سَمُومِهَا وَشِدَّةِ مَا تَجِدُونَ مِنَ الْبَرْدِ فَمِنْ زَمْهَرِيرِهَا) وَهَذَا يَجْمَعُ تِلْكَ الْأَقْوَالَ، وَأَنَّ السَّمُومَ وَالْحَرُورَ يَكُونُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، فَتَأَمَّلْهُ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالظِّلِّ وَالْحَرُورِ الْجَنَّةُ وَالنَّارُ، فَالْجَنَّةُ ذَاتُ ظِلٍّ دَائِمٍ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" أُكُلُها دائِمٌ وَظِلُّها"
...onun sam yelindendir; hissettiğiniz dondurucu soğuk ise onun zemheririndendir.) Bu [rivayet], söz konusu görüşleri bir araya getirmektedir; yani sam yeli (semûm) de sıcaklık (harûr) da gece ve gündüz olabilir, bunu iyi düşün. Şöyle de denilmiştir: Gölge ile sıcaktan maksat cennet ve cehennemdir. Cennet sürekli bir gölgeye sahiptir; nitekim Yüce Allah: { أُكُلُها دائِمٌ وَظِلُّها } “Onun yemişleri de gölgesi de süreklidir” buyurmuştur.
[الرعد: ٣٥] وَالنَّارُ ذَاتُ حَرُورٍ، وَقَالَ مَعْنَاهُ السُّدِّيُّ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيْ ظِلُّ اللَّيْلِ، وَحَرُّ السَّمُومِ بِالنَّهَارِ. قُطْرُبٌ: الْحَرُورُ الْحَرُّ، وَالظِّلُّ الْبَرْدُ. (وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَلَا الْأَمْواتُ) قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: الْأَحْيَاءُ الْعُقَلَاءُ، وَالْأَمْوَاتُ الْجُهَّالُ. قَالَ قَتَادَةُ: هَذِهِ كُلُّهَا أَمْثَالٌ، أَيْ كَمَا لَا تَسْتَوِي هَذِهِ الْأَشْيَاءُ كَذَلِكَ لَا يَسْتَوِي الْكَافِرُ وَالْمُؤْمِنُ. (إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشاءُ) أَيْ يُسْمِعُ أَوْلِيَاءَهُ الَّذِينَ خَلَقَهُمْ لِجَنَّتِهِ. (وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ) أَيِ الْكُفَّارِ الَّذِينَ أَمَاتَ الْكُفْرُ قُلُوبَهُمْ، أَيْ كَمَا لَا تُسْمِعُ مَنْ مَاتَ، كَذَلِكَ لَا تُسْمِعُ مَنْ مَاتَ قَلْبُهُ. وَقَرَأَ الحسن وعيسى الثقفي وعمرو ابن مَيْمُونٍ:" بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ" بِحَذْفِ التَّنْوِينِ تَخْفِيفًا، أَيْ هُمْ بِمَنْزِلَةِ [أَهْلِ] الْقُبُورِ فِي أَنَّهُمْ لَا يَنْتَفِعُونَ بِمَا يَسْمَعُونَهُ وَلَا يَقْبَلُونَهُ.
[Ra'd: 35]. Cehennem ise harûr (şiddetli sıcaklık) sahibidir; Süddî de bu anlamı belirtmiştir. İbn Abbâs ise: “Yani gece gölgesi ve gündüzün sam yeli sıcağı” demiştir. Kutrub: “Harûr sıcaklık, zıll (gölge) ise serinliktir” demiştir. { وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَلَا الْأَمْواتُ } “Diriler ile ölüler de bir olmaz” buyruğu hakkında İbn Kuteybe: “Diriler akıl sahipleri, ölüler ise cahillerdir” demiştir. Katâde: “Bunların hepsi birer misaldir; yani bu şeyler nasıl bir olmazsa, kâfir ile mümin de öylece bir olmaz” demiştir. { إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah dilediğine işittirir” buyruğu, yani cenneti için yarattığı dostlarına işittirir demektir. { وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ } “Sen ise kabirlerde olanlara işittirecek değilsin” buyruğu, yani küfrün kalplerini öldürdüğü kâfirlere [işittiremezsin] demektir. Yani ölmüş kimseye nasıl işittiremezsen, kalbi ölmüş kimseye de öylece işittiremezsin. Hasan, Îsâ es-Sekafî ve Amr b. Meymûn, hafifletmek amacıyla tenvini hazfederek: { بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ } şeklinde okumuşlardır. Yani onlar, işittiklerinden faydalanmamaları ve onu kabul etmemeleri bakımından kabir [ehli] konumundadırlar.
[سورة فاطر (٣٥): آية ٢٣]
[Fâtır Suresi (35): Âyet 23]
إِنْ أَنْتَ إِلاَّ نَذِيرٌ (٢٣)
{ إِنْ أَنْتَ إِلاَّ نَذِيرٌ (٢٣) } “Sen sadece bir uyarıcısın. (23)”
أَيْ رَسُولٌ مُنْذِرٌ، فَلَيْسَ عَلَيْكَ إِلَّا التَّبْلِيغُ، لَيْسَ لَكَ مِنَ الهدي شي إنما الهدى بيد الله ﵎.
Yani [sen] uyarıcı bir peygambersin; sana düşen yalnızca tebliğdir. Hidayet konusunda senin elinde bir şey yoktur; hidayet ancak yüce Allah'ın elindedir.
[سورة فاطر (٣٥): آية ٢٤]
[Fâtır Suresi (35): Âyet 24]
إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلاَّ خَلا فِيها نَذِيرٌ (٢٤)
{ إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلاَّ خَلا فِيها نَذِيرٌ (٢٤) } “Şüphesiz biz seni hak ile müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdik. Hiçbir ümmet yoktur ki, içinde bir uyarıcı geçmiş olmasın. (24)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً) أَيْ بَشِيرًا بِالْجَنَّةِ أَهْلَ طَاعَتِهِ، وَنَذِيرًا بِالنَّارِ أَهْلَ مَعْصِيَتِهِ. (وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِيها نَذِيرٌ) أَيْ سَلَفَ فِيهَا نَبِيٌّ. قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: إلا العرب.
Yüce Allah'ın: { إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً } “Şüphesiz biz seni hak ile müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdik” buyruğu; yani O'na itaat edenleri cennetle müjdeleyici, O'na isyan edenleri de cehennem ateşiyle uyarıcı olarak [gönderdik] demektir. { وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِيها نَذِيرٌ } “Hiçbir ümmet yoktur ki, içinde bir uyarıcı geçmiş olmasın” buyruğu; yani içinde geçmiş bir peygamber mutlaka bulunmuştur demektir. İbn Cüreyc: “Araplar müstesna.” demiştir.
[سورة فاطر (٣٥): الآيات ٢٥ الى ٢٦]
[Fâtır Suresi (35): Âyet 25-26]
وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ وَبِالزُّبُرِ وَبِالْكِتابِ الْمُنِيرِ (٢٥) ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (٢٦)
{ وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ وَبِالزُّبُرِ وَبِالْكِتابِ الْمُنِيرِ (٢٥) ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (٢٦) } “Eğer seni yalanlıyorlarsa, onlardan öncekiler de yalanlamıştı. Peygamberleri onlara apaçık delillerle, sahifelerle ve aydınlatıcı kitapla gelmişti. (25) Sonra inkâr edenleri yakalayıverdim. Beni inkâr etmek / cezalandırmam nasıl oldu? (26)”
قَوْلُهُ تعالى: (وَإِنْ كَذَّبُوكَ) يَعْنِي كُفَّارَ قُرَيْشٍ. (فَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) أَنْبِيَاءَهُمْ، يُسَلِّي رَسُولَهُ ﷺ. (جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ) أَيْ بِالْمُعْجِزَاتِ الظَّاهِرَاتِ وَالشَّرَائِعِ الْوَاضِحَاتِ. (وَبِالزُّبُرِ) أَيِ الْكُتُبِ الْمَكْتُوبَةِ. (وَبِالْكِتابِ الْمُنِيرِ) أي الواضح. وكرر الزبر والكتاب وَهُمَا وَاحِدٌ لِاخْتِلَافِ اللَّفْظَيْنِ. وَقِيلَ: يَرْجِعُ الْبَيِّنَاتِ والزبر والكتاب إِلَى مَعْنًى وَاحِدٍ، وَهُوَ مَا أُنْزِلَ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ مِنَ الْكُتُبِ. (ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ) أَيْ كَيْفَ كَانَتْ عُقُوبَتِي لَهُمْ. وَأَثْبَتَ وَرْشٌ عَنْ نَافِعٍ وَشَيْبَةَ الْيَاءَ فِي" نَكِيرِي" حَيْثُ وَقَعَتْ فِي الْوَصْلِ دُونَ الْوَقْفِ. وَأَثْبَتَهَا يَعْقُوبُ فِي الْحَالَيْنِ، وَحَذَفَهَا الْبَاقُونَ فِي الْحَالَيْنِ. وَقَدْ مَضَى هَذَا كُلُّهُ، وَالْحَمْدُ لله.
Yüce Allah'ın: { وَإِنْ كَذَّبُوكَ } “Eğer seni yalanlıyorlarsa” buyruğuyla Kureyş kâfirlerini kastetmektedir. { فَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekiler de” peygamberlerini “yalanlamıştı” buyruğuyla Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmektedir. { جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ } “Peygamberleri onlara apaçık delillerle” yani açık mucizeler ve apaçık şeriatlarla [gelmişti]. { وَبِالزُّبُرِ } “Ve sahifelerle” yani yazılmış kitaplarla. { وَبِالْكِتابِ الْمُنِيرِ } “Ve aydınlatıcı kitapla” yani apaçık [kitapla]. Zübûr ile kitap aynı şey olduğu hâlde lafızların farklılığından ötürü tekrarlanmıştır. Beyyinât, zübûr ve kitabın tek bir anlama, yani peygamberlere indirilen kitaplara raci olduğu da söylenmiştir. { ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ } “Sonra inkâr edenleri yakalayıverdim. Beni inkâr etmek / cezalandırmam nasıl oldu?” yani onlara verdiğim cezam nasıl oldu [demektir]. Verş, Nâfi'den ve Şeybe'den nakille, geçtiği her yerde vasl (geçiş) halinde "نَكِيرِي"deki yâ harfini sabit kılmış, vakıf (duruş) halinde ise sabit kılmamıştır. Ya'kûb her iki durumda da sabit kılmış, diğerleri ise her iki durumda da hazfetmiştir. Bütün bunlar daha önce geçmişti, Allah'a hamdolsun.
[سورة فاطر (٣٥): الآيات ٢٧ الى ٢٨]
[Fâtır Suresi (35): Âyet 27-28]
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوانُها وَمِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها وَغَرابِيبُ سُودٌ (٢٧) وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ كَذلِكَ إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ (٢٨)
{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوانُها وَمِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها وَغَرابِيبُ سُودٌ (٢٧) وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ كَذلِكَ إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ (٢٨) } “Görmedin mi Allah gökten bir su indirdi de onunla renkleri çeşit çeşit meyveler çıkardık. Dağlardan da beyaz, kırmızı, çeşit çeşit renklerde ve kapkara yollar [yaptık]. (27) İnsanlardan, hayvanlardan ve davarlardan da yine böyle türlü renkte olanlar vardır. Kulları içinden Allah’tan ancak âlimler hakkıyla korkar. Şüphesiz Allah, Azîz’dir (mutlak galiptir), Gafûr’dur (çok bağışlayıcıdır). (28)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً) هَذِهِ الرُّؤْيَةُ رُؤْيَةُ الْقَلْبِ وَالْعِلْمِ، أَيْ أَلَمْ يَنْتَهِ عِلْمُكَ وَرَأَيْتَ بِقَلْبِكَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ، فَ"- أَنَّ" وَاسْمُهَا وَخَبَرُهَا سَدَّتْ مَسَدَّ مَفْعُولَيِ الرُّؤْيَةِ." فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ" هُوَ مِنْ بَابِ تَلْوِينِ الْخِطَابِ." مُخْتَلِفاً أَلْوانُها" نُصِبَتْ" مُخْتَلِفاً" نَعْتًا ل"- ثَمَراتٍ"." أَلْوانُها" رفع بمختلف، وَصَلُحَ أَنْ يَكُونَ نَعْتًا لِ"- ثَمَراتٍ" لِمَا عَادَ عَلَيْهِ مِنْ ذِكْرِهِ. وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ رَفْعُهُ، وَمِثْلُهُ رَأَيْتُ رَجُلًا خَارِجًا أَبُوهُ.
Yüce Allah'ın: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً } “Görmedin mi Allah gökten bir su indirdi” buyruğundaki görme (rü'yet), kalbin ve ilmin görmesidir; yani senin ilmin ulaşıp kalbinle Allah'ın indirdiğini görmedin mi demektir. { أَنَّ } "enne" ile ismi ve haberi, rü'yet fiilinin iki mef'ûlünün yerine geçmiştir. { فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ } “Onunla meyveler çıkardık” ifadesi iltifat (hitap üslubunu değiştirme) kabilindendir. { مُخْتَلِفاً أَلْوانُها } “Renkleri çeşit çeşit” ifadesinde { مُخْتَلِفاً } "muhtelifen" kelimesi { ثَمَراتٍ } "semerât" kelimesinin sıfatı (na't) olarak nasb edilmiştir. { أَلْوانُها } "elvânuhâ" ise muhtelif ile merfû kılınmıştır; ona dönen zamirden dolayı da { ثَمَراتٍ } "semerât" için sıfat olmaya elverişli olmuştur. Kur'an dışındaki ifadelerde onun ref' yapılması da caizdir. Bunun bir benzeri: "رَأَيْتُ رَجُلًا خَارِجًا أَبُوهُ" (Babası dışarıda olan bir adam gördüm) ifadesidir.
" بِهِ" أَيْ بِالْمَاءِ وَهُوَ وَاحِدٌ، وَالثَّمَرَاتُ مُخْتَلِفَةٌ. (وَمِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها) الْجُدَدُ جَمْعُ جُدَّةٍ، وَهِيَ الطَّرَائِقُ الْمُخْتَلِفَةُ الْأَلْوَانَ، وَإِنْ كَانَ الْجَمِيعُ حَجَرًا أَوْ تُرَابًا. قَالَ الْأَخْفَشُ: وَلَوْ كَانَ جَمْعُ جَدِيدٍ لَقَالَ: جُدُدٌ (بقسم الْجِيمِ وَالدَّالِ) نَحْوَ سَرِيرٍ وَسُرُرٍ. وَقَالَ زُهَيْرٌ:
{ بِهِ } “Onunla” yani su tek bir şey olduğu hâlde su ile [çıkardık], meyveler ise çeşit çeşittir. { وَمِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها } “Dağlardan da beyaz, kırmızı, çeşit çeşit renklerde yollar [yaptık]” buyruğundaki cüded (جُدَد), cüdde (جُدَّة) kelimesinin çoğuludur; hepsi taş veya toprak olsa bile farklı renklerdeki yollar, çizgiler demektir. Ahfeş: “Eğer cedîd (yeni) kelimesinin çoğulu olsaydı, serîr (taht) ve sürur (tahtlar) gibi cüdüd (cîm ve dâl harflerinin zammı ile) derdi” demiştir. Züheyr şöyle demiştir:
كَأَنَّهُ أَسْفَعُ الْخَدَّيْنِ ذُو جُدُدٍ ... طَاوٍ وَيَرْتَعُ بَعْدَ الصَّيْفِ عُرْيَانَا
Sanki o yanakları siyahımsı kırmızı, çizgileri (yolları) olan, / Karnı aç ve yazdan sonra çıplak otlayan bir yaban eşeğidir.
وَقِيلَ: إِنَّ الْجُدَدَ الْقِطَعُ، مَأْخُوذٌ مِنْ جَدَدْتُ الشَّيْءَ إِذَا قَطَعْتُهُ، حَكَاهُ ابْنُ بَحْرٍ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالْجُدَّةُ الْخُطَّةُ الَّتِي فِي ظَهْرِ الْحِمَارِ تُخَالِفُ لَوْنَهُ. وَالْجُدَّةُ الطَّرِيقَةُ، وَالْجَمْعُ جُدَدٌ، قَالَ تَعَالَى:" وَمِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها" أَيْ طَرَائِقُ تُخَالِفُ لَوْنَ الْجَبَلِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: رَكِبَ فُلَانٌ جُدَّةً مِنَ الْأَمْرِ، إِذَا رَأَى فِيهِ رَأْيًا. وَكِسَاءٌ مُجَدَّدٌ: فِيهِ خُطُوطٌ مُخْتَلِفَةٌ. الزَّمَخْشَرِيُّ: وَقَرَأَ الزُّهْرِيُّ" جدد" بالضم جمع جديدة، وهي الْجِدَّةُ، يُقَالُ: جَدِيدَةٌ وَجُدُدٌ وَجَدَائِدُ كَسَفِينَةٍ وَسُفُنٍ وَسَفَائِنَ. وَقَدْ فُسِّرَ بِهَا قَوْلُ أَبِي ذُؤَيْبٍ:
Cüded kelimesinin, bir şeyi kestiğim zaman söylediğim "cededtü'ş-şey'" (جَدَدْتُ الشَّيْءَ) ifadesinden türetilerek "parçalar" anlamına geldiği de söylenmiştir; bunu İbn Bahr nakletmiştir. Cevherî şöyle demiştir: Cüdde (جُدَّة), eşeğin sırtında kendi renginden farklı olan çizgidir. Cüdde aynı zamanda yol demektir; çoğulu cüded (جُدَد) gelir. Yüce Allah: { وَمِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها } “Dağlardan da beyaz, kırmızı, çeşit çeşit renklerde yollar [yaptık]” buyurmuştur; yani dağın renginden farklı yollar/çizgiler demektir. Nitekim bir kimse bir meselede bir görüş benimsediğinde söylenilen "falan kişi işinde bir yol tuttu" (rakibe fülânün cüddeten mine'l-emr) sözü de buradan gelir. "Kisâün mücedded" (كِسَاءٌ مُجَدَّدٌ) ise üzerinde farklı çizgiler bulunan elbise demektir. Zemahşerî: Zührî, cedîde'nin çoğulu olarak [cîm ve dâl'ın] zammıyla "cüded" (جُدُد) şeklinde okumuştur ki bu da ciddedir (yoldur). Tıpkı sefîne (gemi), süfün ve sefâin gibi; cedîde, cüdüd ve cedâid denir. Ebû Züeyb'in şu dizesi de bununla tefsir edilmiştir:
جَوْنُ السَّرَاةِ لَهُ جَدَائِدُ أَرْبَعُ
Sırtı siyahımsı, dört belirgin çizgisi (yolu) olan...
