Binûn

[Fâtır Suresi] — 3. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

بِوَصْلِ الْأَلِفِ عَلَى الْأَمْرِ، ذَكَرَ جَمِيعَهُ النَّحَّاسُ. الزَّمَخْشَرِيُّ: وَقَرَأَ حَمْزَةُ" وَمَكْرَ السَّيِّئْ" بِسُكُونِ الْهَمْزَةِ، وَذَلِكَ لِاسْتِثْقَالِهِ الْحَرَكَاتِ، وَلَعَلَّهُ اخْتَلَسَ فَظَنَّ سُكُونًا، أَوْ وَقَفَ وَقْفَةً خَفِيفَةً ثُمَّ ابْتَدَأَ" وَلا يَحِيقُ". وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ" وَمَكْرًا سَيِّئًا" وَقَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَمَنْ سَكَّنَ الْهَمْزَةَ مِنْ قَوْلِهِ:" وَمَكْرَ السَّيِّئِ" فَهُوَ عَلَى تَقْدِيرِ الْوَقْفِ عَلَيْهِ، ثُمَّ أَجْرَى الْوَصْلَ مَجْرَى الْوَقْفِ، أَوْ عَلَى أَنَّهُ أَسْكَنَ الْهَمْزَةَ لِتَوَالِي الْكَسَرَاتِ وَالْيَاءَاتِ، كَمَا قَالَ:

[Bu da] emir sigası üzerine hemzenin vaslı (vasıl hemzesi) iledir. Bunların tamamını en-Nehhâs zikretmiştir. ez-Zemahşerî şöyle der: Hamza, hareke ağırlığından ötürü hemzenin sükûnu ile "وَمَكْرَ السَّيِّئْ" şeklinde okumuştur. Belki de ihtilâs yapmış (harekeyi gizlemiş) de sükûn zannedilmiştir ya da hafif bir vakıf yapıp sonra "وَلا يَحِيقُ" diye başlamıştır. İbn Mes'ûd ise "وَمَكْرًا سَيِّئًا" şeklinde okumuştur. el-Mehdevî şöyle demiştir: "وَمَكْرَ السَّيِّئِ" kavlindeki hemzeyi cezimli okuyan kimsenin bu okuyuşu, onun üzerinde vakıf yapıldığı takdiri üzeredir; sonra da vaslı (geçişi) vakıf yerine koymuştur; yahut kesrelerin ve yâ harflerinin peş peşe gelmesi sebebiyle hemzeyi cezimlemiştir; nitekim [şair de] şöyle demiştir:

فَالْيَوْمَ أَشْرَبْ غَيْرَ مُسْتَحْقِبٍ

Bugün artık hiçbir günah yüklenmeden içerim.

قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَقَرَأَ حَمْزَةُ" وَمَكْرَ السَّيِّئْ" بِسُكُونِ الْهَمْزَةِ، وَخَطَّأَهُ أَقْوَامٌ. وَقَالَ قَوْمٌ: لَعَلَّهُ وَقَفَ عَلَيْهِ لِأَنَّهُ تَمَامُ الْكَلَامِ، فَغَلِطَ الرَّاوِي وَرَوَى ذَلِكَ عَنْهُ فِي الْإِدْرَاجِ، وَقَدْ سَبَقَ الْكَلَامُ فِي أَمْثَالِ هَذَا، وَقُلْنَا: مَا ثَبَتَ بِالِاسْتِفَاضَةِ أَوِ التَّوَاتُرِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَرَأَهُ فَلَا بُدَّ مِنْ جَوَازِهِ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ لَحْنٌ، وَلَعَلَّ مُرَادَ مَنْ صَارَ إِلَى التَّخْطِئَةِ أَنَّ غَيْرَهُ أَفْصَحُ مِنْهُ، وَإِنْ كَانَ هُوَ فَصِيحًا." وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ" أَيْ لَا يَنْزِلُ عَاقِبَةُ الشِّرْكِ إِلَّا بِمَنْ أَشْرَكَ. وَقِيلَ: هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى قَتْلِهِمْ بِبَدْرٍ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

