلَّقَهَا زَيْدٌ فَنَزَلَتْ:" وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ" الْآيَةَ. وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَذَهَبَ قَتَادَةُ وَابْنُ زَيْدٍ وَجَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ، مِنْهُمُ الطَّبَرِيُّ وَغَيْرُهُ- إِلَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ وَقَعَ مِنْهُ اسْتِحْسَانٌ لِزَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ، وَهِيَ فِي عِصْمَةِ زَيْدٍ، وَكَانَ حَرِيصًا عَلَى أَنْ يُطَلِّقَهَا زَيْدٌ فَيَتَزَوَّجَهَا هُوَ ثُمَّ إِنَّ زَيْدًا لَمَّا أَخْبَرَهُ بِأَنَّهُ يُرِيدُ فِرَاقَهَا، وَيَشْكُو مِنْهَا غِلْظَةَ قَوْلٍ وَعِصْيَانَ أَمْرٍ، وَأَذًى بِاللِّسَانِ وَتَعَظُّمًا. بِالشَّرَفِ، قَالَ لَهُ: (اتَّقِ اللَّهَ) أَيْ فِيمَا تَقُولُ عنها و (أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ) وَهُوَ يُخْفِي الْحِرْصَ عَلَى طَلَاقِ زَيْدٍ إِيَّاهَا. وَهَذَا الَّذِي كَانَ يُخْفِي فِي نَفْسِهِ، وَلَكِنَّهُ لَزِمَ مَا يَجِبُ مِنَ الْأَمْرِ بالمعروف.

"...filan kişi falanın mevlâsı (azatlısı), filan kişi falanın din kardeşidir; bu Allah katında en adaletli olandır [yani en adil olanıdır]." Ebû Îsâ dedi ki: "Bu [garib] bir hadistir. Dâvûd b. Ebî Hind'den, o eş-Şa'bî'den, o Mesrûk'tan, o da Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edilmiştir. Âişe şöyle demiştir: 'Eğer Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vahiyden bir şey gizleyecek olsaydı şu ayeti gizlerdi: { وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ } “Hani sen, Allah'ın kendisine nimet verdiği ve senin de lütufta bulunduğun kimseye [şöyle] diyordun...” ' Bu lafız tam metin olarak rivayet edilmemiştir." Derim ki: Müslim'in Sahîh'inde tahrîc ettiği ve Tirmizî'nin Câmi'inde sahih kabul ettiği miktar işte bundan ibarettir. Buhârî'de Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre: { وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ } “Allah'ın açığa vuracağı şeyi içinde gizliyordun” ayeti, Zeyneb bnt. Cahş ile Zeyd b. Hârise hakkında inmiştir. Ömer, İbn Mes'ûd, Âişe ve Hasan şöyle demişlerdir: "Allah, Resûlü'ne bu ayetten daha ağır gelen bir ayet indirmemiştir." Hasan ve Âişe de şöyle demişlerdir: "Eğer Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine ağır geldiği için vahiyden bir şey gizleyecek olsaydı mutlaka bu ayeti gizlerdi." Rivayette nakledildiğine göre: Zeyd akşam olunca yatağına girdi; Zeyneb dedi ki: "Zeyd bana güç yetiremedi. Ben ise, Allah'ın beni korumasından başka bir sebeple kendimi ondan sakınmadım; fakat o bana muktedir olamadı." Bu, hadisi Zeyneb'e merfû olarak ulaştıran Ebû İsme Nûh b. Ebî Meryem'in rivayetidir. Bazı rivayetlerde ise Zeyd ona yaklaşmak istediğinde söz konusu uzvunun şiştiği zikredilmektedir ki bu da önceki rivayete yakındır. Zeyd, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna gelerek: "Zeyneb diliyle bana eziyet ediyor, şöyle şöyle yapıyor! Ben onu boşamak istiyorum" dedi. Bunun üzerine ona: { أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ } “Eşini yanında tut ve Allah'tan sakın” ayetini söyledi. Sonunda Zeyd onu boşadı ve bunun üzerine: { وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ } “Hani sen Allah'ın kendisine nimet verdiği ve senin de lütufta bulunduğun kimseye [şöyle] diyordun...” ayeti indi. Bu ayetin tevili konusunda insanlar ihtilaf etmişlerdir. Katâde, İbn Zeyd ve aralarında Taberî ile başkalarının da bulunduğu müfessirlerden bir grup şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyneb bnt. Cahş Zeyd'in nikâhı altındayken onu beğenmiş ve Zeyd'in onu boşayıp kendisinin onunla evlenmesini arzu etmişti. Ardından Zeyd kendisine gelip ondan ayrılmak istediğini bildirince ve Zeyneb'in sert sözlerinden, emrine itaatsizliğinden, dil uzatarak eziyet etmesinden ve soyluluğuyla böbürlenmesinden şikâyet edince, ona: Zeyneb hakkında söylediklerinde "Allah'tan sakın" ve "Eşini yanında tut" demiş; fakat içten içe Zeyd'in onu boşamasını arzuladığını gizlemiştir. İşte içinde gizlediği husus buydu; buna rağmen [Peygamber] emr-i bi'l-ma'rûf yapma vecibesine bağlı kalmıştır.

وَقَالَ مُقَاتِلٌ: زَوَّجَ النَّبِيُّ ﷺ زَيْنَبَ بِنْتَ جَحْشٍ مِنْ زَيْدٍ فَمَكَثَتْ عِنْدَهُ حِينًا، ثُمَّ إِنَّهُ ﵇ أَتَى زَيْدًا يَوْمًا يَطْلُبُهُ، فَأَبْصَرَ زَيْنَبَ قَائِمَةً، كَانَتْ بَيْضَاءَ جَمِيلَةً جَسِيمَةً مِنْ أَتَمِّ نِسَاءِ قُرَيْشٍ، فَهَوِيَهَا وَقَالَ: (سُبْحَانَ اللَّهِ مُقَلِّبِ الْقُلُوبِ)! فَسَمِعَتْ زَيْنَبُ بِالتَّسْبِيحَةِ فَذَكَرَتْهَا لِزَيْدٍ، فَفَطِنَ زَيْدٌ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، ائْذَنْ لِي فِي طَلَاقِهَا، فَإِنَّ فِيهَا كِبْرًا، تَعْظُمُ عَلَيَّ وَتُؤْذِينِي بِلِسَانِهَا، فَقَالَ ﵇: (أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ). وَقِيلَ: إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ رِيحًا فَرَفَعَتِ السِّتْرَ وَزَيْنَبُ مُتَفَضِّلَةً فِي مَنْزِلِهَا، فَرَأَى زَيْنَبَ فَوَقَعَتْ فِي نَفْسِهِ، وَوَقَعَ فِي نَفْسِ زَيْنَبَ أَنَّهَا وَقَعَتْ فِي نَفْسِ النَّبِيِّ ﷺ وَذَلِكَ لَمَّا جَاءَ يَطْلُبُ زَيْدًا، فَأَخْبَرَتْهُ بِذَلِكَ، فَوَقَعَ فِي نَفْسِ زَيْدٍ أَنْ يُطَلِّقَهَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ" الْحُبَّ لَهَا." وَتَخْشَى النَّاسَ" أَيْ تَسْتَحْيِيهِمْ وَقِيلَ: تَخَافُ وَتَكْرَهُ لَائِمَةَ الْمُسْلِمِينَ لَوْ قُلْتَ طَلِّقْهَا، وَيَقُولُونَ أَمَرَ رَجُلًا بِطَلَاقِ امْرَأَتِهِ ثُمَّ نَكَحَهَا حِينَ طَلَّقَهَا." وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ" فِي كُلِّ الْأَحْوَالِ. وَقِيلَ: وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَسْتَحِيَ مِنْهُ، وَلَا تَأْمُرَ زَيْدًا بِإِمْسَاكِ زَوْجَتِهِ بَعْدَ أَنْ أَعْلَمَكَ اللَّهُ أَنَّهَا سَتَكُونُ زَوْجَتَكَ، فَعَاتَبَهُ اللَّهُ عَلَى جَمِيعِ هَذَا. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ قَدْ أَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ أَنَّ زَيْدًا يُطَلِّقُ زَيْنَبَ، وَأَنَّهُ يَتَزَوَّجُهَا بِتَزْوِيجِ اللَّهِ إِيَّاهَا، فَلَمَّا تَشَكَّى زَيْدٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ خُلُقَ زَيْنَبَ، وَأَنَّهَا لَا تُطِيعُهُ، وَأَعْلَمَهُ أَنَّهُ يُرِيدُ طَلَاقَهَا، قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ على جِهَةِ الْأَدَبِ وَالْوَصِيَّةِ: (اتَّقِ اللَّهَ فِي قَوْلِكَ وأَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ) وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُ سَيُفَارِقُهَا وَيَتَزَوَّجُهَا، وَهَذَا هُوَ الَّذِي أَخْفَى فِي نَفْسِهِ، وَلَمْ يُرِدْ أَنْ يَأْمُرَهُ بِالطَّلَاقِ لِمَا عَلِمَ أَنَّهُ سَيَتَزَوَّجُهَا، وَخَشِيَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَلْحَقَهُ قَوْلٌ مِنَ النَّاسِ فِي أَنْ يَتَزَوَّجَ زَيْنَبَ بَعْدَ زَيْدٍ، وَهُوَ مَوْلَاهُ، وَقَدْ أَمَرَهُ بِطَلَاقِهَا، فَعَاتَبَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى هَذَا الْقَدْرِ مِنْ أَنْ خَشِيَ النَّاسَ في شي قَدْ أَبَاحَهُ اللَّهُ لَهُ، بِأَنْ قَالَ:" أَمْسِكْ" مَعَ عِلْمِهِ بِأَنَّهُ يُطَلِّقُ. وَأَعْلَمَهُ أَنَّ اللَّهَ أَحَقُّ بِالْخَشْيَةِ، أَيْ فِي كُلِّ حَالٍ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ: وَهَذَا الْقَوْلُ أَحْسَنُ مَا قِيلَ فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَهُوَ الذي

Mukātil şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Zeyneb bint Cahş'ı Zeyd ile evlendirdi ve Zeyneb bir süre onun yanında kaldı. Sonra [bir gün] Peygamber aleyhisselâm, Zeyd'i aramak üzere yanına geldi ve Zeyneb'i ayakta gördü. Zeyneb; beyaz tenli, güzel, endamlı ve Kureyş kadınlarının en mükemmellerindendi. Peygamber ona meyledip: «سُبْحَانَ اللَّهِ مُقَلِّبِ الْقُلُوبِ» «Kalpleri evirip çeviren Allah’ı tenzih ederim!» buyurdu. Zeyneb bu tesbihi işitip Zeyd'e anlattı. Zeyd durumu anlayıp: 'Ey Allah'ın Resûlü! Onu boşamam için bana izin ver; zira onda bir kibir var, bana karşı büyüklük taslıyor ve diliyle beni incitiyor' dedi. Bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm: { أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ } “Eşini yanında tut ve Allah'tan sakın” buyurdu. Şöyle de denilmiştir: Allah bir rüzgâr gönderdi ve perdeyi kaldırdı; Zeyneb de evinde tek parça ev kıyafeti içindeydi (mütefaddıleten). [Peygamber] Zeyneb'i görünce kalbine onun sevgisi düştü; Zeyneb'in kalbine de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbine girdiği hissi doğdu. Bu da [Peygamber'in] Zeyd'i aramak için geldiği sırada olmuştu. Zeyneb bunu [Zeyd'e] haber verince Zeyd'in aklına onu boşamak düştü. İbn Abbâs der ki: { وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ } “İçinde gizliyordun” [ifadesinden murat], ona duyduğun sevgidir. { وَتَخْشَى النَّاسَ } “İnsanlardan çekiniyordun” yani onlardan utanıyordun. Şöyle de denilmiştir: Şayet 'Onu boşa' dersen Müslümanların kınamasından korkup hoşlanmıyordun; zira 'Bir adama karısını boşamasını emretti, sonra boşadığında kendisi onunla evlendi' diyeceklerdi. { وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ } “Oysa çekinmene Allah daha lâyıktı” [yani] her durumda [böyledir]. Şöyle de denilmiştir: 'Allah, kendisinden utanmana ve O'nun sana Zeyneb'in senin eşin olacağını bildirmesinden sonra Zeyd'e eşini tutmasını emretmemene daha lâyıktı.' Nitekim Allah, bütün bunlardan ötürü onu uyardı (itapta bulundu). Ali b. el-Hüseyin'den şöyle rivayet edilmiştir: Yüce Allah, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Zeyd'in Zeyneb'i boşayacağını ve Allah'ın onu kendisiyle evlendirmesi suretiyle onunla evleneceğini vahyetmişti. Zeyd, Zeyneb'in ahlâkından ve kendisine itaat etmediğinden Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yakınıp onu boşamak istediğini bildirince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem edeb ve tavsiye kabilinden ona: «Sözünde Allah’tan sakın ve eşini yanında tut» buyurdu. Oysa onun Zeyneb'den ayrılacağını ve kendisinin onunla evleneceğini biliyordu. İşte içinde gizlediği husus budur. Onunla evleneceğini bildiği için [Zeyd'e] boşamayı emretmek istemedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Zeyd'den sonra —ki o azatlısıdır ve ona karısını boşamasını emretmişken— Zeyneb ile evlenmesi hususunda insanların bir dedikodu çıkarmasından çekindi. Bunun üzerine Yüce Allah, [Zeyd'in] onu boşayacağını bildiği hâlde: 'Eşini tut' demesi suretiyle, Allah'ın kendisine mubah kıldığı bir hususta insanlardan çekinmesi derecesinde onu uyardı ve her hâlükârda çekinilmeye Allah'ın daha lâyık olduğunu ona bildirdi. Âlimlerimiz —Allah'ın rahmeti üzerlerine olsun— şöyle demişlerdir: Bu âyetin tefsirinde söylenenlerin en güzeli budur ve...

عَلَيْهِ أَهْلُ التَّحْقِيقِ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ وَالْعُلَمَاءِ الرَّاسِخِينَ، كَالزُّهْرِيِّ وَالْقَاضِي بَكْرِ بْنِ الْعَلَاءِ الْقُشَيْرِيِّ، وَالْقَاضِي أبي بكر بن الْعَرَبِيِّ وَغَيْرِهِمْ. وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَتَخْشَى النَّاسَ" إِنَّمَا هُوَ إِرْجَافُ الْمُنَافِقِينَ بِأَنَّهُ نَهَى عَنْ تَزْوِيجِ نِسَاءِ الْأَبْنَاءِ وَتَزَوَّجَ بِزَوْجَةِ ابْنِهِ. فَأَمَّا مَا رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ هَوِيَ زَيْنَبَ امْرَأَةَ زَيْدٍ وَرُبَّمَا أَطْلَقَ بَعْضُ الْمُجَّانِ لَفْظَ عَشِقَ فَهَذَا إِنَّمَا يَصْدُرُ عَنْ جَاهِلٍ بِعِصْمَةِ النَّبِيُّ ﷺ عَنْ مِثْلِ هَذَا، أَوْ مُسْتَخِفٍّ بِحُرْمَتِهِ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ فِي نَوَادِرَ الْأُصُولِ، وَأَسْنَدَ إِلَى عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ قَوْلَهُ: فَعَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ جَاءَ بِهَذَا مِنْ خِزَانَةِ الْعِلْمِ جَوْهَرًا مِنَ الْجَوَاهِرِ، وَدُرًّا مِنَ الدُّرَرِ، أَنَّهُ إِنَّمَا عَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ فِي أَنَّهُ قَدْ أَعْلَمَهُ أَنْ سَتَكُونُ هَذِهِ مِنْ أَزْوَاجِكَ، فَكَيْفَ قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ لِزَيْدٍ: (أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ) وَأَخَذَتْكَ خَشْيَةُ النَّاسِ أَنْ يَقُولُوا: تَزَوَّجَ امْرَأَةَ ابْنِهِ، وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لَيْسَ هَذَا مِنَ النَّبِيِّ ﷺ خَطِيئَةً، أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَمْ يُؤْمَرْ بِالتَّوْبَةِ وَلَا بِالِاسْتِغْفَارِ مِنْهُ. وَقَدْ يَكُونُ الشَّيْءُ لَيْسَ بِخَطِيئَةٍ إِلَّا أَنَّ غَيْرَهُ أَحْسَنُ مِنْهُ، وَأَخْفَى ذَلِكَ فِي نَفْسِهِ خَشْيَةَ أَنْ يُفْتَتَنَ النَّاسُ. الثَّانِيَةُ: قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: فَإِنْ قِيلَ لِأَيِّ مَعْنًى قَالَ لَهُ: (أَمْسِكْ، عَلَيْكَ زَوْجَكَ) وَقَدْ أَخْبَرَهُ اللَّهُ أَنَّهَا زَوْجُهُ. قُلْنَا: أَرَادَ أَنْ يَخْتَبِرَ مِنْهُ مَا لَمْ يُعْلِمْهُ اللَّهُ مِنْ رَغْبَتِهِ فِيهَا أَوْ رَغْبَتِهِ عَنْهَا، فَأَبْدَى لَهُ زَيْدٌ مِنَ النُّفْرَةِ عَنْهَا وَالْكَرَاهَةِ فِيهَا مَا لَمْ يَكُنْ عَلِمَهُ مِنْهُ فِي أَمْرِهَا. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ، يَأْمُرُهُ بِالتَّمَسُّكِ بِهَا وَقَدْ عَلِمَ أَنَّ الْفِرَاقَ لَا بُدَّ مِنْهُ؟ وَهَذَا تَنَاقُضٌ. قُلْنَا: بَلْ هُوَ صَحِيحٌ لِلْمَقَاصِدِ الصَّحِيحَةِ، لِإِقَامَةِ الْحُجَّةِ وَمَعْرِفَةِ الْعَاقِبَةِ، أَلَا تَرَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَأْمُرُ الْعَبْدَ بِالْإِيمَانِ وَقَدْ عَلِمَ أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ، فَلَيْسَ فِي مُخَالَفَةِ مُتَعَلَّقِ الْأَمْرِ لِمُتَعَلَّقِ الْعِلْمِ مَا يَمْنَعُ مِنَ الْأَمْرِ بِهِ عَقْلًا وَحُكْمًا. وَهَذَا مِنْ نَفِيسِ الْعِلْمِ فَتَيَقَّنُوهُ وَتَقَبَّلُوهُ وَقَوْلُهُ:" وَاتَّقِ اللَّهَ" أَيْ فِي طَلَاقِهَا، فَلَا تُطَلِّقْهَا. وَأَرَادَ نَهْيَ تَنْزِيهٍ لَا نَهْيَ تَحْرِيمٍ، لِأَنَّ الْأَوْلَى أَلَّا يُطَلِّقَ. وَقِيلَ:" اتَّقِ اللَّهَ" فَلَا تَذُمَّهَا بِالنِّسْبَةِ

Müfessirlerden ve ilimde derinleşmiş (râsih) âlimlerden tahkik ehli kimselerin; ez-Zührî, Kâdî Bekr b. el-Alâ el-Kuşeyrî, Kâdî Ebû Bekr b. el-Arabî ve diğerlerinin benimsediği görüş de budur. Yüce Allah'ın: { وَتَخْشَى النَّاسَ } “İnsanlardan çekiniyordun” buyruğundan kasıt; münafıkların, Peygamber'in oğullukların eşleriyle evlenmeyi yasaklayıp sonra da kendi oğulluğunun hanımıyla evlendiğine dair dedikodularıdır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in, Zeyd'in eşi Zeyneb'e meyil duyduğu, hatta bazı laubali kimselerin 'âşık oldu' lafzını kullandığı rivayetine gelince; bu ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in böylesi durumlardan masum (korunmuş) olduğunu bilmeyen bir cahilden veya onun hürmetini hafife alan kimseden sâdır olur. el-Hakîm et-Tirmizî, Nevâdirü'l-Usûl adlı eserinde Ali b. el-Hüseyn'in sözünü isnad ederek şöyle demiştir: Ali b. el-Hüseyn, ilim hazinesinden mücevherlerden bir mücevher ve incilerden bir inci niteliğinde olan şu açıklamayı getirmiştir: Allah'ın onu azarlaması/uyarması sadece şundandır: Allah ona bu kadının kendi eşlerinden olacağını bildirmişti; hal böyleyken bundan sonra Zeyd'e nasıl: (Eşini yanında tut) dedi ve 'Oğlunun hanımıyla evlendi' derler diye seni insanların çekincesi sardı; oysa çekinmene en lâyık olan Allah'tır. en-Nahhâs şöyle demiştir: Bazı âlimler şöyle demiştir: 'Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem açısından bir günah değildir; görmez misin ki o, bundan ötürü tövbe etmekle veya istiğfar etmekle emrolunmamıştır. Bir şey günah olmasa da bir başkası ondan daha güzel olabilir. İnsanların fitneye düşmesinden çekinerek bunu içinde gizlemiştir.' İkinci Mesele: İbnü'l-Arabî dedi ki: Şayet 'Allah ona o kadının kendisinin eşi olacağını haber vermişken, Zeyd'e hangi anlamda: (Eşini yanında tut) demiştir?' denilecek olursa, deriz ki: Zeyd'in o kadına rağbet edip etmediği hususunda Allah'ın kendisine bildirmediği yönü onda sınamak istemiştir. Bunun üzerine Zeyd, o kadından uzaklaşma ve hoşnutsuzluk duyma hususunda daha önce kendisinden bilinmeyen bir tavır sergilemiştir. Şayet 'Ayrılığın kaçınılmaz olduğunu bildiği halde onu tutmasını nasıl emreder? Bu bir çelişkidir' denilirse, deriz ki: Bilakis bu, hücceti ikame etmek ve akıbeti bilmek gibi sahih gayeler için doğrudur. Görmez misin ki Yüce Allah, inanmayacağını bildiği halde kuluna imanı emreder. Dolayısıyla emrin taalluk ettiği şeyin ilmin taalluk ettiği şeye zıt düşmesinde, aklen ve hükmen onun emredilmesine mani olan bir durum yoktur. Bu nefis bir ilimdir; buna kesinlikle inanın ve kabul edin. O'nun: { وَاتَّقِ اللَّهَ } “Ve Allah'tan sakın” buyruğu, yani 'onu boşama konusunda [Allah'tan sakın], onu boşama' demektir. Bununla tahrim (haram kılma) yasağını değil tenzih yasağını kastetmiştir; zira evlâ olan boşamamak idi. Şöyle de denilmiştir: { اتَّقِ اللَّهَ } “Allah'tan sakın”, yani kibirlenmeye ve kocaya eziyet etmeye nispet ederek onu yerme...

إِلَى الْكِبْرِ وَأَذَى الزَّوْجِ." وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ" قِيلَ تَعَلُّقَ قَلْبِهِ. وَقِيلَ: مُفَارَقَةَ زَيْدٍ إِيَّاهَا. وَقِيلَ: عِلْمَهَ بِأَنَّ زَيْدًا سَيُطَلِّقُهَا، لِأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَعْلَمَهُ بِذَلِكَ. الثَّالِثَةُ: رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ لِزَيْدٍ: (مَا أَجِدُّ فِي نَفْسِي أَوْثَقَ مِنْكَ فَاخْطُبْ زَيْنَبَ عَلَيَّ) قَالَ: فَذَهَبْتُ وَوَلَّيْتُهَا ظَهْرِي تَوْقِيرًا لِلنَّبِيِّ ﷺ، وَخَطَبْتُهَا فَفَرِحَتْ وَقَالَتْ: مَا أَنَا بِصَانِعَةٍ شَيْئًا حَتَّى أُوَامِرَ رَبِّي، فَقَامَتْ إِلَى مَسْجِدِهَا وَنَزَلَ الْقُرْآنُ، فَتَزَوَّجَهَا النَّبِيُّ ﷺ وَدَخَلَ بِهَا. قُلْتُ: مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ ثَابِتٌ فِي الصَّحِيحِ. وَتَرْجَمَ لَهُ النَّسَائِيُّ (صَلَاةُ الْمَرْأَةِ إِذَا خُطِبَتْ وَاسْتِخَارَتُهَا رَبَّهَا) رَوَى الْأَئِمَّةُ- وَاللَّفْظُ لِمُسْلِمٍ- عَنْ أَنَسٍ قَالَ: لَمَّا انْقَضَتْ عِدَّةُ زَيْنَبَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِزَيْدٍ: (فَاذْكُرْهَا عَلَيَّ) قَالَ: فَانْطَلَقَ زَيْدٌ حَتَّى أَتَاهَا وَهِيَ تُخَمِّرُ عَجِينَهَا. قَالَ: فَلَمَّا رَأَيْتُهَا عَظُمَتْ فِي صَدْرِي، حَتَّى مَا أَسْتَطِيعُ أَنْ أَنْظُرَ إِلَيْهَا، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ ذَكَرَهَا فَوَلَّيْتُهَا ظَهْرِي، وَنَكَصْتُ عَلَى عَقِبِي، فَقُلْت: يَا زَيْنَبُ، أَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَذْكُرُكِ، قَالَتْ،: مَا أَنَا بِصَانِعَةٍ شَيْئًا حَتَّى أُوَامِرَ رَبِّي، فَقَامَتْ إِلَى مَسْجِدِهَا وَنَزَلَ الْقُرْآنُ. وَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَدَخَلَ عَلَيْهَا بِغَيْرِ إِذْنٍ. قَالَ: فَقَالَ وَلَقَدْ رَأَيْتُنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَطْعَمَنَا الْخُبْزَ وَاللَّحْمَ حِينَ امْتَدَّ النَّهَارُ .. الْحَدِيثَ. فِي رِوَايَةٍ (حَتَّى تَرَكُوهُ). وَفِي رِوَايَةٍ عَنْ أَنَسٍ أَيْضًا قَالَ: مَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَوْلَمَ عَلَى امْرَأَةٍ [مِنْ نِسَائِهِ] مَا أَوْلَمَ عَلَى زَيْنَبَ، فَإِنَّهُ ذَبَحَ شَاةً. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: فَقَوْلُهُ ﵇ لِزَيْدٍ: (فَاذْكُرْهَا عَلَيَّ) أَيِ اخْطُبْهَا، كَمَا بَيَّنَهُ الْحَدِيثُ الْأَوَّلُ. وَهَذَا امْتِحَانٌ لِزَيْدٍ وَاخْتِبَارٌ لَهُ، حَتَّى يُظْهِرَ صَبْرَهُ وَانْقِيَادَهُ وَطَوْعَهُ. قُلْتُ: وَقَدْ يُسْتَنْبَطُ مِنْ هَذَا أَنْ يَقُولَ الْإِنْسَانُ لِصَاحِبِهِ: اخْطُبْ عَلَيَّ فُلَانَةً، لِزَوْجِهِ الْمُطَلَّقَةِ مِنْهُ، وَلَا حَرَجَ فِي ذَلِكَ. والله أعلم.

...kibre ve kocaya eziyete [sebep olan hususlara yorulur]. { وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ } “İçinde gizliyordun” [buyruğu hakkında]; kalbinin meyletmesini [gizliyordun] denilmiştir. Zeyd'in ondan ayrılmasını [gizliyordun] da denilmiştir. Allah kendisine bunu bildirdiği için Zeyd'in onu boşayacağını bilmesini [gizliyordun] da denilmiştir. Üçüncü [Mesele]: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Zeyd'e şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Nefsimde senden daha güvendiğim birini bulamıyorum; Zeyneb'i bana isteyiver.» [Zeyd] dedi ki: Gittim ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan hürmetimden ötürü ona arkamı döndüm ve onu [Peygamber'e] istedim. Zeyneb buna sevindi ve: "Rabbime danışmadıkça hiçbir şey yapacak değilim" dedi. Mescidine (namazgâhına) yönelip kalktı ve Kur'an indi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onunla evlendi ve zifafa girdi. Derim ki: Bu hadisin manası Sahîh'te sabittir. Nesâî bu hadis için: "Kendisine evlenme teklif edilen kadının namaz kılması ve Rabbine istiharede bulunması" şeklinde bab başlığı koymuştur. İmamlar —lafız Müslim'e ait olmak üzere— Enes'ten rivayet etmişlerdir: Zeyneb'in iddeti bitince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyd'e: «Onu bana anıver (evlilik teklifimi ilet).» buyurdu. [Zeyd] dedi ki: Zeyd gidip onun yanına vardı; o hamurunu yoğuruyordu. Dedi ki: Onu görünce, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu andı (istedi) diye içimde öyle bir büyüdü ki ona bakmaya dahi güç yetiremedim. Sırtımı ona döndüm ve topuklarım üzerinde geri çekildim. Sonra: "Ey Zeyneb! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni gönderdi, seni anıyor (seni istiyor)" dedim. O da: "Rabbime danışmadıkça hiçbir şey yapacak değilim" dedi; mescidine kalktı ve Kur'an indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geldi ve izin istemeksizin yanına girdi. [Enes] dedi ki: Şöyle dedi: "Gündüz ilerlediğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bize ekmek ve et ikram ettiğini gördüm..." hadisin devamı. Bir rivayette «(İnsanlar) doyup bırakıncaya kadar» şeklindedir. Yine Enes'ten gelen bir rivayette o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in [hanımlarından] hiçbirine, Zeyneb'e verdiği gibi düğün yemeği verdiğini görmedim; zira bir koyun kesmişti." Âlimlerimiz dediler ki: Peygamber aleyhisselâm'ın Zeyd'e: «Onu bana anıver» buyurması, ilk hadisin açıkladığı üzere "Onu bana isteyiver" demektir. Bu, sabrını, boyun eğişini ve itaatini ortaya koyması için Zeyd adına bir imtihan ve sınamadır. Derim ki: Bundan, kişinin arkadaşına boşadığı eşi için "Falancayı bana isteyiver" diyebileceği ve bunda bir sakınca olmadığı hükmü çıkarılabilir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الرَّابِعَةُ- لَمَّا وَكَّلَتْ أَمْرَهَا إِلَى اللَّهِ وَصَحَّ تَفْوِيضُهَا إِلَيْهِ تَوَلَّى اللَّهُ إِنْكَاحَهَا، وَلِذَلِكَ قَالَ:" فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها". وَرَوَى الْإِمَامُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ" وَطَرًا زَوَّجْتُكَهَا". وَلَمَّا أَعْلَمَهُ اللَّهُ بِذَلِكَ دَخَلَ عَلَيْهَا بِغَيْرِ إِذْنٍ، وَلَا تَجْدِيدِ عَقْدٍ وَلَا تَقْرِيرِ صَدَاقٍ، ولا شي مِمَّا يَكُونُ شَرْطًا فِي حُقُوقِنَا وَمَشْرُوعًا لَنَا. وَهَذَا مِنْ خُصُوصِيَّاتِهِ ﷺ الَّتِي لَا يُشَارِكُهُ فِيهَا أَحَدٌ بِإِجْمَاعٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ. وَلِهَذَا كَانَتْ زَيْنَبُ تُفَاخِرُ نِسَاءَ النَّبِيِّ ﷺ وَتَقُولُ: زَوَّجَكُنَّ آبَاؤُكُنَّ وَزَوَّجَنِي اللَّهُ تَعَالَى. أَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: كَانَتْ زَيْنَبُ تَفْخَرُ عَلَى نِسَاءِ النَّبِيِّ ﷺ تَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ ﷿ أَنْكَحَنِي مِنَ السَّمَاءِ. وَفِيهَا نَزَلَتْ آيَةُ الْحِجَابِ، وَسَيَأْتِي. الْخَامِسَةُ- الْمُنْعَمُ عَلَيْهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ، كَمَا بَيَّنَّاهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ خَبَرُهُ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ. وَرُوِيَ أَنَّ عَمَّهُ لَقِيَهُ يَوْمًا وَكَانَ قَدْ وَرَدَ مَكَّةَ فِي شُغْلٍ لَهُ، فَقَالَ: مَا اسْمُكَ يَا غُلَامُ؟ قَالَ: زَيْدٌ، قَالَ: ابْنُ مَنْ؟ قَالَ: ابْنُ حَارِثَةَ. قَالَ ابْنُ مَنْ؟ قَالَ: ابْنُ شَرَاحِيلَ الْكَلْبِيِّ. قَالَ: فَمَا اسْمُ أُمِّكَ؟ قَالَ: سُعْدَى، وَكُنْتُ فِي أَخْوَالِي طَيٍّ، فَضَمَّهُ إِلَى صَدْرِهِ. وَأَرْسَلَ إِلَى أَخِيهِ وَقَوْمِهِ فَحَضَرُوا، وَأَرَادُوا مِنْهُ أَنْ يُقِيمَ معهم، فقالوا: لمن أنت؟ قال: لمحمد ابن عَبْدِ اللَّهِ، فَأَتَوْهُ وَقَالُوا: هَذَا ابْنُنَا فَرُدَّهُ عَلَيْنَا. فَقَالَ: (اعْرِضْ عَلَيْهِ فَإِنِ اخْتَارَكُمْ فَخُذُوا بِيَدِهِ) فَبَعَثَ إِلَى زَيْدٍ وَقَالَ: (هَلْ تَعْرِفُ هَؤُلَاءِ)؟ قَالَ نَعَمْ! هَذَا أَبِي، وَهَذَا أَخِي، وَهَذَا عَمِّي. فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: (فَأَيُّ صَاحِبٍ كُنْتُ لَكَ)؟ فَبَكَى وَقَالَ: لِمَ سَأَلْتَنِي عَنْ ذَلِكَ؟ قَالَ: (أُخَيِّرُكَ فَإِنْ أَحْبَبْتَ أَنْ تَلْحَقَ بِهِمْ فَالْحَقْ وَإِنْ أَرَدْتَ أَنْ تُقِيمَ فَأَنَا مَنْ قَدْ عَرَفْتَ) فَقَالَ: مَا أَخْتَارُ عَلَيْكَ أَحَدًا. فَجَذَبَهُ عَمُّهُ وقال: زَيْدُ، اخْتَرْتَ الْعُبُودِيَّةَ عَلَى أَبِيكَ وَعَمِّكَ! فَقَالَ: أَيْ وَاللَّهِ الْعُبُودِيَّةُ عِنْدَ مُحَمَّدٍ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أَكُونَ عِنْدَكُمْ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (اشْهَدُوا أَنِّي وَارِثٌ وَمَوْرُوثٌ). فَلَمْ يَزَلْ يُقَالُ: زَيْدُ بْنُ مُحَمَّدٍ إِلَى أَنْ نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ" [الأحزاب: ٥] وَنَزَلَ" مَا كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ" [الأحزاب: ٤٠].

