Binûn

[Sâd Suresi Tefsiri] — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

تَغْتَسِلُ، قَالَهُ الْكَلْبِيُّ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: تَغْتَسِلُ عُرْيَانَةً عَلَى سَطْحٍ لَهَا، فَرَأَى أَجْمَلَ النِّسَاءِ خَلْقًا، فَأَبْصَرَتْ ظِلَّهُ فَنَفَضَتْ شَعْرَهَا فَغَطَّى بَدَنَهَا، فَزَادَهُ إعجابا بها. وكان زوجها أور يا بْنُ حَنَانَ، فِي غَزْوَةٍ مَعَ أَيُّوبَ بْنِ صُورِيًّا ابْنِ أُخْتِ دَاوُدَ، فَكَتَبَ دَاوُدُ إِلَى أَيُّوبَ أَنِ ابْعَثْ بِأُورِيَّا إِلَى مَكَانِ كَذَا وَكَذَا، وَقَدِّمْهُ قِبَلَ التَّابُوتِ، وَكَانَ مَنْ قُدِّمَ قِبَلَ التَّابُوتِ لَا يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَرْجِعَ وَرَاءَهُ حَتَّى يَفْتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ أَوْ يُسْتَشْهَدُ. فَقَدَّمَهُ فَفُتِحَ لَهُ فَكَتَبَ إِلَى دَاوُدَ يُخْبِرُهُ بِذَلِكَ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: وَكَانَ أَوَرِيًّا سَيْفَ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ فِي زَمَانِ دَاوُدَ، وَكَانَ إِذَا ضَرَبَ ضَرْبَةً وَكَبَّرَ كَبَّرَ جِبْرِيلُ عَنْ يَمِينِهِ وَمِيكَائِيلُ عَنْ شِمَالِهِ، وَكَبَّرَتْ مَلَائِكَةُ السَّمَاءِ بِتَكْبِيرِهِ حَتَّى يَنْتَهِيَ ذَلِكَ إِلَى الْعَرْشِ، فَتُكَبِّرَ مَلَائِكَةُ الْعَرْشِ بِتَكْبِيرِهِ. قَالَ: وَكَانَ. سُيُوفُ اللَّهِ ثَلَاثَةً، كَالِبَ بْنَ يُوفِنَا فِي زَمَنِ مُوسَى، وَأُورِيَّا فِي زَمَنِ دَاوُدَ، وَحَمْزَةَ بْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فِي زَمَنِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. فَلَمَّا كَتَبَ أَيُّوبَ إِلَى دَاوُدَ يُخْبِرُهُ أَنَّ اللَّهَ قَدْ فَتَحَ عَلَى أُورِيَّا كَتَبَ دَاوُدُ إِلَيْهِ: أَنِ ابْعَثْهُ فِي بَعْثِ كَذَا وَقَدِّمْهُ قِبَلَ التَّابُوتِ، فَفَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ، فَقُتِلَ في الثالثة شَهِيدًا. فَتَزَوَّجَ دَاوُدُ تِلْكَ الْمَرْأَةَ حِينَ انْقَضَتْ عِدَّتُهَا. فَهِيَ أُمُّ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ. وَقِيلَ: سَبَبُ امْتِحَانِ دَاوُدَ ﵇ أَنَّ نَفْسَهُ حَدَّثَتْهُ أَنَّهُ يُطِيقُ قَطْعَ يَوْمٍ بِغَيْرِ مُقَارَفَةِ شي. قَالَ الْحَسَنُ: إِنَّ دَاوُدَ جَزَّأَ الدَّهْرَ أَرْبَعَةَ أجزاء، جزء لنسائه، وجزءا للعبادة، وجزء البني إسرائيل يذاكرونه ويذاكرهم ويبكونه ويبكيهم، ويوما للقضا فَتَذَاكَرُوا هَلْ يَمُرُّ عَلَى الْإِنْسَانِ يَوْمٌ لَا يُصِيبُ فِيهِ ذَنْبًا؟ فَأَضْمَرَ دَاوُدُ أَنَّهُ يُطِيقُ ذَلِكَ، فَأَغْلَقَ الْبَابَ عَلَى نَفْسِهِ يَوْمَ عِبَادَتِهِ، وَأَمَرَ أَلَّا يَدْخُلَ عَلَيْهِ أَحَدٌ، وَأَكَبَّ عَلَى قِرَاءَةِ الزَّبُورِ، فَوَقَعَتْ حَمَامَةٌ مِنْ ذَهَبٍ بَيْنَ يَدَيْهِ. وَذَكَرَ نَحْوَ مَا تَقَدَّمَ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَفِي هَذَا دَلِيلٌ وَهِيَ. الثَّانِيَةُ- عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ عَلَى الْحَاكِمِ أَنْ يَنْتَصِبَ لِلنَّاسِ كُلَّ يَوْمٍ، وَأَنَّهُ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ أَنْ يَتْرُكَ وَطْءَ نِسَائِهِ وَإِنْ كَانَ مَشْغُولًا بِالْعِبَادَةِ. وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى فِي" النِّسَاءِ." وَحَكَمَ كَعْبٌ بِذَلِكَ فِي زَمَنِ عُمَرَ بِمَحْضَرِهِ ﵄. وقد قال ﵇

...yıkanıyordu; bunu el-Kelbî söylemiştir. es-Süddî ise şöyle demiştir: [Kadın], kendisine ait bir dam üzerinde çıplak yıkanıyordu; [Dâvûd] yaratılışça kadınların en güzelini gördü. Kadın onun gölgesini fark edince saçlarını silkeleyip [açtı], saçları bedenini örttü; bu da Dâvûd'un ona olan hayranlığını daha da artırdı. Kadının kocası Ûriyâ b. Hannân ise Dâvûd'un kız kardeşinin oğlu Eyyûb b. Sûriyâ ile birlikte bir seferde (gazvede) idi. Dâvûd, Eyyûb'a: "Ûriyâ'yı falan falan yere gönder ve onu Tâbût'un önüne geçir" diye yazdı. Tâbût'un önüne geçirilen kimsenin, Allah kendisine bir fetih nasip edinceye veya şehit düşünceye kadar geriye dönmesi helal olmazdı. [Eyyûb] onu öne sürdü ve ona fetih nasip oldu; [bunun üzerine Eyyûb] bunu haber vermek üzere Dâvûd'a mektup yazdı. el-Kelbî şöyle demiştir: Ûriyâ, Dâvûd zamanında Allah'ın yeryüzündeki kılıcı idi. O, bir kılıç darbesi vurup tekbir getirdiğinde sağında Cibrîl, solunda Mîkâîl tekbir getirir; onun tekbiriyle sema melekleri de tekbir getirirdi; nihayet bu [ses] Arş'a kadar ulaşır ve Arş melekleri de onun tekbiriyle tekbir getirirlerdi. [Kelbî] dedi ki: Allah'ın kılıçları üç idi: Mûsâ zamanında Kâlib b. Yûfennâ, Dâvûd zamanında Ûriyâ ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında Hamza b. Abdilmuttalib. Eyyûb, Dâvûd'a Allah'ın Ûriyâ'ya fetih nasip ettiğini bildiren bir mektup yazınca Dâvûd ona: "Onu falan sefere gönder ve Tâbût'un önüne geçir" diye yazdı. Allah yine ona fetih nasip etti; üçüncüsünde ise şehit olarak öldürüldü. Dâvûd iddeti bittiğinde o kadınla evlendi. O, Dâvûd oğlu Süleyman'ın annesidir. Şöyle de denilmiştir: Dâvûd aleyhisselâm'ın imtihan edilmesinin sebebi, nefsinin kendisine hiçbir günaha bulaşmaksızın bir günü geçirmeye güç yetirebileceğini fısıldamış olmasıdır. el-Hasan şöyle demiştir: Dâvûd zamanı dört kısma ayırmıştı: Bir kısmı hanımlarına, bir kısmı ibadete, bir kısmı İsrâiloğullarına -ki onlar Dâvûd ile müzakerede bulunur, o da onlarla müzakerede bulunur; onlar Dâvûd'u ağlatır, o da onları ağlatırdı- ve bir günü de kaza (yargı) için [ayırmıştı]. İnsanın üzerinden günah işlemediği bir gün geçip geçmeyeceğini müzakere ettiler. Dâvûd buna güç yetirebileceğini içinde sakladı (bunu aklından geçirdi). İbadet gününde kapıyı üzerine kilitledi ve yanına kimsenin girmemesini emretti; Zebûr okumaya koyuldu. Derken önüne altından bir güvercin düştü... [Hasan] daha önce geçen [rivayete] benzerini zikretti. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bunda -ki bu, [bu ayetle ilgili] ikinci meseledir- yöneticinin (hâkimin) her gün halkın huzuruna çıkmasının zorunlu olmadığına ve kişinin ibadetle meşgul olsa bile hanımlarıyla cinsel birlikteliği terk etmemesi gerektiğine bir delil vardır. Bu mana daha önce en-Nisâ [suresi tefsirinde] geçmişti. Ka'b da Ömer zamanında, onun huzurunda radıyallâhu anhümâ buna hükmetmiştir. Nitekim [Peygamber] aleyhisselâm...

لعبد الله بن عمر:" إِنَّ لِزَوْجِكَ عَلَيْكَ حَقًّا" الْحَدِيثَ. وَقَالَ الْحَسَنُ أَيْضًا وَمُجَاهِدٌ: إِنَّ دَاوُدَ ﵇ قَالَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ حِينَ اسْتُخْلِفَ: وَاللَّهِ لَأَعْدِلَنَّ بَيْنَكُمْ، وَلَمْ يَسْتَثْنِ فَابْتُلِيَ بِهَذَا. وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْوَرَّاقُ: كَانَ دَاوُدُ كَثِيرَ الْعِبَادَةِ فَأُعْجِبَ بِعَمَلِهِ وَقَالَ: هَلْ فِي الْأَرْضِ أَحَدٌ يَعْمَلُ كَعَمَلِي. [فَأَرْسَلَ] اللَّهُ إِلَيْهِ جِبْرِيلَ، فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ تعالى يقول لك: عجبت بِعِبَادَتِكَ، وَالْعُجْبُ يَأْكُلُ الْعِبَادَةَ كَمَا تَأْكُلُ النَّارُ الْحَطَبَ، فَإِنْ أُعْجِبْتَ ثَانِيَةً وَكَلْتُكَ إِلَى نَفْسِكَ. قَالَ: يَا رَبِّ كِلْنِي إِلَى نَفْسِي سَنَةً. قَالَ: إِنَّ ذَلِكَ لَكَثِيرٌ. قَالَ: فَشَهْرًا. قَالَ: إِنَّ ذَلِكَ لَكَثِيرٌ. قَالَ: فَيَوْمًا. قَالَ: إِنَّ ذَلِكَ لَكَثِيرٌ. قَالَ: يَا رَبِّ فَكِلْنِي إِلَى نَفْسِي سَاعَةً. قَالَ: فَشَأْنُكَ بِهَا. فَوَكَّلَ الْأَحْرَاسَ، وَلَبِسَ الصُّوفَ، وَدَخَلَ الْمِحْرَابَ، وَوَضَعَ الزَّبُورَ بَيْنَ يَدَيْهِ، فَبَيْنَمَا هُوَ فِي عِبَادَتِهِ إِذْ وَقَعَ الطَّائِرُ بَيْنَ يَدَيْهِ، فَكَانَ مِنْ أَمْرِ الْمَرْأَةِ مَا كَانَ. وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: قَالَ دَاوُدُ ذَاتَ يَوْمٍ: يَا رَبِّ مَا مِنْ يَوْمٍ إِلَّا وَمِنْ آلِ دَاوُدَ لَكَ فِيهِ صَائِمٌ، وَمَا مِنْ لَيْلَةٍ إِلَّا وَمِنْ آلِ دَاوُدَ لَكَ فِيهَا قَائِمٌ. فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ: يَا دَاوُدُ مِنْكَ ذَلِكَ أَوْ مِنِّي؟ وَعِزَّتِي لَأَكِلَنَّكَ إِلَى نَفْسِكَ. قَالَ: يَا رَبِّ اعْفُ عَنِّي. قَالَ: أَكِلُكَ إِلَى نَفْسِكَ سَنَةً. قَالَ: لَا بِعِزَّتِكَ. قَالَ: فَشَهْرًا. قَالَ: لَا بِعِزَّتِكَ. قَالَ: فَأُسْبُوعًا. قَالَ: لَا بِعِزَّتِكَ. قَالَ: فَيَوْمًا. قَالَ: لَا بِعِزَّتِكَ. قَالَ: فَسَاعَةً. قَالَ: لَا بِعِزَّتِكَ. قَالَ: فَلَحْظَةً. فَقَالَ لَهُ الشَّيْطَانُ: وَمَا قَدْرُ لَحْظَةٍ. قَالَ: كِلْنِي إِلَى نَفْسِي لَحْظَةً. فَوَكَلَهُ اللَّهُ إِلَى نَفْسِهِ لَحْظَةً. وَقِيلَ لَهُ: هِيَ فِي يَوْمِ كَذَا فِي وَقْتِ كَذَا. فَلَمَّا جَاءَ ذَلِكَ الْيَوْمُ جَعَلَهُ لِلْعِبَادَةِ، وَوَكَّلَ الْأَحْرَاسَ حَوْلَ مَكَانِهِ. قِيلَ: أَرْبَعَةُ آلَافٍ. وَقِيلَ: ثَلَاثِينَ أَلْفًا أَوْ ثَلَاثَةً وَثَلَاثِينَ أَلْفًا. وَخَلَا بِعِبَادَةِ رَبِّهِ، وَنَشَرَ الزَّبُورَ بَيْنَ يَدَيْهِ، فَجَاءَتِ الْحَمَامَةُ فَوَقَعَتْ لَهُ، فَكَانَ مِنْ أَمْرِهِ فِي لَحْظَتِهِ مَعَ الْمَرْأَةِ مَا كَانَ. وَأَرْسَلَ اللَّهُ ﷿ إِلَيْهِ الْمَلَكَيْنِ بَعْدَ وِلَادَةِ سُلَيْمَانَ، وَضَرَبَا لَهُ الْمَثَلَ بِالنِّعَاجِ، فَلَمَّا سَمِعَ الْمَثَلَ ذَكَرَ خَطِيئَتَهُ فَخَرَّ سَاجِدًا أَرْبَعِينَ لَيْلَةً عَلَى مَا يَأْتِي. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَفَزِعَ مِنْهُمْ" لِأَنَّهُمَا أَتَيَاهُ لَيْلًا فِي غَيْرِ وَقْتِ دُخُولِ الْخُصُومِ. وقيل: لد خولهم عَلَيْهِ بِغَيْرِ إِذْنِهِ. وَقِيلَ: لِأَنَّهُمْ تَسَوَّرُوا عَلَيْهِ المحراب ولم يأتوه من الباب.

...Abdullah b. Amr'a söylediği: « إِنَّ لِزَوْجِكَ عَلَيْكَ حَقًّا » «Şüphesiz eşinin senin üzerinde bir hakkı vardır» hadisidir. Hasan ve Mücâhid de şöyle demiştir: Dâvûd aleyhisselâm halife kılındığı vakit İsrâiloğullarına: "Vallahi aranızda mutlaka adaletle hükmedeceğim" dedi ve istisna yapmadı (inşallah demedi); bu sebeple bununla imtihan edildi. Ebû Bekir el-Verrâk ise şöyle demiştir: Dâvûd çokça ibadet ederdi. Bir keresinde ameli hoşuna gitti (ucb duydu) ve: "Yeryüzünde benim yaptığım gibi amel eden kimse var mıdır?" dedi. Bunun üzerine Allah ona Cibrîl'i gönderdi; [Cibrîl] şöyle dedi: "Allah Teâlâ sana buyuruyor ki: 'İbadetinle ucb duydun; ucb ise ateşin odunu yediği gibi ibadeti yer bitirir. Eğer bir daha ucb duyarsan seni nefsinle baş başa bırakırım.'" Dâvûd: "Ey Rabbim! Beni bir sene nefsime bırak" dedi. [Allah:] "Bu çoktur" buyurdu. "Bir ay olsun" dedi. "Bu çoktur" buyurdu. "Bir gün olsun" dedi. "Bu çoktur" buyurdu. Dâvûd: "Ey Rabbim! Beni bir saat nefsime bırak" dedi. [Allah:] "O vakit bildiğin gibi yap" buyurdu. Dâvûd muhafızları görevlendirdi, yün elbise giydi, mihraba girdi ve Zebûr'u önüne koydu. O ibadetindeyken aniden kuş önüne konuverdi ve kadınla ilgili vuku bulan hadise meydana geldi. Süfyân es-Sevrî de şöyle demiştir: Dâvûd bir gün: "Ey Rabbim! Hiçbir gün yoktur ki Dâvûd ailesinden senin için oruç tutan biri bulunmasın ve hiçbir gece yoktur ki Dâvûd ailesinden senin için ibadete kalkan biri bulunmasın" dedi. Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: "Ey Dâvûd! Bu senden midir yoksa benden midir? İzzetime yemin olsun ki seni mutlaka nefsinle baş başa bırakacağım." Dâvûd: "Ey Rabbim, beni bağışla" dedi. [Allah:] "Seni bir sene nefsine bırakacağım" buyurdu. Dâvûd: "İzzetin hakkı için hayır!" dedi. "Bir ay" buyurdu. "İzzetin hakkı için hayır!" dedi. "Bir hafta" buyurdu. "İzzetin hakkı için hayır!" dedi. "Bir gün" buyurdu. "İzzetin hakkı için hayır!" dedi. "Bir saat" buyurdu. "İzzetin hakkı için hayır!" dedi. "Bir an" buyurdu. Şeytan ona: "Bir anın lafı mı olur?" dedi. Dâvûd: "Beni bir an nefsime bırak" dedi. Allah da onu bir an nefsiyle baş başa bıraktı. Kendisine: "O [imtihan], falan günün falan vaktindedir" denildi. O gün gelince onu ibadete ayırdı ve bulunduğu yerin etrafına muhafızlar yerleştirdi. Dört bin kişi oldukları söylenmiştir; otuz bin yahut otuz üç bin kişi oldukları da söylenmiştir. Dâvûd, Rabbi'ne ibadet etmek üzere yalnız kaldı ve önüne Zebûr'u açtı. Derken güvercin geldi ve önüne kondu; böylece o anda kadınla ilgili gerçekleşen hadise meydana geldi. Allah Teâlâ, Süleyman'ın doğumundan sonra ona iki meleği gönderdi ve ona koyunlar meselini verdiler. Meseli işitince hatasını hatırladı ve ileride geleceği üzere kırk gece secdeye kapandı. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın { فَفَزِعَ مِنْهُمْ } “Onlardan korktu” buyruğudur; çünkü onlar, hasımların geliş saati dışında, geceleyin gelmişlerdi. İzin almaksızın yanına girdikleri için korktuğu da söylenmiştir. Kapıdan gelmeyip mihrabın duvarından tırmanarak girdikleri için [korktuğu] da söylenmiştir.

قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَكَانَ مِحْرَابُ دَاوُدَ ﵇ مِنَ الِامْتِنَاعِ بِالِارْتِفَاعِ، بِحَيْثُ لَا يَرْتَقِي إِلَيْهِ آدَمِيٌّ بِحِيلَةٍ إِلَّا أَنْ يُقِيمَ إِلَيْهِ أَيَّامًا أَوْ أَشْهُرًا بِحَسَبِ طَاقَتِهِ، مَعَ أَعْوَانٍ يَكْثُرُ عَدَدُهُمْ، وَآلَاتٍ جَمَّةٍ مُخْتَلِفَةِ الْأَنْوَاعِ. وَلَوْ قُلْنَا: إِنَّهُ يُوصَلُ إِلَيْهِ مِنْ بَابِ الْمِحْرَابِ لَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى مُخْبِرًا عَنْ ذَلِكَ" تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ" إِذْ لَا يُقَالُ تَسَوَّرَ الْمِحْرَابَ وَالْغُرْفَةَ لِمَنْ طَلَعَ إِلَيْهَا مِنْ دَرَجِهَا، وَجَاءَهَا مِنْ أَسْفَلِهَا إِلَّا أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مَجَازًا، وَإِذَا شَاهَدْتَ الْكُوَّةَ الَّتِي يُقَالُ إِنَّهُ دَخَلَ منها الخصمان علمت قطعا أنهما لكان، لِأَنَّهَا مِنَ الْعُلُوِّ بِحَيْثُ لَا يَنَالُهَا إِلَّا عُلْوِيٌّ. قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: وَقَدْ قِيلَ كَانَ الْمُتَسَوِّرَانِ أَخَوَيْنِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ لِأَبٍ وَأُمٍّ. فَلَمَّا قَضَى دَاوُدُ بَيْنَهُمَا بِقَضِيَّةٍ قَالَ لَهُ مَلَكٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ: فَهَلَّا قَضَيْتَ بِذَلِكَ عَلَى نَفْسِكَ يَا دَاوُدُ. قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: وَالْأَوَّلُ أَحْسَنُ أَنَّهُمَا كَانَا مَلَكَيْنِ نَبَّهَا دَاوُدَ عَلَى مَا فَعَلَ. قُلْتُ: وَعَلَى هَذَا أَكْثَرُ أَهْلِ التَّأْوِيلِ. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَقُولَ الْمَلَكَانِ" خَصْمَانِ بَغَى بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ" وَذَلِكَ كَذِبٌ وَالْمَلَائِكَةُ عن مثله منزهون. فالجواب أنه لأبد في الكلام من تقدير، فكأنهما قالا: قدنا كَأَنَّنَا خَصْمَانِ بَغَى بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ فَاحْكُمْ بَيْنَنَا بِالْحَقِّ، وَعَلَى ذَلِكَ يُحْمَلُ قَوْلُهُمَا:" إِنَّ هَذَا أَخِي لَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً" لِأَنَّ ذَلِكَ وَإِنْ كَانَ بِصُورَةِ الْخَبَرِ فَالْمُرَادُ إِيرَادُهُ عَلَى طَرِيقِ التَّقْدِيرِ لِيُنَبَّهَ دَاوُدُ عَلَى مَا فعل، والله أعلم. الرابعة- إن قبل: لِمَ فَزِعَ دَاوُدُ وَهُوَ نَبِيٌّ، وَقَدْ قَوِيَتْ نَفْسُهُ بِالنُّبُوَّةِ، وَاطْمَأَنَّتْ بِالْوَحْيِ، وَوَثِقَتْ بِمَا آتَاهُ اللَّهُ مِنَ الْمَنْزِلَةِ، وَأَظْهَرَ عَلَى يَدَيْهِ مِنَ الْآيَاتِ، وَكَانَ مِنَ الشَّجَاعَةِ فِي غَايَةِ الْمَكَانَةِ؟ قِيلَ لَهُ: ذَلِكَ سَبِيلُ الْأَنْبِيَاءِ قَبْلَهُ، لَمْ يأمنوا القتل والإذاية وَمِنْهُمَا كَانَ يُخَافُ. أَلَا تَرَى إِلَى مُوسَى وهرون ﵉ كَيْفَ قَالَا:" إِنَّنا نَخافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا أَوْ أَنْ يَطْغى " فَقَالَ اللَّهُ ﷿" لَا تَخافا" وَقَالَتِ الرُّسُلُ لِلُوطٍ:" لَا تَخَفْ. إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ" وَكَذَا قَالَ الْمَلَكَانِ هُنَا:" لَا تَخَفْ." قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: بَعَثَ اللَّهُ إِلَيْهِ مَلَكَيْنِ يَخْتَصِمَانِ إِلَيْهِ وَهُوَ فِي مِحْرَابِهِ- مَثَلًا ضربه الله له ولأوريا- فرآهما واقفيين عَلَى رَأْسِهِ، فَقَالَ: مَا أَدْخَلَكُمَا عَلَيَّ؟ قَالَا:" لَا تَخَفْ خَصْمانِ بَغى بَعْضُنا عَلى بَعْضٍ" فَجِئْنَاكَ لِتَقْضِيَ بَيْنَنَا.

İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Dâvûd aleyhisselâm'ın mihrabı o derece yüksek ve muhkemdi ki, bir insanın çok sayıda yardımcı ve türlü türlü aletlerle gücü yettiğince günler veya aylar boyunca uğraşması dışında hiçbir hileyle oraya tırmanması mümkün değildi. Eğer oraya mihrabın kapısından ulaşıldığını söyleseydik, Allah Teâlâ bunu haber verirken { تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ } “mihrabın duvarından aştılar” buyurmazdı. Zira merdivenlerinden çıkıp aşağısından gelen kimse için, mecaz olması dışında, "mihrabın ve odanın duvarından aştı" denilmez. O iki hasmın girdiğinin söylendiği pencereyi gördüğün zaman, onların melek olduğunu kesinlikle anlarsın; çünkü o pencere o kadar yüksektir ki oraya ancak göğe ait bir varlık ulaşabilir. es-Sa'lebî şöyle demiştir: Duvarı aşanların İsrâiloğullarından ana-baba bir iki kardeş olduğu da söylenmiştir. Dâvûd aralarında bir davada hüküm verince meleklerden bir melek ona: "Ey Dâvûd! Bu şekilde kendi aleyhine de hüküm verseydin ya!" demiştir. es-Sa'lebî: "Birincisi daha güzeldir; yani onlar Dâvûd'u yaptığı şey konusunda uyaran iki melekti" demiştir. Ben de derim ki: Tevil ehlinin çoğunluğu bu görüştedir. Eğer: "İki meleğin { خَصْمانِ بَغى بَعْضُنا عَلى بَعْضٍ } “birbirimize haksızlık etmiş iki hasımız” demesi nasıl caiz olur? Oysa bu bir yalandır ve melekler böylesi bir şeyden münezzehtirler" denilirse; cevabı şudur: Sözde mutlaka bir takdir (hazif) vardır; sanki onlar: "Bizi birbirine haksızlık etmiş iki hasım farz et de aramızda hak ile hükmet" demiş gibidirler. Onların: { إِنَّ هَذَا أَخِي لَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً } “Şu benim kardeşimdir; onun doksan dokuz koyunu var” sözü de buna hamledilir. Çünkü bu söz haber suretinde olsa da, maksat Dâvûd'un yaptığı şeye dikkatini çekmek için bunu bir varsayım yoluyla dile getirmektir. En doğrusunu Allah bilir. Dördüncüsü: Eğer: "Dâvûd bir peygamber olduğu, peygamberlikle nefsi güçlendiği, vahiyle mutmain olduğu, Allah'ın kendisine verdiği makama ve ellerinde zuhur ettirdiği mucizelere güvendiği, üstelik cesarette son derece üstün bir mertebede bulunduğu hâlde niçin korktu?" denilirse; ona şöyle cevap verilir: Bu, ondan önceki peygamberlerin de hâlidir; onlar da öldürülmekten ve eziyet görmekten emin olmamışlardı, asıl korkulan da bu ikisiydi. Görmez misin Mûsâ ve Hârûn aleyhimesselâm nasıl { إِنَّنا نَخافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا أَوْ أَنْ يَطْغى } “Bize aşırı davranmasından veya azgınlık etmesinden korkarız” demişlerdi de Allah Azze ve Celle { لَا تَخافا } “Korkmayın” buyurmuştu. Elçiler de Lût'a: { لَا تَخَفْ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ } “Korkma! Biz Rabbinin elçileriyiz, onlar sana asla dokunamazlar” demişlerdi. Burada da iki melek: { لَا تَخَفْ } “Korkma” demiştir. Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Allah ona, mihrabındayken huzurunda davalaşacak iki melek gönderdi -bu, Allah'ın onun ve Ûriyâ için verdiği bir örnekti-. Dâvûd onları başucunda dikilmiş görünce: "Yanıma nasıl girdiniz?" dedi. Onlar: { لَا تَخَفْ خَصْمانِ بَغى بَعْضُنا عَلى بَعْضٍ } “Korkma! Birbirimize haksızlık etmiş iki hasımız, aramızda hüküm veresin diye sana geldik" dediler.

الْخَامِسَةُ- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ لَمْ يَأْمُرْ بِإِخْرَاجِهِمَا إِذْ قَدْ عَلِمَ مَطْلَبَهُمَا، وَهَلَّا أَدَّبَهُمَا وَقَدْ دَخَلَا عَلَيْهِ بِغَيْرِ إِذْنٍ؟ فَالْجَوَابُ عَلَيْهِ مِنْ أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّا لَمْ نَعْلَمْ كَيْفِيَّةَ شَرْعِهِ فِي الْحِجَابِ وَالْإِذْنِ فَيَكُونُ الْجَوَابُ بِحَسَبِ تِلْكَ الْأَحْكَامِ، وَقَدْ كَانَ ذَلِكَ فِي ابْتِدَاءِ شَرْعِنَا مُهْمَلًا فِي هَذِهِ الْأَحْكَامِ، حَتَّى أَوْضَحَهَا اللَّهُ تَعَالَى بِالْبَيَانِ. الثَّانِي- أَنَّا لَوْ نَزَّلْنَا الْجَوَابَ عَلَى أَحْكَامِ الْحِجَابِ، لَاحْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ الْفَزَعُ الطَّارِئُ عَلَيْهِ أَذْهَلَهُ عَمَّا كَانَ يَجِبُ فِي ذَلِكَ لَهُ. الثَّالِثُ- أَنَّهُ أَرَادَ أَنْ يَسْتَوْفِيَ كَلَامَهُمَا الَّذِي دَخَلَا لَهُ حَتَّى يَعْلَمَ آخِرَ الْأَمْرِ مِنْهُ، وَيَرَى هَلْ يَحْتَمِلُ التَّقَحُّمَ فِيهِ بِغَيْرِ إِذْنٍ أَمْ لَا؟ وَهَلْ يَقْتَرِنُ بِذَلِكَ عُذْرٌ لَهُمَا أَمْ لَا يَكُونُ لَهُمَا عُذْرٌ فِيهِ؟ فَكَانَ مِنْ آخِرِ الْحَالِ مَا انْكَشَفَ أَنَّهُ بَلَاءٌ وَمِحْنَةٌ، وَمَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ فِي الْقِصَّةِ، وَأَدَبٌ وَقَعَ عَلَى دَعْوَى الْعِصْمَةِ. الرَّابِعُ- أَنَّهُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ فِي مَسْجِدٍ وَلَا إِذْنَ فِي الْمَسْجِدِ لِأَحَدٍ إِذْ لَا حَجْرَ فِيهِ عَلَى أَحَدٍ. قُلْتُ: وَقَوْلٌ خَامِسٌ ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ، وَهُوَ أَنَّهُمَا قَالَا: لَمَّا لَمْ يَأْذَنْ لَنَا الْمُوَكَّلُونَ بِالْحِجَابِ، تَوَصَّلْنَا إِلَى الدُّخُولِ بِالتَّسَوُّرِ، وَخِفْنَا أَنْ يَتَفَاقَمَ الْأَمْرُ بَيْنَنَا. فَقَبِلَ دَاوُدُ عُذْرَهُمْ، وَأَصْغَى إِلَى قَوْلِهِمْ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" خَصْمانِ" إِنْ قِيلَ: كَيْفَ قَالَ" خَصْمانِ" وَقَبْلَ هَذَا" إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ" فَقِيلَ: لِأَنَّ الِاثْنَيْنِ جَمْعٌ، قَالَ الْخَلِيلُ: كَمَا تَقُولُ نَحْنُ فَعَلْنَا إِذَا كُنْتُمَا اثْنَيْنِ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: جَمْعٌ لِمَا كَانَ خَبَرًا، فَلَمَّا انْقَضَى الْخَبَرُ وَجَاءَتِ الْمُخَاطَبَةُ، خَبَّرَ الِاثْنَانِ عَنْ أَنْفُسِهِمَا فَقَالَا خَصْمَانِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى نَحْنُ خَصْمَانِ. وَقَالَ غَيْرُهُ: الْقَوْلُ مَحْذُوفٌ، أَيْ يَقُولُ:" خَصْمانِ بَغى بَعْضُنا عَلى بَعْضٍ" قَالَ الْكِسَائِيُّ: وَلَوْ كَانَ بَغَى بَعْضُهُمَا عَلَى بَعْضٍ، لَجَازَ. الْمَاوَرْدِيُّ: وَكَانَا مَلَكَيْنِ، وَلَمْ يَكُونَا خَصْمَيْنِ وَلَا باغيين، ولا يأتي مِنْهُمَا كَذِبٌ، وَتَقْدِيرُ كَلَامِهِمَا مَا تَقُولُ: إِنْ أَتَاكَ خَصْمَانِ قَالَا بَغَى بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ. وَقِيلَ: أَيْ نَحْنُ فَرِيقَانِ مِنَ الْخُصُومِ بَغَى بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ. وَعَلَى هَذَا يَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ الْخُصُومَةُ بَيْنَ اثْنَيْنِ وَمَعَ كُلِّ وَاحِدٍ جَمْعٌ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذَا الْفَرِيقِ خُصُومَةٌ

Beşincisi: İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Eğer "Maksatlarını anladığı zaman onların çıkarılmasını niçin emretmedi ve izinsiz yanına girdikleri hâlde onları neden cezalandırmadı?" denilirse, buna dört yönden cevap verilir: Birincisi: Onun şeriatında perdelenme (hicab) ve izin isteme hükmünün nasıl olduğunu bilmiyoruz; dolayısıyla cevap bu hükümlere göre olur. Bizim şeriatımızın başlangıcında da Allah Teâlâ beyan ile açıklığa kavuşturuncaya kadar bu hükümlerde serbestlik vardı. İkincisi: Cevabı izin isteme hükümlerine göre değerlendirsek bile, aniden kapıldığı korkunun, o durumda kendisi için yapması gereken şeyden onu alıkoymuş olması muhtemeldir. Üçüncüsü: İşin aslını öğreninceye ve izinsiz içeri dalmayı haklı kılacak bir durum olup olmadığını, buna eşlik eden bir mazeretlerinin bulunup bulunmadığını yahut hiçbir mazeretlerinin olmadığını görünceye kadar, içeri giriş sebeplerini oluşturan sözlerini eksiksiz dinlemek istedi. Neticede durumun bir bela, bir imtihan, kıssada Allah'ın verdiği bir misal ve masumiyet iddiası üzerine gelen bir terbiye olduğu anlaşıldı. Dördüncüsü: Bir mescitte bulunuyor olması muhtemeldir; zira mescide girmek için kimseden izin istenmez, çünkü orada kimseye engel olunmaz. Ben derim ki: el-Kuşeyrî'nin zikrettiği beşinci bir görüş daha vardır; o da meleklerin şöyle demeleridir: "Muhafızlar bize izin vermeyince duvardan aşarak girmeyi başardık, aramızdaki işin büyümesinden endişe ettik." Bunun üzerine Dâvûd mazeretlerini kabul etti ve sözlerine kulak verdi. Altıncısı: Yüce Allah'ın { خَصْمانِ } “iki hasımız” buyruğudur. Eğer: "Bundan önce { إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ } “hani mihrabın duvarından aşmışlardı” [çoğul kipi] geçtiği hâlde nasıl { خَصْمانِ } “iki hasım” [tesniye/ikil kipi] denilmiştir?" denirse; şöyle cevap verilmiştir: Çünkü iki kişi de bir topluluktur (cemdir). el-Halîl şöyle demiştir: İki kişi olduğunuzda "Biz yaptık (fealnâ)" demeniz gibidir. el-Kisâî ise şöyle demiştir: Haber olduğu sürece çoğul kipi kullanıldı; haber sona erip hitap başlayınca iki kişi kendilerinden haber vererek "hasmân (iki hasımız)" dediler. ez-Zeccâc: "Mana; biz iki hasımız demektir" demiştir. Başkası ise: Söz mukadderdir, yani: { خَصْمانِ بَغى بَعْضُنا عَلى بَعْضٍ } “Biz birbirimize haksızlık etmiş iki hasımız derler” demiştir. el-Kisâî: "Eğer 'onların biri diğerine haksızlık etti' (bağâ ba'duhümâ alâ ba'd) denilseydi de caiz olurdu" demiştir. el-Mâverdî şöyle demiştir: Onlar iki melekti; iki hasım veya iki zalim değillerdi, onlardan yalan da sadır olmaz. Sözlerinin takdiri şudur: "Biri diğerine haksızlık etmiş iki hasım sana gelse ne dersin?" Şöyle de denilmiştir: Yani biz hasımlardan iki grubuz, bir grubumuz diğerine haksızlık etmiştir. Buna göre davalaşmanın her birinin yanında bir topluluk bulunan iki kişi arasında olması muhtemeldir. Bu gruptaki her bir ferdin

مَعَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْفَرِيقِ الْآخَرِ، فَحَضَرُوا الْخُصُومَاتِ وَلَكِنِ ابْتَدَأَ مِنْهُمُ اثْنَانِ، فَعَرَفَ دَاوُدُ بِذِكْرِ النِّكَاحِ الْقِصَّةَ. وَأَغْنَى ذَلِكَ عَنِ التَّعَرُّضِ لِلْخُصُومَاتِ الْأُخَرَ

diğer gruptaki her bir fertle bir davasının bulunması, böylece davalar için hazır bulunmaları fakat içlerinden iki kişinin söze başlamış olması, Dâvûd'un da nikâhın anılmasıyla kıssayı kavramış olması muhtemeldir. Bu da diğer davalara değinmeye gerek bırakmamıştır.

