Binûn

[Sâffât Suresi Tefsiri] — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَأَجْرَى أَقَائِلُنَّ مجرى أتقولن. وقال ابن عباس في قول تَعَالَى:" هَلْ أَنْتُمْ مُطَّلِعُونَ. فَاطَّلَعَ فَرَآهُ" إِنَّ فِي الْجَنَّةِ كُوًى يَنْظُرُ أَهْلُهَا مِنْهَا إِلَى النَّارِ وَأَهْلِهَا. وَكَذَلِكَ قَالَ كَعْبٌ فِيمَا ذَكَرَ ابْنُ الْمُبَارَكِ، قَالَ: إِنَّ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ كُوًى، فَإِذَا أَرَادَ الْمُؤْمِنُ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى عَدُوٍّ كَانَ لَهُ فِي الدُّنْيَا اطَّلَعَ مِنْ بَعْضِ الْكُوَى. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَواءِ الْجَحِيمِ"

Böylece أَقَائِلُنَّ (akâilunne) kelimesini أَتَقُولَنَّ (etekûlenne) konumunda tutmuştur. İbn Abbâs Yüce Allah'ın: { هَلْ أَنْتُمْ مُطَّلِعُونَ. فَاطَّلَعَ فَرَآهُ } “Siz de bakar mısınız? Derken o baktı ve onu gördü” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Cennette birtakım menfezler/pencereler vardır; cennet ehli oradan cehenneme ve oradakilere bakarlar. İbnü'l-Mübârek'in zikrettiğine göre Ka'b da böyle söylemiş ve şöyle demiştir: Cennet ile cehennem arasında pencereler vardır. Mümin, dünyada iken kendisiyle husumeti olan bir düşmanına bakmak istediğinde bu pencerelerin birinden bakar. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَواءِ الْجَحِيمِ } “Derken baktı ve onu cehennemin tam ortasında gördü.”

أَيْ فِي وَسَطِ النَّارِ وَالْحَسَكُ حَوَالَيْهِ، قَالَهُ ابْنُ مَسْعُودٍ. وَيُقَالُ: تَعِبْتُ حَتَّى انْقَطَعَ سَوَائِي: أَيْ وَسَطِي. وَعَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ: قَالَ لِي عِيسَى بْنُ عُمَرَ: كُنْتُ أَكْتُبُ يَا أَبَا عُبَيْدَةَ حَتَّى يَنْقَطِعَ سَوَائِي. وَعَنْ قَتَادَةَ قَالَ: قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لَوْلَا أَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَزَّ عَرَّفَهُ إِيَّاهُ لَمَا عَرَفَهُ، لَقَدْ تَغَيَّرَ حَبْرُهُ وَسَبْرُهُ. فَعِنْدَ ذَلِكَ يَقُولُ:" تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ"" إِنْ" مُخَفَّفَةٌ من الثقيلة دخلت على كاد كما

Yani ateşin ortasında ve etrafında dikenler olduğu halde [gördü]. Bunu İbn Mes'ûd söylemiştir. [Arapçada]: تَعِبْتُ حَتَّى انْقَطَعَ سَوَائِي (Tebitu hattankataa sevâî) denir ki, bu da "Belim/ortam kopuncaya kadar yoruldum" demektir. Ebû Ubeyde'den [şöyle dediği] rivayet edilmiştir: Îsâ b. Ömer bana şöyle dedi: "Ey Ebû Ubeyde! Ben belim kopuncaya kadar yazı yazardım." Katâde'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bazı ilim ehli şöyle demiştir: "Eğer Azîz ve Celîl olan Allah onu kendisine tanıtmasaydı, onu kesinlikle tanıyamazdı. Çünkü onun rengi ve görünüşü tamamen değişmişti." İşte o vakit [şöyle] der: { تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ } “Allah'a yemin olsun ki, az kalsın sen beni de helak edecektin!” Buradaki إِنْ (in), kâne fiilinin başına geldiği gibi kâde fiilinin de başına gelen

تَدْخُلُ عَلَى كَانَ. وَنَحْوَهُ" إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا" [الفرقان: ٢٤] واللام هي الفارقة بينها وبين النافية." وَلَوْلا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ" في النار وَقَالَ الْكِسَائِيُّ:" لَتُرْدِينِ" أَيْ لَتُهْلِكُنِي، وَالرَّدَى الْهَلَاكُ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: لَوْ قِيلَ:" لَتُرْدِينِ" لَتُوقِعُنِي فِي النار لكان جائزا" وَلَوْلا نِعْمَةُ رَبِّي" أَيْ عِصْمَتُهُ وَتَوْفِيقُهُ بِالِاسْتِمْسَاكِ بِعُرْوَةِ الْإِسْلَامِ وَالْبَرَاءَةِ مِنَ الْقَرِينِ السُّوءِ. وَمَا بَعْدَ لَوْلَا مَرْفُوعٌ بِالِابْتِدَاءِ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ." لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ" قَالَ الْفَرَّاءُ: أَيْ لَكُنْتُ مَعَكَ فِي النَّارِ مُحْضَرًا. وَأَحْضَرَ لَا يُسْتَعْمَلُ مُطْلَقًا إِلَّا فِي الشَّرِّ، قَالَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. قَوْلُهُ تعالى:" أَفَما نَحْنُ بِمَيِّتِينَ" وقرى" بِمَائِتِينَ" وَالْهَمْزَةُ فِي" أَفَما" لِلِاسْتِفْهَامِ دَخَلَتْ عَلَى فَاءِ الْعَطْفِ، وَالْمَعْطُوفُ مَحْذُوفٌ مَعْنَاهُ أَنَحْنُ مُخَلَّدُونَ مُنَعَّمُونَ فَمَا نَحْنُ بِمَيِّتِينَ وَلَا مُعَذَّبِينَ." إِلَّا مَوْتَتَنَا الْأُولى " يَكُونُ اسْتِثْنَاءً لَيْسَ مِنَ الْأَوَّلِ وَيَكُونُ مَصْدَرًا، لِأَنَّهُ مَنْعُوتٌ. وَهُوَ مِنْ قَوْلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ لِلْمَلَائِكَةِ حِينَ يُذْبَحُ الْمَوْتُ، وَيُقَالُ: يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ خُلُودٌ وَلَا مَوْتَ، وَيَا أَهْلَ النَّارِ خُلُودٌ وَلَا مَوْتَ. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ الْمُؤْمِنِ عَلَى جِهَةِ الْحَدِيثِ بِنِعْمَةِ اللَّهِ فِي أَنَّهُمْ لَا يَمُوتُونَ وَلَا يُعَذَّبُونَ، أَيْ هَذِهِ حَالُنَا وَصِفَتُنَا. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ الْمُؤْمِنِ تَوْبِيخًا لِلْكَافِرِ لِمَا كَانَ يُنْكِرُهُ مِنَ الْبَعْثِ، وَأَنَّهُ لَيْسَ إِلَّا الْمَوْتُ فِي الدُّنْيَا. ثُمَّ قَالَ الْمُؤْمِنُ مُشِيرًا إِلَى مَا هُوَ فِيهِ،" إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ" يَكُونُ" هُوَ" مُبْتَدَأٌ وَمَا بَعْدَهُ خَبَرٌ عَنْهُ وَالْجُمْلَةُ خَبَرُ إِنَّ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" هُوَ" فَاصِلًا." لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلِ الْعامِلُونَ" يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مِنْ كَلَامِ الْمُؤْمِنِ لَمَّا رَأَى مَا أَعَدَّ اللَّهُ لَهُ فِي الْجَنَّةِ وَمَا أَعْطَاهُ قَالَ:" لِمِثْلِ هَذَا" الْعَطَاءِ وَالْفَضْلِ" فَلْيَعْمَلِ الْعامِلُونَ" نَظِيرَ مَا قَالَ لَهُ الْكَافِرُ" أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَراً" [الكهف: ٣٤]. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مِنْ قَوْلِ الْمَلَائِكَةِ. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ اللَّهِ ﷿ لِأَهْلِ الدُّنْيَا، أَيْ قَدْ سَمِعْتُمْ مَا فِي الْجَنَّةِ مِنَ الْخَيْرَاتِ وَالْجَزَاءِ، وَ" لِمِثْلِ هَذَا" الْجَزَاءِ" فَلْيَعْمَلِ الْعامِلُونَ". النَّحَّاسُ: وَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- فَلْيَعْمَلِ الْعَامِلُونَ لِمِثْلِ هَذَا. فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: الْفَاءُ فِي الْعَرَبِيَّةِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الثَّانِي بعد الأول، فكيف صار ما بعدها ينو ى بِهِ التَّقْدِيمُ؟ فَالْجَوَابُ أَنَّ التَّقْدِيمَ كَمِثْلِ التَّأْخِيرِ، لِأَنَّ حَقَّ حُرُوفِ الْخَفْضِ وَمَا بَعْدَهَا أَنْ تكون متأخرة.

kâde fiilinin de başına gelen muhaffefe-i musakkaledir (şeddeliden hafifletilmiş nûn'dur). { إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا } “Neredeyse bizi saptıracaktı” buyruğu da bunun gibidir. Lâm harfi ise bu edat ile nâfiye (olumsuzluk) edatını birbirinden ayıran fârikadır. { وَلَوْلا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ } “Rabbimin nimeti olmasaydı, mutlaka ben de [cehenneme] getirilenlerden olurdum.” el-Kisâî: { لَتُرْدِينِ } yani 'beni helak edecektin' demektir; er-Redâ (الرَّدَى) helak olmak demektir. el-Müberred ise: Şayet { لَتُرْدِينِ } ifadesine 'beni ateşe düşürecektin' anlamı verilseydi bu da caiz olurdu, demiştir. { وَلَوْلا نِعْمَةُ رَبِّي } “Rabbimin nimeti olmasaydı” yani İslâm'ın kulpuna sımsıkı sarılma ve kötü arkadaştan uzak durma konusundaki O'nun koruması ve muvaffakiyeti olmasaydı [demektir]. Sîbeveyh'e göre levlâ'dan sonra gelen kelime mübteda (özne) olarak merfûdur ve haberi (yüklemi) mahzuftur. { لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ } “mutlaka ben de getirilenlerden olurdum.” el-Ferrâ: Yani 'ateşte seninle beraber hazır bulundurulanlardan olurdum' demiştir. el-Mâverdî'nin belirttiğine göre 'Ahzara' (أَحْضَرَ) fiili mutlak olarak sadece şer durumlarında kullanılır. Yüce Allah'ın: { أَفَما نَحْنُ بِمَيِّتِينَ } “Biz artık ölmeyecek miyiz?” buyruğudur. Bu kelime بِمَائِتِينَ şeklinde de okunmuştur. { أَفَما } ifadesindeki hemze istifham (soru) içindir ve atıf fâ'sının başına gelmiştir. Matûf mahzuftur; anlamı şudur: 'Bizler ebedî kılınmış ve nimetlere erdirilmiş kimseler miyiz ki artık ölmeyeceğiz ve azap da görmeyeceğiz?' { إِلَّا مَوْتَتَنَا الْأُولى } “Yalnızca ilk ölümümüz müstesna?” [ifadesi], önceki durumdan olmayan bir istisnadır (istisnâ-i munkatı) ve mevsuf olduğu için mastardır. Bu söz, cennet ehlinin ölüm boğazlandığı ve: 'Ey cennet ehli! Ebediyet vardır, ölüm yoktur; ey cehennem ehli! Ebediyet vardır, ölüm yoktur' denildiği vakit meleklere söylediği sözlerdendir. Bir diğer görüşe göre bu, müminin, ölmeyecekleri ve azap görmeyecekleri hususunda Allah'ın nimetini dile getirme sadedinde söylediği bir sözdür; yani 'bizim durumumuz ve vasfımız budur' demektir. Bir diğer görüşe göre bu, kâfirin inkâr ettiği yeniden dirilişi ve yalnızca dünyadaki ölümün bulunduğunu iddia etmesini kınamak üzere müminin söylediği bir sözdür. Sonra mümin, içinde bulunduğu nimete işaret ederek şöyle demiştir: { إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “Şüphesiz bu, büyük kurtuluşun ta kendisidir.” Buradaki { هُوَ } zamiri mübteda, sonrasındaki ise onun haberi olur; cümlenin tamamı ise 'inne'nin haberidir. { هُوَ } zamirinin zamîr-i fasl olması da caizdir. { لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلِ الْعامِلُونَ } “Çalışanlar bunun benzeri için çalışsınlar.” [ifadesinin], Allah'ın kendisi için cennette hazırladıklarını ve kendisine verdiklerini görünce: Kâfirin vaktiyle kendisine dediği { أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَراً } “Ben malca senden daha zenginim, maiyetçe de daha güçlüyüm” sözüne karşılık olarak { لِمِثْلِ هَذَا } 'böyle bir ihsan ve lütuf için' { فَلْيَعْمَلِ الْعامِلُونَ } 'çalışanlar çalışsın' diyen müminin sözü olması muhtemeldir. Meleklerin sözü olması da muhtemeldir. Bir diğer görüşe göre bu, Allah Azze ve Celle'nin dünya ehline hitaben: 'Cennetteki hayırları ve mükâfatları işittiniz; çalışanlar { لِمِثْلِ هَذَا } böylesi bir mükâfat için { فَلْيَعْمَلِ الْعامِلُونَ } çalışsınlar' buyruğudur. en-Nehhâs şöyle demiştir: Sözün takdiri -Allah en doğrusunu bilir ya- فَلْيَعْمَلِ الْعَامِلُونَ لِمِثْلِ هَذَا (Çalışanlar böylesi için çalışsınlar) şeklindedir. Eğer birisi: 'Arapçada fâ harfi ikincinin birinciden sonra geldiğini gösterir; nasıl oldu da ondan sonrasının öne alınması niyet edildi?' derse; cevap şudur: Öne alma, sona bırakma gibidir; zira cer harfleri ve sonrasındakilerin hakkı sonda bulunmaktır.

[سورة الصافات (٣٧): الآيات ٦٢ الى ٦٨]

[Sâffât Suresi (37), Ayet 62-68]

أَذلِكَ خَيْرٌ نُزُلاً أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ (٦٢) إِنَّا جَعَلْناها فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ (٦٣) إِنَّها شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ (٦٤) طَلْعُها كَأَنَّهُ رُؤُسُ الشَّياطِينِ (٦٥) فَإِنَّهُمْ لَآكِلُونَ مِنْها فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ (٦٦)

{ أَذلِكَ خَيْرٌ نُزُلاً أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ (٦٢) إِنَّا جَعَلْناها فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ (٦٣) إِنَّها شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ (٦٤) طَلْعُها كَأَنَّهُ رُؤُسُ الشَّياطِينِ (٦٥) فَإِنَّهُمْ لَآكِلُونَ مِنْها فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ (٦٦) } “Konukluk olarak bu mu daha hayırlıdır, yoksa zakkum ağacı mı? (62) Şüphesiz biz onu zalimler için bir fitne (sınav ve azap) kıldık. (63) Gerçekten o, çılgınca yanan cehennemin ta dibinden çıkan bir ağaçtır. (64) Onun tomurcukları sanki şeytanların başları gibidir. (65) Muhakkak ki onlar ondan yiyecekler ve karınlarını onunla dolduracaklardır. (66)”

ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْها لَشَوْباً مِنْ حَمِيمٍ (٦٧) ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ (٦٨)

{ ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْها لَشَوْباً مِنْ حَمِيمٍ (٦٧) ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ (٦٨) } “Sonra şüphesiz onlar için bunun üzerine kaynar sudan bir karışım vardır. (67) Sonra muhakkak ki onların dönüşleri yine o çılgınca yanan cehennemedir. (68)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَذلِكَ خَيْرٌ" مُبْتَدَأٌ وَخَبَرٌ، وَهُوَ مِنْ قَوْلِ اللَّهِ جَلَّ وَعَزَّ." نُزُلًا" عَلَى الْبَيَانِ، وَالْمَعْنَى أَنَعِيمُ الْجَنَّةِ خَيْرٌ نُزُلًا" أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ" خَيْرٌ نُزُلًا. وَالنُّزُلُ فِي اللُّغَةِ الرِّزْقُ الَّذِي لَهُ سَعَةٌ- النَّحَّاسُ- وَكَذَا النُّزْلُ إِلَّا أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ النُّزْلُ بِإِسْكَانِ الزَّاي لُغَةً، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أَصْلُهُ النُّزُلَ، وَمِنْهُ أُقِيمُ لِلْقَوْمِ نُزُلُهُمْ، وَاشْتِقَاقُهُ أَنَّهُ الْغِذَاءُ الَّذِي يَصْلُحُ أَنْ يَنْزِلُوا مَعَهُ وَيُقِيمُوا فِيهِ. وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي آخِرِ سُورَةِ" آلِ عِمْرَانَ" وَشَجَرَةُ الزَّقُّومِ مُشْتَقَّةٌ مِنَ التَّزَقُّمِ وَهُوَ الْبَلْعُ عَلَى جَهْدٍ لِكَرَاهَتِهَا وَنَتْنِهَا. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: وَهِيَ فِي الْبَابِ السَّادِسِ، وَأَنَّهَا تَحْيَا بِلَهَبِ النَّارِ كَمَا تَحْيَا الشَّجَرَةُ بِبَرْدِ الْمَاءِ، فَلَا بُدَّ لِأَهْلِ النَّارِ مِنْ أَنْ يَنْحَدِرَ إِلَيْهَا مَنْ كَانَ فَوْقَهَا فَيَأْكُلُونَ مِنْهَا، وَكَذَلِكَ يَصْعَدُ إِلَيْهَا مَنْ كَانَ أَسْفَلَ. وَاخْتُلِفَ فِيهَا هَلْ هِيَ مِنْ شَجَرِ الدُّنْيَا الَّتِي تَعْرِفُهَا الْعَرَبُ أَمْ لَا عَلَى قَوْلَيْنِ- أَحَدُهُمَا أَنَّهَا مَعْرُوفَةٌ مِنْ شَجَرِ الدُّنْيَا. وَمَنْ قَالَ بِهَذَا اخْتَلَفُوا فِيهَا، فَقَالَ قُطْرُبٌ: إِنَّهَا شَجَرَةٌ مُرَّةٌ تَكُونُ بِتِهَامَةَ مِنْ أَخْبَثِ الشَّجَرِ. وَقَالَ غَيْرُهُ: بَلْ هُوَ كُلُّ نَبَاتٍ قَاتِلٍ. الْقَوْلُ الثَّانِي: إِنَّهَا لَا تُعْرَفُ فِي شَجَرِ الدُّنْيَا. فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي شَجَرَةِ الزَّقُّومِ قَالَتْ كُفَّارُ قُرَيْشٍ: مَا نَعْرِفُ هَذِهِ الشَّجَرَةَ. فَقَدِمَ عَلَيْهِمْ رَجُلٌ مِنْ إِفْرِيقِيَّةَ فَسَأَلُوهُ فَقَالَ: هُوَ عِنْدَنَا الزُّبْدُ وَالتَّمْرُ. فَقَالَ ابْنُ الزِّبَعْرَى: أَكْثَرَ اللَّهُ فِي بُيُوتِنَا الزَّقُّومَ فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ لِجَارِيَتِهِ: زَقِّمِينَا، فَأَتَتْهُ بِزُبْدٍ وَتَمْرٍ. ثُمَّ قَالَ لِأَصْحَابِهِ: تَزَقَّمُوا، هَذَا الَّذِي يُخَوِّفُنَا بِهِ مُحَمَّدٌ، يَزْعُمُ أَنَّ النَّارَ تُنْبِتُ الشَّجَرَ، وَالنَّارُ تُحْرِقُ الشَّجَرَ.

Yüce Allah'ın: { أَذلِكَ خَيْرٌ } “Bu mu daha hayırlıdır...” buyruğu mübteda ve haberdir; bu söz aziz ve celil olan Allah'ın kelâmındandır. { نُزُلاً } “...konukluk olarak” kelimesi beyan (temyiz) üzere [mansub]dur. Anlamı ise şöyledir: Cennet nimetleri mi konukluk ikramı olarak daha hayırlıdır, yoksa { أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ } “yoksa zakkum ağacı mı” konukluk olarak daha hayırlıdır? En-Nehhâs şöyle der: Sözlükte nüzul (النُّزُل), genişliği/bolluğu olan rızık demektir. 'en-Nüzl' (النُّزْل) kelimesi de böyledir; ancak ze harfinin sükûnu ile 'en-nüzl' kelimesinin bir lehçe olması caiz olduğu gibi, aslının 'en-nüzul' olması da caizdir. Bir topluluğa ikram edilen yiyecek ve konaklama bedeli için kullanılan 'topluluğun nüzulü ikame edildi' ifadesi de buradan gelir. Kelimenin iştikakı ise, beraberinde konaklamaya ve içinde ikamet etmeye elverişli olan gıda anlamına gelmesidir. Bu açıklama Âl-i İmrân Suresi'nin sonunda geçmişti. Zakkum ağacı (شَجَرَةُ الزَّقُّومِ) ise tezakkum (التَّزَقُّم) kökünden türemiştir ki o da iğrençliği ve pis kokusu sebebiyle zorlanarak yutmak demektir. Müfessirler şöyle demiştir: O [ağaç] cehennemin altıncı kapısındadır. Bir ağacın soğuk su ile hayat bulduğu gibi o da ateşin aleviyle hayat bulur. Bu yüzden cehennemliklerden onun üstünde bulunanların ona inmesi ve ondan yemesi kaçınılmaz olduğu gibi, altında bulunanların da ona doğru çıkması kaçınılmazdır. Bu ağacın Arapların bildiği dünya ağaçlarından olup olmadığı konusunda iki görüş üzere ihtilaf edilmiştir: Birincisi, onun dünya ağaçlarından bilinen bir ağaç olduğudur. Bu görüşü savunanlar kendi aralarında ihtilaf etmişlerdir; Kutrub: 'O, Tihâme bölgesinde yetişen en kötü ağaçlardan acı bir ağaçtır' demiştir. Bir başkası ise: 'Bilakis o, öldürücü her bitkidir' demiştir. İkinci görüş: O, dünya ağaçları arasında bilinmeyen bir ağaçtır. Zakkum ağacı hakkındaki bu ayet inince Kureyş kâfirleri: 'Biz bu ağacı bilmiyoruz' dediler. Bunun üzerine Afrika'dan bir adam yanlarına geldi, ona sordular. O da: 'Bizim orada o, tereyağı ile hurmadır' dedi. Bunun üzerine İbnü'z-Ziba'râ: 'Allah evlerimizde zakkumu çoğaltsın!' dedi. Ebû Cehil de cariyesine: 'Bize zakkum ikram et' dedi, cariye de ona tereyağı ve hurma getirdi. Sonra arkadaşlarına: 'Zakkum yiyin! Muhammed'in bizi kendisiyle korkuttuğu şey işte budur. O, ateşin ağaç bitirdiğini iddia ediyor; oysa ateş ağacı yakıp kül eder' dedi.

قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّا جَعَلْناها فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ" أَيِ الْمُشْرِكِينَ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ قَالُوا: كَيْفَ تَكُونُ فِي النَّارِ شَجَرَةٌ وَهِيَ تُحْرِقُ الشَّجَرَ؟ وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى فِي" سُبْحَانَ" وَاسْتِخْفَافُهُمْ فِي هَذَا كَقَوْلِهِمْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" عَلَيْها تِسْعَةَ عَشَرَ" [المدثر: ٣٠]. مَا الَّذِي يُخَصِّصُ هَذَا الْعَدَد؟ حَتَّى قَالَ بَعْضُهُمْ: أَنَا أَكْفِيكُمْ مِنْهُمْ كَذَا فَاكْفُونِي الْبَاقِينَ. فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا" [المدثر: ٣١] وَالْفِتْنَةُ الِاخْتِبَارُ، وَكَانَ هَذَا الْقَوْلُ مِنْهُمْ جَهْلًا، إِذْ لَا يَسْتَحِيلُ فِي الْعَقْلِ أَنْ يَخْلُقَ اللَّهُ فِي النَّارِ شَجَرًا مِنْ جِنْسِهَا لَا تَأْكُلُهُ النَّارُ، كَمَا يَخْلُقُ اللَّهُ فِيهَا الْأَغْلَالَ وَالْقُيُودَ وَالْحَيَّاتِ وَالْعَقَارِبَ وَخَزَنَةَ النَّارِ. وَقِيلَ: هَذَا الِاسْتِبْعَادُ الَّذِي وَقَعَ لِلْكُفَّارِ هُوَ الَّذِي وَقَعَ الْآنَ لِلْمُلْحِدَةِ، حَتَّى حَمَلُوا الْجَنَّةَ وَالنَّارَ عَلَى نَعِيمٍ أَوْ عِقَابٍ تَتَخَلَّلُهُ الْأَرْوَاحُ، وَحَمَلُوا وَزْنَ الأعمال والصراط واللوح والقلم على معاني زَوَّرُوهَا فِي أَنْفُسِهِمْ، دُونَ مَا فَهِمَهُ الْمُسْلِمُونَ مِنْ مَوَارِدِ الشَّرْعِ، وَإِذَا وَرَدَ خَبَرُ الصَّادِقِ بِشَيْءٍ مَوْهُومٍ فِي الْعَقْلِ، فَالْوَاجِبُ تَصْدِيقُهُ وَإِنْ جَازَ أَنْ يَكُونَ لَهُ تَأْوِيلٌ، ثُمَّ التَّأْوِيلُ فِي مَوْضِعِ إِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ عَلَى أَنَّهُ تَأْوِيلٌ بَاطِلٌ لَا يَجُوزُ، وَالْمُسْلِمُونَ مُجْمِعُونَ عَلَى الْأَخْذِ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ مِنْ غَيْرِ مَصِيرٍ إِلَى عِلْمِ الْبَاطِنِ. وَقِيلَ إِنَّهَا فِتْنَةٌ أَيْ عُقُوبَةٌ لِلظَّالِمِينَ، كَمَا قَالَ:" ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ" [الذاريات: ١٤]. قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّها شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ" أَيْ قَعْرُ النَّارِ وَمِنْهَا مَنْشَؤُهَا ثُمَّ هِيَ مُتَفَرِّعَةٌ فِي جَهَنَّمَ." طَلْعُها" أَيْ ثَمَرُهَا، سمي طلعا لطلوعه." كَأَنَّهُ رُؤُسُ الشَّياطِينِ" قِيلَ: يَعْنِي الشَّيَاطِينَ بِأَعْيَانِهِمْ شَبَّهَهَا بِرُءُوسِهِمْ لِقُبْحِهِمْ، وَرُءُوسُ الشَّيَاطِينِ مُتَصَوَّرٌ فِي النُّفُوسِ وَإِنْ كَانَ غَيْرَ مَرْئِيٍّ. وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ لِكُلِّ قَبِيحٍ هُوَ كَصُورَةِ الشَّيْطَانِ، وَلِكُلِّ صُورَةٍ حَسَنَةٍ هِيَ كَصُورَةِ مَلَكٍ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى مُخْبِرًا عَنْ صَوَاحِبِ يُوسُفَ:" مَا هَذَا بَشَراً إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ" [يوسف: ٣١] وَهَذَا تَشْبِيهٌ تَخْيِيلِيٌّ، رُوِيَ مَعْنَاهُ عَنِ ابْنِ عباس والقرظي. ومنه قول امرئ القيس:

Yüce Allah'ın: { إِنَّا جَعَلْناها فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ } “Şüphesiz biz onu zalimler için bir fitne kıldık” buyruğu, yani müşrikler içindir. Zira onlar: 'Ateş ağacı yakıp kül ederken, ateşin içinde nasıl ağaç olur?' demişlerdi. Bu anlam İsrâ Suresi'nde geçmişti. Onların bu konudaki hafife almaları, Yüce Allah'ın: { عَلَيْها تِسْعَةَ عَشَرَ } “Üzerinde on dokuz [muhafız] vardır” buyruğu hakkındaki: 'Bu sayıyı özel kılan nedir?' şeklindeki sözlerine benzer. Hatta bazısı: 'Onlardan şu kadarını ben hallederim, kalanını da siz halledin' demişti. Bunun üzerine Yüce Allah şöyle buyurdu: { وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “Biz onların sayısını inkâr edenler için bir imtihandan başka bir şey yapmadık.” Fitne, imtihan ve denemedir. Onların bu sözü bir cehaletten ibaretti; zira Allah'ın ateşte, ateşin yakmayacağı kendi cinsinden bir ağaç yaratması aklen imkânsız değildir; tıpkı Allah'ın orada bukağıları, prangaları, yılanları, akrepleri ve cehennem bekçilerini yarattığı gibi. Şöyle de denilmiştir: Kâfirlerin düştüğü bu uzak görme/imkânsız sayma hali, günümüzde mülhidlerin (inançsızların) düştüğü durumun aynısıdır; öyle ki onlar cennet ve cehennemi ruhların girip çıktığı bir nimet veya cezaya yormuşlar; amellerin tartılmasını, sıratı, levhi ve kalemi, Müslümanların şer'î naslardan anladıklarının aksine kendi içlerinde uydurdukları anlamlara hamletmişlerdir. Sadık olandan (Peygamber'den) akla uzak gibi görünen bir haber geldiğinde, tevil edilme ihtimali bulunsa dahi onu doğrulamak vaciptir. Müslümanların bâtıl ve caiz olmadığı konusunda icma ettiği bir husustaki tevil ise asla caiz değildir. Müslümanlar bâtınî ilimlere sapmaksızın bu hususları [zahirî hakikatleriyle] kabul etme konusunda icma etmişlerdir. Bir diğer görüşe göre o bir fitnedir; yani Yüce Allah'ın: { ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ } “Tadın fitnenizi (azabınızı)! İşte acele isteyip durduğunuz budur” buyruğunda olduğu gibi zalimler için bir cezadır. Yüce Allah'ın: { إِنَّها شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ } “Gerçekten o, çılgınca yanan cehennemin ta dibinden çıkan bir ağaçtır” buyruğu, yani cehennemin dibindedir, kökü oradadır, sonra cehennemin içinde dal budak salar. { طَلْعُها } “Onun tomurcukları” yani meyvesidir; ortaya çıkıp belirdiği için 'tal'' denilmiştir. { كَأَنَّهُ رُؤُسُ الشَّياطِينِ } “sanki şeytanların başları gibidir.” Denildi ki: Bizzat şeytanların kendileri kastedilmiştir; çirkinliklerinden dolayı meyveler onların başlarına benzetilmiştir. Şeytanların başı görülmese de zihinlerde tasavvur edilen bir şeydir. Nitekim her çirkin şey için 'şeytan sureti gibi', her güzel suret için de 'melek sureti gibi' denmesi bu kabildendir. Yüce Allah'ın Yûsuf'un etrafındaki kadınlardan haber vererek: { مَا هَذَا بَشَراً إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ } “Bu bir insan değil, ancak değerli bir melektir!” buyurması da bundandır. Bu hayalî bir benzetmedir; anlamı İbn Abbâs ve el-Kurazî'den rivayet edilmiştir. İmruü'l-Kays'ın şu sözü de bu kabildendir:

ومسنونة زرق كأنياب أغوال

Ve gûllerin azı dişleri gibi bilenmiş, parlak [oklar]...

وَإِنْ كَانَتِ الْغُولُ لَا تُعْرَفُ، وَلَكِنْ لِمَا تُصُوِّرَ مِنْ قُبْحِهَا فِي النُّفُوسِ. وَقَدْ قَالَ الله تعالى:" شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ" [الأنعام: ١١٢] فَمَرَدَةُ الْإِنْسِ شَيَاطِينُ مَرْئِيَّةٌ. وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ" وَلَكَأَنَّ نَخْلَهَا رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ" وَقَدِ ادَّعَى كَثِيرٌ مِنَ الْعَرَبِ رُؤْيَةَ الشَّيَاطِينِ وَالْغِيلَانِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ وَالْفَرَّاءُ: الشَّيَاطِينُ حَيَّاتٌ لَهَا رُءُوسٌ وَأَعْرَافٌ، وَهِيَ مِنْ أَقْبَحِ الْحَيَّاتِ وَأَخْبَثِهَا وَأَخَفِّهَا جِسْمًا. قَالَ الرَّاجِزُ وَقَدْ شَبَّهَ الْمَرْأَةَ بِحَيَّةٍ لَهَا عُرْفٌ:

Her ne kadar gûl bilinmese de, zihinlerdeki çirkinlik tasavvurundan ötürü [böyle denmiştir]. Yüce Allah: { شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ } “İnsan ve cin şeytanları” buyurmuştur; nitekim insanların azgınları görülebilen şeytanlardır. Sahih hadiste de: 'Hurma ağaçları sanki şeytanların başları gibidir' buyrulmuştur. Arapların birçoğu şeytanları ve gûlleri gördüğünü iddia etmiştir. ez-Zeccâc ve el-Ferrâ şöyle demişlerdir: Şeytanlar başları ve ibikleri olan yılanlardır; yılanların en çirkini, en zehirlisi ve bedence en çevik olanıdır. Recez şairi, bir kadını ibikli bir yılana benzeterek şöyle demiştir:

عنجرد تحلف حين أحلف ... وكمثل شَيْطَانِ الْحِمَاطِ أَعْرَفُ

Huysuz bir kadın; yemin ettiğimde o da yemin eder ... Ve sanki ibikli bir hamât yılanı gibidir.

الْوَاحِدَةُ حَمَاطَةٌ وَالْأَعْرَفُ الَّذِي له عف. وَقَالَ الشَّاعِرُ يَصِفُ نَاقَتَهُ:

Tekili hamâte (حَمَاطَةٌ)'dir. el-A'ref (الْأَعْرَفُ) ise ibiği olan demektir. Şair de devesini vasfederken şöyle demiştir:

تُلَاعِبُ مَثْنَى حَضْرَمِيٍّ كأنه ... وتعمج شيطا ن بِذِي خِرْوَعٍ قَفْرِ

Bükülmüş Hadramut derisinden dizginle oynar ... Sanki ıssız ve hintyağı bitkisi dolu arazide kıvrılan bir şeytan (yılan) gibi.

التَّعَمُّجُ: الِاعْوِجَاجُ فِي السَّيْرِ. وَسَهْمٌ عَمُوجٌ: يَتَلَوَّى فِي ذَهَابِهِ. وَتَعَمَّجَتِ الْحَيَّةُ: إذا تلوت في سيرها. وقال يصف زمام الناقة:

et-Ta'ammüc (التَّعَمُّجُ): Yürüyüşte sağa sola kıvrılmaktır. Kıvrılarak giden oka sehmün amûc (سَهْمٌ عَمُوجٌ) denir. Yılan yürürken kıvrıldığında تَعَمَّجَتِ الْحَيَّةُ denir. Şair devenin dizginini vasfederken şöyle demiştir:

تلاعب مثنى حضر مي كأنه ... وتعمج شيطان بذي خروع قفر

Bükülmüş Hadramut dizginiyle oynar, sanki o ... Issız ve hintyağı bitkisi dolu arazide kıvrılan bir şeytan (yılan) gibidir.