Dördüncü Mesele: [Zeyneb] işini Allah'a havale edip O'na teslimiyeti sahih olunca, nikâhını bizzat Allah üstlendi. Bu sebeple [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: { فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها } “Sonunda Zeyd o kadından ilişiğini kesince, biz onu sana nikâhladık”. İmam Ca‘fer b. Muhammed'in babalarından, onların da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre [kıraat]: { وَطَرًا زَوَّجْتُكَهَا } (“...onu sana nikâhladım”) şeklindedir. Allah bunu ona bildirince, izin almaksızın, yeni bir nikâh akdi yapmaksızın, bir mehir belirlemeksizin ve bizim haklarımızda şart kılınan ve bize meşru kılınan hususlardan hiçbirisi olmaksızın onun yanına girdi. Bu, Müslümanların icmâı ile hiç kimsenin kendisiyle ortak olmadığı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hasâisindendir (ona mahsus özelliklerindendir). Bundan dolayı Zeyneb, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarına karşı iftihar eder ve: "Sizi babalarınız evlendirdi, beni ise Yüce Allah evlendirdi" derdi. Bunu Nesâî, Enes b. Mâlik'ten şöyle rivayet etmiştir: Zeyneb, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarına karşı iftihar ederek: "Şüphesiz ki azîz ve celîl olan Allah beni semadan nikâhladı" derdi. Hicap ayeti de onun hakkında inmiştir; [bunun açıklaması] ileride gelecektir. Beşinci Mesele: Bu ayette kendisine nimet verilen kişi, açıkladığımız üzere Zeyd b. Hârise'dir; onun haberi surenin başında geçmişti. Rivayet edildiğine göre, amcası bir işi sebebiyle Mekke'ye geldiğinde bir gün onunla karşılaştı ve: "Ey çocuk, adın ne?" dedi. O: "Zeyd" dedi. "Kimin oğlusun?" dedi. "Hârise'nin oğluyum" dedi. "O kimin oğlu?" dedi. "Şerâhîl el-Kelbî'nin oğlu" dedi. "Peki annenin adı nedir?" dedi. O: "Su'dâ'dır; ben dayılarım olan Tay kabilesi arasındaydım" dedi. Bunun üzerine [amcası] onu bağrına bastı. Kardeşine ve kavmine haber gönderdi; onlar da geldiler ve [Zeyd'in] kendileriyle birlikte kalmasını istediler. Ona: "Sen kime aitsin?" dediler. O: "Muhammed b. Abdillâh'a" dedi. Bunun üzerine [Peygamber'e] gelip: "Bu bizim oğlumuzdur, onu bize geri ver" dediler. [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Ona teklif edin; şayet sizi seçerse elinden tutup götürün» buyurdu. Sonra Zeyd'e haber gönderip: «Bunları tanıyor musun?» dedi. Zeyd: "Evet! Bu babam, bu kardeşim, bu da amcamdır" dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Peki ben sana nasıl bir sahip/arkadaş oldum?» buyurdu. [Zeyd] ağladı ve: "Bunu bana niçin sordun?" dedi. [Hz. Peygamber]: «Seni muhayyer bırakıyorum; eğer onlara katılmak istersen katıl, şayet kalmak istersen beni zaten tanıdın» buyurdu. Zeyd: "Sana hiç kimseyi tercih etmem" dedi. Amcası onu çekip: "Ey Zeyd! Köleliği babana ve amcana tercih mi ettin?" dedi. Zeyd: "Evet, vallahi Muhammed'in yanında köle olmak, sizin yanınızda olmaktan bana daha sevimlidir!" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şahit olun ki ben ona vârisim, o da bana vâristir» buyurdu. Yüce Allah'ın: { ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ } “Onları babalarına nispet ederek çağırın” [el-Ahzâb 33/5] ve: { مَا كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ } “Muhammed, sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir” [el-Ahzâb 33/40] buyrukları ininceye kadar 'Muhammed'in oğlu Zeyd' denilmeye devam etti.

السَّادِسَةُ- قَالَ الْإِمَامُ أَبُو الْقَاسِمِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ السُّهَيْلِيُّ ﵁: كَانَ يُقَالُ زَيْدُ بن محمد حتى نزل" ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ" [الأحزاب: ٥] فَقَالَ: أَنَا زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ. وَحُرِّمَ عَلَيْهِ أَنْ يَقُولَ: أَنَا زَيْدُ بْنُ مُحَمَّدٍ. فَلَمَّا نُزِعَ عَنْهُ هَذَا الشَّرَفُ وَهَذَا الْفَخْرُ، وَعَلِمَ اللَّهُ وَحْشَتَهُ مِنْ ذَلِكَ شَرَّفَهُ بِخِصِّيصَةٍ لَمْ يَكُنْ يَخُصُّ بِهَا أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ وَهِيَ أَنَّهُ سَمَّاهُ فِي الْقُرْآنِ، فَقَالَ تَعَالَى:" فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً" يَعْنِي مِنْ زَيْنَبَ. وَمَنْ ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِاسْمِهِ فِي الذِّكْرِ الْحَكِيمِ حَتَّى صَارَ اسْمُهُ قُرْآنًا يُتْلَى فِي الْمَحَارِيبِ، نَوَّهَ بِهِ غَايَةَ التَّنْوِيهِ، فَكَانَ فِي هَذَا تَأْنِيسٌ لَهُ وَعِوَضٌ مِنَ الْفَخْرِ بِأُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ لَهُ أَلَا تَرَى إِلَى قول أبي ابن كَعْبٍ حِينَ قَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: (إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أَقْرَأَ عليك سورة كذا) فبكى وقال: أو ذكرت هُنَالِكَ؟ وَكَانَ بُكَاؤُهُ مِنَ الْفَرَحِ حِينَ أُخْبِرَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَهُ، فَكَيْفَ بِمَنْ صَارَ اسْمُهُ قُرْآنًا يُتْلَى مُخَلَّدًا لَا يَبِيدُ، يَتْلُوهُ أَهْلُ الدُّنْيَا إِذَا قَرَءُوا الْقُرْآنَ، وَأَهْلُ الْجَنَّةِ كَذَلِكَ أَبَدًا، لَا يَزَالُ عَلَى أَلْسِنَةِ الْمُؤْمِنِينَ، كَمَا لَمْ يَزَلْ مَذْكُورًا عَلَى الْخُصُوصِ عِنْدَ رَبِّ الْعَالَمِينَ، إِذِ الْقُرْآنُ كَلَامُ اللَّهِ الْقَدِيمُ، وَهُوَ بَاقٍ لَا يَبِيدُ، فَاسْمُ زَيْدٍ هَذَا فِي الصُّحُفِ الْمُكَرَّمَةِ الْمَرْفُوعَةِ الْمُطَهَّرَةِ، تَذْكُرُهُ فِي التِّلَاوَةِ السَّفَرَةُ الْكِرَامُ الْبَرَرَةُ. وَلَيْسَ ذَلِكَ لِاسْمٍ مِنْ أَسْمَاءِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَّا لِنَبِيٍّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، وَلِزَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ تَعْوِيضًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لَهُ مِمَّا نُزِعَ عَنْهُ. وَزَادَ فِي الْآيَةِ أَنْ قَالَ:" وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ" أَيْ بِالْإِيمَانِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، عَلِمَ ذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يَمُوتَ، وَهَذِهِ فَضِيلَةٌ أُخْرَى. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَطَراً" الْوَطَرُ كُلُّ حَاجَةٍ لِلْمَرْءِ لَهُ فِيهَا هِمَّةٌ، وَالْجَمْعُ الْأَوْطَارُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيْ بَلَغَ مَا أَرَادَ مِنْ حَاجَتِهِ، يَعْنِي الْجِمَاعَ. وَفِيهِ إِضْمَارٌ، أَيْ لَمَّا قَضَى وَطَرَهُ مِنْهَا وَطَلَّقَهَا" زَوَّجْنَاكَهَا". وَقِرَاءَةُ أَهْلِ الْبَيْتِ" زَوَّجْتُكَهَا". وَقِيلَ: الْوَطَرُ عِبَارَةٌ عَنِ الطَّلَاقِ، قَالَهُ قَتَادَةُ. الثَّامِنَةُ- ذَهَبَ بَعْضُ النَّاسِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ، وَمِنْ قَوْلِ شعيب:" إني أريد أن أنكحك" [القصص: ٢٧] إِلَى أَنَّ تَرْتِيبَ هَذَا الْمَعْنَى فِي الْمُهُورِ ينبغي أن يكون:" أنكحه إياها" فتقدم

Altıncı Mesele: İmam Ebü'l-Kâsım Abdurrahmân es-Süheylî radıyallâhu anh şöyle demiştir: { ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ } [el-Ahzâb: 5] “Onları babalarına nispet ederek çağırın” [ayeti] ininceye kadar [ona] 'Zeyd b. Muhammed' denilirdi. [Bu ayet inince] o: "Ben Zeyd b. Hârise'yim" dedi ve onun: "Ben Zeyd b. Muhammed'im" demesi haram kılındı. Bu şeref ve bu iftihar vesilesi kendisinden alınıp Allah Teâlâ da onun bundan duyduğu hüznü bilince, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından hiçbirine tanımadığı bir ayrıcalıkla onu şereflendirdi; o da onun adını Kur'an'da bizzat zikretmesidir. Nitekim Yüce Allah: { فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً } “Zeyd o kadından ilişiğini kesince” yani Zeyneb'den [ilişiğini kesince] buyurmuştur. Yüce Allah'ın Kur'ân-ı Kerîm'de adıyla zikrettiği ve ismi mihraplarda okunan bir Kur'an haline gelen bir kimseyi O, en üst seviyede yüceltmiş demektir. Bunda onun için bir teselli ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in babalığıyla iftihar etmenin yerine bir karşılık vardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine: « إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أَقْرَأَ عليك سورة كذا » «Şüphesiz Allah, sana falan sureyi okumamı emretti» buyurduğunda Übey b. Ka'b'ın ağlayarak: "Orada benim adım anıldı mı?" dediğini görmez misin? Onun ağlaması, Allah Teâlâ'nın kendisini andığı haber verildiğinde duyduğu sevinçtendi. Artık ismi, dünya ehlinin Kur'an okuduklarında ve aynı şekilde cennet ehlinin ebediyen okuyacakları, yok olup gitmeyen ebedî ve tilavet olunan bir Kur'an haline gelen kimsenin hali nasıl olur?! Kur'an Allah'ın kadîm ve ebedî kelamı olduğu için, tıpkı Âlemlerin Rabbi katında özel olarak anılageldiği gibi müminlerin dillerinde de sürekli var olmaya devam edecektir. Zeyd'in bu ismi, şerefli, yüceltilmiş ve tertemiz sahifelerdedir; değerli ve itaatkâr elçi melekler (sefera) onu tilavet ederken anarlar. Müminlerin isimlerinden hiçbirine -peygamberlerden bir peygamber ve kendisinden alınan şeyin yerine Allah Teâlâ'dan bir telafi olmak üzere Zeyd b. Hârise müstesna- böyle bir ayrıcalık verilmemiştir. [Allah], ayette: { وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ } “Hani sen, Allah'ın kendisine nimet verdiği kimseye diyordun” buyurarak buna ziyade yapmıştır ki buradaki [nimet], iman [nimetidir]. Bu da onun vefat etmeden önce bilindiği üzere cennet ehlinden olduğuna delalet eder ve bu da ayrı bir fazilettir. Yedinci Mesele: Yüce Allah'ın: { وَطَراً } “İlişiğini” buyruğudur. 'Vatar' (الْوَطَرُ), insanın arzu duyduğu her türlü ihtiyacıdır; çoğulu 'evtâr' (الْأَوْطَارُ) gelir. İbn Abbâs: "Yani ihtiyacından dilediği şeye, cinsî münasebete ulaştı" demiştir. Burada bir hazif (gizli kelime) vardır; yani: Ondan ilişiğini kesip [boşayınca] { زَوَّجْنَاكَهَا } “onu seninle evlendirdik” [demektir]. Ehl-i Beyt'in kıraati “زَوَّجْتُكَهَا” (seninle evlendirdim) şeklindedir. Katâde ise şöyle demiştir: Vatar, boşanmaktan kinayedir. Sekizinci Mesele: Bazı kimseler bu ayetten ve Şuayb'ın: { إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ } [el-Kasas: 27] “Ben [kızlarımdan birini] sana nikâhlamak istiyorum” sözünden hareketle, nikâh akitlerinde bu mananın tertibinin "seni onunla evlendirdi" (أنكحه إياها) şeklinde olması gerektiği, dolayısıyla...

ضَمِيرُ الزَّوْجِ كَمَا فِي الْآيَتَيْنِ. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ ﵇ لِصَاحِبِ الرِّدَاءِ (اذْهَبْ فَقَدْ أَنْكَحْتُكَهَا بِمَا مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ). قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا غَيْرُ لَازِمٍ، لِأَنَّ الزَّوْجَ فِي الْآيَةِ مُخَاطَبٌ فَحَسُنَ تَقْدِيمُهُ، وَفِي الْمُهُورِ الزَّوْجَانِ [سَوَاءٌ]، فَقَدِّمْ مَنْ شِئْتَ، وَلَمْ يَبْقَ تَرْجِيحٌ إِلَّا بِدَرَجَةِ الرِّجَالِ، وَأَنَّهُمُ الْقَوَّامُونَ. التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" زَوَّجْناكَها" دَلِيلٌ عَلَى ثُبُوتِ الْوَلِيِّ فِي النِّكَاحِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْخِلَافُ فِي ذَلِكَ. رُوِيَ أَنَّ عَائِشَةَ وَزَيْنَبَ تَفَاخَرَتَا، فَقَالَتْ عَائِشَةُ: أَنَا الَّتِي جَاءَ بِي الْمَلَكَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فِي سَرَقَةٍ مِنْ حَرِيرٍ فَيَقُولُ: (هَذِهِ امْرَأَتُكَ) خَرَّجَهُ الصَّحِيحُ. وَقَالَتْ زَيْنَبُ: أَنَا التي زوجني الله من فوق سبع سموات. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: كَانَتْ زَيْنَبُ تَقُولُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِنِّي لَأَدِلُّ عَلَيْكَ بِثَلَاثٍ، مَا مِنْ نِسَائِكَ امْرَأَةٌ تَدِلُّ بِهِنَّ: إِنَّ جَدِّي وَجَدَّكَ وَاحِدٌ، وَإِنَّ اللَّهَ أَنْكَحَكَ إِيَّايَ مِنَ السَّمَاءِ، وَإِنَّ السَّفِيرَ فِي ذَلِكَ جِبْرِيلُ. وَرُوِيَ عَنْ زَيْنَبَ أَنَّهَا قَالَتْ: لَمَّا وَقَعْتُ فِي قَلْبَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَمْ يَسْتَطِعْنِي زَيْدٌ، وَمَا أَمْتَنِعُ مِنْهُ غَيْرَ مَا يَمْنَعُهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنِّي فلا يقدر علي.

iki ayette olduğu gibi kocanın zamirinin öne geçirileceği görüşüne varmışlardır. Aynı şekilde aleyhisselâm'ın hırka sahibine: (Git, ezberindeki Kur'an karşılığında onu sana nikâhladım) buyruğu da böyledir. İbn Atıyye der ki: Bu zorunlu bir kural değildir; zira ayette koca muhataptır, bu sebeple öne alınması güzel olmuştur. Nikâh akitlerinde ise her iki eş [eşittir]; dolayısıyla dilediğini öne geçirirsin; geriye sadece erkeklerin derecesi ve kavvâm (koruyup gözeten) olmaları sebebiyle bir tercih kalır. Dokuzuncu Mesele: Yüce Allah'ın: { زَوَّجْناكَها } “Onu seninle evlendirdik” buyruğu nikâhta velinin şart olduğuna delildir; bu konudaki ihtilaf daha önce geçmişti. Rivayet edildiğine göre Âişe ile Zeyneb karşılıklı iftihar ettiler; Âişe dedi ki: 'Ben, meleğin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ipek bir kumaş parçası içinde getirdiği ve: (Bu senin eşindir) dediği kimseyim.' Bunu Sahih rivayet etmiştir. Zeyneb ise: 'Ben, Allah'ın yedi kat göğün üstünden evlendirdiği kimseyim.' dedi. Eş-Şa'bî dedi ki: Zeyneb Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle derdi: 'Ben senin üzerine üç şeyle nazlanırım ki hanımlarından hiçbiri bunlarla nazlanamaz: Benim dedem ile senin deden birdir; beni seninle gökten Allah evlendirmiştir ve bu husustaki elçi de Cebrail'dir.' Zeyneb'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönlüne düştüğümde Zeyd bana güç yetiremedi; Allah Teâlâ'nın beni ondan korumasından başka ben kendimi ondan sakınmadığım halde bana yaklaşamadı.'

[سورة الأحزاب (٣٣): الآيات ٣٨ الى ٣٩]

[Ahzâb Suresi (33): Ayetler 38-39]

مَا كانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيما فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً (٣٨) الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللَّهَ وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً (٣٩)

{ مَا كانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيما فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً (٣٨) الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللَّهَ وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً (٣٩) } “Allah'ın kendisine takdir edip helal kıldığı şeyde Peygamber'e hiçbir vebal yoktur. Bu, daha önce gelip geçenler hakkındaki Allah'ın sünnetidir. Allah'ın emri kesinleşmiş bir kaderdir. (38) Onlar ki Allah'ın gönderdiklerini tebliğ ederler, O'ndan korkarlar ve Allah'tan başka kimseden korkmazlar. Hesap görücü olarak Allah yeter. (39)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ) هَذِهِ مُخَاطَبَةٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِجَمِيعِ الْأُمَّةِ. أَعْلَمَهُمْ أَنَّ هَذَا وَنَحْوَهُ هُوَ السُّنَنُ الْأَقْدَمُ فِي الْأَنْبِيَاءِ أَنْ يَنَالُوا مَا أَحَلَّهُ لَهُمْ، أَيْ سُنَّ لِمُحَمَّدٍ ﷺ التَّوْسِعَةُ عَلَيْهِ فِي النِّكَاحِ سُنَّةَ الْأَنْبِيَاءِ الْمَاضِيَةِ، كَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ. فَكَانَ لِدَاوُدَ مِائَةُ امْرَأَةٍ وَثَلَاثُمِائَةِ سُرِّيَّةٍ، وَلِسُلَيْمَانَ ثَلَاثُمِائَةِ امْرَأَةٍ وَسَبْعُمِائَةِ سُرِّيَّةٍ. وَذَكَرَ الثَّعْلَبِيُّ عَنْ مُقَاتِلٍ وَابْنِ الْكَلْبِيِّ أَنَّ الْإِشَارَةَ إِلَى دَاوُدَ ﵇، حَيْثُ جَمَعَ اللَّهُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ مَنْ فُتِنَ بِهَا.

Yüce Allah'ın: { سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ } “(Bu,) daha önce gelip geçenler hakkında Allah'ın bir sünnetidir” buyruğu, Yüce Allah'tan bütün ümmete yönelik bir hitaptır. [Allah] onlara, kendilerine helal kılınan şeylere kavuşmalarının peygamberler hakkındaki en kadim sünnet (yol/âdet) olduğunu, yani Dâvûd ve Süleymân gibi geçmiş peygamberlerin sünneti doğrultusunda Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem de nikâh hususunda genişlik tanındığını bildirmiştir. Nitekim Dâvûd'un yüz hanımı ve üç yüz cariyesi, Süleymân'ın ise üç yüz hanımı ve yedi yüz cariyesi vardı. Sa‘lebî, Mukâtil ve İbnü'l-Kelbî'den naklen, buradaki işaretin, Yüce Allah'ın kendisi sebebiyle imtihan olunduğu kadınla arasını birleştirdiği Dâvûd'a aleyhisselâm yönelik olduğunu zikretmiştir.

وَ" سُنَّةَ" نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ، أَيْ سَنَّ اللَّهُ لَهُ سُنَّةً وَاسِعَةً. وَ" الَّذِينَ خَلَوْا" هُمُ الْأَنْبِيَاءُ، بِدَلِيلِ وَصْفِهِمْ بَعْدُ بِقَوْلِهِ:" الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ".

“سُنَّةَ” kelimesi masdar olarak nasb edilmiştir; yani Allah ona geniş bir sünnet kıldı/yol çizdi demektir. { الَّذِينَ خَلَوْا } “gelip geçenler” ise peygamberlerdir; nitekim daha sonra: { الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ } “Onlar ki Allah'ın gönderdiklerini tebliğ ederler...” buyruğuyla nitelendirilmeleri buna delildir.

[سورة الأحزاب (٣٣): آية ٤٠]

[Ahzâb Suresi (33): Ayet 40]

مَا كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٤٠)

{ مَا كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٤٠) } “Muhammed, sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir; fakat o Allah'ın Resûlü ve peygamberlerin sonuncusudur. Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (40)”

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- لَمَّا تَزَوَّجَ زَيْنَبَ قَالَ النَّاسُ: تَزَوَّجَ امْرَأَةَ ابْنِهِ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ، أَيْ لَيْسَ هُوَ بِابْنِهِ حَتَّى تُحَرَّمَ عَلَيْهِ حَلِيلَتُهُ، وَلَكِنَّهُ أَبُو أُمَّتِهِ فِي التَّبْجِيلِ وَالتَّعْظِيمِ، وَأَنَّ نِسَاءَهُ عَلَيْهِمْ حَرَامٌ. فَأَذْهَبَ اللَّهُ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَا وَقَعَ فِي نُفُوسِ الْمُنَافِقِينَ وَغَيْرِهِمْ، وَأَعْلَمَ أَنَّ مُحَمَّدًا لَمْ يَكُنْ أَبَا أَحَدٍ مِنَ الرِّجَالِ الْمُعَاصِرِينَ لَهُ فِي الْحَقِيقَةِ. وَلَمْ يَقْصِدْ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ، فَقَدْ وُلِدَ لَهُ ذُكُورٌ: إِبْرَاهِيمُ، وَالْقَاسِمُ، وَالطَّيِّبُ، وَالْمُطَهَّرُ، وَلَكِنْ لَمْ يَعِشْ لَهُ ابْنٌ حَتَّى يَصِيرَ رَجُلًا. وَأَمَّا الْحَسَنُ وَالْحُسَيْنُ فَكَانَا طِفْلَيْنِ، وَلَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ مُعَاصِرَيْنِ لَهُ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ" قَالَ الْأَخْفَشُ وَالْفَرَّاءُ: أَيْ وَلَكِنْ كَانَ رَسُولَ اللَّهِ. وَأَجَازَا" وَلَكِنْ رَسُولُ اللَّهِ وَخَاتَمُ" بِالرَّفْعِ. وَكَذَلِكَ قَرَأَ ابْنُ أَبِي عَبْلَةَ وَبَعْضُ النَّاسِ" وَلَكِنْ رَسُولُ اللَّهِ" بِالرَّفْعِ، عَلَى مَعْنَى هُوَ رَسُولُ اللَّهِ وَخَاتَمُ النَّبِيِّينَ. وَقَرَأَتْ فِرْقَةٌ" وَلَكِنَّ" بِتَشْدِيدِ النُّونِ، وَنَصْبِ" رَسُولَ اللَّهِ" عَلَى أَنَّهُ اسْمُ" لكن" والخبر محذوف" وخاتم" قَرَأَ عَاصِمٌ وَحْدَهُ بِفَتْحِ التَّاءِ، بِمَعْنَى أَنَّهُمْ بِهِ خُتِمُوا، فَهُوَ كَالْخَاتَمِ وَالطَّابَعِ لَهُمْ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِكَسْرِ التَّاءِ بِمَعْنَى أَنَّهُ خَتَمَهُمْ، أَيْ جَاءَ آخِرَهُمْ. وَقِيلَ: الْخَاتَمُ وَالْخَاتِمُ لُغَتَانِ، مِثْلُ طَابَعٍ وَطَابِعٍ، وَدَانَقٍ وَدَانِقٍ، وَطَابَقٍ مِنَ اللَّحْمِ وَطَابِقٍ. الثَّالِثَةُ- قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: هَذِهِ الْأَلْفَاظُ عند جَمَاعَةُ عُلَمَاءِ الْأُمَّةِ خَلَفًا وَسَلَفًا مُتَلَقَّاةٌ عَلَى الْعُمُومِ التَّامِّ مُقْتَضِيَةٌ نَصًّا أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدَهُ ﷺ. وَمَا ذَكَرَهُ الْقَاضِي أَبُو الطَّيِّبِ فِي كِتَابِهِ الْمُسَمَّى بِالْهِدَايَةِ: مِنْ تَجْوِيزِ الِاحْتِمَالِ فِي أَلْفَاظِ هَذِهِ الْآيَةِ ضعيف. وما ذكره الغزالي

Bu ayette üç mesele vardır: Birincisi: [Hz. Peygamber] Zeyneb ile evlendiğinde insanlar: "Oğlunun hanımıyla evlendi" dediler. Bunun üzerine bu ayet indi. Yani eşi kendisine haram olacak şekilde o, onun oğlu değildir; fakat yüceltme ve saygı duyulma bakımından o, ümmetinin babasıdır ve hanımları da onlara [müminlere] haramdır. Allah bu ayetle münafıkların ve diğerlerinin gönüllerine düşen [şüpheyi] giderdi ve Muhammed'in, kendi çağdaşı olan erkeklerden hiçbirinin gerçekte babası olmadığını bildirdi. Bu ayetle Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hiç çocuğunun olmadığı kastedilmemiştir; zira onun İbrâhim, el-Kâsım, et-Tayyib ve el-Mutahhar adında erkek çocukları doğmuş, ancak hiçbir oğlu bir yetişkin erkek olacak kadar yaşamamıştır. Hasan ile Hüseyin'e gelince; onlar ise [o sırada] iki çocuk idiler, onun çağdaşı iki yetişkin erkek değillerdi. İkincisi: Yüce Allah'ın { وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ } “fakat o Allah'ın Resûlü[dür]” buyruğu hakkında Ahfeş ve Ferrâ: Yani "fakat o, Allah'ın Resûlü idi" [takdirindedir] demişlerdir. Ayrıca [her ikisi de] merfû (ötreli) olarak { وَلَكِنْ رَسُولُ اللَّهِ وَخَاتَمُ } okunuşuna cevaz vermişlerdir. İbn Ebî Able ve bazı kimseler de "O, Allah'ın Resûlü ve peygamberlerin sonuncusudur" anlamında merfû olarak { وَلَكِنْ رَسُولُ اللَّهِ } şeklinde okumuştur. Bir topluluk ise nûn harfini şeddeli olarak { وَلَكِنَّ } şeklinde ve "lâkinne"nin ismi sayılarak nasb ile (üstünlü) { رَسُولَ اللَّهِ }, haberi de mahzûf (düşmüş) olarak okumuştur. { وخاتم } kelimesini sadece Âsım ta harfinin fethasıyla (üstünle) [hâtem şeklinde] okumuştur ki bu, peygamberlerin onunla sona erdirildiği, dolayısıyla onun onlar için bir mühür ve damga gibi olduğu anlamına gelir. Cumhur ise ta harfinin kesresiyle (esreyle) [hâtim şeklinde] okumuştur ki bu da onun onları sona erdirdiği, yani onların sonuncusu olarak geldiği anlamındadır. Hâtem ve hâtim kelimelerinin; tıpkı tâba‘ ile tâbi‘, dânek ile dânik, et parçası için tâbak ile tâbık gibi iki ayrı söyleyiş (lügat) olduğu da söylenmiştir. Üçüncüsü: İbn Atıyye şöyle demiştir: Bu lafızlar, selef ve halef bütün ümmet âlimleri nezdinde tam bir umum ifade edecek şekilde (mutlak olarak) anlaşılmış olup metin (nass) gereği onun sallallâhu aleyhi ve sellem ardından hiçbir peygamber gelmeyeceğini kesin olarak iktiza etmektedir. Kâdı Ebû't-Tayyib'in el-Hidâye adlı kitabında zikrettiği, bu ayetin lafızlarında [başka] bir ihtimalin caiz görülmesi ise zayıftır. Gazzâlî'nin...

فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَهَذَا الْمَعْنَى فِي كِتَابِهِ الَّذِي سَمَّاهُ بِالِاقْتِصَادِ، إِلْحَادٌ عِنْدِي، وَتَطَرُّقٌ خَبِيثٌ إِلَى تَشْوِيشِ عَقِيدَةِ الْمُسْلِمِينَ فِي خَتْمِ مُحَمَّدٍ ﷺ النُّبُوَّةَ، فَالْحَذَرَ الْحَذَرَ مِنْهُ! وَاللَّهُ الْهَادِي بِرَحْمَتِهِ. قُلْتُ: وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (لَا نُبُوَّةَ بَعْدِي إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ). قَالَ أَبُو عُمَرَ: يَعْنِي الرُّؤْيَا- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- الَّتِي هِيَ جُزْءٌ مِنْهَا، كَمَا قَالَ ﵇: (لَيْسَ يَبْقَى بَعْدِي مِنَ النُّبُوَّةِ إِلَّا الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ). وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ" مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ نَبِيًّا خَتَمَ النَّبِيِّينَ". قَالَ الرُّمَّانِيُّ: خُتِمَ بِهِ ﵊ الِاسْتِصْلَاحُ، فَمَنْ لَمْ يَصْلُحْ بِهِ فَمَيْئُوسٌ مِنْ صَلَاحِهِ. قُلْتُ: وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ ﵇: (بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَكَارِمَ الْأَخْلَاقِ). وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ جَابِرٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَثَلِي وَمَثَلُ الْأَنْبِيَاءِ كَمَثَلِ رَجُلٍ بَنَى دَارًا فَأَتَمَّهَا وَأَكْمَلَهَا إِلَّا مَوْضِعَ لَبِنَةٍ فَجَعَلَ النَّاسُ يَدْخُلُونَهَا وَيَتَعَجَّبُونَ. مِنْهَا وَيَقُولُونَ لَوْلَا مَوْضِعُ اللَّبِنَةِ! - قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَأَنَا مَوْضِعُ اللَّبِنَةِ جِئْتُ فَخَتَمْتُ الْأَنْبِيَاءَ (. وَنَحْوُهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، غَيْرَ أَنَّهُ قال: فأنا اللبنة وأنا خاتم النبيين).

bu ayet ve bu mana hakkında el-İktisâd adlı kitabında zikrettiği şeyler ise bana göre haktan sapmadır (ilhattır); Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliği sonlandırması hususundaki Müslümanların akidesini bulandırmaya yönelik habis bir kapı aralamadır; bundan son derece sakınmak gerekir! Rahmetiyle hidayet eden Allah'tır. Derim ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: (Allah'ın dilediği müstesna, benden sonra peygamberlik yoktur). Ebû Ömer der ki: Allah en iyisini bilir ya, bununla peygamberliğin bir cüzü olan rüyayı kastetmiştir; nitekim aleyhisselâm: (Benden sonra peygamberlikten geriye sâlih rüyadan başkası kalmaz) buyurmuştur. İbn Mes'ûd: “مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ نَبِيًّا خَتَمَ النَّبِيِّينَ” (Erkeklerinizden birinin babası değildir, fakat peygamberleri sonlandıran bir peygamberdir) şeklinde okumuştur. Er-Rummânî dedi ki: 'İnsanların ıslah edilme süreci onunla son bulmuştur; dolayısıyla onunla ıslah olmayan kimsenin salahından artık ümit kesilmiştir.' Derim ki: Aleyhisselâm'ın: (Ben güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim) buyruğu da bu kabildendir. Sahîh-i Müslim'de Câbir'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Benimle peygamberlerin misali, bir ev inşa edip bir kerpiç yeri hariç onu tastamam ve mükemmel yapan bir adamın misali gibidir. İnsanlar o eve girip hayran kalırlar ve: 'Keşke şu kerpiç yeri de boş kalmasaydı!' derler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: İşte o kerpiç yeri benim; ben geldim ve peygamberleri sonlandırdım). Ebû Hureyre'den de benzeri rivayet edilmiş, şu kadar var ki o: (İşte o kerpiç benim ve ben peygamberlerin sonuncusuyum) demiştir.

[سورة الأحزاب (٣٣): آية ٤١]

[Ahzâb Suresi (33): Ayet 41]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً (٤١)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً (٤١) } “Ey iman edenler! Allah'ı çokça zikredin. (41)”

أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى عِبَادَهُ بِأَنْ يَذْكُرُوهُ وَيَشْكُرُوهُ، وَيُكْثِرُوا مِنْ ذَلِكَ عَلَى مَا أَنْعَمَ بِهِ عَلَيْهِمْ. وَجَعَلَ تَعَالَى ذَلِكَ دُونَ حَدٍّ لِسُهُولَتِهِ عَلَى الْعَبْدِ. وَلِعِظَمِ الْأَجْرِ فِيهِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمْ يُعْذَرْ أَحَدٌ فِي تَرْكِ ذِكْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ غُلِبَ عَلَى عَقْلِهِ. وَرَوَى أَبُو سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: (أَكْثِرُوا ذِكْرَ اللَّهِ حَتَّى يَقُولُوا مَجْنُونٌ). وَقِيلَ: الذِّكْرُ الْكَثِيرُ مَا جَرَى عَلَى الْإِخْلَاصِ مِنَ الْقَلْبِ، وَالْقَلِيلُ مَا يَقَعُ عَلَى حُكْمِ النفاق كالذكر باللسان.

Allah Teâlâ kullarına, kendilerine ihsan ettiği nimetlere karşılık O'nu zikretmelerini, O'na şükretmelerini ve bunu çokça yapmalarını emretmiştir. Kula kolaylığı ve barındırdığı mükâfatın büyüklüğü sebebiyle Allah Teâlâ buna bir sınır koymamıştır. İbn Abbâs der ki: 'Aklına galebe çalınan (deliren) kimse müstesna, hiç kimse Allah'ı zikretmeyi terk etme hususunda mazur sayılmamıştır.' Ebû Saîd, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: (Allah'ı o kadar çok zikredin ki, 'Deli' desinler). Şöyle de denilmiştir: Çok zikir, kalpten ihlasla sâdır olandır; az zikir ise sadece dille yapılan zikir gibi nifak hükmünde olan zikirdir.

[سورة الأحزاب (٣٣): آية ٤٢]

[Ahzâb Suresi (33): Ayet 42]

وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلاً (٤٢)

{ وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلاً (٤٢) } “Ve O'nu sabah akşam tesbih edin. (42)”

أَيِ اشْغَلُوا أَلْسِنَتَكُمْ فِي مُعْظَمِ أَحْوَالِكُمْ بِالتَّسْبِيحِ وَالتَّهْلِيلِ وَالتَّحْمِيدِ وَالتَّكْبِيرِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: وَهَذِهِ كَلِمَاتٌ يَقُولُهُنَّ الطَّاهِرُ وَالْمُحْدِثُ وَالْجُنُبُ. وَقِيلَ: ادْعُوهُ. قَالَ جَرِيرٌ:

Yani hallerinizin çoğunda dillerinizi tesbih, tehlil, tahmid ve tekbir ile meşgul edin. Mücâhid dedi ki: 'Bunlar; temiz olanın, abdestsizin ve cünüp olanın söyleyebileceği kelimelerdir.' 'O'na dua edin' manasında olduğu da söylenmiştir. Cerîr der ki:

فَلَا تَنْسَ تَسْبِيحَ الضُّحَى إِنَّ يُوسُفًا ... دَعَا رَبَّهُ فَاخْتَارَهُ حِينَ سَبَّحَا

Kuşluk tesbihini sakın unutma; zira Yûsuf ... Rabbine dua etmişti de tesbih ettiği vakit Rabbi onu seçmişti

وَقِيلَ: الْمُرَادُ صَلُّوا لِلَّهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا، وَالصَّلَاةُ تُسَمَّى تَسْبِيحًا. وَخُصَ الْفَجْرُ وَالْمَغْرِبُ وَالْعِشَاءُ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهَا أَحَقُّ بِالتَّحْرِيضِ عَلَيْهَا، لِاتِّصَالِهَا بِأَطْرَافِ اللَّيْلِ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَالطَّبَرِيُّ: الْإِشَارَةُ إِلَى صَلَاةِ الْغَدَاةِ وَصَلَاةِ الْعَصْرِ. وَالْأَصِيلُ: الْعَشِيُّ وَجَمْعُهُ أَصَائِلُ. وَالْأُصُلُ بِمَعْنَى الْأَصِيلِ، وَجَمْعُهُ آصَالٌ، قَالَهُ الْمُبَرِّدُ. وَقَالَ غَيْرُهُ: أُصُلُ جَمْعُ أَصِيلٍ، كَرَغِيفٍ وَرُغُفٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. مَسْأَلَةٌ- هَذِهِ الْآيَةُ مَدَنِيَّةٌ، فَلَا تَعَلُّقَ بِهَا لِمَنْ زَعَمَ أَنَّ الصَّلَاةَ إِنَّمَا فُرِضَتْ أَوَّلًا صَلَاتَيْنِ، فِي طَرَفَيِ النَّهَارِ. وَالرِّوَايَةُ بِذَلِكَ ضَعِيفَةٌ فَلَا الْتِفَاتَ إليها ولا معول عليها. وقد مَضَى الْكَلَامُ فِي كَيْفِيَّةِ فَرْضِ الصَّلَاةِ وَمَا لِلْعُلَمَاءِ فِي ذَلِكَ فِي" سُبْحَانَ" وَالْحَمْدُ لِلَّهِ.