el-Kuşeyrî şöyle demiştir: Hamza hemzenin sükûnu ile "وَمَكْرَ السَّيِّئْ" şeklinde okumuş, bir topluluk da onu hatalı bulmuştur. Bir grup ise şöyle demiştir: Kelamın sonu olduğu için belki de üzerinde durdu da ravisi yanılarak bunu vasıl halinde ondan rivayet etti. Buna benzer konulardaki açıklamalar daha önce geçmişti. Biz şöyle demiştik: Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onu okuduğu istifâza veya tevatür yoluyla sabit olmuşsa, onun caiz olması zorunludur ve ona 'lahndir (hatadır)' denilmesi caiz değildir. Hata olduğunu söyleyen kimsenin kastı, belki de o fasih olmakla birlikte diğerinin ondan daha fasih olduğudur. { وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ } “Kötü tuzak ise ancak sahibini kuşatır.” Yani şirkin akıbeti ancak şirk koşan kimsenin başına iner. Bunun Bedir'de öldürülmelerine işaret olduğu da söylenmiştir. Şair şöyle demiştir:

وقد دفعوا المنية فاستقلت ... ذراعا بعد ما كَانَتْ تَحِيقُ

Ölümü savuşturdular da o [ölüm], kuşatmak üzereyken bir arşın kadar geri çekildi.

أَيْ تَنْزِلُ، وَهَذَا قَوْلُ قُطْرُبٍ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ:" يَحِيقُ" بِمَعْنَى يُحِيطُ. وَالْحَوْقُ الْإِحَاطَةُ، يُقَالُ: حَاقَ بِهِ كَذَا أَيْ أَحَاطَ بِهِ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ كَعْبًا قَالَ لَهُ: إِنِّي أَجِدُ فِي التَّوْرَاةِ" مَنْ حَفَرَ لِأَخِيهِ حُفْرَةً وَقَعَ فِيهَا"؟ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَإِنِّي أُوجِدُكَ فِي الْقُرْآنِ ذَلِكَ. قَالَ: وَأَيْنَ؟ قَالَ: فَاقْرَأْ (وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ) وَمِنْ أَمْثَالِ الْعَرَبِ" مَنْ حَفَرَ لِأَخِيهِ

Yani iner; bu Kutrub'un kavlidir. el-Kelbî ise şöyle demiştir: "يَحِيقُ" kuşatır (ihâta eder) anlamındadır. el-Havk ise ihata etmek (kuşatmak) demektir; nitekim bir şey onu kuşattığında 'Hâka bihi kezâ' denir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Ka'b ona: 'Ben Tevrat'ta; "Kim kardeşi için bir kuyu kazarsa, kendisi içine düşer" [ifadesini] buluyorum' demiştir. Bunun üzerine İbn Abbâs: 'Ben de sana bunu Kur'an'da bulayım' demiş; Ka'b: 'Nerede?' diye sorunca İbn Abbâs: '{ وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ } “Kötü tuzak ise ancak sahibini kuşatır.” [ayetini] oku' demiştir. Arapların darb-ı mesellerinden biri de şudur: 'Kim kardeşi için

جُبًّا وَقَعَ فِيهِ مُنْكَبًّا" وَرَوَى الزُّهْرِيُّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (لَا تَمْكُرْ وَلَا تُعِنْ مَاكِرًا فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ:" وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ"، وَلَا تَبْغِ وَلَا تُعِنْ بَاغِيًا فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ:" فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّما يَنْكُثُ عَلى نَفْسِهِ" [الفتح: ١٠] وقال تعالى:" إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ" [يونس: ٢٣] وَقَالَ بَعْضُ الْحُكَمَاءِ:

bir kuyu kazarsa, kendisi yüzüstü içine düşer.' ez-Zührî rivayet etmiştir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Tuzak kurma ve tuzak kurana da yardım etme; zira Allah Teâlâ: "وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ" buyurmaktadır. Haddi aşma (azgınlık yapma) ve haddi aşana da yardım etme; zira Allah Teâlâ: { فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّما يَنْكُثُ عَلى نَفْسِهِ } “Artık kim ahdini bozarsa, ancak kendi aleyhine bozmuş olur.” [el-Feth: 10] ve { إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ } “Ey insanlar! Sizin azgınlığınız ancak kendi aleyhinizedir.” [Yûnus: 23] buyurmaktadır.) Hakîmlerden biri şöyle demiştir:

يَا أَيُّهَا الظَّالِمُ فِي فِعْلِهِ ... وَالظُّلْمُ مَرْدُودٌ عَلَى مَنْ ظَلَمْ

Ey fiilinde zalim olan kişi! / Bil ki zulüm, zulmedene geri döner.