وَقِيلَ: إِنَّمَا شُبِّهَ ذَلِكَ بِنَبْتٍ قَبِيحٍ فِي الْيَمَنِ يُقَالُ لَهُ الْأَسْتَنُ وَالشَّيْطَانُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَيْسَ ذَلِكَ مَعْرُوفًا عِنْدَ الْعَرَبِ. الزَّمَخْشَرِيُّ: هُوَ شَجَرٌ خَشِنٌ مُنْتِنٌ مُرٌّ مُنْكَرُ الصُّورَةِ يُسَمَّى ثَمَرُهُ رُءُوسَ الشَّيَاطِينِ. النَّحَّاسُ: وَقِيلَ: الشَّيَاطِينُ ضَرْبٌ من الحيات قباح." فَإِنَّهُمْ لَآكِلُونَ مِنْها فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ" فَهَذَا طَعَامُهُمْ وَفَاكِهَتُهُمْ بَدَلَ رِزْقِ أَهْلِ الْجَنَّةِ. وَقَالَ فِي" الْغَاشِيَةِ":" لَيْسَ لَهُمْ طَعامٌ إِلَّا مِنْ ضَرِيعٍ" [الغاشية: ٦] وَسَيَأْتِي." ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْها" أَيْ بَعْدَ الْأَكْلِ مِنَ الشَّجَرَةِ" لَشَوْباً مِنْ حَمِيمٍ" الشَّوْبُ الخلط، والشب وَالشُّوبُ لُغَتَانِ كَالْفَقْرِ وَالْفُقْرِ وَالْفَتْحُ أَشْهَرُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: شَابَ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ إِذَا خَلَطَهُمَا بِشَيْءٍ يَشُوبُهُمَا شَوْبًا وَشِيَابَةً. فَأَخْبَرَ أَنَّهُ يُشَابُ لَهُمْ. وَالْحَمِيمُ: الْمَاءُ الْحَارُّ لِيَكُونَ أَشْنَعَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَسُقُوا مَاءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ" [محمد: ١٥]. السُّدِّيُّ: يُشَابُ لَهُمُ الْحَمِيمُ بِغَسَّاقِ أَعْيُنِهِمْ وَصَدِيدٍ من قيحهم ودما يهم. وَقِيلَ: يُمْزَجُ لَهُمُ الزَّقُّومُ بِالْحَمِيمِ لِيُجْمَعَ لَهُمْ بَيْنَ مَرَارَةِ الزَّقُّومِ وَحَرَارَةِ الْحَمِيمِ، تَغْلِيظًا لِعَذَابِهِمْ وتجديدا

Şöyle de denilmiştir: O [tomurcuklar], Yemen'de bulunan ve kendisine el-Esten (الْأَسْتَنُ) ve eş-Şeytân (الشَّيْطَانُ) denilen çirkin bir bitkiye benzetilmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu, Araplarca bilinen bir şey değildir. ez-Zemahşerî: O; sert, kokuşmuş, acı, çirkin görünüşlü bir ağaçtır ve meyvesine ruûsü'ş-şeyâtîn (şeytanların başları) denilir. en-Nehhâs: Şöyle de denilmiştir: Şeytanlar, çirkin bir yılan türüdür. { فَإِنَّهُمْ لَآكِلُونَ مِنْها فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ } “İşte onlar muhakkak ondan yiyecekler ve karınlarını onunla dolduracaklardır.” Bu, cennet ehlinin rızkına karşılık onların yiyeceği ve meyvesidir. el-Gâşiye [Suresi'nde] de şöyle buyurmuştur: { لَيْسَ لَهُمْ طَعامٌ إِلَّا مِنْ ضَرِيعٍ } “Onlar için darî'den (kuru ve zehirli bir dikenden) başka bir yiyecek yoktur.” [Gâşiye 88/6]. Bunun [açıklaması] gelecektir. { ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْها } yani o ağaçtan yedikten sonra { لَشَوْباً مِنْ حَمِيمٍ } “muhakkak onlar için onun üstüne kaynar sudan bir karışım vardır.” eş-Şevb (الشَّوْبُ): Karıştırmaktır. eş-Şevb ve eş-Şûb, el-fakr ve el-fukr gibi iki lehçedir; fetha ile olanı daha meşhurdur. el-Ferrâ şöyle demiştir: Yiyeceğini ve içeceğini bir şeyle karıştırdığı zaman شَابَ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ (...) يَشُوبُهُمَا شَوْبًا وَشِيَابَةً denir. [Cenâb-ı Hak] onlar için [içeceklerin] karıştırılacağını haber vermiştir. el-Hamîm (الْحَمِيمُ) ise [azabın] daha feci olması için kaynar sudur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَسُقُوا مَاءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ } “ve onlara kaynar bir su içirilir de bağırsaklarını parça parça eder.” [Muhammed 47/15]. es-Süddî şöyle demiştir: Onlara kaynar su; gözlerinin irinli akıntısı, cerahatlerinden çıkan irin ve kanları ile karıştırılır. Şöyle de denilmiştir: Zakkumun acılığı ile kaynar suyun hararetinin bir arada bulunması, azaplarının katmerleşmesi ve yenilenmesi için zakkum onlara kaynar su ile karıştırılır.

لِبَلَائِهِمْ." ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ" قِيلَ: إِنَّ هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا حِينَ أَكَلُوا الزَّقُّومَ فِي عَذَابٍ غَيْرِ النَّارِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَيْهَا. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: الْحَمِيمُ خَارِجُ الْجَحِيمِ فَهُمْ يُورَدُونَ الْحَمِيمَ لِشُرْبِهِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَى الْجَحِيمِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ. يَطُوفُونَ بَيْنَها وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ" [الرحمن: ٤٤ - ٤٣]. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ:" ثُمَّ إِنَّ مُنْقَلَبَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ" قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ" ثُمَّ" بِمَعْنَى الْوَاوِ. الْقُشَيْرِيُّ: وَلَعَلَّ الْحَمِيمَ فِي موضع من جهنم على طرف منها.

zakkum ile kaynar su karıştırılır ki zakkumun acılığı ile kaynar suyun harareti bir arada bulunsun. { ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ } “Sonra muhakkak ki onların dönüşleri yine o çılgınca yanan cehennemedir.” Denildi ki: Bu, onların zakkumu yedikleri esnada ateşten başka bir azap içinde olduklarına, sonra tekrar ateşe döndürüleceklerine delalet eder. Mukâtil: Kaynar su cehennemin dışındadır; onu içmek için kaynar suya götürülürler, sonra tekrar cehenneme döndürülürler; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ. يَطُوفُونَ بَيْنَها وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ } “İşte günahkârların yalanladığı cehennem budur. Onlar cehennem ile son derece kaynar su arasında dönüp dolaşırlar.” İbn Mes'ûd: { ثُمَّ إِنَّ مُنْقَلَبَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ } şeklinde okumuştur. Ebû Ubeyde: { ثُمَّ } (sümme) edatının 'vav' anlamında olması caizdir, demiştir. el-Kuşeyrî: Belki de kaynar su cehennemin bir yerinde, onun bir kenarındadır, demiştir.

[سورة الصافات (٣٧): الآيات ٦٩ الى ٧٤]

[Sâffât Suresi (37), Ayet 69-74]

إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آباءَهُمْ ضالِّينَ (٦٩) فَهُمْ عَلى آثارِهِمْ يُهْرَعُونَ (٧٠) وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ (٧١) وَلَقَدْ أَرْسَلْنا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ (٧٢) فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ (٧٣)

{ إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آباءَهُمْ ضالِّينَ (٦٩) فَهُمْ عَلى آثارِهِمْ يُهْرَعُونَ (٧٠) وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ (٧١) وَلَقَدْ أَرْسَلْنا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ (٧٢) فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ (٧٣) } “Çünkü onlar, babalarını sapıklıkta buldular. (69) Şimdi de kendileri onların izleri üzerinde koşturuluyorlar. (70) Andolsun ki onlardan önce evvelkilerin çoğu da sapmıştı. (71) Andolsun ki biz onların arasına da uyarıcılar göndermiştik. (72) Artık bak, o uyarılanların sonu nasıl oldu! (73)”

إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (٧٤)

{ إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (٧٤) } “Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesna. (74)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آباءَهُمْ ضالِّينَ" أَيْ صَادَفُوهُمْ كَذَلِكَ فَاقْتَدَوْا بِهِمْ." فَهُمْ عَلى آثارِهِمْ يُهْرَعُونَ" أَيْ يُسْرِعُونَ، عَنْ قَتَادَةَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: كَهَيْئَةِ الْهَرْوَلَةِ. قال قَالَ الْفَرَّاءُ: الْإِهْرَاعُ الْإِسْرَاعُ بِرَعْدَةٍ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ:" يُهْرَعُونَ" يَسْتَحِثُّونَ مَنْ خَلْفَهُمْ. وَنَحْوَهُ قَوْلُ الْمُبَرِّدِ. قَالَ: الْمُهْرِعُ الْمُسْتَحِثُّ، يُقَالُ: جَاءَ فُلَانٌ يهر ع إِلَى النَّارِ إِذَا اسْتَحَثَّهُ الْبَرْدُ إِلَيْهَا. وَقِيلَ: يزعجون من شدة الإسراع، قال الْفَضْلُ. الزَّجَّاجُ: يُقَالُ هُرِعَ وَأُهْرِعَ إِذَا اسْتُحِثَّ وَأُزْعِجَ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ" أَيْ مِنَ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ." وَلَقَدْ أَرْسَلْنا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ" أَيْ رُسُلًا أَنْذَرُوهُمُ الْعَذَابَ فَكَفَرُوا." فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ" أَيْ آخِرُ أَمْرِهِمْ." إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ" أَيِ الَّذِينَ اسْتَخْلَصَهُمُ اللَّهُ مِنَ الْكُفْرِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. ثُمَّ قِيلَ: هُوَ اسْتِثْنَاءٌ مِنَ" الْمُنْذَرِينَ". وَقِيلَ هُوَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ".

Yüce Allah'ın: { إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آباءَهُمْ ضالِّينَ } “Çünkü onlar, babalarını sapıklıkta buldular” buyruğu; onları bu halde bulup kendilerine uydular, demektir. { فَهُمْ عَلى آثارِهِمْ يُهْرَعُونَ } “Şimdi de kendileri onların izleri üzerinde koşturuluyorlar” buyruğu [hakkında] Katâde: "Yani aceleyle koşturulurlar" demiştir. Mücâhid: "Hızlı yürüyüş (hervele) gibi" demiştir. Ferrâ: "İhrâ' (الإهراع), titreyerek hızlıca koşmaktır" demiştir. Ebû Ubeyde ise: "{ يُهْرَعُونَ } arkalarındakileri acele ettirirler [anlamındadır]" demiştir. el-Müberred'in sözü de buna yakındır; o şöyle demiştir: "el-Mühri' (المهرع), acele ettiren kimsedir. Soğuk bir kimseyi ateşe doğru sevk edip acele ettirdiğinde: 'Falan kişi ateşe doğru hızla yöneldi (يُهْرَعُ)' denilir." Fazl: "Hızın şiddetinden dolayı telaşla sevk edilirler [anlamında olduğu] söylenmiştir" demiştir. ez-Zeccâc: "Teşvik edilip telaşla sevk edildiğinde 'huria (هُرِعَ)' ve 'uhria (أُهْرِعَ)' denilir" demiştir. Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ } “Andolsun ki onlardan önce evvelkilerin çoğu da sapmıştı” buyruğu; yani geçmiş ümmetlerden [çoğu], demektir. { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ } “Andolsun biz onların içlerine de uyarıcılar göndermiştik” buyruğu; yani kendilerini azapla uyaran elçiler [göndermiştik de] inkâr ettiler, demektir. { فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ } “O uyarılanların sonunun nasıl olduğuna bir bak!” buyruğu; yani işlerinin sonu [nasıl oldu], demektir. { إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } “Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesna” buyruğu; yani Allah'ın küfürden arındırıp seçtiği kimseler [müstesnadır]. Bu [açıklama] daha önce geçmişti. Daha sonra şöyle denilmiştir: Bu, { الْمُنْذَرِينَ } "uyarılanlar" ifadesinden bir istisnadır. Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ } “Andolsun ki onlardan önce evvelkilerin çoğu da sapmıştı” buyruğundan [istisna] olduğu da söylenmiştir.

[سورة الصافات (٣٧): الآيات ٧٥ الى ٨٢]

[Sâffât Suresi (37), Ayet 75-82]

وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ (٧٥) وَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ (٧٧) وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (٧٨) سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ (٧٩)

{ وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ (٧٥) وَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ (٧٧) وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (٧٨) سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ (٧٩) } “Andolsun Nûh bize yalvarmıştı da ne güzel icabet etmiştik! (75) Onu ve ehlini o büyük sıkıntıdan kurtardık. (76) Ve onun neslini geride kalanlar kıldık. (77) Sonradan gelenler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık. (78) Âlemler içinde Nûh'a selam olsun! (79)”

إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٠) إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (٨١) ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ (٨٢)

{ إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٠) إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (٨١) ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ (٨٢) } “Şüphesiz biz iyilik edenleri böyle mükâfatlandırırız. (80) Çünkü o, bizim mümin kullarımızdandı. (81) Sonra da diğerlerini suda boğduk. (82)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ" مِنَ النِّدَاءِ الَّذِي هُوَ الِاسْتِغَاثَةُ، وَدَعَا قِيلَ بِمَسْأَلَةِ هَلَاكِ قَوْمِهِ فَقَالَ:" رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً" [نوح: ٢٦]." فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ" قَالَ الْكِسَائِيُّ: أَيْ" فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ لَهُ كُنَّا." وَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ" يَعْنِي أَهْلَ دِينِهِ، وَهُمْ مَنْ آمَنَ مَعَهُ وَكَانُوا ثَمَانِينَ عَلَى مَا تَقَدَّمَ." مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ" وَهُوَ الْغَرَقُ." وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ" قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمَّا خَرَجَ نُوحٌ مِنَ السَّفِينَةِ مَاتَ مَنْ مَعَهُ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ إِلَّا وَلَدَهُ وَنِسَاءَهُ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ:" وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ". وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: كَانَ وَلَدُ نُوحٍ ثَلَاثَةً وَالنَّاسُ كُلُّهُمْ مِنْ وَلَدِ نُوحٍ: فَسَامُ أَبُو الْعَرَبِ وَفَارِسَ وَالرُّومِ وَالْيَهُودِ وَالنَّصَارَى. وَحَامُ أَبُو السُّودَانِ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ: السِّنْدِ وَالْهِنْدِ وَالنُّوبِ وَالزَّنْجِ وَالْحَبَشَةِ وَالْقِبْطِ وَالْبَرْبَرِ وَغَيْرِهِمْ. وَيَافِثُ أبو الصقالبة والترك و" اللان"»

Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ } “Andolsun Nûh bize yalvarmıştı” buyruğundaki nidâ, yardım istemek (istiğâse) anlamındadır. Denildi ki o, kavminin helak edilmesi talebiyle dua etmiş ve: { رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً } “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden hiçbir yurt tutan bırakma!” [demişti]. { فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ } “ne güzel icabet etmiştik!” el-Kisâî şöyle demiştir: Yani 'ona ne güzel icabet edenler idik' demektir. { وَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ } “Onu ve ehlini kurtardık” yani dinine bağlı olan ehlini; bunlar daha önce geçtiği üzere kendisiyle beraber iman eden seksen kişi idiler. { مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ } “o büyük sıkıntıdan” yani boğulmaktan [kurtardık]. { وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ } “Ve onun neslini geride kalanlar kıldık.” İbn Abbâs şöyle demiştir: Nûh gemiden çıktığında, çocukları ve hanımları hariç beraberindeki erkekler ve kadınlar vefat etti. İşte: { وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ } buyruğu bunu ifade eder. Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: Nûh'un üç oğlu vardı ve insanların tamamı Nûh'un çocuklarından türemiştir: Sâm; Arapların, Farsların, Rumların, Yahudilerin ve Hristiyanların atasıdır. Hâm; doğudan batıya kadar Siyahîlerin, Sindlerin, Hintlilerin, Nûbelilerin, Zencilerin, Habeşlilerin, Kıptîlerin, Berberîlerin ve diğerlerinin atasıdır. Yâfes ise Slavların, Türklerin, Alanların,

وَالْخَزَرِ وَيَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ وَمَا هُنَالِكَ. وَقَالَ قَوْمٌ: كَانَ لِغَيْرِ وَلَدِ نُوحٍ أَيْضًا نَسْلٌ، بِدَلِيلِ قوله:" ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ" [الإسراء: ٣]. وقوله:" قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا وَبَرَكاتٍ عَلَيْكَ وَعَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ" [هود: ٤٨] فَعَلَى هَذَا مَعْنَى الْآيَةِ:" وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ" دُونَ ذُرِّيَّةِ مَنْ كَفَرَ أَنَّا أَغْرَقْنَا أولئك.

... ve Hazarların, Ye'cûc ile Me'cûc'ün ve oralardakilerin [atasıdır]. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ } “Ey Nûh ile birlikte [gemide] taşıdıklarımızın nesli!” ve { قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا وَبَرَكاتٍ عَلَيْكَ وَعَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ } “«Ey Nûh! Sana ve seninle beraber olan ümmetlere bizden bir selamet ve bereketlerle [gemiden] in. Kendilerini [bir süre dünyalıklarla] faydalandıracağımız, sonra da bizden kendilerine can yakıcı bir azabın dokunacağı ümmetler de olacaktır» denildi” buyruklarının delaletiyle, Nûh'un çocukları dışındakilerin de soyu devam etmiştir. Buna göre: { وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ } “Ve onun neslini geride kalanlar kıldık” ayetinin anlamı: İnkâr edenlerin nesli değil, sadece [onların neslidir]; çünkü biz ötekileri suda boğduk [demektir].

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ" أَيْ تَرَكْنَا عَلَيْهِ ثَنَاءً حَسَنًا فِي كُلِّ أُمَّةٍ، فَإِنَّهُ مُحَبَّبٌ إِلَى الْجَمِيعِ، حَتَّى إِنَّ فِي الْمَجُوسِ مَنْ يَقُولُ إِنَّهُ أَفْرِيدُونَ. رُوِيَ مَعْنَاهُ عَنْ مُجَاهِدٍ وَغَيْرِهِ. وَزَعَمَ الْكِسَائِيُّ أَنَّ فِيهِ تَقْدِيرَيْنِ: أَحَدُهُمَا" وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ" يُقَالُ:" سَلامٌ عَلى نُوحٍ" أَيْ تَرَكْنَا عَلَيْهِ هَذَا الثَّنَاءَ الْحَسَنَ. وَهَذَا مَذْهَبُ أَبِي الْعَبَّاسِ الْمُبَرِّدُ. أَيْ تَرَكْنَا عَلَيْهِ هَذِهِ الْكَلِمَةَ بَاقِيَةً، يَعْنِي يسلمون له تَسْلِيمًا وَيَدْعُونَ لَهُ، وَهُوَ مِنَ الْكَلَامِ الْمَحْكِيِّ، كقوله تعالى:" سُورَةٌ أَنْزَلْناها". [النور: ١]. وَالْقَوْلُ الْآخَرُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى وَأَبْقَيْنَا عَلَيْهِ، وَتَمَّ الْكَلَامُ ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ:" سَلامٌ عَلى نُوحٍ" أَيْ سَلَامَةٌ لَهُ مِنْ أَنْ يُذْكَرَ بِسُوءٍ" فِي الْآخِرِينَ". قَالَ الْكِسَائِيُّ: وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ" سَلَامًا" مَنْصُوبٌ بِ" تَرَكْنا" أَيْ تَرَكْنَا عَلَيْهِ ثَنَاءً حَسَنًا سَلَامًا. وَقِيلَ:" فِي آخرين" أَيْ فِي أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَقِيلَ: فِي الْأَنْبِيَاءِ إِذْ لَمْ يُبْعَثْ بَعْدَهُ نَبِيٌّ إِلَّا أُمِرَ بِالِاقْتِدَاءِ بِهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً" [الشورى: ١٣]. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: وَبَلَغَنِي أَنَّهُ مَنْ قال حين يسمي" سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ" لَمْ تَلْدَغْهُ عَقْرَبٌ. ذَكَرَهُ أَبُو عُمَرَ فِي التَّمْهِيدِ. وَفِي الْمُوَطَّأِ عَنْ خَوْلَةَ بِنْتِ حَكِيمٍ أَنَّ رَسُولَ الله ﷺ قال:" من نَزَلَ مَنْزِلًا فَلْيَقُلْ أَعُوَذٌ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّاتِ مِنْ شَرٍّ مَا خَلَقَ فَإِنَّهُ لَنْ يَضُرَّهُ شي حَتَّى يَرْتَحِلَ" وَفِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَجُلًا مِنْ أَسْلَمَ قَالَ: مَا نِمْتُ هَذِهِ الليلة، فقال وسول اللَّهِ ﷺ:" مِنْ أَيِّ شي" فَقَالَ: لَدَغَتْنِي عَقْرَبٌ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" أَمَا إِنَّكَ لَوْ قُلْتَ حِينَ أَمْسَيْتَ أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّاتِ مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ لَمْ تَضُرَّكَ". قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ" أَيْ نُبْقِي عَلَيْهِمُ الثَّنَاءَ الْحَسَنَ. وَالْكَافُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ جَزَاءً كَذَلِكَ." إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ" هَذَا بَيَانُ إِحْسَانِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ" أَيْ مَنْ كَفَرَ. وَجَمْعُهُ أُخَرُ. وَالْأَصْلُ فِيهِ أَنْ يَكُونَ مَعَهُ" مِنْ" إِلَّا أَنَّهَا حُذِفَتْ، لِأَنَّ الْمَعْنَى مَعْرُوفٌ، وَلَا يَكُونُ آخِرًا إِلَّا وقبله شي من جنسه." ثم" ليس للتراخي ها هنا بل هو لتعديد النعم، كقول:" أَوْ مِسْكِيناً ذَا مَتْرَبَةٍ. ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا" [البلد: ١٧ - ١٦] أَيْ ثُمَّ أُخْبِرُكُمْ أَنِّي قَدْ أَغْرَقْتُ الْآخَرِينَ، وهم الذين تأخروا عن الإيمان.

Yüce Allah'ın: { وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ } “Sonradan gelenler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık” buyruğu, yani her ümmet içinde onun için güzel bir övgü bıraktık; zira o herkese sevimli kılınmıştır. Hatta Mecûsîler arasında onun Efridûn olduğunu söyleyenler bile vardır. Bu anlam Mücâhid ve başkalarından rivayet edilmiştir. el-Kisâî bu ayette iki takdir bulunduğunu ileri sürmüştür: Birincisi: { وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ } sonradan gelenler arasında: { سَلامٌ عَلى نُوحٍ } “Nûh'a selam olsun” denilir; yani onun hakkında bu güzel övgüyü bıraktık [demektir]. Ebü'l-Abbâs el-Müberred'in benimsediği görüş de budur. Yani bu sözü onun için baki kıldık; nitekim ona tam bir teslimiyetle selam verir ve dua ederler. Bu, Yüce Allah'ın: { سُورَةٌ أَنْزَلْناها } “Bu, indirdiğimiz bir suredir” buyruğu gibi hikâye edilen sözlerdendir. Diğer görüş ise, anlamın 'onun adını yaşattık' şeklinde olup cümlenin tamamlanması, ardından { سَلامٌ عَلى نُوحٍ } “Nûh'a selam olsun” diye söze başlanmasıdır; yani sonradan gelenler arasında onun kötü bir şekilde anılmasından selamettedir [demektir]. el-Kisâî şöyle demiştir: İbn Mes'ûd'un kıraatinde { سَلَامًا } şeklindedir ve { تَرَكْنا } fiili ile mansubdur; yani 'onun hakkında güzel bir övgü olarak selam bıraktık' demektir. 'Sonradan gelenler arasında' ifadesinin, Muhammed ﷺ'in ümmetinde olduğu söylenmiştir. Peygamberler arasında olduğu da söylenmiştir; çünkü ondan sonra gönderilen her peygambere ona uyması emredilmiştir. Nitekim Yüce Allah: { شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً } “O, Nûh'a tavsiye ettiğini sizin için de din kıldı” buyurmuştur. Saîd b. el-Müseyyeb: 'Bana ulaştığına göre, her kim akşamladığı vakit: { سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ } “Âlemler içinde Nûh'a selam olsun” derse, onu akrep sokmaz' demiştir; bunu Ebû Ömer et-Temhîd'de zikretmiştir. el-Muvatta'da Havle bint Hakîm'den rivayet edildiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: 'Kim bir yerde konaklar da «أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّاتِ مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ» (Yarattığı şeylerin şerrinden Allah'ın tastamam kelimelerine sığınırım) derse, oradan ayrılıncaya kadar ona hiçbir şey zarar veremez.' Yine orada Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre Eslem kabilesinden bir adam: 'Bu gece uyuyamadım' dedi. Resûlullah ﷺ: 'Neden dolayı?' diye sordu. Adam: 'Beni bir akrep soktu' dedi. Bunun üzerine Resûlullah ﷺ: 'Bilesin ki sen akşamladığın zaman: «أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّاتِ مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ» deseydin, o sana zarar vermezdi' buyurdu. Yüce Allah'ın: { إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz biz iyilik edenleri böyle mükâfatlandırırız” buyruğu, yani onlar hakkında güzel övgüyü baki kılarız [demektir]. Kâf harfi nasb mahallindedir, yani 'böyle bir mükâfatla mükâfatlandırırız' demektir. { إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ } “Çünkü o, bizim mümin kullarımızdandı” buyruğu, onun iyiliğinin (ihsanının) beyanıdır. Yüce Allah'ın: { ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ } “Sonra da diğerlerini suda boğduk” buyruğu, yani inkâr edenleri [boğduk]. Çoğulu uher (أُخَرُ) gelir. Aslında beraberinde 'min' (مِنْ) bulunması gerekir; ancak anlam bilindiği için hazfedilmiştir. Bir şeyin kendi cinsinden bir önceli olmadan 'âhir' (sonraki/diğeri) olması mümkün değildir. Buradaki { ثُمَّ } (sümme) edatı zaman bakımından bir gecikme (terâhî) ifade etmek için değil, Yüce Allah'ın: { أَوْ مِسْكِيناً ذَا مَتْرَبَةٍ. ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } “Veya toprağa serilmiş bir yoksulu [doyurmaktır]. Sonra iman edenlerden olmaktır” buyruğunda olduğu gibi nimetleri saymak içindir. Yani 'Sonra size haber veriyorum ki ben diğerlerini, yani imanda geri kalanları suda boğdum' demektir.

[سورة الصافات (٣٧): الآيات ٨٣ الى ٩٠]

[Sâffât Suresi (37), Ayet 83-90]

وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ (٨٣) إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٤) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ (٨٥) أَإِفْكاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ (٨٦) فَما ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ (٨٧)

{ وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ (٨٣) إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٤) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ (٨٥) أَإِفْكاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ (٨٦) فَما ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ (٨٧) } “Şüphesiz İbrâhim de onun taraftarlarından (aynı yolda olanlardan) idi. (83) Hani o, Rabbine tertemiz (şüpheden ve şirkten arınmış) bir kalple gelmişti. (84) Hani o, babasına ve kavmine şöyle demişti: 'Siz neye tapıyorsunuz?' (85) 'Allah'ı bırakıp da uydurma birtakım ilahlar mı istiyorsunuz?' (86) 'Âlemlerin Rabbi hakkındaki zannınız nedir?' (87)”

فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ (٨٨) فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ (٨٩) فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ (٩٠)

{ فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ (٨٨) فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ (٨٩) فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ (٩٠) } “Bunun üzerine yıldızlara bir göz attı. (88) Ve: 'Gerçekten ben hastayım' dedi. (89) Onlar da arkalarını dönüp ondan uzaklaştılar. (90)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ" قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيْ مِنْ أَهْلِ دِينِهِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: أَيْ عَلَى مِنْهَاجِهِ وَسُنَّتِهِ. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: الشِّيعَةُ الْأَعْوَانُ، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الشِّيَاعِ، وَهُوَ الْحَطَبُ الصِّغَارُ الَّذِي يوقد مع الكبا ر حَتَّى يُسْتَوْقَدَ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ وَالْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى وَإِنَّ مِنْ شِيعَةِ مُحَمَّدٍ لَإِبْرَاهِيمَ. فَالْهَاءُ فِي" شِيعَتِهِ" عَلَى هَذَا لِمُحَمَّدٍ ﵇. وَعَلَى الْأَوَّلِ لِنُوحٍ وَهُوَ أَظْهَرُ، لِأَنَّهُ هُوَ الْمَذْكُورُ أَوَّلًا، وَمَا كَانَ بَيْنَ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ إِلَّا نَبِيَّانِ هُودٌ وَصَالِحٌ، وَكَانَ بَيْنَ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ أَلْفَانِ وَسِتُّمِائَةٍ وَأَرْبَعُونَ سَنَةً، حَكَاهُ الزَّمَخْشَرِيُّ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ" أَيْ مُخْلِصٍ مِنَ الشِّرْكِ وَالشَّكِّ. وَقَالَ عَوْفٌ الْأَعْرَابِيُّ: سَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ سِيرِينَ مَا الْقَلْبُ السَّلِيمُ؟ فَقَالَ: النَّاصِحُ لِلَّهِ ﷿ فِي خَلْقِهِ. وَذَكَرَ الطَّبَرِيُّ عَنْ غَالِبٍ الْقَطَّانِ وَعَوْفٍ وَغَيْرِهِمَا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ لِلْحَجَّاجِ: مِسْكِينٌ أَبُو مُحَمَّدٍ! إِنْ عَذَّبَهُ اللَّهُ فَبِذَنْبِهِ، وَإِنْ غَفَرَ لَهُ فَهَنِيئًا لَهُ، وَإِنْ كَانَ قَلْبُهُ سَلِيمًا فَقَدْ أَصَابَ الذُّنُوبَ مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنْهُ. قَالَ عَوْفٌ: فَقُلْتُ لِمُحَمَّدٍ مَا الْقَلْبُ السَّلِيمُ؟ قَالَ: أَنْ يَعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ حَقٌّ، وَأَنَّ السَّاعَةَ قَائِمَةٌ، وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ. وَقَالَ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ: كَانَ أَبِي يَقُولُ لَنَا: يَا بَنِيَّ لَا تَكُونُوا لَعَّانِينَ، أَلَمْ تَرَوْا إِلَى إِبْرَاهِيمَ لَمْ يَلْعَنْ شَيْئًا قَطُّ، فَقَالَ تَعَالَى:" إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ". وَيَحْتَمِلُ مَجِيئُهُ إِلَى رَبِّهِ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا عِنْدَ دُعَائِهِ إِلَى تَوْحِيدِهِ وَطَاعَتِهِ، الثَّانِي عِنْدَ إِلْقَائِهِ فِي النَّارِ." إِذْ قالَ لِأَبِيهِ" وَهُوَ آزَرُ، وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِيهِ." وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ" تَكُونُ" مَا" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ وَ" ذَا" خَبَرَهُ وَيَجُوزُ أَنْ تكون

Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ } “Şüphesiz İbrâhim de onun taraftarlarından (aynı yolda olanlardan) idi” buyruğu hakkında İbn Abbâs: "Yani onun dinindendir" demiştir. Mücâhid: "Yani onun yolu ve sünneti üzeredir" demiştir. el-Asmaî şöyle demiştir: Şîa (الشِّيعَةُ), yardımcılar demektir. Bu kelime, büyük odunlar tutuşsun diye onlarla birlikte yakılan ince odun anlamına gelen eş-şiyâ' (الشِّيَاعُ) kökünden alınmıştır. el-Kelbî ve el-Ferrâ ise şöyle demiştir: Mana, 'Şüphesiz Muhammed'in taraftarlarından biri de İbrâhim'dir' şeklindedir. Buna göre { شِيعَتِهِ } ifadesindeki zamir, Muhammed aleyhisselâm'a racidir. İlk görüşe göre ise Nûh'a aittir ki daha açık [ve kuvvetli] olan da budur; çünkü ilk zikredilen odur. Nûh ile İbrâhim arasında Hûd ve Sâlih olmak üzere yalnızca iki peygamber vardı. Nûh ile İbrâhim arasında ise iki bin altı yüz kırk yıl vardı; bunu ez-Zemahşerî nakletmiştir. Yüce Allah'ın: { إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } “Hani o, Rabbine tertemiz (şüpheden ve şirkten arınmış) bir kalple gelmişti” buyruğu, yani şirkten ve şüpheden arınmış, ihlaslı bir kalple demektir. Avf el-A'râbî şöyle demiştir: Muhammed b. Sîrîn'e: "Selîm kalp nedir?" diye sordum. O da: "Yaratıkları hususunda Azîz ve Celîl olan Allah'a karşı samimi ve ihlaslı olandır" dedi. et-Taberî; Gâlib el-Kattân, Avf ve başkalarından rivayetle Muhammed b. Sîrîn'in Haccâc hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Zavallı Ebû Muhammed! Şayet Allah ona azap ederse günahı sebebiyledir; şayet onu bağışlarsa afiyet olsun. Şayet kalbi selîm idiyse, şüphesiz ondan daha hayırlı olan kimseler de günah işlemiştir." Avf dedi ki: Muhammed'e: "Selîm kalp nedir?" diye sordum. Dedi ki: "Allah'ın hak olduğunu, kıyametin mutlaka kopacağını ve Allah'ın kabirlerde bulunanları dirilteceğini bilmesidir." Hişâm b. Urve şöyle demiştir: Babam bize şöyle derdi: "Ey oğullarım! Çokça lanet eden kimseler olmayın. İbrâhim'i görmediniz mi? O hiçbir şeye asla lanet etmemiştir. Nitekim Yüce Allah: { إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } “Hani o, Rabbine tertemiz bir kalple gelmişti” buyurmuştur." Onun Rabbine gelişi iki ihtimal taşır: Birincisi, [insanları] O'nun tevhidine ve itaatine davet ettiği zaman; ikincisi ise ateşe atıldığı zamandır. { إِذْ قالَ لِأَبِيهِ } “Hani babasına demişti” -ki o Âzer'dir ve bu konudaki açıklama daha önce geçmişti- { وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ } “ve kavmine: 'Siz neye tapıyorsunuz?'” [ifadesinde] { مَا }, mübteda (özne) olarak ref' mahallinde, { ذَا } ise onun haberi (yüklemi) olabilir; [ayrıca]...