Sabah ve akşam Allah için namaz kılın kastedildiği de söylenmiştir; nitekim namaza 'tesbih' adı da verilir. Sabah, akşam ve yatsı namazları gece vakitlerine bitişik oldukları için teşvik edilmeye daha layık görülerek özellikle zikredilmiştir. Katâde ve Taberî ise sabah namazı ile ikindi namazına işaret edildiğini söylemişlerdir. 'el-Asîl', akşam vaktidir; çoğulu 'asâil' gelir. 'el-Usul' de 'el-asîl' anlamındadır ve çoğulu 'âsâl'dir; bunu el-Muberred söylemiştir. Başkası ise: 'Usul, tıpkı ragîf-ruguf gibi asîl kelimesinin çoğuludur' demiştir; bu husus daha önce geçmişti. Bir Mesele: Bu ayet Medenîdir; dolayısıyla namazın ilk önce gündüzün iki ucunda olmak üzere sadece iki vakit farz kılındığını iddia edenlerin bu ayete dayanacakları bir cihet yoktur. Bu yöndeki rivayet zayıftır; dolayısıyla ona itibar edilmez ve güvenilmez. Namazın nasıl farz kılındığı ve âlimlerin bu husustaki görüşleri 'Sübhân' (İsrâ) Suresi'nde geçmişti. Hamd Allah'a mahsustur.

[سورة الأحزاب (٣٣): آية ٤٣]

[Ahzâb Suresi (33): Ayet 43]

هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً (٤٣)

{ هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً (٤٣) } “Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için üzerinize rahmet eden O'dur, melekleri de size dua eder. O, müminlere karşı pek merhametlidir. (43)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمَّا نَزَلَ" إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ" [الأحزاب: ٥٦] قَالَ الْمُهَاجِرُونَ وَالْأَنْصَارُ: هَذَا لَكَ يَا رَسُولَ الله خاصة، وليس لنا فيه شي، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ. قُلْتُ: وَهَذِهِ نِعْمَةٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى هَذِهِ الْأُمَّةِ مِنْ أَكْبَرِ النِّعَمِ، وَدَلِيلٌ عَلَى فَضْلِهَا عَلَى سَائِرِ الْأُمَمِ. وَقَدْ قَالَ:" كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ" [آل عمران: ١١٠]. وَالصَّلَاةُ مِنَ اللَّهِ عَلَى الْعَبْدِ هِيَ رَحْمَتُهُ لَهُ وَبَرَكَتُهُ لَدَيْهِ. وَصَلَاةُ الْمَلَائِكَةِ: دُعَاؤُهُمْ لِلْمُؤْمِنِينَ وَاسْتِغْفَارُهُمْ لَهُمْ، كَمَا قَالَ:" وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا" [غافر: ٧] وَسَيَأْتِي. وَفِي الْحَدِيثِ: أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ سَأَلُوا موسى ﵇: أيصلي ربك ﷿؟ فأعظم ذلك، فأوحى الله ﷿:" إِنَّ صَلَاتِي بِأَنَّ رَحْمَتِي سَبَقَتْ غَضَبِي" ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَرَوَتْ فِرْقَةٌ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ

Yüce Allah'ın: (هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ) { هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ } “Üzerinize rahmet eden O'dur...” buyruğuna dair İbn Abbâs şöyle demiştir: { إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ } “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler” [el-Ahzâb: 56] ayeti indiğinde Muhacirler ve Ensar: "Ey Allah'ın Resûlü! Bu sana özeldir, bunda bizim bir payımız yoktur" dediler. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti indirdi. Ben derim ki: Bu, Yüce Allah'ın bu ümmete olan en büyük nimetlerindendir ve onun diğer ümmetlere üstünlüğünün bir delilidir. Nitekim O: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ } “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” [Âl-i İmrân: 110] buyurmuştur. Allah'ın kula salâtı; ona merhamet etmesi ve katındaki bereketidir. Meleklerin salâtı ise müminlere dua etmeleri ve onlar için mağfiret dilemeleridir. Nitekim O: { وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler için mağfiret dilerler” [el-Mü'min (Gâfir): 7] buyurmuştur; bu [konu ileride] gelecektir. Hadiste [rivayet edildiğine göre]: İsrailoğulları Mûsâ aleyhisselâm'a: "Rabbin salât eder mi?" diye sordular. [Mûsâ] bunu pek büyük [bir cüret] saydı. Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah: "Şüphesiz benim salâtım, rahmetimin gazabımın önüne geçmiş olmasıdır" diye vahyetti. Bunu en-Nehhâs zikretmiştir. İbn Atiyye de şöyle demiştir: Bir grup [râvi], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in...

قِيلَ لَهُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، كَيْفَ صَلَاةُ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ. قَالَ: (سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ- رَحْمَتِي سَبَقَتْ غَضَبِي). وَاخْتُلِفَ فِي تَأْوِيلٍ هَذَا الْقَوْلِ، فَقِيلَ: إِنَّهُ كَلِمَةٌ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى وَهِيَ صَلَاتُهُ عَلَى عِبَادِهِ. وَقِيلَ سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ مِنْ كَلَامِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَقَدَّمَهُ بَيْنَ يَدَيْ نُطْقِهِ بِاللَّفْظِ الَّذِي هُوَ صَلَاةُ اللَّهِ وَهُوَ (رَحْمَتِي سَبَقَتْ غَضَبِي) مِنْ حَيْثُ فَهِمَ مِنَ السَّائِلِ أَنَّهُ تَوَهَّمَ فِي صَلَاةِ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ وَجْهًا لَا يَلِيقُ بِاللَّهِ ﷿، فَقَدَّمَ التَّنْزِيهَ وَالتَّعْظِيمَ بَيْنَ يَدَيْ إِخْبَارِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ) أَيْ مِنَ الضَّلَالَةِ إِلَى الْهُدَى. وَمَعْنَى هَذَا التَّثْبِيتُ عَلَى الْهِدَايَةِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا في وقت الخطاب على الهداية. ثم أخبر تعالى برحمته بالمؤمنين تأنيسا لهم فقال: (وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً).

'Ey Allah'ın Resûlü, Allah'ın kullarına salâtı nasıldır?' diye sorulduğunu, onun da: (Subbûhun Kuddûs'tur; rahmetim gazabımın önüne geçmiştir) buyurduğunu rivayet etmiştir. Bu sözün tevilinde ihtilaf edilmiştir: Bunun Allah Teâlâ'nın bir kelamı olduğu ve O'nun kullarına salâtının bu olduğu söylenmiştir. 'Subbûhun Kuddûs' ifadesinin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendi sözünden olduğu ve soruyu soranın Allah'ın kullarına salâtı hususunda Allah Azze ve Celle'ye yakışmayan bir vehme kapıldığını anladığı için, haber vermeden önce tenzih ve tazimi öne geçirerek Allah'ın salâtı olan (Rahmetim gazabımın önüne geçmiştir) lafzını telaffuz etmesinden önce söylediği de belirtilmiştir. Yüce Allah'ın: { لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ } “Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için...” buyruğu; yani sapıklıktan hidayete [çıkarmak için demektir]. Bunun anlamı hidayet üzere sebat kılmaktır; zira onlar hitap anında zaten hidayet üzere idiler. Sonra Allah Teâlâ müminlerin gönüllerini ferahlatmak için onlara olan rahmetini haber vererek: { وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً } “O, müminlere karşı pek merhametlidir.” buyurmuştur.

[سورة الأحزاب (٣٣): آية ٤٤]

[Ahzâb Suresi (33): Ayet 44]

تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً كَرِيماً (٤٤)

{ تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً كَرِيماً (٤٤) } “O'na kavuşacakları gün onların dirlik temennileri 'selâm'dır. Allah onlar için pek değerli bir mükâfat hazırlamıştır. (44)”

اخْتُلِفَ فِي الضَّمِيرِ الَّذِي فِي" يَلْقَوْنَهُ" عَلَى مَنْ يَعُودُ، فَقِيلَ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، أَيْ كَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا، فَهُوَ يُؤَمِّنُهُمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَفِي ذَلِكَ الْيَوْمِ يَلْقَوْنَهُ. وَ" تَحِيَّتُهُمْ" أَيْ تَحِيَّةُ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ." سَلامٌ" أَيْ سَلَامَةٌ لَنَا وَلَكُمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ. وَقِيلَ: هَذِهِ التَّحِيَّةُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، الْمَعْنَى: فَيُسَلِّمُهُمْ مِنَ الْآفَاتِ، أَوْ يُبَشِّرُهُمْ بِالْأَمْنِ مِنَ الْمُخَافَاتِ" يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ" أَيْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بَعْدَ دُخُولِ الْجَنَّةِ. قَالَ مَعْنَاهُ الزَّجَّاجُ، وَاسْتَشْهَدَ بقوله ﷿:" وَتَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ" [يونس: ١٠]. وَقِيلَ:" يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ" أَيْ يَوْمَ يَلْقَوْنَ مَلَكَ الْمَوْتِ، وَقَدْ وَرَدَ أَنَّهُ لَا يَقْبِضُ رُوحَ مُؤْمِنٍ إِلَّا سَلَّمَ عَلَيْهِ. رُوِيَ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ:" تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ" فَيُسَلِّمُ مَلَكُ الْمَوْتِ عَلَى الْمُؤْمِنِ عِنْدَ قَبْضِ رُوحِهِ، لَا يَقْبِضُ رُوحَهُ حَتَّى يُسَلِّمَ عَلَيْهِ.

“يَلْقَوْنَهُ” fiilindeki zamirin kime döndüğü hususunda ihtilaf edilmiştir: Allah Teâlâ'ya döndüğü söylenmiştir; yani O müminlere merhametlidir, dolayısıyla kıyamet günü onları Allah'ın azabından emin kılar. İşte o gün O'na kavuşurlar. “تَحِيَّتُهُمْ” yani birbirlerini selamlamalarıdır. “سَلامٌ” yani 'bize ve size Allah'ın azabından esenlik olsun' demektir. Bu selamın Allah Teâlâ'dan olduğu da söylenmiştir; mana şudur: “يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ” yani kıyamet günü cennete girdikten sonra onları afetlerden esen kılar yahut korkulardan emin kılındıklarını müjdeler. Ez-Zeccâc bu manayı vermiş ve Allah Azze ve Celle'nin: { وَتَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ } “Oradaki dirlik temennileri 'selâm'dır.” [Yûnus: 10] buyruğunu delil getirmiştir. “يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ” ifadesinin, ölüm meleğiyle karşılaştıkları gün anlamında olduğu da söylenmiştir; nitekim ölüm meleğinin müminin ruhunu ancak ona selam vererek kabzettiği rivayet edilmiştir. Berâ b. Âzib'den şöyle rivayet edilmiştir: { تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ } “O'na kavuşacakları gün onların selamı esenliktir”; yani ölüm meleği ruhunu kabzederken mümine selam verir, ona selam vermedikçe ruhunu kabzetmez.

[سورة الأحزاب (٣٣): الآيات ٤٥ الى ٤٦]

[Ahzâb Suresi (33): Âyetler 45-46]

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً (٤٥) وَداعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِراجاً مُنِيراً (٤٦)

{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً (٤٥) وَداعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِراجاً مُنِيراً (٤٦) } “Ey Peygamber! Şüphesiz biz seni bir şahit, bir müjdeleyici ve bir uyarıcı olarak gönderdik. (45) İzniyle Allah'a çağıran ve aydınlatıcı bir kandil olarak [gönderdik]. (46)”

هَذِهِ الْآيَةُ فِيهَا تَأْنِيسٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَلِلْمُؤْمِنِينَ، وَتَكْرِيمٌ لِجَمِيعِهِمْ. وَهَذِهِ الْآيَةُ تَضَمَّنَتْ مِنْ أَسْمَائِهِ ﷺ ستة أَسْمَاءٍ وَلِنَبِيِّنَا ﷺ أَسْمَاءٌ كَثِيرَةٌ وَسِمَاتٌ جَلِيلَةٌ، وَرَدَ ذِكْرُهَا فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ وَالْكُتُبِ الْمُتَقَدِّمَةِ. وَقَدْ سَمَّاهُ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ مُحَمَّدًا وَأَحْمَدَ. وَقَالَ ﷺ فِيمَا رَوَى عَنْهُ الثِّقَاتُ الْعُدُولُ: (لِي خَمْسَةُ أَسْمَاءٍ أَنَا مُحَمَّدٌ وَأَنَا أَحْمَدُ وَأَنَا الْمَاحِي الَّذِي يَمْحُو اللَّهُ بِيَ الْكُفْرَ وَأَنَا الْحَاشِرُ الَّذِي يُحْشَرُ النَّاسُ عَلَى قَدَمِي وَأَنَا العاقب (. وفي صحيح مسلم من حَدِيثُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ: وَقَدْ سَمَّاهُ اللَّهُ" رؤفا رَحِيمًا". وَفِيهِ أَيْضًا عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُسَمِّي لَنَا نَفْسَهُ أَسْمَاءً، فَيَقُولُ: (أَنَا مُحَمَّدٌ وَأَحْمَدُ وَالْمُقَفِّي وَالْحَاشِرُ وَنَبِيُّ التَّوْبَةِ وَنَبِيُّ الرَّحْمَةِ). وَقَدْ تَتَبَّعَ الْقَاضِي أَبُو الْفَضْلِ عِيَاضٌ فِي كِتَابِهِ الْمُسَمَّى (بِالشِّفَا) مَا جَاءَ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَفِي سُنَّةِ رَسُولِهِ ﷺ وَمِمَّا نُقِلَ فِي الْكُتُبِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَإِطْلَاقِ الْأُمَّةِ أَسْمَاءً كَثِيرَةً وَصِفَاتٍ عَدِيدَةً، قَدْ صَدَقَتْ عَلَيْهِ ﷺ مُسَمَّيَاتُهَا، وَوُجِدَتْ فِيهِ مَعَانِيهَا. وَقَدْ ذَكَرَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ فِي أَحْكَامِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ أَسْمَاءِ النَّبِيِّ ﷺ سَبْعَةً وَسِتِّينَ اسْمًا. وَذَكَرَ صَاحِبُ (وَسِيلَةُ الْمُتَعَبِّدِينَ إِلَى مُتَابَعَةِ سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ) عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ لِمُحَمَّدٍ ﷺ مِائَةً وَثَمَانِينَ اسْمًا، مَنْ أَرَادَهَا وَجَدَهَا هُنَاكَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ دَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلِيًّا وَمُعَاذًا، فَبَعَثَهُمَا إِلَى الْيَمَنِ، وَقَالَ: (اذْهَبَا فَبَشِّرَا وَلَا تُنَفِّرَا، وَيَسِّرَا وَلَا تُعَسِّرَا فَإِنَّهُ قَدْ أُنْزِلَ عَلَيَّ ... ) وَقَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (شاهِداً) قَالَ سَعِيدٌ عَنْ قَتَادَةَ:" شاهِداً" عَلَى أُمَّتِهِ بِالتَّبْلِيغِ إِلَيْهِمْ، وَعَلَى سَائِرِ الْأُمَمِ بِتَبْلِيغِ أَنْبِيَائِهِمْ، ونحو ذلك. و (مُبَشِّراً) معناه للمؤمنين برحمة الله وبالجنة و (نَذِيراً) مَعْنَاهُ لِلْعُصَاةِ وَالْمُكَذِّبِينَ مِنَ النَّارِ وَعَذَابِ الْخُلْدِ. (وَداعِياً إِلَى اللَّهِ) الدُّعَاءُ إِلَى اللَّهِ هُوَ تبليغ التوحيد والأخذ به، ومكافحة الكفرة. و (بِإِذْنِهِ) هُنَا مَعْنَاهُ: بِأَمْرِهِ إِيَّاكَ، وَتَقْدِيرِهِ ذَلِكَ في وقته وأوانه. و (سِراجاً مُنِيراً) هُنَا اسْتِعَارَةٌ لِلنُّورِ الَّذِي يَتَضَمَّنُهُ شَرْعُهُ.

Bu ayette Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminler için bir teselli ve onların hepsi için bir onurlandırma vardır. Bu ayet, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) isimlerinden altı ismi içermektedir. Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kitap'ta, Sünnet'te ve önceki kitaplarda zikri geçen pek çok ismi ve yüce vasfı vardır. Allah onu Kitabında Muhammed ve Ahmed olarak isimlendirmiştir. Güvenilir ve adil ravilerin kendisinden rivayet ettiğine göre [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لِي خَمْسَةُ أَسْمَاءٍ أَنَا مُحَمَّدٌ وَأَنَا أَحْمَدُ وَأَنَا الْمَاحِي الَّذِي يَمْحُو اللَّهُ بِيَ الْكُفْرَ وَأَنَا الْحَاشِرُ الَّذِي يُحْشَرُ النَّاسُ عَلَى قَدَمِي وَأَنَا الْعَاقِبُ » «Benim beş ismim vardır: Ben Muhammed’im, ben Ahmed’im, ben Allah'ın kendisiyle küfrü yok edeceği el-Mâhî'yim (yok eden), ben insanların ardım sıra haşrolunacağı el-Hâşir'im (toplayan) ve ben el-Âkıb'ım (son peygamberim).» Sahîh-i Müslim'de Cübeyr b. Mut'ım'ın hadisinde: « وَقَدْ سَمَّاهُ اللَّهُ رَؤُوفًا رَحِيمًا » «Allah onu Rauf ve Rahîm olarak isimlendirmiştir.» [ifadesi de yer alır]. Yine onda (Müslim'de) Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize kendi isimlerini sayar ve şöyle buyururdu: « أَنَا مُحَمَّدٌ وَأَحْمَدُ وَالْمُقَفِّي وَالْحَاشِرُ وَنَبِيُّ التَّوْبَةِ وَنَبِيُّ الرَّحْمَةِ » «Ben Muhammed'im, Ahmed'im, el-Mukaffî'yim (peygamberlerin izinden giden ve sonuncusu), el-Hâşir'im, tevbe peygamberiyim ve rahmet peygamberiyim.» Kādî Ebu'l-Fazl İyâz, eş-Şifâ adlı kitabında Allah'ın Kitabında, Rasûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in Sünnetinde ve önceki kitaplarda nakledilenlerden ve ümmetin [kendisi için] kullandığı pek çok isim ve sayısız sıfatı araştırmıştır ki, bunların isimlendirmeleri ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) tam uygun düşmüş ve anlamları kendisinde bulunmuştur. Kādî Ebû Bekr b. el-Arabî de Ahkâm'ında bu ayette Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in isimlerinden altmış yedi isim zikretmiştir. Vesîletü'l-Müteabbidîn ilâ Mütâba'ati Seyyidi'l-Mürselîn adlı eserin müellifi de İbn Abbâs'tan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüz seksen isminin olduğunu zikretmiştir; bunları isteyen orada bulabilir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu ayet indiğinde Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ali ve Muâz'ı çağırıp Yemen'e gönderdi ve şöyle buyurdu: « اذْهَبَا فَبَشِّرَا وَلَا تُنَفِّرَا، وَيَسِّرَا وَلَا تُعَسِّرَا فَإِنَّهُ قَدْ أُنْزِلَ عَلَيَّ... » «Gidiniz, müjdeleyiniz ve nefret ettirmeyiniz; kolaylaştırınız ve zorlaştırmayınız; zira şüphesiz bana indirilmiştir...» ve bu ayeti okudu. Yüce Allah'ın: { شاهِداً } “Bir şahit” buyruğu hakkında Saîd, Katâde'den [şöyle dediğini] aktarmıştır: Kendi ümmetine [vahyi] tebliğ ettiğine, diğer ümmetlere de peygamberlerinin tebliğ ettiğine şahit ve buna benzer [anlamlardadır]. { مُبَشِّراً } “Bir müjdeleyici” [ifadesinin] anlamı: Müminleri Allah'ın rahmeti ve cennetle [müjdeleyici]; { نَذِيراً } “Bir uyarıcı” [ifadesinin] anlamı ise: İsyankârları ve yalanlayanları cehennem ateşi ve ebedî azap ile [uyarıcı demektir]. { وَداعِياً إِلَى اللَّهِ } “Allah'a bir davetçi” [ifadesine gelince], Allah'a davet; tevhidi tebliğ etmek, ona sarılmak ve kâfirlerle mücadele etmektir. Buradaki { بِإِذْنِهِ } “O'nun izniyle” [ifadesinin] anlamı: O'nun sana emretmesi ve bunu tam vaktinde ve zamanında takdir etmesidir. Buradaki { سِراجاً مُنِيراً } “Nur saçan bir kandil” [ifadesi ise], onun şeriatının içerdiği nur için yapılmış bir istiaredir (eğretilemedir).

وَقِيلَ:" وَسِراجاً" أَيْ هَادِيًا مِنْ ظُلْمِ الضَّلَالَةِ، وأنت كالمصباح المضي. وَوَصَفَهُ بِالْإِنَارَةِ لِأَنَّ مِنَ السُّرُجِ مَا لَا يضئ، إِذَا قَلَّ سَلِيطُهُ وَدَقَّتْ فَتِيلَتُهُ. وَفِي كَلَامِ بعضهم: ثلاثة تضنى: رسول بطي، وسراج لا يضئ، ومائدة ينتظر لها من يجئ. وسيل بَعْضُهُمْ عَنِ الْمُوحِشَيْنِ فَقَالَ: ظَلَامٌ سَاتِرٌ وَسِرَاجٌ فَاتِرٌ، وَأَسْنَدَ النَّحَّاسُ قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الرَّازِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ صَالِحٍ الْأَزْدِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمُحَارِبِيُّ عَنْ شَيْبَانَ النَّحْوِيِّ قَالَ حَدَّثَنَا قَتَادَةُ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ" يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً. وَداعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِراجاً مُنِيراً" دَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلِيًّا وَمُعَاذًا فَقَالَ: (انْطَلِقَا فَبَشِّرَا وَلَا تُعَسِّرَا فَإِنَّهُ قَدْ نَزَلَ عَلَيَّ اللَّيْلَةَ آيَةُ" يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً"- من النار- و" داعِياً إِلَى اللَّهِ"- قَالَ- شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ- بإذنه- بأمره- و" سِراجاً مُنِيراً"- قَالَ- بِالْقُرْآنِ". وَقَالَ الزَّجَّاجُ:" وَسِراجاً" أَيْ وَذَا سِرَاجٍ مُنِيرٍ، أَيْ كِتَابٍ نَيِّرٍ. وَأَجَازَ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى: وَتَالِيًا كِتَابَ اللَّهِ.

“وَسِراجاً” yani sapıklığın karanlıklarından [kurtaran] bir yol göstericisin, sen aydınlatıcı bir lamba gibisin de denilmiştir. Aydınlatıcı olarak nitelenmiştir; zira yağı azalıp fitili inceldiğinde aydınlatmayan kandiller de vardır. Bazılarının kelamında şöyle denmiştir: Üç şey insanı tüketir: Yavaş giden elçi, aydınlatmayan kandil ve gelmesi beklenen kişinin beklendiği sofra. Birine insana yalnızlık ve kasvet veren iki şey sorulduğunda: Örten bir karanlık ve sönük bir kandil, demiştir. En-Nehhâs senediyle rivayet ederek şöyle dedi: Bize Muhammed b. İbrâhîm er-Râzî anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Sâlih el-Ezdî anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Muhammed el-Muhâribî, Şeybân en-Nahvî'den anlattı, dedi ki: Bize Katâde, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle demiştir: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً. وَداعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِراجاً مُنِيراً } “Ey Peygamber! Şüphesiz biz seni bir şahit, bir müjdeleyici, bir uyarıcı, O'nun izniyle Allah'a çağıran bir davetçi ve aydınlatıcı bir kandil olarak gönderdik.” ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ali ile Muâz'ı çağırdı ve şöyle buyurdu: (Gidiniz, müjdeleyiniz ve zorlaştırmayınız; zira bu gece bana şu ayet indi: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً } -yani ateşten [uyaran]-, ve { داعِياً إِلَى اللَّهِ } -dedi ki: Allah'tan başka ilah olmadığına şahitliğe [çağıran]-, { بِإِذْنِهِ } -yani O'nun emriyle-, ve { سِراجاً مُنِيراً } -dedi ki: Kur'an ile [aydınlatan]-.) Ez-Zeccâc şöyle demiştir: “وَسِراجاً” yani nur saçan bir kandil sahibi, yani aydınlatıcı bir kitap sahibi demektir. Ayrıca bunun: “ve Allah'ın Kitabı'nı okuyan bir kimse olarak” manasında olabileceğini de caiz görmüştür.

[سورة الأحزاب (٣٣): الآيات ٤٧ الى ٤٨]

[Ahzâb Suresi (33): Âyetler 47-48]

وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلاً كَبِيراً (٤٧) وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ وَدَعْ أَذاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (٤٨)

{ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلاً كَبِيراً (٤٧) وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ وَدَعْ أَذاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (٤٨) } “Müminlere, kendileri için Allah'tan büyük bir lütuf olduğunu müjdele. (47) Kâfirlere ve münafıklara itaat etme, onların eziyetlerine aldırma ve Allah'a tevekkül et. Vekil olarak Allah yeter. (48)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ" الْوَاوُ عَاطِفَةٌ جُمْلَةً عَلَى جُمْلَةٍ، وَالْمَعْنَى مُنْقَطِعٌ مِنَ الَّذِي قَبْلَهُ. أَمَرَهُ تَعَالَى أَنْ يُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِينَ بِالْفَضْلِ الْكَبِيرِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى. وَعَلَى قَوْلِ الزَّجَّاجِ: ذَا سِرَاجٍ مُنِيرٍ، أَوْ وَتَالِيًا سِرَاجًا مُنِيرًا، يَكُونُ مَعْطُوفًا عَلَى الْكَافِ لَا فِي" أَرْسَلْنَاكَ". قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: قَالَ لَنَا أَبِي ﵁: هَذِهِ مِنْ أَرْجَى آيَةٍ عِنْدِي فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ قَدْ أَمَرَ نَبِيَّهُ أَنْ يُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عِنْدَهُ فَضْلًا كَبِيرًا، وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى الْفَضْلَ الكبير في قوله تعالى:

Yüce Allah'ın: { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminleri müjdele” buyruğundaki vâv harfi, bir cümleyi diğer bir cümleye bağlayan atıf harfidir; mana bakımından ise öncesinden bağımsızdır (münkati‘dir). Yüce Allah, Peygamberine müminleri Allah Teâlâ'dan büyük bir lütuf ile müjdelemesini emretmiştir. Zeccâc'ın [ifadenin takdiri]; "nur saçan bir kandil sahibi olarak" yahut "aydınlatıcı bir kandil tilavet edicisi olarak" şeklindeki görüşüne göre ise bu ifade, { أَرْسَلْنَاكَ } “Seni gönderdik” ifadesindeki [mef‘ûl olan] "kâf" zamirine değil, [diğerine] matuftur. İbn Atıyye şöyle demiştir: Babam -radıyallâhu anh- bize şöyle dedi: "Bu ayet, bana göre Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda [ümit vadeden] en ümit verici ayettir. Çünkü azîz ve celîl olan Allah, Peygamberine müminleri Kendi katında kendileri için büyük bir lütuf bulunduğuyla müjdelemesini emretmiştir. Yüce Allah büyük lütfun ne olduğunu da şu buyruğunda açıklamıştır:

" وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي رَوْضاتِ الْجَنَّاتِ لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ" [الشورى: ٢٢]. فَالْآيَةُ الَّتِي فِي هَذِهِ السُّورَةِ خَبَرٌ، وَالَّتِي فِي حم. عسق" تَفْسِيرٌ لَهَا. (وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ) أَيْ لَا تُطِعْهُمْ فِيمَا يُشِيرُونَ عَلَيْكَ مِنَ الْمُدَاهَنَةِ فِي الدِّينِ وَلَا تُمَالِئْهُمْ." الْكافِرِينَ": أبي سفيان وعكرمة وأبي الْأَعْوَرِ السُّلَمِيَّ، قَالُوا: يَا مُحَمَّدُ، لَا تَذْكُرْ آلهتنا بسوء نتبعك. و" الْمُنافِقِينَ": عبد الله بن أبي وعبد الله ابن سَعْدٍ وَطُعْمَةَ بْنَ أُبَيْرِقٍ، حَثُّوا النَّبِيَّ ﷺ عَلَى إِجَابَتِهِمْ بِتَعِلَّةِ الْمَصْلَحَةِ. و (دَعْ أَذاهُمْ) أَيْ دَعْ أَنْ تُؤْذِيَهُمْ مُجَازَاةً عَلَى إذا يتهم إِيَّاكَ. فَأَمَرَهُ ﵎ بِتَرْكِ مُعَاقَبَتِهِمْ، وَالصَّفْحِ عَنْ زَلَلِهِمْ، فَالْمَصْدَرُ عَلَى هَذَا مُضَافٌ إِلَى الْمَفْعُولِ. وَنُسِخَ مِنَ الْآيَةِ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ مَا يَخُصُّ الْكَافِرِينَ، وَنَاسِخُهُ آيَةُ السَّيْفِ. وَفِيهِ مَعْنًى ثَانٍ: أَيْ أَعْرِضْ عَنْ أَقْوَالِهِمْ وَمَا يُؤْذُونَكَ، وَلَا تَشْتَغِلْ بِهِ، فَالْمَصْدَرُ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ مُضَافٌ إِلَى الْفَاعِلِ. وَهَذَا تَأْوِيلُ مُجَاهِدٍ، وَالْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ السَّيْفِ. (وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ) أَمَرَهُ بِالتَّوَكُّلِ عَلَيْهِ وَآنَسَهُ بِقَوْلِهِ" وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا" وَفِي قُوَّةِ الْكَلَامِ وَعْدٌ بِنَصْرٍ. وَالْوَكِيلُ: الحافظ القائم على الامر.

{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي رَوْضاتِ الْجَنَّاتِ لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ } “İman edip salih ameller işleyenler ise cennet bahçelerindedirler. Rableri katında onlar için diledikleri her şey vardır. İşte büyük lütuf budur.” [Şûrâ: 22]. Dolayısıyla bu suredeki ayet bir haberdir, Hâ-Mîm Ayn-Sîn-Kāf'taki (Şûrâ Suresi'ndeki) ayet ise onun açıklamasıdır. { وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ } “Kâfirlere ve münafıklara itaat etme”; yani dinde müsamaha ve taviz göstermen hususunda sana yaptıkları tekliflerde onlara uyma ve onlara arka çıkma. “الْكافِرِينَ” (Kâfirler): Ebû Süfyân, İkrime ve Ebû'l-A'ver es-Sülemî'dir; onlar: "Ey Muhammed, ilahlarımızı kötülükle anma, biz de sana uyalım" demişlerdi. “الْمُنافِقِينَ” (Münafıklar): Abdullah b. Übey, Abdullah b. Sa'd ve Tu'me b. Übeyrık'tır; onlar da maslahat bahanesiyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i onların teklifine icabet etmeye teşvik etmişlerdi. { وَدَعْ أَذاهُمْ } “onların eziyetlerine aldırma”; yani onların sana verdikleri eziyete karşılık olarak onlara eziyet etmeyi bırak demektir. Allah celle celâluhu ona, onları cezalandırmayı terk etmesini ve kusurlarını bağışlamasını emretmiştir. Buna göre masdar mef'ûle (nesneye) muzaf kılınmıştır. Bu yoruma göre ayetten kâfirlerle ilgili olan kısım neshedilmiştir ve onun nâsihi kılıç ayetidir. Bu ifadede ikinci bir anlam daha vardır: Yani onların sözlerine ve sana verdikleri eziyete aldırış etme, onunla meşgul olma demektir. Bu yoruma göre ise masdar fâile (özneye) muzaf kılınmıştır. Bu Mücâhid'in yorumudur ve bu ayet kılıç ayeti ile neshedilmiştir. { وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “ve Allah'a tevekkül et”; Allah ona Kendisine güvenip dayanmasını emretmiş ve { وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً } “Vekil olarak Allah yeter” buyruğuyla onun gönlünü teselli etmiştir. Bu ifadenin gücünde bir zafer vaadi vardır. Vekil ise işleri görüp gözeten ve koruyan demektir.

[سورة الأحزاب (٣٣): آية ٤٩]

[Ahzâb Suresi (33): Âyet 49]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَراحاً جَمِيلاً (٤٩)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَراحاً جَمِيلاً (٤٩) } “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp da kendilerine dokunmadan önce onları boşarsanız, onlar üzerinde sayacağınız bir iddet hakkınız yoktur. Bu durumda onlara müt'a (hediye) verin ve kendilerini güzel bir şekilde salıverin. (49)”

فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ" لَمَّا جَرَتْ قِصَّةُ زَيْدٍ وَتَطْلِيقِهِ زَيْنَبَ، وَكَانَتْ مَدْخُولًا بِهَا، وَخَطَبَهَا النَّبِيُّ ﷺ بَعْدَ انْقِضَاءِ عِدَّتِهَا- كَمَا بَيَّنَّاهُ- خَاطَبَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ بِحُكْمِ الزَّوْجَةِ تَطْلُقُ قَبْلَ الْبِنَاءِ، وَبَيَّنَ ذَلِكَ الْحُكْمَ لِلْأُمَّةِ، فَالْمُطَلَّقَةُ إِذَا لَمْ تَكُنْ مَمْسُوسَةً لَا عِدَّةَ عَلَيْهَا بِنَصِّ الْكِتَابِ وَإِجْمَاعِ الْأُمَّةِ عَلَى ذَلِكَ. فإن دخل بها فعليها العدة إجماعا.

Bu ayette yedi mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ } “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp da kendilerine dokunmadan önce onları boşarsanız...” buyruğudur. Zeyd kıssası ve onun Zeyneb'i boşaması vuku bulup -ki kendisiyle zifafa girilmişti- iddeti bittikten sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem -daha önce açıkladığımız üzere- ona talip olunca; Allah Teâlâ müminlere zifaftan önce boşanan eşin hükmünü hitap etmiş ve bu hükmü ümmete açıklamıştır. Dolayısıyla, kendisiyle cinsel ilişkide bulunulmamış boşanmış kadına iddet gerekmediği, Kitab'ın açık nassı ve bu hususta ümmetin icmâı ile sabittir. Eğer onunla gerdeğe girmişse, icmâ ile iddet beklemesi gerekir.