. وَالْبَغْيُ التَّعَدِّي وَالْخُرُوجُ عَنِ الْوَاجِبِ. يُقَالُ: بَغَى الْجُرْحُ إِذَا أَفْرَطَ وَجَعُهُ وَتَرَامَى، إِلَى مَا يَفْحُشُ، وَمِنْهُ بَغَتِ الْمَرْأَةُ إِذَا أَتَتِ الْفَاحِشَةُ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَاحْكُمْ بَيْنَنا بِالْحَقِّ وَلا تُشْطِطْ" أَيْ لَا تَجُرْ، قَالَهُ السدي. وحكى أبو عبيد: شططت عليه شططت أَيْ جُرْتُ. وَفِي حَدِيثِ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ:" إِنَّكَ لشاطئ" أَيْ جَائِرٌ عَلَيَّ فِي الْحُكْمِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: لَا تَمِلْ. الْأَخْفَشُ: لَا تُسْرِفْ. وَقِيلَ: لَا تُفْرِطْ. وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. وَالْأَصْلُ فِيهِ الْبُعْدُ مِنْ شَطَّتِ الدَّارُ أَيْ بَعُدَتْ، شَطَّتِ الدَّارُ تَشِطُّ وَتَشُطُّ شَطًّا وَشُطُوطًا بَعُدَتْ. وَأَشَطَّ فِي الْقَضِيَّةِ أَيْ جَارَ، وَأَشَطَّ فِي السَّوْمِ وَاشْتَطَّ أَيْ أَبْعَدَ، وَأَشَطُّوا فِي طَلَبِي أَيْ أَمْعَنُوا. قَالَ أَبُو عَمْرٍو: الشَّطَطُ مُجَاوَزَةُ الْقَدْرِ فِي كُلِّ شي. وَفِي الْحَدِيثِ:" لَهَا مَهْرُ مِثْلِهَا لَا وَكْسَ وَلَا شَطَطَ" أَيْ لَا نُقْصَانَ وَلَا زِيَادَةَ. وفي التنزيل:" لَقَدْ قُلْنا إِذاً شَطَطاً" [الكهف: ١٤] أَيْ جَوْرًا مِنَ الْقَوْلِ وَبُعْدًا عَنِ الْحَقِّ." وَاهْدِنا إِلى سَواءِ الصِّراطِ" أَيْ أَرْشِدْنَا إِلَى قَصْدِ السَّبِيلِ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّ هَذَا أَخِي لَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً" أَيْ قَالَ الْمَلَكُ الَّذِي تَكَلَّمَ عَنْ أُورِيَّا" إِنَّ هَذَا أَخِي" أَيْ عَلَى دِينِي، وَأَشَارَ إِلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِ. وَقِيلَ: أَخِي أَيْ صَاحِبِي." لَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً" وَقَرَأَ الْحَسَنُ:" تَسْعٌ وَتَسْعُونَ نَعْجَةً" بِفَتْحِ التَّاءِ فِيهِمَا وَهِيَ لُغَةٌ شَاذَّةٌ، وَهِيَ الصَّحِيحَةُ مِنْ قِرَاءَةِ الْحَسَنِ، قَالَ النَّحَّاسُ. وَالْعَرَبُ تُكَنِّي عَنِ الْمَرْأَةِ بِالنَّعْجَةِ وَالشَّاةِ، لِمَا هِيَ عَلَيْهِ مِنَ السُّكُونِ وَالْمَعْجِزَةِ وَضَعْفِ الْجَانِبِ. وَقَدْ يُكَنَّى عَنْهَا بِالْبَقَرَةِ وَالْحِجْرَةِ وَالنَّاقَةِ، لِأَنَّ الْكُلَّ مَرْكُوبٌ. قَالَ ابْنُ عَوْنٍ

Bağy (بَغْي); haddi aşmak ve gereken sınırın dışına çıkmaktır. Yara azıp acısı dayanılmaz olduğunda ve çirkin bir hâl aldığında (بَغَى الْجُرْحُ) denir. Kadın fahişelik yaptığında (بَغَتِ الْمَرْأَةُ) denilmesi de bundandır. Yedincisi: Yüce Allah'ın { فَاحْكُمْ بَيْنَنا بِالْحَقِّ وَلا تُشْطِطْ } “Aramızda hak ile hükmet, haksızlık etme” buyruğudur. Yani zulmetme, adaletsizlik yapma demektir; bunu es-Süddî söylemiştir. Ebû Ubeyd: "Ona zulmettim, haksızlık ettim" anlamında (شَطَطْتُ عَلَيْهِ شَطَطْتُ) dendiğini nakletmiştir. Temîm ed-Dârî hadisinde geçen: "Muhakkak ki sen şâtı'sın" sözü, "Hükümde bana zulmedicisin" demektir. Katâde: "Haktan sapma" demiştir. el-Ahfeş: "Aşırı gitme" demiştir. "Haddi aşma" da denilmiştir; manalar birbirine yakındır. Kelimenin aslı uzaklıktır; nitekim (شَطَّتِ الدَّارُ) denildiğinde ev uzaklaştı demektir. Ev uzaklaştı anlamında (شَطَّتِ الدَّارُ تَشِطُّ وَتَشُطُّ شَطًّا وَشُطُوطًا) denir. Hükümde zulmetti anlamında (أَشَطَّ فِي الْقَضِيَّةِ), pazarlıkta aşırı gitti/uzaklaştı anlamında (أَشَطَّ فِي السَّوْمِ وَاشْتَطَّ) ve beni aramada ileri gittiler/derinleştiler anlamında (أَشَطُّوا فِي طَلَبِي) denir. Ebû Amr şöyle demiştir: Şatat (şatıt), her şeyde ölçüyü aşmaktır. Hadiste geçen: "Emsalinin mehrini alır; ne eksik ne fazla" ifadesindeki eksiklik olmaması (lâ veks) ve aşırılık olmaması (ve lâ şetat) manasındadır. Kur'an'da: { لَقَدْ قُلْنا إِذاً شَطَطاً } “O takdirde andolsun ki haktan pek uzak bir söz söylemiş oluruz” [Kehf 14] buyrulmuştur; yani sözde zulüm ve haktan uzaklaşma demektir. { وَاهْدِنا إِلى سَواءِ الصِّراطِ } “ve bizi dosdoğru yola ilet” yani yolun doğrusuna bizi yönlendir demektir. Sekizincisi: Yüce Allah'ın { إِنَّ هَذَا أَخِي لَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً } “Şüphesiz şu benim kardeşimdir; onun doksan dokuz koyunu var” buyruğudur. Yani Ûriyâ adına konuşan melek: "Şu benim kardeşimdir" diyerek davalıyı işaret etmiştir; yani "din kardeşimdir" demiştir. Kardeşim, yani "arkadaşımdır" da denilmiştir. { لَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً } “Onun doksan dokuz koyunu var”. el-Hasan her iki kelimenin başındaki tâ harfini fetha ile { تَسْعٌ وَتَسْعُونَ نَعْجَةً } şeklinde okumuştur; bu şaz bir lügattir ve en-Nahhâs'ın belirttiğine göre el-Hasan'ın sahih kıraatidir. Araplar kadından koyun (na'ce) ve şât (koyun/keçi) diyerek kinaye yaparlar; bu da kadının uysallığı, acizliği ve narinliği sebebiyledir. Bazen de inek, kısrak ve dişi deve ile kinaye yapılır; çünkü hepsine binilir. İbn Avn şöyle demiştir:

أَنَا أَبُوهُنَّ ثَلَاثٌ هنه ... ورابعة في البيت صغرا هنه

Ben onların babasıyım, üç tanedir onlar... Dördüncüsü evdedir, onların en küçüğüdür.

ونعجتي خمسا توفيهنه ... وألا فَتًى سَمْحٌ يُغَذِّيهُنَّهْ

Ve koyunumla (eşimle) beşi tamamlarlar... Onları besleyecek cömert bir yiğit yok mudur?

طَيُّ النَّقَا فِي الْجُوعِ يطويهنه ... وويل الرَّغِيفِ وَيْلَهُ مِنْهُنَّهْ

Açlık anında kum tepesinin kıvrılması gibi karınlarını bükerler... Vay o ekmeğin onlardan çekeceğine, vay!

وَقَالَ عَنْتَرَةُ:

Antere de şöyle demiştir:

يَا شَاةَ مَا قَنَصَ لِمَنْ حلت له ... وحرمت عَلَيَّ وَلَيْتَهَا لَمْ تَحْرُمِ

Ey kendisine helal olan kimse için ne güzel bir av olan koyun (kadın)! Bana ise haram kılındı; keşke haram kılınmasaydı!

فَبَعَثْتُ جَارِيَتِي فَقُلْتُ لها اذهبي ... فتجسسي أخبارها لي واعلم

Cariyemi gönderdim ve ona dedim ki: Git, Benim için onun haberlerini araştır ve öğren.

قالت رأيت من الأعادي غرة ... ووالشاة مُمْكِنَةٌ لِمَنْ هُوَ مُرْتَمِ

Dedi ki: Düşmanların bir gafletini gördüm, Ve o koyun (av) ok atacak olan için hazırdır.

فَكَأَنَّمَا الْتَفَتَتْ بِجِيدِ جداية ... ورشإ مِنَ الْغِزْلَانِ حُرٍّ أَرْثَمِ

Sanki o, bir oğlağın boynuyla dönüp bakıyordu, Ve ceylan yavrularından, burnu beyaz, soylu bir yavru gibiydi.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

فَرَمَيْتُ غفلة عينه عن شاته ... وفأصبت حَبَّةَ قَلْبِهَا وَطِحَالَهَا

Gözünün koyunundan (kadınından) gafil olduğu bir anda okumu attım, Ve onun kalp zarına ve dalağına isabet ettirdim.

وَهَذَا مِنْ أَحْسَنِ التَّعْرِيضِ حَيْثُ كَنَّى بِالنِّعَاجِ عَنِ النِّسَاءِ. قَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ: هَذَا مِنَ الْمَلَكَيْنِ تَعْرِيضٌ وَتَنْبِيهٌ كَقَوْلِهِمْ ضَرَبَ زَيْدٌ عَمْرًا، وَمَا كَانَ ضَرْبٌ وَلَا نِعَاجٌ عَلَى التَّحْقِيقِ، كَأَنَّهُ قَالَ: نَحْنُ خَصْمَانِ هَذِهِ حَالُنَا. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: وَأَحْسَنَ مَا قِيلَ فِي هَذَا أَنَّ الْمَعْنَى، يَقُولُ: خَصْمَانِ بَغَى بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ عَلَى جِهَةِ الْمَسْأَلَةِ، كَمَا تَقُولُ: رَجُلٌ يَقُولُ لِامْرَأَتِهِ كذا، ما يجب عليه؟ قلت: وفد تَأَوَّلَ الْمُزَنِيُّ صَاحِبُ الشَّافِعِيِّ هَذِهِ الْآيَةَ، وَقَوْلَهُ ﷺ فِي حَدِيثِ ابْنِ شِهَابٍ الَّذِي خَرَّجَهُ الْمُوَطَّأُ وَغَيْرُهُ:" هُوَ لَكَ يَا عَبْدُ بْنَ زَمْعَةَ" عَلَى نَحْوِ هَذَا، قَالَ الْمُزَنِيُّ: يَحْتَمِلُ هَذَا الْحَدِيثُ عِنْدِي- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- أَنْ يَكُونَ النَّبِيُّ ﷺ أَجَابَ عَنِ الْمَسْأَلَةِ فَأَعْلَمَهُمْ بِالْحُكْمِ أَنَّ هَذَا يَكُونُ إِذَا ادَّعَى صَاحِبُ فِرَاشٍ وَصَاحِبُ زِنًى، لَا أَنَّهُ قَبِلَ عَلَى عُتْبَةَ قَوْلَ أَخِيهِ سَعْدٍ، وَلَا عَلَى زَمْعَةَ قَوْلَ ابْنِهِ إِنَّهُ وَلَدُ زِنًى، لِأَنَّ كُلَّ، وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَخْبَرَ عَنْ غَيْرِهِ. وَقَدْ أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ أَنَّهُ لَا يُقْبَلُ إِقْرَارُ أَحَدٍ عَلَى غَيْرِهِ. وَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي كِتَابِهِ مِثْلَ ذَلِكَ فِي، قِصَّةِ دَاوُدَ وَالْمَلَائِكَةِ، إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَفَزِعَ مِنْهُمْ، قَالُوا لَا تَخَفْ خَصْمَانِ وَلَمْ يَكُونُوا خَصْمَيْنِ، وَلَا كَانَ لِوَاحِدٍ مِنْهُمْ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً، وَلَكِنَّهُمْ كَلَّمُوهُ عَلَى الْمَسْأَلَةِ لِيَعْرِفَ بِهَا مَا أَرَادُوا تَعْرِيفَهُ. فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ النَّبِيُّ ﷺ

Bu [beyit], koyunlar [lafzı] ile kadınları kinaye etmek suretiyle yapılmış en güzel tarizlerdendir (üstü kapalı anlatımlardandır). el-Hüseyin b. el-Fadl şöyle demiştir: "Bu, iki meleğin, tıpkı [örnek verirken] 'Zeyd Amr'a vurdu' denilmesi gibi bir tarizi ve uyarısıdır. Hakikatte ortada ne bir vurma ne de koyunlar vardı; sanki melek şöyle demiştir: Biz, durumu böyle olan iki davacıyız." Ebû Ca'fer en-Nahhâs da şöyle demiştir: "Bu hususta söylenenlerin en güzeli, buradaki mananın, mesele/fetva sorma kabilinden 'Biz, biri diğerine haksızlık etmiş iki davacıyız' şeklinde olmasıdır; nitekim şöyle demen gibidir: 'Bir adam karısına şöyle şöyle dese, ona ne gerekir?'" Derim ki: eş-Şâfiî'nin talebesi el-Müzenî de bu ayeti ve İbn Şihâb'ın rivayet edip el-Muvatta' ve diğer eserlerin tahric ettiği hadiste [yer alan], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in « هُوَ لَكَ يَا عَبْدُ بْنَ زَمْعَةَ » «O [çocuk] senindir ey Abd b. Zema'» sözünü buna benzer şekilde tevil etmiştir. el-Müzenî şöyle demiştir: "Bana göre -en doğrusunu Allah bilir- bu hadisin, bir nikâhlı yatak sahibi ile bir zina sahibi hak iddia ettiğinde hükmün böyle olacağını bildirmek üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in meseleye [farazi olarak] cevap vermiş olması muhtemeldir. Yoksa Resûlullah, kardeşi Sa'd'ın Utbe aleyhindeki sözünü kabul etmiş veya Zema' aleyhine oğlunun onun bir veled-i zinâ (zina çocuğu) olduğuna dair sözünü kabul etmiş değildir. Çünkü onların her ikisi de bir başkası hakkında haber vermiştir. Müslümanlar ise bir kimsenin başkası aleyhindeki ikrarının kabul edilmeyeceği hususunda icmâ etmişlerdir. Nitekim Allah Sübhânehû, Kitabında Dâvûd ve meleklerin kıssasında da bunun bir benzerini zikretmiştir: Hani melekler onun yanına girmişlerdi de o onlardan korkmuştu; onlar { لَا تَخَفْ خَصْمَانِ } “Korkma, biz iki davacıyız” demişlerdi. Hâlbuki onlar iki davacı değillerdi ve onlardan birinin doksan dokuz koyunu da yoktu. Fakat ona bildirmek istedikleri şeyi anlasın diye mesele/faraziyye üslubuyla konuşmuşlardı. Dolayısıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in..."

حَكَمَ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ عَلَى الْمَسْأَلَةِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ أَحَدٌ يُؤْنِسُنِي عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ فِي الْحَدِيثِ، فَإِنَّهُ عِنْدِي صَحِيحٌ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. التَّاسِعَةُ- قَالَ النَّحَّاسُ: وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ" إِنَّ هَذَا أَخِي كَانَ لَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نعجة أنثى" و" كان" هنا مثل قول ﷿:" وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً" [النساء: ٩٦] فَأَمَّا قَوْلُهُ" أُنْثَى" فَهُوَ تَأْكِيدٌ، كَمَا يُقَالُ: هُوَ رَجُلٌ ذَكَرٌ وَهُوَ تَأْكِيدٌ. وَقِيلَ: لَمَّا كَانَ يُقَالُ هَذِهِ مِائَةُ نَعْجَةٍ، وَإِنْ كَانَ فيها من الذكور شي يَسِيرٌ، جَازَ أَنْ يُقَالَ: أُنْثَى لِيُعْلَمَ أَنَّهُ لَا ذَكَرَ فِيهَا. وَفِي التَّفْسِيرِ: لَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ امْرَأَةً. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: إِنْ كَانَ جَمِيعُهُنَّ أَحْرَارًا فَذَلِكَ شَرْعُهُ، وَإِنْ كُنَّ إِمَاءً فَذَلِكَ شَرْعُنَا. وَالظَّاهِرُ أَنَّ شَرْعَ مَنْ تَقَدَّمَ قَبْلنَا لَمْ يَكُنْ مَحْصُورًا بِعَدَدٍ، وَإِنَّمَا الْحَصْرُ فِي شَرِيعَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، لِضَعْفِ الْأَبَدَانِ وَقِلَّةِ الْأَعْمَارِ. وَقَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَيَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: لَمْ يَكُنْ لَهُ هَذَا الْعَدَدُ بِعَيْنِهِ، وَلَكِنَّ الْمَقْصُودَ ضَرْبُ مَثَلٍ، كَمَا تَقُولُ: لَوْ جِئْتَنِي مِائَةَ مَرَّةٍ لَمْ أَقْضِ حَاجَتَكَ، أَيْ مِرَارًا كَثِيرَةً. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ لَمْ يَكُنْ لِدَاوُدَ مِائَةُ امْرَأَةٍ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ التِّسْعَةَ وَالتِّسْعِينَ مَثَلًا، الْمَعْنَى: هَذَا غَنِيٌّ عَنِ الزَّوْجَةِ وَأَنَا مُفْتَقِرٌ إِلَيْهَا. وَهَذَا فَاسِدٌ مِنْ، وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّ الْعُدُولَ عَنِ الظَّاهِرِ بِغَيْرِ دَلِيلٍ لَا مَعْنَى لَهُ، وَلَا دَلِيلَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ شَرْعَ مَنْ قَبْلنَا كَانَ مَقْصُورًا مِنَ النِّسَاءِ عَلَى مَا فِي شَرْعِنَا. الثَّانِي: أَنَّهُ رَوَى الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ أَنَّ سُلَيْمَانَ قَالَ:" لَأَطُوفَنَّ اللَّيْلَةَ عَلَى مِائَةِ امْرَأَةٍ تَلِدُ كُلُّ أَمْرَأَةٍ غُلَامًا يُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَنَسِيَ أَنْ يَقُولَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ" وَهَذَا نَصٌّ الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلِيَ نَعْجَةٌ واحِدَةٌ" أي امرأة واحدة" فقال أكفلينها" أَيِ انْزِلْ لِي عَنْهَا حَتَّى أَكْفُلَهَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَعْطِنِيهَا. وَعَنْهُ: تَحَوَّلْ لِي عَنْهَا. وقاله ابْنُ مَسْعُودٍ. وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: ضُمَّهَا إِلَيَّ حَتَّى أَكْفُلَهَا. وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: اجْعَلْهَا كِفْلِي وَنَصِيبِي." وَعَزَّنِي فِي الْخِطابِ" أَيْ غَلَبَنِي. قَالَ الضَّحَّاكُ: إِنْ تَكَلَّمَ كَانَ أَفْصَحَ مِنِّي، وَإِنْ حَارَبَ كَانَ أَبْطَشَ مِنِّي. يُقَالُ: عَزَّهُ يَعُزُّهُ" بِضَمِّ الْعَيْنِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ" عَزًّا غَلَبَهُ. وَفِي المثل: من عزيز، أَيْ مَنْ غَلَبَ سَلَبَ. وَالِاسْمُ الْعِزَّةُ وَهِيَ الْقُوَّةُ وَالْغَلَبَةُ. قَالَ الشَّاعِرُ

bu kıssada mesele/fetva üzerine hüküm vermiş olması muhtemeldir; hadisteki bu tevil konusunda bana katılan biri olmasa bile bu görüş benim nezdimde sahihtir. En doğrusunu Allah bilir. Dokuzuncusu: en-Nahhâs şöyle demiştir: İbn Mes'ûd'un kıraatinde: "Şüphesiz şu benim kardeşimdir; onun doksan dokuz dişi koyunu vardı (kâne lehu tis'un ve tis'ûne na'ceten ünsâ)" şeklindedir. Buradaki 'kâne', Yüce Allah'ın: { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Allah çok bağışlayıcı, çok esirgeyicidir” [en-Nisâ 96] ayetindeki gibidir. 'Ünsâ (dişi)' sözü ise, kişinin 'o erkek bir adamdır' demesi gibi bir te'kiddir. Şöyle de denilmiştir: İçinde az miktarda erkek bulunsa bile 'Bunlar yüz koyundur' denilebildiği için, içinde hiç erkek olmadığını bildirmek üzere 'dişi' denilmesi caiz görülmüştür. Tefsirde: "Onun doksan dokuz kadını (hanımı) vardı" denilmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Eğer hepsi hür kadınlar idiyse bu onun şeriatının hükmüdür; şayet cariyeler idiyse bu bizim şeriatımızın da hükmüdür. Zahir olan şudur ki bizden öncekilerin şeriatı bir sayıyla sınırlandırılmış değildi; sınırlandırma sadece bedenlerin zayıflığı ve ömürlerin kısalığı sebebiyle Muhammed ﷺ'in şeriatında olmuştur. el-Kuşeyrî ise şöyle demiştir: "Bizzat bu sayı kastedilmemiştir, maksat sadece bir mesel vermektir; nitekim senin 'Bana yüz defa gelsen de ihtiyacını görmem' demen gibi olup çok defa demektir" denilmesi de caizdir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bazı müfessirler 'Dâvûd'un yüz kadını yoktu; doksan dokuz sayısı bir misal olarak zikredilmiştir. Mana: Bu kimse eşe ihtiyaç duymayacak kadar zengindir, bense ona muhtacım demektir' demişlerdir. Bu iki açıdan fasittir: Birincisi: Bir delil olmaksızın lafzın zahirinden sapmanın hiçbir anlamı yoktur ve bizden öncekilerin şeriatında kadın sayısının bizim şeriatımızdaki gibi sınırlandırıldığına dair hiçbir delil bulunmamaktadır. İkincisi: Buhârî ve diğerleri Süleyman'ın şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Bu gece yüz kadını dolaşacağım, her kadın Allah yolunda savaşacak bir erkek çocuk doğuracak; fakat inşallah demeyi unuttu." Bu ise açık bir nassa dayanmaktadır. Onuncusu: Yüce Allah'ın { وَلِيَ نَعْجَةٌ واحِدَةٌ } “Benim ise tek bir koyunum var” yani tek bir kadınım var, { فَقالَ أَكْفِلْنِيها } “Bunu bana ver (benim bakımıma bırak) dedi” buyruğudur. Yani 'Ben bakayım diye onu bana bırak/ondan feragat et' demektir. İbn Abbâs: "Onu bana ver" demiştir. Ondan gelen bir diğer rivayette: "Ondan benim lehime vazgeç" demiştir; İbn Mes'ûd da böyle demiştir. Ebü'l-Âliye: "Benim himayeme geçsin diye onu bana kat" demiştir. İbn Keysân ise: "Onu benim payım ve hissem kıl" demiştir. { وَعَزَّنِي فِي الْخِطابِ } “ve konuşmada bana üstün geldi” yani bana galip geldi. ed-Dahhâk: "Konuşsa benden daha fasih konuşurdu, savaşsa benden daha zorlu vururdu" demiştir. Birine üstün geldi/galip oldu anlamında muzaride ayın harfinin zammesiyle (عَزَّهُ يَعُزُّهُ عَزًّا) denir. Atasözünde: "Galip gelen, çekip alır" (مَنْ عَزَّ بَزَّ) denilmiştir. İsim olan 'el-İzze' ise güç ve üstünlük demektir. Şair şöyle demiştir:

قَطَاةٌ عَزَّهَا شَرَكٌ فباتت ... وتجاذبه وَقَدْ عَلِقَ الْجَنَاحُ

Bir bağırtlak kuşu ki tuzak ona galip geldi de geceyi geçirdi, Kanadı takılmış olduğu hâlde onunla çekişip durarak.

وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَعُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ:" وَعَازَنِي فِي الْخِطَابِ" أَيْ غَالَبَنِي، مِنَ الْمُعَازَّةِ وَهِيَ الْمُغَالَبَةُ، عَازَّهُ أَيْ غَالَبَهُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَاخْتُلِفَ فِي سَبَبِ الْغَلَبَةِ، فَقِيلَ: مَعْنَاهُ غَلَبَنِي بِبَيَانِهِ. وَقِيلَ: غَلَبَنِي بِسُلْطَانِهِ، لِأَنَّهُ لَمَّا سَأَلَهُ لَمْ يَسْتَطِعْ خِلَافَهُ. كَانَ بِبِلَادِنَا أَمِيرٌ يُقَالُ لَهُ: سَيْرُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ فَكَلَّمْتُهُ فِي أَنْ يَسْأَلَ لِي رَجُلًا حَاجَةً، فَقَالَ لِي: أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ طَلَبَ السُّلْطَانِ لِلْحَاجَةِ غَصْبٌ لَهَا. فَقُلْتُ: أَمَّا إِذَا كَانَ عَدْلًا فَلَا. فَعَجِبْتُ مِنْ عُجْمَتِهِ وَحِفْظِهِ لِمَا تَمَثَّلَ بِهِ وَفِطْنَتِهِ، كَمَا عَجِبَ مِنْ جَوَابِي لَهُ وَاسْتَغْرَبَهُ. الْحَادِيَةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" قالَ لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ إِلى نِعاجِهِ" قَالَ النَّحَّاسُ: فَيُقَالُ إِنَّ هَذِهِ كَانَتْ خَطِيئَةَ دَاوُدَ ﵇، لِأَنَّهُ قَالَ: لَقَدْ ظَلَمَكَ مِنْ غَيْرِ تَثَبُّتٍ بِبَيِّنَةٍ، وَلَا إِقْرَارَ مِنَ الْخَصْمِ، هَلْ كَانَ هَذَا كَذَا أَوْ لَمْ يَكُنْ. فَهَذَا قَوْلٌ. وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ فِي الْمَسْأَلَةِ بَعْدَ هَذَا، وَهُوَ حَسَنٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: فَأَمَّا قَوْلُ الْعُلَمَاءِ الَّذِينَ لَا يُدْفَعُ قَوْلُهُمْ، مِنْهُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ، فَإِنَّهُمْ قَالُوا: مَا زَادَ دَاوُدُ صَلَّى اللَّهُ عَلَى نَبِيِّنَا وَعَلَيْهِ عَلَى أَنْ قَالَ لِلرَّجُلِ انْزِلْ لِي عَنِ امْرَأَتِكَ. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ: فَعَاتَبَهُ اللَّهُ ﷿ عَلَى ذَلِكَ وَنَبَّهَهُ عَلَيْهِ، وَلَيْسَ هَذَا بِكَبِيرٍ مِنَ الْمَعَاصِي، وَمَنْ تَخَطَّى إِلَى غَيْرِ هَذَا فَإِنَّمَا يَأْتِي بِمَا لَا يَصِحُّ عَنْ عَالِمٍ، وَيَلْحَقُهُ فِيهِ إِثْمٌ عَظِيمٌ. كَذَا قَالَ: فِي كِتَابِ" إِعْرَابِ الْقُرْآنِ." وَقَالَ: فِي كِتَابِ مَعَانِي الْقُرْآنِ لَهُ بِمِثْلِهِ. قَالَ ﵁: قَدْ جَاءَتْ أَخْبَارٌ وَقَصَصٌ فِي أَمْرِ دَاوُدَ ﵇ وَأُورِيَّا، وَأَكْثَرُهَا لَا يَصِحُّ ولا يتصل إسناده، ولا ينبغي أن يجترئ عَلَى مِثْلِهَا إِلَّا بَعْدَ الْمَعْرِفَةِ بِصِحَّتِهَا. وَأَصَحُّ مَا رُوِيَ فِي ذَلِكَ مَا رَوَاهُ مَسْرُوقٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: مَا زَادَ دَاوُدُ ﵇ عَلَى أَنْ قَالَ" أَكْفِلْنِيها" أَيِ انْزِلْ لِي عَنْهَا. وَرَوَى الْمِنْهَالُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: مَا زَادَ دَاوُدُ ﷺ عَلَى أَنْ قَالَ:" أَكْفِلْنِيها" أَيْ تَحَوَّلْ لِي عَنْهَا وَضُمَّهَا إِلَيَّ، قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ: فَهَذَا أَجَلُّ مَا رُوِيَ فِي

Abdullah b. Mes'ûd ve Ubeyd b. Umeyr: { وَعَازَنِي فِي الْخِطَابِ } şeklinde okumuşlardır; yani 'Benimle üstünlük yarışına girdi' demektir; bu da galebe çalma yarışı anlamına gelen 'el-mu'âzze'den gelir. (عَازَّهُ) onunla galebe yarışına girdi demektir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Galip gelmenin sebebi hakkında ihtilaf edilmiştir. Bir görüşe göre: 'Beyanı ve anlatımıyla bana galip geldi' demektir. Diğer bir görüşe göre: 'Otoritesiyle bana galip geldi; zira ondan talepte bulununca ona muhalefet edemedi' demektir. Memleketimizde Seyr b. Ebî Bekir adında bir emir vardı. Bir adama benim için bir ricada bulunması hususunda onunla konuştum. Bana dedi ki: "Hükümdarın bir şeyi talep etmesinin, onu gasp etmek anlamına geldiğini bilmez misin?" Ben de: "Adil olduğu takdirde hayır" dedim. Onun Arap olmayan kökenine rağmen mesel olarak getirdiği şeyi aklında tutmasına ve anlayışına hayran kaldım; nitekim o da benim cevabıma şaşırmış ve bunu garipsemişti. On birincisi: Yüce Allah'ın { قالَ لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ إِلى نِعاجِهِ } “[Dâvûd] dedi ki: 'Andolsun, senin koyununu kendi koyunlarına katmayı istemekle sana haksızlık etmiştir'” buyruğudur. en-Nahhâs şöyle demiştir: Dâvûd aleyhisselâm'ın hatasının bu olduğu söylenir; zira o, bir delille tespit yapmadan ve hasmın ikrarı olmaksızın, olayın böyle olup olmadığını kesinleştirmeden: "Andolsun sana zulmetmiştir" demiştir. Bu bir görüştür ve açıklaması bundan sonraki meselede gelecektir; inşallah Teâlâ bu güzel bir izahtır. Ebû Ca'fer en-Nahhâs şöyle demiştir: Sözleri reddedilemeyecek olan Abdullah b. Mes'ûd ve İbn Abbâs gibi âlimlerin görüşüne gelince; onlar şöyle demişlerdir: Dâvûd -Peygamberimize ve ona salât ve selâm olsun- adama 'Benim lehime hanımından vazgeç' demekten öte bir şey yapmamıştır. Ebû Ca'fer dedi ki: Allah Azze ve Celle bundan dolayı onu muaheze etmiş ve uyarmıştır. Bu büyük günahlardan değildir. Bundan ötesine geçen kimse, hiçbir âlimden sahih olarak gelmeyen bir iddiayı ortaya atmış olur ve bundan dolayı büyük bir günaha girer. [en-Nahhâs] 'İ'râbü'l-Kur'ân' adlı kitabında böyle demiştir. 'Meâni'l-Kur'ân' adlı kitabında da benzerini söylemiştir. [Ebû Ca'fer] radıyallâhu anh şöyle demiştir: Dâvûd aleyhisselâm ve Ûriyâ hakkında pek çok haber ve kıssa nakledilmiştir; bunların çoğu sahih değildir, isnadı muttasıl değildir ve sıhhati bilinmedikçe böylesi şeylere cüret edilmemelidir. Bu konuda rivayet edilenlerin en sahihi, Mesrûk'un Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet ettiğidir; o şöyle demiştir: Dâvûd aleyhisselâm { أَكْفِلْنِيها } “Onu bana ver” yani 'Ondan benim lehime vazgeç' demekten başka bir şey yapmamıştır. el-Minhâl de Saîd b. Cübeyr'den şöyle rivayet etmiştir: Dâvûd ﷺ { أَكْفِلْنِيها } “Onu bana ver” yani 'Ondan benim lehime vazgeç ve onu bana kat' demekten fazla bir şey söylememiştir. Ebû Ca'fer dedi ki: Bu konuda rivayet edilenlerin en değerlisi budur.