" مَا" وَ" ذَا" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِ" تعبدون"" أَإِفْكاً" نصب على المفعولية بِمَعْنَى أَتُرِيدُونَ إِفْكًا. قَالَ الْمُبَرِّدُ: وَالْإِفْكُ أَسْوَأُ الْكَذِبِ، وَهُوَ الَّذِي لَا يَثْبُتُ وَيَضْطَرِبُ، وَمِنْهُ ائْتَفَكَتْ بِهِمُ الْأَرْضُ." آلِهَةً" بَدَلٌ مِنْ إِفْكٍ" دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ" أَيْ تَعْبُدُونَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَالًا بِمَعْنَى أَتُرِيدُونَ آلِهَةً مِنْ دُونِ اللَّهِ آفِكِينَ." فَما ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ" أَيْ مَا ظَنُّكُمْ بِهِ إِذَا لَقِيتُمُوهُ وَقَدْ عَبَدْتُمْ غَيْرَهُ؟ فَهُوَ تَحْذِيرٌ، مِثْلَ قَوْلِهِ:" مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ" [الانفطار: ٦]. وقيل: أي شي أُوهِمْتُمُوهُ حَتَّى أَشْرَكْتُمْ بِهِ غَيْرَهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ" قَالَ ابْنُ زَيْدٍ عَنْ أَبِيهِ: أَرْسَلَ إِلَيْهِ مَلِكُهُمْ إِنَّ غَدًا عِيدُنَا فَاخْرُجْ مَعَنَا، فَنَظَرَ إِلَى نَجْمٍ طَالِعٍ فَقَالَ: إِنَّ هَذَا يَطْلُعُ مَعَ سَقَمِي. وَكَانَ عِلْمُ النُّجُومِ مُسْتَعْمَلًا عِنْدَهُمْ مَنْظُورًا فِيهِ، فَأَوْهَمَهُمْ هُوَ مِنْ تِلْكَ الْجِهَةِ، وَأَرَاهُمْ مِنْ مُعْتَقَدِهِمْ عُذْرًا لِنَفْسِهِ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا أَهْلَ رِعَايَةٍ وَفِلَاحَةٍ، وَهَاتَانِ الْمَعِيشَتَانِ يُحْتَاجُ فِيهِمَا إِلَى نَظَرٍ فِي النُّجُومِ. وَقَالَ ابْنُ عباس: كان علم النجوم من النبوة ة، فَلَمَّا حَبَسَ اللَّهُ تَعَالَى الشَّمْسَ عَلَى يُوشَعَ بْنِ نُونَ أَبْطَلَ ذَلِكَ، فَكَانَ نَظَرُ إِبْرَاهِيمَ فِيهَا عِلْمًا نَبَوِيًّا. وَحَكَى جُوَيْبِرٌ عَنِ الضَّحَّاكِ. كَانَ عِلْمُ النُّجُومِ بَاقِيًا إِلَى زَمَنِ عِيسَى ﵇، حَتَّى دَخَلُوا عَلَيْهِ فِي مَوْضِعٍ لَا يُطَّلَعُ عَلَيْهِ مِنْهُ، فَقَالَتْ لَهُمْ مَرْيَمُ: مِنْ أَيْنَ عَلِمْتُمْ بِمَوْضِعِهِ؟ قَالُوا: مِنَ النُّجُومِ. فَدَعَا رَبَّهُ عِنْدَ ذَلِكَ فَقَالَ: اللَّهُمَّ لَا تُفْهِمْهُمْ فِي عِلْمِهَا، فَلَا يَعْلَمُ عِلْمَ النُّجُومِ أَحَدٌ، فَصَارَ حُكْمُهَا فِي الشَّرْعِ مَحْظُورًا، وَعِلْمُهَا فِي النَّاسِ مَجْهُولًا. قَالَ الْكَلْبِيُّ: وَكَانُوا فِي قرية بين البصرة والكوفة يقال لهم هرمزجرد، وَكَانُوا يَنْظُرُونَ فِي النُّجُومِ. فَهَذَا قَوْلٌ. وَقَالَ الْحَسَنُ: الْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَمَّا كَلَّفُوهُ الْخُرُوجَ مَعَهُمْ تَفَكَّرَ فِيمَا يَعْمَلُ. فَالْمَعْنَى عَلَى هَذَا أَنَّهُ نَظَرَ فِيمَا نَجَمَ لَهُ مِنَ الرَّأْيِ، أَيْ فِيمَا طَلَعَ لَهُ مِنْهُ، فَعَلِمَ أَنَّ كُلَّ حَيٍّ يَسْقَمُ فَقَالَ." إِنِّي سَقِيمٌ". الْخَلِيلُ وَالْمُبَرِّدُ: يُقَالُ لِلرَّجُلِ إِذَا فَكَّرَ فِي الشَّيْءِ يُدَبِّرُهُ: نَظَرَ فِي النُّجُومِ. وَقِيلَ: كَانَتِ السَّاعَةُ الَّتِي دَعَوْهُ إِلَى الْخُرُوجِ مَعَهُمْ فِيهَا سَاعَةً تَغْشَاهُ فِيهَا الْحُمَّى. وَقِيلَ: الْمَعْنَى فَنَظَرَ فِيمَا نَجَمَ من الأشياء فعلم أن لها خالقا.

{ مَا } ve { ذَا } kelimeleri, { تَعْبُدُونَ } fiilinin mef'ûlü olarak nasb mahallindedir. { أَإِفْكاً } 'Bir iftira ve yalan mı istiyorsunuz?' anlamında mef'ûl olarak nasb edilmiştir. el-Müberred der ki: İfk (الْإِفْكُ), yalanın en kötüsüdür; sabit durmayan ve çalkantılı olan şeydir. 'Yer onlarla birlikte altüst oldu / sarsıldı' (ائْتَفَكَتْ بِهِمُ الْأَرْضُ) ifadesi de buradan gelir. { آلِهَةً } lafzı, { إِفْكاً } lafzından bedeldir. { دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ } yani 'O'ndan başkasına mı ibadet ediyorsunuz?' demektir. 'Yalan ve iftira içinde olarak Allah'tan başka ilahlar mı istiyorsunuz?' anlamında hâl olması da caizdir. { فَما ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ } 'Âlemlerin Rabbine ibadet etmeyip O'ndan başkasına kulluk ettiğiniz halde O'nunla karşılaştığınızda O'nun hakkında zannınız nedir?' demektir. Bu, Yüce Allah'ın: { مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ } “O çok kerîm olan Rabbine karşı seni ne aldattı?” [İnfitâr 82/6] buyruğu gibi bir uyarıdır. Şöyle de denilmiştir: 'O'na başkalarını ortak koşacak derecede size ne vehmettirildi?' Yüce Allah'ın: { فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ } “Bunun üzerine yıldızlara bir göz attı. Ve: 'Gerçekten ben hastayım' dedi” buyruğu hakkında İbn Zeyd babasından rivayetle demiştir ki: Hükümdarları ona: 'Yarın bizim bayramımızdır, bizimle birlikte çık' diye haber gönderdi. O da doğmakta olan bir yıldıza baktı ve: 'Bu yıldız benim hastalığımla birlikte doğuyor' dedi. Yıldız ilmi onların nezdinde uygulanır ve incelenirdi. Bu sebeple İbrâhim onlara bu cihetten bir vehim verdi ve kendi inançları doğrultusunda kendisine bir mazeret gösterdi. Çünkü onlar hayvancılık ve tarım ehli idiler; bu iki geçim tarzında ise yıldızlara bakmaya ihtiyaç duyulur. İbn Abbâs şöyle demiştir: Yıldız ilmi peygamberlikten idi. Yüce Allah güneşi Yûşa' b. Nûn için durdurunca bu ilmi hükümsüz kıldı. Dolayısıyla İbrâhim'in onlara bakması peygamberliğe dayalı bir ilim idi. Cüveybir, ed-Dahhâk'tan şöyle nakletmiştir: Yıldız ilmi Îsâ aleyhisselâm'ın zamanına kadar devam etti; hatta onun yanına görünmeyen bir yerden girdiler. Meryem onlara: 'Onun yerini nereden bildiniz?' deyince: 'Yıldızlardan' dediler. Bunun üzerine Îsâ Rabbine dua edip: 'Allahım, onların bu ilmi anlamalarına imkân verme!' dedi ve [artık] hiç kimse yıldız ilmini bilemez oldu. Böylece onun hükmü şeriatta yasaklandı ve ilmi de insanlar arasında bilinmez hale geldi. el-Kelbî der ki: Onlar Basra ile Kûfe arasında Hürmüzcerd denilen bir köyde idiler ve yıldızlara bakarlardı. Bu bir görüştür. Hasan[-ı Basrî] ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; onlar kendisini kendileriyle birlikte çıkmaya zorladıklarında ne yapacağını düşündü demektir. Buna göre anlam, zihninde beliren (neceme) görüşe, yani kendisine doğan fikre baktı; her canlının hastalandığını bildi ve: { إِنِّي سَقِيمٌ } “Gerçekten ben hastayım” dedi şeklindedir. el-Halîl ve el-Müberred: 'Bir kimse bir mesele üzerinde düşünüp tedbir aldığında ona: Yıldızlara baktı (نَظَرَ فِي النُّجُومِ) denir' demişlerdir. Şöyle de denilmiştir: Onu kendileriyle birlikte çıkmaya çağırdıkları vakit, kendisini sıtmanın tuttuğu bir vakitti. Şöyle de denilmiştir: Anlamı; var olan (ortaya çıkan) şeylere baktı ve bunların bir yaratıcısı olduğunu anladı demektir.

وَمُدَبِّرًا، وَأَنَّهُ يَتَغَيَّرُ كَتَغَيُّرِهَا. فَقَالَ:" إِنِّي سَقِيمٌ". قال الضَّحَّاكُ: مَعْنَى" سَقِيمٌ" سَأَسْقَمُ سَقَمَ الْمَوْتِ، لِأَنَّ مَنْ كُتِبَ عَلَيْهِ الْمَوْتُ يَسْقَمُ فِي الْغَالِبِ ثُمَّ يَمُوتُ، وَهَذَا تَوْرِيَةٌ وَتَعْرِيضٌ، كَمَا قَالَ للملك لما سأل عَنْ سَارَةَ هِيَ أُخْتِي، يَعْنِي أُخُوَّةَ الدِّينِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ جُبَيْرٍ وَالضَّحَّاكُ أَيْضًا أَشَارَ لَهُمْ إِلَى مَرَضٍ وَسَقَمٍ يُعْدِي كَالطَّاعُونِ، وكانوا يهربون من الطاعون،" ف" لذلك" فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ" أَيْ فَارِّينَ مِنْهُ خَوْفًا مِنَ الْعَدْوَى. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ حَمَّادٍ عَنْ أَسْبَاطٍ عَنِ السُّدِّيِّ عَنْ أَبِي مَالِكٍ وَأَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَنْ سَمُرَةَ عَنِ الْهَمْدَانِيِّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالُوا لِإِبْرَاهِيمَ: إِنَّ لَنَا عِيدًا لَوْ خَرَجْتَ مَعَنَا لَأَعْجَبَكَ دِينُنَا. فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ الْعِيدِ خَرَجُوا إِلَيْهِ وَخَرَجَ مَعَهُمْ، فَلَمَّا كَانَ بِبَعْضِ الطَّرِيقِ أَلْقَى بِنَفْسِهِ، وَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ أَشْتَكِي رِجْلِي، فَوَطَئُوا رِجْلَهُ وَهُوَ صَرِيعٌ، فَلَمَّا مَضَوْا نَادَى فِي آخِرِهِمْ" وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ" [الأنبياء: ٥٧]. قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ وَهَذَا لَيْسَ بِمُعَارِضٍ لِمَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ جُبَيْرٍ، لِأَنَّهُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ قَدِ اجْتَمَعَ لَهُ أَمْرَانِ. قُلْتُ: وَفِي الصَّحِيحِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:" لَمْ يَكْذِبْ إِبْرَاهِيمُ النَّبِيُّ ﵇ إِلَّا ثَلَاثَ كَذَبَاتٍ" الْحَدِيثُ. وَقَدْ مَضَى فِي سُورَةِ" الْأَنْبِيَاءِ" وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ سَقِيمًا وَإِنَّمَا عَرَّضَ لَهُمْ. وَقَدْ قَالَ جَلَّ وَعَزَّ:" إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ" [الزمر: ٣٠]. فَالْمَعْنَى إِنِّي سَقِيمٌ فِيمَا أَسْتَقْبِلُ فَتَوَهَّمُوا هُمْ أَنَّهُ سَقِيمٌ السَّاعَةَ. وَهَذَا مِنْ مَعَارِيضِ الْكَلَامِ عَلَى مَا ذَكَرْنَا، وَمِنْهُ الْمَثَلُ السَّائِرُ " كَفَى بِالسَّلَامَةِ دَاءً" وَقَوْلُ لَبِيَدٍ:

ve yöneticisi bulunduğunu, kendisinin de o varlıkların değiştiği gibi değiştiğini anladı. Bunun üzerine: { إِنِّي سَقِيمٌ } “Gerçekten ben hastayım” dedi. ed-Dahhâk şöyle demiştir: { سَقِيمٌ } ifadesinin anlamı 'ölüm hastalığına yakalanacağım' demektir; çünkü ölümü yazılmış olan kimse çoğunlukla hastalanır ve sonra ölür. Bu bir tevriye ve üstü kapalı ifadedir (ta'rîz); nitekim hükümdar Sâre'yi sorduğunda din kardeşliğini kastederek 'O benim kız kardeşimdir' demesi gibidir. İbn Abbâs, İbn Cübeyr ve yine ed-Dahhâk şöyle demişlerdir: Onlara veba gibi bulaşıcı bir hastalığa işaret etti; onlar da vebadan kaçarlardı. İşte bundan dolayı { فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ } “Onlar da arkalarını dönüp ondan uzaklaştılar” yani bulaşma korkusuyla ondan kaçtılar. Hakîm et-Tirmizî rivayet edip şöyle demiştir: Babam bize anlattı, Amr b. Hammâd bize Esbât'tan, o es-Süddî'den, o Ebû Mâlik ve Ebû Sâlih'ten, onlar İbn Abbâs'tan; ayrıca Semure'den, o el-Hemdânî'den, o İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: İbrâhim'e: 'Bizim bir bayramımız var; bizimle beraber çıksan dinimiz hoşuna giderdi' dediler. Bayram günü olunca bayram yerine çıktılar, o da onlarla beraber çıktı. Yolun bir yerine gelindiğinde kendini yere bıraktı ve: 'Ben hastayım, ayağımdan rahatsızım' dedi. O yere yığılmış haldeyken ayağına basıp geçtiler. Onlar uzaklaşınca arkalarından şöyle seslendi: { وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ } “Allah'a yemin olsun ki putlarınıza bir tuzak kuracağım!” Ebû Abdillâh: Bu rivayet İbn Abbâs ve İbn Cübeyr'in söylediğiyle çelişmez; çünkü onun iki durumu bir arada yaşamış olması muhtemeldir, demiştir. Derim ki: Sahih'te Peygamber ﷺ'den rivayet edildiğine göre: 'İbrâhim Peygamber aleyhisselâm üç yalan dışında hiç yalan söylememiştir' hadisi yer almaktadır. Bu rivayet Enbiyâ Suresi'nde geçmişti; bu da onun [o an fiilen] hasta olmadığını, bilakis onlara kinayeli ve üstü kapalı konuştuğunu gösterir. Nitekim Allah celle ve azze: { إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ } “Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da ölecekler” buyurmuştur. Buna göre anlam: 'Gelecekte hastalanacağım' demektir; onlar ise onun o anda hasta olduğunu zannettiler. Bu, zikrettiğimiz üzere kinayeli (ta'rîz) sözlerdendir; meşhur darb-ı meseldeki 'Sağlık, hastalık olarak yeter' sözü ve Lebîd'in şu beyti de bu kabildendir:

فَدَعَوْتُ رَبِّي بِالسَّلَامَةِ جاهدا ... وليصحني فَإِذَا السَّلَامَةُ دَاءُ

Tüm gayretimle Rabbime sağlık ve afiyet için dua ettim ... Beni iyileştirsin diye; meğer sağlık bir dert/hastalık imiş.

وَقَدْ مَاتَ رَجُلٌ فَجْأَةً فَالْتَفَّ عَلَيْهِ النَّاسُ فَقَالُوا: مَاتَ وَهُوَ صَحِيحٌ! فَقَالَ أَعْرَابِيٌّ: أَصَحِيحٌ مَنِ الْمَوْتُ فِي عُنُقِهِ! فَإِبْرَاهِيمُ صَادِقٌ، لَكِنْ لَمَّا كَانَ الْأَنْبِيَاءُ لِقُرْبِ مَحَلِّهِمْ وَاصْطِفَائِهِمْ عُدَّ هَذَا ذَنْبًا، وَلِهَذَا قَالَ:" وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ" [الشعراء: ٨٢] وَقَدْ مَضَى هَذَا كُلُّهُ مُبَيَّنًا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَقِيلَ: أَرَادَ سَقِيمَ النَّفْسِ لِكُفْرِهِمْ. وَالنُّجُومُ يَكُونُ جمع نجم ويكون واحدا مصدرا.

Bir adam ansızın vefat etmişti. İnsanlar onun etrafında toplanıp: "Sağlıklıyken öldü!" dediler. Bunun üzerine bir bedevî: "Ölüm boynunda asılı olan kimse sağlıklı mıdır hiç!" dedi. Dolayısıyla İbrâhim [sözünde] doğrudur; lâkin peygamberler [Allah katındaki] makamlarının yakınlığı ve seçkinlikleri sebebiyle bu [durum] bir günah sayılmıştır. İşte bundan dolayı: { وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ } “Hesap gününde hatamı bağışlayacağını umduğum da O'dur” [Şuarâ 82] demiştir. Bütün bunlar daha önce etraflıca açıklanmıştı, Allah'a hamdolsun. Şöyle de denilmiştir: Onların inkârı sebebiyle ruhunun/gönlünün sıkıntılı ve kederli olduğunu kastetmiştir. 'en-Nücûm' (النُّجُوم) kelimesi hem 'necm' kelimesinin çoğulu [yıldızlar] olabilir hem de mastar olup tekil olabilir.

[سورة الصافات (٣٧): الآيات ٩١ الى ٩٦]

[Sâffât Suresi (37), Ayet 91-96]

فَراغَ إِلى آلِهَتِهِمْ فَقالَ أَلا تَأْكُلُونَ (٩١) مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ (٩٢) فَراغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً بِالْيَمِينِ (٩٣) فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ (٩٤) قالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ (٩٥)

{ فَراغَ إِلى آلِهَتِهِمْ فَقالَ أَلا تَأْكُلُونَ (٩١) مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ (٩٢) فَراغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً بِالْيَمِينِ (٩٣) فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ (٩٤) قالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ (٩٥) } “Bunun üzerine gizlice onların ilahlarının yanına vardı da: 'Yemez misiniz?' dedi. (91) 'Neyiniz var, neden konuşmuyorsunuz?' (92) Derken gizlice üzerlerine yürüyüp sağ eliyle kuvvetli bir darbe indirdi. (93) Bunun üzerine [halk] koşarak ona yöneldiler. (94) [İbrâhim] dedi ki: 'Yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz?' (95)”

وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ (٩٦)

{ وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ (٩٦) } “Oysa sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır. (96)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَراغَ إِلى آلِهَتِهِمْ" قَالَ السُّدِّيُّ: ذَهَبَ إِلَيْهِمْ وَقَالَ أبو مالك: ذَهَبَ إِلَيْهِمْ. وَقَالَ أَبُو مَالِكٍ: جَاءَ إِلَيْهِمْ عَلَيْهِمْ. وَقِيلَ: عَدَلَ. وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. فَرَاغَ يَرُوغُ رَوْغًا وَرَوَغَانًا إِذَا مَالَ. وَطَرِيقٌ رَائِغٌ أَيْ مَائِلٌ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

Yüce Allah'ın: { فَراغَ إِلى آلِهَتِهِمْ } “Bunun üzerine gizlice onların ilahlarının yanına vardı” buyruğu hakkında es-Süddî: 'Onların yanına gitti' demiştir. Ebû Mâlik: 'Onlara yönelip üzerlerine vardı' demiştir. 'Yönelip saptı' da denilmiştir; anlamlar birbirine yakındır. Râğa (فَرَاغَ) fiili, saptığı zaman يَروغُ رَوْغًا وَرَوَغَانًا şeklinde kullanılır. Sapıp kıvrılan yola طَرِيقٌ رَائِغٌ denir. Şair şöyle demiştir:

وَيُرِيكَ مِنْ طَرَفِ اللِّسَانِ حلاوة ... وويروغ عَنْكَ كَمَا يَرُوغُ الثَّعْلَبُ

Sana dilinin ucuyla tatlılık gösterir ... Ve tilkinin kurnazca kaçtığı gibi senden sıvışıp kaçar.

فَقَالَ:" أَلا تَأْكُلُونَ" فَخَاطَبَهَا كَمَا يُخَاطِبُ مَنْ يَعْقِلُ، لِأَنَّهُمْ أَنْزَلُوهَا بتلك المنزلة. وكذا" ما لَكُمْ لا تَنْطِقُونَ" قِيلَ: كَانَ بَيْنَ يَدَيِ الْأَصْنَامِ طَعَامٌ تَرَكُوهُ لِيَأْكُلُوهُ إِذَا رَجَعُوا مِنَ الْعِيدِ، وَإِنَّمَا تَرَكُوهُ لِتُصِيبَهُ بَرَكَةُ أَصْنَامِهِمْ بِزَعْمِهِمْ. وَقِيلَ: تَرَكُوهُ لِلسَّدَنَةِ. وَقِيلَ: قَرَّبَ هُوَ إِلَيْهَا طَعَامًا عَلَى جِهَةِ الِاسْتِهْزَاءِ، فَقَالَ:" أَلا تَأْكُلُونَ مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ"." فَراغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً بِالْيَمِينِ" خَصَّ الضَّرْبَ بِالْيَمِينِ لِأَنَّهَا أَقْوَى وَالضَّرْبَ بِهَا أَشَدُّ، قَالَ الضَّحَّاكُ وَالرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْيَمِينِ الْيَمِينُ الَّتِي حَلَفَهَا حِينَ قَالَ:" وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ" [الأنبياء: ٥٧]. وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَثَعْلَبٌ: ضَرْبًا بِالْقُوَّةِ وَالْيَمِينُ الْقُوَّةُ. وقيل: بالعدل واليمين ها هنا الْعَدْلُ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ. لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ" [الحاقة: ٤٥ - ٤٤] أَيْ بِالْعَدْلِ، فَالْعَدْلُ لِلْيَمِينِ وَالْجَوْرُ لِلشِّمَالِ. أَلَا تَرَى أَنَّ الْعَدُوَّ عَنِ الشِّمَالِ وَالْمَعَاصِي عَنِ الشِّمَالِ وَالطَّاعَةَ عَنِ الْيَمِينِ، وَلِذَلِكَ قَالَ:" إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْيَمِينِ" [الصافات: ٢٨] أَيْ مِنْ قِبَلِ الطَّاعَةِ. فَالْيَمِينُ هُوَ مَوْضِعُ الْعَدْلِ مِنَ الْمُسْلِمِ، وَالشِّمَالُ مَوْضِعُ الْجَوْرِ. أَلَا تَرَى أَنَّهُ بَايَعَ اللَّهَ بِيَمِينِهِ يَوْمَ الْمِيثَاقِ، فَالْبَيْعَةُ بِالْيَمِينِ، فَلِذَلِكَ يُعْطَى كِتَابَهُ غَدًا بِيَمِينِهِ، لِأَنَّهُ وَفَّى بِالْبَيْعَةِ، وَيُعْطَى النَّاكِثُ لِلْبَيْعَةِ الْهَارِبُ بِرَقَبَتِهِ مِنَ اللَّهِ بِشِمَالِهِ، لِأَنَّ الْجَوْرَ هُنَاكَ. فَقَوْلُهُ:" فَراغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً بِالْيَمِينِ" أَيْ بِذَلِكَ الْعَدْلِ الَّذِي كَانَ بَايَعَ اللَّهَ عَلَيْهِ يَوْمَ الْمِيثَاقِ ثُمَّ وَفَّى لَهُ هَاهُنَا. فَجَعَلَ تِلْكَ الْأَوْثَانَ جُذَاذًا، أَيْ فُتَاتًا كَالْجَذِيذَةِ

Bunun üzerine: { أَلا تَأْكُلُونَ } “Yemez misiniz?” dedi. Onlar putları akıl sahibi varlıklar mertebesinde tuttukları için, o da onlara akıl sahibi kimselere hitap eder gibi hitap etti. { مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ } “Neyiniz var, neden konuşmuyorsunuz?” sözü de böyledir. Denildi ki: Putların önünde, bayramdan döndüklerinde yemek üzere bıraktıkları bir yemek vardı; bu yemeği sözde putlarının bereketi isabet etsin diye bırakmışlardı. Putların bakıcılarına (hizmetçilerine) bıraktıkları da söylenmiştir. İbrâhim'in alay etmek maksadıyla o yemeği putlara yaklaştırıp: { أَلا تَأْكُلُونَ مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ } “Yemez misiniz? Neyiniz var, neden konuşmuyorsunuz?” dediği de söylenmiştir. { فَراغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً بِالْيَمِينِ } “Derken gizlice üzerlerine yürüyüp sağ eliyle kuvvetli bir darbe indirdi.” ed-Dahhâk ve er-Rebî' b. Enes'in belirttiğine göre sağ el daha güçlü olduğu ve onunla vurmak daha şiddetli gerçekleştiği için özellikle sağ el zikredilmiştir. Bir diğer görüşe göre 'el-yemîn' ile kastedilen: { وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ } “Allah'a yemin olsun ki putlarınıza bir tuzak kuracağım” derken ettiği yemindir. el-Ferrâ ve Sa'leb: 'Kuvvetle vurmaktır; el-yemîn kuvvet demektir' demişlerdir. Adaletle [vurdu] da denilmiştir; buradaki el-yemîn adalet manasındadır. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ. لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ } “Eğer o bize karşı bazı sözler uydurmuş olsaydı, elbette onu adaletiyle/kuvvetle yakalardık” buyruğu da bundandır; yani adaletle yakalardık, çünkü adalet sağ tarafa, zulüm ise sol tarafa aittir. Görmez misin ki düşman sol tarafta, günahlar sol tarafta, itaat ise sağ taraftadır. Bundan dolayı: { إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْيَمِينِ } “Siz bize sağdan (itaat ve hayır cihetinden) gelirdiniz” buyurmuştur. Dolayısıyla sağ taraf Müslümandan yana adaletin bulunduğu yer, sol taraf ise zulmün bulunduğu yerdir. Görmez misin ki o, mîsak gününde Allah'a sağ eliyle biat etmiştir; biat sağ el ile yapılır. Bundan dolayı biatine vefa gösterdiği için yarın amel defteri sağ eline verilecektir; biatini bozan ve boynunu Allah'tan kaçıran kimseye ise zulüm orada olduğu için defteri sol eline verilecektir. İşte onun: { فَراغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً بِالْيَمِينِ } sözü; mîsak gününde Allah'a üzere biat ettiği o adaletle [vurdu] ve burada o biatine vefa gösterdi demektir. Böylece o putları kırıntı (cüzâz), yani kavrulmuş un ufağı gibi un ufak etti.

وَهِيَ السَّوِيقُ وَلَيْسَ مِنْ قَبِيلِ الْقُوَّةِ، قَالَهُ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ" فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ" قَرَأَ حَمْزَةُ" يُزِفُّونَ" بِضَمِّ الْيَاءِ. الْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا. أَيْ يُسْرِعُونَ، قَالَهُ ابْنُ زَيْدٍ. قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ: يَمْشُونَ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى يَمْشُونَ بِجَمْعِهِمْ عَلَى مَهَلٍ آمَنِينَ أَنْ يُصِيبَ أَحَدٌ آلِهَتَهُمْ بِسُوءٍ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى يَتَسَلَّلُونَ تَسَلُّلًا بَيْنَ الْمَشْيِ وَالْعَدْوِ، وَمِنْهُ زَفِيفُ النَّعَامَةِ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: يَسْعَوْنَ وَحَكَى يَحْيَى بْنُ سَلَّامٍ: يُرْعِدُونَ غَضَبًا. وَقِيلَ: يَخْتَالُونَ وَهُوَ مَشْيُ الْخُيَلَاءِ، قاله مجاهد. ومنه أ، خذ زِفَافُ الْعَرُوسِ إِلَى زَوْجِهَا. وَقَالَ الْفَرَزْدَقُ:

Bu ise kavrulmuş un ufağıdır (sevîk) ve kuvvet kabilinden değildir; bunu Hakîm et-Tirmizî söylemiştir. { فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ } “Bunun üzerine koşarak ona yöneldiler.” Hamza, yâ harfinin zammesiyle { يُزِفُّونَ } şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise fetha ile [okumuşlardır]. İbn Zeyd'in belirttiğine göre yani 'koşup acele ediyorlardı' demektir. Katâde ve es-Süddî: 'Yürüyorlardı' demişlerdir. Bir görüşe göre anlam şöyledir: Hiç kimsenin ilahlarına bir zarar veremeyeceğinden emin bir halde, topluca ve vakarla yürüyorlardı. Bir diğer görüşe göre ise: Yürüme ile koşma arasında hızlıca süzülüyorlardı; devenin ve devekuşunun hızlı adımlarla süzülmesine (zefîf) de buradan denilmiştir. ed-Dahhâk: 'Koşuyorlardı' demiştir. Yahyâ b. Sellâm: 'Öfkeden titriyorlardı' şeklinde nakletmiştir. Mücâhid'in belirttiğine göre: 'Kasıla kasıla, çalımlı bir şekilde yürüyorlardı' da denilmiştir. Gelinin kocasına götürülüşü (zifâf) de buradan alınmıştır. el-Ferazdak şöyle demiştir:

وَجَاءَ قريع الشول قبل إفالها ... ويزف وَجَاءَتْ خَلْفَهُ وَهْيَ زُفَّفُ

Sürünün damızlık erkek devesi yavrularından önce süzülerek geldi ... Dişi develer de onun arkasından hızlı adımlarla geldiler

وَمَنْ قَرَأَ" يُزِفُّونَ" فَمَعْنَاهُ يُزِفُّونَ غَيْرَهُمْ أَيْ يَحْمِلُونَهُمْ عَلَى التَّزْفِيفِ. وَعَلَى هَذَا فَالْمَفْعُولُ مَحْذُوفٌ. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: أَزَفَفْتُ الْإِبِلَ أَيْ حَمَلْتُهَا عَلَى أَنْ تَزِفَّ. وَقِيلَ: هُمَا لُغَتَانِ يُقَالُ: زَفَّ الْقَوْمُ وَأَزَفُّوا، وَزَفَفْتُ الْعَرُوسَ وَأَزْفَفْتُهَا وَازْدَفَفْتُهَا بِمَعْنًى، وَالْمُزَفَّةُ: الْمِحَفَّةُ الَّتِي تُزَفُّ فِيهَا الْعَرُوسُ، حَكَى ذَلِكَ عَنِ الْخَلِيلِ. النحاس:" ويزفون" بِضَمِّ الْيَاءِ. زَعَمَ أَبُو حَاتِمٍ أَنَّهُ لَا يَعْرِفُ هَذِهِ اللُّغَةَ، وَقَدْ عَرَفَهَا جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ مِنْهُمُ الْفَرَّاءُ وَشَبَّهَهَا بِقَوْلِهِمْ: أَطَرَدْتُ الرَّجُلَ أَيْ صَيَّرْتُهُ إِلَى ذَلِكَ. وَطَرَدَتْهُ نَحَّيْتُهُ، وَأَنْشَدَ هُوَ وَغَيْرُهُ:

{ يُزِفُّونَ } şeklinde okuyanın kıraatine göre anlamı: Başkalarını hızlandırıyorlar, yani onları hızlı yürümeye sevk ediyorlar demektir. Buna göre mef'ûl (nesne) mahzuftur. el-Asmaî: 'Develeri hızlı yürümeye sevk ettim' anlamında أَزَفَفْتُ الْإِبِلَ denir, demiştir. Bunların iki ayrı lehçe olduğu da söylenmiştir; nitekim زَفَّ الْقَوْمُ ve أَزَفُّوا denildiği gibi, زَفَفْتُ الْعَرُوسَ, أَزْفَفْتُهَا ve ازْدَفَفْتُهَا aynı anlamda kullanılır. el-Müzeffe (الْمُزَفَّةُ) ise gelinin içinde taşındığı tahtırevandır; bu el-Halîl'den aktarılmıştır. en-Nehhâs: Yâ harfinin zammesiyle { يُزِفُّونَ } kıraati hakkında Ebû Hâtim bu lehçeyi bilmediğini iddia etmiştir; oysa aralarında el-Ferrâ'nın da bulunduğu bir grup âlim bu lehçeyi bilmekte ve bunu bir kimseyi o duruma getirmek manasındaki أَطْرَدْتُ الرَّجُلَ sözüne benzetmektedir. طَرَدْتُهُ ise onu uzaklaştırdım demektir. el-Ferrâ ve başkaları şu beyti inşad etmiştir:

تَمَنَّى حُصَيْنٌ أَنْ يَسُودَ جِذَاعَةً ... وفأمسى حُصَيْنٌ قَدْ أُذِلَّ وَأُقْهِرَا

Huseyn, Cizâa kabilesine efendi olmayı temenni etti ... Fakat Huseyn zelil ve mağlup kılınmış bir halde sabahladı

أَيْ صُيِّرَ إِلَى ذَلِكَ، فَكَذَلِكَ" يَزِفُّونَ" يَصِيرُونَ إِلَى الزَّفِيفِ. قَالَ محمد بن زيد: الزَّفِيفُ الْإِسْرَاعُ. وَقَالَ أَبُو إِسْحَاقَ: الزَّفِيفُ أَوَّلُ عَدْوِ النَّعَامِ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ: وَزَعَمَ الْكِسَائِيُّ أَنَّ قَوْمًا قَرَءُوا" فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُونَ" خَفِيفَةٌ، مِنْ وَزَفَ يَزِفُ، مِثْلَ وَزَنَ يَزِنُ. قَالَ النَّحَّاسُ: فَهَذِهِ حِكَايَةُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو حَاتِمٍ لَمْ يَسْمَعْ مِنَ الْكِسَائِيِّ شَيْئًا. وَرَوَى الْفَرَّاءُ وَهُوَ صَاحِبُ الْكِسَائِيِّ عَنِ الْكِسَائِيِّ أَنَّهُ لَا يَعْرِفُ" يَزِفُونَ" مُخَفَّفَةً. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَأَنَا لَا أعرفها. قال

Yani o hâle getirildi [demektir]. Aynı şekilde { يَزِفُّونَ } de hızlı yürüyüşe (zefîfe) geçerler [anlamındadır]. Muhammed b. Zeyd: “ez-Zefîf (الزَّفِيفُ), acele etmek / hızlı yürümektir” demiştir. Ebû İshâk ise: “ez-Zefîf, devekuşunun koşmaya başladığı ilk andır” demiştir. Ebû Hâtim şöyle demiştir: el-Kisâî, bir topluluğun { فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُونَ } âyetini [fâ harfini] şeddesiz olarak, وزن - يزن (vezeni - yezinü) gibi وزف - يزف (vezefe - yezifü)'den [türemiş olarak] okuduğunu ileri sürmüştür. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu, Ebû Hâtim'in bir rivayetidir; oysa Ebû Hâtim, el-Kisâî'den hiçbir şey işitmemiştir. el-Kisâî'nin talebesi olan el-Ferrâ ise el-Kisâî'den, onun şeddesiz olarak { يَزِفُونَ } okunuşunu bilmediğini rivayet etmiştir. el-Ferrâ: “Ben de bunu bilmiyorum” demiştir. [Ebû İshâk] şöyle...

