ورأيت بعلك في الوغى ... ومتقلدا سَيْفًا وَرُمْحَا
Savaşta gördüm senin efendini (ba'l)... Kılıç ve mızrak kuşanmıştı.
مُقَاتِلٌ: صَنَمٌ كَسَّرَهُ إِلْيَاسُ وَهَرَبَ مِنْهُمْ. وَقِيلَ: كَانَ مِنْ ذَهَبٍ وَكَانَ طُولُهُ عِشْرِينَ ذِرَاعًا، وَلَهُ أَرْبَعَةُ أَوْجُهٍ، فُتِنُوا بِهِ وَعَظَّمُوهُ حَتَّى أَخْدَمُوهُ أَرْبَعَمِائَةِ سَادِنٍ وَجَعَلُوهُمْ أَنْبِيَاءَهُ، فَكَانَ الشَّيْطَانُ يَدْخُلُ فِي جَوْفِ بَعْلٍ وَيَتَكَلَّمُ بِشَرِيعَةِ الضَّلَالَةِ، وَالسَّدَنَةُ يَحْفَظُونَهَا وَيُعَلِّمُونَهَا النَّاسَ، وَهُمْ أَهْلُ بَعْلَبَكَّ مِنْ بِلَادِ الشَّامِ. وَبِهِ سُمِّيَتْ مَدِينَتُهُمْ بَعْلَبَكَّ كَمَا ذَكَرْنَا." وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخالِقِينَ" أَيْ أَحْسَنُ مَنْ يُقَالُ لَهُ خَالِقٌ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَحْسَنُ الصَّانِعِينَ، لِأَنَّ النَّاسَ يَصْنَعُونَ وَلَا يخلقون ن." اللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ" بِالنَّصْبِ فِي الْأَسْمَاءِ الثَّلَاثَةِ قَرَأَ الرَّبِيعُ بْنُ خَيْثَمٍ وَالْحَسَنُ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَابْنُ وَثَّابٍ وَالْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ. وَإِلَيْهَا يَذْهَبُ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ. وَحَكَى أَبُو عُبَيْدٍ أَنَّهَا عَلَى النَّعْتِ. النَّحَّاسُ: وَهُوَ غَلَطٌ وَإِنَّمَا هُوَ عَلَى الْبَدَلِ وَلَا يجوز النعت ها هنا، لِأَنَّهُ لَيْسَ بِتَخْلِيَةٍ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَشَيْبَةُ وَنَافِعٌ بِالرَّفْعِ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: بِمَعْنَى هُوَ اللَّهُ رَبُّكُمْ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَأَوْلَى مِمَّا قَالَ أَنَّهُ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرٌ بِغَيْرِ إِضْمَارٍ وَلَا حَذْفٍ. وَرَأَيْتُ عَلِيَّ بن سليمان يذهب إلى أن الرفع
Mukâtil [şöyle demiştir]: [Ba'l], İlyâs'ın kırdığı ve [ardından] kendilerinden kaçtığı bir puttur. Şöyle de denilmiştir: O, altından idi, boyu yirmi arşındı ve dört yüzü vardı. Onunla fitneye düştüler ve ona öyle saygı gösterdiler ki, ona dört yüz mâbed görevlisi (sâdin) tahsis edip onları onun peygamberleri kıldılar. Şeytan Ba'l'ın içine girer ve sapkınlık kanunlarını konuşurdu; mâbed görevlileri de bunu ezberler ve insanlara öğretirlerdi. Bunlar Şam diyarından Ba'lebek halkı idi. Şehirlerine de zikrettiğimiz üzere onun adı sebebiyle Ba'lebek denilmiştir. { وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخالِقِينَ } “ve yaratıcıların en güzelini bırakıyor musunuz?” yani kendisine yaratıcı (hâlik) denilenlerin en güzelini. Anlamın 'sanatkârların en güzeli' olduğu da söylenmiştir; zira insanlar [bir şeyler] üretirler (yesna'ûn) fakat [yoktan] yaratamazlar (lâ yahlukûn). { اللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ } “Sizin de Rabbiniz, önceki atalarınızın da Rabbi olan Allah'ı [bırakıyor musunuz?]” ayetini her üç isimde de nasb ile er-Rebî' b. Haysem, el-Hasen, İbn Ebî İshâk, İbn Vessâb, el-A'meş, Hamza ve el-Kisâî okumuştur. Ebû Ubeyd ile Ebû Hâtim de bu tercihte bulunmuştur. Ebû Ubeyd bunun sıfat (na't) üzere olduğunu nakletmiştir. en-Nehhâs ise şöyle demiştir: 'Bu bir hatadır; bu ancak bedeldir, burada sıfat olması caiz değildir; çünkü sıfatla kayıtlanmış değildir.' İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım, Ebû Ca'fer, Şeybe ve Nâfi' ise ref' ile okumuşlardır. Ebû Hâtim: '[Bu,] O, sizin Rabbiniz olan Allah'tır anlamındadır' demiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: 'Onun söylediğinden daha evlâ olanı, herhangi bir gizleme (idmâr) ve hazif olmaksızın mübteda ve haber olmasıdır.' Ali b. Süleyman'ın da ref' kıraatinin...
أَوْلَى وَأَحْسَنُ، لِأَنَّ قَبْلَهُ رَأْسَ آيَةٍ فَالِاسْتِئْنَافُ أَوْلَى. ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: مَنْ نَصَبَ أَوْ رَفَعَ لَمْ يَقِفْ عَلَى" أَحْسَنَ الْخالِقِينَ" عَلَى جِهَةِ التَّمَامِ، لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ مُتَرْجَمٌ عَنْ" أَحْسَنَ الْخالِقِينَ" مِنَ الْوَجْهَيْنِ جَمِيعًا. قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَكَذَّبُوهُ" أَخْبَرَ عَنْ قَوْمِ إِلْيَاسَ أَنَّهُمْ كَذَّبُوهُ." فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ" أَيْ فِي الْعَذَابِ." إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ" أَيْ مِنْ قَوْمِهِ فَإِنَّهُمْ نَجَوْا من العذاب. وقرى" الْمُخْلِصِينَ" بِكَسْرِ اللَّامِ وَقَدْ تَقَدَّمَ." وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ" تَقَدَّمَ." سَلامٌ عَلى إِلْ ياسِينَ" قِرَاءَةُ الْأَعْرَجِ وَشَيْبَةَ وَنَافِعٍ. وَقَرَأَ عِكْرِمَةُ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ كَثِيرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ:" سَلَامٌ عَلَى الْيَاسِينَ". وَقَرَأَ الْحَسَنُ:" سَلَامٌ عَلَى الْيَاسِينَ" بِوَصْلِ الْأَلْفِ كَأَنَّهَا يَاسِينُ دَخَلَتْ عَلَيْهَا الْأَلِفُ وَاللَّامُ الَّتِي لِلتَّعْرِيفِ. وَالْمُرَادُ إِلْيَاسُ ﵇، وَعَلَيْهِ وَقَعَ التَّسْلِيمُ وَلَكِنَّهُ اسْمٌ أَعْجَمِيٌّ. وَالْعَرَبُ تَضْطَرِبُ فِي هَذِهِ الْأَسْمَاءِ الْأَعْجَمِيَّةِ وَيَكْثُرُ تَغْيِيرُهُمْ لَهَا. قَالَ ابْنُ جِنِّي: الْعَرَبُ تَتَلَاعَبُ بِالْأَسْمَاءِ الْأَعْجَمِيَّةِ تلاعبا، فياسين وإلياس وإلياسين شي وَاحِدٌ. الزَّمَخْشَرِيُّ: وَكَانَ حَمْزَةُ إِذَا وَصَلَ نَصَبَ وإذا وقف رفع. وقرى:" عَلَى إِلْيَاسِينَ" وَ" إِدْرِيسِينَ وَإِدْرَسِينَ وَإِدْرَاسِينَ" عَلَى أَنَّهَا لُغَاتٌ فِي إِلْيَاسَ وَإِدْرِيسَ. وَلَعَلَّ لِزِيَادَةِ الْيَاءِ وَالنُّونِ فِي السُّرْيَانِيَّةِ مَعْنًى. النَّحَّاسُ: وَمَنْ قَرَأَ:" سَلامٌ عَلى إِلْ ياسِينَ" فَكَأَنَّهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ جَعَلَ اسْمَهُ إِلْيَاسَ وَيَاسِينَ ثُمَّ سَلَّمَ عَلَى آلِهِ، أَيْ أَهْلِ دِينِهِ وَمَنْ كَانَ عَلَى مَذْهَبِهِ، وَعُلِمَ أَنَّهُ إِذَا سَلَّمَ عَلَى آلِهِ مِنْ أَجْلِهِ فَهُوَ دَاخِلٌ فِي السَّلَامِ، كَمَا قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى آلِ أَبِي أَوْفَى" وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ" [غافر: ٤٦]. وَمَنْ قَرَأَ" إِلْيَاسِينَ" فَلِلْعُلَمَاءِ فِيهِ غَيْرُ قَوْلٍ. فروى هرون عَنِ ابْنِ أَبِي إِسْحَاقَ قَالَ: إِلْيَاسِينَ مِثْلُ إِبْرَاهِيمَ يَذْهَبُ إِلَى أَنَّهُ اسْمٌ لَهُ. وَأَبُو عُبَيْدَةَ يَذْهَبُ إِلَى أَنَّهُ جَمْعٌ جَمَعَ التَّسْلِيمَ عَلَى أَنَّهُ وَأَهْلُ بَيْتِهِ سُلِّمَ عَلَيْهِمْ، وَأَنْشَدَ:
daha evlâ ve daha güzel olduğu görüşünü benimsediğini gördüm; çünkü ondan öncesi ayet başıdır, dolayısıyla istînâf (yeni cümleye başlamak) daha evlâdır. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Nasb ile de ref' ile de okuyan kimse, { أَحْسَنَ الْخالِقِينَ } üzerinde tam bir duruşla duramaz; zira Yüce Allah, her iki vecihte de { أَحْسَنَ الْخالِقِينَ } ifadesinden bedeldir/açıklamadır. Yüce Allah'ın: { فَكَذَّبُوهُ } “Bunun üzerine onu yalanladılar” buyruğu, İlyâs'ın kavminin onu yalanladığını haber vermektedir. { فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ } “Bu yüzden onlar mutlaka [azaba] hazır bulundurulacaklardır” yani azapta [hazır edileceklerdir]. { إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } “Ancak Allah'ın ihlaslı kulları müstesna” yani kavminden olanlar; zira onlar azaptan kurtulmuşlardır. Lām harfinin kesresiyle { الْمُخْلِصِينَ } şeklinde de okunmuştur ki [açıklaması] daha önce geçmişti. { وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ } “Sonradan gelenler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık” [ifadesi de] daha önce geçmişti. { سَلامٌ عَلى إِلْ ياسِينَ } “Selam olsun İlyâs'a / İlyâs'ın ehline” el-A'rec, Şeybe ve Nâfi'in kıraatidir. İkrime, Ebû Amr, İbn Kesîr, Hamza ve el-Kisâî ise: { سَلَامٌ عَلَى الْيَاسِينَ } şeklinde okumuşlardır. el-Hasan da elif'in vaslı ile { سَلَامٌ عَلَى الْيَاسِينَ } şeklinde okumuştur; sanki Yâsîn kelimesine belirlilik (ta'rif) getiren elif-lâm dahil olmuş gibidir. Kastedilen İlyâs aleyhisselâm'dır ve selam ona yöneliktir; fakat bu yabancı (Arapça olmayan) bir isimdir. Araplar bu yabancı isimlerde tereddüt ederler ve onları çokça değiştirirler. İbn Cinnî şöyle demiştir: Araplar yabancı isimlerle çokça oynarlar; dolayısıyla Yâsîn, İlyâs ve İlyâsîn aynı şeydir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: Hamza vasıl yaptığında (geçtiğinde) nasb ile, durduğunda ise ref' ile okurdu. İlyâs ve İdrîs isimlerindeki lehçeler kabilinden olmak üzere { عَلَى إِلْيَاسِينَ } ile { إِدْرِيسِينَ }, { إِدْرَسِينَ } ve { إِدْرَاسِينَ } şeklinde de okunmuştur. Süryanicede yâ ve nûn fazlalığının bir anlamı olması da muhtemeldir. en-Nehhâs şöyle demiştir: { سَلامٌ عَلى إِلْ ياسِينَ } şeklinde okuyan kimse –Allah en iyisini bilir ya– sanki onun ismini İlyâs ve Yâsîn yapmış, sonra da onun âline yani onun dinine mensup olanlara ve onun yolunda gidenlere selam etmiştir; onun hatırı için âline selam verildiğinde kendisinin de bu selama dahil olduğu bilinir; nitekim Peygamber ﷺ: 'Allah'ım, Ebû Evfâ'nın âline salât eyle' buyurmuş, Yüce Allah da: { أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ } “Firavun'un âlini (taraftarlarını) azabın en şiddetlisine sokun” [Mü'min 46] buyurmuştur. { إِلْيَاسِينَ } şeklinde okuyan kimsenin kıraati hakkında ise ilim ehlinin birden fazla görüşü vardır. Hârûn, İbn Ebî İshâk'tan onun: 'İlyâsîn, İbrâhîm gibidir' dediğini rivayet etmiştir; onun için bir isim olduğu görüşünü benimser. Ebû Ubeyde ise bunun, kendisi ve ehl-i beytine selam verilmiş olması anlamında bir cemi' (çoğul) olduğu görüşündedir ve şu beyti okumuştur:
قدني من نصر الخبيبين قدي»
«Hubeybîlere yardım hususunda [artık] yeter bana, yeter!»
يُقَالُ: قَدْنِي وَقَدِي لُغَتَانِ بِمَعْنَى حَسْبَ. وَإِنَّمَا يُرِيدُ أَبَا خُبَيْبٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ فَجَمَعَهُ عَلَى أَنَّ مَنْ كَانَ عَلَى مَذْهَبِهِ دَاخِلٌ مَعَهُ. وَغَيْرُ أَبِي عُبَيْدَةَ يَرْوِيهِ: الْخُبَيْبَيْنِ عَلَى التَّثْنِيَةِ، يُرِيدُ عَبْدَ اللَّهِ وَمُصْعَبًا. وَرَأَيْتُ عَلِيَّ بْنَ سُلَيْمَانَ يَشْرَحُهُ بِأَكْثَرَ مِنْ هَذَا،" قَالَ" فَإِنَّ الْعَرَبَ تُسَمِّي قَوْمَ الرَّجُلِ بِاسْمِ الرَّجُلِ الْجَلِيلِ مِنْهُمْ، فَيَقُولُونَ: الْمَهَالِبَةُ عَلَى أَنَّهُمْ سَمَّوْا كُلَّ رَجُلٍ مِنْهُمْ بِالْمُهَلَّبِ. قَالَ: فَعَلَى هَذَا" سَلَامٌ عَلَى إِلْيَاسِينَ" سُمِّيَ كُلُّ رَجُلٍ منهم بإلياس. وقد ذكر سيبويه عي كِتَابِهِ شَيْئًا مِنْ هَذَا، إِلَّا أَنَّهُ ذَكَرَ أَنَّ الْعَرَبَ تَفْعَلُ هَذَا عَلَى جِهَةِ النِّسْبَةِ، فَيَقُولُونَ: الْأَشْعَرُونَ يُرِيدُونَ بِهِ النَّسَبَ. الْمَهْدَوِيُّ: وَمَنْ قرأ" إلياسين" فهو جمع يدل فِيهِ إِلْيَاسُ فَهُوَ جَمْعُ إِلْيَاسِيٍّ فَحُذِفَتْ يَاءُ النسبة، كما حذفت ياء النسبة في جميع الْمُكَسَّرِ فِي نَحْوِ الْمَهَالِبَةِ فِي جَمْعِ مُهَلَّبِيٍّ، كَذَلِكَ حُذِفَتْ فِي الْمُسَلَّمِ فَقِيلَ الْمُهَلَّبُونَ. وَقَدْ حَكَى سِيبَوَيْهِ: الْأَشْعَرُونَ وَالنُّمَيْرُونَ يُرِيدُونَ الْأَشْعَرِيِّينَ وَالنُّمَيْرِيِّينَ. السُّهَيْلِيُّ: وَهَذَا لَا يَصِحُّ بَلْ هِيَ لُغَةٌ فِي إِلْيَاسَ، وَلَوْ أَرَادَ مَا قَالُوهُ لَأَدْخَلَ الْأَلِفَ وَاللَّامَ كَمَا تَدْخُلُ فِي الْمَهَالِبَةِ وَالْأَشْعَرِيِّينَ، فَكَانَ يَقُولُ:" سَلَامٌ عَلَى الْإِلْيَاسِينَ" لِأَنَّ الْعَلَمَ إِذَا جُمِعَ يُنَكَّرُ حَتَّى يُعَرَّفَ بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ، لَا تَقُولُ: سَلَامٌ عَلَى زَيْدِينَ، بَلْ عَلَى الزَّيْدِينَ بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ. فَإِلْيَاسُ ﵇ فِيهِ ثَلَاثُ لُغَاتٍ. النَّحَّاسُ: وَاحْتَجَّ أَبُو عُبَيْدٍ فِي قِرَاءَتِهِ" سَلَامٌ عَلَى إِلْيَاسِينَ" وَأَنَّهُ اسْمُهُ كَمَا أَنَّ اسْمَهُ إِلْيَاسُ لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي السُّورَةِ سَلَامٌ عَلَى" آلِ" لِغَيْرِهِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَسَلَّمَ، فَكَمَا سُمِّيَ الْأَنْبِيَاءُ كَذَا سُمِّيَ هُوَ. وَهَذَا الِاحْتِجَاجُ أَصْلُهُ لِأَبِي عَمْرٍو وَهُوَ غَيْرُ لَازِمٍ، لِأَنَّا بَيَّنَّا قَوْلَ أَهْلِ اللُّغَةِ أَنَّهُ إِذَا سَلَّمَ عَلَى آلِهِ مِنْ أَجْلِهِ فَهُوَ سَلَامٌ عَلَيْهِ. وَالْقَوْلُ بِأَنَّ اسْمَهُ" إِلْيَاسِينَ" يَحْتَاجُ إِلَى دَلِيلٍ وَرِوَايَةٍ، فَقَدْ وَقَعَ فِي الْأَمْرِ إِشْكَالٌ. قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: وَقَرَأَ الْحَسَنُ" سَلَامٌ عَلَى يَاسِينَ" بِإِسْقَاطِ الْأَلِفِ وَاللَّامِ وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا أَنَّهُمْ آلُ مُحَمَّدٍ ﷺ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَالثَّانِي أَنَّهُمْ آلُ يَاسِينَ، فَعَلَى هَذَا فِي دُخُولِ الزِّيَادَةِ فِي يَاسِينَ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهَا زِيدَتْ لِتَسَاوِي الْآيِ، كَمَا قَالَ في موضع:" طُورِ سَيْناءَ" [المؤمنون: ٢٠] وفي موضع آخر" طُورِ سِينِينَ" [التين: ٢] فعلى هذا يكون
Şöyle denilir: Kadnî (قَدْنِي) ve kadî (قَدِي), 'hasb' (yeter) anlamında iki kullanımdır (lügattir). Burada sadece Ebû Hubeyb Abdullah b. ez-Zübeyr'i kastetmiş, ancak onun mezhebinde/yolunda olanların da onunla birlikte dahil olması kastıyla çoğul kalıbında getirmiştir. Ebû Ubeyde dışındakiler ise bunu Abdullah ve Mus'ab'ı kastederek tesniye (ikil) sigasıyla el-Hubeybeyn (الْخُبَيْبَيْنِ) şeklinde rivayet ederler. Ali b. Süleyman'ın bunu bundan daha geniş açıkladığını gördüm; şöyle demiştir: Çünkü Araplar, bir topluluğu içlerindeki ulu/saygın bir kimsenin adıyla anarlar ve içlerinden her bir şahsı el-Mühelleb olarak isimlendirmiş kabul ederek 'el-Mehâlibe' (الْمَهَالِبَةُ) derler. Dedi ki: İşte buna göre { سَلَامٌ عَلَى إِلْيَاسِينَ } ifadesinde de onların her bir şahsı İlyas olarak isimlendirilmiş olur. Sîbeveyh de kitabında buna dair bir husus zikretmiş, ancak Arapların bunu nisbet yoluyla yaptıklarını belirterek, nesebi/mensubiyeti kastettiklerinde 'el-Eş'arûn' (الْأَشْعَرُونَ) dediklerini aktarmıştır. el-Mehdevî şöyle der: Kim 'İlyâsîn' (إِلْيَاسِينَ) şeklinde okursa, bu, içinde İlyas'ın da delalet ettiği bir çoğuldur; yani 'İlyâsî' (إِلْيَاسِيٍّ) kelimesinin çoğuludur da nisbet 'yâ'sı hazfedilmiştir. Nitekim 'Mühellebî'nin çoğulundaki 'el-Mehâlibe' gibi cem-i mükesserde (kuralsız çoğulda) nisbet 'yâ'sı hazfedildiği gibi, salim çoğulda da hazfedilip 'el-Mühellebûn' denilmiştir. Sîbeveyh de el-Eş'ariyyîn ve en-Numeyriyyîn'i kastederek 'el-Eş'arûn' ve 'en-Numeyrûn' denildiğini nakletmiştir. es-Süheylî ise şöyle der: Bu doğru değildir; bilakis bu, İlyas isminde [mevcut] bir lügattir (kullanımdır). Şayet onların dediklerini kastetmiş olsaydı, tıpkı 'el-Mehâlibe' ve 'el-Eş'ariyyîn'de olduğu gibi başına elif-lam dahil eder ve 'Selâmun alâ'l-İlyâsîn' (سَلَامٌ عَلَى الْإِلْيَاسِينَ) derdi. Çünkü özel isim çoğul yapıldığında nekreleşir ve nihayet ancak elif-lam ile marife kılınır; 'Selâmun alâ Zeydîn' denilmez, bilakis elif-lam ile 'alâ'z-Zeydîn' denilir. Dolayısıyla İlyas aleyhisselâm isminde üç lügat vardır. en-Nehhâs şöyle demiştir: Ebû Ubeyd, { سَلَامٌ عَلَى إِلْيَاسِينَ } kıraatinde bunun tıpkı 'İlyas' gibi onun bir ismi olduğuna; zira surede sallallâhu aleyhim ve sellem diğer peygamberlerden hiçbirinin 'âl'ine (ailesine/tâbilerine) selam verilmediğine, dolayısıyla diğer peygamberler nasıl kendi isimleriyle anıldıysa onun da öyle anıldığına delil getirmiştir. Bu delillendirmenin aslı Ebû Amr'a aittir ve bağlayıcı (zorunlu) değildir; zira dil ehlinin, sırf onun hatırı için âline selam verildiğinde bunun kendisine de verilmiş bir selam olduğunu belirttiklerini açıklamıştık. İsminin 'İlyâsîn' olduğunu söylemek ise bir delile ve rivayete muhtaçtır; nitekim bu hususta bir kapalılık meydana gelmiştir. el-Mâverdî şöyle demiştir: el-Hasan elif ve lamı düşürerek { سَلَامٌ عَلَى يَاسِينَ } şeklinde okumuştur ve bunda iki vecih vardır: Birincisi, İbn Abbâs'ın dediği gibi onların Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in âli (ailesi/ümmeti) olmasıdır. İkincisi ise, Yâsîn'in âli olmalarıdır. Buna göre 'Yâsîn' kelimesine fazlalığın [harflerin] dahil olmasında iki vecih bulunur: Birincisi: Bir yerde { طُورِ سَيْناءَ } “Sînâ dağı” [el-Mü'minûn: 20] ve diğer bir yerde { طُورِ سِينِينَ } “Sînîn dağı” [et-Tîn: 2] buyurduğu gibi ayet sonlarının uyumu için ziyade kılınmıştır. Buna göre bu,
السَّلَامُ عَلَى أَهْلِهِ دُونَهُ، وَتَكُونُ الْإِضَافَةُ إِلَيْهِ تَشْرِيفًا لَهُ. الثَّانِي: أَنَّهَا دَخَلَتْ لِلْجَمْعِ فَيَكُونُ دَاخِلًا فِي جُمْلَتِهِمْ فَيَكُونُ السَّلَامُ عَلَيْهِ وَعَلَيْهِمْ. قَالَ السُّهَيْلِيُّ: قَالَ بَعْضُ الْمُتَكَلِّمِينَ فِي مَعَانِي الْقُرْآنِ آلُ يَاسِينَ آلُ مُحَمَّدٍ ﵇، وَنَزَعَ إِلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ فِي تَفْسِيرِ" يس" يَا مُحَمَّدُ. وَهَذَا الْقَوْلُ يَبْطُلُ مِنْ وُجُوهٍ كَثِيرَةٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ سِيَاقَةَ الْكَلَامِ فِي قِصَّةِ إِلْيَاسِينَ يَلْزَمُ أَنْ تَكُونَ كَمَا هِيَ فِي قِصَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَنُوحٍ وَمُوسَى وَهَارُونَ وَأَنَّ التَّسْلِيمَ رَاجِعٌ عَلَيْهِمْ، وَلَا مَعْنَى لِلْخُرُوجِ عَنْ مَقْصُودِ الْكَلَامِ لِقَوْلٍ قِيلَ فِي تِلْكَ الْآيَةِ الْأُخْرَى مَعَ ضَعْفِ ذَلِكَ الْقَوْلِ أَيْضًا، فَإِنَّ" يس" و" لَحْمَ" وَ" الم" وَنَحْوَ ذَلِكَ الْقَوْلُ فِيهَا وَاحِدٌ، إِنَّمَا هِيَ حُرُوفٌ مُقَطَّعَةٌ، إِمَّا مَأْخُوذَةٌ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى كَمَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَإِمَّا مِنْ صِفَاتِ الْقُرْآنِ، وَإِمَّا كَمَا قَالَ الشَّعْبِيُّ: لِلَّهِ فِي كُلِّ كِتَابٍ سِرٌّ، وَسِرُّهُ فِي الْقُرْآنِ فَوَاتِحُ الْقُرْآنِ. وَأَيْضًا فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" لِي خَمْسَةُ أَسْمَاءٍ" وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهَا" يس". وَأَيْضًا فَإِنَّ" يس" جَاءَتِ التِّلَاوَةُ فِيهَا بِالسُّكُونِ وَالْوَقْفِ، ولو كان اسما للنبي صلى ﷺ لقال:" يسن" بِالضَّمِّ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ" [يوسف: ٤٦] وَإِذَا بَطَلَ هَذَا الْقَوْلُ لِمَا ذَكَرْنَاهُ، فَ" إِلْيَاسِينَ" هُوَ إِلْيَاسُ الْمَذْكُورُ وَعَلَيْهِ وَقَعَ التَّسْلِيمُ. وَقَالَ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ: هُوَ مِثْلُ إِدْرِيسَ وَإِدْرَاسِينَ، كَذَلِكَ هُوَ فِي مُصْحَفِ ابْنِ مَسْعُودٍ." وَإِنَّ إِدْرِيسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ" ثُمَّ قَالَ:" سَلَامٌ عَلَى إِدْرَاسِينَ"." إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ. إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ" تقدم.