وَرُوِيَ عَنْهُ" جَدَدٌ" بِفَتْحَتَيْنِ، وَهُوَ الطَّرِيقُ الْوَاضِحُ الْمُسْفِرُ، وَضَعَهُ مَوْضِعَ الطَّرَائِقِ وَالْخُطُوطِ الْوَاضِحَةِ الْمُنْفَصِلُ بَعْضُهَا مِنْ بعض. (وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ) وقرى: (وَالدَّوَابِّ) مُخَفَّفًا. وَنَظِيرُ هَذَا التَّخْفِيفِ قِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ: (وَلَا الضَّالِّينَ) لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فَرَّ مِنَ الْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ فَحَرَّكَ ذَلِكَ أَوَّلَهُمَا وحذف هذا آخرهما قاله الزمخشري. (وَالْأَنْعامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ) أي فيهم الأحمر والأبيض والأسود وغير ذلك وكل ذلك دليل على صانع مختار. وقال: (مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ) فَذَكَّرَ الضَّمِيرَ مُرَاعَاةً لِ (- مِنَ) قَالَهُ الْمُؤَرِّجُ. وَقَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ: إِنَّمَا ذَكَرَ الْكِنَايَةَ لِأَجْلِ أَنَّهَا مَرْدُودَةٌ إِلَى (مَا) مُضْمَرَةٍ مَجَازُهُ: وَمِنَ النَّاسِ وَمِنَ الدَّوَابِّ وَمِنَ الْأَنْعَامِ مَا هُوَ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ أَيْ أَبْيَضُ وَأَحْمَرُ وَأَسْوَدُ. (وَغَرابِيبُ سُودٌ) قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْغِرْبِيبُ الشَّدِيدُ السَّوَادِ، فَفِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وتأخير، والمعنى: ومن الجبال
Ondan iki fetha ile "ceded" (جَدَدٌ) şeklinde de rivayet edilmiştir; bu ise açık, belirgin yol demektir. Bunu, birbirinden ayrılan belirgin yollar ve çizgiler yerine kullanmıştır. { وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ } “İnsanlardan, hareket eden canlılardan” [ayeti]; [bir kıraatte] şeddesiz (tahfîf ile) "ve'd-devâbi" şeklinde de okunmuştur. Bu tahfîfin benzeri, { وَلَا الضَّالِّينَ } ayetini [şeddesiz] okuyanın kıraatidir. Çünkü her ikisi de iki sâkin harfin yan yana gelmesinden (iltikâ-i sâkineyn) kaçınmış; biri bu iki sâkinden ilkini harekeli kılmış, diğeri ise sonuncusunu hazfetmiştir. Bunu Zemahşerî söylemiştir. { وَالْأَنْعامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ } “ve davarlardan da böylece farklı renklerde olanlar vardır.” Yani onların arasında kırmızı, beyaz, siyah ve başka [renklerde] olanlar vardır. Bütün bunlar, [her şeyi dilediği gibi var eden] muhtar bir Sanatkâr'ın delilidir. { مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ } buyurmuş ve { مِنْ } edatını gözeterek zamiri müzekker getirmiştir; bunu el-Müerric söylemiştir. Ebû Bekir b. Ayyâş ise şöyle demiştir: Zamiri müzekker getirmesi, onun gizli bir "mâ" (مَا) lafzına dönmesinden ötürüdür. İfadenin takdiri şöyledir: "İnsanlardan, hareket eden canlılardan ve davarlardan renkleri farklı olanlar (mâ huve muhtelifün elvânuhû) vardır"; yani beyaz, kırmızı ve siyahtır. { وَغَرابِيبُ سُودٌ } “ve simsiyah...” Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Gırbîb (غِرْبِيب), simsiyah demektir. Dolayısıyla ifadede bir takdim ve tehir (yer değiştirme) vardır; anlamı ise: "Ve dağlardan... [simsiyah olanlar da vardır]" şeklindedir.
سُودٌ غَرَابِيبُ. وَالْعَرَبُ تَقُولُ لِلشَّدِيدِ السَّوَادِ الَّذِي لَوْنُهُ كَلَوْنِ الْغُرَابِ: أَسْوَدُ غِرْبِيبٌ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَتَقُولُ هَذَا أَسْوَدُ غِرْبِيبٌ، أَيْ شَدِيدُ السَّوَادِ. وَإِذَا قُلْتَ: غَرَابِيبُ سُودٌ، تَجْعَلُ السُّودَ بَدَلًا مِنْ غَرَابِيبَ لِأَنَّ تَوْكِيدَ الْأَلْوَانِ لَا يَتَقَدَّمُ. وَفِي الْحَدِيثِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: (إِنَّ اللَّهَ يُبْغِضُ الشَّيْخَ الْغِرْبِيبَ) يَعْنِي الَّذِي يَخْضِبُ بِالسَّوَادِ. قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
...simsiyah (sûdün garâbîb) [dağlar vardır]. Araplar, karga rengi gibi simsiyah olan şey için "esvedü gırbîb" (أَسْوَدُ غِرْبِيبٌ) derler. Cevherî şöyle demiştir: "Bu, esvedü gırbîbdir" dersin, yani simsiyah demektir. "Garâbîbü sûd" dediğinde ise "sûd" kelimesini "garâbîb"den bedel yaparsın; çünkü renklerin pekiştirmesi (te'kîdi) öne geçmez. Hadis-i şerifte Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: (Şüphesiz Allah, gırbîb [saçını sakalını siyaha boyayan] yaşlıya buğzeder); yani siyaha boyanan kimseyi kastetmektedir. İmrüulkays şöyle demiştir:
الْعَيْنُ طَامِحَةٌ وَالْيَدُ سَابِحَةٌ ... وَالرِّجْلُ لَافِحَةٌ وَالْوَجْهُ غِرْبِيبُ
Gözü yukarı dikilmiş, ön ayağı yüzüyor gibi, / Arka ayağı rüzgâr gibi savuruyor ve yüzü ise kapkaradır.
وَقَالَ آخَرُ يَصِفُ كَرْمًا:
Bir başkası ise bir üzüm bağını nitelerken şöyle demiştir:
وَمِنْ تَعَاجِيبِ خَلْقِ اللَّهِ غَاطِيَةٌ ... يُعْصَرُ مِنْهَا مُلَاحِيٌّ وَغِرْبِيبُ
Allah'ın yaratışındaki şaşılacak şeylerden biri de sık dallı bir asmadır ki, / Ondan beyaz üzüm de siyah üzüm de sıkılır.
(كَذلِكَ) هُنَا تَمَامُ الْكَلَامِ، أَيْ كَذَلِكَ تَخْتَلِفُ أَحْوَالُ العباد في الخشية، ثم استأنف فقال: (إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ) يَعْنِي بِالْعُلَمَاءِ الَّذِينَ يَخَافُونَ قُدْرَتَهُ، فَمَنْ عَلِمَ أَنَّهُ ﷿ قَدِيرٌ أَيْقَنَ بِمُعَاقَبَتِهِ عَلَى الْمَعْصِيَةِ، كَمَا رَوَى عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ" إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ" قَالَ: الَّذِينَ عَلِمُوا أَنَّ اللَّهَ على كل شي قَدِيرٌ. وَقَالَ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: مَنْ لَمْ يَخْشَ اللَّهَ تَعَالَى فَلَيْسَ بِعَالِمٍ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: إِنَّمَا الْعَالِمُ مَنْ خَشِيَ اللَّهَ ﷿. وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: كَفَى بِخَشْيَةِ اللَّهِ تَعَالَى علما وبالاغترار جهلا. وقيل لسعد ابن إِبْرَاهِيمَ: مَنْ أَفْقَهُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ؟ قَالَ أَتْقَاهُمْ لِرَبِّهِ ﷿. وَعَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: إِنَّمَا الْفَقِيهُ مَنْ يَخَافُ اللَّهَ ﷿. وَعَنْ عَلِيٍّ ﵁ قَالَ: إِنَّ الْفَقِيهَ حق الفقيه من لم يقنط
{ كَذلِكَ } “İşte böylece...” sözüyle burada söz tamamlanmaktadır; yani kulların [Allah'a karşı duydukları] haşyet konusundaki halleri de işte böylesine farklılık arz eder. Ardından söze yeniden başlayarak şöyle buyurmuştur: { إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ } “Kulları içinden ancak âlimler Allah'tan [gereğince] korkar. Şüphesiz Allah Azîz'dir (üstündür), Gafûr'dur (çok bağışlayandır).” Âlimlerden kasıt, O'nun kudretinden korkan kimselerdir. Zira kim O Azze ve Celle'nin kâdir olduğunu bilirse, günaha karşı cezalandıracağına da kesin olarak inanır. Nitekim Ali b. Ebî Talha'nın İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ } ayeti hakkında şöyle demiştir: “Onlar, Allah'ın her şeye gücünün yettiğini bilen kimselerdir.” er-Rebî' b. Enes ise şöyle demiştir: “Yüce Allah'tan korkmayan kimse âlim değildir.” Mücâhid de şöyle demiştir: “Âlim ancak Allah Azze ve Celle'den korkan kimsedir.” İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “İlim olarak Allah Teâlâ'dan korkmak, cehalet olarak da [O'na karşı] aldanıp gururlanmak yeter.” Sa'd b. İbrâhîm'e: “Medine halkının en fakihi (dinde en derin anlayış sahibi olanı) kimdir?” diye sorulunca: “Rabbi Azze ve Celle'den en çok sakınanlarıdır” cevabını vermiştir. Mücâhid'den nakledildiğine göre o da şöyle demiştir: “Fakih ancak Allah Azze ve Celle'den korkan kimsedir.” Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Gerçek fakih; insanları...
النَّاسَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، وَلَمْ يُرَخِّصْ لَهُمْ فِي مَعَاصِي اللَّهِ تَعَالَى، وَلَمْ يُؤَمِّنْهُمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ، وَلَمْ يَدَعِ الْقُرْآنَ رَغْبَةً عَنْهُ إِلَى غَيْرِهِ، إِنَّهُ لَا خَيْرَ فِي عِبَادَةٍ لَا عِلْمَ فِيهَا، وَلَا عِلْمَ لَا فِقْهَ فِيهِ، وَلَا قِرَاءَةَ لَا تَدَبُّرَ فِيهَا. وَأَسْنَدَ الدَّارِمِيُّ أَبُو مُحَمَّدٍ عَنْ مَكْحُولٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أن فَضْلَ الْعَالِمِ عَلَى الْعَابِدِ كَفَضْلِي عَلَى أَدْنَاكُمْ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ- إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ. إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ وَأَهْلَ سَمَاوَاتِهِ وَأَهْلَ أَرَضِيهِ وَالنُّونَ فِي الْبَحْرِ يُصَلُّونَ عَلَى الَّذِينَ يُعَلِّمُونَ النَّاسَ الْخَيْرَ" الْخَبَرُ مُرْسَلٌ. قَالَ الدَّارِمِيُّ: وَحَدَّثَنِي أَبُو النُّعْمَانِ حَدَّثَنَا حَمَّادُ ابن زَيْدَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ حَازِمٍ قَالَ حَدَّثَنِي عَمِّي جَرِيرُ بْنُ زَيْدٍ
...Allah'ın rahmetinden ümitsizliğe düşürmeyen, Yüce Allah'a isyan konusunda onlara ruhsat vermeyen, onları Allah'ın azabından emin kılmayan ve Kur'an'dan yüz çevirip başka bir şeye yönelmeyendir. Şüphesiz içinde ilim bulunmayan ibadette, içinde fıkıh (derin kavrayış) bulunmayan ilimde ve içinde tefekkür bulunmayan kıraatte hayır yoktur.” Ebû Muhammed ed-Dârimî, Mekhûl'den senediyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: (Âlimin abide üstünlüğü, benim sizin en derecesi düşüğünüze olan üstünlüğüm gibidir. Sonra şu ayeti okudu: { إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ } “Kulları içinden Allah’tan ancak âlimler hakkıyla korkar”. Şüphesiz Allah, melekleri, göklerinin ehli, yerlerinin ehli ve hatta denizdeki balık bile insanlara hayrı öğretenlere salât [ve dua] ederler.) Bu haber mürseldir. Dârimî dedi ki: Bana Ebü'n-Nu'mân anlattı, bize Hammâd b. Zeyd, Yezîd b. Hâzim'den anlattı, o dedi ki: Bana amcam Cerîr b. Zeyd anlattı:
أَنَّهُ سَمِعَ تُبَيْعًا يُحَدِّثُ عَنْ كَعْبٍ قَالَ: إِنِّي لَأَجِدُ نَعْتَ قَوْمٍ يَتَعَلَّمُونَ لِغَيْرِ الْعَمَلِ، وَيَتَفَقَّهُونَ لِغَيْرِ الْعِبَادَةِ، وَيَطْلُبُونَ الدُّنْيَا بِعَمَلِ الْآخِرَةِ، وَيَلْبَسُونَ جُلُودَ الضَّأْنِ، قُلُوبُهُمْ أَمَرُّ مِنَ الصَّبْرِ، فَبِي يَغْتَرُّونَ، وَإِيَّايَ يُخَادِعُونَ، فَبِي حَلَفْتُ لِأُتِيحَنَّ لَهُمْ فِتْنَةً تَذَرُ الْحَلِيمَ فِيهِمْ حَيْرَانَ. خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ مَرْفُوعًا مِنْ حَدِيثِ أَبِي الدَّرْدَاءِ وَقَدْ كَتَبْنَاهُ فِي مُقَدِّمَةِ الْكِتَابِ
O, Tübey'in Kâ'b'dan naklen şöyle dediğini işitmiştir: “Ben [kutsal kitaplarda] amel etmek için değil [başka amaçla] öğrenen, ibadet için değil fıkıh öğrenen, ahiret ameliyle dünyayı talep eden ve koyun postuna bürünen bir kavmin vasfını görmekteyim; onların kalpleri sabır otundan daha acıdır. Benimle aldanıyorlar ve beni aldatmaya çalışıyorlar. Kendi zatıma yemin ettim ki, aralarındaki aklıselim (halîm) kimseyi bile şaşkına çevirecek bir fitneyi başlarına musallat edeceğim.” Bunu Tirmizî, Ebü'd-Derdâ hadisinden merfû olarak tahric etmiştir ve biz de bunu kitabın mukaddimesinde zikretmiştik.
. الزَّمَخْشَرِيُّ: فَإِنْ قُلْتَ: فَمَا وَجْهُ قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ" إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهُ" بِالرَّفْعِ" مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ" بِالنَّصْبِ، وَهُوَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ. وَتُحْكَى عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ. قُلْتُ: الْخَشْيَةُ فِي هَذِهِ الْقِرَاءَةِ اسْتِعَارَةٌ، وَالْمَعْنَى: إِنَّمَا يُجِلُّهُمْ وَيُعَظِّمُهُمْ كَمَا يُجَلُّ الْمَهِيبُ الْمَخْشِيُّ مِنَ الرِّجَالِ بَيْنَ النَّاسِ مِنْ بَيْنِ جَمِيعِ عِبَادِهِ. (إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ) تَعْلِيلٌ لِوُجُوبِ الْخَشْيَةِ، لِدَلَالَتِهِ عَلَى عُقُوبَةِ الْعُصَاةِ وَقَهْرِهِمْ، وَإِثَابَةِ أَهْلِ الطَّاعَةِ وَالْعَفْوِ عَنْهُمْ. وَالْمُعَاقِبُ وَالْمُثِيبُ حَقُّهُ أَنْ يُخْشَى.
Zemahşerî: Şayet; “Ömer b. Abdilazîz'in [ve Ebû Hanîfe'den de rivayet edildiği üzere] { اللَّهُ } lafzını ref' ile { الْعُلَمَاءَ } lafzını ise nasb ile { إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهُ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءَ } şeklinde okuyanın kıraatinin yönü nedir?” dersen, derim ki: Bu kıraatteki haşyet (korku) bir istiaredir. Anlamı şudur: İnsanlar arasında heybetli ve kendisinden çekinilen adamlar nasıl yüceltilirse, Allah da bütün kulları arasından yalnızca onları (âlimleri) öylece yüceltir ve aziz kılar. { إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ } “Şüphesiz Allah, Azîz’dir (mutlak galiptir), Gafûr’dur (çok bağışlayıcıdır)” buyruğu haşyetin gerekliliğinin gerekçesidir; çünkü bu, isyankârların cezalandırılıp kahredilmesine, itaat edenlerin ise mükâfatlandırılıp affedilmesine delalet eder. Cezalandıran ve mükâfatlandıran zâttan korkulması ise bir haktır.