أَبُو إِسْحَاقَ: وَقَدْ عَرَّفَهَا غَيْرُهُمَا أَنَّهُ يُقَالُ وَزَفَ يَزِفُّ إِذَا أَسْرَعَ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَا نَعْلَمُ أَحَدًا قَرَأَ" يَزِفُونَ". قُلْتُ: هِيَ قِرَاءَةُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ فِيمَا ذَكَرَ الْمَهْدَوِيُّ. الزمخشري: و" يزفون" على البناء للمفعول. و" يُزْفُونَ" مِنْ زَفَاهُ إِذَا حَدَاهُ، كَأَنَّ بَعْضَهُمْ يَزِفُّ بَعْضًا لِتَسَارُعِهِمْ إِلَيْهِ. وَذَكَرَ الثَّعْلَبِيُّ عَنِ الْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ وَابْنِ السَّمَيْقَعِ" يَرْفُونَ" بِالرَّاءِ مِنْ رَفِيفِ النَّعَامِ، وَهُوَ رَكْضٌ بَيْنَ الْمَشْيِ وَالطَّيَرَانِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" قالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ" فِيهِ حَذْفٌ، أَيْ قَالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنَا، فَقَالَ مُحْتَجًّا:" أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ" أَيْ أَتَعْبُدُونَ أَصْنَامًا أَنْتُمْ تَنْحِتُونَهَا بِأَيْدِيكُمْ تَنْجُرُونَهَا. وَالنَّحْتُ النَّجْرُ وَالْبَرْيُ نَحَتَهُ يَنْحِتُهُ بِالْكَسْرِ نَحْتًا أَيْ بَرَاهُ. وَالنُّحَاتَةُ الْبِرَايَةُ وَالْمِنْحَتُ مَا يُنْحَتُ بِهِ." وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ"" مَا" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ أَيْ وَخَلَقَ مَا تَعْمَلُونَهُ مِنَ الْأَصْنَامِ، يَعْنِي الْخَشَبَ وَالْحِجَارَةَ وَغَيْرَهُمَا، كَقَوْلِهِ:" بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ" [الأنبياء: ٥٦] وَقِيلَ: إِنَّ" مَا" اسْتِفْهَامٌ وَمَعْنَاهُ التَّحْقِيرُ لِعَمَلِهِمْ. وَقِيلَ: هِيَ نَفْيٌ، وَالْمَعْنَى وَمَا تَعْمَلُونَ ذَلِكَ لَكِنَّ اللَّهَ خَالِقُهُ. وَالْأَحْسَنُ أَنْ تَكُونَ" مَا" مَعَ الْفِعْلِ مَصْدَرًا، وَالتَّقْدِيرُ وَاللَّهَ خَلَقَكُمْ وَعَمَلَكُمْ وَهَذَا مَذْهَبُ أَهْلِ السُّنَّةِ: أَنَّ الْأَفْعَالَ خَلْقُ لِلَّهِ ﷿ وَاكْتِسَابٌ لِلْعِبَادِ. وَفِي هَذَا إِبْطَالُ مَذَاهِبِ الْقَدَرِيَّةِ وَالْجَبْرِيَّةِ. وَرَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:" إِنَّ اللَّهَ خَالِقُ كُلِّ صَانِعٍ وَصَنْعَتِهِ" ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ. وَخَرَّجَهُ الْبَيْهَقِيُّ مِنْ حَدِيثِ حُذَيْفَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِنَّ اللَّهَ ﷿ صَنَعَ كُلَّ صَانِعٍ وَصَنْعَتَهَ فَهُوَ الْخَالِقُ وَهُوَ الصَّانِعُ سُبْحَانَهُ" وَقَدْ بَيَّنَّاهُمَا فِي الْكِتَابِ الْأَسْنَى فِي شَرْحِ أَسْمَاءِ اللَّهِ الحسنى.

Ebû İshâk şöyle demiştir: Bu ikisinden başkası, bir kimse hızlandığı zaman وَزَفَ يَزِفُّ denildiğini bildirmiştir. en-Nehhâs: 'Hiç kimsenin { يَزِفُونَ } şeklinde okuduğunu bilmiyoruz' demiştir. Derim ki: el-Mehdavî'nin zikrettiğine göre bu, Abdullah b. Yezîd'in kıraatidir. ez-Zemahşerî: { يُزَفُّونَ } şeklinde meçhul yapıda da okunmuştur. { يُزْفُونَ } kıraati ise hızlı sürmek manasındaki زَفَاهُ fiilindendir; sanki ona doğru koşuşurken birbirlerini hızla sevk ediyorlar gibidir. es-Sa'lebî; Hasan-ı Basrî, Mücâhid ve İbnü's-Semeyka'dan râ harfiyle devekuşunun hızlı yürüyüşü ve koşuşu manasındaki 'refîf' kökünden { يَرْفُونَ } okuyuşunu zikretmiştir ki bu, yürüme ile uçma arasında bir koşuştur. Yüce Allah'ın: { قالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ } “Dedi ki: 'Yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz?'” buyruğunda bir hazif vardır; yani onlar: 'İlahlarımıza bunu kim yaptı?' dediler, İbrâhim de delil getirerek: 'Yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz?' yani kendi ellerinizle yonttuğunuz, biçimlendirdiğiniz putlara mı tapıyorsunuz? dedi. en-Naht (النَّحْتُ), yontmak ve traşlamaktır; نَحَتَهُ يَنْحِتُهُ fiili kesra ile gelir ve yonttu demektir. en-Nuhâte (النُّحَاتَةُ) yontuntu, el-minhat (الْمِنْحَتُ) ise yontma aletidir. { وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ } “Oysa sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır.” Buradaki { مَا } nasb mahallindedir; yani 'sizi de putlardan yaptığınız şeyleri de, yani ağacı, taşı ve diğerlerini de O yaratmıştır' demektir; nitekim: { بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ } “Hayır, sizin Rabbiniz göklerin ve yerin Rabbidir ki onları O yaratmıştır” buyruğunda olduğu gibidir. Şöyle de denilmiştir: { مَا } soru (istifham) edatıdır ve onların amellerini küçümseme anlamı taşır. Olumsuzluk (nefy) olduğu da söylenmiştir; bu durumda anlam: 'Bunu siz yapmıyorsunuz, fakat Allah onun yaratıcısıdır' şeklinde olur. En güzeli ise { مَا } edatının fiille birlikte mastar (masdariyye) olmasıdır; takdiri şöyledir: 'Allah hem sizi hem de amelinizi yaratmıştır.' Ehl-i Sünnet'in mezhebi de budur: Fiiller Allah Azze ve Celle'nin yaratması, kulların ise kesbidir (kazanımıdır). Bunda Kaderiyye ve Cebriyye mezheplerinin iptali vardır. Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre Peygamber ﷺ: 'Şüphesiz Allah her sanatkârı da sanatını da yaratandır' buyurmuştur; bunu es-Sa'lebî zikretmiştir. el-Beyhakî ise Huzeyfe hadisinden şu lafızla rivayet etmiştir: Resûlullah ﷺ: 'Şüphesiz Allah Azze ve Celle her sanatkârı ve onun sanatını yapmıştır; yaratan da yapan da O'dur, O münezzehtir' buyurdu. Biz bu iki hadisi el-Kitâbü'l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ adlı eserimizde açıkladık.

[سورة الصافات (٣٧): الآيات ٩٧ الى ٩٨]

[Sâffât Suresi (37), Ayet 97-98]

قالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْياناً فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ (٩٧) فَأَرادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الْأَسْفَلِينَ (٩٨)

{ قالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْياناً فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ } “'Onun için bir bina yapın da onu çılgınca yanan ateşe atın!' dediler. (97)” { فَأَرادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الْأَسْفَلِينَ } “Böylece ona bir tuzak kurmak istediler; fakat biz onları en alçaklar kıldık. (98)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" قالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْياناً" أَيْ تَشَاوَرُوا فِي أَمْرِهِ لَمَّا غَلَبَهُمْ بِالْحُجَّةِ حَسْبَ مَا تَقَدَّمَ فِي" الْأَنْبِيَاءِ" بَيَانُهُ فَ" قالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْياناً" تَمْلَئُونَهُ حَطَبًا فَتُضْرِمُونَهُ، ثُمَّ أَلْقُوهُ فِيهِ وَهُوَ الْجَحِيمُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بَنَوْا حَائِطًا مِنْ حِجَارَةٍ طُولُهُ فِي السَّمَاءِ ثلاثون ذراعا، وملأوه نارا وطرحوه فيها. وقال ابن عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ: فَلَمَّا صَارَ فِي الْبُنْيَانِ قَالَ: حَسْبِيَ اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ. وَالْأَلِفُ وَاللَّامُ فِي" الْجَحِيمِ" تَدُلُّ عَلَى الْكِنَايَةِ، أَيْ فِي جَحِيمِهِ، أَيْ فِي جَحِيمِ ذَلِكَ الْبُنْيَانِ. وَذَكَرَ الطَّبَرِيُّ: أَنَّ قَائِلَ ذَلِكَ اسْمُهُ الْهَيْزَنُ رَجُلٌ مِنْ أَعْرَابِ فَارِسَ وَهُمُ التَّرْكُ، وَهُوَ الَّذِي جَاءَ فِيهِ الْحَدِيثُ:" بَيْنَمَا رَجُلٌ يَمْشِي فِي حُلَّةٍ لَهُ يَتَبَخْتَرُ فِيهَا فَخُسِفَ بِهِ فَهُوَ يَتَجَلْجَلُ فِي الْأَرْضِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ" وَاللَّهُ أَعْلَمُ." فَأَرادُوا بِهِ كَيْداً" أَيْ بِإِبْرَاهِيمَ. وَالْكَيْدُ الْمَكْرُ، أَيِ احْتَالُوا لِإِهْلَاكِهِ." فَجَعَلْناهُمُ الْأَسْفَلِينَ" الْمَقْهُورِينَ الْمَغْلُوبِينَ إِذْ نَفَذَتْ حُجَّتُهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يُمْكِنْهُمْ دَفْعُهَا، وَلَمْ يَنْفُذْ فِيهِ مَكْرُهُمْ وَلَا كيدهم.

Yüce Allah'ın: { قالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْياناً } “'Onun için bir bina yapın' dediler” buyruğu; Enbiyâ Suresi'nde açıklandığı üzere İbrâhim delille onlara galip gelince onun durumu hakkında istişare ettiler ve: { قالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْياناً } 'Onun için bir bina yapın' ki içini odunla doldurup tutuşturursunuz, sonra da onu oraya, yani çılgınca yanan ateşe atarsınız, dediler. İbn Abbâs şöyle demiştir: Taştan, göğe doğru yüksekliği otuz arşın olan bir duvar ördüler, içini ateşle doldurup onu içine attılar. İbn Amr b. el-Âs şöyle demiştir: O yapının içine konulduğu vakit: 'Allah bana yeter, O ne güzel vekildir' dedi. { الْجَحِيمِ } kelimesindeki elif-lâm kinaye anlamı taşır; yani 'onun alevli ateşine', yani o yapının alevli ateşine atın demektir. et-Taberî şunu zikretmiştir: Bunu söyleyen kişinin adı Heyzen olup Fars bedevilerinden -ki onlar Türklerdir- bir adamdır; hadiste geçen: 'Bir adam süslü elbisesi içinde çalım satarak yürürken birden yere batırıldı; o kıyamet gününe kadar yerin dibine doğru batıp gitmektedir' ifadesindeki kimsedir; Allah en doğrusunu bilir. { فَأَرادُوا بِهِ كَيْداً } “Böylece ona bir tuzak kurmak istediler” yani İbrâhim'e [tuzak kurmak istediler]. Keyd hiledir; yani onu helak etmek için hileye başvurdular. { فَجَعَلْناهُمُ الْأَسْفَلِينَ } “fakat biz onları en aşağılık kimseler kıldık.” Yani delilini savuşturmaları mümkün olmayacak şekilde hücceti galip geldiği, onların ise hile ve tuzakları onun üzerinde hiçbir netice vermediği için onları mağlup ve perişan kıldık.

[سورة الصافات (٣٧): الآيات ٩٩ الى ١٠١]

[Sâffât Suresi (37), Ayet 99-101]

وَقالَ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ (٩٩) رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ (١٠٠) فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ (١٠١)

{ وَقالَ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ (٩٩) رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ (١٠٠) فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ (١٠١) } “[İbrâhim] dedi ki: 'Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum, O bana yol gösterecektir.' (99) 'Rabbim! Bana salihlerden [bir çocuk] lütfet!' (100) Biz de onu yumuşak huylu (halim) bir oğul ile müjdeledik. (101)”

فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- هَذِهِ الْآيَةُ أَصْلٌ فِي الْهِجْرَةِ وَالْعُزْلَةِ. وَأَوَّلُ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ إِبْرَاهِيمُ ﵇، وَذَلِكَ حِينَ خَلَّصَهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ" قالَ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي" أَيْ مُهَاجِرٌ مِنْ بَلَدِ قَوْمِي وَمَوْلِدِي إِلَى حَيْثُ أَتَمَكَّنُ مِنْ عِبَادَةِ رَبِّي فَإِنَّهُ" سَيَهْدِينِ" فِيمَا نَوَيْتُ إِلَى الصَّوَابِ. قَالَ مُقَاتِلٌ: هُوَ أَوَّلُ مَنْ هَاجَرَ مِنَ الْخَلْقِ مَعَ لُوطٍ وَسَارَةَ، إِلَى الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ وَهِيَ أَرْضُ الشَّامِ. وَقِيلَ: ذَاهِبٌ بِعَمَلِي وَعِبَادَتِي، وَقَلْبِي وَنِيَّتِي. فَعَلَى هَذَا ذَهَابُهُ بِالْعَمَلِ لَا بِالْبَدَنِ. وَقَدْ مَضَى بَيَانُ هَذَا فِي [الْكَهْفِ] مُسْتَوْفًى. وعلى الأول بالمهاجرة إلى الشام وبئت القدس.

{ فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ } “Biz de onu yumuşak huylu (halim) bir oğul ile müjdeledik.” Bu ayette iki mesele vardır: Birincisi: Bu ayet hicret ve uzlet konusunda bir esastır. Bunu ilk yapan kimse İbrâhim aleyhisselâm'dır. Bu da Allah onu ateşten kurtardığı zaman olmuştur: { قَالَ إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي } “Dedi ki: 'Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum'” yani Rabbime ibadet edebileceğim yere doğru kavmimin ve doğduğum yerin memleketinden hicret ediyorum; çünkü O { سَيَهْدِينِ } “bana yol gösterecektir”, niyetlendiğim hususta beni doğruya ulaştıracaktır. Mukâtil şöyle demiştir: İnsanlar arasından Lût ve Sâre ile birlikte mukaddes toprağa -ki orası Şam diyarıdır- ilk hicret eden kişi odur. Şöyle de denilmiştir: [Ben] amelimle, ibadetimle, kalbimle ve niyetimle [Rabbime] gidiciyim. Buna göre onun gidişi bedenle değil, amelle olmaktadır. Bunun açıklaması Kehf Suresi'nde etraflıca geçmişti. İlk görüşe göre ise Şam'a ve Beytülmakdis'e hicret etmekledir.

وَقِيلَ: خَرَجَ إِلَى حَرَّانَ فَأَقَامَ بِهَا مُدَّةً. ثُمَّ قِيلَ: قَالَ ذَلِكَ لِمَنْ فَارَقَهُ مِنْ قَوْمِهِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ تَوْبِيخًا لَهُمْ. وَقِيلَ: قَالَهُ لِمَنْ هَاجَرَ مَعَهُ مِنْ أَهْلِهِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ مِنْهُ تَرْغِيبًا. وَقِيلَ: قَالَ هَذَا قَبْلَ إِلْقَائِهِ فِي النَّارِ. وَفِيهِ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ تَأْوِيلَانِ: أَحَدُهُمَا: إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى مَا قَضَاهُ عَلَيَّ رَبِّي. الثَّانِي: إِنِّي مَيِّتٌ، كَمَا يُقَالُ لِمَنْ مَاتَ: قَدْ ذَهَبَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّهُ ﵇ تَصَوَّرَ أَنَّهُ يَمُوتُ بِإِلْقَائِهِ فِي النَّارِ، عَلَى الْمَعْهُودِ مِنْ حَالِهَا فِي تَلَفِ مَا يُلْقَى فِيهَا، إِلَى أَنْ قِيلَ لَهَا:" كُونِي بَرْداً وَسَلاماً" فَحِينَئِذٍ سَلِمَ إِبْرَاهِيمُ مِنْهَا. وَفِي قَوْلِهِ:" سَيَهْدِينِ" عَلَى هَذَا الْقَوْلِ تَأْوِيلَانِ: أَحَدُهُمَا" سَيَهْدِينِ" إِلَى الْخَلَاصِ مِنْهَا. الثَّانِي- إِلَى الجنة. وقال سليمان ابن صُرَدَ وَهُوَ مِمَّنْ أَدْرَكَ النَّبِيَّ ﷺ: لَمَّا أَرَادُوا إِلْقَاءَ إِبْرَاهِيمَ فِي النَّارِ جَعَلُوا يَجْمَعُونَ لَهُ الْحَطَبَ، فَجَعَلَتِ الْمَرْأَةُ الْعَجُوزُ تَحْمِلُ عَلَى ظَهْرِهَا وَتَقُولُ: أَذْهَبُ بِهِ إِلَى هَذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَنَا، فَلَمَّا ذُهِبَ بِهِ لِيُطْرَحَ فِي النَّارِ" قالَ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي". فَلَمَّا طُرِحَ فِي النَّارِ قَالَ: (حَسْبِيَ اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ) فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" يا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً" [الأنبياء: ٩ ٦] فَقَالَ أَبُو لُوطٍ وَكَانَ ابْنَ عَمِّهِ: إِنَّ النَّارَ لَمْ تُحْرِقْهُ مِنْ أَجْلِ قَرَابَتِهِ مِنِّي. فَأَرْسَلَ اللَّهُ عُنُقًا مِنَ النَّارِ فَأَحْرَقَهُ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ" لَمَّا عَرَّفَهُ اللَّهُ أَنَّهُ مُخَلِّصُهُ دَعَا اللَّهَ لِيُعَضِّدَهُ بِوَلَدٍ يَأْنَسُ بِهِ فِي غُرْبَتِهِ. وَقَدْ مَضَى فِي [آلِ عِمْرَانَ] الْقَوْلُ فِي هَذَا. وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، أَيْ هَبْ لِي وَلَدًا صَالِحًا مِنَ الصَّالِحِينَ، وَحَذْفُ مِثْلِ هَذَا كَثِيرٌ. قال الله تعالى:" فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ" أَيْ إِنَّهُ يَكُونُ حَلِيمًا فِي كِبَرِهِ فَكَأَنَّهُ بُشِّرَ بِبَقَاءِ ذَلِكَ الْوَلَدِ، لِأَنَّ الصَّغِيرَ لَا يُوصَفُ بِذَلِكَ، فَكَانَتِ الْبُشْرَى عَلَى أَلْسِنَةِ الْمَلَائِكَةِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي [هُودٍ]. ويأتي أيضا في [الذاريات].

Harran'a çıktığı ve orada bir müddet kaldığı da söylenmiştir. Sonra şöyle de denilmiştir: Bunu kavminden ayrıldığı kimselere söylemiştir; bu durumda onlar için bir azarlama olur. Bir görüşe göre de bunu ailesinden kendisiyle birlikte hicret edenlere söylemiştir; bu durumda ise kendisinden bir teşvik olur. Yine bu sözü ateşe atılmadan önce söylediği de söylenmiştir. Bu görüşe göre burada iki tevil vardır: Birincisi: Şüphesiz ben Rabbimin benim için takdir ettiği şeye gidiyorum, demektir. İkincisi: Ben ölüyorum, demektir; nitekim ölen kimse için 'Yüce Allah'a gitti' denilir. Çünkü o aleyhisselâm, içine atılan şeyin helak olması ateşin bilinen hâli üzere olduğundan, ateşe atılmasıyla öleceğini düşünmüştü; ta ki ateşe: 'Serin ve esenlik ol' denilinceye kadar. İşte o zaman İbrâhim ondan kurtuldu. Bu görüşe göre O'nun: { سَيَهْدِينِ } “bana yol gösterecektir” buyruğunda iki tevil vardır: Birincisi; ondan kurtuluşa bana yol gösterecektir. İkincisi; cennete bana yol gösterecektir. Peygamber ﷺ'e yetişenlerden olan Süleyman b. Surad şöyle demiştir: İbrâhim'i ateşe atmak istediklerinde onun için odun toplamaya başladılar. Öyle ki yaşlı bir kadın sırtında taşıyor ve: 'Bunu ilahlarımızı diline dolayan şu adama götürüyorum' diyordu. Ateşe atılmak üzere götürüldüğünde: { قالَ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي } “Dedi ki: 'Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum'” dedi. Ateşe atılınca da: 'Allah bana yeter, O ne güzel vekildir' dedi. Yüce Allah da: { يا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً } “Ey ateş! Serin ve esenlik ol” [el-Enbiyâ: 69] buyurdu. Lût'un babası -ki İbrâhim'in amcasının oğluydu-: 'Ateş, bana olan akrabalığından dolayı onu yakmadı' dedi. Bunun üzerine Allah ateşten bir alev parçası gönderip onu yaktı. İkincisi: Yüce Allah'ın: { رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ } “Rabbim! Bana salihlerden [bir çocuk] lütfet!” buyruğudur. Allah kendisini kurtaracağını ona bildirince, gurbetinde kendisine can yoldaşı olacak bir çocukla kendisini desteklemesi için Allah'a dua etti. Bu konudaki açıklama [Âl-i İmrân] Suresi'nde geçmişti. İfadede bir hazif (düşürme) vardır; yani bana salihlerden salih bir çocuk lütfet demektir; bunun gibi hazifler pek çoktur. Yüce Allah: { فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ } “Biz de onu yumuşak huylu (halim) bir oğul ile müjdeledik” buyurmuştur. Yani büyüdüğünde yumuşak huylu (halim) olacaktır; dolayısıyla sanki o çocuğun hayatta kalacağı müjdelenmiş gibidir, çünkü küçük bir çocuk bu sıfatla nitelenmez. Bu müjde, [Hûd] Suresi'nde geçtiği üzere meleklerin diliyle olmuştu. Ayrıca [ez-Zâriyât] Suresi'nde de gelecektir.

[سورة الصافات (٣٧): الآيات ١٠٢ الى ١١٣]

[Sâffât Suresi (37), Ayet 102-113]

فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرى قالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ (١٠٢) فَلَمَّا أَسْلَما وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ (١٠٣) وَنادَيْناهُ أَنْ يَا إِبْراهِيمُ (١٠٤) قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٠٥) إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ (١٠٦)

{ فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرى قالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ (١٠٢) فَلَمَّا أَسْلَما وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ (١٠٣) وَنادَيْناهُ أَنْ يَا إِبْراهِيمُ (١٠٤) قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٠٥) إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ (١٠٦) } “Çocuk onunla beraber koşup yürüyecek yaşa gelince: 'Yavrucuğum! Rüyada seni boğazladığımı görüyorum; bir bak, ne dersin?' dedi. [Çocuk da]: 'Babacığım! Sana emrolunanı yap; inşallah beni sabredenlerden bulacaksın' dedi. (102) Her ikisi de teslim olup onu şakağı üzerine yatırınca, (103) Ona şöyle seslendik: 'Ey İbrâhim!' (104) 'Rüyayı doğruladın; şüphesiz biz iyilik edenleri işte böyle mükafatlandırırız.' (105) Şüphesiz bu, apaçık bir imtihandır. (106)”

وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ (١٠٧) وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (١٠٨) سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ (١٠٩) كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١١٠) إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١١١)

{ وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ (١٠٧) وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (١٠٨) سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ (١٠٩) كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١١٠) إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١١١) } “Ve ona büyük bir kurbanlığı fidye verdik. (107) Sonradan gelenler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık. (108) Selam olsun İbrâhim'e! (109) İyilik edenleri işte böyle mükafatlandırırız. (110) Şüphesiz o, bizim mümin kullarımızdandır. (111)”

وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٢) وَبارَكْنا عَلَيْهِ وَعَلى إِسْحاقَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِما مُحْسِنٌ وَظالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ (١١٣)

{ وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٢) وَبارَكْنا عَلَيْهِ وَعَلى إِسْحاقَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِما مُحْسِنٌ وَظالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ (١١٣) } “Ve ona, salihlerden bir peygamber olarak İshak'ı müjdeledik. (112) Ona da İshak'a da bereketler verdik. İkisinin neslinden ihsan sahibi (iyilik eden) de var, apaçık bir şekilde kendi nefsine zulmeden de. (113)”

سَبْعَ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ" أَيْ فَوَهَبْنَا لَهُ الْغُلَامَ، فلما بلغ مع الْمَبْلَغَ الَّذِي يَسْعَى مَعَ أَبِيهِ فِي أُمُورِ دنياه معينا له على أعمال" قالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ". وَقَالَ مُجَاهِدٌ:" فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ" أي شب وأدرك سعيه سعي إبر أهيم. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: كَانَ يَوْمَئِذٍ ابْنَ ثَلَاثَ عَشْرَةَ سنة. وقال ابن عباس: هو احتلام. قَتَادَةُ: مَشَى مَعَ أَبِيهِ. الْحَسَنُ وَمُقَاتِلٌ: هُوَ سَعْيُ الْعَقْلِ الَّذِي تَقُومُ بِهِ الْحُجَّةُ. ابْنُ زَيْدٍ: هُوَ السَّعْيُ فِي الْعِبَادَةِ. ابْنُ عَبَّاسٍ: صَامَ وَصَلَّى، أَلَمْ تَسْمَعِ اللَّهَ ﷿ يقول:" وَسَعى لَها سَعْيَها." [الإسراء: ١٩]. اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمَأْمُورِ بِذَبْحِهِ. فَقَالَ أَكْثَرُهُمُ: الذَّبِيحُ إِسْحَاقُ. وَمِمَّنْ قَالَ بِذَلِكَ الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَابْنُهُ عَبْدُ اللَّهِ وَهُوَ الصَّحِيحُ عَنْهُ. رَوَى الثَّوْرِيُّ وَابْنُ جُرَيْجٍ يَرْفَعَانِهِ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الذَّبِيحُ إِسْحَاقُ. وَهُوَ الصَّحِيحُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ رَجُلًا قال له: يا بن الْأَشْيَاخِ الْكِرَامِ. فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ: ذَلِكَ يُوسُفُ بْنُ يَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ ذَبِيحِ اللَّهِ ابْنِ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلِ اللَّهِ ﷺ. وَقَدْ رَوَى حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ يَرْفَعُهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قال:" إِنَّ الْكَرِيمَ ابْنَ الْكَرِيمِ ابْنِ الْكَرِيمِ ابْنِ الْكَرِيمِ يُوسُفُ بْنُ يَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ إبراهيم

On yedi mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ } “Çocuk onunla beraber koşup yürüyecek yaşa gelince” buyruğu; yani ona o erkek çocuğu lütfettik; babasıyla birlikte dünya işlerinde koşup çalışacak ve işlerinde ona yardımcı olacak bir çağa ulaşınca: { قالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ } “'Yavrucuğum! Rüyada seni boğazladığımı görüyorum' dedi” demektir. Mücâhid şöyle demiştir: { فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ } yani delikanlılık çağına ulaşıp onun gayreti İbrâhim'in gayretine eriştiğinde demektir. el-Ferrâ: 'O gün on üç yaşındaydı' demiştir. İbn Abbâs: 'Buluğ çağıdır' demiştir. Katâde: 'Babasıyla birlikte yürüdü' demiştir. el-Hasan ve Mukâtil: 'Hüccetin kendisiyle kaim olduğu aklî gayret (temyiz) çağıdır' demişlerdir. İbn Zeyd: 'İbadette gayret göstermesidir' demiştir. İbn Abbâs: 'Oruç tuttu ve namaz kıldı; Allah Azze ve Celle'nin: { وَسَعى لَها سَعْيَها } “ve onun için gereken gayreti gösterirse” [el-İsrâ: 19] buyurduğunu işitmedin mi?' demiştir. İlim adamları boğazlanması emredilen kişi hakkında ihtilaf etmişlerdir. Çoğunluğu: 'Kurbanlık olan İshak'tır' demiştir. Bunu söyleyenler arasında el-Abbâs b. Abdilmuttalib ve oğlu Abdullah da vardır ki ondan sahih olan rivayet budur. Sevrî ve İbn Cüreyc, İbn Abbâs'a merfû olarak naklettikleri rivayette onun: 'Kurbanlık İshak'tır' dediğini rivayet etmişlerdir. Abdullah b. Mes'ûd'dan da sahih olan rivayet budur; nitekim bir adam ona: 'Ey kerim şeyhlerin oğlu!' deyince Abdullah şöyle demiştir: 'O, Allah'ın kurbanlığı İshak'ın oğlu, Allah'ın halili İbrâhim'in -sallallâhu aleyhim- oğlu Ya'kûb'un oğlu Yûsuf'tur.' Hammâd b. Zeyd'in Resûlullah ﷺ'e merfû olarak naklettiği rivayette o şöyle buyurmuştur: 'Şüphesiz kerim oğlu kerim oğlu kerim oğlu kerim; İbrâhim'in oğlu İshak'ın oğlu Ya'kûb'un oğlu Yûsuf'tur.'

صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَسَلَّمَ". وَرَوَى أَبُو الزُّبَيْرِ عن جابر قال: الذبيح إسحاق. وذلك مر وي أَيْضًا عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁. وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ: أَنَّ الذَّبِيحَ إِسْحَاقُ. وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ ﵁. فَهَؤُلَاءِ سَبْعَةٌ مِنَ الصَّحَابَةِ. وَقَالَ بِهِ مِنَ التَّابِعِينَ وَغَيْرِهِمْ عَلْقَمَةُ وَالشَّعْبِيُّ وَمُجَاهِدٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَكَعْبُ الْأَحْبَارِ وَقَتَادَةُ وَمَسْرُوقٌ وَعِكْرِمَةُ وَالْقَاسِمُ بْنُ أَبِي بَزَّةَ وَعَطَاءٌ وَمُقَاتِلٌ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَابِطٍ وَالزُّهْرِيُّ وَالسُّدِّيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي الْهُذَيْلِ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، كُلُّهُمْ قَالُوا: الذَّبِيحُ إِسْحَاقُ. وَعَلَيْهِ أَهْلُ الْكِتَابَيْنِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، وَاخْتَارَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْهُمُ النَّحَّاسُ وَالطَّبَرِيُّ وَغَيْرُهُمَا. قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: أُرِيَ إِبْرَاهِيمُ ذَبْحَ إِسْحَاقَ فِي الْمَنَامِ، فَسَارَ بِهِ مَسِيرَةَ شَهْرٍ فِي غَدَاةٍ وَاحِدَةٍ، حَتَّى أَتَى بِهِ الْمَنْحَرَ مِنْ مِنًى، فَلَمَّا صَرَفَ اللَّهُ عَنْهُ الذَّبْحَ وَأَمَرَهُ أَنْ يَذْبَحَ الْكَبْشَ فَذَبَحَهُ، وَسَارَ بِهِ مَسِيرَةَ شَهْرٍ فِي رَوْحَةٍ وَاحِدَةٍ طُوِيَتْ لَهُ الْأَوْدِيَةُ وَالْجِبَالُ. وَهَذَا الْقَوْلُ أَقْوَى فِي النَّقْلِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَعَنْ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ. وَقَالَ آخَرُونَ: هُوَ إِسْمَاعِيلُ. وَمِمَّنْ قَالَ ذَلِكَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَأَبُو الطُّفَيْلِ عَامِرُ بْنُ وَاثِلَةَ. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا، وَمِنَ التَّابِعِينَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيِّبِ وَالشَّعْبِيُّ وَيُوسُفُ بْنُ مِهْرَانَ وَمُجَاهِدٌ وَالرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ القرظي والكلبي وعلقمة. وسيل أَبُو سَعِيدٍ الضَّرِيرُ عَنِ الذَّبِيحِ فَأَنْشَدَ:

Allah'ın salat ve selamı üzerlerine olsun. Ebû ez-Zübeyr'in Câbir'den rivayetine göre o: 'Kurbanlık İshak'tır' demiştir. Bu durum Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan da rivayet edilmiştir. Abdullah b. Ömer'den de kurbanlığın İshak olduğu rivayet edilmiştir. Bu aynı zamanda Ömer radıyallâhu anh'ın görüşüdür. Bunlar sahabeden yedi kişidir. Tabiînden ve diğerlerinden Alkame, eş-Şa'bî, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Ka'bü'l-Ahbâr, Katâde, Mesrûk, İkrime, el-Kâsım b. Ebî Bezze, Atâ, Mukâtil, Abdurrahman b. Sâbit, ez-Zührî, es-Süddî, Abdullah b. Ebi'l-Hüzeyl ve Mâlik b. Enes de bu görüşü benimsemişlerdir; hepsi: 'Kurbanlık İshak'tır' demişlerdir. İki kitap ehli olan Yahudiler ve Hristiyanlar da bu görüştedir. en-Nehhâs, et-Taberî ve başkaları gibi pek çok kimse de bu görüşü tercih etmiştir. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: İbrâhim'e rüyada İshak'ı kurban etmesi gösterildi; onunla birlikte bir sabah vaktinde bir aylık mesafeyi katetti, nihayet onu Mina'daki kurban kesim yerine getirdi. Allah kurban edilmeyi ondan çevirip koçu kurban etmesini emredince onu kurban etti; sonra bir akşam vakti onunla bir aylık mesafeyi geri döndü, vadiler ve dağlar onun için dürüldü. Bu görüş, Peygamber ﷺ'den, sahabeden ve tabiînden gelen nakil açısından daha kuvvetlidir. Başkaları ise: 'O İsmâil'dir' demişlerdir. Bunu söyleyenler arasında Ebû Hüreyre ve Ebü't-Tufeyl Âmir b. Vâsile de vardır. Bu görüş İbn Ömer ve İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir; tabiînden ise Saîd b. el-Müseyyeb, eş-Şa'bî, Yûsuf b. Mihrân, Mücâhid, er-Rebî' b. Enes, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî, el-Kelbî ve Alkame bunu söylemiştir. Ebû Saîd ed-Darîr'e kurbanlık hakkında sorulunca şu beyitleri okumuştur:

إِنَّ الذبيح هديت إسماعيل ... ونطق الكتابء بِذَاكَ وَالتَّنْزِيلُ

Doğruya ulaştırılasıca, şüphesiz kurbanlık İsmâil'dir ... Kitap ve vahiy de bunu açıkça söylemiştir.

شَرَفٌ بِهِ خَصَّ الْإِلَهُ نَبِيَّنَا ... ووأتى بِهِ التَّفْسِيرُ وَالتَّأْوِيلُ

Bu öyle bir şereftir ki İlahımız bununla Peygamberimizi mümtaz kılmıştır ... Tefsir ve tevil de bunu getirmiştir.