إِلَى مَتَى أَنْتَ وَحَتَّى مَتَى ... تُحْصِي الْمَصَائِبَ وَتَنْسَى النِّعَمْ

Ne zamana kadar sen, evet ne vakte dek / Musibetleri sayıp nimetleri unutacaksın?

وَفِي الْحَدِيثِ (الْمَكْرُ وَالْخَدِيعَةُ فِي النَّارِ). فَقَوْلُهُ: (فِي النَّارِ) يَعْنِي فِي الْآخِرَةِ تُدْخِلُ أَصْحَابَهَا فِي النَّارِ، لِأَنَّهَا مِنْ أَخْلَاقِ الْكُفَّارِ لَا مِنْ أَخْلَاقِ الْمُؤْمِنِينَ الْأَخْيَارِ، وَلِهَذَا قَالَ ﵊ فِي سِيَاقِ هَذَا الْحَدِيثِ: (وَلَيْسَ مِنْ أَخْلَاقِ الْمُؤْمِنِ الْمَكْرُ وَالْخَدِيعَةُ وَالْخِيَانَةُ). وَفِي هَذَا أَبْلَغُ تَحْذِيرٍ عَنِ التَّخَلُّقِ بِهَذِهِ الْأَخْلَاقِ الذَّمِيمَةِ، وَالْخُرُوجِ عَنْ أَخْلَاقِ الْإِيمَانِ الْكَرِيمَةِ. قوله تعالى: (فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ) أَيْ إِنَّمَا يَنْتَظِرُونَ الْعَذَابَ الَّذِي نَزَلَ بالكفار الأولين. (فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلًا) أَيْ أَجْرَى اللَّهُ الْعَذَابَ عَلَى الكفار، ويجعل ذَلِكَ سُنَّةً فِيهِمْ، فَهُوَ يُعَذِّبُ بِمِثْلِهِ مَنِ اسْتَحَقَّهُ، لَا يَقْدِرُ أَحَدٌ أَنْ يُبَدِّلَ ذَلِكَ، وَلَا أَنْ يُحَوِّلَ الْعَذَابَ عَنْ نَفْسِهِ إِلَى غَيْرِهِ. وَالسُّنَّةُ الطَّرِيقَةُ، وَالْجَمْعُ سُنَنٌ. وَقَدْ مَضَى فِي" آلِ عِمْرَانَ" وَأَضَافَهَا إِلَى اللَّهِ ﷿. وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ:" سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنا" فَأَضَافَ إِلَى الْقَوْمِ لِتَعَلُّقِ الْأَمْرِ بِالْجَانِبَيْنِ، وَهُوَ كَالْأَجَلِ، تَارَةً يُضَافُ إِلَى اللَّهِ، وَتَارَةً إِلَى الْقَوْمِ، قَالَ الله تعالى:" فَإِنَّ أَجَلَ اللَّهِ لَآتٍ" [العنكبوت: ٥] وقال:" فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ". [النحل: ٦١].