الثانية- النكاح حقيقة في الوطي، وَتَسْمِيَةُ الْعَقْدِ نِكَاحًا لِمُلَابَسَتِهِ لَهُ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ طَرِيقٌ إِلَيْهِ. وَنَظِيرُهُ تَسْمِيَتُهُمُ الْخَمْرَ إِثْمًا لِأَنَّهُ سَبَبٌ فِي اقْتِرَافِ الْإِثْمِ. وَلَمْ يَرِدْ لَفْظُ النِّكَاحِ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِلَّا فِي معنى العقد، لأنه في معنى الوطي، وَهُوَ مِنْ آدَابِ الْقُرْآنِ، الْكِنَايَةُ عَنْهُ بِلَفْظِ: الْمُلَامَسَةِ وَالْمُمَاسَّةِ وَالْقُرْبَانِ وَالتَّغَشِّي وَالْإِتْيَانِ. الثَّالِثَةُ- اسْتَدَلَّ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ" وَبِمُهْلَةِ" ثُمَّ" عَلَى أَنَّ الطَّلَاقَ لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْدَ نِكَاحٍ وَأَنَّ مَنْ طَلَّقَ الْمَرْأَةَ قَبْلَ نِكَاحِهَا وَإِنْ عَيَّنَهَا، فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَلْزَمُهُ. وَقَالَ هَذَا نَيِّفٌ عَلَى ثَلَاثِينَ مِنْ صَاحِبٍ وَتَابِعٍ وَإِمَامٍ. سَمَّى الْبُخَارِيُّ مِنْهُمُ اثْنَيْنِ وَعِشْرِينَ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ (لَا طَلَاقَ قَبْلَ نِكَاحٍ) وَمَعْنَاهُ: أَنَّ الطَّلَاقَ لَا يَقَعُ حَتَّى يَحْصُلَ النِّكَاحُ. قَالَ حَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ: سُئِلَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ ﵄ عَنْ رَجُلٍ قَالَ لِامْرَأَةٍ: إِنْ تَزَوَّجْتُكِ فَأَنْتِ طَالِقٌ؟ فَقَالَ: لَيْسَ بِشَيْءٍ، ذَكَرَ اللَّهُ ﷿ النِّكَاحَ قَبْلَ الطَّلَاقِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ طَلَاقَ الْمُعَيَّنَةِ الشَّخْصِ أَوِ الْقَبِيلَةِ أَوِ الْبَلَدِ لَازِمٌ قَبْلَ النِّكَاحِ، مِنْهُمْ مَالِكٌ وَجَمِيعُ أَصْحَابِهِ، وَجَمْعٌ عَظِيمٌ مِنْ عُلَمَاءِ الْأُمَّةِ. وَقَدْ مَضَى فِي" بَرَاءَةٌ" الْكَلَامُ فِيهَا وَدَلِيلُ الْفَرِيقَيْنِ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. فَإِذَا قَالَ: كُلُّ امْرَأَةٍ أَتَزَوَّجُهَا [طَالِقٌ] وكل عبد أشتريه حر، لم يلزمه شي. وَإِنْ قَالَ: كُلُّ امْرَأَةٍ أَتَزَوَّجُهَا إِلَى عِشْرِينَ سَنَةٍ، أَوْ إِنْ تَزَوَّجْتُ مِنْ بَلَدِ فُلَانٍ أَوْ مِنْ بَنِي فُلَانٍ فَهِيَ طَالِقٌ، لَزِمَهُ الطَّلَاقُ مَا لَمْ يَخَفِ الْعَنَتَ عَلَى نَفْسِهِ فِي طُولِ السِّنِينَ، أَوْ يَكُونُ عُمُرُهُ فِي الْغَالِبِ لَا يَبْلُغُ ذَلِكَ، فَلَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ. وَإِنَّمَا لَمْ يَلْزَمْهُ الطَّلَاقُ إِذَا عَمَّمَ لِأَنَّهُ ضَيَّقَ عَلَى نَفْسِهِ الْمَنَاكِحَ، فَلَوْ مَنَعْنَاهُ أَلَّا يَتَزَوَّجَ لَحَرِجَ وَخِيفَ عَلَيْهِ الْعَنَتُ. وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا: إِنَّهُ إِنْ وَجَدَ مَا يَتَسَرَّرُ بِهِ لَمْ يَنْكِحْ، وَلَيْسَ بِشَيْءٍ وَذَلِكَ أَنَّ الضَّرُورَاتِ وَالْأَعْذَارَ تَرْفَعُ الْأَحْكَامَ، فَيَصِيرُ هَذَا مِنْ حَيْثُ الضَّرُورَةِ كَمَنْ لَمْ يَحْلِفْ، قَالَهُ ابْنُ خويز منداد.

İkinci Mesele- Nikâh, hakikat anlamıyla cinsel ilişki (vatıy) demektir. Akde nikâh adının verilmesi ise ona ulaştıran bir yol olması bakımından onunla olan münasebetinden ötürüdür. Bunun bir benzeri, [Arapların] günah işlemeye sebep olduğu için şaraba "ism (günah)" adını vermeleridir. Allah'ın Kitabı'nda nikâh lafzı sadece akit anlamında varid olmuştur; çünkü cinsel ilişki manasından Kur'an'ın edebi gereği mülâmese (dokunma), mümâsse (temas), kurbân (yaklaşma), tegaşşî (bürüme/örtme) ve ityân (gelme) lafızlarıyla kinaye yapılmıştır. Üçüncü Mesele- Bazı âlimler, Yüce Allah'ın: { ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ } “sonra onları boşarsanız” buyruğunu ve “sümme (ثُمَّ)” edatının ifade ettiği süreklilik/mühlet bildiren tertip manasını delil göstererek, talâkın ancak nikâhtan sonra vuku bulabileceğine, bir kadını nikâhlamadan önce boşamaya kalkan kimsenin -o kadını bizzat belirlemiş (tayin etmiş) olsa bile- bu boşamasının geçerli olmayacağına (kendisini bağlamayacağına) hükmetmişlerdir. Sahabe, tâbiîn ve imamlardan otuzdan fazla kişi bu görüşü dile getirmiştir. Buhârî bunlardan yirmi iki tanesini ismen zikretmiştir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den: « لَا طَلَاقَ قَبْلَ نِكَاحٍ » «Nikâhtan önce talâk (boşama) yoktur.» rivayet edilmiştir. Bunun anlamı: Nikâh gerçekleşmedikçe talâk vaki olmaz, demektir. Habîb b. Ebî Sâbit şöyle demiştir: Ali b. el-Hüseyin'e radıyallâhu anhümâ bir kadına: "Seninle evlenirsem benden boşsun!" diyen bir adam hakkında soruldu. O da: "Bu hiçbir şey ifade etmez; zira Azîz ve Celîl olan Allah, nikâhı talâktan önce zikretmiştir" dedi. İlim ehlinden bir topluluk ise; şahsı, kabilesi veya beldesi belirlenmiş (tayin edilmiş) bir kadının nikâhtan önce boşanmasının bağlayıcı olduğunu söylemiştir. Mâlik, bütün mezhep arkadaşları ve ümmetin âlimlerinden büyük bir cemaat bunlardandır. Berâe [Tevbe Suresi]'nde bu konudaki açıklama ve iki grubun delilleri geçmişti, Allah'a hamdolsun. Buna göre bir kimse: "Evleneceğim her kadın [boş olsun] ve satın alacağım her köle hür olsun" derse, ona hiçbir şey lâzım gelmez. Şayet: "Yirmi yıla kadar evleneceğim her kadın" yahut "Filan beldeden veya falan oğullarından evlenirsem [o kadın] boştur" derse; yılların uzunluğu sebebiyle nefsine sıkıntı/günah (anet) gelmesinden korkmadıkça veya ömrü genellikle o zamana ulaşamayacak durumda olmadıkça talâk ona lâzım gelir (bağlayıcı olur); [aksi takdirde] evlenmesi caizdir. Hükmü genel tuttuğu (tüm kadınları kapsadığı) takdirde ona talâkın lâzım gelmeyişinin sebebi, evlilik yollarını kendine daraltmış olmasıdır; dolayısıyla eğer onun evlenmesini engelleseydik sıkıntıya/günaha düşer ve onun hakkında anet (günaha girme ve zorluğa düşme) endişesi doğardı. Mezhep arkadaşlarımızdan bazıları: "Şayet cariye edinecek imkânı bulursa evlenemez" demişse de bu bir değer taşımaz (isabetli değildir). Zira zaruretler ve mazeretler hükümleri kaldırır; dolayısıyla bu kişi zaruret bakımından hiç yemin etmemiş kimse gibi olur. Bunu İbn Huveyzimendâd söylemiştir.

الرَّابِعَةُ- اسْتَدَلَّ دَاوُدُ- وَمَنْ قَالَ بِقَوْلِهِ- إِنَّ الْمُطَلَّقَةَ الرَّجْعِيَّةَ إِذَا رَاجَعَهَا زَوْجُهَا قَبْلَ أَنْ تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا ثُمَّ فَارَقَهَا قَبْلَ أَنْ يَمَسَّهَا، أَنَّهُ لَيْسَ عَلَيْهَا أَنْ تُتِمَّ عِدَّتَهَا وَلَا عِدَّةً مُسْتَقْبَلَةً، لِأَنَّهَا مُطَلَّقَةٌ قَبْلَ الدُّخُولِ بِهَا. وَقَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ وَفِرْقَةٌ: تَمْضِي فِي عِدَّتِهَا مِنْ طَلَاقِهَا الْأَوَّلِ- وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ-، لِأَنَّ طَلَاقَهُ لَهَا إِذَا لَمْ يَمَسَّهَا فِي حُكْمِ مَنْ طَلَّقَهَا فِي عِدَّتِهَا قَبْلَ أَنْ يُرَاجِعَهَا. وَمَنْ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ فِي كُلِّ طُهْرٍ مَرَّةً بَنَتْ وَلَمْ تَسْتَأْنِفْ. وَقَالَ مَالِكٌ: إِذَا فَارَقَهَا قَبْلَ أَنْ يَمَسَّهَا إِنَّهَا لَا تَبْنِي عَلَى مَا مَضَى مِنْ عِدَّتِهَا، وَإِنَّهَا تُنْشِئُ مِنْ يَوْمِ طَلَّقَهَا عِدَّةً مُسْتَقْبَلَةً. وَقَدْ ظَلَمَ زَوْجُهَا نَفْسَهُ وَأَخْطَأَ إِنْ كَانَ ارْتَجَعَهَا وَلَا حَاجَةَ لَهُ بِهَا. وَعَلَى هَذَا أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ، لِأَنَّهَا فِي حُكْمِ الزَّوْجَاتِ الْمَدْخُولِ بِهِنَّ فِي النَّفَقَةِ وَالسُّكْنَى وَغَيْرِ ذَلِكَ، وَلِذَلِكَ تَسْتَأْنِفُ الْعِدَّةَ مِنْ يَوْمِ طَلُقَتْ، وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ فُقَهَاءَ الْبَصْرَةِ وَالْكُوفَةِ وَمَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ وَالشَّامِ. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ: أَجْمَعَ الْفُقَهَاءُ عِنْدَنَا عَلَى ذَلِكَ. الْخَامِسَةُ- فَلَوْ كَانَتْ بَائِنَةً غَيْرَ مَبْتُوتَةٍ فَتَزَوَّجَهَا فِي الْعِدَّةِ ثُمَّ طَلَّقَهَا قَبْلَ الدُّخُولِ فَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ أَيْضًا، فَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَزُفَرُ وَعُثْمَانُ الْبَتِّيُّ: لَهَا نِصْفُ الصَّدَاقِ وَتُتِمُّ بَقِيَّةَ الْعِدَّةِ الْأُولَى. وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَعَطَاءٍ وَعِكْرِمَةَ وَابْنِ شِهَابٍ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَبُو يُوسُفَ وَالثَّوْرِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ،: لَهَا مَهْرٌ كَامِلٌ لِلنِّكَاحِ الثَّانِي وَعِدَّةٌ مُسْتَقْبَلَةٌ. جَعَلُوهَا فِي حُكْمِ الْمَدْخُولِ بِهَا لِاعْتِدَادِهَا مِنْ مَائِهِ. وَقَالَ دَاوُدُ: لَهَا نِصْفُ الصَّدَاقِ، وَلَيْسَ عَلَيْهَا بَقِيَّةُ الْعِدَّةِ الْأُولَى وَلَا عِدَّةٌ مُسْتَقْبَلَةٌ. وَالْأَوْلَى مَا قَالَهُ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّادِسَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ مُخَصِّصَةٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ" [البقرة: ٢٢٨]، وَلِقَوْلِهِ:" وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاثَةُ أَشْهُرٍ" [الطلاق: ٤]. وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ"، وَمَضَى فِيهَا الْكَلَامُ فِي الْمُتْعَةِ، فَأَغْنَى عَنِ الْإِعَادَةِ هُنَا." وَسَرِّحُوهُنَّ سَراحاً جَمِيلًا" فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ دَفْعُ المتعة بحسب الميسرة والعسرة، قاله

Dördüncü Mesele- Dâvûd [ez-Zâhirî] ve onun görüşünü benimseyenler; ric'î talakla boşanmış kadına, iddeti bitmeden önce kocası döndükten sonra onunla cinsel ilişkide bulunmadan onu [tekrar] boşarsa, kadının ne [önceki] iddetini tamamlaması ne de yeni baştan bir iddet beklemesi gerekmeyeceğine [bu ayeti] delil getirmişlerdir. Çünkü o kadın gerdekten önce boşanmış durumdadır. Atâ b. Ebî Rebâh ve bir grup ise şöyle demiştir: “İlk boşanmasından kalan iddetini devam ettirir” -ki bu, Şâfiî'nin iki görüşünden biridir-. Zira ona dokunmadan onu boşaması, henüz ona dönmeden iddeti esnasında onu boşayan kimsenin hükmündedir. Her temizlik döneminde hanımını birer defa boşayan kimsenin durumu da böyledir; kadın [iddetini] kaldığı yerden tamamlar, baştan başlamaz. Mâlik ise şöyle demiştir: Ona dokunmadan önce onu boşarsa, iddetinden geçmiş olan kısmın üzerine bina etmez; bilakis onu boşadığı günden itibaren yeni baştan bir iddet başlatır. Şayet kocası ona bir ihtiyacı olmaksızın geri dönmüşse, nefsine zulmetmiş ve hata etmiştir. İlim ehlinin çoğunluğunun benimsediği görüş de budur; zira o kadın nafaka, barınma ve benzeri hususlarda gerdeğe girilmiş eşler hükmündedir. Bu sebeple boşandığı günden itibaren iddete baştan başlar. Bu, Basra, Kûfe, Mekke, Medine ve Şam fukahasının cumhurunun görüşüdür. Sevrî şöyle demiştir: “Bizim yanımızdaki fakihler bu hususta icma etmişlerdir.” Beşinci Mesele- Şayet kadın [üç talakla] tamamen ayrılmamış olmakla birlikte bâin talakla boşanmış olsa ve iddeti içinde onunla evlenip ardından gerdeğe girmeden onu boşasa, bu konuda da ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, Şâfiî, Züfer ve Osmân el-Bettî: “Kadına mehrin yarısı verilir ve birinci iddetin kalanını tamamlar” demişlerdir. Bu; Hasan[-ı Basrî], Atâ, İkrime ve İbn Şihâb'ın da görüşüdür. Ebû Hanîfe, Ebû Yûsuf, es-Sevrî ve el-Evzâî ise şöyle demişlerdir: “İkinci nikâh için kadına tam bir mehir ve yeni baştan bir iddet gerekir.” Kadın onun suyundan (sperminden) dolayı iddet beklediği için onu gerdeğe girilmiş kadın hükmünde kabul etmişlerdir. Dâvûd ise: “Ona mehrin yarısı verilir; ne ilk iddetin kalanını tamamlamak ne de yeni baştan bir iddet beklemekle yükümlüdür” demiştir. Tercihe daha layık olan Mâlik ve Şâfiî'nin görüşüdür. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Altıncı Mesele- Bu ayet, Yüce Allah'ın: { وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ } “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç kur' (üç hayız veya temizlik süresi) beklerler” ve { وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ } “Kadınlarınızdan âdetten kesilmiş olanlar hakkında şüpheye düşerseniz, onların bekleme süresi üç aydır” buyruklarını tahsis etmektedir (hükmünün kapsamını daraltmaktadır). Bu konu el-Bakara Suresi'nde geçmişti; müt'a hakkındaki açıklama da orada yapıldığından burada tekrarlamaya gerek kalmamıştır. { وَسَرِّحُوهُنَّ سَرَاحاً جَمِيلًا } “Onları güzellikle serbest bırakın” buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi: [Kocanın] mali durumunun genişliği ve darlığına göre müt'anın verilmesidir; bunu

ابْنُ عَبَّاسٍ. الثَّانِي- أَنَّهُ طَلَاقُهَا طَاهِرًا مِنْ غَيْرِ جِمَاعٍ، قَالَهُ قَتَادَةُ وَقِيلَ: فَسَرِّحُوهُنَّ بَعْدَ الطَّلَاقِ إِلَى أَهْلِهِنَّ، فَلَا يَجْتَمِعُ الرَّجُلُ وَالْمُطَلَّقَةُ في موضع واحد. السابعة- قوله تعالى: (فَمَتِّعُوهُنَّ) قَالَ سَعِيدٌ: هِيَ مَنْسُوخَةٌ بِالْآيَةِ الَّتِي فِي الْبَقَرَةِ، وَهِيَ قَوْلُهُ:" وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ ما فَرَضْتُمْ" [البقرة: ٢٣٧] أَيْ فَلَمْ يَذْكُرِ الْمُتْعَةَ. وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ في هذا (الْبَقَرَةِ) مُسْتَوْفًى. وَقَوْلُهُ: (وَسَرِّحُوهُنَّ) طَلِّقُوهُنَّ. وَالتَّسْرِيحُ كِنَايَةٌ عَنِ الطَّلَاقِ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ، لِأَنَّهُ يُسْتَعْمَلُ فِي غَيْرِهِ فَيَحْتَاجُ إِلَى النِّيَّةِ. وَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ صَرِيحٌ. وَقَدْ مَضَى فِي (الْبَقَرَةِ) الْقَوْلُ فِيهِ فَلَا مَعْنَى لِلْإِعَادَةِ." جَمِيلًا" سُنَّةً، غَيْرَ بِدْعَةٍ.

İbn Abbâs söylemiştir. İkincisi: Cinsel ilişkide bulunulmamış bir temizlik döneminde boşanmasıdır; bunu da Katâde söylemiştir. Bir görüşe göre de: Boşandıktan sonra onları ailelerinin yanına serbest bırakın; böylece erkek ile boşanmış kadın aynı yerde bir arada kalmazlar, denilmiştir. Yedinci Mesele- Yüce Allah'ın: { فَمَتِّعُوهُنَّ } “onlara müt'a verin” buyruğu hakkında Saîd şöyle demiştir: Bu ayet, Bakara Suresi'ndeki: { وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ ما فَرَضْتُمْ } “Kendilerine mehir tayin edip de dokunmadan önce onları boşarsanız, belirlediğinizin yarısı onlarındır” [Bakara: 237] ayeti ile neshedilmiştir; yani burada müt'a zikredilmemiştir. Buna dair geniş açıklama Bakara Suresi'nde geçmişti. { وَسَرِّحُوهُنَّ } “onları salıverin” buyruğu ise onları boşayın demektir. Tesrîh (salıverme), Ebû Hanîfe'ye göre talâktan kinayedir; çünkü başka anlamlarda da kullanılır ve bu sebeple niyete ihtiyaç duyar. Şâfiî'ye göre ise صريح (açık) bir lafızdır. Bakara Suresi'nde buna dair açıklama geçmişti, tekrar etmenin anlamı yoktur. { جَمِيلاً } “güzel bir şekilde” ise sünnete uygun olup bidat olmayan [boşama] demektir.

[سورة الأحزاب (٣٣): آية ٥٠]

[Ahzâb Suresi (33): Âyet 50]

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللاَّتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَما مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ وَبَناتِ خالِكَ وَبَناتِ خالاتِكَ اللاَّتِي هاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنا مَا فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٥٠)

{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللاَّتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَما مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ وَبَناتِ خالِكَ وَبَناتِ خالاتِكَ اللاَّتِي هاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنا مَا فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٥٠) } “Ey Peygamber! Mehirlerini verdiğin eşlerini, Allah'ın sana ganimet olarak verdiklerinden elinin altında bulunan cariyeleri, seninle beraber hicret eden amcanın kızlarını, halalarının kızlarını, dayının kızlarını ve teyzelerinin kızlarını sana helal kıldık. Bir de Peygamber kendisini nikâhlamak istediği takdirde, mehir almaksızın kendisini Peygamber'e hibe eden mümin kadını -diğer müminlere değil, yalnızca sana has olmak üzere- helal kıldık. Müminlere eşleri ve ellerinin altında bulunan cariyeleri hakkında neleri farz kıldığımızı elbette bildirdik; ta ki senin için bir zorluk ve sıkıntı olmasın. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir. (50)”

فِيهِ تِسْعَ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- رَوَى السُّدِّيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أُمِّ هَانِئٍ بِنْتِ أَبِي طَالِبٍ قَالَتْ: خَطَبَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَاعْتَذَرْتُ إِلَيْهِ فَعَذَرَنِي، ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَما مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ وَبَناتِ خالِكَ وَبَناتِ خالاتِكَ اللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ"

Bunda on dokuz mesele vardır: Birincisi: es-Süddî, Ebû Sâlih'ten, o da Ümmü Hânî binti Ebî Tâlib'den [şöyle dediğini] rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana evlenme teklif etti; ben de kendisine mazeret bildirdim, o da mazeretimi kabul buyurdu. Sonra Yüce Allah: { إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَما مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ وَبَناتِ خالِكَ وَبَناتِ خالاتِكَ اللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ } “Mehirlerini verdiğin eşlerini, Allah'ın sana ganimet olarak verdiklerinden elinin altında bulunan cariyeleri; seninle beraber hicret eden amcanın kızlarını, halalarının kızlarını, dayının kızlarını ve teyzelerinin kızlarını sana helal kıldık” [ayetini] indirdi.

قَالَتْ: فَلَمْ أَكُنْ أَحِلُّ لَهُ، لِأَنِّي لَمْ أُهَاجِرْ، كُنْتُ مِنَ الطُّلَقَاءِ. خَرَّجَهُ أَبُو عِيسَى وَقَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ لَا نَعْرِفُهُ إِلَّا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهُوَ ضَعِيفٌ جِدًّا وَلَمْ يَأْتِ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ طَرِيقٍ صَحِيحٍ يُحْتَجُّ بِهَا. الثَّانِيَةُ- لَمَّا خُيِّرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ نِسَاءَهُ فَاخْتَرْنَهُ، حُرِّمَ عَلَيْهِ التَّزَوُّجُ بِغَيْرِهِنَّ وَالِاسْتِبْدَالُ بِهِنَّ، مُكَافَأَةً لَهُنَّ عَلَى فِعْلِهِنَّ. وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ" الْآيَةَ. وَهَلْ كَانَ يَحِلُّ لَهُ أَنْ يُطَلِّقَ وَاحِدَةً مِنْهُنَّ بَعْدَ ذَلِكَ؟ فَقِيلَ: لَا يحل له ذلك جزاء لَهُنَّ عَلَى اخْتِيَارِهِنَّ لَهُ. وَقِيلَ: كَانَ يَحِلُّ لَهُ ذَلِكَ كَغَيْرِهِ مِنَ النِّسَاءِ وَلَكِنْ لَا يَتَزَوَّجُ بَدَلَهَا. ثُمَّ نُسِخَ هَذَا التَّحْرِيمُ فَأَبَاحَ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِمَنْ شَاءَ عَلَيْهِنَّ مِنَ النِّسَاءِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ" وَالْإِحْلَالُ يَقْتَضِي تَقَدُّمَ حَظْرٍ. وَزَوْجَاتُهُ اللَّاتِي فِي حَيَاتِهِ لَمْ يَكُنَّ مُحَرَّمَاتٍ عَلَيْهِ، وَإِنَّمَا كَانَ حُرِّمَ عَلَيْهِ التَّزْوِيجُ بِالْأَجْنَبِيَّاتِ فَانْصَرَفَ الْإِحْلَالُ إِلَيْهِنَّ، وَلِأَنَّهُ قَالَ فِي سِيَاقِ الْآيَةِ" وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ" الْآيَةَ. وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ تَحْتَهُ أَحَدٌ مِنْ بَنَاتِ عَمِّهِ وَلَا مِنْ بَنَاتِ عَمَّاتِهِ وَلَا مِنْ بَنَاتِ خَالِهِ وَلَا مِنْ بَنَاتِ خَالَاتِهِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ أُحِلَّ لَهُ التَّزْوِيجُ بِهَذَا ابْتِدَاءً. وَهَذِهِ الْآيَةُ وَإِنْ كَانَتْ مُقَدَّمَةً فِي التِّلَاوَةِ فَهِيَ مُتَأَخِّرَةُ النُّزُولِ عَلَى الْآيَةِ الْمَنْسُوخَةِ بِهَا، كَآيَتَيِ الْوَفَاةِ فِي" الْبَقَرَةِ". وَقَدِ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي تَأْوِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ" فَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَحَلَّ لَهُ أن يتزوج كل امرأة يؤتيها مهرها، قاله ابْنُ زَيْدٍ وَالضَّحَّاكُ. فَعَلَى هَذَا تَكُونُ الْآيَةُ مُبِيحَةً جَمِيعَ النِّسَاءِ حَاشَا ذَوَاتَ الْمَحَارِمِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ، أَيِ الْكَائِنَاتِ عِنْدَكَ، لأنهن قد اخترنك على الدنيا والآخرة، قاله الْجُمْهُورُ مِنَ الْعُلَمَاءِ. وَهُوَ الظَّاهِرُ، لِأَنَّ قَوْلَهُ:" آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ" مَاضٍ، وَلَا يَكُونُ الْفِعْلُ الْمَاضِي بِمَعْنَى الِاسْتِقْبَالِ إِلَّا بِشُرُوطٍ. وَيَجِيءُ الْأَمْرُ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ ضَيِّقًا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ. وَيُؤَيِّدُ هَذَا التَّأْوِيلَ مَا قَالَهُ

[Ümmü Hânî] dedi ki: "Ben hicret etmediğim için ona helal değildim, zira ben Tulekā'dan (fetih günü serbest bırakılanlardan) idim." Bunu Ebû Îsâ [et-Tirmizî] tahric etmiş ve şöyle demiştir: "Bu, yalnızca bu yoldan bildiğimiz hasen bir hadistir." İbnü'l-Arabî ise şöyle demiştir: "Bu [hadis] son derece zayıftır; kendisiyle delil getirilebilecek sahih bir yolla gelmemiştir." İkinci Mesele- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarını serbest bıraktığında onlar kendisini tercih edince, bu davranışlarına bir mükafat olarak onun başka kadınlarla evlenmesi ve onları başkalarıyla değiştirmesi haram kılındı. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ } “Bundan sonra [başka] kadınlar sana helal değildir” ayetidir. Peki, bundan sonra onlardan birini boşaması ona helal miydi? Şöyle denilmiştir: Kendisini tercih etmelerine bir karşılık olarak bunu yapması ona helal değildi. Şöyle de denilmiştir: Diğer kadınlar gibi bunu yapması ona helaldi; ancak onun yerine bir başkasıyla evlenemezdi. Sonra bu haramlık neshedildi ve onların üzerine kadınlardan dilediğiyle evlenmesi ona mubah kılındı. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ } “Şüphesiz biz sana eşlerini helal kıldık” buyruğudur. Zira helal kılma (ihlâl), öncesinde bir yasaklığın (hazr) bulunmasını gerektirir. Hayattaki mevcut hanımları ise zaten ona haram değildi; ona sadece yabancı kadınlarla evlenmek haram kılınmıştı; dolayısıyla helal kılma hükmü onlara yönelik olmuştur. Bir de ayetin devamında: { وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ } “Amcanın kızlarını, halalarının kızlarını...” buyurmuştur. Bilinmektedir ki onun nikâhı altında amcasının kızlarından, halalarının kızlarından, dayısının kızlarından ve teyzelerinin kızlarından hiçbiri yoktu. Böylece bununla yeni baştan evlenmenin kendisine helal kılındığı sabit olmuştur. Bu ayet tilavette önde olsa da nüzul bakımından kendisiyle mensuh olan ayetten sonradır; tıpkı Bakara Suresi'ndeki vefatla ilgili iki ayette olduğu gibi. İlim ehli Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ } “Şüphesiz biz sana eşlerini helal kıldık” buyruğunun tevilinde ihtilaf etmiştir: Bir görüşe göre bununla kastedilen, Allah Teâlâ'nın mehrini verdiği her kadınla evlenmeyi ona helal kılmış olmasıdır; bunu İbn Zeyd ve ed-Dahhâk söylemiştir. Buna göre ayet, mahrem olanlar dışındaki bütün kadınları mubah kılmaktadır. Diğer bir görüşe göre ise kastedilen şudur: "Eşlerini sana helal kıldık", yani yanında bulunan mevcut eşlerini helal kıldık; çünkü onlar dünyayı ve ahireti bırakıp seni tercih etmişlerdir. Bunu âlimlerin cumhuru söylemiştir. Zahir olan da budur; çünkü { آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ } "mehirlerini verdiğin" ifadesi mazi (geçmiş zaman) fiilidir; mazi fiil ise ancak birtakım şartlarla gelecek zaman anlamında olur. Bu tevile göre mesele Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için sınırlandırılmış olmaktadır. Bu tevili şunlar da desteklemektedir:

ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَتَزَوَّجُ فِي أَيِّ النَّاسِ شَاءَ، وَكَانَ يَشُقُّ ذَلِكَ عَلَى نِسَائِهِ، فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَحُرِّمَ عَلَيْهِ بِهَا النِّسَاءُ إِلَّا مَنْ سُمِّيَ، سُرَّ نِسَاؤُهُ بِذَلِكَ. قُلْتُ: وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ لِمَا ذَكَرْنَاهُ. وَيَدُلُّ أَيْضًا عَلَى صِحَّتِهِ مَا خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَطَاءٍ قَالَ قَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: مَا مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى أَحَلَّ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ النِّسَاءَ. قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما مَلَكَتْ يَمِينُكَ) أَحَلَّ اللَّهُ تَعَالَى السَّرَارِيَّ لِنَبِيِّهِ ﷺ وَلِأُمَّتِهِ مُطْلَقًا، وَأَحَلَّ الْأَزْوَاجُ لِنَبِيِّهِ ﵊ مُطْلَقًا، وَأَحَلَّهُ لِلْخَلْقِ بِعَدَدٍ. وَقَوْلُهُ: (مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ) أَيْ رَدَّهُ عَلَيْكَ مِنَ الْكُفَّارِ. وَالْغَنِيمَةُ قَدْ تُسَمَّى فَيْئًا، أَيْ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ مِنَ النِّسَاءِ بِالْمَأْخُوذِ عَلَى وَجْهِ الْقَهْرِ وَالْغَلَبَةِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ) أَيْ أَحْلَلْنَا لَكَ ذَلِكَ زَائِدًا مِنَ الْأَزْوَاجِ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ، عَلَى قَوْلِ الْجُمْهُورِ، لِأَنَّهُ لَوْ أَرَادَ أَحْلَلْنَا لَكَ كُلَّ امْرَأَةٍ تَزَوَّجْتَ وَآتَيْتَ أَجْرَهَا، لَمَا قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ:" وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ" لِأَنَّ ذَلِكَ دَاخِلٌ فِيمَا تَقَدَّمَ. قُلْتُ: وَهَذَا لَا يَلْزَمُ، وَإِنَّمَا خُصَّ هَؤُلَاءِ بِالذِّكْرِ تَشْرِيفًا، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ" [الرحمن: ٦٨]. والله أعلم. الخامسة- قوله تعالى: (اللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ) فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: لَا يَحِلُّ لَكَ مِنْ قَرَابَتِكَ كَبَنَاتِ عَمِّكَ الْعَبَّاسِ وَغَيْرِهِ مِنْ أَوْلَادِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَبَنَاتِ أَوْلَادِ بَنَاتِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَبَنَاتِ الْخَالِ مِنْ وَلَدِ بَنَاتِ عَبْدِ مَنَافِ بن زهرة إلا من أسلم، لقول ﷺ: (الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ وَالْمُهَاجِرُ مَنْ هَجَرَ مَا نَهَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ). الثَّانِي: لَا يَحِلُّ لَكَ مِنْهُنَّ إِلَّا مَنْ هَاجَرَ إِلَى المدينة، لقوله تعالى.

İbn Abbâs [şöyle demiştir]: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dilediği kimselerle evlenirdi ve bu durum hanımlarına ağır gelirdi. Bu ayet inip de ismi zikredilenler dışındaki kadınlar ona haram kılınınca, hanımları buna sevindi. Derim ki: Zikrettiğimiz gerekçeden ötürü birinci görüş daha sahihtir. Tirmizî'nin Atâ'dan rivayet ettiği şu hadis de bunun doğruluğuna delalet etmektedir: Âişe radıyallâhu anhâ şöyle demiştir: « مَا مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى أَحَلَّ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ النِّسَاءَ » «Allah Teâlâ kadınları kendisine helal kılmadıkça Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat etmedi.» [Tirmizî]: Bu hasen sahih bir hadistir, demiştir. Üçüncü Mesele- Yüce Allah'ın { وَما مَلَكَتْ يَمِينُكَ } “ve sağ elinin mâlik olduklarını (cariyeleri)” buyruğu: Allah Teâlâ cariyeleri Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem ve ümmetine mutlak olarak helal kılmıştır; zevceleri (nikahlı eşleri) de Peygamberi'ne aleyhisselâm mutlak olarak helal kılmış, yaratılmışlara (ümmete) ise belirli bir sayıyla helal kılmıştır. { مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ } “Allah'ın sana fey olarak verdiklerinden” buyruğu ise, inkârcılardan sana geri döndürdüğü [ganimet olarak nasip ettiği] şeyler demektir. Ganimete de bazen fey denir; yani Allah'ın sana zor ve üstünlük yoluyla elde edilen kadınlardan fey olarak verdiklerindendir. Dördüncü Mesele- Yüce Allah'ın { وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ } “amcanın kızlarını, halalarının kızlarını” buyruğu: Cumhurun görüşüne göre; mehirlerini verdiğin eşlerin ve sağ elinin malik olduklarının yanı sıra bunları da sana helal kıldık, demektir. Çünkü şayet 'evlenip de mehrini verdiğin her kadını sana helal kıldık' manası kastedilmiş olsaydı, bundan sonra { وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ } “amcanın kızlarını, halalarının kızlarını” demezdi; zira bunlar zaten önceden geçen ifadenin kapsamına dahildir. Derim ki: Bu zorunlu bir çıkarım değildir. Bunların özellikle zikredilmesi sadece şereflendirme gayesiyledir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ } “İkisinde de meyveler, hurma ve nar vardır.” [Rahmân, 68]. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Beşinci Mesele- Yüce Allah'ın { اللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ } “seninle birlikte hicret edenleri” buyruğu hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Amcan Abbâs'ın ve Abdülmuttalib'in diğer oğullarının kızları, Abdülmuttalib'in kızlarının çocuklarının kızları ve Abdümenâf b. Zühre'nin kızlarının çocuklarından olan dayı kızları gibi akrabalarından ancak Müslüman olanlar sana helaldir. Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ وَالْمُهَاجِرُ مَنْ هَجَرَ مَا نَهَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ » «Müslüman, diğer Müslümanların elinden ve dilinden selamette olduğu kimsedir; muhacir de Allah Teâlâ'nın yasakladığı şeyleri terk eden kimsedir.» İkincisi: [Bir sonraki ayetteki] Yüce Allah'ın buyruğundan dolayı, bunlardan ancak Medine'ye hicret etmiş olanlar sana helaldir.

" وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا" وَمَنْ لَمْ يُهَاجِرْ لَمْ يَكْمُلْ، وَمَنْ لَمْ يَكْمُلْ لَمْ يَصْلُحْ لِلنَّبِيِّ ﷺ الَّذِي كَمُلَ وَشَرُفَ وَعَظُمَ، ﷺ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" مَعَكَ" الْمَعِيَّةُ هُنَا الِاشْتِرَاكُ فِي الْهِجْرَةِ لَا فِي الصُّحْبَةِ فِيهَا، فَمَنْ هَاجَرَ حَلَّ لَهُ، كَانَ فِي صُحْبَتِهِ إِذْ هَاجَرَ أَوْ لَمْ يَكُنْ. يُقَالُ: دَخَلَ فُلَانٌ مَعِي وَخَرَجَ مَعِي، أَيْ كَانَ عَمَلُهُ كَعَمَلِي وَإِنْ لَمْ يَقْتَرِنْ فِيهِ عَمَلُكُمَا. وَلَوْ قُلْتَ: خَرَجْنَا مَعًا لَاقْتَضَى ذَلِكَ الْمَعْنَيَيْنِ جَمِيعًا: الِاشْتِرَاكَ فِي الْفِعْلِ، وَالِاقْتِرَانَ [فِيهِ]. السَّابِعَةُ- ذَكَرَ اللَّهُ ﵎ الْعَمَّ فَرْدًا وَالْعَمَّاتِ جَمْعًا. وَكَذَلِكَ قال: (خالِكَ)، و (خالاتِكَ) وَالْحِكْمَةُ فِي ذَلِكَ: أَنَّ الْعَمَّ وَالْخَالَ فِي الْإِطْلَاقِ اسْمُ جِنْسٍ كَالشَّاعِرِ وَالرَّاجِزِ وَلَيْسَ كَذَلِكَ الْعَمَّةُ وَالْخَالَةُ. وَهَذَا عُرْفٌ لُغَوِيٌّ فَجَاءَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ بِغَايَةِ الْبَيَانِ لِرَفْعِ الْإِشْكَالِ وَهَذَا دَقِيقٌ فَتَأَمَّلُوهُ قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً) عَطْفٌ عَلَى" أَحْلَلْنا". الْمَعْنَى وَأَحْلَلْنَا لك امْرَأَةٍ تَهَبُ نَفْسَهَا مِنْ غَيْرِ صَدَاقٍ. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي هَذَا الْمَعْنَى، فَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: لَمْ تَكُنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ امْرَأَةٌ إِلَّا بِعَقْدِ نِكَاحٍ أَوْ مِلْكِ يَمِينٍ. فَأَمَّا الْهِبَةُ فَلَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ مِنْهُنَّ أَحَدٌ. وَقَالَ قَوْمٌ: كَانَتْ عِنْدَهُ مَوْهُوبَةٌ. قُلْتُ: وَالَّذِي فِي الصَّحِيحَيْنِ يُقَوِّي هَذَا الْقَوْلَ وَيَعْضُدُهُ، رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا قَالَتْ: كُنْتُ أَغَارُ عَلَى اللَّاتِي وَهَبْنَ أَنْفُسَهُنَّ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَقُولُ: أَمَا تَسْتَحِي امْرَأَةٌ تَهَبُ نَفْسَهَا لِرَجُلٍ! حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ تعالى" تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ" [الأحزاب: ٥١] فَقُلْتُ: وَاللَّهِ مَا أَرَى رَبَّكَ إِلَّا يُسَارِعُ فِي هَوَاكَ. وَرَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا قَالَتْ: كَانَتْ خَوْلَةُ بِنْتُ حَكِيمٍ مِنَ اللَّائِي وَهَبْنَ أَنْفُسَهُنَّ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ. فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّهُنَّ كُنَّ غَيْرَ وَاحِدَةٍ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. الزَّمَخْشَرِيُّ: وَقِيلَ الْمُوهِبَاتُ أَرْبَعٌ: مَيْمُونَةُ بِنْتُ الْحَارِثِ، وَزَيْنَبُ بِنْتُ خُزَيْمَةَ أُمُّ الْمَسَاكِينِ الْأَنْصَارِيَّةُ، وَأُمُّ شَرِيكٍ بِنْتُ جَابِرٍ، وخولة بنت حكيم.

{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا } “İman edip de hicret etmeyenlere gelince, onlar hicret edinceye kadar sizin onlar üzerinde hiçbir velayetiniz yoktur.” Hicret etmeyen kimse kemale ermemiştir; kemale ermeyen ise kemale ermiş, şerefi ve azameti yüce olan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için uygun değildir; sallallâhu aleyhi ve sellem. Altıncı Mesele- Yüce Allah'ın: “مَعَكَ” “seninle beraber” buyruğundaki beraberlik, yol arkadaşlığında değil hicret etmede ortaklıktır. Dolayısıyla hicret eden kimse, hicret ettiğinde onun yol arkadaşlığında bulunmuş olsun ya da olmasın Peygamber'e helal olur. Nitekim: “Filan kişi benimle girdi ve benimle çıktı” denilir; yani fiilleriniz aynı anda gerçekleşmese bile onun yaptığı iş benim yaptığım iş gibiydi demektir. Şayet “Birlikte çıktık” deseydin bu, her iki anlamı birden; hem fiilde ortaklığı hem de [o fiilde] zaman birlikteliğini gerektirirdi. Yedinci Mesele- Yüce Allah amcayı tekil, halaları ise çoğul olarak zikretmiştir. Aynı şekilde: { خالِكَ } “dayın” ve { خالاتِكَ } “teyzelerin” buyurmuştur. Bundaki hikmet şudur: Amca ve dayı mutlak kullanımda şair ve râciz (recez söyleyen) gibi cins ismidir. Hala ve teyze ise böyle değildir. Bu, lügat yönünden yerleşik bir örftür; dolayısıyla müşkili ortadan kaldırmak için söz son derece açık bir beyanla gelmiştir. Bu ince bir meseledir, üzerinde iyice düşününüz. Bunu İbnu'l-Arabî söylemiştir. Sekizinci Mesele- Yüce Allah'ın: { وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً } “...ve mümin bir kadını” buyruğu, “أَحْلَلْنا” (helal kıldık) ifadesine matuftur. Manası: "Kendisini mehir olmaksızın hibe eden bir kadını da [sana helal kıldık]" demektir. Bu mana hakkında ihtilaf edilmiştir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında nikâh akdi veya mülk-i yemîn (cariye) olmaksızın hiçbir kadın bulunmamıştır. Hibe yoluyla gelenlere gelince, onun yanında bu kadınlardan hiçbiri bulunmamıştır. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Onun yanında kendini hibe etmiş [bir kadın] vardı. Derim ki: Sahîhayn'da yer alan rivayetler bu görüşü kuvvetlendirmekte ve desteklemektedir. Müslim'in Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: « Kendilerini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe eden kadınları kıskanır ve: 'Bir kadın kendini bir erkeğe hibe etmekten haya etmez mi?!' derdim. Nihayet Yüce Allah: { تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ } “Onlardan dilediğini geriye bırakır, dilediğini de yanına alırsın” [el-Ahzâb, 51] ayetini indirdi. Bunun üzerine: 'Vallahi, Rabbinin yalnızca senin arzunu yerine getirmede acele ettiğini görüyorum' dedim. » Buhârî de Âişe'den şöyle rivayet etmiştir: « Havle bnt. Hakîm, kendilerini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe eden kadınlardandı. » Bu da onların birden fazla olduğuna delalet eder. Doğrusunu en iyi Yüce Allah bilir. Zemahşerî şöyle der: Kendilerini hibe eden kadınların dört kişi olduğu söylenmiştir: Meymûne bnt. el-Hâris, Ümmü'l-Mesâkîn el-Ensâriyye olan Zeyneb bnt. Huzeyme, Ümmü Şerîk bnt. Câbir ve Havle bnt. Hakîm.

قُلْتُ: وَفِي بَعْضِ هَذَا اخْتِلَافٌ. قَالَ قَتَادَةُ: هِيَ مَيْمُونَةُ بِنْتُ الْحَارِثِ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: هِيَ زَيْنَبُ بِنْتُ خُزَيْمَةَ أُمُّ الْمَسَاكِينِ امْرَأَةٌ مِنَ الْأَنْصَارِ. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ وَالضَّحَّاكُ وَمُقَاتِلٌ: هِيَ أُمُّ شَرِيكٍ بِنْتُ جَابِرٍ الْأَسَدِيَّةُ. وَقَالَ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ: أُمُّ حَكِيمٍ بِنْتُ الْأَوْقَصِ السُّلَمِيَّةُ. التَّاسِعَةُ- وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي اسْمِ الْوَاهِبَةِ نفسها، فقيل هي أم شريك الْأَنْصَارِيَّةُ، اسْمُهَا غُزَيَّةُ. وَقِيلَ غُزَيْلَةُ. وَقِيلَ لَيْلَى بِنْتُ حَكِيمٍ. وَقِيلَ: هِيَ مَيْمُونَةُ بِنْتُ الْحَارِثِ حِينَ خَطَبَهَا النَّبِيُّ ﷺ، فَجَاءَهَا الْخَاطِبُ وَهِيَ عَلَى بَعِيرِهَا فَقَالَتْ: الْبَعِيرُ وَمَا عَلَيْهِ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَقِيلَ: هِيَ أُمُّ شَرِيكٍ الْعَامِرِيَّةُ، وَكَانَتْ عِنْدَ أَبِي الْعَكَرِ الْأَزْدِيِّ. وَقِيلَ عِنْدَ. الطُّفَيْلِ بْنِ الْحَارِثِ فَوَلَدَتْ لَهُ شَرِيكًا. وَقِيلَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ تزوجها، وَلَمْ يَثْبُتْ ذَلِكَ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ، ذَكَرَهُ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ وعروة: هي زَيْنَبُ بِنْتُ خُزَيْمَةَ أُمُّ الْمَسَاكِينِ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. الْعَاشِرَةُ- قَرَأَ جُمْهُورُ النَّاسِ" إِنْ وَهَبَتْ" بِكَسْرِ الْأَلِفِ، وَهَذَا يَقْتَضِي اسْتِئْنَافَ الْأَمْرِ، أَيْ إِنْ وَقَعَ فَهُوَ حَلَالٌ لَهُ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ أَنَّهُمَا قَالَا: لَمْ يَكُنْ عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ امْرَأَةٌ مَوْهُوبَةٌ، وَقَدْ دَلَّلْنَا عَلَى خِلَافِهِ. وَرَوَى الْأَئِمَّةُ مِنْ طَرِيقِ سَهْلٍ وَغَيْرِهِ فِي الصِّحَاحِ: أَنَّ امْرَأَةً قَالَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: جِئْتُ أَهَبُ لَكَ نَفْسِي، فَسَكَتَ حَتَّى قَامَ رَجُلٌ فَقَالَ: زَوِّجْنِيهَا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكَ بِهَا حَاجَةٌ. فَلَوْ كَانَتْ هَذِهِ الْهِبَةُ غَيْرَ جَائِزَةٍ لَمَا سَكَتَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لِأَنَّهُ لَا يُقِرُّ عَلَى الْبَاطِلِ إِذَا سَمِعَهُ، غَيْرَ أَنَّهُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ سُكُوتُهُ مُنْتَظِرًا بَيَانًا، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. بِالتَّحْلِيلِ وَالتَّخْيِيرِ، فَاخْتَارَ تَرْكَهَا وَزَوَّجَهَا مِنْ غَيْرِهِ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ سَكَتَ نَاظِرًا فِي ذَلِكَ حَتَّى قَامَ الرَّجُلُ لَهَا طَالِبًا. وَقَرَأَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَأُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ وَالشَّعْبِيُّ" أَنْ" بِفَتْحِ الْأَلِفِ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ" وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً وَهَبَتْ". قَالَ النَّحَّاسُ: وَكَسْرُ" إِنْ" أَجْمَعُ لِلْمَعَانِي، لِأَنَّهُ قِيلَ إِنَّهُنَّ نِسَاءٌ. وَإِذَا فُتِحَ كَانَ الْمَعْنَى عَلَى وَاحِدَةٍ بِعَيْنِهَا، لِأَنَّ الْفَتْحَ عَلَى الْبَدَلِ مِنِ امْرَأَةٍ، أَوْ بِمَعْنَى لِأَنَّ.

Derim ki: Bunların bazısında ihtilaf vardır. Katâde: O Meymûne bnt. el-Hâris'tir, demiştir. Eş-Şa'bî: O, Ensâr'dan bir kadın olan Zeyneb bnt. Huzeyme Ümmü'l-Mesâkîn'dir, demiştir. Ali b. el-Hüseyin, ed-Dahhâk ve Mukātil ise: O Ümmü Şerîk bnt. Câbir el-Esediyye'dir, demişlerdir. Urve b. ez-Zübeyr de: O Ümmü Hakîm bnt. el-Evkas es-Sülemiyye'dir, demiştir. Dokuzuncu Mesele- Kendini hibe eden kadının bizzat ismi hakkında ihtilaf edilmiştir: Onun ismi Guzeyye olan Ümmü Şerîk el-Ensâriyye olduğu söylenmiştir. İsminin Guzeyle olduğu da söylenmiştir. Leylâ bnt. Hakîm olduğu da söylenmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine dünür gönderdiğinde devesinin üzerindeyken elçi yanına gelen ve: "Deve de üzerindekiler de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'indir" diyen Meymûne bnt. el-Hâris olduğu da söylenmiştir. Ebû'l-Aker el-Ezdî'nin nikâhı altında bulunan Ümmü Şerîk el-Âmiriyye olduğu da söylenmiştir; et-Tufeyl b. el-Hâris'in nikâhında olduğu ve ona Şerîk'i doğurduğu da söylenmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onunla evlendiği söylenmişse de bu sabit olmamıştır. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir; bunu Ebû Ömer b. Abdilberr zikretmiştir. Eş-Şa'bî ve Urve ise: O Zeyneb bnt. Huzeyme Ümmü'l-Mesâkîn'dir, demişlerdir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir. Onuncu Mesele- İnsanların cumhuru “إِنْ وَهَبَتْ” ifadesini elifi kesreli olarak [şart edatı olarak] okumuştur. Bu durum hükmün istînâfını (oluşacak şarta bağlanmasını) gerektirir; yani böyle bir durum gerçekleştiği takdirde bu kadın ona helaldir. İbn Abbâs ve Mücâhid'den: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında kendini hibe etmiş bir kadın yoktu" dedikleri rivayet edilmişse de biz bunun aksine delil getirdik. İmamlar Sahiplerde Sehl ve başkalarından gelen yolla şöyle rivayet etmişlerdir: Bir kadın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Kendimi sana hibe etmeye geldim" dedi. Bir adam kalkıp: "Eğer ona ihtiyacın yoksa onu benimle evlendir" deyinceye kadar sustu. Şayet bu hibe caiz olmasaydı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem susmazdı; zira o batıl bir söz duyduğunda onu ikrar etmez (onaylamaz). Ancak onun susması, bir açıklama beklemesinden ötürü olabilir; nitekim helal kılma ve muhayyer bırakma hükmünü içeren ayet inince onu bırakmayı tercih edip başkasıyla evlendirmiştir. O kadını talep eden adam kalkıncaya kadar durumu değerlendirmek için susmuş olması da muhtemeldir. Hasan-ı Basrî, Übey b. Ka'b ve eş-Şa'bî ise “أَنْ” şeklinde elifi fethalı okumuşlardır. El-A'meş ise “وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً وَهَبَتْ” şeklinde okumuştur. En-Nehhâs şöyle demiştir: “إِنْ” kelimesinin kesreli okunması anlamları daha iyi toparlar; zira onların birden fazla kadın olduğu söylenmiştir. Fethalı okunduğunda ise mana bizzat belirli bir kadına yönelir; çünkü fetha 'kadın' kelimesinden bedeldir yahut 'çünkü' manasındadır.

الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" مُؤْمِنَةً" يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكَافِرَةَ لَا تَحِلُّ لَهُ. قَالَ إِمَامُ الْحَرَمَيْنِ: وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي تَحْرِيمِ الْحُرَّةِ الْكَافِرَةِ عَلَيْهِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالصَّحِيحُ عِنْدِي تَحْرِيُمُهَا عَلَيْهِ. وَبِهَذَا يَتَمَيَّزُ عَلَيْنَا، فَإِنَّهُ مَا كَانَ مِنْ جَانِبِ الْفَضَائِلِ وَالْكَرَامَةِ فَحَظُّهُ فِيهِ أَكْثَرُ، وما كان من جَانِبُ النَّقَائِصِ فَجَانِبُهُ عَنْهَا أَطْهَرُ، فَجُوِّزَ لَنَا نِكَاحُ الْحَرَائِرِ الْكِتَابِيَّاتِ، وَقُصِرَ هُوَ ﷺ لِجَلَالَتِهِ عَلَى الْمُؤْمِنَاتِ. وَإِذَا كَانَ لَا يَحِلُّ لَهُ مَنْ لَمْ تُهَاجِرْ لِنُقْصَانِ فَضْلِ الْهِجْرَةِ فَأَحْرَى أَلَّا تَحِلَّ لَهُ الْكَافِرَةُ الْكِتَابِيَّةُ لِنُقْصَانِ الْكُفْرِ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها" دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ النِّكَاحَ عَقْدُ مُعَاوَضَةٍ عَلَى صِفَاتٍ مَخْصُوصَةٍ، قَدْ تَقَدَّمَتْ فِي" النِّسَاءِ" وَغَيْرِهَا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَى" إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ" حَلَّتْ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ:" أَنْ وَهَبَتْ" بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ. وَ" أَنْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ لِأَنْ. وَقَالَ غَيْرُهُ:" إِنْ وَهَبَتْ" بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ" امْرَأَةً". الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها) أَيْ إِذَا وَهَبَتِ الْمَرْأَةُ نَفْسَهَا وَقَبِلَهَا النَّبِيُّ ﷺ حَلَّتْ لَهُ، وَإِنْ لَمْ يَقْبَلْهَا لَمْ يَلْزَمْ ذَلِكَ. كَمَا إِذَا وَهَبْتَ لِرَجُلٍ، شَيْئًا فَلَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْقَبُولُ، بَيْدَ أَنَّ مِنْ مَكَارِمِ أَخْلَاقِ نَبِيِّنَا أَنْ يَقْبَلَ مِنَ الْوَاهِبِ هِبَتَهُ. وَيَرَى الْأَكَارِمُ أَنَّ رَدَّهَا هُجْنَةٌ فِي الْعَادَةِ، وَوَصْمَةٌ عَلَى الْوَاهِبِ وَأَذِيَّةٌ لِقَلْبِهِ، فَبَيَّنَ اللَّهُ ذَلِكَ فِي حَقِّ رَسُولِهِ ﷺ وَجَعَلَهُ قرآنا يتلى، ليرفع عنه الحرج، ومبطل بُطْلَ النَّاسِ فِي عَادَتِهِمْ وَقَوْلِهِمْ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى" خالِصَةً لَكَ" أَيْ هِبَةُ النِّسَاءِ أَنْفُسَهُنَّ خَالِصَةً وَمَزِيَّةً لَا تَجُوزُ، فَلَا يَجُوزُ أَنْ تَهَبَ الْمَرْأَةُ نَفْسَهَا لِرَجُلٍ. وَوَجْهُ الْخَاصِّيَّةِ أَنَّهَا لَوْ طَلَبَتْ فَرْضَ الْمَهْرِ قَبْلَ الدُّخُولِ لَمْ يَكُنْ لَهَا ذَلِكَ. فَأَمَّا فِيمَا بَيْنَنَا فَلِلْمُفَوِّضَةِ طَلَبُ الْمَهْرِ قَبْلَ الدُّخُولِ، وَمَهْرُ الْمِثْلِ بعد الدخول.

On Birinci Mesele- Yüce Allah'ın { مُؤْمِنَةً } “...mümin bir kadını...” buyruğu, kâfir bir kadının ona helal olmadığına delalet eder. İmâmü'l-Haremeyn şöyle demiştir: Hür kâfir bir kadının ona haram kılınması hususunda ihtilaf edilmiştir. İbnü'l-Arabî ise şöyle demiştir: Bana göre sahih olan, onun Peygamber'e haram kılınmış olmasıdır. Bu hususta o bizden farklı kılınmıştır; zira fazilet ve keramet cihetinden onun payı daha çoktur; noksanlıklar cihetinden ise onun mertebesi bunlardan en uzaktır. Bu sebeple hür Ehl-i kitap kadınlarla evlenmek bize caiz kılınmış, o sallallâhu aleyhi ve sellem ise yüce makamından ötürü sadece mümin kadınlarla sınırlandırılmıştır. Hicret faziletinin eksikliği sebebiyle hicret etmeyen bir kadın ona helal olmadığına göre, küfrün noksanlığı sebebiyle kâfir Ehl-i kitap bir kadının ona helal olmaması evleviyetle geçerlidir. On İkinci Mesele- Yüce Allah'ın { إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها } “...eğer nefsini [mehirsiz olarak] hibe ederse...” buyruğu, nikâhın belirli vasıflar üzerine kurulu bir ivazlı (karşılıklı) akit olduğuna delildir. Bu husus daha önce Nisâ [Suresi'nde] ve diğer yerlerde geçmişti. ez-Zeccâc şöyle demiştir: { إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ } “...nefsini Peygamber'e hibe ederse...” ifadesinin manası, [o takdirde kadın ona] helal olur, demektir. el-Hasan hemzenin fethasıyla { أَنْ وَهَبَتْ } şeklinde okumuştur. Bu durumda { أَنْ } nasb mahallindedir. ez-Zeccâc: Yani { لِأَنْ } (hibe ettiği için) anlamındadır, demiştir. Bir başkası ise: { إِنْ وَهَبَتْ } ifadesi, { امْرَأَةً } kelimesinden bedel-i iştimaldir (kapsam bedeli), demiştir. On Üçüncü Mesele- Yüce Allah'ın { إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها } “...eğer Peygamber de onu nikâhlamak isterse...” buyruğu; yani kadın kendini hibe eder ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de onu kabul ederse, kadın ona helal olur; şayet kabul etmezse bunu [kabul etmek] gerekmez, demektir. Nitekim bir kimseye bir şey hibe ettiğinde onun bunu kabul etmesi vacip değildir. Ne var ki Peygamberimizin üstün ahlakından biri de hibe edenin hibesini kabul etmesiydi. Kerem sahibi kimseler de hibeyi geri çevirmenin örfte bir ayıp, hibe eden için bir leke ve onun kalbine bir eziyet olduğunu düşünürler. İşte Allah, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında bu durumu açıklamış ve üzerindeki sıkıntıyı kaldırmak, insanların örflerindeki ve sözlerindeki batıl anlayışları iptal etmek üzere bunu tilavet olunan bir Kur'an kılmıştır. On Dördüncü Mesele- Yüce Allah'ın { خالِصَةً لَكَ } “...sadece sana mahsus olmak üzere...” buyruğu; yani kadınların kendilerini hibe etmeleri [başkasına] caiz olmayan, sadece sana has bir ayrıcalıktır. Dolayısıyla bir kadının kendini bir erkeğe [mehirsiz] hibe etmesi caiz değildir. Bu özelliğin mahiyeti şudur: Şayet kadın zifaftan önce mehir takdir edilmesini talep etseydi buna hakkı olmazdı. Bizim aramızda ise [mehirsiz evlenen] müfevvıda kadının zifaftan önce mehir talep etme, zifaftan sonra ise mehr-i misil alma hakkı vardır.

الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ هِبَةَ الْمَرْأَةِ نَفْسَهَا غَيْرُ جَائِزٍ، وَأَنَّ هَذَا اللَّفْظَ مِنَ الْهِبَةِ لَا يَتِمُّ عَلَيْهِ نِكَاحٌ، إِلَّا مَا رُوِيَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ وَصَاحِبَيْهِ فَإِنَّهُمْ قَالُوا: إِذَا وَهَبَتْ فَأَشْهَدَ هُوَ عَلَى نَفْسِهِ بِمَهْرٍ فَذَلِكَ جَائِزٌ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: فَلَيْسَ فِي قَوْلِهِمْ إِلَّا تَجْوِيزُ الْعِبَارَةِ وَلَفْظَةِ الْهِبَةِ، وَإِلَّا فَالْأَفْعَالُ الَّتِي اشْتَرَطُوهَا هِيَ أَفْعَالُ النِّكَاحِ بِعَيْنِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَتْ هَذِهِ الْمَسْأَلَةُ فِي" الْقَصَصِ" مُسْتَوْفَاةً. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- خَصَّ اللَّهُ تعالى رسوله في أحكام الشريعة بمعان لَمْ يُشَارِكْهُ فِيهَا أَحَدٌ- فِي بَابِ الْفَرْضِ وَالتَّحْرِيمِ وَالتَّحْلِيلِ- مَزِيَّةً عَلَى الْأُمَّةِ وُهِبَتْ لَهُ، وَمَرْتَبَةً خُصَّ بِهَا، فَفُرِضَتْ عَلَيْهِ أَشْيَاءُ مَا فُرِضَتْ عَلَى غَيْرِهِ، وَحُرِّمَتْ عَلَيْهِ أَفْعَالٌ لَمْ تُحَرَّمْ عَلَيْهِمْ، وَحُلِّلَتْ لَهُ أَشْيَاءُ لَمْ تُحَلَّلْ لَهُمْ، مِنْهَا مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ وَمُخْتَلَفٌ فِيهِ. فَأَمَّا مَا فُرِضَ عَلَيْهِ فَتِسْعَةٌ: الْأَوَّلُ- التَّهَجُّد بِاللَّيْلِ، يُقَالُ: إِنَّ قِيَامَ اللَّيْلِ كَانَ وَاجِبًا عَلَيْهِ إِلَى أَنْ مَاتَ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ. قُمِ اللَّيْلَ" [المزمل: ٢ - ١] الْآيَةَ. وَالْمَنْصُوصُ أَنَّهُ كَانَ، وَاجِبًا عَلَيْهِ ثُمَّ نُسِخَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ" [الاسراء: ٧٩] وسيأتي. الثاني- الضحا. الثَّالِثُ- الْأَضْحَى. الرَّابِعُ- الْوِتْرُ، وَهُوَ يَدْخُلُ فِي قِسْمِ التَّهَجُّدِ. الْخَامِسُ- السِّوَاكُ. السَّادِسُ- قَضَاءُ دَيْنِ مَنْ مَاتَ مُعْسِرًا. السَّابِعُ- مُشَاوَرَةُ ذَوِي الْأَحْلَامِ في غير الشرائع. الثامن- تخير النِّسَاءِ. التَّاسِعُ- إِذَا عَمِلَ عَمَلًا أَثْبَتَهُ. زَادَ غَيْرُهُ: وَكَانَ يَجِبُ عَلَيْهِ إِذَا رَأَى مُنْكَرًا أَنْكَرَهُ وَأَظْهَرَهُ، لِأَنَّ إِقْرَارَهُ لِغَيْرِهِ عَلَى ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى جَوَازِهِ، ذَكَرَهُ صَاحِبُ الْبَيَانِ. وَأَمَّا مَا حُرِّمَ عَلَيْهِ فَجُمْلَتُهُ عَشَرَةٌ: الْأَوَّلُ- تَحْرِيمُ الزَّكَاةِ عَلَيْهِ وَعَلَى آلِهِ. الثَّانِي- صَدَقَةُ التَّطَوُّعِ عَلَيْهِ، وَفِي آلِهِ تَفْصِيلٌ بِاخْتِلَافٍ. الثَّالِثُ- خَائِنَةُ الْأَعْيُنِ، وَهُوَ أَنْ يُظْهِرَ خِلَافَ مَا يُضْمِرُ، أَوْ يَنْخَدِعُ عَمَّا يَجِبُ. وَقَدْ ذَمَّ بَعْضَ الْكُفَّارِ عِنْدَ إِذْنِهِ ثُمَّ أَلَانَ لَهُ الْقَوْلَ

On Beşinci Mesele- Âlimler, kadının kendini hibe etmesinin caiz olmadığı ve bu hibe lafzıyla bir nikâhın gerçekleşmeyeceği hususunda icma etmişlerdir; ancak Ebû Hanîfe ve iki talebesinden (İmâmeyn) rivayet edilen görüş müstesnadır. Zira onlar şöyle demişlerdir: "Kadın kendini hibe eder, erkek de kendi aleyhine bir mehir belirlediğine şahit tutarsa bu caizdir." İbn Atiyye şöyle der: Onların bu sözünde sadece ifadenin ve hibe lafzının caiz görülmesi söz konusudur; yoksa şart koştukları fiiller nikâh fiillerinin ta kendisidir. Bu mesele el-Kasas [suresinde] etraflıca geçmişti. Hamd Allah'a mahsustur. On Altıncı Mesele- Yüce Allah, şeriat hükümlerinde Resûlü'nü —farz, haram kılma ve helal kılma bâbında— kendisine bağışlanan ümmete karşı bir üstünlük ve sadece kendisine tahsis edilen bir derece olmak üzere, hiç kimsenin kendisiyle ortak olmadığı manalarla (özelliklerle) tahsis etmiştir. Bu sebeple başkasına farz kılınmayan şeyler ona farz kılınmış, başkalarına haram kılınmayan fiiller ona haram kılınmış ve onlar için helal kılınmayan şeyler onun için helal kılınmıştır. Bunların bir kısmı üzerinde ittifak edilmiş, bir kısmı hakkında ise ihtilaf edilmiştir. Ona farz kılınanlar dokuz tanedir: Birincisi- Gece teheccüd namazı kılmak. Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ قُمِ اللَّيْلَ } “Ey örtünüp bürünen! Geceleyin kalk...” [el-Müzzemmil 1-2] ayeti gereğince gece kıyamının vefat edinceye kadar ona vacip olduğu söylenmiştir. Nass ile sabit olan ise bunun ona vacip olduğu, sonra Yüce Allah'ın: { وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ } “Gecenin bir kısmında da sana mahsus bir nafile olmak üzere onunla (Kur'an'la) teheccüde kalk” [el-İsrâ 79] buyruğu ile neshedildiğidir; bu [açıklama] gelecektir. İkincisi- Kuşluk (duhâ) namazı. Üçüncüsü- Kurban (udhıyye). Dördüncüsü- Vitir namazı; bu da teheccüd kısmına girer. Beşincisi- Misvak kullanmak. Altıncısı- Borçlu ve darlık içinde vefat eden kimsenin borcunu ödemek. Yedincisi- Şeriat hükümleri dışındaki konularda akıl ve dirayet sahipleriyle istişare etmek. Sekizincisi- Kadınları muhayyer bırakmak (tercih hakkı vermek). Dokuzuncusu- Bir amel işlediği zaman onu devamlı kılmak. Başka bir âlim şunu da eklemiştir: Bir münker (kötülük) gördüğünde onu inkâr edip açığa vurması da ona vacipti; çünkü onun bu durumu başkasına onaylaması (ikrar etmesi), onun caiz olduğuna delalet eder. Bunu el-Beyân sahibi zikretmiştir. Ona haram kılınanlara gelince, bunların toplamı on tanedir: Birincisi- Zekâtın kendisine ve ehl-i beytine haram olması. İkincisi- Nafile sadakanın kendisine haram olması; ehl-i beyti hususunda ise ihtilaflı bir tafsilat vardır. Üçüncüsü- Gözlerin hain bakışı (hâinetü'l-a'yün); bu da içindekinin aksini dışa vurması veya yapılması gereken hususta aldatmasıdır. Nitekim o, huzuruna girmek için izin istediğinde kâfirlerden birini yermiş, sonra da

عِنْدَ دُخُولِهِ. الرَّابِعُ- حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذَا لَبِسَ لَأْمَتَهُ أَنْ يَخْلَعَهَا عَنْهُ أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ مُحَارِبِهِ. الْخَامِسُ- الْأَكْلُ مُتَّكِئًا. السَّادِسُ- أَكْلُ الْأَطْعِمَةِ الْكَرِيهَةِ الرَّائِحَةِ. السَّابِعُ- التَّبَدُّلُ بِأَزْوَاجِهِ، وَسَيَأْتِي. الثَّامِنُ- نِكَاحُ امْرَأَةٍ تَكْرَهُ صُحْبَتَهُ. التَّاسِعُ- نِكَاحُ الْحُرَّةِ الْكِتَابِيَّةِ. الْعَاشِرُ- نِكَاحُ الْأَمَةِ. وَحَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ أَشْيَاءَ لَمْ يُحَرِّمْهَا عَلَى غَيْرِهِ تَنْزِيهًا لَهُ وَتَطْهِيرًا. فَحَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْكِتَابَةَ وَقَوْلَ الشِّعْرِ وَتَعْلِيمِهِ، تَأْكِيدًا لِحُجَّتِهِ وَبَيَانًا لمعجزته قال الله تعالى:" وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ" [العنكبوت: ٤٨]. وَذَكَرَ النَّقَّاشُ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مَا مَاتَ حَتَّى كَتَبَ، وَالْأَوَّلُ هُوَ الْمَشْهُورُ. وَحُرِّمَ عَلَيْهِ أَنْ يَمُدَّ عَيْنَيْهِ إِلَى مَا مُتِّعَ بِهِ النَّاسُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ" [الحجر: ٨٨] الْآيَةَ. وَأَمَّا مَا أُحِلَّ لَهُ ﷺ فَجُمْلَتُهُ سِتَّةَ عَشَرَ: الْأَوَّلُ- صَفِيُّ الْمَغْنَمِ. الثَّانِي- الِاسْتِبْدَادُ بِخُمُسِ الْخُمُسِ أَوِ الْخُمُسِ. الثَّالِثُ- الْوِصَالُ. الرَّابِعُ- الزِّيَادَةُ عَلَى أَرْبَعِ نِسْوَةٍ. الْخَامِسُ- النِّكَاحُ بِلَفْظِ الْهِبَةِ. السَّادِسُ- النِّكَاحُ بِغَيْرِ وَلِيٍّ. السَّابِعُ- النِّكَاحُ بِغَيْرِ صَدَاقٍ. الثَّامِنُ- نِكَاحُهُ فِي حَالَةِ الْإِحْرَامِ. التَّاسِعُ- سُقُوطُ الْقَسْمِ بَيْنَ الْأَزْوَاجِ عَنْهُ، وَسَيَأْتِي. الْعَاشِرُ- إِذَا وَقَعَ بَصَرُهُ عَلَى امْرَأَةٍ وَجَبَ عَلَى زَوْجِهَا طَلَاقُهَا، وَحَلَّ لَهُ نِكَاحُهَا. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: هَكَذَا قَالَ إِمَامُ الْحَرَمَيْنِ، وَقَدْ مَضَى مَا لِلْعُلَمَاءِ فِي قِصَّةِ زَيْدٍ مِنْ هَذَا الْمَعْنَى. الْحَادِي عَشَرَ- أَنَّهُ أَعْتَقَ صَفِيَّةَ وَجَعَلَ عِتْقَهَا صَدَاقَهَا. الثَّانِي عشر- دخوله مَكَّةَ بِغَيْرِ إِحْرَامٍ، وَفِي حَقِّنَا فِيهِ اخْتِلَافٌ. الثَّالِثَ عَشَرَ- الْقِتَالُ بِمَكَّةَ. الرَّابِعَ عَشَرَ- أَنَّهُ لَا يُورَثُ. وَإِنَّمَا ذُكِرَ هَذَا فِي قِسْمِ التَّحْلِيلِ لِأَنَّ الرَّجُلَ إِذَا قَارَبَ الْمَوْتَ بِالْمَرَضِ زَالَ عَنْهُ أَكْثَرُ مِلْكِهِ، وَلَمْ يَبْقَ لَهُ إِلَّا الثُّلُثُ خَالِصًا، وَبَقِيَ مِلْكُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى مَا تَقَرَّرَ بَيَانُهُ فِي آيَةِ الْمَوَارِيثِ، وَسُورَةِ" مَرْيَمَ" بَيَانُهُ أَيْضًا. الْخَامِسَ عَشَرَ- بَقَاءُ زَوْجِيَّتِهِ مِنْ بَعْدِ