إِنْ كُنْتَ أُمَّتَهُ فَلَا تنكر له ... وشرفا بِهِ قَدْ خَصَّهُ التَّفْضِيلُ

Eğer sen onun ümmetinden isen bunu inkâr etme ... Ve üstünlük onu bu şerefle mümtaz kılmıştır.

وَعَنِ الْأَصْمَعِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَمْرِو بْنَ الْعَلَاءِ عَنِ الذَّبِيحِ، فَقَالَ: يَا أَصْمَعِيُّ أَيْنَ عَزَبَ عَنْكَ عَقْلُكَ! وَمَتَى كَانَ إِسْحَاقُ بِمَكَّةَ؟ وَإِنَّمَا كَانَ إِسْمَاعِيلُ بِمَكَّةَ، وَهُوَ الَّذِي بَنَى الْبَيْتَ مَعَ أَبِيهِ وَالْمَنْحَرَ بِمَكَّةَ. وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:" أن الذبيح

el-Asmaî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Amr b. el-Alâ'ya kurban edilecek olan (ez-Zebîh) hakkında sordum; o da şöyle dedi: "Ey Asmaî! Aklın neredeydi / nereye gitti? İshak ne zaman Mekke'de bulundu ki! Mekke'de olan sadece İsmâil idi; babasıyla birlikte Beyt'i (Kâbe'yi) inşa eden de kurban yeri Mekke'de olan da odur." Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den de: «Kurban edilecek olan...» şeklinde rivayet edilmiştir.

إِسْمَاعِيلُ" ٠ وَالْأَوَّلُ أَكْثَرُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَعَنْ أَصْحَابِهِ وَعَنِ التَّابِعِينَ. وَاحْتَجُّوا بِأَنَّ اللَّهَ ﷿ قَدْ أَخْبَرَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ حِينَ فَارَقَ قَوْمَهُ، فَهَاجَرَ إِلَى الشَّامِ مَعَ امْرَأَتِهِ سَارَةَ وَابْنِ أَخِيهِ لُوطٍ فَقَالَ:" إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ" أَنَّهُ دَعَا فَقَالَ:" رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ" فَقَالَ تَعَالَى:" فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ" [مريم: ٤٩]، وَلِأَنَّ اللَّهَ قَالَ:" وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ" فَذَكَرَ أن الفداء في الغلام الحليم الذي بشره بِهِ إِبْرَاهِيمُ وَإِنَّمَا بُشِّرَ بِإِسْحَاقَ، لِأَنَّهُ قَالَ:" وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ"، وَقَالَ هُنَا:" بِغُلامٍ حَلِيمٍ" وَذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يَتَزَوَّجَ هَاجَرَ وَقَبْلَ أَنْ يُولَدَ لَهُ إِسْمَاعِيلُ، وَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ أَنَّهُ بُشِّرَ بِوَلَدٍ إِلَّا إِسْحَاقَ. احْتَجَّ مَنْ قَالَ إِنَّهُ إِسْمَاعِيلُ: بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَصَفَهُ بِالصَّبْرِ دُونَ إسحاق في قول تَعَالَى:" وَإِسْماعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ" [الأنبياء: ٨٥] وَهُوَ صَبْرُهُ عَلَى الذَّبْحِ، وَوَصَفَهُ بِصِدْقِ الْوَعْدِ في قوله:" إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ" [مريم: ٥٤]، لِأَنَّهُ وَعَدَ أَبَاهُ مِنْ نَفْسِهِ الصَّبْرَ عَلَى الذَّبْحِ فَوَفَّى بِهِ، وَلِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:" وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا" فَكَيْفَ يَأْمُرُهُ بِذَبْحِهِ وَقَدْ وَعَدَهُ أَنْ يَكُونَ نَبِيًّا، وَأَيْضًا فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:" فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ" [هود: ٧١] فَكَيْفَ يُؤْمَرُ بِذَبْحِ إِسْحَاقَ قَبْلَ إِنْجَازِ الْوَعْدِ فِي يَعْقُوبَ. وَأَيْضًا وَرَدَ فِي الْأَخْبَارِ تَعْلِيقَ قَرْنِ الْكَبْشِ فِي الْكَعْبَةِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الذَّبِيحَ إِسْمَاعِيلُ، وَلَوْ كَانَ إِسْحَاقُ لَكَانَ الذَّبْحُ يَقَعُ بِبَيْتِ الْمَقْدِسِ. وَهَذَا الِاسْتِدْلَالُ كُلُّهُ لَيْسَ بِقَاطِعٍ، أَمَّا قَوْلُهُمْ: كَيْفَ يَأْمُرُهُ بِذَبْحِهِ وَقَدْ وَعَدَهُ بِأَنَّهُ يَكُونُ نَبِيًّا، فَإِنَّهُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: وَبَشَّرْنَاهُ بِنُبُوَّتِهِ بَعْدَ أَنْ كَانَ من أمره ما كان، قال ابْنُ عَبَّاسٍ وَسَيَأْتِي. وَلَعَلَّهُ أُمِرَ بِذَبْحِ إِسْحَاقَ بعد أن ولد لإسحاق يعقوب. قال: لَمْ يَرِدْ فِي الْقُرْآنِ أَنَّ يَعْقُوبَ يُولَدُ مِنْ إِسْحَاقَ. وَأَمَّا قَوْلُهُمْ: وَلَوْ كَانَ الذَّبِيحُ إِسْحَاقَ لَكَانَ الذَّبْحُ يَقَعُ بِبَيْتِ الْمَقْدِسِ، فَالْجَوَابُ عَنْهُ مَا قَالَهُ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: اللَّهُ أَعْلَمُ أَيُّهُمَا الذَّبِيحُ. وَهَذَا مَذْهَبٌ ثَالِثٌ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" قالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرى " قَالَ مُقَاتِلٌ: رَأَى ذَلِكَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ ثَلَاثَ لَيَالٍ مُتَتَابِعَاتٍ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ:

İsmâil'dir' şeklinde rivayet edilmiştir. Birinci görüş ise Peygamber ﷺ'den, ashabından ve tabiînden daha çok nakledilmiştir. Şöyle delil getirdiler: Allah Azze ve Celle İbrâhim'in kavminden ayrılıp hanımı Sâre ve kardeşinin oğlu Lût ile Şam'a hicret ettiği vakit: { إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ } “Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum, O bana yol gösterecektir” dediğini ve: { رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ } “Rabbim! Bana salihlerden [bir çocuk] lütfet!” diye dua ettiğini haber vermiş; ardından Yüce Allah: { فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ } “Onlardan ve Allah'tan başka taptıklarından uzaklaşınca, biz ona İshak'ı ve Ya'kûb'u bağışladık” [Meryem: 49] buyurmuştur. Ayrıca Allah: { وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ } “Ve ona büyük bir kurbanlığı fidye verdik” buyurarak fidyenin İbrâhim'e müjdelenen yumuşak huylu oğul hakkında olduğunu zikretmiştir; müjdelenen ise ancak İshak'tır. Çünkü O: { وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ } “Ona İshak'ı müjdeledik” demiş, burada da: { بِغُلامٍ حَلِيمٍ } “yumuşak huylu bir oğul” buyurmuştur. Bu durum ise Hacer ile evlenmeden ve İsmâil doğmadan önceydi; Kur'an'da da İshak'tan başka bir çocukla müjdelendiği yer almamaktadır. Onun İsmâil olduğunu söyleyenler ise şöyle delil getirdiler: Yüce Allah: { وَإِسْماعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ } “İsmâil'i, İdrîs'i ve Zülkifl'i de [an]; hepsi de sabredenlerdendi” [el-Enbiyâ: 85] buyruğunda İshak'ı değil onu sabırla nitelemiştir; bu da onun kurban edilmeye sabretmesidir. Yine O'nun: { إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ } “Şüphesiz o sözünde duran biriydi” [Meryem: 54] buyruğunda onu sözünde durmakla nitelemiştir; çünkü babasına kurban edilmeye sabredeceğine dair söz vermiş ve buna vefa göstermiştir. Yine Yüce Allah: { وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا } “Ona bir peygamber olmak üzere İshak'ı müjdeledik” buyurmuştur; ona peygamber olacağını vadetmişken onu boğazlamasını nasıl emreder? Ayrıca Yüce Allah: { فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ } “Biz ona İshak'ı, İshak'ın ardından da Ya'kûb'u müjdeledik” [Hûd: 71] buyurmuştur; Ya'kûb hakkındaki vaat gerçekleşmeden önce İshak'ın boğazlanması nasıl emrolunabilir? Ayrıca haberlerde koçun boynuzunun Kâbe'ye asıldığı rivayet edilmiştir; bu da kurbanlığın İsmâil olduğuna delalet eder. Şayet İshak olsaydı kurban edilme işi Beytülmakdis'te vuku bulurdu. Bütün bu istidlaller kesin değildir. Onların: 'Ona peygamber olacağını vadetmişken boğazlanmasını nasıl emreder?' sözlerine gelince; anlamın 'onun başına gelenler geldikten sonra ona peygamberliğini müjdeledik' şeklinde olması muhtemeldir; İbn Abbâs böyle demiştir ve ileride gelecektir. Belki de İshak'ın boğazlanması emri, İshak'ın Ya'kûb adında çocuğu doğduktan sonra verilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Kur'an'da Ya'kûb'un bizzat İshak'tan doğacağı lafzı yer almamaktadır. Onların: 'Kurbanlık İshak olsaydı kurban edilme işi Beytülmakdis'te vuku bulurdu' sözlerinin cevabı ise yukarıda geçtiği üzere Saîd b. Cübeyr'in söylediğidir. ez-Zeccâc ise: 'İkisinden hangisinin kurbanlık olduğunu en iyi Allah bilir' demiştir; bu da üçüncü bir görüştür. İkincisi: Yüce Allah'ın: { قالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرى } “'Yavrucuğum! Rüyada seni boğazladığımı görüyorum; bir bak, ne dersin?' dedi” buyruğudur. Mukâtil: 'İbrâhim aleyhisselâm bunu peş peşe üç gece gördü' demiştir. Muhammed b. Ka'b şöyle demiştir:

كَانَتِ الرُّسُلُ يَأْتِيهِمُ الْوَحْيُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَيْقَاظًا وَرُقُودًا، فَإِنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَا تَنَامُ قُلُوبُهُمْ. وَهَذَا ثَابِتٌ فِي الْخَبَرِ الْمَرْفُوعِ، قَالَ ﷺ:" إِنَّا مَعَاشِرَ الْأَنْبِيَاءِ تَنَامُ أَعْيُنُنَا وَلَا تَنَامُ قُلُوبُنَا". وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: رُؤْيَا الْأَنْبِيَاءِ وَحْيٌ، وَاسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: لَمَّا بُشِّرَ إِبْرَاهِيمُ بِإِسْحَاقَ قْبَلَ أَنْ يولد له قال هو إذا لِلَّهِ ذَبِيحٌ. فَقِيلَ لَهُ فِي مَنَامِهِ: قَدْ نَذَرْتَ نَذْرًا فِفِ بِنَذْرِكَ. وَيُقَالُ: إِنَّ إِبْرَاهِيمَ رَأَى فِي لَيْلَةِ التَّرْوِيَةِ كَأَنَّ قَائِلًا يَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكَ بِذَبْحِ ابْنِكَ، فَلَمَّا أَصْبَحَ رَوَى فِي نَفْسِهِ أَيُّ فِكْرٍ أَهَذَا الْحُلْمُ مِنَ اللَّهِ أَمْ مِنَ الشَّيْطَانِ؟ فَسُمِّيَ يَوْمَ التَّرْوِيَةِ. فَلَمَّا كَانَتِ اللَّيْلَةُ الثَّانِيَةُ رَأَى ذَلِكَ أَيْضًا وَقِيلَ لَهُ الْوَعْدُ، فَلَمَّا أَصْبَحَ عَرَفَ أَنَّ ذَلِكَ مِنَ اللَّهِ فَسُمِّيَ يَوْمَ عَرَفَةَ. ثُمَّ رَأَى مِثْلَهُ فِي اللَّيْلَةِ الثَّالِثَةِ فَهَمَّ بِنَحْرِهِ فَسُمِّيَ يَوْمَ النَّحْرِ. وَرُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا ذَبَحَهُ قَالَ جِبْرِيلُ: اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ. فَقَالَ الذَّبِيحُ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ. فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ: اللَّهُ أَكْبَرُ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، فَبَقِيَ سُنَّةً. وَقَدِ اخْتَلَفَ الناسُ فِي وُقُوعِ هَذَا الْأَمْرِ وَهِيَ: الثَّالِثَةُ- فَقَالَ أَهْلُ السُّنَّةِ: إِنَّ نَفْسَ الذَّبْحِ لَمْ يَقَعْ، وَإِنَّمَا وَقَعَ الْأَمْرُ بِالذَّبْحِ قَبْلَ أَنْ يَقَعَ الذَّبْحُ، وَلَوْ وَقَعَ لَمْ يُتَصَوَّرْ رَفْعُهُ، فَكَانَ هَذَا مِنْ بَابِ النَّسْخِ قَبْلَ الْفِعْلِ، لِأَنَّهُ لَوْ حَصَلَ الْفَرَاغُ مِنَ امْتِثَالِ الْأَمْرِ بِالذَّبْحِ مَا تَحَقَّقَ الْفِدَاءُ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا": أَيْ حَقَّقْتَ مَا نَبَّهْنَاكَ عَلَيْهِ، وَفَعَلْتَ مَا أَمْكَنَكَ ثُمَّ امْتَنَعْتَ لَمَّا مَنَعْنَاكَ. هَذَا أَصَحُّ مَا قِيلَ بِهِ فِي هَذَا الْبَابِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: لَيْسَ هَذَا مِمَّا يُنْسَخُ بِوَجْهٍ، لِأَنَّ مَعْنَى ذَبَحْتُ الشَّيْءَ قَطَعْتُهُ. وَاسْتَدَلَّ عَلَى هَذَا بَقَوْلِ مُجَاهِدٍ: قَالَ إِسْحَاقُ لِإِبْرَاهِيمَ لَا تَنْظُرْ إِلَيَّ فَتَرْحَمَنِي، وَلَكِنِ اجْعَلْ وَجْهِي إِلَى الْأَرْضِ، فَأَخَذَ إِبْرَاهِيمُ السِّكِّينَ فَأَمَرَّهَا عَلَى حَلْقِهِ فَانْقَلَبَتْ. فَقَالَ لَهُ مَا لَكَ؟ قَالَ: انْقَلَبَتِ السِّكِّينُ. قَالَ اطْعَنِّي بِهَا طَعْنًا. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: كَانَ كُلَّمَا قَطَعَ جُزْءًا الْتَأَمَ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: وَجَدَ حَلْقَهُ نُحَاسًا أَوْ مُغَشًّى بِنُحَاسٍ، وَكَانَ كُلَّمَا أَرَادَ قَطْعًا وَجَدَ مَنْعًا. وَهَذَا كُلُّهُ جَائِزٌ فِي الْقُدْرَةِ الْإِلَهِيَّةِ. لَكِنَّهُ يَفْتَقِرُ إِلَى نَقْلٍ صَحِيحٍ، فَإِنَّهُ أَمْرٌ لَا يُدْرَكُ بِالنَّظَرِ وَإِنَّمَا طَرِيقُهُ الْخَبَرُ. وَلَوْ

Elçilere Yüce Allah'tan vahiy uyanıkken de uykudayken de gelirdi; zira peygamberlerin kalpleri uyumaz. Bu husus merfû hadiste sabittir; [Peygamber] ﷺ: 'Biz peygamberler topluluğunun gözleri uyur, kalpleri uyumaz' buyurmuştur. İbn Abbâs: 'Peygamberlerin rüyası vahiydir' demiş ve bu ayeti delil göstermiştir. es-Süddî şöyle demiştir: İbrâhim'e henüz çocuğu doğmadan önce İshak müjdelendiğinde: 'O halde o Allah için kurbanlıktır' dedi. Rüyasında ona: 'Bir adakta bulundun, adağını yerine getir' denildi. Şöyle de denilir: İbrâhim terviye gecesinde birinin: 'Allah sana oğlunu boğazlamanı emrediyor' dediğini gördü. Sabah olunca kendi kendine düşündü; bu rüya Allah'tan mıdır yoksa şeytandan mıdır diye tefekküre daldı (revvâ). Bu sebeple o güne Terviye günü denildi. İkinci gece olunca aynı şeyi yine gördü ve vaat ona söylendi; sabah olunca bunun Allah'tan olduğunu bildi (arefe), bu yüzden o güne Arefe günü denildi. Sonra üçüncü gecede de aynısını görünce onu kurban etmeye azmetti; bu sebeple de o güne Nahr (kurban) günü denildi. Rivayet edildiğine göre onu boğazlamaya kalktığında Cibrîl: 'Allâhu ekber Allâhu ekber' dedi. Kurbanlık olan [çocuk]: 'Lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber' dedi. İbrâhim de: 'Allâhu ekber ve lillâhi'l-hamd' dedi ve bu bir sünnet olarak kaldı. İnsanlar bu emrin vuku bulup bulmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir; bu da: Üçüncüsü [dür]- Ehl-i Sünnet şöyle demiştir: Bizzat boğazlama fiili vuku bulmamıştır; boğazlama gerçekleşmeden önce yalnızca boğazlama emri vuku bulmuştur; şayet vuku bulsaydı kaldırılması düşünülemezdi. Dolayısıyla bu, fiilden önce nesh kabilindendir; çünkü boğazlama emrinin yerine getirilmesi tamamlanmış olsaydı fidye tahakkuk etmezdi. Yüce Allah'ın: { قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا } “Rüyayı doğruladın” buyruğu ise; yani sana bildirdiğimiz şeyi gerçekleştirdin, gücünün yettiğini yaptın, sonra biz seni menedince geri durdun, demektir. Bu konuda söylenenlerin en sahihi budur. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Bu hiçbir şekilde nesh edilen şeylerden değildir; çünkü bir şeyi boğazladım demek, onu kestim demektir. Buna Mücâhid'in şu sözü delil getirilmiştir: İshak, İbrâhim'e: 'Bana bakma ki bana acımayasın; yüzümü yere doğru çevir' dedi. İbrâhim bıçağı alıp boğazına sürttü fakat bıçak ters döndü. [Çocuk] ona: 'Ne oldu?' dedi. O da: 'Bıçak ters döndü' dedi. [Çocuk]: 'Bıçağı bana sapla' dedi. Bazıları da: 'Her bir parçasını kestikçe hemen birbirine kaynıyordu' demişlerdir. Bir topluluk da: 'Boğazını bakır olarak ya da bakırla kaplanmış buldu; her kesmek istediğinde bir engelle karşılaştı' demiştir. Bunların hepsi ilahî kudret dahilinde caizdir. Ancak sahih bir nakle muhtaçtır; çünkü bu akıl yürütmeyle kavranacak bir husus değildir, yolu ancak haberdir. Şayet

كَانَ قَدْ جَرَى ذَلِكَ لَبَيَّنَهُ اللَّهُ تَعَالَى تَعْظِيمًا لِرُتْبَةِ إِسْمَاعِيلَ

böyle bir şey cereyan etmiş olsaydı, Yüce Allah İsmâil ve

وَإِبْرَاهِيمَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا، وَكَانَ أَوْلَى بِاْلَبَيانِ مِنَ الْفِدَاءِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ إِبْرَاهِيمَ مَا أُمِرَ بِالذَّبْحِ الْحَقِيقِيِّ الَّذِي هُوَ فَرْيُ الْأَوْدَاجِ وَإِنْهَارُ الدَّمِ، وَإِنَّمَا رَأَى أَنَّهُ أَضْجَعَهُ لِلذَّبْحِ فَتَوَهَّمَ أَنَّهُ أُمِرَ بِالذَّبْحِ الْحَقِيقِيِّ، فَلَمَّا أَتَى بِمَا أُمِرَ بِهِ مِنَ الْإِضْجَاعِ قِيلَ لَهُ:" قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا" وَهَذَا كُلُّهُ خَارِجٌ عَنِ الْمَفْهُومِ. وَلَا يُظَنُّ بِالْخَلِيلِ وَالذَّبِيحِ أَنْ يَفْهَمَا مِنْ هَذَا الْأَمْرِ مَا لَيْسَ لَهُ حَقِيقَةٌ حَتَّى يَكُونَ مِنْهُمَا التَّوَهُّمُ. وَأَيْضًا لَوْ صَحَّتْ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ لَمَا احْتِيجَ إِلَى الْفِدَاءِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَانْظُرْ مَاذَا تَرى " قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ غَيْرَ عَاصِمٍ" مَاذَا تُرِي" بِضَمِّ التَّاءِ وَكَسْرِ الرَّاءِ مِنْ أُرِيَ يُرِي. قَالَ الْفَرَّاءُ: أَيْ فَانْظُرْ مَاذَا تُرِي مِنْ صَبْرِكَ وَجَزَعِكَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: لَمْ يَقُلْ هَذَا أَحَدٌ غَيْرَهُ، وَإِنَّمَا قَالَ الْعُلَمَاءُ مَاذَا تُشِيرُ، أَيْ مَا تُرِيَكَ نَفْسُكَ مِنَ الرَّأْيِ. وَأَنْكَرَ أَبُو عُبَيْدٍ" تُرِي" وَقَالَ: إِنَّمَا يَكُونَ هَذَا مِنْ رُؤْيَةِ الْعَيْنِ خَاصَّةً. وَكَذَلِكَ قَالَ أَبُو حَاتِمٍ. النَّحَّاسُ: وَهَذَا غَلَطٌ، وَهَذَا يَكُونُ مِنْ رُؤْيَةِ الْعَيْنِ وَغَيْرِهَا وَهُوَ مَشْهُورٌ، يُقَالُ: أَرَيْتُ فُلَانًا الصَّوَابَ، وَأَرَيْتُهُ رُشْدَهُ، وَهَذَا لَيْسَ مِنْ رُؤْيَةِ الْعَيْنِ. الْبَاقُونَ" تَرَى" مُضَارِعُ رَأَيْتَ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ الضَّحَّاكِ وَالْأَعْمَشِ" تُرَى" غَيْرُ مُسَمَّى الْفَاعِلِ. وَلَمْ يَقُلْ لَهُ ذَلِكَ عَلَى وَجْهِ الْمُؤَامَرَةِ فِي أَمْرِ اللَّهِ، وَإِنَّمَا شَاوَرَهُ لِيَعْلَمَ صَبْرَهُ لِأَمْرِ اللَّهِ، أَوْ لِتَقَرَّ عَيْنُهُ إِذَا رَأَى مِنَ ابْنِهِ طَاعَةً فِي أَمْرِ اللَّهِ. فَ" قالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ" أَيْ مَا تُؤْمَرُ بِهِ فَحُذِفَ الْجَارُّ كَمَا حُذِفَ مِنْ قَوْلِهِ:

İbrâhim'in -Allah'ın salatları ikisinin üzerine olsun- mertebesini yüceltmek için bunu açıklardı; bu durum açıklanmaya fidyeden daha layıktı. Bazıları da şöyle demiştir: İbrâhim şahdamarlarını kesmek ve kanı akıtmak olan hakiki boğazlama ile emrolunmamıştı; rüyasında onu boğazlamak üzere yatırdığını görmüştü ve hakiki boğazlama ile emrolunduğunu zannetti. Kendisine emredilen yatırma işini yerine getirince ona: { قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا } “Rüyayı doğruladın” denildi. Bütün bunlar makul anlayışın dışındadır. Halil'e ve kurbanlığa, bu emirde hakikati olmayan bir şeyi anlayıp vehme kapılacakları yakıştırılamaz. Ayrıca bu şeyler sahih olsaydı fidyeye ihtiyaç duyulmazdı. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: { فَانْظُرْ مَاذَا تَرى } “bir bak, ne dersin?” buyruğudur. Kûfe ehli Âsım hariç bunu { مَاذَا تُرِي } şeklinde te'nin zammesi ve râ'nın kesresiyle أُرِيَ يُرِي kalıbından okumuşlardır. el-Ferrâ: 'Yani sabrından ve tahammülsüzlüğünden ne göstereceğine bir bak demektir' demiştir. ez-Zeccâc: 'Bunu ondan başka hiç kimse söylememiştir; ilim adamları ancak 'ne işaret edersin', yani nefsin sana görüş olarak neyi gösteriyor anlamını vermişlerdir' demiştir. Ebû Ubeyd { تُرِي } kıraatini kabul etmeyip: 'Bu ancak bizzat gözle görmekle olur' demiştir. Ebû Hâtim de böyle söylemiştir. en-Nehhâs: 'Bu bir hatadır; zira bu gözle görmekle de başkasıyla da olur ve bu meşhurdur; nitekim 'falancaya doğruyu gösterdim' ve 'ona doğru yolunu gösterdim' denilir ki bu gözle görmek demek değildir' demiştir. Diğerleri ise رَأَيْتَ fiilinin muzarisi olan { تَرَى } şeklinde okumuşlardır. ed-Dahhâk ve el-A'meş'ten meçhul kalıbıyla { تُرَى } okuduğu da rivayet edilmiştir. Bunu ona Allah'ın emrinde danışma amacıyla söylememiştir; bilakis Allah'ın emrine karşı sabrını öğrenmek için yahut oğlundan Allah'ın emrine bir itaat gördüğünde gözü aydın olsun diye danışmıştır. { قالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ } “[Çocuk da]: 'Babacığım! Sana emrolunanı yap' dedi”; yani sana ne emrediliyorsa [onu yap] demektir; şu beyitteki gibi cer harfi hazfedilmiştir:

أَمَرْتُكَ الْخَيْرَ فَافْعَلْ مَا أُمِرْتَ بِهِ

Sana hayrı emrettim, artık sana emredileni yap.

فَوَصَلَ الْفِعْلَ إِلَى الضَّمِيرِ فَصَارَ تُؤْمَرُهُ ثُمَّ حُذِفَتِ الْهَاءُ، كَقَوْلِهِ:" وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى " [النمل: ٥٩] أَيِ اصْطَفَاهُمْ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَ" مَا" بِمَعْنَى الَّذِي." سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ" قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْإِشَارَةِ: لَمَّا اسْتَثْنَى وَفَّقَهُ اللَّهُ لِلصَّبْرِ. وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِي" يا أَبَتِ" [يوسف: ٤] وكذلك في" يا بُنَيَّ" [يوسف: ٥] في" يوسف" وغيرها.

Böylece fiil zamire bitiştirilerek "tu'meruhu" (تُؤْمَرُهُ) haline gelmiş, ardından da [mef'ûl zamiri olan] "hâ" harfi hazfedilmiştir. Tıpkı Yüce Allah'ın: { وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى } [en-Neml: 59] “Seçkin kıldığı kullarına da selâm olsun!” buyruğunda olduğu gibi; yani daha önce geçtiği üzere [aslı] "istafâhum" (اصْطَفَاهُمْ) demektir. [Âyetteki] "mâ" (مَا) edatı ise "ellezî" (الَّذِي) anlamındadır. { سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ } “İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın” [buyruğu hakkında] işaret ehlinden (tasavvuf ehlinden) bazıları şöyle demiştir: [İstisna yaparak] "inşallah" deyince Allah onu sabretmeye muvaffak kıldı. { يا أَبَتِ } [Yûsuf: 4] ile aynı şekilde { يا بُنَيَّ } [Yûsuf: 5] hakkındaki açıklamalar Yûsuf [Sûresi]'nde ve başka yerlerde geçmişti.

الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَلَمَّا أَسْلَما" أَيِ انْقَادَا لِأَمْرِ اللَّهِ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَعَلِيٌّ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ" فَلَمَّا سَلَّمَا" أَيْ فَوَّضَا أَمْرَهُمَا إِلَى اللَّهِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: اسْتَسْلَمَا. وَقَالَ قَتَادَةُ: أَسْلَمَ أَحَدُهُمَا نَفْسَهُ لِلَّهِ ﷿ وَأَسْلَمَ الْآخَرُ ابْنَهُ." وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ" قَالَ قَتَادَةُ: كَبَّهُ وَحَوَّلَ وَجْهَهُ إِلَى الْقِبْلَةِ. وَجَوَابُ" لَمَّا" مَحْذُوفٌ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ تَقْدِيرَهُ" فَلَمَّا أَسْلَما وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ" فَدَيْنَاهُ بِكَبْشٍ. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ: الْجَوَابُ" نَادَيْنَاهُ" وَالْوَاوُ زَائِدَةٌ مُقْحَمَةٌ، كَقَوْلِهِ:" فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وَأَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيابَتِ الْجُبِّ وَأَوْحَيْنا" [يوسف: ١٥] أَيْ أَوْحَيْنَا. وَقَوْلُهُ:" وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ" [الأنبياء: ٩٦]." وَاقْتَرَبَ" أي اقترب. وقوله:" حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها وقال" [الزمر: ٧٣] أَيْ قَالَ لَهُمْ. وَقَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

Beşincisi: Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا أَسْلَما } “Her ikisi de teslim olunca” yani Allah'ın emrine boyun eğince [demektir]. İbn Mes'ûd, İbn Abbâs ve Ali rıdvânullâhi aleyhim: { فَلَمَّا سَلَّمَا } şeklinde okumuşlardır ki işlerini Allah'a havale edince demektir. İbn Abbâs: 'Teslim oldular' demiştir. Katâde: 'Biri nefsini Allah Azze ve Celle'ye teslim etti, diğeri de oğlunu teslim etti' demiştir. { وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ } “ve onu şakağı üzerine yatırınca” Katâde: 'Onu yüzüstü yatırdı ve yüzünü kıbleye çevirdi' demiştir. Basralılara göre { لَمَّا } edatının cevabı hazfedilmiştir; takdiri: 'Her ikisi de teslim olup onu şakağı üzerine yatırınca ona bir koçu fidye verdik' şeklindedir. Kûfeliler ise şöyle demiştir: Cevap { نَادَيْنَاهُ } “ona seslendik” ifadesidir; vav harfi ise Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وَأَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيابَتِ الْجُبِّ وَأَوْحَيْنا } “Onu götürüp de kuyunun dibine atmaya ittifakla karar verdikleri zaman biz de vahyettik” [Yûsuf: 15] yani vahyettik buyruğunda; { وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ } “onlar her tepeden akın ederler” [el-Enbiyâ: 96] { وَاقْتَرَبَ } yani yaklaştı buyruğunda ve { حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها وَقالَ } “Oraya vardıklarında kapıları açılır ve [bekçileri] onlara der” [ez-Zümer: 73] yani onlara dedi buyruğunda olduğu gibi fazladan (zâid olarak) araya girmiştir. İmruülkays da şöyle demiştir:

فَلَمَّا أجز نا سَاحَةَ الْحَيِّ وَانْتَحَى

Kabilenin meydanını aşıp da saptığında

أَيِ انْتَحَى، وَالْوَاوُ زَائِدَةٌ. وقال أيضا:

Yani saptı demektir, vav zâiddir. Yine şöyle demiştir:

حتى إذا حملت بطونكم ... وورأيتم أبناءكم شبوا

Nihayet karınlarınız gebe kalıp da ... Oğullarınızın delikanlı olduğunu gördüğünüzde,

وقلبتم ظهر المجن لنا ... وإن اللَّئِيمَ الْفَاجِرُ الْخِبُّ

Bize kalkanın tersini çevirdiniz ... Şüphesiz alçak olan, hilekâr ve günahkârdır.

أَرَادَ قَلَبْتُمْ. النَّحَّاسُ: وَالْوَاوُ مِنْ حُرُوفِ الْمَعَانِي لَا يَجُوزُ أَنْ تُزَادَ. وَفِي الْخَبَرِ: إِنَّ الذَّبِيحَ قَالَ لِإِبْرَاهِيمَ ﵇ حِينَ أَرَادَ ذَبْحَهُ: يَا أَبَتِ اشْدُدْ رِبَاطِي حَتَّى لَا أَضْطَرِبَ، وَاكْفُفْ ثِيَابَكَ لِئَلَّا ينتضح عليها شي مِنْ دَمِي فَتَرَاهُ أُمِّي فَتَحْزَنَ، وَأَسْرِعْ مَرَّ السِّكِّينِ عَلَى حَلْقِي لِيَكُونَ الْمَوْتُ أَهْوَنَ عَلَيَّ وَاقْذِفْنِي لِلْوَجْهِ، لِئَلَّا تَنْظُرَ إِلَى وَجْهِي فَتَرْحَمَنِي، وَلِئَلَّا أَنْظُرَ إِلَى الشَّفْرَةِ فَأَجْزَعَ، وَإِذَا أَتَيْتَ إِلَى أُمِّي فَأَقْرِئْهَا مِنِّي السَّلَامَ. فَلَمَّا جَرَّ إِبْرَاهِيمُ ﵇ السِّكِّينَ ضَرَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ صَفِيحَةً مِنْ نُحَاسٍ، فَلَمْ تَعْمَلِ السِّكِّينُ شَيْئًا، ثُمَّ ضَرَبَ بِهِ عَلَى جَبِينِهِ وَحَزَّ فِي قفاه فلم تعمل السكين شيئا، فذلك قو له تَعَالَى:" وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ" كَذَلِكَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَعْنَاهُ كَبَّهُ عَلَى وَجْهِهِ فَنُودِيَ" يَا إِبْراهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا" فَالْتَفَتَ فَإِذَا بِكَبْشٍ، ذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ. وَقَدْ تَقَدَّمَتِ الْإِشَارَةُ إِلَى عَدَمِ صِحَّتِهِ، وَأَنَّ الْمَعْنَى لَمَّا اعْتَقَدَ الْوُجُوبَ وَتَهَيَّأَ لِلْعَمَلِ، هذا بهيئة

[Şair burada] "çevirdiniz" (kaleb-tüm) [demek] istemiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Vâv harfi mâna bildiren harflerdendir, zâid (fazlalık) kılınması câiz değildir. Rivayette [şöyle] zikredilmiştir: Kurban edilmek istenen çocuk (Zebîh), kendisini boğazlamak istediği sırada İbrâhim aleyhisselâm'a şöyle dedi: "Babacığım! Çırpınmamam için bağımı sıkı bağla. Elbiseni topla ki kanımdan üzerine bir şey sıçrayıp da annem onu görerek üzülmesin. Ölümüm daha kolay olsun diye bıçağı boğazıma hızlıca sür. Beni yüzüstü yatır ki yüzüme bakıp bana acımayasın ve ben de bıçağa bakıp dehşete düşmeyeyim. Annemin yanına vardığında da ona benden selâm söyle." İbrâhim aleyhisselâm bıçağı çektiğinde Allah [çocuğun boğazının] üzerine bakırdan bir levha koydu da bıçak hiçbir şey kesmedi. Sonra onu şakağı üzerine yatırdı ve ensesinden kesmeye çalıştı; bıçak yine hiçbir şey kesmedi. İşte Yüce Allah'ın: { وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ } “Ve onu şakağı üzerine yatırdı” âyeti bunu ifade etmektedir. Nitekim İbn Abbâs da şöyle demiştir: Bunun mânası, onu yüzüstü yatırdı demektir. [Bunun üzerine]: { يَا إِبْراهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا } “Ey İbrâhim! Rüyayı doğruladın” diye seslenildi. [İbrâhim] arkasına dönüp baktığında bir koç gördü. Bunu el-Mehdevî zikretmiştir. Oysa bunun sahih olmadığına ve asıl mânanın; [İbrâhim] emrin gerekliliğini kabullenip amel etmeye hazırlandığında, biri bu [kesen] vaziyetinde...