Hadiste şöyle buyrulmuştur: (Tuzak ve hile cehennemdedir). O'nun (cehennemdedir) sözü, yani ahirette sahiplerini cehenneme sokar demektir; çünkü bunlar hayırlı müminlerin ahlakından değil, kâfirlerin ahlakındandır. Bundan dolayı aleyhisselâm bu hadisin akabinde şöyle buyurmuştur: (Tuzak kurmak, hile yapmak ve hıyanet etmek müminin ahlakından değildir). Bunda bu yerilmiş ahlaklarla ahlaklanmaktan ve imanın kerim ahlakından çıkmaktan en beliğ bir sakındırma vardır. Yüce Allah'ın: { فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ } “Onlar öncekilerin kanunundan başkasını mı bekliyorlar?” kavli; yani onlar ancak önceki kâfirlerin başına inen azabı beklemektedirler demektir. { فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلًا } “Allah'ın kanununda asla bir değişiklik bulamazsın ve Allah'ın kanununda asla bir sapma da bulamazsın.” Yani Allah azabı kâfirler üzerine yürütmüş ve bunu onlar hakkında bir sünnet (kanun) kılmıştır; dolayısıyla O, azabı hak eden kimseyi benzeriyle cezalandırır; hiç kimse bunu değiştirmeye de azabı kendisinden başkasına çevirmeye de güç yetiremez. es-Sünnet (السُّنَّة), yol (tarikat) demektir; çoğulu sünen (سُنَن) gelir. Bu, Âl-i İmrân'da geçmişti. [Burada] onu Allah azze ve celle'ye izafe etmiştir. Başka bir yerde ise: { سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنا } “Senden önce gönderdiğimiz elçilerimizin sünneti [olarak].” buyurarak kavme izafe etmiştir; çünkü iş her iki tarafla da ilişkilidir. Bu durum ecel gibidir; kimi zaman Allah'a, kimi zaman da kavme izafe edilir. Nitekim Allah Teâlâ: { فَإِنَّ أَجَلَ اللَّهِ لَآتٍ } “Şüphesiz Allah'ın tayin ettiği ecel mutlaka gelecektir.” [el-Ankebût: 5] buyurmuş, [bir yerde de]: { فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ } “Ecelleri geldiği zaman...” [en-Nahl: 61] buyurmuştur.

[سورة فاطر (٣٥): آية ٤٤]

[Fâtır Suresi (35): Ayet 44]

أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَكانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَما كانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ إِنَّهُ كانَ عَلِيماً قَدِيراً (٤٤)

{ أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } { وَكانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً } { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ } { إِنَّهُ كانَ عَلِيماً قَدِيراً } (٤٤) “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar? Oysa onlar, bunlardan daha da kuvvetli idiler. Ne göklerde ne de yerde Allah'ı âciz bırakacak hiçbir şey yoktur. Şüphesiz O, hakkıyla bilendir, mutlak güç sahibidir.” (44)

بَيَّنَ السُّنَّةَ الَّتِي ذَكَرَهَا، أَيْ أَوَ لَمْ يَرَوْا مَا أَنْزَلْنَا بِعَادٍ وَثَمُودَ، وَبِمَدْيَنَ وَأَمْثَالِهِمْ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ، فَتَدَبَّرُوا ذَلِكَ بِنَظَرِهِمْ إِلَى مَسَاكِنِهِمْ وَدُورِهِمْ، وَبِمَا سَمِعُوا عَلَى التَّوَاتُرِ بِمَا حَلَّ بِهِمْ، أَفَلَيْسَ فِيهِ عِبْرَةٌ وَبَيَانٌ لَهُمْ، لَيْسُوا خَيْرًا مِنْ أُولَئِكَ وَلَا أَقْوَى، بَلْ كَانَ أُولَئِكَ أَقْوَى، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ:" وَكانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَما كانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ" أَيْ إِذَا أَرَادَ إِنْزَالَ عَذَابٍ بِقَوْمٍ لَمْ يُعْجِزْهُ ذلك." إِنَّهُ كانَ عَلِيماً قَدِيراً".

Zikrettiği sünneti (kanunu) açıklamıştır; yani peygamberleri yalanladıklarında Âd ve Semûd kavimlerine, Medyen'e ve benzerlerine indirdiğimiz [azabı] görmediler mi? Onların meskenlerine ve yurtlarına bakarak, başlarına gelenleri mütevatir yolla işiterek bunu tefekkür etsinler. Bunda kendileri için bir ibret ve açıklama yok mudur? Onlar öncekilerden ne daha hayırlı ne de daha güçlüdürler; bilakis öncekiler daha güçlüydü. Bunun delili: { وَكانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَما كانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ } “Oysa onlar, bunlardan daha kuvvetli idiler. Ne göklerde ne de yerde Allah'ı aciz bırakacak hiçbir şey yoktur.” kavlidir; yani O, bir kavme azap indirmeyi dilediğinde bu [durum] O'nu aciz bırakamaz. { إِنَّهُ كانَ عَلِيماً قَدِيراً } “Şüphesiz O, hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir.”