[eve] girdiği sırada. Dördüncüsü- Zırhını giydiğinde, Allah kendisi ile savaşan düşmanı arasında hükmedinceye kadar onu çıkarması Allah tarafından ona haram kılınmıştır. Beşincisi- Yaslanarak yemek yemek. Altıncısı- Kötü kokulu yiyecekleri yemek. Yedincisi- Eşlerini [başka kadınlarla] değiştirmek; [bunun açıklaması] gelecektir. Sekizincisi- Kendisiyle birlikte olmayı istemeyen bir kadınla evlenmek. Dokuzuncusu- Hür Ehl-i kitap bir kadınla evlenmek. Onuncusu- Câriye ile evlenmek. Allah, onu tenzih etmek ve tertemiz kılmak için başkalarına haram kılmadığı birtakım şeyleri ona haram kılmıştır. Nitekim delilini pekiştirmek ve mucizesini açıklamak gayesiyle Allah ona yazı yazmayı, şiir söylemeyi ve onu öğretmeyi haram kılmıştır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ } “Sen bundan önce hiçbir kitap okumuyor ve elinle de onu yazmıyordun” [Ankebût: 48]. Nakkâş, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yazı yazmadan vefat etmediğini zikretmişse de meşhur olan birinci görüştür. İnsanların kendisiyle faydalandırıldığı dünyalıklara gözlerini dikmesi de ona haram kılınmıştır. Yüce Allah: { لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ } “Onlardan bazı zümrelere verdiğimiz dünyalığa gözlerini dikme...” [Hicr: 88] ayetini buyurmuştur. Ona sallallâhu aleyhi ve sellem helal kılınan şeylere gelince, bunlar toplamda on altı tanedir: Birincisi- Ganimetin seçkin kısmı (safiyy). İkincisi- Humusun humusu (beşte birin beşte biri) veya humusun tamamı üzerinde tek başına tasarruf yetkisi. Üçüncüsü- Visâl orucu tutmak. Dördüncüsü- Dört kadından fazlasıyla evlenmek. Beşincisi- Hibe lafzıyla nikâhlanmak. Altıncısı- Velisiz nikâhlanmak. Yedincisi- Mehirsiz nikâhlanmak. Sekizincisi- İhramlı iken nikâhlanması. Dokuzuncusu- Eşler arasında nöbetleşe kalma (kasm) yükümlülüğünün üzerinden kalkması; [bunun açıklaması] gelecektir. Onuncusu- Gözü bir kadına iliştiğinde kocasının onu boşaması vacip olur ve o kadınla evlenmesi kendisine helal olurdu. İbnu'l-Arabî şöyle demiştir: İmâmü'l-Harameyn böyle söylemiştir; âlimlerin Zeyd kıssasında bu anlama dair açıklamaları daha önce geçmişti. On Birincisi- Safiyye'yi azat edip azatlığını mehri kılması. On İkincisi- Mekke'ye ihramsız girmesi; bizim hakkımızda ise bu husus ihtilaflıdır. On Üçüncüsü- Mekke'de savaşması. On Dördüncüsü- Kendisine vâris olunmaması. Bunun helal kılınanlar kısmında zikredilmesinin sebebi şudur: Kişi hastalık sebebiyle ölüme yaklaştığında mülkiyetinin çoğunluğu üzerinden kalkar ve elinde sadece sülüs (üçte bir) kalır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mülkiyeti ise feraiz ayetinde açıklandığı üzere [kendisinde] kalmıştır; Meryem Suresi'nde de bunun açıklaması yapılmıştır. On Beşincisi- Vefatından sonra

الْمَوْتِ. السَّادِسَ عَشَرَ- إِذَا طَلَّقَ امْرَأَةً تَبْقَى حُرْمَتُهُ عَلَيْهَا فَلَا تُنْكَحُ. وَهَذِهِ الْأَقْسَامُ الثَّلَاثَةُ تَقَدَّمَ مُعْظَمُهَا مُفَصَّلًا فِي مَوَاضِعِهَا. وَسَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. [وَأُبِيحَ لَهُ ﵊ أَخْذُ الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ مِنَ الْجَائِعِ وَالْعَطْشَانِ، وَإِنْ كَانَ مَنْ هُوَ مَعَهُ يَخَافُ عَلَى نَفْسِهِ الْهَلَاكَ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ" [الأحزاب: ٦]. وَعَلَى كُلِّ أَحَدٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَقِيَ النَّبِيَّ ﷺ بِنَفْسِهِ. وَأُبِيحَ لَهُ أَنْ يَحْمِيَ لِنَفْسِهِ. وَأَكْرَمَهُ اللَّهُ بِتَحْلِيلِ الْغَنَائِمِ. وَجُعِلَتِ الْأَرْضُ لَهُ وَلِأُمَّتِهِ مَسْجِدًا وَطَهُورًا. وَكَانَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ [مَنْ] لَا تَصِحُّ صَلَاتُهُمْ إِلَّا فِي الْمَسَاجِدِ. وَنُصِرَ بِالرُّعْبِ، فَكَانَ يَخَافُهُ الْعَدُوُّ مِنْ مَسِيرَةِ شَهْرٍ. وَبُعِثَ إِلَى كَافَّةِ الْخَلْقِ، وَقَدْ كَانَ مَنْ قَبْلَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ يُبْعَثُ الْوَاحِدُ إِلَى بَعْضِ النَّاسِ دُونَ بَعْضٍ. وَجُعِلَتْ مُعْجِزَاتُهُ كَمُعْجِزَاتِ الْأَنْبِيَاءِ قَبْلَهُ وَزِيَادَةً. وَكَانَتْ مُعْجِزَةُ مُوسَى ﵇ الْعَصَا وَانْفِجَارَ الْمَاءِ مِنَ الصَّخْرَةِ. وَقَدْ انْشَقَّ الْقَمَرُ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَخَرَجَ الْمَاءُ مِنْ بَيْنِ أَصَابِعِهِ ﷺ. وَكَانَتْ مُعْجِزَةُ عِيسَى ﷺ إِحْيَاءَ الْمَوْتَى وَإِبْرَاءَ الْأَكْمَهِ وَالْأَبْرَصِ. وَقَدْ سَبَّحَ الْحَصَى فِي يَدِ النَّبِيِّ ﷺ، وَحَنَّ الْجِذْعُ إِلَيْهِ، وَهَذَا أَبْلَغُ. وَفَضَّلَهُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِأَنْ جَعَلَ الْقُرْآنَ مُعْجِزَةً لَهُ، وَجَعَلَ مُعْجِزَتَهُ فِيهِ بَاقِيَةً إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَلِهَذَا جُعِلَتْ نُبُوَّتُهُ مُؤَبَّدَةً لَا تُنْسَخُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ]. السابعة عشر- قوله تعالى: (أَنْ يَسْتَنْكِحَها) أَيْ يَنْكِحَهَا يُقَالُ: نَكَحَ وَاسْتَنْكَحَ مِثْلُ عَجِبَ وَاسْتَعْجَبَ وَعَجِلَ وَاسْتَعْجَلَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَرِدُ الِاسْتِنْكَاحُ بِمَعْنَى طَلَبِ النِّكَاحِ أَوْ طَلَبِ الوطي. و (خالِصَةً) نصب على الحال قاله الزَّجَّاجُ. وَقِيلَ: حَالَ مِنْ ضَمِيرٍ مُتَّصِلٍ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ دَلَّ عَلَيْهِ الْمُضْمَرُ تَقْدِيرُهُ: أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ وَأَحْلَلْنَا لَكَ امْرَأَةً مُؤْمِنَةً أَحْلَلْنَاهَا خَالِصَةً بلفظ الهبة وبغير صداق وبغير ولى. الثامنة عشرة- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ) فَائِدَتُهُ أَنَّ الْكُفَّارَ وَإِنْ كَانُوا مُخَاطَبِينَ بِفُرُوعِ الشَّرِيعَةِ عِنْدَنَا فَلَيْسَ لَهُمْ فِي ذَلِكَ دُخُولٌ، لِأَنَّ تَصْرِيفَ الْأَحْكَامِ إِنَّمَا يَكُونُ فِيهِمْ عَلَى تَقْدِيرِ الْإِسْلَامِ.

...ölümüdür. On Altıncı Mesele- Bir kadını boşadığında, onun hürmeti o kadın üzerinde devam eder, dolayısıyla [başkasıyla] nikâhlanamaz. Bu üç kısmın çoğu daha önce kendi yerlerinde ayrıntılı olarak geçti. İnşâallahu Teâlâ [kalan kısmı da] gelecektir. [Aç ve susuz kalan kimseden -yanındaki kişi kendi nefsi hakkında helak olmaktan korksa bile- yiyecek ve içeceği alması ona aleyhisselâm mübah kılınmıştır; çünkü Yüce Allah: { النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ } “Peygamber, müminlere kendi canlarından daha önceliklidir” [el-Ahzâb 33/6] buyurmaktadır. Müslümanlardan her birinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i kendi canıyla koruması gerekir. Kendisi için koruluk/otlak belirlemesi de ona mübah kılınmıştır. Allah ganimetleri helal kılarak ona ikramda bulunmuştur. Yeryüzü ona ve ümmetine mescit ve temizleyici kılınmıştır. Oysa peygamberlerden kimisinin namazı ancak mescitlerde sahih olurdu. O, [düşmanlarının kalbine] korku salınarak zafere ulaştırıldı; düşman bir aylık mesafeden ondan korkardı. O, bütün yaratılmışlara gönderildi; oysa ondan önceki peygamberler sadece insanların bir kısmına gönderilir, diğerlerine gönderilmezdi. Onun mucizeleri, kendisinden önceki peygamberlerin mucizeleri gibi ve [onlardan da] fazla kılındı. Mûsâ aleyhisselâm'ın mucizesi asa ve taştan su fışkırmasıydı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için ise ay yarıldı ve parmaklarının arasından su fışkırdı sallallâhu aleyhi ve sellem. Îsâ aleyhisselâm'ın mucizesi ölüleri diriltmek, anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştirmekti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in elinde ise çakıl taşları tesbih etti ve kuru hurma kütüğü ona inledi; bu ise daha beliğdir (etkilidir). Allah, Kur'ân'ı ona mucize kılarak ve mucizesini onda kıyamet gününe kadar baki kılarak onu diğer peygamberlere üstün kıldı. İşte bu yüzden onun peygamberliği kıyamet gününe kadar neshedilmeyen ebedî bir peygamberlik kılındı]. On Yedinci Mesele- Yüce Allah'ın: { أَنْ يَسْتَنْكِحَها } “onu nikâhlamak isterse” buyruğu, yani onu nikâhlaması demektir. Nitekim acibe-iste'cebe (şaşırdı) ve acele-iste'cele (acele etti) denildiği gibi nekeha-istenkeha denilir. İstinkâh lafzının nikâh talep etmek veya cinsî birliktelik talep etmek anlamına gelmesi de mümkündür. { خالِصَةً } “yalnız sana mahsus olmak üzere” lafzı ise ez-Zeccâc'ın belirttiğine göre hâl olarak mansubdur. Şöyle de denilmiştir: Takdiri “Sana eşlerini helal kıldık ve hibe lafzıyla, mehirsiz ve velisiz olarak [sana] mahsus kıldığımız halde mümin bir kadını da helal kıldık” şeklinde olup gizli bir fiile delalet eden gizli bir fiile bitişik zamirden hâldir. On Sekizinci Mesele- Yüce Allah'ın: { مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlerden ayrı olarak” buyruğunun faydası şudur: Kâfirler, her ne kadar bize göre şeriatın furû hükümleriyle muhatap olsalar da bu hükme dahil değildirler. Çünkü hükümlerin onlar hakkında uygulanması ancak İslâm'a girmeleri varsayımıyla mümkündür.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قَدْ عَلِمْنا مَا فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ) أي ما أوجبنا على المؤمنين، وَهُوَ أَلَّا يَتَزَوَّجُوا إِلَّا أَرْبَعَ نِسْوَةٍ بِمَهْرٍ وَبَيِّنَةٍ وَوَلِيٍّ. قَالَ مَعْنَاهُ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ وقتاده وغيرهما. التاسعة عشرة- قوله تعالى: لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ) أَيْ ضِيقٌ فِي أَمْرٍ أَنْتَ فِيهِ مُحْتَاجٌ إِلَى السَّعَةِ، أَيْ بَيَّنَّا هَذَا الْبَيَانَ وَشَرَحْنَا هَذَا الشَّرْحَ" لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ". فَ"- لِكَيْلا" مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ:" إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ" أَيْ فَلَا يَضِيقُ قَلْبُكَ حَتَّى يَظْهَرَ مِنْكَ أَنَّكَ قَدْ أَثِمْتَ عِنْدَ رَبِّكَ فِي شي. ثُمَّ آنَسَ تَعَالَى جَمِيعَ الْمُؤْمِنِينَ بِغُفْرَانِهِ وَرَحْمَتِهِ فقال تعالى:" وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً".

Yüce Allah'ın: { قَدْ عَلِمْنا مَا فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ } “Müminlere eşleri hakkında neleri farz kıldığımızı elbette bildirdik” buyruğu; yani müminlere neyi vacip kıldığımızı [bildirdik], o da mehir, şahitler ve veli ile en fazla dört kadınla evlenmeleridir. Bu manayı Übey b. Ka'b, Katâde ve başkaları söylemiştir. On Dokuzuncu Mesele- Yüce Allah'ın: { لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ } “ta ki senin için bir zorluk ve sıkıntı olmasın” buyruğu; yani genişliğe muhtaç olduğun bir hususta senin için bir darlık olmasın diye “ta ki senin için bir zorluk olmasın” diye bu açıklamayı yaptık ve bu şerhi getirdik. Dolayısıyla “لِكَيْلا” (ta ki ... olmasın) ifadesi: “إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ” “Biz sana eşlerini helal kıldık” buyruğuna taalluk etmektedir; yani kalbin daralmasın ve Rabbine karşı bir hususta günah işlediğin zannı sende hasıl olmasın. Sonra Yüce Allah bağışlaması ve merhametiyle bütün müminlerin gönlünü teselli ederek: { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.” buyurmuştur.

[سورة الأحزاب (٣٣): آية ٥١]

[Ahzâb Suresi (33): Âyet 51]

تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَيْكَ ذلِكَ أَدْنى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَلِيماً (٥١)

{ تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَيْكَ ذلِكَ أَدْنى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَلِيماً (٥١) } “Onlardan dilediğini geriye bırakır, dilediğini de yanına alırsın. Ayrıldıklarından kimi tekrar arzu edersen, senin için hiçbir günah yoktur. Bu, onların sevinip gözlerinin aydın olması, üzülmemeleri ve kendilerine verdiğin şeyle hepsinin hoşnut olması için en uygun olanıdır. Allah kalplerinizde olanı bilir. Allah her şeyi bilendir, halîmdir (cezalandırmakta acele etmeyendir). (51)”

فِيهِ إِحْدَى عَشْرَةَ مَسْأَلَةً. الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" تُرْجِي مَنْ تَشاءُ" قُرِئَ مَهْمُوزًا وَغَيْرَ مَهْمُوزٍ، وَهُمَا لُغَتَانِ، يُقَالُ: أَرْجَيْتُ الْأَمْرَ وأرجأته إذا أخرته." وَتُؤْوِي" تَضُمُّ، يُقَالُ: آوَى إِلَيْهِ. (مَمْدُودَةَ الْأَلِفِ) ضَمَ إِلَيْهِ. وَأَوَى (مَقْصُورَةَ الْأَلِفِ) انْضَمَّ إِلَيْهِ. الثَّانِيَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَأَصَحُّ مَا قِيلَ فِيهَا. التَّوْسِعَةُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فِي تَرْكِ الْقَسْمِ، فَكَانَ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْقَسْمُ بَيْنَ زَوْجَاتِهِ. وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الَّذِي يُنَاسِبُ مَا مَضَى، وَهُوَ الَّذِي ثَبَتَ مَعْنَاهُ فِي الصَّحِيحِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂، قَالَتْ: كُنْتُ أَغَارُ عَلَى اللَّائِي وَهَبْنَ أَنْفُسَهُنَّ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وأقول: أو تهب الْمَرْأَةُ نَفْسَهَا لِرَجُلٍ؟ فَلَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ ﷿" تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ" قَالَتْ: قُلْتُ وَاللَّهِ مَا أَرَى رَبَّكَ إِلَّا يُسَارِعُ فِي هَوَاكَ. قَالَ

Bu ayette on bir mesele vardır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: “تُرْجِي مَنْ تَشاءُ” buyruğu hemzeli [تُرْجِئُ] ve hemzesiz [تُرْجِي] olarak okunmuştur; bunlar iki lügattir. Bir şeyi ertelediğinde: “أَرْجَيْتُ الْأَمْرَ” ve “أَرْجَأْتُهُ” denilir. “وَتُؤْوِي” ise yanına alırsın, katarsın demektir; elifin meddiyle (uzatılarak) “آوَى إِلَيْهِ” denildiğinde yanına kattı, elifin kasrıyla (kısa olarak) “أَوَى” denildiğinde ise ona sığındı, katıldı anlamına gelir. İkinci Mesele- Âlimler bu ayetin tefsirinde ihtilaf etmişlerdir; bu hususta söylenenlerin en sahihi şudur: Eşler arasında nöbetleşe kalma (kasm) mecburiyetini terk etme hususunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e genişlik tanınmıştır; dolayısıyla hanımları arasında nöbet taksimi yapması ona vacip değildi. Önceki kısımlara uygun düşen görüş budur ve Sahih'te Âişe radıyallâhu anhâ'dan sabit olan anlam da budur. Âişe şöyle demiştir: Kendilerini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe eden kadınları kıskanır ve: "Bir kadın bir erkeğe kendini hibe eder mi?" derdim. Allah Azze ve Celle: { تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ } “Onlardan dilediğini geriye bırakır, dilediğini de yanına alırsın. Ayrıldıklarından kimi tekrar arzu edersen...” ayetini indirince: "Vallahi Rabbinin sadece senin arzunu yerine getirmek için acele ettiğini görüyorum" dedim. İbnu'l-Arabî şöyle der:

ابْنُ الْعَرَبِيِّ: هَذَا الَّذِي ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ هُوَ الَّذِي يَنْبَغِي أَنْ يُعَوَّلَ عَلَيْهِ. وَالْمَعْنَى الْمُرَادُ: هُوَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ مُخَيَّرًا فِي أَزْوَاجِهِ، إِنْ شَاءَ أَنْ يَقْسِمَ قَسَمَ، وَإِنْ شَاءَ أَنْ يَتْرُكَ الْقَسْمَ تَرَكَ. فَخُصَّ النَّبِيُّ ﷺ بِأَنْ جُعِلَ الْأَمْرُ إِلَيْهِ فِيهِ، لَكِنَّهُ كَانَ يَقْسِمُ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ دُونَ أَنْ فرض ذَلِكَ عَلَيْهِ، تَطْيِيبًا لِنُفُوسِهِنَّ، وَصَوْنًا لَهُنَّ عَنْ أَقْوَالِ الْغَيْرَةِ الَّتِي تُؤَدِّي إِلَى مَا لَا يَنْبَغِي. وَقِيلَ: كَانَ الْقَسْمُ وَاجِبًا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ ثُمَّ نُسِخَ الْوُجُوبُ عَنْهُ بِهَذِهِ الْآيَةِ. قَالَ أَبُو رَزِينٌ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قد هَمَّ بِطَلَاقِ بَعْضِ نِسَائِهِ فَقُلْنَ لَهُ: اقْسِمْ لَنَا مَا شِئْتَ. فَكَانَ مِمَّنْ آوَى عَائِشَةَ وَحَفْصَةَ وَأُمَّ سَلَمَةَ وَزَيْنَبَ، فَكَانَ قِسْمَتُهُنَّ مِنْ نَفْسِهِ وَمَالِهِ سَوَاءً بَيْنَهُنَّ. وَكَانَ مِمَّنْ أَرْجَى سَوْدَةُ وَجُوَيْرِيَةُ وَأُمُّ حَبِيبَةَ وَمَيْمُونَةُ وَصَفِيَّةُ، فَكَانَ يَقْسِمُ لَهُنَّ مَا شَاءَ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ الْوَاهِبَاتُ. ورى هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ فِي قَوْلِهِ:" تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ" قَالَتْ: هَذَا فِي الْوَاهِبَاتِ أَنْفُسَهُنَّ. قَالَ الشَّعْبِيُّ: هُنَّ الْوَاهِبَاتُ أَنْفُسَهُنَّ، تَزَوَّجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنْهُنَّ وَتَرَكَ مِنْهُنَّ. وَقَالَ الزُّهْرِيُّ: مَا عَلِمْنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَرْجَأَ أَحَدًا مِنْ أَزْوَاجِهِ، بَلْ آوَاهُنَّ كُلَّهُنَّ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ: الْمَعْنَى فِي طَلَاقِ مَنْ شَاءَ مِمَّنْ حَصَلَ فِي عِصْمَتِهِ، وَإِمْسَاكِ مَنْ شَاءَ. وَقِيلَ غَيْرُ هَذَا. وَعَلَى كُلِّ مَعْنًى فَالْآيَةُ مَعْنَاهَا التَّوْسِعَةُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَالْإِبَاحَةُ. وَمَا اخْتَرْنَاهُ أَصَحُّ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثَةُ- ذَهَبَ هِبَةُ اللَّهِ فِي النَّاسِخِ وَالْمَنْسُوخِ إِلَى أَنَّ قَوْلَهُ:" تُرْجِي مَنْ تَشاءُ" الْآيَةَ، نَاسِخٌ لِقَوْلِهِ:" لا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ" [الأحزاب: ٥٢] الْآيَةَ. وَقَالَ: لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ نَاسِخٌ تَقَدَّمَ الْمَنْسُوخَ سِوَى هَذَا. وَكَلَامُهُ يُضَعَّفُ مِنْ جِهَاتٍ. وَفِي" الْبَقَرَةِ" عِدَّةُ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرٌ، وَهُوَ نَاسِخٌ لِلْحَوْلِ وَقَدْ تَقَدَّمَ عَلَيْهِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ) (ابْتَغَيْتَ) طَلَبْتَ، وَالِابْتِغَاءُ الطَّلَبُ. وَ" عَزَلْتَ" أَزَلْتَ، وَالْعُزْلَةُ الْإِزَالَةُ، أَيْ إِنْ أَرَدْتَ أَنْ تؤوي إليك امرأة ممن

İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Sahîh'te sabit olan bu rivayet, kendisine itimat edilmesi gereken görüştür. Kastedilen mana ise şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hanımları konusunda serbest bırakılmıştı; dilerse nöbet paylaştırır, dilerse nöbet paylaştırmayı terk ederdi. Bu hususta karar kendisine bırakılarak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e özel bir ayrıcalık tanınmıştı. Fakat o, üzerine farz kılınmadığı halde hanımlarının gönüllerini hoş tutmak ve onları uygunsuz durumlara yol açacak kıskançlık sözlerinden korumak için kendiliğinden nöbet paylaştırırdı. Bir görüşe göre de nöbet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e farzdı, sonra bu ayetle bu farziyet kendisinden neshedildi. Ebû Rezîn şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bazı hanımlarını boşamaya niyetlenmişti de onlar kendisine: “Bize dilediğin gibi taksim yap” dediler. Yanında tuttukları arasında Âişe, Hafsa, Ümmü Seleme ve Zeyneb vardı; onların bizzat kendi yanında kalması ve nafakası bakımından aralarında payları eşitti. Geriye bıraktıkları arasında ise Sevde, Cüveyriye, Ümmü Habîbe, Meymûne ve Safiyye vardı; onlara dilediği gibi taksim yapardı. Bir görüşe göre ise kastedilenler, [kendilerini] hibe eden kadınlardır. Hişâm b. Urve'nin babasından, onun da Âişe'den rivayet ettiğine göre Âişe, { تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ } “Onlardan dilediğini geriye bırakırsın” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Bu, kendilerini hibe eden kadınlar hakkındadır.” Şa‘bî şöyle demiştir: Onlar kendilerini hibe eden kadınlardır; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlardan dilediğiyle evlendi, dilediğini de bıraktı. Zührî ise şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarından hiçbirini ertelediğini/geriye bıraktığını bilmiyoruz; bilakis hepsini yanına alıp barındırmıştır. İbn Abbâs ve başkaları ise şöyle demiştir: Mana, nikâhı altında bulunanlardan dilediğini boşaması ve dilediğini tutması hususundadır. Bundan başka açıklamalar da yapılmıştır. Hangi mana esas alınırsa alınsın ayetin manası, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir genişlik ve mübahlık tanımaktır. Bizim tercih ettiğimiz görüş ise en sahih olanıdır; doğrusunu en iyi Allah bilir. Üçüncü Mesele- Hibetullah en-Nâsih ve'l-Mensûh adlı eserinde, { تُرْجِي مَنْ تَشاءُ } “Dilediğini geriye bırakırsın” ayetinin, { لا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ } “Bundan sonra sana kadınlar helal değildir” [el-Ahzâb 52] ayetini neshettiği görüşüne varmış ve: “Allah'ın Kitabı'nda mensuhtan (hükmü kaldırılan ayetten) önce gelen nasih (hükmü kaldıran) bir ayet bundan başkası değildir” demiştir. Fakat onun bu sözü birkaç yönden zayıf görülmüştür. Zira Bakara Suresi'nde vefat eden kocanın ardından kadının iddeti dört ay on gündür; bu hüküm bir yıllık [iddet] hükmünü neshetmiştir ve [mushafta] ondan önce yer almıştır. Dördüncü Mesele- Yüce Allah'ın: { وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ } “Ayrıldıklarından kimi istersen” buyruğunda geçen İbteğayte (ابْتَغَيْتَ), talep ettin demektir; ibtiğâ da talep etmek manasındadır. Azelte (عَزَلْتَ) ise uzaklaştırdın, ayırdın demektir; uzlet de ayırmak, gidermektir. Yani şayet

عَزَلْتَهُنَّ مِنَ الْقِسْمَةِ وَتَضُمَّهَا إِلَيْكَ فَلَا بَأْسَ عَلَيْكَ فِي ذَلِكَ. كَذَلِكَ حُكْمُ الْإِرْجَاءِ، فَدَلَّ أَحَدُ الطَّرَفَيْنِ عَلَى الثَّانِي. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلا جُناحَ عَلَيْكَ) أَيْ لَا مَيْلَ، يُقَالُ: جَنَحَتِ السَّفِينَةُ أَيْ مَالَتْ إِلَى الْأَرْضِ. أَيْ لَا مَيْلَ عَلَيْكَ بِاللَّوْمِ وَالتَّوْبِيخِ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ أَدْنى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ) قَالَ قَتَادَةُ وَغَيْرُهُ: أَيْ ذَلِكَ التَّخْيِيرُ الَّذِي خَيَّرْنَاكَ فِي صُحْبَتِهِنَّ أَدْنَى إِلَى رِضَاهُنَّ إِذْ كَانَ مِنْ عِنْدِنَا، لِأَنَّهُنَّ إِذَا عَلِمْنَ أَنَّ الْفِعْلَ مِنَ اللَّهِ قَرَّتْ أَعْيُنُهُنَّ بِذَلِكَ وَرَضِينَ، لِأَنَّ الْمَرْءَ إِذَا عَلِمَ أَنَّهُ لَا حَقَّ لَهُ في شي كَانَ رَاضِيًا بِمَا أُوتِيَ مِنْهُ وَإِنْ قَلَّ. وَإِنْ عَلِمَ أَنَّ لَهُ حَقًّا لَمْ يَقْنَعْهُ مَا أُوتِيَ مِنْهُ، وَاشْتَدَّتْ غَيْرَتُهُ عَلَيْهِ وَعَظُمَ حِرْصُهُ فِيهِ. فَكَانَ مَا فَعَلَ اللَّهُ لِرَسُولِهِ مِنْ تَفْوِيضِ الْأَمْرِ إِلَيْهِ فِي أَحْوَالِ أَزْوَاجِهِ أَقْرَبَ إِلَى رِضَاهُنَّ مَعَهُ، وَإِلَى اسْتِقْرَارِ أَعْيُنِهِنَّ بِمَا يَسْمَحُ بِهِ لَهُنَّ، دُونَ أَنْ تَتَعَلَّقَ قلوبهن بأكثر منه. وقرى:" تقر أعينهن" بضم التاء ونصب الأعين." وتقر أَعْيُنُهُنَّ" عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ. وَكَانَ ﵇ مَعَ هَذَا يُشَدِّدُ عَلَى نَفْسِهِ فِي رِعَايَةِ التَّسْوِيَةِ بَيْنَهُنَّ، تَطْيِيبًا لِقُلُوبِهِنَّ- كَمَا قَدَّمْنَاهُ- وَيَقُولُ: (اللَّهُمَّ هَذِهِ قُدْرَتِي فِيمَا أَمْلِكُ فَلَا تَلُمْنِي فِيمَا تَمْلِكُ وَلَا أَمْلِكُ) يَعْنِي قَلْبَهُ، لِإِيثَارِهِ عَائِشَةَ ﵂ دُونَ أَنْ يَكُونَ يظهر ذلك في شي مِنْ فِعْلِهِ .. وَكَانَ فِي مَرَضِهِ الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ يُطَافُ بِهِ مَحْمُولًا عَلَى بُيُوتِ أَزْوَاجِهِ، إِلَى أَنِ اسْتَأْذَنَهُنَّ أَنْ يُقِيمَ فِي بَيْتِ عَائِشَةَ. قَالَتْ عَائِشَةُ: أَوَّلُ مَا اشْتَكَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي بَيْتِ مَيْمُونَةَ، فَاسْتَأْذَنَ أَزْوَاجَهُ أَنْ يُمَرَّضَ فِي بَيْتِهَا- يَعْنِي فِي بَيْتِ عَائِشَةَ- فَأُذِنَ لَهُ ... الْحَدِيثَ، خَرَّجَهُ الصَّحِيحُ. وَفِي الصَّحِيحِ أَيْضًا عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: إِنْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ليتفقد،

[nöbet] taksiminden ayırdıklarını [tekrar] yanına alırsan bunda sana bir günah/sorumluluk yoktur. Ertelemenin hükmü de böyledir; böylece iki taraftan biri diğerine delalet etmiştir. Beşinci Mesele- Yüce Allah'ın: { فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكَ } “Sana bir günah yoktur” buyruğu, [senin aleyhine] bir meyil (sapma/sorumluluk) yoktur demektir. Nitekim “جَنَحَتِ السَّفِينَةُ” (Gemi karaya meyletti/oturdu) denilir. Yani kınama ve azarlama yönünden sana bir meyil/sorumluluk yoktur. Altıncı Mesele- Yüce Allah'ın: { ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ } “Bu, onların gözlerinin aydın olmasına en yakın olandır” buyruğu hakkında Katâde ve başkaları şöyle demiştir: Yani onların birlikteliği hususunda sana tanıdığımız bu serbestlik, bizim katımızdan olduğu için onların hoşnutluğuna daha yakındır. Zira onlar bu tasarrufun Allah'tan olduğunu bildiklerinde bundan dolayı gözleri aydın olur ve razı olurlar. Çünkü insan bir şeyde hakkının bulunmadığını bilirse, az da olsa kendisine verilene razı olur. Fakat bir hakkı olduğunu bilirse, kendisine verilenle yetinmez; ona karşı kıskançlığı şiddetlenir ve hırsı büyür. Dolayısıyla Allah'ın, eşlerinin durumları konusundaki yetkiyi Resûlü'ne bırakması, onların onunla birlikteyken razı olmalarına ve kalpleri daha fazlasına bağlanmaksızın onun kendilerine sunduğu şeyle gözlerinin aydın olmasına (huzur bulmasına) daha yakındır. { تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ } ifadesi [baştaki] tâ'nın zammesi ve a'yün kelimesinin nasbı ile [تُقِرَّ أَعْيُنَهُنَّ] şeklinde ve meçhul fiil kalıbında [تُقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ] şeklinde de okunmuştur. Bununla birlikte o aleyhisselâm, kalplerini hoş tutmak için -daha önce belirttiğimiz gibi- onlar arasında eşitliği gözetme hususunda nefsine karşı çok titiz davranır ve şöyle dua ederdi: «اللَّهُمَّ هَذِهِ قُدْرَتِي فِيمَا أَمْلِكُ فَلَا تَلُمْنِي فِيمَا تَمْلِكُ وَلَا أَمْلِكُ» «Allah'ım! Bu, benim malik olduğum [gücüm dâhilindeki] konudaki taksimimdir; senin malik olduğun fakat benim malik olmadığım hususta [ise] beni kınama!» Bu sözüyle kalbini kastetmektedir; zira Âişe radıyallâhu anhâ'yı [kalben] diğerlerine tercih etmekteydi, ancak bunu hiçbir fiilinde açığa vurmazdı. Vefat ettiği hastalığında ise eşlerinin odaları arasında taşınarak dolaştırılıyordu; nihayet Âişe'nin evinde kalmak için onlardan izin istedi. Âişe dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in rahatsızlığı ilk olarak Meymûne'nin evinde başladı. Bunun üzerine onun -yani Âişe'nin- evinde bakılmak için hanımlarından izin istedi ve kendisine izin verildi... Hadisi Sahîh tahric etmiştir. Yine Sahîh'te Âişe radıyallâhu anhâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sürekli [sırayı] sorup araştırır,