لا لذبح، وَهَذَا بِصُورَةِ الْمَذْبُوحِ، أُعْطِيَا مَحَلًّا لِلذَّبْحِ فِدَاءً وَلَمْ يَكُنْ هُنَاكَ مَرُّ سِكِّينٍ. وَعَلَى هَذَا يُتَصَوَّرُ النَّسْخُ قَبْلَ الْفِعْلِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ:" وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ" أَيْ صَرَعَهُ، كَمَا تَقُولُ: كَبَّهُ لِوَجْهِهِ. الْهَرَوِيُّ: وَالتَّلُّ الدَّفْعُ وَالصَّرْعُ، وَمِنْهُ حَدِيثُ أَبِي الدَّرْدَاءِ ﵁:" وَتَرَكُوكَ لِمَتَلِّكَ" أَيْ لِمَصْرَعِكَ. وَفِي حَدِيثٍ آخَرَ:" فَجَاءَ بِنَاقَةٍ كَوْمَاءَ فَتَلَّهَا" أَيْ أَنَاخَهَا. وَفِي الْحَدِيثِ:" بَيْنَا أَنَا نَائِمٌ أُتِيَتْ بِمَفَاتِيحِ خَزَائِنِ الْأَرْضِ فَتُلَّتْ فِي يَدِي" قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: أَيْ فَأُلْقِيَتْ فِي يَدِي، يُقَالُ: تَلَلْتُ الرَّجُلَ إِذَا أَلْقَيْتَهُ. قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: فَصُبَّتْ فِي يَدِي، وَالتَّلُّ الصَّبُّ، يُقَالُ: تَلَّ يَتُلُّ إِذَا صَبَّ، وَتَلَّ يَتِلُّ بِالْكَسْرِ إِذَا سَقَطَ. قُلْتُ: وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أُتِيَ بِشَرَابٍ فَشَرِبَ مِنْهُ، وَعَنْ يَمِينِهِ غُلَامٌ وَعَنْ يَسَارِهِ أَشْيَاخٌ، فَقَالَ لِلْغُلَامِ:" أَتَأْذَنُ لِي أَنْ أُعْطِيَ هَؤُلَاءِ" فَقَالَ الْغُلَامُ: لَا وَاللَّهِ، لَا أُوثِرُ بِنَصِيبِي مِنْكَ أَحَدًا. قَالَ، فَتَلَّهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي يَدِهِ، يُرِيدُ جَعَلَهُ فِي يده. وقال بعض أهل الإشارة: إ ن إِبْرَاهِيمَ ادَّعَى مَحَبَّةَ اللَّهِ، ثُمَّ نَظَرَ إِلَى الْوَلَدِ بِالْمَحَبَّةِ، فَلَمْ يَرْضَ حَبِيبُهُ مَحَبَّةً مُشْتَرَكَةً، فَقِيلَ لَهُ: يَا إِبْرَاهِيمُ اذْبَحْ وَلَدَكَ فِي مَرْضَاتِي، فَشَمَّرَ وَأَخَذَ السِّكِّينَ وَأَضْجَعَ وَلَدَهُ، ثُمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ تَقَبَّلْهُ مِنِّي فِي مَرْضَاتِكَ. فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ: يَا إِبْرَاهِيمُ لَمْ يَكُنِ الْمُرَادُ ذَبْحَ الْوَلَدِ، وَإِنَّمَا الْمُرَادُ أَنْ تَرُدَّ قَلْبَكَ إِلَيْنَا، فَلَمَّا رَدَدْتَ قَلْبَكَ بِكُلِّيَّتِهِ إِلَيْنَا رَدَدْنَا وَلَدَكَ إِلَيْكَ. وَقَالَ كَعْبٌ وَغَيْرُهُ: لَمَّا أُرِيَ إِبْرَاهِيمُ ذَبْحَ وَلَدِهِ فِي مَنَامِهِ، قَالَ الشَّيْطَانُ: وَاللَّهِ لَئِنْ لَمْ أَفْتِنْ عِنْدَ هَذَا آلَ إِبْرَاهِيمَ لَا أَفْتِنُ مِنْهُمْ أَحَدًا أَبَدًا. فَتَمَثَّلَ الشَّيْطَانُ لَهُمْ فِي صُورَةِ الرَّجُلِ، ثُمَّ أَتَى أُمَّ الْغُلَامِ وَقَالَ: أَتَدْرِينَ أَيْنَ يَذْهَبُ إِبْرَاهِيمُ بِابْنِكِ؟ قَالَتْ: لَا. قَالَ: إِنَّهُ يَذْهَبُ بِهِ لِيَذْبَحَهُ. قَالَتْ: كَلَّا هُوَ أَرْأَفُ بِهِ مِنْ ذَلِكَ. فَقَالَ: إِنَّهُ يَزْعُمُ أَنَّ رَبَّهُ أَمَرَهُ بِذَلِكَ. قَالَتْ: فَإِنْ كَانَ رَبُّهُ قَدْ أَمَرَهُ بذلك فقد أحسن أن يطيع ر به. ثُمَّ أَتَى الْغُلَامَ فَقَالَ: أَتَدْرِي أَيْنَ يَذْهَبُ بِكَ أَبُوكَ؟ قَالَ: لَا. قَالَ: فَإِنَّهُ يَذْهَبُ بِكَ لِيَذْبَحَكَ. قَالَ: وَلِمَ؟ قَالَ: زَعَمَ أَنَّ رَبَّهُ أَمَرَهُ بِذَلِكَ. قَالَ: فَلْيَفْعَلْ مَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِهِ، سَمْعًا وَطَاعَةً لِأَمْرِ اللَّهِ. ثُمَّ جَاءَ إِبْرَاهِيمَ فَقَالَ: أَيْنَ تُرِيدُ؟ وَاللَّهِ إِنِّي لَأَظُنُّ أَنَّ الشَّيْطَانَ قَدْ جَاءَكَ فِي مَنَامِكَ فأمرك

vaziyetinde, diğeri de kesilecek kurban vaziyetinde iken fidye olarak kesilmek üzere onlara bir kurban verildi; ortada bıçağın sürülmesi söz konusu olmadı. Buna göre daha önce geçtiği üzere fiilden önce nesh tasavvur edilir; Allah en doğrusunu bilir. el-Cevherî şöyle demiştir: { وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ } yani onu yere yıktı; nitekim 'onu yüzüstü yıktı' denilir. el-Herevî: 'et-Tell; itmek ve yere sermektir' demiştir; Ebû'd-Derdâ radıyallâhu anh'ın: 'Seni yere serildiğin yerin üzere terk ettiler' yani yere yıkıldığın yerin üzere terk ettiler hadisi bundandır. Başka bir hadiste: 'Hörgücü büyük bir dişi deve getirdi ve onu yere yıktı' yani onu çökertti denilmiştir. Bir hadiste de: 'Ben uyurken bana yeryüzü hazinelerinin anahtarları getirildi ve avucuma konuldu (tüllet)' buyrulmuştur. İbnü'l-Enbârî: 'Yani elime bırakıldı; bir adamı yere bıraktığında تَلَلْتُ الرَّجُلَ denilir' demiştir. İbnü'l-A'râbî: 'Elime döküldü; et-tell dökmektir; döktüğü vakit تَلَّ يَتُلُّ, düştüğü vakit kesre ile تَلَّ يَتِلُّ denilir' demiştir. Derim ki: Sahîh-i Müslim'de Sehl b. Sa'd es-Sâidî'den gelen rivayette; Resûlullah ﷺ'e bir içecek getirildi, ondan içti; sağında bir çocuk, solunda ise yaşlı kimseler vardı. Çocuğa: 'Bunu şunlara vermeme izin verir misin?' dedi. Çocuk: 'Hayır, vallahi senden olan nasibime kimseyi tercih etmem' dedi. [Ravi] dedi ki: Resûlullah ﷺ onu onun eline verdi (tellehû); yani eline koydu. İşaret ehlinden bazıları şöyle demiştir: İbrâhim Allah sevgisini iddia etti, sonra çocuğa sevgiyle baktı; sevgilisi ise ortak bir sevgiden razı olmadı ve ona: 'Ey İbrâhim! Benim rızam için çocuğunu boğazla' denildi. O da hazırlandı, bıçağı aldı, çocuğunu yatırdı ve: 'Allah'ım! Bunu benden rızan uğruna kabul eyle' dedi. Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: 'Ey İbrâhim! Maksat çocuğu boğazlamak değildi; maksat sadece kalbini bize döndürmendi. Kalbini bütünüyle bize döndürünce biz de çocuğunu sana geri verdik.' Ka'b ve başkaları şöyle demiştir: İbrâhim'e rüyasında çocuğunu boğazlaması gösterilince şeytan: 'Vallahi eğer bu esnada İbrâhim ailesini saptıramazsam artık onlardan hiçbirini ebediyen saptıramam' dedi. Şeytan onlara bir adam suretinde temessül etti; sonra çocuğun annesine gelip: 'İbrâhim'in oğlunu nereye götürdüğünü biliyor musun?' dedi. Kadın: 'Hayır' dedi. O da: 'Onu boğazlamak için götürüyor' dedi. Kadın: 'Asla! O, ona bundan daha şefkatlidir' dedi. Şeytan: 'O, Rabbinin kendisine bunu emrettiğini iddia ediyor' dedi. Kadın: 'Eğer Rabbi ona bunu emretmişse Rabbine itaat etmekle en güzelini yapmıştır' dedi. Sonra çocuğa gelip: 'Babanın seni nereye götürdüğünü biliyor musun?' dedi. Çocuk: 'Hayır' dedi. Şeytan: 'Seni boğazlamak için götürüyor' dedi. Çocuk: 'Neden?' dedi. Şeytan: 'Rabbinin kendisine bunu emrettiğini iddia ediyor' dedi. Çocuk: 'Allah'ın emrine işitip itaat ederek Allah ona ne emrettiyse onu yapsın' dedi. Sonra İbrâhim'e gelip: 'Nereye gitmek istiyorsun? Vallahi ben şeytanın rüyanda sana gelip

بِذَبْحِ ابْنِكَ. فَعَرَفَهُ إِبْرَاهِيمُ فَقَالَ: إِلَيْكَ عَنِّي يَا عَدُوَّ اللَّهِ، فَوَاللَّهِ لَأَمْضِيَنَّ لِأَمْرِ رَبِّي. فَلَمْ يُصِبِ، الْمَلْعُونُ مِنْهُمْ شَيْئًا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمَّا أُمِرَ إِبْرَاهِيمُ بِذَبْحِ ابْنِهِ عَرَضَ لَهُ الشَّيْطَانُ عِنْدَ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ فَرَمَاهُ بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ حَتَّى ذَهَبَ، ثُمَّ عَرَضَ لَهُ عِنْدَ الْجَمْرَةِ الْوُسْطَى، فَرَمَاهُ بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ حَتَّى ذَهَبَ، ثُمَّ عَرَضَ لَهُ عِنْدَ الْجَمْرَةِ الْأُخْرَى فَرَمَاهُ بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ حَتَّى ذَهَبَ ثُمَّ مَضَى إِبْرَاهِيمُ لِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى. وَاخْتُلِفَ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي أَرَادَ ذَبْحَهُ فِيهِ فَقِيلَ: بِمَكَّةَ فِي الْمَقَامِ. وَقِيلَ: فِي الْمَنْحَرِ بِمِنًى عِنْدَ الْجِمَارِ الَّتِي رَمَى بِهَا إِبْلِيسَ لَعَنَهُ اللَّهُ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ عُمَرَ وَمُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيِّبِ. وَحُكِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ: أَنَّهُ ذَبَحَهُ عَلَى الصَّخْرَةِ الَّتِي بِأَصْلِ ثَبِيرٍ بِمِنًى. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: ذَبَحَهُ بِالشَّامِ وَهُوَ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ عَلَى مِيلَيْنِ. وَالْأَوَّلُ أَكْثَرُ، فَإِنَّهُ وَرَدَ فِي الْأَخْبَارِ تَعْلِيقُ قَرْنِ الْكَبْشِ فِي الْكَعْبَةِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ ذَبَحَهُ بِمَكَّةَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَقَدْ كَانَ أَوَّلَ الْإِسْلَامِ، وَإِنَّ رَأْسَ الْكَبْشِ لَمُعَلَّقٌ بِقَرْنَيْهِ مِنْ مِيزَابِ الْكَعْبَةِ وَقَدْ يَبِسَ. أَجَابَ مَنْ قَالَ بِأَنَّ الذَّبْحَ وَقَعَ بِالشَّامِ: لَعَلَّ الرَّأْسَ حُمِلَ مِنَ الشَّامِ إِلَى مَكَّةَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ" أَيْ نَجْزِيهِمْ بِالْخَلَاصِ مِنَ الشَّدَائِدِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ." إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ" أَيِ النِّعْمَةُ الظَّاهِرَةُ، يُقَالُ: أَبْلَاهُ اللَّهُ إِبْلَاءً وَبَلَاءً إِذَا أَنْعَمَ عَلَيْهِ. وَقَدْ يُقَالُ بَلَاهُ. قَالَ زُهَيْرٌ:

oğlunu boğazlamanı emrettiğini sanıyorum' dedi. İbrâhim onu tanıdı ve: 'Yıkıl karşımdan ey Allah'ın düşmanı! Vallahi Rabbimin emrini muhakkak yerine getireceğim' dedi. Böylece o lanetli onlardan hiçbir şey elde edemedi. İbn Abbâs şöyle demiştir: İbrâhim'e oğlunu boğazlaması emrolunduğunda Akabe cemresinin yanında şeytan karşısına çıktı; o da ona yedi taş attı, nihayet kayboldu. Sonra orta cemrenin yanında karşısına çıktı; ona da yedi taş attı, nihayet kayboldu. Sonra diğer cemrenin yanında karşısına çıktı; ona da yedi taş attı, nihayet kayboldu. Sonra İbrâhim Yüce Allah'ın emrini yerine getirmeye koyuldu. Onu boğazlamak istediği yer hakkında ihtilaf edilmiştir: Mekke'de Makam'da olduğu söylenmiştir. Mina'da kurban kesim yerinde, Allah'ın lanetine uğrayasıca İblis'i taşladığı cemrelerin yanında olduğu da söylenmiştir; bunu İbn Abbâs, İbn Ömer, Muhammed b. Ka'b ve Saîd b. el-Müseyyeb söylemiştir. Saîd b. Cübeyr'den ise Mina'da Sebîr dağının eteğindeki kayanın üzerinde kurban ettiği rivayet edilmiştir. İbn Cüreyc: 'Onu Şam'da, Beytülmakdis'e iki mil mesafede kurban etti' demiştir. Birinci görüş daha yaygındır; zira haberlerde koçun boynuzunun Kâbe'ye asıldığı rivayet edilmiştir, bu da onu Mekke'de kurban ettiğine delalet eder. İbn Abbâs şöyle demiştir: Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki İslam'ın başlangıcında koçun başı kurumuş halde boynuzlarından Kâbe'nin oluğuna asılı duruyordu. Kurban etme işinin Şam'da vuku bulduğunu söyleyenler: 'Belki de o baş Şam'dan Mekke'ye taşınmıştır' diye cevap vermişlerdir; Allah en doğrusunu bilir. Altıncısı: Yüce Allah'ın: { إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz biz iyilik edenleri işte böyle mükafatlandırırız” buyruğudur; yani dünyada ve ahirette onları sıkıntılardan kurtararak mükafatlandırırız. { إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ } “Şüphesiz bu, apaçık bir imtihandır”; yani apaçık bir nimettir. Bir kimseye nimet verdiğinde أَبْلَاهُ اللَّهُ إِبْلَاءً وَبَلَاءً denilir; bazen بَلَاهُ da denilir. Züheyr şöyle demiştir:

فَأَبْلَاهُمَا خَيْرَ الْبَلَاءِ الَّذِي يَبْلُو

O ikisine, verdiği en hayırlı nimeti (belâyı) bahşetti

فزعم قوم أنه جاء باللغتين. وقا ل آخَرُونَ: بَلِ الثَّانِي مِنْ بَلَاهُ يَبْلُوهُ إِذَا اخْتَبَرَهُ، وَلَا يُقَالُ مِنَ الِاخْتِبَارِ إِلَّا بَلَاهُ يَبْلُوهُ، وَلَا يُقَالُ مِنَ الِابْتِلَاءِ يَبْلُوهُ. وَأَصْلُ هَذَا كُلِّهِ مِنَ الِاخْتِبَارِ أَنْ يَكُونَ بِالْخَيْرِ وَالشَّرِّ، قَالَ اللَّهُ ﷿:" وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً" [الأنبياء: ٣٥]. وَقَالَ أَبُو زَيْدٍ: هَذَا مِنَ الْبَلَاءِ الَّذِي نَزَلَ بِهِ فِي أَنْ يَذْبَحَ ابْنَهُ، قَالَ: وهذا من البلاء المكروه.

Bir topluluk, [şairin bu beyitte] her iki lügati (kullanımı) birden getirdiğini ileri sürmüştür. Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis [beyitteki] ikinci fiil, denedi/sınadı anlamındaki 'belâhu yeblûhu' (بَلَاهُ يَبْلُوهُ) fiilindendir. İmtihan anlamında sadece 'belâhu yeblûhu' denir, 'ibtilâ' fiilinden türetilerek [bu anlamda] 'yeblûhu' denmez. Bütün bunların aslı ise imtihanın hem hayırla hem de şerle olmasıdır. Nitekim Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurmuştur: { وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً } “Sizi bir imtihan olarak hayır ile de şer ile de deneriz”. Ebû Zeyd ise şöyle demiştir: Bu, oğlunu boğazlaması hususunda başına gelen belâdandır (sıkıntılı imtihandandır). [Ebû Zeyd devamla]: 'Bu ise hoşlanılmayan (zor ve acı veren) belâdandır' demiştir.

السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ" الذِّبْحُ اسْمُ الْمَذْبُوحِ وَجَمْعُهُ ذُبُوحٌ، كَالطِّحْنِ اسْمُ الْمَطْحُونِ. وَالذَّبْحُ بِالْفَتْحِ الْمَصْدَرُ." عَظِيمٍ" أَيْ عَظِيمُ الْقَدْرِ وَلَمْ يُرِدْ عَظِيمَ الْجُثَّةِ. وَإِنَّمَا عَظُمَ قَدْرُهُ لِأَنَّهُ فُدِيَ بِهِ الذَّبِيحُ، أَوْ لِأَنَّهُ مُتَقَبَّلٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: عَظِيمٌ فِي اللُّغَةِ يَكُونُ لِلْكَبِيرِ وَلِلشَّرِيفِ. وَأَهْلُ التَّفْسِيرِ عَلَى أَنَّهُ هَاهُنَا لِلشَّرِيفِ، أَوِ الْمُتَقَبَّلِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ الْكَبْشُ الَّذِي تَقَرَّبَ بِهِ هَابِيلُ، وَكَانَ فِي الْجَنَّةِ يَرْعَى حَتَّى فَدَى اللَّهُ بِهِ إِسْمَاعِيلَ. وَعَنْهُ أَيْضًا: أَنَّهُ كَبْشٌ أَرْسَلَهُ اللَّهُ مِنَ الْجَنَّةِ كَانَ قَدْ رَعَى فِي الْجَنَّةِ أَرْبَعِينَ خَرِيفًا. وَقَالَ الْحَسَنُ: مَا فُدِيَ إِسْمَاعِيلُ إِلَّا بِتَيْسٍ مِنَ الْأَرْوَى هَبَطَ عَلَيْهِ مِنْ ثَبِيرٍ، فَذَبَحَهُ إِبْرَاهِيمُ فِدَاءً عَنِ ابْنِهِ، وَهَذَا قَوْلُ عَلِيٍّ ﵁. فَلَمَّا رَآهُ إِبْرَاهِيمُ أَخَذَهُ فَذَبَحَهُ وَأَعْتَقَ ابْنَهُ. وَقَالَ: يَا بُنَيَّ الْيَوْمَ وُهِبْتَ لِي. وَقَالَ أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ: قَدْ قِيلَ إِنَّهُ فُدِيَ بِوَعْلٍ، وَالْوَعْلُ: التَّيْسُ الْجَبَلِيُّ. وَأَهْلُ التَّفْسِيرِ عَلَى أَنَّهُ فُدِيَ بِكَبْشٍ. الثَّامِنَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْأُضْحِيَّةَ بِالْغَنَمِ أَفْضَلُ مِنَ الْإِبِلِ وَالْبَقَرِ. وَهَذَا مَذْهَبُ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ. قَالُوا: أَفْضَلُ الضَّحَايَا الْفُحُولُ مِنَ الضَّأْنِ، وَإِنَاثُ الضَّأْنِ أَفْضَلُ مِنْ فَحْلِ الْمَعْزِ، وَفُحُولُ الْمَعْزِ خَيْرٌ مِنْ إِنَاثِهَا، وَإِنَاثُ الْمَعْزِ خَيْرٌ مِنَ الْإِبِلِ وَالْبَقَرِ. وَحُجَّتُهُمْ قَوْلُهُ ﷾:" وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ" أَيْ ضَخْمِ الْجُثَّةِ سَمِينٍ، وَذَلِكَ كَبْشٌ لَا جَمَلٌ وَلَا بَقَرَةٌ. وَرَوَى مُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ سأل رَجُلٌ: إِنِّي نَذَرْتُ أَنْ أَنْحَرَ ابْنِي؟ فَقَالَ: يَجْزِيكَ كَبْشٌ سَمِينٌ، ثُمَّ قَرَأَ:" وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ". وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَوْ عَلِمَ اللَّهُ حَيَوَانًا أَفْضَلَ مِنَ الْكَبْشِ لَفَدَى بِهِ إِسْحَاقَ. وَضَحَّى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِكَبْشَيْنِ أَمْلَحَيْنِ. وَأَكْثَرُ مَا ضَحَّى بِهِ الْكِبَاشُ. وَذَكَرَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنِ ابْنِ عُلَيَّةَ عَنِ اللَّيْثِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: الذِّبْحُ الْعَظِيمُ الشَّاةُ. التاسعة- واختلفوا أيما أَفْضَلُ: الْأُضْحِيَّةُ أَوِ الصَّدَقَةُ بِثَمَنِهَا. فَقَالَ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ: الضَّحِيَّةُ أَفْضَلُ إِلَّا بِمِنًى، لِأَنَّهُ لَيْسَ مَوْضِعَ الْأُضْحِيَّةِ، حَكَاهُ أَبُو عُمَرَ. وَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: رُوِّينَا عَنْ بِلَالٍ أَنَّهُ قَالَ: مَا أبالي ألا أضحي إلا بدئك وَلَأَنْ أَضَعَهُ فِي يَتِيمٍ قَدْ تَرِبَ فِيهِ-

Yedincisi: Yüce Allah'ın: { وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ } “Ve ona büyük bir kurbanlığı fidye verdik” buyruğudur. ez-Zibh (الذِّبْحُ), kesilen kurbanlığın adıdır; öğütülen şeye طِحْن denmesi gibi çoğulu ذُبُوح gelir. Fetha ile ez-Zebh (الذَّبْحُ) ise masdardır. { عَظِيمٍ } “büyük” yani cüssece büyük değil, kadri büyüktür. Kadrinin büyük olması ise kurbanlığa fidye kılındığı yahut makbul olduğu içindir. en-Nehhâs şöyle demiştir: عظیم (büyük) kelimesi dilde hem iri cüsseli hem de şerefli kimse/şey için kullanılır. Tefsir ehli burada bunun şerefli yahut makbul anlamında olduğu görüşündedir. İbn Abbâs: 'O, Hâbil'in kurban olarak sunduğu ve Allah İsmâil'e fidye verene kadar cennette otlayan koçtur' demiştir. Yine ondan: 'O, Allah'ın cennetten gönderdiği ve cennette kırk yıl otlamış bir koçtur' rivayeti gelmiştir. el-Hasan ise: 'İsmâil'e ancak Sebîr dağından inen dağ keçilerinden bir teke fidye verildi; İbrâhim de onu oğluna fidye olarak kurban etti' demiştir; bu Ali radıyallâhu anh'ın görüşüdür. İbrâhim onu görünce tutup kurban etti ve oğlunu kurtardı. Şöyle dedi: 'Yavrucuğum! Bugün sen bana bağışlandın.' Ebû İshak ez-Zeccâc: 'Ona bir dağ keçisi (va'l) fidye verildiği söylenmiştir; va'l ise yaban tekisidir. Tefsir ehli ise onun bir koç olduğu görüşündedir' demiştir. Sekizincisi: Bu ayette kurbanın koyun cinsinden olmasının deve ve sığırdan daha faziletli olduğuna dair delil vardır. Bu, Mâlik ve ashabının mezhebidir. Şöyle demişlerdir: Kurbanlıkların en faziletlisi koyunun koç olanlarıdır; koyunun dişisi keçinin erkeğinden daha faziletlidir; keçinin erkeği dişisinden hayırlıdır; keçinin dişisi de deve ve sığırdan hayırlıdır. Onların delili Yüce Allah'ın: { وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ } yani iri cüsseli, semiz [bir kurbanlıkla fidye verdik] buyruğudur; o da deve veya sığır değil, bir koçtur. Mücâhid ve başkaları İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre bir adam ona: 'Ben oğlumu kurban etmeyi adadım?' diye sordu. O da: 'Semiz bir koç kesmen sana yeter' dedi; sonra: { وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ } ayetini okudu. Bazıları şöyle demiştir: Şayet Allah koçtan daha faziletli bir hayvan bilseydi İshak'a onu fidye verirdi. Resûlullah ﷺ de alaca renkli, boynuzlu iki koç kurban etmiştir. Onun en çok kurban ettiği hayvan koç idi. İbn Ebî Şeybe, İbn Uleyye'den, o Leys'ten, o da Mücâhid'den: 'Büyük kurbanlık koyundur' dediğini zikretmiştir. Dokuzuncusu: Kurban kesmenin mi yoksa bedelinin sadaka olarak verilmesinin mi daha faziletli olduğu hususunda ihtilaf ettiler. Mâlik ve ashabı: 'Mina hariç kurban kesmek daha faziletlidir; çünkü orası kurban kesme yeri değildir' demişlerdir; bunu Ebû Ömer nakletmiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Bilâl'den şöyle dediği bize rivayet edildi: 'Horozdan başkasını kurban etmemeyi hiç dert etmem; onu fakirlikten toprağa bulanmış bir yetime vermem -hadisçi böyle dedi- onu kurban etmemden bana daha sevimlidir.'

هَكَذَا قَالَ الْمُحَدِّثُ- أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أُضَحِّيَ بِهِ. وَهَذَا قَوْلُ الشَّعْبِيِّ إِنَّ الصَّدَقَةَ أَفْضَلُ. وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَأَبُو ثَوْرٍ. وَفِيهِ قَوْلٌ ثَانٍ: إِنَّ الضَّحِيَّةَ أَفْضَلُ، هَذَا قَوْلُ رَبِيعَةَ وَأَبِي الزِّنَادِ. وَبِهِ قَالَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ. زَادَ أَبُو عُمَرَ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ قَالُوا: الضَّحِيَّةُ أَفْضَلُ مِنَ الصَّدَقَةِ، لِأَنَّ الضَّحِيَّةَ سُنَّةٌ مُؤَكَّدَةٌ كَصَلَاةِ الْعِيدِ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ صَلَاةَ الْعِيدِ أَفْضَلُ مِنْ سَائِرِ النَّوَافِلِ. وَكَذَلِكَ صَلَوَاتُ السُّنَنِ أفضل من التطوع كله. فال أَبُو عُمَرَ: وَقَدْ رُوِيَ فِي فَضْلِ الضَّحَايَا آثَارٌ حِسَانٌ، فَمِنْهَا مَا رَوَاهُ سَعِيدُ بْنُ دَاوُدَ بْنِ أَبِي زَنْبَرٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ ثَوْرُ بْنُ زَيْدٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" مَا مِنْ نَفَقَةٍ بَعْدَ صِلَةِ الرَّحِمِ أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ إِهْرَاقِ الدَّمِ" قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَهُوَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ مَالِكٍ. وَعَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضَحُّوا وَطِيبُوا أَنْفُسًا، فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:" مَا مِنْ عَبْدٍ تَوَجَّهَ بِأُضْحِيَّتِهِ إِلَى الْقِبْلَةِ إِلَّا كَانَ دَمُهَا وَقَرْنُهَا وَصُوفُهَا حَسَنَاتٍ مُحْضَرَاتٍ فِي مِيزَانِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَإِنَّ الدَّمَ إِنْ وَقَعَ فِي التُّرَابِ فَإِنَّمَا يَقَعُ فِي حِرْزِ اللَّهِ حَتَّى يُوَفِّيَهُ صَاحِبَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ" ذَكَرَهُ أَبُو عُمَرَ فِي كِتَابِ التَّمْهِيدِ. وَخَرَّجَ التِّرْمِذِيُّ أَيْضًا عَنْهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" مَا عَمِلَ آدَمِيٌّ مِنْ عَمَلِ يَوْمِ النَّحْرِ أَحَبَّ إِلَى اللَّهِ مِنْ إِهْرَاقِ الدَّمِ إِنَّهَا لَتَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِقُرُونِهَا وَأَشْعَارِهَا وَأَظْلَافِهَا، وَإِنَّ الدَّمَ لَيَقَعُ مِنَ اللَّهِ بِمَكَانٍ قَبْلَ أَنْ يَقَعَ إِلَى الْأَرْضِ فَطِيبُوا بِهَا نَفْسًا" قَالَ: وَفِي الْبَابِ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ. وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ. العاشرة- إن الضَّحِيَّةُ لَيْسَتْ بِوَاجِبَةٍ وَلَكِنَّهَا سُنَّةٌ وَمَعْرُوفٌ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَبْعَثُنِي يَوْمَ الْأَضْحَى بِدِرْهَمَيْنِ أَشْتَرِي لَهُ لَحْمًا، وَيَقُولُ: مَنْ لَقِيتَ فَقُلْ هَذِهِ أُضْحِيَّةُ ابْنِ عَبَّاسٍ. قَالَ أَبُو عمر: ومحمل هَذَا وَمَا رُوِيَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ أَنَّهُمَا لَا يُضَحِّيَانِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ، لِئَلَّا يُعْتَقَدَ فِي الْمُوَاظَبَةِ عَلَيْهَا أَنَّهَا وَاجِبَةُ فَرْضٍ، وَكَانُوا أَئِمَّةً يَقْتَدِي بِهِمْ مَنْ بَعْدَهُمْ مِمَّنْ يَنْظُرُ فِي دِينِهِ إِلَيْهِمْ، لِأَنَّهُمُ الْوَاسِطَةُ بَيْنَ النَّبِيِّ ﷺ وَبَيْنَ أُمَّتِهِ، فَسَاغَ لَهُمْ مِنَ الِاجْتِهَادِ فِي ذَلِكَ مَا لَا يَسُوغُ الْيَوْمَ لِغَيْرِهِمْ. وَقَدْ

Bu, sadakanın daha faziletli olduğunu söyleyen eş-Şa'bî'nin görüşüdür. Mâlik ve Ebû Sevr de bunu söylemiştir. Bu konuda ikinci bir görüş daha vardır: Kurban kesmek daha faziletlidir; bu Rebiâ ve Ebû'z-Zinâd'ın görüşüdür. Rey ehli de bunu söylemiştir. Ebû Ömer ve Ahmed b. Hanbel şunu ziyade ederek dediler ki: Kurban kesmek sadakadan daha faziletlidir; çünkü kurban bayram namazı gibi müekked bir sünnettir. Bilinmektedir ki bayram namazı diğer nafilelerden daha faziletlidir. Aynı şekilde sünnet namazlar da bütün nafile ibadetlerden daha faziletlidir. Ebû Ömer şöyle demiştir: Kurbanların fazileti hakkında güzel rivayetler aktarılmıştır; bunlardan biri Saîd b. Dâvûd b. Ebî Zenber'in Mâlik'ten, onun Sevr b. Zeyd'den, onun İkrime'den, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğidir: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: 'Sıla-i rahimden sonra Allah katında kurban kanı akıtmaktan daha faziletli hiçbir harcama yoktur.' Ebû Ömer: 'Bu, Mâlik'in hadisleri arasında garip bir hadistir' demiştir. Âişe'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Ey insanlar! Kurban kesiniz ve gönlünüzü hoş tutunuz; zira ben Resûlullah ﷺ'in şöyle buyurduğunu işittim: 'Kurbanını kıbleye yönelten hiçbir kul yoktur ki onun kanı, boynuzu ve yünü kıyamet gününde mizanında hazır edilmiş sevaplar olmasın. Şüphesiz kan toprağa düşse bile ancak kıyamet gününde sahibine tastamam verilmek üzere Allah'ın muhafazasına düşer.'' Bunu Ebû Ömer et-Temhîd adlı kitabında zikretmiştir. et-Tirmizî de ondan Resûlullah ﷺ'in şöyle buyurduğunu tahric etmiştir: 'Âdemoğlu kurban bayramı gününde kan akıtmaktan daha çok Allah'a sevimli olan bir amel işlememiştir. Şüphesiz o kurban kıyamet gününde boynuzları, kılları ve tırnaklarıyla gelir. Şüphesiz kan henüz yere düşmeden önce Allah katında yüce bir makama ulaşır; bu sebeple kurban ile gönlünüzü hoş tutunuz.' Dedi ki: Bu konuda İmrân b. Husayn ve Zeyd b. Erkam'dan da rivayet vardır; bu hadis hasendir. Onuncusu: Kurban vacip olmayıp sünnet ve güzel bir ameldir. İkrime şöyle demiştir: İbn Abbâs kurban bayramı günü beni iki dirhemle et satın almam için gönderir ve: 'Karşılaştığın kimseye bu İbn Abbâs'ın kurbanıdır de' buyururdu. Ebû Ömer şöyle demiştir: İlim ehline göre bunun ve Ebû Bekir ile Ömer'den kurban kesmediklerine dair nakledilen rivayetlerin izahı; ona devamlılık gösterildiğinde onun farz ve vacip zannedilmemesi içindir. Zira onlar kendilerinden sonra dinlerinde kendilerine uyulan önderlerdi; çünkü onlar Peygamber ﷺ ile ümmeti arasındaki vasıtaydılar. Bu sebeple onlar için caiz olan bu ictihad bugün başkaları için caiz değildir.