هَذَا، وَالْمَعْنَى عَلَيْهِ أَنَّ دَاوُدَ ﵇ سَأَلَ أُورِيَّا أَنْ يُطَلِّقَ امْرَأَتَهُ، كَمَا يَسْأَلُ الرَّجُلُ الرَّجُلَ أَنْ يَبِيعَهُ جَارِيَتَهُ، فنبهه الله

[Bu hususta] mana şöyledir: Dâvûd aleyhisselâm, bir adamın diğer bir adamdan cariyesini kendisine satmasını istemesi gibi, Ûriyâ'dan hanımını boşamasını istemişti. Bunun üzerine Allah

عَزَّ وَجَلَّ عَلَى ذَلِكَ، وَعَاتَبَهُ لَمَّا كَانَ نَبِيًّا وَكَانَ لَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ أَنْكَرَ عَلَيْهِ أَنْ يَتَشَاغَلَ بِالدُّنْيَا بِالتَّزَيُّدِ مِنْهَا، فَأَمَّا غَيْرُ هَذَا فَلَا يَنْبَغِي الِاجْتِرَاءُ عَلَيْهِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَأَمَّا قَوْلُهُمْ إِنَّهَا لَمَّا أَعْجَبَتْهُ أَمَرَ بِتَقْدِيمِ زَوْجِهَا لِلْقَتْلِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَهَذَا بَاطِلٌ قَطْعًا، فَإِنَّ دَاوُدَ ﷺ لَمْ يَكُنْ لِيُرِيقَ دَمَهُ فِي غَرَضِ نَفْسِهِ، وَإِنَّمَا كَانَ مِنَ الْأَمْرِ أَنَّ دَاوُدَ قَالَ لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ: انْزِلْ لِي عَنْ أَهْلِكَ وَعَزَمَ عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ، كَمَا يَطْلُبُ الرَّجُلُ مِنَ الرَّجُلِ الْحَاجَةَ بِرَغْبَةٍ صَادِقَةٍ، كَانَتْ فِي الأهل أو في المال. وقد قال سعيد بْنُ الرَّبِيعِ لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ حِينَ آخَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَيْنَهُمَا: إِنَّ لِي زَوْجَتَيْنِ أَنْزِلُ لَكَ عَنْ أَحْسَنِهِمَا، فَقَالَ لَهُ: بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِي أَهْلِكَ. وَمَا يَجُوزُ فِعْلُهُ ابْتِدَاءً يَجُوزُ طَلَبُهُ، وَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ، وَلَا أَنَّهُ تَزَوَّجَهَا بَعْدَ زَوَالِ عِصْمَةِ الرَّجُلِ عَنْهَا، وَلَا وِلَادَتُهَا لِسُلَيْمَانَ، فَعَمَّنْ يُرْوَى هَذَا وَيُسْنَدُ؟! وَعَلَى مَنْ فِي نَقْلِهِ يُعْتَمَدُ، وَلَيْسَ يَأْثُرُهُ عَنِ الثِّقَاتِ الْأَثْبَاتِ أَحَدٌ. أَمَّا أَنَّ فِي سُورَةِ" الْأَحْزَابِ" نُكْتَةً تَدُلُّ عَلَى أَنَّ دَاوُدَ قَدْ صَارَتْ لَهُ الْمَرْأَةُ زَوْجَةً، وَذَلِكَ قَوْلُهُ:" مَا كانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيما فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ" [الأحزاب: ٣٨] يَعْنِي فِي أَحَدِ الْأَقْوَالِ: تَزْوِيجُ دَاوُدَ الْمَرْأَةَ الَّتِي نَظَرَ إِلَيْهَا، كَمَا تَزَوَّجَ النَّبِيُّ ﷺ زَيْنَبَ بِنْتَ جَحْشٍ، إِلَّا أَنَّ تَزْوِيجَ زَيْنَبَ كَانَ مِنْ غَيْرِ سُؤَالِ الزَّوْجِ فِي فِرَاقٍ، بَلْ أَمَرَهُ بِالتَّمَسُّكِ بِزَوْجَتِهِ، وَكَانَ تَزْوِيجُ دَاوُدَ لِلْمَرْأَةِ بِسُؤَالِ زَوْجِهَا فِرَاقَهَا. فَكَانَتْ، هَذِهِ الْمَنْقَبَةُ لِمُحَمَّدٍ ﷺ عَلَى دَاوُدَ مُضَافَةً إِلَى مَنَاقِبِهِ الْعَلِيَّةِ ﷺ. وَلَكِنْ قَدْ قِيلَ: إِنَّ مَعْنَى" سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ" تَزْوِيجُ الْأَنْبِيَاءِ بِغَيْرِ صَدَاقٍ مَنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لَهُمْ مِنَ النِّسَاءِ بِغَيْرِ صَدَاقٍ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِقَوْلِهِ:" سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ" [الأحزاب: ٣٨] أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ فُرِضَ لَهُمْ مَا يَمْتَثِلُونَهُ فِي النِّكَاحِ وَغَيْرِهِ. وَهَذَا أَصَحُّ الْأَقْوَالِ. وَقَدْ رَوَى الْمُفَسِّرُونَ أَنَّ دَاوُدَ ﵇ نَكَحَ مِائَةَ امْرَأَةٍ، وَهَذَا نَصُّ الْقُرْآنِ. وَرُوِيَ أَنَّ سُلَيْمَانَ كَانَتْ لَهُ ثَلَاثُمِائَةِ امْرَأَةٍ وَسَبْعُمِائَةِ جَارِيَةٍ، وَرَبُّكَ أَعْلَمُ. وَذَكَرَ الْكِيَا الطَّبَرِيُّ فِي أَحْكَامِهِ فِي قَوْلِ اللَّهِ ﷿:" وَهَلْ أَتاكَ نَبَأُ الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ" الْآيَةَ: ذَكَرَ الْمُحَقِّقُونَ الَّذِينَ يَرَوْنَ تَنْزِيهَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ عَنِ الْكَبَائِرِ، أَنَّ دَاوُدَ عَلَيْهِ

Azze ve Celle onu bu konuda uyardı ve bir peygamber olduğu, doksan dokuz hanımı bulunduğu hâlde dünyayı çoğaltmakla meşgul olmasını kınayarak onu muaheze etti. Bundan başkasına cüret etmek ise doğru değildir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Kadın hoşuna gidince kocasının Allah yolunda öldürülmesi için öne sürülmesini emrettiği yönündeki iddialara gelince, bu kesinlikle batıldır. Çünkü Dâvûd ﷺ kendi nefsi arzusu için bir kimsenin kanını dökecek değildir. Olay sadece şundan ibarettir: Dâvûd ashâbından birine: 'Benim lehime hanımından feragat et' dedi ve bir adamın başka bir adamdan aile veya mal hususunda samimi bir arzuyla ricada bulunması gibi bu konuda ısrarcı oldu. Nitekim Resûlullah ﷺ aralarını kardeş kıldığı zaman Sa'd b. er-Rebî', Abdurrahman b. Avf'a: 'Benim iki hanımım var, senin için en güzelinden feragat edeyim' demiş; Abdurrahman da ona: 'Allah aileni sana mübarek kılsın' cevabını vermiştir. Başlangıçta yapılması caiz olan bir şeyin talep edilmesi de caizdir. Kur'an'da olayın böyle gerçekleştiğine, adamın nikâhı sona erdikten sonra onunla evlendiğine ve kadının Süleyman'ı doğurduğuna dair bir bilgi yoktur. O hâlde bu kaza kime dayandırılmakta ve kime isnat edilmektedir?! Naklinde kime güvenilmektedir? Oysa bunu güvenilir ve sağlam ravilerden hiç kimse nakletmemiştir. Ancak el-Ahzâb Suresi'nde kadının Dâvûd'a zevce olduğuna delalet eden bir nükte vardır; o da Yüce Allah'ın: { مَا كانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيما فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ } “Allah'ın kendisi için takdir ettiği şeyde Peygamber'e hiçbir vebal yoktur. Bu, daha önce gelip geçenler hakkında da Allah'ın bir kanunudur” [el-Ahzâb 38] buyruğudur. Yani görüşlerden birine göre bu; Resûlullah ﷺ'in Zeyneb bnt. Cahş ile evlenmesi gibi, Dâvûd'un da baktığı kadınla evlenmesidir. Şu farkla ki Zeyneb ile evlilik kocadan ayrılmasını talep etmeksizin gerçekleşmiş, bilakis ona hanımını tutması emredilmişti; Dâvûd'un kadınla evlenmesi ise kocasından onu boşamasını istemesiyle olmuştu. Dolayısıyla bu meziyet, Muhammed ﷺ'in Dâvûd'a karşı yüce menkıbelerine eklenen bir üstünlüktür. Ancak şöyle de denilmiştir: { سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ } “Daha önce gelip geçenler hakkında da Allah'ın kanunudur” ifadesinin manası; peygamberlerin, kendilerini mehirsiz olarak hibe eden kadınlarla mehirsiz evlenmeleridir. Şöyle de denilmiştir: { سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ } [el-Ahzâb 38] buyruğuyla kastedilen; peygamberlerin -Allah'ın salâtı üzerlerine olsun- nikâh ve diğer hususlarda uymaları gereken şeylerin kendilerine farz kılınmış olmasıdır. Bu, görüşlerin en sahih olanıdır. Müfessirler Dâvûd aleyhisselâm'ın yüz kadınla evlendiğini rivayet etmişlerdir; Kur'an'ın lafzı da böyledir. Süleyman'ın üç yüz hanımı ve yedi yüz cariyesi olduğu da rivayet edilmiştir; en doğrusunu Rabbin bilir. el-Kiyâ et-Taberî, Ahkâm'ında Allah Azze ve Celle'nin: { وَهَلْ أَتاكَ نَبَأُ الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ } “Hani o hasımların haberi sana geldi mi? Hani mihrabın duvarından aşmışlardı” ayeti hakkında şöyle demiştir: Peygamberlerin aleyhimüsselâm büyük günahlardan tenzih edilmesini savunan muhakkik âlimler şöyle belirtmişlerdir: Dâvûd aleyhisselâm,

السَّلَامُ كَانَ قَدْ أَقْدَمَ عَلَى خِطْبَةِ امْرَأَةٍ قَدْ خَطَبَهَا غَيْرُهُ، يُقَالُ هُوَ أُورِيَّا، فَمَالَ الْقَوْمُ إِلَى تَزْوِيجِهَا مِنْ دَاوُدَ رَاغِبِينَ فِيهِ، وَزَاهِدِينَ فِي الْخَاطِبِ الْأَوَّلِ، وَلَمْ يَكُنْ بِذَلِكَ دَاوُدُ عَارِفًا، وَقَدْ كَانَ يُمْكِنُهُ أَنْ يَعْرِفَ ذَلِكَ فَيَعْدِلَ عَنْ هَذِهِ الرَّغْبَةِ، وَعَنِ الْخِطْبَةِ بِهَا فَلَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ، مِنْ حَيْثُ أُعْجِبَ بِهَا إِمَّا وَصْفًا أَوْ مُشَاهَدَةً عَلَى غَيْرِ تَعَمُّدٍ، وَقَدْ كَانَ لِدَاوُدَ ﵇ مِنَ النِّسَاءِ الْعَدَدُ الْكَثِيرُ، وَذَلِكَ الْخَاطِبُ لَا امْرَأَةَ له، فنبه اللَّهُ تَعَالَى عَلَى مَا فَعَلَ بِمَا كَانَ مِنْ تُسَوُّرِ الْمَلَكَيْنِ، وَمَا أَوْرَدَاهُ مِنَ التَّمْثِيلِ عَلَى وَجْهِ التَّعْرِيضِ، لِكَيْ يَفْهَمَ مِنْ ذَلِكَ مَوْقِعَ الْعَتْبِ فَيَعْدِلَ عَنْ هَذِهِ الطَّرِيقَةِ، وَيَسْتَغْفِرَ رَبَّهُ مِنْ هَذِهِ الصَّغِيرَةِ. الثَّانِيَةُ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" قالَ لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ إِلى نِعاجِهِ" فِيهِ الْفَتْوَى فِي النَّازِلَةِ بَعْدَ السَّمَاعِ مِنْ أَحَدِ الْخَصْمَيْنِ، وَقَبْلَ أَنْ يَسْمَعَ مِنَ الْآخَرِ بِظَاهِرِ هَذَا الْقَوْلِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا مِمَّا لَا يَجُوزُ عِنْدَ أَحَدٍ، وَلَا فِي مِلَّةٍ مِنَ الْمِلَلِ، وَلَا يُمْكِنُ ذَلِكَ لِلْبَشَرِ. وَإِنَّمَا تَقْدِيرُ الْكَلَامِ أَنَّ أَحَدَ الْخَصْمَيْنِ ادَّعَى وَالْآخَرَ سَلَّمَ فِي الدَّعْوَى، فَوَقَعَتْ بَعْدَ ذَلِكَ الْفَتْوَى. وَقَدْ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" إِذَا جَلَسَ إِلَيْكَ الْخَصْمَانِ فَلَا تقضى لِأَحَدِهِمَا حَتَّى تَسْمَعَ مِنَ الْآخَرِ" وَقِيلَ: إِنَّ دَاوُدَ لَمْ يَقْضِ لِلْآخَرِ حَتَّى اعْتَرَفَ صَاحِبُهُ بِذَلِكَ. وَقِيلَ: تَقْدِيرُهُ لَقَدْ ظَلَمَكَ إِنْ كَانَ كَذَلِكَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِتَعْيِينِ مَا يُمْكِنُ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ. قُلْتُ: ذَكَرَ هَذَيْنَ الْوَجْهَيْنِ الْقُشَيْرِيُّ وَالْمَاوَرْدِيُّ وَغَيْرُهُمَا. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَقَوْلُهُ:" لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ" مِنْ غَيْرِ أَنْ يَسْمَعَ كَلَامَ الْخَصْمِ مُشْكِلٌ، فَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّمَا قَالَ هَذَا بَعْدَ مُرَاجَعَةِ الْخَصْمِ الْآخَرِ وَبَعْدَ اعْتِرَافِهِ. وَقَدْ رُوِيَ هَذَا وَإِنْ لَمْ تَثْبُتْ رِوَايَتُهُ، فَهَذَا مَعْلُومٌ مِنْ قَرَائِنِ الْحَالِ، أَوْ أَرَادَ لَقَدْ ظَلَمَكَ إِنْ كَانَ الْأَمْرُ عَلَى مَا تَقُولُ، فَسَكَّتَهُ بِهَذَا وَصَبَّرَهُ إِلَى أَنْ يَسْأَلَ خَصْمَهُ. قَالَ وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُقَالَ: كَانَ مِنْ شَرْعِهِمُ التَّعْوِيلُ عَلَى قَوْلِ الْمُدَّعِي عِنْدَ سُكُوتِ الْمُدَّعَى عَلَيْهِ، إِذَا لَمْ يَظْهَرْ مِنْهُ إِنْكَارٌ بالقول.

başkası -ki Ûriyâ olduğu söylenir- tarafından talip olunmuş bir kadına talip olmaya yeltenmişti. Kadının ailesi, Dâvûd'a rağbet edip ilk talip olandan yüz çevirerek kadını Dâvûd ile evlendirmeye meyletti. Dâvûd ise bu durumdan haberdar değildi. Oysa bunu öğrenmesi ve bu istekten ve o kadına talip olmaktan vazgeçmesi mümkündü; fakat kadını -ister vasfı anlatılarak ister kasıtsız bir bakışla görmüş olsun- beğendiği için bunu yapmadı. Dâvûd aleyhisselâm'ın çok sayıda kadını vardı; diğer talibin ise hiç kadını yoktu. Allah Teâlâ, Dâvûd'un kınamanın hedefini anlayıp bu yoldan vazgeçmesi ve bu küçük günahtan ötürü Rabbinden bağışlanma dilemesi için, iki meleğin duvarı aşması ve ta'riz yoluyla bir temsil getirmeleri suretiyle yaptığı şeye dikkatini çekti. On ikincisi: Yüce Allah'ın { قالَ لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ إِلى نِعاجِهِ } “[Dâvûd] dedi ki: 'Andolsun, senin koyununu kendi koyunlarına katmayı istemekle sana haksızlık etmiştir'” buyruğudur. Bu sözün zahirine göre hasımlardan birini dinledikten sonra ve diğerini dinlemeden önce meselede fetva verilmesi söz konusudur. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu, hiç kimsenin nezdinde, hiçbir dinde caiz olmayan ve insanlar için mümkün bulunmayan bir durumdur. Sözün takdiri ancak şudur: Hasımlardan biri iddiada bulunmuş, diğeri de iddiayı kabul/teslim etmiştir; fetva da bundan sonra verilmiştir. Nitekim Peygamber ﷺ: "Huzuruna iki hasım oturduğu zaman, diğerini dinleyinceye kadar biri lehine hüküm verme" buyurmuştur. Şöyle de denilmiştir: Dâvûd, arkadaşı bunu itiraf edinceye kadar diğeri lehine hüküm vermemiştir. Şöyle de denilmiştir: Sözün takdiri; 'Eğer durum böyleyse andolsun sana zulmetmiştir' şeklindedir. Bu ihtimallerden hangisinin geçerli olduğunu en iyi Allah bilir. Ben derim ki: Bu iki ihtimali el-Kuşeyrî, el-Mâverdî ve başkaları da zikretmiştir. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: Hasmın sözünü dinlemeden { لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ } “Koyununu istemekle sana haksızlık etmiştir” demesi müşküldür; bu sebeple şöyle denilebilir: Bunu ancak diğer hasma başvurup onun itirafından sonra söylemiştir. Bu rivayet edilmiş olsa da rivayeti sabit değildir; ancak durumun karinelerinden bu anlaşılmaktadır. Yahut 'Eğer mesele dediğin gibiyse sana zulmetmiştir' demek istemiş, böylece hasmına soruncaya kadar onu teskin edip sabırlı olmasını sağlamıştır. el-Kuşeyrî dedi ki: Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Davalının sözlü bir inkârı ortaya çıkmadığı ve sustuğu zaman, davacının sözüne itibar etmek onların şeriatından idi.

وقال الْحَلِيمِيُّ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ فِي كِتَابِ مِنْهَاجِ الدِّينِ لَهُ: وَمِمَّا جَاءَ فِي شُكْرِ النِّعْمَةِ الْمُنْتَظَرَةِ إِذَا حَضَرَتْ، أَوْ كَانَتْ خَافِيَةً فَظَهَرَتِ: السُّجُودُ لِلَّهِ ﷿. قَالَ وَالْأَصْلُ فِي ذلك قول ﷿:" وَهَلْ أَتاكَ نَبَأُ الْخَصْمِ"

el-Halîmî Ebû Abdillâh, 'Minhâcü'd-Dîn' adlı kitabında şöyle demiştir: Beklenen bir nimet geldiğinde veya gizli kalmışken açığa çıktığında yapılacak şükür konusunda gelen hususlardan biri de Allah Azze ve Celle'ye secde etmektir. Dedi ki: Bunun aslı Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğudur: { وَهَلْ أَتاكَ نَبَأُ الْخَصْمِ } “Hani o hasımların haberi sana geldi mi?”

إِلَى قَوْلِهِ:" وَحُسْنَ مَآبٍ". أَخْبَرَ اللَّهُ ﷿ عَنْ دَاوُدَ ﵇، أَنَّهُ سَمِعَ قَوْلَ الْمُتَظَلِّمِ مِنَ الْخَصْمَيْنِ، وَلَمْ يُخْبِرْ عَنْهُ أَنَّهُ سَأَلَ الْآخَرَ، إِنَّمَا حَكَى أَنَّهُ ظَلَمَهُ، فَكَانَ ظَاهِرُ ذَلِكَ أَنَّهُ رَأَى فِي الْمُتَكَلِّمِ مَخَائِلَ الضَّعْفِ وَالْهَضِيمَةِ، فَحَمَلَ أَمْرَهُ عَلَى أَنَّهُ مَظْلُومٌ كَمَا يَقُولُ، وَدَعَاهُ ذَلِكَ إِلَى أَلَّا يَسْأَلَ الْخَصْمَ، فَقَالَ لَهُ مُسْتَعْجِلًا:" لَقَدْ ظَلَمَكَ" مَعَ إِمْكَانِ أَنَّهُ لَوْ سَأَلَهُ لَكَانَ يَقُولُ: كانت لي مائة نعجة ولا شي لِهَذَا، فَسَرَقَ مِنِّي هَذِهِ النَّعْجَةَ، فَلَمَّا وَجَدْتُهَا عِنْدَهُ قُلْتُ لَهُ ارْدُدْهَا، وَمَا قُلْتُ لَهُ أَكْفِلْنِيهَا، وَعَلِمَ أَنِّي مَرَافِعُهُ إِلَيْكَ، فَجَرَّنِي قَبْلَ أَنْ أَجُرَّهُ، وَجَاءَكَ مُتَظَلِّمًا مِنْ قَبْلِ أَنْ أُحْضِرَهُ، لِتَظُنَّ أَنَّهُ هُوَ الْمُحِقُّ وَأَنِّي أَنَا الظَّالِمُ. وَلَمَّا تَكَلَّمَ دَاوُدُ بِمَا حَمَلَتْهُ الْعَجَلَةُ عَلَيْهِ، عَلِمَ أَنَّ اللَّهَ ﷿ خَلَّاهُ وَنَفْسَهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَهُوَ الْفِتْنَةُ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا، وَأَنَّ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ إِلَّا عَنْ تَقْصِيرٍ مِنْهُ، فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ رَاكِعًا لِلَّهِ تَعَالَى شُكْرًا عَلَى أَنْ عَصَمَهُ، بِأَنِ اقْتَصَرَ عَلَى تَظْلِيمِ الْمَشْكُوِّ، وَلَمْ يَزِدْهُ عَلَى ذَلِكَ شَيْئًا مِنَ انْتِهَارٍ أَوْ ضَرْبٍ أَوْ غَيْرِهِمَا، مِمَّا يَلِيقُ بِمَنْ تَصَوَّرَ فِي الْقَلْبِ أَنَّهُ ظَالِمٌ، فَغَفَرَ اللَّهُ لَهُ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَيْهِ يعاتبه، فقال:" يَا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلا تَتَّبِعِ الْهَوى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ" [ص: ٢٦] فَبَانَ بِمَا قَصَّهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ هَذِهِ الْمَوْعِظَةِ، الَّتِي تَوَخَّاهُ بِهَا بَعْدَ الْمَغْفِرَةِ، أَنَّ خَطِيئَتَهُ إِنَّمَا كَانَتِ التَّقْصِيرَ فِي الْحُكْمِ، وَالْمُبَادَرَةَ إِلَى تَظْلِيمِ مَنْ لَمْ يَثْبُتْ عِنْدَهُ ظُلْمُهُ. ثُمَّ جَاءَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: سَجَدَهَا دَاوُدُ شُكْرًا، وَسَجَدَهَا النَّبِيُّ ﷺ اتِّبَاعًا، فَثَبَتَ أَنَّ السُّجُودَ لِلشُّكْرِ سُنَّةٌ مُتَوَاتِرَةٌ عَنِ الْأَنْبِيَاءِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ." بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ" أَيْ بِسُؤَالِهِ نَعْجَتَكَ، فَأَضَافَ الْمَصْدَرَ إِلَى الْمَفْعُولِ، وَأَلْقَى الْهَاءَ مِنَ السُّؤَالِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" لَا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ" [فصلت: ٤٩] أَيْ مِنْ دُعَائِهِ الْخَيْرَ. الثَّالِثَةَ عَشْرَة- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ الْخُلَطاءِ" يُقَالُ: خَلِيطٌ وَخُلَطَاءُ وَلَا يُقَالُ طَوِيلٌ وَطُوَلَاءُ، لِثِقَلِ الْحَرَكَةِ فِي الْوَاوِ. وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا أَنَّهُمَا الْأَصْحَابُ. الثَّانِي أَنَّهُمَا الشُّرَكَاءُ.

{ وَحُسْنَ مَآبٍ } “ve güzel bir gelecek (akıbet)” buyruğuna kadar [olan ayetlerdir]. Allah Azze ve Celle Dâvûd aleyhisselâm'ın, iki hasımdan haksızlığa uğradığını iddia edenin sözünü dinlediğini haber vermiş; diğerine sorduğunu haber vermemiş, yalnızca ona zulmettiğini nakletmiştir. Bunun zahiri şudur: Konuşan kimsede zayıflık ve ezilmişlik alametleri gördü, durumunu söylediği gibi mazlum olduğuna hamletti ve bu durum onu diğer hasma sormamaya sevk etti; böylece aceleyle ona: { لَقَدْ ظَلَمَكَ } “Sana haksızlık etmiştir” dedi. Oysa ona sormuş olsaydı belki de o şöyle diyecekti: 'Benim yüz koyunum vardı, bunun ise hiçbir şeyi yoktu; bu koyunu benden çaldı. Onu yanında bulunca geri ver dedim, ona benim bakımıma bırak demedim. Beni senin huzuruna çıkaracağını anlayınca, ben onu getirmeden önce o beni getirdi; sen onun haklı, benim ise zalim olduğumu zannedesin diye ben onu getirmeden önce sana şikâyetçi olarak geldi.' Dâvûd aceleciliğinin kendisini sevk ettiği şeyi konuşunca, Allah Azze ve Celle'nin o anda kendisini nefsiyle baş başa bıraktığını -ki bu zikrettiğimiz imtihandır- ve bunun ancak kendisinden kaynaklanan bir kusur sebebiyle olduğunu anladı. Bunun üzerine Rabbinden bağışlanma diledi ve kendisini koruduğu için şükran olarak Allah Teâlâ'ya rükû/secdeye kapandı; zira aleyhine şikâyet edilen kimseyi sadece haksız görmekle yetinmiş, kalbinde zalim olduğu beliren kimseye layık olan azarlama, dövme veya benzeri hiçbir ilave muamelede bulunmamıştı. Allah onu bağışladı, sonra ona yönelip onu muaheze ederek şöyle buyurdu: { يَا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلا تَتَّبِعِ الْهَوى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Ey Dâvûd! Biz seni yeryüzünde halife kıldık; öyleyse insanlar arasında hak ile hükmet, heva ve hevese uyma; sonra seni Allah yolundan saptırır” [Sâd 26]. Allah Teâlâ'nın bağışlamadan sonra onu muhatap kıldığı bu öğütten açıkça anlaşıldı ki, onun hatası yalnızca hükümde kusur göstermek ve zulmü sabit olmayan kimseyi aceleyle haksız saymaktan ibaretti. Sonra İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Dâvûd o secdeyi şükür secdesi olarak yaptı, Peygamber ﷺ de ona uyarak secde etti.' Böylece şükür secdesinin peygamberlerden -Allah'ın salâtı üzerlerine olsun- tevatürle gelen bir sünnet olduğu sabit oldu. { بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ } “senin koyununu istemekle” yani onun senin koyununu istemesiyle demektir; burada masdar mef'ûle muzaf kılınmış ve suâl kelimesinden zamir hazfedilmiştir. Bu, Yüce Allah'ın: { لَا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ } “İnsan hayır istemekten usanmaz” [Fussilet 49] ayeti gibidir; yani hayrı talep etmesinden demektir. On üçüncüsü: Yüce Allah'ın { وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ الْخُلَطاءِ } “Doğrusu ortakların çoğu...” buyruğudur. 'Halît' ve çoğulu 'hulatâ' denir; fakat vâv harfindeki harekenin ağırlığından dolayı tavîl için tüvelâ denilmez. Bunda iki mana vardır: Birincisi; onların arkadaşlar olduğudur. İkincisi; onların ortaklar olduğudur.