[سورة فاطر (٣٥): الآيات ٢٩ الى ٣٠]
[Fâtır Suresi (35): Âyet 29-30]
إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتابَ اللَّهِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً يَرْجُونَ تِجارَةً لَنْ تَبُورَ (٢٩) لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ غَفُورٌ شَكُورٌ (٣٠)
{ إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتابَ اللَّهِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً يَرْجُونَ تِجارَةً لَنْ تَبُورَ (٢٩) لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ غَفُورٌ شَكُورٌ (٣٠) } “Şüphesiz Allah’ın Kitabı’nı okuyanlar, namazı dosdoğru kılanlar ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden gizli ve açıkça infak edenler, asla kesintiye uğramayacak bir kazanç umarlar (29). Çünkü [Allah], onların mükâfatlarını eksiksiz ödeyecek ve lütfundan onlara fazlasını da verecektir. Şüphesiz O, çok bağışlayandır, şükrün karşılığını bolca verendir (30).”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتابَ اللَّهِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً) هَذِهِ آيَةُ الْقُرَّاءِ الْعَامِلِينَ الْعَالِمِينَ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ الْفَرْضَ وَالنَّفْلَ، وَكَذَا فِي الْإِنْفَاقِ. وَقَدْ مَضَى فِي مُقَدِّمَةِ الْكِتَابِ مَا يَنْبَغِي أَنْ يَتَخَلَّقَ بِهِ قَارِئُ الْقُرْآنِ
Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتابَ اللَّهِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً } “Şüphesiz Allah’ın kitabını okuyanlar, namazı dosdoğru kılanlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden gizli ve açık infak edenler...” buyruğu; farz ve nafile namazları ikame eden, infakta da böyle davranan, ilmiyle amel eden kurrâ (Kur'an ehli) hakkındaki ayettir. Kur'an okuyan kimsenin takınması gereken ahlâk ilkeleri kitabın mukaddimesinde geçmişti.
." يَرْجُونَ تِجارَةً لَنْ تَبُورَ" قَالَ أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى: خَبَرُ" إِنَّ"" يَرْجُونَ". (وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ) قِيلَ: الزِّيَادَةُ الشَّفَاعَةُ فِي الْآخِرَةِ. وَهَذَا مِثْلُ الْآيَةِ الْأُخْرَى:" رِجالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ" إلى قوله" وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ"
{ يَرْجُونَ تِجارَةً لَنْ تَبُورَ } “Asla kesintiye uğramayacak bir kazanç umarlar.” Ahmed b. Yahyâ: "{ إِنَّ } 'inne'nin haberi { يَرْجُونَ } 'yercûne'dir" demiştir. { وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } “Ve lütfundan onlara fazlasını da bağışlayacaktır” buyruğundaki fazlalığın, ahiretteki şefaat olduğu söylenmiştir. Bu da diğer şu ayet gibidir: { رِجالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ } “Onlar öyle adamlardır ki, ne ticaret ne de alışveriş onları Allah'ı anmaktan alıkoymaz...” -ayetinin sonundaki- { وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } “Ve onlara lütfundan fazlasını versin” kavline kadar [olan ayet gibidir].
[النور: ٣٨ - ٣٧]، وَقَوْلِهِ فِي آخِرِ النِّسَاءِ:" فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ" [النساء: ١٧٣] وَهُنَاكَ
[Nûr: 37-38]. Ve Nisâ Suresi'nin sonundaki: { فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, [Allah] onların mükâfatlarını eksiksiz verecek ve lütfundan onlara fazlasını da bağışlayacaktır” [Nisâ: 173] buyruğu gibidir. Ve orada
بَيَّنَّاهُ. (إِنَّهُ غَفُورٌ) لِلذُّنُوبِ. (شَكُورٌ) يَقْبَلُ الْقَلِيلَ مِنَ الْعَمَلِ الْخَالِصِ، وَيُثِيبُ عَلَيْهِ الْجَزِيلَ من الثواب.
bunu açıklamıştık. { إِنَّهُ غَفُورٌ } “Şüphesiz O, Gafûr’dur” günahları bağışlayandır. { شَكُورٌ } “Şekûr’dur” ihlaslı amelin azını da kabul eder ve ona bolca sevap verir.
[سورة فاطر (٣٥): آية ٣١]
[Fâtır Suresi (35): Âyet 31]
وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ إِنَّ اللَّهَ بِعِبادِهِ لَخَبِيرٌ بَصِيرٌ (٣١)
{ وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ إِنَّ اللَّهَ بِعِبادِهِ لَخَبِيرٌ بَصِيرٌ (٣١) } “Kitaptan sana vahyettiğimiz, kendinden öncekileri doğrulayıcı olarak haktır. Şüphesiz Allah, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir. (31)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ) يَعْنِي الْقُرْآنَ. (هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ) أَيْ مِنَ الْكُتُبِ. (إِنَّ اللَّهَ بِعِبادِهِ لَخَبِيرٌ بَصِيرٌ).
Yüce Allah'ın: { وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ } “Kitaptan sana vahyettiğimiz” buyruğu Kur'an'ı kastetmektedir. { هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ } “Kendinden öncekileri doğrulayıcı olarak haktır” yani önceki kitapları [doğrulayıcıdır]. { إِنَّ اللَّهَ بِعِبادِهِ لَخَبِيرٌ بَصِيرٌ } “Şüphesiz Allah, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir.”
[سورة فاطر (٣٥): الآيات ٣٢ الى ٣٥]
[Fâtır Suresi (35): Âyet 32-35]
ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ (٣٢) جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ (٣٣) وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَكُورٌ (٣٤) الَّذِي أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لَا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ (٣٥)
{ ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ } “Sonra Kitab'ı kullarımızdan seçtiklerimize miras bıraktık. Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yoldadır, kimi de Allah'ın izniyle hayırlarda öne geçendir. İşte büyük lütuf budur.” (32) { جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ } “[Onlar] Adn cennetlerine girerler. Orada altından bilezikler ve incilerle süslenirler; oradaki elbiseleri de ipektir.” (33) { وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَكُورٌ } “Ve şöyle derler: ‘Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun. Şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayandır, şükrün karşılığını bolca verendir.’” (34) { الَّذِي أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لَا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ } “‘O ki lütfuyla bizi kalınacak ebedî yurda yerleştirdi. Orada bize ne bir yorgunluk dokunur, ne de orada bize bir bıkkınlık gelir.’” (35)
فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- هَذِهِ الْآيَةُ مُشْكِلَةٌ، لِأَنَّهُ قَالَ جَلَّ وَعَزَّ:" اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا" ثُمَّ قَالَ:" فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ" وَقَدْ تَكَلَّمَ الْعُلَمَاءُ فِيهَا مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ. قَالَ النَّحَّاسُ: فَمِنْ أَصَحِ مَا رُوِيَ فِي ذَلِكَ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ" فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ" قَالَ: الْكَافِرُ، رَوَاهُ ابْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا" فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ" قَالَ: نَجَتْ فِرْقَتَانِ، وَيَكُونُ التَّقْدِيرُ فِي الْعَرَبِيَّةِ: فَمِنْهُمْ مِنْ عِبَادِنَا ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ، أَيْ كَافِرٌ. وَقَالَ الْحَسَنُ: أَيْ فَاسِقٌ. وَيَكُونُ الضَّمِيرُ الَّذِي فِي" يَدْخُلُونَها" يَعُودُ عَلَى الْمُقْتَصِدِ وَالسَّابِقِ لَا عَلَى الظَّالِمِ. وَعَنْ عِكْرِمَةَ وَقَتَادَةَ وَالضَّحَّاكِ وَالْفَرَّاءِ أَنَّ الْمُقْتَصِدَ الْمُؤْمِنُ الْعَاصِي، وَالسَّابِقُ التَّقِيُّ عَلَى الْإِطْلَاقِ. قَالُوا: وَهَذِهِ الْآيَةُ نَظِيرُ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْوَاقِعَةِ" وَكُنْتُمْ أَزْواجاً
Bu âyette dört mesele vardır: Birincisi: Bu âyet müşkildir (anlaşılması ince bir dikkat gerektirir); çünkü O -celle ve azze-: { اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا } “Kullarımızdan seçtiğimiz kimselere” buyurmuş, ardından ise: { فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ } “Onlardan kimi nefsine zulmedendir” buyurmuştur. Sahâbe, tâbiîn ve sonraki âlimler bu âyet hakkında açıklamalarda bulunmuşlardır. Nehhâs şöyle demiştir: Bu konuda rivayet edilenlerin en sahihlerinden biri, İbn Abbâs'tan rivayet edilen şu sözdür: “{ فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ } ‘Onlardan kimi nefsine zulmedendir’ ifadesi kâfirdir”; bunu İbn Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, o Atâ'dan, o da yine İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Yine İbn Abbâs'tan: { فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ } “Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yoldadır, kimi de hayırlarda öne geçendir” buyruğu hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: “İki grup kurtulmuştur. Arap dilindeki takdiri ise şöyledir: Kullarımız arasından kimi nefsine zulmedendir, yani kâfirdir.” Hasan [el-Basrî] ise: “Yani fâsıktır” demiştir. Bu takdirde { يَدْخُلُونَها } “Oraya girerler” kavlindeki zamir, zâlime değil, muktesid ile sâbıka raci olur. İkrime, Katâde, Dahhâk ve Ferrâ'dan rivayet edildiğine göre muktesid (orta yolda olan) günahkâr mümin, sâbık (öne geçen) ise mutlak anlamda takva sahibi kimsedir. Onlar şöyle demişlerdir: Bu âyet, Yüce Allah'ın Vâkıa Suresi'ndeki: { وَكُنْتُمْ أَزْواجاً
ثَلاثَةً" [الواقعة: ٧] الْآيَةَ. قَالُوا وَبَعِيدٌ أَنْ يَكُونَ مِمَّنْ يُصْطَفَى ظَالِمٌ. وَرَوَاهُ مُجَاهِدٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. قَالَ مُجَاهِدٌ:" فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ" أَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ،" وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ" أَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ،" وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ" السَّابِقُونَ مِنَ النَّاسِ كُلِّهِمْ. وَقِيلَ: الضَّمِيرُ فِي" يَدْخُلُونَها" يَعُودُ عَلَى الثَّلَاثَةِ الْأَصْنَافِ، عَلَى أَلَّا يَكُونَ الظالم ها هنا كَافِرًا وَلَا فَاسِقًا. وَمِمَّنْ رُوِيَ عَنْهُ هَذَا الْقَوْلُ عُمَرُ وَعُثْمَانُ وَأَبُو الدَّرْدَاءِ، وَابْنُ مَسْعُودٍ وَعُقْبَةُ بْنُ عَمْرٍو وَعَائِشَةُ، وَالتَّقْدِيرُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ: أَنْ يَكُونَ الظَّالِمُ لِنَفْسِهِ الَّذِي عَمِلَ الصَّغَائِرَ. وَ" الْمُقْتَصِدُ" قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ: هُوَ الَّذِي يُعْطِي الدُّنْيَا حَقَّهَا وَالْآخِرَةَ حَقَّهَا، فَيَكُونُ" جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها" عَائِدًا عَلَى الْجَمِيعِ عَلَى هَذَا الشَّرْحِ وَالتَّبْيِينِ، وَرُوِيَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ. وَقَالَ كَعْبُ الْأَحْبَارِ: اسْتَوَتْ مَنَاكِبُهُمْ- وَرَبِّ الْكَعْبَةِ- وَتَفَاضَلُوا بِأَعْمَالِهِمْ. وَقَالَ أَبُو إِسْحَاقَ السَّبِيعِيُّ: أَمَّا الَّذِي سَمِعْتُ مُنْذُ سِتِّينَ سَنَةً فَكُلُّهُمْ نَاجٍ. وَرَوَى أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ وَقَالَ: (كُلُّهُمْ فِي الْجَنَّةِ). وَقَرَأَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ هَذِهِ الْآيَةَ ثُمَّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (سَابِقُنَا سَابِقٌ وَمُقْتَصِدُنَا نَاجٍ وَظَالِمُنَا مَغْفُورٌ لَهُ). فَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ يُقَدَّرُ مَفْعُولُ الِاصْطِفَاءِ مِنْ قَوْلِهِ:" أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا"
...{ ثَلاثَةً } “üç [sınıf olduğunuz zaman]” [el-Vâkıa: 7] âyetidir. Şöyle dediler: Seçilen kimseler arasında zâlim birinin bulunması uzak bir ihtimaldir. Bunu Mücâhid de İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Mücâhid şöyle demiştir: { فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ } “Onlardan kimi nefsine zulmedendir”, bunlar ashâb-ı meş'emedir (amel defteri soldan verilenler). { وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ } “Kimi de orta yoldadır”, bunlar ashâb-ı meymenredir (amel defteri sağdan verilenler). { وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ } “Kimi de hayırlarda öne geçendir”, bunlar da bütün insanların önde gelenleridir. Denildi ki: { يَدْخُلُونَها } “Oraya girerler” âyetindeki zamir, buradaki zâlimin kâfir veya fâsık olmaması kaydıyla bu üç sınıfa râcidir (onlara dönmektedir). Bu görüşün kendisinden rivayet edildiği kimseler arasında Ömer, Osman, Ebü'd-Derdâ, İbn Mes'ûd, Ukbe b. Amr ve Âişe [radıyallâhu anhüm] yer alır. Bu görüşe göre takdir, nefsine zulmeden kimsenin küçük günahları işlemiş olan kimse olmasıdır. “el-Muktasid” hakkında ise Muhammed b. Yezîd şöyle demiştir: O, hem dünyaya hakkını hem de âhirete hakkını veren kimsedir. Bu açıklama ve beyana göre: { جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها } “Adn cennetleri, oraya girerler” ifadesi hepsine râci olur. Bu [görüş], Ebû Saîd el-Hudrî'den de rivayet edilmiştir. Ka'b el-Ahbâr ise: “Kâbe'nin Rabbine yemin olsun ki omuzları birbirine denk olmuştur, ancak amelleriyle birbirlerine üstünlük kazanmışlardır” demiştir. Ebû İshak es-Sebîî de şöyle demiştir: “Altmış senedir işittiğime göre onların hepsi kurtuluşa ermiştir.” Üsâme b. Zeyd'den rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bu âyeti okumuş ve: « كُلُّهُمْ فِي الْجَنَّةِ » «Hepsi cennettedir» buyurmuştur. Ömer b. el-Hattâb [radıyallâhu anh] da bu âyeti okumuş, sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu söylemiştir: « سَابِقُنَا سَابِقٌ وَمُقْتَصِدُنَا نَاجٍ وَظَالِمُنَا مَغْفُورٌ لَهُ » «Bizim önde olanımız [zaten] öndedir, orta yolda gidenimiz kurtuluşa ermiştir, [nefsine] zulmedenimiz ise bağışlanmıştır.» İşte bu görüşe göre Yüce Allah'ın: { أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا } “Kullarımızdan seçtiğimiz kimselere Kitab'ı miras bıraktık” kavlindeki seçme fiilinin mef'ûlü (nesnesi)...
مضافا حذف كما حذف المضاف في" وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ"
...{ وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “Kente sor” ayetinde muzafın hazfedildiği gibi hazfedilmiş bir muzaf olarak takdir edilir.