حَكَى الطَّحَاوِيُّ فِي مُخْتَصَرِهِ: وَقَالَ

et-Tahâvî Muhtasar'ında nakledip şöyle demiştir:

أَبُو حَنِيفَةَ: الْأُضْحِيَّةُ وَاجِبَةٌ عَلَى الْمُقِيمِينَ الْوَاجِدِينَ مِنْ أَهْلِ الْأَمْصَارِ، وَلَا تَجِبُ عَلَى الْمُسَافِرِ. قَالَ: وَيَجِبُ عَلَى الرَّجُلِ مِنَ الْأُضْحِيَّةِ عَلَى وَلَدِهِ الصَّغِيرِ مِثْلَ الَّذِي يَجِبُ عَلَيْهِ مِنْ نَفْسِهِ. وَخَالَفَهُ أَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ فَقَالَا: لَيْسَتْ بِوَاجِبَةٍ وَلَكِنَّهَا سُنَّةٌ غَيْرُ مُرَخَّصٍ لِمَنْ وَجَدَ السَّبِيلَ إِلَيْهَا فِي تَرْكِهَا. قَالَ: وَبِهِ نَأْخُذُ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ، قَالَ: لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ تَرْكُهَا مُسَافِرًا كَانَ أَوْ مُقِيمًا، فَإِنْ تَرَكَهَا فَبِئْسَ مَا صَنَعَ إِلَّا أَنْ يَكُونَ لَهُ عُذْرٌ إِلَّا الْحَاجَّ بِمِنًى. وَقَالَ الْإِمَامُ الشَّافِعِيُّ: هِيَ سُنَّةٌ عَلَى جَمِيعِ النَّاسِ وَعَلَى الْحَاجِّ بِمِنًى وَلَيْسَتْ بِوَاجِبَةٍ. وَقَدِ احْتَجَّ مَنْ أَوْجَبَهَا بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ أَبَا بُرْدَةَ بْنَ نِيَارٍ أَنْ يُعِيدَ ضَحِيَّةً أُخْرَى، لِأَنَّ مَا لَمْ يَكُنْ فَرْضًا لَا يُؤْمَرُ فِيهِ بِالْإِعَادَةِ. احْتَجَّ آخَرُونَ بِحَدِيثِ أُمِّ سَلَمَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" إِذَا دَخَلَ الْعَشْرُ وَأَرَادَ أَحَدُكُمْ أَنْ يُضَحِّيَ قَالُوا: فَلَوْ كَانَ ذَلِكَ وَاجِبًا لَمْ يَجْعَلْ ذَلِكَ إِلَى إِرَادَةِ الْمُضَحِّي" وَهُوَ قَوْلُ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وأبي مسعود البدري وبلال. الحادية- وَالَّذِي يُضَحَّى بِهِ بِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ الْأَزْوَاجُ الثَّمَانِيَةُ: وَهِيَ الضَّأْنُ وَالْمَعْزُ وَالْإِبِلُ وَالْبَقَرُ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَقَدْ حُكِيَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ أَنَّهُ قَالَ: يُضَحَّى بِبَقَرَةِ الْوَحْشِ عَنْ سَبْعَةٍ، وَبِالظَّبْيِ عَنْ رَجُلٍ. وَقَالَ الْإِمَامُ الشَّافِعِيُّ: لَوْ نَزَا ثَوْرٌ وَحْشِيٌّ عَلَى بَقَرَةٍ إِنْسِيَّةٍ، أَوْ ثَوْرٌ إِنْسِيٌّ عَلَى بَقَرَةٍ وَحْشِيَّةٍ لَا يَجُوزُ شي مِنْ هَذَا أُضْحِيَّةً. وَقَالَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ: جَائِزٌ، لِأَنَّ وَلَدَهَا بِمَنْزِلَةِ أُمِّهِ. وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ: يجوز إذا كا ن منسوبا إلى الأنعام. الثانية عشرة- وقد مَضَى فِي سُورَةِ" الْحَجِّ" الْكَلَامُ فِي وَقْتِ الذَّبْحِ وَالْأَكْلِ مِنَ الْأُضْحِيَّةِ مُسْتَوْفًى. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَنَسٍ قَالَ:" ضَحَّى النَّبِيُّ ﷺ بِكَبْشَيْنِ أَمْلَحَيْنِ أَقْرَنَيْنِ ذَبَحَهُمَا بِيَدِهِ وَسَمَّى وَكَبَّرَ وَوَضَعَ رِجْلَهُ عَلَى صِفَاحِهِمَا" فِي رِوَايَةٍ قَالَ" وَيَقُولُ بِسْمِ اللَّهِ وَاللَّهُ أَكْبَرُ" وَقَدْ مَضَى فِي آخِرِ" الْأَنْعَامِ" حَدِيثُ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، وَمَضَى فِي" الْمَائِدَةِ" الْقَوْلُ فِي التَّذْكِيَةِ وَبَيَانُهَا وَمَا يُذَكَّى بِهِ، وَأَنَّ ذَكَاةَ الْجَنِينِ ذَكَاةُ أُمِّهِ مُسْتَوْفًى. وَفِي صَحِيحِ مسلم

Ebû Hanîfe: Kurban, şehir halkından mukim ve imkân sahibi olanlara vaciptir, yolcuya (müsafire) ise vacip değildir. Kişiye, bizzat kendisi için vacip olduğu gibi küçük çocuğu için de kurban kesmesi vaciptir, dedi. Ebû Yûsuf ve Muhammed ona muhalefet ederek şöyle dediler: [Kurban] vacip değildir; fakat ona imkân bulan bir kimsenin terk etmesine ruhsat verilmeyen bir sünnettir. [et-Tahâvî] dedi ki: Biz de bu görüşü benimsemekteyiz. Ebû Ömer şöyle demiştir: Bu, Mâlik'in de görüşüdür. O: Yolcu olsun mukim olsun, mazereti olan kimse veya Mina'daki hacı müstesna hiç kimsenin onu terk etmesi uygun olmaz; eğer terk ederse kötü bir iş yapmış olur, demiştir. İmam Şâfiî ise şöyle demiştir: O, bütün insanlara ve Mina'daki hacıya sünnettir, vacip değildir. Kurbanı vacip görenler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ebû Bürde b. Niyâr'a başka bir kurbanı iade etmesini (yeniden kesmesini) emretmesini delil göstermişlerdir; zira farz olmayan bir şeyde iade emredilmez. Diğerleri ise Ümmü Seleme'nin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği: « إِذَا دَخَلَ الْعَشْرُ وَأَرَادَ أَحَدُكُمْ أَنْ يُضَحِّيَ » «[Zilhiccenin ilk] on günü girdiğinde ve sizden biri kurban kesmek istediğinde...» hadisini delil göstererek şöyle dediler: Şayet kurban vacip olsaydı, kurban kesecek kimsenin iradesine bırakılmazdı. Bu [görüş], Ebû Bekir, Ömer, Ebû Mes'ûd el-Bedrî ve Bilâl'in de görüşüdür. On Birinci [Mesele]- Müslümanların icmâı ile kurban edilecek hayvanlar sekiz çifttir: Bunlar koyun, keçi, deve ve sığırdır. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Hasen b. Sâlih'ten; yaban sığırının yedi kişi adına, ceylanın ise bir kişi adına kurban edilebileceğini söylediği nakledilmiştir. İmam Şâfiî şöyle demiştir: Şayet yabanî bir boğa ehil bir ineğe veya ehil bir boğa yabanî bir ineğe aşarsa, [doğan yavrudan] hiçbir şey kurbanlık olarak caiz olmaz. Rey ehli ise: Caizdir; çünkü yavru annesinin hükmündedir, dediler. Ebû Sevr ise: En'âm (kurbanlık hayvanlar) cinsine nispet ediliyorsa caizdir, demiştir. On İkinci [Mesele]- Hac Sûresi'nde kurban kesme vakti ve kurban etinden yeme meselesi etraflıca geçmişti. Sahîh-i Müslim'de Enes'ten şöyle rivayet edilmiştir: « ضَحَّى النَّبِيُّ ﷺ بِكَبْشَيْنِ أَمْلَحَيْنِ أَقْرَنَيْنِ ذَبَحَهُمَا بِيَدِهِ وَسَمَّى وَكَبَّرَ وَوَضَعَ رِجْلَهُ عَلَى صِفَاحِهِمَا » «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem alaca renkli, boynuzlu iki koç kurban etti; onları kendi eliyle boğazladı, besmele çekti, tekbir getirdi ve ayağını boyunlarının bir yanına bastı.» Bir rivayette ise « وَيَقُولُ بِسْمِ اللَّهِ وَاللَّهُ أَكْبَرُ » «ve 'Bismillâh ve Allâhu ekber' derdi» denilmektedir. En'âm Sûresi'nin sonunda İmrân b. Husayn hadisi geçmişti; Mâide Sûresi'nde de tezkiye (hayvanı usulünce boğazlama), bunun açıklaması, ne ile boğazlanacağı ve ana karnındaki yavrunun boğazlanmasının annesinin boğazlanmasıyla gerçekleşmiş olacağı konusu etraflıca geçmişti. Sahîh-i Müslim'de

عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ" أَمَرَ بِكَبْشٍ أَقْرَنَ يَطَأُ فِي سَوَادٍ وَيَبْرُكُ فِي سَوَادٍ وَيَنْظُرُ فِي سَوَادٍ فَأُتِيَ بِهِ لِيُضَحِّيَ بِهِ" فَقَالَ لَهَا:" يَا عَائِشَةُ هَلُمِّي الْمُدْيَةَ" ثُمَّ قَالَ:" اشْحَذِيهَا بِحَجَرٍ" فَفَعَلَتْ، ثُمَّ أَخَذَهَا وَأَخَذَ الْكَبْشَ فَأَضْجَعَهُ ثُمَّ ذَبَحَهُ، ثُمَّ قَالَ:" بِسْمِ اللَّهِ اللَّهُمَّ تَقَبَّلْ مِنْ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَمِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ" ثُمَّ ضَحَّى بِهِ. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هَذَا فَكَانَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ يَقُولُ فِي الْأُضْحِيَّةِ: بِسْمِ اللَّهِ وَاللَّهُ أَكْبَرُ هَذَا مِنْكَ وَلَكَ تَقَبَّلْ مِنْ فُلَانٍ. وَقَالَ مَالِكٌ: إِنْ فَعَلَ ذَلِكَ فَحَسَنٌ، وَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ وَسَمَّى اللَّهَ أَجْزَأَهُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: وَالتَّسْمِيَةُ عَلَى الذَّبِيحَةِ بِسْمِ اللَّهِ، فَإِنْ زَادَ بَعْدَ ذَلِكَ شَيْئًا مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ، أَوْ صَلَّى عَلَى مُحَمَّدٍ ﵇ لَمْ أَكْرَهْهُ، أَوْ قَالَ اللَّهُمَّ تَقَبَّلْ مِنِّي، أَوْ قَالَ تَقَبَّلْ مِنْ فُلَانٍ فَلَا بأ س. وَقَالَ النُّعْمَانُ: يُكْرَهُ أَنْ يَذْكُرَ مَعَ اسْمِ اللَّهِ غَيْرُهُ، يُكْرَهُ أَنْ يَقُولَ: اللَّهُمَّ تَقَبَّلْ مِنْ فُلَانٍ عِنْدَ الذَّبْحِ. وَقَالَ: لَا بَأْسَ إِذَا كَانَ قَبْلَ التَّسْمِيَةِ وَقَبْلَ أَنْ يُضْجِعَ لِلذَّبْحِ. وَحَدِيثُ عَائِشَةَ يَرُدُّ هَذَا الْقَوْلَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ قَالَ لَمَّا أَرَادَ ذَبْحَ ابْنِهِ: اللَّهُ أَكْبَرُ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. فَبَقِيَ سُنَّةً. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- رَوَى الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ سُئِلَ: مَاذَا يُتَّقَى مِنَ الضَّحَايَا؟ فَأَشَارَ بِيَدِهِ وَقَالَ:" أَرْبَعًا- وَكَانَ الْبَرَاءُ يُشِيرُ بِيَدِهِ وَيَقُولُ يَدِي أَقْصَرُ مِنْ يَدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الْعَرْجَاءُ الْبَيِّنُ ظَلَعُهَا وَالْعَوْرَاءُ الْبَيِّنُ عَوَرُهَا وَالْمَرِيضَةُ الْبَيِّنُ مَرَضُهَا وَالْعَجْفَاءُ الَّتِي لَا تُنْقَى" لَفْظُ مَالِكٍ وَلَا خِلَافَ فِيهِ. وَاخْتُلِفَ فِي الْيَسِيرِ مِنْ ذَلِكَ. وَفِي التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ قَالَ: أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أن نستشرف العين الإذن وَأَلَّا نُضَحِّيَ بِمُقَابَلَةٍ وَلَا مُدَابَرَةٍ وَلَا شَرْقَاءَ وَلَا خَرْقَاءَ. قَالَ: وَالْمُقَابَلَةُ مَا قُطِعَ طَرَفُ أُذُنِهَا، وَالْمُدَابَرَةُ مَا قُطِعَ مِنْ جَانِبِ الْأُذُنِ، وَالشَّرْقَاءُ الْمَشْقُوقَةُ، وَالْخَرْقَاءُ الْمَثْقُوبَةُ، قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَفِي الْمُوَطَّأِ عَنْ نَافِعٍ: أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ كَانَ يَتَّقِي مِنَ الضَّحَايَا وَالْبُدْنِ الَّتِي لَمْ تُسْنَنْ وَالَّتِي نَقَصَ مِنْ خَلْقِهَا. قَالَ مَالِكٌ: وَهَذَا أَحَبُّ مَا سمعت إلي. قال

Âişe'den [rivayet edildiğine göre] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem «Ayakları siyah, yattığı yer (karnı) siyah ve gözlerinin etrafı siyah olan boynuzlu bir koç» emretti. Kurban edilmek üzere koç getirildi. Bunun üzerine [Âişe'ye]: «Ey Âişe, bıçağı getir!» buyurdu, ardından da «Onu bir taşla bile!» dedi. Âişe bunu yaptı. Sonra [Resûlullah] bıçağı aldı, koçu da tutup yatırdı ve kesti. Ardından: «Bismillâh, Allahım! Muhammed'den, Muhammed'in âlinden ve Muhammed'in ümmetinden kabul eyle!» dedi, sonra da onu kurban etti. Âlimler bu konuda ihtilaf etmişlerdir. Hasan-ı Basrî kurban keserken şöyle derdi: "Bismillâhi vallâhu ekber, bu sendendir ve senin içindir; falancadan kabul eyle." Mâlik ise şöyle demiştir: "Böyle yaparsa güzeldir; şayet bunu yapmayıp sadece Allah'ın adını anarsa (besmele çekerse) bu da ona yeterlidir." Şâfiî şöyle demiştir: "Kurban kesilirken yapılacak tesmiye 'bismillâh'tır. Bundan sonra Allah'ı zikreden bir ifade ekler veya Muhammed aleyhisselâm'a salavat getirirse bunu mekruh görmem; yahut 'Allahım, benden kabul eyle' ya da 'falancadan kabul eyle' derse bir sakınca yoktur." Nu'mân [Ebû Hanîfe] ise şöyle demiştir: "Allah'ın ismiyle birlikte başkasının zikredilmesi mekruhtur. Kesim esnasında 'Allahım, falancadan kabul eyle' denilmesi mekruhtur." Dedi ki: "Besmeleden önce ve kesim için [hayvanı] yatırmadan önce [bunu söylemesinde] bir sakınca yoktur." Âişe'nin hadisi ise bu görüşü reddetmektedir. Daha önce İbrâhim aleyhisselâm'ın oğlunu kurban etmek istediğinde: "Allahu ekber ve'l-hamdü lillâh" dediği ve bunun bir sünnet olarak kaldığı geçmişti. On Üçüncü [Mesele]- Berâ b. Âzib'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Kurbanlıklardan nelerden sakınılır?" diye soruldu. Eliyle işaret edip şöyle buyurdu: «Dört tanesinden -Berâ eliyle işaret ederek 'Benim elim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elinden daha kısadır' derdi-: Topallığı açıkça belli olan topal, körlüğü açıkça belli olan kör (tek gözlü), hastalığı açıkça belli olan hasta ve iliği kurumuş zayıf hayvan» [Bu], Mâlik'in lafzıdır ve bunda bir ihtilaf yoktur. Bunların az olan miktarında ise ihtilaf edilmiştir. Tirmizî'de Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize göze ve kulağa dikkatle bakmamızı (kusursuzluğunu araştırmamızı), kulağının önü kesik (mukâbele), kulağının arkası kesik (müdâbere), kulağı boydan yarık (şerkâ) ve kulağı delinmiş (harkâ) olan hayvanları kurban etmememizi emretti. Dedi ki: Mukâbele, kulağının ucu kesilmiş olan; müdâbere, kulağının yan tarafından kesilmiş olan; şerkâ, [kulağı boydan] yarılmış olan; harkâ ise [kulağı] delinmiş olandır. [Tirmizî]: "Bu, hasen-sahih bir hadistir" demiştir. el-Muvatta'da Nâfi'den [nakledildiğine göre]: Abdullah b. Ömer kurbanlıklardan ve hedy develerinden henüz dişleri çıkmamış ve yaratılışında bir noksanlık bulunan hayvanlardan sakınırdı. Mâlik dedi ki: "Bu, bu konuda duyduğum şeylerin bana en sevimli olanıdır." Dedi ki:

الْقُتَبِيُّ: لَمْ تُسْنَنْ أَيْ لَمْ تَنْبُتْ أَسْنَانُهَا كَأَنَّهَا لَمْ تُعْطَ أَسْنَانًا. وَهَذَا كَمَا يُقَالُ: فُلَانٌ لَمْ يُلْبَنْ أَيْ لَمْ يُعْطَ لَبَنًا، وَلَمْ يُسْمَنْ أَيْ لَمْ يُعْطَ سَمْنًا، وَلَمْ يُعْسَلْ أَيْ لَمْ يُعْطَ عَسَلًا. وَهَذَا مِثْلُ النَّهْيِ فِي الْأَضَاحِيِّ عَنِ الْهَتْمَاءِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَلَا بَأْسَ أَنْ يُضَحَّى عِنْدَ مَالِكٍ بِالشَّاةِ الْهَتْمَاءِ إِذَا كَانَ سُقُوطُ أَسْنَانِهَا مِنَ الْكِبَرِ وَالْهَرَمِ وَكَانَتْ سَمِينَةً، فَإِنْ كَانَتْ سَاقِطَةَ الْأَسْنَانِ وَهِيَ فَتِيَّةٌ لَمْ يَجُزْ أَنْ يُضَحَّى بِهَا، لِأَنَّهُ عَيْبٌ غَيْرُ خَفِيفٍ. وَالنُّقْصَانُ كُلُّهُ مَكْرُوهٌ، وَشَرْحُهُ وَتَفْصِيلُهُ فِي كُتُبِ الْفِقْهِ. وَفِي الْخَبَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:" اسْتَشْرِقُوا ضَحَايَاكُمْ فَإِنَّهَا عَلَى الصِّرَاطِ مَطَايَاكُمْ" ذَكَرَهُ الزمخشري. الرابعة عشر- وَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ مَنْ نَذَرَ نَحْرَ ابنه أو ذ بحة أَنَّهُ يَفْدِيهِ بِكَبْشٍ كَمَا فَدَى بِهِ إِبْرَاهِيمُ ابنه، قال ابْنُ عَبَّاسٍ. وَعَنْهُ رِوَايَةٌ أُخْرَى: يَنْحَرُ مِائَةً مِنَ الْإِبِلِ كَمَا فَدَى بِهَا عَبْدُ الْمُطَّلِبِ ابْنَهُ، رَوَى الرِّوَايَتَيْنِ عَنْهُ الشَّعْبِيُّ. وَرَوَى عَنْهُ الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ: يَجْزِيهِ كَفَّارَةُ يَمِينٍ. وَقَالَ مسروق: لا شي عليه. وقال الشا فعي: هُوَ مَعْصِيَةٌ يَسْتَغْفِرُ اللَّهَ مِنْهَا. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: هِيَ كَلِمَةٌ يَلْزَمُهُ بِهَا فِي وَلَدِهِ ذَبْحُ شَاةٍ وَلَا يَلْزَمُهُ فِي غَيْرِ وَلَدِهِ شي. قَالَ مُحَمَّدٌ: عَلَيْهِ فِي الْحَلِفِ بِنَحْرِ عَبْدِهِ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِ فِي الْحَلِفِ بِنَحْرِ وَلَدِهِ إِذَا حَنِثَ. وَذَكَرَ ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ عَنْ مَالِكٍ فِيمَنْ قَالَ: أَنَا أَنْحَرُ وَلَدِي عِنْدَ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ فِي يَمِينٍ ثُمَّ حَنِثَ فَعَلَيْهِ هَدْيٌ. قَالَ: وَمَنْ نَذَرَ أَنْ يَنْحَرَ ابْنَهُ وَلَمْ يَقُلْ عِنْدَ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ وَلَا أَرَادَ فلا شي عَلَيْهِ. قَالَ: وَمَنْ جَعَلَ ابْنَهُ هَدْيًا أَهْدَى عَنْهُ، قَالَ الْقَاضِي ابْنُ الْعَرَبِيِّ: يَلْزَمُهُ شَاةٌ كَمَا قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ ذَبْحَ الْوَلَدِ عِبَارَةً عَنْ ذَبْحِ الشَّاةِ شَرْعًا، فَأَلْزَمَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ ذَبْحَ الْوَلَدِ، وَأَخْرَجَهُ عَنْهُ بِذَبْحِ شَاةٍ. وَكَذَلِكَ إِذَا نَذَرَ الْعَبْدُ ذَبْحَ وَلَدِهِ يَلْزَمُهُ أَنْ يَذْبَحَ شَاةً، لِأَنَّ الله تعالى قال:

el-Kutebî şöyle demiştir: "Lem tusnen", yani dişleri çıkmamış, sanki ona diş verilmemiş demektir. Bu, tıpkı: "Falancaya süt verilmedi (lem yulben)", "ona yağ verilmedi (lem yusmen)", "ona bal verilmedi (lem yu'sel)" denilmesi gibidir. Bu da kurbanlıklarda hetmâ (ön dişleri dökülmüş hayvan) hakkındaki nehiy gibidir. Ebû Ömer [İbn Abdilberr] şöyle demiştir: Mâlik'e göre, dişlerinin dökülmesi yaşlılık ve ihtiyarlıktan kaynaklanıyor ve kendisi de semiz ise hetmâ olan koyunun kurban edilmesinde bir sakınca yoktur. Eğer genç olduğu halde dişleri dökülmüşse, bu hafif olmayan bir kusur olduğu için onun kurban edilmesi caiz olmaz. Her türlü noksanlık mekruhtur; bunun şerhi ve tafsilatı fıkıh kitaplarındadır. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem nakledilen rivayette şöyle buyrulmuştur: « اسْتَشْرِقُوا ضَحَايَاكُمْ فَإِنَّهَا عَلَى الصِّرَاطِ مَطَايَاكُمْ » «Kurbanlıklarınızı güzel ve semiz seçin; zira onlar Sırat üzerinde sizin bineklerinizdir.» Bunu ez-Zemahşerî zikretmiştir. On Dördüncü [Mesele]- Bu ayet, oğlunu kurban etmeyi veya boğazlamayı adayan kimsenin, İbrâhim'in oğluna bedel kurban kestiği gibi onun yerine bir koç kurban edeceğine delalet etmiştir; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Ondan gelen bir diğer rivayette ise: Abdülmuttalib'in oğluna bedel kurban ettiği gibi yüz deve kurban eder, [denilmiştir]. Her iki rivayeti de ondan Şa'bî rivayet etmiştir. Kāsım b. Muhammed ise ondan şöyle rivayet etmiştir: Ona yemin kefareti yeterli olur. Mesrûk: "Ona bir şey gerekmez" demiştir. Şâfiî: "Bu bir günahtır, bundan dolayı Allah'tan bağışlanma diler" demiştir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: "Bu, çocuğu hakkında kendisine bir koyun kesmeyi gerektiren bir sözdür; çocuğundan başkası hakkında ise kendisine bir şey gerekmez." Muhammed şöyle demiştir: "Yeminini bozduğu takdirde, kölesini kurban etmeye yemin etmesinde, çocuğunu kurban etmeye yemin etmesindeki gibi yükümlülük vardır." İbn Abdilhakem, Mâlik'ten şöyle dediğini nakletmiştir: Yemin ederek 'Ben İbrâhim'in makamında çocuğumu kurban edeceğim' deyip sonra yeminini bozan kimseye bir hedy kurbanı gerekir. Dedi ki: Çocuğunu kurban etmeyi adayıp İbrâhim'in makamında [kesmeyi] söylemeyen ve bunu kastetmeyen kimseye ise bir şey gerekmez. Dedi ki: Kim çocuğunu hedy kılarsa onun yerine hedy kurbanı keser. Kadı İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Ebû Hanîfe'nin dediği gibi ona bir koyun [kesmek] gerekir; çünkü Allah Teâlâ şer'an çocuğu kurban etmeyi koyun kesmekten ibaret kılmıştır. Allah İbrâhim'e çocuğunu boğazlamayı vacip kılmış, sonra da bir koyun boğazlatıp onu bu mükellefiyetten çıkarmıştır. Aynı şekilde kul çocuğunu boğazlamayı adarsa bir koyun boğazlaması gerekir; zira Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

" مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ" [الحج: ٧٨] وَالْإِيمَانُ الْتِزَامٌ أَصْلِيٌّ، وَالنَّذْرُ الْتِزَامٌ فَرْعِيٌّ، فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَحْمُولًا عَلَيْهِ. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يُؤْمَرُ إِبْرَاهِيمُ بِذَبْحِ الْوَلَدِ وَهُوَ مَعْصِيَةٌ وَالْأَمْرُ بِالْمَعْصِيَةِ لَا يَجُوزُ. قُلْنَا: هَذَا اعْتِرَاضٌ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ، وَلَا يَكُونُ ذَلِكَ مِمَّنْ يَعْتَقِدُ الْإِسْلَامُ، فَكَيْفَ بِمَنْ يُفْتِي فِي الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ"

{ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ } “Babanız İbrâhim'in dinine [uyun]” [el-Hac: 78]. İman asıl olan bir yükümlülüktür, adak ise fer'î bir yükümlülüktür; dolayısıyla ona hamledilmesi vaciptir. Şayet: 'Çocuğu boğazlamak bir günah iken ve günah olan şeyin emredilmesi caiz değilken İbrâhim'e bu nasıl emredilir?' denilirse, deriz ki: Bu, Allah'ın Kitabı'na bir itirazdır; bunu İslam'a inanan bir kimse yapmaz, nerede kaldı ki helal ve haram konusunda fetva veren biri yapsın! Oysa Yüce Allah: { افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ } “Sana emrolunanı yap” buyurmuştur.

وَالَّذِي يَجْلُو الْإِلْبَاسَ عَنْ قُلُوبِ النَّاسِ فِي ذَلِكَ: أَنَّ الْمَعَاصِيَ وَالطَّاعَاتِ لَيْسَتْ بِأَوْصَافٍ ذَاتِيَّةٍ لِلْأَعْيَانِ، وَإِنَّمَا الطَّاعَاتُ عِبَارَةٌ عَمَّا تَعَلَّقَ بِهِ الْأَمْرُ مِنَ الْأَفْعَالِ، وَالْمَعْصِيَةُ عِبَارَةٌ عَمَّا تَعَلَّقَ بِهِ النَّهْيُ مِنَ الْأَفْعَالِ، فَلَمَّا تَعَلَّقَ الْأَمْرُ بِذَبْحِ الْوَلَدِ إِسْمَاعِيلَ مِنْ إِبْرَاهِيمَ صَارَ طَاعَةً وَابْتِلَاءً، وَلِهَذَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ" فِي الصَّبْرِ عَلَى ذَبْحِ الْوَلَدِ وَالنَّفْسِ، وَلَمَّا تَعَلَّقَ النَّهْيُ بِنَا فِي ذَبْحِ أَبْنَائِنَا صَارَ مَعْصِيَةً. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَصِيرُ نَذْرًا وَهُوَ مَعْصِيَةٌ. قُلْنَا إِنَّمَا يَكُونُ مَعْصِيَةً لَوْ كَانَ يَقْصِدُ ذَبْحَ الْوَلَدِ بِنَذْرِهِ وَلَا يَنْوِي الْفِدَاءَ؟ فَإِنْ قِيلَ: فَلَوْ وَقَعَ ذَلِكَ وَقَصَدَ الْمَعْصِيَةَ وَلَمْ يَنْوِ الْفِدَاءَ؟ قُلْنَا: لَوْ قَصَدَ ذَلِكَ لَمْ يَضُرَّهُ فِي قَصْدِهِ وَلَا أَثَّرَ فِي نَذْرِهِ، لِأَنَّ نَذْرَ الْوَلَدِ صَارَ عِبَارَةً عَنْ ذَبْحِ الشَّاةِ شَرْعًا. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ" أَيْ عَلَى إِبْرَاهِيمَ ثَنَاءً جَمِيلًا فِي الْأُمَمِ بَعْدَهُ، فَمَا مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا تُصَلِّي عَلَيْهِ وتحبه. وَقِيلَ: هُوَ دُعَاءُ إِبْرَاهِيمَ ﵇" وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ" [الشعراء. ٨٤]. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: هُوَ السَّلَامُ عَلَى إِبْرَاهِيمَ أَيْ سَلَامًا مِنَّا. وَقِيلَ: سَلَامَةٌ لَهُ مِنَ الْآفَاتِ مثل:" سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ" [الصافات: ٧٩] حسب ما تقدم." كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ. إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ" أَيْ مِنَ الَّذِينَ أَعْطَوُا الْعُبُودِيَّةَ حَقَّهَا حَتَّى اسْتَحَقُّوا الْإِضَافَةَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ" قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بُشِّرَ بِنُبُوَّتِهِ وَذَهَبَ إِلَى أَنَّ الْبِشَارَةَ كَانَتْ مَرَّتَيْنِ، فَعَلَى هَذَا الذَّبِيحُ هُوَ إِسْحَاقُ بُشِّرَ بِنُبُوَّتِهِ جَزَاءً عَلَى صَبْرِهِ وَرِضَاهُ بِأَمْرِ رَبِّهِ وَاسْتِسْلَامِهِ لَهُ." وَبارَكْنا عَلَيْهِ وَعَلى إِسْحاقَ" أَيْ ثَنَّيْنَا عَلَيْهِمَا النِّعْمَةَ. وَقِيلَ كَثَّرْنَا وَلَدَهُمَا، أَيْ بَارَكْنَا عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى أَوْلَادِهِ، وَعَلَى إِسْحَاقَ حِينَ أَخْرَجَ أَنْبِيَاءَ بَنِي

Bu hususta insanların kalplerindeki karışıklığı giderecek açıklama şudur: Günahlar ve itaatler, varlıkların zatî vasıfları değildir. İtaatler ancak fiillerden emrin taalluk ettiği şeylerden ibarettir; günah ise fiillerden nehyin taalluk ettiği şeylerden ibarettir. Emir, İbrâhim'in oğlu İsmâil'i boğazlamasına taalluk edince bu bir itaat ve imtihan oldu. Nitekim Yüce Allah: { إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ } “Şüphesiz bu, apaçık bir imtihandır” buyurmuştur; yani çocuğun ve nefsin boğazlanmasına sabretmek hususunda [apaçık bir imtihandır]. Yasaklama ise bizim çocuklarımızı boğazlamamıza taalluk edince bu bir günah olmuştur. Şayet: 'Bir günah olduğu halde nasıl adak haline gelir?' denilirse; deriz ki: Bu ancak adağıyla çocuğun boğazlanmasını kasteder ve fidyeyi niyet etmezse günah olur. Şayet: 'Peki böyle bir durum meydana gelse, günahı kastetse ve fidyeyi niyet etmese?' denilirse; deriz ki: Bunu kastetmiş olsa bile bu kastı ona zarar vermez ve adağını da etkilemez; çünkü çocuğun adanması, şer'an koyunun boğazlanmasından ibaret olmuştur. On beşinci [mesele]- Yüce Allah'ın: { وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ } “Sonradan gelenler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık” ayeti; yani kendisinden sonraki ümmetler arasında İbrâhim'e güzel bir övgü [bıraktık demektir]. Nitekim ona dua etmeyen ve onu sevmeyen hiçbir ümmet yoktur. Bunun İbrâhim aleyhisselâm'ın: { وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ } “Sonrakiler arasında bana doğru bir lisan (güzel bir nam) ver” [eş-Şuarâ: 84] duası olduğu da söylenmiştir. İkrime: 'Bu, İbrâhim'e selamdır; yani bizden bir selamdır' demiştir. Daha önce geçtiği üzere { سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ } “Âlemler içinde Nûh'a selam olsun” [es-Sâffât: 79] ayetinde olduğu gibi onun için afetlerden yana bir esenlik olduğu da söylenmiştir. { كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ. إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ } “İyilik edenleri işte böyle mükâfatlandırırız. Şüphesiz o, bizim mümin kullarımızdandır”; yani kulluğun hakkını veren, böylece Yüce Allah'a nispet edilmeye hak kazanan kimselerdendir. On altıncı [mesele]- Yüce Allah'ın: { وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ } “Ve onu salihlerden bir peygamber olarak İshak ile müjdeledik” ayeti hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Onun peygamberliği müjdelendi.' [İbn Abbâs] müjdenin iki defa vuku bulduğu görüşündedir. Buna göre kurbanlık olan İshak'tır; sabrına, Rabbinin emrine rıza göstermesine ve O'na teslimiyetine mükâfat olarak peygamberliği müjdelenmiştir. { وَبارَكْنا عَلَيْهِ وَعَلى إِسْحاقَ } “Ona ve İshak'a bereket verdik”; yani ikisine nimeti katmerli kıldık. Çocuklarını çoğalttık da denilmiştir; yani İbrâhim'e ve çocuklarına, ayrıca sulbünden İsrâil...