قُلْتُ: إِطْلَاقُ الْخُلَطَاءِ عَلَى الشُّرَكَاءِ فِيهِ بُعْدٌ، وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي صِفَةِ الْخُلَطَاءِ فَقَالَ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ: هُوَ أَنْ يَأْتِيَ كُلَّ وَاحِدٍ بِغَنَمِهِ فَيَجْمَعَهُمَا رَاعٍ وَاحِدٌ وَالدَّلْوُ وَالْمَرَاحُ. وَقَالَ طَاوُسٌ وَعَطَاءٌ: لَا يَكُونُ الْخُلَطَاءُ إِلَّا الشُّرَكَاءَ. وهذا خلاف الخبر، وهو قول ﷺ:" لَا يُجْمَعُ بَيْنَ مُفْتَرِقٍ وَلَا يُفَرَّقُ بَيْنَ مُجْتَمِعٍ خَشْيَةَ الصَّدَقَةِ وما كان من خليطين فإنهما يتراجحان بَيْنَهُمَا بِالسَّوِيَّةِ" وَرُوِيَ" فَإِنَّهُمَا يَتَرَادَّانِ الْفَضْلَ" وَلَا مَوْضِعَ لِتَرَادِّ الْفَضْلِ بَيْنَ الشُّرَكَاءِ، فَاعْلَمْهُ. وَأَحْكَامُ الْخُلْطَةِ مَذْكُورَةٌ فِي كُتُبِ الْفِقْهِ. وَمَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ وَجَمْعٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ لَا يَرَوْنَ" الصَّدَقَةَ" عَلَى مَنْ لَيْسَ فِي حِصَّتِهِ مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ. وَقَالَ الرَّبِيعُ وَاللَّيْثُ وَجَمْعٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ مِنْهُمُ الشَّافِعِيُّ: إِذَا كَانَ فِي جَمِيعِهَا مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ أُخِذَتْ مِنْهُمُ الزَّكَاةُ. قَالَ مَالِكٌ: وَإِنْ أَخَذَ الْمُصَّدِّقُ بِهَذَا تَرَادَّوْا بَيْنَهُمْ لِلِاخْتِلَافِ فِي ذَلِكَ، وَتَكُونُ كَحُكْمِ حَاكِمٍ اخْتُلِفَ فِيهِ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَيَبْغِي بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ" أَيْ يَتَعَدَّى وَيَظْلِمُ." إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ" فَإِنَّهُمْ لَا يَظْلِمُونَ أَحَدًا." وَقَلِيلٌ مَا هُمْ" يَعْنِي الصَّالِحِينَ، أَيْ وَقَلِيلٌ هُمْ فَ" مَا" زَائِدَةٌ. وَقِيلَ: بِمَعْنَى الَّذِينَ وَتَقْدِيرُهُ وَقَلِيلٌ الَّذِينَ هُمْ. وَسَمِعَ عُمَرُ ﵁ رَجُلًا يَقُولُ فِي دُعَائِهِ: اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي مِنْ عِبَادِكَ الْقَلِيلِ. فَقَالَ لَهُ عُمَرُ: مَا هَذَا الدُّعَاءُ. فَقَالَ أَرَدْتُ قَوْلَ اللَّهِ ﷿:" إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَقَلِيلٌ مَا هُمْ" فَقَالَ عُمَرُ: كُلُّ النَّاسِ أَفْقَهُ مِنْكَ يَا عُمَرُ الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ" أَيِ ابْتَلَيْنَاهُ." وَظَنَّ" مَعْنَاهُ أَيْقَنَ. قَالَ أَبُو عَمْرٍو وَالْفَرَّاءُ: ظَنَّ بِمَعْنَى أَيْقَنَ، إِلَّا أَنَّ الْفَرَّاءَ شَرَحَهُ بِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ فِي الْمُعَايَنِ أَنْ يَكُونَ الظَّنُّ إِلَّا بِمَعْنَى الْيَقِينِ. وَالْقِرَاءَةُ" فَتَنَّاهُ" بِتَشْدِيدِ النُّونِ دُونَ التَّاءِ. وَقَرَأَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁" فَتَّنَّاهُ" بِتَشْدِيدِ التَّاءِ وَالنُّونِ على المبالغة. وقرا قتادة وعبيد ابن عُمَيْرٍ وَابْنُ السَّمَيْقَعِ" فَتَنَاهُ" بِتَخْفِيفِهِمَا. وَرَوَاهُ عَلِيُّ بْنُ نَصْرٍ عَنْ أَبِي عَمْرٍو، وَالْمُرَادُ بِهِ الْمَلَكَانِ اللَّذَانِ دَخَلَا عَلَى دَاوُدَ ﵇.

Ben derim ki: Huletâ (birbirine karışmış mal sahipleri) kelimesinin şürekâya (ortaklara) ıtlak edilmesi (kullanılması) uzaktır. Âlimler huletânın niteliği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Âlimlerin çoğunluğu şöyle demiştir: [Hılta], herkesin kendi koyununu getirmesi ve onları tek bir çobanın, tek bir kovanın ve tek bir ağılın bir araya getirmesidir. Tâvûs ve Atâ ise: “Huletâ ancak ortaklardır” demişlerdir. Oysa bu, [hadisteki] habere aykırıdır; o da [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğudur: « لَا يُجْمَعُ بَيْنَ مُفْتَرِقٍ وَلَا يُفَرَّقُ بَيْنَ مُجْتَمِعٍ خَشْيَةَ الصَّدَقَةِ وما كان من خليطين فإنهما يتراجحان بَيْنَهُمَا بِالسَّوِيَّةِ » «Zekât [vermekten kaçınma] korkusuyla ayrı olanlar birleştirilmez, bir arada olanlar da ayrılmaz. Birbirine karışmış iki mal sahibine gelince, onlar [ödenen zekâtı] aralarında eşit olarak paylaşıp birbirlerine rücu ederler.» Yine « فَإِنَّهُمَا يَتَرَادَّانِ الْفَضْلَ » «Onlar aralarındaki fazlalığı birbirine iade ederler» şeklinde de rivayet edilmiştir. Ortaklar arasında ise fazlalığın iadesi söz konusu olamaz; bunu böyle bil! Hılta hükümleri fıkıh kitaplarında zikredilmiştir. Mâlik, ashabı ve ulemadan bir grup, kendi hissesinde zekât gerektirecek miktarda [mal] bulunmayan kimseye “zekât” [düşmeyeceği] görüşündedirler. er-Rebî', el-Leys ve aralarında eş-Şâfiî'nin de bulunduğu bir grup âlim ise: “Şayet hepsinin toplamında zekât gerektirecek miktar varsa, onlardan zekât alınır” demişlerdir. Mâlik dedi ki: Zekât memuru (musaddık) bu [görüşe] göre [zekâtı] alırsa, bu husustaki ihtilaf sebebiyle aralarında birbirlerine rücu ederler ve bu durum, hakkında ihtilaf edilmiş bir hâkim hükmü gibi olur. On dördüncüsü- Yüce Allah'ın: { لَيَبْغِي بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ } “birbirlerinin hakkına tecavüz ederler” buyruğu; yani haddi aşar ve zulmederler demektir. { إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “İman edip salih ameller işleyenler müstesna” buyruğuna gelince, onlar hiç kimseye zulmetmezler. { وَقَلِيلٌ مَا هُمْ } “Onlar ne kadar da azdır!” buyruğundaki maksat salih kimselerdir; yani onlar pek azdır. Buradaki “mâ” (مَا) zâidedir (pekiştirme amaçlıdır). [Mâ'nın] “ellezîne” (الَّذِينَ) anlamında olduğu da söylenmiştir; bu takdirde ifadenin takdiri: “Onlar olan kimseler ne kadar da azdır” şeklinde olur. Ömer radıyallâhu anh, duasında: “Allahım, beni az sayıdaki kullarından eyle!” diyen bir adamı işitti. Ömer ona: “Bu nasıl bir duadır?” diye sordu. Adam: “Ben Allah Azze ve Celle'nin: { إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَقَلِيلٌ مَا هُمْ } “İman edip salih ameller işleyenler müstesna; onlar da ne kadar azdır!” buyruğunu kastettim” dedi. Bunun üzerine Ömer: “Bütün insanlar senden daha fakih (anlayışlı), ey Ömer!” dedi. On beşincisi- Yüce Allah'ın: { وَظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ } “Dâvûd kendisini imtihan ettiğimizi anladı (kesin olarak bildi)” buyruğu; yani onu sınadığımızı [kesin olarak bildi]. Ayetteki “zanne” (وَظَنَّ) kesin olarak bildi (eykane) manasındadır. Ebû Amr ve el-Ferrâ: “Zanne kesin olarak bildi anlamındadır” demişlerdir; ancak Ferrâ bunu: “Gözle müşahede edilen (müâyen) bir hususta zannın ancak yakin (kesin bilgi) anlamında olması caizdir” şeklinde açıklamıştır. [Meşhur] kıraat, te harfi şeddesiz, nun harfi şeddeli olarak { فَتَنَّاهُ } “fatennâhu” şeklindedir. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh mübalağa kastıyla te ve nun harflerinin her ikisini de şeddeli olarak “fettennâhu” (فَتَّنَّاهُ) şeklinde okumuştur. Katâde, Ubeyd b. Umeyr ve İbnü's-Semeyka' ise her ikisini de şeddesiz olarak “fetenâhu” (فَتَنَاهُ) şeklinde okumuşlardır. Bunu Ali b. Nasr, Ebû Amr'dan rivayet etmiştir; buradaki tesniye zamiriyle kastedilenler ise Dâvûd aleyhisselâm'ın huzuruna giren iki melektir.

السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- قِيلَ: لَمَّا قَضَى دَاوُدُ بَيْنَهُمَا فِي الْمَسْجِدِ، نَظَرَ أَحَدُهُمَا إِلَى صَاحِبِهِ فَضَحِكَ فَلَمْ يَفْطِنْ دَاوُدُ، فَأَحَبَّا أَنْ يَعْرِفَهُمَا، فَصَعِدَا إِلَى السَّمَاءِ حِيَالَ وَجْهِهِ، فَعَلِمَ دَاوُدُ ﵇ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ابْتَلَاهُ بِذَلِكَ، وَنَبَّهَهُ عَلَى مَا ابْتَلَاهُ. قُلْتُ: وَلَيْسَ فِي الْقِرَانِ مَا يَدُلُّ عَلَى، الْقَضَاءِ فِي الْمَسْجِدِ إِلَّا هَذِهِ الْآيَةُ، وَبِهَا اسْتَدَلَّ مَنْ قَالَ بِجَوَازِ الْقَضَاءِ فِي الْمَسْجِدِ، وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ لَا يَجُوزُ كَمَا قَالَ الشَّافِعِيُّ لَمَا أَقَرَّهُمْ دَاوُدُ عَلَى ذَلِكَ. وَيَقُولُ: انْصَرِفَا إِلَى مَوْضِعِ الْقَضَاءِ. وَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ وَالْخُلَفَاءُ يَقْضُونَ فِي الْمَسْجِدِ، وَقَدْ قَالَ مَالِكٌ: الْقَضَاءُ فِي الْمَسْجِدِ مِنَ الْأَمْرِ الْقَدِيمِ. يَعْنِي فِي أَكْثَرِ الْأُمُورِ. وَلَا بَأْسَ أَنْ يَجْلِسَ فِي رَحْبَتِهِ، لِيَصِلَ إِلَيْهِ الضَّعِيفُ وَالْمُشْرِكُ وَالْحَائِضُ، وَلَا يُقِيمَ فِيهِ الْحُدُودَ، وَلَا بَأْسَ بِخَفِيفِ الْأَدَبِ. وَقَدْ قَالَ أَشْهَبُ يَقْضِي فِي مَنْزِلِهِ وَأَيْنَ أَحَبَّ. السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- قَالَ مَالِكٌ ﵀: وَكَانَ الْخُلَفَاءُ يَقْضُونَ بِأَنْفُسِهِمْ، وَأَوَّلُ مَنِ اسْتَقْضَى مُعَاوِيَةُ. قَالَ مَالِكٌ: وَيَنْبَغِي لِلْقُضَاةِ مُشَاوَرَةُ الْعُلَمَاءِ. وَقَالَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ: لَا يَسْتَقْضِي حَتَّى يَكُونَ عَالِمًا بِآثَارِ مَنْ مَضَى، مُسْتَشِيرًا لِذَوِي الرَّأْيِ، حَلِيمًا نَزِهًا. قَالَ: وَيَكُونُ وَرِعًا. قَالَ مَالِكٌ: وَيَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ مُتَيَقِّظًا كَثِيرَ التَّحَذُّرِ مِنَ الْحِيَلِ، وَأَنْ يَكُونَ عَالِمًا بِالشُّرُوطِ، عَارِفًا بِمَا لَا بُدَّ لَهُ مِنْهُ مِنَ الْعَرَبِيَّةِ، فَإِنَّ الْأَحْكَامَ تَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ الْعِبَارَاتِ وَالدَّعَاوَى وَالْإِقْرَارَاتِ وَالشَّهَادَاتِ وَالشُّرُوطِ الَّتِي تَتَضَمَّنُ حُقُوقَ الْمَحْكُومِ لَهُ. وَيَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَقُولَ قَبْلَ إِنْجَازِ الْحُكْمِ لِلْمَطْلُوبِ: أَبَقِيَتْ لَكَ حُجَّةٌ؟ فَإِنْ قَالَ لَا حَكَمَ عَلَيْهِ، وَلَا يَقْبَلُ مِنْهُ حُجَّةً بَعْدَ إِنْفَاذِ حُكْمِهِ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَ بِمَا لَهُ وَجْهٌ أَوْ بَيِّنَةٌ. وَأَحْكَامُ الْقَضَاءِ وَالْقُضَاةِ فِيمَا لَهُمْ وَعَلَيْهِمْ مَذْكُورَةٌ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ. الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ" اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي الذَّنْبِ الَّذِي اسْتَغْفَرَ مِنْهُ عَلَى أَقْوَالٍ سِتَّةٍ، الْأَوَّلُ أَنَّهُ نَظَرَ إِلَى الْمَرْأَةِ حَتَّى شَبِعَ مِنْهَا. قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: إِنَّمَا كَانَتْ فِتْنَتُهُ النَّظْرَةَ. قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ: وَلَمْ يَتَعَمَّدْ دَاوُدُ النَّظَرَ إِلَى الْمَرْأَةِ لَكِنَّهُ عَاوَدَ النَّظَرَ إِلَيْهَا، فَصَارَتِ الْأُولَى لَهُ وَالثَّانِيَةُ عَلَيْهِ. الثَّانِي أَنَّهُ أَغْزَى زَوْجَهَا فِي حَمَلَةِ التَّابُوتِ. الثَّالِثُ

On altıncısı: Şöyle denilmiştir: Dâvûd mescitte aralarında hüküm verince, meleklerden biri arkadaşına bakıp güldü; Dâvûd bunu fark etmedi. Bunun üzerine kendilerini tanımasını istediler ve tam onun yüzünün karşısından semaya yükseldiler. Dâvûd aleyhisselâm Allah Teâlâ'nın kendisini bununla imtihan ettiğini ve imtihan edildiği şey hususunda kendisini uyardığını anladı. Ben derim ki: Kur'an'da mescitte hüküm vermeye delalet eden bu ayetten başka bir ayet yoktur; mescitte hüküm vermenin caiz olduğunu söyleyenler bu ayeti delil getirmişlerdir. Eğer bu Şâfiî'nin dediği gibi caiz olmasaydı, Dâvûd buna onay vermez ve: 'Hüküm verme yerine geçin' derdi. Peygamber ﷺ ve halifeler de mescitte hüküm verirlerdi. Mâlik şöyle demiştir: Mescitte hüküm vermek eski bir uygulamadır; yani işlerin çoğunda. Zayıfın, müşrikin ve hayızlı kadının kendisine ulaşabilmesi için mescidin avlusunda oturmasında bir sakınca yoktur; orada hadler uygulanmaz, hafif terbiye cezalarında ise beis yoktur. Eşheb ise evinde ve dilediği yerde hüküm verir demiştir. On yedincisi: Mâlik rahimehullâh şöyle demiştir: Halifeler bizzat kendileri hüküm verirlerdi; ilk kadı tayin eden Muâviye olmuştur. Mâlik dedi ki: Kadıların âlimlerle istişare etmesi gerekir. Ömer b. Abdilazîz şöyle demiştir: Geçmişlerin eserlerini bilmedikçe, re'y sahipleriyle istişare etmedikçe, halim ve iffetli/nezih olmadıkça kadılık yapamaz. Dedi ki: Takva sahibi (verâ ehli) de olmalıdır. Mâlik dedi ki: Uyanık olmalı, hilelerden çokça sakınmalı, şartları bilmeli ve kendisi için zorunlu olan Arapça bilgisine sahip olmalıdır; zira hükümler ifadelerin, davaların, ikrarların, şahitliklerin ve lehine hüküm verilen kimsenin haklarını içeren şartların farklılığına göre değişir. Hükmü vermeden önce aleyhine dava açılan kimseye: 'Sunacağın başka bir delilin kaldı mı?' demelidir. Şayet 'Hayır' derse aleyhine hükmeder ve haklı bir gerekçe veya açık bir delil getirmedikçe hükmünü infaz ettikten sonra artık ondan hiçbir delil kabul etmez. Kadılık ve kadıların hak ve sorumluluklarına dair hükümler buranın dışındaki yerlerde zikredilmiştir. On sekizincisi: Yüce Allah'ın { فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ } “bunun üzerine Rabbinden bağışlanma diledi” buyruğudur. Müfessirler bağışlanma dilediği günah hakkında altı görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi; kadına doya doya bakmasıdır. Saîd b. Cübeyr: "Onun imtihanı sadece bakıştı" demiştir. Ebû İshâk ise şöyle demiştir: Dâvûd kadına kasten bakmamıştı, fakat tekrar baktı; böylece ilk bakış lehine, ikinci bakış ise aleyhine oldu. İkincisi; kocasını Tâbût taşıyıcıları arasında savaşa göndermesidir. Üçüncüsü;

أَنَّهُ نَوَى إِنْ مَاتَ زَوْجُهَا أَنْ يَتَزَوَّجَهَا. الرَّابِعُ أَنَّ أُورِيَّا كَانَ خَطَبَ تِلْكَ الْمَرْأَةَ، فَلَمَّا غَابَ خَطَبَهَا دَاوُدُ فَزُوِّجَتْ مِنْهُ لِجَلَالَتِهِ، فَاغْتَمَّ لِذَلِكَ أُورِيَّا. فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَى دَاوُدَ إِذْ لَمْ يَتْرُكْهَا لِخَاطِبِهَا. وَقَدْ كَانَ عِنْدَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ امْرَأَةً. الْخَامِسُ أَنَّهُ لَمْ يَجْزَعْ عَلَى قَتْلِ أُورِيَّا، كَمَا كَانَ يَجْزَعُ عَلَى مَنْ هَلَكَ مِنَ الْجُنْدِ، ثُمَّ تَزَوَّجَ امْرَأَتَهُ، فَعَاتَبَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى ذَلِكَ، لِأَنَّ ذُنُوبَ الْأَنْبِيَاءِ وَإِنْ صَغُرَتْ فَهِيَ عَظِيمَةٌ عِنْدَ اللَّهِ. السَّادِسُ أَنَّهُ حَكَمَ لِأَحَدِ الْخَصْمَيْنِ قَبْلَ أَنْ يَسْمَعَ مِنَ الْآخَرِ. قَالَ الْقَاضِي ابْنُ الْعَرَبِيِّ: أَمَّا قَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ حَكَمَ لِأَحَدِ الْخَصْمَيْنِ قَبْلَ أَنْ يَسْمَعَ مِنَ الْآخَرِ فَلَا يَجُوزُ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ، وَكَذَلِكَ تَعْرِيضُ زَوْجِهَا لِلْقَتْلِ. وَأَمَّا مَنْ قَالَ: إِنَّهُ نَظَرَ إِلَيْهَا حَتَّى شَبِعَ فَلَا يَجُوزُ ذَلِكَ عِنْدِي بِحَالٍ، لِأَنَّ طُمُوحَ النَّظَرِ لَا يَلِيقُ بِالْأَوْلِيَاءِ الْمُتَجَرِّدِينَ لِلْعِبَادَةِ، فَكَيْفَ بِالْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ هُمْ وَسَائِطُ اللَّهِ الْمُكَاشَفُونَ بالغيب! وحكى السدي عن علي ابن أَبِي طَالِبٍ ﵁ قَالَ: لَوْ سَمِعْتُ رَجُلًا يَذْكُرُ أَنَّ دَاوُدَ ﵇ قَارَفَ مِنْ تِلْكَ الْمَرْأَةِ مُحَرَّمًا لَجَلَدْتُهُ سِتِّينَ وَمِائَةً، لِأَنَّ حَدَّ قَاذِفِ النَّاسِ ثَمَانُونَ وَحَدَّ قَاذِفِ الْأَنْبِيَاءِ سِتُّونَ وَمِائَةٌ. ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ وَالثَّعْلَبِيُّ أيضا. قال الثعلبي: وقال الحرث الْأَعْوَرُ عَنْ عَلِيٍّ: مَنْ حَدَّثَ بِحَدِيثِ دَاوُدَ عَلَى مَا تَرْوِيهِ الْقُصَّاصُ مُعْتَقِدًا جَلَدْتُهُ حَدَّيْنِ، لِعِظَمِ مَا ارْتَكَبَ بِرَمْيِ مَنْ قَدْ رَفَعَ اللَّهُ مَحَلَّهُ، وَارْتَضَاهُ مِنْ خَلْقِهِ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ، وَحُجَّةً لِلْمُجْتَهِدِينَ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا مِمَّا لَمْ يَصِحَّ عَنْ عَلِيٍّ. فَإِنْ قِيلَ: فَمَا حُكْمُهُ عِنْدَكُمْ؟ قُلْنَا: أَمَّا مَنْ قَالَ إِنَّ نَبِيًّا زَنَى فَإِنَّهُ يُقْتَلُ، وَأَمَّا مَنْ نَسَبَ إِلَيْهِ مَا دُونَ ذَلِكَ مِنَ النَّظَرِ وَالْمُلَامَسَةِ، فَقَدِ اخْتَلَفَ نَقْلُ النَّاسِ فِي ذَلِكَ، فَإِنْ صَمَّمَ أَحَدٌ عَلَى ذَلِكَ فِيهِ وَنَسَبَهُ إِلَيْهِ قَتَلْتُهُ، فَإِنَّهُ يُنَاقِضُ التَّعْزِيرَ الْمَأْمُورَ بِهِ، فَأَمَّا قَوْلُهُمْ: إِنَّهُ وَقَعَ بَصَرُهُ عَلَى امْرَأَةٍ تَغْتَسِلُ عُرْيَانَةً، فَلَمَّا رَأَتْهُ أَسْبَلَتْ شَعْرَهَا فَسَتَرَتْ جَسَدَهَا، فَهَذَا لَا حَرَجَ عَلَيْهِ فِيهِ بِإِجْمَاعٍ مِنَ الْأُمَّةِ، لِأَنَّ النَّظْرَةَ الْأُولَى تَكْشِفُ الْمَنْظُورَ إِلَيْهِ وَلَا يَأْثَمُ النَّاظِرُ بِهَا، فَأَمَّا النَّظْرَةُ الثَّانِيَةُ فَلَا أَصْلَ لَهَا. وَأَمَّا قَوْلُهُمْ: إِنَّهُ. نَوَى إن مات زوجها تزوجها فلا شي فِيهِ إِذْ لَمْ يُعَرِّضْهُ لِلْمَوْتِ. وَأَمَّا قَوْلُهُمْ: إِنَّهُ خَطَبَ عَلَى خِطْبَةِ أُورِيَّا فَبَاطِلٌ يَرُدُّهُ القرآن والآثار التفسيرية كلها.

[üçüncüsü] kocasının ölmesi durumunda onunla evlenmeye niyetlenmiş olmasıdır. Dördüncüsü: Uriyâ o kadına talip olmuştu. O ortalıkta yokken Dâvûd da ona talip oldu ve makamının yüceliğinden ötürü kadın onunla evlendirildi. Uriyâ buna çok üzüldü. Allah da kadını ilk talibine bırakmadığı için Dâvûd'a sitem etti. Oysa yanında doksan dokuz kadın vardı. Beşincisi: Askerlerden ölen diğer kimselere üzüldüğü gibi Uriyâ'nın öldürülmesine üzülmedi, sonra da onun hanımıyla evlendi. Bu sebeple Allah Teâlâ ona sitem etti; zira peygamberlerin günahları küçük de olsa Allah katında büyüktür. Altıncısı: İki hasımdan birini, diğerini dinlemeden önce haklı bulup hüküm vermesidir. Kādî İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Diğerini dinlemeden önce iki hasımdan biri lehine hüküm verdiğini söyleyen kimsenin sözüne gelince; bu peygamberler hakkında caiz değildir. Kadının kocasını ölüme maruz bırakması da böyledir. Gözü doyuncaya kadar ona baktığını söyleyen kimsenin sözü ise bana göre hiçbir şekilde caiz olamaz. Zira gözün dikilip bakması, kendini ibadete adamış velilere bile yakışmazken, gayb kendilerine açılan ve Allah'ın [insanlar arasındaki] elçileri olan peygamberlere nasıl yakışsın! Süddî, Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etmiştir: "Bir kimsenin Dâvûd aleyhisselâm'ın o kadınla haram bir iş işlediğini söylediğini duysam, ona yüz altmış celde vururdum. Çünkü normal insanlara iftira atmanın had cezası seksen, peygamberlere iftira atmanın cezası ise yüz altmış celdedir." Bunu Mâverdî ve aynı şekilde Sa'lebî de zikretmiştir. Sa'lebî şöyle demiştir: Hâris el-A'ver, Ali'den şöyle rivayet etmiştir: "Dâvûd'un hadisesini kıssacıların anlattığı şekilde [doğru olduğuna] inanarak anlatan kimseye iki had cezası uygularım; zira o, Allah'ın makamını yücelttiği, mahlûkatı arasından âlemlere rahmet ve müctehidlere delil olarak seçtiği kimseye iftira atarak büyük bir günah işlemiştir." İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Bu da Ali'den sahih olarak gelmeyen rivayetlerdendir. Şayet: 'Sizin yanınızda bunun hükmü nedir?' diye sorulacak olursa, deriz ki: Bir peygamberin zina ettiğini söyleyen kimse öldürülür. Bundan daha aşağı olan bakma ve dokunma gibi şeyleri ona nispet eden kimseye gelince, insanların nakli bu hususta farklılık göstermiştir. Şayet bir kimse bu konuda ısrar eder ve bunu peygambere nispet ederse onu öldürürüm; çünkü bu durum, emredilmiş olan ta'zîr (haddi gerektirmeyen cezalandırma) ile çelişir. Onların: 'Çıplak yıkanan bir kadına gözü ilişti, kadın onu görünce saçlarını salıp bedenini örttü' şeklindeki sözlerine gelince; ümmetin icmâı ile bunda onun üzerine hiçbir günah yoktur. Zira ilk bakış bakılan şeyi ortaya çıkarır ve bakan kimse bundan dolayı günahkâr olmaz. İkinci bakışa gelince, bunun hiçbir aslı yoktur. Onların: 'Kocası ölürse onunla evlenmeye niyet etti' şeklindeki sözlerine gelince; onu ölüme maruz bırakmadığı sürece bunda da bir sakınca yoktur. Onların: 'Uriyâ'nın dünürcülüğü üzerine dünürcü oldu' şeklindeki sözleri ise bâtıldır; Kur'an ve tefsir rivayetlerinin tamamı bunu reddeder."

وَقَدْ رَوَى أَشْهَبُ عَنْ مَالِكٍ قَالَ: بَلَغَنِي أَنَّ تِلْكَ الْحَمَامَةَ أَتَتْ فَوَقَعَتْ قَرِيبًا مِنْ دَاوُدَ ﵇ وَهِيَ مِنْ ذَهَبٍ، فَلَمَّا رَآهَا أَعْجَبَتْهُ فَقَامَ لِيَأْخُذَهَا فَكَانَتْ قُرْبَ يَدِهِ، ثُمَّ صَنَعَ مِثْلَ ذَلِكَ مَرَّتَيْنِ، ثُمَّ طَارَتْ وَاتَّبَعَهَا بِبَصَرِهِ فَوَقَعَتْ عَيْنُهُ عَلَى تِلْكَ الْمَرْأَةِ وَهِيَ، تَغْتَسِلُ وَلَهَا شَعْرٌ طَوِيلٌ، فَبَلَغَنِي أَنَّهُ أَقَامَ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً سَاجِدًا حَتَّى نَبَتَ الْعُشْبُ مِنْ دُمُوعِ عَيْنِهِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَأَمَّا قَوْلُ الْمُفَسِّرِينَ إِنَّ الطَّائِرَ دَرَجَ عِنْدَهُ فَهَمَّ بِأَخْذِهِ وَاتَّبَعَهُ فَهَذَا لَا يُنَاقِضُ الْعِبَادَةَ، لِأَنَّهُ مُبَاحٌ فِعْلُهُ، لَا سِيَّمَا وَهُوَ حَلَالٌ وَطَلَبُ الْحَلَالِ فَرِيضَةٌ، وَإِنَّمَا اتَّبَعَ الطَّيْرَ لِذَاتِهِ لَا لِجَمَالِهِ فَإِنَّهُ لَا مَنْفَعَةَ لَهُ فِيهِ، وَإِنَّمَا ذِكْرُهُمْ لِحُسْنِ الطَّائِرِ خَرْقٌ فِي الْجَهَالَةِ. أَمَّا أَنَّهُ رُوِيَ أَنَّهُ كَانَ طَائِرًا مِنْ ذَهَبٍ فَاتَّبَعَهُ لِيَأْخُذَهُ، لِأَنَّهُ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ ﷾ كَمَا رُوِيَ فِي الصَّحِيحِ:" إِنَّ أَيُّوبَ ﵇ كَانَ يَغْتَسِلُ عُرْيَانًا فَخَرَّ عَلَيْهِ رِجْلٌ مِنْ جَرَادٍ مِنْ ذَهَبٍ فَجَعَلَ يَحْثِي مِنْهُ وَيَجْعَلُ فِي ثَوْبِهِ." فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ:" يَا أَيُّوبُ أَلَمْ أَكُنْ أَغْنَيْتُكَ" قَالَ:" بَلَى يَا رَبِّ وَلَكِنْ لَا غِنَى لِي عَنْ بَرَكَتِكَ" وَقَالَ الْقُشَيْرِيُّ: فَهَمَّ دَاوُدُ بِأَنْ يَأْخُذَهُ لِيَدْفَعَهُ إِلَى ابْنٍ لَهُ صَغِيرً فَطَارَ وَوَقَعَ عَلَى كُوَّةِ الْبَيْتِ، وَقَالَهُ الثَّعْلَبِيُّ أَيْضًا وَقَدْ تَقَدَّمَ. التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَخَرَّ راكِعاً وَأَنابَ" أَيْ خَرَّ سَاجِدًا، وَقَدْ يُعَبَّرُ عَنِ السُّجُودِ بِالرُّكُوعِ. قَالَ الشَّاعِرُ

Eşheb, Mâlik'ten şöyle rivayet etmiştir: Bana ulaştığına göre o güvercin gelip Dâvûd aleyhisselâm'ın yakınına kondu ve altındandı. Onu görünce hoşuna gitti, yakalamak için kalktı, güvercin elinin yakınındaydı; sonra bunu iki kez daha yaptı. Ardından uçtu, Dâvûd da gözleriyle onu takip etti ve gözü yıkanmakta olan uzun saçlı o kadına takıldı. Bana ulaştığına göre, gözyaşlarından otlar bitinceye kadar kırk gece secdede kaldı. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Müfessirlerin 'Kuş yanında yürüdü, o da onu yakalamaya niyet edip peşine düştü' sözlerine gelince; bu durum ibadete aykırı değildir; çünkü bunu yapmak mubahtır, hele hele o helal bir şey olup helali talep etmek farzdır. Kuşun peşine güzelliği için değil bizzat kendisi için düşmüştür, çünkü güzelliğinin ona bir faydası yoktur; onların kuşun güzelliğini zikretmeleri ise cehalette aşırı gitmektir. Onun altından bir kuş olduğu ve Allah'ın bir lütfu olduğu için yakalamak üzere peşine düştüğü de rivayet edilmiştir; nitekim Sahîh'te şöyle rivayet edilmiştir: "Eyyûb aleyhisselâm çıplak yıkanırken üzerine altından bir çekirge sürüsü düştü; o da avuç avuç alıp elbisesine koymaya başladı." Allah Teâlâ ona: "Ey Eyyûb! Ben seni zengin kılmamış mıydım?" buyurdu. Eyyûb: "Evet ey Rabbim! Fakat senin bereketine doyum olmaz" dedi. el-Kuşeyrî ise: "Dâvûd onu küçük bir çocuğuna vermek için yakalamaya niyet etti; derken kuş uçup evin penceresine kondu" demiştir; es-Sa'lebî de böyle söylemiş olup daha önce geçmişti. On dokuzuncusu: Yüce Allah'ın { وَخَرَّ راكِعاً وَأَنابَ } “ve rükû ederek (secdeye) kapandı, Rabbine yöneldi” buyruğudur. Yani secdeye kapandı; zira bazen secdeden rükû kelimesiyle de bahsedilir. Şair şöyle demiştir:

فَخَرَّ عَلَى وجهه راكعا ... ووتاب إِلَى اللَّهِ مِنْ كُلِّ ذَنْبِ

Yüzüstü rükû ederek (secdeye) kapandı... Ve her günahtan Allah'a tövbe etti.

قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: لَا خِلَافَ بَيْنِ الْعُلَمَاءِ أَنَّ الْمُرَادَ بالركوع ها هنا السُّجُودُ، فَإِنَّ السُّجُودَ هُوَ الْمَيْلُ، وَالرُّكُوعُ هُوَ الِانْحِنَاءُ، وَأَحَدُهُمَا يَدْخُلُ عَلَى الْآخَرِ، وَلَكِنَّهُ قَدْ يختص كل واحد بهيئة، ثُمَّ جَاءَ هَذَا عَلَى تَسْمِيَةِ أَحَدِهِمَا بِالْآخَرِ، فَسُمِّيَ السُّجُودُ رُكُوعًا. وَقَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَكَانَ رُكُوعُهُمْ سُجُودًا. وَقِيلَ: بَلْ كَانَ سُجُودُهُمْ رُكُوعًا. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: فَوَقَعَ مِنْ رُكُوعِهِ سَاجِدًا لِلَّهِ ﷿. أَيْ لَمَّا أَحَسَّ بِالْأَمْرِ قَامَ إِلَى الصَّلَاةِ، ثُمَّ وَقَعَ مِنَ الرُّكُوعِ إِلَى السُّجُودِ، لِاشْتِمَالِهِمَا جَمِيعًا عَلَى الِانْحِنَاءِ." وَأَنابَ" أَيْ تَابَ من خطيئته ورجع إلى الله.

İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Âlimler arasında burada rükûdan kastın secde olduğu hususunda hiçbir görüş ayrılığı yoktur. Çünkü secde meyletmek (eğilmek), rükû ise bükülmektir (eğilmektir). Bunlardan biri diğerinin kapsamına girer; fakat her biri özel bir duruşa (heyete) da tahsis edilebilir. Daha sonra bu [ayet], birinin diğeriyle adlandırılması kabilinden gelmiş ve secdeye rükû denilmiştir. el-Mehdevî: "Onların rükûu secde idi" demiştir. Şöyle de denilmiştir: "Aksine onların secdesi rükû idi." Mukâtil ise şöyle demiştir: "Rükûundan Allah Azze ve Celle'ye secde ederek kapandı." Yani durumu hissedince namaza kalktı, sonra her ikisi de eğilmeyi içerdiği için rükûdan secdeye vardı. { وَأَنابَ } “ve [Rabbine] yöneldi” ifadesi ise; günahından tövbe etti ve Allah'a döndü demektir.

وقال الحسين بْنُ الْفَضْلِ: سَأَلَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ طَاهِرٍ وهو ألو الي عَنْ قَوْلِ اللَّهِ ﷿:" وَخَرَّ راكِعاً" فَهَلْ يُقَالُ لِلرَّاكِعِ خَرَّ؟. قُلْتُ: لَا. قَالَ: فَمَا مَعْنَى الْآيَةِ؟ قُلْتُ: مَعْنَاهَا فَخَرَّ بَعْدَ أَنْ كَانَ رَاكِعًا أَيْ سَجَدَ. الْمُوَفِّيَةُ عِشْرِينَ- وَاخْتُلِفَ فِي سَجْدَةِ دَاوُدَ هَلْ هِيَ مِنْ عَزَائِمِ السُّجُودِ الْمَأْمُورِ بِهِ فِي الْقُرْآنِ أَمْ لَا؟ فَرَوَى أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَرَأَ عَلَى الْمِنْبَرِ:" ص وَالْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ" فَلَمَّا بَلَغَ السَّجْدَةَ نَزَلَ فَسَجَدَ وَسَجَدَ النَّاسُ مَعَهُ، فَلَمَّا كَانَ يَوْمٌ آخَرَ قَرَأَ بِهَا فَتَشَزَّنَ النَّاسُ لِلسُّجُودِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِنَّهَا تَوْبَةُ نَبِيٍّ وَلَكِنِّي رَأَيْتُكُمْ تَشَزَّنْتُمْ لِلسُّجُودِ" وَنَزَلَ وَسَجَدَ. وَهَذَا لَفْظُ أَبِي دَاوُدَ. وَفِيَّ الْبُخَارِيِّ وَغَيْرِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ:" ص" لَيْسَتْ مِنْ عَزَائِمِ الْقُرْآنِ، وَقَدْ رَأَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَسْجُدُ فِيهَا. وَقَدْ رُوِيَ مِنْ طَرِيقٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ:" ص" تَوْبَةُ نَبِيٍّ وَلَا يُسْجَدُ فِيهَا، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهَا تَوْبَةُ نَبِيِّ وَنَبِيُّكُمْ مِمَّنْ أُمِرَ أَنْ يَقْتَدِيَ بِهِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالَّذِي عِنْدِي أَنَّهَا لَيْسَتْ مَوْضِعَ سُجُودٍ، وَلَكِنَّ النَّبِيَّ ﷺ سَجَدَ فِيهَا فَسَجَدْنَا بِالِاقْتِدَاءِ بِهِ. وَمَعْنَى السُّجُودِ أَنَّ دَاوُدَ سَجَدَ خَاضِعًا لِرَبِّهِ، مُعْتَرِفًا بِذَنْبِهِ. تَائِبًا مِنْ خَطِيئَتِهِ، فَإِذَا سَجَدَ أَحَدٌ فِيهَا فَلْيَسْجُدْ بِهَذِهِ النِّيَّةِ، فَلَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يَغْفِرَ لَهُ بِحُرْمَةِ دَاوُدَ الَّذِي اتَّبَعَهُ، وَسَوَاءٌ قُلْنَا إِنَّ شَرْعَ مَنْ قَبْلَنَا شَرْعٌ لَنَا أَمْ لَا؟ فَإِنَّ هَذَا أَمْرٌ مَشْرُوعٌ فِي كُلِّ أُمَّةٍ لِكُلِّ أَحَدٍ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادَ: قَوْلُهُ:" وَخَرَّ راكِعاً وَأَنابَ" فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى، أَنَّ السُّجُودَ لِلشُّكْرِ مُفْرَدًا لَا يَجُوزُ، لِأَنَّهُ ذَكَرَ مَعَهُ الرُّكُوعَ، وَإِنَّمَا الَّذِي يَجُوزُ أَنْ يَأْتِيَ بِرَكْعَتَيْنِ شُكْرًا فَأَمَّا سَجْدَةٌ مُفْرَدَةٌ فَلَا، وَذَلِكَ أَنَّ الْبِشَارَاتِ كَانَتْ تَأْتِي رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَالْأَئِمَّةَ بَعْدَهُ، فَلَمْ يُنْقَلْ عَنْ أَحَدٍ مِنْهُمْ أَنَّهُ سَجَدَ شُكْرًا، وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ مَفْعُولًا لَهُمْ لَنُقِلَ نَقْلًا مُتَظَاهِرًا لِحَاجَةِ الْعَامَّةِ إلى جوازه وكونه قربة.

el-Hüseyin b. el-Fadl şöyle demiştir: Abdullah b. Tâhir -ki o vali idi- bana Allah Azze ve Celle'nin { وَخَرَّ رَاكِعًا } “ve rükû ederek [secdeye] kapandı” buyruğu hakkında: "Rükû eden kimse için [yere] kapandı (harra) denilir mi?" diye sordu. Ben: "Hayır" dedim. O: "Öyleyse ayetin anlamı nedir?" dedi. Ben de: "Bunun anlamı; rükû hâlinde iken [secdeye] kapandı, yani secde etti demektir" dedim. Yirminci Mesele: Dâvûd'un secdesinin Kur'an'da emredilen azâim secdelerinden (kesin secde ayetlerinden) olup olmadığı konusunda ihtilaf edilmiştir. Ebû Saîd el-Hudrî rivayet etmiştir ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem minberde { ص وَالْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ } “Sâd. Şerefli ve öğüt dolu Kur'an'a andolsun” [suresini] okudu; secde [ayetine] gelince [minberden] inip secde etti, insanlar da onunla birlikte secde ettiler. Başka bir gün olunca yine o sureyi okudu. İnsanlar secde etmek için hazırlandılar (teşezzene). Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « إِنَّهَا تَوْبَةُ نَبِيٍّ وَلَكِنِّي رَأَيْتُكُمْ تَشَزَّنْتُمْ لِلسُّجُودِ » «Şüphesiz ki bu bir peygamberin tövbesidir; lâkin sizin secdeye hazırlandığınızı gördüm» buyurdu, [minberden] indi ve secde etti. Bu, Ebû Dâvûd'un lafzıdır. Buhârî ve diğerlerinde İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Sâd [suresindeki secde], Kur'an'ın azâim [secdelerinden] değildir. Ancak ben Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i onda secde ederken gördüm." Bir yoldan da İbn Mes'ûd'dan: "Sâd [suresindeki secde], bir peygamberin tövbesidir ve onda secde edilmez" dediği; İbn Abbâs'tan da: "O, bir peygamberin tövbesidir; Peygamberiniz ise ona uyması emredilenlerdendir" dediği rivayet edilmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Bana göre o, secde yeri değildir; fakat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onda secde etti, biz de ona uyarak secde ettik. Secdenin anlamı ise şudur: Dâvûd Rabbine boyun eğerek, günahını itiraf ederek ve hatasından tövbe ederek secde etmiştir. Dolayısıyla bir kimse orada secde ettiğinde bu niyetle secde etsin; umulur ki Allah, kendisine uyduğu Dâvûd'un hürmetine onu bağışlar. Bizden öncekilerin şeriatı bizim için de şeriat mıdır, değil midir desek de bu, her ümmette herkes için meşru kılınmış bir durumdur. Allah en iyisini bilir." Yirmi Birinci Mesele: İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: { وَخَرَّ رَاكِعاً وَأَنابَ } “Rükû ederek kapandı ve [Rabbine] yöneldi” buyruğunda, müstakil olarak tek bir şükür secdesi yapmanın caiz olmadığına delil vardır; zira [secde ile] beraber rükûu da zikretmiştir. Caiz olan ise şükür maksadıyla iki rekât [namaz] kılmaktır; müstakil bir secde yapmak ise [caiz] değildir. Çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ondan sonraki imamlara (halifelere) müjdeli haberler gelirdi de onlardan hiçbirinin şükür secdesi yaptığı nakledilmemiştir. Şayet onlar bunu yapmış olsalardı, halkın bunun caiz olduğuna ve bir kurbet (ibadet) teşkil ettiğine olan ihtiyacından ötürü bu durum apaçık/yaygın bir yolla nakledilirdi.

قُلْتُ: وَفِي سُنَنِ ابْنِ مَاجَهْ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ صَلَّى يَوْمَ بُشِّرَ بِرَأْسِ أَبِي جَهْلٍ رَكْعَتَيْنِ. وَخَرَّجَ مِنْ حَدِيثِ أَبِي بَكْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ إِذَا أَتَاهُ أَمْرٌ يَسُرُّهُ- أَوْ يُسَرُّ بِهِ- خَرَّ سَاجِدًا شُكْرًا لِلَّهِ. وَهَذَا قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَغَيْرِهِ. الثَّانِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- رَوَى التِّرْمِذِيُّ وَغَيْرُهُ وَاللَّفْظُ لِلْغَيْرِ: أَنَّ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ كَانَ يُصَلِّي مِنَ اللَّيْلِ يَسْتَتِرُ بِشَجَرَةٍ وَهُوَ يَقْرَأُ:" ص وَالْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ" فَلَمَّا بَلَغَ السَّجْدَةَ سَجَدَ وَسَجَدَتْ مَعَهُ الشَّجَرَةُ، فَسَمِعَهَا وَهِيَ تَقُولُ: اللَّهُمَّ أَعْظِمْ لِي بِهَذِهِ السَّجْدَةِ أَجْرًا، وَارْزُقْنِي بِهَا شُكْرًا. قُلْتُ: خَرَّجَ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ، فَأَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ: إِنِّي رَأَيْتُ الْبَارِحَةَ فِيمَا يَرَى النَّائِمُ، كَأَنِّي أُصَلِّي إِلَى أَصْلِ شَجَرَةٍ، فَقَرَأْتُ السَّجْدَةَ فَسَجَدْتُ فَسَجَدَتِ الشَّجَرَةُ لِسُجُودِي، فَسَمِعْتُهَا تَقُولُ: اللَّهُمَّ احْطُطْ بِهَا عَنِّي وِزْرًا، وَاكْتُبْ لِي بِهَا أَجْرًا، وَاجْعَلْهَا لِي عِنْدَكَ ذُخْرًا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَرَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَرَأَ" السَّجْدَةَ" فَسَجَدَ، فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ فِي سُجُودِهِ مِثْلَ الَّذِي أَخْبَرَهُ الرَّجُلُ عَنْ قَوْلِ الشَّجَرَةِ. ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ رَأَيْتُنِي فِي النَّوْمِ كَأَنِّي تَحْتَ شَجَرَةٍ وَالشَّجَرَةُ تَقْرَأُ" ص" فَلَمَّا بَلَغَتِ السَّجْدَةَ سَجَدَتْ فِيهَا، فَسَمِعْتُهَا تَقُولُ فِي سُجُودِهَا: اللَّهُمَّ اكْتُبْ لِي بِهَا أَجْرًا، وَحُطَّ عَنِّي بِهَا وِزْرًا، وَارْزُقْنِي بِهَا شُكْرًا، وَتَقَبَّلْهَا مِنِّي كَمَا تَقَبَّلْتَ مِنْ عَبْدِكَ دَاوُدَ سَجْدَتَهُ. فَقَالَ لِيَ النَّبِيُّ ﷺ:" أَفَسَجَدْتَ أَنْتَ يَا أَبَا سَعِيدٍ" فَقُلْتُ: لَا وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ. فَقَالَ: لَقَدْ كُنْتَ أَحَقَّ بِالسُّجُودِ مِنَ الشَّجَرَةِ" ثُمَّ قَرَأَ النَّبِيُّ ﷺ" ص" حَتَّى بَلَغَ السَّجْدَةَ فَسَجَدَ، ثُمَّ قَالَ مثل ما قالت السجرة. الثَّالِثَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَغَفَرْنا لَهُ ذلِكَ" أَيْ فَغَفَرْنَا لَهُ ذَنْبَهُ. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ:" فَغَفَرْنَا لَهُ ذَلِكَ" تَامٌّ، ثُمَّ تَبْتَدِئُ" وَإِنَّ لَهُ" وَقَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَيَجُوزُ الْوَقْفُ عَلَى" فَغَفَرْنَا لَهُ" ثُمَّ تَبْتَدِئُ" ذَلِكَ وَإِنَّ لَهُ" كَقَوْلِهِ:" هذا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ" [ص: ٥٥] أي الأمر ذلك.

Ben [Kurtubî] derim ki: Sünen-i İbn Mâce'de Abdullah b. Ebî Evfâ'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Cehil'in başı[nın kesildiği] müjdelendiği gün iki rekât namaz kılmıştır. Ebû Bekre'nin hadisinden de rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisini sevindiren -yahut kendisiyle sevindirildiği- bir durumla karşılaştığında Allah'a şükretmek üzere secdeye kapanırdı. Şâfiî ve diğerlerinin görüşü de budur. Yirmi İkincisi: Tirmizî ve başkaları rivayet etmiştir -lafız diğerine aittir-: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde Ensâr'dan bir adam geceleyin bir ağacı sütre edinerek namaz kılıyor ve: { ص وَالْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ } “Sâd. Şerefli ve öğüt dolu Kur'an'a andolsun” [suresini] okuyordu. Secde [ayetine] gelince secde etti, ağaç da onunla birlikte secdeye vardı. Adam ağacın şöyle dediğini işitti: « اللَّهُمَّ أَعْظِمْ لِي بِهَذِهِ السَّجْدَةِ أَجْرًا، وَارْزُقْنِي بِهَا شُكْرًا » «Allah'ım! Bu secde sebebiyle mükâfatımı büyüt ve bu sayede bana şükrü nasip eyle!» Ben [Kurtubî] derim ki: İbn Mâce, Sünen'inde İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydım. Bir adam gelip şöyle dedi: "Dün gece rüyamda kendimi bir ağacın köküne doğru namaz kılarken gördüm. Secde ayetini okuyup secde ettim, ağaç da benim secdem sebebiyle secdeye vardı. Ağacın şöyle dediğini işittim: « اللَّهُمَّ احْطُطْ بِهَا عَنِّي وِزْرًا، وَاكْتُبْ لِي بِهَا أَجْرًا، وَاجْعَلْهَا لِي عِنْدَكَ ذُخْرًا » «Allah'ım! Bu [secde] sebebiyle benden bir günahı sil, bana bir mükâfat yaz ve onu katında benim için bir azık kıl!»" İbn Abbâs dedi ki: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in secde ayetini okuyup secde ettiğini gördüm; secdesinde tıpkı adamın ağacın sözü olarak haber verdiği ifadeleri söylediğini işittim." es-Sa'lebî bunu Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayetle şöyle zikretmiştir: Dedim ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Rüyamda bir ağacın altındaymışım ve ağaç da Sâd suresini okuyormuş gibi gördüm. Secde ayetine gelince secdeye vardı. Secdesinde şöyle dediğini işittim: « اللَّهُمَّ اكْتُبْ لِي بِهَا أَجْرًا، وَحُطَّ عَنِّي بِهَا وِزْرًا، وَارْزُقْنِي بِهَا شُكْرًا، وَتَقَبَّلْهَا مِنِّي كَمَا تَقَبَّلْتَ مِنْ عَبْدِكَ دَاوُدَ سَجْدَتَهُ » «Allah'ım! Bu [secde] sebebiyle bana bir mükâfat yaz, benden bir günahı sil, bana şükretmeyi nasip eyle ve kulun Dâvûd'un secdesini kabul ettiğin gibi bunu da benden kabul eyle!»" Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bana: « أَفَسَجَدْتَ أَنْتَ يَا أَبَا سَعِيدٍ » «Peki sen secde ettin mi ey Ebû Saîd?» buyurdu. Ben de: "Hayır, vallahi ey Allah'ın Resûlü!" dedim. « لَقَدْ كُنْتَ أَحَقَّ بِالسُّجُودِ مِنَ الشَّجَرَةِ » «Andolsun ki sen secde etmeye ağaçtan daha lâyıktın» buyurdu. Sonra Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Sâd suresini secde ayetine varıncaya kadar okudu ve secdeye vardı; ardından ağacın söylediğinin aynısını söyledi. Yirmi Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { فَغَفَرْنا لَهُ ذلِكَ } “Biz de onun bu [günahını] bağışladık” buyruğu, yani onun günahını bağışladık demektir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: "{ فَغَفَرْنَا لَهُ ذَلِكَ } “Biz de onun bu [günahını] bağışladık” ifadesi tam [vakıf]tır; sonra { وَإِنَّ لَهُ } “Şüphesiz onun için...” diye başlanır." el-Kuşeyrî ise şöyle demiştir: "{ فَغَفَرْنَا لَهُ } “Biz de onu bağışladık” üzerinde vakıf yapmak (durmak), sonra da [Sâd Suresi, 55. ayetteki] { هذا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ } “Bu böyledir; şüphesiz azgınlar için...” buyruğunda olduğu gibi -yani mesele böyledir manasında- { ذَلِكَ وَإِنَّ لَهُ } “Bu böyledir; şüphesiz onun için...” diye başlamak caizdir."

وَقَالَ عَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ وَغَيْرُهُ: إِنَّ دَاوُدَ سَجَدَ أربعين يوما حتى نبت المرعى من حر جوفه وغمر رأسه، فنودي: أجائع فتطعم وأعار فَتُكْسَى، فَنَحَبَ نَحْبَةً هَاجَ الْمَرْعَى مِنْ حَرِّ جَوْفِهِ، فَغُفِرَ لَهُ وَسُتِرَ بِهَا. فَقَالَ: يَا رَبِّ هَذَا ذَنْبِي فِيمَا بَيْنِي وَبَيْنَكَ قَدْ غَفَرْتَهُ، وَكَيْفَ بِفُلَانٍ وَكَذَا وَكَذَا رَجُلًا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، تَرَكْتُ أَوْلَادَهُمْ أَيْتَامًا، وَنِسَاءَهُمْ أَرَامِلَ؟ قَالَ: يَا دَاوُدُ لَا يُجَاوِزُنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ ظُلْمٌ أُمَكِّنُهُ مِنْكَ ثُمَّ أَسْتَوْهِبُكَ مِنْهُ بِثَوَابِ الْجَنَّةِ. قَالَ: يَا رَبِّ هَكَذَا تَكُونُ الْمَغْفِرَةُ الْهَيِّنَةُ. ثُمَّ قِيلَ: يَا دَاوُدُ ارْفَعْ رَأْسَكَ. فَذَهَبَ لِيَرْفَعَ رَأْسَهُ فَإِذَا بِهِ قَدْ نَشِبَ فِي الْأَرْضِ، فَأَتَاهُ جِبْرِيلُ فَاقْتَلَعَهُ عَنْ وَجْهِ الْأَرْضِ كَمَا يُقْتَلَعُ مِنَ الشَّجَرَةِ صَمْغُهَا. رَوَاهُ الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنِ ابْنِ جَابِرٍ عَنْ عَطَاءٍ. قَالَ الْوَلِيدُ: وَأَخْبَرَنِي مُنِيرُ بْنُ الزُّبَيْرِ، قَالَ: فَلَزِقَ مَوَاضِعُ مَسَاجِدِهِ عَلَى الْأَرْضِ مِنْ فَرْوَةِ وَجْهِهِ مَا شَاءَ اللَّهُ. قَالَ الْوَلِيدُ قَالَ ابْنُ لَهِيعَةَ: فَكَانَ يَقُولُ فِي سُجُودِهِ سُبْحَانَكَ هَذَا شَرَابِي دُمُوعِي وَهَذَا طَعَامِي فِي رَمَادٍ بَيْنَ يَدَيَّ. فِي رِوَايَةٍ: إِنَّهُ سَجَدَ أَرْبَعِينَ يَوْمًا لَا يَرْفَعُ رَأْسَهُ إِلَّا لِلصَّلَاةِ الْمَكْتُوبَةِ، فَبَكَى حَتَّى نَبَتَ الْعُشْبُ مِنْ دُمُوعِهِ. وَرُوِيَ مَرْفُوعًا مِنْ حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:" إِنَّ دَاوُدَ مَكَثَ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً سَاجِدًا حَتَّى نَبَتَ الْعُشْبُ مِنْ دُمُوعِهِ عَلَى رَأْسِهِ وَأَكَلَتِ الْأَرْضُ مِنْ جَبِينِهِ وَهُوَ يَقُولُ فِي سُجُودِهِ: يَا رَبِّ دَاوُدُ زَلَّ زَلَّةً بَعُدَ بِهَا مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ رَبِّ إِنْ لَمْ تَرْحَمْ ضَعْفَ دَاوُدَ وَتَغْفِرْ ذَنْبَهُ جَعَلْتَ ذَنْبَهُ حَدِيثًا فِي الْخَلْقِ مِنْ بَعْدِهِ فَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ بَعْدَ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَا دَاوُدُ إِنَّ اللَّهَ قَدْ غَفَرَ لَكَ الْهَمَّ الَّذِي هَمَمْتَ بِهِ" وَقَالَ وَهْبٌ: إِنَّ دَاوُدَ ﵇ نُودِيَ إِنِّي قَدْ غَفَرْتُ لَكَ. فَلَمْ يَرْفَعْ رَأْسَهُ حَتَّى جَاءَهُ جِبْرِيلُ فَقَالَ: لِمَ لَا تَرْفَعُ رَأْسَكَ وَرَبُّكُ قَدْ غَفَرَ لَكَ؟ قَالَ يَا رَبِّ كَيْفَ وَأَنْتَ لَا تَظْلِمُ أَحَدًا. فَقَالَ اللَّهُ لِجِبْرِيلَ: اذْهَبْ إِلَى دَاوُدَ فَقُلْ لَهُ يَذْهَبُ إِلَى قَبْرِ أُورِيَّا فَيَتَحَلَّلُ مِنْهُ، فَأَنَا أُسْمِعُهُ نِدَاءَهُ. فَلَبِسَ دَاوُدُ الْمُسُوحَ وَجَلَسَ عِنْدَ قَبْرِ أُورِيَّا وَنَادَى يَا أُورِيَّا فَقَالَ: لَبَّيْكَ! مَنْ هَذَا الَّذِي قَطَعَ عَلَيَّ لَذَّتِي وَأَيْقَظَنِي؟ فَقَالَ: أَنَا أَخُوكَ دَاوُدُ أَسْأَلُكَ أَنْ تَجْعَلَنِي فِي حِلٍّ فَإِنِّي عَرَّضْتُكَ لِلْقَتْلِ قَالَ: عَرَّضْتَنِي لِلْجَنَّةِ فَأَنْتَ فِي حِلٍّ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَغَيْرُهُ: كَانَ دَاوُدُ ﵇ بَعْدَ الْخَطِيئَةِ لَا يُجَالِسُ إِلَّا الْخَاطِئِينَ، وَيَقُولُ: تَعَالَوْا إِلَى دَاوُدَ الْخَطَّاءِ، وَلَا يَشْرَبُ شَرَابًا إِلَّا مَزَجَهُ بِدُمُوعِ عَيْنَيْهِ. وَكَانَ يَجْعَلُ خُبْزَ الشَّعِيرِ الْيَابِسَ فِي قَصْعَةٍ فلا يزال

Atâ el-Horasânî ve başkaları şöyle demiştir: Dâvûd kırk gün secde etti; öyle ki bağrının hararetinden otlar bitti ve başını kapladı. Kendisine: "Aç mısın doyurulasın, çıplak mısın giydirilesin?" diye seslenildi; öyle bir feryat edip inledi ki bağrının hararetinden otlar tutuştu. Bunun üzerine bağışlandı ve günahı örtüldü. Dâvûd dedi ki: "Ey Rabbim! Bu benimle senin arandaki günahımdır, onu bağışladın; peki çocuklarını yetim, kadınlarını dul bıraktığım İsrâiloğullarından falan falan kimselerin durumu ne olacak?" [Allah] buyurdu ki: "Ey Dâvûd! Kıyamet gününde hiçbir zulüm benden gizli kalmaz; onu senden hakkını alması için yetkili kılarım, sonra cennet sevabıyla seni ondan bağışlamasını dilerim." Dâvûd: "Ey Rabbim! Kolay bağışlama işte böyle olur" dedi. Sonra: "Ey Dâvûd, başını kaldır!" denildi. Başını kaldırmaya çalıştı fakat başının yere yapışmış olduğunu gördü; Cibrîl gelip ağaçtan reçinesi sökülür gibi onu yerin yüzünden kaldırdı. Bunu el-Velîd b. Müslim, İbn Câbir'den, o da Atâ'dan rivayet etmiştir. el-Velîd dedi ki: Münîr b. ez-Zübeyr bana şöyle haber verdi: Dâvûd'un secde ettiği yerler yüzünün derisinden Allah'ın dilediği kadar yere yapışıp kaldı. el-Velîd dedi ki: İbn Lehîa şöyle demiştir: Secdesinde şöyle derdi: "Seni tenzih ederim, işte içeceğim gözyaşlarımdır ve işte yiyeceğim önümdeki küller içindedir." Bir rivayette: Farz namazlar dışında başını kaldırmaksızın kırk gün secde etti; gözyaşlarından ot bitinceye kadar ağladı. Ebû Hureyre'den merfû olarak Peygamber ﷺ'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Dâvûd kırk gece secdede kaldı; öyle ki gözyaşlarından başında ot bitti ve toprak alnını yedi. Secdesinde şöyle diyordu: Ey Rabbim! Dâvûd öyle bir sürçmeyle tökezledi ki doğu ile batının arası kadar uzaklaştı. Rabbim! Eğer Dâvûd'un zayıflığına merhamet etmez ve günahını bağışlamazsan, onun günahını kendisinden sonraki insanlar arasında dillerde dolaşan bir söz kılarsın. Bunun üzerine kırk yıl sonra Cibrîl ona: Ey Dâvûd! Allah aklından geçirdiğin o düşünceyi senin için bağışladı dedi." Vehb şöyle demiştir: Dâvûd aleyhisselâm'a: "Ben seni bağışladım" diye nida olundu. Cibrîl gelinceye kadar başını kaldırmadı. Cibrîl: "Rabbin seni bağışlamışken neden başını kaldırmıyorsun?" dedi. Dâvûd: "Ey Rabbim! Sen kimseye zulmetmezken bu nasıl olur?" dedi. Allah Cibrîl'e buyurdu ki: "Dâvûd'a git ve ona söyle; Ûriyâ'nın kabrine gitsin ve ondan helallik istesin, ben onun nidasını Ûriyâ'ya işittiririm." Dâvûd çul giyindi, Ûriyâ'nın kabri başına oturdu ve: "Ey Ûriyâ!" diye seslendi. Ûriyâ: "Buyur! Zevkimi kesip beni uyandıran bu kimdir?" dedi. Dâvûd: "Ben kardeşin Dâvûd'um; beni helal etmeni istiyorum, zira ben seni ölüme maruz bıraktım" dedi. Ûriyâ: "Beni cennete kavuşturdun, sana helal olsun" dedi. el-Hasan ve başkaları şöyle demiştir: Hatanın ardından Dâvûd aleyhisselâm sadece günahkârlarla oturur ve: "Gelin günahkâr Dâvûd'un yanına" derdi. Gözyaşlarıyla karıştırmadıkça hiçbir içeceği içmezdi. Kuru arpa ekmeğini bir çanağa koyar ve gözyaşlarıyla

يَبْكِي حَتَّى يَبْتَلَّ بِدُمُوعِهِ، وَكَانَ يَذُرُّ عَلَيْهِ الرَّمَادَ وَالْمِلْحَ فَيَأْكُلُ وَيَقُولُ: هَذَا أَكْلُ الْخَاطِئِينَ. وكان قبل الخطيئة يقوم نصف أليل وَيَصُومُ نِصْفَ الدَّهْرِ. ثُمَّ صَامَ بَعْدَهُ الدَّهْرَ كُلَّهُ وَقَامَ اللَّيْلَ كُلَّهُ، وَقَالَ: يَا رَبِّ اجْعَلْ خَطِيئَتِي فِي كَفِّي فَصَارَتْ خَطِيئَتُهُ مَنْقُوشَةً فِي كَفِّهِ. فَكَانَ لَا يَبْسُطُهَا لِطَعَامٍ وَلَا شراب ولا شي إلا رءاها فَأَبْكَتْهُ، وَإِنْ كَانَ لَيُؤْتَى بِالْقَدَحِ ثُلُثَاهُ مَاءٌ، فَإِذَا تَنَاوَلَهُ أَبْصَرَ خَطِيئَتَهُ فَمَا يَضَعُهُ عَنْ شَفَتِهِ حَتَّى يُفِيضَ مِنْ دُمُوعِهِ. وَرَوَى الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ: حَدَّثَنِي أَبُو عَمْرٍو الْأَوْزَاعِيُّ أَنَّ رسول الله ﷺ قال:" إِنَّمَا مَثَلُ عَيْنَيْ دَاوُدَ مَثَلُ الْقِرْبَتَيْنِ تَنْطِفَانِ وَلَقَدْ خَدَّدَ الدُّمُوعُ فِي وَجْهِ دَاوُدَ خَدِيدَ الْمَاءِ فِي الْأَرْضِ" قَالَ الْوَلِيدُ: وَحَدَّثَنَا عُثْمَانُ بن ابن الْعَاتِكَةِ أَنَّهُ كَانَ فِي قَوْلِ دَاوُدَ. إِذْ هُوَ خُلُوٌّ مِنَ الْخَطِيئَةِ شِدَّةَ قَوْلِهِ فِي الْخَطَّائِينَ إِنْ كَانَ يَقُولُ: اللَّهُمَّ لَا تَغْفِرْ لِلْخَطَّائِينَ. ثُمَّ صَارَ إِلَى أَنْ يَقُولَ: اللَّهُمَّ رَبِّ اغْفِرْ لِلْخَاطِئِينَ لِكَيْ تَغْفِرَ لِدَاوُدَ مَعَهُمْ، سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ. إِلَهِي خَرَجْتُ أَسْأَلُ أَطِبَّاءَ عِبَادِكَ أَنْ يُدَاوُوا خَطِيئَتِي فَكُلُّهُمْ عَلَيْكَ يَدُلُّنِي. إِلَهِي أَخْطَأْتُ خَطِيئَةً قَدْ خِفْتُ أَنْ تَجْعَلَ حَصَادَهَا عَذَابَكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنْ لَمْ تَغْفِرْهَا، سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ. إِلَهِي إِذَا ذَكَرْتُ خَطِيئَتِي ضَاقَتِ الْأَرْضُ بِرَحْبِهَا عَلَيَّ، وَإِذَا ذَكَرْتُ رَحْمَتَكَ ارْتَدَّ إِلَيَّ رُوحِي. وَفِي الْخَبَرِ: أَنَّ دَاوُدَ ﵇ كَانَ إِذَا عَلَا الْمِنْبَرَ رَفَعَ يَمِينَهُ فَاسْتَقْبَلَ بِهَا النَّاسَ لِيُرِيَهُمْ نَقْشَ خَطِيئَتِهِ، فَكَانَ يُنَادِي: إِلَهِي! إِذَا ذَكَرْتُ خَطِيئَتِي ضَاقَتْ عَلَيَّ الْأَرْضُ بِرَحْبِهَا، وَإِذَا ذَكَرْتُ رَحْمَتَكَ ارْتَدَّ إِلَيَّ رُوحِي، رَبِّ! اغْفِرْ لِلْخَاطِئِينَ كَيْ تَغْفِرَ لِدَاوُدَ مَعَهُمْ. وَكَانَ يَقْعُدُ عَلَى سَبْعَةِ أَفْرِشَةٍ مِنَ اللِّيفِ مَحْشُوَّةٍ بِالرَّمَادِ، فَكَانَتْ تَسْتَنْقِعُ دُمُوعُهُ تَحْتَ رِجْلَيْهِ حَتَّى تَنْفُذَ مِنَ الْأَفْرِشَةِ كُلِّهَا. وَكَانَ إِذَا كَانَ يَوْمُ نَوْحِهِ نَادَى مُنَادِيهِ فِي الطُّرُقِ وَالْأَسْوَاقِ وَالْأَوْدِيَةِ وَالشِّعَابِ وَعَلَى رُءُوسِ الْجِبَالِ وَأَفْوَاهِ الْغِيرَانِ: أَلَا إِنَّ هَذَا يَوْمُ نَوْحِ دَاوُدَ، فَمَنْ أَرَادَ أَنْ يَبْكِيَ عَلَى ذَنْبِهِ فَلْيَأْتِ دَاوُدَ فَيُسْعِدَهُ، فَيَهْبِطُ السُّيَّاحُ مِنَ الْغِيرَانِ وَالْأَوْدِيَةِ

ıslanıncaya kadar durmaksızın ağlardı. Üzerine kül ve tuz serper, sonra yer ve: "Bu, günahkârların yiyeceğidir" derdi. Hatadan önce gecenin yarısını ibadetle geçirir ve ömrün yarısını oruç tutardı. Hatadan sonra ise bütün ömrünü oruçla ve bütün geceyi ibadetle geçirdi ve: "Ey Rabbim! Hatamı avucumun içine koy" dedi; böylece hatası avucunun içine nakşedildi. Artık yiyecek, içecek veya herhangi bir şey için elini açtığında onu görür ve ağlardı. Kendisine üçte ikisi su dolu kadeh getirilir, onu aldığında hatasını görür ve gözyaşlarıyla dolup taşıncaya kadar onu dudağından indirmezdi. el-Velîd b. Müslim rivayet etmiştir: Ebû Amr el-Evzâî bana Resûlullah ﷺ'in şöyle buyurduğunu rivayet etti: "Dâvûd'un iki gözünün misali, damlayan iki tulum gibidir; andolsun ki gözyaşları suyun toprakta yarık açması gibi Dâvûd'un yüzünde yarıklar açmıştı." el-Velîd dedi ki: Osman b. İbni'l-Âtike bize Dâvûd'un günahtan uzak olduğu dönemde günahkârlar hakkında çok sert konuştuğunu; nitekim: "Allah'ım! Günahkârları bağışlama" dediğini nakletti. Sonra iş öyle bir noktaya vardı ki: "Allah'ım! Rabbim! Onlarla beraber Dâvûd'u da bağışlayasın diye günahkârları bağışla. Nuru yaratan [Allah] münezzehtir! İlâhî! Kullarının tabiplerine hatamı tedavi etsinler diye sormaya çıktım; hepsi de beni sana gösterdi. İlâhî! Öyle bir hata işledim ki, eğer bağışlamazsan onun hasadını kıyamet gününde azabın kılmandan korktum. Nuru yaratan münezzehtir! İlâhî! Hatamı hatırladığımda yeryüzü bütün genişliğine rağmen bana dar geliyor; rahmetini hatırladığımda ise ruhum bana geri dönüyor" der oldu. Haberde geçtiğine göre: Dâvûd aleyhisselâm minbere çıktığı zaman hatasının nakşını göstermek için sağ elini kaldırıp insanlara doğru yöneltir ve şöyle nidâ ederdi: "İlâhî! Hatamı hatırladığımda yeryüzü bütün genişliğine rağmen bana dar geliyor; rahmetini hatırladığımda ise ruhum bana geri dönüyor. Rabbim! Onlarla beraber Dâvûd'u da bağışlayasın diye günahkârları bağışla." İçi külle doldurulmuş hurma lifinden yedi döşek üzerinde otururdu; gözyaşları ayaklarının altında birikir, öyle ki döşeklerin tamamından süzülüp geçerdi. Feryat ve figan günü geldiğinde münadisi yollarda, çarşılarda, vadilerde, dağ geçitlerinde, dağ başlarında ve mağara ağızlarında şöyle nida ederdi: "Haberiniz olsun! Bugün Dâvûd'un matem günüdür; günahına ağlamak isteyen kimse Dâvûd'a gelsin ve ona eşlik etsin!" Bunun üzerine münzevi seyyahlar mağaralardan ve vadilerden aşağı inerlerdi;

، وَتَرْتَجُّ الْأَصْوَاتُ حَوْلَ مِنْبَرِهِ وَالْوُحُوشُ وَالسِّبَاعُ وَالطَّيْرُ عُكَّفٌ، وَبَنُو إِسْرَائِيلَ حَوْلَ مِنْبَرِهِ، فَإِذَا أَخَذَ فِي الْعَوِيلِ وَالنَّوْحِ، وَأَثَارَتِ الْحُرُقَاتُ مَنَابِعَ دُمُوعِهِ، صَارَتِ الْجَمَاعَةُ ضَجَّةً وَاحِدَةً نَوْحًا وَبُكَاءً، حَتَّى يَمُوتَ حَوْلَ مِنْبَرِهِ بَشَرٌ كَثِيرٌ فِي مِثْلِ ذَلِكَ الْيَوْمِ. وَمَاتَ دَاوُدُ ﵇ فِيمَا قِيلَ يَوْمَ السَّبْتِ فَجْأَةً، أَتَاهُ مَلَكُ الْمَوْتِ وَهُوَ يَصْعَدُ فِي مِحْرَابِهِ وَيَنْزِلُ،

minberinin etrafında sesler çalkalanır; vahşi hayvanlar, yırtıcılar ve kuşlar minberinin çevresinde toplanır, İsrâiloğulları da minberinin etrafını sarardı. Feryada ve mateme başlayıp yürek yangınları gözyaşı pınarlarını harekete geçirdiği zaman, topluluk feryat ve ağlamayla tek bir çığlık hâline gelirdi; öyle ki böylesi bir günde minberinin etrafında pek çok insan ölürdü. Söylendiğine göre Dâvûd aleyhisselâm cumartesi günü aniden vefat etti; mihrabına çıkıp inerken ölüm meleği ona geldi,

فَقَالَ: جِئْتُ لِأَقْبِضَ رُوحَكَ. فَقَالَ: دَعْنِي حَتَّى أنزل أو ارتقى. فقال: مالي إِلَى ذَلِكَ سَبِيلٌ، نَفِدَتِ الْأَيَّامُ وَالشُّهُورُ وَالسُّنُونَ وَالْآثَارُ وَالْأَرْزَاقُ، فَمَا أَنْتَ بِمُؤْثِرٍ بَعْدَهَا أَثَرًا. قَالَ: فَسَجَدَ دَاوُدُ عَلَى مِرْقَاةٍ مِنَ الدَّرَجِ فَقَبَضَ نَفْسَهُ عَلَى تِلْكَ الْحَالِ. وَكَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ مُوسَى ﵉ خَمْسُمِائَةٍ وَتِسْعٌ وَتِسْعُونَ سَنَةً. وَقِيلَ: تِسْعٌ وَسَبْعُونَ، وَعَاشَ مِائَةَ سَنَةٍ، وَأَوْصَى إِلَى ابْنِهِ سُلَيْمَانَ بِالْخِلَافَةِ. الرَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآبٍ" قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ قَيْسٍ:" وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى" قُرْبَةٌ بَعْدَ الْمَغْفِرَةِ." وَحُسْنُ مَآبٍ" قَالَا: وَاللَّهِ إِنَّ أَوَّلَ مَنْ يَشْرَبُ الْكَأْسَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ دَاوُدُ. وَقَالَ مجاهد عن عبدا لله بْنِ عُمَرَ: الزُّلْفَى الدُّنُوُّ مِنَ اللَّهِ ﷿ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَعَنْ مُجَاهِدٍ: يُبْعَثُ دَاوُدُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَخَطِيئَتُهُ مَنْقُوشَةٌ فِي يَدِهِ: فَإِذَا رَأَى أَهَاوِيلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَمْ يَجِدْ مِنْهَا مُحْرِزًا إِلَّا أَنْ يَلْجَأَ إِلَى رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى. قَالَ: ثُمَّ يَرَى خَطِيئَتَهُ فَيَقْلَقُ فَيُقَالُ لَهُ هَاهُنَا، ثُمَّ يَرَى فَيَقْلَقُ فَيُقَالُ لَهُ هَاهُنَا، ثُمَّ يَرَى فَيَقْلَقُ فَيُقَالُ لَهُ هَاهُنَا،" حَتَّى يَقْرَبَ فَيَسْكُنُ" فَذَلِكَ قَوْلُهُ ﷿:" وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآبٍ" ذَكَرَهُ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ قَالَ: حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ الْأَصْبَغِ قَالَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدَ بْنَ مُسْلِمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَزَارِيُّ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ عَنْ مُجَاهِدٍ فَذَكَرَهُ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: وَلَقَدْ كُنْتُ أَمُرُّ زَمَانًا طَوِيلًا بِهَذِهِ الْآيَاتِ فَلَا يَنْكَشِفُ لِيَ الْمُرَادُ وَالْمَعْنَى مِنْ قَوْلِهِ:" رَبَّنا عَجِّلْ لَنا قِطَّنا" وَالْقِطَّ الصَّحِيفَةُ فِي اللُّغَةِ، وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ تَلَا عَلَيْهِمْ:" فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ" [الحاقة: ١٩]: وَقَالَ لَهُمْ:" إِنَّكُمْ سَتَجِدُونَ هَذَا كُلَّهُ فِي صحائفكم تعطونها بشمائلكم" فقالوا:" رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا" أَيْ صَحِيفَتَنَا" قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ" قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" اصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَيْدِ" فَقَصَ قِصَّةَ خَطِيئَتِهِ إِلَى مُنْتَهَاهَا، فَكُنْتُ أَقُولُ: أَمَرَهُ بِالصَّبْرِ عَلَى مَا قَالُوا، وَأَمَرَهُ بِذِكْرِ داود فأي شي أُرِيدَ مِنْ هَذَا الذِّكْرِ؟ وَكَيْفَ اتَّصَلَ هَذَا بذاك؟ فلا أقف على شي يَسْكُنُ قَلْبِي عَلَيْهِ، حَتَّى هَدَانِي اللَّهُ لَهُ

[Ölüm meleği]: "Ruhunu kabzetmek için geldim" dedi. [Dâvûd]: "Beni bırak da aşağı ineyim yahut yukarı çıkayım" dedi. [Melek]: "Benim için buna bir yol (imkân) yoktur. Günler, aylar, yıllar, ameller ve rızıklar tükendi; artık bundan sonra geride hiçbir iz bırakacak değilsin" dedi. [Râvî] dedi ki: Dâvûd merdiven basamaklarından bir basamak üzerinde secdeye kapandı ve o hâldeyken ruhunu kabzetti. Onunla Mûsâ aleyhimesselâm arasında beş yüz doksan dokuz yıl vardı; yetmiş dokuz [yıl] da denilmiştir. Yüz yıl yaşadı ve hilafeti oğlu Süleyman'a vasiyet etti. Yirmi Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآبٍ } “Şüphesiz onun katımızda bir yakınlığı ve güzel bir dönüş yeri vardır” buyruğu: Muhammed b. Ka'b ve Muhammed b. Kays şöyle demişlerdir: { وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى } “Şüphesiz onun katımızda bir yakınlığı vardır” [ifadesi], bağışlanmanın ardından gelen bir yakınlıktır. { وَحُسْنُ مَآبٍ } “Ve güzel bir dönüş yeri vardır” buyruğu hakkında da ikisi şöyle dediler: "Allah'a yemin olsun ki kıyamet gününde [cennet] kadehinden ilk içecek olan kimse Dâvûd'dur." Mücâhid, Abdullah b. Ömer'den [şöyle] rivayet etti: "Zülfâ, kıyamet gününde Azîz ve Celîl olan Allah'a yakın olmaktır." Mücâhid'den [şöyle rivayet edildi]: "Dâvûd kıyamet günü hatası eline nakşedilmiş olarak diriltilir. Kıyamet gününün dehşetli hâllerini gördüğünde, Yüce Allah'ın rahmetine sığınmaktan başka bir kurtuluş yeri bulamaz. Derken hatasını görür ve endişelenir; bunun üzerine ona 'Buraya [gel]' denir. Sonra [yine] görür ve endişelenir; ona 'Buraya [gel]' denir. Sonra [yine] görür ve endişelenir; ona 'Buraya [gel]' denir; [ve bu durum] 'yakınlaşıp sükûnet buluncaya kadar' [sürer]." İşte Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآبٍ } “Şüphesiz onun katımızda bir yakınlığı ve güzel bir dönüş yeri vardır” buyruğu budur. Bunu Hakîm et-Tirmizî zikredip şöyle dedi: Bize Fazl b. Muhammed anlattı, bize Abdülmelik b. Asbağ anlattı, bize Velîd b. Müslim anlattı, bize İbrâhim b. Muhammed el-Fezârî, Abdülmelik b. Ebî Süleymân'dan, o da Mücâhid'den anlattı ve bunu zikretti. Tirmizî dedi ki: "Uzun bir süre bu ayetlerin üzerinden geçerdim de: { رَبَّنا عَجِّلْ لَنا قِطَّنا } “Rabbimiz! Bizim payımızı çabucak ver” buyruğunun muradı ve anlamı bana açılmazdı. Kıtt (قِطّ), lügatte amel defteri (sahife) demektir. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: { فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ } “Kitabı sağından verilen kimseye gelince...” [Hâkka: 19] ayetini okumuş ve onlara: «Siz bütün bunları sol ellerinizle verilecek olan sahifelerinizde bulacaksınız» buyurmuştu. Onlar da: { رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا } “Rabbimiz! Bizim payımızı -yani amel defterimizi- çabucak ver” { قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ } “hesap gününden önce” dediler. Yüce Allah: { اصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَيْدِ } “Onların söylediklerine sabret ve güçlü kulumuz Dâvûd'u hatırla” buyurarak hatasının kıssasını sonuna kadar anlattı. Ben [kendi kendime] şöyle diyordum: Onların söylediklerine karşı sabretmesini emretti ve Dâvûd'u hatırlamasını emretti; bu hatırlatmadan ne kastedildi ve bu onunla nasıl irtibatlandı? Kalbimin mutmain olacağı bir şeye ulaşamıyordum; nihayet Allah bana bunu nasip edinceye kadar.

يَوْمًا فَأُلْهِمْتُهُ أَنَّ هَؤُلَاءِ أَنْكَرُوا قَوْلَ أَنَّهُمْ يُعْطَوْنَ كُتُبَهُمْ بِشَمَائِلِهِمْ، فِيهَا ذُنُوبُهُمْ وَخَطَايَاهُمُ اسْتِهْزَاءً بِأَمْرِ اللَّهِ، وَقَالُوا:" رَبَّنا عَجِّلْ لَنا قِطَّنا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسابِ" فَأَوْجَعَهُ ذَلِكَ مِنِ اسْتِهْزَائِهِمْ، فَأَمَرَهُ بِالصَّبْرِ عَلَى مَقَالَتِهِمْ، وَأَنْ يَذْكُرَ عَبْدَهُ دَاوُدَ، سَأَلَ تَعْجِيلَ خَطِيئَتِهِ أَنْ يَرَاهَا مَنْقُوشَةً فِي كَفِّهِ، فَنَزَلَ بِهِ مَا نَزَلَ مِنْ أَنَّهُ كَانَ إِذَا رَآهَا اضْطَرَبَ وَامْتَلَأَ الْقَدَحُ مِنْ دُمُوعِهِ، وَكَانَ إِذَا رَآهَا بَكَى حَتَّى تَنْفُذَ سَبْعَةَ أَفْرِشَةٍ مِنَ اللِّيفِ مَحْشُوَّةٍ بِالرَّمَادِ، فَإِنَّمَا سَأَلَهَا بَعْدَ الْمَغْفِرَةِ وَبَعْدَ ضَمَانِ تَبِعَةِ الْخَصْمِ، وَأَنَّ اللَّهَ ﵎ اسْمُهُ يَسْتَوْهِبُهُ مِنْهُ، وَهُوَ حَبِيبُهُ وَوَلِيُّهُ وَصَفِيُّهُ، فَرُؤْيَةُ نَقْشِ الْخَطِيئَةِ بِصُورَتِهَا مَعَ هَذِهِ الْمَرْتَبَةِ صَنَعَتْ بِهِ هَكَذَا، فَكَيْفَ كَانَ يَحِلُّ بِأَعْدَاءِ اللَّهِ وَبِعُصَاتِهِ مِنْ خَلْقِهِ وَأَهْلِ خِزْيِهِ، لَوْ عُجِّلَتْ لَهُمْ صَحَائِفُهُمْ فَنَظَرُوا إِلَى صُورَةِ تِلْكَ الْخَطَايَا الَّتِي عَمِلُوهَا عَلَى الْكُفْرِ وَالْجُحُودِ، وَمَاذَا يَحِلُّ بِهِمْ إِذَا نَظَرُوا إِلَيْهَا فِي تِلْكَ الصَّحَائِفِ، وَقَدْ أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْهُمْ فَقَالَ:" فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنا مالِ هذَا الْكِتابِ لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها" [الكهف: ٤٩] فَدَاوُدُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ مَعَ الْمَغْفِرَةِ وَالْبُشْرَى وَالْعَطْفِ لَمْ يَقُمْ لِرُؤْيَةِ صُورَتِهَا. وَقَدْ رُوِّينَا فِي الْحَدِيثِ: إِذَا رَآهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَنْقُوشَةً في كفه قلق حتى يقال له ها هنا، ثُمَّ يَرَى فَيَقْلَقُ ثُمَّ يُقَالُ هَاهُنَا، ثُمَّ يرى فيقلق حتى يقرب فيسكن.

bana ilham olundu ki: Bu inkârcılar, Allah'ın emriyle alay ederek içinde günah ve hatalarının bulunduğu kitaplarının sol taraflarından verileceği sözünü inkâr ettiler ve: { رَبَّنا عَجِّلْ لَنا قِطَّنا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسابِ } “Rabbimiz! Hesap gününden önce bizim payımızı çabucak ver” dediler. Onların bu alayları Peygamber'i incitti; Allah da ona onların sözlerine sabretmesini ve kulu Dâvûd'u hatırlamasını emretti. Zira Dâvûd hatasının acele gösterilmesini, avucunun içine nakşedilmiş olarak görmeyi istemişti de başına gelenler gelmişti; öyle ki onu her gördüğünde titrer, kadeh gözyaşlarıyla dolardı; onu gördüğünde içi kül dolu liften yedi döşekten geçecek kadar ağlardı. Oysa Dâvûd bunu bağışlandıktan, hasmının hakkı teminat altına alındıktan ve ismi yüce olan Allah'ın -o, O'nun sevgilisi, dostu ve seçkini olduğu hâlde- onu hasmından bağışlamayı dilemesinden sonra istemişti. Bu yüksek mertebeye rağmen günah nakşının suretini görmek ona bunu yaptıysa; şayet kâfirlik ve inkâr üzere işledikleri o günahların suretini amel defterleri acele verilip de görselerdi, Allah'ın düşmanlarının, yaratıkları arasındaki asilerin ve rüsvaylık ehlinin başına neler gelirdi ve o amel defterlerinde bu günahlara baktıklarında başlarına ne felaketler kopardı?! Nitekim Allah onlardan haber vererek şöyle buyurmuştur: { فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنا مالِ هذَا الْكِتابِ لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها } “Suçluları onda yazılı olanlardan dolayı dehşetle korkuya kapılmış görürsün ve: 'Vay başımıza gelene! Bu nasıl bir kitaptır ki küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp dökmüş!' derler” [el-Kehf 49]. İşte Dâvûd -Allah'ın salâtı üzerine olsun- bağışlanmaya, müjdeye ve ilahi şefkate mazhar olduğu hâlde günahının suretini görmeye dayanamamıştı. Nitekim hadiste bize şöyle rivayet edilmiştir: Kıyamet günü onu avucuna nakşedilmiş olarak gördüğünde endişelenir, nihayet ona 'Şuraya gel' denilir; sonra tekrar görür ve endişelenir, sonra 'Şuraya gel' denilir; sonra görür ve endişelenir, nihayet yaklaşır ve sükûnet bulur.

[سورة ص (٣٨): آية ٢٦]

[Sâd Suresi (38), Ayet 26]

يَا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلا تَتَّبِعِ الْهَوى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ (٢٦)

{ يَا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلا تَتَّبِعِ الْهَوى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ } “Ey Dâvûd! Biz seni yeryüzünde halife kıldık; öyleyse insanlar arasında hak ile hükmet, heva ve hevese uyma; sonra seni Allah yolundan saptırır. Şüphesiz Allah yolundan sapanlar için, hesap gününü unuttuklarından dolayı çetin bir azap vardır.” (26)

فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ" أَيْ مَلَّكْنَاكَ لِتَأْمُرَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ، فَتَخْلُفُ مَنْ كَانَ قَبْلَكَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَالْأَئِمَّةِ الصَّالِحِينَ وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" الْقَوْلُ فِي الخليفة وأحكامه. مستوفى والحمد لله.

Bunda beş mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ } “Biz seni yeryüzünde halife kıldık” buyruğudur. Yani iyiliği emredip kötülükten sakındırman için seni mülk/hükümranlık sahibi kıldık; böylece senden önceki peygamberlerin ve salih önderlerin yerine geçmiş olursun. Halife ve hükümleri hakkındaki açıklama daha önce el-Bakara [suresi tefsirinde] etraflıca geçmişti, Allah'a hamdolsun.

الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ" أَيْ بِالْعَدْلِ وَهُوَ أَمْرٌ عَلَى الْوُجُوبِ وَقَدِ ارْتَبَطَ هَذَا بِمَا قَبْلَهُ، وَذَلِكَ أَنَّ الَّذِي عُوتِبَ عَلَيْهِ دَاوُدُ طَلَبُهُ الْمَرْأَةَ مِنْ زَوْجِهَا وَلَيْسَ ذَلِكَ بِعَدْلٍ. فَقِيلَ لَهُ بَعْدَ هَذَا، فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْعَدْلِ" وَلا تَتَّبِعِ الْهَوى " أَيْ لَا تَقْتَدِ بِهَوَاكَ الْمُخَالِفِ لِأَمْرِ اللَّهِ" فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ" أَيْ عَنْ طَرِيقِ الْجَنَّةِ." إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ"" أَيْ يَحِيدُونَ عَنْهَا وَيَتْرُكُونَهَا" لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ" فِي النَّارِ" بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ" أَيْ بِمَا تَرَكُوا مِنْ سُلُوكِ طَرِيقِ اللَّهِ، فَقَوْلُهُ:" نَسُوا" أَيْ تَرَكُوا الْإِيمَانَ بِهِ، أَوْ تَرَكُوا العمل به فصار وا كَالنَّاسِينَ. ثُمَّ قِيلَ: هَذَا لِدَاوُدَ لَمَّا أَكْرَمَهُ اللَّهُ بِالنُّبُوَّةِ. وَقِيلَ: بَعْدَ أَنْ تَابَ عَلَيْهِ وَغَفَرَ خَطِيئَتَهُ. الثَّالِثَةُ- الْأَصْلُ فِي الْأَقْضِيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" يَا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ" وَقَوْلُهُ:" وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ" [المائدة: ٤٩] وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ" [النساء: ١٠٥] وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ" [المائدة: ٨] الْآيَةَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِيهِ. الرَّابِعَةُ- قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" يَا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلا تَتَّبِعِ الْهَوى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ" قَالَ: إِنِ ارْتَفَعَ لَكَ الْخَصْمَانِ فَكَانَ لَكَ فِي أَحَدِهِمَا هَوًى، فَلَا تَشْتَهِ فِي نَفْسِكَ الْحَقَّ لَهُ لِيَفْلُجَ عَلَى صَاحِبِهِ، فَإِنْ فَعَلْتَ مَحَوْتُ اسْمَكَ مِنْ نُبُوَّتِي، ثُمَّ لَا تَكُونُ خَلِيفَتِي وَلَا أَهْلَ كَرَامَتِي. فَدَلَّ هَذَا عَلَى بَيَانِ وُجُوبِ الْحُكْمِ بِالْحَقِّ، وَأَلَّا يَمِيلَ إِلَى أَحَدِ الْخَصْمَيْنِ لِقَرَابَةٍ أَوْ رَجَاءِ نَفْعٍ، أَوْ سَبَبٍ يَقْتَضِي الْمَيْلَ مِنْ صُحْبَةٍ أو صداقة، أَوْ غَيْرِهِمَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّمَا ابْتُلِيَ سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ ﵇، لِأَنَّهُ تَقَدَّمَ إِلَيْهِ خَصْمَانِ فَهَوِيَ أَنْ يَكُونَ الْحَقُّ لِأَحَدِهِمَا. وَقَالَ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي رَوَّادٍ: بَلَغَنِي أَنَّ قَاضِيًا كَانَ فِي زَمَنِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، بَلَغَ مِنِ اجْتِهَادِهِ أَنْ طَلَبَ إِلَى رَبِّهِ

İkincisi: Yüce Allah'ın { فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ } “İnsanlar arasında hak ile hükmet” buyruğudur; yani adaletle [hükmet demektir]. Bu, vücûb (farziyet) bildiren bir emirdir. Bu [ifade] önceki kısma bağlanmıştır; zira Dâvûd'un azarlandığı husus, kadını kocasından istemesiydi ve bu adalet değildi. Bundan sonra kendisine: "İnsanlar arasında adaletle hükmet" denildi. { وَلا تَتَّبِعِ الْهَوى } “Heva ve hevese uyma”; yani Allah'ın emrine aykırı olan hevana/arzuna uyma, { فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “sonra seni Allah yolundan saptırır”; yani cennetin yolundan [saptırır]. { إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Şüphesiz Allah yolundan sapanlar var ya”; yani ondan sapanlar ve onu terk edenler [var ya], { لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ } “onlar için şiddetli bir azap vardır”; cehennem ateşinde [böyle bir azap vardır], { بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ } “hesap gününü unuttuklarından dolayı”; yani Allah'ın yolunda yürümeyi terk ettiklerinden ötürü. O'nun: { نَسُوا } “unuttular” buyruğu; yani ona inanmayı terk ettiler veya onun gereğince amel etmeyi bıraktılar da unutan kimseler gibi oldular demektir. Sonra şöyle denilmiştir: Bu [hitap], Allah onu peygamberlikle şereflendirdiği zaman Dâvûd'a [yöneltilmiştir]. Tövbesini kabul edip hatasını bağışladıktan sonra [söylendiği] de söylenmiştir. Üçüncüsü: Hüküm verme (kaza) konusundaki asıl [dayanak], Yüce Allah'ın: { يَا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ } “Ey Dâvûd! Biz seni yeryüzünde halife kıldık; öyleyse insanlar arasında hak ile hükmet” buyruğu, O'nun: { وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } [el-Mâide: 49] “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet” buyruğu, Yüce Allah'ın: { لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ } [en-Nisâ: 105] “İnsanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hükmedesin diye” buyruğu ve Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ } [el-Mâide: 8] “Ey iman edenler! Allah için adaleti ayakta tutan, adaletle şahitlik eden kimseler olun” ayetidir. Bu konudaki açıklamalar daha önce geçmişti. Dördüncüsü: İbn Abbâs, Yüce Allah'ın: { يَا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلا تَتَّبِعِ الْهَوى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Ey Dâvûd! Biz seni yeryüzünde halife kıldık; öyleyse insanlar arasında hak ile hükmet, heva ve hevese uyma; sonra seni Allah yolundan saptırır” buyruğu hakkında şöyle demiştir: [Yüce Allah buyurdu ki:] "Sana iki hasım (davacı) başvurur da onlardan birine karşı içinde bir meyil bulunursa, hasmına galebe çalsın diye içinden hakkın onun lehine olmasını arzulama! Şayet böyle yaparsan, ismini peygamberliğimden silerim; artık ne Benim halifem olursun ne de ikramıma layık bir kimse." Bu da hak ile hükmetmenin, akrabalık, menfaat umudu veya arkadaşlık, dostluk yahut başka bir sebepten ötürü hasımlardan birine meyletmemenin vacip olduğunu açıklamaktadır. İbn Abbâs şöyle demiştir: Dâvûd oğlu Süleyman aleyhisselâm, sırf kendisine iki hasım başvurup da hakkın ikisinden birinin lehine olmasını arzuladığı için imtihan edilmiştir. Abdülazîz b. Ebî Revvâd da şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre İsrâiloğulları zamanında bir kadı vardı; gayreti öyle bir dereceye ulaşmıştı ki Rabbinden...

أَنْ يَجْعَلَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ عِلْمًا، إِذَا هُوَ قَضَى بِالْحَقِّ عَرَفَ ذَلِكَ، وَإِذَا هُوَ قَصَّرَ عَرَفَ ذَلِكَ، فَقِيلَ لَهُ: ادْخُلْ مَنْزِلَكَ، ثُمَّ مُدَّ يَدَكَ فِي جِدَارِكَ، ثُمَّ انْظُرْ حَيْثُ تَبْلُغُ أَصَابِعُكَ مِنَ الْجِدَارِ فَاخْطُطْ عِنْدَهَا خَطًّا، فَإِذَا أَنْتَ قُمْتَ مِنْ مَجْلِسِ الْقَضَاءِ، فَارْجِعْ إِلَى ذَلِكَ الْخَطِّ فَامْدُدْ يَدَكَ إِلَيْهِ، فَإِنَّكَ مَتَى مَا كُنْتَ عَلَى الْحَقِّ فَإِنَّكَ سَتَبْلُغُهُ، وَإِنْ قَصَّرْتَ عَنِ الْحَقِّ قَصَّرَ بِكَ، فَكَانَ يَغْدُو إِلَى الْقَضَاءِ وَهُوَ مُجْتَهِدٌ فَكَانَ لَا يَقْضِي إِلَّا بِحَقٍّ، وَإِذَا قَامَ مِنْ مَجْلِسِهِ وَفَرَغَ لَمْ يَذُقْ طَعَامًا وَلَا شَرَابًا، وَلَمْ يُفْضِ إِلَى أَهْلِهِ بِشَيْءٍ مِنَ الْأُمُورِ حَتَّى يَأْتِيَ ذَلِكَ الْخَطَّ، فَإِذَا بَلَغَهُ حَمِدَ اللَّهَ وَأَفْضَى إِلَى كُلِّ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَهُ مِنْ أَهْلٍ أَوْ مَطْعَمٍ أَوْ مَشْرَبٍ. فَلَمَّا كَانَ ذَاتَ يَوْمٍ وَهُوَ فِي مَجْلِسِ الْقَضَاءِ، أَقْبَلَ إِلَيْهِ رَجُلَانِ يُرِيدَانِهِ فَوَقَعَ فِي نَفْسِهِ أَنَّهُمَا يُرِيدَانِ أَنْ يَخْتَصِمَا إِلَيْهِ، وَكَانَ أَحَدُهُمَا له صديقا وخدن، فَتَحَرَّكَ قَلْبُهُ عَلَيْهِ مَحَبَّةً أَنْ يَكُونَ الْحَقُّ لَهُ فَيَقْضِيَ لَهُ، فَلَمَّا أَنْ تَكَلَّمَا دَارَ الْحَقُّ عَلَى صَاحِبِهِ فَقَضَى عَلَيْهِ، فَلَمَّا قَامَ مِنْ مَجْلِسِهِ ذَهَبَ إِلَى خَطِّهِ كَمَا كَانَ يَذْهَبُ كُلَّ يَوْمٍ، فَمَدَّ يَدَهُ إِلَى الْخَطِّ فَإِذَا الْخَطُّ قَدْ ذَهَبَ وَتَشَمَّرَ إِلَى السَّقْفِ، وَإِذَا هُوَ لَا يَبْلُغُهُ فَخَرَّ سَاجِدًا وَهُوَ يَقُولُ: يَا رَبِّ شَيْئًا لَمْ أَتَعَمَّدْهُ وَلَمْ أُرِدْهُ فَبَيِّنِهِ لِي. فَقِيلَ لَهُ: أَتَحْسَبَنَّ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يَطَّلِعْ عَلَى خِيَانَةِ قَلْبِكَ، حَيْثُ أَحْبَبْتَ أَنْ يَكُونَ الْحَقُّ لِصَدِيقِكَ لِتَقْضِيَ لَهُ بِهِ، قَدْ أَرَدْتَهُ وَأَحْبَبْتَهُ وَلَكِنَّ اللَّهَ قَدْ رَدَّ الْحَقَّ إِلَى أَهْلِهِ وَأَنْتَ كَارِهٌ. وَعَنْ لَيْثٍ قَالَ: تَقَدَّمَ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ خَصْمَانِ فَأَقَامَهُمَا، ثُمَّ عَادَا فَأَقَامَهُمَا، ثُمَّ عَادَا فَفَصَلَ بَيْنَهُمَا، فَقِيلَ لَهُ فِي ذَلِكَ، فَقَالَ: تَقَدَّمَا إِلَيَّ فَوَجَدْتُ لِأَحَدِهِمَا مَا لَمْ أَجِدْ لِصَاحِبِهِ، فَكَرِهْتُ أَنْ أَفْصِلَ بَيْنَهُمَا عَلَى ذَلِكَ، ثُمَّ، عَادَا فَوَجَدْتُ بَعْضَ ذَلِكَ لَهُ، ثُمَّ عَادَا وَقَدْ ذَهَبَ ذَلِكَ فَفَصَلْتُ بَيْنَهُمَا. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: كَانَ بَيْنَ عُمَرَ وَأُبَيٍّ خُصُومَةٌ، فَتَقَاضَيَا إِلَى زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، فَلَمَّا دَخَلَا عَلَيْهِ أَشَارَ لِعُمَرَ إِلَى وِسَادَتِهِ، فَقَالَ عُمَرُ: هَذَا أَوَّلُ جَوْرِكَ، أَجْلِسْنِي وَإِيَّاهُ مَجْلِسًا وَاحِدًا، فَجَلَسَا بَيْنَ يَدَيْهِ. الْخَامِسَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ تَمْنَعُ مِنْ حُكْمِ الْحَاكِمِ بِعِلْمِهِ، لِأَنَّ الْحُكَّامَ لَوْ مُكِّنُوا أَنْ يَحْكُمُوا بِعِلْمِهِمْ لَمْ يَشَأْ أَحَدُهُمْ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَحْفَظَ وَلِيَّهُ وَيُهْلِكَ عَدُوَّهُ إِلَّا ادَّعَى عِلْمَهُ فِيمَا حَكَمَ بِهِ. وَنَحْوَ ذَلِكَ رُوِيَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ، قَالَ: لَوْ رَأَيْتُ رَجُلًا عَلَى حَدٍّ مِنْ حُدُودِ