[سورة فاطر (٣٥): آية ٤٥]

[Fâtır Suresi (35): Ayet 45]

وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِعِبادِهِ بَصِيراً (٤٥)

{ وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِعِبادِهِ بَصِيراً } “Eğer Allah insanları kazandıkları [günahlar] yüzünden cezalandıracak olsaydı, [yerin] sırtında hiçbir canlı bırakmazdı. Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler. Ecelleri geldiği zaman ise şüphesiz Allah, kullarını hakkıyla görendir.” (45)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا) يَعْنِي مِنَ الذُّنُوبِ. (مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ) قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: يُرِيدُ جَمِيعَ الْحَيَوَانِ مِمَّا دَبَّ وَدَرَجَ. قَالَ قَتَادَةُ: وَقَدْ فُعِلَ ذَلِكَ زَمَنَ نُوحٍ ﵇. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ:" مِنْ دَابَّةٍ" يُرِيدُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ دُونَ غَيْرِهِمَا، لِأَنَّهُمَا مُكَلَّفَانِ بِالْعَقْلِ. وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ وَالْأَخْفَشُ وَالْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ: أَرَادَ بِالدَّابَّةِ هُنَا النَّاسَ وَحْدَهُمْ دُونَ غَيْرِهِمْ. قُلْتُ: وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ، لِأَنَّهُ عَنْ صَحَابِيٍّ كَبِيرٍ. قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: كَادَ الْجُعَلُ أن يعذب في حجره بِذَنْبِ ابْنِ آدَمَ. وَقَالَ يَحْيَى بْنُ أَبِي كثير: أمر رجل بالمعرف وَنَهَى عَنِ الْمُنْكَرِ، فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ: عَلَيْكَ بِنَفْسِكَ فَإِنَّ الظَّالِمَ لَا يَضُرُّ إِلَّا نَفْسَهُ. فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: كَذَبْتَ؟ وَاللَّهِ الَّذِي لَا إله إلا هوثم قَالَ- وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّ الْحُبَارَى لَتَمُوتُ هُزْلًا فِي وَكْرِهَا بِظُلْمِ الظَّالِمِ. وَقَالَ الثُّمَالِيُّ وَيَحْيَى بْنُ سَلَّامٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: يَحْبِسُ الله المطر فيهلك كل شي. وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" نَحْوُ هَذَا عَنْ عِكْرِمَةَ وَمُجَاهِدٍ فِي تَفْسِيرِ" وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ" هُمُ الْحَشَرَاتُ وَالْبَهَائِمُ يُصِيبُهُمُ الْجَدْبُ بِذُنُوبِ عُلَمَاءِ السُّوءِ الكاتمين فيلعنونهم. وذكرنا هناك حديث البراء