إِسْرَائِيلَ مِنْ صُلْبِهِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْكِنَايَةَ فِي" عَلَيْهِ" تَعُودُ عَلَى إِسْمَاعِيلَ وَأَنَّهُ هُوَ الذَّبِيحُ. قَالَ الْمُفَضَّلُ: الصَّحِيحُ الَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ أَنَّهُ إِسْمَاعِيلُ وَذَلِكَ أَنَّهُ قَصَّ قِصَّةَ الذَّبِيحِ، فَلَمَّا قَالَ فِي آخِرِ الْقِصَّةِ:" وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ" ثُمَّ قَالَ:" سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ. كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ" قَالَ:" وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ. وَبارَكْنا عَلَيْهِ" أَيْ عَلَى إِسْمَاعِيلَ" وَعَلَى إِسْحَاقَ" كَنَّى عَنْهُ، لِأَنَّهُ قَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ. ثُمَّ قَالَ:" وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِما" فَدَلَّ عَلَى أَنَّهَا ذُرِّيَّةُ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ، وَلَيْسَ تَخْتَلِفُ الرُّوَاةُ فِي أَنَّ إِسْمَاعِيلَ كَانَ أَكْبَرَ مِنْ إِسْحَاقَ بِثَلَاثَ عَشْرَةَ سَنَةً. قُلْتُ: قَدْ ذَكَرْنَا أَوَّلًا مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ إِسْحَاقَ أَكْبَرُ مِنْ إِسْمَاعِيلَ، وَأَنَّ الْمُبَشَّرَ بِهِ هُوَ إِسْحَاقُ بِنَصِّ التَّنْزِيلِ، فَإِذَا كَانَتِ الْبِشَارَةُ بِإِسْحَاقَ نَصًّا فَالذَّبِيحُ لَا شَكَ هُوَ إِسْحَاقُ، وَبُشِّرَ بِهِ إِبْرَاهِيمُ مَرَّتَيْنِ، الْأُولَى بِوِلَادَتِهِ وَالثَّانِيَةُ بِنُبُوَّتِهِ، كَمَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَلَا تَكُونُ النُّبُوَّةُ إِلَّا فِي حَالِ الْكِبَرِ وَ" نَبِيًّا" نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ وَالْهَاءُ فِي" عَلَيْهِ" عَائِدَةٌ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَلَيْسَ لِإِسْمَاعِيلَ فِي الْآيَةِ ذِكْرٌ حَتَّى تَرْجِعَ الْكِنَايَةُ إِلَيْهِ. وَأَمَّا مَا رُوِيَ مِنْ طَرِيقِ مُعَاوِيَةَ قَالَ: سَمِعْتُ رَجُلًا يَقُولُ لِلنَّبِيِّ ﷺ: يا بن الذَّبِيحَيْنِ، فَضَحِكَ النَّبِيِّ ﷺ. ثُمَّ قَالَ مُعَاوِيَةُ: إِنَّ عَبْدَ الْمُطَّلِبِ لَمَّا حَفَرَ بِئْرَ زَمْزَمَ، نَذَرَ لِلَّهِ إِنْ سَهَّلَ عَلَيْهِ أَمْرَهَا لَيَذْبَحَنَّ أَحَدَ وَلَدِهِ لِلَّهِ، فَسَهَّلَ اللَّهُ عَلَيْهِ أَمْرَهَا، فَوَقَعَ السَّهْمُ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ، فَمَنَعَهُ أَخْوَالُهُ بَنُو مَخْزُومٍ، وَقَالُوا: افْدِ ابْنَكَ، فَفَدَاهُ بِمِائَةٍ مِنَ الْإِبِلِ وَهُوَ الذَّبِيحُ، وَإِسْمَاعِيلُ هُوَ الذَّبِيحُ الثَّانِي فَلَا حُجَّةَ فِيهِ، لِأَنَّ سَنَدَهُ لَا يَثْبُتُ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ فِي كِتَابِ الْأَعْلَامِ فِي مَعْرِفَةِ مَوْلِدِ الْمُصْطَفَى ﵊، وَلِأَنَّ الْعَرَبَ تَجْعَلُ الْعَمَّ أَبًا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" قالُوا نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ" [البقرة: ١٣٣] وقال تعالى:" وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ" [يوسف: ١٠٠] وَهُمَا أَبُوهُ وَخَالَتُهُ. وَكَذَلِكَ مَا رُوِيَ عَنِ الشَّاعِرِ الْفَرَزْدَقِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ لَوْ صَحَّ إِسْنَادُهُ فَكَيْفَ وَفِي الْفَرَزْدَقِ نَفْسِهِ مَقَالٌ. السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِما مُحْسِنٌ وَظالِمٌ" لَمَّا ذَكَرَ الْبَرَكَةَ فِي الذُّرِّيَّةِ وَالْكَثْرَةَ قَالَ: منهم محسن ومنهم مسي، وَإِنَّ الْمُسِيءَ لَا تَنْفَعُهُ بُنُوَّةِ النُّبُوَّةِ، فَالْيَهُودُ والنصارى

onun sulbünden çıkardığı vakit İshak'a bereket verdik. { عَلَيْهِ } “ona” ifadesindeki zamirin İsmâil'e ait olduğu ve kurbanlığın o olduğu da söylenmiştir. el-Mufaddal şöyle demiştir: Kur'an'ın delalet ettiği sahih görüş onun İsmâil olduğudur; zira Allah kurbanlık kıssasını anlatmış, kıssanın sonunda: { وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ } “Ve ona büyük bir kurbanlığı fidye verdik”, ardından { سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ. كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “Selam olsun İbrâhim'e! İyilik edenleri işte böyle mükafatlandırırız” buyurunca: { وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ. وَبارَكْنا عَلَيْهِ } “Ona salihlerden bir peygamber olmak üzere İshak'ı da müjdeledik. Ona bereket verdik” yani İsmâil'e { وَعَلى إِسْحاقَ } “ve İshak'a” buyurmuştur; daha önce zikri geçtiği için ondan zamirle bahsetmiştir. Sonra: { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِما } “İkisinin neslinden” buyurmuştur; bu da onun İsmâil ile İshak'ın nesli olduğuna delalet eder; raviler İsmâil'in İshak'tan on üç yaş büyük olduğu hususunda ihtilaf etmemişlerdir. Derim ki: Biz öncelikle İshak'ın İsmâil'den büyük olduğuna ve müjdelenenin vahyin açık nassıyla İshak olduğuna delalet eden hususları zikretmiştik; müjdelenenin İshak olduğu nass ile sabit olunca kurbanlığın da şüphesiz İshak olduğu ortaya çıkar; İbrâhim onunla iki defa müjdelenmiştir: Birincisi doğumuyla, ikincisi de İbn Abbâs'ın dediği gibi peygamberliğiyle. Peygamberlik ise ancak büyüklük halinde olur; { نَبِيًّا } “peygamber olarak” kelimesi hal olarak mansubdur; { عَلَيْهِ } ifadesindeki 'hâ' zamiri ise İbrâhim'e dönmektedir, ayette İsmâil'in hiçbir zikri yoktur ki zamir ona dönsün. Muâviye tarikiyle rivayet edilen: 'Bir adamın Peygamber ﷺ'e: 'Ey iki kurbanlığın oğlu!' dediğini işittim, Peygamber ﷺ de güldü. Sonra Muâviye dedi ki: Abdülmuttalib Zemzem kuyusunu kazdığında, eğer Allah bu işi kendisine kolaylaştırırsa Allah için oğullarından birini kurban edeceğini adadı. Allah da bu işi ona kolaylaştırınca ok Abdullah'a isabet etti; dayıları olan Mahzûmoğulları ona engel olup: 'Oğluna fidye ver' dediler, o da ona yüz deve fidye verdi; kurbanlık olan odur, İsmâil ise ikinci kurbanlıktır' rivayetine gelince; bunda bir delil yoktur, çünkü el-A'lâm fî Ma'rifeti Mevlidi'l-Mustafâ aleyhisselâm adlı eserimizde zikrettiğimiz üzere senedi sabit değildir; ayrıca Araplar amcayı baba yerine koyarlar; Yüce Allah: { قالُوا نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ } “'Senin ilahına ve ataların İbrâhim, İsmâil ve İshak'ın ilahına ibadet ederiz' dediler” [el-Bakara: 133] buyurmuş; yine Yüce Allah: { وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ } “Ana babasını tahtın üstüne çıkardı” [Yûsuf: 100] buyurmuştur ki onlar babası ile teyzesidir. Aynı şekilde şair el-Ferazdak'tan, onun Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan, onun da Peygamber ﷺ'den rivayet ettiği şeyin isnadı sahih olsaydı bile durum böyleydi; nerede kaldı ki bizzat Ferazdak'ın kendisi hakkında söz vardır. On yedincisi: Yüce Allah'ın: { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِما مُحْسِنٌ وَظالِمٌ } “İkisinin neslinden iyi davranan da var, zulmeden de” buyruğudur. Nesildeki bereketi ve çokluğu zikredince: Onlardan iyilik eden de vardır, kötülük eden de buyurdu. Kötülük edene peygamber çocuğu olmak fayda vermez. Yahudiler ve Hristiyanlar

وَإِنْ كَانُوا مِنْ وَلَدِ إِسْحَاقَ، وَالْعَرَبُ وَإِنْ كَانُوا مِنْ وَلَدِ إِسْمَاعِيلَ، فَلَا بُدَّ مِنَ الْفَرْقِ بَيْنَ الْمُحْسِنِ وَالْمُسِيءِ وَالْمُؤْمِنِ وَالْكَافِرِ، وَفِي التَّنْزِيلِ:" وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ" [المائدة: ١٨] الْآيَةُ، أَيْ أَبْنَاءُ رُسُلِ اللَّهِ فَرَأَوْا لِأَنْفُسِهِمْ فضلا. وقد تقدم.

İshak'ın soyundan olsalar da, Araplar da İsmâil'in soyundan olsalar da iyilik edenle kötülük eden, müminle kâfir arasında elbette bir fark olacaktır. Vahiyde: { وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Yahudiler ve Hristiyanlar: 'Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz' dediler” [el-Mâide: 18] ayeti yer almaktadır; yani Allah'ın elçilerinin oğullarıyız diyerek kendilerinde bir üstünlük gördüler. Bu husus daha önce geçmişti.

[سورة الصافات (٣٧): الآيات ١١٤ الى ١٢٢]

[Sâffât Suresi (37), Ayet 114-122]

وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلى مُوسى وَهارُونَ (١١٤) وَنَجَّيْناهُما وَقَوْمَهُما مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (١١٥) وَنَصَرْناهُمْ فَكانُوا هُمُ الْغالِبِينَ (١١٦) وَآتَيْناهُمَا الْكِتابَ الْمُسْتَبِينَ (١١٧) وَهَدَيْناهُمَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ (١١٨)

{ وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلى مُوسى وَهارُونَ (١١٤) وَنَجَّيْناهُما وَقَوْمَهُما مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (١١٥) وَنَصَرْناهُمْ فَكانُوا هُمُ الْغالِبِينَ (١١٦) وَآتَيْناهُمَا الْكِتابَ الْمُسْتَبِينَ (١١٧) وَهَدَيْناهُمَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ (١١٨) } “Andolsun biz Mûsâ'ya da Hârûn'a da lütufta bulunduk. (114) İkisini ve kavimlerini o büyük sıkıntıdan kurtardık. (115) Onlara yardım ettik de galip gelenler kendileri oldu. (116) İkisine apaçık Kitab'ı verdik. (117) İkisini de dosdoğru yola ilettik. (118)”

وَتَرَكْنا عَلَيْهِما فِي الْآخِرِينَ (١١٩) سَلامٌ عَلى مُوسى وَهارُونَ (١٢٠) إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٢١) إِنَّهُما مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١٢٢)

{ وَتَرَكْنا عَلَيْهِما فِي الْآخِرِينَ (١١٩) سَلامٌ عَلى مُوسى وَهارُونَ (١٢٠) إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٢١) إِنَّهُما مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١٢٢) } “Sonradan gelenler arasında ikisine [güzel bir nam] bıraktık. (119) Selam olsun Mûsâ'ya ve Hârûn'a! (120) Şüphesiz biz iyilik edenleri işte böyle mükafatlandırırız. (121) Şüphesiz ikisi de bizim mümin kullarımızdandır. (122)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلى مُوسى وَهارُونَ" لَمَّا ذَكَرَ إِنْجَاءَ إِسْحَاقَ مِنَ الذَّبْحِ، وَمَا مَنَّ بِهِ عَلَيْهِ بَعْدَ النُّبُوَّةِ، ذَكَرَ ما من به أيضا على موسى وهرون من ذلك. وقوله:" مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ" قِيلَ: مِنَ الرِّقِّ الَّذِي لَحِقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ. وَقِيلَ مِنَ الْغَرَقِ الَّذِي لحق فرعون." وَنَصَرْناهُمْ" قال الفراء: الضمير لموسى وهرون وَحْدَهُمَا، وَهَذَا عَلَى أَنَّ الِاثْنَيْنِ جَمْعٌ، دَلِيلُهُ قوله:" وَآتَيْناهُمَا وَهَدَيْناهُمَا". وقيل: الضمير لموسى وهرون وَقَوْمِهِمَا وَهَذَا هُوَ الصَّوَابُ، لِأَنَّ قَبْلَهُ" وَنَجَّيْناهُما وَقَوْمَهُما". وَ" الْكِتابَ الْمُسْتَبِينَ" التَّوْرَاةُ، يُقَالُ اسْتَبَانَ كَذَا أَيْ صَارَ بَيِّنًا، وَاسْتَبَانَهُ فُلَانٌ مِثْلَ تبين الشيء بنفسه وتبينه فلان. و" الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ" الدِّينَ الْقَوِيمَ الَّذِي لَا اعْوِجَاجَ فِيهِ وَهُوَ دِينُ الْإِسْلَامِ." وَتَرَكْنا عَلَيْهِما فِي الْآخِرِينَ" يُرِيدُ الثَّنَاءَ الْجَمِيلَ." سَلامٌ عَلى مُوسى وَهارُونَ إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ. إِنَّهُما مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ" تقدم.

Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلى مُوسى وَهارُونَ } “Andolsun biz Mûsâ'ya da Hârûn'a da lütufta bulunduk” buyruğu: [Cenâb-ı Hak] İshâk'ın boğazlanmaktan kurtarılışını ve peygamberlikten sonra ona bahşettiği lütufları zikredince, aynı şekilde bunlardan Mûsâ ve Hârûn'a lütfettiklerini de zikretmiştir. { مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ } “O büyük sıkıntıdan” buyruğu hakkında; İsrâiloğullarının maruz kaldığı kölelikten [kurtardık] denilmiştir. Firavun'un başına gelen boğulmaktan [kurtardık] da denilmiştir. { وَنَصَرْناهُمْ } “Onlara yardım ettik” buyruğu ile ilgili olarak el-Ferrâ şöyle demiştir: Zamir sadece Mûsâ ve Hârûn'a aittir. Bu da tesniyenin (ikilin) çoğul kabul edilmesine göredir; bunun delili ise { وَآتَيْناهُمَا وَهَدَيْناهُمَا } “İkisine verdik ve ikisini ilettik” buyruğudur. Zamirin Mûsâ, Hârûn ve onların kavimlerine ait olduğu da söylenmiştir ki doğru olan budur; çünkü bundan önce { وَنَجَّيْناهُما وَقَوْمَهُما } “İkisini ve kavimlerini kurtardık” buyruğu geçmiştir. { الْكِتابَ الْمُسْتَبِينَ } “Apaçık kitabı” ise Tevrat'tır. Bir şey açık ve belirgin hale geldiğinde istebâne kezâ (اسْتَبَانَ كَذَا) denilir. İstebânehû fulânun (اسْتَبَانَهُ فُلَانٌ) ifadesi de bir şeyin kendiliğinden açık olması (tebeyyene'ş-şey'u bi-nefsihî) ve bir kimsenin onu apaçık görmesi/anlaması (tebeyyenehû fulânun) gibidir. { الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Dosdoğru yolu” ise içerisinde hiçbir eğrilik bulunmayan dosdoğru dindir ki o da İslâm dinidir. { وَتَرَكْنا عَلَيْهِما فِي الْآخِرِينَ } “Sonradan gelenler arasında ikisine [güzel bir nam] bıraktık” buyruğu ile güzel övgüyü kastetmektedir. { سَلامٌ عَلى مُوسى وَهارُونَ إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ. إِنَّهُما مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ } “Selam olsun Mûsâ'ya ve Hârûn'a! Şüphesiz biz iyilik edenleri işte böyle mükafatlandırırız. Şüphesiz ikisi de bizim mümin kullarımızdandır” buyruklarının açıklaması daha önce geçmişti.

[سورة الصافات (٣٧): الآيات ١٢٣ الى ١٣٢]

[Sâffât Suresi (37), Ayet 123-132]

وَإِنَّ إِلْياسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٢٣) إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَلا تَتَّقُونَ (١٢٤) أَتَدْعُونَ بَعْلاً وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخالِقِينَ (١٢٥) اللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ (١٢٦) فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (١٢٧)

{ وَإِنَّ إِلْياسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٢٣) إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَلا تَتَّقُونَ (١٢٤) أَتَدْعُونَ بَعْلاً وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخالِقِينَ (١٢٥) اللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ (١٢٦) فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (١٢٧) } “Şüphesiz İlyâs da elçilerdendi. (123) Hani kavmine şöyle demişti: 'Siz sakınmaz mısınız?' (124) 'Ba'l'e yalvarıp da yaratanların en güzelini bırakıyor musunuz?' (125) 'Sizin de Rabbiniz, önceki atalarınızın da Rabbi olan Allah'ı?' (126) Fakat onu yalanladılar; bu yüzden onlar mutlaka [azaba] getirileceklerdir. (127)”

إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٢٨) وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (١٢٩) سَلامٌ عَلى إِلْ ياسِينَ (١٣٠) إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٣١) إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١٣٢)

{ إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٢٨) وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (١٢٩) سَلامٌ عَلى إِلْ ياسِينَ (١٣٠) إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٣١) إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١٣٢) } “Allah'ın ihlaslı kulları müstesna. (128) Sonradan gelenler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık. (129) Selam olsun İlyâs'a (İlyâsîn'e)! (130) Şüphesiz biz iyilik edenleri işte böyle mükafatlandırırız. (131) Şüphesiz o, bizim mümin kullarımızdandır. (132)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِنَّ إِلْياسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ" قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إِلْيَاسُ نَبِيٌّ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: إِسْرَائِيلُ هُوَ يَعْقُوبُ وَإِلْيَاسُ هُوَ إِدْرِيسُ. وَقَرَأَ:" وَإِنَّ إِدْرِيسَ وَقَالَهُ عِكْرِمَةُ. وَقَالَ: هُوَ فِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّهِ:" وَإِنَّ إِدْرِيسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ" وَانْفَرَدَ بِهَذَا الْقَوْلِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ عَمُّ الْيَسَعَ. وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَغَيْرُهُ: كَانَ الْقَيِّمُ بِأَمْرِ بَنِي إِسْرَائِيلَ بَعْدَ يُوشَعَ كَالِبَ بْنَ يُوقِنَا ثُمَّ حِزْقِيلَ، ثُمَّ لَمَّا قَبَضَ اللَّهُ حِزْقِيلَ النَّبِيَّ عَظُمَتِ الْأَحْدَاثُ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَنَسُوا عَهْدَ اللَّهِ وَعَبَدُوا الْأَوْثَانَ مِنْ دُونِهِ، فَبَعَثَ اللَّهُ إِلَيْهِمْ إِلْيَاسَ نَبِيًّا وَتَبِعَهُ الْيَسَعَ وَآمَنَ بِهِ، فَلَمَّا عَتَا عَلَيْهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ دَعَا رَبَّهُ أَنْ يُرِيحَهُ مِنْهُمْ فَقِيلَ لَهُ: اخْرُجْ يَوْمَ كَذَا وَكَذَا إِلَى مَوْضِعِ كَذَا وَكَذَا فَمَا استقبلك من شي فَارْكَبْهُ وَلَا تَهَبْهُ. فَخَرَجَ وَمَعَهُ الْيَسَعَ فَقَالَ: يَا إِلْيَاسُ مَا تَأْمُرُنِي. فَقَذَفَ إِلَيْهِ بِكِسَائِهِ مِنَ الْجَوِّ الْأَعْلَى، فَكَانَ ذَلِكَ عَلَامَةَ اسْتِخْلَافِهِ إِيَّاهُ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَكَانَ ذَلِكَ آخِرَ الْعَهْدِ بِهِ. وَقَطَعَ اللَّهُ عَلَى إِلْيَاسَ لَذَّةَ الْمَطْعَمِ وَالْمَشْرَبِ، وَكَسَاهُ الرِّيشَ وَأَلْبَسَهُ النُّورَ، فَطَارَ مَعَ الْمَلَائِكَةِ، فَكَانَ إِنْسِيًّا مَلَكِيًّا سَمَاوِيًّا أَرْضِيًّا. قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ لِإِلْيَاسَ" سَلْنِي أُعْطِكَ". قَالَ: تَرْفَعُنِي إِلَيْكَ وَتُؤَخِّرُ عَنِّي مَذَاقَةَ الْمَوْتِ. فَصَارَ يَطِيرُ مَعَ الْمَلَائِكَةِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: كَانَ قَدْ مَرِضَ وَأَحَسَّ الموت فبكى، فأوحى الله إليه: لم تبك؟ حِرْصًا عَلَى الدُّنْيَا، أَوْ جَزَعًا مِنَ الْمَوْتِ، أَوْ خَوْفًا مِنَ النَّارِ؟ قَالَ: لَا، وَلَا شي مِنْ هَذَا وَعِزَّتِكَ، إِنَّمَا جَزَعِي كَيْفَ يَحْمَدُكَ الحامدون بعدي ولا أحمدك! ويذكرك

Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ إِلْياسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Şüphesiz İlyâs da elçilerdendi” buyruğu hakkında müfessirler şöyle demişlerdir: İlyâs, İsrâiloğulları'ndan bir peygamberdir. İbn Mes'ûd'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “İsrâil Ya'kûb'dur, İlyâs ise İdrîs'tir.” O, bu ayeti [şöyle] okumuştur: “Ve inne İdrîse...” Bunu İkrime de söylemiş ve şöyle demiştir: “Abdullah [b. Mes'ûd]'un mushafında: { وَإِنَّ إِدْرِيسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } ‘Şüphesiz İdrîs de elçilerdendi’ şeklindedir.” Bu görüşüyle tek kalmıştır. İbn Abbâs ise: “O, Elyesa'ın amcasıdır” demiştir. İbn İshâk ve başkaları şöyle demiştir: Yûşa'dan sonra İsrâiloğulları'nın işlerini üstlenen kimse Kâlib b. Yûfennâ, ardından da Hızkîl idi. Yüce Allah Peygamber Hızkîl'in ruhunu kabzedince İsrâiloğulları arasında fitneler ve hadiseler büyüdü; Allah'ın ahdini unuttular ve O'nu bırakıp putlara taptılar. Bunun üzerine Allah onlara İlyâs'ı peygamber olarak gönderdi; Elyesa' da ona tâbi olup iman etti. İsrâiloğulları ona karşı azgınlık edince Rabbine kendisini onlardan rahata erdirmesi için dua etti. Bunun üzerine ona: “Falan gün falan yere çık; karşına ne çıkarsa ona bin ve korkma!” denildi. Yanında Elyesa' olduğu halde çıktı. [Elyesa']: “Ey İlyâs! Bana ne emredersin?” dedi. [İlyâs] göğün en yüksek katından ona hırkasını fırlattı. Bu da kendisinin yerine İsrâiloğulları'na onu halef bıraktığının bir işareti oldu ve onunla son görüşmesi böyle gerçekleşti. Allah İlyâs'tan yeme ve içme lezzetini kesti, ona kanatlar giydirdi ve nur kuşandırdı; böylece meleklerle birlikte uçtu; hem insan hem melek, hem semâvî hem de arzî oldu. İbn Kuteybe şöyle demiştir: Bu durum, Yüce Allah'ın İlyâs'a: “Benden iste, sana vereyim” buyurmasından kaynaklanmıştır. O da: “Beni katına yükseltmen ve ölümün tadını benden ertelemen [şeklindedir]” dedi. Böylece meleklerle beraber uçar hale geldi. Bazıları da şöyle demiştir: O hastalanmış ve ölümü hissetmişti, bunun üzerine ağladı. Allah ona şöyle vahyetti: “Niçin ağlıyorsun? Dünyaya olan hırsından dolayı mı, yoksa ölümden duyduğun kaygıdan veya cehennem korkusundan dolayı mı?” O da şöyle dedi: “Hayır, izzetine andolsun ki bunlardan hiçbirisi için değil! Benim üzüntüm ancak şundandır: Benden sonra seni övenler hamdederken benim seni övemeyecek olmamadır! Benden sonra seni ananlar zikrederken...

الذَّاكِرُونَ بَعْدِي وَلَا أَذْكُرُكَ! وَيَصُومُ الصَّائِمُونَ بَعْدِي وَلَا أَصُومُ! وَيُصَلِّي الْمُصَلُّونَ وَلَا أُصَلِّي. فَقِيلَ لَهُ:" يَا إِلْيَاسُ وَعِزَّتِي لَأُؤَخِّرَنَّكَ إِلَى وَقْتٍ لَا يَذْكُرُنِي فِيهِ ذَاكِرٌ". يَعْنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَقَالَ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي رَوَّادٍ: إِنَّ إ ليأس وَالْخَضِرَ ﵉ يَصُومَانِ شَهْرَ رَمَضَانَ فِي كُلِّ عَامٍ بِبَيْتِ الْمَقْدِسِ يُوَافِيَانِ الْمَوْسِمَ فِي كُلِّ عَامٍ. وَذَكَرَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا، إِنَّهُمَا يَقُولَانِ عِنْدَ افْتِرَاقِهِمَا عَنِ الْمَوْسِمِ: مَا شَاءَ اللَّهُ مَا شَاءَ اللَّهُ، لَا يَسُوقُ الْخَيْرَ إِلَّا اللَّهُ، مَا شَاءَ اللَّهُ مَا شَاءَ الله، لا يصر ف السُّوءَ إِلَّا اللَّهُ، مَا شَاءَ اللَّهُ مَا شَاءَ اللَّهُ، مَا يَكُونُ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ الله، ما شاء الله ما شاء الله، تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ. وَقَدْ مَضَى فِي" الْكَهْفِ". وَذُكِرَ مِنْ طَرِيقِ مَكْحُولٍ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: غَزَوْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَتَّى إِذَا كُنَّا بِفَجِّ النَّاقَةِ عِنْدَ الْحِجْرِ، إِذَا نَحْنُ بِصَوْتٍ يَقُولُ: اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ الْمَرْحُومَةِ، الْمَغْفُورِ لَهَا، الْمَتُوبِ عَلَيْهَا، الْمُسْتَجَابِ لَهَا. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" يَا أَنَسُ، انْظُرْ مَا هَذَا الصَّوْتُ". فَدَخَلْتُ الْجَبَلَ، فَإِذَا أَنَا بِرَجُلٍ أَبْيَضَ اللِّحْيَةِ وَالرَّأْسِ، عَلَيْهِ ثِيَابٌ بِيضٌ، طُولُهُ أَكْثَرُ مِنْ ثَلَاثِمِائَةِ ذِرَاعٍ، فَلَمَّا نَظَرَ إِلَيَّ قَالَ: أَنْتَ رَسُولُ النَّبِيِّ؟ قُلْتُ: نَعَمْ، قَالَ: ارْجِعْ إِلَيْهِ فَأَقْرِئْهُ مِنِّي السَّلَامَ وَقُلْ لَهُ: هَذَا أَخُوكَ إِلْيَاسُ يُرِيدُ لِقَاءَكَ. فَجَاءَ النَّبِيُّ ﷺ وَأَنَا مَعَهُ، حَتَّى إِذَا كُنَّا قَرِيبًا مِنْهُ، تَقَدَّمَ النَّبِيَّ ﷺ وتأخرت، فتحدثا طويلا، فنزل عليهما شي مِنَ السَّمَاءِ شِبْهُ السُّفْرَةِ فَدَعَوَانِي فَأَكَلْتُ مَعَهُمَا، فَإِذَا فِيهَا كَمْأَةٌ وَرُمَّانٌ وَكَرَفْسٌ، فَلَمَّا أَكَلْتُ قُمْتُ فَتَنَحَّيْتُ، وَجَاءَتْ سَحَابَةٌ فَاحْتَمَلَتْهُ فَإِذَا أَنَا أنظر إلى بياض ثيابه فيها تهوي، فَقُلْتُ لِلنَّبِيِّ ﷺ: بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي! هَذَا الطَّعَامُ الَّذِي أَكَلْنَا أَمِنَ السَّمَاءِ نَزَلَ عَلَيْهِ؟ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" سَأَلْتُهُ عَنْهُ فَقَالَ يَأْتِينِي بِهِ جِبْرِيلُ فِي كُلِّ أَرْبَعِينَ يَوْمًا أَكْلَةٌ، وَفِي كُلِّ حَوْلٍ شَرْبَةٌ مِنْ مَاءِ زَمْزَمَ، وَرُبَّمَا رَأَيْتُهُ عَلَى الْجُبِّ يَمْلَأُ بِالدَّلْوِ فَيَشْرَبُ وَرُبَّمَا سقاني". قوله تعالى:" إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ" يعنى لبنى إسرائيل." أَلا تَتَّقُونَ" يعنى الله ﷿ وتخافون عقابه." أَتَدْعُونَ بَعْلًا" اسم صنم لهم كانوا يعبدونه وبذلك سميت مدينتهم بعلبك.

[...Benden sonra] zikredenler Seni zikredecek de ben Seni zikretmeyeceğim! Benden sonra oruç tutanlar oruç tutacak da ben tutmayacağım! Namaz kılanlar namaz kılacak da ben kılmayacağım!' Bunun üzerine ona şöyle denildi: 'Ey İlyâs! İzzetime yemin olsun ki seni, hiç kimsenin beni zikretmeyeceği bir vakte kadar erteleyeceğim (yaşatacağım).' Yani kıyamet gününe kadar. Abdülazîz b. Ebî Ravvâd şöyle demiştir: İlyâs ve Hızır -aleyhimesselâm- her yıl ramazan ayını Beytülmakdis'te oruçlu geçirirler ve her yıl hac mevsiminde buluşurlar. İbn Ebi'd-Dünyâ, ikisinin hac mevsiminden ayrılırken şöyle dediklerini zikretmiştir: 'Mâşâallah, mâşâallah! Hayrı ancak Allah sevk eder. Mâşâallah, mâşâallah! Kötülüğü ancak Allah savar. Mâşâallah, mâşâallah! Her ne nimet varsa Allah'tandır. Mâşâallah, mâşâallah! Allah'a tevekkül ettim; Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!' Bu husus el-Kehf [Suresi'nde] geçmişti. Mekhûl tarikinden Enes'in şöyle dediği zikredilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte gazaya çıktık. Nihayet Hicr yanındaki Feccü'n-Nâka'ya vardığımızda, bir sesin şöyle dediğini işittik: 'Allahım! Beni Muhammed'in rahmet olunmuş, bağışlanmış, tevbesi kabul edilmiş ve duasına icabet edilmiş ümmetinden eyle!' Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Enes! Bak bakalım bu ses nedir?» buyurdu. Dağa girdim; bir de baktım ki saçı ve sakalı beyaz, üzerinde beyaz elbiseler olan, boyu üç yüz arşından fazla bir adam! Bana bakınca: 'Sen Peygamber'in elçisi misin?' dedi. 'Evet' dedim. Dedi ki: 'Ona dön, benden selam söyle ve ona de ki: İşte kardeşin İlyâs seninle görüşmek istiyor.' Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem geldi, ben de onunla beraberdim. Nihayet ona yaklaştığımızda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem öne geçti, ben geride kaldım. Uzun süre konuştular. Derken gökten üzerlerine sofra benzeri bir şey indi; beni çağırdılar, ben de onlarla birlikte yedim. Bir de baktım ki içinde keme (mantar), nar ve kereviz vardı. Yiyince kalkıp kenara çekildim. Bir bulut gelip onu kaldırdı; ben de onun süzülüp gittiği sırada üzerindeki beyaz elbiselerin parıltısına bakakaldım. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Anam babam sana feda olsun! Yediğimiz bu yiyecek ona gökten mi indirildi?' dedim. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Ona bunu sordum; bana, 'Cibrîl kırk günde bir bana bir öğünlük [yiyecek] ve her yıl bir içimlik zemzem suyu getirir. Bazen onu kuyunun başında kovayla doldurup içerken, bazen de bana içirirken gördüm' dedi.» Yüce Allah'ın: { إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ } “Hani o kavmine demişti” buyruğu, yani İsrâiloğullarına demektir. { أَلا تَتَّقُونَ } “Sakınmaz mısınız?” buyruğu, yani Allah azze ve celle'den [sakınmaz] ve O'nun azabından korkmaz mısınız, demektir. { أَتَدْعُونَ بَعْلًا } “Ba'l'e mi yalvarıp yakarıyorsunuz?” buyruğundaki [Ba'l], tapmakta oldukları bir putlarının adıdır; bu sebeple şehirlerine Ba'lebek adı verilmiştir.

قَالَ ثَعْلَبٌ: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي قَوْلِهِ ﷿ ها هنا" بَعْلًا" فقالت طائفة: البعل ها هنا الصنم. وقال طائفة: البعل ها هنا مَلَكٌ. وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: امْرَأَةٌ كَانُوا يَعْبُدُونَهَا. وَالْأَوَّلُ أَكْثَرُ. وَرَوَى الْحَكَمُ بْنُ أَبَانٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ:" أَتَدْعُونَ بَعْلًا" قَالَ: صَنَمًا. وَرَوَى عَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ:" أَتَدْعُونَ بَعْلًا" قَالَ: رَبًّا. النَّحَّاسُ: وَالْقَوْلَانِ صَحِيحَانِ، أَيْ أَتَدْعُونَ صَنَمًا عَمِلْتُمُوهُ رَبًّا. يُقَالُ: هَذَا بَعْلُ الدَّارِ أَيْ رَبُّهَا. فَالْمَعْنَى أَتَدْعُونَ رَبًّا اخْتَلَقْتُمُوهُ، وَ" أَتَدْعُونَ" بِمَعْنَى أَتُسَمُّونَ. حَكَى ذَلِكَ سِيبَوَيْهِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ وَقَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ: الْبَعْلُ الرَّبُّ بِلُغَةِ الْيَمَنِ. وَسَمِعَ ابْنُ عَبَّاسٍ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ الْيَمَنِ يَسُومُ نَاقَةً بِمِنًى فَقَالَ: مَنْ بَعْلُ هَذِهِ؟. أَيْ مَنْ رَبُّهَا، وَمِنْهُ سُمِّيَ الزَّوْجُ بَعْلًا. قَالَ أبو دواد:

Sa'leb şöyle demiştir: İnsanlar Allah Azze ve Celle'nin buradaki { بَعْلاً } buyruğu hakkında ihtilaf etmişlerdir; bir topluluk: 'Buradaki Ba'l puttur' demiştir. Bir topluluk: 'Buradaki Ba'l bir kraldır' demiştir. İbn İshak: 'Taptıkları bir kadındır' demiştir; birinci görüş daha yaygındır. el-Hakem b. Ebân'ın İkrime'den, onun İbn Abbâs'tan rivayetine göre { أَتَدْعُونَ بَعْلاً } hakkında: 'Put' demiştir. Atâ b. es-Sâib'in İkrime'den, onun İbn Abbâs'tan rivayetine göre ise { أَتَدْعُونَ بَعْلاً } hakkında: 'Rab' demiştir. en-Nehhâs: 'İki görüş de sahihtir; yani rab edindiğiniz bir puta mı yalvarıyorsunuz demektir. Nitekim: Bu evin ba'lidir yani rabbidir (sahibidir) denilir. Manası: Uydurduğunuz bir rabbe mi yalvarıyorsunuz demektir; { أَتَدْعُونَ } ise isimlendiriyor musunuz manasındadır' demiştir. Bunu Sîbeveyhi nakletmiştir. Mücâhid, İkrime, Katâde ve es-Süddî: 'el-Ba'l Yemen lügatinde Rab demektir' demişlerdir. İbn Abbâs Mina'da bir deveye fiyat biçen Yemenli bir adamın: 'Bunun ba'li kimdir?' yani bunun rabbi (sahibi) kimdir dediğini işitmiştir; kocaya da bu sebeple 'ba'l' denilmiştir. Ebû Düâd şöyle demiştir: