Binûn

[Ahzâb Suresi] — 4. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يَعْنِي إِلَى طُلُوعِ سُهَيْلٍ. وَإِنَاهُ مَصْدَرُ أَنَى الشَّيْءَ يَأْنِي إِذَا فَرَغَ وَحَانَ وَأَدْرَكَ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا) فَأَكَّدَ الْمَنْعَ، وَخَصَّ وَقْتَ الدُّخُولِ بِأَنْ يَكُونَ عِنْدَ الْإِذْنِ عَلَى جِهَةِ الْأَدَبِ، وَحِفْظِ الْحَضْرَةِ الْكَرِيمَةِ مِنَ الْمُبَاسَطَةِ الْمَكْرُوهَةِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ: وَلَكِنْ إِذَا دُعِيتُمْ وَأُذِنَ لَكُمْ فِي الدُّخُولِ فَادْخُلُوا، وَإِلَّا فَنَفْسُ الدَّعْوَةِ لَا تَكُونُ إِذْنًا كَافِيًا فِي الدُّخُولِ. وَالْفَاءُ فِي جَوَابِ" إِذا" لَازِمَةٌ لِمَا فِيهَا من معنى المجازاة. الخامسة- قوله تعالى: (فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا) أَمَرَ تَعَالَى بَعْدَ الْإِطْعَامِ بِأَنْ يَتَفَرَّقَ جَمِيعُهُمْ وَيَنْتَشِرُوا. وَالْمُرَادُ إِلْزَامُ الْخُرُوجِ مِنَ الْمَنْزِلِ عِنْدَ انْقِضَاءِ الْمَقْصُودِ مِنَ الْأَكْلِ. وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ أَنَّ الدُّخُولَ حَرَامٌ، وَإِنَّمَا جَازَ لِأَجْلِ الْأَكْلِ، فَإِذَا انْقَضَى الْأَكْلُ زَالَ السَّبَبُ الْمُبِيحُ وَعَادَ التحريم إلى أصله.

Yani Süheyl [yıldızının] doğuşuna kadar [demektir]. İnahu (إِنَاهُ) ise bir şey tamamlandığında, vakti geldiğinde ve olgunlaştığında kullanılan enâ (أَنَى) [fiilinin] mastarıdır. Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا } “Fakat davet edildiğinizde girin; yemeği yiyince de hemen dağılın” buyruğu: [Bu ifadeyle Allah], yasaklamayı pekiştirmiş; edep gereği ve o yüce huzuru hoş karşılanmayan teklifsizlikten korumak maksadıyla eve giriş vaktini izin verilme anına tahsis etmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Sözün takdiri; 'Fakat davet edildiğinizde ve içeri girmeniz için size izin verildiğinde girin' şeklindedir. Aksi halde sırf davet edilmiş olmak, girmek için yeterli bir izin sayılmaz. 'İzâ'nın (إِذا) cevabındaki 'fâ' (فَ) harfi ise ceza (şartın karşılığı) anlamı taşıdığı için lazımdır (bulunması zorunludur). Beşinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا } “Yemeği yiyince de hemen dağılın” buyruğu: Yüce Allah yemek ikramından sonra hepsinin ayrılıp dağılmasını emretmiştir. Kastedilen, yemek maksadı bittiğinde evden çıkmayı gerekli kılmaktır. Bunun delili ise [başkasının evine] girmenin haram oluşudur; [içeri giriş] ancak yemek sebebiyle caiz olmuştur. Dolayısıyla yemek bittiğinde mübah kılan sebep zail olur ve haramlık aslına döner.

السَّادِسَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الضَّيْفَ يَأْكُلُ عَلَى مِلْكِ الْمُضِيفِ لَا عَلَى مِلْكِ نَفْسِهِ، لِأَنَّهُ قَالَ:" فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا" فَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ أَكْثَرَ مِنَ الْأَكْلِ، وَلَا أَضَافَ إِلَيْهِ سِوَاهُ، وَبَقِيَ الْمِلْكُ عَلَى أَصْلِهِ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ) عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ:" غَيْرَ ناظِرِينَ" وَ" غَيْرَ" مَنْصُوبَةٌ عَلَى الْحَالِ مِنَ الْكَافِ وَالْمِيمِ فِي" لَكُمْ" أَيْ غَيْرَ نَاظِرِينَ وَلَا مُسْتَأْنِسِينَ، وَالْمَعْنَى، الْمَقْصُودُ: لَا تَمْكُثُوا مُسْتَأْنِسِينَ بِالْحَدِيثِ كَمَا فَعَلَ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي وَلِيمَةِ زَيْنَبَ. (إِنَّ ذلِكُمْ كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ) أَيْ لَا يَمْتَنِعُ مِنْ بَيَانِهِ وَإِظْهَارِهِ. وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ يَقَعُ مِنَ الْبَشَرِ لِعِلَّةِ الِاسْتِحْيَاءِ نُفِيَ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى الْعِلَّةُ الْمُوجِبَةُ لِذَلِكَ فِي الْبَشَرِ. وَفِي الصَّحِيحِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ: جَاءَتْ أُمُّ سُلَيْمٍ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ الله لا يستحي مِنَ الْحَقِّ، فَهَلْ عَلَى الْمَرْأَةِ مِنْ غُسْلٍ إِذَا احْتَلَمَتْ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِذَا رَأَتِ الْمَاءَ). الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تعالى: (وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً) الآية. رَوَى أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ قَالَ عُمَرُ: وَافَقْتُ رَبِّي فِي أَرْبَعٍ ... ، الْحَدِيثَ. وَفِيهِ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، لَوْ ضَرَبْتَ عَلَى نِسَائِكَ الْحِجَابِ، فَإِنَّهُ يَدْخُلُ عَلَيْهِنَّ الْبَرُّ وَالْفَاجِرُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿" وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ". وَاخْتُلِفَ فِي الْمَتَاعِ، فَقِيلَ: ما يتمتع به من العواري. وقال فَتْوَى. وَقِيلَ صُحُفُ الْقُرْآنِ. وَالصَّوَابُ أَنَّهُ عَامٌّ فِي جَمِيعِ مَا يُمْكِنُ أَنْ يُطْلَبَ مِنَ الْمَوَاعِينِ وَسَائِرِ الْمَرَافِقِ لِلدِّينِ وَالدُّنْيَا. التَّاسِعَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَذِنَ فِي مَسْأَلَتِهِنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ، فِي حَاجَةٍ تَعْرِضُ، أَوْ مَسْأَلَةٍ يُسْتَفْتَيْنَ فِيهَا، وَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ جَمِيعُ النِّسَاءِ بِالْمَعْنَى، وَبِمَا تَضَمَّنَتْهُ أُصُولُ الشَّرِيعَةِ مِنْ أَنَّ الْمَرْأَةَ كُلُّهَا عَوْرَةٌ، بَدَنُهَا وَصَوْتُهَا، كَمَا تَقَدَّمَ، فَلَا يَجُوزُ كَشْفُ ذَلِكَ إِلَّا لِحَاجَةٍ كَالشَّهَادَةِ عَلَيْهَا، أَوْ دَاءٍ يَكُونُ بِبَدَنِهَا، أَوْ سُؤَالِهَا عَمَّا يَعْرِضُ وَتَعَيَّنَ عندها.

Altıncı Mesele- Bu ayette, misafirin [ikram edilen yemeği] kendi mülkü olarak değil, ev sahibinin mülkü üzerinden yediğine delil vardır. Çünkü [Allah Teâlâ]: { فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا } “Yemeği yiyince de hemen dağılın” buyurmuştur. Böylece ona yemekten fazlasını tanımamış ve ona bundan başkasını nispet etmemiştir; mülk ise aslı üzere kalmıştır. Yedinci Mesele- Yüce Allah'ın: { وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ } “Söze dalıp eğlenmeksizin...” buyruğu, { غَيْرَ ناظِرِينَ } “[yemeğin pişmesini] gözetmeksizin” ifadesine matuftur. “Ğayre” (غير) kelimesi, { لَكُمْ } “size” lafzındaki kef ve mim harflerinden hâldir (durum bildiren ögedir); yani “ne [yemeğin vaktini] gözeterek ne de sohbete dalıp eğlenerek...” demektir. Kastedilen mana ise şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının Zeyneb'in düğün yemeğinde yaptığı gibi sohbete dalıp beklemeyiniz. { إِنَّ ذلِكُمْ كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ } “Çünkü bu yaptığınız Peygamber'i incitiyor, fakat o sizden utanıyordu. Allah ise haktan [hakkı açıklamaktan] çekinmez/utanmaz.” Yani hakkı beyan edip ortaya koymaktan geri durmaz. İnsanlarda bu durum bir utanma/haya sebebiyle meydana geldiğinden, insanlarda buna sebep olan illet Allah Teâlâ'dan nefyedilmiştir. Sahîh'te Ümmü Seleme'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ümmü Süleym Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: «Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz ki Allah haktan haya etmez. Bir kadın ihtilam olduğunda (rüyasında boşaldığında) gusletmesi gerekir mi?» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «[İntikal eden] suyu (meniyi) gördüğü zaman [evet]» buyurdu. Sekizinci Mesele- Yüce Allah'ın: { وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً } “Onlardan bir şey istediğiniz zaman...” ayeti: Ebû Dâvûd et-Tayâlisî, Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre Ömer şöyle demiştir: «Dört hususta Rabbime muvafakat ettim (görüşüm vahiy ile teyit edildi)...» -hadisi zikretti-. Hadiste şu da vardır: Dedim ki: “Ey Allah'ın Resûlü! Keşke hanımlarına örtünmeyi emretseydin; zira onların yanına iyi kimse de giriyor, kötü kimse de.” Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: { وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ } “Onlardan bir şey istediğiniz zaman perde arkasından isteyin” ayetini indirdi. Metâ (متاع) hususunda ihtilaf edilmiştir: Ödünç olarak yararlanılan şeyler (avârî) olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre fetvadır. Bir görüşe göre de Kur'an sahifeleridir. Doğru olan ise; bunun mutfak eşyası ile din ve dünya hususunda ihtiyaç duyulabilecek diğer bütün faydalanılacak şeyleri kapsayan genel bir ifade olduğudur. Dokuzuncu Mesele- Bu ayette, meydana gelen bir ihtiyaç veya kendilerine sorulan bir fetva hususunda kadınlardan perde arkasından talepte bulunmaya Allah Teâlâ'nın izin verdiğine delil vardır. Mana itibarıyla ve kadının hem bedeninin hem sesinin -daha önce geçtiği üzere- bütünüyle avret olduğuna dair şeriatın temel prensiplerinin gerektirdiği üzere bütün kadınlar bu hükme dâhildir. Dolayısıyla aleyhine şahitlik yapılması, bedeninde bir hastalık bulunması ya da başına gelen ve sadece kendisinde bilgisi bulunan bir şeyin sorulması gibi zaruri bir ihtiyaç olmadıkça bunun açığa çıkarılması caiz değildir.

الْعَاشِرَةُ- اسْتَدَلَّ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ بِأَخْذِ النَّاسِ عَنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ عَلَى جَوَازِ شَهَادَةِ الْأَعْمَى، وَبِأَنَّ الْأَعْمَى يَطَأُ زَوْجَتَهُ بِمَعْرِفَتِهِ بِكَلَامِهَا. وَعَلَى إِجَازَة شَهَادَتِهِ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ، وَلَمْ يُجِزْهَا أَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ وَغَيْرُهُمَا. قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: تَجُوزُ فِي الْأَنْسَابِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا تَجُوزُ إِلَّا فِيمَا رَآهُ قَبْلَ ذَهَابِ بَصَرِهِ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ) يُرِيدُ مِنَ الْخَوَاطِرِ الَّتِي تَعْرِضُ لِلرِّجَالِ فِي أَمْرِ النِّسَاءِ، وَلِلنِّسَاءِ فِي أَمْرِ الرِّجَالِ، أَيْ ذَلِكَ أَنْفَى لِلرِّيبَةِ وَأَبْعَدُ لِلتُّهْمَةِ وَأَقْوَى فِي الْحِمَايَةِ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ أَنْ يَثِقَ بِنَفْسِهِ فِي الْخَلْوَةِ مَعَ مَنْ لَا تَحِلُّ لَهُ فَإِنَّ مُجَانَبَةَ ذَلِكَ أَحْسَنُ لِحَالِهِ وأحصن لنفسه وأتم لعصمته. الثانية عشرة- قوله تَعَالَى: (وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ) الْآيَةَ. هَذَا تَكْرَارٌ لِلْعِلَّةِ وَتَأْكِيدٌ لِحُكْمِهَا، وَتَأْكِيدُ الْعِلَلِ أَقْوَى فِي الْأَحْكَامِ. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً) روى إسماعيل ابن إِسْحَاقَ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ ثَوْرٍ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ قَتَادَةَ أَنَّ رَجُلًا قَالَ: لَوْ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ تَزَوَّجْتُ عَائِشَةَ، فَأَنْزَلَ، اللَّهُ تَعَالَى:" وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ" الْآيَةَ. وَنَزَلَتْ:" وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ" [الأحزاب ٦]. وَقَالَ الْقُشَيْرِيُّ أَبُو نَصْرٍ عَبْدُ الرَّحْمَنِ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ رَجُلٌ مِنْ سَادَاتِ قُرَيْشٍ مِنَ الْعَشَرَةِ الَّذِينَ كَانُوا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَلَى حِرَاءٍ- فِي نَفْسِهِ- لَوْ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَتَزَوَّجْتُ عَائِشَةَ، وَهِيَ بِنْتُ عَمِّي. قَالَ مُقَاتِلٌ: هُوَ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَنَدِمَ هَذَا الرَّجُلُ عَلَى مَا حَدَّثَ بِهِ فِي نَفْسِهِ، فَمَشَى إِلَى مَكَّةَ عَلَى رِجْلَيْهِ وَحَمَلَ عَلَى عَشَرَةِ أَفْرَاسٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَأَعْتَقَ رَقِيقًا فَكَفَّرَ اللَّهُ عَنْهُ. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: رُوِيَ أَنَّهَا نَزَلَتْ بِسَبَبِ أَنَّ بَعْضَ الصَّحَابَةِ قَالَ: لَوْ مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَتَزَوَّجْتُ عَائِشَةَ، فَبَلَغَ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَتَأَذَّى بِهِ، هَكَذَا كَنَّى عَنْهُ ابْنُ عَبَّاسٍ بِبَعْضِ الصَّحَابَةِ. وَحَكَى مَكِّيٌّ عَنْ مَعْمَرٍ أَنَّهُ قَالَ: هُوَ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ الله.

Onuncu Mesele- Bazı âlimler, insanların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarından perde arkasından [hadis ve ilim] almalarını, âmânın şahitliğinin caiz olduğuna ve âmânın, hanımını sesinden tanıyarak onunla cinsel ilişkide bulunabileceğine delil getirmişlerdir. Âlimlerin çoğunluğu âmânın şahitliğini caiz görmüştür; Ebû Hanîfe, eş-Şâfiî ve diğerleri ise caiz görmemiştir. Ebû Hanîfe: Nesep konularında caizdir, demiştir. eş-Şâfiî ise: Ancak görme duyusunu kaybetmeden önce gördüğü hususlarda caizdir, demiştir. On Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: (Bu, hem sizin kalpleriniz hem de onların kalpleri için daha temizdir) buyruğu; erkeklerin kadınlar, kadınların da erkekler hakkında zihinlerine gelebilecek vesveselerden temizlenmeyi kastetmektedir; yani bu, şüpheyi daha çok giderici, töhmetten daha uzak ve koruma hususunda daha kuvvetlidir. Bu da gösterir ki hiç kimse kendisine helal olmayan bir kadınla baş başa kaldığında nefsine güvenmemelidir. Zira bundan kaçınmak onun hâli için daha hayırlı, nefsi için daha koruyucu ve masumiyeti için daha eksiksizdir. On İkinci Mesele- Yüce Allah'ın: (Allah'ın Resûlü'nü incitmeniz asla caiz olamaz...) ayeti. Bu, illetin tekrarlanması ve hükmünün pekiştirilmesidir; illetlerin pekiştirilmesi ise hükümlerde daha kuvvetlidir. On Üçüncü Mesele- Yüce Allah'ın: (ve kendisinden sonra onun eşlerini nikâhlamanız asla caiz olamaz) buyruğu. İsmâil b. İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ubeyd anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den anlattı ki bir adam: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ederse Âişe ile evlenirim' dedi. Bunun üzerine Yüce Allah: “Allah'ın Resûlü'nü incitmeniz... asla caiz olamaz” ayetini indirdi. Ayrıca: “Onun eşleri de onların anneleridir” [Ahzâb: 6] ayeti indi. El-Kuşeyrî Ebû Nasr Abdurrahman dedi ki: İbn Abbâs şöyle demiştir: Hira dağında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bulunan on kişiden biri olan Kureyş'in ileri gelenlerinden bir adam içinden: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ederse amcamın kızı olan Âişe ile evlenirim' diye geçirdi. Mukâtil: Bu kişi Talha b. Ubeydillâh'tır, demiştir. İbn Abbâs dedi ki: Bu adam içinden geçirdiği bu şeyden dolayı pişman oldu; yaya olarak Mekke'ye kadar yürüdü, Allah yolunda on ata binek temin etti, köle azat etti ve Allah da onun günahını bağışladı. İbn Atiyye şöyle demiştir: Sahabeden bazılarının: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ölürse Âişe ile evlenirim' demesi ve bu durumun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşıp onu incitmesi sebebiyle indiği rivayet edilmiştir; İbn Abbâs bu kişiyi 'bazı sahabiler' diyerek kinaye yoluyla zikretmiştir. Mekkî ise Ma'mer'den onun: Bu kişi Talha b. Ubeydillâh'tır dediğini nakletmiştir.

قُلْت: وَكَذَا حَكَى النَّحَّاسُ عَنْ مَعْمَرٍ أَنَّهُ طَلْحَةُ، وَلَا يَصِحُّ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: لِلَّهِ دَرُّ ابْنِ عَبَّاسٍ! وَهَذَا عِنْدِي لَا يَصِحُّ عَلَى طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ. قَالَ شَيْخُنَا الْإِمَامَ أَبُو الْعَبَّاسِ: وَقَدْ حُكِيَ هَذَا الْقَوْلُ عَنْ بَعْضِ فُضَلَاءِ الصَّحَابَةِ، وَحَاشَاهُمْ عَنْ مِثْلِهِ! وَالْكَذِبُ فِي نَقْلِهِ، وَإِنَّمَا يَلِيقُ مِثْلُ هَذَا الْقَوْلِ بِالْمُنَافِقِينَ الْجُهَّالِ. يُرْوَى أَنَّ رَجُلًا مِنَ الْمُنَافِقِينَ قَالَ حِينَ تَزَوَّجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أُمَّ سَلَمَةَ بَعْدَ أَبِي سَلَمَةَ، وَحَفْصَةَ بَعْدَ خُنَيْسِ بْنِ حُذَافَةَ: مَا بَالُ مُحَمَّدٍ يَتَزَوَّجُ نِسَاءَنَا! وَاللَّهِ لَوْ قَدْ مَاتَ لَأَجَلْنَا السِّهَامَ عَلَى نِسَائِهِ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ فِي هَذَا، فَحَرَّمَ اللَّهُ نِكَاحَ أَزْوَاجِهِ مِنْ بَعْدِهِ، وَجَعَلَ لَهُنَّ حُكْمَ الْأُمَّهَاتِ. وَهَذَا مِنْ خَصَائِصِهِ تَمْيِيزًا لِشَرَفِهِ وَتَنْبِيهًا عَلَى مَرْتَبَتِهِ ﷺ. قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: وَأَزْوَاجُهُ ﷺ اللَّاتِي مَاتَ عَنْهُنَّ لَا يَحِلُّ لِأَحَدٍ نِكَاحُهُنَّ، وَمَنِ اسْتَحَلَّ ذَلِكَ كَانَ كَافِرًا، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً". وَقَدْ قِيلَ: إِنَّمَا مُنِعَ مِنَ التَّزَوُّجِ بِزَوْجَاتِهِ، لِأَنَّهُنَّ أَزْوَاجُهُ فِي الْجَنَّةِ، وَأَنَّ الْمَرْأَةَ فِي الْجَنَّةِ لِآخِرِ أَزْوَاجِهَا. قَالَ حُذَيْفَةُ لِامْرَأَتِهِ: إِنْ سَرَّكِ أَنْ تَكُونِي زَوْجَتِي فِي الْجَنَّةِ إِنْ جَمَعَنَا اللَّهُ فِيهَا فَلَا تَزَوَّجِي مِنْ بَعْدِي، فَإِنَّ الْمَرْأَةَ لِآخِرِ أَزْوَاجِهَا. وَقَدْ ذَكَرْنَا مَا لِلْعُلَمَاءِ فِي هَذَا فِي (كِتَابِ التَّذْكِرَةِ) مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ بَعْدَ مَوْتِهِ، هَلْ بَقِينَ أَزْوَاجًا أَمْ زَالَ النِّكَاحُ بِالْمَوْتِ، وَإِذَا زَالَ النِّكَاحُ بِالْمَوْتِ فَهَلْ عَلَيْهِنَّ عِدَّةٌ أَمْ لَا؟ فَقِيلَ: عَلَيْهِنَّ الْعِدَّةُ، لِأَنَّهُ تُوُفِّيَ عَنْهُنَّ، وَالْعِدَّةُ عِبَادَةٌ. وَقِيلَ: لَا عِدَّةَ عَلَيْهِنَّ، لِأَنَّهَا مُدَّةُ تَرَبُّصٍ لَا يُنْتَظَرُ بِهَا الْإِبَاحَةُ. وَهُوَ الصَّحِيحُ، لِقَوْلِهِ ﵇: (مَا تَرَكْتُ بَعْدَ نَفَقَةِ عِيَالِي) وَرُوِيَ (أَهْلِي) وَهَذَا اسْمٌ خَاصٌّ بِالزَّوْجِيَّةِ، فَأَبْقَى عَلَيْهِنَّ النَّفَقَةَ وَالسُّكْنَى مُدَّةَ حَيَاتِهِنَّ لِكَوْنِهِنَّ نِسَاءَهُ، وَحُرِّمْنَ عَلَى غَيْرِهِ، وَهَذَا هُوَ مَعْنَى بَقَاءِ النِّكَاحِ. وَإِنَّمَا جُعِلَ الْمَوْتُ فِي حَقِّهِ ﵇ لَهُنَّ بِمَنْزِلَةِ الْمُغَيَّبِ فِي حَقِّ غَيْرِهِ، لِكَوْنِهِنَّ أَزْوَاجًا لَهُ فِي الْآخِرَةِ قطعا بخلاف سائر

Ben derim ki: en-Nehhâs da Ma'mer'den onun Talha olduğunu nakletmiştir; ancak bu sahih değildir. İbn Atiyye şöyle demiştir: İbn Abbâs'a hayran olmamak elde değil! Bence de bu rivayet Talha b. Ubeydullâh hakkında sahih değildir. Hocamız İmam Ebu'l-Abbâs şöyle demiştir: "Bu söz sahabenin faziletli bazılarından nakledilmiştir; hâşâ onlar böyle bir şeyden münezzehtir! Bunun naklindeki yalan [açıktır] ve bu tür bir söz ancak cahil münafıklara yakışır." Rivayet edildiğine göre münafıklardan bir adam, Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Seleme'den sonra Ümmü Seleme ile, Huneys b. Huzâfe'den sonra da Hafsa ile evlendiği zaman: "Muhammed'e ne oluyor da kadınlarımızla evleniyor! Allah'a yemin olsun ki o vefat ederse kadınları üzerine kur'a çekeriz (aralarında evlenmek için yarışırız)" demiştir. Bunun üzerine bu ayet inmiş ve Allah, kendisinden sonra eşleriyle evlenilmesini haram kılmış, onları anneler hükmünde kılmıştır. Bu da şerefini diğerlerinden ayırmak ve mertebesine dikkat çekmek üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hususiyetlerindendir. eş-Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in geride bıraktığı (vefatında nikâhında bulunan) hanımlarıyla hiç kimsenin evlenmesi helal değildir; bunu helal sayan kimse ise Yüce Allah'ın: { وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً } “Allah'ın Resûlü'nü incitmeniz ve kendisinden sonra onun eşlerini nikâhlamanız asla size helal olmaz” buyruğundan dolayı kâfir olur. Şöyle de denilmiştir: Eşleriyle evlenmenin yasaklanması, onların cennette de onun eşleri olması ve kadının cennette en son kocasının eşi olması sebebiyledir. Nitekim Huzeyfe hanımına: "Eğer Allah bizi cennette bir araya getirirse orada benim eşim olmak seni sevindirecekse, benden sonra evlenme; zira kadın [cennette] en son kocasınındır" demiştir. Âlimlerin bu konudaki görüşlerini et-Tezkire adlı eserimizin cennet bablarında zikretmiştik. On Dördüncü Mesele- Âlimler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonra eşlerinin nikâhlı eşleri olarak kalıp kalmadığı veya ölümle nikâhın sona erip ermediği; şayet ölümle nikâh sona erdiyse onların iddet bekleyip beklemeyecekleri hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir görüşe göre: Onlara iddet gerekir; çünkü Peygamber vefat etmiştir ve iddet bir ibadettir. Diğer bir görüşe göre ise: Onlara iddet gerekmez; zira iddet, sonunda [başkasıyla evlenmenin] mübah olması beklenen bir bekleme süresidir. Sahih olan da budur; çünkü Aleyhisselâm: «Bakmakla yükümlü olduğum kimselerin nafakasından sonra geriye bıraktığım...» -bir rivayette de «ehlimin...»- buyurmuştur. Bu ise zevcelik bağına has bir isimdir. Dolayısıyla onlar hanımları olduğu ve başkalarına da haram kılındığı için hayatları boyunca nafaka ve mesken haklarını devam ettirmiştir; nikâhın baki kalmasının anlamı da budur. Eşlerinin ahirette de kesin olarak onun hanımları olması sebebiyle Aleyhisselâm hakkında ölüm, diğer erkekler hakkında uzakta kaybolmuş kimse mesabesinde kılınmıştır; diğer

النَّاسِ، لِأَنَّ الرَّجُلَ لَا يُعْلَمُ كَوْنُهُ مَعَ أَهْلِهِ فِي دَارٍ وَاحِدَةٍ، فَرُبَّمَا كَانَ أَحَدُهُمَا فِي الْجَنَّةِ وَالْآخَرُ فِي النَّارِ، فَبِهَذَا انْقَطَعَ السَّبَبُ فِي حَقِّ الْخَلْقِ وَبَقِيَ فِي حَقِّ النَّبِيِّ ﷺ وَقَدْ قَالَ ﵇: (زَوْجَاتِي فِي الدُّنْيَا هُنَّ زَوْجَاتِي فِي الْآخِرَةِ). وَقَالَ ﵇: (كُلُّ سَبَبٍ وَنَسَبٍ يَنْقَطِعُ إِلَّا سَبَبِي وَنَسَبِي فَإِنَّهُ بَاقٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ). فَرْعٌ- فَأَمَّا زَوْجَاتُهُ ﵇ اللَّاتِي فَارَقَهُنَّ فِي حَيَاتِهِ مِثْلُ الْكَلْبِيَّةِ وَغَيْرِهَا، فَهَلْ كَانَ يَحِلُّ لِغَيْرِهِ نِكَاحُهُنَّ؟ فِيهِ خِلَافٌ. وَالصَّحِيحُ جَوَازُ ذَلِكَ، لِمَا رُوِيَ أَنَّ الْكَلْبِيَّةَ الَّتِي فَارَقَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ تَزَوَّجَهَا عِكْرِمَةُ بْنُ أَبِي جَهْلٍ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَقِيلَ: إِنَّ الَّذِي تَزَوَّجَهَا الْأَشْعَثُ بْنُ قَيْسٍ الْكِنْدِيُّ. قَالَ الْقَاضِي أَبُو الطَّيِّبِ: الَّذِي تَزَوَّجَهَا مُهَاجِرُ بْنُ أَبِي أُمَيَّةَ، وَلَمْ يُنْكِرْ ذَلِكَ أَحَدٌ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ إجماع. الخامسة عشرة- قوله تعالى: (إِنَّ ذلِكُمْ كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً) يَعْنِي أَذِيَّةَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَوِ نِكَاحَ أَزْوَاجِهِ فَجُعِلَ ذَلِكَ مِنْ جُمْلَةِ الْكَبَائِرِ وَلَا ذَنْبَ أَعْظَمُ مِنْهُ. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- قَدْ بَيَّنَّا سَبَبَ نُزُولِ الْحِجَابِ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ وَقَوْلِ عُمَرَ، وَكَانَ يَقُولُ لِسَوْدَةَ إِذَا خَرَجَتْ وَكَانَتِ امْرَأَةً طَوِيلَةً: قَدْ رَأَيْنَاكِ يَا سَوْدَةَ، حِرْصًا عَلَى أَنْ يَنْزِلَ الْحِجَابُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ آيَةَ الْحِجَابِ. وَلَا بُعْدَ فِي نُزُولِ الْآيَةِ عِنْدَ هَذِهِ الْأَسْبَابِ كُلِّهَا- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- بَيْدَ أَنَّهُ لَمَّا مَاتَتْ زَيْنَبُ بِنْتُ جَحْشٍ قَالَ: لَا يَشْهَدُ جِنَازَتَهَا إِلَّا ذُو مَحْرَمٍ مِنْهَا، مُرَاعَاةً لِلْحِجَابِ الَّذِي نَزَلَ بِسَبَبِهَا. فَدَلَّتْهُ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ عَلَى سِتْرِهَا فِي النَّعْشِ فِي الْقُبَّةِ، وَأَعْلَمَتْهُ أَنَّهَا رَأَتْ ذَلِكَ فِي بِلَادِ الْحَبَشَةِ فَصَنَعَهُ عُمَرُ. وَرُوِيَ أَنَّ ذَلِكَ صُنِعَ فِي جِنَازَةِ فَاطِمَةَ بِنْتِ النَّبِيِّ ﷺ.

aksine, diğer erkekler hakkındaki gaip (uzakta kaybolmuş) kişi mesabesindedir. Çünkü diğer insanlardan bir erkeğin eşiyle ahirette aynı yurtta bulunup bulunmayacağı bilinemez; belki biri cennette diğeri cehennemde olacaktır. Bu sebeple yaratılmışlar hakkında bağ kopmuş, fakat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında baki kalmıştır. Nitekim Aleyhisselâm: (Dünyadaki eşlerim, ahirette de benim eşlerimdir) buyurmuştur. Yine Aleyhisselâm: (Kıyamet gününde benim sebebim (hısımlığım) ve nesebim hariç bütün sebepler ve nesepler kesilecektir; o ise kıyamet gününe kadar bakidir) buyurmuştur. Bir Mesele- Aleyhisselâm'ın sağlığında boşadığı el-Kelbiyye ve diğerleri gibi eşlerini başkalarının nikâhlaması helal midir? Bu konuda ihtilaf vardır. Sahih olan bunun caiz olduğudur; nitekim daha önce geçtiği üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ayrıldığı el-Kelbiyye ile İkrime b. Ebî Cehil'in evlendiği rivayet edilmiştir. Onunla evlenen kimsenin el-Eş'as b. Kays el-Kindî olduğu da söylenmiştir. Kadı Ebû't-Tayyib: Onunla evlenen Muhâcir b. Ebî Ümeyye'dir ve buna hiç kimse itiraz etmemiştir, bu da icmâ olduğuna delalet eder, demiştir. On Beşinci Mesele- Yüce Allah'ın: (Çünkü bu, Allah katında çok büyük bir günahtır) buyruğu; yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i incitmek veya eşleriyle evlenmek kastedilmektedir. Bu durum büyük günahlardan sayılmıştır ve bundan daha büyük bir günah yoktur. On Altıncı Mesele- Enes'in hadisinden ve Ömer'in sözünden hicabın iniş sebebini açıklamıştık. Ömer, Sevde uzun boylu bir kadın olduğu için dışarı çıktığında hicab ayetinin inmesi arzusuyla: 'Ey Sevde, seni tanıdık!' derdi; bunun üzerine Allah hicab ayetini indirdi. Ayetin bütün bu sebepler neticesinde inmiş olmasında bir uzaklık yoktur; en doğrusunu Allah bilir. Ancak Zeyneb bnt. Cahş vefat ettiğinde, inişine sebep olduğu hicaba riayet ederek: 'Onun cenazesinde mahremi olmayan kimse bulunmasın' dedi. Bunun üzerine Esmâ bnt. Umeys, tabutun üzerine bir kubbe kurarak örtülmesini ona gösterdi ve Habeşistan diyarında bunu gördüğünü ona bildirdi, Ömer de bunu uyguladı. Bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kızı Fâtıma'nın cenazesinde yapıldığı da rivayet edilmiştir.