Yüce Allah'ın: { وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا } “(Eğer Allah insanları kazandıkları [günahlar] yüzünden cezalandıracak olsaydı)” ayeti, yani günahlardan [kazandıkları yüzünden] demektir. { مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ } “([Yerin] sırtında hiçbir canlı bırakmazdı)” [ayetine gelince]; İbn Mes'ûd: "Yerde yürüyen ve sürünen bütün hayvanları kastetmektedir" demiştir. Katâde: "Bu durum, Nûh aleyhisselâm zamanında gerçekleşmişti" demiştir. el-Kelbî ise şöyle demiştir: "{ مِنْ دَابَّةٍ } 'hiçbir canlı' ifadesiyle, akılla mükellef oldukları için diğerlerini değil, yalnızca cinleri ve insanları kastetmektedir." İbn Cerîr, el-Ahfeş ve el-Huseyn b. el-Fadl da şöyle demişlerdir: "Burada canlı ile başkalarını değil, sadece insanları kastetmiştir." Ben [Kurtubî] derim ki: Birinci görüş daha açıktır; çünkü o, büyük bir sahâbîden [nakledilmiştir]. İbn Mes'ûd: "Âdemoğlunun günahı yüzünden neredeyse bok böceği bile yuvasında azap görecekti" demiştir. Yahyâ b. Ebî Kesîr ise şöyle demiştir: Bir adam iyiliği emredip kötülükten sakındırdı; bunun üzerine bir adam ona: "Sen kendine bak, zira zâlim ancak kendisine zarar verir" dedi. Ebû Hureyre de şöyle dedi: "Yalan söyledin! Kendisinden başka ilah olmayan Allah'a yemin olsun ki..." sonra şöyle dedi: "Nefsim kudret elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki toy kuşu, zâlimin zulmü sebebiyle yuvasında zayıflıktan ölür." es-Sümâlî ve Yahyâ b. Sellâm bu ayet hakkında: "Allah yağmuru tutar, böylece her şey helak olur" demişlerdir. el-Bakara [suresinde], İkrime ve Mücâhid'den { وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ } “Lanet ediciler de onlara lanet eder” [ayeti] tefsirinde buna benzer bir açıklama geçmişti: Onlar haşerat ve hayvanlardır; [gerçeği] gizleyen kötü âlimlerin günahları sebebiyle kuraklığa maruz kalırlar ve onlara lanet ederler. Orada el-Berâ

ابن عَازِبٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي قَوْلِهِ:" وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ" قَالَ: (دَوَابُّ الْأَرْضِ). (وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى) قَالَ مُقَاتِلٌ: الْأَجَلُ الْمُسَمَّى هُوَ مَا وَعَدَهُمْ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ. وَقَالَ يَحْيَى: هُوَ يَوْمُ القيامة. (فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِعِبادِهِ) أَيْ بِمَنْ يَسْتَحِقُّ الْعِقَابَ مِنْهُمْ (بَصِيراً). وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْعَامِلُ فِي" إِذَا"" بَصِيراً" كَمَا لَا يَجُوزُ: الْيَوْمَ إِنَّ زَيْدًا خَارِجٌ. وَلَكِنَّ الْعَامِلَ فِيهَا" جاءَ" لِشَبَهِهَا بِحُرُوفِ الْمُجَازَاةِ، وَالْأَسْمَاءُ الَّتِي يُجَازَى بِهَا يَعْمَلُ فِيهَا مَا بَعْدَهَا. وَسِيبَوَيْهِ لَا يَرَى الْمُجَازَاةَ بِ"- إِذَا" إلا في الشعر، كما قال:

b. Âzib'in hadisini zikretmiştik; o şöyle demişti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ" kavli hakkında: (Yeryüzünün canlılarıdır) buyurmuştur. { وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } “Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler.” Mukâtil: 'Belirlenmiş süre, Levh-i Mahfuz'da kendilerine vadettiği süredir' demiştir. Yahyâ ise: 'O, kıyamet günüdür' demiştir. { فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِعِبادِهِ } “Şüphesiz Allah, kullarını” yani onlardan cezayı hak edenleri { بَصِيراً } “hakkıyla görendir.” "بَصِيراً" kelimesinin "إِذَا" zarfında amel edici olması caiz değildir; nitekim 'Bugün şüphesiz Zeyd çıkmaktadır' [cümlesinin caiz] olmaması gibi. Fakat şart edatlarına benzediği için onda amel eden "جاءَ" fiilidir; kendisiyle şart yapılan isimlerde kendilerinden sonra gelen [fiil] amel eder. Sîbeveyh ise "إِذَا" ile şart yapılmasını ancak şiirde caiz görür; nitekim [şair] şöyle demiştir:

إِذَا قَصُرَتْ أَسْيَافُنَا كَانَ وَصْلُهَا ... خُطَانَا إِلَى أَعْدَائِنَا فَنُضَارِبُ

Kılıçlarımız kısa kaldığında, / Düşmanlarımıza doğru adımlarımız onu tamamlar ve vuruşuruz.

خُتِمَتْ سُورَةُ" فَاطِرٍ" وَالْحَمْدُ لِلَّهِ.

Fâtır Sûresi tamamlandı, Allah'a hamdolsun.