selam kendisi olmaksızın ehline olmuş olur; ona nisbet edilmesi ise kendisi için bir şereftir. İkincisi: Çoğul için dahil olmuştur; dolayısıyla o da onların topluluğuna dahil olur ve selam hem kendisine hem onlara olmuş olur. es-Süheylî şöyle demiştir: Kur'an'ın anlamları üzerine konuşan bazı kimseler, 'Âl-i Yâsîn, Muhammed aleyhisselâm'ın âlidir' demiş ve { يس } tefsirinde 'Ey Muhammed' diyenin görüşüne meyletmiştir. Bu görüş birçok yönden bâtıldır: Birincisi: İlyâsîn kıssasındaki söz akışının, tıpkı İbrâhîm, Nûh, Mûsâ ve Hârûn kıssasında olduğu gibi olması ve selamın onlara raci olması zorunludur; ayrıca o görüşün zayıflığıyla beraber, diğer o ayette söylenmiş bir sözden ötürü kelamın maksadından dışarı çıkmanın hiçbir anlamı yoktur; zira { يس }, { حم }, { الم } ve benzerleri hakkındaki söz birdir; bunlar ancak mukattaa harfleridir; İbn Abbâs'ın dediği gibi ya Yüce Allah'ın isimlerinden alınmıştır ya Kur'an'ın sıfatlarındandır ya da Şa'bî'nin dediği gibidir: 'Allah'ın her kitapta bir sırrı vardır; O'nun Kur'an'daki sırrı da Kur'an'ın açılışlarıdır (hurûf-ı mukattaadır).' Ayrıca Resûlullah ﷺ: 'Benim beş ismim vardır' buyurmuş ve bunların arasında { يس }'i zikretmemiştir. Yine { يس } tilaveti sükûn ve vakıf ile gelmiştir; eğer Peygamber ﷺ için bir isim olsaydı, Yüce Allah'ın: { يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ } “Yûsuf! Ey doğru sözlü!” [Yûsuf 46] buyurduğu gibi zamme ile 'Yâsînü' derdi. Zikrettiğimiz sebeplerden ötürü bu görüş bâtıl olunca, { إِلْيَاسِينَ }, zikri geçen İlyâs'ın ta kendisidir ve selam ona yapılmıştır. Ebû Amr b. el-Alâ şöyle demiştir: O, İdrîs ve İdrâsîn gibidir; nitekim İbn Mes'ûd'un mushafında da böyledir: { وَإِنَّ إِدْرِيسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ }, ardından: { سَلَامٌ عَلَى إِدْرَاسِينَ } buyurmuştur. { إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ. إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz biz, güzel davrananları işte böyle mükâfatlandırırız. Çünkü o, bizim mü'min kullarımızdandı” [ayetleri] daha önce geçmişti.
[سورة الصافات (٣٧): الآيات ١٣٣ الى ١٣٨]
[Sâffât Suresi (37), Ayet 133-138]
وَإِنَّ لُوطاً لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٣٣) إِذْ نَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (١٣٤) إِلاَّ عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ (١٣٥) ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ (١٣٦) وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ (١٣٧)
{ وَإِنَّ لُوطاً لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٣٣) إِذْ نَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (١٣٤) إِلاَّ عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ (١٣٥) ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ (١٣٦) وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ (١٣٧) } “Şüphesiz Lût da peygamberlerdendi. (133) Hani biz onu ve ailesini toptan kurtarmıştık. (134) Geride kalanlar arasındaki bir yaşlı kadın müstesna. (135) Sonra diğerlerini helak ettik. (136) Sizler sabahleyin onlara mutlaka uğruyorsunuz. (137)”
وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٣٨)
{ وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٣٨) } “Geceleyin de. Hâlâ akıllanmayacak mısınız? (138)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِنَّ لُوطاً لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ. إِذْ نَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ. إِلَّا عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ" تَقَدَّمَ قِصَّةُ لُوطٍ." ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ"
Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ لُوطاً لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ. إِذْ نَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ. إِلَّا عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ } “Şüphesiz Lût da peygamberlerdendi. Hani biz onu ve ailesini toptan kurtarmıştık. Geride kalanlar arasındaki bir yaşlı kadın müstesna” buyruğunda Lût'un kıssası daha önce geçmişti. { ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ } “Sonra diğerlerini helak ettik”
أي بالعقوبة." وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ
yani azap ile. { وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ } “Sizler sabahleyin onlara mutlaka uğruyorsunuz”
"
”
خاطب العرب أي تمرون عل مَنَازِلِهِمْ وَآثَارِهِمْ" مُصْبِحِينَ"
Araplara hitap etmiştir; yani onların yurtlarına ve kalıntılarına uğruyorsunuz; { مُصْبِحِينَ }
وَقْتَ الصَّبَاحِ" وَبِاللَّيْلِ
sabah vaktinde. { وَبِاللَّيْلِ } “Geceleyin de”
" تَمُرُّونَ عليهم أيضا بالليل وتم الكلام. ثم قال:" أَفَلا تَعْقِلُونَ
aynı şekilde geceleyin de onlara uğruyorsunuz; söz burada tamamlandı. Sonra: { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıllanmayacak mısınız?” buyurdu
" أي تعتبرون وتتدبرون.
yani ibret alıp düşünmez misiniz?
[سورة الصافات (٣٧): الآيات ١٣٩ الى ١٤٤]
[Sâffât Suresi (37), Ayet 139-144]
وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٣٩) إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (١٤٠) فَساهَمَ فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ (١٤١) فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ (١٤٢) فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ (١٤٣)
{ وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٣٩) إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (١٤٠) فَساهَمَ فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ (١٤١) فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ (١٤٢) فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ (١٤٣) } “Şüphesiz Yûnus da peygamberlerdendi. (139) Hani o, dolu bir gemiye kaçmıştı. (140) Kur'a çekmişti de kaybedenlerden olmuştu. (141) O kınanacak bir iş yaparken kendisini balık yutmuştu. (142) Eğer tesbih edenlerden olmasaydı, (143)”
لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٤٤)
{ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٤٤) } “Yeniden diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı. (144)”
فِيهِ ثَمَانُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ"
Bunda sekiz mesele vardır: Birincisi - Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Şüphesiz Yûnus da peygamberlerdendi” buyruğu.
يُونُسُ هُوَ ذُو النُّونِ، وَهُوَ ابْنُ مَتَّى، وَهُوَ ابْنُ الْعَجُوزِ الَّتِي نَزَلَ عَلَيْهَا إِلْيَاسُ فَاسْتَخْفَى عِنْدَهَا مِنْ قَوْمِهِ سِتَّةَ أَشْهُرٍ وَيُونُسُ صَبِيٌّ يَرْضَعُ، وَكَانَتْ أُمُّ يُونُسَ تَخْدُمُهُ بِنَفْسِهَا وَتُؤَانِسُهُ، وَلَا تَدَّخِرُ عَنْهُ كَرَامَةً تَقْدِرُ عَلَيْهَا ثُمَّ إِنَّ إِلْيَاسَ سَئِمَ ضِيقَ الْبُيُوتِ فَلَحِقَ بِالْجِبَالِ، وَمَاتَ ابْنُ الْمَرْأَةِ يُونُسُ، فَخَرَجَتْ فِي أَثَرِ إِلْيَاسَ تَطُوفُ وَرَاءَهُ فِي الْجِبَالِ حَتَّى وَجَدَتْهُ، فَسَأَلَتْهُ أَنْ يَدْعُوَ اللَّهُ لَهَا لَعَلَّهُ يُحْيِي لَهَا وَلَدَهَا، فَجَاءَ إِلْيَاسُ إِلَى الصَّبِيِّ بَعْدَ أَرْبَعَةَ عَشَرَ يَوْمًا مِنْ مَوْتِهِ، فَتَوَضَّأَ وَصَلَّى وَدَعَا اللَّهَ فَأَحْيَا اللَّهُ يُونُسَ بْنَ مَتَّى بِدَعْوَةِ إِلْيَاسَ ﵇. وَأَرْسَلَ اللَّهُ يُونُسَ إ لي أَهْلِ نِينَوَى مِنْ أَرْضِ الْمَوْصِلِ وَكَانُوا يَعْبُدُونَ الأصنام ثم تابوا، حسب ما تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي سُورَةِ" يُونُسَ" وَمَضَى فِي" الْأَنْبِيَاءِ" قِصَّةُ يُونُسَ فِي خُرُوجِهِ مُغَاضِبًا. وَاخْتُلِفَ فِي رِسَالَتِهِ هَلْ كَانَتْ قَبْلَ الْتِقَامِ الْحُوتِ إِيَّاهُ أَوْ بَعْدَهُ. قَالَ الطَّبَرِيُّ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ: إِنَّ جِبْرِيلَ ﵇ أَتَى يُونُسَ فَقَالَ: انْطَلِقْ إِلَى أَهْلِ نِينَوَى فَأَنْذِرْهُمْ أَنَّ الْعَذَابَ قَدْ حَضَرَهُمْ. قَالَ: أَلْتَمِسُ دَابَّةً. قَالَ: الْأَمْرُ أَعْجَلُ مِنْ ذَلِكَ. قَالَ: أَلْتَمِسُ حِذَاءً. قَالَ: الْأَمْرُ أَعْجَلُ مِنْ ذَلِكَ. قَالَ: فَغَضِبَ فَانْطَلَقَ إِلَى السَّفِينَةِ فَرَكِبَ، فَلَمَّا رَكِبَ السَّفِينَةَ احْتَبَسَتِ السَّفِينَةُ لَا تَتَقَدَّمُ وَلَا تَتَأَخَّرُ. قال: فتساهموا،
Yûnus, Zü’n-Nûn’dur (balık sahibidir) ve o, Mettâ’nın oğludur. O, İlyâs’ın yanına konakladığı ve kavminden gizlenerek altı ay yanında saklandığı yaşlı kadının oğludur; o sırada Yûnus henüz süt emen bir çocuktu. Yûnus’un annesi ona bizzat hizmet eder, can yoldaşlığı yapar ve gücünün yettiği hiçbir ikramı ondan esirgemezdi. Sonra İlyâs evlerin darlığından sıkılıp dağlara çekildi. Kadının oğlu Yûnus ise vefat etti. Bunun üzerine kadın, İlyâs’ın peşi sıra çıkıp dağlarda onu aradı ve nihayetinde onu buldu. Çocuğunu diriltmesi umuduyla kendisi için Allah’a dua etmesini istedi. İlyâs, vefatından on dört gün sonra çocuğun yanına geldi; abdest alıp namaz kıldı ve Allah’a dua etti. Allah da İlyâs aleyhisselâm'ın duasıyla Mettâ oğlu Yûnus’u diriltti. Allah, Yûnus’u Musul topraklarından Ninova halkına peygamber olarak gönderdi. Onlar putlara tapıyorlardı, daha sonra Yûnus Suresi’nde açıklandığı üzere tövbe ettiler. el-Enbiyâ [Suresi]’nde de Yûnus’un öfkelenerek çıkıp gitmesi kıssası geçmişti. Onun peygamberliğinin balığın onu yutmasından önce mi yoksa sonra mı olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. et-Taberî, Şehr b. Havşeb’den şöyle nakletmiştir: Cibrîl aleyhisselâm Yûnus’a gelip: “Ninova halkına git ve azabın kendilerine gelip çattığını bildirerek onları uyar!” dedi. [Yûnus]: “Bir binek arayayım” dedi. [Cibrîl]: “Emir bundan daha acildir” dedi. [Yûnus]: “Bir ayakkabı arayayım” dedi. [Cibrîl]: “Emir bundan daha acildir” dedi. [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine öfkelendi ve gemiye gidip bindi. Gemiye bindiğinde gemi durup kaldı; ne ileri gidiyor ne de geri gidiyordu. [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine kura çektiler,
قَالَ: فَسُهِمَ، فَجَاءَ الْحُوتُ يُبَصْبِصُ بِذَنَبِهِ، فَنُودِيَ الْحُوتُ: أَيَا حُوتُ! إِنَّا لَمْ نَجْعَلْ لَكَ يُونُسَ رِزْقًا، إِنَّمَا جَعَلْنَاكَ لَهُ حِرْزًا وَمَسْجِدًا. قَالَ: فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ مِنْ ذَلِكَ الْمَكَانِ حَتَّى مَرَّ بِهِ إِلَى الْأُبُلَّةِ، ثُمَّ انْطَلَقَ بِهِ حَتَّى مَرَّ بِهِ عَلَى دِجْلَةَ، ثُمَّ انْطَلَقَ حتى ألقاه في نينوى. حدثنا الحرث قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو هِلَالٍ قَالَ حَدَّثَنَا شَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّمَا كَانَتْ رِسَالَةُ يُونُسَ بَعْدَ مَا نَبَذَهُ الْحُوتُ، وَاسْتَدَلَّ هَؤُلَاءِ بِأَنَّ الرَّسُولَ لَا يَخْرُجُ مُغَاضِبًا لِرَبِّهِ، فَكَانَ مَا جَرَى مِنْهُ قَبْلَ النُّبُوَّةِ. وَقَالَ آخَرُونَ: كَانَ ذَلِكَ مِنْهُ بَعْدَ دُعَائِهِ مَنْ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ إِلَى مَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِدُعَائِهِمْ إِلَيْهِ، وَتَبْلِيغِهِ إِيَّاهُمْ رِسَالَةَ رَبِّهِ، وَلَكِنَّهُ وَعَدَهُمْ نُزُولَ مَا كَانَ حَذَّرَهُمْ مِنْ بَأْسِ اللَّهِ فِي وَقْتٍ وَقَّتَهُ لَهُمْ فَفَارَقَهُمْ إِذْ لَمْ يَتُوبُوا وَلَمْ يُرَاجِعُوا طَاعَةَ اللَّهِ، فَلَمَّا أَظَلَّ الْقَوْمَ الْعَذَابُ وَغَشِيَهُمْ- كما قال الله تعالى في تنزيله- تُوبُوا إِلَى اللَّهِ، فَرَفَعَ اللَّهُ الْعَذَابَ عَنْهُمْ، وَبَلَغَ يُونُسَ سَلَامَتُهُمْ وَارْتِفَاعُ الْعَذَابِ الَّذِي كَانَ وَعَدَهُمُوهُ فَغَضِبَ مِنْ ذَلِكَ وَقَالَ: وَعَدْتُهُمْ وَعْدًا فَكَذَبَ وَعْدِي. فَذَهَبَ مُغَاضِبًا رَبَّهُ وَكَرِهَ الرُّجُوعَ إِلَيْهِمْ، وقد جربوا عليه الكذب، روا سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي" الْأَنْبِيَاءِ" وَهُوَ الصَّحِيحُ عَلَى ما يأتي عند قول تَعَالَى:" وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ" [الصافات: ١٤٧]. ولم ينصف يُونُسُ، لِأَنَّهُ اسْمٌ أَعْجَمِيٌّ وَلَوْ كَانَ عَرَبِيًّا لانصرف وإن كانت في أول الْيَاءُ، لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي الْأَفْعَالِ يُفْعُلُ كَمَا أَنَّكَ إِذَا سَمَّيْتَ بِيُعْفُرٍ صَرَفْتَهُ، وَإِنْ سَمَّيْتَ بِيَعْفُرَ لَمْ تَصْرِفْهُ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِذْ أَبَقَ"
dedi ki: Kur'a çekildi; balık kuyruğunu sallayarak geldi. Balığa şöyle nida edildi: 'Ey balık! Biz Yûnus'u sana rızık kılmadık; biz seni onun için ancak bir muhafaza yeri ve bir mescid kıldık.' Dedi ki: Balık onu o mekândan yuttu, hatta onu Übülle'ye kadar götürdü, sonra götürüp Dicle'ye kadar uğrattı, sonra götürüp Ninova'da bıraktı. Bize el-Hâris anlattı, dedi ki bize el-Hasan anlattı, dedi ki bize Ebû Hilâl anlattı, dedi ki bize Şehr b. Havşeb, İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: 'Yûnus'un peygamberliği ancak balık onu karaya attıktan sonra olmuştur.' Bu görüştekiler, peygamberin Rabbine öfkelenerek çıkıp gitmeyeceğini, dolayısıyla ondan sadır olan bu olayın peygamberlikten önce vuku bulduğunu delil getirmişlerdir. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bu durum, kendilerine gönderildiği kimseleri Allah'ın emrettiği şeye davet etmesinden ve Rabbinin risaletini onlara tebliğ etmesinden sonra meydana gelmiştir; ancak o, Allah'ın azabından sakındırdığı şeyin kendileri için belirlediği bir vakitte ineceğini onlara vadetmişti; tövbe etmeyip Allah'a itaate dönmeyince de yanlarından ayrılmıştı. Azap kavmin tepesine çöküp onları bürüyünce –Yüce Allah'ın indirdiği Kitabı'nda buyurduğu gibi– Allah'a tövbe ettiler, Allah da azabı onlardan kaldırdı. Yûnus'a onların kurtulduğu ve kendilerine vadettiği azabın kaldırıldığı haberi ulaşınca buna öfkelendi ve: 'Onlara bir söz verdim, sözüm yalana çıktı' dedi. Rabbine öfkelenerek gitti ve aleyhinde yalan tecrübe etmiş oldukları için onların yanına dönmeyi hoş görmedi. Bunu Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Bu [açıklama] el-Enbiyâ'da geçmişti; Yüce Allah'ın: { وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ } [Sâffât 147] buyruğunun tefsirinde geleceği üzere sahih olan da budur. Yûnus kelimesi yabancı bir isim olduğu için munsarıf kılınmamıştır (tenvin almaz); şayet Arapça olsaydı, başında yâ harfi bulunsa bile munsarıf olurdu; zira fiillerde 'yüf'ulü' vezni yoktur; nitekim 'Yu'fur' ismi verirsen onu munsarıf kılarsın, 'Ya'fur' ismi verirsen gayrimunsarıf kılarsın. İkincisi - Yüce Allah'ın: { إِذْ أَبَقَ } “Hani o kaçmıştı” buyruğu.
قَالَ الْمُبَرِّدُ: أَصْلُ أَبَقَ تَبَاعَدَ، وَمِنْهُ غُلَامٌ آبِقٌ. وَقَالَ غَيْرُهُ: إِنَّمَا قِيلَ لِيُونُسَ أَبَقَ، لِأَنَّهُ خَرَجَ بِغَيْرِ أَمْرِ اللَّهِ ﷿ مُسْتَتِرًا مِنَ النَّاسِ." إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ"
el-Müberred şöyle demiştir: 'Ebeka' fiilinin aslı uzaklaştı demektir; efendisinden kaçan köleye 'gulâmün âbik' denilmesi de bundandır. Başkası ise şöyle demiştir: Yûnus'a 'ebaka' (kaçtı) denilmesi, insanlardan gizlenerek Allah Azze ve Celle'nin emri olmaksızın çıkıp gittiği içindir. { إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ } “Dolu bir gemiye”
أي المملوء." وَالْفُلْكُ" يُذَكَّرُ وَيُؤَنَّثُ وَيَكُونُ وَاحِدًا وَجَمْعًا وَقَدْ تَقَدَّمَ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ: سَمَّاهُ آبِقًا لِأَنَّهُ أَبَقَ عَنِ الْعُبُودِيَّةِ، وَإِنَّمَا الْعُبُودِيَّةُ تَرْكُ الْهَوَى وَبَذْلُ النَّفْسِ عِنْدَ أُمُورِ اللَّهِ، فَلَمَّا لَمْ يبذل النفس عند ما اشتدت عليه العزمة من الملك حسب ما تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي [الْأَنْبِيَاءِ]، وَآثَرَ هَوَاهُ لَزِمَهُ اسْمُ الْآبِقِ، وَكَانَتْ عَزْمَةُ الْمَلَكِ فِي أَمْرِ الله
Yani dopdolu demektir. el-Fülk (الْفُلْكُ) kelimesi müzekker de müennes de yapılır; hem tekil hem de çoğul olarak kullanılır. Bu [bilgi] daha önce geçmişti. el-Hakîm et-Tirmizî şöyle demiştir: [Allah] onu kaçak (âbık) diye isimlendirdi; çünkü o kulluktan kaçtı. Kulluk ise ancak hevâyı terk etmek ve Allah'ın emirleri karşısında nefsi feda etmektir. [Enbiyâ Sûresi'nde] açıklaması geçtiği üzere melekten gelen kesin emir kendisine ağır geldiğinde nefsini feda etmeyip hevâsını tercih edince, 'âbık' (kaçak) ismi ona lâzım geldi. Meleğin kesin emri ise Allah'ın emri hususundaydı,
لَا فِي أَمْرِ نَفْسِهِ، وَبِحَظِّ حَقِّ اللَّهِ لَا بِحَظِّ نَفْسِهِ، فَتَحَرَّى يُونُسُ فَلَمْ يُصِبِ الصَّوَابَ الَّذِي عِنْدَ اللَّهِ فَسَمَّاهُ آبِقًا وَمُلِيمًا. الثالثة: قوله تعالى:" فَساهَمَ
ve nefsinin payı için değil, Allah'ın hakkının payı içindi. Yûnus içtihatta bulundu ancak Allah katındaki doğruya isabet edemedi; bu yüzden [Allah] onu kaçak (âbık) ve kınanmış (mülîm) olarak isimlendirdi. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { فَساهَمَ } “Kur'a çekmişti” buyruğu.
" قل الْمُبَرِّدُ: فَقَارَعَ قَالَ: وَأَصْلُهُ مِنَ السِّهَامِ الَّتِي تُجَالُ." فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ"
el-Müberred: 'Kur'a çekti' demiştir. Dedi ki: Bunun aslı, aralarında dolaştırılan oklardan (sehmlerden) gelir. { فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ } “Kaybedenlerden olmuştu”
قَالَ: مِنَ الْمَغْلُوبِينَ. قال القراء: دَحَضَتْ حُجَّتُهُ وَأَدْحَضَهَا اللَّهُ. وَأَصْلُهُ مِنَ الزَّلَقِ، قال الشاعر:
Dedi ki: Mağlup olanlardan [olmuştu]. Dilciler şöyle demiştir: Delili kaydı (geçersiz oldu) ve Allah onun delilini boşa çıkardı. Aslı ise kaymaktan gelir; şair şöyle demiştir:
قتلنا المدحضين بكل فج ... وفقد قَرَّتْ بِقَتْلِهِمُ الْعُيُونُ
Her geçitte yenilgiye uğrayanları (el-müdhadîn) öldürdük... Ve onların öldürülmesiyle gözler aydın oldu.