[يوسف: ٨٢] أَيِ اصْطَفَيْنَا دِينَهُمْ فَبَقِيَ اصْطَفَيْنَاهُمْ، فَحُذِفَ الْعَائِدُ إِلَى الْمَوْصُولِ كَمَا حُذِفَ فِي قَوْلِهِ:" وَلا أَقُولُ لِلَّذِينَ تَزْدَرِي أَعْيُنُكُمْ"
[Yûsuf: 82]. Yani “onların dinini seçtik” takdirindedir; dolayısıyla geriye “onları seçtik” ifadesi kalmış ve Yüce Allah'ın: { وَلا أَقُولُ لِلَّذِينَ تَزْدَرِي أَعْيُنُكُمْ } “Gözlerinizin hor gördüğü kimselere demem ki...” kavlinde hazfedildiği gibi,
[هود: ٣١] أَيْ تَزْدَرِيهِمْ، فَالِاصْطِفَاءُ إِذًا مُوَجَّهٌ إِلَى دِينِهِمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَكُمُ
[Hûd: 31] -yani “onları hor gördüğü” (tezderîhim) anlamında olduğu gibi- sıla cümlesinden mevsûle dönen zamir (âid) hazfedilmiştir. Dolayısıyla seçilme (ıstıfâ), Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَكُمُ
الدِّينَ" [البقرة: ١٣٢]. قَالَ النَّحَّاسُ: وَقَوْلٌ ثَالِثٌ- يَكُونُ الظَّالِمُ صَاحِبُ الْكَبَائِرِ، وَالْمُقْتَصِدُ الَّذِي لَمْ يَسْتَحِقَّ الْجَنَّةَ بِزِيَادَةِ حَسَنَاتِهِ عَلَى سَيِّئَاتِهِ، فَيَكُونُ:" جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها" لِلَّذِينَ سَبَقُوا بِالْخَيْرَاتِ لَا غَيْرَ. وَهَذَا قَوْلُ جَمَاعَةٍ مِنْ أَهْلِ النَّظَرِ، لِأَنَّ الضَّمِيرَ فِي حقيقة النظر لما يَلِيهِ أَوْلَى. قُلْتُ: الْقَوْلُ الْوَسَطُ أَوْلَاهَا وَأَصَحُّهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ، لِأَنَّ الْكَافِرَ وَالْمُنَافِقَ لَمْ يُصْطَفَوْا بِحَمْدِ اللَّهِ، وَلَا اصْطُفِيَ دِينُهُمْ. وَهَذَا قَوْلُ سِتَّةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ، وَحَسْبُكَ. وَسَنَزِيدُهُ بَيَانًا وَإِيضَاحًا فِي بَاقِي الْآيَةِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوْرَثْنَا الْكِتابَ) أَيْ أَعْطَيْنَا. وَالْمِيرَاثُ عَطَاءٌ حَقِيقَةً أَوْ مَجَازًا، فَإِنَّهُ يُقَالُ فِيمَا صَارَ لِلْإِنْسَانِ بعد موت آخر. و" الْكِتابَ" ها هنا يُرِيدُ بِهِ مَعَانِيَ الْكِتَابِ وَعِلْمِهِ وَأَحْكَامِهِ وَعَقَائِدِهِ، وَكَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَعْطَى أُمَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ الْقُرْآنَ، وَهُوَ قَدْ تَضَمَّنَ مَعَانِيَ الْكُتُبِ الْمُنْزَّلَةِ، فَكَأَنَّهُ وَرَّثَ أُمَّةَ مُحَمَّدٍ ﵇ الْكِتَابَ الَّذِي كَانَ فِي الْأُمَمِ قَبْلَنَا. (اصْطَفَيْنا) أَيِ اخْتَرْنَا. وَاشْتِقَاقُهُ مِنَ الصَّفْوِ، وَهُوَ الْخُلُوصُ مِنْ شَوَائِبِ الْكَدَرِ. وَأَصْلُهُ اصْتَفَوْنَا، فَأُبْدِلَتِ التَّاءُ طَاءً وَالْوَاوُ يَاءً. (مِنْ عِبادِنا) قِيلَ الْمُرَادُ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ. وَكَانَ اللَّفْظُ يَحْتَمِلُ جَمِيعَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ، إِلَّا أَنَّ عِبَارَةَ تَوْرِيثِ الْكِتَابِ لَمْ تَكُنْ إِلَّا لِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَالْأُوَلُ لَمْ يَرِثُوهُ. وَقِيلَ: الْمُصْطَفَوْنَ الْأَنْبِيَاءُ، تَوَارَثُوا الْكِتَابَ بِمَعْنَى أَنَّهُ انْتَقَلَ عَنْ بَعْضِهِمْ إِلَى آخَرَ، قَالَ اللَّهُ تعالى:" وَوَرِثَ سُلَيْمانُ داوُدَ"
...الدِّينَ } “Şüphesiz Allah sizin için bu dini seçti” [Bakara: 132] buyruğunda olduğu gibi onların dinine yöneliktir. Nehhâs şöyle demiştir: Üçüncü bir görüşe göre zâlim büyük günah işleyendir; muktesid ise sevaplarının günahlarından fazla olmasıyla henüz cenneti hak etmemiş kimsedir. Bu takdirde: { جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها } “Adn cennetleri... Oraya girerler” ifadesi sadece hayırlarda öne geçenler için olur. Bu, dil ve nazar ehli bir grubun görüşüdür; çünkü esasen zamirin kendisine en yakın olana dönmesi daha uygundur. Derim ki: Ortadaki [ikinci] görüş, inşallah en evlâ ve en sahih olanıdır; çünkü Allah'a hamdolsun ki kâfir ve münafık seçilmemiştir, dinleri de seçilmemiştir. Bu aynı zamanda sahâbeden altı kişinin görüşüdür ve bu da sana yeter! Âyetin devamında bunu daha da etraflıca açıklayacağız. İkincisi: Yüce Allah'ın: { أَوْرَثْنَا الْكِتابَ } “Kitab'ı miras bıraktık” buyruğu, yani verdik demektir. Miras hakikatte veya mecazda bir bağıştır; çünkü bir başkasının vefatından sonra insana intikal eden şey için kullanılır. Buradaki “Kitap” ile onun manalarını, ilmini, hükümlerini ve akaidini kastetmektedir. Sanki Yüce Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine indirilmiş kitapların manalarını içeren Kur'an'ı verince, bizden önceki ümmetlerde bulunan Kitab'ı da Muhammed aleyhisselâm'ın ümmetine miras bırakmış gibi olmuştur. { اصْطَفَيْنا } “Seçtiğimiz” yani ihtiyar ettiğimiz demektir. Safv (arı, duru olmak) kökünden türemiştir ki bulanıklık şaibelerinden arınmış olmak demektir. Aslı "istafevnâ"dır (اصْتَفَوْنَا); tâ harfi tâ'ya (ط), vâv harfi de yâ'ya dönüştürülmüştür. { مِنْ عِبادِنا } “Kullarımızdan” ifadesiyle Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinin kastedildiği söylenmiştir; bunu İbn Abbâs ve başkaları söylemiştir. Lafız her ümmetten bütün müminleri kapsayacak nitelikte olsa da, Kitab'ın miras bırakılması ifadesi yalnızca Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti içindir; öncekiler onu miras almamışlardır. Seçilenlerin peygamberler olduğu, Kitab'ı bazılarından diğerlerine intikal etmesi anlamında birbirlerinden miras aldıkları da söylenmiştir. Nitekim Yüce Allah: { وَوَرِثَ سُلَيْمانُ داوُدَ } “Süleyman Dâvûd'a mirasçı oldu” buyurmuştur;
[النمل: ١٦]، وقال:" يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ"
[Neml: 16] ve: { يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ } “Bana mirasçı olsun ve Ya'kûb hanedanına da mirasçı olsun” buyurmuştur.
[مريم: ٦] فَإِذَا جَازَ أَنْ تَكُونَ النُّبُوَّةُ مَوْرُوثَةً فَكَذَلِكَ الْكِتَابُ." فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ" مَنْ وَقَعَ فِي صغيرة. قال أبن عطية: وهذا
[Meryem: 6] Nübüvvetin miras bırakılması caiz olduğuna göre Kitab'ın [miras kalması] da böyledir. { فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ } “Onlardan kimi nefsine zulmedendir” [ifadesi], küçük günaha düşen kimsedir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bu
قَوْلٌ مَرْدُودٌ مِنْ غَيْرِ مَا وَجْهٍ. قَالَ الضَّحَّاكُ: مَعْنَى" فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ" أَيْ مِنْ ذُرِّيَّتِهِمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَهُوَ الْمُشْرِكُ. الْحَسَنُ: مِنْ أُمَمِهِمْ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنَ الْخِلَافِ فِي الظَّالِمِ. وَالْآيَةُ فِي أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَقَدِ اخْتَلَفَتْ عِبَارَاتُ أَرْبَابِ الْقُلُوبِ فِي الظَّالِمِ وَالْمُقْتَصِدِ وَالسَّابِقِ، فَقَالَ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: السَّابِقُ الْعَالِمُ، وَالْمُقْتَصِدُ الْمُتَعَلِّمُ، وَالظَّالِمُ الْجَاهِلُ. وَقَالَ ذُو النُّونِ الْمِصْرِيُّ: الظَّالِمُ الذَّاكِرُ اللَّهَ بِلِسَانِهِ فَقَطْ، وَالْمُقْتَصِدُ الذَّاكِرُ بِقَلْبِهِ، وَالسَّابِقُ الَّذِي لَا يَنْسَاهُ. وَقَالَ الْأَنْطَاكِيُّ: الظَّالِمُ صَاحِبُ الْأَقْوَالِ، وَالْمُقْتَصِدُ صَاحِبُ الْأَفْعَالِ، وَالسَّابِقُ صَاحِبُ الْأَحْوَالِ. وَقَالَ ابْنُ عَطَاءٍ: الظَّالِمُ الَّذِي يُحِبُّ اللَّهَ مِنْ أَجْلِ الدُّنْيَا، وَالْمُقْتَصِدُ الَّذِي يُحِبُّهُ مِنْ أَجْلِ الْعُقْبَى، وَالسَّابِقُ الَّذِي أَسْقَطَ مُرَادَهُ بِمُرَادِ الْحَقِّ. وَقِيلَ: الظَّالِمُ الَّذِي يَعْبُدُ اللَّهَ خَوْفًا مِنَ النَّارِ، وَالْمُقْتَصِدُ الَّذِي يَعْبُدُ اللَّهَ طَمَعًا فِي الْجَنَّةِ، وَالسَّابِقُ الَّذِي يَعْبُدُ اللَّهَ لِوَجْهِهِ لَا لِسَبَبٍ. وَقِيلَ: الظَّالِمُ الزَّاهِدُ فِي الدُّنْيَا، لِأَنَّهُ ظَلَمَ نَفْسَهُ فَتَرَكَ لَهَا حَظًّا وَهِيَ الْمَعْرِفَةُ وَالْمَحَبَّةُ، وَالْمُقْتَصِدُ الْعَارِفُ، وَالسَّابِقُ الْمُحِبُّ. وَقِيلَ: الظَّالِمُ الَّذِي يَجْزَعُ عِنْدَ الْبَلَاءِ، وَالْمُقْتَصِدُ الصَّابِرُ عَلَى الْبَلَاءِ، وَالسَّابِقُ الْمُتَلَذِّذُ بِالْبَلَاءِ. وَقِيلَ: الظَّالِمُ الَّذِي يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى الْغَفْلَةِ وَالْعَادَةِ، وَالْمُقْتَصِدُ الَّذِي يَعْبُدُهُ عَلَى الرَّغْبَةِ وَالرَّهْبَةِ، وَالسَّابِقُ الَّذِي يَعْبُدُهُ عَلَى الْهَيْبَةِ. وَقِيلَ: الظَّالِمُ الَّذِي أُعْطِيَ فَمَنَعَ، وَالْمُقْتَصِدُ الَّذِي أُعْطِيَ فَبَذَلَ، وَالسَّابِقُ الذي يمنع فَشَكَرَ وَآثَرَ. يُرْوَى أَنَّ عَابِدَيْنِ الْتَقَيَا فَقَالَ: كَيْفَ حَالُ إِخْوَانِكُمْ بِالْبَصْرَةِ؟ قَالَ: بِخَيْرٍ، إِنْ أُعْطُوا شَكَرُوا وَإِنْ مُنِعُوا صَبَرُوا. فَقَالَ
...birçok yönden reddedilmiş bir görüştür. Dahhâk şöyle demiştir: “{ فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ } ‘Onlardan kimi nefsine zulmedendir’ ifadesinin anlamı; onların zürriyetinden nefsine zulmeden vardır, o da müşriktir.” Hasan [el-Basrî]: Zâlim hakkındaki ihtilafa dair daha önce geçen açıklamalara göre “onların ümmetlerinden” demiştir. Ayet ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti hakkındadır. Kalp erbabının (tasavvuf ehlinin) zâlim, muktesid ve sâbık hakkındaki ifadeleri farklılık göstermiştir: Sehl b. Abdillâh şöyle demiştir: “Sâbık âlimdir, muktesid öğrenendir, zâlim ise cahildir.” Zünnûn el-Mısrî şöyle demiştir: “Zâlim Allah'ı sadece diliyle zikreden, muktesid kalbiyle zikreden, sâbık ise O'nu hiç unutmayandır.” Antâkî şöyle demiştir: “Zâlim söz sahibi, muktesid amel sahibi, sâbık ise hâl sahibidir.” İbn Atâ şöyle demiştir: “Zâlim Allah'ı dünya için seven, muktesid O'nu ahiret için seven, sâbık ise kendi muradını Hakk'ın muradında yok edendir.” Şöyle de denilmiştir: “Zâlim Allah'a cehennem korkusuyla ibadet eden, muktesid O'na cennet arzusuyla ibadet eden, sâbık ise hiçbir sebep olmaksızın sadece O'nun rızası/vechi için ibadet edendir.” Şöyle de denilmiştir: “Zâlim dünyada zâhid olandır; çünkü nefsine zulmedip onda marifet ve muhabbetten pay bırakmamıştır; muktesid ârif, sâbık ise muhibdir (seven).” Şöyle de denilmiştir: “Zâlim bela anında feryat edip sızlanan, muktesid belaya sabreden, sâbık ise beladan lezzet alandır.” Şöyle de denilmiştir: “Zâlim Allah'a gaflet ve alışkanlıkla ibadet eden, muktesid O'na rağbet ve korkuyla ibadet eden, sâbık ise O'na heybet ve tazimle ibadet edendir.” Şöyle de denilmiştir: “Zâlim kendisine verilince engelleyip cimrilik eden, muktesid verilince infak edip cömertlik eden, sâbık ise engellenip mahrum bırakılınca şükreden ve başkalarını kendine tercih edendir (îsâr yapandır).” İki âbidin karşılaştığı ve birinin: “Basra'daki kardeşlerinizin hali nasıldır?” diye sorduğu rivayet edilir. O da: “İyidirler; kendilerine verilirse şükrederler, mahrum bırakılırlarsa sabrederler” demiştir. Bunun üzerine o şöyle demiştir:
: هَذِهِ حَالَةُ الْكِلَابِ عِنْدَنَا بِبَلْخٍ! عُبَّادُنَا إِنْ مُنِعُوا شَكَرُوا وَإِنْ أُعْطُوا آثَرُوا. وَقِيلَ: الظَّالِمُ مَنِ اسْتَغْنَى بِمَالِهِ، وَالْمُقْتَصِدُ مَنِ اسْتَغْنَى بِدِينِهِ، وَالسَّابِقُ مَنِ اسْتَغْنَى بِرَبِّهِ. وَقِيلَ: الظَّالِمُ التَّالِي لِلْقُرْآنِ وَلَا يَعْمَلُ بِهِ، وَالْمُقْتَصِدُ التَّالِي لِلْقُرْآنِ وَيُعْمَلُ بِهِ، وَالسَّابِقُ الْقَارِئُ لِلْقُرْآنِ الْعَامِلِ بِهِ وَالْعَالِمِ بِهِ. وَقِيلَ: السَّابِقُ الَّذِي يَدْخُلُ الْمَسْجِدَ قَبْلَ تَأْذِينِ الْمُؤَذِّنِ، وَالْمُقْتَصِدُ الَّذِي يَدْخُلُ الْمَسْجِدَ وَقَدْ أُذِّنَ، وَالظَّالِمُ الَّذِي يَدْخُلُ الْمَسْجِدَ وَقَدْ أُقِيمَتِ الصَّلَاةُ، لِأَنَّهُ ظَلَمَ نَفْسَهُ الْأَجْرَ فَلَمْ يُحَصِّلْ لَهَا مَا حَصَّلَهُ غَيْرُهُ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي هَذَا: بَلِ السَّابِقُ الَّذِي يُدْرِكُ الْوَقْتَ وَالْجَمَاعَةَ فَيُدْرِكُ الْفَضِيلَتَيْنِ، وَالْمُقْتَصِدُ الَّذِي إِنْ فاتته الجماعة لم يفرط
: “Bu, bizim Belh'teki köpeklerin halidir! Bizim âbidlerimiz ise mahrum bırakıldıklarında şükreder, kendilerine verildiğinde [başkalarını kendilerine] tercih ederler (îsârda bulunurlar).” Şöyle de denilmiştir: “Zâlim malıyla yetinen, muktesid diniyle yetinen, sâbık ise Rabbiyle yetinendir.” Şöyle de denilmiştir: “Zâlim Kur'an'ı okuyup onunla amel etmeyen, muktesid Kur'an'ı okuyup onunla amel eden, sâbık ise Kur'an'ı okuyan, onunla amel eden ve onu bilendir.” Şöyle de denilmiştir: “Sâbık, müezzin ezan okumadan önce mescide giren; muktesid, ezan okunduğunda mescide giren; zâlim ise namaza kamet getirildiğinde mescide girendir. Çünkü o, ecir hususunda nefsine haksızlık etmiş ve başkalarının elde ettiği [sevabı] onun için elde edememiştir.” İlim ehlinden bazıları bu hususta şöyle demiştir: “Bilakis sâbık, hem vakti hem de cemaati yakalayıp iki fazileti birden elde eden; muktesid ise cemaati kaçırsa bile...
فِي الْوَقْتِ، وَالظَّالِمُ الْغَافِلُ عَنِ الصَّلَاةِ حَتَّى يَفُوتَ الْوَقْتُ وَالْجَمَاعَةُ، فَهُوَ أَوْلَى بِالظُّلْمِ. وَقِيلَ: الظَّالِمُ الَّذِي يُحِبُّ نَفْسَهُ، وَالْمُقْتَصِدُ الَّذِي يُحِبُّ دِينَهُ، وَالسَّابِقُ الَّذِي يُحِبُّ رَبَّهُ. وَقِيلَ: الظَّالِمُ الَّذِي يَنْتَصِفُ وَلَا يُنْصِفُ، وَالْمُقْتَصِدُ الَّذِي يَنْتَصِفُ وَيُنْصِفُ، وَالسَّابِقُ الَّذِي يُنْصِفُ وَلَا يَنْتَصِفُ. وَقَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: السَّابِقُ الَّذِي أَسْلَمَ قَبْلَ الْهِجْرَةِ، وَالْمُقْتَصِدُ مَنْ أَسْلَمَ بَعْدَ الْهِجْرَةِ، وَالظَّالِمُ مَنْ لَمْ يُسْلِمْ إِلَّا بِالسَّيْفِ، وَهُمْ كُلُّهُمْ مَغْفُورٌ لَهُمْ. قُلْتُ: ذَكَرَ هَذِهِ الْأَقْوَالَ وَزِيَادَةً عَلَيْهَا الثَّعْلَبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ. وَبِالْجُمْلَةِ فَهُمْ طَرَفَانِ وَوَاسِطَةٌ، وَهُوَ الْمُقْتَصِدُ الْمُلَازِمُ لِلْقَصْدِ وَهُوَ تَرْكُ الْمَيْلِ، وَمِنْهُ قَوْلُ جَابِرِ بْنِ حُنَيٍّ الثعلبي:
...vakti geçirmeyendir; zâlim ise vakit ve cemaat geçene kadar namazdan gafil olandır ki zulme en layık olan da odur.” Şöyle de denilmiştir: “Zâlim nefsini seven, muktesid dinini seven, sâbık ise Rabbini sevendir.” Şöyle de denilmiştir: “Zâlim kendi hakkını tam alıp başkasına hakkını vermeyen (insaf etmeyen), muktesid hakkını alıp başkasına da hakkını veren (insaf eden), sâbık ise başkasına hakkını verip kimseden kendi hakkını talep etmeyendir.” Hz. Âişe radıyallâhu anhâ şöyle demiştir: “Sâbık hicretten önce Müslüman olan, muktesid hicretten sonra Müslüman olan, zâlim ise ancak kılıç zoruyla Müslüman olandır; onların hepsi de bağışlanmıştır.” Derim ki: Sa'lebî tefsirinde bu görüşleri ve daha fazlasını zikretmiştir. Özetle onlar iki uç ve bir ortadır; o orta da istikamet üzere olup ifrat ve tefritten kaçınan (meyletmeyi terk eden) muktesiddir. Câbir b. Huneyy es-Sa'lebî'nin şu sözü de bu manadadır:
نُعَاطِي الْمُلُوكَ السَّلْمَ مَا قَصَدُوا لَنَا ... وَلَيْسَ عَلَيْنَا قَتْلُهُمْ بِمُحَرَّمِ
Bize karşı adil ve mutedil davrandıkları sürece krallara barış sunarız, / [Haddi aştıklarında ise] onları öldürmek bize haram değildir.
أَيْ نُعَاطِيهِمُ الصُّلْحَ مَا رَكِبُوا بِنَا الْقَصْدَ، أَيْ مَا لَمْ يَجُورُوا، وَلَيْسَ قَتْلُهُمْ بِمُحَرَّمٍ عَلَيْنَا إِنْ جَارُوا، فَلِذَلِكَ كَانَ الْمُقْتَصِدُ مَنْزِلَةً بَيْنَ الْمَنْزِلَتَيْنِ، فَهُوَ فَوْقَ الظَّالِمِ لِنَفْسِهِ وَدُونَ السَّابِقِ بِالْخَيْرَاتِ. (ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ) يَعْنِي إِتْيَانَنَا الْكِتَابَ لَهُمْ. وَقِيلَ: ذَلِكَ الِاصْطِفَاءُ مَعَ عِلْمِنَا بِعُيُوبِهِمْ هُوَ الْفَضْلُ الكبير. وقيل: وعد الجنة لهؤلاء الثلاثة فضل كبير. الثَّالِثَةُ- وَتَكَلَّمَ النَّاسُ فِي تَقْدِيمِ الظَّالِمِ عَلَى المقتصد والسابق فقيل: التقديم فِي الذِّكْرِ لَا يَقْتَضِي تَشْرِيفًا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" لَا يَسْتَوِي أَصْحابُ
Yani onlar bize karşı adil ve mutedil davrandıkları, yani haksızlık ve zulme sapmadıkları müddetçe onlara barış sunarız; şayet zulmederlerse onları öldürmek bize haram değildir. İşte bu sebeple muktesid (orta yolu tutan), iki mertebe arasında bir mertebedir; nefsine zulmedenin üstünde, hayırlarda öne geçenin (sâbıkın) ise altındadır. (ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ) Yani onlara Kitab'ı vermemizdir. Şöyle de denilmiştir: Kusurlarını bildiğimiz halde bu seçilme (ıstıfâ), büyük lütuftur. Şöyle de denilmiştir: Bu üç zümreye cennetin vaat edilmesi büyük bir lütuftur. Üçüncü [Mesele]- İnsanlar zâlimin muktesid ve sâbıkın önüne geçirilmesi hususunda konuşmuşlardır. Şöyle denilmiştir: Zikirde (ifadede) öne almak üstünlük gerektirmez; nitekim Yüce Allah'ın şöyle buyurması gibidir: "لَا يَسْتَوِي أَصْحابُ
النَّارِ وَأَصْحابُ الْجَنَّةِ" [الحشر: ٢٠]. وَقِيلَ: قُدِّمَ الظَّالِمُ لِكَثْرَةِ الْفَاسِقِينَ مِنْهُمْ وَغَلَبَتِهِمْ وَأَنَّ الْمُقْتَصِدِينَ قَلِيلٌ بِالْإِضَافَةِ إِلَيْهِمْ، وَالسَّابِقِينَ أَقَلُّ مِنَ الْقَلِيلِ، ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ وَلَمْ يَذْكُرْهُ غَيْرُهُ وَقِيلَ: قُدِّمَ الظَّالِمُ لِتَأْكِيدِ الرَّجَاءِ فِي حَقِّهِ، إذ ليس له شي يَتَّكِلُ عَلَيْهِ إِلَّا رَحْمَةَ رَبِّهِ. وَاتَّكَلَ الْمُقْتَصِدُ عَلَى حُسْنِ ظَنِّهِ، وَالسَّابِقُ عَلَى طَاعَتِهِ. وَقِيلَ: قدم الظالم لئلا ييئس مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، وَأُخِّرَ السَّابِقُ لِئَلَّا يُعْجَبَ بِعَمَلِهِ. وَقَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الصَّادِقُ ﵁: قُدِّمَ الظَّالِمُ لِيُخْبِرَ أَنَّهُ لَا يُتَقَرَّبُ إِلَيْهِ إِلَّا بِصَرْفِ رَحْمَتَهُ وَكَرَمَهُ، وَأَنَّ الظُّلْمَ لَا يُؤَثِّرُ فِي الِاصْطِفَائِيَّةِ إِذَا كَانَتْ ثَمَّ عِنَايَةٌ، ثُمَّ ثَنَّى بِالْمُقْتَصِدِينَ لِأَنَّهُمْ بَيْنَ الْخَوْفِ وَالرَّجَاءِ، ثُمَّ خَتَمَ بِالسَّابِقِينَ لِئَلَّا يَأْمَنَ أَحَدٌ مَكْرَ اللَّهِ، وَكُلُّهُمْ فِي الجنة
...cehennem halkı ile cennet ehli [bir olmaz]” [el-Haşr: 20]. Şöyle de denilmiştir: [Âyette] zâlimin öne alınması, onların içindeki fâsıkların çokluğu ve baskınlığı, muktesidlerin (orta yolu tutanların) onlara nispetle azlığı, sâbıkların (hayırlarda öne geçenlerin) ise azdan da az oluşu sebebiyledir. Bunu ez-Zemahşerî zikretmiş olup ondan başkası zikretmemiştir. Şöyle de denilmiştir: Zâlim, kendisi hakkında ümidin pekiştirilmesi için öne alınmıştır; zira onun, Rabbinin rahmetinden başka bel bağlayacağı hiçbir şeyi yoktur. Muktesid hüsnüzannına, sâbık ise taatine güvenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Zâlim, Allah’ın rahmetinden ümit kesmesin diye öne alınmış; sâbık ise ameliyle ucba (kendini beğenmişliğe) kapılmasın diye geriye bırakılmıştır. Ca‘fer b. Muhammed b. Ali es-Sâdık radıyallâhu anh şöyle demiştir: Zâlim, Allah’a ancak O’nun sırf rahmeti ve lütfuyla yaklaşılabileceğini ve şayet [ezelî] bir inayet varsa zulmün seçilmişliğe zarar vermeyeceğini bildirmek için öne alınmıştır. Sonra muktesidleri ikinci sıraya koymuştur, zira onlar korku ile ümit arasındadırlar. Sonra da hiç kimse Allah’ın mekrinden emin olmasın diye sâbıklar ile hitam vermiştir. Onların hepsi cennettedir...
بِحُرْمَةِ كَلِمَةِ الْإِخْلَاصِ:" لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ". وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ التِّرْمِذِيِّ: جَمَعَهُمْ فِي الِاصْطِفَاءِ إِزَالَةً لِلْعِلَلِ عَنِ الْعَطَاءِ، لِأَنَّ الِاصْطِفَاءَ يُوجِبُ الْإِرْثَ، لَا الْإِرْثُ يُوجِبُ الِاصْطِفَاءَ، وَلِذَلِكَ قِيلَ فِي الْحِكْمَةِ: صَحِّحِ النِّسْبَةَ ثُمَّ ادَّعِ فِي الْمِيرَاثِ. وَقِيلَ: أَخَّرَ السَّابِقَ لِيَكُونَ أَقْرَبَ إِلَى الْجَنَّاتِ وَالثَّوَابِ، كَمَا قَدَّمَ الصَّوَامِعَ وَالْبِيَعَ فِي" سُورَةِ الْحَجِّ"
...ihlâs kelimesi olan “Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh” hürmetinedir. Muhammed b. Ali et-Tirmizî şöyle demiştir: Allah, bağıştan bahaneleri/illetleri gidermek için onları seçilmişlikte bir araya getirmiştir; çünkü miras seçilmişliği değil, seçilmişlik mirası gerektirir. Bu sebeple hikmette: “Önce soy bağını sahih kıl, sonra mirasta hak iddia et” denilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Sâbıkı, cennetlere ve mükâfata daha yakın olsun diye geriye bırakmıştır; nitekim Hac Suresi'nde manastırları ve kiliseleri öne aldığı gibi
عَلَى الْمَسَاجِدِ، لِتَكُونَ الصَّوَامِعُ أَقْرَبَ إِلَى الْهَدْمِ وَالْخَرَابِ، وَتَكُونَ الْمَسَاجِدُ أَقْرَبَ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا أَرَادُوا الْجَمْعَ بَيْنَ الْأَشْيَاءِ بِالذِّكْرِ قَدَّمُوا الْأَدْنَى، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" لَسَرِيعُ الْعِقابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ"
...mescitlerin önüne geçirmiştir ki manastırlar yıkılmaya ve harap olmaya daha yakın, mescitler ise Allah'ın zikrine daha yakın olsun. Şöyle de denilmiştir: Hükümdarlar varlıkları zikirde bir araya getirmek istediklerinde en aşağı derecede olanı öne alırlar; nitekim Yüce Allah'ın şöyle buyurması gibi: { لَسَرِيعُ الْعِقابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “...şüphesiz O, cezası pek çabuk olandır ve şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
[الأعراف: ١٦٧]، وَقَوْلِهِ:" يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ" [الشورى: ٤٩]، وَقَوْلِهِ:" لَا يَسْتَوِي أَصْحابُ النَّارِ وَأَصْحابُ الْجَنَّةِ" [الحشر: ٢٠] قُلْتُ: وَلَقَدْ أَحْسَنَ مَنْ قَالَ:
[A'râf: 167], yine O'nun: { يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ } “Dilediğine kız çocukları bağışlar, dilediğine de erkek çocukları bağışlar” [Şûrâ: 49] ve { لَا يَسْتَوِي أَصْحابُ النَّارِ وَأَصْحابُ الْجَنَّةِ } “Cehennem ehli ile cennet ehli bir olmaz” [Haşr: 20] buyurması gibi. Derim ki: Şu sözü söyleyen ne güzel söylemiştir:
وَغَايَةُ هَذَا الْجُودِ أَنْتَ وَإِنَّمَا ... يُوَافِي إِلَى الْغَايَاتِ فِي آخر الامر
Bu cömertliğin nihai gayesi sensin, / Gayelere ise ancak işin sonunda ulaşılır.
الرابعة- قوله: (جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها) جمعهم فِي الدُّخُولِ لِأَنَّهُ مِيرَاثٌ، وَالْعَاقُّ وَالْبَارُّ فِي الْمِيرَاثِ سَوَاءٌ إِذَا كَانُوا مُعْتَرِفِينَ بِالنَّسَبِ، فَالْعَاصِي والمطيع مقرون بالرب. وقرى:" جَنَّةُ عَدْنٍ" عَلَى الْإِفْرَادِ، كَأَنَّهَا جَنَّةٌ مُخْتَصَّةٌ بِالسَّابِقِينَ لِقِلَّتِهِمْ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَ" جَنَّاتِ عَدْنٍ" بِالنَّصْبِ عَلَى إِضْمَارِ فِعْلٍ يُفَسِّرُهُ الظَّاهِرُ، أَيْ يَدْخُلُونَ جَنَّاتِ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا. وَهَذَا لِلْجَمِيعِ، وَهُوَ الصَّحِيحُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو (يُدْخَلُونَهَا) بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الْخَاءِ. قَالَ: لِقَوْلِهِ (يُحَلَّوْنَ). وَقَدْ مَضَى فِي (الْحَجِّ) الْكَلَامُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ)." وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ" قَالَ أَبُو ثَابِتٍ: دَخَلَ رَجُلٌ الْمَسْجِدَ فَقَالَ اللَّهُمَّ ارْحَمْ غُرْبَتِي وَآنِسْ وَحْدَتِي يَسِّرْ لِي جَلِيسًا صَالِحًا. فَقَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ: لَئِنْ كُنْتَ صَادِقًا فَلَأَنَا أَسْعَدُ بِذَلِكَ مِنْكَ، سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ:
Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها } “Adn cennetleri; oraya girerler” buyruğu: [Cennete] girişte onların hepsini bir arada zikretmiştir; çünkü bu bir mirastır. Mirasta ise nesebi ikrar ettikleri takdirde âsî (hayırsız) evlat ile itaatkâr evlat eşittir. Âsî olan da itaatkâr olan da Rabbe ikrarla bağlıdır. { جَنَّةُ عَدْنٍ } şeklinde tekil olarak da okunmuştur; sanki bu, daha önce geçtiği üzere azlıklarından ötürü sâbıklara (önde gelenlere) mahsus bir cennettir. { جَنَّاتِ عَدْنٍ } şeklinde [kelimenin] nasbı ile de okunmuştur; bu da zâhirin tefsir ettiği gizli bir fiile dayanır, yani "Adn cennetlerine girerler, oraya girerler" (yedhulûne cennâti 'adnin yedhulûnehâ) takdirindedir. Bu [hüküm] herkes içindir ve inşâallâhu teâlâ doğru olan da budur. Ebû Amr ise { يُدْخَلُونَهَا } şeklinde yâ harfinin zammesi ve hı harfinin fethasıyla [meçhul olarak] okumuştur. O: "Çünkü [hemen peşinden] { يُحَلَّوْنَ } buyruğu gelmektedir" demiştir. Yüce Allah'ın: { يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ } “Orada altın bilezikler ve incilerle süslenirler; oradaki elbiseleri de ipektir” buyruğu ile ilgili açıklama (el-Hac) [Suresi'nde] geçmişti. { وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ } “Ve dediler ki: Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun” buyruğu hakkında Ebû Sâbit şöyle demiştir: Bir adam mescide girdi ve: "Allah'ım! Garipliğime merhamet et, yalnızlığımı gider ve bana salih bir meclis arkadaşı lütfet!" dedi. Bunun üzerine Ebû'd-Derdâ: "Eğer samimi isen, buna senden çok ben sevinirim. Zira ben Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim:" dedi:
" ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ"- قَالَ- فَيَجِيءُ هَذَا السَّابِقُ فَيَدْخُلُ الْجَنَّةَ بِغَيْرِ حِسَابٍ، وَأَمَّا الْمُقْتَصِدُ فَيُحَاسَبُ حِسَابًا يَسِيرًا، وَأَمَّا الظَّالِمُ لِنَفْسِهِ فَيُحْبَسُ فِي الْمَقَامِ وَيُوَبَّخُ وَيُقَرَّعُ ثُمَّ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ فَهُمُ الَّذِينَ قَالُوا:" الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَكُورٌ" وَفِي لَفْظٍ آخَرَ" وَأَمَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأُولَئِكَ يُحْبَسُونَ فِي طُولِ الْمَحْشَرِ ثُمَّ هُمُ الَّذِينَ يَتَلَقَّاهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَتِهِ فَهُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ" الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ- إِلَى قَوْلِهِ- وَلَا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ". وَقِيلَ: هُوَ الَّذِي يُؤْخَذُ مِنْهُ فِي مَقَامِهِ، يَعْنِي يُكَفَّرُ عَنْهُ بِمَا يُصِيبُهُ مِنَ الْهَمِّ وَالْحَزَنِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ" [النساء: ١٢٣] يَعْنِي فِي الدُّنْيَا. قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: وَهَذَا التَّأْوِيلُ أَشْبَهُ بِالظَّاهِرِ، لِأَنَّهُ قَالَ:" جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا"، وَلِقَوْلِهِ:" الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا" وَالْكَافِرُ وَالْمُنَافِقُ لَمْ يُصْطَفَوْا. قُلْتُ: وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ، وَقَدْ قَالَ ﷺ: (وَمَثَلُ الْمُنَافِقِ الَّذِي يَقْرَأُ الْقُرْآنَ مَثَلُ الرَّيْحَانَةِ، ريحها وطيب وَطَعْمُهَا مُرٌّ). فَأَخْبَرَ أَنَّ الْمُنَافِقَ يَقْرَؤُهُ، وَأَخْبَرَ الْحَقُّ ﷾ أَنَّ الْمُنَافِقَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ، وَكَثِيرٌ مِنَ الْكُفَّارِ وَالْيَهُودِ وَالنَّصَارَى يَقْرَءُونَهُ فِي زَمَانِنَا هَذَا. وَقَالَ مَالِكٌ: قَدْ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ مَنْ لَا خَيْرَ فِيهِ. والنصب: التعب. واللغوب: الإعياء.
{ ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ } [Sonra kullarımızdan seçtiklerimizi o kitaba mirasçı kıldık. Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi muktesiddir (orta yolu tutandır), kimi de hayırlarda öne geçendir] -buyurdu ki-: Bu sâbık gelir ve hesapsız olarak cennete girer; mukteside gelince kolay bir hesapla hesaba çekilir; nefsine zulmedene gelince o durak yerinde (mevkıfta) tutulur, azarlanır ve kınanır, sonra cennete girer. İşte onlar: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَكُورٌ } “Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun; şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayandır, şükrün karşılığını bolca verendir” diyenlerdir.” Bir başka rivayette ise: “Nefislerine zulmedenlere gelince, işte onlar mahşerin uzunluğu boyunca tutulurlar; sonra Allah'ın rahmetiyle karşıladığı kimseler olurlar. İşte onlar: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ } -şu kavline kadar-: { وَلَا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ } “...orada bize hiçbir yorgunluk da dokunmaz” diyenlerdir.” Şöyle de denilmiştir: O, makamında kendisinden alınan kimsedir; yani başına gelen keder ve hüzün sebebiyle günahları bağışlanır. Yüce Allah'ın: { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” [Nisâ: 123] yani dünyada [cezalandırılır] buyruğu da bu kabildendir. Sa'lebî şöyle demiştir: Bu yorum zâhire daha uygundur; çünkü O: “Adn cennetleri, oraya girerler” buyurmuş ve “Kullarımızdan seçtiklerimiz” demiştir; kâfir ve münafık ise seçilmemiştir. Derim ki: Doğru olan da budur. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (وَمَثَلُ الْمُنَافِقِ الَّذِي يَقْرَأُ الْقُرْآنَ مَثَلُ الرَّيْحَانَةِ، ريحها وطيب وَطَعْمُهَا مُرٌّ) “Kur'an okuyan münafığın misali, kokusu hoş fakat tadı acı olan fesleğen gibidir.” Böylece münafığın da onu okuduğunu haber vermiştir; Hak Teâlâ da münafığın cehennemin en alt tabakasında olduğunu bildirmiştir. Günümüzde kâfirlerin, Yahudilerin ve Hristiyanların birçoğu da onu okumaktadır. Mâlik de şöyle demiştir: “Kendisinde hiçbir hayır bulunmayan kimse de Kur'an okuyabilir.” Nasab, yorgunluk demektir. Luğûb ise bitkin düşmektir.
[سورة فاطر (٣٥): الآيات ٣٦ الى ٣٧]
[Fâtır Suresi (35): Âyet 36-37]
وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ لَا يُقْضى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها كَذلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ (٣٦) وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيها رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٣٧)
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لَا يُقْضَىٰ عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا كَذَٰلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ } “İnkâr edenlere gelince; onlar için cehennem ateşi vardır. Haklarında [ölüm] hükmü verilmez ki ölsünler, kendilerinden onun azabı da hafifletilmez. İşte biz her nankör kâfiri böyle cezalandırırız.” (36) { وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ } “Onlar orada: 'Rabbimiz! Bizi [buradan] çıkar da [daha önce] yapmakta olduklarımızdan farklı salih ameller işleyelim!' diye feryat ederler. [Kendilerine şöyle buyrulur:] 'Düşünüp öğüt alacak kimsenin düşünebileceği kadar bir ömür vermedik mi size? Hem size uyarıcı da gelmişti. O halde [azabı] tadın! Zalimler için hiçbir yardımcı yoktur.'” (37)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ) لَمَّا ذَكَرَ أَهْلَ الْجَنَّةِ وَأَحْوَالَهُمْ وَمَقَالَتَهُمْ، ذَكَرَ أَهْلَ النَّارِ وَأَحْوَالَهُمْ وَمَقَالَتَهُمْ. (لَا يُقْضى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا) مثل:" لا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى " [الأعلى: ١٣]. (وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها) مِثْلُ: (كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ" [النساء: ٥٦]. (كَذلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ)
Yüce Allah'ın: (وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ) buyruğu: Cennet ehlini, onların hallerini ve sözlerini zikrettikten sonra, cehennem ehlini, onların hallerini ve sözlerini zikretti. (لَا يُقْضى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا) Şunun gibidir: { لا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى } “Orada ne ölür ne de yaşar” [A'lâ: 13]. (وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها) Şunun gibidir: { كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ } “Derileri piştikçe, azabı tatsınlar diye onları başka derilerle değiştiririz” [Nisâ: 56]. (كَذلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ)
أَيْ كَافِرٍ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ (فَيَمُوتُونَ) بِالنُّونِ وَلَا يَكُونُ لِلنَّفْيِ حِينَئِذٍ جَوَابٌ وَيَكُونُ (فَيَمُوتُونَ) عَطْفًا عَلَى (يُقْضى) تَقْدِيرُهُ لَا يُقْضَى عَلَيْهِمْ وَلَا يَمُوتُونَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ). قَالَ الْكِسَائِيُّ: (وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ) بِالنُّونِ فِي المصحف لأنه رأس آية و (لَا يُقْضى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا) لِأَنَّهُ لَيْسَ رَأْسَ آيَةٍ. وَيَجُوزُ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَا جَازَ فِي صَاحِبِهِ. (وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيها) أَيْ يَسْتَغِيثُونَ فِي النَّارِ بِالصَّوْتِ الْعَالِي. وَالصُّرَاخُ الصَّوْتُ الْعَالِي، وَالصَّارِخُ الْمُسْتَغِيثُ وَالْمُصْرِخُ الْمُغِيثُ. قَالَ:
Yani Allah'ı ve Resulü'nü inkâr eden her kimseyi. Hasan (فَيَمُوتُونَ) şeklinde nûn ile okumuştur; bu durumda nefyin (olumsuzluğun) cevabı olmaz ve (فَيَمُوتُونَ) kelimesi (يُقْضى) üzerine matuf olur, takdiri: "لا يقضى عليهم ولا يموتون" (Onlar hakkında hüküm verilmez ve onlar ölmezler) şeklinde olur; tıpkı Yüce Allah'ın: (وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ) kavli gibi. Kisâî dedi ki: (وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ) ifadesi Mushaf'ta ayet başı olduğu için nûn iledir, (لَا يُقْضى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا) ise ayet başı olmadığı içindir. Her ikisinde de diğerinde caiz olan caizdir. (وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيها) Yani cehennem ateşinde yüksek sesle feryat edip yardım isterler. Surâh (صُراخ) yüksek ses; sârıh (صارخ) feryat edip yardım isteyen; musrıh (مُصْرِخ) ise imdada yetişendir. [Şair] şöyle demiştir:
كُنَّا إِذَا مَا أَتَانَا صَارِخٌ فَزِعٌ ... كَانَ الصُّرَاخُ لَهُ قَرْعَ الظَّنَابِيبِ
Bize korku içinde bir feryatçı/yardım isteyen geldiğinde, / Ona cevabımız [derhal atlara atlayıp] incik kemiklerini kırbaçlamak olurdu.
(رَبَّنا أَخْرِجْنا) أَيْ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ جَهَنَّمَ وَرُدَّنَا إِلَى الدُّنْيَا. (نَعْمَلْ صالِحاً) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَقُلْ: لَا إله إلا الله. وهو معنى قولهم: (غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ) أَيْ مِنَ الشِّرْكِ، أَيْ نُؤْمِنُ بَدَلَ الْكُفْرِ، وَنُطِيعُ بَدَلَ الْمَعْصِيَةِ، وَنَمْتَثِلُ أَمْرَ الرُّسُلِ. (أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ) هَذَا جَوَابُ دُعَائِهِمْ، أَيْ فَيُقَالُ لَهُمْ، فَالْقَوْلُ مُضْمَرٌ. وَتَرْجَمَ الْبُخَارِيُّ: (بَابُ مَنْ بَلَغَ سِتِّينَ سَنَةً فَقَدْ أَعْذَرَ اللَّهُ إِلَيْهِ فِي الْعُمُرِ لِقَوْلِهِ ﷿" أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ" يَعْنِي الشَّيْبَ) حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلَامِ بْنُ مُطَهَّرٍ قَالَ حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ عَلِيٍّ قَالَ حَدَّثَنَا مَعْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْغِفَارِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (أَعْذَرَ اللَّهُ إِلَى امْرِئٍ أَخَّرَ أَجَلَهُ حَتَّى بَلَّغَهُ سِتِّينَ سَنَةً). قَالَ الْخَطَّابِيُّ:" أَعْذَرَ إِلَيْهِ" أَيْ بَلَغَ بِهِ أَقْصَى الْعُذْرِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: قد
{ رَبَّنا أَخْرِجْنا } “Rabbimiz, bizi çıkar” yani onlar: “Rabbimiz, bizi cehennemden çıkar ve dünyaya geri gönder” derler. { نَعْمَلْ صالِحاً } “Salih bir amel işleyelim”; İbn Abbâs: “[Yani] 'Lâ ilâhe illallâh' diyelim” demiştir. Bu da onların: { غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ } “Daha önce yaptıklarımızdan başkasını” yani şirkin [dışında bir şeyi]—küfür yerine iman edelim, isyan yerine itaat edelim ve peygamberlerin emirlerine uyalım—sözlerinin anlamıdır. { أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ } “Biz sizi, öğüt alacak kişinin öğüt alabileceği kadar yaşatmadık mı?” Bu, onların dualarına verilen cevaptır; yani onlara [böyle] denilir. Dolayısıyla “kavl” (söz) gizlidir (hazfedilmiştir). Buhârî şöyle bir bab başlığı koymuştur: (Azîz ve Celîl olan Allah'ın: “Biz sizi, öğüt alacak kişinin öğüt alabileceği kadar yaşatmadık mı? Üstelik size uyarıcı da gelmişti” —yani saç sakal ağarması— kavli sebebiyle, 'Altmış yaşına ulaşan kimseye Allah ömür hususunda mazeret bırakmamıştır' babı). Bize Abdüsselâm b. Mutahhar rivayet etti, dedi ki: Bize Ömer b. Alî rivayet etti, dedi ki: Bize Ma'n b. Muhammed el-Gıfârî, Saîd b. Ebî Saîd el-Makburî'den, o Ebû Hureyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti; [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: « أَعْذَرَ اللَّهُ إِلَى امْرِئٍ أَخَّرَ أَجَلَهُ حَتَّى بَلَّغَهُ سِتِّينَ سَنَةً » «Allah, ecelini erteleyip altmış yaşına ulaştırdığı bir kimseye [artık ileri sürecek hiçbir] mazeret bırakmamıştır.» Hattâbî der ki: “A'zera ileyh” (أَعْذَرَ إِلَيْهِ); mazeretin son sınırına ulaştırdı demektir. Nitekim Arapların şu sözü de bu kabildendir: قد
أَعْذَرَ مَنْ أَنْذَرَ، أَيْ أَقَامَ عُذْرَ نَفْسِهِ فِي تَقْدِيمِ نِذَارَتِهِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَنْ عَمَّرَهُ اللَّهُ سِتِّينَ سَنَةً لَمْ يَبْقَ لَهُ عُذْرٌ، لِأَنَّ السِّتِّينَ قَرِيبٌ مِنْ مُعْتَرَكِ الْمَنَايَا، وَهُوَ سِنُّ الْإِنَابَةِ وَالْخُشُوعِ وَتَرَقُّبِ الْمَنِيَّةِ وَلِقَاءِ اللَّهِ تَعَالَى، فَفِيهِ إِعْذَارٌ بَعْدَ إِعْذَارٍ، الْأَوَّلُ بِالنَّبِيِّ ﷺ، وَالْمَوْتَانِ فِي الْأَرْبَعِينَ وَالسِّتِّينَ. قَالَ عَلِيٌّ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو هُرَيْرَةَ فِي تَأْوِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى" أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ": إِنَّهُ سِتُّونَ سَنَةً. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ فِي مَوْعِظَتِهِ: (وَلَقَدْ أَبْلَغَ فِي الْإِعْذَارِ مَنْ تَقَدَّمَ فِي الْإِنْذَارِ وَإِنَّهُ لَيُنَادِي مُنَادٍ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى أَبْنَاءَ السِّتِّينَ" أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ" (. وَذَكَرَ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ مِنْ حَدِيثِ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:) إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ نُودِيَ أَبْنَاءُ السِّتِّينَ وَهُوَ الْعُمُرُ الَّذِي قَالَ اللَّهُ" أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ" (. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا أَنَّهُ أَرْبَعُونَ سَنَةً. وَعَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ وَمَسْرُوقٍ مِثْلُهُ. وَلِهَذَا الْقَوْلِ أَيْضًا وَجْهٌ، وَهُوَ صَحِيحٌ، وَالْحُجَّةُ لَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" حَتَّى إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً" [الأحقاف ١٥] الْآيَةَ. فَفِي الْأَرْبَعِينَ تَنَاهِي الْعَقْلِ، وَمَا قَبْلَ ذَلِكَ وَمَا بَعْدَهُ مُنْتَقَصٌ عَنْهُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ مَالِكٌ: أَدْرَكْتُ أَهْلَ الْعِلْمِ بِبَلَدِنَا وَهُمْ يَطْلُبُونَ الدُّنْيَا وَالْعِلْمَ وَيُخَالِطُونَ النَّاسَ، حَتَّى يَأْتِيَ لِأَحَدِهِمْ أَرْبَعُونَ سَنَةً، فَإِذَا أَتَتْ عَلَيْهِمُ اعْتَزَلُوا النَّاسَ وَاشْتَغَلُوا بِالْقِيَامَةِ حَتَّى يَأْتِيَهُمُ الْمَوْتُ. وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى فِي سُورَةِ" الْأَعْرَافِ"»
...“Önceden uyaran kimse mazeretini ortaya koymuştur”; yani önceden uyarmakla kendi mazeretini ikâme etmiştir. Anlamı şudur: Allah'ın altmış yıl ömür verdiği kimse için hiçbir mazeret kalmamıştır; çünkü altmış yaş ölümlerin vuku bulduğu sınıra yakındır; bu yaş tevbe, huşû, ölümü ve Yüce Allah'a kavuşmayı bekleme yaşıdır. Dolayısıyla bunda mazeret üstüne mazeret vardır; birincisi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem iledir; kırk ve altmış yaşlarındaki iki ecel dönemi de böyledir. Ali, İbn Abbâs ve Ebû Hureyre Yüce Allah'ın: { أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ } buyruğunun tevilinde bunun altmış yıl olduğunu söylemişlerdir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den mev'izasında şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: (وَلَقَدْ أَبْلَغَ فِي الْإِعْذَارِ مَنْ تَقَدَّمَ فِي الْإِنْذَارِ وَإِنَّهُ لَيُنَادِي مُنَادٍ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى أَبْنَاءَ السِّتِّينَ" أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ") “Önceden uyaran kimse mazeret bırakmayacak şekilde tebliğ etmiştir. Şüphesiz Yüce Allah katından bir münadi altmış yaşındakilere: { أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ } ‘Biz sizi düşünecek kimsenin düşünebileceği kadar yaşatmadık mı? Size uyarıcı da gelmişti’ diye seslenir.” Hakîm et-Tirmizî, Atâ b. Ebî Rebâh'tan, o İbn Abbâs'tan naklettiği hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu zikretmiştir: (إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ نُودِيَ أَبْنَاءُ السِّتِّينَ وَهُوَ الْعُمُرُ الَّذِي قَالَ اللَّهُ" أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ") “Kıyamet günü olduğunda altmış yaşındakilere seslenilir; bu da Allah'ın: { أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ } buyurduğu ömürdür.” Yine İbn Abbâs'tan bunun kırk yıl olduğu da rivayet edilmiştir. Hasan-ı Basrî ve Mesrûk'tan da benzeri rivayet edilmiştir. Bu görüşün de bir dayanağı olup sahihtir; bunun delili Yüce Allah'ın: { حَتَّى إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً } “Nihayet güçlü çağına erip kırk yaşına varınca...” [Ahkâf: 15] ayetidir. Zira kırk yaşında akıl kemale erer; bundan öncesi ve bundan sonrası ise ondan eksiktir, en doğrusunu Allah bilir. Mâlik şöyle demiştir: “Memleketimizde ilim ehline yetiştim; kırk yaşına basana kadar dünyayı ve ilmi talep eder, insanlarla iç içe yaşarlardı. Kırk yaşına geldiklerinde ise insanlardan el etek çeker ve ölüm kendilerine gelinceye kadar ahiret ile meşgul olurlardı.” Bu anlam A'râf Suresi'nde geçmişti.
. وَخَرَّجَ ابْنُ مَاجَهْ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (أَعْمَارُ أُمَّتِي مَا بَيْنَ السِّتِّينَ إِلَى السَّبْعِينَ وَأَقَلُّهُمْ مَنْ تَجَاوَزَ ذَلِكَ). قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ) وقرى" وَجَاءَتْكُمُ النُّذُرُ" وَاخْتُلِفَ فِيهِ، فَقِيلَ الْقُرْآنُ. وَقِيلَ الرَّسُولُ، قَالَهُ زَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ وَابْنُ زَيْدٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعِكْرِمَةُ وَسُفْيَانُ وَوَكِيعٌ وَالْحُسَيْنُ ابن الْفَضْلِ وَالْفَرَّاءُ وَالطَّبَرِيُّ: هُوَ الشَّيْبُ. وَقِيلَ: النَّذِيرُ الْحُمَّى. وَقِيلَ: مَوْتُ الْأَهْلِ وَالْأَقَارِبِ. وَقِيلَ: كَمَالُ العقل. والنذير بمعنى الإنذار.
İbn Mâce, Ebû Hüreyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «أَعْمَارُ أُمَّتِي مَا بَيْنَ السِّتِّينَ إِلَى السَّبْعِينَ وَأَقَلُّهُمْ مَنْ تَجَاوَزَ ذَلِكَ» «Ümmetimin ömrü altmış ile yetmiş arasındadır; bunu aşanlar ise pek azdır.» Yüce Allah'ın: { وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ } “Size uyarıcı da gelmişti” buyruğu “وَجَاءَتْكُمُ النُّذُرُ” şeklinde de okunmuştur. [Uyarıcının kim veya ne olduğu hususunda] ihtilaf edilmiştir: Kur'ân olduğu söylenmiştir. Peygamber olduğu söylenmiştir; bunu Zeyd b. Ali ile İbn Zeyd ifade etmiştir. İbn Abbâs, İkrime, Süfyân, Vekî', el-Hüseyn b. el-Fadl, el-Ferrâ ve et-Taberî ise: “O, saç ve sakalın ağarmasıdır (ihtiyarlıktır)” demişlerdir. Bir görüşe göre uyarıcı hummadır (yüksek ateştir). Diğer bir görüşe göre aile efradının ve akrabaların vefatıdır. Bir başka görüşe göre de aklın kemale ermesidir. Nezîr (النَّذِير) kelimesi [aynı zamanda] inzâr (uyarı) anlamındadır.
قُلْتُ: فَالشَّيْبُ وَالْحُمَّى وَمَوْتُ الْأَهْلِ كُلُّهُ إِنْذَارٌ بِالْمَوْتِ، قَالَ ﷺ: (الْحُمَّى رَائِدُ الْمَوْتِ). قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: مَعْنَاهُ أَنَّ الْحُمَّى رَسُولُ الْمَوْتِ، أَيْ كَأَنَّهَا تُشْعِرُ بِقُدُومِهِ وَتُنْذِرُ بِمَجِيئِهِ. وَالشَّيْبُ نَذِيرٌ أَيْضًا، لِأَنَّهُ يَأْتِي فِي سِنِّ الِاكْتِهَالِ، وَهُوَ عَلَامَةٌ لِمُفَارَقَةِ سِنِّ الصِّبَا الَّذِي هُوَ سِنُّ اللَّهْو وَاللَّعَبِ. قَالَ:
Derim ki: Saçın ağarması, humma ve aile efradının ölümü, hepsi ölümün birer habercisi ve uyarısıdır. [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: (الْحُمَّى رَائِدُ الْمَوْتِ) “Humma ölümün öncüsüdür” buyurmuştur. Ezherî der ki: Bunun manası hummanın ölümün elçisi olmasıdır; yani sanki onun gelişini hissettirir ve gelişini haber verir. Saçın ağarması da bir uyarıcıdır; çünkü o olgunluk yaşında gelir ve eğlence ve oyun çağı olan çocukluk çağından ayrılışın bir alametidir. Şair şöyle demiştir:
رَأَيْتُ الشَّيْبَ مِنْ نُذُرِ الْمَنَايَا ... لِصَاحِبِهِ وَحَسْبُكَ مِنْ نَذِيرِ
Saçın ağarmasını sahibine ölümün habercilerinden biri olarak gördüm, / Uyarıcı olarak bu sana yeter de artar bile.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
فَقُلْتُ لَهَا الْمَشِيبُ نَذِيرُ عُمْرِي ... وَلَسْتُ مُسَوِّدًا وَجْهَ النَّذِيرِ
Ona dedim ki: Ak saçlar ömrümün uyarıcısıdır, / Ben de o uyarıcının yüzünü kara çıkaracak [boyayacak] değilim.
وَأَمَّا مَوْتُ الْأَهْلِ وَالْأَقَارِبِ وَالْأَصْحَابِ وَالْإِخْوَانِ فَإِنْذَارٌ بِالرَّحِيلِ فِي كُلِّ وَقْتٍ وَأَوَانٍ، وَحِينٍ وَزَمَانٍ. قَالَ:
Aile fertlerinin, akrabaların, dostların ve kardeşlerin ölümüne gelince, o her vakit ve anda, her çağ ve zamanda göçüp gitmenin bir uyarısıdır. Şair şöyle demiştir:
وَأَرَاكَ تَحْمِلُهُمْ وَلَسْتَ تَرُدُّهُمْ ... فَكَأَنَّنِي بِكَ قَدْ حُمِلْتُ فَلَمْ تُرَدَّ
Görüyorum ki sen onları [kabre] taşıyorsun ama geri getiremiyorsun, / Sanki bir gün sen de taşınacaksın da geri getirilmeyeceksin.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
الْمَوْتُ فِي كُلِ حِينٍ يَنْشُرُ الْكَفَنَا ... وَنَحْنُ فِي غَفْلَةٍ عَمَّا يُرَادُ بِنَا
Ölüm her an kefeni açıp sermekte, / Biz ise hakkımızda murat edilenden gafletteyiz.
وَأَمَّا كَمَالُ الْعَقْلِ فَبِهِ تُعْرَفُ حَقَائِقُ الْأُمُورِ وَيُفْصَلُ بَيْنَ الْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ، فَالْعَاقِلُ يَعْمَلُ لِآخِرَتِهِ وَيَرْغَبُ فِيمَا عِنْدَ رَبِّهِ، فَهُوَ نَذِيرٌ. وَأَمَّا مُحَمَّدٌ ﷺ فَبَعَثَهُ اللَّهُ بَشِيرًا وَنَذِيرًا إِلَى عِبَادِهِ قَطْعًا لِحُجَجِهِمْ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ" [النساء: ١٦٥] وَقَالَ:" وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا" [الاسراء: ١٥]. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَذُوقُوا) يُرِيدُ عَذَابَ جَهَنَّمَ، لِأَنَّكُمْ مَا اعْتَبَرْتُمْ وَلَا اتَّعَظْتُمْ. (فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ) أي مانع من عذاب الله.
Aklın kemaline gelince; işlerin hakikatleri onunla bilinir, iyilikler ile kötülükler onunla birbirinden ayırt edilir. Akıllı kimse ahireti için amel eder ve Rabbi katındakine rağbet gösterir; dolayısıyla o bir uyarıcıdır. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelince; Allah onu, kullarının mazeretlerini ortadan kaldırmak üzere bir müjdeleyici ve uyarıcı olarak göndermiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ } “Peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti olmasın diye” [Nisâ: 165] ve şöyle buyurmuştur: { وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } “Biz bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz” [İsrâ: 15]. Yüce Allah'ın: (فَذُوقُوا) kavli: İbret almadığınız ve öğüt dinlemediğiniz için cehennem azabını [tadın] demektir. (فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ) Yani Allah'ın azabından onları koruyacak hiçbir engelleyici yoktur.
[سورة فاطر (٣٥): آية ٣٨]
[Fâtır Suresi (35): Âyet 38]
إِنَّ اللَّهَ عالِمُ غَيْبِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٣٨)
{ إِنَّ اللَّهَ عالِمُ غَيْبِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Şüphesiz Allah, göklerin ve yerin gaybını bilendir. Muhakkak ki O, göğüslerin özünü (kalplerde saklananları) hakkıyla bilendir.” (38)
تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ. وَالْمَعْنَى: عَلِمَ أَنَّهُ لَوْ رَدَّكُمْ إِلَى الدُّنْيَا لَمْ تَعْمَلُوا صَالِحًا، كَمَا قَالَ:" وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ" [الانعام: ٢٨]. وَ" عالِمُ
Anlamı daha önce birçok yerde geçti. Manası şudur: Şayet sizi dünyaya geri döndürseydi salih amel işlemeyeceğinizi bilmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ } “Şayet geri döndürülselerdi, menedildikleri şeye mutlaka yine dönerlerdi” [En'âm: 28]. Ve "عالِمُ"...
" إِذَا كَانَ بِغَيْرِ تَنْوِينٍ صَلُحَ أَنْ يَكُونَ لِلْمَاضِي وَالْمُسْتَقْبَلِ، وَإِذَا كَانَ مُنَوَّنًا لم يجز أن يكون للماضي.
kelimesi tenvinsiz olduğunda geçmiş ve gelecek zaman için kullanılmaya elverişlidir; tenvinli olduğunda ise geçmiş zaman için kullanılması caiz olmaz.
[سورة فاطر (٣٥): آية ٣٩]
[Fâtır Suresi (35): Âyet 39]
هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلاَّ مَقْتاً وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلاَّ خَساراً (٣٩)
{ هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلاَّ مَقْتاً وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلاَّ خَساراً (٣٩) } “Sizi yeryüzünde halifeler (öncekilerin yerine geçenler) kılan O'dur. Artık kim inkâr ederse inkârı kendi aleyhinedir. İnkârcıların küfrü, Rableri katında kendilerine gazaptan başka bir şey artırmaz. İnkârcıların küfrü, kendilerine hüsrandan başka bir şey artırmaz. (39)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ) قَالَ قَتَادَةُ: خَلَفًا بَعْدَ خَلَفٍ، قَرْنًا بَعْدَ قَرْنٍ. وَالْخَلَفُ هُوَ التَّالِي لِلْمُتَقَدِّمِ، وَلِذَلِكَ قِيلَ لِأَبِي بَكْرٍ: يَا خَلِيفَةَ اللَّهِ، فَقَالَ: لَسْتُ بِخَلِيفَةِ اللَّهِ، وَلَكِنِّي خَلِيفَةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَأَنَا رَاضٍ بِذَلِكَ. (فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ) أَيْ جَزَاءُ كُفْرِهِ وَهُوَ الْعِقَابُ وَالْعَذَابُ. (وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلَّا مَقْتاً) أَيْ بُغْضًا وَغَضَبًا. (وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلَّا خَساراً) أي هلاكا وضلالا.
Yüce Allah'ın: (هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ) kavli hakkında Katâde şöyle demiştir: Biri diğerinin ardından gelen nesiller, birbiri ardınca gelen çağlar kıldı. Halef (الْخَلَفُ), öncekinin peşinden gelen demektir; bu sebeple Ebû Bekir'e “Ey Allah'ın halifesi!” denildiğinde o: “Ben Allah'ın halifesi değilim, fakat Allah Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'in halifesiyim ve bundan da razıyım” demiştir. (فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ) Yani inkârının cezası, yani azap ve ceza kendi aleyhinedir. (وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلَّا مَقْتاً) Yani nefret ve gazaptan başka bir şey [artırmaz]. (وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلَّا خَساراً) Yani helak ve sapıklıktan başka bir şey [artırmaz].
[سورة فاطر (٣٥): آية ٤٠]
[Fâtır Suresi (35): Âyet 40]
قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّماواتِ أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً فَهُمْ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْهُ بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً إِلاَّ غُرُوراً (٤٠)
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّماواتِ أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً فَهُمْ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْهُ بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً إِلاَّ غُرُوراً (٤٠) } “De ki: 'Allah'ı bırakıp da yalvardığınız ortaklarınızı gördünüz mü? Bana gösterin, onlar yerden neyi yarattılar? Yoksa göklerde onların bir ortaklığı mı var? Yoksa onlara bir kitap verdik de onlar o kitaptan apaçık bir delil üzerinde midirler?' Hayır, o zâlimler birbirlerine aldatmacadan başka bir şey vaat etmezler. (40)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ"" شُرَكاءَكُمُ" مَنْصُوبٌ بِالرُّؤْيَةِ، وَلَا يَجُوزُ رَفْعُهُ، وَقَدْ يَجُوزُ الرَّفْعُ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ فِي قَوْلِهِمْ: قَدْ عَلِمْتُ زَيْدًا أَبُو مَنْ هُوَ؟ لِأَنَّ زَيْدًا فِي الْمَعْنَى مُسْتَفْهَمٌ عَنْهُ. وَلَوْ قُلْتُ: أَرَأَيْتَ زَيْدًا أَبُو مَنْ هُوَ؟ لَمْ يَجُزِ الرَّفْعُ. وَالْفَرْقُ بَيْنَهُمَا أَنَّ مَعْنَى هَذَا أَخْبِرْنِي عَنْهُ، وَكَذَا مَعْنَى هَذَا أَخْبِرُونِي عَنْ شُرَكَائِكُمُ الَّذِي تَدْعُونَ مِنْ
Yüce Allah'ın: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ } “De ki: 'Allah'ı bırakıp da yalvardığınız ortaklarınızı gördünüz mü?” buyruğundaki { شُرَكاءَكُمُ } lafzı, rü'yet (görme/bilme) fiili sebebiyle mensûbdur ve merfû (ötreli) olması câiz değildir. Sîbeveyh'e göre: "قد علمت زيدا أبو من هو؟" (Zeyd'in kimin babası olduğunu bildim) sözlerinde [mübteda olarak] merfû olması câiz olabilir; zira Zeyd, mana bakımından hakkında soru sorulandır. Şayet: "أرأيت زيدا أبو من هو؟" dersen merfû olması câiz olmaz. İkisi arasındaki fark şudur: Bunun anlamı "bana ondan haber ver" demektir. Aynı şekilde bu [ayetin] anlamı da şöyledir: Bana Allah'tan başka yalvardığınız ortaklarınızdan haber verin...
دُونِ اللَّهِ، أَعَبَدْتُمُوهُمْ لِأَنَّ لَهُمْ شَرِكَةً فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ، أَمْ خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ شَيْئًا! (أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً) أَيْ أَمْ عِنْدَهُمْ كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْهِمْ بِالشَّرِكَةِ. وَكَانَ فِي هَذَا رَدٌّ عَلَى مَنْ عَبَدَ غَيْرَ اللَّهِ ﷿، لِأَنَّهُمْ لَا يَجِدُونَ فِي كِتَابٍ مِنَ الْكُتُبِ أَنَّ اللَّهَ ﷿ أَمَرَ أَنْ يُعْبَدَ غَيْرهُ. (فَهُمْ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْهُ) قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ" عَلى بَيِّنَةٍ" بِالتَّوْحِيدِ، وَجَمَعَ الْبَاقُونَ. وَالْمَعْنَيَانِ مُتَقَارِبَانِ إِلَّا أَنَّ قِرَاءَةَ الْجَمْعِ أَوْلَى، لِأَنَّهُ لَا يَخْلُو مَنْ قَرَأَهُ" عَلى بَيِّنَةٍ" مِنْ أَنْ يَكُونَ خَالَفَ السَّوَادَ الْأَعْظَمَ، أَوْ يَكُونُ جَاءَ بِهِ عَلَى لُغَةِ مَنْ قَالَ: جَاءَنِي طَلْحَتْ، فَوَقَفَ بِالتَّاءِ، وَهَذِهِ لُغَةٌ شَاذَّةٌ قَلِيلَةٌ، قَالَهُ النَّحَّاسُ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ وَأَبُو عُبَيْدٍ: الْجَمْعُ أَوْلَى لِمُوَافَقَتِهِ الْخَطَّ، لِأَنَّهَا فِي مُصْحَفِ عُثْمَانَ" بَيِّنَاتٍ" بِالْأَلِفِ وَالتَّاءِ. (بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً إِلَّا غُرُوراً) أَيْ أَبَاطِيلَ تَغُرُّ، وَهُوَ قَوْلُ السَّادَةِ لِلسِّفْلَةِ: إِنَّ هَذِهِ الْآلِهَةَ تَنْفَعُكُمْ وَتُقَرِّبُكُمْ. وَقِيلَ: إِنَّ الشَّيْطَانَ يَعِدُ الْمُشْرِكِينَ ذلك. وقيل: وعدهم بأنهم ينصرون عليهم.
onlara göklerin yaratılmasında bir ortaklıkları olduğu için mi kulluk ettiniz, yoksa yerden herhangi bir şey mi yarattılar! (أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً) Yani yoksa onlara ortaklığa dair indirdiğimiz bir kitap mı var ellerinde? Bunda Aziz ve Celil olan Allah'tan başkasına kulluk eden kimseye karşı bir reddiye vardır; zira onlar hiçbir kitapta Aziz ve Celil olan Allah'ın kendisinden başkasına kulluk edilmesini emrettiğini bulamazlar. (فَهُمْ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْهُ) İbn Kesîr, Ebû Amr, Hamza ve Âsım'dan rivayetle Hafs tekil olarak "عَلى بَيِّنَةٍ" şeklinde okumuşlar, diğerleri ise çoğul okumuşlardır. İki mana birbirine yakındır; ancak çoğul kıraati daha evladır. Çünkü onu tekil olarak "عَلى بَيِّنَةٍ" okuyan kimse, ya cumhurun kıraatine (sevâd-ı a'zama) muhalefet etmiş olur ya da “Bana Talha geldi” diyerek tâ (ت) ile vakfeden kimsenin lügatine göre okumuş olur ki bu da şâz ve az kullanılan bir lügattir; bunu en-Nehhâs söylemiştir. Ebû Hâtim ve Ebû Ubeyd ise şöyle demiştir: Yazıya (resm-i hatta) uygunluğu sebebiyle çoğul kıraat daha evladır; zira Osman'ın mushafında elif ve tâ ile "بَيِّنَاتٍ" şeklindedir. (بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً إِلَّا غُرُوراً) Yani aldatıcı batıl vaatler verirler; bu da efendilerin ayak takımına: “Bu ilahlar size fayda verir ve sizi [Allah'a] yaklaştırır” demeleridir. Şeytanın müşriklere bunu vaat ettiği de söylenmiştir. Onlara karşı zafer kazanacaklarına dair kendilerine vaatte bulundukları da söylenmiştir.