يَقُولُ: (أَيْنَ أَنَا الْيَوْمَ أَيْنَ أَنَا غَدًا) اسْتِبْطَاءً لِيَوْمِ عَائِشَةَ ﵂. قَالَتْ: فَلَمَّا كَانَ يَوْمِي قَبَضَهُ اللَّهُ تَعَالَى بَيْنَ سَحْرِي وَنَحْرِي، ﷺ السَّابِعَةُ- عَلَى الرَّجُلِ أَنْ يَعْدِلَ بَيْنَ نِسَائِهِ لِكُلِ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ يَوْمًا وَلَيْلَةً، هَذَا قَوْلُ عَامَّةِ الْعُلَمَاءِ. وَذَهَبَ بَعْضُهُمْ إِلَى وُجُوبِ ذَلِكَ فِي اللَّيْلِ دُونَ النَّهَارِ. وَلَا يُسْقِطُ حَقَّ الزَّوْجَةِ مَرَضُهَا وَلَا حَيْضُهَا، وَيَلْزَمُهُ الْمُقَامُ عِنْدَهَا فِي يَوْمِهَا وَلَيْلَتِهَا. وَعَلَيْهِ أَنْ يَعْدِلَ بَيْنَهُنَّ فِي مَرَضِهِ كَمَا يَفْعَلُ فِي صِحَّتِهِ، إِلَّا أَنْ يَعْجِزَ عَنِ الْحَرَكَةِ فَيُقِيمَ حَيْثُ غَلَبَ عَلَيْهِ الْمَرَضُ، فَإِذَا صَحَّ اسْتَأْنَفَ الْقَسْمَ. وَالْإِمَاءُ وَالْحَرَائِرُ وَالْكِتَابِيَّاتُ وَالْمُسْلِمَاتُ فِي ذَلِكَ سَوَاءٌ. قَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ: لِلْحُرَّةِ لَيْلَتَانِ وَلِلْأَمَةِ لَيْلَةٌ. وَأَمَّا السَّرَارِيُّ فَلَا قَسْمَ بَيْنَهُنَّ وَبَيْنَ الْحَرَائِرِ، وَلَا حَظَّ لَهُنَّ فِيهِ. الثَّامِنَةُ- وَلَا يَجْمَعُ بَيْنَهُنَّ فِي مَنْزِلٍ وَاحِدٍ إِلَّا بِرِضَاهُنَّ، وَلَا يَدْخُلُ لِإِحْدَاهُنَّ فِي يَوْمِ الْأُخْرَى وَلَيْلَتِهَا لِغَيْرِ حَاجَةٍ. وَاخْتُلِفَ فِي دُخُولِهِ لِحَاجَةٍ وَضَرُورَةٍ، فَالْأَكْثَرُونَ عَلَى جَوَازِهِ، مَالِكٌ وَغَيْرُهُ. وَفِي كِتَابِ ابْنِ حَبِيبٍ مَنْعُهُ. وَرَوَى ابْنُ بُكَيْرٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ أَنَّ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ كَانَتْ لَهُ امْرَأَتَانِ، فَإِذَا كَانَ يَوْمُ هَذِهِ لَمْ يَشْرَبْ مِنْ بَيْتِ الْأُخْرَى الْمَاءَ. قَالَ ابْنُ بُكَيْرٍ: وَحَدَّثَنَا مَالِكٌ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ أَنَّ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ كَانَتْ لَهُ امْرَأَتَانِ مَاتَتَا فِي الطَّاعُونِ. فَأَسْهَمَ بَيْنَهُمَا أَيُّهُمَا تُدْلَى أول. التَّاسِعَةُ- قَالَ مَالِكٌ: وَيَعْدِلُ بَيْنَهُنَّ فِي النَّفَقَةِ وَالْكِسْوَةِ إِذَا كُنَّ مُعْتَدِلَاتِ الْحَالِ، (وَلَا يَلْزَمُ ذَلِكَ فِي الْمُخْتَلِفَاتِ الْمَنَاصِبَ. وَأَجَازَ مَالِكٌ أَنْ يُفَضِّلَ إِحْدَاهُمَا فِي الْكِسْوَةِ عَلَى غَيْرِ وَجْهِ الْمَيْلِ. فَأَمَّا الْحُبُّ وَالْبُغْضُ فَخَارِجَانِ عَنِ الْكَسْبِ فَلَا يَتَأَتَّى الْعَدْلُ فِيهِمَا، وَهُوَ الْمَعْنِيُّ بِقَوْلِهِ ﷺ فِي قَسْمِهِ (اللَّهُمَّ هَذَا فِعْلِي فِيمَا أَمْلِكُ فَلَا تَلُمْنِي فِيمَا تَمْلِكُ وَلَا أَمْلِكُ). أَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂. وَفِي كِتَابِ أَبِي دَاوُدَ" يَعْنِي الْقَلْبَ"، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ" [النساء: ١٢٩] وَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ". وَهَذَا هُوَ وَجْهُ تَخْصِيصِهِ بِالذِّكْرِ هُنَا، تَنْبِيهًا منه لنا على أنه يعلم

Âişe'nin radıyallâhu anhâ gününü gecikmiş bularak [sabırsızlıkla]: « أَيْنَ أَنَا الْيَوْمَ أَيْنَ أَنَا غَدًا » «Bugün neredeyim, yarın neredeyim?» buyuruyordu. [Âişe] dedi ki: “Benim günüm gelince Yüce Allah onun ruhunu ciğerim ile göğsüm arasında kabzetti.” sallallâhu aleyhi ve sellem. Yedinci Mesele- Erkek, kadınları arasında her birine bir gün ve bir gece olmak üzere adaletli davranmak zorundadır; ilim ehlinin çoğunluğunun görüşü budur. Bazıları ise bunun gündüz değil sadece geceleyin vacip olduğu görüşüne varmıştır. Kadının hasta veya hayızlı olması hakkını düşürmez; erkeğin onun gününde ve gecesinde yanında kalması gerekir. Sağlıklı iken yaptığı gibi hastalığında da aralarında adaletli davranmalıdır; ancak hareket edemeyecek durumda olursa hastalığının ağır bastığı yerde kalır, iyileştiğinde ise nöbet taksimine yeniden başlar. Cariyeler, hür kadınlar, Kitap ehli kadınlar ve Müslüman kadınlar bu hususta eşittir. Abdülmelik ise şöyle demiştir: “Hür kadına iki gece, cariyeye bir gece düşer.” Cariye statüsündeki kapatmalara (serârî) gelince; hür kadınlar ile onlar arasında nöbet taksimi yapılmaz ve onların bunda bir payı yoktur. Sekizinci Mesele- Kadınların rızası olmadıkça onları tek bir evde bir arada bulunduramaz ve bir ihtiyaç olmaksızın diğerinin gününde ve gecesinde bir diğerinin yanına giremez. Bir ihtiyaç ve zaruretten dolayı girmesi hususunda ise ihtilaf edilmiştir; Mâlik ve diğer çoğunluk buna cevaz vermiştir. İbn Habîb'in kitabında ise bu yasaklanmıştır. İbn Bükeyr'in Mâlik'ten, onun da Yahyâ b. Saîd'den rivayet ettiğine göre Muâz b. Cebel'in iki karısı vardı; birinin günü olduğunda diğerinin evinden su dahi içmezdi. İbn Bükeyr dedi ki: Mâlik bize Yahyâ b. Saîd'den rivayet etti ki: Muâz b. Cebel'in taun salgınında vefat eden iki hanımı vardı. Hangisinin [kabre] önce indirileceği hususunda aralarında kura çekti. Dokuzuncu Mesele- Mâlik dedi ki: Durumları birbirine denk olduğunda aralarında nafaka ve giyim hususunda adil davranır. Konumları farklı olanlar hakkında ise bu gerekli değildir. Mâlik, meyil kastı olmaksızın giyim hususunda birini diğerine üstün tutmasına cevaz vermiştir. Sevgi ve buğza gelince; bunlar irade dışı (kesb dışı) hususlardır, dolayısıyla bunlarda adalet sağlamak mümkün değildir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in nöbet taksimi yaparken: « اللَّهُمَّ هَذَا فِعْلِي فِيمَا أَمْلِكُ فَلَا تَلُمْنِي فِيمَا تَمْلِكُ وَلَا أَمْلِكُ » «Allahım! Bu, benim malik olduğum hususlardaki taksimimdir. Senin malik olduğun, benim ise malik olmadığım hususlarda beni kınama!» buyururken kastettiği de budur. Bunu Nesâî ve Ebû Dâvûd, Âişe radıyallâhu anhâ'dan tahric etmiştir. Ebû Dâvûd'un kitabında: “Yani kalbi [kastediyor]” açıklaması yer almaktadır. Yüce Allah'ın: { وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ } “Ne kadar hırs gösterseniz de kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz” [en-Nisâ: 129] buyruğu ile Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ } “Allah kalplerinizde olanı bilir” buyruğunda işaret edilen husus da budur. Burada özellikle kalplerde olanın zikredilmesinin sebebi, [Allah'ın] bildiğini bize haber verip uyarması içindir;

مَا فِي قُلُوبِنَا مِنْ مَيْلِ بَعْضِنَا إِلَى بَعْضِ مَنْ عِنْدَنَا مِنَ النِّسَاءِ دُونَ بَعْضٍ، وهو العالم بكل شي" لَا يَخْفى عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ" [آل عمران: ٥] " يَعْلَمُ السِّرَّ وَأَخْفى " [طه: ٧] لَكِنَّهُ سَمَحَ فِي ذَلِكَ، إِذْ لَا يَسْتَطِيعُ الْعَبْدُ أَنْ يَصْرِفَ قَلْبَهُ عَنْ ذَلِكَ الْمَيْلِ، وَإِلَى ذَلِكَ يَعُودُ قَوْلُهُ:" وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً". وَقَدْ قِيلَ فِي قَوْلِهِ:" ذلِكَ أَدْنى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ" وَهِيَ: الْعَاشِرَةُ- أَيْ ذَلِكَ أَقْرَبُ أَلَّا يَحْزَنَّ إِذَا لَمْ يَجْمَعْ إِحْدَاهُنَّ مَعَ الْأُخْرَى وَيُعَايِنَّ الْأَثَرَةَ وَالْمَيْلَ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (مَنْ كَانَتْ لَهُ امْرَأَتَانِ فَمَالَ إِلَى إِحْدَاهُمَا جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَشِقُّهُ مَائِلٌ). (وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ) تَوْكِيدٌ لِلضَّمِيرِ، أَيْ وَيَرْضَيْنَ كُلُّهُنَّ. وَأَجَازَ أَبُو حَاتِمٍ وَالزَّجَّاجُ" وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ" عَلَى التَّوْكِيدِ لِلْمُضْمَرِ الَّذِي فِي" آتَيْتَهُنَّ". وَالْفَرَّاءُ لَا يُجِيزُهُ، لِأَنَّ الْمَعْنَى لَيْسَ عَلَيْهِ، إِذْ كَانَ الْمَعْنَى وَتَرْضَى كُلُ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ، وَلَيْسَ الْمَعْنَى بِمَا أَعْطَيْتَهُنَّ كُلَّهُنَّ. النَّحَّاسُ: وَالَّذِي قَالَهُ حَسَنٌ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ) خَبَرٌ عَامٌّ، وَالْإِشَارَةُ إِلَى مَا فِي قَلْبَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ مَحَبَّةِ شَخْصٍ دُونَ شَخْصٍ. وَكَذَلِكَ يَدْخُلُ فِي الْمَعْنَى أَيْضًا الْمُؤْمِنُونَ. وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَعَثَهُ عَلَى جَيْشِ ذَاتِ السَّلَاسِلِ، فَأَتَيْتُهُ فَقُلْتُ: أَيُّ النَّاسِ أَحَبُّ إِلَيْكَ؟ فَقَالَ: (عَائِشَةُ) فَقُلْتُ: مِنَ الرِّجَالِ؟ قَالَ: (أَبُوهَا) قُلْتُ: ثُمَّ مَنْ؟ قَالَ: (عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ... ) فَعَدَّ رِجَالًا. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي الْقَلْبِ بِمَا فِيهِ كِفَايَةٌ فِي أَوَّلِ" الْبَقَرَةِ"، وَفِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ. يُرْوَى أَنَّ لُقْمَانَ الْحَكِيمَ كَانَ عَبْدًا نَجَّارًا قَالَ لَهُ سَيِّدُهُ: اذْبَحْ شَاةً وَائْتِنِي بِأَطْيَبِهَا بَضْعَتَيْنِ، فَأَتَاهُ بِاللِّسَانِ وَالْقَلْبِ. ثُمَّ أَمَرَهُ بِذَبْحِ شَاةٍ أُخْرَى فَقَالَ لَهُ: أَلْقِ أَخْبَثَهَا بَضْعَتَيْنِ، فَأَلْقَى اللِّسَانَ وَالْقَلْبَ. فَقَالَ: أَمَرْتُكَ أَنْ تَأْتِيَنِي بِأَطْيَبِهَا بَضْعَتَيْنِ فَأَتَيْتَنِي بِاللِّسَانِ وَالْقَلْبِ، وَأَمَرْتُكَ أَنْ تُلْقِيَ بِأَخْبَثِهَا بَضْعَتَيْنِ فَأَلْقَيْتَ اللِّسَانَ والقلب؟ فقال: ليس شي أَطْيَبَ مِنْهُمَا إِذَا طَابَا، وَلَا أَخْبَثَ مِنْهُمَا إذا خبثا.

...kalplerimizde bulunan, bazımızın yanındaki kadınlardan bir kısmına diğerlerinden daha fazla meyletmesini [de bilir]. O, her şeyi bilendir; { لَا يَخْفى عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ } “Ne yerde ne de gökte hiçbir şey O’na gizli kalmaz” [Âl-i İmrân: 5], { يَعْلَمُ السِّرَّ وَأَخْفى } “O, gizliyi de gizlinin gizlisini de bilir” [Tâhâ: 7]. Fakat kul, kalbini bu meyil ve sevgiden çevirmeye güç yetiremeyeceği için Allah bu hususta müsamaha göstermiştir. Yüce Allah'ın: { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğu da buna racidir (dönüktür). Yüce Allah'ın: { ذلِكَ أَدْنى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ } “Bu, onların gözlerinin aydın olması... için en uygun olanıdır” buyruğu hakkında da şöyle denilmiştir ki bu: Onuncu Mesele'dir- Yani onların birini diğeriyle bir araya getirmeyip başkasının tercih edildiğini ve meyli bizzat görmedikleri takdirde üzülmemelerine daha yakındır. Ebû Dâvûd, Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « مَنْ كَانَتْ لَهُ امْرَأَتَانِ فَمَالَ إِلَى إِحْدَاهُمَا جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَشِقُّهُ مَائِلٌ » «Kimin iki hanımı olur da bunlardan birine meylederse (adaletsizlik yaparsa), kıyamet gününde bir tarafı felçli (eğik) olarak gelir.» { وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ } “ve kendilerine verdiğin şeyden dolayı hepsinin hoşnut olmalarına [en uygun olanıdır]” buyruğunda [yer alan "küllühünne" kelimesi], zamir için tekit (pekiştirme) olup yani “ve onların hepsi razı olsunlar” demektir. Ebû Hâtim ve ez-Zeccâc, { وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ } buyruğundaki [bu kelimenin], “kendilerine verdiğin” ifadesindeki gizli zamirin tekidi olmasını da caiz görmüşlerdir. Ancak el-Ferrâ bunu caiz görmez; çünkü mana buna uygun değildir. Zira mana, “onlardan her biri razı olsun” şeklindedir; yoksa “onların hepsine verdiğin şeyden dolayı” demek değildir. en-Nehhâs: “el-Ferrâ'nın söylediği güzeldir” demiştir. On Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ } “Allah kalplerinizde olanı bilir” buyruğu genel bir haberdir. Buradaki işaret, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbinde bir kimseye diğerinden daha fazla olan sevgiyedir. Aynı şekilde müminler de bu manaya dahildir. Sahîh-i Buhârî'de Amr b. el-Âs'tan rivayet edildiğine göre, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu Zâtü's-Selâsil ordusunun başında komutan olarak göndermişti. [Amr dedi ki:] Yanına varıp: “İnsanlardan sana en sevimli olan kimdir?” diye sordum. « عَائِشَةُ » «Âişe» buyurdu. “Erkeklerden kimdir?” dedim. « أَبُوهَا » «Onun babasıdır» buyurdu. “Sonra kim?” dedim. « عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ » «Ömer b. el-Hattâb» buyurdu ve daha birtakım adamlar saydı. Kalp hakkındaki yeterli açıklama Bakara Suresi'nin başında ve bu surenin başında geçmişti. Rivayet edildiğine göre Lokmân Hakîm, marangoz bir köle idi. Efendisi ona: “Bir koyun kes ve bana onun en lezzetli ve en temiz iki parçasını getir” dedi. O da dili ile kalbini getirdi. Sonra ona başka bir koyun kesmesini emredip: “Onun en kötü iki parçasını at” dedi. Lokmân yine dili ile kalbini attı. Efendisi: “Sana en temiz iki parçasını getirmemeni emrettim, dili ve kalbi getirdin; en kötü iki parçasını atmanı emrettim, yine dili ve kalbi attın?” deyince Lokmân: “İkisi iyi ve temiz olduğu takdirde bunlardan daha temizi/iyisi yoktur; ikisi kötü ve bozuk olduğu takdirde de bunlardan daha kötüsü yoktur” dedi.

[سورة الأحزاب (٣٣): آية ٥٢]

[Ahzâb Suresi (33): Âyet 52]

لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلاَّ مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيباً (٥٢)

{ لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلاَّ مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيباً (٥٢) } “Bundan sonra artık sana başka kadınlar helal değildir; güzellikleri hoşuna gitse bile bunları başka eşlerle değiştirmek de -sağ elinin malik olduğu cariyeler müstesna- sana helal değildir. Allah her şeyi gözetleyicidir. (52)”

فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَأْوِيلِ قَوْلِهِ:" لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ" عَلَى أَقْوَالٍ سبعة: الاولى- أَنَّهَا مَنْسُوخَةٌ بِالسُّنَّةِ، وَالنَّاسِخُ لَهَا حَدِيثُ عَائِشَةَ، قَالَتْ: مَا مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى أُحِلَّ لَهُ النِّسَاءُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. الثَّانِي- أَنَّهَا مَنْسُوخَةٌ بِآيَةٍ أُخْرَى، رَوَى الطَّحَاوِيُّ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ: لَمْ يَمُتْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى أَحَلَّ اللَّهُ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ مِنَ النِّسَاءِ مَنْ شَاءَ، إِلَّا ذَاتَ مَحْرَمٍ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ ﷿:" تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ". قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَوْلَى مَا قِيلَ فِي الْآيَةِ، وَهُوَ وَقَوْلُ عَائِشَةَ وَاحِدٌ فِي النَّسْخِ. وَقَدْ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ عَائِشَةُ أَرَادَتْ أُحِلَّ لَهُ ذَلِكَ بِالْقُرْآنِ. وَهُوَ مَعَ هَذَا قَوْلُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ وَالضَّحَّاكِ. وَقَدْ عَارَضَ بَعْضُ فُقَهَاءِ الْكُوفِيِّينَ فَقَالَ: مُحَالٌ أَنْ تَنْسِخَ هَذِهِ الْآيَةُ يَعْنِي" تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ"" لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ" وَهِيَ قَبْلَهَا فِي الْمُصْحَفِ الَّذِي أَجْمَعَ عَلَيْهِ الْمُسْلِمُونَ. وَرَجَّحَ قَوْلَ مَنْ قَالَ نُسِخَتْ بِالسُّنَّةِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذِهِ الْمُعَاوَضَةُ لَا تَلْزَمُ وَقَائِلُهَا غَالِطٌ، لِأَنَّ الْقُرْآنَ بِمَنْزِلَةِ سُورَةٍ وَاحِدَةٍ، كَمَا صَحَّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنْزَلَ اللَّهُ الْقُرْآنَ جُمْلَةً وَاحِدَةً إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا في شهر رمضان. ومبين لَكَ أَنَّ اعْتِرَاضَ هَذَا [الْمُعْتَرِضَ] لَا يَلْزَمُ [أَنَّ] قَوْلَهُ ﷿:" وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ" [البقرة: ٢٤٠] مَنْسُوخَةٌ عَلَى قَوْلِ أَهْلِ التَّأْوِيلِ- لَا نَعْلَمُ بينهم

Bu ayette yedi mesele vardır: Birincisi: İlim ehli, { لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ } “Bundan sonra artık sana başka kadınlar helal değildir” ayetinin tevilinde yedi farklı görüş belirtmişlerdir: Birincisi: Ayetin sünnet ile neshedilmiş (hükmünün kaldırılmış) olduğudur. Onu nesheden de Âişe'nin: « مَا مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى أُحِلَّ لَهُ النِّسَاءُ » «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kadınlar kendisine helal kılınmadan vefat etmedi» şeklindeki hadisidir. Bu [hadis] daha önce geçmişti. İkincisi: Ayetin başka bir ayetle neshedilmiş olduğudur. et-Tahâvî, Ümmü Seleme'den şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah kendisine mahrem olanlar müstesna kadınlardan dilediğiyle evlenmesini helal kılmadıkça vefat etmedi.» Bu da Allah Azze ve Celle'nin: { تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ } “Onlardan dilediğini geriye bırakır, dilediğini de yanına alırsın” buyruğudur. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Allah en doğrusunu bilir ya bu, ayet hakkında söylenmiş sözlerin en evlâ olanıdır. Bu görüş ile Âişe'nin sözü nesih konusunda birdir (aynı kapıya çıkar). Âişe'nin, bunun ona Kur'an ile helal kılındığını kastetmiş olması da caizdir (mümkündür). Bununla beraber bu, Ali b. Ebî Tâlib, İbn Abbâs, Ali b. el-Hüseyn ve ed-Dahhâk'ın da görüşüdür." Kûfeli fakihlerden biri buna itiraz ederek şöyle demiştir: "Bu ayetin, yani { تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ } [ayetinin], Müslümanların üzerinde icmâ ettiği mushafta kendisinden önce yer alan { لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ } [ayetini] neshetmesi imkânsızdır." Ve ayetin sünnet ile neshedildiğini söyleyenlerin görüşünü tercih etmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Bu itiraz bağlayıcı değildir ve bunu söyleyen yanılmıştır; zira Kur'an tek bir sure gibidir. Nitekim İbn Abbâs'tan sahih olarak rivayet edildiğine göre: 'Allah Teâlâ Kur'an'ı ramazan ayında dünya semasına bir defada toptan indirmiştir.' Bu [itiraz edenin] itirazının geçersiz olduğunu sana açıklayan husus şudur: Allah Azze ve Celle'nin: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ } “İçinizden ölüp de geriye eşler bırakanlar, eşlerinin bir yıla kadar evlerinden çıkarılmaksızın geçimlerinin sağlanmasını vasiyet etsinler” [Bakara: 240] buyruğu, tefsir ehlinin görüşüne göre -aralarında [hiçbir ihtilaf] bilmediğimiz üzere-

خِلَافًا- بِالْآيَةِ الَّتِي قَبْلَهَا" وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً" [البقرة: ٢٣٤]: الثَّالِثُ- أَنَّهُ ﷺ حُظِرَ عَلَيْهِ أَنْ يَتَزَوَّجَ عَلَى نِسَائِهِ، لِأَنَّهُنَّ اخْتَرْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ، هَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ وَابْنِ سِيرِينَ وَأَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بن الحارث ابن هِشَامٍ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا الْقَوْلُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَكَذَا ثُمَّ نُسِخَ. الرَّابِعُ- أَنَّهُ لَمَّا حُرِّمَ عَلَيْهِنَّ أَنْ يَتَزَوَّجْنَ بَعْدَهُ حُرِّمَ عَلَيْهِ أَنْ يَتَزَوَّجَ غَيْرَهُنَّ، قَالَهُ أَبُو أُمَامَةَ بْنُ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ. الْخَامِسُ-" لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ" أَيْ مِنْ بَعْدِ الْأَصْنَافِ الَّتِي سُمِّيَتْ، قَالَهُ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ وَعِكْرِمَةُ وَأَبُو رَزِينٍ، وَهُوَ اخْتِيَارُ مُحَمَّدِ بْنِ جَرِيرٍ. وَمَنْ قَالَ إِنَّ الْإِبَاحَةَ كَانَتْ لَهُ مُطْلَقَةً قَالَ هُنَا:" لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ" مَعْنَاهُ لَا تَحِلُّ لَكَ الْيَهُودِيَّاتُ وَلَا النَّصْرَانِيَّاتُ. وَهَذَا تَأْوِيلٌ فِيهِ بُعْدٌ. وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَعِكْرِمَةَ أَيْضًا. وَهُوَ الْقَوْلُ السَّادِسُ. قَالَ مُجَاهِدٌ: لِئَلَّا تَكُونَ كَافِرَةٌ أُمًّا لِلْمُؤْمِنِينَ. وَهَذَا الْقَوْلُ يَبْعُدُ، لِأَنَّهُ يُقَدِّرُهُ: مِنْ بَعْدِ الْمُسْلِمَاتِ، وَلَمْ يَجْرِ لِلْمُسْلِمَاتِ ذِكْرٌ. وَكَذَلِكَ قُدِّرَ" وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ" أَيْ وَلَا أَنْ تُطَلِّقَ مُسْلِمَةً لِتَسْتَبْدِلَ بِهَا كِتَابِيَّةً. السَّابِعُ- أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ لَهُ حَلَالٌ أَنْ يَتَزَوَّجَ مَنْ شَاءَ ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ. قَالَ: وَكَذَلِكَ كَانَتِ الْأَنْبِيَاءُ قَبْلَهُ ﷺ قَالَهُ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ) قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: هَذَا شي كَانَتِ الْعَرَبُ تَفْعَلُهُ، يَقُولُ أَحَدُهُمْ: خُذْ زَوْجَتِي وَأَعْطِنِي زَوْجَتَكَ، رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: كَانَ الْبَدَلُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ لِلرَّجُلِ: انْزِلْ لِي عَنِ امْرَأَتِكَ وَأَنْزِلُ لَكَ عَنِ امْرَأَتِي وَأَزِيدُكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿" وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ" قَالَ: فَدَخَلَ عُيَيْنَةُ بْنُ حِصْنٍ الْفَزَارِيُّ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وعنده

[...-den] farklı olarak, kendisinden önceki { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً } “İçinizden vefat edip geride eşler bırakanların hanımları kendi kendilerine dört ay on gün beklerler” [el-Bakara: 234] ayetiyle [neshedildiğidir]. Üçüncüsü- Eşleri Allah'ı, Resûlü'nü ve ahiret yurdunu tercih ettikleri için onun sallallâhu aleyhi ve sellem onların üzerine evlenmesinin yasaklandığıdır. Bu, el-Hasan, İbn Sîrîn ve Ebû Bekr b. Abdirrahmân b. el-Hâris b. Hişâm'ın görüşüdür. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu görüşün başlangıçta böyle olup sonra neshedilmiş olması muhtemeldir. Dördüncüsü- Kadınlara kendisinden sonra başkasıyla evlenmeleri haram kılınınca, ona da onların dışında başkasıyla evlenmek haram kılınmıştır. Bunu Ebû Ümâme b. Sehl b. Huneyf söylemiştir. Beşincisi- { لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ } “Bundan sonra artık sana başka kadınlar helal değildir” [ifadesi], adı geçen bu sınıflardan sonra demektir. Bunu Übey b. Ka'b, İkrime ve Ebû Rezîn söylemiş olup, Muhammed b. Cerîr['in] tercihi de budur. Mübah kılınmanın mutlak olduğunu söyleyenler ise burada: “لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ” ifadesinin anlamı; sana Yahudi ve Hristiyan kadınlar helal değildir, demişlerdir. Ancak bu, uzak bir tevildir. Bu görüş Mücâhid, Saîd b. Cübeyr ve yine İkrime'den de rivayet edilmiştir. Bu da altıncı görüştür. Mücâhid: "Kâfir bir kadın müminlerin annesi olmasın diye [böyle hükmedilmiştir]" demiştir. Fakat bu görüş uzaktır; çünkü bu görüş ayeti 'müslüman kadınlardan sonra' şeklinde takdir etmektedir, oysa müslüman kadınlardan [burada] söz edilmemiştir. Aynı şekilde { وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ } “onları başka eşlerle değiştirmek de [helal değildir]” ifadesi de, 'kitâbî bir kadınla değiştirmek üzere Müslüman bir kadını boşaman [helal değildir]' şeklinde takdir edilmiştir. Yedincisi- Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e dilediği kadınla evlenmek helal idi, sonra bu neshedildi. Dedi ki: Ondan önceki peygamberler de sallallâhu aleyhi ve sellem böyleydi. Bunu Muhammed b. Ka'b el-Kurazî söylemiştir. İkinci Mesele- Yüce Allah'ın: { وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ } “Onları başka eşlerle değiştirmek de [helal değildir]” buyruğudur. İbn Zeyd şöyle demiştir: Bu, Arapların yapmakta olduğu bir şeydi. Onlardan biri: "Sen benim eşimi al, ben de senin eşini alayım" derdi. ed-Dârekutnî, Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Câhiliye döneminde tebeddül (eşleri değiş tokuş etmek), kişinin diğer adama: "Eşinden benim lehime vazgeç, ben de eşimden senin lehine vazgeçeyim, üstelik sana fazlalık da vereyim" demesiydi. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: { وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ } “Güzellikleri hoşuna gitse bile bunları başka eşlerle değiştirmek de [sana helal değildir]” [ayetini] indirdi. Dedi ki: Uyeyne b. Hısn el-Fezârî, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girdi; yanında da

عَائِشَةُ، فَدَخَلَ بِغَيْرِ إِذْنٍ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (يَا عُيَيْنَةُ فَأَيْنَ الِاسْتِئْذَانُ)؟ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا اسْتَأْذَنْتُ عَلَى رَجُلٍ مِنْ مُضَرٍ مُنْذُ أَدْرَكْتُ. قَالَ: مَنْ هَذِهِ الْحُمَيْرَاءُ إِلَى جَنْبِكَ؟ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (هَذِهِ عَائِشَةُ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ) قَالَ: أَفَلَا أَنْزِلُ لَكَ عَنْ أَحْسَنِ الْخَلْقِ. فَقَالَ: (يَا عُيَيْنَةُ، إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَرَّمَ ذَلِكَ). قَالَ فَلَمَّا خَرَجَ قَالَتْ عَائِشَةُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَنْ هَذَا؟ قَالَ: (أَحْمَقُ مُطَاعٌ وَإِنَّهُ عَلَى مَا تَرَيْنَ لَسَيِّدُ قَوْمِهِ). وَقَدْ أَنْكَرَ الطَّبَرِيُّ وَالنَّحَّاسُ وَغَيْرُهُمَا مَا حَكَاهُ ابْنُ زَيْدٍ عَنِ الْعَرَبِ، مِنْ أَنَّهَا كَانَتْ تُبَادِلُ بِأَزْوَاجِهَا. قَالَ الطَّبَرِيُّ: وَمَا فَعَلَتِ الْعَرَبُ قَطُّ هَذَا. وَمَا رُوِيَ مِنْ حَدِيثِ عُيَيْنَةَ بْنِ حِصْنٍ مِنْ أَنَّهُ دُخِلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَعِنْدَهُ عَائِشَةُ ... الْحَدِيثَ، فَلَيْسَ بِتَبْدِيلٍ، وَلَا أَرَادَ ذَلِكَ، وَإِنَّمَا احْتَقَرَ عَائِشَةَ لِأَنَّهَا كَانَتْ صَبِيَّةً فَقَالَ هَذَا الْقَوْلَ. قُلْتُ: وَمَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ حَدِيثِ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مِنْ أَنَّ الْبَدَلَ كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَدُلُّ عَلَى خِلَافِ مَا أُنْكِرَ مِنْ ذَلِكَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَالَ الْمُبَرِّدُ: وقرى" لَا يَحِلُّ" بِالْيَاءِ وَالتَّاءِ. فَمَنْ قَرَأَ بِالتَّاءِ فَعَلَى مَعْنَى جَمَاعَةِ النِّسَاءِ، وَبِالْيَاءِ مِنْ تَحْتٍ عَلَى مَعْنَى جَمِيعِ النِّسَاءِ. وَزَعَمَ الْفَرَّاءُ قَالَ: اجْتَمَعَتِ الْقُرَّاءُ عَلَى أَنَّ الْقِرَاءَةَ بِالْيَاءِ، وَهَذَا غَلَطٌ، وَكَيْفَ يُقَالُ: اجْتَمَعَتِ الْقُرَّاءُ وَقَدْ قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو بِالتَّاءِ بِلَا اخْتِلَافٍ عَنْهُ! الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَ ذَلِكَ بِسَبَبِ أَسْمَاءَ بِنْتِ عُمَيْسٍ، أَعْجَبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حِينَ مَاتَ عَنْهَا جَعْفَرُ بْنُ أَبِي طَالِبٍ، حُسْنُهَا، فَأَرَادَ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ، وَهَذَا حَدِيثٌ ضَعِيفٌ قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. الرَّابِعَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ أَنْ يَنْظُرَ الرَّجُلُ إِلَى مَنْ يُرِيدُ زَوَاجَهَا. وَقَدْ أَرَادَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ زَوَاجَ امْرَأَةٍ، فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: (انْظُرْ إِلَيْهَا فإنه أجدر أن يودم بَيْنَكُمَا). وَقَالَ ﵇ لِآخَرَ: (انْظُرْ إِلَيْهَا فَإِنَّ فِي أَعْيُنِ الْأَنْصَارِ شَيْئًا) أَخْرَجَهُ الصَّحِيحُ. قَالَ الْحُمَيْدِيُّ وَأَبُو الْفَرَجِ الْجَوْزِيُّ. يَعْنِي صَفْرَاءَ أو زرقاء. وقيل رمصاء.

[Âişe'nin yanında idi], izin almadan içeri girdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Ey Uyeyne! İzin istemek nerede kaldı?» buyurdu. O da: "Ey Allah'ın Resûlü! Aklım erdiğinden beri Mudar kabilesinden hiçbir erkeğin yanına izin isteyerek girmedim" dedi ve "Yanındaki bu Hümeyrâ (kırmızımsı beyaz tenli kadın) kimdir?" diye sordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bu, Müminlerin Annesi Âişe'dir» buyurdu. Uyeyne: "Sana [eşim olan] mahlukatın en güzelinden feragat edip [onu sana] bırakayım mı?" deyince, [Resûlullah]: «Ey Uyeyne! Allah bunu kesinlikle haram kılmıştır» buyurdu. [Uyeyne] dışarı çıkınca Âişe: "Ey Allah'ın Resûlü, bu kimdir?" diye sordu. [Resûlullah]: «[Sözü] dinlenen bir ahmaktır; o, gördüğün gibi olmasına rağmen kavminin efendisidir» buyurdu. Taberî, Nehhas ve diğerleri İbn Zeyd'in Araplar hakkında naklettiği, onların eşlerini birbiriyle takas ettikleri rivayetini kabul etmemişlerdir. Taberî şöyle demiştir: "Araplar bunu asla yapmamıştır. Uyeyne b. Hısn'ın, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna -yanında Âişe varken- girdiği... rivayet edilen hadis ise bir takas değildir ve [Uyeyne] bunu kastetmemiştir; o yalnızca Âişe küçük yaşta bir kız çocuğu olduğu için onu küçümsemiş ve bu sözü söylemiştir." Ben derim ki: Zeyd b. Eslem'in, Atâ b. Yesâr'dan, onun da Ebû Hureyre'den rivayet ettiği ve Câhiliye döneminde takasın var olduğunu belirten hadis, inkâr edilen bu görüşün aksine delalet etmektedir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. el-Müberred der ki: «لَا يَحِلُّ» (lâ yahıllü) ibaresi hem ye (ي) hem de te (ت) ile okunmuştur. Te ile okuyan "kadınlar topluluğu" (cemâatü'n-nisâ) manasına, noktalı ye ile okuyan ise "kadınların tamamı" (cemîu'n-nisâ) manasına göre okumuştur. Ferrâ ise: "Kurrâ (kıraat imamları), kıraatin ye ile olduğu hususunda icmâ etmiştir" iddiasında bulunmuştur. Bu bir yanılgıdır; Ebû Amr hiçbir ihtilaf olmaksızın te ile okumuşken nasıl "Kurrâ icmâ etmiştir" denebilir ki?! Üçüncü Mesele- Yüce Allah'ın: { وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ } “Güzellikleri hoşuna gitse bile” buyruğudur. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Bu ayet Esmâ bint Umeys sebebiyle inmiştir. Ca‘fer b. Ebî Tâlib vefat ettiğinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun güzelliğini beğenmiş ve kendisiyle evlenmek istemişti; bunun üzerine bu ayet indi." İbnü'l-Arabî bunun zayıf bir rivayet olduğunu belirtmiştir. Dördüncü Mesele- Bu ayette, erkeğin evlenmek istediği kadına bakmasının caiz olduğuna delil vardır. Muğîre b. Şu‘be bir kadınla evlenmek istemişti; bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Ona bak; zira bu, aranızda [sevgi ve ülfetin] devam etmesi için daha uygundur» buyurdu. [Peygamber] aleyhisselâm başka bir kimseye de: «Ona bak; zira Ensar'ın gözlerinde bir şey vardır» buyurmuştur (Bunu es-Sahîh rivayet etmiştir). Humeydî ve Ebü'l-Ferec İbnü'l-Cevzî şöyle demiştir: "Yani [gözleri] sarımtırak veya gök (mavi) renklidir. Gözü çapaklıdır da denilmiştir."

الْخَامِسَةُ- الْأَمْرُ بِالنَّظَرِ إِلَى الْمَخْطُوبَةِ إِنَّمَا هُوَ عَلَى جِهَةِ الْإِرْشَادِ إِلَى الْمَصْلَحَةِ، فَإِنَّهُ إِذَا نَظَرَ إِلَيْهَا فَلَعَلَّهُ يَرَى مِنْهَا مَا يُرَغِّبُهُ فِي نِكَاحِهَا. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ عَلَى جِهَةِ الْإِرْشَادِ مَا ذَكَرَهُ أَبُو دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (إِذَا خَطَبَ أَحَدُكُمُ الْمَرْأَةَ فَإِنِ اسْتَطَاعَ أَنْ يَنْظُرَ مِنْهَا إِلَى مَا يَدْعُوهُ إِلَى نِكَاحِهَا فَلْيَفْعَلْ). فَقَوْلُهُ: (فَإِنِ اسْتَطَاعَ فَلْيَفْعَلْ) لَا يُقَالُ مِثْلُهُ فِي الْوَاجِبِ. وَبِهَذَا قَالَ جُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَالْكُوفِيُّونَ وَغَيْرُهُمْ وَأَهْلُ الظَّاهِرِ. وَقَدْ كَرِهَ ذَلِكَ قَوْمٌ لَا مُبَالَاةَ بِقَوْلِهِمْ، لِلْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ". وَقَالَ سَهْلُ بْنُ أَبِي حَثْمَةَ: رَأَيْتُ مُحَمَّدَ بْنَ مَسْلَمَةَ يُطَارِدُ ثُبَيْتَةَ بِنْتَ الضَّحَّاكِ عَلَى إِجَّارٍ مِنْ أَجَاجِيرِ الْمَدِينَةِ فَقُلْتُ لَهُ: أَتَفْعَلُ هَذَا؟ فَقَالَ نَعَمْ! قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (إِذَا أَلْقَى اللَّهُ فِي قَلْبِ أَحَدِكُمْ خِطْبَةَ امْرَأَةٍ فَلَا بَأْسَ أَنْ يَنْظُرَ إِلَيْهَا). الْإِجَّارُ: السَّطْحُ، بِلُغَةِ أَهْلِ الشَّامِ وَالْحِجَازِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَجَمْعُ الْإِجَّارِ أَجَاجِيرُ وَأَجَاجِرَةٌ. السَّادِسَةُ- اخْتُلِفَ فِيمَا يَجُوزُ أَنْ يَنْظُرَ مِنْهَا، فَقَالَ مَالِكٌ: يَنْظُرُ إِلَى وَجْهِهَا وَكَفَّيْهَا، وَلَا يَنْظُرُ إِلَّا بِإِذْنِهَا. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ: بِإِذْنِهَا وَبِغَيْرِ إِذْنِهَا إِذَا كَانَتْ مُسْتَتِرَةً. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: يَنْظُرُ إِلَيْهَا وَيَجْتَهِدُ وَيَنْظُرُ مَوَاضِعَ اللَّحْمِ مِنْهَا. قَالَ دَاوُدُ: يَنْظُرُ إِلَى سَائِرِ جَسَدِهَا، تَمَسُّكًا بِظَاهِرِ اللَّفْظِ. وَأُصُولُ الشَّرِيعَةِ تَرُدُّ عَلَيْهِ فِي تَحْرِيمِ الِاطِّلَاعِ عَلَى الْعَوْرَةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ) اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي إِحْلَالِ الْأَمَةِ الْكَافِرَةِ لِلنَّبِيِّ ﷺ عَلَى قو لين: تحل لعموم قوله:" إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ"، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَعَطَاءٌ وَالْحَكَمُ. قَالُوا: قَوْلُهُ تَعَالَى" لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ" أَيْ لَا تَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ غَيْرِ الْمُسْلِمَاتِ، فَأَمَّا الْيَهُودِيَّاتُ وَالنَّصْرَانِيَّاتُ وَالْمُشْرِكَاتُ فَحَرَامٌ عَلَيْكَ، أَيْ لَا يَحِلُّ لَكَ أَنْ تَتَزَوَّجَ كَافِرَةً فَتَكُونُ أُمًّا لِلْمُؤْمِنِينَ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهَا، إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ، فَإِنَّ لَهُ أَنْ يَتَسَرَّى بِهَا. الْقَوْلُ الثَّانِي- لَا تَحِلُّ، تَنْزِيهًا لِقَدْرِهِ عَنْ مُبَاشَرَةِ الْكَافِرَةِ، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ" [الممتحنة: ١٠] فكيف به ﷺ.

Beşinci [Mesele]- Evlenilmek istenen kadına bakma emri, sırf maslahata irşad (yol gösterme) kabilindendir. Zira ona baktığında, kendisinde onunla evlenmeye teşvik edecek bir şey görmesi umulur. Bu emrin irşad kabilinden olduğuna delalet eden hususlardan biri de Ebû Dâvûd'un Câbir'den rivayet ettiği, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu hadistir: «إِذَا خَطَبَ أَحَدُكُمُ الْمَرْأَةَ فَإِنِ اسْتَطَاعَ أَنْ يَنْظُرَ مِنْهَا إِلَى مَا يَدْعُوهُ إِلَى نِكَاحِهَا فَلْيَفْعَلْ» «Biriniz bir kadınla evlenmek istediğinde, onu evliliğe teşvik edecek [niteliklerine] bakmaya gücü yeterse bunu yapsın.» Onun: "Gücü yeterse bunu yapsın" buyruğu, vacip olan hususlarda söylenmez. Mâlik, Şâfiî, Kûfeliler ve diğerleri ile Ehl-i Zâhir dahil fakihlerin cumhuru bu görüştedir. Sahih hadisler ve Yüce Allah'ın: { وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ } “Güzellikleri hoşuna gitse bile” buyruğu sebebiyle, bunu mekruh gören bir topluluğun sözüne itibar edilmez. Sehl b. Ebî Hasme şöyle demiştir: Muhammed b. Mesleme'yi Medine damlarından bir dam üzerinde Subeyte binti'd-Dahhâk'ı gözetlerken gördüm ve ona: "Bunu yapıyor musun?" dedim. O da: "Evet! Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: «إِذَا أَلْقَى اللَّهُ فِي قَلْبِ أَحَدِكُمْ خِطْبَةَ امْرَأَةٍ فَلَا بَأْسَ أَنْ يَنْظُرَ إِلَيْهَا» «Allah birinizin kalbine bir kadınla evlenme isteği düşürdüğünde, ona bakmasında bir beis yoktur» buyurdu" dedi. el-İccâr (الْإِجَّار): Şam ve Hicaz ehlinin lügatinde dam/çatı (es-sath) demektir. Ebû Ubeyd: "İccâr kelimesinin çoğulu ecâcîr (أَجَاجِيرُ) ve ecâcire (أَجَاجِرَةٌ) şeklinde gelir" demiştir. Altıncı [Mesele]- Kadının nerelerine bakmanın caiz olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Mâlik: "Yüzüne ve iki eline bakar, ancak onun izni olmadan bakamaz" demiştir. Şâfiî ve Ahmed: "Örtülü olduğu takdirde izniyle de izinsiz de bakabilir" demişlerdir. el-Evzâî: "Ona bakar, [incelemeye] gayret eder ve etli yerlerine (beden yapısına) bakar" demiştir. Dâvûd [ez-Zâhirî] ise lafzın zahirine tutunarak: "Bedeninin tamamına bakar" demiştir. Oysa şeriatın temel kuralları (usûlü), avret yerine bakmanın haramlığı hususunda onun bu görüşünü reddeder. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Yedinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ } “Sağ elinin malik oldukları müstesna” buyruğudur. Âlimler, kâfir cariyenin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e helal olup olmadığı hususunda iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: { إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ } “Sağ elinin malik oldukları müstesna” buyruğunun umumiyeti gereğince helaldir. Bunu Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Atâ ve el-Hakem söylemiştir. Onlar şöyle demişlerdir: Yüce Allah'ın: { لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ } “Bundan sonra sana kadınlar helal değildir” buyruğu, yani "müslüman olmayan kadınlar sana helal değildir; Yahudi, Hristiyan ve müşrik kadınlara gelince onlar sana haramdır. Yani güzelliği hoşuna gitse dahi kâfir bir kadınla evlenip onun müminlerin annesi olması sana helal değildir. Ancak sağ elinin malik oldukları müstesnadır; zira onun cariye edinerek cinsî münasebette bulunması helaldir" demektir. İkinci görüş: Kâfir bir kadınla cinsî temasta bulunmaktan O'nun kadrini tenzih etmek amacıyla helal değildir. Nitekim Yüce Allah: { وَلا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ } “Kâfir kadınların nikâh bağlarını tutmayın” [Mümtehine: 10] buyurmuştur. Durum böyleyken O sallallâhu aleyhi ve sellem için nasıl [caiz] olabilir!

وَ" مَا" فِي قَوْلِهِ:" إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ" فِي مَوْضِعِ رَفْعِ بَدَلٍ مِنَ" النِّسَاءِ". وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى اسْتِثْنَاءٍ، وَفِيهِ ضَعْفٌ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَصْدَرِيَّةً، والتقدير: إلا ملك يمينك، وملك بِمَعْنَى مَمْلُوكٍ، وَهُوَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ لِأَنَّهُ استثناء من غير الجنس الأول.

Âyetteki “إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ” ifadesinde geçen “مَا” (mâ), “النِّسَاءِ” (en-nisâ) kelimesinden bedel olarak ref konumundadır. İstisna olarak nasb konumunda olması da caizdir ancak bunda bir zayıflık vardır. Masdariyye olması da caizdir; takdiri: 'illâ milke yemînik' (ancak sağ elinin mülkiyeti müstesna) şeklindedir ve mülk kelimesi memlûk (mülk edinilen) anlamındadır. Birinci cinsin dışından bir istisna (istisnâ-i munkatı) olduğu için de nasb konumundadır.

[سورة الأحزاب (٣٣): آية ٥٣]

[Ahzâb Suresi (33): Âyet 53]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلاَّ أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذلِكُمْ كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذلِكُمْ كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً (٥٣)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلاَّ أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذلِكُمْ كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذلِكُمْ كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً } “Ey iman edenler! Bir yemeğe çağrılmaksızın ve vaktine bakıp gözetmeksizin Peygamber'in evlerine girmeyin. Fakat çağrıldığınız vakit girin; yemeği yiyince de lafa dalmadan hemen dağılın. Çünkü bu durum Peygamber'i incitiyor, o da sizden çekiniyordu. Oysa Allah haktan çekinmez. Bir de onlardan bir şey istediğiniz zaman perde arkasından isteyin. Bu, hem sizin kalpleriniz hem de onların kalpleri için daha temizdir. Allah'ın Resûlü'nü incitmeniz ve kendisinden sonra onun eşlerini nikâhlamanız asla caiz olamaz. Çünkü bu, Allah katında çok büyük bir günahtır.” (53)

فِيهِ سِتَّ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ) " أَنْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى مَعْنَى: إِلَّا بِأَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ، وَيَكُونُ الِاسْتِثْنَاءُ لَيْسَ مِنَ الأول. (إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ) نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، أَيْ لَا تَدْخُلُوا فِي هَذِهِ الْحَالِ. وَلَا يَجُوزُ فِي" غَيْرَ" الْخَفْضِ عَلَى النَّعْتِ لِلطَّعَامِ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ نَعْتًا لَمْ يَكُنْ بُدٌّ مِنْ إِظْهَارِ الْفَاعِلِينَ، وَكَانَ يَقُولُ: غَيْرُ نَاظِرِينَ إِنَاهُ أَنْتُمْ. وَنَظِيرُ هَذَا مِنَ النَّحْوِ: هَذَا رَجُلٌ مَعَ رَجُلٍ مُلَازِمٌ لَهُ، وَإِنْ شِئْتَ قُلْتَ: هَذَا رَجُلٌ مَعَ رَجُلٍ مُلَازِمٍ لَهُ هُوَ. وَهَذِهِ الْآيَةُ تَضَمَّنَتْ قِصَّتَيْنِ: إِحْدَاهُمَا- الْأَدَبُ فِي أَمْرِ الطَّعَامِ وَالْجُلُوسِ. وَالثَّانِيَةُ- أَمْرُ الْحِجَابِ. وَقَالَ حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ: هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي الثُّقَلَاءِ. فَأَمَّا الْقِصَّةُ الاولى فالجمهور

Bu ayette on altı mesele vardır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: (Size izin verilmedikçe Peygamber'in evlerine girmeyin) buyruğundaki "أَنْ" (en) edatı, 'ancak size izin verilmesi suretiyle' manasında nasb konumundadır ve bu istisna birinciden değildir. (vaktine bakıp gözetmeksizin bir yemeğe) ifadesi hâl olarak nasb edilmiştir; yani bu hâldeyken girmeyiniz demektir. “غَيْرَ” (ğayra) kelimesinin “الطَّعَامِ” (et-taâm) kelimesine sıfat kılınarak cer (kesreli) okunması caiz değildir; çünkü sıfat olsaydı faillerin zamirini açıkça zikretmek zorunlu olur ve: 'vaktine bakıp gözetmeyen sizler olarak' denilirdi. Nahiv ilminde bunun benzeri: 'Bu adam, yanında ona yapışık olan bir adam bulunan kimsedir' sözüdür; dilersen 'o yapışık olan' şeklinde zamiri açıkça getirirsin. Bu ayet iki kıssayı içermektedir: Birincisi, yemek ve oturmada edep. İkincisi ise hicab (örtünme) emridir. Hammâd b. Zeyd: Bu ayet yüzsüz/anlayışsız davrananlar hakkında inmiştir, demiştir. Birinci kıssaya gelince, müfessirlerin cumhuru

مِنَ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ: سَبَبَهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمَّا تَزَوَّجَ زَيْنَبَ بِنْتَ جَحْشٍ امْرَأَةَ زَيْدٍ أَوْلَمَ عَلَيْهَا، فَدَعَا النَّاسَ، فَلَمَّا طَعِمُوا جَلَسَ طَوَائِفُ مِنْهُمْ يَتَحَدَّثُونَ فِي بَيْتُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَزَوْجَتُهُ مُوَلِّيَةً وَجْهَهَا إِلَى الْحَائِطِ، فَثَقُلُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. قَالَ أَنَسٌ: فَمَا أَدْرِي أَأَنَا أَخْبَرْتُ النَّبِيَّ ﷺ أَنَّ الْقَوْمَ قَدْ خَرَجُوا أَوْ أَخْبَرَنِي. قَالَ: فَانْطَلَقَ حَتَّى دَخَلَ الْبَيْتَ، فَذَهَبْتُ أَدْخُلُ مَعَهُ فَأَلْقَى السِّتْرَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ وَنَزَلَ الْحِجَابُ. قَالَ: وَوُعِظَ الْقَوْمُ بِمَا وُعِظُوا بِهِ، وَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ"- إِلَى قَوْلِهِ-" إِنَّ ذلِكُمْ كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً" أَخْرَجَهُ الصَّحِيحُ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَمُقَاتِلٌ فِي كِتَابِ الثَّعْلَبِيِّ: إِنَّ هَذَا السَّبَبَ جَرَى فِي بَيْتِ أُمِّ سَلَمَةَ. وَالْأَوَّلُ الصَّحِيحُ، كَمَا رَوَاهُ الصَّحِيحُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ فِي نَاسٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ كَانُوا يَتَحَيَّنُونَ طَعَامَ النَّبِيِّ ﷺ فَيَدْخُلُونَ قَبْلَ أَنْ يُدْرِكَ الطَّعَامَ، فَيَقْعُدُونَ إِلَى أَنْ يُدْرِكَ، ثُمَّ يَأْكُلُونَ وَلَا يَخْرُجُونَ. وَقَالَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي حَكِيمٍ: وَهَذَا أَدَبٌ أَدَّبَ اللَّهُ بِهِ الثُّقَلَاءَ. وَقَالَ ابْنُ أَبِي عَائِشَةَ فِي كِتَابِ الثَّعْلَبِيِّ: حَسْبُكَ مِنَ الثُّقَلَاءِ أَنَّ الشَّرْعَ لَمْ يَحْتَمِلْهُمْ. وَأَمَّا قِصَّةُ الْحِجَابِ فَقَالَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ وَجَمَاعَةٌ: سَبَبُهَا أَمْرُ الْقُعُودِ فِي بَيْتِ زَيْنَبَ، الْقِصَّةُ الْمَذْكُورَةُ آنِفًا. وَقَالَتْ عَائِشَةُ ﵂ وَجَمَاعَةٌ: سَبَبُهَا أَنَّ عُمَرَ قَالَ قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ نِسَاءَكَ يَدْخُلُ عَلَيْهِنَّ الْبَرُّ وَالْفَاجِرُ، فَلَوْ أَمَرْتَهُنَّ أَنْ يَحْتَجِبْنَ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَرَوَى الصَّحِيحُ عَنِ ابْنُ عُمَرَ قَالَ: قَالَ عُمَرُ وَافَقْتُ رَبِّي فِي ثَلَاثٍ: فِي مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ، وَفِي الْحِجَابِ، وَفِي أُسَارَى بَدْرٍ. هَذَا أَصَحُّ مَا قِيلَ فِي أَمْرِ الْحِجَابِ، وَمَا عَدَا هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ مِنَ الْأَقْوَالِ وَالرِّوَايَاتِ فواهية، لا يقوم شي مِنْهَا عَلَى سَاقٍ، وَأَضْعَفُهَا مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: أَنَّ عُمَرَ أَمَرَ نِسَاءَ النَّبِيِّ ﷺ بِالْحِجَابِ، فَقَالَتْ زَيْنَبُ بنت جحش: يا ابن الْخَطَّابِ، إِنَّكَ تَغَارُ عَلَيْنَا وَالْوَحْيُ يَنْزِلُ فِي بُيُوتِنَا! فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ" وَهَذَا بَاطِلٌ، لِأَنَّ الْحِجَابَ نَزَلَ يَوْمَ الْبِنَاءِ بِزَيْنَبَ، كَمَا بَيَّنَّاهُ. أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَالتِّرْمِذِيُّ وَغَيْرُهُمْ. وَقِيلَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَطْعَمُ ومعه بعض

[Çoğu] müfessire göre ayetin iniş sebebi şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Zeyd'in [eski] hanımı Zeyneb bint Cahş ile evlendiğinde onun için düğün yemeği (velime) verdi ve insanları davet etti. Yemek yedikten sonra onlardan birtakım kimseler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in evinde oturup sohbete daldılar. Hanımı da yüzünü duvara çevirmiş bir vaziyetteydi. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ağır geldi. Enes şöyle dedi: "O topluluğun çıktığını Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ben mi haber verdim, yoksa o mu bana haber verdi bilmiyorum." [Enes devamla] dedi ki: "Bunun üzerine [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] yürüyüp eve girdi. Ben de onunla birlikte girmeye davrandım, fakat aramızdaki perdeyi kapattı ve hicab [ayeti] indi." [Enes] dedi ki: "O topluluğa da öğüt verildikleri hususlarla öğüt verildi ve Yüce Allah { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ } “Ey iman edenler! Peygamber'in evlerine girmeyin...” ayetinden { إِنَّ ذلِكُمْ كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً } “Şüphesiz bu, Allah katında büyük [bir günah]tır” kavline kadar indirdi." Bunu es-Sahîh rivayet etmiştir. Katâde ve Mukâtil, es-Sa'lebî'nin kitabında: "Bu hadise Ümmü Seleme'nin evinde gerçekleşti" demişlerdir. Ancak Sahîh'in rivayet ettiği gibi birincisi sahih olandır. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yemek vaktini kollayıp yemek pişmeden önce içeri giren, pişene kadar oturan, ardından yiyip bir türlü çıkmayan birtakım müminler hakkında indi." İsmâil b. Ebî Hakîm şöyle demiştir: "Bu, Allah'ın patavatsız/sıkıntı veren kimseleri terbiye ettiği bir edeptir." İbn Ebî Âişe, es-Sa'lebî'nin kitabında şöyle demiştir: "Şeriatın onlara tahammül edememiş olması, bu sıkıntı veren kimselerin [durumunu anlaman için] sana yeter." Hicab kıssasına gelince; Enes b. Mâlik ve bir grup [âlim], sebebinin Zeyneb'in evinde oturup kalma meselesi -az önce zikredilen kıssa- olduğunu söylemişlerdir. Âişe radıyallâhu anhâ ve bir grup ise şöyle demiştir: "Bunun sebebi, Ömer'in: 'Ey Allah'ın Resûlü! Hanımlarının yanına iyi kimse de kötü kimse de giriyor, keşke onlara örtünmelerini emretsen' demesidir. Bunun üzerine ayet indi." es-Sahîh'te İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ömer: "Üç hususta Rabbime muvafakat ettim: İbrahim'in makamı konusunda, hicab konusunda ve Bedir esirleri konusunda" demiştir. Hicab meselesinde söylenen en sahih rivayetler bunlardır. Bu iki görüş dışındaki diğer söz ve rivayetler ise çürüktür; hiçbirinin tutar bir tarafı yoktur. Bunların en zayıfı da İbn Mes'ûd'dan rivayet edilen şu sözdür: Ömer, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarına örtünmeyi emretti. Bunun üzerine Zeyneb bint Cahş: "Ey Hattâb'ın oğlu! Vahiy bizim evlerimize inerken sen mi bizi kıskanıyorsun?" dedi. Bunun üzerine Yüce Allah { وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ } “Onlardan bir şey istediğiniz zaman perde arkasından isteyin” ayetini indirdi. Bu rivayet batıldır; çünkü açıkladığımız üzere hicab [ayeti], Zeyneb ile gerdeğe girildiği gün inmiştir. Bunu Buhârî, Müslim, Tirmizî ve başkaları tahric etmiştir. Şöyle de denilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yemek yiyordu ve yanında bazı

أَصْحَابِهِ، فَأَصَابَ يَدُ رَجُلٍ مِنْهُمْ يَدَ عَائِشَةَ، فَكَرِهَ النَّبِيُّ ﷺ فَنَزَلَتْ آيَةُ الْحِجَابِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَكَانَتْ سِيرَةُ الْقَوْمِ إِذَا كَانَ لَهُمْ طَعَامُ وَلِيمَةٍ أَوْ نَحْوُهُ أَنْ يُبَكِّرَ مَنْ شَاءَ إِلَى الدَّعْوَةِ يَنْتَظِرُونَ طَبْخَ الطَّعَامِ وَنُضْجَهُ. وَكَذَلِكَ إِذَا فَرَغُوا مِنْهُ جَلَسُوا كَذَلِكَ، فَنَهَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ عَنْ أَمْثَالِ ذَلِكَ فِي بَيْتِ النَّبِيِّ ﷺ، وَدَخَلَ فِي النَّهْيِ سَائِرُ الْمُؤْمِنِينَ، وَالْتَزَمَ النَّاسُ أَدَبَ اللَّهِ تَعَالَى لَهُمْ فِي ذَلِكَ، فَمَنَعَهُمْ مِنَ الدُّخُولِ إِلَّا بِإِذْنٍ عِنْدَ الأكل، لأقبله لِانْتِظَارِ نُضْجِ الطَّعَامِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" بُيُوتَ النَّبِيِّ" دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْبَيْتَ لِلرَّجُلِ، وَيُحْكَمُ لَهُ بِهِ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَضَافَهُ إِلَيْهِ. فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً" [الأحزاب: ٣٤] قُلْنَا: إِضَافَةُ الْبُيُوتِ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ إِضَافَةُ مِلْكٍ، وَإِضَافَةُ الْبُيُوتِ إِلَى الْأَزْوَاجِ إِضَافَةُ مَحَلٍّ، بِدَلِيلِ أَنَّهُ جَعَلَ فِيهَا الْإِذْنَ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَالْإِذْنُ إِنَّمَا يَكُونُ لِلْمَالِكِ. الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي بُيُوتِ النَّبِيِّ ﷺ إِذْ كَانَ يَسْكُنُ فِيهَا أَهْلُهُ بَعْدَ مَوْتِهِ، هَلْ هي ملك لهن أم لا على قو لين: فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: كَانَتْ مِلْكًا لَهُنَّ، بِدَلِيلِ أَنَّهُنَّ سَكَنَّ فِيهَا بَعْدَ مَوْتِ النَّبِيِّ ﷺ إِلَى وَفَاتِهِنَّ، وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ وَهَبَ ذَلِكَ لَهُنَّ فِي حَيَاتِهِ. الثَّانِي- أَنَّ ذَلِكَ كَانَ إِسْكَانًا كَمَا يُسْكِنُ الرَّجُلُ أَهْلَهُ وَلَمْ يَكُنْ هِبَةً، وَتَمَادَى سُكْنَاهُنَّ بِهَا إِلَى الْمَوْتِ. وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ، وَهُوَ الَّذِي ارْتَضَاهُ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ وَابْنُ الْعَرَبِيِّ وَغَيْرُهُمْ، فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ مَئُونَتِهِنَّ الَّتِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ اسْتَثْنَاهَا لَهُنَّ، كَمَا اسْتَثْنَى لَهُنَّ نَفَقَاتَهُنَّ حِينَ قَالَ: (لَا تَقْتَسِمُ وَرَثَتِي دِينَارًا وَلَا دِرْهَمًا، مَا تَرَكْتُ بَعْدَ نَفَقَةِ أَهْلِي وَمَئُونَةِ عَامِلِي فَهُوَ صَدَقَةٌ). هَكَذَا قَالَ أَهْلُ الْعِلْمِ، قَالُوا: وَيَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ أَنَّ مَسَاكِنَهُنَّ لَمْ يَرِثْهَا عَنْهُنَّ وَرَثَتُهُنَّ. قَالُوا: وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ مِلْكًا لَهُنَّ كَانَ لَا شَكَ قَدْ وَرِثَهُ عَنْهُنَّ وَرَثَتُهُنَّ. قَالُوا: وَفِي تَرْكِ وَرَثَتِهِنَّ ذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهَا لَمْ تَكُنْ لهن ملكا. وإنما كان لهن

...ashabından [bir grup ile birlikte yemek yerken] içlerinden bir adamın eli Âişe'nin eline değdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bundan hoşlanmadı ve hicab ayeti indi. İbn Atiyye şöyle demiştir: İnsanların âdeti, bir düğün yemeği veya benzeri bir davet olduğunda, dileyenin yemeğin pişmesini ve hazır olmasını beklemek üzere davete erkenden gitmesi şeklindeydi. Aynı şekilde yemekten kalktıklarında da oturup [sohbete dalarlardı]. Allah müminleri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in evinde böyle şeyler yapmaktan nehyetti. Bu nehyin kapsamına diğer müminler de girdi ve insanlar Allah Teâlâ'nın bu husustaki edebine riayet ettiler. Böylece Allah, yemeğin pişmesini beklemek üzere öncesinde değil, sadece yemek vaktinde izin verilmesi şartıyla girmelerine müsaade ederek [izinsiz girişi] yasakladı. İkinci Mesele- Yüce Allah'ın: “Peygamber'in evleri” buyruğu, evin erkeğe ait olduğuna ve evin onun mülkiyetinde olduğuna hükmedileceğine delildir; zira Allah Teâlâ evi ona izafe etmiştir. Şayet: “Allah Teâlâ: { وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً } “Evlerinizde okunan Allah'ın ayetlerini ve hikmeti hatırlayın. Şüphesiz Allah Latîf'tir, her şeyden haberdardır” [el-Ahzâb 33/34] buyurmuştur” denilirse; biz deriz ki: Evlerin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e izafe edilmesi mülkiyet izafetidir; hanımlarına izafe edilmesi ise bulunulan yer (mekân) izafetidir. Nitekim eve giriş iznini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e vermiştir; izin verme hakkı ise ancak malike aittir. Üçüncü Mesele- Âlimler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonra hanımlarının ikamet ettiği evlerin onlar için mülk olup olmadığı hususunda iki görüşe ayrılmışlardır: Bir grup şöyle demiştir: Bu evler hanımlarının mülküydü. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından kendi vefatlarına kadar orada oturmuşlardır; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hayattayken evleri onlara hibe etmişti. İkinci görüş: Bu durum, bir erkeğin ailesini barındırması gibi bir iskân (oturma hakkı) idi, hibe değildi; onların orada ikameti ölümlerine kadar devam etti. Sahih olan ve Ebû Ömer b. Abdilberr, İbnü'l-Arabî ve diğerlerinin tercih ettiği görüş de budur. Zira bu ikamet, tıpkı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « لَا تَقْتَسِمُ وَرَثَتِي دِينَارًا وَلَا دِرْهَمًا، مَا تَرَكْتُ بَعْدَ نَفَقَةِ أَهْلِي وَمَئُونَةِ عَامِلِي فَهُوَ صَدَقَةٌ » «Mirasçılarım ne bir dinar ne de bir dirhem bölüşsünler. Ailemin nafakası ve görevlimin geçimliğinden sonra geriye bıraktığım her şey sadakadır» buyurarak onlar için nafakalarını istisna kıldığı gibi, kendileri için istisna kıldığı geçimliklerindendir (barınma hakkıdır). İlim ehli böyle demiş ve şöyle eklemişlerdir: Buna delil, onların oturdukları meskenlerin kendi mirasçılarına intikal etmemiş olmasıdır. Şayet buralar onların mülkü olsaydı, şüphesiz mirasçıları bunlara vâris olurdu. Mirasçılarının bu evleri terketmeleri, buraların onların mülkü olmadığının delilidir. Onlar için sadece...

سَكَنٌ حَيَاتَهُنَّ، فَلَمَّا تُوُفِّينَ جُعِلَ ذَلِكَ زِيَادَةً فِي الْمَسْجِدِ الَّذِي يَعُمُّ الْمُسْلِمِينَ نَفْعُهُ، كَمَا جُعِلَ ذَلِكَ الَّذِي كَانَ لَهُنَّ مِنَ النَّفَقَاتِ فِي تَرِكَةِ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمَّا مَضَيْنَ لِسَبِيلِهِنَّ، فَزِيدَ إِلَى أَصْلِ الْمَالِ فَصُرِفَ فِي مَنَافِعِ الْمُسْلِمِينَ مِمَّا يَعُمُّ جَمِيعَهُمْ نَفْعُهُ. وَاللَّهُ الْمُوَفِّقُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ" أَيْ غَيْرَ مُنْتَظِرِينَ وَقْتَ نُضْجِهِ. وَ" إِناهُ" مَقْصُورٌ، وَفِيهِ لُغَاتٌ:" إِنَى" بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ. قَالَ الشَّيْبَانِيُّ:

hayatları boyunca bir oturma hakkı vardı. Vefat ettiklerinde bu mekânlar, faydası bütün Müslümanları kapsayan mescide ilave kılındı; tıpkı onlar vefat edip gittiklerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in terekesinden aldıkları nafakaların ana mala katılıp faydası hepsini kapsayan Müslümanların genel menfaatlerine sarf edilmesi gibi. Muvaffak kılan Allah'tır. Yüce Allah'ın: “vaktine bakıp gözetmeksizin” buyruğu, yani onun pişme vaktini beklemeksizin demektir. “إِناهُ” (inâhu) kelimesi maksûrdur ve onda birkaç lehçe vardır: Hemzenin kesresiyle “إِنَى” (inâ) şeklindedir. Eş-Şeybânî şöyle demiştir:

وَكِسْرَى إِذْ تَقَسَّمَهُ بَنُوهُ ... بِأَسْيَافٍ كَمَا اقْتُسِمَ اللِّحَامُ

Kisrâ'yı da oğulları paylaştığı zaman... Etlerin paylaşıldığı gibi kılıçlarla;

تَمَخَّضَتِ الْمَنُونُ لَهُ بِيَوْمٍ ... أَنَى وَلِكُلِ حَامِلَةٍ تَمَامُ

Ölüm onun için vakti gelen bir günde doğurdu... Zira her hamileliğin bir tamamlanma vakti vardır.

وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي عَبْلَةَ:" غَيْرِ نَاظِرِينَ إِنَاهُ". مَجْرُورًا صِفَةً لِ"- طَعامٍ". الزَّمَخْشَرِيُّ: وَلَيْسَ بِالْوَجْهِ، لِأَنَّهُ جَرَى عَلَى غَيْرِ مَا هُوَ لَهُ، فَمِنْ حَقِّ ضَمِيرِ مَا هُوَ لَهُ أَنْ يَبْرُزَ إِلَى اللَّفْظِ، فَيُقَالُ: غَيْرُ نَاظِرِينَ، إِنَاهُ أَنْتُمْ، كَقَوْلِكَ: هِنْدٌ زَيْدٌ ضَارِبَتُهُ هِيَ. وَأَنَى (بِفَتْحِهَا)، وَأَنَاءَ (بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَالْمَدُّ) قَالَ الْحُطَيْئَةُ:

İbn Ebî Able ise “غَيْرِ نَاظِرِينَ إِنَاهُ” şeklinde “طَعامٍ” kelimesinin sıfatı olarak mecrur okumuştur. Ez-Zemahşerî şöyle der: Bu doğru bir vecih değildir; çünkü ait olmadığı şey üzerine cari olmuştur. Bu durumda ait olduğu şeyin zamirinin lafızda açıkça belirmesi gerekir ve tıpkı: 'Hind, Zeyd'in kendisini dövücüsüdür' sözün gibi: 'vaktine bakıp gözetmeyen sizler olarak' denilmesi gerekirdi. Kelime, hemzenin fethasıyla “أَنَى” (enâ) ve hemzenin fethası ve med ile “أَنَاءَ” (enâe) şeklinde de gelir. El-Hutay'e şöyle demiştir:

وَأَخَّرْتُ الْعَشَاءَ إِلَى سُهَيْلٍ ... أَوِ الشِّعْرَى فَطَالَ بِيَ الْأَنَاءُ

Akşam yemeğini Süheyl'e kadar geciktirdim... Yahut Şi'râ yıldızına; böylece bekleyişim uzadıkça uzadı.