أَيِ الْمَغْلُوبِينَ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ" أَيْ أَتَى بِمَا يُلَامُ عَلَيْهِ. فَأَمَّا الْمَلُومُ فَهُوَ الَّذِي يلام، استحق ذلك أولم يَسْتَحِقَّ. وَقِيلَ: الْمُلِيمُ الْمَعِيبُ. يُقَالُ لَامَ الرَّجُلَ إِذَا عَمِلَ شَيْئًا فَصَارَ مَعِيبًا بِذَلِكَ الْعَمَلِ." فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ" قَالَ الْكِسَائِيُّ: لَمْ تُكْسَرْ" أَنَّ" لِدُخُولِ اللَّامِ، لِأَنَّ اللَّامَ لَيْسَتْ لَهَا. النَّحَّاسُ: وَالْأَمْرُ كَمَا قَالَ، إِنَّمَا اللَّامُ في جواب لولا." فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ" أَيْ مِنَ الْمُصَلِّينَ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ" أَيْ عُقُوبَةً لَهُ، أَيْ يَكُونُ بَطْنُ الْحُوتِ قَبْرًا لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَاخْتُلِفَ كَمْ أَقَامَ فِي بَطْنِ الْحُوتِ. فَقَالَ السُّدِّيُّ وَالْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلُ بْنُ سُلَيْمَانَ: أَرْبَعِينَ يَوْمًا. الضَّحَّاكُ: عِشْرِينَ يَوْمًا. عَطَاءٌ: سَبْعَةَ أَيَّامٍ. مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ: ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ. وَقِيلَ: سَاعَةً وَاحِدَةً. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْخَامِسَةُ- رَوَى الطَّبَرِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" لَمَّا أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى ذِكْرُهُ- حَبْسَ يُونُسَ فِي بَطْنِ الْحُوتِ أَوْحَى اللَّهُ إِلَى الْحُوتِ أَنْ خُذْهُ وَلَا تَخْدِشْ لَحْمًا وَلَا تَكْسِرْ عَظْمًا فَأَخَذَهُ ثُمَّ هَوَى بِهِ إِلَى مَسْكَنِهِ مِنَ الْبَحْرِ، فَلَمَّا انْتَهَى بِهِ إِلَى أَسْفَلِ الْبَحْرِ سَمِعَ يُونُسُ حِسًّا فَقَالَ فِي نَفْسِهِ مَا هَذَا؟ فَأَوْحَى اللَّهُ ﵎ إِلَيْهِ وَهُوَ فِي بَطْنِ الْحُوتِ:" إِنَّ هَذَا تَسْبِيحُ دَوَابِّ الْبَحْرِ قَالَ:" فَسَبَّحَ وَهُوَ فِي بَطْنِ الْحُوتِ" قَالَ:" فَسَمِعَتِ الْمَلَائِكَةُ تَسْبِيحَهُ فَقَالُوا: يَا رَبَّنَا إِنَّا نَسْمَعُ صَوْتًا ضَعِيفًا بِأَرْضٍ غَرِيبَةٍ" قَالَ:" ذَلِكَ عَبْدِي يُونُسُ عَصَانِي فَحَبَسْتُهُ فِي بَطْنِ الْحُوتِ فِي الْبَحْرِ" قَالُوا الْعَبْدُ الصَّالِحُ الذي كان
Yani mağlup olanları. Dördüncüsü - Yüce Allah'ın: { فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ } “O kınanacak bir iş yaparken kendisini balık yutmuştu” buyruğu; yani kendisi sebebiyle kınanacağı bir iş işlemişti. 'Melûm' ise hak etsin veya etmesin kınanan kimsedir. 'el-Mülîm'in ayıplanan kimse olduğu da söylenmiştir; bir adam bir iş yapıp da o işle ayıplı hale geldiğinde 'lâme'r-racülü' denilir. { فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ } “Eğer tesbih edenlerden olmasaydı” el-Kisâî şöyle demiştir: [Buradaki] 'enne' lâ-i ibtidâ dahil olduğu için kesrelenmemiştir, çünkü lâm ona ait değildir. en-Nehhâs: 'Durum onun dediği gibidir; lâm ancak levlâ'nın cevabındadır' demiştir. { فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ } yani namaz kılanlardan olmasaydı, { لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } “Yeniden diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı” yani ona bir ceza olarak; balığın karnı kıyamet gününe kadar ona kabir olurdu. Balığın karnında ne kadar kaldığı hususunda ihtilaf edilmiştir: es-Süddî, el-Kelbî ve Mukātil b. Süleymân: 'Kırk gün' demişlerdir. ed-Dahhâk: 'Yirmi gün', Atâ: 'Yedi gün', Mukātil b. Hayyân: 'Üç gün' demiştir. 'Bir saat' olduğu da söylenmiştir. Allah en iyisini bilir. Beşincisi - et-Taberî, Ebû Hüreyre'nin hadisinden rivayet ettiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: 'Şanı Yüce olan Allah, Yûnus'u balığın karnında hapsetmeyi murad edince balığa: Onu al; fakat ne bir etini zedele ne de bir kemiğini kır diye vahyetti. Balık onu aldı, sonra denizin dibindeki meskenine doğru onunla daldı. Denizin en dibine ulaştığında Yûnus bir fısıltı/ses işitti ve içinden: Bu nedir? dedi. Allah Celle Celâluhû o balığın karnındayken ona: Bu, deniz hayvanlarının tesbihidir diye vahyetti. Dedi ki: Yûnus da balığın karnındayken tesbih etti. Dedi ki: Melekler onun tesbihini işitip: Ey Rabbimiz! Biz yabancı bir diyardan zayıf bir ses işitiyoruz dediler. Allah: O, bana isyan eden kulum Yûnus'tur; ben de onu denizde balığın karnına hapsettim buyurdu. Melekler: Her gün ve gece
يَصْعَدُ إِلَيْكَ مِنْهُ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ عَمَلٌ صَالِحٌ؟ قَالَ نَعَمْ. فَشَفَعُوا لَهُ عِنْدَ ذَلِكَ فَأَمَرَ الْحُوتَ بِقَذْفِهِ فِي السَّاحِلِ كَمَا قَالَ تَعَالَى:" وَهُوَ سَقِيمٌ". وَكَانَ سَقَمُهُ الَّذِي وَصَفَهُ بِهِ اللَّهُ- تَعَالَى ذِكْرُهُ أَنَّهُ أَلْقَاهُ الْحُوتُ عَلَى السَّاحِلِ كَالصَّبِيِّ الْمَنْفُوسِ قَدْ نُشِرَ اللَّحْمُ وَالْعَظْمُ. وَقَدْ رُوِيَ: أَنَّ الْحُوتَ سَارَ مَعَ السَّفِينَةِ رَافِعًا رَأْسَهُ يَتَنَفَّسُ فِيهِ يُونُسُ وَيُسَبِّحُ، وَلَمْ يُفَارِقْهُمْ حَتَّى انْتَهَوْا إِلَى الْبَرِّ، فلفظه سالما لم يغير منه شي فَأَسْلَمُوا، ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ. وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: أَخْبَرَنِي غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ إِمَامِ الْحَرَمَيْنِ أَبِي الْمَعَالِي عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يُوسُفَ الْجُوَيْنِيِّ: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْبَارِي فِي جِهَةٍ؟ فَقَالَ: لَا، هُوَ يَتَعَالَى عَنْ ذَلِكَ. قِيلَ لَهُ: مَا الدَّلِيلُ عَلَيْهِ؟ قَالَ: الدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ:" لَا تُفَضِّلُونِي عَلَى يُونُسَ بْنِ مَتَّى" فَقِيلَ لَهُ: مَا وَجْهُ الدَّلِيلِ فِي هَذَا الْخَبَرِ؟ فَقَالَ: لَا أَقُولُهُ حَتَّى يَأْخُذَ ضَيْفِي هَذَا أَلْفَ دِينَارٍ يَقْضِي بِهَا دَيْنًا. فَقَامَ رَجُلَانِ فَقَالَا: هِيَ عَلَيْنَا. فَقَالَ لَا يَتْبَعُ بِهَا اثْنَيْنِ، لِأَنَّهُ يَشُقُّ عَلَيْهِ. فَقَالَ وَاحِدٌ: هِيَ عَلَيَّ. فَقَالَ: إِنَّ يُونُسَ بْنَ مَتَّى رَمَى بِنَفْسِهِ فِي الْبَحْرِ فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ، فَصَارَ فِي قَعْرِ الْبَحْرِ فِي ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ، وَنَادَى" لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ" [الأنبياء: ٨٧] كَمَا أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْهُ، وَلَمْ يَكُنْ مُحَمَّدٌ ﷺ حِينَ جَلَسَ عَلَى الرَّفْرَفِ الْأَخْضَرِ وَارْتَقَى بِهِ صُعُدًا، حَتَّى انْتَهَى بِهِ إِلَى مَوْضِعٍ يَسْمَعُ فِيهِ صَرِيفَ الْأَقْلَامِ، ومنا جاه رَبُّهُ بِمَا نَاجَاهُ بِهِ، وَأَوْحَى إِلَيْهِ مَا أَوْحَى بِأَقْرَبَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مِنْ يُونُسَ فِي. بَطْنِ الْحُوتِ فِي ظُلْمَةِ الْبَحْرِ. السَّادِسَةُ- ذَكَرَ الطَّبَرِيُّ: أَنَّ يُونُسَ ﵇ لَمَّا رَكِبَ فِي السَّفِينَةِ أَصَابَ أَهْلَهَا عَاصِفٌ مِنَ الرِّيحِ، فَقَالُوا: هَذِهِ بِخَطِيئَةِ أَحَدِكُمْ. فَقَالَ يُونُسُ وَعَرَفَ أَنَّهُ هُوَ صَاحِبُ الذَّنْبِ: هَذِهِ خَطِيئَتِي فَأَلْقُونِي فِي الْبَحْرِ، وَأَنَّهُمْ أَبَوْا عَلَيْهِ حَتَّى أَفَاضُوا بِسِهَامِهِمْ" فَساهَمَ فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ"
sana kendisinden salih bir amel yükselen o salih kul mu? dediler. Allah: Evet buyurdu. Bunun üzerine melekler onun için şefaat dilediler; Allah da balığa onu sahile atmasını emretti; nitekim Yüce Allah: { وَهُوَ سَقِيمٌ } “O hasta bir halde iken” buyurmuştur.' Şanı Yüce Allah'ın onu nitelediği hastalığı; balığın onu sahile, eti ve kemiği soyulmuş/dökülmüş yeni doğmuş bir bebek gibi atmasıydı. Rivayet edildiğine göre balık, Yûnus'un nefes alıp tesbih etmesi için başını yukarı kaldırmış halde gemiyle birlikte yüzmüş, karaya ulaşana kadar onlardan ayrılmamış; sonra onu hiçbir yerine zarar gelmemiş ve hiçbir şeyi değişmemiş olarak sahile bırakmış, [bunu gören gemidekiler de] Müslüman olmuşlardır; bunu ez-Zemahşerî tefsirinde zikretmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Arkadaşlarımızdan birden fazlası, İmâmü'l-Harameyn Ebu'l-Meâlî Abdülmelik b. Abdillâh b. Yûsuf el-Cüveynî'den naklen bana haber verdi ki; ona 'Yaratıcı bir yönde midir?' diye sorulmuş, o da: 'Hayır, O bundan yücedir' demiştir. Kendisine: 'Buna delil nedir?' denilince; 'Buna delil Peygamber ﷺ'in: Beni Yûnus b. Mettâ'ya üstün tutmayınız hadisidir' demiştir. Ona: 'Bu haberdeki delil yönü nedir?' denilince şöyle demiştir: 'Şu misafirim borcunu ödeyeceği bin dinarı almadıkça bunu söylemem.' Bunun üzerine iki adam kalkıp: 'O bizim üzerimizedir' dediler. O: 'İki kişinin peşine düşmesin, çünkü bu ona zor gelir' dedi. Bir kişi: 'O benim üzerimedir' dedi. Bunun üzerine şöyle dedi: 'Yûnus b. Mettâ kendisini denize attı, balık onu yuttu ve denizin dibinde üç karanlık içinde kaldı; Allah'ın kendisinden haber verdiği gibi: { لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ } “Senden başka ilah yoktur; sen her türlü eksiklikten münezzehsin. Gerçekten ben haksızlık edenlerden oldum” [Enbiyâ 87] diye niyaz etti. Muhammed ﷺ yeşil refref üzerine oturup yükseldiğinde, nihayet kalemlerin gıcırtısını işittiği bir yere vardığında ve Rabbi ona fısıldadığını fısıldayıp vahyettiğini vahyettiğinde; denizin karanlığında balığın karnında olan Yûnus'tan Allah Teâlâ'ya daha yakın değildi.' Altıncısı - et-Taberî şöyle zikretmiştir: Yûnus aleyhisselâm gemiye bindiğinde yolcular şiddetli bir fırtınaya tutuldular ve: 'Bu, içinizden birinin günahı yüzündendir' dediler. Günah sahibinin kendisi olduğunu anlayan Yûnus: 'Bu benim günahımdır, beni denize atın' dedi. Onlar ise aralarında kur'a çekene kadar bunu yapmaktan kaçındılar; { فَساهَمَ فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ } “Kur'a çekmişti de kaybedenlerden olmuştu.”
فَقَالَ لَهُمْ: قَدْ أَخْبَرْتُكُمْ أَنَّ هَذَا الْأَمْرَ بِذَنْبِي. وَأَنَّهُمْ أَبَوْا عَلَيْهِ حَتَّى أَفَاضُوا بِسِهَامِهِمُ الثَّانِيَةَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ، وَأَنَّهُمْ أَبَوْا أَنْ يُلْقُوهُ فِي الْبَحْرِ حَتَّى أَعَادُوا سِهَامَهُمُ الثَّالِثَةَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ. فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ أَلْقَى نَفْسَهُ فِي الْبَحْرِ، وَذَلِكَ تَحْتَ اللَّيْلِ فَابْتَلَعَهُ الْحُوتُ. وروى أنه لما ركب في السفينة بقنع ورقد، فساروا غير بعيد إذ جاعتهم
Onlara: 'Bu durumun benim günahım yüzünden olduğunu size haber vermiştim' dedi. Onlar ise ikinci kez kur'a çekene kadar onu atmaktan kaçındılar; yine kaybedenlerden oldu. Üçüncü kez kur'alarını tekrarlayana kadar onu denize atmaktan yine kaçındılar; yine kaybedenlerden oldu. Bunu görünce kendini denize attı; bu olay gece vaktiydi ve balık onu yuttu. Rivayet edildiğine göre o gemiye bindiğinde örtüsüne bürünüp uyumuştu; pek uzaklaşmamışlardı ki üzerlerine
رِيحٌ كَادَتِ السَّفِينَةُ أَنْ تَغْرَقَ، فَاجْتَمَعَ أَهْلُ السَّفِينَةِ فَدَعَوْا فَقَالُوا: أَيْقِظُوا الرَّجُلَ النَّائِمَ يَدْعُو مَعَنَا، فَدَعَا اللَّهَ مَعَهُمْ فَرَفَعَ اللَّهُ عَنْهُمْ تِلْكَ الرِّيحَ، ثُمَّ انْطَلَقَ يُونُسُ إِلَى مَكَانِهِ فرقد، فجاعت رِيحٌ
gemiyi neredeyse batıracak bir rüzgâr geldi. Gemi halkı toplanıp dua ettiler ve: 'Şu uyuyan adamı uyandırın da bizimle beraber dua etsin' dediler. Yûnus onlarla birlikte Allah'a dua etti, Allah da o rüzgârı onlardan kaldırdı. Sonra Yûnus yerine gidip uyudu; derken gemiyi
كَادَتِ السَّفِينَةُ أَنْ تَغْرَقَ، فَأَيْقَظُوهُ وَدَعَوُا اللَّهَ فَارْتَفَعَتِ الرِّيحُ. قَالَ: فَبَيْنَمَا هُمْ كَذَلِكَ إِذْ رَفَعَ حُوتٌ عَظِيمٌ رَأْسَهُ إِلَيْهِمْ أَرَادَ أَنْ يَبْتَلِعَ السَّفِينَةَ، فَقَالَ لَهُمْ يُونُسُ: يَا قَوْمِ! هَذَا مِنْ أَجْلِي فَلَوْ طَرَحْتُمُونِي فِي الْبَحْرِ لَسِرْتُمْ وَلَذَهَبَ الرِّيحُ عَنْكُمْ وَالرَّوْعُ. قَالُوا: لَا نَطْرَحُكَ حَتَّى نَتَسَاهَمَ فَمَنْ وَقَعَتْ عَلَيْهِ رَمَيْنَاهُ فِي الْبَحْرِ. قَالَ: فَتَسَاهَمُوا فَوَقَعَ عَلَى يُونُسَ، فَقَالَ لَهُمْ: يَا قَوْمِ اطْرَحُونِي فَمِنْ أَجْلِي أُوتِيتُمْ، فَقَالُوا لَا نَفْعَلُ حَتَّى نَتَسَاهَمَ مَرَّةً أُخْرَى. فَفَعَلُوا فَوَقَعَ: عَلَى يُونُسَ. فَقَالَ لَهُمْ: يَا قَوْمِ اطْرَحُونِي فَمِنْ أَجْلِي أُوتِيتُمْ. فَذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ ﷿:" فَساهَمَ فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ"
neredeyse batıracak bir rüzgâr daha geldi. Onu uyandırdılar ve Allah'a dua ettiler, rüzgâr dindi. Dedi ki: Onlar bu haldeyken büyük bir balık başını onlara doğru kaldırdı; gemiyi yutmak istiyordu. Yûnus onlara: 'Ey kavim! Bu benim yüzümdendir; eğer beni denize atarsanız yolunuza devam edersiniz, rüzgâr ve korku da sizden gider' dedi. Onlar: 'Kur'a çekmedikçe seni atmayız; kur'a kime çıkarsa onu denize atarız' dediler. Dedi ki: Kur'a çektiler ve Yûnus'a çıktı. Onlara: 'Ey kavim, beni atın; başınıza gelenler benim yüzümdendir' dedi. Onlar: 'Bir kere daha kur'a çekmedikçe bunu yapmayız' dediler. Çektiler, yine Yûnus'a çıktı. Onlara: 'Ey kavim, beni atın; başınıza gelenler benim yüzümdendir' dedi. İşte Allah Azze ve Celle'nin: { فَساهَمَ فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ } “Kur'a çekmişti de kaybedenlerden olmuştu” buyruğu budur;
أَيْ وَقَعَ السَّهْمُ عَلَيْهِ، فَانْطَلَقُوا بِهِ إِلَى صَدْرِ السَّفِينَةِ لِيُلْقُوهُ فِي الْبَحْرِ، فَإِذَا الْحُوتُ فَاتِحٌ فَاهُ، ثُمَّ جَاءُوا بِهِ إِلَى جَانِبِ السَّفِينَةِ، فَإِذَا بِالْحُوتِ، ثُمَّ رَجَعُوا به الى الجانب الأخر بِالْحُوتِ فَاتِحٌ فَاهُ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ أَلْقَى بنفسه فألقمه الْحُوتُ، فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَى الْحُوتِ: إِنِّي لَمْ أَجْعَلْهُ لَكَ رِزْقًا وَلَكِنْ جَعَلْتُ بَطْنَكَ لَهُ وِعَاءً. فَمَكَثَ فِي بَطْنِ الْحُوتِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ" أَنْ لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ. فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ" وَقَدْ تَقَدَّمَ وَيَأْتِي. فَفِي هَذَا مِنَ الْفِقْهِ أَنَّ الْقُرْعَةَ كَانَتْ مَعْمُولًا بِهَا فِي شَرْعِ مَنْ قَبْلَنَا، وَجَاءَتْ فِي شَرْعِنَا عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي" آلِ عِمْرَانَ" قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَقَدْ وَرَدَتِ الْقُرْعَةُ فِي الشَّرْعِ فِي ثَلَاثَةِ مَوَاطِنَ، الْأَوَّلُ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا أَرَادَ سَفَرًا أَقْرَعَ بَيْنَ نسائه، فائتهم خرج سهمها خرج بها معه، الثاني- أنن النَّبِيَّ ﷺ رُفِعَ إِلَيْهِ أَنَّ رَجُلًا أَعْتَقَ سِتَّةَ أَعْبُدٍ لَا مَالَ له فَأَقْرَعَ بَيْنَهُمْ، فَأَعْتَقَ اثْنَيْنِ وَأَرَقَّ أَرْبَعَةً. الثَّالِثُ- أَنَّ رَجُلَيْنِ اخْتَصَمَا إِلَيْهِ فِي مَوَارِيثَ قَدْ دَرَسَتْ فَقَالَ:" اذْهَبَا وَتَوَخَّيَا الْحَقَّ وَاسْتَهِمَا وَلْيُحْلِلْ كُلٌّ وَاحِدٍ مِنْكُمَا صَاحِبَهُ". فَهَذِهِ ثَلَاثَةُ مَوَاطِنَ، وَهِيَ الْقَسْمُ فِي النِّكَاحِ وَالْعِتْقِ وَالْقِسْمَةِ، وَجَرَيَانُ القرعة فيها لرفع الإشكال
nize atarız dediler]; yani kur'a ona çıktı. Bunun üzerine onu denize atmak için geminin baş tarafına götürdüler; bir de baktılar ki balık ağzını açmış [bekliyor]. Sonra onu geminin bir yanına getirdiler, yine balıkla karşılaştılar. Sonra onu diğer yanına götürdüler, yine balık ağzını açmıştı. [Yûnus] bunu görünce kendisini [denize] attı ve balık onu yuttu. Yüce Allah balığa şöyle vahyetti: 'Ben onu sana bir rızık kılmadım; aksine senin karnını onun için bir muhafaza kıldım.' [Yûnus] balığın karnında kırk gece kaldı ve karanlıklar içinde [şöyle] seslendi: { أَنْ لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ. فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ } “Senden başka hiçbir ilah yoktur. Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin; gerçekten ben zalimlerden oldum. Biz de onun duasını kabul ettik ve onu kederden kurtardık. İşte müminleri de böyle kurtarırız.” Bu husus daha önce geçmişti, ileride de gelecektir. Bu [kıssadan] çıkan fıkhî hükme göre; kur'a bizden öncekilerin şeriatında uygulanan bir yöntemdi. Bizim şeriatımızda da Âl-i İmrân [Suresi'nde] daha önce geçtiği üzere yer almıştır. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Kur'a şeriatta üç yerde varit olmuştur: Birincisi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sefere çıkmak istediği zaman hanımları arasında kur'a çeker, hangisinin oku (hissesi) çıkarsa onu kendisiyle birlikte [sefere] çıkarırdı. İkincisi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, başka hiçbir malı bulunmayan bir adamın altı kölesini azat ettiği iletilince onlar arasında kur'a çekmiş; ikisini azat edip dördünü kölelikte bırakmıştı. Üçüncüsü; iki adam, izleri kaybolup gitmiş miras malları hususunda O'nun huzurunda davalaşınca şöyle buyurmuştur: « اذْهَبَا وَتَوَخَّيَا الْحَقَّ وَاسْتَهِمَا وَلْيُحْلِلْ كُلٌّ وَاحِدٍ مِنْكُمَا صَاحِبَهُ » «Gidiniz, hakkı araştırınız, aranızda kur'a çekiniz ve her biriniz arkadaşına hakkını helal etsin.» İşte bu üç yer; evlilikte [eşler arası] taksim, azat etme ve [malları] taksim etmedir. Buralarda kur'anın uygulanması kapalılığı (müşkülatı) gidermek
وجسم داء التشهر. واختلف علماؤنا في القرية بَيْنَ الزَّوْجَاتِ فِي الْغَزْوِ عَلَى قَوْلَيْنِ، الصَّحِيحُ مِنْهُمَا الْإِقْرَاعُ. وَبِهِ قَالَ فُقَهَاءُ الْأَمْصَارِ. وَذَلِكَ أن السفر بجمعين لَا يُمْكِنُ، وَاخْتِيَارُ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ إِيثَارٌ فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا الْقُرْعَةُ. وَكَذَلِكَ فِي مَسْأَلَةِ الْأَعْبُدِ السنة، فإن كل اثنى مِنْهُمَا ثُلُثٌ، وَهُوَ الْقَدْرُ الَّذِي يَجُوزُ لَهُ فِيهِ الْعِتْقُ فِي مَرَضِ الْمَوْتِ، وَتَعْيِينُهُمَا بِالتَّشَهِّي لَا يَجُوزُ شَرْعًا فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا الْقُرْعَةُ. وَكَذَلِكَ التَّشَاجُرُ إِذَا وَقَعَ فِي أَعْيَانِ الْمَوَارِيثِ لَمْ يُمَيِّزِ الْحَقَّ إِلَّا الْقُرْعَةُ فَصَارَتْ أَصْلًا فِي تَعْيِينِ الْمُسْتَحَقِّ إِذَا أَشْكَلَ. قَالَ: وَالْحَقُّ عِنْدِي أَنْ تُجْرَى فِي كُلِّ مُشْكِلٍ فَذَلِكَ أَبْيَنُ لَهَا، وَأَقْوَى لِفَصْلِ الْحُكْمِ فِيهَا، وَأَجْلَى لِرَفْعِ الْإِشْكَالِ عَنْهَا، وَلِذَلِكَ قُلْنَا إِنَّ الْقُرْعَةَ بَيْنَ الزَّوْجَاتِ فِي الطَّلَاقِ كَالْقُرْعَةِ بَيْنَ الْإِمَاءِ في العتق. السابعة- الافتراع عَلَى إِلْقَاءِ الْآدَمِيِّ فِي الْبَحْرِ لَا يَجُوزُ. وَإِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ فِي يُونُسَ وَزَمَانِهِ مُقَدِّمَةً لِتَحْقِيقِ بُرْهَانِهِ، وَزِيَادَةً فِي إِيمَانِهِ، فَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ لِمَنْ كَانَ عَاصِيًا أَنْ يُقْتَلَ وَلَا يُرْمَى بِهِ فِي النَّارِ أَوِ الْبَحْرِ، وَإِنَّمَا تُجْرَى عَلَيْهِ الْحُدُودُ وَالتَّعْزِيرُ عَلَى مِقْدَارِ جِنَايَتِهِ. وَقَدْ ظَنَّ بَعْضُ النَّاسِ أَنَّ الْبَحْرَ إِذَا هال على القوم اضطروا إِلَى تَخْفِيفِ السَّفِينَةِ أَنَّ الْقُرْعَةَ تُضْرَبُ عَلَيْهِمْ فَيُطْرَحُ بَعْضُهُمْ تَخْفِيفًا، وَهَذَا فَاسِدٌ، فَإِنَّهَا لَا تَخِفُّ بِرَمْيِ بَعْضِ الرِّجَالِ وَإِنَّمَا ذَلِكَ فِي الْأَمْوَالِ: وَلَكِنَّهُمْ يَصْبِرُونَ عَلَى قَضَاءِ اللَّهِ ﷿. الثَّامِنَةُ- أَخْبَرَ اللَّهُ ﷿ أَنَّ يُونُسَ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ، وَأَنَّ تَسْبِيحَهُ كَانَ سَبَبَ نَجَاتِهِ، وَلِذَلِكَ قِيلَ: إِنَّ الْعَمَلَ الصَّالِحَ يَرْفَعُ صَاحِبَهُ إِذَا عَثَرَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" مِنَ الْمُسَبِّحِينَ" مِنَ الْمُصَلِّينَ الْمُطِيعِينَ قَبْلَ الْمَعْصِيَةِ. وَقَالَ وَهْبٌ: مِنَ الْعَابِدِينَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: مَا كَانَ لَهُ صَلَاةٌ فِي بَطْنِ الْحُوتِ، وَلَكِنَّهُ قَدَّمَ عَمَلًا صَالِحًا فِي حَالِ الرَّخَاءِ فَذَكَرَهُ اللَّهُ بِهِ فِي حَالِ الْبَلَاءِ، وَإِنَّ الْعَمَلَ الصَّالِحَ لَيَرْفَعُ صَاحِبَهُ، وَإِذَا عَثَرَ وَجَدَ مُتَّكَأً.