[سورة الأحزاب (٣٣): آية ٥٤]

[Ahzâb Suresi (33): Âyet 54]

إِنْ تُبْدُوا شَيْئاً أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٥٤)

{ إِنْ تُبْدُوا شَيْئاً أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً } “Bir şeyi açığa vursanız da gizleseniz de şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” (54)

الْبَارِئُ ﷾ عَالِمٌ بِمَا بَدَا وَمَا خَفِيَ وَمَا كَانَ وَمَا لَمْ يَكُنْ، لَا يَخْفَى عَلَيْهِ مَاضٍ تَقَضَّى، وَلَا مُسْتَقْبَلٍ يَأْتِي. وَهَذَا عَلَى الْعُمُومِ تَمَدُّحٌ بِهِ، وَهُوَ أَهْلُ الْمَدْحِ وَالْحَمْدِ. وَالْمُرَادُ به ها هنا التَّوْبِيخُ وَالْوَعِيدُ لِمَنْ تَقَدَّمَ التَّعْرِيضُ بِهِ فِي الْآيَةِ قَبْلَهَا، مِمَّنْ أُشِيرَ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ:" ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ"، وَمَنْ أُشِيرَ إِلَيْهِ فِي قَوْلِهِ:" وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلا أَنْ

Yaratıcı celle ve alâ; açığa çıkanı da gizli kalanı da, olanı da olmayanı da bilendir; O'na ne geçip gitmiş bir geçmiş ne de gelecek bir istikbal gizli kalır. Bu durum genel manada O'nun övüldüğü bir sıfattır ve O, her türlü övgüye ve hamde layıktır. Burada ise bundan maksat; bir önceki ayette “Bu, hem sizin kalpleriniz hem de onların kalpleri için daha temizdir” buyruğuyla ve: “Allah'ın Resûlü'nü incitmeniz ve kendisinden sonra onun eşlerini

تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً

nikâhlamanız asla caiz olamaz”

" فَقِيلَ لَهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَعْلَمُ مَا تُخْفُونَهُ مِنْ هَذِهِ الْمُعْتَقَدَاتِ وَالْخَوَاطِرِ الْمَكْرُوهَةِ وَيُجَازِيكُمْ عَلَيْهَا. فَصَارَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مُنْعَطِفَةً عَلَى ما قبلها مبينة لها. والله أعلم.

buyruğuyla üstü kapalı olarak kendilerine işaret edilen kimseleri azarlamak ve tehdit etmektir. Bu ayette onlara şöyle denilmiştir: Şüphesiz Yüce Allah, içinizde sakladığınız bu inançları ve hoş olmayan düşünceleri bilir ve bunların karşılığını size verir. Böylece bu ayet, kendisinden öncekine atfedilmiş ve onu açıklayıcı olmuştur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة الأحزاب (٣٣): آية ٥٥]

[Ahzâb Suresi (33): Âyet 55]

لَا جُناحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبائِهِنَّ وَلا أَبْنائِهِنَّ وَلا إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ أَخَواتِهِنَّ وَلا نِسائِهِنَّ وَلا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ وَاتَّقِينَ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً (٥٥)

{ لَا جُناحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبائِهِنَّ وَلا أَبْنائِهِنَّ وَلا إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ أَخَواتِهِنَّ وَلا نِسائِهِنَّ وَلا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ وَاتَّقِينَ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً } “Onlara babaları, oğulları, erkek kardeşleri, erkek kardeşlerinin oğulları, kız kardeşlerinin oğulları, kendi kadınları ve sahip oldukları cariyeleri hakkında bir günah yoktur. [Ey Peygamber hanımları!] Allah'tan sakının; şüphesiz Allah her şeye hakkıyla şahittir.” (55)

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- لَمَّا نَزَلَتْ آيَةُ الْحِجَابِ قَالَ الْآبَاءُ وَالْأَبْنَاءُ وَالْأَقَارِبُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: وَنَحْنُ أَيْضًا نُكَلِّمُهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ؟ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. الثَّانِيَةُ- ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَنْ يَحِلُّ لِلْمَرْأَةِ الْبُرُوزُ لَهُ، وَلَمْ يَذْكُرِ الْعَمَّ وَالْخَالَ لِأَنَّهُمَا يَجْرِيَانِ مَجْرَى الْوَالِدَيْنِ. وَقَدْ يُسَمَّى الْعَمُّ أَبًا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ" [البقرة: ١٣٣] وَإِسْمَاعِيلُ كَانَ الْعَمَّ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْعَمُّ وَالْخَالُ رُبَّمَا يَصِفَانِ الْمَرْأَةَ لِوَلَدَيْهِمَا، فَإِنَّ الْمَرْأَةَ تَحِلُّ لِابْنِ الْعَمِّ وَابْنِ الْخَالِ فَكُرِهَ لَهُمَا الرُّؤْيَةُ. وَقَدْ كَرِهَ الشَّعْبِيُّ وَعِكْرِمَةُ أَنْ تَضَعَ الْمَرْأَةُ خِمَارَهَا عِنْدَ عَمِّهَا أَوْ خَالِهَا. وَقَدْ ذُكِرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بَعْضُ الْمَحَارِمِ وَذُكِرَ الْجَمِيعُ فِي سُورَةِ" النُّورِ"، فَهَذِهِ الْآيَةُ بَعْضُ تِلْكَ، وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ هُنَاكَ مُسْتَوْفًى، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاتَّقِينَ اللَّهَ) لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى الرُّخْصَةَ فِي هَذِهِ الْأَصْنَافِ وَانْجَزَمَتِ الْإِبَاحَةُ، عَطَفَ بِأَمْرِهِنَّ بِالتَّقْوَى عَطْفَ جُمْلَةٍ. وَهَذَا فِي غَايَةِ الْبَلَاغَةِ وَالْإِيجَازِ، كَأَنَّهُ قَالَ: اقْتَصِرْنَ عَلَى هَذَا وَاتَّقِينَ اللَّهَ فِيهِ أَنْ تَتَعَدَّيْنَهُ إِلَى غَيْرِهِ. وَخَصَّ النِّسَاءَ بِالذِّكْرِ وَعَيَّنَهُنَّ فِي هَذَا الْأَمْرِ، لِقِلَّةِ تَحَفُّظِهِنَّ وَكَثْرَةِ اسْتِرْسَالِهِنَّ. وَاللَّهُ أعلم. ثم توعد تعالى بقوله:" إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً".

Bu ayette üç mesele vardır: Birincisi: Hicap ayeti indiğinde babalar, oğullar ve akrabalar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Biz de mi onlarla perde arkasından konuşacağız?" dediler. Bunun üzerine bu ayet indi. İkincisi: Yüce Allah bu ayette kadının kendilerine görünmesinin helal olduğu kimseleri zikretmiş; anne baba hükmünde oldukları için amca ve dayıyı zikretmemiştir. Zira amcaya da bazen baba denir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ } “Senin ilâhına ve ataların İbrâhim, İsmâil[in ilâhına kulluk edeceğiz]” [el-Bakara: 133]. Burada İsmâil amca idi. ez-Zeccâc şöyle demiştir: "Amca ve dayı bazen kadını kendi oğullarına vasfedip anlatabilirler. Kadın ise amcaoğluna ve dayıoğluna helaldir. Bu sebeple [amca ve dayının] görmesi mekruh sayılmıştır." eş-Şa'bî ve İkrime de kadının amcasının veya dayısının yanında başörtüsünü çıkarmasını mekruh görmüşlerdir. Bu ayette mahremlerin bir kısmı zikredilmiş, tamamı ise Nûr Suresi'nde yer almıştır. Dolayısıyla bu ayet oradakilerin bir kısmıdır; bu konudaki açıklamalar orada eksiksiz bir şekilde geçmiş bulunmaktadır, hamd Allah'a mahsustur. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın { وَاتَّقِينَ اللَّهَ } “Allah'tan sakının” buyruğudur. Yüce Allah bu sınıflar hakkında ruhsatı zikredip mubah kılma hükmü kesinleşince, onlara takvalı olmayı emretmeyi bir cümle atfı olarak bağladı. Bu ifade, belagat ve vecizlik bakımından son derece üstündür; sanki şöyle buyurmaktadır: "Bununla yetinin ve bunun dışındakilere aşma hususunda Allah'tan sakının." Korunmalarının azlığı ve serbest davranmaya meyllerinin çokluğu sebebiyle bu emirde özellikle kadınlar zikredilmiş ve muhatap tayin edilmişlerdir. En doğrusunu Allah bilir. Sonra Yüce Allah { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً } “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla şahittir” buyruğuyla tehditte bulunmuştur.

[سورة الأحزاب (٣٣): آية ٥٦]

[Ahzâb Suresi (33): Âyet 56]

إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً (٥٦)

{ إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً } “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler. Ey iman edenler! Siz de ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selam verin.” (56)

هَذِهِ الْآيَةُ شَرَّفَ اللَّهُ بِهَا رَسُولَهُ ﵇ حَيَاتَهُ وَمَوْتَهُ، وَذَكَرَ مَنْزِلَتَهُ مِنْهُ، وَطَهَّرَ بِهَا سُوءَ فِعْلِ مَنِ اسْتَصْحَبَ فِي جِهَتِهِ فِكْرَةَ سُوءٍ، أَوْ فِي أَمْرِ زَوْجَاتِهِ وَنَحْوَ ذَلِكَ. وَالصَّلَاةُ مِنَ اللَّهِ رَحْمَتُهُ وَرِضْوَانُهُ، وَمِنَ الْمَلَائِكَةِ الدُّعَاءُ وَالِاسْتِغْفَارُ، وَمِنَ الْأُمَّةِ الدُّعَاءُ وَالتَّعْظِيمُ لِأَمْرِهِ. مَسْأَلَةٌ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ:" يُصَلُّونَ" فَقَالَتْ فِرْقَةٌ: الضَّمِيرُ فِيهِ لِلَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ، وَهَذَا قَوْلٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى شَرَّفَ بِهِ مَلَائِكَتَهُ، فَلَا يَصْحَبُهُ الِاعْتِرَاضُ الَّذِي جَاءَ فِي قَوْلِ الْخَطِيبِ: مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ رَشَدَ، وَمَنْ يَعْصِهِمَا فَقَدْ غَوَى. فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (بئس الخطيب أنت، قل ومن يعصى اللَّهَ وَرَسُولَهُ) أَخْرَجَهُ الصَّحِيحُ. قَالُوا: لِأَنَّهُ لَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَجْمَعَ ذِكْرَ اللَّهِ تَعَالَى مَعَ غَيْرِهِ فِي ضَمِيرٍ، وَلِلَّهِ أَنْ يَفْعَلَ فِي ذَلِكَ مَا يَشَاءُ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، تَقْدِيرُهُ إِنَّ اللَّهَ يُصَلِّي وَمَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ، وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ اجْتِمَاعٌ فِي ضَمِيرٍ، وَذَلِكَ جَائِزٌ لِلْبَشَرِ فِعْلُهُ. وَلَمْ يَقُلْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ (بِئْسَ الْخَطِيبُ أَنْتَ) لِهَذَا الْمَعْنَى، وَإِنَّمَا قَالَهُ لِأَنَّ الْخَطِيبَ وَقَفَ عَلَى وَمَنْ يَعْصِهِمَا، وَسَكَتَ سَكْتَةً. وَاسْتَدَلُّوا بِمَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ أَنَّ خَطِيبًا خَطَبَ عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَمَنْ يَعْصِهِمَا. فَقَالَ: (قُمْ- أَوِ اذْهَبْ- بِئْسَ الْخَطِيبُ أَنْتَ). إِلَّا أَنَّهُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ لَمَّا خَطَّأَهُ فِي وَقْفِهِ وَقَالَ لَهُ: (بِئْسَ الْخَطِيبُ) أَصْلَحَ لَهُ بَعْدَ ذَلِكَ جَمِيعَ كَلَامِهِ، فَقَالَ: قُلْ (وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ) كَمَا فِي كِتَابِ مُسْلِمٍ. وَهُوَ يُؤَيِّدُ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ بِأَنَّهُ لَمْ يَقِفْ عَلَى" وَمَنْ يَعْصِهِمَا". وَقَرَأَ أبن عباس:" وملائكه" بِالرَّفْعِ عَلَى مَوْضِعِ اسْمِ اللَّهِ قَبْلَ دُخُولِ" إِنَّ". وَالْجُمْهُورُ بِالنَّصْبِ عَطْفًا عَلَى الْمَكْتُوبَةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً) فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً) أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى عِبَادَهُ بِالصَّلَاةِ عَلَى نَبِيِّهِ مُحَمَّدٍ ﷺ دُونَ أَنْبِيَائِهِ تَشْرِيفًا لَهُ، وَلَا خِلَافَ فِي أَنَّ

Bu ayetle Allah, Resûlü Aleyhisselâm'ı hayatında da vefatında da şereflendirmiş, onun Kendi katındaki derecesini zikretmiş ve onun hakkında yahut hanımları ve benzeri hususlarda kötü düşünce besleyen kimselerin kötü fiillerini [bu ayetle] bertaraf etmiştir. Allah'tan gelen salât O'nun rahmeti ve rızasıdır; meleklerden dua ve istiğfardır; ümmetten ise dua ve onun şanını yüceltmektir. Mesele- Âlimler “يُصَلُّونَ” buyruğundaki zamir hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bir grup şöyle demiştir: Buradaki zamir Allah'a ve meleklere aittir; bu, Yüce Allah'ın meleklerini şereflendirdiği bir ifadedir. Dolayısıyla hatibin: 'Kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederse doğru yolu bulmuştur, kim de o ikisine isyan ederse sapmıştır' sözünde gelen itiraz burada geçerli olmaz; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: (Sen ne kötü bir hatipsin! 'Kim Allah'a ve Resûlü'ne isyan ederse' de) buyurmuştur; bunu Sahih tahric etmiştir. Onlar dediler ki: Çünkü hiç kimse bir zamirde Allah Teâlâ'nın zikrini başkasıyla birleştiremez; Allah ise bunda dilediğini yapar. Diğer bir grup ise şöyle demiştir: Sözde bir hazif vardır, takdiri: 'Şüphesiz Allah salât eder, melekleri de salât ederler' şeklindedir ve ayette tek bir zamirde toplanma yoktur; böyle bir hazfi yapmak insanlar için de caizdir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (Sen ne kötü bir hatipsin) sözünü bu manadan ötürü değil, hatip 'kim de o ikisine isyan ederse' deyip durakladığı ve bir süre sustuğu için söylemiştir. Ebû Dâvûd'un Adiy b. Hâtim'den rivayet ettiğine delil getirdiler: Bir hatip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda hutbe okuyup: 'Kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederse, kim de o ikisine isyan ederse...' dedi. Bunun üzerine: (Kalk -veya git- sen ne kötü bir hatipsin) buyurdu. Ancak hatip duraklamasında hata edip ona: (Ne kötü bir hatipsin) dedikten sonra Müslim'in kitabında geçtiği üzere: (Kim Allah'a ve Resûlü'ne isyan ederse de) diyerek sözünün tamamını düzeltmiş olması muhtemeldir. Bu da onun 've men ya'sıhimâ' sözünde duraklamadığı yönündeki birinci görüşü desteklemektedir. İbn Abbâs: "إنّ" dahil olmadan önceki lafzatullahın konumuna göre ref ile “وملائكتُه” şeklinde okumuştur. Cumhur ise yazılı olan lafza atfen nasb ile okumuştur. Yüce Allah'ın: (Ey iman edenler! Siz de ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selam verin) buyruğunda beş mesele vardır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: (Ey iman edenler! Siz de ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selam verin) buyruğu: Yüce Allah, onu şereflendirmek için diğer peygamberlerine değil, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât getirmeyi kullarına emretmiştir. Ömürde

الصَّلَاةَ عَلَيْهِ فَرْضٌ فِي الْعُمُرِ مَرَّةً، وَفِي كُلِّ حِينٍ مِنَ الْوَاجِبَاتِ وُجُوبَ السُّنَنِ الْمُؤَكَّدَةِ الَّتِي لَا يَسَعُ تَرْكُهَا وَلَا يَغْفُلُهَا إِلَّا مَنْ لَا خَيْرَ فِيهِ. الزَّمَخْشَرِيُّ: فَإِنْ قُلْتَ الصَّلَاةَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَاجِبَةٌ أَمْ مَنْدُوبٌ إِلَيْهَا؟ قُلْتُ: بَلْ وَاجِبَةٌ. وَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي حَالِ وُجُوبِهَا، فَمِنْهُمْ مَنْ أَوْجَبَهَا كُلَّمَا جَرَى ذِكْرُهُ. وَفِي الْحَدِيثِ: (مَنْ ذُكِرْتُ عِنْدَهُ فَلَمْ يُصَلِّ عَلَيَّ فدخل النار فأبعده الله). وروى أَنَّهُ قِيلَ لَهُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَرَأَيْتَ قَوْلَ اللَّهِ ﷿:" إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ" فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (هَذَا مِنَ الْعِلْمِ الْمَكْنُونِ وَلَوْلَا أَنَّكُمْ سَأَلْتُمُونِي عَنْهُ مَا أَخْبَرْتُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَكَّلَ بِي مَلَكَيْنِ فَلَا أُذْكَرُ عِنْدَ مُسْلِمٍ فَيُصَلِّي عَلَيَّ إِلَّا قَالَ ذَلِكَ الْمَلَكَانِ غَفَرَ اللَّهُ لَكَ وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى وَمَلَائِكَتُهُ جَوَابًا لِذَيْنِكَ الْمَلَكَيْنِ آمِينَ. وَلَا أُذْكَرُ. عِنْدَ عَبْدٍ مُسْلِمٍ فَلَا يُصَلِّي عَلَيَّ إِلَّا قَالَ ذَلِكَ الْمَلَكَانِ لَا غَفَرَ اللَّهُ لَكَ وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى وَمَلَائِكَتُهُ لِذَيْنِكَ الْمَلَكَيْنِ آمِينَ (. وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: تَجِبُ فِي كُلِّ مَجْلِسٍ مَرَّةً وَإِنْ تَكَرَّرَ ذِكْرُهُ، كَمَا قَالَ فِي آيَةِ السَّجْدَةِ وَتَشْمِيتِ الْعَاطِسِ. وَكَذَلِكَ فِي كُلِّ دُعَاءٍ فِي أَوَّلِهِ وَآخِرِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ أَوْجَبَهَا فِي الْعُمُرِ. وَكَذَلِكَ قَالَ فِي إِظْهَارِ الشَّهَادَتَيْنِ. وَالَّذِي يَقْتَضِيهِ الِاحْتِيَاطُ: الصَّلَاةُ عِنْدَ كُلِّ ذِكْرٍ، لِمَا وَرَدَ مِنَ الْأَخْبَارِ فِي ذَلِكَ. الثَّانِيَةُ- وَاخْتَلَفَتِ الْآثَارُ فِي صِفَةِ الصَّلَاةِ عَلَيْهِ ﷺ فَرَوَى مَالِكٌ عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ: أَتَانَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَنَحْنُ فِي مَجْلِسِ سَعْدِ ابن عُبَادَةَ، فَقَالَ لَهُ بَشِيرُ بْنُ سَعْدٍ: أَمَرَنَا اللَّهُ أَنْ نُصَلِّيَ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَكَيْفَ نُصَلِّي عَلَيْكَ؟ قَالَ: فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى، تَمَنَّيْنَا أَنَّهُ لَمْ يَسْأَلْهُ، ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (قُولُوا اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَبَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا بَارَكْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ فِي الْعَالَمِينَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ وَالسَّلَامُ كَمَا قَدْ عَلِمْتُمْ (. وَرَوَاهُ النَّسَائِيُّ عَنْ طَلْحَةَ مِثْلَهُ، بِإِسْقَاطِ قَوْلِهِ: (فِي الْعالَمِينَ) وَقَوْلِهِ: (وَالسَّلَامُ كَمَا قَدْ عَلِمْتُمْ). وَفِي الْبَابِ عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ وَأَبِي حُمَيْدٍ السَّاعِدِيِّ

bir defa ona salât getirmenin farz olduğunda, diğer vakitlerde ise terk edilmesi caiz olmayan ve kendisinde hiçbir hayır bulunmayan kimseler dışında kimsenin gaflet etmeyeceği müekked sünnetlerin vücubiyeti gibi vacip olduğunda ihtilaf yoktur. Ez-Zemahşerî şöyle der: Şayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât getirmek vacip midir yoksa mendup mudur? dersen, derim ki: Bilakis vaciptir. Vücubunun vakti hususunda ihtilaf etmişlerdir; onlardan kimi adı her anıldığında salât getirmeyi vacip görmüştür. Hadiste şöyle buyrulmuştur: (Yanında anıldığım hâlde bana salât getirmeyen, ateşe girsin ve Allah onu rahmetinden uzaklaştırsın). Rivayet edildiğine göre ona: 'Ey Allah'ın Resûlü! Allah Azze ve Celle'nin: “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler” buyruğunu gördün mü?' denildi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: (Bu, gizli ilimdendir; siz bana sormasaydınız bunu size haber vermezdim. Şüphesiz Yüce Allah bana iki melek vekil kılmıştır; bir Müslümanın yanında anıldığımda bana salât getirirse o iki melek mutlaka: Allah seni bağışlasın, der; Yüce Allah ve melekleri de o iki meleğe cevap olarak: Âmin, der. Bir Müslüman kulun yanında anıldığımda da bana salât getirmezse o iki melek mutlaka: Allah seni bağışlamasın, der; Yüce Allah ve melekleri de o iki meleğe: Âmin, der) buyurmuştur. Onlardan kimi de: Secde ayeti ve aksırana 'yerhamukellah' deme hususunda söylendiği gibi, ismi tekrar tekrar anılsa bile her mecliste bir defa salât getirmek vaciptir, demiştir. Aynı şekilde her duanın başında ve sonunda da böyledir. Onlardan kimi ise ömürde bir defa vacip kılmıştır; kelime-i şehadeti ikrar etme hususunda da böyle denilmiştir. İhtiyatın gerektirdiği ise, bu hususta gelen rivayetlerden dolayı her anılışında salât getirmektir. İkinci Mesele- sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât getirmenin şekli hususunda rivayetler farklılık göstermiştir. Mâlik, Ebû Mes'ûd el-Ensârî'den şöyle rivayet etmiştir: Biz Sa'd b. Ubâde'nin meclisindeyken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanımıza geldi. Beşîr b. Sa'd ona: 'Allah bize sana salât getirmemizi emretti ey Allah'ın Resûlü, sana nasıl salât getirelim?' dedi. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o kadar sustu ki keşke ona sormasaydı diye temenni ettik. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: (Şöyle deyiniz: Allah'ım! İbrâhim'e salât ettiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de salât et. İbrâhim'e ve âlemlerde İbrâhim'in âline bereket verdiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de bereket ver. Şüphesiz Sen övülmeye layık ve şanı yüce olansın. Selam ise bildiğiniz gibidir). En-Nesâî, Talha'dan benzerini: (âlemlerde) ve (Selam ise bildiğiniz gibidir) lafızlarını zikretmeksizin rivayet etmiştir. Bu babda Ka'b b. Ucre, Ebû Humeyd es-Sâidî,

وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَبُرَيْدَةَ الْخُزَاعِيِّ وَزَيْدِ بْنِ خَارِجَةَ،

Ebû Saîd el-Hudrî, Ali b. Ebî Tâlib, Ebû Hüreyre, Büreyde el-Huzâî ve Zeyd b. Hârice'den

وَيُقَالُ ابْنُ حَارِثَةَ أَخْرَجَهَا أَئِمَّةُ أَهْلِ الْحَدِيثِ في كتبهم. وصحح الترمذي حديث كعب ابن عُجْرَةَ. خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ مَعَ حَدِيثِ أَبِي حُمَيْدٍ السَّاعِدِيِّ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: رَوَى شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بن أبن لَيْلَى عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ قَالَ: لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ: تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً" جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: يا رَسُولَ اللَّهِ، هَذَا السَّلَامُ عَلَيْكَ قَدْ عَرَفْنَاهُ فَكَيْفَ الصَّلَاةُ؟ فَقَالَ: (قُلِ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَبَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا بَارَكْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ) وَهَذَا لَفْظُ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ لَا حَدِيثَ شُعْبَةَ وَهُوَ يَدْخُلُ فِي التَّفْسِيرِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ لِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:" إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً" فَبَيَّنَ كَيْفَ الصَّلَاةُ عَلَيْهِ وَعَلَّمَهُمْ فِي التَّحِيَّاتِ كَيْفَ السَّلَامُ عَلَيْهِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: (السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ). وَرَوَى الْمَسْعُودِيُّ عَنْ عَوْنِ ابن عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي فَاخِتَةَ عَنِ الْأَسْوَدِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا صَلَّيْتُمْ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فَأَحْسِنُوا الصَّلَاةَ عَلَيْهِ، فَإِنَّكُمْ لَا تَدْرُونَ لَعَلَّ ذَلِكَ يُعْرَضُ عَلَيْهِ. قَالُوا فَعَلَّمَنَا، قَالَ: (قُولُوا اللَّهُمَّ اجْعَلْ صَلَوَاتِكَ وَرَحْمَتَكَ وَبَرَكَاتِكَ عَلَى سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ وَإِمَامِ الْمُتَّقِينَ وَخَاتَمِ النَّبِيِّينَ مُحَمَّدٍ عَبْدِكَ وَنَبِيِّكَ وَرَسُولِكَ إِمَامِ الْخَيْرِ وَقَائِدِ الْخَيْرِ وَرَسُولِ الرَّحْمَةِ. اللَّهُمَّ ابْعَثْهُ مَقَامًا مَحْمُودًا يَغْبِطُهُ بِهِ الْأَوَّلُونَ وَالْآخِرُونَ. اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ. اللَّهُمَّ بَارِكْ عَلَى محمد وعلى آل حمد كَمَا بَارَكْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ (. وَرَوَيْنَا بِالْإِسْنَادِ الْمُتَّصِلِ فِي كِتَابِ (الشِّفَا) لِلْقَاضِي عِيَاضٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ قَالَ: عَدَّهُنَّ فِي يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَقَالَ: (عَدَّهُنَّ فِي يَدِي جِبْرِيلُ وَقَالَ هَكَذَا أُنْزِلَتْ مِنْ عِنْدِ رَبِّ الْعِزَّةِ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ. اللَّهُمَّ بَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا بَارَكْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ. اللَّهُمَّ وَتَرَحَّمْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا تَرَحَّمْتَ على إبراهيم وعلى آل إبراهيم إنك حميد مَجِيدٌ. اللَّهُمَّ وَتَحَنَّنْ عَلَى مُحَمَّدٍ

-İbn Hârise de denilir- rivayetler vardır; hadis imamları bunları kitaplarında tahric etmişlerdir. Et-Tirmizî, Ka'b b. Ucre hadisini sahihlemiştir. Müslim, Ebû Humeyd es-Sâidî hadisiyle birlikte bunu Sahih'inde tahric etmiştir. Ebû Ömer şöyle demiştir: Şu'be ve es-Sevrî, el-Hakem b. Abdirrahmân b. Ebî Leylâ'dan, o da Ka'b b. Ucre'den rivayet ettiler; Ka'b dedi ki: Yüce Allah'ın: “Ey iman edenler! Siz de ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selam verin” buyruğu indiğinde bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü, sana selam vermeyi öğrendik, peki salât nasıldır?' dedi. Şöyle buyurdu: (Şöyle de: Allah'ım! İbrâhim'e salât ettiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de salât et. İbrâhim'e ve İbrâhim'in âline bereket verdiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de bereket ver. Şüphesiz Sen övülmeye layık ve şanı yüce olansın). Bu, Şu'be'nin değil es-Sevrî'nin hadisinin lafzıdır ve Yüce Allah'ın: “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler. Ey iman edenler! Siz de ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selam verin” buyruğunun merfu tefsirine dâhildir; böylece ona nasıl salât getirileceğini açıklamış, tahiyyatta da: (es-Selâmü aleyke eyyühe'n-Nebiyyu ve rahmetullâhi ve berekâtuh) buyurarak ona nasıl selam verileceğini öğretmiştir. El-Mes'ûdî, Avn b. Abdillâh'tan, o Ebû Fâhite'den, o el-Esved'den, o da Abdullah'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât getirdiğinizde ona salâtı en güzel şekilde yapın; zira siz bilemezsiniz, belki de bu ona arz edilir. 'Öyleyse bize öğret' dediler. Dedi ki: (Şöyle deyin: Allah'ım! Salâtlarını, rahmetini ve bereketlerini peygamberlerin efendisi, takva sahiplerinin imamı, peygamberlerin sonuncusu, kulun, peygamberin, elçin, hayrın öncüsü, hayrın kılavuzu ve rahmet elçisi Muhammed'e kıl. Allah'ım! Onu öncekilerin ve sonrakilerin gıpta edeceği Makâm-ı Mahmûd'a ulaştır. Allah'ım! İbrâhim'e ve İbrâhim'in âline salât ettiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de salât et; şüphesiz Sen övülmeye layık ve şanı yüce olansın. Allah'ım! İbrâhim'e ve İbrâhim'in âline bereket verdiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de bereket ver; şüphesiz Sen övülmeye layık ve şanı yüce olansın). Kadı İyâz'ın (eş-Şifâ) adlı kitabında kesintisiz isnadla Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğimize göre o şöyle demiştir: [Bu kelimeleri] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elinde saydım; o da şöyle buyurdu: (Bunları Cibrîl elime saydı ve: İzzet Rabbinin katından böyle indirildi, dedi: Allah'ım! İbrâhim'e ve İbrâhim'in âline salât ettiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de salât et; şüphesiz Sen övülmeye layık ve şanı yüce olansın. Allah'ım! İbrâhim'e ve İbrâhim'in âline bereket verdiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de bereket ver; şüphesiz Sen övülmeye layık ve şanı yüce olansın. Allah'ım! İbrâhim'e ve İbrâhim'in âline merhamet ettiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de merhamet et; şüphesiz Sen övülmeye layık ve şanı yüce olansın. Allah'ım! İbrâhim'e

وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا تَحَنَّنْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى آلَ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ (. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: مِنْ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ صَحِيحٌ وَمِنْهَا سَقِيمٌ، وَأَصَحُّهَا مَا رَوَاهُ مَالِكٌ فَاعْتَمِدُوهُ. وَرِوَايَةُ غَيْرِ مَالِكٍ مِنْ زِيَادَةِ الرَّحْمَةِ مَعَ الصَّلَاةِ وَغَيْرِهَا لَا يَقْوَى، وَإِنَّمَا عَلَى النَّاسِ أَنْ يَنْظُرُوا فِي أَدْيَانِهِمْ نَظَرَهُمْ فِي أَمْوَالِهِمْ، وَهُمْ لَا يَأْخُذُونَ فِي الْبَيْعِ دِينَارًا مَعِيبًا، وَإِنَّمَا يَخْتَارُونَ السَّالِمَ الطَّيِّبَ، كَذَلِكَ لَا يُؤْخَذُ مِنَ الرِّوَايَاتِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ إِلَّا مَا صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ سَنَدُهُ، لِئَلَّا يَدْخُلَ فِي حَيِّزِ الْكَذِبِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَبَيْنَمَا هُوَ يَطْلُبُ الْفَضْلَ إِذَا بِهِ قَدْ أَصَابَ النَّقْصَ، بَلْ رُبَّمَا أَصَابَ الْخُسْرَانَ الْمُبِينَ. الثَّالِثَةُ- فِي فَضْلِ الصَّلَاةِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ ثَبَتَ عَنْهُ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (مَنْ صَلَّى عَلَيَّ صَلَاةً صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ بِهَا عَشْرًا). وَقَالَ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: الصَّلَاةُ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ أَفْضَلُ الْعِبَادَاتِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى تَوَلَّاهَا هُوَ وَمَلَائِكَتُهُ، ثُمَّ أَمَرَ بِهَا الْمُؤْمِنِينَ، وَسَائِرُ الْعِبَادَاتِ لَيْسَ كَذَلِكَ. قَالَ أَبُو سُلَيْمَانُ الدَّارَانِيُّ: مَنْ أَرَادَ أَنْ يَسْأَلَ اللَّهَ حَاجَةً فَلْيَبْدَأْ بِالصَّلَاةِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ، ثُمَّ يَسْأَلُ اللَّهَ حَاجَتَهُ، ثُمَّ يَخْتِمُ بِالصَّلَاةِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقْبَلُ الصَّلَاتَيْنِ وَهُوَ أَكْرَمُ مِنْ أَنْ يَرُدَّ مَا بَيْنَهُمَا. وَرَوَى سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: الدُّعَاءُ يُحْجَبُ دُونَ السَّمَاءِ حَتَّى يُصَلِّيَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَإِذَا جَاءَتِ الصلاة على النبي ﷺ رُفِعَ الدُّعَاءُ. وَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (مَنْ صَلَّى عَلَيَّ وَسَلَّمَ عَلَيَّ فِي كِتَابٍ لَمْ تَزَلِ الْمَلَائِكَةُ يُصَلُّونَ عَلَيْهِ مَا دَامَ اسْمِي فِي ذَلِكَ

ve İbrâhim'in âline şefkat gösterdiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de şefkat göster; şüphesiz Sen övülmeye layık ve şanı yüce olansın). İbnu'l-Arabî şöyle demiştir: Bu rivayetlerden sahih olanı da vardır, illetli olanı da; en sahihi Mâlik'in rivayet ettiğidir, ona itimat ediniz. Mâlik dışındakilerin salâtla birlikte rahmet ziyadesi ve diğer lafızları içeren rivayetleri kuvvetli değildir. İnsanların mallarına baktıkları gibi dinlerine de dikkatle bakmaları gerekir; onlar alışverişte kusurlu bir dinarı almaz, sadece sağlam ve temiz olanı seçerler. Aynı şekilde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem adına yalan söyleme alanına girmemek için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen rivayetlerden ancak isnadı sahih olanlar alınmalıdır. Aksi takdirde kişi fazilet ararken bir de bakar ki noksanlığa uğramış, hatta belki de apaçık bir hüsrana düşmüştür. Üçüncü Mesele- Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât getirmenin fazileti hakkında ondan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu sabit olmuştur: (Kim bana bir defa salât getirirse, Allah ona on defa salât eder). Sehl b. Abdillâh şöyle demiştir: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât getirmek ibadetlerin en faziletlisidir; zira Yüce Allah bunu önce bizzat Kendisi ve melekleriyle üstlenmiş, sonra da müminlere emretmiştir; diğer ibadetler ise böyle değildir. Ebû Süleymân ed-Dârânî şöyle demiştir: Kim Allah'tan bir hacet dilemek isterse, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât ile başlasın, sonra Allah'tan hacetini istesin, sonra da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât ile bitirsin; zira Yüce Allah her iki salâtı kabul eder ve o ikisi arasındakini geri çevirmeyecek kadar cömerttir. Saîd b. el-Müseyyeb, Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Dua, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât getirilinceye kadar göğün altında perdelenir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât getirildiğinde ise dua yükselir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Kim bir kitapta bana salât ve selam yazarsa, ismim o

الْكِتَابِ). الرَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الصَّلَاةِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فِي الصَّلَاةِ، فَالَّذِي عَلَيْهِ الْجَمُّ الْغَفِيرُ وَالْجُمْهُورُ الْكَثِيرُ: أَنَّ ذَلِكَ مِنْ سُنَنِ الصَّلَاةِ وَمُسْتَحَبَّاتِهَا. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: يُسْتَحَبُّ أَلَّا يُصَلِّيَ أَحَدٌ صَلَاةً إِلَّا صَلَّى فِيهَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَإِنْ ترك ذلك تارك فصلاته مجزية في مذاهب مَالِكٍ وَأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَسُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ مِنْ أَصْحَابِ الرَّأْيِ وَغَيْرِهِمْ. وَهُوَ قَوْلُ جُلِّ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَحُكِيَ عَنْ مَالِكٍ وَسُفْيَانَ أَنَّهَا فِي التَّشَهُّدِ الْأَخِيرِ

kitapta kaldığı müddetçe melekler ona salât getirmeye devam ederler). Dördüncü Mesele- Âlimler namaz içinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât getirme hususunda ihtilaf etmişlerdir: Büyük çoğunluğun ve cumhurun benimsediği görüş; bunun namazın sünnetlerinden ve müstehaplarından olduğudur. İbnu'l-Münzir şöyle demiştir: Bir kimsenin kıldığı her namazda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât getirmesi müstehaptır; eğer bunu terk eden olursa Mâlik, Medine ehli, Süfyân es-Sevrî ve re'y ehlinden Kûfeliler ile diğerlerinin mezhebine göre namazı geçerlidir. İlim ehlinin çoğunluğunun kavli de budur. Mâlik ve Süfyân'dan, bunun son teşehhütte

مستحبة، وأن تاركها في التشهد مسي. وَشَذَّ الشَّافِعِيُّ فَأَوْجَبَ عَلَى تَارِكِهَا فِي الصَّلَاةِ الْإِعَادَةَ. وَأَوْجَبَ إِسْحَاقُ الْإِعَادَةَ مَعَ تَعَمُّدِ تَرْكِهَا دُونَ النِّسْيَانِ. وَقَالَ أَبُو عُمَرَ: قَالَ الشَّافِعِيُّ إِذَا لَمْ يُصَلِّ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فِي التَّشَهُّدِ الْأَخِيرِ بَعْدَ التَّشَهُّدِ وَقَبْلَ التَّسْلِيمِ أَعَادَ الصَّلَاةَ. قَالَ: وَإِنْ صَلَّى عَلَيْهِ قَبْلَ ذَلِكَ لَمْ تُجْزِهِ. وَهَذَا قَوْلٌ حَكَاهُ عَنْهُ حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى، لَا يَكَادُ يُوجَدُ هَكَذَا عَنِ الشَّافِعِيِّ إِلَّا مِنْ رِوَايَةِ حَرْمَلَةَ عَنْهُ، وَهُوَ مِنْ كِبَارِ أَصْحَابِهِ الَّذِينَ كَتَبُوا كُتُبَهُ. وَقَدْ تَقَلَّدَهُ أَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ وَمَالُوا إِلَيْهِ وَنَاظَرُوا عَلَيْهِ، وَهُوَ عِنْدُهُمْ تَحْصِيلُ مَذْهَبِهِ. وَزَعَمَ الطَّحَاوِيُّ أَنَّهُ لَمْ يَقُلْ بِهِ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ غَيْرَهُ. وَقَالَ الْخَطَّابِيُّ وَهُوَ مِنْ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ: وَلَيْسَتْ بِوَاجِبَةٍ فِي الصَّلَاةِ، وَهُوَ قَوْلُ جَمَاعَةِ الْفُقَهَاءِ إِلَّا الشَّافِعِيَّ، وَلَا أَعْلَمُ لَهُ فِيهَا قُدْوَةً. وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهَا لَيْسَتْ مِنْ فُرُوضِ الصَّلَاةِ عَمَلُ السَّلَفِ الصَّالِحِ قَبْلَ الشَّافِعِيِّ وَإِجْمَاعُهُمْ عَلَيْهِ، وَقَدْ شُنِّعَ عَلَيْهِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ جِدًّا. وَهَذَا تَشَهُّدُ ابْنِ مَسْعُودٍ الَّذِي اخْتَارَهُ الشَّافِعِيُّ وَهُوَ الَّذِي عَلَّمَهُ النَّبِيُّ ﷺ لَيْسَ فِيهِ الصلاة على النبي ﷺ وَكَذَلِكَ كُلُّ مَنْ رَوَى التَّشَهُّدَ عَنْهُ ﷺ. وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: كَانَ أَبُو بَكْرٍ يُعَلِّمُنَا التَّشَهُّدَ عَلَى الْمِنْبَرِ كَمَا تُعَلِّمُونَ الصِّبْيَانَ فِي الْكِتَابِ. وَعَلَّمَهُ أَيْضًا عَلَى الْمِنْبَرِ عُمَرُ، وَلَيْسَ فِيهِ ذِكْرُ الصَّلَاةِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ. قُلْتُ: قَدْ قَالَ بِوُجُوبِ الصَّلَاةِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فِي الصَّلَاةِ مُحَمَّدُ بْنُ الْمَوَّازِ مِنْ أَصْحَابِنَا فِيمَا ذَكَرَ ابْنُ الْقَصَّارِ وَعَبْدُ الْوَهَّابِ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ لِلْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنَا أَنْ نُصَلِّيَ عَلَيْكَ فَكَيْفَ نُصَلِّي عَلَيْكَ؟ فَعَلَّمَ الصَّلَاةَ وَوَقْتَهَا فَتَعَيَّنَتْ كَيْفِيَّةً وَوَقْتًا. وَذَكَرَ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ أَنَّهُ قَالَ: لَوْ صَلَّيْتُ صَلَاةً لَمْ أُصَلِّ فِيهَا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَلَا عَلَى أَهْلِ بَيْتِهِ لَرَأَيْتُ أَنَّهَا لَا تَتِمُّ. وَرُوِيَ مَرْفُوعًا عَنْهُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَالصَّوَابُ أَنَّهُ قَوْلُ أَبِي جَعْفَرٍ، قاله الدارقطني. الخامسة- قوله تعالى: (وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً) قَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ بُكَيْرٍ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فَأَمَرَ اللَّهُ أَصْحَابَهُ أَنْ يُسَلِّمُوا عَلَيْهِ. وَكَذَلِكَ مَنْ بَعْدَهُمْ أُمِرُوا

müstehap olduğu, teşehhütte bunu terk edenin ise kusurlu davrandığı nakledilmiştir. Eş-Şâfiî ise şazz bir görüşle namazda bunu terk edene namazı iade etmeyi vacip kılmıştır. İshâk ise unutarak terk etmeyi değil, kasten terk etmeyi iade sebebi saymıştır. Ebû Ömer şöyle demiştir: eş-Şâfiî, son teşehhütte teşehhütten sonra ve selamdan önce Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât getirmediği takdirde namazı iade eder, demiştir. Dedi ki: Bundan önce salât getirse bile bu ona yetmez. Bu, Harmele b. Yahyâ'nın ondan naklettiği bir görüştür; eş-Şâfiî'den bu şekilde bir rivayet Harmele'nin rivayeti dışında neredeyse bulunmaz; Harmele ise onun kitaplarını yazan büyük talebelerindendir. Şâfiî'nin ashabı bunu benimsemiş, buna meyletmiş ve bunu savunmuşlardır; bu onlara göre mezhebinin tespitidir. Et-Tahâvî, ilim ehlinden ondan başka hiç kimsenin bunu söylemediğini iddia etmiştir. Şâfiî'nin ashabından olan el-Hattâbî şöyle demiştir: Namazda vacip değildir; bu, eş-Şâfiî hariç fakihler cemaatinin görüşüdür ve bu konuda ona bir öncü bilmiyorum. Bunun namazın farzlarından olmadığına delil, Selef-i Sâlihîn'in eş-Şâfiî'den önceki uygulaması ve bu konudaki icmâlarıdır; nitekim bu meselede eş-Şâfiî çokça tenkit edilmiştir. Eş-Şâfiî'nin tercih ettiği ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bizzat öğrettiği İbn Mes'ûd teşehhüdünde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât yer almamaktadır; aynı şekilde ondan sallallâhu aleyhi ve sellem teşehhüdü rivayet eden herkesin rivayeti de böyledir. İbn Ömer şöyle demiştir: Ebû Bekir minberde, tıpkı çocuklara mektepte öğrettiğiniz gibi bize teşehhüdü öğretirdi. Minberde onu Ömer de öğretmiştir ve içinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât zikri yoktur. Derim ki: İbnü'l-Kassâr ve Abdülvehhâb'ın zikrettiğine göre mezhepdaşlarımızdan Muhammed b. el-Mevvâz namazda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât getirmenin vücubunu söylemiş; İbnu'l-Arabî de sahih hadis gereğince bunu tercih etmiştir: 'Allah bize sana salât getirmemizi emretti, sana nasıl salât edelim?' Hadiste salâtı ve vaktini öğretmiştir, dolayısıyla hem keyfiyeti hem de vakti tayin edilmiştir. Ed-Dârekutnî, Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali b. el-Hüseyn'den onun şöyle dediğini zikretmiştir: 'Bir namaz kılsam ve onda ne Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ne de onun Ehl-i Beyt'ine salât getirsem, o namazın tamam olmadığını düşünürüm.' Ondan, İbn Mes'ûd yoluyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfu olarak da rivayet edilmiştir; ancak doğru olanı ed-Dârekutnî'nin de belirttiği gibi bunun Ebû Ca'fer'in kendi sözü olduğudur. Beşinci Mesele- Yüce Allah'ın: (ve tam bir teslimiyetle selam verin) buyruğu: Kadı Ebû Bekir b. Bükeyr şöyle demiştir: Bu ayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e indiğinde Allah ashabına ona selam vermelerini emretti. Aynı şekilde onlardan sonrakilere de

أَنْ يُسَلِّمُوا عَلَيْهِ عِنْدَ حُضُورِهِمْ قَبْرَهُ وَعِنْدَ ذِكْرِهِ. وَرَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ جَاءَ ذَاتَ يَوْمٍ وَالْبِشْرُ يُرَى فِي وَجْهِهِ، فَقُلْتُ: إِنَّا لَنَرَى الْبُشْرَى فِي وَجْهِكَ! فَقَالَ: (إِنَّهُ أَتَانِي الْمَلَكُ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّ رَبَّكَ يَقُولُ أَمَا يُرْضِيكَ أَنَّهُ لَا يُصَلِّي عَلَيْكَ أَحَدٌ إِلَّا صَلَّيْتُ عَلَيْهِ عَشْرًا وَلَا يُسَلِّمُ عَلَيْكَ أَحَدٌ إِلَّا سَلَّمْتُ عَلَيْهِ عَشْرًا (. وَعَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:) مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ يُسَلِّمُ عَلَيَّ إِذَا مُتُّ إِلَّا جَاءَنِي سَلَامُهُ مَعَ جِبْرِيلَ يَقُولُ يَا مُحَمَّدُ هَذَا فُلَانُ بْنُ فُلَانٍ يَقْرَأُ عَلَيْكَ السَّلَامَ فَأَقُولُ وَعَلَيْهِ السَّلَامُ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ) وَرَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ لِلَّهِ مَلَائِكَةً سَيَّاحِينَ فِي الْأَرْضِ يُبَلِّغُونِي مِنْ أُمَّتِي السَّلَامَ). قَالَ القشيري والتسليم قولك: سلام عليك.

kabrinin yanına geldiklerinde ve onu andıklarında ona selam vermeleri emredilmiştir. En-Nesâî, Abdullah b. Ebî Talha'dan, o da babasından rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün yüzünde sevinç okunur bir hâlde geldi. Ben: 'Yüzünde müjde görüyoruz!' dedim. Buyurdu ki: (Şüphesiz melek bana gelip dedi ki: Ey Muhammed! Rabbin buyuruyor ki: Sana birisi salât ettiğinde mutlaka ona on salât etmem, sana birisi selam verdiğinde mutlaka ona on selam vermem seni razı etmez mi?). Muhammed b. Abdirrahmân'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Sizden hiç kimse yoktur ki ben öldüğümde bana selam versin de Cibrîl ile bana onun selamı gelip: 'Ey Muhammed! Falan oğlu falan sana selam söylüyor' demesin. Ben de: 'Ona da selam olsun, Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerine olsun' derim). En-Nesâî'nin Abdullah'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Şüphesiz Allah'ın yeryüzünde dolaşan melekleri vardır, ümmetimden bana selamı ulaştırırlar). El-Kuşeyrî dedi ki: Teslim (selam vermek), 'selâmün aleyke' demendir.

[سورة الأحزاب (٣٣): آية ٥٧]

[Ahzâb Suresi (33): Âyet 57]

إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهِيناً (٥٧)

{ إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهِيناً } “Şüphesiz Allah'ı ve Resûlü'nü incitenlere Allah, dünyada ve ahirette lanet etmiş ve onlar için alçaltıcı bir azap hazırlamıştır.” (57)

فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ الْأُولَى- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي أذية الله بماذا تَكُونُ؟ فَقَالَ الْجُمْهُورُ مِنَ الْعُلَمَاءِ: مَعْنَاهُ بِالْكُفْرِ وَنِسْبَةِ الصَّاحِبَةِ وَالْوَلَدِ وَالشَّرِيكِ إِلَيْهِ، وَوَصْفِهِ بِمَا لَا يَلِيقُ بِهِ، كَقَوْلِ الْيَهُودِ لَعَنَهُمُ اللَّهُ: وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ. وَالنَّصَارَى: الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ. وَالْمُشْرِكُونَ: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ وَالْأَصْنَامُ شُرَكَاؤُهُ. وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (كَذَّبَنِي ابْنُ آدَمَ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ ذَلِكَ وَشَتَمَنِي وَلَمْ يَكُنْ لَهُ ذَلِكَ ... ) الْحَدِيثَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ" مَرْيَمَ". وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ اللَّهُ ﵎: (يُؤْذِينِي ابْنُ آدَمَ يَقُولُ يَا خَيْبَةَ الدَّهْرِ فَلَا يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ يَا خَيْبَةَ الدَّهْرِ فَإِنِّي أَنَا الدَّهْرُ أُقَلِّبُ لَيْلَهُ وَنَهَارَهُ فَإِذَا شِئْتُ قَبَضْتُهُمَا (. هَكَذَا جَاءَ هَذَا الْحَدِيثُ مَوْقُوفًا عَلَى أَبِي هُرَيْرَةَ فِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ. وَقَدْ جاء مرفوعا عنه (يؤذيني ابن آدم

Bu [ayette] beş mesele vardır: Birincisi: Âlimler, Allah'a eziyet vermenin ne ile olacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Âlimlerin cumhuru şöyle demiştir: Bunun manası; küfür, O'na eş, çocuk ve ortak isnat etmek ve O'nu şanına layık olmayan şeylerle nitelemektir. Nitekim Allah kendilerini lanetleyesi Yahudilerin: { وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ } “Yahudiler: 'Allah'ın eli bağlıdır' dediler”, Hristiyanların: “Mesih Allah'ın oğludur” ve müşriklerin: “Melekler Allah'ın kızlarıdır, putlar da O'nun ortaklarıdır” demeleri böyledir. Sahîh-i Buhârî'de [geçtiğine göre] Yüce Allah şöyle buyurmuştur: « كَذَّبَنِي ابْنُ آدَمَ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ ذَلِكَ وَشَتَمَنِي وَلَمْ يَكُنْ لَهُ ذَلِكَ ... » «Âdemoğlu, hakkı olmadığı halde beni yalanladı ve hakkı olmadığı halde bana sövdü...» [şeklindeki] hadistir. Bu [hadis], Meryem Suresi'nde geçmişti. Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den [rivayet edildiğine göre] o şöyle demiştir: Allah celle celâluh şöyle buyurdu: « يُؤْذِينِي ابْنُ آدَمَ يَقُولُ يَا خَيْبَةَ الدَّهْرِ فَلَا يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ يَا خَيْبَةَ الدَّهْرِ فَإِنِّي أَنَا الدَّهْرُ أُقَلِّبُ لَيْلَهُ وَنَهَارَهُ فَإِذَا شِئْتُ قَبَضْتُهُمَا » «Âdemoğlu 'Yazıklar olsun şu zamana!' diyerek beni incitir. Sakın hiçbiriniz 'Yazıklar olsun şu zamana!' demesin; zira zaman [sahibi ve idare edeni] benim. Onun gecesini ve gündüzünü ben çeviririm, dilediğim zaman da onları kabzederim (ortadan kaldırırım).» Bu hadis, bu rivayette Ebû Hüreyre'den mevkuf olarak gelmiştir. Ondan merfû olarak da: « يُؤْذِينِي ابْنُ آدَمَ » «Âdemoğlu beni incitir...

يَسُبُّ الدَّهْرَ وَأَنَا الدَّهْرُ أُقَلِّبُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ) أَخْرَجَهُ أَيْضًا مُسْلِمٌ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: مَعْنَاهُ بِالتَّصْوِيرِ وَالتَّعَرُّضِ لِفِعْلٍ مَا لَا يَفْعَلُهُ إِلَّا اللَّهُ بِنَحْتِ الصُّوَرِ وَغَيْرِهَا، وَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَعَنَ اللَّهُ الْمُصَوِّرِينَ). قُلْت: وَهَذَا مِمَّا يُقَوِّي قَوْلَ مُجَاهِدٍ فِي الْمَنْعِ مِنْ تَصْوِيرِ الشَّجَرِ وَغَيْرِهَا، إِذْ كُلُّ ذَلِكَ صِفَةُ اخْتِرَاعٍ وَتَشَبُّهٍ بِفِعْلِ اللَّهِ الَّذِي انْفَرَدَ بِهِ ﷾. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا فِي سُورَةِ" النَّمْلِ" وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: ذَلِكَ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ، تَقْدِيرُهُ: يُؤْذُونَ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ. وَأَمَّا أَذِيَّةُ رَسُولِهِ ﷺ فَهِيَ كُلُّ مَا يُؤْذِيهِ مِنَ الْأَقْوَالِ فِي غَيْرِ مَعْنًى وَاحِدٍ، وَمِنَ الْأَفْعَالِ أَيْضًا. أَمَّا قَوْلُهُمْ:" فَسَاحِرٌ. شَاعِرٌ. كَاهِنٌ مَجْنُونٌ. وَأَمَّا فِعْلُهُمْ: فَكَسْرُ رَبَاعِيَتِهِ وَشَجُّ وَجْهِهِ يَوْمَ أُحُدٍ، وَبِمَكَّةَ إِلْقَاءُ السَّلَى عَلَى ظَهْرِهِ وَهُوَ سَاجِدٌ" إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ فِي الَّذِينَ طَعَنُوا عَلَيْهِ حِينَ اتَّخَذَ صَفِيَّةَ بنت حُيَيٍّ. وَأُطْلِقَ إِيذَاءُ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَقُيِّدَ إِيذَاءُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ، لِأَنَّ إِيذَاءَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ لَا يَكُونُ إِلَّا بِغَيْرِ حَقٍّ أَبَدًا. وَأَمَّا إِيذَاءُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْهُ .. وَمِنْهُ .. الثَّانِيَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَالطَّعْنُ فِي تَأْمِيرِ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ أَذِيَّةٌ لَهُ ﵇. رَوَى الصَّحِيحُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَعْثًا وأمر عليهم أسامة ابن زَيْدٍ فَطَعَنَ النَّاسُ فِي إِمْرَتِهِ، فَقَامَ رَسُولُ الله صلى فَقَالَ: (إِنْ تَطْعَنُوا فِي إِمْرَتِهِ فَقَدْ كُنْتُمْ تَطْعَنُونَ فِي إِمْرَةِ أَبِيهِ مِنْ قَبْلُ وَايْمِ اللَّهِ إِنْ كَانَ لَخَلِيقًا لِلْإِمَارَةِ وَإِنْ كَانَ لَمِنْ أَحَبِّ النَّاسِ إِلَيَّ وَإِنَّ هَذَا لَمِنْ أَحَبِّ النَّاسِ إِلَيَّ بَعْدَهُ (. وَهَذَا الْبَعْثُ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- هُوَ الَّذِي جَهَّزَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَعَ أُسَامَةَ وَأَمَّرَهُ عَلَيْهِمْ وأمره أن يغزوا" أبنى" وهي القرية التي عند م مُؤْتَةَ، الْمَوْضِعُ الَّذِي قُتِلَ فِيهِ زَيْدٌ أَبُوهُ مَعَ جَعْفَرِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَعَبْدِ اللَّهِ ابن رَوَاحَةَ. فَأَمَرَهُ أَنْ يَأْخُذَ بِثَأْرِ أَبِيهِ فَطَعَنَ مَنْ فِي قَلْبِهِ رَيْبٌ فِي إِمْرَتِهِ، مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ كَانَ مِنَ الْمَوَالِي، وَمِنْ حَيْثُ إِنَّهُ كَانَ صَغِيرَ السِّنِّ، لِأَنَّهُ كَانَ إِذْ ذاك ابن ثمان عَشْرَةَ سَنَةً، فَمَاتَ النَّبِيُّ ﷺ وَقَدْ بَرَزَ هَذَا الْبَعْثُ عَنِ الْمَدِينَةِ وَلَمْ يَنْفَصِلْ بَعْدُ عَنْهَا، فَنَفَذَهُ أَبُو بَكْرٍ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الله عليه وسلم.

« يَسُبُّ الدَّهْرَ وَأَنَا الدَّهْرُ أُقَلِّبُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ » «Zamana söver; oysa Ben zamanım [zamanı yönetenim], geceyi ve gündüzü Ben çeviririm.» Bunu Müslim de rivayet etmiştir. İkrime şöyle demiştir: Bunun manası, resim/suret yapmak ve heykeller yontmak ve benzeri yollarla ancak Allah'ın yapabileceği bir fiile kalkışmaktır. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « لَعَنَ اللَّهُ الْمُصَوِّرِينَ » «Allah, suret yapanlara lanet etmiştir» buyurmuştur. Derim ki: Bu da Mücâhid'in ağaç ve benzerlerinin resmedilmesini yasaklayan görüşünü güçlendiren hususlardandır; zira bunların hepsi bir icat (yoktan var etme) vasfı taşımakta ve Allah celle celâluhu'nun zâtına mahsus kıldığı fiiline benzemeye çalışmaktır. Bu konu Neml Suresi'nde geçmişti, Allah'a hamdolsun. Bir grup ise şöyle demiştir: Bu ifade bir muzâfın (tamlayanın) hazfedilmesi (düşürülmesi) kabilindendir; takdiri: "Allah'ın dostlarını incitirler" şeklindedir. Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in incitilmesine gelince; bu, sözlerden O'nu inciten her türlü söz ve aynı şekilde fiillerdir. Sözlerine gelince: "Sihirbazdır, şairdir, kâhindir, mecnundur" demeleridir. Fiillerine gelince: Uhud günü ön dişinin kırılması, yüzünün yaralanması ve Mekke'de secde hâlindeyken sırtına deve döl eşinin (etenesinin) atılması ve benzeri şeylerdir. İbn Abbâs şöyle demiştir: [Bu ayet], Safiyye bint Huyeyy ile evlendiğinde O'nu kınayanlar/ayıplayanlar hakkında inmiştir. Allah'ın ve Resûlü'nün incitilmesi mutlak (kayıtsız) olarak zikredilmiş, mümin erkeklerin ve mümin kadınların incitilmesi ise kayıtlanmıştır; çünkü Allah'ın ve Resûlü'nün incitilmesi asla haksız olmaktan başka bir şekilde gerçekleşmez. Mümin erkek ve mümin kadınların incitilmesine gelince, bunun kimi [haksızdır], kimi de [haklıdır]... İkinci Mesele- Âlimlerimiz şöyle demiştir: Üsâme b. Zeyd'in komutan tayin edilmesine dil uzatmak, Resûlullah aleyhisselâm'a bir eziyettir. es-Sahîh'te İbn Ömer'den şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir askerî birlik gönderdi ve başlarına Üsâme b. Zeyd'i komutan tayin etti. Bunun üzerine insanlar onun komutanlığına dil uzattılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ayağa kalkıp şöyle buyurdu: « إِنْ تَطْعَنُوا فِي إِمْرَتِهِ فَقَدْ كُنْتُمْ تَطْعَنُونَ فِي إِمْرَةِ أَبِيهِ مِنْ قَبْلُ وَايْمِ اللَّهِ إِنْ كَانَ لَخَلِيقًا لِلْإِمَارَةِ وَإِنْ كَانَ لَمِنْ أَحَبِّ النَّاسِ إِلَيَّ وَإِنَّ هَذَا لَمِنْ أَحَبِّ النَّاسِ إِلَيَّ بَعْدَهُ » «Eğer siz onun komutanlığına dil uzatıyorsanız, daha önce babasının komutanlığına da dil uzatmıştınız. Allah'a yemin ederim ki o, komutanlığa elbette layıktı ve bana insanların en sevimlilerindendi; şüphesiz bu da ondan sonra bana insanların en sevimlilerindendir.» Bu askerî birlik -en doğrusunu Allah bilir- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Üsâme ile birlikte teçhiz ettiği, onu başlarına komutan yaptığı ve Ca'fer b. Ebî Tâlib ile Abdullah b. Revâha ile birlikte babası Zeyd'in şehit edildiği yer olan Mûte yakınlarındaki Übnâ köyüne gazve düzenlemesini emrettiği birliktir. Ona babasının intikamını almasını emretmişti. Kalbinde şüphe olan kimseler, hem azatlılardan olması hem de yaşının küçüklüğü sebebiyle onun komutanlığına dil uzattılar; zira o sıralarda on sekiz yaşındaydı. Bu birlik Medine dışına çıkmış ancak henüz oradan ayrılmamışken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vefat etti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra onu Ebû Bekir sevk edip yürüttü.

الثَّالِثَةُ: فِي هَذَا الْحَدِيثِ أَوْضَحُ دَلِيلٍ عَلَى جَوَازِ إِمَامَةِ الْمَوْلَى وَالْمَفْضُولِ عَلَى غَيْرِهِمَا مَا عَدَا الْإِمَامَةَ الْكُبْرَى. وَقَدَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ سَالِمًا مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ عَلَى الصَّلَاةِ بِقُبَاءٍ، فَكَانَ يَؤُمُّهُمْ وَفِيهِمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَغَيْرُهُمْ مِنْ كُبَرَاءِ قُرَيْشٍ. وَرَوَى الصَّحِيحُ عَنْ عَامِرِ بْنِ وَاثِلَةَ أَنَّ نَافِعَ بْنَ عَبْدِ الْحَارِثِ لَقِيَ عُمَرَ بِعُسْفَانَ، وَكَانَ عُمَرُ يَسْتَعْمِلُهُ عَلَى مَكَّةَ فَقَالَ: مَنِ اسْتَعْمَلْتَ عَلَى هَذَا الْوَادِي؟ قَالَ: ابْنُ أَبْزَى. قَالَ: وَمَنِ ابْنُ أَبْزَى؟ قَالَ: مَوْلًى مِنْ مَوَالِينَا. قَالَ: فَاسْتَخْلَفْتَ عَلَيْهِمْ مَوْلًى! قَالَ: إِنَّهُ لَقَارِئٌ لكتاب الله لأنه لَعَالِمٌ بِالْفَرَائِضِ- قَالَ- أَمَا إِنَّ نَبِيَّكُمْ قَدْ قَالَ: (إِنَّ اللَّهَ يَرْفَعُ بِهَذَا الْكِتَابِ أَقْوَامًا وَيَضَعُ بِهِ آخَرِينَ). الرَّابِعَةُ- كَانَ أُسَامَةُ ﵁ الْحِبَّ ابْنَ الْحِبِّ وَبِذَلِكَ كَانَ يُدْعَى، وَكَانَ أَسْوَدُ شَدِيدُ السَّوَادِ، وَكَانَ زَيْدٌ أَبُوهُ أَبْيَضَ مِنَ الْقُطْنِ. هَكَذَا ذَكَرَهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ صَالِحٍ. وَقَالَ غَيْرُ أَحْمَدَ: كَانَ زَيْدٌ أَزْهَرَ اللَّوْنِ وَكَانَ أُسَامَةُ شَدِيدَ الْأُدْمَةِ. وَيُرْوَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يُحَسِّنُ أُسَامَةَ وَهُوَ صَغِيرٌ وَيَمْسَحُ مُخَاطَهُ، وَيُنَقِّي أَنْفَهُ وَيَقُولُ: (لَوْ كَانَ أُسَامَةُ جَارِيَةً لَزَيَّنَّاهُ وَجَهَّزْنَاهُ وَحَبَّبْنَاهُ إِلَى الْأَزْوَاجِ). وَقَدْ ذُكِرَ أَنَّ سَبَبَ ارْتِدَادِ الْعَرَبِ بَعْدَ النَّبِيِّ ﷺ، أَنَّهُ لَمَّا كَانَ ﵇ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ بِجَبَلِ عَرَفَةَ عَشِيَّةَ عَرَفَةَ عِنْدَ النَّفْرِ، احْتَبَسَ النَّبِيُّ ﷺ قَلِيلًا بِسَبَبِ أُسَامَةَ إِلَى أَنْ أَتَاهُ، فَقَالُوا: مَا احْتَبَسَ إِلَّا لِأَجْلِ هَذَا! تَحْقِيرًا لَهُ. فَكَانَ قَوْلُهُمْ هَذَا سَبَبَ ارْتِدَادِهِمْ. ذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ فِي التَّارِيخِ بِمَعْنَاهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْخَامِسَةُ- كَانَ عُمَرُ ﵁ يَفْرِضُ لِأُسَامَةَ فِي الْعَطَاءِ خَمْسَةَ آلَافٍ، وَلِابْنِهِ عَبْدِ اللَّهِ أَلْفَيْنِ، فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ: فَضَّلْتُ عَلَيَّ أُسَامَةَ وَقَدْ شَهِدْتُ مَا لَمْ يَشْهَدْ! فَقَالَ: إِنَّ أُسَامَةَ كَانَ أَحَبَّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْكَ، وَأَبَاهُ كَانَ أَحَبَّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ أَبِيكَ، فَفَضَّلَ ﵁ مَحْبُوبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى مَحْبُوبِهِ. وَهَكَذَا يَجِبُ أَنْ يُحَبَّ مَا أَحَبَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَيُبْغَضَ مَنْ أَبْغَضَ. وَقَدْ قَابَلَ مَرْوَانُ هَذَا الْحُبَّ بِنَقِيضِهِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ مَرَّ بِأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ وَهُوَ يُصَلِّي عِنْدَ باب بيت

Üçüncü Mesele: Bu hadiste, büyük imamlık (devlet başkanlığı) müstesna olmak üzere azatlının ve faziletçe daha geride olanın başkalarına imam/önder olmasının caiz olduğuna en açık delil vardır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim'i Kuba'da namaz kıldırmak üzere öne geçirmişti; aralarında Ebû Bekir, Ömer ve Kureyş'in diğer büyükleri varken onlara imamlık yapıyordu. Sahih'te Âmir b. Vâsile'den rivayet edildiğine göre Nâfi' b. Abdi'l-Hâris, Usfân'da Ömer ile karşılaştı; Ömer onu Mekke üzerine vali tayin etmişti. Ömer: 'Bu vadinin halkına kimi vali bıraktın?' dedi. Nâfi': 'İbn Ebzâ'yı' dedi. Ömer: 'İbn Ebzâ kimdir?' dedi. O: 'Azatlılarımızdan bir azatlıdır' dedi. Ömer: 'Onların üzerine bir azatlıyı mı halife (vekil) bıraktın!' dedi. Nâfi': 'O, Allah'ın Kitabı'nı çok iyi okuyan biridir ve feraiz (miras) ilmini çok iyi bilir' dedi. Ömer dedi ki: 'Bilin ki peygamberiniz: (Şüphesiz Allah bu Kitap ile birtakım toplulukları yükseltir, diğerlerini ise onunla alçaltır) buyurmuştur.' Dördüncü Mesele- Üsâme radıyallâhu anh, 'sevgilinin oğlu sevgili' idi ve böyle çağrılırdı. Kendisi simsiyah bir tene sahipti, babası Zeyd ise pamuktan daha beyazdı. Ebû Dâvûd, Ahmed b. Sâlih'ten bunu böyle zikretmiştir. Ahmed dışındakiler ise: Zeyd parlak beyaz tenliydi, Üsâme ise koyu esmerdi, demişlerdir. Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem küçükken Üsâme'yi güzelleştirir, burnunun sümüğünü siler, burnunu temizler ve şöyle buyururdu: (Eğer Üsâme bir kız çocuğu olsaydı onu süsler, donatır ve taliplerine sevdirirdik). Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra Arapların irtidad (dinden dönme) sebeplerinden birinin şu olduğu zikredilmiştir: Aleyhisselâm Veda Haccı'nda Arafat dağında Arefe akşamı Arafat'tan ayrılış esnasında Üsâme sebebiyle o yanına gelene kadar biraz bekledi. Onlar ise onu küçümseyerek: 'Sırf bunun için mi bekledi!' dediler. Onların bu sözü irtidadlarının sebebi oldu; el-Buhârî bunu Tarih'inde manasıyla zikretmiştir. En doğrusunu Allah bilir. Beşinci Mesele- Ömer radıyallâhu anh, tahsisatta Üsâme'ye beş bin, kendi oğlu Abdullah'a ise iki bin dirhem pay verirdi. Abdullah ona: 'Ben onun katılmadığı savaşlara katılmışken beni Üsâme'den geride tuttun!' dedi. Ömer: 'Üsâme, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e senden daha sevimliydi, babası da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e senin babandan daha sevimliydi' dedi. Böylece radıyallâhu anh, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sevdiğini kendi sevdiğine tercih etti. İşte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sevdiğini sevmek, buğzettiğine de buğzetmek böyle vaciptir. Mervân ise bu sevginin tam zıddı bir tavır sergiledi; şöyle ki: Üsâme b. Zeyd Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in evinin kapısı önünde

النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ لَهُ مروان: إنما أردت أَنْ نَرَى مَكَانَكَ، فَقَدْ رَأَيْنَا مَكَانَكَ، فَعَلَ اللَّهُ بِكَ! وَقَالَ قَوْلًا قَبِيحًا. فَقَالَ لَهُ أُسَامَةُ: إِنَّكَ آذَيْتَنِي، وَإِنَّك فَاحِشٌ مُتَفَحِّشٌ، وَقَدْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُبْغِضُ الْفَاحِشَ الْمُتَفَحِّشَ). فَانْظُرْ مَا بَيْنَ الْفِعْلَيْنِ وَقِسْ مَا بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ، فَقَدْ آذَى بَنُو أُمَيَّةَ النَّبِيَّ ﷺ فِي أَحْبَابِهِ، وَنَاقَضُوهُ فِي مَحَابِّهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَعَنَهُمُ اللَّهُ" مَعْنَاهُ أُبْعِدُوا مِنْ كُلِّ خَيْرٍ. وَاللَّعْنُ فِي اللُّغَةِ: الْإِبْعَادُ، وَمِنْهُ اللِّعَانُ." وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهِيناً" تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ العالمين.

namaz kılarken yanından geçti. Mervân ona: 'Sen sadece senin yerini görmemizi istedin, işte yerini gördük, Allah senin cezanı versin!' dedi ve çirkin bir söz söyledi. Üsâme ona: 'Sen beni incittin; şüphesiz sen hayasız ve ağzı bozuk birisin. Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: (Şüphesiz Yüce Allah hayasız ve ağzı bozuk kimselere buğzeder) buyurduğunu işittim' dedi. İki davranış arasındaki farka bak ve iki adamı birbiriyle kıyasla! Emevîler, sevdikleri hususunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i incitmiş ve onun sevdiklerine aykırı davranmışlardır. Yüce Allah'ın: “Allah onlara lanet etmiştir” buyruğunun manası; her türlü hayırdan uzaklaştırılmışlardır, demektir. Lügatte lanet (اللَّعْنُ): uzaklaştırmak demektir; 'liân' (karı-kocanın lanetleşmesi) kelimesi de buradan gelir. “ve onlar için alçaltıcı bir azap hazırlamıştır” ifadesinin manası daha önce birçok yerde geçmişti. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.

[سورة الأحزاب (٣٣): آية ٥٨]

[Ahzâb Suresi (33): Âyet 58]

وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً (٥٨)

{ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً } “Mümin erkekleri ve mümin kadınları hak etmedikleri bir şeyle incitenler, şüphesiz bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmişlerdir.” (58)

أَذِيَّةُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ هِيَ أَيْضًا بِالْأَفْعَالِ وَالْأَقْوَالِ الْقَبِيحَةِ، كَالْبُهْتَانِ وَالتَّكْذِيبِ الْفَاحِشِ الْمُخْتَلَقِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ نَظِيرُ الْآيَةِ الَّتِي فِي النِّسَاءِ:" وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً

Mümin erkekleri ve mümin kadınları incitmek de iftira ve uydurma, çirkin yalanlar gibi çirkin fiiller ve sözlerle olur. Bu ayet, Nisâ Suresi'ndeki: “Kim bir hata veya günah işler de sonra onu suçsuz birinin üzerine atarsa, şüphesiz bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmiş olur”

" [النساء: ١١٢] كَمَا قَالَ هُنَا. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ مِنَ الْأَذِيَّةِ تَعْيِيرُهُ بِحَسَبٍ مَذْمُومٍ، أَوْ حِرْفَةٍ مَذْمُومَةٍ، أو شي يَثْقُلُ عَلَيْهِ إِذَا سَمِعَهُ، لِأَنَّ أَذَاهُ فِي الْجُمْلَةِ حَرَامٌ. وَقَدْ مَيَّزَ اللَّهُ تَعَالَى بَيْنَ أَذَاهُ وَأَذَى الرَّسُولِ وَأَذَى الْمُؤْمِنِينَ فَجَعَلَ الْأَوَّلَ كُفْرًا وَالثَّانِيَ كَبِيرَةً، فَقَالَ فِي أَذَى الْمُؤْمِنِينَ:" فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً" وَقَدْ بَيَّنَّاهُ. وَرُوِيَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَالَ لِأُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ: قَرَأْتُ الْبَارِحَةَ هَذِهِ الْآيَةَ فَفَزِعْتُ مِنْهَا" وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا" الْآيَةَ، وَاللَّهِ إِنِّي لَأَضْرِبُهُمْ وَأَنْهَرُهُمْ. فَقَالَ لَهُ أُبَيٌّ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، لَسْتَ مِنْهُمْ، إنما أنت معلم ومقوم. وقد قال: إِنَّ سَبَبَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ عُمَرَ رَأَى جَارِيَةً مِنَ الْأَنْصَارِ فَضَرَبَهَا وَكَرِهَ مَا رَأَى مِنْ زِينَتِهَا، فَخَرَجَ أَهْلُهَا فَآذَوْا عُمَرَ بِاللِّسَانِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي عَلِيٍّ، فَإِنَّ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا يُؤْذُونَهُ وَيَكْذِبُونَ عليه. ﵁.

“...şüphesiz bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmiş olur.” [Nisâ, 4/112] ayetinde olduğu gibidir; burada da aynı şekilde buyurmuştur. Şöyle de denilmiştir: [Mümini] yerilmiş bir soy veya ayıplanan bir meslek ile kınayıp ayıplamak yahut işittiğinde kendisine ağır gelecek bir şeyi [yüzüne vurmak] da eziyet cümlesindendir; çünkü ona eziyet etmek genel olarak haramdır. Yüce Allah; Kendisine eziyet edilmesi, Resûl'e eziyet edilmesi ve müminlere eziyet edilmesi arasında ayrım yapmış, ilkini küfür, ikincisini ise büyük günah kılmıştır. Nitekim müminlere eziyet hakkında: { فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً } “Şüphesiz bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmişlerdir” buyurmuştur; bunu [daha önce] açıklamıştık. Rivayet edildiğine göre Ömer b. el-Hattâb, Übey b. Ka'b'a şöyle demiştir: “Dün gece şu ayeti okudum ve bundan çok korktum: { وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا } ‘Mümin erkekleri ve mümin kadınları hak etmedikleri bir şeyle incitenler...’ ayeti. Allah'a yemin olsun ki ben onları dövüyor ve azarlıyorum!” Bunun üzerine Übey ona: “Ey Müminlerin Emîri! Sen onlardan değilsin; sen ancak bir eğitici ve düzelticisin” dedi. Şöyle de denilmiştir: Bu ayetin iniş sebebi şudur: Ömer, Ensar'dan bir cariye gördü, üzerindeki süsü hoş görmeyip ona vurdu. Bunun üzerine ailesi çıkıp Ömer'e sözle eziyet ettiler; Allah Teâlâ da bu ayeti indirdi. Şöyle de denilmiştir: Ayet Ali hakkında inmiştir; çünkü münafıklar ona eziyet ediyor ve ona yalan isnat ediyorlardı. radıyallâhu anhüm.

[سورة الأحزاب (٣٣): آية ٥٩]

[Ahzâb Suresi (33): Âyet 59]

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ وَبَناتِكَ وَنِساءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلابِيبِهِنَّ ذلِكَ أَدْنى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٥٩)

{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ وَبَناتِكَ وَنِساءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلابِيبِهِنَّ ذلِكَ أَدْنى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Ey Peygamber! Eşlerine, kızlarına ve müminlerin kadınlarına söyle, cilbablarını (dış giysilerini) üzerlerine salsınlar. Bu, onların tanınmaları ve incitilmemeleri için en uygun olanıdır. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (59)

فِيهِ سِتُّ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ لِأَزْواجِكَ وَبَناتِكَ) قَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِي تفضيل أَزْوَاجِهِ وَاحِدَةً وَاحِدَةً. قَالَ قَتَادَةُ: مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ تِسْعٍ. خَمْسٌ مِنْ قُرَيْشٍ: عَائِشَةُ، وَحَفْصَةُ، وَأُمُّ حَبِيبَةَ، وَسَوْدَةُ، وَأُمُّ سَلَمَةَ. وَثَلَاثٌ مِنْ سَائِرِ الْعَرَبِ: مَيْمُونَةُ، وَزَيْنَبُ بِنْتُ جَحْشٍ، وَجُوَيْرِيَةُ. وَوَاحِدَةٌ مِنْ بَنِي هَارُونَ: صَفِيَّةُ. وَأَمَّا أَوْلَادُهُ فَكَانَ لِلنَّبِيِّ ﷺ أَوْلَادٌ ذُكُورٌ وَإِنَاثٌ. فَالذُّكُورُ مِنْ أَوْلَادِهِ: الْقَاسِمُ، أُمُّهُ خَدِيجَةُ، وَبِهِ كَانَ يُكْنَى ﷺ، وَهُوَ أَوَّلُ مَنْ مَاتَ مِنْ أَوْلَادِهِ، وَعَاشَ سَنَتَيْنِ. وَقَالَ عُرْوَةُ: وَلَدَتْ خَدِيجَةُ لِلنَّبِيِّ ﷺ الْقَاسِمَ وَالطَّاهِرَ وَعَبْدَ اللَّهِ وَالطَّيِّبِ. وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْبَرْقِيُّ: وَيُقَالُ إِنَّ الطَّاهِرَ هُوَ الطَّيِّبُ وَهُوَ عَبْدُ اللَّهِ. وَإِبْرَاهِيمُ أُمُّهُ مَارِيَةُ الْقِبْطِيَّةُ، وُلِدَ فِي ذِي الْحِجَّةِ سَنَةَ ثَمَانٍ مِنَ الْهِجْرَةِ، وَتُوُفِّيَ ابْنَ سِتَّةَ عَشَرَ شَهْرًا، وَقِيلَ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ، ذَكَرَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ. وَدُفِنَ بِالْبَقِيعِ. وَقَالَ ﷺ: (إِنَّ له موضعا تُتِمُّ رَضَاعَهُ فِي الْجَنَّةِ). وَجَمِيعُ أَوْلَادِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ خَدِيجَةَ سِوَى إِبْرَاهِيمَ. وَكُلُّ أَوْلَادِهِ مَاتُوا فِي حَيَاتِهِ غَيْرَ فَاطِمَةَ. وَأَمَّا الْإِنَاثُ مِنْ أَوْلَادِهِ فَمِنْهُنَّ: فَاطِمَةُ الزَّهْرَاءُ بِنْتُ خَدِيجَةَ، وَلَدَتْهَا وَقُرَيْشٌ تَبْنِي الْبَيْتَ قَبْلَ النُّبُوَّةِ بِخَمْسِ سِنِينَ، وَهِيَ أَصْغَرُ بَنَاتِهِ، وَتَزَوَّجَهَا عَلِيٌّ ﵄ فِي السَّنَةِ الثَّانِيَةِ مِنَ الْهِجْرَةِ فِي رَمَضَانَ، وَبَنَى بِهَا فِي ذِي الْحِجَّةِ. وَقِيلَ: تَزَوَّجَهَا فِي رَجَبٍ، وَتُوُفِّيَتْ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِيَسِيرٍ، وَهِيَ أَوَّلُ مَنْ لَحِقَهُ مِنْ أهل بيته. رضى الله عنها.

Burada altı mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { قُلْ لِأَزْواجِكَ وَبَناتِكَ } “Eşlerine ve kızlarına söyle” buyruğudur. Eşlerinin teker teker faziletine dair açıklama daha önce geçmişti. Katâde şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde geride dokuz [hanım] bıraktı. [Bunlardan] beşi Kureyş'tendir: Âişe, Hafsa, Ümmü Habîbe, Sevde ve Ümmü Seleme. Üçü diğer Araplardandır: Meymûne, Zeyneb bnt. Cahş ve Cüveyriye. Biri de Hârûn'un soyundandır: Safiyye. Çocuklarına gelince; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in erkek ve kız çocukları vardı. Erkek çocukları şunlardır: el-Kāsım; annesi Hatice'dir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onunla künyelenmiştir ve çocuklarından ilk vefat eden odur; iki yıl yaşamıştır. Urve şöyle demiştir: Hatice, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e el-Kāsım, et-Tâhir, Abdullah ve et-Tayyib'i doğurmuştur. Ebû Bekir el-Berkī ise şöyle demiştir: et-Tâhir'in et-Tayyib olduğu ve onun da Abdullah olduğu söylenir. İbrâhim; annesi Mâriye el-Kıbtiyye'dir. Hicretin sekizinci yılı Zilhicce ayında doğmuş ve on altı aylıkken -on sekiz aylıkken de denilmiştir, bunu ed-Dârekutnî zikretmiştir- vefat etmiştir. Bakî' [mezarlığına] defnedilmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنَّ له موضعا تُتِمُّ رَضَاعَهُ فِي الْجَنَّةِ » «Şüphesiz onun cennette emzirilmesini tamamlayacak bir sütannesi vardır.» Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in İbrâhim dışındaki bütün çocukları Hatice'dendir. Fâtıma hariç bütün çocukları kendisinin sağlığında vefat etmiştir. Kız çocuklarına gelince, onlardan biri: Hatice'nin kızı Fâtımatü'z-Zehrâ'dır. [Hatice] onu, Kureyş Kâbe'yi bina ederken, peygamberlikten beş yıl önce dünyaya getirmiştir. O, kızlarının en küçüğüdür. Hicretin ikinci yılında Ramazan ayında onunla Ali radıyallâhu anh evlenmiş ve Zilhicce ayında zifafa girmiştir. Receb ayında evlendiği de söylenmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den kısa bir süre sonra vefat etmiştir ve Ehl-i beytinden ona ilk kavuşan kimsedir (radıyallâhu anhâ).

وَمِنْهُنَّ: زَيْنَبُ- أُمُّهَا خَدِيجَةُ- تَزَوَّجَهَا ابْنُ خَالَتِهَا أَبُو الْعَاصِي بْنُ الرَّبِيعِ، وَكَانَتْ أُمُّ الْعَاصِي هَالَةُ بِنْتُ خُوَيْلِدٍ أُخْتُ خَدِيجَةَ. وَاسْمُ أَبِي الْعَاصِي لَقِيطٌ. وَقِيلَ هَاشِمٌ. وَقِيلَ هُشَيْمٌ. وَقِيلَ مِقْسَمٌ. وَكَانَتْ أَكْبَرَ بَنَاتِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَتُوُفِّيَتْ سَنَةَ ثَمَانٍ مِنَ الْهِجْرَةِ، وَنَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي قَبْرِهَا. وَمِنْهُنَّ: رُقَيَّةُ- أُمُّهَا خَدِيجَةُ- تَزَوَّجَهَا عُتْبَةُ بْنُ أَبِي لَهَبٍ قَبْلَ النُّبُوَّةِ، فَلَمَّا بُعِثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأُنْزِلَ عَلَيْهِ:" تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ" [المسد: ١] قَالَ أَبُو لَهَبٍ لِابْنِهِ: رَأْسِي مِنْ رَأْسِكَ حَرَامٌ إِنْ لَمْ تُطَلِّقِ ابْنَتَهُ، فَفَارَقَهَا وَلَمْ يكن بنى بها. وسلمت حِينَ أَسْلَمَتْ أُمُّهَا خَدِيجَةُ، وَبَايَعَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ هِيَ وَأَخَوَاتُهَا حِينَ بَايَعَهُ النِّسَاءُ، وَتَزَوَّجَهَا عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ، وَكَانَتْ نِسَاءُ قُرَيْشٍ يَقُلْنَ حِينَ تَزَوَّجَهَا عُثْمَانُ:

Kızlarından biri de: Zeyneb'dir -annesi Hatice'dir-; onunla teyzesinin oğlu Ebu'l-Âs b. er-Rebî' evlenmiştir. Ebu'l-Âs'ın annesi Hatice'nin kız kardeşi Hâle bnt. Huveylid'dir. Ebu'l-Âs'ın adı Lakīt'tir. Hâşim olduğu da söylenmiştir; Huşeym olduğu ve Mıksem olduğu da söylenmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in en büyük kızıydı; hicretin sekizinci yılında vefat etti ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun kabrine bizzat indi. Kızlarından biri de: Rukıyye'dir -annesi Hatice'dir-; peygamberlikten önce onunla Utbe b. Ebî Leheb evlenmişti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem peygamber olarak gönderilip kendisine: “Ebû Leheb'in elleri kurusun” [Mesed: 1] suresi inince, Ebû Leheb oğluna: 'Onun kızını boşamazsan başım senin başından ayrılsın (seninle konuşmam haram olsun)' dedi, o da zifafa girmeden onu boşadı. Annesi Hatice Müslüman olduğunda o da İslam'a girdi; kadınlar biat ettiği vakit o da kız kardeşleriyle birlikte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat etti. Onunla Osman b. Affân evlendi; Osman onunla evlendiğinde Kureyş kadınları şöyle derlerdi:

أَحْسَنُ شَخْصَيْنِ رَأَى إِنْسَانُ ... رُقَيَّةُ وَبَعْلُهَا عُثْمَانُ

Bir insanın gördüğü en güzel iki şahıs... Rukıyye ile kocası Osman'dır.

وَهَاجَرَتْ مَعَهُ إِلَى أَرْضِ الْحَبَشَةِ الْهِجْرَتَيْنِ، وَكَانَتْ قَدْ أَسْقَطَتْ مِنْ عُثْمَانَ سَقْطًا، ثُمَّ وَلَدَتْ بَعْدَ ذَلِكَ عَبْدَ اللَّهِ، وَكَانَ عُثْمَانُ يُكْنَى بِهِ فِي الْإِسْلَامِ، وَبَلَغَ سِتَّ سِنِينَ فَنَقَرَهُ دِيكٌ فِي وَجْهِهِ فَمَاتَ، وَلَمْ تَلِدْ لَهُ شَيْئًا بَعْدَ ذَلِكَ. وَهَاجَرَتْ إِلَى الْمَدِينَةِ وَمَرِضَتْ وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَتَجَهَّزُ إِلَى بَدْرٍ فَخَلَّفَ عُثْمَانَ عَلَيْهَا، فَتُوُفِّيَتْ وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِبَدْرٍ، عَلَى رَأْسِ سَبْعَةَ عَشَرَ شَهْرًا مِنَ الْهِجْرَةِ. وَقَدِمَ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ بَشِيرًا مِنْ بَدْرٍ، فَدَخَلَ الْمَدِينَةَ حِينَ سُوِّيَ التُّرَابُ عَلَى رُقَيَّةَ. وَلَمْ يَشْهَدْ دَفْنَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. وَمِنْهُنَّ: أُمُّ كُلْثُومٍ- أُمُّهَا خَدِيجَةُ- تَزَوَّجَهَا عُتَيْبَةُ بْنُ أَبِي لَهَبٍ- أَخُو عُتْبَةَ- قَبْلَ النُّبُوَّةِ، وَأَمَرَهُ أَبُوهُ أَنْ يُفَارِقَهَا لِلسَّبَبِ الْمَذْكُورِ فِي أمر رقية، ولم يكن دخل بها، حتى تَزَلْ بِمَكَّةَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَأَسْلَمَتْ حِينَ أَسْلَمَتْ أُمُّهَا، وَبَايَعَتْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَعَ أَخَوَاتِهَا حِينَ بَايَعَهُ النِّسَاءُ، وَهَاجَرَتْ إِلَى الْمَدِينَةِ حِينَ هَاجَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. فَلَمَّا تُوُفِّيَتْ رُقَيَّةُ تَزَوَّجَهَا عُثْمَانُ، وَبِذَلِكَ سمي ذا النورين. وتوفيت

[Rukıyye], onunla (Osman'la) birlikte Habeşistan topraklarına her iki hicrette de hicret etti. Osman'dan bir çocuk düşürmüştü. Daha sonra Abdullah'ı doğurdu; Osman İslâm'da onunla künyelenirdi (Ebû Abdullah). [Abdullah] altı yaşına ulaştığında bir horoz yüzünü gagaladı ve vefat etti. Ondan sonra [Rukıyye] ona başka bir çocuk doğurmadı. Medine'ye hicret etti ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir için hazırlık yaparken hastalandı; bunun üzerine [Allah Resûlü], Osman'ı onun başında [bakıcı olarak] geride bıraktı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir'deyken, hicretin on yedinci ayının başında vefat etti. Zeyd b. Hârise Bedir'den müjdeci olarak geldi ve Rukıyye'nin üzerine toprak düzeltildiği (defnedildiği) sırada Medine'ye girdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun defninde bulunamadı. [Kızlarından] biri de: Ümmü Gülsüm'dür -annesi Hatice'dir-; peygamberlikten önce onunla Ebû Leheb'in oğlu -Utbe'nin kardeşi- Uteybe evlenmişti. Rukıyye meselesinde zikredilen sebepten ötürü babası ona [Ümmü Gülsüm'den] ayrılmasını emretti. Henüz onunla zifafa girmemişti; [Ümmü Gülsüm] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Mekke'de kalmaya devam etti. Annesi Müslüman olduğu zaman o da Müslüman oldu. Kadınlar biat ettiği zaman kız kardeşleriyle birlikte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat etti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hicret ettiğinde o da Medine'ye hicret etti. Rukıyye vefat edince onunla Osman evlendi; bundan dolayı [Osman] Zü'n-Nûreyn (iki nur sahibi) diye isimlendirildi. Vefatı ise

فِي حَيَاةِ النَّبِيِّ ﷺ فِي شَعْبَانَ سَنَةَ تِسْعٍ مِنَ الْهِجْرَةِ. وَجَلَسَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى قَبْرِهَا، وَنَزَلَ فِي حُفْرَتِهَا عَلِيٌّ وَالْفَضْلُ وَأُسَامَةُ. وَذَكَرَ الزُّبَيْرُ بْنُ بَكَّارٍ أَنَّ أَكْبَرَ وَلَدِ النَّبِيِّ ﷺ: الْقَاسِمُ، ثُمَّ زَيْنَبُ، ثُمَّ عَبْدُ اللَّهِ، وَكَانَ يُقَالُ لَهُ الطَّيِّبُ وَالطَّاهِرُ، وَوُلِدَ بَعْدَ النُّبُوَّةِ وَمَاتَ صَغِيرًا ثُمَّ أُمُّ كُلْثُومٍ، ثُمَّ فَاطِمَةُ، ثُمَّ رُقَيَّةُ. فَمَاتَ الْقَاسِمُ بِمَكَّةَ ثُمَّ مَاتَ عَبْدُ اللَّهِ. الثانية- لَمَّا كَانَتْ عَادَةُ الْعَرَبِيَّاتِ التَّبَذُّلَ، وَكُنَّ يَكْشِفْنَ وُجُوهَهُنَّ كَمَا يَفْعَلُ الْإِمَاءُ، وَكَانَ ذَلِكَ دَاعِيَةً إِلَى نَظَرِ الرِّجَالِ إِلَيْهِنَّ، وَتَشَعُّبِ الْفِكْرَةِ فِيهِنَّ، أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ ﷺ أَنْ يَأْمُرَهُنَّ بِإِرْخَاءِ الْجَلَابِيبِ عَلَيْهِنَّ إِذَا أَرَدْنَ الْخُرُوجَ إِلَى حَوَائِجِهِنَّ، وَكُنَّ يَتَبَرَّزْنَ فِي الصَّحْرَاءِ قَبْلَ أَنْ تُتَّخَذَ الْكُنُفُ- فَيَقَعُ الْفَرْقُ بَيْنَهُنَّ وَبَيْنَ الْإِمَاءِ، فَتُعْرَفُ الْحَرَائِرُ بِسِتْرِهِنَّ، فَيَكُفُّ عَنْ معارضتهن من كان عذبا أَوْ شَابًّا. وَكَانَتِ الْمَرْأَةُ مِنْ نِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ قَبْلَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ تَتَبَرَّزُ لِلْحَاجَةِ فَيَتَعَرَّضُ لَهَا بَعْضُ الْفُجَّارِ. يَظُنُّ أَنَّهَا أَمَةٌ، فَتَصِيحُ بِهِ فَيَذْهَبُ، فَشَكَوْا ذَلِكَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَنَزَلَتِ الْآيَةُ بِسَبَبِ ذَلِكَ. قال معناه الحسن وغيره. الثالثة- قوله تعالى: (مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ) الْجَلَابِيبُ جَمْعُ جِلْبَابٍ، وَهُوَ ثَوْبٌ أَكْبَرُ مِنَ الْخِمَارِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ الرِّدَاءُ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ الْقِنَاعُ. وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ الثَّوْبُ الَّذِي يَسْتُرُ جَمِيعَ الْبَدَنِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ: قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِحْدَانَا لَا يَكُونُ لَهَا جِلْبَابٌ؟ قَالَ: (لِتُلْبِسْهَا أُخْتُهَا مِنْ جِلْبَابِهَا). الرَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي صُورَةِ إِرْخَائِهِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعَبِيدَةُ السَّلْمَانِيُّ: ذَلِكَ أَنْ تَلْوِيَهُ الْمَرْأَةُ حَتَّى لَا يَظْهَرَ مِنْهَا إِلَّا عَيْنٌ وَاحِدَةٌ تُبْصِرُ بِهَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَقَتَادَةُ: ذَلِكَ أَنْ تَلْوِيَهُ فَوْقَ الْجَبِينِ وَتَشُدَّهُ، ثُمَّ تَعْطِفُهُ عَلَى الْأَنْفِ، وَإِنْ ظَهَرَتْ عَيْنَاهَا لَكِنَّهُ يَسْتُرُ الصَّدْرَ وَمُعْظَمَ الْوَجْهِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: تُغَطِّي نِصْفَ وَجْهِهَا. الْخَامِسَةُ- أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ جَمِيعَ النِّسَاءِ بِالسَّتْرِ، وَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا بِمَا لَا يَصِفُ جِلْدَهَا، إِلَّا إِذَا كَانَتْ مَعَ زَوْجِهَا فَلَهَا أَنْ تَلْبَسَ مَا شَاءَتْ، لِأَنَّ لَهُ أَنْ يَسْتَمْتِعَ بِهَا كَيْفَ شاء.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sağlığında, hicretin dokuzuncu yılı Şaban ayında oldu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun kabri başında oturdu; kabrine ise Ali, Fazl ve Üsâme indi. Zübeyr b. Bekkâr, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in çocuklarının en büyüğünün el-Kāsım, sonra Zeyneb, sonra Abdullah olduğunu -kendisine et-Tayyib ve et-Tâhir denirdi, peygamberlikten sonra doğup küçük yaşta vefat etmiştir-, sonra Ümmü Külsûm, sonra Fâtıma, sonra Rukıyye olduğunu zikretmiştir. Kāsım Mekke'de vefat etti, sonra da Abdullah vefat etti. İkinci [Mesele]- Arap kadınlarının âdeti [ev kıyafetleriyle] rahat dolaşmaktı; cariyelerin yaptığı gibi yüzlerini açarlardı. Bu durum erkeklerin onlara bakmasına ve haklarında akıllarından türlü düşünceler geçmesine yol açıyordu. Bunun üzerine Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e, ihtiyaçları için dışarı çıkmak istediklerinde üzerlerine cilbablarını örtmelerini onlara emretmesini buyurdu. -Helalar yapılmadan önce açık araziye çıkıp ihtiyaç giderirlerdi.- Böylece onlarla cariyeler arasında bir fark oluşacak, hür kadınlar örtüleriyle tanınacak, bekâr veya genç olan kimseler de onlara sataşmaktan vazgeçecekti. Bu ayet inmeden önce müminlerin kadınlarından biri ihtiyacı için açık araziye çıktığında fâsıklardan bazıları onun cariye olduğunu sanarak kendisine sataşır, o da feryat edince çekip giderdi. Bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet ettiler ve ayet bu sebeple indi. Hasan ve başkaları bu anlamı ifade etmişlerdir. Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: (مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ) "Cilbablarından" buyruğu. Celâbîb, cilbâb kelimesinin çoğuludur; o da başörtüsünden daha büyük bir örtüdür. İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd'dan onun rida (büyük üst örtüsü) olduğu rivayet edilmiştir. Kınâ' (yüz örtüsü/peçe) olduğu da söylenmiştir. Doğru olan ise bütün bedeni örten giysi olmasıdır. Sahîh-i Müslim'de Ümmü Atıyye'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: "Ey Allah'ın Resûlü! Birimizin cilbabı bulunmayabilir?" Resûlullah: (Kız kardeşi ona kendi cilbabından giydirsin) buyurdu. Dördüncü [Mesele]- İnsanlar örtünün sarkıtılma şekli hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs ve Ubeyde es-Selmânî şöyle demiştir: Kadının, örtüyü yalnızca etrafı görecek tek bir gözü açıkta kalacak şekilde sarmasıdır. İbn Abbâs ve Katâde'den gelen diğer bir rivayette ise: Onu alnın üzerinden dolayıp bağlaması, sonra burnunun üzerine doğru bükmesidir; gözleri görünse bile göğsü ve yüzünün çoğunu örter. Hasan ise: Yüzünün yarısını örter demiştir. Beşinci [Mesele]- Yüce Allah bütün kadınlara örtünmeyi emretmiştir; bu da ancak tenini belli etmeyecek şeylerle olur. Ancak kocasıyla birlikteyken dilediğini giyebilir, çünkü kocası ondan dilediği gibi faydalanma hakkına sahiptir.

ثَبَتَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ اسْتَيْقَظَ لَيْلَةً فَقَالَ: (سُبْحَانَ اللَّهِ مَاذَا أُنْزِلَ اللَّيْلَةَ مِنَ الْفِتَنِ وَمَاذَا فُتِحَ مِنَ الْخَزَائِنِ مَنْ يُوقِظُ صَوَاحِبَ الْحُجَرِ رُبَّ كَاسِيَةٍ فِي الدُّنْيَا عَارِيَةٌ فِي الْآخِرَةِ (. وَرُوِيَ أَنَّ دِحْيَةَ الْكَلْبِيَّ لَمَّا رَجَعَ مِنْ عِنْدِ هِرَقْلَ فَأَعْطَاهُ النَّبِيُّ ﷺ قُبْطِيَّةً، فَقَالَ: (اجْعَلْ صَدِيعًا لَكَ قَمِيصًا وَأَعْطِ صَاحِبَتكَ صَدِيعًا تَخْتَمِرُ بِهِ). وَالصَّدِيعُ النِّصْفُ. ثُمَّ قَالَ لَهُ: (مُرْهَا تَجْعَلُ تَحْتَهَا شَيْئًا لِئَلَّا يَصِفَ). وَذَكَرَ أَبُو هُرَيْرَةَ رِقَّةَ الثِّيَابِ لِلنِّسَاءِ فَقَالَ: الْكَاسِيَاتُ الْعَارِيَاتُ النَّاعِمَاتُ الشَّقِيَّاتُ. وَدَخَلَ نِسْوَةٌ مِنْ بَنِي تَمِيمٍ عَلَى عَائِشَةَ ﵂ عَلَيْهِنَّ ثِيَابٌ رِقَاقٌ، فَقَالَتْ عَائِشَةُ: إِنْ كُنْتُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَيْسَ هَذَا بِلِبَاسِ الْمُؤْمِنَاتِ، وَإِنْ كُنْتُنَّ غَيْرَ مؤمنات فتمتعينه. وَأُدْخِلَتِ امْرَأَةٌ عَرُوسٌ عَلَى عَائِشَةَ ﵂ وَعَلَيْهَا خِمَارٌ قُبْطِيٌّ مُعَصْفَرٌ، فَلَمَّا رَأَتْهَا قَالَتْ: لَمْ تُؤْمِنْ بِسُورَةِ" النُّورِ" امْرَأَةٌ تَلْبَسُ هَذَا. وَثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (نِسَاءٌ كَاسِيَاتٌ عَارِيَاتٌ مَائِلَاتٌ مُمِيلَاتٌ رُءُوسُهُنَّ مِثْلُ أَسْنِمَةِ الْبُخْتِ لَا يَدْخُلْنَ الْجَنَّةَ وَلَا يَجِدْنَ رِيحَهَا (. وَقَالَ عُمَرُ ﵁: ما يمنع المرأة المسلمة إذا كَانَتْ لَهَا حَاجَةٌ أَنْ تَخْرُجَ فِي أَطْمَارهَا أَوْ أَطْمَارِ جَارَتِهَا مُسْتَخْفِيَةً، لَا يَعْلَمُ بِهَا أَحَدٌ حَتَّى تَرْجِعَ إِلَى بَيْتِهَا. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ أَدْنى أَنْ يُعْرَفْنَ) أَيِ الْحَرَائِرُ، حَتَّى لَا يَخْتَلِطْنَ بِالْإِمَاءِ، فَإِذَا عُرِفْنَ لَمْ يُقَابَلْنَ بِأَدْنَى مِنَ الْمُعَارَضَةِ مُرَاقَبَةً لِرُتْبَةِ الْحُرِّيَّةِ، فَتَنْقَطِعُ الْأَطْمَاعُ عَنْهُنَّ. وَلَيْسَ الْمَعْنَى أَنْ تُعْرَفَ الْمَرْأَةُ حَتَّى تُعْلَمَ مَنْ هِيَ. وَكَانَ عُمَرُ ﵁ إِذَا رَأَى أَمَةً قَدْ تَقَنَّعَتْ ضَرَبَهَا بِالدِّرَّةِ، مُحَافَظَةً عَلَى زِيِّ الْحَرَائِرِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ يَجِبُ السَّتْرُ وَالتَّقَنُّعُ الْآنَ فِي حَقِّ الْجَمِيعِ مِنَ الْحَرَائِرِ وَالْإِمَاءِ. وَهَذَا كَمَا أَنَّ أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَنَعُوا النِّسَاءَ الْمَسَاجِدَ بَعْدَ وَفَاةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَعَ قَوْلِهِ: (لَا تَمْنَعُوا إِمَاءَ اللَّهِ مَسَاجِدَ اللَّهِ) حَتَّى قَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: لَوْ عَاشَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى وَقْتِنَا هَذَا لَمَنَعَهُنَّ مِنَ الْخُرُوجِ إِلَى الْمَسَاجِدِ كَمَا مُنِعَتْ نِسَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ. (وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً) تَأْنِيسٌ لِلنِّسَاءِ فِي تَرْكِ الجلابيب قبل هذا الامر المشروع.

Sabit olduğuna göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir gece uyanıp şöyle buyurmuştur: «سُبْحَانَ اللَّهِ مَاذَا أُنْزِلَ اللَّيْلَةَ مِنَ الْفِتَنِ وَمَاذَا فُتِحَ مِنَ الْخَزَائِنِ مَنْ يُوقِظُ صَوَاحِبَ الْحُجَرِ رُبَّ كَاسِيَةٍ فِي الدُّنْيَا عَارِيَةٌ فِي الْآخِرَةِ» «Sübhânallah! Bu gece ne fitneler indirildi ve ne hazineler açıldı! Odaların sahiplerini [hanımlarımı] kim uyandıracak? Dünyada nice giyinik olanlar vardır ki ahirette çıplaktırlar.» Rivayet edildiğine göre Dıhye el-Kelbî, Herakliyus'un yanından döndüğünde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona Kıptî kumaşı bir elbise vermiş ve şöyle buyurmuştur: «اجْعَلْ صَدِيعًا لَكَ قَمِيصًا وَأَعْطِ صَاحِبَتكَ صَدِيعًا تَخْتَمِرُ بِهِ» «Bunun bir parçasından kendine gömlek yap, diğer parçasını da hanımına ver, onunla başını örtsün.» Sadî‘ (صَدِيع), yarım demektir. Sonra ona şöyle buyurmuştur: «مُرْهَا تَجْعَلُ تَحْتَهَا شَيْئًا لِئَلَّا يَصِفَ» «Ona emret de [içini] belli etmesin diye altına bir şey koysun.» Ebû Hureyre kadınların giydiği ince elbiselerden bahsederek şöyle demiştir: "[Onlar] giyinik çıplaklar, nimet içindeki bedbahtlardır." Benî Temîm'den birtakım kadınlar Âişe radıyallâhu anhâ'nın yanına girdiler, üzerlerinde ince elbiseler vardı. Bunun üzerine Âişe şöyle dedi: "Eğer sizler mümin kadınlar iseniz bu mümin kadınların elbisesi değildir. Şayet mümin kadınlar değilseniz onunla faydalanın [giyinin]." Gelin olan bir kadın Âişe radıyallâhu anhâ'nın huzuruna çıkarılmıştı; üzerinde sarıya boyanmış Kıptî işi bir başörtüsü vardı. Onu görünce şöyle dedi: "Bunu giyen bir kadın Nûr Suresi'ne iman etmemiştir." Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olduğuna göre o şöyle buyurmuştur: «نِسَاءٌ كَاسِيَاتٌ عَارِيَاتٌ مَائِلَاتٌ مُمِيلَاتٌ رُءُوسُهُنَّ مِثْلُ أَسْنِمَةِ الْبُخْتِ لَا يَدْخُلْنَ الْجَنَّةَ وَلَا يَجِدْنَ رِيحَهَا» «[Ateş ehlinden olan] birtakım kadınlar vardır ki giyinik çıplaktırlar, [haktan] sapmış ve [başkalarını da] saptırmışlardır; başları Horasan develerinin hörgüçleri gibidir. Onlar cennete giremezler ve onun kokusunu dahi alamazlar.» Ömer radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: "Müslüman bir kadının bir ihtiyacı olduğunda, evine dönünceye kadar hiç kimsenin haberi olmayacak şekilde gizlenerek eski elbiseleri yahut komşusunun eski elbiseleri içinde dışarı çıkmasına ne engel var ki!" Altıncı [Mesele]- Yüce Allah'ın: { ذلِكَ أَدْنى أَنْ يُعْرَفْنَ } “Bu, onların tanınmaları... için daha uygundur” ifadesi, yani cariyelerle karışmamaları için hür kadınların [tanınmaları] demektir. Tanındıkları takdirde hürriyet mertebesine riayet edilerek kendilerine en ufak bir sataşmada bile bulunulmaz ve böylece onlara yönelik tamahlar kesilmiş olur. Manası, kim olduğunun bilinmesi için kadının [şahsının] tanınması demek değildir. Ömer radıyallâhu anh, hür kadınların kıyafetini korumak maksadıyla örtünen bir cariye gördüğünde onu kamçısıyla döverdi. Şimdiki zamanda ise hürler ve cariyeler dahil herkes için örtünmenin ve peçe takmanın vacip olduğu söylenmiştir. Bu durum, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «لَا تَمْنَعُوا إِمَاءَ اللَّهِ مَسَاجِدَ اللَّهِ» «Allah'ın kadın kullarını Allah'ın mescitlerinden alıkoymayınız» buyurmasına rağmen Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonra sahabilerin kadınları mescitlerden men etmesi gibidir; nitekim Âişe radıyallâhu anhâ şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizim bu devrimize kadar yaşasaydı, İsrailoğulları kadınlarının menedildiği gibi onları da mescitlere çıkmaktan menederdi." { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” [ifadesi], meşru kılınan bu emirden önce cilbabları terk etmiş olmaları hususunda kadınların kalbine ferahlık vermektedir.

[سورة الأحزاب (٣٣): الآيات ٦٠ الى ٦٢]

[Ahzâb Suresi (33), Ayetler 60-62]

لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لَا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلاَّ قَلِيلاً (٦٠) مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلاً (٦١) سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلاً (٦٢)

“Andolsun ki münafıklar, kalplerinde hastalık bulunanlar ve Medine'de yalan haber yayanlar vazgeçmezlerse, seni mutlaka onların üzerine musallat ederiz; sonra orada seninle ancak pek az komşuluk edebilirler. (60) Lanetlenmiş olarak nerede ele geçirilirlerse yakalanırlar ve bir bir öldürülürler. (61) [Bu], daha önce gelip geçmişler hakkında da Allah'ın sünnetidir. Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın. (62)”

فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تعالى: (لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ) الآية. أَهْلُ التَّفْسِيرِ عَلَى أَنَّ الْأَوْصَافَ الثَّلَاثَةَ لِشَيْءٍ وَاحِدٍ، كَمَا رَوَى سُفْيَانُ بْنُ سَعِيدٍ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ أَبِي رَزِينٍ قَالَ:" الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ" قَالَ هم شي وَاحِدٌ، يَعْنِي أَنَّهُمْ قَدْ جَمَعُوا هَذِهِ الْأَشْيَاءَ. وَالْوَاوُ مُقْحَمَةٌ، كَمَا قَالَ:

Burada beş mesele vardır: Birinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: (لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ) "Andolsun ki münafıklar vazgeçmezlerse..." ayeti. Tefsir ehli, bu üç vasfın tek bir zümreye ait olduğu görüşündedir; nitekim Süfyân b. Saîd'in Mansûr'dan, onun da Ebû Razîn'den rivayet ettiğine göre Ebû Razîn: "Münafıklar, kalplerinde hastalık bulunanlar ve Medine'de yalan haber yayanlar" [ifadesi hakkında] 'Onlar tek bir zümredir' demiştir; yani bu vasıfları kendilerinde toplamışlardır. Vâv (harfi) ise şu beyitte olduğu gibi ziyadedir (atıf değil, aynı şahsın sıfatlarını pekiştirir):

إِلَى الْمَلِكِ الْقَرْمِ وَابْنِ الْهُمَامِ ... وَلَيْثِ الْكَتِيبَةِ فِي الْمُزْدَحِمِ

Ulu hükümdara ve himmet sahibinin oğluna... Ve kalabalıkta birliğin aslanına.

أَرَادَ إِلَى الْمَلِكِ الْقَرْمِ ابْنِ الْهُمَامِ لَيْثِ الْكَتِيبَةِ، وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ". وَقِيلَ: كَانَ مِنْهُمْ قَوْمٌ يُرْجِفُونَ، وَقَوْمٌ يَتْبَعُونَ النِّسَاءَ لِلرِّيبَةِ وَقَوْمٌ يشككون المسلمين. قال عكرمة وشهر ابن حَوْشَبٍ:" الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ" يَعْنِي الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمُ الزِّنَى. وَقَالَ طَاوُسٌ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي أَمْرِ النِّسَاءِ. وَقَالَ سَلَمَةُ بْنُ كُهَيْلٍ: نَزَلَتْ فِي أَصْحَابِ الْفَوَاحِشِ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. وقيل: المنافقون والذين في قلوبهم مرض شي وَاحِدٌ، عُبِّرَ عَنْهُمْ بِلَفْظَيْنِ، دَلِيلُهُ آيَةُ الْمُنَافِقِينَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ" الْبَقَرَةِ". وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ قَوْمٌ كَانُوا يُخْبِرُونَ الْمُؤْمِنِينَ بِمَا يَسُوءُهُمْ مِنْ عَدُوِّهِمْ، فَيَقُولُونَ إِذَا خَرَجَتْ سَرَايَا رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: إِنَّهُمْ قَدْ قُتِلُوا أَوْ هُزِمُوا، وَإِنَّ الْعَدُوَّ قَدْ أَتَاكُمْ، قَالَ قَتَادَةُ وَغَيْرُهُ. وَقِيلَ كَانُوا يَقُولُونَ: أَصْحَابُ الصُّفَّةِ قَوْمٌ عُزَّابٌ، فَهُمُ الَّذِينَ يَتَعَرَّضُونَ لِلنِّسَاءِ. وَقِيلَ: هُمْ قَوْمٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يَنْطِقُونَ بِالْأَخْبَارِ الْكَاذِبَةِ حُبًّا لِلْفِتْنَةِ. وَقَدْ كَانَ فِي أَصْحَابِ الْإِفْكِ قوم مسلمون ولكنهم خاضوا حبا

[Şair]; ulu hükümdara, himmet sahibinin oğluna, birliğin aslanına [gitmek] istemiştir; bu [konu] Bakara [suresi tefsirinde] geçmişti. Şöyle de denilmiştir: Onlardan bir grup yalan haber yayıyor, bir grup şüphe/kötü maksatla kadınların peşine düşüyor, bir grup da Müslümanları şüpheye düşürüyordu. İkrime ve Şehr b. Havşeb: "Kalplerinde hastalık bulunanlar" ile kalplerinde zina [arzusu] olanların kastedildiğini söylemişlerdir. Tâvûs: "Bu ayet kadınlar hususunda indi" demiştir. Seleme b. Kuheyl ise: "Çirkin fiilleri (fuhşiyatı) işleyenler hakkında indi" demiştir ki anlamlar birbirine yakındır. Münafıklar ile kalplerinde hastalık bulunanların aynı kimseler olduğu, kendilerinin iki ayrı lafızla ifade edildiği de söylenmiştir; bunun delili Bakara suresinin başındaki münafıklar ayetidir. "Medine'de yalan haber yayanlar" ise, düşmanlarına dair müminleri üzecek haberleri onlara duyuran bir topluluktu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in seriyyeleri [sefere] çıktığında: "Onlar öldürüldü veya hezimete uğratıldı, düşman da üzerinize geldi" derlerdi; bunu Katâde ve başkaları söylemiştir. Şöyle dedikleri de nakledilmiştir: "Suffe ehli bekâr kimselerdir; binaenaleyh kadınlara sarkıntılık edenler onlardır." Yine şöyle denilmiştir: Onlar, fitne çıkarma arzusuyla asılsız haberleri yayan Müslümanlardan bir topluluktu. Nitekim İfk hadisesine karışanlar arasında da Müslüman kimseler vardı; fakat onlar fitne sevgisiyle...

لِلْفِتْنَةِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْإِرْجَافُ الْتِمَاسُ الْفِتْنَةِ، وَالْإِرْجَافُ: إِشَاعَةُ الْكَذِبِ وَالْبَاطِل لِلِاغْتِمَامِ بِهِ. وَقِيلَ: تَحْرِيكُ الْقُلُوبِ، يُقَالُ: رَجَفَتِ الْأَرْضُ- أَيْ تَحَرَّكَتْ وَتَزَلْزَلَتْ- تَرْجُفُ رَجْفًا. وَالرَّجَفَانُ: الِاضْطِرَابُ الشَّدِيدُ. وَالرَّجَّافُ: الْبَحْرُ، سُمِّيَ بِهِ لِاضْطِرَابِهِ. قَالَ الشَّاعِرُ:

[bu dedikoduya] dalmışlardı. İbn Abbâs: İrcâf (yalan haber yaymak), fitne aramaktır demiştir. İrcâf: İnsanları üzmek amacıyla yalan ve bâtıl şeyleri yaymaktır. Kalpleri sarsmak olduğu da söylenmiştir; nitekim (رَجَفَتِ الْأَرْضُ) yer sarsıldı, çalkalandı denir, muzarisi (تَرْجُفُ رَجْفًا) şeklinde gelir. Racefân (رَجَفَان) şiddetli sarsıntı demektir. er-Reccâf (الرَّجَّاف) ise dalgalanıp çalkalanmasından ötürü denize verilen isimdir. Şair şöyle demiştir:

الْمُطْعِمُونَ اللَّحْمَ كُلَ عَشِيَّةٍ ... حَتَّى تَغِيبَ الشَّمْسُ فِي الرَّجَّافِ

Her akşam et yedirirler... Ta güneş dalgalı denizde kayboluncaya kadar.

وَالْإِرْجَافُ: وَاحِدُ أَرَاجِيفَ الْأَخْبَارُ. وَقَدْ أَرَجَفُوا فِي الشَّيْءِ، أَيْ خَاضُوا فِيهِ. قَالَ الشَّاعِرُ:

İrcâf, haberlerde uydurulan yalanların (erâcîf) tekilidir. Bir şeye daldıklarında (أَرَجَفُوا فِي الشَّيْءِ) denir. Şair şöyle demiştir:

فَإِنَّا وَإِنْ عَيَّرْتُمُونَا بِقَتْلِهِ ... وَأَرْجَفَ بِالْإِسْلَامِ بَاغٍ وحاسد

Siz bizi onun öldürülmesiyle ayıplasanız da... Ve azgın ile hasetçi İslam hakkında yalan haberler yaysa da biz...

وقال آخر:

Bir başkası da şöyle demiştir:

أبالأراجيف يَا ابْنَ اللُّؤْمِ تُوعِدُنِي ... وَفِي الْأَرَاجِيفِ خِلْتُ اللُّؤْمَ وَالْخَوَرَ

Ey alçaklığın oğlu, asılsız dedikodularla mı beni tehdit ediyorsun?... Hâlbuki asılsız dedikodularda alçaklık ve korkaklık olduğunu bilirdim.

فالارجاف حرام، لان فيه أذائه. فَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى تَحْرِيمِ الْإِيذَاءِ بِالْإِرْجَافِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ) أَيْ لَنُسَلِّطَنَّكَ عَلَيْهِمْ فَتَسْتَأْصِلُهُمْ بِالْقَتْلِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمْ يَنْتَهُوا عَنْ إِيذَاءِ النِّسَاءِ وَأَنَّ اللَّهَ ﷿ قَدْ أَغْرَاهُ بِهِمْ. ثُمَّ إِنَّهُ قَالَ ﷿:" وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ" [التوبة: ٨٤] وَإِنَّهُ أَمَرَهُ بِلَعْنِهِمْ، وَهَذَا هُوَ الْإِغْرَاءُ، وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ: قَدْ أَغْرَاهُ بِهِمْ فِي الْآيَةِ الَّتِي تَلِي هَذِهِ مَعَ اتِّصَالِ الْكَلَامِ بِهَا، وَهُوَ قَوْلُهُ ﷿:" أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا". فَهَذَا فِيهِ مَعْنَى الْأَمْرِ

Dolayısıyla yalan haber yaymak (ircâf) haramdır; zira onda eziyet etme vardır. Böylece bu ayet, yalan haber yayarak eziyet etmenin haram olduğuna delalet etmiştir. İkincisi: Yüce Allah'ın: {(لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ)} “Mutlaka seni onların üzerine musallat ederiz” buyruğudur; yani öldürmek suretiyle onların kökünü kurutman için seni onların üzerine musallat kılarız. İbn Abbâs şöyle demiştir: Onlar kadınlara eziyet etmekten vazgeçmediler ve aziz ve celil olan Allah da onu onlara musallat kıldı. Sonra aziz ve celil olan [Allah]: {وَلَا تُصَلِّ عَلَىٰ أَحَدٍ مِّنْهُم مَّاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَىٰ قَبْرِهِ} “Onlardan ölen hiçbir kimsenin cenaze namazını asla kılma ve mezarı başında da durma!” (et-Tevbe 84) buyurdu ve O, [Peygamber'e] onlara lanet etmesini emretti; teşvik etme ve musallat kılma (iğrâ) da işte budur. Muhammed b. Yezîd de şöyle demiştir: Sözün kendisiyle bağlantılı olmasıyla birlikte, bundan sonra gelen ayette Allah onu onlara musallat kılmıştır; o da aziz ve celil olan [Allah]'ın: {أَيْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا} “Nerede bulunurlarsa yakalanırlar ve amansızca öldürülürler” buyruğudur. İşte bunda emir anlamı vardır

بِقَتْلِهِمْ وَأَخْذِهِمْ، أَيْ هَذَا حُكْمُهُمْ إِذَا كَانُوا مُقِيمِينَ عَلَى النِّفَاقِ وَالْإِرْجَافِ. وَفِي الْحَدِيثِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: (خَمْسٌ يُقْتَلْنَ فِي الْحِلِّ وَالْحَرَمِ). فَهَذَا فِيهِ مَعْنَى الْأَمْرِ كَالْآيَةِ سَوَاءٌ. النَّحَّاسُ: وَهَذَا مِنْ أَحْسَنِ مَا قِيلَ فِي الْآيَةِ. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ قَدِ انْتَهَوْا عَنِ الْإِرْجَافِ فَلَمْ يُغْرَ بِهِمْ. وَلَامُ" لَنُغْرِيَنَّكَ" لَامُ الْقَسَمِ، وَالْيَمِينُ وَاقِعَةٌ عَلَيْهَا، وَأُدْخِلَتِ اللَّامُ فِي" إِنْ" تَوْطِئَةً لَهَا. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ لَا يُجاوِرُونَكَ فِيها) أَيْ فِي الْمَدِينَةِ." إِلَّا قَلِيلًا" نُصِبَ عَلَى الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ فِي" يُجاوِرُونَكَ"، فَكَانَ الْأَمْرُ كَمَا قَالَ ﵎، لِأَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا إِلَّا أَقِلَّاءَ. فَهَذَا أَحَدُ جَوَابَيِ الْفَرَّاءِ، وَهُوَ الْأَوْلَى عِنْدَهُ، أَيْ لَا يُجَاوِرُونَكَ إِلَّا فِي حَالِ قِلَّتِهِمْ. وَالْجَوَابُ الْآخَرُ- أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى إِلَّا وَقْتًا قَلِيلًا، أَيْ لَا يَبْقَوْنَ مَعَكَ إِلَّا مُدَّةً يَسِيرَةً، أَيْ لَا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلَّا جِوَارًا قَلِيلًا حَتَّى يَهْلِكُوا، فَيَكُونُ نَعْتًا لِمَصْدَرٍ أَوْ ظَرْفٍ مَحْذُوفٍ. وَدَلَّ عَلَى أَنَّ مَنْ كَانَ مَعَكَ سَاكِنًا بِالْمَدِينَةِ فَهُوَ جَارٌ. وَقَدْ مَضَى فِي" النِّسَاءِ". الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَلْعُونِينَ) هَذَا تَمَامُ الْكَلَامِ عِنْدَ مُحَمَّدِ بْنِ يَزِيدَ، وَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ. وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ:" قَلِيلًا مَلْعُونِينَ" وَقْفٌ حَسَنٌ. النَّحَّاسُ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّمَامُ" إِلَّا قَلِيلًا" وَتُنْصَبُ" مَلْعُونِينَ" عَلَى الشَّتْمِ. كَمَا قَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ:" وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ". وَقَدْ حُكِيَ عَنْ بَعْضِ النَّحْوِيِّينَ أَنَّهُ قَالَ: يَكُونُ الْمَعْنَى أَيْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا مَلْعُونِينَ. وَهَذَا خَطَأٌ لَا يَعْمَلُ مَا [كَانَ] مَعَ الْمُجَازَاةِ فِيمَا قَبْلَهُ وَقِيلَ: مَعْنَى الْآيَةِ إِنْ أَصَرُّوا على النفاق لم يكن لهم مقام بالمدنية إِلَّا وَهُمْ مَطْرُودُونَ مَلْعُونُونَ. وَقَدْ فُعِلَ بِهِمْ هَذَا، فَإِنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ سُورَةُ" بَرَاءَةَ" جُمِعُوا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (يَا فُلَانُ قُمْ فَاخْرُجْ فَإِنَّكَ مُنَافِقٌ وَيَا فُلَانُ قُمْ) فَقَامَ إِخْوَانُهُمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَتَوَلَّوْا إِخْرَاجَهُمْ مِنَ الْمَسْجِدِ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (سُنَّةَ اللَّهِ) نصب على المصدر، أي سن الله ﷿ فِيمَنْ أَرْجَفَ بِالْأَنْبِيَاءِ وَأَظْهَرَ نِفَاقَهُ أَنْ يُؤْخَذَ وَيُقْتَلَ. (وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا) أَيْ تَحْوِيلًا وَتَغْيِيرًا، حَكَاهُ النَّقَّاشُ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: يَعْنِي أَنَّ مَنْ قُتِلَ بِحَقٍّ فَلَا دِيَةَ عَلَى قاتله.

[Onların] öldürülmeleri ve yakalanmalarıyla [emretti]; yani nifak ve asılsız haber yaymakta ısrar ettikleri takdirde hükümleri budur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen bir hadiste şöyle buyrulmuştur: «Beş [zararlı hayvan] vardır ki, ihramlı iken de ihramsız iken de (Harem dâhilinde de hil bölgesinde de) öldürülürler.» Burada tıpkı ayette olduğu gibi emir manası vardır. en-Nehhâs: "Bu, ayet hakkında söylenmiş en güzel açıklamalardandır" demiştir. Bir görüşe göre de onlar asılsız haber yaymaktan vazgeçtiler, bu yüzden de [Peygamber] onların üzerine musallat edilmedi. { لَنُغْرِيَنَّكَ } "Seni mutlaka onların üzerine musallat ederiz" ifadesindeki lâm, kasem lâmıdır ve yemin onun üzerine vaki olmuştur. { إِنْ } edatına dâhil olan lâm ise ona hazırlık (tavtiye) içindir. Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { ثُمَّ لَا يُجاوِرُونَكَ فِيها } “Sonra orada sana komşuluk edemezler” buyruğu; yani Medine'de [komşuluk edemezler] demektir. { إِلَّا قَلِيلًا } “ancak pek az [müstesna]” lafzı, { يُجاوِرُونَكَ } "sana komşuluk ederler" fiilindeki zamirden hâl olarak mansuptur. Nitekim durum Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi gerçekleşmiştir; zira onlar pek az kimselerdi. Bu, el-Ferrâ'nın iki cevabından biridir ve ona göre evlâ olanıdır; yani "ancak sayıca az oldukları hâlde sana komşuluk ederler" demektir. Diğer cevap ise bunun "ancak az bir vakit" manasında olmasıdır; yani helak oluncaya kadar seninle ancak pek az bir süre kalırlar, orada sana ancak az bir komşulukta bulunurlar demektir. Bu durumda hazfedilmiş bir masdarın veya zarfın sıfatı olur. Bu [ifade], seninle birlikte Medine'de ikamet eden kimsenin komşu olduğuna delalet etmiştir. Bu husus daha önce Nisâ [Suresi'nde] geçmişti. Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { مَلْعُونِينَ } “Lânetlenmiş olarak” buyruğu: Muhammed b. Yezîd'e göre kelâm burada tamamlanmaktadır ve bu kelime hâl olarak mansuptur. İbnü'l-Enbârî: "{ قَلِيلًا مَلْعُونِينَ } üzerinde durmak güzel bir vakıftır (vakf-ı hasen)" demiştir. en-Nehhâs ise şöyle demiştir: Kelâmın { إِلَّا قَلِيلًا } kısmında tamamlanması ve { مَلْعُونِينَ } kelimesinin zem (kınama/aşağılama) üzere mansup olması da caizdir. Nitekim Îsâ b. Ömer { وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ } [şeklinde üstün ile] okumuştur. Bazı nahivcilerden ise mananın "nerede bulunurlarsa lânetlenmiş olarak yakalanırlar" şeklinde olduğu nakledilmiştir. Fakat bu yanlıştır; çünkü şart edatıyla [birlikte olan] fiil kendisinden önceki kelimede amel etmez. Bir görüşe göre ayetin manası şöyledir: Eğer nifakta ısrar ederlerse, kovulmuş ve lânetlenmiş olmaktan başka Medine'de barınacak bir yerleri kalmaz. Nitekim onlara bu yapılmıştır; zira Berâe (Tevbe) Suresi nâzil olduğunda bir araya toplandılar ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey filan, kalk ve çık, çünkü sen bir münafıksın! Ey filan, sen de kalk!» buyurdu. Bunun üzerine Müslüman kardeşleri kalkıp onları mescitten çıkarma işini üstlendiler. Beşinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { سُنَّةَ اللَّهِ } “Allah'ın kanunu [budur]” buyruğu masdar olarak mansuptur; yani Allah Azze ve Celle'nin peygamberler aleyhine asılsız haber yayan ve nifakını açığa vuran kimseler hakkındaki kanunu, onların yakalanıp öldürülmesidir. { وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا } “Allah'ın kanununda asla bir değişiklik bulamazsın”; yani bir başkalaşma ve değişme bulamazsın demektir; bunu en-Nakkâş nakletmiştir. es-Süddî ise şöyle demiştir: "Yani haklı olarak öldürülen bir kimsenin katiline diyet gerekmez" demektir.

الْمَهْدَوِيُّ: وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ تَرْكِ إِنْفَاذِ الْوَعِيدِ، وَالدَّلِيل عَلَى ذَلِكَ بَقَاءُ الْمُنَافِقِينَ مَعَهُ حَتَّى مَاتَ. وَالْمَعْرُوفُ مِنْ أَهْلِ الْفَضْلِ إِتْمَامُ وَعْدِهِمْ وَتَأْخِيرُ وَعِيدِهِمْ، وَقَدْ مَضَى هَذَا في" آل عمران" وغيرها.

el-Mehdevî: Ayette tehdidin infaz edilmemesinin caiz olduğuna delil vardır; bunun delili ise münafıkların vefat edinceye kadar onunla birlikte kalmalarıdır. Fazilet ehlinden bilinen şey, vaatlerini tamamlamaları ve tehditlerini ertelemeleridir [veya affetmeleridir]; bu husus daha önce Âl-i İmrân ve diğer surelerde geçmişti.

[سورة الأحزاب (٣٣): آية ٦٣]

[Ahzâb Suresi (33), Ayet 63]

يَسْئَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً (٦٣)

“İnsanlar sana kıyamet saatini sorarlar. De ki: 'Onun bilgisi ancak Allah'ın katındadır.' Ne bilirsin, belki de o saat yakındır! (63)”

قوله تعالى: (يَسْئَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ) هَؤُلَاءِ الْمُؤْذُونَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَمَّا تُوُعِّدُوا بِالْعَذَابِ سَأَلُوا عَنِ السَّاعَةِ، اسْتِبْعَادًا وَتَكْذِيبًا، مُوهِمِينَ أَنَّهَا لَا تَكُونُ. (قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ) أَيْ أَجِبْهُمْ عَنْ سُؤَالِهِمْ وَقُلْ عِلْمُهَا عِنْدَ الله، وليس إِخْفَاءِ اللَّهِ وَقْتَهَا عَنِّي مَا يُبْطِلُ نُبُوَّتِي، وَلَيْسَ مِنْ شَرْطِ النَّبِيِّ أَنْ يَعْلَمَ الْغَيْبَ بغير تعليم من الله ﷿. (وَما يُدْرِيكَ) أَيْ مَا يُعْلِمُكَ. (لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً) أَيْ فِي زَمَانٍ قَرِيبٍ. وَقَالَ ﷺ: (بُعِثْتُ أَنَا وَالسَّاعَةِ كَهَاتَيْنِ) وَأَشَارَ إِلَى السَّبَّابَةِ وَالْوُسْطَى، خَرَّجَهُ أَهْلُ الصحيح. وقيل: أي ليست السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا، فَحُذِفَ هَاءُ التَّأْنِيثِ ذَهَابًا بالساعة إلى اليوم، كقوله:" إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ" [الأعراف: ٥٦] وَلَمْ يَقُلْ قَرِيبَةٌ ذَهَابًا بِالرَّحْمَةِ إِلَى الْعَفْوِ، إِذْ لَيْسَ تَأْنِيثُهَا أَصْلِيًّا. وَقَدْ مَضَى هَذَا مُسْتَوْفًى. وَقِيلَ: إِنَّمَا أَخْفَى وَقْتَ السَّاعَةِ لِيَكُونَ العبد مستعدا لها في كل وقت

Yüce Allah'ın: (يَسْئَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ) "İnsanlar sana kıyamet saatini sorarlar" buyruğu; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyet eden bu kimseler azapla tehdit edildiklerinde, uzak görerek, yalanlayarak ve onun hiç gerçekleşmeyeceğini ima ederek kıyamet saatini sordular. (قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ) "De ki: Onun bilgisi ancak Allah'ın katındadır"; yani onların sorularına cevap ver ve de ki: Onun bilgisi Allah'ın katındadır; Allah'ın onun vaktini benden gizlemiş olması peygamberliğimi iptal etmez. Zira Allah Azze ve Celle bildirmeksizin peygamberin gaybı bilmesi bir şart değildir. (وَما يُدْرِيكَ) "Ne bilirsin"; yani sana ne bildirdi? (لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً) "Belki de o saat yakındır"; yani yakın bir zamandadır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (Ben ve kıyamet saati şu ikisi gibi gönderildik) buyurmuş ve şehadet parmağı ile orta parmağına işaret etmiştir; bunu sahih hadis musannifleri tahric etmiştir. Bir görüşe göre: 'Saat yakın olabilir' demektir; saati gün (yevm) manasında değerlendirerek müenneslik tâ'sı hazfedilmiştir; tıpkı Yüce Allah'ın: "Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere yakındır" [A'râf: 56] buyruğunda olduğu gibi. Burada rahmet kelimesinin müennesliği hakiki olmadığından af anlamına hamledilerek "karîbetün" denilmemiştir. Bu husus daha önce etraflıca geçmişti. Şöyle de denilmiştir: Kulun her an ona hazırlıklı olması için kıyamet saatinin vakti gizlenmiştir.

[سورة الأحزاب (٣٣): الآيات ٦٤ الى ٦٥]

[Ahzâb Suresi (33), Ayetler 64-65]

إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيراً (٦٤) خالِدِينَ فِيها أَبَداً لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (٦٥)

“Şüphesiz Allah kâfirlere lanet etmiş ve onlar için alevli bir ateş hazırlamıştır. (64) Orada ebedî olarak kalıcıdırlar; ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirler. (65)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكافِرِينَ) أَيْ طَرَدَهُمْ وَأَبْعَدَهُمْ. وَاللَّعْنُ: الطَّرْدُ وَالْإِبْعَادُ عَنِ الرَّحْمَةِ. وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" بَيَانُهُ. (وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيراً. خالِدِينَ فِيها أَبَداً) أنث السَّعِيرَ لِأَنَّهَا بِمَعْنَى النَّارِ. (لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً) يُنَجِّيهِمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ وَالْخُلُودِ فيه.

Yüce Allah’ın: { إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكافِرِينَ } “Şüphesiz Allah kâfirlere lanet etmiştir” buyruğu; yani onları kovmuş ve [rahmetinden] uzaklaştırmıştır, demektir. Lanet (اللَّعْن); kovmak ve rahmetten uzaklaştırmaktır. Bunun açıklaması el-Bakara’da geçmişti. { وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيراً. خالِدِينَ فِيها أَبَداً } “Ve onlar için alevli bir ateş hazırlamıştır. Orada ebedî olarak kalıcıdırlar” buyruğunda “saîr” (سَعِير) kelimesi “en-nâr” (النَّار / ateş) anlamında olduğu için [zamir] müennes (dişil) getirilmiştir. { لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً } “Ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirler” buyruğu; [onları] Allah'ın azabından ve orada ebedî kalmaktan kurtaracak [hiçbir kimse bulamazlar demektir].

[سورة الأحزاب (٣٣): الآيات ٦٦ الى ٦٧]

[Ahzâb Suresi (33), Ayetler 66-67]

يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَا لَيْتَنا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولا (٦٦) وَقالُوا رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلا (٦٧)

“Yüzlerinin ateşte evrilip çevrileceği gün: 'Eyvah bize! Keşke Allah'a itaat etseydik, Peygamber'e itaat etseydik!' derler. (66) Ve dediler ki: 'Rabbimiz! Şüphesiz biz efendilerimize ve büyüklerimize itaat ettik de onlar bizi yoldan saptırdılar.' (67)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ) قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِضَمِّ التَّاءِ وَفَتْحِ اللَّامِ، عَلَى الْفِعْلِ الْمَجْهُولِ وَقَرَأَ عِيسَى الْهَمْدَانِيُّ وَابْنُ إِسْحَاقَ:" نُقَلِّبُ" بِنُونٍ وَكَسْرِ اللَّامِ." وُجُوهَهُمْ" نَصْبًا. وَقَرَأَ عِيسَى أَيْضًا:" تُقَلِّبُ" بِضَمِّ التَّاءِ وَكَسْرِ اللَّامِ عَلَى مَعْنَى تُقَلِّبُ السَّعِيرُ وُجُوهَهُمْ. وَهَذَا التَّقْلِيبُ تَغْيِيرُ أَلْوَانِهِمْ بِلَفْحِ النَّارِ، فَتَسْوَدُّ مَرَّةً وَتَخْضَرُّ أُخْرَى. وَإِذَا بُدِّلَتْ جُلُودُهُمْ بِجُلُودٍ أُخَرَ فَحِينَئِذٍ يَتَمَنَّوْنَ أَنَّهُمْ مَا كَفَرُوا (يَقُولُونَ يَا لَيْتَنا) وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: يَقُولُونَ يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَا لَيْتَنَا. (أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولَا) أَيْ لَمْ نَكْفُرْ فَنَنْجُوَ مِنْ هَذَا الْعَذَابِ كَمَا نَجَا الْمُؤْمِنُونَ. وَهَذِهِ الْأَلِفُ تَقَعُ فِي الْفَوَاصِلِ فَيُوقَفُ عَلَيْهَا وَلَا يُوصَلُ بِهَا. وَكَذَا" السَّبِيلَا" وَقَدْ مَضَى فِي أَوَّلِ السُّورَةِ. وقرا الحسن:" إنا أطعنا سَادَاتِنَا" بِكَسْرِ التَّاءِ، جَمْعُ سَادَةٍ. وَكَانَ فِي هَذَا زَجْرٌ عَنِ التَّقْلِيدِ. وَالسَّادَةُ جَمْعُ السَّيِّدِ، وَهُوَ فَعَلَةٌ، مِثْلُ كَتَبَةٍ وَفَجَرَةٍ. وَسَادَاتُنَا جَمْعُ الْجَمْعِ. وَالسَّادَةُ وَالْكُبَرَاءُ بِمَعْنًى. وَقَالَ قَتَادَةُ: هُمُ الْمُطْعِمُونَ فِي غَزْوَةِ بَدْرٍ. وَالْأَظْهَرُ الْعُمُومُ فِي الْقَادَةِ وَالرُّؤَسَاءِ فِي الشِّرْكِ وَالضَّلَالَةِ، أَيْ أَطَعْنَاهُمْ فِي مَعْصِيَتِكَ وَمَا دَعَوْنَا إِلَيْهِ (فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا) أَيْ عَنِ السَّبِيلِ وَهُوَ التَّوْحِيدُ، فَلَمَّا حُذِفَ الْجَارُّ وُصِلَ الْفِعْلُ فَنُصِبَ. وَالْإِضْلَالُ لَا يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ مِنْ غَيْرِ تَوَسُّطِ حَرْفِ الْجَرِّ، كقوله:" لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ" [الفرقان: ٩٢]

Yüce Allah'ın: (يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ) "Yüzlerinin ateşte evrilip çevrileceği gün" buyruğu; cumhurun kıraati meçhul fiil olarak tâ harfinin zammesi ve lâm harfinin fethasıyladır. Îsâ el-Hemedânî ve İbn İshâk nûn ile ve lâm'ın kesresiyle: "Nükallibü" (نُقَلِّبُ), "vücûhehum" (وُجُوهَهُمْ) kelimesini de mansûb olarak okumuşlardır. Îsâ ayrıca: Alevli ateş onların yüzlerini evirip çevirir anlamında tâ harfinin zammesi ve lâm'ın kesresiyle: "Tükallibü" (تُقَلِّبُ) şeklinde de okumuştur. Bu evirip çevirme, ateşin yalamasıyla renklerinin değişmesidir; bir kere kararır, bir kere yeşerir. Derileri başka derilerle değiştirildiğinde ise inkâr etmemiş olmayı temenni ederler (يَقُولُونَ يَا لَيْتَنا) "'Eyvah bize!' derler". Anlamın: Yüzleri ateşte evrilip çevrildiği gün 'Keşke...' derler şeklinde olması da caizdir. (أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولَا) "Allah'a itaat etseydik, Peygamber'e itaat etseydik!"; yani inkâr etmeseydik de müminlerin kurtulduğu gibi biz de bu azaptan kurtulsaydık. Bu elif (الرَّسُولَا kelimesinin sonundaki elif) ayet sonlarında (fâsıla) yer alır; üzerinde durulur (vakıf yapılır), ulanarak (vasl ile) geçilmez. "es-Sebîlâ" (السَّبِيلَا) kelimesi de böyledir; surenin başında geçmişti. Hasan: "İnnâ eta'nâ sâdâtinâ" (إِنَّا أَطَعْنَا سَادَاتِنَا) şeklinde tâ harfinin kesresiyle sâde kelimesinin çoğulu olarak okumuştur. Bunda taklitten sakındırma vardır. Sâde, seyyid kelimesinin çoğuludur; ketebe ve fecere vezninde fe'ale veznindedir. Sâdâtünâ ise çoğulun çoğuludur (cem'u'l-cem'). Sâde ve küberâ aynı anlamdadır. Katâde: Onlar Bedir gazvesinde yemek yedirenlerdir, demiştir. Açık olan ise şirk ve sapıklıktaki bütün önderleri ve reisleri kapsamasıdır; yani Sana isyan etme ve bizi çağırdıkları hususlarda onlara itaat ettik (فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا) "bizi yoldan saptırdılar"; yani tevhid yolundan saptırdılar. Cer harfi hazfedilince fiil doğrudan mef'ûle ulaştı ve kelime mansûb oldu. İdlâl (saptırma) fiili, cer harfi vasıtası olmadan iki mef'ûle geçişli olmaz; nitekim Yüce Allah: "Andolsun beni zikirden saptırdı" [Furkān: 29] buyurmuştur.

[سورة الأحزاب (٣٣): آية ٦٨]

[Ahzâb Suresi (33), Ayet 68]

رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً (٦٨)

{ رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً } “«Rabbimiz! Onlara azaptan iki kat ver ve onları büyük bir lanetle lanetle!»” (68)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ) قَالَ قَتَادَةُ: عَذَابُ الدُّنْيَا وَعَذَابُ الْآخِرَةِ. وَقِيلَ: عَذَابُ الْكُفْرِ وَعَذَابُ الْإِضْلَالِ، أَيْ عَذِّبْهُمْ مِثْلَيْ مَا تُعَذِّبُنَا فَإِنَّهُمْ ضَلُّوا وَأَضَلُّوا. (وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً) قَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَأَصْحَابُهُ وَيَحْيَى وَعَاصِمٌ بِالْبَاءِ. الْبَاقُونَ بِالثَّاءِ، وَاخْتَارَهُ أَبُو حَاتِمٍ وَأَبُو عُبَيْدٍ وَالنَّحَّاسُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ" [البقرة: ١٥٩] وَهَذَا الْمَعْنَى كَثِيرٌ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي السَّرِيِّ: رَأَيْتُ فِي الْمَنَامِ كَأَنِّي فِي مَسْجِدِ عَسْقَلَانَ وَكَأَنَّ رَجُلًا يُنَاظِرُنِي فِيمَنْ يُبْغِضُ أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ فَقَالَ: وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَثِيرًا، ثُمَّ كَرَّرَهَا حَتَّى غَابَ عَنِّي، لَا يَقُولُهَا إِلَّا بِالثَّاءِ. وَقِرَاءَةُ الْبَاءِ تَرْجِعُ فِي الْمَعْنَى إِلَى الثَّاءِ، لِأَنَّ مَا كَبُرَ كَانَ كَثِيرًا عَظِيمَ الْمِقْدَارِ.

Yüce Allah'ın: (رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ) "Rabbimiz! Onlara azaptan iki kat ver" buyruğu hakkında Katâde: Dünya azabı ve ahiret azabı demiştir. Şöyle de denilmiştir: Küfür azabı ve saptırma azabı; yani bize çektirdiğin azabın iki katı kadar onlara azap et, çünkü onlar hem saptılar hem de saptırdılar. (وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً) "Ve onları büyük bir lanetle lanetle"; İbn Mes'ûd ve arkadaşları, Yahyâ ve Âsım bâ harfiyle [kebîrâ şeklinde] okumuşlardır. Diğerleri ise sâ (ث) harfiyle [kesîrâ şeklinde] okumuşlardır; Ebû Hâtim, Ebû Ubeyd ve en-Nehhâs, Yüce Allah'ın: "İşte onlara Allah lanet eder, lanet ediciler de lanet eder" [Bakara: 159] buyruğundan dolayı bunu tercih etmişlerdir; bu anlam [Kur'an'da] çoktur. Muhammed b. Ebî's-Serî şöyle demiştir: Rüyada sanki Askalan Mescidi'ndeymişim ve bir adam Muhammed'in ashabına buğzeden kimse hakkında benimle münazara ediyormuş gibi gördüm; adam: "Ve onları pek çok lanetle lanetle (vel'anhüm la'nen kesîrâ)" dedi, sonra gözümden kayboluncaya kadar bunu tekrarladı; bunu sadece sâ harfiyle söylüyordu. Bâ harfiyle olan kıraat de mana bakımından sâ harfine döner; çünkü büyük olan şey aynı zamanda çok ve miktarca büyüktür.

[سورة الأحزاب (٣٣): آية ٦٩]

[Ahzâb Suresi (33), Ayet 69]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا وَكانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهاً (٦٩)

“Ey iman edenler! Mûsâ'ya eziyet edenler gibi olmayın. Nihayet Allah onu onların dediklerinden temize çıkardı. O, Allah katında itibarlı bir kimseydi. (69)”

لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى الْمُنَافِقِينَ وَالْكُفَّارَ الَّذِينَ آذَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ، حَذَّرَ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ التَّعَرُّضِ لِلْإِيذَاءِ، وَنَهَاهُمْ عَنِ التَّشَبُّهِ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ فِي أَذِيَّتِهِمْ نَبِيَّهُمْ مُوسَى. وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِيمَا أُوذِيَ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ وَمُوسَى، فَحَكَى النَّقَّاشُ أَنَّ أَذِيَّتَهُمْ مُحَمَّدًا ﵇ قَوْلُهُمْ: زَيْدُ بْنُ مُحَمَّدٍ. وَقَالَ أَبُو وَائِلٍ: أَذِيَّتُهُ أَنَّهُ ﷺ قَسَمَ قَسْمًا فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ: إِنَّ هَذِهِ الْقِسْمَةَ مَا أُرِيدَ بِهَا وَجْهُ اللَّهِ، فَذُكِرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ ﷺ فَغَضِبَ وَقَالَ: (رَحِمَ اللَّهُ مُوسَى لَقَدْ أُوذِيَ لَقَدْ أُوذِيَ بِأَكْثَرَ مِنْ هَذَا فَصَبَرَ). وَأَمَّا أَذِيَّةُ مُوسَى ﷺ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَجَمَاعَةٌ: هِيَ مَا تَضَمَّنَهُ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَذَلِكَ أَنَّهُ قَالَ: (كَانَ بَنُو إِسْرَائِيلَ يَغْتَسِلُونَ عُرَاةً وَكَانَ مُوسَى ﵇ يَتَسَتَّرُ كَثِيرًا وَيُخْفِي بَدَنَهُ فَقَالَ قَوْمٌ هُوَ آدَرُ وَأَبْرَصُ أَوْ بِهِ آفَةٌ، فَانْطَلَقَ ذَاتَ يَوْمٍ يَغْتَسِلُ فِي عَيْنٍ بِأَرْضِ الشَّامِ وَجَعَلَ ثِيَابَهُ عَلَى صَخْرَةٍ فَفَرَّ الْحَجَرُ بِثِيَابِهِ وَاتَّبَعَهُ مُوسَى عُرْيَانًا يَقُولُ ثَوْبِي حَجَرُ ثَوْبِي حَجَرُ حَتَّى انْتَهَى إِلَى مَلَأٍ مِنْ بني إسرائيل فنظروا إليه وهو من

Allah Teâlâ, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve müminlere eziyet eden münafıkları ve kâfirleri zikredince, müminleri [de peygamberlerine] eziyet etmekten sakındırmış ve peygamberleri Mûsâ'ya eziyet etmeleri hususunda İsrâiloğulları'na benzemekten onları nehyetmiştir. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile Mûsâ'ya hangi konuda eziyet edildiği hususunda insanlar ihtilaf etmişlerdir. Nakkâş, Muhammed aleyhisselâm'a verdikleri eziyetin onların: "Zeyd b. Muhammed" demeleri olduğunu nakletmiştir. Ebû Vâil ise şöyle demiştir: Ona yapılan eziyet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir taksimat yapması ve Ensâr'dan bir adamın: "Bu taksimatla Allah'ın rızası murad edilmemiştir" demesidir. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e aktarılınca öfkelendi ve: « رَحِمَ اللَّهُ مُوسَى لَقَدْ أُوذِيَ بِأَكْثَرَ مِنْ هَذَا فَصَبَرَ » «Allah Mûsâ'ya rahmet eylesin; o bundan daha fazlasıyla eziyete uğratılmıştı da sabretmişti» buyurdu. Mûsâ aleyhisselâm'a yapılan eziyete gelince; İbn Abbâs ve bir grup [âlim] şöyle demiştir: Bu, Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiği hadisin ihtiva ettiği husustur. Şöyle ki o [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: « كَانَ بَنُو إِسْرَائِيلَ يَغْتَسِلُونَ عُرَاةً وَكَانَ مُوسَى ﵇ يَتَسَتَّرُ كَثِيرًا وَيُخْفِي بَدَنَهُ فَقَالَ قَوْمٌ هُوَ آدَرُ وَأَبْرَصُ أَوْ بِهِ آفَةٌ، فَانْطَلَقَ ذَاتَ يَوْمٍ يَغْتَسِلُ فِي عَيْنٍ بِأَرْضِ الشَّامِ وَجَعَلَ ثِيَابَهُ عَلَى صَخْرَةٍ فَفَرَّ الْحَجَرُ بِثِيَابِهِ وَاتَّبَعَهُ مُوسَى عُرْيَانًا يَقُولُ ثَوْبِي حَجَرُ ثَوْبِي حَجَرُ حَتَّى انْتَهَى إِلَى مَلَأٍ مِنْ بني إسرائيل فنظروا إليه وهو من » «İsrâiloğulları çıplak yıkanırlardı. Mûsâ aleyhisselâm ise çokça örtünür ve bedenini gizlerdi. Bunun üzerine bir topluluk: "O âderdir (fıtıklıdır / husyesi şiştir), alacalıdır yahut onda bir afet (hastalık) vardır" dediler. Bir gün [Mûsâ] Şam diyarında bir pınarda yıkanmaya gitti ve elbiselerini bir kayanın üzerine koydu. Kaya onun elbiselerini alıp kaçtı. Mûsâ da çıplak olarak onun peşine düşüp: "Elbisem [ey] taş! Elbisem [ey] taş!" diyordu. Nihayet İsrâiloğullarından bir topluluğun yanına vardı. Onlar da ona baktılar; o ise...»