[سورة فاطر (٣٥): آية ٤١]
[Fâtır Suresi (35): Âyet 41]
إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً (٤١)
{ إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً (٤١) } “Şüphesiz Allah, yok olup gitmesinler (yerlerinden kaymasınlar) diye gökleri ve yeri tutmaktadır. Andolsun ki eğer onlar yok olup gidecek olsalar, O'ndan başka onları hiç kimse tutamaz. Şüphesiz O halîmdir (hemen cezalandırmaz), çok bağışlayıcıdır. (41)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا) لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ آلِهَتَهُمْ لَا تَقْدِرُ عَلَى خلق شي مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ بَيَّنَ أَنَّ خَالِقَهُمَا وَمُمْسِكَهُمَا هُوَ اللَّهُ، فَلَا يُوجَدُ حَادِثٌ إِلَّا بِإِيجَادِهِ، وَلَا يَبْقَى إِلَّا بِبَقَائِهِ. وَ" إِنَّ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِمَعْنَى كَرَاهَةَ أَنْ تَزُولَا، أَوْ لِئَلَّا تَزُولَا، أَوْ يُحْمَلُ عَلَى الْمَعْنَى، لِأَنَّ الْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ يَمْنَعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولَا، فَلَا حَاجَةَ عَلَى هَذَا إِلَى إِضْمَارٍ، وَهَذَا قَوْلُ الزَّجَّاجِ. (وَلَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ) قَالَ الْفَرَّاءُ: أَيْ وَلَوْ زَالَتَا مَا أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ. وَ" إِنَّ" بِمَعْنَى مَا. قَالَ: وَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ:" وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ" [الروم: ٥١]. وقيل: المراد زوالهما
Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا } “Şüphesiz Allah, yok olup gitmesinler (yerlerinden kaymasınlar) diye gökleri ve yeri tutmaktadır” buyruğu hakkında: [Cenâb-ı Hak] onların ilahlarının göklerden ve yerden hiçbir şeyi yaratmaya güç yetiremeyeceğini açıklayınca, ikisini yaratanın ve tutanın da yalnızca Allah olduğunu beyan etti. Dolayısıyla sonradan var olan hiçbir varlık O'nun var etmesi olmaksızın var olamaz ve O'nun baki kılması olmaksızın da varlığını sürdüremez. [Arapça ibaredeki] "en (أن)" edatı, yok olup gitmelerini kerih gördüğü için ya da yok olup gitmesinler diye anlamında nasb konumundadır. Yahut anlama hamledilir; çünkü mana, Allah'ın göklerin ve yerin yok olup gitmesini engellediği şeklindedir. Bu takdirde [gizli bir kelimeyi] takdir etmeye (izmâr) gerek kalmaz; bu da ez-Zeccâc'ın görüşüdür. { وَلَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ } “Andolsun ki eğer onlar yok olup gidecek olsalar, O'ndan başka onları hiç kimse tutamaz” buyruğu hakkında el-Ferrâ şöyle demiştir: Yani şayet yok olup gitselerdi, onları hiç kimse tutamazdı. Buradaki "in (إنْ)" edatı "mâ (مَا)" [yani olumsuzluk] anlamındadır. Devamla şöyle demiştir: Bu, Yüce Allah'ın: { وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ } “Andolsun ki bir rüzgâr göndersek de onu sararmış görseler, ardından nankörlük etmeye devam ederler” [er-Rûm 30/51] buyruğu gibidir. Şöyle de denilmiştir: Kastedilen, ikisinin yok olup gitmesinin...
يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَعَنْ إِبْرَاهِيمَ قَالَ: دَخَلَ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ ابْنِ مَسْعُودٍ إِلَى كَعْبِ الْأَحْبَارِ يَتَعَلَّمُ مِنْهُ الْعِلْمَ، فَلَمَّا رَجَعَ قَالَ لَهُ ابْنُ مَسْعُودٍ: مَا الَّذِي أَصَبْتَ مِنْ كَعْبٍ؟ قَالَ سَمِعْتُ كَعْبًا يَقُولُ: إِنَّ السَّمَاءَ تَدُورُ عَلَى قُطْبٍ مِثْلِ قُطْبِ الرَّحَى، فِي عَمُودٍ عَلَى مَنْكِبِ مَلَكٍ، فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ: وَدِدْتُ أَنَّكَ انْقَلَبْتَ بِرَاحِلَتِكَ وَرَحْلِهَا، كَذَبَ كَعْبٌ، مَا تَرَكَ يَهُودِيَّتَهُ! إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ:" إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا" إِنَّ السَّمَاوَاتِ لَا تَدُورُ، وَلَوْ كَانَتْ تَدُورُ لَكَانَتْ قَدْ زَالَتْ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ، وَأَنَّهُ قَالَ لِرَجُلٍ مُقْبِلٍ مِنَ الشَّامِ: مَنْ لَقِيَتَ بِهِ؟ قَالَ كَعْبًا. قَالَ: وَمَا سَمِعْتَهُ يَقُولُ؟ قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ: إِنَّ السَّمَاوَاتِ عَلَى منكب ملك. فال: كَذَبَ كَعْبٌ، أَمَا تَرَكَ يَهُودِيَّتَهُ بَعْدُ! إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ:" إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا" وَالسَّمَاوَاتُ سَبْعٌ وَالْأَرَضُونَ سَبْعٌ، وَلَكِنْ لَمَّا ذَكَرَهُمَا أَجْرَاهُمَا مَجْرَى شَيْئَيْنِ، فَعَادَتِ الْكِنَايَةُ إِلَيْهِمَا، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" أَنَّ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما" [الأنبياء: ٣٠] ثُمَّ خَتَمَ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ:" إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً" لِأَنَّ الْمَعْنَى فِيمَا ذَكَرَهُ بَعْضُ أَهْلِ التَّأْوِيلِ: إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولَا مِنْ كُفْرِ الْكَافِرِينَ، وَقَوْلِهِمُ اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا. قَالَ الْكَلْبِيُّ: لَمَّا قَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ، كَادَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أَنْ تَزُولَا عَنْ أَمْكِنَتِهِمَا، فَمَنَعَهُمَا اللَّهُ، وَأَنْزَلَ هَذِهِ الْآيَةَ فِيهِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا. تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ" [مريم: ٩٠ - ٨٩] الآية.
...kıyamet günündedir. İbrâhim'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: İbn Mes'ûd'un ashabından bir adam, kendisinden ilim öğrenmek için Kâ'b el-Ahbâr'ın yanına girdi. Döndüğünde İbn Mes'ûd ona: “Kâ'b'dan ne elde ettin?” diye sordu. O da: “Kâ'b'ın şöyle dediğini işittim: Gök, değirmen miline benzer bir kutup etrafında, bir meleğin omzundaki bir sütun üzerinde döner” dedi. Bunun üzerine Abdullah ona: “Keşke deven ve yükünle birlikte geri devrilseydin! Kâ'b yalan söylemiş, Yahudiliğini terk etmemiş! Yüce Allah: { إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا } ‘Şüphesiz Allah, yok olup gitmesinler diye gökleri ve yeri tutmaktadır’ buyurmaktadır. Gökler dönmez; şayet dönseydi yerinden kayıp giderdi” dedi. İbn Abbâs'tan da benzeri rivayet edilmiş olup o, Şam'dan gelen bir adama: “Orada kiminle karşılaştın?” diye sormuş, o da: “Kâ'b ile” demiştir. İbn Abbâs: “Onun ne dediğini işittin?” diye sorunca adam: “Onun, göklerin bir meleğin omzunda olduğunu söylediğini işittim” demiştir. Bunun üzerine İbn Abbâs: “Kâ'b yalan söylemiş; hâlâ Yahudiliğini bırakmadı mı?! Yüce Allah: { إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا } ‘Şüphesiz Allah, yok olup gitmesinler diye gökleri ve yeri tutmaktadır’ buyurmaktadır” dedi. Gökler yedi, yerler de yedidir; fakat Allah ikisini zikrettiğinde onları iki şey gibi değerlendirmiş ve zamir ikisine dönmüştür; nitekim Yüce Allah'ın: { أَنَّ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما } “Göklerle yer bitişik iken biz onları ayırdık” [Enbiyâ: 30] buyurması gibidir. Sonra ayeti: { إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً } “Şüphesiz O halîmdir, çok bağışlayıcıdır” buyruğuyla bitirmiştir; zira tevil ehlinin bazısının zikrettiğine göre anlamı şudur: Allah, kâfirlerin inkârı ve “Allah çocuk edindi” demeleri sebebiyle göklerin ve yerin yok olup gitmesini engellemektedir. Kelbî dedi ki: Yahudiler “Üzeyir Allah'ın oğludur”, Hristiyanlar da “Mesih Allah'ın oğludur” dediklerinde neredeyse gökler ve yer yerlerinden kayıp gidecekti; fakat Allah onları tuttu ve bu hususta bu ayeti indirdi. Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا. تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ } “Andolsun ki çok çirkin bir iddia ortaya attınız. Neredeyse gökler bundan çatlayacaktı...” [Meryem: 89-90] ayeti.
[سورة فاطر (٣٥): الآيات ٤٢ الى ٤٣]
[Fâtır Suresi (35): Âyet 42-43]
وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زادَهُمْ إِلاَّ نُفُوراً (٤٢) اسْتِكْباراً فِي الْأَرْضِ وَمَكْرَ السَّيِّئِ وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلاَّ بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلاً وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلاً (٤٣)
{وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زادَهُمْ إِلاَّ نُفُوراً (٤٢)} “Bütün güçleriyle Allah'a yemin ettiler ki, şayet kendilerine bir uyarıcı gelirse, mutlaka [diğer] ümmetlerden herhangi birinden daha doğru yolda olacaklardı. Fakat kendilerine bir uyarıcı gelince, bu onların [haktan] kaçıp uzaklaşmalarından başka bir şeyi artırmadı.” {اسْتِكْباراً فِي الْأَرْضِ وَمَكْرَ السَّيِّئِ وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلاَّ بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلاً وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلاً (٤٣)} “[Bu da] yeryüzünde büyüklük taslamak ve kötü tuzak kurmak [içindi]. Oysa kötü tuzak, ancak sahibini çepeçevre kuşatır (kendi kuranın başına geçer). Onlar öncekilere uygulanan kanundan başkasını mı bekliyorlar? Sen Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın ve sen Allah'ın sünnetinde kesinlikle bir sapma da bulamazsın.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِيرٌ) هُمْ قُرَيْشٌ أَقْسَمُوا قَبْلَ أَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ رَسُولَهُ مُحَمَّدًا ﷺ، حِينَ بَلَغَهُمْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ كَذَّبُوا رُسُلَهُمْ، فَلَعَنُوا مَنْ كَذَّبَ نَبِيَّهُ مِنْهُمْ، وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَلَّ اسْمُهُ (لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِيرٌ) أَيْ نَبِيٌّ (لَيَكُونُنَّ أَهْدى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ) يَعْنِي مِمَّنْ كَذَّبَ الرُّسُلَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ. وَكَانَتِ الْعَرَبُ تَتَمَنَّى أَنْ يَكُونَ مِنْهُمْ رَسُولٌ كَمَا كَانَتِ الرُّسُلُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا تَمَنَّوْهُ وَهُوَ النَّذِيرُ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، نَفَرُوا عَنْهُ وَلَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ. (اسْتِكْباراً) أَيْ عُتُوًّا عَنِ الْإِيمَانِ (وَمَكْرَ السَّيِّئِ) أَيْ مَكْرَ الْعَمَلِ السَّيِّئِ وَهُوَ الْكُفْرُ وَخَدْعُ الضُّعَفَاءِ، وَصَدُّهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ لِيَكْثُرَ أَتْبَاعُهُمْ. وَأَنَّثَ" مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ" لِتَأْنِيثِ أُمَّةٍ، قَالَهُ الْأَخْفَشُ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْأَخْفَشُ" وَمَكْرُ السَّيِّئْ وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ" فَحَذَفَ الْإِعْرَابَ مِنَ الْأَوَّلِ وَأَثْبَتَهُ فِي الثَّانِي. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَهُوَ لَحْنٌ، وَإِنَّمَا صَارَ لَحْنًا لِأَنَّهُ حَذَفَ الْإِعْرَابَ مِنْهُ. وَزَعَمَ الْمُبَرِّدُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ فِي كَلَامٍ وَلَا فِي شِعْرٍ، لِأَنَّ حَرَكَاتَ الْإِعْرَابِ لَا يَجُوزُ حَذْفُهَا، لِأَنَّهَا دَخَلَتْ لِلْفَرْقِ بَيْنَ الْمَعَانِي. وَقَدْ أَعْظَمَ بَعْضُ النَّحْوِيِّينَ أَنْ يَكُونَ الْأَعْمَشُ عَلَى جَلَالَتِهِ وَمَحَلِّهِ يَقْرَأُ بِهَذَا، قَالَ: إِنَّمَا كَانَ يَقِفُ عَلَيْهِ، فَغَلِطَ مَنْ أَدَّى عَنْهُ، قَالَ: وَالدَّلِيلُ عَلَى هَذَا أَنَّهُ تَمَامُ الْكَلَامِ، وَأَنَّ الثَّانِيَ لَمَّا لَمْ يَكُنْ تَمَامَ الْكَلَامِ أُعْرِبَ بِاتِّفَاقٍ، وَالْحَرَكَةُ فِي الثَّانِي أَثْقَلُ مِنْهَا فِي الْأَوَّلِ لِأَنَّهَا ضَمَّةٌ بَيْنَ كَسْرَتَيْنِ. وَقَدِ احْتَجَّ بَعْضُ النَّحْوِيِّينَ لِحَمْزَةَ فِي هَذَا بِقَوْلِ سِيبَوَيْهِ، وَأَنَّهُ أَنْشَدَ هُوَ وَغَيْرُهُ:
Yüce Allah'ın: (وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِيرٌ) kavli: Bunlar Kureyşlilerdir; Allah Resulü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i göndermeden önce, Ehl-i Kitab'ın kendi peygamberlerini yalanladığı haberi kendilerine ulaştığında, onlardan peygamberini yalanlayanlara lanet etmişler ve Yüce Allah'a: (لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِيرٌ) yani bir peygamber gelirse, (لَيَكُونُنَّ أَهْدى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ) yani Ehl-i Kitap'tan peygamberleri yalanlayanlardan daha doğru yolda olacaklarına dair yemin etmişlerdi. Araplar, İsrailoğullarından peygamberler geldiği gibi kendilerinden de bir peygamber olmasını temenni ediyorlardı. Temenni ettikleri şey, yani kendi içlerinden bir uyarıcı gelince, ondan kaçıp uzaklaştılar ve ona iman etmediler. (اسْتِكْباراً) Yani imana karşı kibirlenerek/büyüklük taslayarak, (وَمَكْرَ السَّيِّئِ) yani kötü amelin tuzağı olarak; bu da küfür, zayıfları aldatmak ve kendilerine tâbi olanlar çoğalsın diye onları imandan alıkoymaktır. Ahfeş'in belirttiğine göre "أُمَّة" kelimesi müennes olduğu için "مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ" şeklinde müennes getirilmiştir. Hamza ve Ahfeş "وَمَكْرُ السَّيِّئْ وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ" şeklinde okumuş, birincisinden irabı hazfetmiş (sükun kılmış) ve ikincisinde ise irabı sabit bırakmışlardır. Zeccâc dedi ki: Bu bir lahndir (hatadır); lahn olmasının sebebi ise ondan irabın hazfedilmesidir. el-Müberred ise bunun ne kelamda ne de şiirde caiz olmadığını iddia etmiştir; çünkü anlamları birbirinden ayırt etmek için geldiklerinden dolayı irap harekelerinin hazfedilmesi caiz değildir. Bazı nahivciler, A'meş'in celâletine ve yüksek mertebesine rağmen böyle okumasını hoş karşılamamış ve şöyle demiştir: O sadece orada vakıf yapıyordu (duruyordu), ondan rivayette bulunan kişi ise hata etmiştir. Dedi ki: Bunun delili şudur: Birincisi cümlenin sonudur; ikincisi ise cümlenin sonu olmadığı için ittifakla iraplı okunmuştur; üstelik ikincisindeki hareke iki kesre arasında bir damme olduğu için birincisindekinden daha ağırdır. Bazı nahivciler bu hususta Hamza lehine Sîbeveyh'in kavlini ve onunla başkalarının şu beyti okumasını delil getirmişlerdir:
إِذَا اعْوَجَجْنَ قُلْتُ صَاحِبْ قَوِّمِ
Onlar eğrildiklerinde: 'Ey arkadaşım, doğrult!' derdim.
وَقَالَ الآخر:
Diğer şair de şöyle demiştir:
فَالْيَوْمَ أَشْرَبْ غَيْرَ مُسْتَحْقِبٍ ... إِثْمًا مِنَ اللَّهِ ولا واغل
Artık bugün [şarabı] içerim; ne Allah katından bir günah yüklenmişim ne de çağrılmadan [meclise] dalmış biriyim.
وَهَذَا لَا حُجَّةَ فِيهِ، لِأَنَّ سِيبَوَيْهِ لَمْ يُجِزْهُ، وَإِنَّمَا حَكَاهُ عَنْ بَعْضِ النَّحْوِيِّينَ، وَالْحَدِيثُ إِذَا قِيلَ فِيهِ عَنْ بَعْضِ الْعُلَمَاءِ لَمْ يَكُنْ فِيهِ حُجَّةٌ، فَكَيْفَ وَإِنَّمَا جَاءَ بِهِ عَلَى وَجْهِ الشُّذُوذِ وَلِضَرُورَةِ الشِّعْرِ وَقَدْ خُولِفَ فِيهِ. وَزَعَمَ الزَّجَّاجُ أَنَّ أَبَا الْعَبَّاسِ أَنْشَدَهُ:
Bunda hiçbir hüccet (delil) yoktur; zira Sîbeveyh buna cevaz vermemiş, yalnızca bunu bazı nahivcilerden nakletmiştir. Bir mesele bazı âlimlerden rivayet edildiğinde onda hüccet bulunmaz; nitekim bu da ancak şâz olarak ve şiir zarureti sebebiyle nakledilmiş olup bu hususta muhalefet de edilmiştir. Zeccâc, Ebu'l-Abbâs'ın bu beyti şöyle okuduğunu iddia etmiştir:
إِذَا اعْوَجَجْنَ قُلْتُ صَاحِ قَوِّمِ
Onlar eğrildiklerinde: 'Ey dost, düzelt!' dedim.
وَأَنَّهُ أَنْشَدَ:
Ve onun şöyle okuduğunu iddia etmiştir:
فَالْيَوْمَ اشْرَبْ غَيْرَ مُسْتَحْقِبٍ
Bugün hiçbir günah yüklenmeden iç!