ve nefsin arzusuna göre davranma illetini kökünden kesmek içindir. Gazveye çıkarken eşler arasında kur'a çekilmesi hususunda âlimlerimiz iki görüşe ayrılmıştır; sahih olanı kur'a çekilmesidir. Belde fakihleri de bu görüşü benimsemiştir. Çünkü hepsiyle birlikte sefere çıkmak mümkün değildir; içlerinden birini keyfi olarak seçmek ise iltimastır (haksız tercihtir); geriye kur'adan başka yol kalmamıştır. Aynı şekilde altı köle meselesinde de durum böyledir; zira her iki köle üçte birdir ki ölüm hastalığında azadına cevaz verilen miktar da budur; onların nefsin arzusuna göre belirlenmesi şer'an caiz değildir, dolayısıyla geriye kur'adan başka yol kalmamıştır. Keza miras mallarının bizzat kendisinde anlaşmazlık çıktığında hakkı ancak kur'a ayırt eder; böylece kur'a, müphem kaldığında hak sahibini belirlemede bir asıl olmuştur. Dedi ki: Bana göre hak olan, kur'anın her müşkül meselede uygulanmasıdır; zira bu meseleyi daha çok aydınlatır, hükmü ayırmada daha kuvvetlidir ve müphemliği gidermede daha açıktır; bu sebepledir ki boşamada eşler arasında kur'a çekilmesini, azatta cariyeler arasında kur'a çekilmesi gibi gördük. Yedincisi - Bir insanı denize atmak için kur'a çekmek caiz değildir. Yûnus ve onun zamanındaki bu hadise, onun delilini pekiştirmek ve imanını artırmak için bir mukaddime idi; zira isyankâr olan bir kimsenin öldürülmesi, ateşe veya denize atılması caiz değildir; ona ancak cinayetinin miktarına göre hadler ve ta'zir uygulanır. Bazı kimseler, deniz yolcuları sıkıştırıp gemiyi hafifletmek zorunda kaldıklarında, aralarında kur'a çekilip hafifletmek amacıyla bazılarının [denize] atılacağını zannetmişlerdir ki bu bâtıldır; zira bazı adamları atmakla gemi hafiflemez; bu ancak mallarda söz konusudur; onlar ise Allah Azze ve Celle'nin takdirine sabrederler. Sekizincisi - Allah Azze ve Celle, Yûnus'un tesbih edenlerden olduğunu ve tesbihinin kurtuluşuna vesile kılındığını haber vermiştir; nitekim bu sebeple: 'Salih amel, ayağı kaydığında sahibini kaldırır' denilmiştir. İbn Abbâs: { مِنَ الْمُسَبِّحِينَ } 'Gunahtan önce namaz kılan ve itaatkâr olanlardan' demiştir. Vehb: 'İbadet edenlerden' demiştir. el-Hasan şöyle demiştir: 'Onun balığın karnında kıldığı bir namaz yoktu; fakat o bolluk anında salih amel takdim etmişti, Allah da bela anında onu bununla andı; şüphesiz salih amel sahibini yüceltir ve ayağı kaydığında yaslanacak bir dayanak bulur.'
قُلْتُ: وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ ﷺ" مَنِ اسْتَطَاعَ مِنْكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ خَبِيئَةٌ مِنْ عَمَلٍ صَالِحٍ فَلْيَفْعَلْ" فَيَجْتَهِدُ العبر، وَيَحْرِصُ عَلَى خَصْلَةٍ مِنْ صَالِحِ عَمَلِهِ، يُخْلِصُ فِيهَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ رَبِّهِ، وَيَدَّخِرُهَا لِيَوْمِ فَاقَتِهِ وفقره، ويخبؤها بِجَهْدِهِ، وَيَسْتُرُهَا عَنْ خَلْقِهِ، يَصِلُ إِلَيْهِ نَفْعُهَا أَحْوَجَ مَا كَانَ إِلَيْهِ. وَقَدْ خَرَّجَ الْبُخَارِيُّ وسلم مِنْ حَدِيثِ ابْنُ عُمَرَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" بَيْنَمَا ثَلَاثَةُ نَفَرٍ- فِي رِوَايَةٍ مِمَّنْ كَانَ قَبْلَكُمْ- يَتَمَاشَوْنَ أَخَذَهُمُ الْمَطَرُ فَأَوَوْا إِلَى غَارٍ فِي جَبَلٍ فَانْحَطَّتْ عَلَى فَمِ الْغَارِ صَخْرَةٌ مِنَ الْجَبَلِ فَانْطَبَقَتْ عَلَيْهِمْ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ انْظُرُوا أعمالا عملتموها صالحه لله بِهَا لَعَلَّهُ يُفَرِّجُهَا عَنْكُمْ" الْحَدِيثَ بِكَمَالِهِ وَهُوَ مَشْهُورٌ، شُهْرَتُهُ أَغْنَتْ عَنْ تَمَامِهِ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: لَمَّا قَالَ فِي بَطْنِ الْحُوتِ" لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ" قَذَفَهُ الْحُوتُ. وَقِيلَ:" مِنَ الْمُسَبِّحِينَ" مِنَ الْمُصَلِّينَ فِي بَطْنِ الْحُوتِ. قُلْتُ: وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ تَسْبِيحُ اللِّسَانِ الْمُوَافِقُ لِلْجَنَانِ، وَعَلَيْهِ يَدُلُّ حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ الْمَذْكُورُ قَبْلَ الَّذِي ذَكَرَهُ الطَّبَرِيُّ. قَالَ: فَسَبَّحَ فِي بَطْنِ الْحُوتِ. قَالَ: فَسَمِعَتِ الْمَلَائِكَةُ تَسْبِيحَهُ، فَقَالُوا: يَا رَبَّنَا إِنَّا نسمع صوتا ضفيفا بِأَرْضٍ غَرِيبَةٍ. وَتَكُونُ" كانَ" عَلَى هَذَا الْقَوْلِ زَائِدَةً. أَيْ فَلَوْلَا أَنَّهُ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ. وَفِي كِتَابِ أَبِي دَاوُدَ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:" دعاه ذِي النُّونِ فِي بَطْنِ الْحُوتِ" لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ" لم يدع به رجل مسلم في شي قط الا استجب لَهُ" وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي سُورَةِ" الْأَنْبِيَاءِ" فَيُونُسُ ﵇ كَانَ قَبْلُ مُصَلِّيًا مُسَبِّحًا، وَفِي بَطْنِ الْحُوتِ كَذَلِكَ. وَفِي الْخَبَرِ: فَنُودِيَ الْحُوتُ، إِنَّا لَمْ نَجْعَلْ يُونُسَ لَكَ رِزْقًا، إِنَّمَا جَعَلْنَاكَ لَهُ حِرْزًا وَمَسْجِدًا. وَقَدْ تَقَدَّمَ.
Derim ki: Peygamber ﷺ'in şu buyruğu da bu manadandır: 'Sizden kimin salih bir amel gizlemeye gücü yetiyorsa bunu yapsın.' Kul gayret gösterir, Rabbi ile kendi arasında ihlasla yapacağı salih bir ameline sımsıkı sarılır; onu ihtiyacı ve fakirliği günü için biriktirir, bütün gücüyle saklar ve yaratılanlardan gizler; böylece ona en çok muhtaç olduğu anda faydası kendisine ulaşır. Buhârî ve Müslim, İbn Ömer'in Resûlullah ﷺ'den rivayet ettiği şu hadisi tahric etmişlerdir; o şöyle buyurmuştur: 'Sizden öncekilerden üç kişi yürürken yağmura tutuldular ve dağdaki bir mağaraya sığındılar; derken dağdan bir kaya mağaranın ağzına yuvarlanıp üzerlerini kapattı. Birbirlerine: Allah için yaptığınız salih amellerinize bakın ve onunla [dua edin], umulur ki Allah bunu sizden açar dediler...' Hadisin tamamı meşhurdur, şöhreti tamamını zikretmekten müstağni kılmıştır. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Balığın karnında: { لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ } dediğinde balık onu sahile attı. { مِنَ الْمُسَبِّحِينَ } ifadesinin 'balığın karnında namaz kılanlardan' anlamına geldiği de söylenmiştir. Derim ki: Daha zahir olanı, kalbe muvafık olan dilin tesbihidir; Taberî'nin zikrettiği Ebû Hüreyre'nin daha önce geçen hadisi de buna delalet etmektedir. Şöyle demiştir: 'Balığın karnında tesbih etti. Dedi ki: Melekler onun tesbihini işittiler ve: Ey Rabbimiz! Biz yabancı bir diyardan zayıf bir ses işitiyoruz dediler.' Bu görüşe göre { كانَ } kelimesi zâidedir; yani 'eğer o tesbih edenlerden olmasaydı' [demektir]. Ebû Dâvûd'un kitabında Sa'd b. Ebî Vakkās'tan, Peygamber ﷺ'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: 'Zü'n-Nûn'un balığın karnındaki duası: { لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ } [duasıdır]. Hiçbir Müslüman adam herhangi bir şey hakkında bununla dua etmemiştir ki Allah onun duasını kabul etmiş olmasın.' Bu [hadis] Enbiyâ Suresi'nde geçmişti; dolayısıyla Yûnus aleyhisselâm önceden de namaz kılan ve tesbih eden biriydi, balığın karnında da öyleydi. Haberde şöyle geçer: 'Balığa nida edildi: Biz Yûnus'u sana rızık kılmadık; biz seni onun için ancak bir muhafaza yeri ve bir mescid kıldık.' Bu da daha önce geçmişti.
[سورة الصافات (٣٧): الآيات ١٤٥ الى ١٤٨]
[Sâffât Suresi (37), Ayet 145-148]
فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَهُوَ سَقِيمٌ (١٤٥) وَأَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ (١٤٦) وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ (١٤٧) فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ (١٤٨)
{ فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَهُوَ سَقِيمٌ } “Bunun üzerine onu, bitkin (hasta) bir halde ağaçsız, çıplak bir yere attık.” (145) { وَأَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ } “Ve üzerine kabak cinsinden geniş yapraklı bir bitki bitirdik.” (146) { وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ } “Onu yüz bin veya daha çok kişiye [peygamber olarak] gönderdik.” (147) { فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ } “Nihayet iman ettiler, biz de onları bir süreye kadar yararlandırdık (yaşattık).” (148)
قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَهُوَ سَقِيمٌ- وَأَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ" رُوِيَ أَنَّ الْحُوتَ قَذَفَهُ بِسَاحِلِ قَرْيَةٍ مِنَ الْمَوْصِلِ. وَقَالَ ابْنُ قُسَيْطٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: طُرِحَ يُونُسُ بِالْعَرَاءِ وأنبت الله عليه بقطينه، فَقُلْنَا يَا أَبَا هُرَيْرَةَ: وَمَا الْيَقْطِينَةُ؟ قَالَ: شَجَرَةُ الدُّبَّاءِ هَيَّأَ اللَّهُ لَهُ أُرْوِيَّةً وَحْشِيَّةً تَأْكُلُ مِنْ خَشَاشِ الْأَرْضِ- أَوْ هَشَاشِ الْأَرْضِ- فَتَفْشِجُ عَلَيْهِ فَتَرْوِيهِ مِنْ لَبَنِهَا كُلَّ عَشِيَّةٍ وَبُكْرَةٍ حَتَّى نَبَتَ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: خَرَجَ بِهِ يَعْنِي الْحُوتَ- حَتَّى لَفَظَهُ فِي سَاحِلِ الْبَحْرِ، فَطَرَحَهُ مِثْلَ الصَّبِيِّ الْمَنْفُوسِ لَمْ يَنْقُصْ مِنْ خَلْقِهِ شي. وَقِيلَ إِنَّ يُونُسَ لَمَّا أَلْقَاهُ الْحُوتُ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ أَنْبَتَ اللَّهُ عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يقطين، وهى فيها ذكر شجرة القرع نتقطر عَلَيْهِ مِنَ اللَّبَنِ حَتَّى رَجَعَتْ إِلَيْهِ قُوَّتُهُ. ثُمَّ رَجَعَ ذَاتَ يَوْمٍ إِلَى الشَّجَرَةِ فَوَجَدَهَا يَبِسَتْ، فَحَزِنَ وَبَكَى عَلَيْهَا فَعُوتِبَ، فَقِيلَ لَهُ: أَحَزِنْتَ عَلَى شَجَرَةٍ وَبَكَيْتَ عَلَيْهَا، وَلَمْ تَحْزَنْ عَلَى مِائَةِ أَلْفٍ وَزِيَادَةٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، مِنْ أَوْلَادِ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلِي، أَسْرَى فِي أَيْدِي الْعَدُوِّ، وَأَرَدْتَ إِهْلَاكَهُمْ جَمِيعًا. وَقِيلَ: هِيَ شَجَرَةُ التِّينِ. وَقِيلَ: شَجَرَةُ الْمَوْزِ تَغَطَّى بِوَرَقِهَا، وَاسْتَظَلَّ بِأَغْصَانِهَا، وَأَفْطَرَ عَلَى ثِمَارِهَا. وَالْأَكْثَرُ عَلَى أَنَّهَا شَجَرَةُ الْيَقْطِينِ عَلَى مَا يَأْتِي. ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ ﵎ اجْتَبَاهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ. ثُمَّ أَمَرَهُ أَنْ يَأْتِيَ قَوْمَهُ وَيُخْبِرَهُمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ تَابَ عَلَيْهِمْ، فَعَمَدَ إِلَيْهِمْ حَتَّى لَقِيَ رَاعِيًا فَسَأَلَهُ عَنْ قَوْمِ يُونُسَ وَعَنْ حَالِهِمْ وَكَيْفَ هُمْ، فَأَخْبَرَهُ أَنَّهُمْ بِخَيْرٍ، وَأَنَّهُمْ عَلَى رَجَاءٍ أَنْ يَرْجِعَ إِلَيْهِمْ رَسُولُهُمْ. فَقَالَ لَهُ: فَأَخْبِرْهُمْ أَنِّي قَدْ لَقِيتُ يُونُسَ. قَالَ: وَمَاذَا؟ قَالَ: وَهَذِهِ الْبُقْعَةُ الَّتِي أَنْتَ فِيهَا تَشْهَدُ لَكَ أَنَّكَ لَقِيتَ يُونُسَ، قَالَ: وَمَاذَا؟ قَالَ وَهَذِهِ الشَّجَرَةُ تَشْهَدُ لَكَ أَنَّكَ لَقِيتَ يُونُسَ. وَأَنَّهُ رَجَعَ الرَّاعِي إِلَى قَوْمِهِ فَأَخْبَرَهُمْ أَنَّهُ لَقِيَ يُونُسَ فَكَذَّبُوهُ وَهَمُّوا بِهِ شَرًّا فَقَالَ: لَا تَعْجَلُوا عَلَيَّ حَتَّى أُصْبِحَ، فَلَمَّا أَصْبَحَ غَدَا بِهِمْ إِلَى الْبُقْعَةِ الَّتِي لَقِيَ فِيهَا يُونُسَ، فَاسْتَنْطَقَهَا فَأَخْبَرَتْهُمْ أَنَّهُ لَقِيَ يونس، واستنطق الشاة والشجرة فأخبرناهم أَنَّهُ لَقِيَ يُونُسَ، ثُمَّ إِنَّ يُونُسَ أَتَاهُمْ بعد ذلك.
Yûce Allah'ın: { فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَهُوَ سَقِيمٌ - وَأَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ } “Hasta bir halde iken onu ağaçsız, çıplak bir yere attık. Ve üzerine kabak cinsinden bir bitki bitirdik.” buyruğuna dair: Rivayet edildiğine göre balık onu Musul köylerinden birinin sahiline fırlatıp attı. İbn Kuseyt, Ebû Hureyre'den şöyle rivayet etmiştir: "Yûnus çıplak/boş bir araziye atıldı ve Allah üzerine bir yaktîn bitirdi. Biz: 'Ey Ebû Hureyre, yaktîn nedir?' dedik. O da: 'Bal kabağı (dübbâ) bitkisidir. Allah onun için yerin haşerelerinden -yahut ot kırıntılarından- yiyen yabani bir dağ keçisi hazırladı. [Bu keçi] bacaklarını açarak üzerine durur ve [eti ve kemikleri] gelişip güçleninceye kadar her sabah ve akşam sütünden onu doyururdu.' dedi." Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: "Balık onu deniz sahiline bırakıncaya kadar onunla gitti ve onu yeni doğmuş bir bebek gibi fırlatıp attı; bedeninden hiçbir şey eksilmemişti." Denildi ki: Balık Yûnus'u deniz sahiline fırlatıp atınca Allah onun üzerine kabak cinsinden bir bitki bitirdi; onda kabak bitkisi zikredilmektedir ve gücü kuvveti yerine gelinceye kadar üzerine süt damlatıyordu. Sonra bir gün ağacın yanına döndü ve onun kuruduğunu gördü; buna üzüldü ve ağladı. Bunun üzerine kınanarak kendisine şöyle denildi: "Bir ağaca üzülüp ağladın da, dostum İbrâhim'in evlatlarından, düşmanın elinde esir bulunan ve hepsini helak etmek istediğin İsrailoğullarından yüz bin ve daha fazla [insana] üzülmedin mi?" Bunun incir ağacı olduğu da söylenmiştir. Muz ağacı olduğu da söylenmiştir; yaprağıyla örtünmüş, dallarıyla gölgelenmiş ve meyvesiyle karnını doyurmuştur. Çoğunluğun görüşüne göre ise geleceği üzere o kabak bitkisidir. Sonra şüphesiz Allah celle celâluhû onu seçti ve sâlihlerden kıldı. Sonra kavmine gidip Allah Teâlâ'nın tevbelerini kabul ettiğini onlara haber vermesini emretti. [Yûnus da] onlara doğru yöneldi ve nihayet bir çobana rastladı. Ona Yûnus'un kavmini, durumlarını ve nasıl olduklarını sordu. Çoban da onların iyi durumda olduklarını ve elçilerinin kendilerine dönmesini umduklarını haber verdi. Bunun üzerine ona şöyle dedi: "Onlara Yûnus ile karşılaştığını haber ver." [Çoban]: "Başka ne [söyleyeyim]?" deyince: "İçinde bulunduğun bu toprak parçası da Yûnus ile karşılaştığına senin lehine şahitlik edecektir." dedi. [Çoban]: "Başka ne?" deyince: "Bu ağaç da Yûnus ile karşılaştığına senin lehine şahitlik edecektir." dedi. Çoban kavmine döndü ve Yûnus ile karşılaştığını onlara haber verdi; fakat onu yalanladılar ve ona kötülük yapmaya kalkıştılar. Bunun üzerine: "Sabaha kadar bana acele etmeyin." dedi. Sabah olunca onları Yûnus ile karşılaştığı yere götürdü. O toprağı konuşturdu; [toprak] onlara onun Yûnus ile karşılaştığını haber verdi. Koyunu ve ağacı da konuşturdu, onlar da Yûnus ile karşılaştığını haber verdiler. Bundan sonra Yûnus onların yanına geldi.
ذَكَرَ هَذَا الْخَبَرَ وَمَا قَبْلَهُ الطَّبَرِيُّ ﵀." فَنَبَذْناهُ" طَرَحْنَاهُ. وَقِيلَ: تَرَكْنَاهُ." بِالْعَراءِ" بِالصَّحْرَاءِ، قال ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ. الْأَخْفَشُ: بِالْفَضَاءِ. أَبُو عُبَيْدَةَ: الْوَاسِعُ مِنَ الْأَرْضِ. الْفَرَّاءُ: الْعَرَاءُ الْمَكَانُ الْخَالِي. قَالَ: وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْعَرَاءُ وَجْهُ الْأَرْضِ، وَأَنْشَدَ لِرَجُلٍ مِنْ خُزَاعَةَ:
Bu haberi ve bundan öncekini Taberî rahimehullāh zikretmiştir. { فَنَبَذْناهُ } Onu attık; bıraktık da denilmiştir. { بِالْعَراءِ } Çöle (sahraya) [attık]; İbnü'l-A'râbî böyle demiştir. el-Ahfeş: 'Açık alana' demiştir. Ebû Ubeyde: 'Yerin geniş kısmına' demiştir. el-Ferrâ: 'el-Arâ, boş yerdir' demiştir. Dedi ki: Ebû Ubeyde: 'el-Arâ, yeryüzünün yüzüdür' demiş ve Huzâa kabilesinden bir adamın şu beytini okumuştur:
وَرَفَعْتُ رِجْلًا لَا أَخَافُ عِثَارَهَا ... وَنَبَذْتُ بِالْبَلَدِ الْعَرَاءِ ثِيَابِي
Sendelemesinden korkmadığım bir ayağı kaldırdım... Ve çıplak arazide elbiselerimi fırlatıp attım.