أَحْسَنِهِمْ خَلْقًا وَأَعْدَلِهِمْ صُورَةً وَلَيْسَ بِهِ الَّذِي قَالُوا فَهُوَ قَوْلُهُ ﵎:" فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا" أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ بِمَعْنَاهُ. وَلَفْظُ مُسْلِمٍ: قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (كَانَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ يَغْتَسِلُونَ عُرَاةً ينظر بعضهم إلى سوءة بَعْضٍ وَكَانَ مُوسَى ﵇ يَغْتَسِلُ وَحْدَهُ فَقَالُوا وَاللَّهِ مَا يَمْنَعُ مُوسَى أَنْ يَغْتَسِلَ مَعَنَا إِلَّا أَنَّهُ آدَرُ قَالَ فَذَهَبَ يَوْمًا يَغْتَسِلُ فَوَضَعَ ثَوْبَهُ عَلَى حَجَرٍ فَفَرَّ الْحَجَرُ بِثَوْبِهِ قَالَ فَجَمَحَ مُوسَى ﵇ بِإِثْرِهِ يَقُولُ ثَوْبِي حَجَرُ ثَوْبِي حَجَرُ حَتَّى نَظَرَتْ بنو إسرائيل إلى سوءة مُوسَى وَقَالُوا وَاللَّهِ مَا بِمُوسَى مِنْ بَأْسٍ فَقَامَ الْحَجَرُ حَتَّى نَظَرَ إِلَيْهِ قَالَ فَأَخَذَ ثَوْبَهُ فَطَفِقَ بِالْحَجَرِ ضَرْبًا) قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: وَاللَّهِ إِنَّهُ بِالْحَجَرِ نَدَبٌ سِتَّةٌ أَوْ سَبْعَةٌ ضَرْبُ مُوسَى بِالْحَجَرِ. فَهَذَا قَوْلٌ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: آذَوْا مُوسَى بِأَنْ قَالُوا: قَتَلَ هَارُونَ، وَذَلِكَ أَنَّ موسى وهرون خَرَجَا مِنْ فَحْصِ التِّيهِ إِلَى جَبَلٍ فَمَاتَ هَارُونُ فِيهِ، فَجَاءَ مُوسَى فَقَالَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ لِمُوسَى: أَنْتَ قَتَلْتَهُ وَكَانَ أَلْيَنَ لَنَا مِنْكَ وَأَشَدَّ حُبًّا. فَآذَوْهُ بِذَلِكَ فَأَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى الْمَلَائِكَةَ فَحَمَلَتْهُ حَتَّى طَافُوا بِهِ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَرَأَوْا آيَةً عَظِيمَةً دَلَّتْهُمْ عَلَى صِدْقِ مُوسَى، وَلَمْ يَكُنْ فِيهِ أَثَرُ الْقَتْلِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْمَلَائِكَةَ تَكَلَّمَتْ بِمَوْتِهِ وَلَمْ يَعْرِفْ مَوْضِعَ قَبْرِهِ إِلَّا الرَّخَمُ، وَإِنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهُ أَصَمَّ أَبْكَمَ. وَمَاتَ هَارُونُ قَبْلَ مُوسَى فِي التِّيهِ، وَمَاتَ مُوسَى قَبْلَ انْقِضَاءِ مُدَّةِ التِّيهِ بِشَهْرَيْنِ. وَحَكَى الْقُشَيْرِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَحْيَا هَارُونَ فَأَخْبَرَهُمْ أَنَّهُ لَمْ يَقْتُلْهُ، ثُمَّ مَاتَ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ أَذِيَّةَ مُوسَى ﵇ رَمْيُهُمْ إِيَّاهُ بِالسِّحْرِ وَالْجُنُونِ. وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ فَعَلُوا كُلَّ ذَلِكَ فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِنْ جَمِيعِ ذَلِكَ. مَسْأَلَةٌ: فِي وَضْعِ مُوسَى ﵇ ثَوْبَهُ عَلَى الْحَجَرِ وَدُخُولِهِ فِي الْمَاءِ عُرْيَانًا- دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ ذَلِكَ، وَهُوَ مَذْهَبُ الْجُمْهُورِ. وَمَنَعَهُ ابْنُ أَبِي لَيْلَى واحتج بحديث لم يصح، وهو

...onların yaratılışça en güzeli, suretçe en düzgünü olup onların dedikleri gibi bir kusuru yoktu. Yüce Allah'ın: { فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا } “Nihayet Allah onu onların dediklerinden temize çıkardı” buyruğu işte budur. Bunu Buhârî ve lafzen benzeriyle Müslim rivayet etmiştir. Müslim'in lafzı şöyledir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «İsrâiloğulları çıplak olarak yıkanırlar ve birbirlerinin avret yerlerine bakarlardı. Mûsâ aleyhisselâm ise tek başına yıkanırdı. Bunun üzerine: 'Allah'a yemin olsun ki Mûsâ'nın bizimle yıkanmasına engel olan şey, onun hayalarının şiş (âder) olmasından başka bir şey değildir' dediler. [Resûlullah] buyurdu ki: Bir gün [Mûsâ] yıkanmaya gitti ve elbisesini bir taşın üzerine koydu. Taş ise elbisesini alıp kaçtı. Mûsâ aleyhisselâm: 'Elbisemi [ver] ey taş! Elbisemi [ver] ey taş!' diyerek onun peşinden koştu. Nihayet İsrâiloğulları Mûsâ'nın avret yerine baktılar ve: 'Allah'a yemin olsun ki Mûsâ'da hiçbir kusur yok!' dediler. Taş da [Mûsâ] ona bakana kadar durdu. [Resûlullah] buyurdu ki: [Mûsâ] elbisesini aldı ve taşa vurmaya başladı.» Ebû Hüreyre dedi ki: «Allah'a yemin olsun ki Mûsâ'nın taşa vurması sebebiyle taşta altı veya yedi yara izi [gibi darbe izi] kaldı.» Bu [nakledilen] bir görüştür. İbn Abbâs'tan, Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu teâlâ anh'ın şöyle dediği rivayet edilmiştir: Onlar: 'Hârûn'u öldürdü' diyerek Mûsâ'ya eziyet ettiler. Şöyle ki: Mûsâ ile Hârûn Tîh arazisinden bir dağa çıktılar ve Hârûn orada vefat etti. Mûsâ dönüp gelince İsrâiloğulları Mûsâ'ya: 'Onu sen öldürdün; oysa o bize karşı senden daha yumuşak ve daha sevgi doluydu' dediler ve böylece ona eziyet ettiler. Bunun üzerine Yüce Allah meleklere emretti, melekler onu taşıyıp İsrâiloğulları arasında dolaştırdılar. Onlar da Mûsâ'nın doğruluğunu gösteren büyük bir mucize gördüler; [Hârûn'un] üzerinde hiçbir öldürme izi yoktu. Meleklerin onun vefatını haber verdikleri ve kabrinin yerini akbabadan başka kimsenin bilmediği, Yüce Allah'ın onu sağır ve dilsiz kıldığı da söylenmiştir. Hârûn Tîh'te Mûsâ'dan önce vefat etti. Mûsâ ise Tîh süresi bitmeden iki ay önce vefat etti. el-Kuşeyrî'nin Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu teâlâ anh'tan naklettiğine göre, Yüce Allah Hârûn'u diriltmiş, o da kendisini Mûsâ'nın öldürmediğini onlara haber vermiş, sonra tekrar vefat etmiştir. Mûsâ aleyhisselâm'a yapılan eziyetin, ona büyücülük ve delilik isnat etmeleri olduğu da söylenmiştir. Sahih olan ise birinci [görüştür]. Bütün bunları yapmış olmaları ve Allah'ın da onu bütün bunlardan temize çıkarmış olması da muhtemeldir. MESELE: Mûsâ aleyhisselâm'ın elbisesini taşın üzerine koyması ve suya çıplak girmesi, bunun caiz olduğuna delildir; cumhurun mezhebi de budur. İbn Ebî Leylâ ise bunu menetmiş ve sahih olmayan bir hadisi delil getirmiştir; o da

قوله صلى الله ليه وَسَلَّمَ: (لَا تَدْخُلُوا الْمَاءَ إِلَّا بِمِئْزَرٍ فَإِنَّ لِلْمَاءِ عَامِرًا). قَالَ الْقَاضِي عِيَاضٌ: وَهُوَ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ. قُلْتُ: أَمَّا إِنَّهُ يُسْتَحَبُّ التَّسَتُّرُ لِمَا رَوَاهُ إِسْرَائِيلُ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَى أَنَّ الْحَسَنَ بْنَ عَلِيٍّ دَخَلَ غَدِيرًا وَعَلَيْهِ بُرْدٌ لَهُ مُتَوَشِّحًا بِهِ، فَلَمَّا خَرَجَ قِيلَ لَهُ، قَالَ: إِنَّمَا تَسَتَّرْتُ مِمَّنْ يَرَانِي وَلَا أَرَاهُ، يَعْنِي مِنْ رَبِّي وَالْمَلَائِكَةِ. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ نَادَى مُوسَى ﵇ الْحَجَرَ نِدَاءَ مَنْ يَعْقِلُ؟ قِيلَ: لِأَنَّهُ صَدَرَ عَنِ الْحَجَرِ فِعْلُ مَنْ يَعْقِلُ. وَ" حَجَرُ" مُنَادًى مُفْرَدٌ مَحْذُوفُ حَرْفِ النِّدَاءِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذا" [يوسف: ٢٩]. وَ" ثَوْبِي" مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ، التَّقْدِيرُ: أَعْطِنِي ثَوْبِي، أَوِ اتْرُكْ ثَوْبِي، فَحُذِفَ الْفِعْلُ لِدَلَالَةِ الحال عليه. قوله تعالى: (وَكانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهاً) أَيْ عَظِيمًا. وَالْوَجِيهُ عِنْدَ الْعَرَبِ: الْعَظِيمُ الْقَدْرِ الرَّفِيعُ الْمَنْزِلَةِ. وَيُرْوَى أَنَّهُ كَانَ إِذَا سَأَلَ اللَّهَ شَيْئًا أَعْطَاهُ إِيَّاهُ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ:" وَكَانَ عَبْدًا لِلَّهِ". وَقِيلَ: مَعْنَى" وَجِيهاً" أَيْ كَلَّمَهُ تَكْلِيمًا. قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ فِي (كِتَابِ الرَّدِّ): زَعَمَ مَنْ طَعَنَ فِي الْقُرْآنِ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ صَحَّفُوا" وَكانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهاً" وَأَنَّ الصَّوَابَ عِنْدَهُ" وَكَانَ عَبْدًا لِلَّهِ وَجِيهًا" وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى ضَعْفِ مَقْصِدِهِ وَنُقْصَانِ فَهْمِهِ وَقِلَّةِ عِلْمِهِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْآيَةَ لَوْ حُمِلَتْ عَلَى قَوْلِهِ وَقُرِئَتْ:" وَكَانَ عَبْدًا" نَقَصَ الثَّنَاءَ عَلَى مُوسَى ﵇، وَذَلِكَ أَنَّ" وَجِيهاً" يَكُونُ عِنْدَ أَهْلِ الدُّنْيَا وَعِنْدَ أَهْلِ زَمَانِهِ وَعِنْدَ أَهْلِ الْآخِرَةِ، فَلَا يُوقَفُ عَلَى مَكَانِ الْمَدْحِ، لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ وَجِيهًا عِنْدَ بَنِي الدُّنْيَا كَانَ ذَلِكَ إِنْعَامًا مِنَ اللَّهِ عَلَيْهِ لَا يَبِينُ عَلَيْهِ مَعَهُ ثَنَاءٌ مِنَ اللَّهِ. فَلَمَّا أَوْضَحَ اللَّهُ تَعَالَى مَوْضِعَ الْمَدْحِ بِقَوْلِهِ:" وَكانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهاً" اسْتَحَقَّ الشَّرَفَ وَأَعْظَمَ الرِّفْعَةِ بِأَنَّ الْوَجَاهَةَ عِنْدَ اللَّهِ، فَمَنْ غَيَّرَ اللفظة صَرَفَ عَنْ نَبِيِّ اللَّهِ أَفْخَرَ الثَّنَاءِ وَأَعْظَمَ المدح.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: (Suya ancak peştamal ile girin, çünkü suyun da bir sakini vardır) hadisidir. Kādî İyâz: "Bu hadis ilim ehli nezdinde zayıftır" demiştir. Derim ki: İsrâîl'in Abdüla'lâ'dan rivayet ettiği şu haber sebebiyle örtünmek müstehaptır: Hasan b. Ali üzerine bir bürde sarınmış hâlde bir su birikintisine girdi. Çıktığında kendisine [bu durum] sorulunca: "Beni gören fakat benim kendisini görmediğim kimseden, yani Rabbimden ve meleklerden örtündüm" dedi. Şayet: 'Mûsâ aleyhisselâm akıl sahibi olmayan taşa nasıl akıl sahibi kimseye seslenir gibi seslendi?' denilirse, şöyle cevap verilir: Çünkü taştan akıl sahibinin fiili sâdır olmuştur. "Haceru" (حَجَرُ), nida harfi hazfedilmiş müfret münadadır; tıpkı Yüce Allah'ın: "Yûsuf! Sen bundan yüz çevir" [Yûsuf: 29] buyruğunda olduğu gibi. "Sevbî" (ثَوْبِي) ise gizli bir fiille mansûbdur; takdiri: 'Elbisemi bana ver' veya 'elbisemi bırak' şeklindedir; durumun delalet etmesinden ötürü fiil hazfedilmiştir. Yüce Allah'ın: (وَكانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهاً) "O, Allah katında itibarlı bir kimseydi" buyruğu; yani ulu idi. Araplara göre vecîh: Kadrü kıymeti ulu, makamı yüce kimsedir. Rivayet edildiğine göre Allah'tan bir şey dilediğinde Allah ona dilediğini verirdi. İbn Mes'ûd: "Ve kâne abden lillâh (Allah'a bir kul idi)" şeklinde okumuştur. "Vecîhâ" kelimesinin manasının; Allah onunla konuştu demek olduğu da söylenmiştir. Ebû Bekr el-Enbârî (Kitâbü'r-Redd'de) şöyle demiştir: Kur'an'ı dillerine dolayanlar, Müslümanların "Ve kâne indallâhi vecîhâ" lafzını tahrif ettiklerini ve kendi katında doğrusunun "Ve kâne abden lillâhi vecîhâ" olduğunu iddia etmişlerdir. Bu iddia onların maksatlarının zayıflığına, anlayışlarının kıtlığına ve ilimlerinin azlığına delalet eder. Çünkü ayet onun görüşüne hamledilip "Ve kâne abden" şeklinde okunsaydı, Mûsâ aleyhisselâm'a yapılan övgü eksilirdi; zira "vecîh" kelimesi dünya ehli nezdinde de, kendi çağının insanları nezdinde de, ahiret ehli nezdinde de olabilir; böylece övgünün asıl yeri anlaşılamazdı. Çünkü o dünya ehli nezdinde itibarlı olsaydı, bu Allah'ın ona bir nimeti olurdu ama onunla birlikte Allah'tan bir övgü açıkça anlaşılmazdı. Yüce Allah övgünün yerini: "O, Allah katında itibarlı bir kimseydi" buyruğuyla açıklığa kavuşturunca, itibarın bizzat Allah katında olması sebebiyle şerefi ve en büyük yüceliği hak etmiştir. Dolayısıyla bu lafzı değiştiren kimse, Allah'ın peygamberinden en iftihar verici senayı ve en büyük övgüyü çevirmiş olur.

[سورة الأحزاب (٣٣): الآيات ٧٠ الى ٧١]

[Ahzâb Suresi (33), Ayetler 70-71]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلاً سَدِيداً (٧٠) يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِيماً (٧١)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلاً سَدِيداً (٧٠) يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِيماً (٧١) } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve doğru söz söyleyin (70) ki [Allah] amellerinizi sizin için ıslah etsin ve günahlarınızı bağışlasın. Kim Allah'a ve Resûlüne itaat ederse, şüphesiz büyük bir kurtuluşla kurtulmuş olur. (71)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيداً) أَيْ قَصْدًا وَحَقًّا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيْ صَوَابًا. وَقَالَ قَتَادَةُ وَمُقَاتِلٌ: يَعْنِي قُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا فِي شَأْنِ زينب وزيد، ولا تنسبوا النَّبِيَّ ﷺ إِلَى مَا لَا يَحِلُّ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ وَابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا: الْقَوْلُ السَّدَادُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَقِيلَ: هُوَ الَّذِي يُوَافِقُ ظَاهِرُهُ بَاطِنَهُ. وَقِيلَ: هُوَ مَا أُرِيدَ بِهِ وَجْهُ اللَّهِ دُونَ غَيْرِهِ. وَقِيلَ: هُوَ الْإِصْلَاحُ بَيْنَ الْمُتَشَاجِرِينَ. وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ تَسْدِيدِ السَّهْمِ لِيُصَابَ بِهِ الْغَرَضُ. وَالْقَوْلُ السَّدَادُ يَعُمُّ الْخَيْرَاتِ، فَهُوَ عَامٌّ فِي جَمِيعِ مَا ذُكِرَ وَغَيْرِ ذَلِكَ. وَظَاهِرُ الْآيَةِ يُعْطِي أَنَّهُ إِنَّمَا أَشَارَ إِلَى مَا يَكُونُ خِلَافًا لِلْأَذَى الَّذِي قِيلَ فِي جِهَةِ الرسول وجهة المؤمنين. ثم وعد ﷿ بِأَنَّهُ يُجَازِي عَلَى الْقَوْلِ السَّدَادِ بِإِصْلَاحِ الْأَعْمَالِ وغفران الذنوب، وحسبك بذلك درجة ورفعة منزلة. (وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ) أَيْ فِيمَا أَمَرَ بِهِ وَنَهَى عَنْهُ (فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِيماً).

Yüce Allah'ın: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيداً) "Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve doğru söz söyleyin" buyruğu; yani istikametli ve hak söz söyleyin demektir. İbn Abbâs: Yani isabetli söz söyleyin, demiştir. Katâde ve Mukātil: Yani Zeyneb ve Zeyd hususunda doğru söz söyleyin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e helal olmayan şeyleri isnat etmeyin demektir, dediler. İkrime ve yine İbn Abbâs: Sedîd (doğru) söz, 'Lâ ilâhe illallâh'tır demişlerdir. Dışı içine uygun olan söz olduğu da söylenmiştir. Başkası değil, yalnızca Allah'ın rızası gözetilerek söylenen söz olduğu da söylenmiştir. Birbirleriyle tartışan/düşmanlık edenlerin arasını düzeltmek olduğu da söylenmiştir. Bu kelime, hedefe isabet etsin diye okun doğrultulmasından (tesdîdü's-sehm) türetilmiştir. Sedîd söz bütün hayırları kapsar; dolayısıyla zikredilenlerin tamamı ve diğerleri hakkında umumidir. Ayetin zahiri, Peygamber ve müminler hakkında söylenen eziyete muhalif olacak sözlere işaret edildiğini göstermektedir. Sonra Allah Azze ve Celle doğru söze karşılık amelleri düzeltmeyi ve günahları bağışlamayı vaat etmiştir; derece ve mertebe yüceliği olarak bu sana yeter. (وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ) "Kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederse"; yani emrettiği ve nehyettiği hususlarda [itaat ederse] (فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِيماً) "muhakkak büyük bir kurtuluşa ermiştir".

[سورة الأحزاب (٣٣): الآيات ٧٢ الى ٧٣]

[Ahzâb Suresi (33), Ayetler 72-73]

إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَأَشْفَقْنَ مِنْها وَحَمَلَهَا الْإِنْسانُ إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولاً (٧٢) لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكاتِ وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٧٣)

“Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmekten kaçındılar ve ondan korktular. Onu insan yüklendi; şüphesiz o çok zalim, çok cahildir. (72) [Allah emaneti insana yükledi] ki, Allah münafık erkekleri ve münafık kadınları, müşrik erkekleri ve müşrik kadınları azaplandırsın; mümin erkeklerin ve mümin kadınların da tevbelerini kabul buyursun. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. (73)”

لَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ مِنَ الْأَحْكَامِ مَا بَيَّنَ، أَمَرَ بِالْتِزَامِ أَوَامِرِهِ. وَالْأَمَانَةُ تَعُمُّ جَمِيعَ وَظَائِفِ الدِّينِ عَلَى الصَّحِيحِ مِنَ الْأَقْوَالِ، وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ. رَوَى التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ: حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ نَصْرٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ جَوْهَرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِآدَمَ يَا آدَمُ إِنِّي عَرَضْتُ الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ فَلَمْ تُطِقْهَا فَهَلْ أَنْتَ حَامِلُهَا بِمَا فِيهَا فَقَالَ

Yüce Allah bu surede beyan ettiği hükümleri açıklayınca, emirlerine sımsıkı sarılmayı emretti. Görüşlerin en sahih olanına göre emanet, dinin bütün vecibelerini kapsar; cumhurun görüşü de budur. el-Hakîm et-Tirmizî Ebû Abdillâh rivayet edip [şöyle dedi]: Bize İsmâil b. Nasr, Sâlih b. Abdillâh'tan, o Muhammed b. Yezîd b. Cevher'den, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Yüce Allah Âdem'e şöyle buyurdu: 'Ey Âdem! Şüphesiz ben emaneti göklere ve yere sundum da onlar bunu taşımaya güç yetiremediler. Sen içindekilerle beraber onu yüklenir misin?' Bunun üzerine [Âdem] dedi ki:»

وَمَا فِيهَا يَا رَبِّ قَالَ إِنْ حَمَلْتَهَا أُجِرْتَ وَإِنْ ضَيَّعْتَهَا عُذِّبْتَ فَاحْتَمَلَهَا بِمَا فِيهَا فَلَمْ يَلْبَثْ فِي الْجَنَّةِ إِلَّا قَدْرَ مَا بَيْنَ صَلَاةِ الْأُولَى إِلَى الْعَصْرِ حَتَّى أَخْرَجَهُ الشَّيْطَانُ مِنْهَا (. فَالْأَمَانَةُ هِيَ الْفَرَائِضُ الَّتِي ائْتَمَنَ اللَّهُ عَلَيْهَا الْعِبَادَ. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي تَفَاصِيلِ بَعْضِهَا عَلَى أَقْوَالٍ، فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: هِيَ فِي أَمَانَاتِ الْأَمْوَالِ كَالْوَدَائِعِ وَغَيْرِهَا. وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهَا فِي كُلِّ الْفَرَائِضِ، وَأَشَدُّهَا أَمَانَةً الْمَالُ. وَقَالَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ: مِنَ الْأَمَانَةِ أَنِ ائْتُمِنَتِ الْمَرْأَةُ عَلَى فَرْجِهَا. وَقَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ: غُسْلُ الْجَنَابَةِ أَمَانَةٌ، وَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يأمن ابن آدم على شي مِنْ دِينِهِ غَيْرَهَا. وَفِي حَدِيثٍ مَرْفُوعٍ (الْأَمَانَةُ الصَّلَاةُ) إِنْ شِئْتَ قُلْتَ قَدْ صَلَّيْتُ وَإِنْ شِئْتَ قُلْتَ لَمْ أُصَلِّ. وَكَذَلِكَ الصِّيَامُ وَغُسْلُ الْجَنَابَةِ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ: أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَى مِنَ الْإِنْسَانِ فَرْجَهُ وَقَالَ هَذِهِ أَمَانَةٌ اسْتَوْدَعْتُكَهَا، فَلَا تَلْبَسُهَا إِلَّا بِحَقٍّ. فَإِنْ حَفِظْتَهَا حَفِظْتُكَ فَالْفَرْجُ أَمَانَةٌ، وَالْأُذُنُ أَمَانَةٌ، وَالْعَيْنُ أَمَانَةٌ، وَاللِّسَانُ أَمَانَةٌ، وَالْبَطْنُ أَمَانَةٌ، وَالْيَدُ أَمَانَةٌ، وَالرِّجْلُ أَمَانَةٌ، وَلَا إِيمَانَ لِمَنْ لَا أَمَانَةَ لَهُ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: هِيَ ائْتِمَانُ آدَمَ ابْنَهُ قَابِيلَ عَلَى وَلَدِهِ وَأَهْلِهِ، وَخِيَانَتُهُ إِيَّاهُ فِي قَتْلِ أَخِيهِ. وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ لَهُ: (يَا آدَمُ، هَلْ تَعْلَمُ أَنَّ لِي بَيْتًا فِي الْأَرْضِ) قَالَ: (اللَّهُمَّ لَا) قَالَ: (فَإِنَّ لِي بَيْتًا بِمَكَّةَ فَأْتِهِ، فَقَالَ لِلسَّمَاءِ: احْفَظِي وَلَدِي بِالْأَمَانَةِ؟ فَأَبَتْ، وَقَالَ لِلْأَرْضِ: احْفَظِي وَلَدِي بِالْأَمَانَةِ فَأَبَتْ، وَقَالَ لِلْجِبَالِ كَذَلِكَ فَأَبَتْ. فَقَالَ لِقَابِيلَ: احْفَظْ وَلَدِي بِالْأَمَانَةِ، فَقَالَ نَعَمْ، تَذْهَبُ وَتَرْجِعُ فَتَجِدُ وَلَدَكَ كَمَا يَسُرُّكَ. فَرَجَعَ فَوَجَدَهُ قَدْ قَتَلَ أَخَاهُ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ ﵎:" إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها". الْآيَةَ. وَرَوَى مَعْمَرٌ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّ الْأَمَانَةَ عُرِضَتْ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ، قَالَتْ: وَمَا فِيهَا؟ قِيلَ لَهَا: إِنْ أَحْسَنْتِ جُوزِيتِ وَإِنْ أَسَأْتِ عُوقِبْتِ. فَقَالَتْ لَا. قَالَ مُجَاهِدٌ: فَلَمَّا خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَى آدَمُ عَرَضَهَا عَلَيْهِ، قال: وما هي؟ قال: إن حسنت أجرتك وإن

[Âdem:] “Onun içinde ne var ey Rabbim?” dedi. [Allah da:] “Eğer onu yüklenirsen mükâfatlandırılırsın; şayet onu zayi edersen azaba uğratılırsın” buyurdu. Bunun üzerine [Âdem] içindekilerle birlikte onu yüklendi. Cennette ancak ilk namaz (öğle) ile ikindi arası kadar bir süre kaldı ve nihayet şeytan onu oradan çıkardı.) Emanet, Allah'ın kullarına tevdi ettiği farzlardır. Bunun bazı ayrıntıları hususunda farklı görüşler ileri sürülmüştür: İbn Mes'ûd: “O, emanet bırakılan mallar ve benzeri mali emanetlerdir” demiştir. Ondan, emanetin bütün farzlar hakkında olduğu ve emanetlerin en ağırının ise mal olduğu da rivayet edilmiştir. Übey b. Ka'b: “Kadının kendi mahremiyeti/namusu hususunda emin kılınması da emanettendir” demiştir. Ebû'd-Derdâ ise şöyle demiştir: “Cünüplük guslü bir emanettir ve Yüce Allah Âdemoğluna dini hususunda ondan başka hiçbir şeyi [bu derece gizli bırakıp sadece vicdanına] emanet etmemiştir.” Merfû bir hadiste de [şöyle buyrulmuştur]: «Emanet namazdır; dilersen 'kıldım' dersin, dilersen 'kılmadım' dersin. Oruç ve cünüplük guslü de böyledir.» Abdullâh b. Amr b. el-Âs şöyle demiştir: “Yüce Allah'ın insandan ilk yarattığı organ fercidir (avret yeridir) ve [şöyle] buyurmuştur: 'Bu, sana tevdi ettiğim bir emanettir; ona ancak hakkıyla yaklaş. Eğer onu korursan ben de seni korurum.' Dolayısıyla ferc emanettir, kulak emanettir, göz emanettir, dil emanettir, karın emanettir, el emanettir, ayak emanettir; emaneti olmayanın imanı da yoktur.” es-Süddî şöyle demiştir: “Bu, Âdem'in oğlu Kâbil'i diğer çocukları ve ailesi üzerine emanetçi bırakması ve onun da kardeşini öldürerek Âdem'e hıyanet etmesidir. Şöyle ki; Yüce Allah Âdem'e: 'Ey Âdem! Yeryüzünde bir evim olduğunu biliyor musun?' buyurdu. Âdem: 'Allahım, hayır' dedi. Allah: 'Mekke'de bir evim vardır, oraya git' buyurdu. [Âdem] göğe: 'Çocuklarımı emanet olarak korur musun?' dedi, gök kaçındı. Yere: 'Çocuklarımı emanet olarak korur musun?' dedi, yer kaçındı. Dağlara da aynı şeyi söyledi, onlar da kaçındı. Kâbil'e: 'Çocuklarımı emanet olarak koru' deyince o: 'Evet, sen git; döndüğünde çocuğunu seni sevindirecek şekilde bulacaksın' dedi. Âdem geri döndüğünde onun kardeşini öldürmüş olduğunu gördü. İşte Yüce Allah'ın: { إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها } “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmekten kaçındılar...” ayeti buna işaret etmektedir.” Ma'mer'in el-Hasan'dan rivayet ettiğine göre emanet göklere, yere ve dağlara teklif edildiğinde onlar: “Onun içinde ne var?” dediler. Kendilerine: “Eğer güzel davranırsan mükâfatlandırılırsın, kötü davranırsan cezalandırılırsın” denildi. Onlar: “Hayır [yüklenmeyiz]” dediler. Mücâhid dedi ki: Yüce Allah Âdem'i yaratınca emaneti ona teklif etti. Âdem: “O nedir?” dedi. Allah: “Eğer güzel davranırsan seni mükâfatlandırırım, şayet

أَسَأْتَ عَذَّبْتُكَ. قَالَ: فَقَدْ تَحَمَّلْتُهَا يَا رَبِّ. قَالَ مُجَاهِدٌ: فَمَا كَانَ بَيْنَ أَنْ تَحَمَّلَهَا إِلَى أَنْ أُخْرِجَ مِنَ الْجَنَّةِ إِلَّا قَدْرَ مَا بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ. وَرَوَى عَلِيُّ بْنُ طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبالِ" قَالَ: الْأَمَانَةُ الْفَرَائِضُ، عَرَضَهَا اللَّهُ ﷿ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ، إِنْ أَدَّوْهَا أَثَابَهُمْ، وَإِنْ ضَيَّعُوهَا عَذَّبَهُمْ. فَكَرِهُوا ذَلِكَ وَأَشْفَقُوا مِنْ غَيْرِ مَعْصِيَةٍ، وَلَكِنْ تَعْظِيمًا لِدِينِ اللَّهِ ﷿ أَلَّا يَقُومُوا بِهِ. ثُمَّ عَرَضَهَا عَلَى آدَمَ فَقَبِلَهَا بِمَا فِيهَا. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الَّذِي عَلَيْهِ أَهْلُ التَّفْسِيرِ. وَقِيلَ: لَمَّا حَضَرَتْ آدَمَ ﷺ الْوَفَاةُ أُمِرَ أَنْ يَعْرِضَ الْأَمَانَةَ عَلَى الْخَلْقِ، فَعَرَضَهَا فَلَمْ يَقْبَلْهَا إِلَّا بَنُوهُ. وَقِيلَ: هَذِهِ الْأَمَانَةُ هِيَ مَا أَوْدَعَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ وَالْخَلْقِ، مِنَ الدَّلَائِلِ عَلَى رُبُوبِيَّتِهِ أَنْ يُظْهِرُوهَا فَأَظْهَرُوهَا، إِلَّا الْإِنْسَانَ فَإِنَّهُ كتمها وجحدها، قال بَعْضُ الْمُتَكَلِّمِينَ. وَمَعْنَى" عَرَضْنَا" أَظْهَرْنَا، كَمَا تَقُولُ: عَرَضْتُ الْجَارِيَةَ عَلَى الْبَيْعِ. وَالْمَعْنَى إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ وَتَضْيِيعَهَا عَلَى أَهْلِ السَّمَاوَاتِ وَأَهْلِ الْأَرْضِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالْإِنْسِ وَالْجِنِّ" فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها" أي أن يحملن وزرها، كما قال ﷿:" وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ" [العنكبوت: ١٣]." وَحَمَلَهَا الْإِنْسانُ" قَالَ الْحَسَنُ: الْمُرَادُ الْكَافِرُ وَالْمُنَافِقُ." إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً" لِنَفْسِهِ" جَهُولًا" بِرَبِّهِ. فَيَكُونُ على هذا الجواب مجازا، مثل:" وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ" [يوسف: ٨٢]. وَفِيهِ جَوَابٌ آخَرُ عَلَى أَنْ يَكُونَ حَقِيقَةَ أَنَّهُ عَرَضَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ الْأَمَانَةَ وَتَضْيِيعَهَا وَهِيَ الثَّوَابُ وَالْعِقَابُ، أَيْ أَظْهَرَ لَهُنَّ ذَلِكَ فَلَمْ يَحْمِلْنَ وِزْرَهَا، وَأَشْفَقَتْ وَقَالَتْ: لَا أَبْتَغِي ثَوَابًا وَلَا عِقَابًا، وَكُلٌّ يَقُولُ: هَذَا أَمْرٌ لَا نُطِيقُهُ، وَنَحْنُ لَكَ سَامِعُونَ وَمُطِيعُونَ فيما أمرن به وسخرن له، قاله الْحَسَنُ وَغَيْرُهُ. قَالَ الْعُلَمَاءُ: مَعْلُومٌ أَنَّ الْجَمَادَ لَا يَفْهَمُ وَلَا يُجِيبُ، فَلَا بُدَّ مِنْ تَقْدِيرِ الْحَيَاةِ عَلَى الْقَوْلِ الْأَخِيرِ. وَهَذَا الْعَرْضُ عَرْضُ تَخْيِيرٍ لَا إِلْزَامٍ. وَالْعَرْضُ عَلَى الْإِنْسَانِ إِلْزَامٌ. وَقَالَ الْقَفَّالُ وَغَيْرُهُ: الْعَرْضُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ضَرْبُ مَثَلٍ، أَيْ أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ عَلَى كِبَرِ أَجْرَامِهَا، لَوْ كَانَتْ بِحَيْثُ يَجُوزُ تكليفها لثقل عليها

[Kötülük] edersen sana azap ederim.' [Âdem:] 'Onu yüklendim ey Rabbim' dedi. Mücâhid dedi ki: 'Âdem'in onu yüklenmesi ile cennetten çıkarılması arasında ancak öğle ile ikindi vakti arası kadar bir süre vardı.' Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: { إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ } “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik...” buyruğu hakkında şöyle rivayet etmiştir: Emanet, farzlardır. Allah Azze ve Celle onu göklere, yere ve dağlara arz etti; eğer onu yerine getirirlerse kendilerini mükâfatlandıracak, şayet zayi ederlerse kendilerine azap edecekti. Onlar ise [bunu yapmaktan] hoşlanmadılar ve [Allah'a] bir isyan kastı olmaksızın, sadece Allah Azze ve Celle'nin dinine olan ta'zimlerinden ötürü onun hakkını verememekten korktular. Sonra [Allah] onu Âdem'e arz etti; o da içindekilerle birlikte onu kabul etti. en-Nehhâs şöyle demiştir: 'Tefsir ehlinin benimsediği görüş işte budur.' Şöyle de denilmiştir: Âdem aleyhisselâm'a vefatı yaklaştığında emaneti mahlûkata teklif etmesi emredildi; o da teklif etti, fakat bunu oğullarından başkası kabul etmedi. Yine şöyle denilmiştir: Bu emanet, Yüce Allah'ın göklere, yere, dağlara ve mahlûkata kendi rubûbiyyetine delil teşkil etsin diye tevdi ettiği delillerdir ki onları izhar etsinler [istedi]; onlar da bunu izhar ettiler. Ancak insan bunu gizledi ve inkâr etti. Bunu bazı kelâmcılar söylemiştir. 'Aradna' (عَرَضْنَا / teklif ettik, sunduk) lafzının manası 'izhar ettik / açığa çıkardık' demektir; nitekim 'Cariyeyi satılığa çıkardım / arz ettim' (عَرَضْتُ الْجَارِيَةَ عَلَى الْبَيْعِ) denir. Buna göre mana şöyledir: 'Biz emaneti ve onun zayi edilmesini [bunun vebalini], gök ve yer ehlinden meleklere, insanlara ve cinlere sunduk.' { فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا } “Onlar onu yüklenmekten kaçındılar”; yani onun günahını/vebalini yüklenmekten kaçındılar. Nitekim Azze ve Celle: { وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالًا مَعَ أَثْقَالِهِمْ } “Onlar mutlaka kendi ağırlıklarını (günahlarını) ve kendi ağırlıklarıyla beraber başka ağırlıkları da yükleneceklerdir” [el-Ankebût 29/13] buyurmuştur. { وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ } “Ve onu insan yüklendi”. el-Hasan şöyle demiştir: [Burada insandan] maksat kâfir ve münafıktır. { إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا } “Şüphesiz o çok zalim”, yani nefsine karşı çok zalim; { جَهُولًا } “ve çok cahildir”, yani Rabbine karşı pek cahildir. Bu cevaba (izaha) göre [ayetteki ifade], { وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ } “(Halkı bulunan) o şehre sor” [Yûsuf 12/82] ayetinde olduğu gibi mecaz olur. Bu konuda, meselenin hakikat olduğu esasına dayanan diğer bir açıklama ise şöyledir: [Allah] göklere, yere ve dağlara emaneti ve onun zayi edilmesini -ki bu sevap ve cezadır- sundu. Yani bunu onlara izhar etti; onlar ise onun vebalini yüklenmediler, korkup çekindiler ve: 'Ne sevap isterim ne de ceza' dediler. Her biri şöyle diyordu: 'Bu bizim takat getiremeyeceğimiz bir iştir; biz ise sana emrolunduğumuz ve musahhar kılındığımız hususlarda işitenler ve itaat edenleriz.' Bunu el-Hasan ve başkaları söylemiştir. İlim adamları şöyle demiştir: Cansız varlıkların anlamayacağı ve cevap veremeyeceği malumdur. Dolayısıyla bu son görüşe göre [onlarda] bir hayatın varlığı takdir edilmelidir. Bu sunuş/teklif bir muhayyerlik (serbest bırakma) sunuşudur, ilzam (zorunlu kılma) değildir. İnsana olan sunuş ise ilzamdır. el-Kaffâl ve başkaları ise şöyle demiştir: Bu ayetteki arz/teklif bir darb-ı meseldir (temsilî anlatımdır). Yani gökler ve yer cüsselerinin büyüklüğüne rağmen, şayet mükellef tutulmaları caiz olacak bir yapıda bulunsalardı...

تَقَلُّدُ الشَّرَائِعِ، لِمَا فِيهَا مِنَ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ، أَيْ أَنَّ التَّكْلِيفَ أَمْرٌ حَقُّهُ أَنْ تَعْجِزَ عَنْهُ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ وَالْجِبَالُ، وَقَدْ كُلِّفَهُ الْإِنْسَانُ وَهُوَ ظَلُومٌ جَهُولٌ لَوْ عَقَلَ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ:" لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ" [الحشر: ٢١]- ثم قال:-" وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ" [الحشر: ٢١]. قَالَ الْقَفَّالُ: فَإِذَا تَقَرَّرَ فِي أَنَّهُ تَعَالَى يَضْرِبُ الْأَمْثَالَ، وَوَرَدَ عَلَيْنَا مِنَ الْخَبَرِ مَا لَا يَخْرُجُ إِلَّا عَلَى ضَرْبِ الْمَثَلِ، وَجَبَ حَمْلُهُ عَلَيْهِ. وَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّ الْآيَةَ مِنَ الْمَجَازِ، أَيْ إِنَّا إِذَا قَايَسْنَا ثِقَلَ الْأَمَانَةِ بِقُوَّةِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ، رَأَيْنَا أَنَّهَا لَا تُطِيقُهَا، وَأَنَّهَا لَوْ تَكَلَّمَتْ لَأَبَتْ وَأَشْفَقَتْ، فَعَبَّرَ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى بِقَوْلِهِ." إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ" الْآيَةَ. وَهَذَا كَمَا تَقُولُ: عَرَضْتُ الْحِمْلَ عَلَى الْبَعِيرِ فَأَبَاهُ، وَأَنْتَ تُرِيدُ قَايَسْتُ، قُوَّتَهُ بِثِقَلِ الْحِمْلِ، فَرَأَيْتُ أَنَّهَا تَقْصُرُ عَنْهُ. وَقِيلَ:" عَرَضْنَا" بمعنى عارضنا الامامة بِالسَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَضَعُفَتْ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ عَنِ الْأَمَانَةِ، وَرَجَحَتِ الْأَمَانَةُ بِثِقَلِهَا عَلَيْهَا. وَقِيلَ: إِنَّ عَرْضَ الْأَمَانَةِ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ، إِنَّمَا كَانَ مِنْ آدَمَ ﵇. وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا اسْتَخْلَفَهُ عَلَى ذُرِّيَّتِهِ، وَسَلَّطَهُ عَلَى جَمِيعِ مَا فِي الْأَرْضِ مِنَ الْأَنْعَامِ وَالطَّيْرِ وَالْوَحْشِ، وَعَهِدَ إِلَيْهِ عَهْدًا أَمَرَهُ فِيهِ وَنَهَاهُ وَحَرَّمَ وَأَحَلَّ، فَقَبِلَهُ وَلَمْ يَزَلْ عَامِلًا بِهِ. فَلَمَّا أَنْ حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ سَأَلَ اللَّهَ أَنْ يُعْلِمَهُ مَنْ يَسْتَخْلِفُ بَعْدَهُ، وَيُقَلِّدُهُ مِنَ الْأَمَانَةِ مَا تَقَلَّدَهُ، فَأَمَرَهُ أَنْ يَعْرِضَ ذَلِكَ عَلَى السَّمَاوَاتِ بِالشَّرْطِ الَّذِي أُخِذَ عَلَيْهِ مِنَ الثَّوَابِ إِنْ أَطَاعَ وَمِنَ الْعِقَابِ إِنْ عَصَى، فَأَبَيْنَ أَنْ يَقْبَلْنَهُ شَفَقًا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ. ثُمَّ أَمَرَهُ أَنْ يَعْرِضَ ذَلِكَ عَلَى الْأَرْضِ وَالْجِبَالِ كُلِّهَا فَأَبَيَاهُ. ثُمَّ أَمَرَهُ أَنْ يَعْرِضَ ذَلِكَ عَلَى وَلَدِهِ فَعَرَضَهُ عَلَيْهِ فَقَبِلَهُ بِالشَّرْطِ، وَلَمْ يَهَبْ مِنْهُ مَا تَهَيَّبَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ وَالْجِبَالُ." إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً" لِنَفْسِهِ" جَهُولًا" بِعَاقِبَةِ مَا تَقَلَّدَ لِرَبِّهِ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ: عَجِبْتُ مِنْ هَذَا الْقَائِلِ مِنْ أَيْنَ أَتَى بِهَذِهِ الْقِصَّةِ! فَإِنْ نَظَرْنَا إِلَى الْآثَارِ وَجَدْنَاهَا بِخِلَافِ مَا قَالَ، وَإِنْ نَظَرْنَا إِلَى ظَاهِرِهِ وَجَدْنَاهُ بِخِلَافِ مَا قَالَ، وَإِنْ نَظَرْنَا إِلَى بَاطِنِهِ وَجَدْنَاهُ بَعِيدًا مِمَّا قَالَ! وَذَلِكَ أَنَّهُ رَدَّدَ ذِكْرَ الْأَمَانَةِ وَلَمْ يَذْكُرْ مَا الْأَمَانَةُ، إِلَّا أَنَّهُ يُومِئُ فِي مَقَالَتِهِ إِلَى أَنَّهُ سَلَّطَهُ عَلَى

içerdiği sevap ve ceza sebebiyle şeriatların [sorumluluğunu] yüklenmektir. Yani mükellefiyet öyle bir husustur ki göklerin, yerin ve dağların onu taşımaktan âciz kalması gerekirdi; oysa akletseydi çok zalim ve çok cahil olan insan onu yüklenmiştir. Bu durum, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ } “Eğer biz bu Kur'ân'ı bir dağa indirseydik...” [el-Haşr 59/21] -sonra şöyle buyurmuştur:- { وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ } “İşte biz bu misalleri insanlara veriyoruz” [el-Haşr 59/21]. el-Kaffâl şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın misaller getirdiği kesinleştiğinde ve bize ancak darbımesel (temsili anlatım) tarzında anlaşılabilecek bir haber ulaştığında, onu bu anlama hamletmek vacip olur. Bir grup ise şöyle demiştir: Ayet mecaz türündendir; yani biz emanetin ağırlığını göklerin, yerin ve dağların gücüyle kıyasladığımızda, onların buna güç yetiremeyeceğini ve şayet konuşabilselerdi çekinip korkacaklarını görürdük; işte bu mana { إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ } “Şüphesiz biz emaneti sunduk...” buyruğuyla ifade edilmiştir. Bu tıpkı, gücünü yükün ağırlığıyla kıyaslayıp gücünün buna yetmediğini gördüğün zaman, 'Yükü deveye teklif ettim de o kabul etmedi' demene benzer. [Bir diğer görüşe göre] { عَرَضْنَا } ifadesi, emaneti gökler, yer ve dağlar ile karşılaştırdık (muâraza ettik) anlamına gelir; böylece bu varlıklar emaneti taşımaktan âciz kalmış, emanet ağırlığıyla onlara ağır basmıştır. Bir diğer görüşe göre ise emanetin göklere, yere ve dağlara teklif edilmesi bizzat Âdem aleyhisselâm tarafından yapılmıştır. Şöyle ki: Allah Teâlâ Âdem'i zürriyetine halife kılıp yeryüzündeki davarlar, kuşlar ve vahşi hayvanların tamamı üzerinde ona hâkimiyet verince ve kendisine emir, nehiy, haram ve helalleri içeren bir ahit yükleyince Âdem bunu kabul etti ve onunla amel etmeyi sürdürdü. Vefatı yaklaştığında kendisinden sonra kimi halife bırakacağını ve yüklendiği emaneti kime devredeceğini bildirmesini Allah'tan niyaz etti. [Allah] ona, itaat ederse sevap, isyan ederse ceza göreceği kendisine şart koşulan bu emaneti göklere teklif etmesini emretti; fakat onlar Allah'ın azabından korkarak bunu kabul etmekten kaçındılar. Sonra bunu yeryüzüne ve dağların tamamına teklif etmesini emretti; onlar da kaçındılar. Sonra bunu evladına teklif etmesini emretti, o da oğluna teklif etti; oğlu bu şartla emaneti kabul etti ve göklerin, yerin ve dağların korktuğu şeyden çekinmedi. { إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً } “Muhakkak ki o” nefsine “çok zalim”, { جَهُولًا } Rabbine karşı yüklendiği sorumluluğun akıbetinden “çok habersiz/cahildir”. Hakîm et-Tirmizî Ebû Abdillâh Muhammed b. Ali şöyle demiştir: Bu sözü söyleyen kimsenin bu kıssayı nereden çıkardığına şaşıyorum! Rivayetlere (âsâra) baksak onun söylediğinin aksini buluruz; lafzın zahirine baksak söylediğinin aksini buluruz; bâtınına (derin manasına) baksak söylediğinden çok uzak olduğunu görürüz! Çünkü o, emanet kelimesini tekrarlayıp durmuş ancak emanetin ne olduğunu belirtmemiştir; sadece sözünde Âdem'in

جَمِيعِ مَا فِي الْأَرْضِ، وَعَهِدَ اللَّهُ إِلَيْهِ عَهْدًا فِيهِ أَمْرُهُ وَنَهْيُهُ وَحِلُّهُ وَحَرَامُهُ، وَزَعَمَ أَنَّهُ أَمَرَهُ أَنْ يَعْرِضَ ذَلِكَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ، فَمَا تَصْنَعُ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ وَالْجِبَالُ بِالْحَلَالِ وَالْحَرَامِ؟ وَمَا التَّسْلِيطُ عَلَى الْأَنْعَامِ وَالطَّيْرِ وَالْوَحْشِ! وَكَيْفَ إِذَا عَرَضَهُ عَلَى وَلَدِهِ فَقَبِلَهُ فِي أَعْنَاقِ ذُرِّيَّتِهِ مِنْ بَعْدِهِ. وَفِي مُبْتَدَأِ الْخَبَرِ فِي التَّنْزِيلِ أَنَّهُ عَرَضَ الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ حَتَّى ظَهَرَ الْإِبَاءُ مِنْهُمْ، ثم ذكر أن الإنسان حصلها، أَيْ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ لَا أَنَّهُ حُمِّلَ ذَلِكَ، فَسَمَّاهُ" ظَلُوماً" أَيْ لِنَفْسِهِ،" جَهُولًا" بِمَا فِيهَا. وَأَمَّا الْآثَارُ الَّتِي هِيَ بِخِلَافِ مَا ذُكِرَ، فَحَدَّثَنِي أَبِي ﵀ قَالَ حَدَّثَنَا الْفَيْضُ بْنُ الْفَضْلِ الْكُوفِيُّ حَدَّثَنَا السَّرِيُّ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنْ عَامِرٍ الشَّعْبِيِّ عَنْ مَسْرُوقٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: لَمَّا خَلَقَ اللَّهُ الْأَمَانَةَ مَثَّلَهَا صَخْرَةً، ثُمَّ وَضَعَهَا حَيْثُ شَاءَ ثُمَّ دَعَا لَهَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَالْجِبَالَ لِيَحْمِلْنَهَا، وَقَالَ لَهُنَّ: إِنَّ هَذِهِ" الْأَمانَةَ"، وَلَهَا ثَوَابٌ وَعَلَيْهَا عِقَابٌ، قَالُوا: يَا رَبِّ، لَا طَاقَةَ لَنَا بِهَا، وَأَقْبَلَ الْإِنْسَانُ مِنْ قَبْلِ أن يدعي فقال للسموات وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ: مَا وُقُوفُكُمْ؟ قَالُوا: دَعَانَا رَبُّنَا أن نحمل هذه فأشفقن مِنْهَا وَلَمْ نُطِقْهَا، قَالَ: فَحَرَّكَهَا بِيَدِهِ وَقَالَ: وَاللَّهِ لَوْ شِئْتُ أَنْ أَحْمِلَهَا لَحَمَلْتُهَا، فَحَمَلَهَا حَتَّى بَلَغَ بِهَا إِلَى رُكْبَتَيْهِ، ثُمَّ وَضَعَهَا وَقَالَ: وَاللَّهِ لَوْ شِئْتُ أَنْ أَزْدَادَ لَازْدَدْتُ، قَالُوا: دُونَكَ! فَحَمَلَهَا حَتَّى بَلَغَ بِهَا حَقْوَيْهِ، ثُمَّ وَضَعَهَا وَقَالَ: وَاللَّهِ لَوْ شِئْتُ أَنْ أَزْدَادَ لَازْدَدْتُ، قَالُوا: دُونَكَ، فَحَمَلَهَا حَتَّى وَضَعَهَا عَلَى عَاتِقِهِ، فَلَمَّا أَهْوَى لِيَضَعَهَا، قَالُوا: مَكَانَكَ! إِنَّ هَذِهِ" الْأَمانَةَ" وَلَهَا ثَوَابٌ وَعَلَيْهَا عِقَابٌ وأمرنا ربنا أن نحملها فأشفقن مِنْهَا، وَحَمَلْتَهَا أَنْتَ مِنْ غَيْرِ أَنْ تُدْعَى لَهَا، فَهِيَ فِي عُنُقِكَ وَفِي أَعْنَاقِ ذُرِّيَّتِكَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، إِنَّكَ كُنْتَ ظَلُومًا جَهُولًا. وَذَكَرَ أَخْبَارًا عَنِ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ تَقَدَّمَ أَكْثَرُهَا." وَحَمَلَهَا الْإِنْسانُ" أَيِ الْتَزَمَ الْقِيَامَ بِحَقِّهَا، وَهُوَ فِي ذَلِكَ ظَلُومٌ لِنَفْسِهِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: لِلْأَمَانَةِ، جَهُولٌ بِقَدْرِ مَا دَخَلَ فِيهِ. وَهَذَا تَأْوِيلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ جُبَيْرٍ. وَقَالَ الْحَسَنُ: جَهُولٌ بِرَبِّهِ. قَالَ: وَمَعْنَى" حَمَلَهَا" خَانَ فِيهَا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ وَالْآيَةُ فِي الْكَافِرِ وَالْمُنَافِقِ وَالْعُصَاةِ عَلَى قَدْرِهِمْ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وأصحابه

...yeryüzündeki her şeyin [hilafetini Âdem'e vermişti]. Allah ona emrini, nehyini, helalini ve haramını içeren bir ahid verdi. [Rivayet eden kimse] Allah'ın bunu göklere, yere ve dağlara teklif etmesini Âdem'e emrettiğini ileri sürdü. Oysa gökler, yer ve dağlar helal ve haram ile ne yapabilir ki? En'am (ehli hayvanlar), kuşlar ve vahşi hayvanlar üzerindeki tasarruf yetkisi [onlar için] ne anlama gelebilir ki! Hem bunu evladına teklif edip de kendisinden sonraki zürriyetinin boynuna geçecek şekilde kabul etmesi nasıl düşünülebilir? Vahyin (Kur'an'ın) haberinin başlangıcında ise emaneti göklere, yere ve dağlara bizzat Allah'ın teklif ettiği, nihayetinde onların bundan kaçındığı açıkça belirtilmiştir. Ardından insanın bunu elde ettiğini, yani kendisine zorla yükletilmeyip kendi isteğiyle yüklendiğini zikretmiş ve onu "zalim", yani nefsine zulmeden, "cahil", yani onun getireceği sorumluluklardan habersiz olarak nitelemiştir. Bu zikredilenin aksine olan rivayetlere gelince; babam -rahimehullâh- bana anlattı ve dedi ki: Bize el-Feyz b. el-Fadl el-Kûfî anlattı, bize es-Serî b. İsmâîl, Âmir eş-Şa'bî'den, o Mesrûk'tan, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan şöyle dediğini anlattı: Allah emaneti yarattığında onu bir kaya şeklinde somutlaştırdı. Sonra onu dilediği yere koydu; ardından taşımaları için gökleri, yeri ve dağları ona çağırdı ve onlara: «Şüphesiz bu 'emanet'tir; onun mükâfatı olduğu gibi cezası da vardır» buyurdu. Onlar: 'Ey Rabbimiz, buna bizim gücümüz yetmez' dediler. İnsan ise henüz çağrılmadan önce geldi ve göklere, yere ve dağlara: 'Neden böyle duruyorsunuz?' dedi. Onlar: 'Rabbimiz bizi bunu taşımaya çağırdı, fakat biz ondan korkup çekindik ve buna güç yetiremedik' dediler. İnsan eliyle onu hareket ettirdi ve: 'Allah'a yemin olsun ki isteseydim onu taşırdım' dedi. Onu dizlerine kadar kaldırdı, sonra bıraktı ve: 'Allah'a yemin olsun ki isteseydim daha da kaldırırdım' dedi. Onlar: 'Hadi yap da görelim!' dediler. Onu böğürlerine kadar kaldırdı, sonra bıraktı ve: 'Allah'a yemin olsun ki isteseydim daha da kaldırırdım' dedi. Onlar: 'Hadi yap da görelim!' dediler. Onu omuzuna koyuncaya kadar kaldırdı. İndirmeye yeltendiğinde onlar: 'Durduğun yerde kal! Şüphesiz bu 'emanet'tir; onun mükâfatı olduğu gibi cezası da vardır. Rabbimiz onu taşımamızı emretti de biz ondan korkup çekindik; sen ise çağrılmadığın halde onu yüklendin. Artık o, kıyamet gününe kadar senin ve zürriyetinin boynundadır. Şüphesiz sen çok zalim ve çok cahildin' dediler. [Müellif] ashâb ve tâbiînden çoğu daha önce geçen rivayetler zikretmiştir. { وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ } “İnsan ise onu yüklendi” yani onun hakkını yerine getirmeyi taahhüt etti; bunu yaparken de nefsine karşı çok zalimdir. Katâde: "Emanete karşı çok zalim, içine girdiği şeyin mahiyetinden habersiz (cahil)dir" demiştir. Bu, İbn Abbâs ve İbn Cübeyr'in yorumudur. Hasan [el-Basrî]: "Rabbine karşı cahildir" demiştir. O: "Onu yüklendi" ifadesinin manası ona hıyanet etti, demektir demiştir. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: Bu yoruma göre ayet kâfir, münafık ve derecelerine göre günahkârlar hakkındadır. İbn Abbâs ve arkadaşları...

وَالضَّحَّاكُ وَغَيْرُهُ:" الْإِنْسانُ" آدَمُ، تَحَمَّلَ الْأَمَانَةَ فَمَا تَمَّ لَهُ يَوْمٌ حَتَّى عَصَى الْمَعْصِيَةَ الَّتِي أَخْرَجَتْهُ مِنَ الْجَنَّةِ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ لَهُ: أَتَحْمِلُ هَذِهِ الْأَمَانَةَ بِمَا فِيهَا. قَالَ وَمَا فِيهَا؟ قَالَ: إِنْ أَحْسَنْتَ جُزِيَتْ وَإِنْ أَسَأْتَ عُوقِبْتَ. قَالَ: أَنَا أَحْمِلُهَا بِمَا فِيهَا بَيْنَ أُذُنِي وَعَاتِقِي. فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ: إِنِّي سَأُعِينُكَ، قَدْ جَعَلْتُ لِبَصَرِكَ حِجَابًا فَأَغْلِقْهُ عَمَّا لَا يَحِلُّ لَكَ، وَلِفَرْجِكَ لِبَاسًا فَلَا تَكْشِفْهُ إِلَّا عَلَى مَا أَحْلَلْتُ لَكَ. وَقَالَ قَوْمٌ:" الْإِنْسانُ" النَّوْعُ كُلُّهُ. وَهَذَا حَسَنٌ مَعَ عُمُومِ الْأَمَانَةِ كَمَا ذَكَرْنَاهُ أَوَّلًا. وَقَالَ السُّدِّيُّ: الْإِنْسَانُ قَابِيلُ. فَاللَّهُ أَعْلَمُ. (لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ) اللَّامُ فِي" لِيُعَذِّبَ" مُتَعَلِّقَةٌ بِ"- حَمَلَ" أَيْ حَمَلَهَا لِيُعَذِّبَ الْعَاصِيَ وَيُثِيبَ الْمُطِيعَ، فَهِيَ لَامُ التَّعْلِيلِ، لِأَنَّ الْعَذَابَ نَتِيجَةُ حَمْلِ الْأَمَانَةِ. وَقِيلَ بِ"- عَرَضْنَا"، أَيْ عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى الْجَمِيعِ ثُمَّ قَلَّدْنَاهَا الْإِنْسَانَ لِيَظْهَرَ شِرْكُ الْمُشْرِكِ وَنِفَاقُ المنافق لِيُعَذِّبَهُمُ: اللَّهُ، وَإِيمَانُ الْمُؤْمِنِ لِيُثِيبَهُ اللَّهُ. (وَيَتُوبَ اللَّهُ) قِرَاءَةُ الْحَسَنِ بِالرَّفْعِ، يَقْطَعُهُ مِنَ الْأَوَّلِ، أَيْ يَتُوبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِكُلِ حَالٍ. (وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً) خَبَرٌ بَعْدَ خَبَرٍ لِ"- كانَ". وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نَعْتًا لِغَفُورٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَالًا مِنَ الْمُضْمَرِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ.

ed-Dahhâk ve başkaları: "İnsan" Âdem'dir; emaneti yüklendi ve üzerinden tam bir gün bile geçmeden kendisini cennetten çıkaran günahı işledi, demişlerdir. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre Allah Teâlâ ona: 'Bu emaneti içindekilerle birlikte yüklenir misin?' buyurdu. Âdem: 'İçinde ne var?' dedi. [Allah]: 'İyilik yaparsan mükâfatlandırılırsın, kötülük yaparsan cezalandırılırsın' buyurdu. Âdem: 'Ben onu kulağım ile omzum arasında içindekilerle birlikte yüklenirim' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona: 'Ben sana yardım edeceğim; gözün için bir örtü (göz kapağı) kıldım, sana helal olmayan şeylere karşı onu kapa; tenasül uzvun için bir elbise kıldım, sana helal kıldığım şeyden başkasına onu açma' buyurdu. Bir topluluk: "İnsan" bütün insan cinsidir, demiştir. İlk başta zikrettiğimiz gibi emanetin umumiliği ile birlikte bu güzel bir izahtır. es-Süddî: İnsan Kābil'dir demiştir. En doğrusunu Allah bilir. (لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ) "Allah münafık erkekleri ve münafık kadınları azaplandırsın diye..." buyruğundaki lâm, "hamele" (حَمَلَ - yüklendi) fiiline taalluk etmektedir; yani asi olanı cezalandırmak, itaat edene de sevap vermek için onu yüklendi demektir. Dolayısıyla bu ta'lîl (gaye) lâmıdır; zira azap emaneti yüklenmenin bir neticesidir. "Aradnâ" (عَرَضْنَا) fiiline taalluk ettiği de söylenmiştir; yani Biz emaneti herkese sunduk, sonra müşrikin şirki ve münafığın nifakı açığa çıksın da Allah onları azaplandırsın; müminin imanı açığa çıksın da Allah ona sevap versin diye onu insana yükledik. (وَيَتُوبَ اللَّهُ) "Ve Allah tevbelerini kabul buyursun"; Hasan'ın kıraatinde ref' (zamme) iledir; onu öncekinden keserek müstakil cümle yapar, yani Allah her hâlükârda onların tevbelerini kabul buyurur. (وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً) "Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir" buyruğu "kâne"nin peş peşe gelen haberidir. "Gafûr" kelimesinin sıfatı olması da caizdir, zamirden hâl olması da caizdir. Doğruyu en iyi bilen Allah'tır.