وَحَكَى الْأَخْفَشُ فِي قَوْلِهِ:" وَهُوَ سَقِيمٌ" جَمْعُ سَقِيمٍ سَقْمَى وَسَقَامَى وَسِقَامٌ. وَقَالَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ:" فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ" وقال في" ن والقلم" [القلم: ١]:" لَوْلا أَنْ تَدارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَراءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ" [القلم: ٤٩] والجواب: أن الله ﷿ خبر ها هنا أَنَّهُ نَبَذَهُ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ غَيْرُ مَذْمُومٍ وَلَوْلَا رَحْمَةُ اللَّهِ ﷿ لَنُبِذَ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ، قَالَهُ النَّحَّاسُ. وَقَوْلُهُ،" وَأَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ" يَعْنِي" عَلَيْهِ" أَيْ عِنْدَهُ، كَقَوْلِهِ تعالى:" وَلَهُمْ عَلَيَّ ذَنْبٌ" [الشعراء: ١٤] أَيْ عِنْدِي. وَقِيلَ:" عَلَيْهِ" بِمَعْنَى لَهُ." شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ" الْيَقْطِينُ: شَجَرُ الدُّبَّاءِ: وَقِيلَ غَيْرُهَا، ذَكَرَهُ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ. وَفِي الْخَبَرِ:" الدُّبَّاءُ وَالْبِطِّيخُ مِنَ الْجَنَّةِ" وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي كِتَابِ التَّذْكِرَةِ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: يُقَالُ لِكُلِّ شَجَرَةٍ لَيْسَ لَهَا سَاقٌ يَفْتَرِشُ وَرَقُهَا عَلَى الْأَرْضِ يَقْطِينَةٌ نَحْوَ الدُّبَّاءِ وَالْبِطِّيخِ وَالْحَنْظَلِ، فَإِنْ كَانَ لَهَا سَاقٌ يُقِلُّهَا فَهِيَ شَجَرَةٌ فَقَطْ، وَإِنْ كَانَتْ قَائِمَةً أَيْ بِعُرُوقٍ تَفْتَرِشُ فَهِيَ نَجْمَةٌ وَجَمْعُهَا نَجْمٌ. قال الله تعالى:" وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدانِ" [الرحمن: ٦] وَرُوِيَ نَحْوُهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ وَمُقَاتِلٍ. قَالُوا: كُلُّ نَبْتٍ يَمْتَدُّ وَيُبْسَطُ عَلَى الْأَرْضِ وَلَا يَبْقَى عَلَى اسْتِوَاءٍ وَلَيْسَ لَهُ سَاقٌ نَحْوُ الْقِثَّاءِ وَالْبِطِّيخِ وَالْقَرْعِ وَالْحَنْظَلِ فَهُوَ يَقْطِينٌ. وقال سعيد بن جبير: هو كل شي يَنْبُتُ ثُمَّ يَمُوتُ مِنْ عَامِهِ فَيَدْخُلُ فِي هَذَا الْمَوْزُ. قُلْتُ: وَهُوَ مِمَّا لَهُ سَاقٌ. الْجَوْهَرِيُّ: وَالْيَقْطِينُ مَا لَا سَاقَ لَهُ كَشَجَرِ الْقَرْعِ وَنَحْوِهِ. الزَّجَّاجُ: اشْتِقَاقُ الْيَقْطِينِ مِنْ قَطَنَ بِالْمَكَانِ إِذَا أَقَامَ بِهِ فَهُوَ يَفْعِيلٌ. وَقِيلَ: هُوَ اسْمٌ أَعْجَمِيٌّ. وَقِيلَ: إِنَّمَا خُصَّ الْيَقْطِينُ بِالذِّكْرِ، لِأَنَّهُ لَا يَنْزِلُ عَلَيْهِ ذُبَابٌ. وَقِيلَ: ما كان ثم يقطين
el-Ahfeş, { وَهُوَ سَقِيمٌ } kavli hakkında; sakīm (سَقِيم) kelimesinin çoğulunun sakmâ, sekāmâ ve sikām şeklinde geldiğini nakletmiştir. [Cenâb-ı Hak] bu surede { فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ } “Biz de onu çıplak bir yere attık” buyurmuş; "Nûn ve'l-Kalem"de [Kalem 1] ise { لَوْلا أَنْ تَدارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَراءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ } “Rabbinden ona bir lütuf yetişmemiş olsaydı, kınanmış bir halde çıplak yere atılacaktı” [Kalem 49] buyurmuştur. Bunun cevabı şudur: Allah Azze ve Celle burada onun kınanmamış bir halde çıplak yere atıldığını haber vermiştir; eğer Allah Azze ve Celle'nin rahmeti olmasaydı kınanmış olarak çıplak yere atılacaktı. Bunu en-Nehhâs söylemiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ } “Üzerine [gölge yapacak] kabak cinsinden geniş yapraklı bir bitki bitirdik” kavlindeki { عَلَيْهِ } (üzerine), yani "onun yanında/hizasında" demektir. Tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَلَهُمْ عَلَيَّ ذَنْبٌ } “Onların bana isnat ettikleri bir suç da vardır” [Şuarâ 14] yani "benim katımda [suç saydıkları bir şey vardır]" kavli gibidir. { عَلَيْهِ } ifadesinin "onun için (lehine)" anlamına geldiği de söylenmiştir. { شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ } ayetindeki yaktîn (الْيَقْطِينُ), su kabağı (dubbâ') bitkisidir; başka bir bitki olduğu da söylenmiştir; bunu İbnü'l-A'râbî zikretmiştir. Bir rivayette: « الدُّبَّاءُ وَالْبِطِّيخُ مِنَ الْجَنَّةِ » «Kabak ve karpuz cennettendir» denilmiştir; biz bunu et-Tezkire adlı kitabımızda zikretmiştik. el-Müberred şöyle demiştir: Gövdesi olmayan ve yaprakları yere yayılan kabak, karpuz ve ebucehil karpuzu gibi her bitkiye "yaktîne" denir. Şayet onu taşıyan bir gövdesi varsa sadece "şecere" (ağaç) adını alır. Eğer kökleri yere yayılmış halde dik duruyorsa bu "necme"dir; çoğulu da "necm"dir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدانِ } “Gövdesiz bitkiler ve ağaçlar da secde ederler” [Rahmân 6]. İbn Abbâs, el-Hasan ve Mukātil'den de benzeri rivayet edilmiştir. Onlar şöyle demişlerdir: Yere uzayıp yayılan, dik durmayan; acur, karpuz, kabak ve ebucehil karpuzu gibi gövdesi bulunmayan her bitki yaktîndir. Saîd b. Cübeyr ise: "O, bitip de aynı yıl içinde kuruyup ölen her şeydir; bu tanıma muz da girer" demiştir. Ben [Kurtubî] derim ki: Oysa muz gövdesi olan bitkilerdendir. el-Cevherî: "Yaktîn; kabak bitkisi ve benzeri gibi gövdesi olmayan bitkidir" demiştir. ez-Zeccâc: "Yaktîn kelimesi, bir yerde ikamet edildiğinde kullanılan قطن بالمكان (yerleşti) kökünden türemiştir; vezni ise yef'îl (يَفْعِيل)'dir" demiştir. Bunun yabancı kökenli (a'cemî) bir isim olduğu da söylenmiştir. Üzerine sinek konmadığı için özellikle yaktînin zikredildiği de belirtilmiştir. Orada aslında yaktîn bulunmadığı,
فَأَنْبَتَهُ اللَّهُ فِي الْحَالِ. الْقُشَيْرِيُّ: وَفِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ مَفْرُوشًا لِيَكُونَ لَهُ ظِلٌّ. الثَّعْلَبِيُّ: كَانَتْ تُظِلُّهُ فَرَأَى خُضْرَتَهَا فَأَعْجَبَتْهُ، فَيَبِسَتْ فَجَعَلَ يَتَحَزَّنُ عَلَيْهَا، فَقِيلَ لَهُ: يَا يُونُسُ أَنْتَ الَّذِي لَمْ تَخْلُقْ وَلَمْ تَسْقِ وَلَمْ تُنْبِتْ تَحْزَنُ عَلَى شُجَيْرَةٍ، فَأَنَا الَّذِي خَلَقْتُ مِائَةَ أَلْفٍ مِنَ النَّاسِ أَوْ يَزِيدُونَ تُرِيدُ مِنِّي أَنْ أَسْتَأْصِلَهُمْ فِي سَاعَةٍ وَاحِدَةٍ، وَقَدْ تَابُوا وَتُبْتُ عَلَيْهِمْ فَأَيْنَ رَحْمَتِي يَا يُونُسُ أَنَا أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ. وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ كَانَ يَأْكُلُ الثَّرِيدَ بِاللَّحْمِ وَالْقَرْعِ وَكَانَ يُحِبُّ الْقَرْعَ وَيَقُولُ:" إِنَّهَا شَجَرَةُ أَخِي يُونُسَ" وَقَالَ أَنَسٌ: قُدِّمَ لِلنَّبِيِّ ﷺ مَرَقٌ فِيهِ دُبَّاءٌ وَقَدِيدٌ فَجَعَلَ يَتْبَعُ الدُّبَّاءَ حَوَالَيِ الْقَصْعَةِ. قَالَ أَنَسٌ: فَلَمْ أَزَلْ أُحِبُّ الدُّبَّاءَ مِنْ يَوْمِئِذٍ. أَخْرَجَهُ الْأَئِمَّةُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ" قَدْ تَقَدَّمَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رِسَالَةَ يُونُسَ ﵇ إِنَّمَا كَانَتْ بَعْدَ مَا نَبَذَهُ الْحُوتُ. وَلَيْسَ لَهُ طَرِيقٌ إِلَّا عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ. النَّحَّاسُ: وَأَجْوَدُ مِنْهُ إِسْنَادًا وَأَصَحُّ مَا حُدِّثْنَاهُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ قَالَ: حَدَّثَنَا الحسن بن محمد قال حدثني عَمْرُو بْنُ الْعَنْقَزِيِّ قَالَ حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ فِي بَيْتِ الْمَالِ عَنْ يُونُسَ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: إِنَّ يُونُسَ وَعَدَ قَوْمَهُ الْعَذَابَ وَأَخْبَرَهُمْ أَنْ يَأْتِيَهُمْ إِلَى ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، فَفَرَّقُوا بين كل والدة وولدها، وحرجوا فَجَأَرُوا إِلَى اللَّهِ ﷿ وَاسْتَغْفَرُوا، فَكَفَّ اللَّهُ ﷿ عَنْهُمُ الْعَذَابَ، وَغَدَا يُونُسُ ﵇ يَنْتَظِرُ الْعَذَابَ فَلَمْ يَرَ شَيْئًا- وكان من كذب لم تَكُنْ لَهُ بَيِّنَةٌ قُتِلَ- فَخَرَجَ يُونُسُ مُغَاضِبًا، فَأَتَى قَوْمًا فِي سَفِينَةٍ فَحَمَلُوهُ وَعَرَفُوهُ، فَلَمَّا دَخَلَ السَّفِينَةَ رَكَدَتِ السَّفِينَةُ وَالسُّفُنُ تَسِيرُ يَمِينًا وَشِمَالًا، فَقَالُوا: مَا لِسَفِينَتِكُمْ؟ فَقَالُوا: لَا نَدْرِي. فَقَالَ يُونُسُ ﵇: إِنَّ فِيهَا عَبْدًا آبِقًا مِنْ رَبِّهِ جَلَّ وَعَزَّ وَإِنَّهَا لَنْ تَسِيرَ حَتَّى تُلْقُوهُ. قَالُوا أَمَّا أَنْتَ يَا نبي الله فإنا لا نلقيك. قال: فأقر عوا فَمَنْ قُرِعَ فَلْيَقَعْ، فَاقْتَرَعُوا فَقَرَعَهُمْ يُونُسُ فَأَبَوْا أن يدعوه، فال: فَاقْتَرِعُوا ثَلَاثًا فَمَنْ قُرِعَ فَلْيَقَعْ. فَاقْتَرَعُوا فَقَرَعَهُمْ يُونُسُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ أَوْ قَالَ ثَلَاثًا فَوَقَعَ. وَقَدْ وَكَّلَ اللَّهُ بِهِ جَلَّ وَعَزَّ حُوتًا فَابْتَلَعَهُ وَهُوَ يَهْوِي بِهِ إِلَى قَرَارِ الْأَرْضِ، فَسَمِعَ يُونُسُ عَلَيْهِ السَّلَامُ
Allah'ın onu o anda bitirdiği de söylenmiştir. el-Kuşeyrî: 'Ayette, gölgesi olsun diye onun yere serilmiş olduğuna delalet eden husus vardır' demiştir. es-Sa'lebî: 'O bitki onu gölgelendiriyordu; Yûnus onun yeşilliğini görüp beğendi; derken kurudu ve Yûnus ona üzülmeye başladı. Bunun üzerine ona: Ey Yûnus! Yaratmadığın, sulamadığın ve bitirmediğin bir fidan için üzülüyorsun da, benim yarattığım yüz bin veya daha fazla insanı bir anda helak etmemi istiyorsun; halbuki onlar tövbe ettiler, ben de tövbelerini kabul ettim; öyleyse benim merhametim nerede kaldı ey Yûnus, ben merhametlilerin en merhametlisiyim denildi' demiştir. Peygamber ﷺ'den etli ve kabaklı tirit yediği, kabağı sevdiği ve: 'O, kardeşim Yûnus'un ağacıdır' dediği rivayet edilmiştir. Enes şöyle demiştir: Peygamber ﷺ'e içinde kabak ve kurutulmuş et bulunan bir çorba ikram edildi; çanağın etrafındaki kabakları aramaya başladı. Enes: 'O günden beri kabağı sevmeye devam ettim' demiştir; bunu imamlar tahric etmiştir. Yüce Allah'ın: { وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ } “Ve onu yüz bin veya daha çok [kişiye] peygamber olarak gönderdik” buyruğu. İbn Abbâs'tan, Yûnus aleyhisselâm'ın peygamberliğinin ancak balık onu sahile attıktan sonra olduğu daha önce geçmişti; bunun Şehr b. Havşeb'den başka bir tariki yoktur. en-Nehhâs şöyle demiştir: İsnad bakımından ondan daha üstün ve rivayet ettiğimizin en sahihi, Ali b. el-Hüseyin'den gelen şu rivayettir; o şöyle demiştir: Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki bana Amr b. el-Ankazî anlattı, dedi ki bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o da Amr b. Meymûn'dan anlattı; dedi ki: Abdullah b. Mes'ûd bize Beytülmâl'de Yûnus Peygamber ﷺ hakkında şöyle anlattı: Yûnus kavmine azap vadetti ve azabın üç güne kadar kendilerine geleceğini haber verdi. Bunun üzerine onlar her anne ile yavrusunu birbirinden ayırdılar, açık alana çıkıp Allah Azze ve Celle'ye yalvarıp yakardılar ve istiğfar ettiler; Allah Azze ve Celle de azabı onlardan kaldırdı. Yûnus aleyhisselâm sabahleyin azabı bekledi, hiçbir şey görmedi –onlarda delili olmayan bir yalan söyleyen kimse öldürülürdü–; Yûnus öfkelenerek çıktı, gemideki bir topluluğun yanına geldi; onu tanıdılar ve bindirdiler. O gemiye binince diğer gemiler sağa sola akıp giderken bu gemi durup kaldı. Dediler ki: 'Geminize ne oluyor?' 'Bilmiyoruz' dediler. Yûnus aleyhisselâm: 'İçinde Rabbinden kaçan bir kul vardır; siz onu denize atmadıkça bu gemi asla hareket etmez' dedi. Dediler ki: 'Sana gelince ey Allah'ın peygamberi, biz seni asla atmayız.' Yûnus: 'Kur'a çekin, kime çıkarsa o atılsın' dedi. Kur'a çektiler, kur'a Yûnus'a çıktı; onu bırakmaktan kaçındılar. Yûnus: 'Üç kere kur'a çekin, kime çıkarsa o atılsın' dedi. Kur'a çektiler, üç defa –veya üç kere dedi– kur'a Yûnus'a çıktı ve o da denize atıldı. Şanı Yüce olan Allah ona bir balık görevlendirmişti; balık onu yuttu ve onu yerin dibine doğru indirdi; Yûnus aleyhisselâm
تَسْبِيحَ الْحَصَى" فَنادى فِي الظُّلُماتِ أَنْ لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ" [الأنبياء: ٨٧] قَالَ: ظُلْمَةُ اللَّيْلِ وَظُلْمَةُ الْبَحْرِ وَظُلْمَةُ بَطْنِ الْحُوتِ. قَالَ: فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ سَقِيمٌ" قَالَ: كَهَيْئَةِ الْفَرْخِ الْمَمْعُوطِ الَّذِي لَيْسَ عَلَيْهِ رِيشٌ. قَالَ: وَأَنْبَتَ اللَّهُ عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ فَنَبَتَتْ، فَكَانَ يَسْتَظِلُّ بِهَا وَيُصِيبُ مِنْهَا، فَيَبِسَتْ فَبَكَى عَلَيْهَا، فَأَوْحَى اللَّهُ جَلَّ وَعَزَّ إِلَيْهِ: أَتَبْكِي عَلَى شَجَرَةٍ يَبِسَتْ، وَلَا تَبْكِي عَلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ أَرَدْتَ أَنْ تُهْلِكَهُمْ قَالَ: وَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ يُونُسُ فَإِذَا هُوَ بِغُلَامٍ يَرْعَى، قَالَ: يَا غُلَامُ مَنْ أَنْتَ؟ قَالَ: مِنْ قَوْمِ يُونُسَ. قَالَ: فَإِذَا جِئْتَ إِلَيْهِمْ فَأَخْبِرْهُمْ أَنَّكَ قَدْ لَقِيتَ يُونُسَ. قَالَ: إِنْ كُنْتَ يُونُسَ فَقَدْ عَلِمْتُ أَنَّهُ مَنْ كَذَبَ قُتِلَ إِذَا لَمْ تَكُنْ لَهُ بَيِّنَةٌ فَمَنْ يَشْهَدُ لِي؟ قَالَ: هَذِهِ الشَّجَرَةُ وَهَذِهِ الْبُقْعَةُ. قَالَ: فَمُرْهُمَا، فَقَالَ لَهُمَا يُونُسُ: إِذَا جَاءَكُمَا هَذَا الْغُلَامُ فَاشْهَدَا لَهُ. قَالَتَا نَعَمْ. قَالَ: فَرَجَعَ الْغُلَامُ إِلَى قَوْمِهِ وَكَانَ فِي مَنَعَةٍ وَكَانَ لَهُ إِخْوَةٌ، فَأَتَى الْمَلِكَ فَقَالَ: إِنِّي قَدْ لَقِيتُ يُونُسَ وَهُوَ يَقْرَأُ عَلَيْكَ السَّلَامَ. قَالَ: فَأَمَرَ بِهِ أَنْ يُقْتَلَ، فَقَالُوا: إِنَّ لَهُ بَيِّنَةً فَأَرْسِلُوا مَعَهُ. فَأَتَى الشَّجَرَةَ وَالْبُقْعَةَ فَقَالَ لَهُمَا: نَشَدْتُكُمَا بِاللَّهِ جَلَّ وَعَزَّ أَتَشْهَدَانِ أَنِّي لَقِيتُ يُونُسَ؟ قَالَتَا: نَعَمْ! قَالَ: فَرَجَعَ الْقَوْمُ مَذْعُورِينَ يَقُولُونَ لَهُ: شَهِدَتْ لَهُ الشَّجَرَةُ وَالْأَرْضُ فَأَتَوُا الْمَلِكَ فَأَخْبَرُوهُ بِمَا رَأَوْا. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ: فَتَنَاوَلَ الْمَلِكُ يَدَ الْغُلَامِ فَأَجْلَسَهُ فِي مَجْلِسِهِ، وَقَالَ: أَنْتَ أَحَقُّ بِهَذَا الْمَكَانِ مِنِّي. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ: فَأَقَامَ لَهُمْ ذَلِكَ الْغُلَامُ أَمْرَهُمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: فَقَدْ تَبَيَّنَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّ يُونُسَ كَانَ قَدْ أُرْسِلَ قَبْلَ أَنْ يلقمه الحو ت بِهَذَا الْإِسْنَادِ الَّذِي لَا يُؤْخَذُ بِالْقِيَاسِ. وَفِيهِ أَيْضًا مِنَ الْفَائِدَةِ أَنَّ قَوْمَ يُونُسَ آمَنُوا اوندموا قَبْلَ أَنْ يَرَوُا الْعَذَابَ، لِأَنَّ فِيهِ أَنَّهُ أَخْبَرَهُمْ أَنَّهُ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ إِلَى ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، فَفَرَّقُوا بَيْنَ كُلِّ وَالِدَةٍ وَوَلَدِهَا، وَضَجُّوا ضَجَّةً وَاحِدَةً إِلَى اللَّهِ ﷿. وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ فِي الْبَابِ، وَأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ حُكْمُ اللَّهِ ﷿ فِيهِمْ كَحُكْمِهِ فِي غَيْرِهِمْ في قول ﷿:" فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا" [غافر: ٨٥] وَقَوْلِهِ ﷿:" وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ" [النساء
çakıl taşlarının tesbihini işitti. { فَنادى فِي الظُّلُماتِ أَنْ لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ } “Karanlıklar içinde: Senden başka ilah yoktur; sen her türlü eksiklikten münezzehsin. Gerçekten ben haksızlık edenlerden oldum diye nida etti” [Enbiyâ 87]. Dedi ki: [Karanlıklar;] gecenin karanlığı, denizin karanlığı ve balığın karnının karanlığıdır. Dedi ki: { فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ سَقِيمٌ } “Hasta bir halde iken onu ağaçsız, çıplak bir yere attık.” Dedi ki: Üzerinde tüy bulunmayan yolunmuş kuş yavrusu gibiydi. Dedi ki: Allah onun üzerine kabak cinsinden bir bitki bitirdi; o da büyüdü. Yûnus onunla gölgelenir ve ondan istifade ederdi; derken kurudu ve Yûnus buna ağladı. Allah Celle ve Azze ona şöyle vahyetti: 'Kuruyan bir ağaca ağlıyorsun da, helak etmek istediğin yüz bin veya daha fazla insana ağlamıyorsun öyle mi?' Dedi ki: Allah'ın elçisi Yûnus çıkıp gitti; bir de baktı ki koyun otlatan bir delikanlı var. 'Ey delikanlı, sen kimsin?' dedi. 'Yûnus'un kavmindenim' dedi. Yûnus: 'Onların yanına gittiğinde, Yûnus'la karşılaştığını onlara haber ver' dedi. Delikanlı: 'Eğer Yûnus isen, delili olmayan kimsenin yalan söylediğinde öldürüldüğünü bilirsin; bana kim şahitlik edecek?' dedi. Yûnus: 'Şu ağaç ve şu toprak parçası' dedi. Delikanlı: 'Öyleyse ikisine emret' dedi. Yûnus ikisine: 'Bu delikanlı size geldiğinde onun lehine şahitlik edin' dedi. İkisi: 'Evet' dedi. Dedi ki: Delikanlı kavmine döndü; o korunaklı/itibarlı biriydi ve kardeşleri vardı; krala gidip: 'Ben Yûnus'la karşılaştım, sana selam söylüyor' dedi. Kral onun öldürülmesini emretti; yanındakiler: 'Onun bir delili vardır, onunla beraber birilerini gönderin' dediler. Delikanlı ağaca ve o mevkiye gelip ikisine: 'Allah Celle ve Azze adına size and veriyorum, Yûnus'la karşılaştığıma şahitlik eder misiniz?' dedi. İkisi: 'Evet!' dediler. Dedi ki: Kavim dehşet içinde geri dönüp ona: 'Ağaç ve yer onun lehine şahitlik etti' dediler; krala gelip gördüklerini ona haber verdiler. Abdullah dedi ki: Kral delikanlının elini tutup onu kendi makamına oturttu ve: 'Sen bu makama benden daha layıksın' dedi. Abdullah dedi ki: O delikanlı kırk yıl boyunca onların işlerini yönetti. Ebû Ca'fer en-Nehhâs şöyle demiştir: Kıyasla elde edilemeyecek bu isnad ile gelen bu hadiste; Yûnus'un, balık kendisini yutmadan önce peygamber olarak gönderilmiş olduğu açıkça ortaya çıkmıştır. Bunda ayrıca Yûnus'un kavminin azabı görmeden önce iman edip pişman olduklarına dair bir fayda da vardır; zira hadiste onun, azabın üç güne kadar kendilerine geleceğini haber verdiği, onların da her anne ile yavrusunu birbirinden ayırıp Allah Azze ve Celle'ye hep birlikte yalvarıp yakardıkları yer almaktadır. Bu konudaki sahih görüş budur; Allah Azze ve Celle'nin: { فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا } “Fakat azabımızı gördükleri zaman inanmaları kendilerine fayda vermedi” [Mü'min 85] buyruğu ile Yüce Allah'ın: { وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ } “Yoksa kötülükleri yapıp yapıp da nihayet kendilerinden birine ölüm gelip çatınca [tövbe edenlerin tövbesi makbul değildir]” [Nisâ
: ١٨] الآية.
18] ayetindeki hüküm onlar hakkında geçerli olmamıştır.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّهُمْ رَأَوْا مَخَائِلَ الْعَذَابِ فَتَابُوا. وَهَذَا لَا يَمْنَعُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مَا لِلْعُلَمَاءِ فِي هَذَا فِي سُورَةِ" يُونُسَ" فَلْيُنْظَرْ هُنَاكَ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَوْ يَزِيدُونَ" قَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" مَحَامِلُ" أَوْ" فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً". وقال الْفَرَّاءُ:" أَوْ" بِمَعْنَى بَلْ. وَقَالَ غَيْرُهُ: إِنَّهَا بِمَعْنَى الْوَاوِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Bazı âlimler: 'Onlar azabın alametlerini görüp tövbe ettiler' demişlerdir. Bu da [önceki açıklamaya] engel teşkil etmez; bu hususta âlimlerin söyledikleri daha önce Yûnus Suresi'nde geçmişti, oraya bakılmalıdır. Yüce Allah'ın: { أَوْ يَزِيدُونَ } “Veya daha çok” buyruğunda geçen 'ev' kelimesinin taşıdığı anlamlar, Yüce Allah'ın: { أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً } buyruğu hakkında Bakara Suresi'nde geçmişti. el-Ferrâ: 'Ev, bel (bilakis/hatta) anlamındadır' demiştir. Başkası ise: 'Vâv (ve) anlamındadır' demiştir; nitekim şairin şu sözü de bundandır:
فَلَمَّا اشْتَدَّ أَمْرُ الْحَرْبِ فِينَا ... وَتَأَمَّلْنَا رِيَاحًا أَوْ رِزَامَا
Aramızda savaş işi kızışıp da... Rüzgârı veya (ve) fırtınayı düşündüğümüzde...
أَيْ وَرِزَامًا. وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ". وَقَرَأَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ" إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ وَيَزِيدُونَ" بِغَيْرِ هَمْزٍ فَ" يَزِيدُونَ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِأَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ أَيْ وَهُمْ يَزِيدُونَ. النَّحَّاسُ: وَلَا يَصِحُّ هَذَانَ الْقَوْلَانِ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ، وَأَنْكَرُوا كَوْنَ" أَوْ" بِمَعْنَى بَلْ وَبِمَعْنَى الْوَاوِ، لِأَنَّ بَلْ لِلْإِضْرَابِ عَنِ الْأَوَّلِ وَالْإِيجَابِ لِمَا بَعْدَهُ وَتَعَالَى اللَّهُ ﷿ عَنْ ذَلِكَ، أَوْ خُرُوجٍ مِنْ شي الى شي وَلَيْسَ هَذَا مَوْضِعَ ذَلِكَ، وَالْوَاوُ مَعْنَاهُ خِلَافُ مَعْنَى" أَوْ" فَلَوْ كَانَ أَحَدُهُمَا بِمَعْنَى الْآخَرِ لَبَطَلَتِ الْمَعَانِي، وَلَوْ جَازَ ذَلِكَ لَكَانَ وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى أَكْثَرَ مِنْ مِائَتَيْ أَلْفٍ أَخْصَرَ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: الْمَعْنَى وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى جَمَاعَةٍ لَوْ رَأَيْتُمُوهُمْ لَقُلْتُمْ هُمْ مِائَةُ أَلْفٍ أَوْ أَكْثَرُ، وَإِنَّمَا خوطب العباد على يا يَعْرِفُونَ. وَقِيلَ: هُوَ كَمَا تَقُولُ: جَاءَنِي زَيْدٌ أو عمر وَأَنْتَ تَعْرِفُ مَنْ جَاءَكَ مِنْهُمَا إِلَّا أَنَّكَ أَبْهَمْتَ عَلَى الْمُخَاطَبِ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ وَالزَّجَّاجُ: أَيْ أَوْ يَزِيدُونَ فِي تَقْدِيرِكُمْ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: زَادُوا عَلَى مِائَةِ أَلْفٍ عِشْرِينَ أَلْفًا. وَرَوَاهُ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ مَرْفُوعًا. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا: ثَلَاثِينَ أَلْفًا. الْحَسَنُ وَالرَّبِيعُ: بِضْعًا وَثَلَاثِينَ أَلْفًا. وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ: سَبْعِينَ أَلْفًا." فَآمَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ" أَيْ إِلَى مُنْتَهَى آجالهم.
Yani: "Ve fırtınayı" [demektir]. Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ } “Kıyametin kopması ise ancak bir göz kırpması kadar yahut daha da yakındır.” Ca‘fer b. Muhammed [ise], hemzesiz olarak { إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ وَيَزِيدُونَ } şeklinde okumuştur. Buna göre "yezîdûn (يَزِيدُونَ)" kelimesi, mahzûf (düşmüş) bir mübtedânın haberi (yüklemi) olması sebebiyle ref konumundadır; yani "ve onlar daha fazladırlar" [demektir]. en-Nehhâs [şöyle] demiştir: Basralılara göre bu iki görüş de sahih değildir. Onlar "ev (أَوْ)" kelimesinin "bel (بَلْ)" veya "vâv (الْوَاو)" anlamında olmasını reddetmişlerdir. Çünkü "bel", ilk [söylenen]den vazgeçmek (ıdrâb) ve sonrakini sabitleştirmek (îcâb) içindir; Allah azze ve celle ise bundan münezzehtir. Yahut bir şeyden başka bir şeye geçiştir; burası ise bunun yeri değildir. "Vâv"ın anlamı ise "ev"in anlamından farklıdır. Eğer biri diğerinin anlamında olsaydı anlamlar bozulurdu. Şayet bu caiz olsaydı, "ve onu iki yüz binden fazlasına gönderdik" demek daha veciz (kısa) olurdu. el-Müberred şöyle demiştir: Manası; "Biz onu öyle bir topluluğa gönderdik ki onları görseydiniz, 'Bunlar yüz bin veya daha fazladır' derdiniz" şeklindedir. Kullara ancak bildikleri [ve anladıkları] şekilde hitap edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu, senin kimin geldiğini bildiğin halde muhataba kapalı tutmak (ibham etmek) amacıyla "Bana Zeyd veya Amr geldi" demen gibidir. el-Ahfeş ve ez-Zeccâc ise şöyle demişlerdir: Yani: "Veya sizin tahmininize göre daha fazladırlar." İbn Abbâs [şöyle] demiştir: Yüz binin üzerine yirmi bin fazlaydılar. Bunu Übey b. Ka‘b da merfû olarak rivayet etmiştir. Yine İbn Abbâs'tan: "Otuz bin" [rivayeti de gelmiştir]. el-Hasan ve er-Rebî‘: "Otuz küsur bin" [demişlerdir]. Mukātil b. Hayyân da: "Yetmiş bin" demiştir. { فَآمَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ } “Sonunda iman ettiler; biz de onları bir süreye kadar geçindirdik.” Yani ecellerinin sonuna kadar.
[سورة الصافات (٣٧): الآيات ١٤٩ الى ١٥٧]
[Sâffât Suresi (37), Ayet 149-157]
فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ (١٤٩) أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً وَهُمْ شاهِدُونَ (١٥٠) أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ (١٥١) وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (١٥٢) أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ (١٥٣)
{ فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ (١٤٩) أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً وَهُمْ شاهِدُونَ (١٥٠) أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ (١٥١) وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (١٥٢) أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ (١٥٣) } “Şimdi onlara sor: Kızlar Rabbinin de erkek çocukları onların mı? (149) Yoksa biz melekleri dişiler olarak yarattık da onlar şahit miydiler? (150) İyi bilin ki onlar, iftiralarından ötürü mutlaka şöyle diyorlar: (151) 'Allah doğurdu.' Onlar kesinlikle yalancıdırlar. (152) [Allah] kız çocuklarını erkek çocuklarına tercih mi etmiş? (153)”
مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (١٥٤) أَفَلا تَذَكَّرُونَ (١٥٥) أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ (١٥٦) فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٥٧)
{ مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (١٥٤) أَفَلا تَذَكَّرُونَ (١٥٥) أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ (١٥٦) فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٥٧) } “Size ne oluyor? Nasıl hüküm veriyorsunuz? (154) Hiç düşünmüyor musunuz? (155) Yoksa sizin apaçık bir deliliniz mi var? (156) Eğer doğru sözlüler iseniz kitabınızı getirin! (157)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ" لَمَّا ذَكَرَ أَخْبَارَ الْمَاضِينَ تَسْلِيَةً لِلنَّبِيِّ ﷺ احْتَجَّ عَلَى كُفَّارِ قُرَيْشٍ فِي قَوْلِهِمْ: إِنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ، فَقَالَ:" فَاسْتَفْتِهِمْ". وَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى مِثْلِهِ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ وَإِنْ تَبَاعَدَتْ بَيْنَهُمُ الْمَسَافَةُ، أَيْ فَسَلْ يَا مُحَمَّدُ أَهْلَ مَكَّةَ" أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ" وَذَلِكَ أَنَّ جُهَيْنَةَ وَخُزَاعَةَ وَبَنِي مَلِيحٍ وَبَنِي سَلِمَةَ وَعَبْدَ الدَّارِ زَعَمُوا أَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ. وَهَذَا سُؤَالُ تَوْبِيخٍ." أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً وَهُمْ شاهِدُونَ" أَيْ حَاضِرُونَ لِخَلْقِنَا إِيَّاهُمْ إِنَاثًا، وَهَذَا كَمَا قَالَ اللَّهُ ﷿:" وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ" [الزخرف: ١٩]. ثُمَّ قَالَ" أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ" وَهُوَ أَسْوَأُ الْكَذِبِ" لَيَقُولُونَ. وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ" فِي قَوْلِهِمْ إِنَّ لِلَّهِ وَلَدًا وَهُوَ الَّذِي لَا يَلِدُ وَلَا يُولَدُ. وَ" إِنَّ" بَعْدَ" أَلَا" مَكْسُورَةٌ، لِأَنَّهَا مُبْتَدَأَةٌ. وَحَكَى سِيبَوَيْهِ أَنَّهَا تكون بعد أما مفتوح أَوْ مَكْسُورَةً، فَالْفَتْحُ عَلَى أَنْ تَكُونَ أَمَا بِمَعْنَى أَلَا. النَّحَّاسُ: وَسَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ سُلَيْمَانَ يَقُولُ يَجُوزُ فَتْحُهَا بَعْدَ أَلَا تَشْبِيهًا بِأَمَا، وَأَمَّا فِي الْآيَةِ فَلَا يَجُوزُ إِلَّا كَسْرُهَا، لأن بعدها الرفع. وتمام الكلام" كاذبون". ثم يبتدى" أَصْطَفَى" عَلَى مَعْنَى التَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ كَأَنَّهُ قَالَ: وَيْحَكُمْ" أَصْطَفَى الْبَناتِ" أَيِ اخْتَارَ الْبَنَاتِ وَتَرَكَ الْبَنِينَ. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" أَصْطَفَى" بِقَطْعِ الْأَلِفِ، لِأَنَّهَا أَلِفُ اسْتِفْهَامٍ دَخَلَتْ
Yüce Allah'ın: { فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ } “Şimdi onlara sor: Kızlar Rabbinin de erkek çocukları onların mı?” ayetiyle ilgili olarak; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i teselli etmek üzere geçmişlerin haberlerini zikredince, Kureyş kâfirlerinin 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' sözlerine karşı delil getirerek { فَاسْتَفْتِهِمْ } “Şimdi onlara sor” buyurmuştur. Bu ifade, aradaki mesafe uzak olsa bile surenin başındaki benzerine atfedilmiştir; yani [Ey Muhammed,] Mekke ehline: { أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ } “Kızlar Rabbinin [mi?]” diye sor. Bu da Cüheyne, Huzâa, Benî Melîh, Benî Selime ve Abdüddâr kabilelerinin meleklerin Allah'ın kızları olduğunu iddia etmelerinden ötürüdür. Bu, kınama amaçlı bir sorudur. { أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً وَهُمْ شاهِدُونَ } “Yoksa biz melekleri dişiler olarak yarattık da onlar şahit miydiler?” yani biz onları dişi olarak yaratırken onlar hazır mı bulunuyorlardı? Bu, Yüce Allah'ın: { وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ } “Onlar, Rahmân'ın kulları olan melekleri dişiler kıldılar. Onların yaratılışına şahit mi oldular?” [Zuhruf 19] buyruğu gibidir. Sonra şöyle buyurmuştur: { أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ } “İyi bilin ki onlar, iftiralarından ötürü” -ifk, yalanın en kötüsüdür- { لَيَقُولُونَ. وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } “mutlaka şöyle diyorlar: 'Allah doğurdu.' Onlar kesinlikle yalancıdırlar” doğurmayan ve doğrulmayan Allah'ın çocuğu olduğunu söylemeleri hususunda yalancıdırlar. { أَلَا } edatından sonraki { إِنَّ }, cümlenin başında yer aldığı için kesreli okunmuştur. Sîbeveyh, { أَمَا } edatından sonra hem fethalı hem de kesreli olabileceğini nakletmiştir; fethalı olması, { أَمَا } edatının { أَلَا } anlamında olmasına dayanır. en-Nehhâs şöyle demiştir: Ali b. Süleyman'ın şöyle dediğini işittim: '{ أَمَا } edatına benzetilerek { أَلَا } edatından sonra fethalı olması caizdir; ancak bu ayette sadece kesreli olması caizdir, çünkü sonrasında merfû kelime gelmektedir.' Sözün tamamı { كاذِبُونَ } kelimesindedir. Sonra azarlama ve kınama anlamında { أَصْطَفَى } diye başlanır; sanki şöyle demiştir: Yazıklar olsun size! { أَصْطَفَى الْبَناتِ } “Kız çocuklarını tercih mi etmiş?” yani erkek çocukları bırakıp kızları mı seçmiş? Genel kıraat (cumhur), { أَصْطَفَى } kelimesini vasıl hemzesinin üzerine dâhil olan istifham hemzesi olduğu için hemzeyi kat' ile (açıkça) okumuştur.
عَلَى أَلِفِ الْوَصْلِ، فَحُذِفَتْ أَلِفُ الْوَصْلِ وَبَقِيَتْ ألف الاستفهام مفتوح مَقْطُوعَةً عَلَى حَالِهَا مِثْلَ:" أَطَّلَعَ الْغَيْبَ" عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَشَيْبَةُ وَنَافِعٌ وَحَمْزَةُ" اصْطَفَى" بِوَصْلِ الْأَلِفِ عَلَى الْخَبَرِ بِغَيْرِ اسْتِفْهَامٍ. وَإِذَا ابْتَدَأَ كَسَرَ الْهَمْزَةَ. وَزَعَمَ أَبُو حَاتِمٍ أَنَّهُ لَا وَجْهَ لَهَا، لِأَنَّ بَعْدَهَا" مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ" فَالْكَلَامُ جَارٍ عَلَى التَّوْبِيخِ مِنْ جِهَتَيْنِ: إِحْدَاهُمَا أَنْ يَكُونَ تَبْيِينًا وتفسير لِمَا قَالُوهُ مِنَ الْكَذِبِ وَيَكُونُ" مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ" مُنْقَطِعًا مِمَّا قَبْلَهُ. وَالْجِهَةُ الثَّانِيَةُ أَنَّهُ قَدْ حَكَى النَّحْوِيُّونَ- مِنْهُمُ الْفَرَّاءُ- أَنَّ التَّوْبِيخَ يَكُونُ بِاسْتِفْهَامٍ وَبِغَيْرِ اسْتِفْهَامٍ كَمَا قَالَ جَلَّ وَعَزَّ:" أَذْهَبْتُمْ طَيِّباتِكُمْ فِي حَياتِكُمُ الدُّنْيا" [الأحقاف: ٢٠]. وَقِيلَ: هُوَ عَلَى إِضْمَارِ الْقَوْلِ، أَيْ وَيَقُولُونَ" أَصْطَفَى الْبَناتِ". أَوْ يَكُونُ بَدَلًا مِنْ قَوْلِهِ:" وَلَدَ اللَّهُ" لأن ولادة البنات واتخاذهن اصطفاه لَهُنَّ، فَأَبْدَلَ مِثَالَ الْمَاضِي مِنْ مِثَالِ الْمَاضِي فَلَا يُوقَفُ عَلَى هَذَا عَلَى" لَكاذِبُونَ"." أَفَلَا تَذَكَّرُونَ فِي أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ." أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ" حُجَّةٌ وَبُرْهَانٌ." فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ"
Böylece vasıl hemzesi hazfedilmiş, istifham hemzesi ise daha önce geçtiği üzere { أَطَّلَعَ الْغَيْبَ } “Gayba mı muttali oldu?” örneğindeki gibi fethalı ve kat'î olarak kendi halinde kalmıştır. Ebû Ca'fer, Şeybe, Nâfi' ve Hamza ise istifhamsız olarak haber bildirmek üzere vasıl hemzesiyle { اصْطَفَى } şeklinde okumuşlardır. Başlandığı zaman hemze kesreli okunur. Ebû Hâtim, bundan sonra { مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ } “Size ne oluyor? Nasıl hüküm veriyorsunuz?” geldiği için bu kıraatin bir izahı olmadığını ileri sürmüştür; zira söz iki yönden kınama üzere devam etmektedir: Birincisi, onların söyledikleri yalanın bir açıklaması ve tefsiri olmasıdır ve { مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ } öncesinden kopuk (münkatı') olur. İkinci yön ise el-Ferrâ'nın da aralarında bulunduğu nahivcilerin, Yüce ve Aziz olanın: { أَذْهَبْتُمْ طَيِّباتِكُمْ فِي حَياتِكُمُ الدُّنْيا } “Dünya hayatınızda güzel şeylerinizi giderip tükettiniz” [Ahkâf 20] buyruğunda olduğu gibi kınamanın bazen istifhamla bazen de istifhamsız yapılabileceğini nakletmiş olmalarıdır. Şöyle de denilmiştir: Bu, 'kavl' (söz) fiilinin takdir edilmesine dayanır; yani 'Onlar: [Allah] kız çocuklarını seçti, diyorlar' demektir. Yahut { وَلَدَ اللَّهُ } “Allah doğurdu” sözünden bedeldir; çünkü kız çocuklarının doğması ve edinilmesi onları seçmek anlamına gelir; böylece geçmiş zaman kipi diğer bir geçmiş zaman kipinden bedel yapılmıştır, bu takdirde { لَكاذِبُونَ } üzerinde durulmaz (vakıf yapılmaz). { أَفَلا تَذَكَّرُونَ } “Hiç düşünmüyor musunuz?” yani O'nun çocuğunun olmasının caiz olmadığını düşünmüyor musunuz? { أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ } “Yoksa sizin apaçık bir deliliniz mi var?” bir hüccet ve bürhanınız mı var? { فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ } “Kitabınızı getirin”
أَيْ بِحُجَجِكُمْ" إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ"
yani delillerinizi getirin, { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “eğer doğru sözlüler iseniz”
في قولكم.
söylediğiniz sözde.
[سورة الصافات (٣٧): الآيات ١٥٨ الى ١٦٠]
[Sâffât Suresi (37), Ayet 158-160]
وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (١٥٨) سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٥٩) إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٠)
{ وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (١٥٨) سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٥٩) إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٠) } “O'nunla cinler arasında bir soy bağı uydurdular. Andolsun cinler de kendilerinin mutlaka [hesap için] huzura getirileceklerini bilmişlerdir. (158) Allah, onların nitelemelerinden münezzehtir. (159) Allah'ın ihlâsa erdirilmiş kulları müstesna. (160)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً" أكثر أهل التفسير أن الْجِنَّةِ ها هنا الْمَلَائِكَةُ. رَوَى ابْنُ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: قَالُوا- يَعْنِي كُفَّارَ قُرَيْشٍ- الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ، جَلَّ وَتَعَالَى. فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ﵁: فَمَنْ أُمَّهَاتُهُنَّ. قَالُوا: مُخَدَّرَاتُ الْجِنِّ. وَقَالَ أَهْلُ الِاشْتِقَاقِ: قِيلَ لَهُمْ جِنَّةٌ لِأَنَّهُمْ لَا يُرَوْنَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: إِنَّهُمْ بَطْنٌ مِنْ بُطُونِ الْمَلَائِكَةِ يُقَالُ لَهُمُ الْجِنَّةُ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَرَوَى إِسْرَائِيلُ عَنِ السُّدِّيِّ عَنْ أَبِي مَالِكٍ قَالَ: إِنَّمَا قِيلَ لَهُمْ جِنَّةٌ لِأَنَّهُمْ خُزَّانٌ عَلَى الْجِنَانِ وَالْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ جنة." نَسَباً" مصاهرة. فال قَتَادَةُ وَالْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ: قَالَتِ الْيَهُودُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ إن الله صاهر الجن فكانت
Yüce Allah'ın: { وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً } “O'nunla cinler arasında bir soy bağı uydurdular” buyruğu hakkında tefsir ehlinin çoğunluğu, buradaki "el-cinneh" (cinler) kelimesinden kastın melekler olduğu görüşündedir. İbn Ebî Necîh'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Onlar -yani Kureyş kâfirleri-: "Melekler, Allah celle ve teâlâ'nın kızlarıdır" dediler. Bunun üzerine Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh: "Peki onların anneleri kimdir?" diye sordu. Onlar da: "Cinlerin perde arkasındaki [hür ve asil] kadınlarıdır" dediler. İştikak (kelime kökeni) âlimleri ise şöyle demiştir: Görünmedikleri için onlara 'cinne' denilmiştir. Mücâhid: "Onlar, melek kabilelerinden kendilerine 'el-Cinneh' denilen bir kabiledir" demiştir. Bu [görüş], İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. İsrâîl'in es-Süddî'den, onun da Ebû Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Onlara cinne denilmesinin tek sebebi, cennetlerin muhafızları olmalarıdır; meleklerin tamamı cinnetir." [Ayetteki] "neseben (soy bağı)" evlilik yoluyla kurulan akrabalık bağı (sıhriyet) demektir. Katâde, el-Kelbî ve Mukātil şöyle demiştir: Allah'ın lâneti üzerlerine olasıca Yahudiler: "Şüphesiz ki Allah cinlerle dünürlük bağı kurdu ve...
الْمَلَائِكَةُ مِنْ بَيْنِهِمْ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ وَمُقَاتِلٌ أَيْضًا. الْقَائِلُ ذَلِكَ كِنَانَةُ وَخُزَاعَةُ، قَالُوا: إِنَّ اللَّهَ خَطَبَ إِلَى سَادَاتِ الْجِنِّ فَزَوَّجُوهُ مِنْ سَرَوَاتِ بَنَاتِهِمْ، فَالْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ مِنْ سَرَوَاتِ بَنَاتِ الْجِنِّ. وَقَالَ الْحَسَنُ: أَشْرَكُوا الشَّيْطَانَ فِي عِبَادَةِ اللَّهِ فَهُوَ النَّسَبُ الَّذِي جَعَلُوهُ. قُلْتُ: قَوْلُ الْحَسَنِ فِي هَذَا أَحْسَنُ، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تعالى:" إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ" [الشعراء: ٩٨] أَيْ فِي الْعِبَادَةِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ وَالْحَسَنُ أَيْضًا: هُوَ قَوْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَإِبْلِيسَ أَخَوَانِ، تَعَالَى اللَّهُ عَنْ قَوْلِهِمْ عُلُوًّا كَبِيرًا. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ" أَيِ الْمَلَائِكَةُ" إِنَّهُمْ" يَعْنِي قَائِلَ هَذَا الْقَوْلِ" لَمُحْضَرُونَ" في النار، قال قَتَادَةُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: لِلْحِسَابِ. الثَّعْلَبِيُّ: الْأَوَّلُ أَوْلَى، لِأَنَّ الْإِحْضَارَ تَكَرَّرَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَلَمْ يُرِدِ اللَّهُ بِهِ غَيْرَ الْعَذَابِ." سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ" أَيْ تَنْزِيهًا لِلَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ." إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ" فَإِنَّهُمْ نَاجُونَ مِنَ النار.
melekler onların arasından doğdu' dediler. Mücâhid, es-Süddî ve yine Mukātil şöyle demiştir: Bunu söyleyenler Kinâne ve Huzâa kabileleridir; onlar: 'Allah cinlerin ileri gelenlerine dünür oldu, onlar da O'nu kızlarının en şereflileriyle evlendirdiler; melekler de Allah'ın cinlerin şerefli kızlarından doğan kızlarıdır' dediler. el-Hasan ise şöyle demiştir: Şeytanı Allah'a ibadette ortak koştular; işte uydurdukları nesep (soy bağı) budur. Derim ki: el-Hasan'ın bu husustaki sözü daha güzeldir; bunun delili Yüce Allah'ın: { إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ } “Çünkü biz sizi Âlemlerin Rabbi ile eşit tutuyorduk” [Şuarâ 98] yani ibadette eşit tutuyorduk buyruğudur. İbn Abbâs, ed-Dahhâk ve yine el-Hasan şöyle demişlerdir: Bu, onların 'Allah Teâlâ ile İblis iki kardeştir' sözleridir; Allah onların söylediklerinden pek yücedir. Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ } “Andolsun cinler de bilmiştir” yani melekler [bilmiştir], { إِنَّهُمْ } “kendilerinin” yani bu sözü söyleyenlerin, { لَمُحْضَرُونَ } “mutlaka hazır bulundurulacaklarını” cehennemde hazır bulundurulacaklarını bilmiştir; bunu Katâde söylemiştir. Mücâhid ise: 'Hesap için' demiştir. es-Sa'lebî şöyle demiştir: Birincisi daha evladır; zira ihzar (huzura getirilme) bu surede tekrarlanmıştır ve Allah bununla azaptan başkasını murat etmemiştir. { سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ } “Allah, onların nitelemelerinden münezzehtir” yani Allah'ı onların vasıflamalarından tenzih ederiz. { إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } “Allah'ın ihlâsa erdirilmiş kulları müstesna” çünkü onlar cehennemden kurtulmuşlardır.
[سورة الصافات (٣٧): الآيات ١٦١ الى ١٦٣]
[Sâffât Suresi (37), Ayet 161-163]
فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ (١٦١) مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ (١٦٢) إِلاَّ مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ (١٦٣)
{ فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ (١٦١) مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ (١٦٢) إِلاَّ مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ (١٦٣) } “Şüphesiz siz ve taptıklarınız; (161) O'na karşı kimseyi yoldan çıkaramazsınız, (162) Cehenneme girecek olandan başkasını. (163)”
فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ"" مَا" بِمَعْنَى الَّذِي. وَقِيلَ: بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ، أَيْ فَإِنَّكُمْ وَعِبَادَتَكُمْ لِهَذِهِ الْأَصْنَامِ. وَقِيلَ: أَيْ فَإِنَّكُمْ مَعَ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ، يُقَالُ: جَاءَ فُلَانٌ وَفُلَانٌ. وَجَاءَ فُلَانٌ مَعَ فُلَانٍ." مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ" أَيْ عَلَى اللَّهِ" بِفاتِنِينَ" بِمُضِلِّينَ. النَّحَّاسُ. أَهْلُ التَّفْسِيرِ مُجْمِعُونَ فِيمَا عَلِمْتُ عَلَى أَنَّ الْمَعْنَى: مَا أَنْتُمْ بِمُضِلِّينَ أَحَدًا إِلَّا مَنْ قَدَّرَ اللَّهُ ﷿ عَلَيْهِ أَنْ يَضِلَّ: وَقَالَ الشَّاعِرُ:
Bunda üç mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ } “Şüphesiz siz ve taptıklarınız” ayetindeki { مَا }, { الَّذِي } (ismi mevsul) anlamındadır. Mastar anlamında olduğu da söylenmiştir; yani 'siz ve bu putlara tapınmanız' demektir. Şöyle de denilmiştir: Yani 'Siz, Allah'tan başka taptıklarınızla birlikte'; nitekim 'Falanca ve filanca geldi' veya 'Falanca filanca ile birlikte geldi' denir. { مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ } “O'na karşı siz [değilsiniz]” yani Allah'a karşı, { بِفاتِنِينَ } “yoldan çıkarıcı” saptırıcı değilsiniz. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bildiğim kadarıyla tefsir ehli, anlamın 'Allah Azze ve Celle'nin sapmasını takdir ettiği kimseden başkasını siz saptıramazsınız' olduğu hususunda icma etmiştir. Şair şöyle demiştir:
فَرَدَّ بِنِعْمَتِهِ كَيْدَهُ ... وعليه وَكَانَ لَنَا فَاتِنَا
Nimetleriyle onun tuzağını kendi aleyhine çevirdi, ... Ve o bize fitne verici (saptırıcı) idi.
أَيْ مُضِلًّا.
Yani saptırıcı idi.
الثَّانِيَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ رَدٌّ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ. قَالَ عَمْرُو بْنُ ذَرٍّ: قَدِمْنَا عَلَى عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ فَذُكِرَ عِنْدَهُ الْقَدَرُ، فَقَالَ عُمَرُ: لَوْ أَرَادَ اللَّهُ أَلَّا يُعْصَى مَا خَلَقَ إِبْلِيسَ وَهُوَ رَأْسُ الْخَطِيئَةِ، وَإِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِلْمًا فِي كِتَابِ اللَّهِ ﷿، عرفه من عرفه، وجهل مَنْ جَهِلَهُ، ثُمَّ قَرَأَ:" فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ." مَا" أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ" إِلَّا مَنْ كَتَبَ اللَّهُ ﷿ عَلَيْهِ أَنْ يَصْلَى الْجَحِيمَ. وَقَالَ: فَصَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بَيْنَ النَّاسِ، وَفِيهَا مِنَ الْمَعَانِي أَنَّ الشَّيَاطِينَ لَا يَصِلُونَ إِلَى إِضْلَالِ أَحَدٍ إِلَّا مَنْ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ أَنَّهُ لَا يَهْتَدِي، وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ جَلَّ وَعَزَّ أَنَّهُ يَهْتَدِي لَحَالَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ، وَعَلَى هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ" [الإسراء: ٦٤] أي لست تصل منهم إلى شي إِلَّا إِلَى مَا فِي عِلْمِي. وَقَالَ لَبِيَدُ بْنُ رَبِيعَةَ فِي تَثْبِيتِ الْقَدَرِ فَأَحْسَنَ:
İkincisi- Bu ayette Kaderiyye'ye bir reddiye vardır. Amr b. Zerr şöyle demiştir: Ömer b. Abdülazîz'in yanına gittik, yanında kaderden söz edildi. Ömer şöyle dedi: 'Şayet Allah kendisine isyan edilmemesini dileseydi, günahın başı olan İblis'i yaratmazdı. Şüphesiz bu konuda Allah Azze ve Celle'nin Kitabı'nda bir ilim vardır; bunu bilen bildi, bilmeyen de cahil kaldı.' Sonra şu ayeti okudu: { فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ. مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ } “Şüphesiz siz ve taptıklarınız, O'na karşı yoldan çıkaramazsınız;” ancak Allah Azze ve Celle'nin cehenneme girmesini yazdığı kimse müstesna. Ve şöyle dedi: 'Bu ayet insanlar arasını ayırmıştır; içerdiği anlamlardan biri de şudur ki şeytanlar, Allah'ın hidayete ermeyeceğini yazdığı kimseden başkasını saptırmaya güç yetiremezler. Eğer Allah Celle ve Azze onun hidayete ereceğini bilseydi, onunla onlar arasına engel koyardı.' Nitekim Yüce Allah'ın: { وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ } “Atlılarınla ve yayalarınla onların üzerine yaygara kopar” [İsrâ 64] buyruğu da bu kabildendir; yani 'Benim ilmimde olandan başkasına onlardan asla ulaşamazsın' demektir. Lebîd b. Rebîa da kaderi ispat sadedinde pek güzel söylemiştir:
إِنَّ تقوى ربنا خير نفل ... ووبإذن اللَّهِ رَيْثِي وَعَجَلْ
Şüphesiz Rabbimizin takvası en hayırlı kazançtır, ... Ve Allah'ın izniyledir benim yavaşlığım ve acelem.
أَحْمَدُ اللَّهَ فَلَا نِدَّ له ... وبيد يه الْخَيْرُ مَا شَاءَ فَعَلْ
Allah'a hamdederim ki O'nun dengi yoktur, ... Hayır O'nun elindedir, dilediğini yapar.
مَنْ هَدَاهُ سُبُلَ الخير اهتدى ... وناعم الْبَالِ وَمَنْ شَاءَ أَضَلْ
Kime hayır yollarını gösterirse o doğruyu bulur, ... Ve gönlü rahat olur; dilediğini de saptırır.
قَالَ الْفَرَّاءُ: أَهْلُ الْحِجَازِ يَقُولُونَ فَتَنْتُ الرَّجُلَ، وَأَهْلُ نَجْدٍ يَقُولُونَ أَفْتَنْتُهُ. الثَّالِثَةُ- رُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ قَرَأَ:" إلا من صَالُ الْجَحِيمِ" بِضَمِّ اللَّامِ. النَّحَّاسُ: وَجَمَاعَةُ أَهْلِ التَّفْسِيرِ يَقُولُونَ إِنَّهُ لَحْنٌ، لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ هَذَا قَاضُ الْمَدِينَةِ. وَمِنْ أَحْسَنِ مَا قِيلَ فيه مَا سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ سُلَيْمَانَ يَقُولُ، قَالَ: هو محمول عل الْمَعْنَى، لِأَنَّ مَعْنَى." مَنْ" جَمَاعَةٌ، فَالتَّقْدِيرُ صَالُونَ، فَحُذِفَتِ النُّونُ لِلْإِضَافَةِ، وَحُذِفَتِ الْوَاوُ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ. وَقِيلَ: أَصْلُهُ فَاعِلٌ إِلَّا أَنَّهُ قُلِبَ مِنْ صال إلى صائل وَحُذِفَتِ الْيَاءُ وَبَقِيَتِ اللَّامُ مَضْمُومَةً فَهُوَ مِثْلُ" شَفا جُرُفٍ هارٍ" [التوبة: ١٠٩]. وَوَجْهٌ ثَالِثٌ أَنْ تَحْذِفَ لَامَ" صَالِ" تَخْفِيفًا وَتُجْرِيَ الْإِعْرَابَ عَلَى عَيْنِهِ، كَمَا حُذِفَ مِنْ قَوْلِهِمْ: مَا بَالَيْتُ بِهِ بَالَةً. وَأَصْلُهَا بَالِيَةٌ مِنْ بَالِي كَعَافِيَةٍ مِنْ عَافِي، وَنَظِيرُهُ قِرَاءَةِ من قرأ،" وَجَنَى الْجَنَّتَيْنِ دانٍ" [الرحمن: ٥٤]،" وَلَهُ الْجَوارِ الْمُنْشَآتُ" [الرحمن: ٢٤] أجرى الإعراب على العين. والأصل ني قِرَاءَةِ الْجَمَاعَةِ صَالِي بِالْيَاءِ فَحَذَفَهَا الْكَاتِبُ مِنَ الخط لسقوطها في اللفظ.
el-Ferrâ şöyle demiştir: Hicaz ehli (فَتَنْتُ الرَّجُلَ) der, Necid ehli ise (أَفْتَنْتُهُ) der. Üçüncüsü- el-Hasan'dan bu ayeti lâm harfinin dammesiyle { إِلَّا مَنْ هُوَ صَالُ الْجَحِيمِ } şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. en-Nehhâs şöyle der: Tefsir ehlinin tamamı bunun bir dil hatası (lahn) olduğunu söyler; çünkü bu, (هَذَا قَاضُ الْمَدِينَةِ) denilemeyeceği gibidir. Bu hususta söylenmiş en güzel sözlerden biri, Ali b. Süleyman'dan işittiğim şu açıklamadır: 'Bu manaya hamledilmiştir; zira { مَنْ } kelimesinin anlamı çoğuldur, takdiri (صَالُونَ) şeklindedir; tamlama (izâfet) sebebiyle nun harfi hazfedilmiş, iki sakinin yan yana gelmesi sebebiyle de vâv harfi hazfedilmiştir.' Şöyle de denilmiştir: Aslı fâil kalıbındadır, ancak (صَالٍ) kelimesinden (صَائِلٌ) kelimesine kalbedilmiş, yâ harfi hazfedilmiş ve lâm zammeli kalmıştır; bu da { شَفا جُرُفٍ هارٍ } “yıkılmak üzere olan bir yarın kenarı” [Tevbe 109] örneği gibidir. Üçüncü bir vecih ise (صَالٍ) kelimesinin lâm harfini tahfif (kolaylık) amacıyla hazfedip irabı ayn harfi üzerinde yürütmektir; nitekim Arapların (مَا بَالَيْتُ بِهِ بَالَةً) sözünden hazfedildiği gibi; aslı (عَافِي) kelimesinden (عَافِيَةٌ) gibi (بَالِي) kelimesinden (بَالِيَةٌ) şeklindedir. Bunun benzeri { وَجَنَى الْجَنَّتَيْنِ دانٍ } “İki cennetin meyveleri yakındır” [Rahmân 54] ve { وَلَهُ الْجَوارِ الْمُنْشَآتُ } “Denizde yüzen gemiler O'nundur” [Rahmân 24] kıraatlerinde irabın ayn harfi üzerinde cereyan etmesidir. Çoğunluğun kıraatindeki asıl ise yâ ile (صَالِي) şeklindedir; lâfızda düştüğü için kâtip de onu yazıdan hazfetmiştir.
[سورة الصافات (٣٧): الآيات ١٦٥ الى ١٦٦]
[Sâffât Suresi (37), Ayet 165-166]
وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ (١٦٦)
{ وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ (١٦٦) } “Şüphesiz biz, elbette sıra sıra saf bağlayanlarız. (165) Ve şüphesiz biz, elbette tesbih edenleriz. (166)”
هَذَا مِنْ قَوْلِ الْمَلَائِكَةِ تَعْظِيمًا لِلَّهِ ﷿، وَإِنْكَارًا مِنْهُمْ عِبَادَةَ مَنْ عَبَدَهُمْ." وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ. وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ" قَالَ مُقَاتِلٌ: هَذِهِ الثَّلَاثُ الْآيَاتِ نَزَلَتْ وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى، فَتَأَخَّرَ جِبْرِيلُ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" أَهُنَا تُفَارِقُنِي" فَقَالَ مَا أَسْتَطِيعُ أَنْ أَتَقَدَّمَ عَنْ مَكَانِي. وَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ قَوْلِ الْمَلَائِكَةِ:" وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ" الْآيَاتِ. وَالتَّقْدِيرُ عِنْدَ الْكُوفِيِّينَ: وَمَا مِنَّا إِلَّا مَنْ لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ. فَحُذِفَ الْمَوْصُولُ. وَتَقْدِيرُهُ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ: وَمَا مِنَّا مَلَكٌ إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ، أَيْ مَكَانٌ مَعْلُومٌ فِي الْعِبَادَةِ، قال ابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ جُبَيْرٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: ما في السموات موضع شبر إلا وعليه ملك يصلي سبح. وَقَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" مَا فِي السَّمَاءِ مَوْضِعُ قَدَمٍ إِلَّا عَلَيْهِ مَلَكٌ سَاجِدٌ أَوْ قَائِمٌ". وَعَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِنِّي أَرَى مَا لَا تَرَوْنَ وَأَسْمَعُ مَا لَا تَسْمَعُونَ أَطَّتِ السَّمَاءُ وَحُقَّ لَهَا أَنْ تَئِطَّ مَا فِيهَا مَوْضِعُ أَرْبَعِ أَصَابِعَ إِلَّا وَمَلَكٌ وَاضِعٌ جَبْهَتَهُ سَاجِدًا لِلَّهِ وَاللَّهِ لَوْ تَعْلَمُونَ مَا أَعْلَمُ لَضَحِكْتُمْ قَلِيلًا وَلَبَكَيْتُمْ كَثِيرًا وَمَا تَلَذَّذْتُمْ بِالنِّسَاءِ عَلَى الْفُرُشِ وَلَخَرَجْتُمْ إِلَى الصُّعُدَاتِ تَجْأَرُونَ إِلَى اللَّهِ لَوَدِدْتُ أَنِّي كُنْتُ شَجَرَةً تُعْضَدُ" خَرَّجَهُ أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ وَقَالَ فِيهِ حَدِيثٌ" حَسَنٌ" غَرِيبٌ. وَيُرْوَى مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ أَنَّ أَبَا ذَرٍّ قَالَ: لَوَدِدْتُ أَنِّي كُنْتُ شَجَرَةً تُعْضَدُ. وَيُرْوَى عَنْ أَبِي ذَرٍّ مَوْقُوفًا. وَقَالَ قَتَادَةُ: كَانَ يُصَلِّي الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ جَمِيعًا حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ:" وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ". قَالَ: فَتَقَدَّمَ الرِّجَالُ وَتَأَخَّرَ النِّسَاءُ." وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ" قَالَ الْكَلْبِيُّ: صُفُوفُهُمْ كَصُفُوفِ أَهْلِ الدُّنْيَا فِي الْأَرْضِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ قَالَ: خَرَجَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَنَحْنُ فِي الْمَسْجِدِ، فَقَالَ:" أَلَا تَصُفُّونَ كَمَا تَصُفُّ الْمَلَائِكَةُ عِنْدَ رَبِّهَا" فَقُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ تَصُفُّ الْمَلَائِكَةُ عِنْدَ رَبِّهَا؟ قَالَ؟
Bu, Allah Azze ve Celle'yi tazim etmek ve kendilerine tapanların ibadetini reddetmek maksadıyla meleklerin söylediği sözlerdendir. { وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ. وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ } “Şüphesiz biz, elbette sıra sıra saf bağlayanlarız. Ve şüphesiz biz, elbette tesbih edenleriz.” Mukâtil şöyle demiştir: Bu üç ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Sidretü'l-Müntehâ'da iken inmiştir. Cebrâil geride durunca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Burada mı benden ayrılıyorsun?» buyurmuş; o da: «Bulunduğum makamdan ileriye geçmeye güç yetiremem» demiştir. Allah Teâlâ da meleklerin sözünü hikâye ederek { وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ } “Bizden her birinin mutlaka bilinen bir makamı vardır” ayetlerini indirmiştir. Kûfelilere göre [cümlenin] takdiri: (وَمَا مِنَّا إِلَّا مَنْ لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ) “Bizden, bilinen bir makamı olandan başkası yoktur” şeklindedir ve ism-i mevsûl hazfedilmiştir. Basralılara göre takdiri ise: (وَمَا مِنَّا مَلَكٌ إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ) “Bizden bilinen bir makamı olmayan hiçbir melek yoktur” şeklindedir; yani İbn Mes'ûd ve İbn Cübeyr'in belirttiğine göre ibadette belirli bir mekânı vardır. İbn Abbâs da şöyle demiştir: “Göklerde, üzerinde tesbih ederek namaz kılan bir meleğin bulunmadığı bir karışlık yer dahi yoktur.” Âişe radıyallâhu anhâ şöyle nakletmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Gökte, üzerinde secde eden yahut kıyamda duran bir melek bulunmayan bir ayak basacak yer dahi yoktur» buyurmuştur. Ebû Zer'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz ben sizin görmediklerinizi görür, işitmediklerinizi işitirim. Gökyüzü gıcırdadı ve gırdaması da hakkıdır. Orada, alnını Allah'a secde etmek üzere koymuş bir meleğin bulunmadığı dört parmaklık bir yer dahi yoktur. Allah'a yemin olsun ki benim bildiklerimi bilseydiniz, az güler çok ağlardınız; yataklarda kadınlarla lezzetlenemez, yollara/meydanlara dökülüp Allah'a feryat ederdiniz. Keşke kesilip atılan bir ağaç olsaydım!» Bunu Ebû Îsâ et-Tirmizî tahric etmiş ve hakkında şöyle demiştir: "Hasen garib bir hadistir." Başka bir tarik ile Ebû Zer'in: "Keşke kesilip atılan bir ağaç olsaydım!" dediği rivayet edilmiştir; Ebû Zer'den mevkûf olarak da rivayet edilmektedir. Katâde şöyle demiştir: { وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ } “Bizden her birinin mutlaka bilinen bir makamı vardır” ayeti inene kadar erkekler ve kadınlar bir arada namaz kılarlardı. Ayet inince erkekler öne geçti, kadınlar geride durdu. { وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ } “Şüphesiz biz, elbette sıra sıra saf bağlayanlarız” ayeti hakkında Kelbî: "Onların safları, yeryüzündeki dünya ehlinin safları gibidir" demiştir. Sahîh-i Müslim'de Câbir b. Semure'den şöyle rivayet edilmiştir: Biz mescitte iken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanımıza çıkageldi ve: «Meleklerin Rableri katında saf bağladığı gibi saf bağlamaz mısınız?» buyurdu. Biz: 'Ey Allah'ın Resûlü, melekler Rableri katında nasıl saf bağlarlar?' dedik. Şöyle buyurdu:
" يُتِمُّونَ الصُّفُوفَ الْأُوَلَ وَيَتَرَاصُّونَ فِي الصَّفِّ" وَكَانَ عُمَرُ يَقُولُ إِذَا قَامَ لِلصَّلَاةِ: أَقِيمُوا صُفُوفَكُمْ وَاسْتَوُوا إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمْ هَدْيَ الْمَلَائِكَةِ عِنْدَ رَبِّهَا وَيَقْرَأُ:" وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ" تَأَخَّرْ يَا فُلَانُ تَقَدَّمْ يَا فُلَانُ، ثُمَّ يَتَقَدَّمُ فَيُكَبِّرُ. وَقَدْ مَضَى فِي سُورَةِ [الْحِجْرِ] بَيَانُهُ. وَقَالَ أَبُو مَالِكٍ: كَانَ النَّاسُ يُصَلُّونَ مُتَبَدِّدِينَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ" فَأَمَرَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يَصْطَفُّوا. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ. جَاءَ جِبْرِيلُ أَوْ مَلَكٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: تَقُومُ أَدْنَى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ، إِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَتُصَلِّي وَتُسَبِّحُ مَا فِي السَّمَاءِ مَلَكٌ فَارِغٌ. وَقِيلَ: أَيْ لَنَحْنُ الصَّافُّونَ أَجْنِحَتَنَا فِي الْهَوَاءِ وُقُوفًا نَنْتَظِرُ مَا نُؤْمَرُ بِهِ. وَقِيلَ: أَيْ نَحْنُ الصَّافُّونَ حَوْلَ الْعَرْشِ." وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ" أي المصلون، قال قتاد ة: وَقِيلَ: أَيِ الْمُنَزِّهُونَ اللَّهَ عَمَّا أَضَافَهُ إِلَيْهِ الْمُشْرِكُونَ. وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ يُخْبِرُونَ أَنَّهُمْ يَعْبُدُونَ اللَّهَ بِالتَّسْبِيحِ وَالصَّلَاةِ وَلَيْسُوا مَعْبُودِينَ وَلَا بَنَاتِ اللَّهِ. وَقِيلَ:" وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ" مِنْ قَوْلِ الرَّسُولِ ﷺ والمؤمنين المشركين، أَيْ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَّا وَمِنْكُمْ فِي الْآخِرَةِ مَقَامٌ مَعْلُومٌ وَهُوَ مَقَامُ الْحِسَابِ. وَقِيلَ: أَيْ مِنَّا مَنْ لَهُ مَقَامُ الْخَوْفِ، وَمِنَّا مَنْ لَهُ مَقَامُ الرَّجَاءِ، وَمِنَّا مَنْ لَهُ مَقَامُ الإخلاص، ومنا من قه مَقَامُ الشُّكْرِ. إِلَى غَيْرِهَا مِنَ الْمَقَامَاتِ. قُلْتُ: والأضهر أَنَّ ذَلِكَ رَاجِعٌ إِلَى قَوْلِ الْمَلَائِكَةِ" وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ" وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
'Önceki safları tamamlarlar ve safta birbirine kenetlenirler.' Ömer namaza durduğu zaman şöyle derdi: 'Saflarınızı düzeltin ve eşit durun; şüphesiz Allah sizden Rableri katındaki meleklerin halini/tavrını murat etmektedir.' Ve şu ayeti okurdu: { وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ } 'Ey falan geriye çekil, ey falan öne geç!' der, sonra öne geçip tekbir alırdı. Bunun açıklaması [Hicr Suresi'nde] geçmişti. Ebû Mâlik şöyle demiştir: İnsanlar dağınık halde namaz kılıyorlardı; Yüce Allah: { وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ } ayetini indirdi ve Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara saf tutmalarını emretti. eş-Şa'bî şöyle demiştir: Cibril veya bir melek Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelerek: 'Gecenin üçte ikisinden biraz azını, yarısını ve üçte birini ibadetle geçiriyorsun; şüphesiz melekler namaz kılıp tesbih etmektedir, gökte boş duran hiçbir melek yoktur' dedi. Şöyle de denilmiştir: Yani 'Biz emredileceğimiz şeyi bekleyerek havada kanatlarımızı saf saf dizip duranlarız.' Bir diğer görüşe göre: 'Biz Arş'ın etrafında saf tutanlarız.' { وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ } “Ve şüphesiz biz, elbette tesbih edenleriz” yani namaz kılanlarız; bunu Katâde söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Yani müşriklerin O'na isnat ettiklerinden Allah'ı tenzih edenleriz. Buradaki maksat, meleklerin Allah'a tesbih ve namazla ibadet ettiklerini, kendilerine ibadet edilen varlıklar veya Allah'ın kızları olmadıklarını bildirmeleridir. Şöyle de denilmiştir: { وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } sözü, Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve müminlerin müşriklere hitabıdır; yani ahirette bizden ve sizden her birinin bilinen bir makamı vardır ki o da hesap makamıdır. Bir görüşe göre: 'Bizden korku (havf) makamında olan vardır, bizden ümit (recâ) makamında olan vardır, bizden ihlâs makamında olan vardır ve bizden şükür makamında olan vardır...' şeklinde diğer makamlar sayılmıştır. Derim ki: Zahir olan, bunun meleklerin: { وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } sözüne ait olmasıdır; en doğrusunu Allah bilir.
[سورة الصافات (٣٧): الآيات ١٦٧ الى ١٧٠]
[Sâffât Suresi (37), Ayet 167-170]
وَإِنْ كانُوا لَيَقُولُونَ (١٦٧) لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ (١٦٨) لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٩) فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (١٧٠)
{ وَإِنْ كانُوا لَيَقُولُونَ (١٦٧) لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ (١٦٨) لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٩) فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (١٧٠) } “Ve onlar kesinlikle şöyle diyorlardı: (167) 'Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir (kitap) olsaydı, (168) Elbette Allah'ın ihlâsa erdirilmiş kulları olurduk.' (169) Fakat onu inkâr ettiler; yakında bilecekler! (170)”
عَادَ إِلَى الْإِخْبَارِ عَنْ قَوْلِ الْمُشْرِكِينَ، أَيْ كَانُوا قَبْلِ بَعْثَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ إِذَا عُيِّرُوا بِالْجَهْلِ قَالُوا:" لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ" أَيْ لَوْ بُعِثَ إِلَيْنَا نَبِيٌّ بِبَيَانِ الشَّرَائِعِ لَاتَّبَعْنَاهُ. وَلَمَّا خُفِّفَتْ" إِنْ" دَخَلَتْ عَلَى الْفِعْلِ وَلَزِمَتْهَا اللَّامُ فَرْقًا بَيْنَ النَّفْيِ وَالْإِيجَابِ. وَالْكُوفِيُّونَ
[Cenâb-ı Hak] müşriklerin sözünü haber vermeye dönmüştür. Yani onlar, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamber olarak gönderilmesinden önce cehaletle ayıplandıklarında şöyle derlerdi: { لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ } “Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir (kitap) olsaydı”, yani şeriatları açıklayan bir peygamber bize gönderilseydi mutlaka ona tâbi olurduk. { إِنْ } edatı muhaffefe (şeddesiz) kılındığında fiilin başına gelmiş ve olumsuzluk ile olumluluk arasını ayırt etmek için kendisinden sonra lâm harfi zorunlu (lâzım) olmuştur. Kûfeliler ise...
يَقُولُونَ:" إِنْ" بِمَعْنَى مَا وَاللَّامُ بِمَعْنَى إِلَّا. وَقِيلَ: مَعْنَى" لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً" أَيْ كِتَابًا مِنْ كُتُبِ الْأَنْبِيَاءِ." لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ" أَيْ لَوْ جَاءَنَا ذِكْرٌ كَمَا جَاءَ الْأَوَّلِينَ لَأَخْلَصْنَا الْعِبَادَةَ لِلَّهِ." فَكَفَرُوا بِهِ" أَيْ بِالذِّكْرِ. وَالْفَرَّاءُ يُقَدِّرُهُ عَلَى حَذْفٍ، أَيْ فَجَاءَهُمْ مُحَمَّدٌ ﷺ بِالذِّكْرِ فَكَفَرُوا بِهِ. وَهَذَا تَعْجِيبٌ مِنْهُمْ، أَيْ فَقَدْ جَاءَهُمْ نَبِيٌّ وَأُنْزِلَ عَلَيْهِمْ كِتَابٌ فِيهِ بَيَانُ مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ فَكَفَرُوا وَمَا وَفَّوْا بِمَا قَالُوا." فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ" قَالَ الزَّجَّاجُ: يَعْلَمُونَ مَغَبَّةَ كُفْرِهِمْ.
{ إِنْ } edatının { مَا } (olumsuzluk), lâm harfinin ise { إِلَّا } (istisna) anlamında olduğunu söylerler. Şöyle de denilmiştir: { لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً } ifadesinin anlamı; 'peygamberlerin kitaplarından bir kitap' demektir. { لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } “Elbette Allah'ın ihlâsa erdirilmiş kulları olurduk” yani öncekilere geldiği gibi bize de bir zikir gelseydi ibadeti sadece Allah'a has kılardık. { فَكَفَرُوا بِهِ } “Fakat onu inkâr ettiler” yani zikri inkâr ettiler. el-Ferrâ bunu bir hazif takdiriyle açıklar; yani 'Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara zikirle geldi, fakat onu inkâr ettiler.' Bu, onların haline bir hayrettir; yani kendilerine bir peygamber gelmiş ve muhtaç oldukları şeylerin açıklaması bulunan bir kitap indirilmiştir de onlar inkâr etmiş ve söyledikleri sözü tutmamışlardır. { فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Yakında bilecekler” buyruğu hakkında ez-Zeccâc: 'Küfürlerinin akıbetini bilecekler' demiştir.
[سورة الصافات (٣٧): الآيات ١٧١ الى ١٧٩]
[Sâffât Suresi (37), Ayet 171-179]
وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ (١٧١) إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ (١٧٢) وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ (١٧٣) فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٤) وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٥)
{ وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ (١٧١) إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ (١٧٢) وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ (١٧٣) فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٤) وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٥) } “Andolsun ki peygamber olarak gönderilen kullarımıza sözümüz geçmiştir: (171) Şüphesiz onlar, mutlaka zafere ulaştırılacak olanlardır. (172) Ve şüphesiz bizim ordumuz, elbette galip gelecek olanlar onlardır. (173) Bir süreye kadar onlardan yüz çevir. (174) Onları gözetle, onlar da yakında göreceklerdir. (175)”
أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ (١٧٦) فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٧) وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٨) وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٩)
{ أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ (١٧٦) فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٧) وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧8) وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧9) } “Onlar bizim azabımızın çarçabuk gelmesini mi istiyorlar? (176) Fakat o [azap] yurtlarına indiği zaman, uyarılanların sabahı ne kötü olur! (177) Bir süreye kadar onlardan yüz çevir. (178) Ve gör; onlar da yakında göreceklerdir! (179)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ" قَالَ الْفَرَّاءُ: أَيْ بِالسَّعَادَةِ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْكَلِمَةِ قَوْلَهُ ﷿:" كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي" [المجادلة: ٢١] قَالَ الْحَسَنُ: لَمْ يُقْتَلْ مِنْ أَصْحَابِ الشَّرَائِعِ قَطُّ أَحَدٌ" إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ" أَيْ سَبَقَ الوعد بنصرهم بالحجة والغلبة." إِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ"
Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ } “Andolsun ki peygamber olarak gönderilen kullarımıza sözümüz geçmiştir” ayeti hakkında el-Ferrâ: 'Yani mutlulukla [sözümüz geçmiştir]' demiştir. 'Kelime' (söz) ile Aziz ve Celil olanın: { كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي } “Allah: 'Andolsun ki ben ve peygamberlerim mutlaka galip geleceğiz' diye yazmıştır” [Mücâdele 21] buyruğunun kastedildiği de söylenmiştir. el-Hasan şöyle demiştir: 'Şeriat sahibi peygamberlerden hiçbiri asla öldürülmemiştir.' { إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ } “Şüphesiz onlar, mutlaka zafere ulaştırılacak olanlardır” yani delil ve galebe ile onlara yardım edileceği vaadi önceden geçmiştir. { وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ } “Ve şüphesiz bizim ordumuz, elbette galip gelecek olanlar onlardır” buyruğu
عَلَى الْمَعْنَى وَلَوْ كَانَ عَلَى اللَّفْظِ لَكَانَ هُوَ الْغَالِبَ مِثْلَ" جُنْدٌ ما هُنالِكَ مَهْزُومٌ مِنَ الْأَحْزابِ" [ص: ١١]. وقال الشيباني: جاء ها هنا عَلَى الْجَمْعِ مِنْ أَجْلِ أَنَّهُ رَأْسُ آيَةٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَتَوَلَّ عَنْهُمْ" أَيْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ." حَتَّى حِينٍ" قَالَ قَتَادَةُ: إِلَى الْمَوْتِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: إِلَى الْوَقْتِ الَّذِي أُمْهِلُوا إِلَيْهِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي الْقَتْلَ بِبَدْرٍ. وَقِيلَ يَعْنِي فَتْحَ مَكَّةَ. وَقِيلَ: الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ السَّيْفِ." وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ" قَالَ قَتَادَةُ: سَوْفَ يُبْصِرُونَ حِينَ لَا يَنْفَعُهُمُ الْإِبْصَارُ. وَعَسَى مِنَ اللَّهِ لِلْوُجُوبِ وَعَبَّرَ بِالْإِبْصَارِ عَنْ تَقْرِيبِ الْأَمْرِ، أَيْ عن قريب يبصرون. وقيل: المعفسوف يُبْصِرُونَ الْعَذَابَ يَوْمَ
manaya göredir; şayet lafza göre olsaydı { جُنْدٌ ما هُنالِكَ مَهْزُومٌ مِنَ الْأَحْزابِ } “Onlar, çeşitli fırkalardan burada bozguna uğratılmış bir ordudur” [Sâd 11] ayetinde olduğu gibi tekil (o galiptir) gelirdi. eş-Şeybânî: 'Burada ayet sonu (fasıla) olduğu için çoğul gelmiştir' demiştir. Yüce Allah'ın: { فَتَوَلَّ عَنْهُمْ } “Onlardan yüz çevir” yani onlara aldırış etme, { حَتَّى حِينٍ } “bir süreye kadar” buyruğu hakkında Katâde: 'Ölüme kadar' demiştir. ez-Zeccâc ise: 'Kendilerine mühlet verilen vakte kadar' demiştir. İbn Abbâs: 'Yani Bedir'de öldürülmelerine kadar' demiştir. Bunun Mekke'nin fethi olduğu da söylenmiştir. Ayetin kılıç ayetiyle neshedildiği de söylenmiştir. { وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ } “Onları gözetle, onlar da yakında göreceklerdir” buyruğu hakkında Katâde: 'Görmenin kendilerine fayda vermeyeceği zamanda göreceklerdir' demiştir. Allah'tan gelen 'umulur ki' ifadeleri kesinlik (vücûb) bildirir; işin yakınlığını ifade etmek üzere görme lafzı kullanılmıştır, yani pek yakında göreceklerdir. Şöyle de denilmiştir: Anlamı; kıyamet günü azabı
الْقِيَامَةِ." أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ" كَانُوا يَقُولُونَ مِنْ فَرْطِ تَكْذِيبِهِمْ مَتَى هَذَا الْعَذَابُ، أَيْ لَا تَسْتَعْجِلُوهُ فَإِنَّهُ وَاقِعٌ بِكُمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ" أَيِ الْعَذَابُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَكَانَ عَذَابُ هَؤُلَاءِ بِالْقَتْلِ. وَمَعْنَى" بِساحَتِهِمْ" أَيْ بِدَارِهِمْ، عَنِ السُّدِّيِّ وَغَيْرِهِ. وَالسَّاحَةُ وَالسَّحْسَةُ فِي اللُّغَةِ فِنَاءُ الدَّارِ الْوَاسِعُ. الْفَرَّاءُ:" نَزَلَ بِساحَتِهِمْ" وَنَزَلَ بِهِمْ سَوَاءٌ." فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ" أَيْ بِئْسَ صَبَاحُ الَّذِينَ أُنْذِرُوا بِالْعَذَابِ. وَفِيهِ إِضْمَارٌ أَيْ فَسَاءَ الصَّبَاحُ صَبَاحُهُمْ. وَخُصَّ الصَّبَاحُ بِالذِّكْرِ، لِأَنَّ الْعَذَابَ كَانَ يَأْتِيهِمْ فِيهِ. وَمِنْهُ الْحَدِيثُ الَّذِي رَوَاهُ أَنَسٌ ﵁ قَالَ: لَمَّا أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ خَيْبَرَ، وَكَانُوا خَارِجِينَ إِلَى مَزَارِعِهِمْ وَمَعَهُمُ الْمَسَاحِي، فَقَالُوا: مُحَمَّدٌ وَالْخَمِيسُ، وَرَجَعُوا إِلَى حِصْنِهِمْ، فَقَالَ ﷺ:" اللَّهُ أَكْبَرُ خَرِبَتْ خَيْبَرُ إِنَّا إِذَا نَزَلْنَا بِسَاحَةِ قَوْمٍ فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ" وَهُوَ يُبَيِّنُ مَعْنَى:" فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ" يُرِيدُ النَّبِيَّ ﷺ." وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ" كُرِّرَ تَأْكِيدًا وَكَذَا" وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ" تأكيدا أيضا.
göreceklerdir, demektir. { أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ } “Onlar bizim azabımızın çarçabuk gelmesini mi istiyorlar?” Aşırı yalanlamalarından ötürü: 'Bu azap ne zaman?' diyorlardı; yani onu acele istemeyin, çünkü o başınıza mutlaka gelecektir. Yüce Allah'ın: { فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ } “Fakat o yurtlarına indiği zaman” yani azap [indiği zaman] buyruğu hakkında ez-Zeccâc: 'Bunların azabı kılıçla öldürülmekti' demiştir. es-Süddî ve başkalarından gelen rivayete göre { بِساحَتِهِمْ } ifadesinin manası; 'onların yurduna' demektir. Dilbilgisinde 'sâha' ve 'sahse', evin geniş avlusu demektir. el-Ferrâ: '{ نَزَلَ بِساحَتِهِمْ } ile { نَزَلَ بِهِمْ } (onların başına indi) aynı anlamdadır' demiştir. { فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ } “uyarılanların sabahı ne kötü olur!” yani azapla uyarılanların sabahı ne kötüdür! Burada bir gizli zamir (izmar) vardır, yani onların sabahı ne kötü bir sabahtır! Sabahın özellikle zikredilmesinin sebebi, azabın onlara sabah vakti gelmesindendir. Nitekim Enes (radıyallâhu anh)'ın rivayet ettiği şu hadis de bu kabildendir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Hayber'e vardığında onlar ellerinde küreklerle tarlalarına çıkıyorlardı; 'Muhammed ve ordu!' deyip kalelerine geri kaçtılar. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Allahu Ekber, Hayber harap oldu! Şüphesiz biz bir kavmin yurduna indiğimizde, uyarılanların sabahı ne kötü olur!' buyurdu. Bu da { فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ } ifadesinin manasını açıklamaktadır; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i kastetmektedir. { وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ } “Bir süreye kadar onlardan yüz çevir” ayeti pekiştirme (tekit) amacıyla tekrarlanmıştır; aynı şekilde { وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ } “Ve gör; onlar da yakında göreceklerdir” ayeti de yine tekit içindir.
[سورة الصافات (٣٧): الآيات ١٨٠ الى ١٨٢]
[Sâffât Suresi (37), Ayet 180-182]
سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٨٠) وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ (١٨١) وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٨٢)
{ سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٨٠) وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ (١٨١) وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٨٢) } “Kudret ve şeref sahibi Rabbin, onların nitelemelerinden münezzehtir. (180) Gönderilen bütün peygamberlere selâm olsun! (181) Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun! (182)”
فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" سُبْحانَ رَبِّكَ" نَزَّهَ سُبْحَانَهُ نَفْسَهُ عَمَّا أَضَافَ إِلَيْهِ الْمُشْرِكُونَ." رَبِّ الْعِزَّةِ" عَلَى الْبَدَلِ. وَيَجُوزُ النَّصْبُ عَلَى الْمَدْحِ، وَالرَّفْعُ بِمَعْنَى هُوَ رَبِّ الْعِزَّةِ." عَمَّا يَصِفُونَ" أَيْ مِنَ الصَّاحِبَةِ وَالْوَلَدِ. وَسُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ مَعْنَى" سُبْحَانَ اللَّهِ" فَقَالَ:" هُوَ تَنْزِيهُ اللَّهِ عَنْ كُلِّ سُوءٍ" وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" مُسْتَوْفًى. الثَّانِيَةُ- سُئِلَ مُحَمَّدُ بْنُ سَحْنُونَ عَنْ مَعْنَى" رَبِّ الْعِزَّةِ" لِمَ جَازَ ذَلِكَ وَالْعِزَّةُ مِنْ صِفَاتِ الذَّاتِ، وَلَا يُقَالُ رَبُّ الْقُدْرَةِ وَنَحْوَهَا من صفات ذاته جل وعز؟ فال: العزة تكون
Burada dört mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { سُبْحانَ رَبِّكَ } “Rabbin münezzehtir” buyruğunda [Yüce Allah], müşriklerin Kendisine isnat ettikleri şeylerden Zatını tenzih etmiştir. { رَبِّ الْعِزَّةِ } “İzzet sahibi Rabbin” ifadesi bedeldir. [Takdiri bir fiille] övgü (medih) üzere mansub okunması caiz olduğu gibi, "O, izzetin Rabbidir" anlamında [mübtedanın haberi olarak] merfû okunması da caizdir. { عَمَّا يَصِفُونَ } “Onların nitelemelerinden” yani eş ve çocuk [isnat etmelerinden münezzehtir]. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e "Sübhânallâh" ifadesinin anlamı sorulduğunda: « هُوَ تَنْزِيهُ اللَّهِ عَنْ كُلِّ سُوءٍ » «O, Allah'ı her türlü kötülük ve noksanlıktan tenzih etmektir» buyurmuştur. Bu husus el-Bakara [Suresi'nde] etraflıca geçmişti. İkincisi- Muhammed b. Sahnûn'a { رَبِّ الْعِزَّةِ } “İzzetin Rabbi” ifadesinin anlamı; izzet zatî sıfatlardan olduğu ve Celîl ve Azîz olan [Allah]'ın zatî sıfatları hakkında "kudretin Rabbi" ve benzeri ifadeler kullanılmadığı halde bunun nasıl caiz olduğu soruldu. O şöyle dedi: İzzet...
صِفَةَ ذَاتٍ وَصِفَةَ فِعْلٍ، فَصِفَةُ الذَّاتِ نَحْوَ قَوْلِهِ:" فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعاً" وَصِفَةُ الْفِعْلِ نَحْوَ قَوْلِهِ:" رَبِّ الْعِزَّةِ" وَالْمَعْنَى رَبُّ الْعِزَّةِ الَّتِي يَتَعَازُّ بِهَا الْخَلْقُ فِيمَا بَيْنَهُمْ فَهِيَ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ ﷿. قَالَ: وَقَدْ جَاءَ في التفسير إن العزة ها هنا يُرَادُ بِهَا الْمَلَائِكَةُ. قَالَ: وَقَالَ بَعْضُ عُلَمَائِنَا: مَنْ حَلَفَ بِعِزَّةِ اللَّهِ فَإِنْ أَرَادَ عِزَّتَهُ الَّتِي هِيَ صِفَتُهُ فَحَنِثَ فَعَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ، وَإِنْ أَرَادَ الَّتِي جَعَلَهَا اللَّهُ بَيْنَ عِبَادِهِ فَلَا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ. الْمَاوَرْدِيُّ:" رَبِّ الْعِزَّةِ" يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ، أحدهما مالك العزة، والثاني رب كل شي مُتَعَزِّزٍ مِنْ مَلِكٍ أَوْ مُتَجَبِّرٍ. قُلْتُ: وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ فَلَا كَفَّارَةَ إِذَا نَوَاهَا الْحَالِفُ. الثَّالِثَةُ- رُوِيَ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كان يَقُولُ قَبْلَ أَنْ يُسَلِّمَ:" سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ" إِلَى آخِرِ السُّورَةِ، ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ. قُلْتُ: قرأت عل الشَّيْخِ الْإِمَامِ الْمُحَدِّثِ الْحَافِظِ أَبِي عَلِيٍّ الْحَسَنِ بن محمد بن محمد بن محمد ابن عَمْرُوكٍ الْبَكْرِيٍّ بِالْجَزِيرَةِ قُبَالَةَ الْمَنْصُورَةِ مِنَ الدِّيَارِ الْمِصْرِيَّةِ، قَالَ أَخْبَرَتْنَا الْحُرَّةُ أُمُّ الْمُؤَيِّدِ زَيْنَبُ بنت عبد الرحمن بن الحسن الشعرى بنيشابور فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى، أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ إِسْمَاعِيلُ ابن أبى بكر القاري، قال حدثنا أبو الحسن عبد الغافر بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَارِسِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو سَهْلٍ بشر بن أحد الاسفراينى، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو سُلَيْمَانَ دَاوُدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْبَيْهَقِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو زَكَرِيَّاءَ يَحْيَى بْنُ يحيى عبد الرحمن التميمي النيشابوري، قال حدثنا هشيم عن أبى هرون الْعَبْدِيِّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ غَيْرَ مَرَّةٍ وَلَا مَرَّتَيْنِ يَقُولُ فِي آخِرِ صَلَاتِهِ أَوْ حِينَ يَنْصَرِفُ" سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ. وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ". قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: رَوَى الشَّعْبِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ" مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَكْتَالَ بِالْمِكْيَالِ الْأَوْفَى مِنَ الْأَجْرِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَلْيَقُلْ آخِرَ مَجْلِسِهِ حِينَ يُرِيدُ أَنْ يَقُومَ" سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ. وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ". ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ مِنْ حَدِيثِ عَلِيٍّ ﵁ مَرْفُوعًا.
hem zatî sıfat hem de fiilî sıfat olur. Zatî sıfat oluşu: { فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعاً } “İzzet bütünüyle Allah'ındır” ayeti gibidir; fiilî sıfat oluşu ise { رَبِّ الْعِزَّةِ } “İzzetin Rabbi” ayeti gibidir. Manası da yaratılmışların kendi aralarında birbirlerine üstünlük tasladıkları izzetin Rabbidir ki bu da Allah Azze ve Celle'nin yarattığı şeylerdendir. Şöyle de demiştir: Tefsirde buradaki 'izzet' ile meleklerin kastedildiği rivayet edilmiştir. Yine şöyle demiştir: Bazı âlimlerimiz şöyle demiştir: 'Kim Allah'ın izzetine yemin eder de bununla O'nun sıfatı olan izzetini kastederse ve yeminini bozarsa kefâret gerekir; şayet Allah'ın kulları arasında kıldığı izzeti kastederse kefâret gerekmez.' el-Mâverdî şöyle der: '{ رَبِّ الْعِزَّةِ } ifadesi iki veche muhtemeldir: Birincisi izzetin mâliki, ikincisi ise hükümdar veya zorba olsun izzet sahibi her varlığın Rabbidir.' Derim ki: Her iki veche göre de yemin eden kimse bunu kastettiğinde kefâret gerekmez. Üçüncüsü- Ebû Saîd el-Hudrî'nin hadisinden rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) selâm vermeden önce surenin sonuna kadar: { سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ } ayetlerini okurdu; bunu es-Sa'lebî zikretmiştir. Derim ki: Mısır diyârından Mansûre'nin karşısındaki Cezîre'de Şeyh İmam Muhaddis Hâfız Ebû Alî el-Hasen b. Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Amrûk el-Bekrî'ye okudum; o şöyle dedi: Bize hür kadın Ümmü'l-Müeyyed Zeyneb binti Abdirrahmân b. el-Hasen eş-Şa'rî Nîşâbur'da ilk seferinde haber verdi, bize Ebû Muhammed İsmâîl b. Ebî Bekr el-Kārî haber verdi, dedi ki: Bize Ebü'l-Hasen Abdülgāfir b. Muhammed el-Fârisî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sehl Bişr b. Ahmed el-İsferâyînî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süleymân Dâvûd b. el-Hüseyin el-Beyhakī anlattı, dedi ki: Bize Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Yahyâ Abdurrahmân et-Temîmî en-Nîşâbûrî anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Ebû Hârûn el-Abdî'den, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den anlattı, o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in namazının sonunda yahut namazdan ayrılırken bir değil iki değil defalarca şöyle dediğini işittim: { سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ. وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Kudret ve şeref sahibi Rabbin, onların nitelemelerinden münezzehtir. Gönderilen bütün peygamberlere selâm olsun! Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun!” el-Mâverdî der ki: eş-Şa'bî'nin rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: 'Kıyamet gününde sevabın en tam ölçekle tartılması kimi sevindirirse, meclisinin sonunda kalkmak istediği vakit şöyle desin: { سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ. وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Kudret ve şeref sahibi Rabbin, onların nitelemelerinden münezzehtir. Gönderilen bütün peygamberlere selâm olsun! Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun!”' Bunu es-Sa'lebî, Ali (radıyallâhu anh)'ın hadisinden merfû olarak zikretmiştir.
الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ" أَيِ الَّذِينَ بَلَّغُوا عَنِ اللَّهِ تَعَالَى التَّوْحِيدَ وَالرِّسَالَةَ. وَقَالَ أَنَسٌ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" إِذَا سَلَّمْتُمْ عَلَيَّ فَسَلِّمُوا عَلَى الْمُرْسَلِينَ فَإِنَّمَا أَنَا رَسُولٌ مِنَ الْمُرْسَلِينَ وَقِيلَ: مَعْنَى" وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ" أَيْ أَمْنٌ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ جَلَّ وَعَزَّ يَوْمَ الْفَزَعِ الْأَكْبَرِ." وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ" أَيْ عَلَى إِرْسَالِ الْمُرْسَلِينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ. وَقِيلَ: أَيْ عَلَى جَمِيعِ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَى الْخَلْقِ أَجْمَعِينَ. وَقِيلَ: أَيْ عَلَى هَلَاكِ الْمُشْرِكِينَ، دَلِيلُهُ:" فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ." [الأنعام: ٤٥]. قُلْتُ: وَالْكُلُّ مُرَادٌ وَالْحَمْدُ يَعُمُّ. وَمَعْنَى" يَصِفُونَ" يَكْذِبُونَ، وَالتَّقْدِيرُ عَمَّا يَصِفُونَ مِنَ الْكَذِبِ. تَمَّ تفسير سورة الصافات.
Dördüncüsü- Yüce Allah'ın: { وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ } “Gönderilen bütün peygamberlere selâm olsun!” buyruğu; Allah Teâlâ'dan tevhidi ve risaleti tebliğ eden kimseleredir. Enes demiştir ki: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: 'Bana selâm verdiğinizde peygamberlere de selâm veriniz; şüphesiz ben de peygamberlerden bir peygamberim.' { وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ } ifadesinin manasının, en büyük korku gününde Aziz ve Celil olan Allah'tan onlar için bir emniyet ve esenlik olduğu da söylenmiştir. { وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun!” buyruğu; peygamberleri müjdeleyici ve uyarıcı olarak göndermesinden ötürüdür. Allah'ın bütün yaratılmışlara lütfettiği nimetlerin tamamına hamdolsun, şeklinde de açıklanmıştır. Müşriklerin helak edilmesine hamdolsun manasında olduğu da söylenmiştir; bunun delili: { فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Böylece zulmeden o kavmin arkası kesildi. Hamd âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” [En'âm 45] ayetidir. Derim ki: Bunların hepsi kastedilmiştir ve hamd hepsini kapsar. { يَصِفُونَ } kelimesinin manası; yalan söylüyorlar demektir; takdiri de 'onların vasfettikleri yalanlardan' şeklindedir. Sâffât Suresi'nin tefsiri tamamlandı.