Hak ile hükmettiğinde bunu bilsin, kusur işlediğinde de bunu bilsin diye kendisiyle Rabbi arasında bir işaret koymasını istedi. Ona: 'Evine gir, sonra elini duvarına doğru uzat, parmaklarının duvarda ulaştığı yere bak ve oraya bir çizgi çek. Hüküm meclisinden kalktığında o çizgiye geri dön ve elini ona doğru uzat; hak üzere olduğun sürece ona erişeceksin, haktan geri kalırsan elin de çizgiden kısa kalacaktır' denildi. O da son derece gayretli bir şekilde hüküm vermeye gider ve ancak hak ile hükmederdi. Meclisinden kalkıp işini bitirince o çizgiye varıncaya kadar ne bir yiyecek ne de bir içecek tadar, ne de ailesiyle herhangi bir işe girişirdi. Çizgiye eriştiğinde Allah'a hamdeder ve ailesi, yiyeceği yahut içeceği gibi Allah'ın kendisine helal kıldığı her şeye yönelirdi. Günlerden bir gün hüküm meclisindeyken, kendisini hedefleyen iki adam çıkageldi. İçinden onların kendi huzurunda davalaşmak istedikleri geçti; adamlardan biri onun dostu ve samimi arkadaşıydı. Kalbi, hak onun lehine olsun da onun lehine hüküm versin arzusuyla ona doğru meyletti. Konuştuklarında ise hak arkadaşının aleyhine döndü ve onun aleyhine hükmetti. Meclisinden kalkınca her gün gittiği gibi çizgisine gitti. Elini çizgiye uzattı; bir de baktı ki çizgi yukarı tavana doğru çekilip gitmiş ve kendisi ona erişemiyor! Bunun üzerine: 'Ey Rabbim! Kasıtlı yapmadığım ve istemediğim bir durumdur, bunu bana açıkla' diyerek secdeye kapandı. Ona şöyle denildi: 'Arkadaşının lehine olsun da onun lehine hükmedesin diye arzuladığında, Allah Teâlâ'nın kalbinin hıyanetine muttali olmadığını mı sandın? Sen bunu istedin ve arzuladın, fakat sen istemesen de Allah hakkı ehline geri verdi.' Leys'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb'ın huzuruna iki hasım geldi, onları ayağa kaldırıp bekletti. Sonra tekrar geldiler, yine ayağa kaldırıp bekletti. Sonra tekrar geldiler ve aralarında hüküm verdi. Bunun sebebi sorulduğunda şöyle dedi: 'Huzuruma geldiklerinde, birine karşı içimde diğerine duymadığım bir meyil hissettim; bu durumdayken aralarında hüküm vermekten hoşlanmadım. Sonra tekrar geldiler, o meylin bir kısmını yine hissettim. Sonra tekrar geldiklerinde o his tamamen gitmişti, ben de aralarında hükmettim.' eş-Şa'bî şöyle demiştir: Ömer ile Übey arasında bir dava vardı, Zeyd b. Sâbit'e muhakeme olmak üzere gittiler. Huzuruna girdiklerinde Zeyd, Ömer'e oturması için minderini işaret etti. Ömer: 'Bu senin ilk haksızlığındır; beni ve onu aynı yerde oturt' dedi ve ikisi de onun önünde oturdular. Beşincisi: Bu ayet, hâkimin kendi bilgisine göre hüküm vermesini yasaklar. Çünkü şayet hâkimlere kendi bilgileriyle hükmetme imkânı verilseydi, onlardan biri dostunu korumak ve düşmanını helak etmek istediğinde, verdiği hükümde mutlaka kendi bilgisi olduğunu iddia ederdi. Sahabeden bir topluluktan buna benzer rivayetler gelmiştir; onlardan biri olan Ebû Bekir şöyle demiştir: 'Bir adamı Allah'ın had cezalarından birini [işlerken] görsem,

اللَّهِ، مَا أَخَذْتُهُ حَتَّى يَشْهَدَ عَلَى ذَلِكَ غَيْرِي. وَرُوِيَ أَنَّ امْرَأَةً جَاءَتْ إِلَى عُمَرَ فَقَالَتْ لَهُ: احْكُمْ لِي عَلَى فُلَانٍ بِكَذَا فَإِنَّكَ تَعْلَمُ مَا لِي عِنْدَهُ. فَقَالَ لَهَا: إِنْ أَرَدْتِ أَنْ أَشْهَدَ لَكِ فَنَعَمْ وَأَمَّا الْحُكْمُ فَلَا. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَضَى بِيَمِينٍ وَشَاهِدٍ، وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ اشْتَرَى فَرَسًا فَجَحَدَهُ الْبَائِعُ، فَلَمْ يَحْكُمْ عَلَيْهِ بِعِلْمِهِ وَقَالَ:" مَنْ يَشْهَدُ لِي" فَقَامَ خُزَيْمَةُ فَشَهِدَ فَحَكَمَ. خَرَّجَ الْحَدِيثَ أَبُو دَاوُدَ وَغَيْرُهُ وَقَدْ مَضَى في" البقرة."

Benden başka bir kimse buna şahitlik etmedikçe onu cezalandırmam.' Rivayet edildiğine göre bir kadın Ömer'e gelip: 'Benim filanca kimsedeki hakkımı hükme bağla; zira sen onun üzerindeki alacağımı biliyorsun' dedi. Ömer ona: 'Eğer senin lehine şahitlik etmemi istersen evet, fakat hüküm vermeye gelince hayır' dedi. Sahîh-i Müslim'de İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah ﷺ bir yemin ve bir şahitle hükmetmiştir. Hz. Peygamber'den ﷺ rivayet edildiğine göre o bir at satın almıştı; satıcı ise [satışı] inkâr etti. Bunun üzerine Peygamber kendi bilgisiyle hükmetmedi ve: “Bana kim şahitlik edecek?” buyurdu. Huzeyme kalkıp şahitlik etti, o da bunun üzerine hüküm verdi. Bu hadisi Ebû Dâvûd ve başkaları tahric etmiştir; el-Bakara'da geçmişti.

[سورة ص (٣٨): الآيات ٢٧ الى ٢٩]

[Sâd Suresi (38), Ayetler 27-29]

وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلاً ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ (٢٧) أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ (٢٨) كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ (٢٩)

{ وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلاً ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ (٢٧) أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ (٢٨) كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ (٢٩) } “Biz göğü, yeri ve ikisi arasındakileri boş yere yaratmadık. Bu, inkâr edenlerin zannıdır. O ateşe girecek inkârcıların vay haline! (27) Yoksa biz, iman edip salih ameller işleyenleri yeryüzünde fesat çıkaranlar gibi mi tutacağız? Yahut takva sahiplerini yoldan çıkan günahkârlar gibi mi kılacağız? (28) Bu, ayetlerini iyiden iyiye düşünsünler ve akıl sahipleri ibret alsınlar diye sana indirdiğimiz mübarek bir kitaptır. (29)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا" أَيْ هَزْلًا وَلَعِبًا. أَيْ ما خلقنا هما إِلَّا لِأَمْرٍ صَحِيحٍ وَهُوَ الدَّلَالَةُ عَلَى قُدْرَتِنَا." ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا" أَيْ حُسْبَانُ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ اللَّهَ خَلَقَهُمَا بَاطِلًا." فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ" ثم ونجهم فَقَالَ:" أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ" وَالْمِيمُ صِلَةٌ تَقْدِيرُهُ، أَنَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ" كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ" فَكَانَ فِي هَذَا رَدٌّ عَلَى الْمُرْجِئَةِ، لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ: يَجُوزُ أَنْ يكون المفسد ما لصالح أو أرفع درجة منه. وبعده أيضا:" أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ" أَيْ أَنَجْعَلُ أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ ﵇ كَالْكُفَّارِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ هُوَ عَامٌّ فِي الْمُسْلِمِينَ الْمُتَّقِينَ وَالْفُجَّارِ الْكَافِرِينَ وَهُوَ أَحْسَنُ، وَهُوَ رَدٌّ عَلَى مُنْكِرِي الْبَعْثِ الذين جعلوا مصير المطيع والعاصي إلى شي واحد.

Yüce Allah'ın: { وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا } “Biz göğü, yeri ve ikisi arasındakileri boş yere yaratmadık” buyruğu; yani faydasız ve bir eğlence olsun diye [yaratmadık], Biz o ikisini ancak doğru ve hikmetli bir gaye için yarattık ki o da kudretimize delil teşkil etmesidir. { ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Bu, inkâr edenlerin zannıdır” yani inkâr edenlerin, Allah'ın o ikisini boş yere yarattığı şeklindeki zannıdır. { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ } “Ateşten dolayı vay inkâr edenlerin hâline!” Sonra onları kınayıp azarlayarak şöyle buyurdu: { أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Yoksa Biz iman edip salih amel işleyenleri...” Buradaki mîm harfi sıladır (zâiddir/pekiştirme içindir); takdiri: "İman edip salih amel işleyenleri, { كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ } yeryüzünde fesat çıkaranlar gibi mi tutacağız?" şeklindedir. Bunda Mürci'e'ye bir reddiye vardır; zira onlar: "Fesat çıkaran kimsenin salih kimseyle bir yahut ondan daha üstün bir derecede olması mümkündür" demektedirler. Bundan sonra da şöyle buyurmaktadır: { أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ } “Yoksa takva sahiplerini günahkârlar gibi mi tutacağız?” Yani Muhammed'in (aleyhisselâm) ashabını kâfirler gibi mi kılacağız? Bunu İbn Abbâs söylemiştir. Bunun, müttaki Müslümanlar ve günahkâr kâfirler hakkında genel olduğu da söylenmiştir ki tercih edilen güzel görüş de budur. Bu aynı zamanda, itaatkâr olan ile isyankâr olanın varacağı yeri bir ve aynı kılan öldükten sonra dirilmeyi inkâr edenlere bir reddiyedir.

قَوْلُهُ تَعَالَى:" كِتابٌ" أَيْ هَذَا كِتَابٌ" أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ" يا محمد" لِيَدَّبَّرُوا" أَيْ لِيَتَدَبَّرُوا فَأُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الدَّالِ. وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى، وُجُوبِ مَعْرِفَةِ مَعَانِي الْقُرْآنِ، وَدَلِيلٌ عَلَى أَنَّ التَّرْتِيلَ أَفْضَلُ مِنَ الْهَذِّ، إِذْ لَا يَصِحُّ التَّدَبُّرُ مَعَ الْهَذِّ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ فِي كِتَابِ التَّذْكَارِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: تَدَبُّرُ آيَاتِ اللَّهِ اتِّبَاعُهَا. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" لِيَدَّبَّرُوا". وَقَرَأَ أَبُو حَنِيفَةَ وَشَيْبَةُ" لِتَدَبَّرُوا" بِتَاءٍ وَتَخْفِيفِ الدَّالِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ عَلِيٍّ ﵁، وَالْأَصْلُ لِتَتَدَبَّرُوا فَحُذِفَ إِحْدَى التَّاءَيْنِ تَخْفِيفًا" وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ" أَيْ أَصْحَابُ الْعُقُولِ وَاحِدُهَا لُبٌّ، وَقَدْ جُمِعَ عَلَى أَلُبٍّ، كَمَا جُمِعَ بُؤْسٌ عَلَى أَبْؤُسٍ، وَنُعْمٍ عَلَى أَنْعُمٍ، قَالَ أَبُو طَالِبٍ

Yüce Allah'ın { كِتابٌ } “Bu bir kitaptır” yani bu, { أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ } “sana indirdiğimiz mübarek” bir kitaptır ey Muhammed; { لِيَدَّبَّرُوا } “iyiden iyiye düşünsünler diye” yani düşünsünler (yetedebberû) diye; te harfi dâl harfine idgam edilmiştir. Bunda Kur'an'ın anlamlarını bilmenin vacip olduğuna ve tertil üzere okumanın hezzden (aceleyle ve harfleri birbirine katarak okumaktan) daha faziletli olduğuna delil vardır; zira Kitâbü't-Tezkâr'da açıkladığımız üzere hezz ile birlikte تدبر (tedebbür / inceden inceye düşünmek) sahih olmaz. Hasan: Allah'ın ayetlerini tedebbür etmek, onlara uymaktır, demiştir. Genel kıraat { لِيَدَّبَّرُوا } şeklindedir. Ebû Hanîfe ve Şeybe ise te harfi ile ve dâl harfini şeddesiz olarak { لِتَدَبَّرُوا } şeklinde okumuşlardır; bu da Ali'nin -radıyallâhu anh- kıraatidir. Aslı لِتَتَدَبَّرُوا (litetedebberû) olup hafiflik olsun diye iki te harfinden biri hazfedilmiştir. { وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ } “Ve akıl sahipleri ibret alsınlar diye” yani akıl sahipleri; tekili lübb (لُبّ) olup, bü's (بُؤْس) kelimesinin eb'üs (أَبْؤُس), nu'm (نُعْم) kelimesinin en'um (أَنْعُم) olarak çoğul yapıldığı gibi elübb (أَلُبّ) şeklinde de çoğul yapılmıştır. Ebû Tâlib şöyle demiştir:

قَلْبِي إِلَيْهِ مُشْرِفُ الْأَلُبِّ

Kalbim ona yöneliktir, akılların en yücesiyle.

وَرُبَّمَا أَظْهَرُوا التَّضْعِيفَ فِي ضَرُورَةِ الشِّعْرِ، قَالَ الْكُمَيْتُ:

Şiir zarureti sebebiyle bazen şeddeli harfi açıkça iki harf olarak (idgamsız) da yazmışlardır; el-Kümeyt şöyle demiştir:

إِلَيْكُمْ ذَوِي آل النبي تطلعت ... ونوازع من قلبي ظماء وألبب

Ey Peygamber ailesi mensupları! Size yöneldi... susamış arzular ve kalbimden akıllar.

[سورة ص (٣٨): الآيات ٣٠ الى ٣٣]

[Sâd Suresi (38), Ayetler 30-33]

وَوَهَبْنا لِداوُدَ سُلَيْمانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (٣٠) إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِناتُ الْجِيادُ (٣١) فَقالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ (٣٢) رُدُّوها عَلَيَّ فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَالْأَعْناقِ (٣٣)

{ وَوَهَبْنا لِداوُدَ سُلَيْمانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (٣٠) إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِناتُ الْجِيادُ (٣١) فَقالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ (٣٢) رُدُّوها عَلَيَّ فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَالْأَعْناقِ (٣٣) } “Dâvûd'a Süleyman'ı lütfettik. Ne güzel bir kuldu o! Şüphesiz o, daima Allah'a yönelendi. (30) Hani ona akşamüstü çalımlı ve süratli safkan atlar sunulmuştu. (31) O: 'Doğrusu ben mal sevgisini Rabbimi anmaktan ötürü sevdim' dedi; nihayet [güneş] perdenin ardına gizlendi. (32) 'Onları bana geri getirin' dedi; bacaklarını ve boyunlarını sıvazlamaya başladı. (33)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَوَهَبْنا لِداوُدَ سُلَيْمانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ" لَمَّا ذَكَرَ دَاوُدَ ذَكَرَ سُلَيْمَانَ وَ" أَوَّابٌ" مَعْنَاهُ مُطِيعٌ." إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِناتُ الْجِيادُ" يَعْنِي الْخَيْلَ جَمْعُ جَوَادٍ لِلْفَرَسِ إِذَا كَانَ شَدِيدَ الْحَضَرِ، كَمَا يُقَالُ لِلْإِنْسَانِ جَوَادٌ إِذَا كَانَ كَثِيرَ الْعَطِيَّةِ غَزِيرَهَا، يُقَالُ: قَوْمٌ أَجُوَادٌ وَخَيْلٌ جِيَادٌ، جَادَ الرَّجُلُ بِمَالِهِ يَجُودُ جُودًا فَهُوَ جَوَادٌ، وقوم جود مثال

Yüce Allah'ın: { وَوَهَبْنا لِداوُدَ سُلَيْمانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ } “Dâvûd'a Süleyman'ı lütfettik. Ne güzel bir kuldu o! Şüphesiz o, daima Allah'a yönelendi.” buyruğu: [Cenâb-ı Hak] Dâvûd'u zikredince ardından Süleyman'ı da zikretti. "Evvâb" (أَوَّاب) kelimesinin anlamı, [Allah'a] itaatkâr demektir. { إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِناتُ الْجِيادُ } “Hani ona akşamüstü çalımlı ve süratli safkan atlar sunulmuştu.” [ifadesindeki el-Ciyâd], atlar demektir. Süratle koşan at için kullanılan "cevâd" (جَوَاد) kelimesinin çoğuludur. Nitekim çok ve bol ihsanda bulunan insan için de "cevâd" (جَوَاد) [cömert] denir. [Arapçada] kavmün ecvâd (قَوْمٌ أَجُوَادٌ) [cömert bir topluluk] ve haylün ciyâd (خَيْلٌ جِيَادٌ) [hızlı ve soylu atlar] denilir. Bir kimse malını bolca bağışladığında "câde'r-racülü bi-mâlihî yecûdü cûden fe-hüve cevâd" (جَادَ الرَّجُلُ بِمَالِهِ يَجُودُ جُودًا فَهُوَ جَوَادٌ) denir. "Kavmün cûd" (قَوْمٌ جُودٌ) ifadesi ise tıpkı...

قَذَالٍ وَقُذُلٍ، وَإِنَّمَا سُكِّنَتِ الْوَاوُ لِأَنَّهَا حَرْفُ عِلَّةٍ، وَأَجْوَادٌ وَأَجَاوِدُ وَجُوَدَاءُ، وَكَذَلِكَ امْرَأَةٌ جَوَادٌ وَنِسْوَةٌ جُودٌ مِثْلُ نَوَارٍ وَنُورٍ، قَالَ الشَّاعِرُ

Kazâl (قَذَال) ve kuzul (قُذُل) veznindedir; illet harfi olduğu için vâv harfi sakin kılınmıştır. Ayrıca ecvâd (أَجْوَاد), ecâvid (أَجَاوِد) ve cüvedâ (جُوَدَاء) şeklinde de gelir. Aynı şekilde cömert kadın için imraetün cevâd (امْرَأَةٌ جَوَادٌ), kadınlar için ise nevâr (نَوَار) ve nûr (نُور) gibi nisvetün cûd (نِسْوَةٌ جُودٌ) denir. Şair şöyle demiştir:

صناع بإشفاها حصان بشكرها ... وجواد بِقُوتِ الْبَطْنِ وَالْعِرْقُ زَاخِرُ

Biziyle işinde maharetli, iffetiyle korunmuş... karın doyuracak azık konusunda cömerttir ve asil soyu dopdoludur.

وَتَقُولُ: سِرْنَا عُقْبَةَ جَوَادًا، وَعُقْبَتَيْنِ جَوَادَيْنِ، وَعُقَبًا جِيَادًا. وَجَادَ الْفَرَسُ أَيْ صَارَ رَائِعًا يَجُودُ جُودَةً" بِالضَّمِّ" فَهُوَ جَوَادٌ لِلذَّكَرِ وَالْأُنْثَى، مِنْ خَيْلٍ جِيَادٍ وَأَجْيَادَ وَأَجَاوِيدَ. وَقِيلَ: إِنَّهَا الطِّوَالُ الْأَعْنَاقِ مَأْخُوذٌ مِنَ الْجِيدِ وَهُوَ الْعُنُقُ، لِأَنَّ طُولَ الْأَعْنَاقِ" فِي" الْخَيْلِ مِنْ صِفَاتِ فَرَاهَتِهَا. وَفِي الصَّافِناتُ أَيْضًا وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا أَنَّ صُفُونَهَا قِيَامُهَا. قَالَ الْقُتَبِيُّ وَالْفَرَّاءُ: الصَّافِنُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الْوَاقِفُ مِنَ الْخَيْلِ أَوْ غَيْرِهَا. وَمِنْهُ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَقُومَ لَهُ الرِّجَالُ صُفُونًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ" أَيْ يُدِيمُونَ لَهُ الْقِيَامَ، حَكَاهُ قُطْرُبٌ أَيْضًا وَأَنْشَدَ قَوْلَ النَّابِغَةِ

Şöyle dersin: سِرْنَا عُقْبَةً جَوَادًا (hızlı bir merhale gittik), عُقْبَتَيْنِ جَوَادَيْنِ (iki hızlı merhale), عُقَبًا جِيَادًا (hızlı merhaleler). At için جَادَ الْفَرَسُ dendiğinde 'at mükemmel ve hızlı oldu' demektir; muzarisi يَجُودُ (yecûdü), masdarı zamme ile جُودَةً (cûdeten) gelir. Erkeği için de dişisi için de cevâd (جَوَاد) denir; çoğulu haylun ciyâd (خَيْلٌ جِيَاد), ecyâd (أَجْيَاد) ve ecâvîd (أَجَاوِيد) gelir. Bir görüşe göre bunlar boynu uzun atlardır; boyun manasına gelen cîd (جِيد) kelimesinden türetilmiştir; zira atlarda boyun uzunluğu onların asalet ve mükemmellik vasıflarındandır. es-Sâfinât (الصَّافِنَات) kelimesinde de iki izah vardır: Birincisi, sufûn (صُفُون) onların ayakta durmasıdır. İbn Kuteybe ve el-Ferrâ şöyle demiştir: Arap kelamında sâfin (الصَّافِن), at veya başka varlıklardan ayakta duran demektir. Nitekim Hz. Peygamber'den ﷺ şöyle rivayet edilmiştir: “İnsanların kendisi için saf durup ayakta dikilmesinden hoşlanan kimse, cehennemdeki yerine hazırlansın.” Yani onun için sürekli ayakta dikilmeleridir; bunu Kutrub da nakletmiş ve en-Nâbiğa'nın şu beytini inşad etmiştir:

لنا قبة مضروبة بفنائها ... وعتاق الْمَهَارَى وَالْجِيَادُ الصَّوَافِنُ

Bizim avlusuna çadır kurulmuş kubbemiz var... ve asil develer ile çalımlı ayakta duran cins atlarımız vardır.

وَهَذَا قَوْلُ قَتَادَةَ. الثَّانِي أَنَّ صُفُونَهَا رَفْعُ إِحْدَى الْيَدَيْنِ عَلَى طَرَفِ الْحَافِرِ حَتَّى يَقُومَ عَلَى ثَلَاثٍ كَمَا قَالَ الشاعر:

Bu Katâde'nin görüşüdür. İkincisi ise, sufûn (صُفُون) atın iki ön ayağından birini tırnağının ucu üzerine kaldırıp üç ayağı üzerinde durmasıdır; nitekim şair şöyle demiştir:

ألف الصفون فما يزال كأنه ... ومما يَقُومُ عَلَى الثَّلَاثِ كَسِيرَا

Tek ayağını büküp durmaya öyle alıştı ki sanki... üç ayağı üstünde duruşuyla kırık bacaklı gibidir.

وَقَالَ عَمْرُو بْنُ كُلْثُومٍ

Amr b. Kulsûm da şöyle demiştir:

تَرَكْنَا الْخَيْلَ عَاكِفَةً عَلَيْهِ ... - مُقَلَّدَةً أَعِنَّتَهَا صُفُونَا

Atları onun başında toplanmış bıraktık... dizginleri takılı, tek ayaklarını büküp dururlarken.

وَهَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: غَزَا سُلَيْمَانُ أَهْلَ دِمَشْقَ وَنَصِيبِينَ فَأَصَابَ مِنْهُمْ أَلْفَ فَرَسٍ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: وَرِثَ سُلَيْمَانُ مِنْ أَبِيهِ دَاوُدَ أَلْفَ فَرَسٍ، وَكَانَ أَبُوهُ أَصَابَهَا مِنَ الْعَمَالِقَةِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: بَلَغَنِي أَنَّهَا كَانَتْ خَيْلًا خَرَجَتْ مِنَ الْبَحْرِ لَهَا أَجْنِحَةٌ. وَقَالَهُ الضَّحَّاكُ. وَأَنَّهَا كَانَتْ خَيْلًا أُخْرِجَتْ لِسُلَيْمَانَ مِنَ الْبَحْرِ منقوشة ذات أجنحة. ابن زيد: أخرج

Bu, Mücâhid'in görüşüdür. el-Kelbî şöyle demiştir: Süleyman Dımaşk ve Nusaybin halkıyla savaştı ve onlardan bin at ele geçirdi. Mukâtil ise şöyle demiştir: Süleyman, babası Dâvûd'dan bin at miras aldı; babası da bunları Amâlika'dan elde etmişti. el-Hasen şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre bunlar denizden çıkan kanatlı atlardı. ed-Dahhâk da böyle söylemiş ve bunların, denizden Süleyman için çıkarılmış, alacalı ve kanatlı atlar olduğunu belirtmiştir. İbn Zeyd ise şöyle demiştir: Çıkardı

لا لشيطان لِسُلَيْمَانَ الْخَيْلَ مِنَ الْبَحْرِ مِنْ مُرُوجِ الْبَحْرِ، وَكَانَتْ لَهَا أَجْنِحَةٌ. وَكَذَلِكَ قَالَ عَلِيٌّ ﵁: كَانَتْ عِشْرِينَ فَرَسًا ذَوَاتِ أَجْنِحَةٍ. وَقِيلَ: كَانَتْ مِائَةَ فَرَسٍ. وَفِي الْخَبَرِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ: أَنَّهَا كَانَتْ عِشْرِينَ أَلْفًا، فَاللَّهُ أَعْلَمُ. فَقَالَ:" إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي" يَعْنِي بِالْخَيْرِ الْخَيْلَ، وَالْعَرَبُ تُسَمِّيهَا كَذَلِكَ، وَتُعَاقِبُ بَيْنَ الرَّاءِ وَاللَّامِ، فَتَقُولُ: انْهَمَلَتِ الْعَيْنُ وَانْهَمَرَتْ، وَخَتَلَتْ وَخَتَرَتْ إِذَا خُدِعَتْ. قَالَ الْفَرَّاءُ: الْخَيْرُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ وَالْخَيْلُ وَاحِدٌ. النَّحَّاسُ: فِي الْحَدِيثِ:" الْخَيْلُ مَعْقُودٌ فِي نَوَاصِيهَا الْخَيْرُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ" فَكَأَنَّهَا سُمِّيَتْ خَيْرًا لِهَذَا. وَفِي الْحَدِيثِ: لَمَّا وَفَدَ زَيْدُ الْخَيْلِ عَلَى النَّبِيَّ ﷺ، قَالَ لَهُ:" أَنْتَ زَيْدُ الْخَيْرِ" وَهُوَ زَيْدُ بْنُ مُهَلْهِلٍ الشَّاعِرِ. وَقِيلَ: إِنَّمَا سُمِّيَتْ خَيْرًا لِمَا فِيهَا مِنَ الْمَنَافِعِ. وَفِي الْخَبَرِ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى عَرَضَ عَلَى آدَمَ جَمِيعَ الدَّوَابِّ، وَقِيلَ لَهُ: اخْتَرْ مِنْهَا وَاحِدًا فَاخْتَارَ الْفَرَسَ، فَقِيلَ لَهُ: اخْتَرْتَ عِزَّكَ، فَصَارَ اسْمُهُ الْخَيْرَ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ. وَسُمِّيَ خَيْلًا، لِأَنَّهَا مَوْسُومَةٌ بِالْعِزِّ. وَسُمِّيَ فَرَسًا لِأَنَّهُ يَفْتَرِسُ مَسَافَاتِ الْجَوِّ افْتِرَاسَ الْأَسَدِ وَثَبَانًا، وَيَقْطَعُهَا كَالِالْتِهَامِ بِيَدَيْهِ عَلَى كُلِّ شي خبطا وتناولا. وسمي عربيا لأنه جئ به من بعد آدم لإسمعيل جَزَاءً عَنْ رَفْعِ قَوَاعِدِ الْبَيْتِ، وَإِسْمَاعِيلُ عَرَبِيٌّ فَصَارَتْ لَهُ نِحْلَةً مِنَ اللَّهِ، فَسُمِّيَ عَرَبِيًّا. وَ" حُبَّ" مَفْعُولٌ فِي قَوْلِ الْفَرَّاءِ. وَالْمَعْنَى إِنِّي آثَرْتُ حُبَّ الْخَيْرِ. وَغَيْرُهُ يُقَدِّرُهُ مَصْدَرًا أُضِيفَ إِلَى الْمَفْعُولِ، أَيْ أَحْبَبْتُ الْخَيْرَ حُبًّا فَأَلْهَانِي عَنْ ذِكْرِ رَبِّي. وَقِيلَ: إِنَّ مَعْنَى" أَحْبَبْتُ" قَعَدْتُ وَتَأَخَّرْتُ مِنْ قَوْلِهِمْ: أَحَبَّ الْبَعِيرَ إِذَا بَرَكَ وَتَأَخَّرَ. وَأَحَبَّ فُلَانٌ أَيْ طَأْطَأَ رَأْسَهُ. قَالَ أَبُو زَيْدٍ: يُقَالُ بَعِيرٌ مُحِبٌّ، وَقَدْ أَحَبَّ إِحْبَابًا وَهُوَ أَنْ يُصِيبَهُ مَرَضٌ أَوْ كَسْرٌ فَلَا يَبْرَحُ مَكَانَهُ حَتَّى يَبْرَأَ أَوْ يَمُوتَ. وَقَالَ ثَعْلَبٌ: يُقَالُ أَيْضًا لِلْبَعِيرِ الْحَسِيرِ مُحِبٌّ، فَالْمَعْنَى قَعَدْتُ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي. وَ" حُبَّ" عَلَى هَذَا مَفْعُولٌ لَهُ. وَذَكَرَ أَبُو الْفَتْحِ الْهَمْدَانِيُّ فِي كِتَابِ التِّبْيَانِ: أَحْبَبْتُ بِمَعْنَى لَزِمْتُ، مِنْ قَوْلِهِ»

Şeytan, deniz çayırlarından Süleyman için atlar çıkardı ve bunların kanatları vardı, demiştir. Aynı şekilde Ali -radıyallâhu anh-: Onlar kanatlı yirmi attı, demiştir. Yüz at olduğu da söylenmiştir. İbrâhim et-Teymî'den gelen haberde ise yirmi bin olduğu bildirilmiştir; en doğrusunu Allah bilir. [Süleyman]: { إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي } “Doğrusu ben mal sevgisini Rabbimi anmaktan ötürü sevdim” dedi. el-Hayr (الْخَيْر) ile atı kastetmektedir; Araplar atı böyle de isimlendirirler ve râ (ر) ile lâm (ل) harflerini birbirinin yerine kullanırlar; nitekim gözün yaş dökmesi için اِنْهَمَلَتِ الْعَيْنُ ve اِنْهَمَرَتْ, aldatıldığında da خَتَلَتْ ve خَتَرَتْ derler. el-Ferrâ: Arap kelamında el-hayr (الخير) ile el-hayl (الخيل) birdir, demiştir. en-Nehhâs: Hadiste “Kıyamet gününe kadar atların alınlarına hayır bağlanmıştır” buyrulmuştur; sanki bundan ötürü hayır diye isimlendirilmiştir, demiştir. Hadiste Zeydüllhayl Peygamber'e ﷺ heyet olarak geldiğinde ona: “Sen Zeydülhayr'sın” buyurmuştur; o, şair Zeyd b. Mühelhil'dir. Taşıdığı menfaatlerden dolayı hayır diye isimlendirildiği de söylenmiştir. Haberde geçtiğine göre: Allah Teâlâ Âdem'e bütün binek hayvanlarını sundu ve ona: 'Bunlardan birini seç' denildi, o da atı seçti. Bunun üzerine ona: 'İzzetini seçtin' denildi ve bu yönden ismi hayır oldu. İzzetle damgalandığı için hayl (خَيْل) diye isimlendirildi. Havadaki mesafeleri bir aslan gibi sıçrayarak avladığı ve ayaklarıyla her şeyi çiğneyip kaparak adeta yuttuğu için feres (فَرَس) diye isimlendirildi. Beytullah'ın temellerini yükseltmesinin mükâfatı olarak Âdem'den sonra İsmâil'e getirildiği ve İsmâil de Arap olduğu için Allah'tan ona bir bağış olduğundan arabî (عَرَبِيّ) diye isimlendirildi. el-Ferrâ'nın görüşüne göre { حُبَّ } kelimesi mef'uldür; mana ise 'Ben hayır sevgisini tercih ettim' şeklindedir. Başkaları ise onu mef'ulüne muzaf olmuş bir masdar olarak takdir etmişlerdir; yani 'Atı öyle bir sevgiyle sevdim ki beni Rabbimi zikretmekten alıkoydu' demektir. { أَحْبَبْتُ } ifadesinin, 'deve çöktü ve geri kaldı' anlamında kullanılan أَحَبَّ الْبَعِيرُ sözünden hareketle 'oturdum ve geri kaldım' manasında olduğu da söylenmiştir. أَحَبَّ فُلَانٌ ifadesi ise 'filanca başını eğdi' demektir. Ebû Zeyd şöyle demiştir: Hastalık veya kırık isabet edip iyileşinceye yahut ölünceye kadar yerinden kımıldamayan deve için بَعِيرٌ مُحِبٌّ (muhıbb deve) denir ve أَحَبَّ إِحْبَابًا kalıbı kullanılır. Sa'leb de: Yorulup bitkin düşen deveye de muhıbb denir, demiştir. Buna göre mana: 'Rabbimi zikretmekten geri kaldım' demektir ve { حُبَّ } kelimesi bu durumda mef'ulün leh olur. Ebü'l-Feth el-Hemedânî et-Tibyân adlı kitabında şunu zikretmiştir: أَحْبَبْتُ kelimesi, şairin şu sözünden hareketle 'bağlanıp kaldım' manasındadır:

:

:

مِثْلُ بَعِيرِ السُّوءِ إذ أحبا

…Kötü devenin çöküp [inatla] kaldığı andaki gibi.

" حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ" يَعْنِي الشَّمْسَ كِنَايَةٌ عَنْ غَيْرِ مَذْكُورٍ، مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" مَا تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ" [فاطر: ٤٥] أَيْ عَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ، وَتَقُولُ الْعَرَبُ: هَاجَتْ بَارِدَةً أَيْ هَاجَتِ الرِّيحُ بَارِدَةً. وَقَالَ اللَّهُ تعالى:" حتى إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ" أَيْ بَلَغَتِ النَّفْسُ الْحُلْقُومَ" [الواقعة: ٨٣] وقال تعالى:" إِنَّها تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ" [المرسلات: ٣٢] وَلَمْ يَتَقَدَّمْ لِلنَّارِ ذِكْرٌ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّمَا يَجُوزُ الْإِضْمَارُ إِذَا جَرَى ذِكْرُ الشَّيْءِ أَوْ دَلِيلُ الذِّكْرِ، وَقَدْ جَرَى هَاهُنَا الدَّلِيلُ وَهُوَ قَوْلُهُ:" بِالْعَشِيِّ". وَالْعَشِيُّ مَا بَعْدَ الزَّوَالِ، وَالتَّوَارِي الِاسْتِتَارُ عَنِ الْأَبْصَارِ، وَالْحِجَابُ جَبَلٌ أَخْضَرُ مُحِيطٌ بِالْخَلَائِقِ، قَالَهُ قَتَادَةُ وَكَعْبٌ. وَقِيلَ: هُوَ جَبَلُ قَافٍ. وَقِيلَ: جَبَلٌ دُونَ قَافٍ. وَالْحِجَابُ اللَّيْلُ سُمِّيَ حِجَابًا، لِأَنَّهُ يَسْتُرُ مَا فِيهِ. وَقِيلَ:" حَتَّى تَوارَتْ" أَيِ الْخَيْلُ فِي الْمُسَابَقَةِ. وَذَلِكَ أَنَّ سُلَيْمَانَ كَانَ لَهُ مَيْدَانٌ مُسْتَدِيرٌ يُسَابِقُ فِيهِ بَيْنَ الْخَيْلِ، حَتَّى تَوَارَتْ عَنْهُ وَتَغِيبُ عَنْ عَيْنِهِ فِي الْمُسَابَقَةِ، لِأَنَّ الشَّمْسَ لَمْ يَجْرِ لَهَا ذِكْرٌ. وَذَكَرَ النَّحَّاسُ أَنَّ سُلَيْمَانَ ﵇ كان في صلاة فجئ إِلَيْهِ بِخَيْلٍ لِتُعْرَضَ عَلَيْهِ قَدْ غُنِمَتْ فَأَشَارَ بِيَدِهِ لِأَنَّهُ كَانَ يُصَلِّي حَتَّى تَوَارَتِ الْخَيْلُ وَسَتَرَتْهَا جُدُرُ الْإِصْطَبْلَاتِ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ صَلَاتِهِ قَالَ:" رُدُّوها عَلَيَّ فَطَفِقَ مَسْحاً" أَيْ فَأَقْبَلَ يَمْسَحُهَا مَسْحًا. وَفِي مَعْنَاهُ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا أَنَّهُ أَقْبَلَ يَمْسَحُ سُوقَهَا وَأَعْنَاقَهَا بِيَدِهِ إِكْرَامًا مِنْهُ لَهَا، وَلِيُرِيَ أَنَّ الْجَلِيلَ لَا يَقْبُحُ أَنْ يَفْعَلَ مِثْلَ هَذَا بِخَيْلِهِ. وَقَالَ قَائِلُ هَذَا الْقَوْلِ: كَيْفَ يَقْتُلُهَا؟ وَفِي ذَلِكَ إِفْسَادُ الْمَالِ وَمُعَاقَبَةُ مَنْ لَا ذَنْبَ لَهُ. وَقِيلَ: الْمَسْحُ ها هنا هُوَ الْقَطْعُ أُذِنَ لَهُ فِي قَتْلِهَا. قَالَ الْحَسَنُ وَالْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ: صَلَّى سُلَيْمَانُ الصَّلَاةَ الْأُولَى وَقَعَدَ عَلَى كُرْسِيِّهِ وَهِيَ تُعْرَضُ عَلَيْهِ، وَكَانَتْ أَلْفَ فَرَسٍ، فَعُرِضَ عَلَيْهِ مِنْهَا تِسْعُمِائَةٍ فَتَنَبَّهَ لِصَلَاةِ الْعَصْرِ، فَإِذَا الشَّمْسُ قَدْ غَرَبَتْ وَفَاتَتِ الصَّلَاةُ، وَلَمْ يُعْلَمْ بِذَلِكَ هَيْبَةً لَهُ فَاغْتَمَّ، فَقَالَ:" رُدُّوها عَلَيَّ" فَرُدَّتْ فَعَقَرَهَا بِالسَّيْفِ، قُرْبَةً لِلَّهِ وَبَقِيَ مِنْهَا مِائَةٌ، فَمَا فِي أَيْدِي النَّاسِ مِنَ الْخَيْلِ الْعِتَاقِ الْيَوْمَ فَهِيَ مِنْ نَسْلِ تِلْكَ الْخَيْلِ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَقِيلَ: مَا كَانَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ صَلَاةُ الظُّهْرِ وَلَا صَلَاةُ الْعَصْرِ، بَلْ كَانَتْ تِلْكَ الصَّلَاةُ نَافِلَةً فَشُغِلَ عَنْهَا. وَكَانَ سُلَيْمَانُ ﵇ رَجُلًا مَهِيبًا، فَلَمْ يُذَكِّرْهُ أَحَدٌ مَا نَسِيَ مِنَ الْفَرْضِ أَوِ النَّفْلِ وَظَنُّوا التَّأَخُّرَ مُبَاحًا، فَتَذَكَّرَ سليمان تلك

{ حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ } “Nihayet [güneş] perdenin ardına gizlendi” ayetinde, daha önce açıkça zikredilmemiş bir varlığa (güneşe) kinaye yapılmıştır; nitekim Yüce Allah'ın { مَا تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ } “Onun üzerinde hiçbir canlı bırakmazdı” [Fâtır 45] buyruğundaki zamirin yeryüzüne raci olması gibidir. Araplar da rüzgârı kast ederek هَاجَتْ بَارِدَةً (soğuk esti) derler. Yüce Allah: { حَتَّى إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ } “Nihayet [can] boğaza dayandığı zaman” [el-Vâkıa 83] buyurmuş, yani can boğaza dayandığında demiştir. Yine Yüce Allah: { إِنَّها تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ } “Şüphesiz o [ateş], saray gibi kıvılcımlar saçar” [el-Mürselât 32] buyurmuş, öncesinde ateş zikredilmemiştir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Zamir getirmek ancak bir şey açıkça zikredildiğinde veya zikre delalet eden bir karine bulunduğunda caiz olur; burada da { بِالْعَشِيِّ } “akşamüstü” buyruğuyla bu karine mevcuttur. el-Aşiyy (الْعَشِيُّ), zeval vaktinden (öğleden) sonrası demektir. Tevârî (التَّوَارِي), gözlerden gizlenmektir. Hicâb ise mahlukatı kuşatan yeşil bir dağdır; bunu Katâde ve Ka'b söylemiştir. Bunun Kaf dağı olduğu söylenmiştir. Kaf dağının berisinde bir dağ olduğu da söylenmiştir. Hicâbın gece olduğu da söylenmiştir; içindekileri örttüğü için hicâb (örtü/perde) diye isimlendirilmiştir. { حَتَّى تَوارَتْ } ifadesinin, yarış esnasında 'atlar gizleninceye kadar' manasında olduğu da söylenmiştir. Şöyle ki; Süleyman'ın atları yarıştırdığı dairesel bir hipodromu vardı, yarışta gözünden kaybolup gizleninceye kadar [onları izlerdi]; çünkü güneşe dair bir zikir geçmemiştir. en-Nehhâs'ın zikrettiğine göre Süleyman -aleyhisselâm- namazdayken ganimet olarak elde edilen atlar kendisine sunulmak üzere getirildi; namaz kıldığı için eliyle işaret etti, nihayet atlar uzaklaşıp tavlaların duvarları onları gizledi. Namazını bitirince: { رُدُّوها عَلَيَّ فَطَفِقَ مَسْحاً } “'Onları bana geri getirin' dedi; sıvazlamaya başladı” yani onları eliyle sıvazlamaya koyuldu. Bunun anlamında iki görüş vardır: Birincisi, onlara ikram olsun diye ve büyük bir kimsenin atlarına böyle davranmasının ayıp olmadığını göstermek için eliyle bacaklarını ve boyunlarını sıvazlamaya koyulduğudur. Bu görüşü savunan kişi: 'Onları nasıl öldürsün? Bunda malı ziyan etmek ve hiçbir suçu olmayanı cezalandırmak vardır' demiştir. Buradaki meshin kesmek olduğu ve onları öldürmesine izin verildiği de söylenmiştir. Hasan, el-Kelbî ve Mukâtil şöyle demiştir: Süleyman ilk namazı (öğleyi) kıldı ve kürsüsüne oturdu, atlar da ona sunuluyordu; bin attılar, dokuz yüzü sunulunca ikindi namazını hatırladı, bir de baktı ki güneş batmış ve namaz geçmişti. Kendisinden duyulan heybetten ötürü kimse ona bunu hatırlatamamıştı. Bunun üzerine kederlendi ve: { رُدُّوها عَلَيَّ } “'Onları bana geri getirin' dedi”; geri getirildiler, o da Allah'a yakınlaşmak için onları kılıçla boğazladı. Geriye yüz tanesi kaldı; bugün insanların elinde bulunan asil atlar işte o atların soyundandır. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: O vakitte öğle ve ikindi namazı diye bir namaz yoktu, bilakis o namaz nafile bir namazdı ve ondan alıkonuldu, denilmiştir. Süleyman -aleyhisselâm- heybetli bir zattı; unuttuğu farz veya nafileyi kimse ona hatırlatmaya cesaret edemez ve geciktirmenin mubah olduğunu sanırlardı. Süleyman geçen o

الصَّلَاةَ الْفَائِتَةَ، وَقَالَ عَلَى سَبِيلِ التَّلَهُّفِ:" إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي" أَيْ عَنِ الصَّلَاةِ، وَأَمَرَ بِرَدِّ الْأَفْرَاسِ إِلَيْهِ، وَأَمَرَ بِضَرْبِ عَرَاقِيبِهَا وَأَعْنَاقِهَا، وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مُعَاقَبَةً لِلْأَفْرَاسِ، إِذْ ذَبْحُ الْبَهَائِمِ جَائِزٌ إِذَا كَانَتْ مَأْكُولَةً، بَلْ عَاقَبَ نَفْسَهُ حَتَّى لَا تَشْغَلَهُ الْخَيْلُ بَعْدَ ذَلِكَ عَنِ الصَّلَاةِ. وَلَعَلَّهُ عَرْقَبَهَا لِيَذْبَحَهَا فَحَبَسَهَا بِالْعَرْقَبَةِ عَنِ النِّفَارِ، ثُمَّ ذَبَحَهَا فِي الْحَالِ، لِيَتَصَدَّقَ بِلَحْمِهَا، أَوْ لِأَنَّ ذَلِكَ كَانَ مُبَاحًا فِي شَرْعِهِ فَأَتْلَفَهَا لَمَّا شَغَلَتْهُ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ، حَتَّى يَقْطَعَ عَنْ نَفْسِهِ مَا يَشْغَلُهُ عَنِ اللَّهِ، فَأَثْنَى اللَّهُ عَلَيْهِ بِهَذَا، وَبَيَّنَ أَنَّهُ أَثَابَهُ بِأَنْ سَخَّرَ لَهُ الرِّيحَ، فَكَانَ يَقْطَعُ عَلَيْهَا مِنَ الْمَسَافَةِ فِي يَوْمٍ مَا يَقْطَعُ مِثْلُهُ عَلَى الْخَيْلِ فِي شَهْرَيْنِ غُدُوًّا وَرَوَاحًا. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْهَاءَ فِي قَوْلِهِ:" رُدُّوها عَلَيَّ" لِلشَّمْسِ لَا لِلْخَيْلِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سَأَلْتُ عَلِيًّا عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: مَا بَلَغَكَ فِيهَا؟ فَقُلْتُ سَمِعْتُ كَعْبًا يَقُولُ: إِنَّ سُلَيْمَانَ لَمَّا اشْتَغَلَ بِعَرْضِ الْأَفْرَاسِ حَتَّى تَوَارَتِ الشَّمْسُ بِالْحِجَابِ وَفَاتَتْهُ الصَّلَاةُ، قَالَ:" إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي" أَيْ آثَرْتُ" حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي" الْآيَةَ" رُدُّوها عَلَيَّ" يَعْنِي الْأَفْرَاسَ وَكَانَتْ أَرْبَعَ عَشْرَةَ، فَضَرَبَ سُوقَهَا وَأَعْنَاقَهَا بِالسَّيْفِ، وَأَنَّ اللَّهَ سَلَبَهُ مُلْكَهُ أَرْبَعَةَ عَشَرَ يَوْمًا، لِأَنَّهُ ظَلَمَ الْخَيْلَ. فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: كَذَبَ كَعْبٌ لَكِنَّ سُلَيْمَانُ اشْتَغَلَ بِعَرْضِ الْأَفْرَاسِ لِلْجِهَادِ حَتَّى تَوَارَتْ أَيْ غَرَبَتِ الشَّمْسُ بِالْحِجَابِ فَقَالَ بِأَمْرِ اللَّهِ لِلْمَلَائِكَةِ الْمُوَكَّلِينَ بِالشَّمْسِ:" رُدُّوها" يَعْنِي الشَّمْسَ فَرَدُّوهَا حَتَّى صَلَّى الْعَصْرَ فِي وَقْتِهَا، وَأَنَّ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ لَا يَظْلِمُونَ لِأَنَّهُمْ مَعْصُومُونَ. قُلْتُ: الْأَكْثَرُ فِي التَّفْسِيرِ أَنَّ الَّتِي تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ هِيَ الشَّمْسُ، وَتَرَكَهَا لِدَلَالَةِ السَّامِعِ عليها بما ذكر مما يرتبط بها ومتعلق بِذِكْرِهَا، حَسَبَ مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ. وَكَثِيرًا مَا يُضْمِرُونَ الشَّمْسَ، قَالَ لَبِيَدٌ

Namazı hatırlayınca hayıflanarak: { إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي } “Doğrusu ben mal sevgisini Rabbimi anmaktan ötürü sevdim” yani namazdan ötürü [tercih ettim] dedi ve atların kendisine geri getirilmesini emretti; bacaklarının ve boyunlarının vurulmasını emretti. Bu atları cezalandırmak değildi; zira eti yenen hayvanların boğazlanması caizdir. Bilakis atlar bundan sonra kendisini namazdan alıkoymasın diye kendi nefsini cezalandırdı. Belki de onları boğazlamak için bacaklarını kesti, böylece bacaklarını keserek kaçmalarını engelledi, sonra etlerini sadaka vermek için hemen oracıkta boğazladı. Yahut bu durum onun şeriatında mubah olduğu için, kendisini Allah'ın zikrinden alıkoyan şeyi nefsinden kesip atmak maksadıyla onları itlaf etti. Allah da onu bu davranışından ötürü övdü ve mükâfat olarak rüzgârı onun emrine verdiğini açıkladı; öyle ki rüzgâr üzerinde bir günde, at sırtında sabah ve akşam gidişleriyle iki ayda katledilecek mesafeyi katediyordu. { رُدُّوها عَلَيَّ } “Onu bana geri getirin” buyruğundaki zamirin atlara değil güneşe ait olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Ali'ye bu ayeti sordum, 'Bu konuda sana ne ulaştı?' dedi. Ben de Ka'b'ın şöyle dediğini işittim dedim: 'Süleyman atların sunumuyla meşgul olunca güneş perdenin ardına gizlendi ve namazı kaçırdı. Bunun üzerine: { إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي } ayetini söyleyip { رُدُّوها عَلَيَّ } dedi; yani atları kastetti ki onlar on dört taneydi. Kılıçla bacaklarını ve boyunlarını vurdu; Allah da atlara zulmettiği için mülkünü on dört gün boyunca elinden aldı.' Bunun üzerine Ali b. Ebî Tâlib şöyle dedi: 'Ka'b yalan söylemiştir! Bilakis Süleyman cihat için atların sunumuyla meşgul oldu, nihayet güneş battı (perdenin ardına gizlendi). Allah'ın emriyle güneşe müekkel meleklere: { رُدُّوها } “Onu geri getirin” dedi, yani güneşi kastetti; onlar da güneşi geri getirdiler ve ikindiyi vaktinde kıldı. Allah'ın peygamberleri zulmetmezler, çünkü onlar masumdurlar.' Ben derim ki: Tefsirde ekseriyetin görüşüne göre perdenin ardına gizlenen güneştir; dinleyenin önceden geçen ve onunla irtibatlı olan zikirden bunu anlayacağı karinesine dayanarak açıkça anılmamıştır; nitekim açıklaması geçti. Araplar güneşi çokça zamirle ifade ederler; Lebîd şöyle demiştir:

حَتَّى إِذَا أَلْقَتْ يدا في كافر ... ووأجن عورات الثغور ظلامها

Nihayet [güneş] elini karanlığın örtüsüne uzattığı... ve sınır boylarının gediklerini karanlığı bürüdüğü zaman.

الهاء فِي" رُدُّوها" لِلْخَيْلِ، وَمَسْحُهَا قَالَ الزُّهْرِيُّ وَابْنُ كَيْسَانَ: كَانَ يَمْسَحُ سُوقَهَا وَأَعْنَاقَهَا، وَيَكْشِفُ الْغُبَارَ عَنْهَا حُبًّا لَهَا. وَقَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَابْنُ عَبَّاسٍ. وَفِي الْحَدِيثِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رُئِيَ وَهُوَ يَمْسَحُ فَرَسَهُ بِرِدَائِهِ. وَقَالَ:" إِنِّي عُوتِبْتُ اللَّيْلَةَ فِي الْخَيْلِ"

{ رُدُّوها } buyruğundaki zamir atlara aittir; onları sıvazlaması konusunda ez-Zührî ve İbn Keysân: Onlara olan sevgisinden ötürü bacaklarını ve boyunlarını sıvazlar, üzerlerindeki tozu silkelerdi, demişlerdir. Hasan, Katâde ve İbn Abbâs da böyle demiştir. Hadiste rivayet edildiğine göre Peygamber ﷺ ridasıyla atını sıvazlarken görülmüş ve şöyle buyurmuştur: “Bu gece atlar konusunda [Rabbim tarafından] uyarıldım.”

خَرَّجَهُ الْمُوَطَّأُ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ مُرْسَلًا.

Bunu el-Muvatta' Yahyâ b. Saîd'den mürsel olarak tahric etmiştir.

وهو فِي غَيْرِ الْمُوَطَّأِ مُسْنَدٌ مُتَّصِلٌ عَنْ مَالِكٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ أَنَسٍ. وَقَدْ مَضَى فِي" الْأَنْفَالِ" قَوْلُهُ ﵇:" وَامْسَحُوا بِنَوَاصِيهَا وَأَكْفَالِهَا" وَرَوَى ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ مَسَحَ أَعْنَاقَهَا وَسُوقَهَا بِالسُّيُوفِ. قُلْتُ: وَقَدِ اسْتَدَلَّ الشِّبْلِيُّ وَغَيْرُهُ مِنَ الصُّوفِيَّةِ فِي تَقْطِيعِ ثِيَابِهِمْ وَتَخْرِيقِهَا بِفِعْلِ سُلَيْمَانَ، هَذَا. وَهُوَ اسْتِدْلَالٌ فَاسِدٌ، لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُنْسَبَ إِلَى نَبِيٍّ مَعْصُومٍ أَنَّهُ فَعَلَ الْفَسَادَ. وَالْمُفَسِّرُونَ اخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى الْآيَةِ، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: مَسَحَ عَلَى أَعْنَاقِهَا وَسُوقِهَا إِكْرَامًا لَهَا وَقَالَ: أَنْتِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَهَذَا إِصْلَاحٌ. وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: عَرْقَبَهَا ثُمَّ ذَبَحَهَا، وَذَبْحُ الْخَيْلِ وَأَكْلُ لَحْمِهَا جَائِزٌ. وَقَدْ مَضَى فِي" النَّحْلِ" بَيَانُهُ. وَعَلَى هَذَا فَمَا فَعَلَ شَيْئًا عَلَيْهِ فِيهِ جُنَاحٌ. فَأَمَّا إِفْسَادُ ثَوْبٍ صَحِيحٍ لَا لِغَرَضٍ صَحِيحٍ فَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ. وَمِنَ الْجَائِزِ أَنْ يَكُونَ فِي شَرِيعَةِ سُلَيْمَانَ جَوَازُ مَا فَعَلَ، وَلَا يَكُونُ فِي شَرْعِنَا. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّمَا فَعَلَ بِالْخَيْلِ مَا فَعَلَ بِإِبَاحَةِ اللَّهِ جَلَّ وَعَزَّ لَهُ ذَلِكَ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ مَسْحَهُ إِيَّاهَا وَسْمُهَا بِالْكَيِّ وَجَعْلُهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ ضُعِّفَ هَذَا الْقَوْلُ مِنْ حَيْثُ إِنَّ السُّوقَ لَيْسَتْ بِمَحَلٍّ لِلْوَسْمِ بِحَالٍ. وَقَدْ يُقَالُ: الْكَيُّ عَلَى السَّاقِ عِلَاطٌ، وَعَلَى الْعُنُقِ وِثَاقٌ. وَالَّذِي فِي الصِّحَاحِ لِلْجَوْهَرِيِّ: عَلَطَ الْبَعِيرَ عَلْطًا كَوَاهُ فِي عُنُقِهِ بِسِمَةِ الْعِلَاطِ. وَالْعِلَاطَانِ جَانِبَا الْعُنُقِ. قُلْتُ: وَمَنْ قَالَ إِنَّ الْهَاءَ فِي" رُدُّوهَا" تَرْجِعُ لِلشَّمْسِ فَذَلِكَ مِنْ مُعْجِزَاتِهِ. وَقَدِ اتَّفَقَ مِثْلَ ذَلِكَ لِنَبِيِّنَا ﷺ. خَرَّجَ الطَّحَاوِيُّ فِي مُشْكِلِ الْحَدِيثِ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ عُمَيْسٍ مِنْ طَرِيقَيْنِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يُوحَى إِلَيْهِ وَرَأْسُهُ فِي حِجْرِ عَلِيٍّ، فَلَمْ يُصَلِّ الْعَصْرَ حَتَّى غَرَبَتِ الشَّمْسُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" أَصَلَّيْتَ يَا عَلِيُّ" قَالَ: لَا. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" اللَّهُمَّ إِنَّهُ كَانَ فِي طَاعَتِكَ وَطَاعَةِ رَسُولِكَ فَارْدُدْ عَلَيْهِ الشَّمْسَ" قَالَتْ أسماء: فرأيتها غربت ثم رأيتها بعد ما غَرَبَتْ طَلَعَتْ عَلَى الْجِبَالِ وَالْأَرْضِ، وَذَلِكَ بِالصَّهْبَاءِ فِي خَيْبَرَ. قَالَ الطَّحَاوِيُّ: وَهَذَانَ الْحَدِيثَانِ ثَابِتَانِ، ورواتهما ثقات.

[Bu hadis] el-Muvatta'ın dışındaki kaynaklarda Mâlik'ten, o Yahyâ b. Saîd'den, o da Enes'ten müsned ve muttasıl bir senetle rivayet edilmiştir. el-Enfâl [Suresi'nin tefsirinde] Peygamber aleyhisselâm'ın: «Onların alınlarını ve sağrılarını sıvazlayınız» buyruğu geçmişti. İbn Vehb'in Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o, atların boyunlarını ve bacaklarını kılıçlarla kesti. Derim ki: Şiblî ve diğer mutasavvıflar elbiselerini yırtıp parçalamaya Süleyman'ın bu fiilini delil getirmişlerdir. Bu ise bâtıl bir istidlaldir; zira masum bir peygambere fesat çıkardığının / bozgunculuk yaptığının isnat edilmesi caiz değildir. Müfessirler ayetin anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir: Onlardan kimi, [atlara] ikram etmek maksadıyla boyunlarını ve bacaklarını sıvazladı ve: "Siz Allah yolundasınız" dedi demiştir ki bu bir ıslah (iyilik) hareketidir. Kimi de: Sinirlerini kesti, ardından onları boğazladı; atların boğazlanması ve etlerinin yenmesi ise caizdir, demiştir. Nahl [Suresi'nde] bunun açıklaması geçmişti. Buna göre Süleyman, kendisine günah gerektirecek bir şey yapmış değildir. Sağlam bir elbiseyi meşru ve geçerli bir amaç olmaksızın telef etmeye gelince bu kesinlikle caiz değildir. Ayrıca Süleyman'ın yaptığı şeyin kendi şeriatında caiz olup bizim şeriatımızda caiz olmaması da mümkündür. Bir rivayete göre de atlara yaptığını ancak izzet ve celâl sahibi Allah'ın kendisine bunu mubah kılmasıyla yapmıştır. Bir diğer görüşe göre ise onları sıvazlaması; onları dağlayarak damgalaması ve Allah yoluna vakfetmesidir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Bacakların hiçbir şekilde damgalama yeri olmadığı gerekçesiyle bu görüş zayıf kabul edilmiştir. Şöyle de denilebilir: Bacağın dağlanmasına ılât (عِلَاط), boynun dağlanmasına ise visâk (وِثَاق) denir. el-Cevherî'nin es-Sıhâh adlı eserinde geçen ifade şöyledir: Deve ılât damgasıyla boynundan dağlandığında ona "alate'l-baîre aletan" (عَلَطَ الْبَعِيرَ عَلْطًا) denir. el-Ilâtân (الْعِلَاطَانِ) ise boynun iki yanıdır. Derim ki: { رُدُّوهَا } buyruğundaki zamirin güneşe raci olduğunu söyleyen kimseye göre bu, Süleyman'ın mucizelerindendir. Benzer bir durum Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem için de vuku bulmuştur. et-Tahâvî, Müşkilü'l-Hadîs'te Esmâ bint Umeys'ten iki yolla şunu tahric etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e başı Ali'nin kucağındayken vahiy geliyordu. [Bu sebeple Ali] güneş batıncaya kadar ikindi namazını kılamadı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Ali, namaz kıldın mı?» diye sordu. Ali: Hayır, dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allahım! Şüphesiz o, senin ve Resûlünün itaatindeydi. Güneşi onun için geri döndür» diye dua etti. Esmâ dedi ki: Güneşin battığını gördüm, ardından battıktan sonra dağların ve yeryüzünün üzerine [yeniden] doğduğunu gördüm. Bu hadise Hayber'deki Sahbâ mevkiinde gerçekleşmiştir. et-Tahâvî şöyle demiştir: Bu iki hadis de sabittir ve ravileri güvenilirdir (sika).

قُلْتُ: وَضَعَّفَ أَبُو الْفَرْجِ ابْنُ الْجَوْزِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ فَقَالَ: وَغُلُوُّ الرَّافِضَةِ فِي حُبِّ عَلِيٍّ ﵇ حَمَلَهُمْ عَلَى أَنْ وَضَعُوا أَحَادِيثَ كَثِيرَةٍ فِي فَضَائِلِهِ، مِنْهَا أَنَّ الشَّمْسَ غَابَتْ فَفَاتَتْ عَلِيًّا ﵇ الْعَصْرُ فَرُدَّتْ لَهُ الشَّمْسُ، وَهَذَا مِنْ حَيْثُ النَّقْلِ مُحَالٌ، وَمِنْ حَيْثُ الْمَعْنَى فَإِنَّ الْوَقْتَ قَدْ فَاتَ وَعَوْدُهَا طُلُوعٌ مُتَجَدِّدٌ لَا يَرُدُّ الْوَقْتَ. وَمَنْ قَالَ: إِنَّ الْهَاءَ تَرْجِعُ إِلَى الْخَيْلِ، وَأَنَّهَا كَانَتْ تَبْعُدُ عَنْ عَيْنِ سُلَيْمَانَ فِي السِّبَاقِ، فَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى الْمُسَابَقَةِ بِالْخَيْلِ وَهُوَ أَمْرٌ مَشْرُوعٌ. وقد مضى القول فيه في" يوسف."

Ben derim ki: Ebü'l-Ferec İbnü'l-Cevzî bu hadisi zayıf sayarak şöyle demiştir: Râfızîlerin Ali -aleyhisselâm- sevgisindeki aşırılıkları, onları onun faziletleri hakkında birçok uydurma hadis vazetmeye sevk etmiştir; güneşin batıp Ali'nin -aleyhisselâm- ikindiyi kaçırması ve güneşin onun için geri döndürülmesi de bunlardandır. Bu nakil açısından muhaldir; mana açısından ise vakit çıkmıştır ve güneşin tekrar gelmesi yeni bir doğuştur, geçmiş vakti geri getirmez. Zamirin atlara raci olduğunu ve yarışta Süleyman'ın gözünden uzaklaştığını söyleyen kimsenin görüşünde ise atlarla yarış yapmanın delili vardır ki bu meşru bir iştir. Buna dair açıklamalar Yûsuf'ta geçmişti.

[سورة ص (٣٨): الآيات ٣٤ الى ٤٠]

[Sâd Suresi (38), Ayetler 34-40]

وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ وَأَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ جَسَداً ثُمَّ أَنابَ (٣٤) قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكاً لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ (٣٥) فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخاءً حَيْثُ أَصابَ (٣٦) وَالشَّياطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ (٣٧) وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ (٣٨)

{ وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ وَأَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ جَسَداً ثُمَّ أَنابَ (٣٤) قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكاً لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ (٣٥) فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخاءً حَيْثُ أَصابَ (٣٦) وَالشَّياطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ (٣٧) وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ (٣٨) } “Andolsun biz Süleyman'ı imtihan ettik ve tahtının üstüne bir ceset bıraktık; sonra o tekrar [bize] yöneldi. (34) 'Rabbim! Beni bağışla ve bana benden sonra hiç kimseye layık olmayacak bir mülk (hükümranlık) lütfet; şüphesiz sen çok lütufkârsın' dedi. (35) Bunun üzerine biz rüzgârı onun emrine verdik; onun emriyle dilediği yere yumuşacık akıp giderdi. (36) Şeytanları da; her bina ustasını ve dalgıcı, (37) ve bukağılara vurulmuş diğerlerini [onun emrine verdik]. (38)”

هَذَا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٩) وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآبٍ (٤٠)

{ هَذَا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٩) وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآبٍ (٤٠) } “'İşte bu bizim bağışımızdır; artık ister hesapsızca ver, ister elinde tut' [dedik]. (39) Şüphesiz onun katımızda bir yakınlığı ve güzel bir geleceği vardır. (40)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ" قِيلَ: فُتِنَ سُلَيْمَانُ بَعْدَ مَا مَلَكَ عِشْرِينَ سَنَةً، وَمَلَكَ بَعْدَ الْفِتْنَةِ عِشْرِينَ سَنَةً، ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ. وَ" فَتَنَّا" أَيِ ابْتَلَيْنَا وَعَاقَبْنَا. وَسَبَبُ ذَلِكَ مَا رَوَاهُ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: اخْتَصَمَ إِلَى سُلَيْمَانَ ﵇ فَرِيقَانِ أَحَدُهُمَا مِنْ أَهْلِ جَرَادَةَ امْرَأَةِ سُلَيْمَانَ، وَكَانَ يُحِبُّهَا فَهَوَى أَنْ يَقَعَ الْقَضَاءُ لَهُمْ، ثُمَّ قَضَى بَيْنَهُمَا بِالْحَقِّ، فَأَصَابَهُ الَّذِي أَصَابَهُ عُقُوبَةً لِذَلِكَ الْهَوَى. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيِّبِ: إِنَّ سُلَيْمَانَ ﵇ احْتَجَبَ عَنِ النَّاسِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ لَا يَقْضِي بَيْنَ أَحَدٍ، وَلَا يُنْصِفُ مَظْلُومًا مِنْ ظَالِمٍ، فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ:" إِنِّي لَمْ أَسْتَخْلِفْكَ لِتَحْتَجِبَ عَنْ عِبَادِي وَلَكِنْ لِتَقْضِيَ بَيْنَهُمْ وَتُنْصِفَ مظلومهم".

Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ } “Andolsun biz Süleyman'ı imtihan ettik” buyruğuna dair şöyle denilmiştir: Süleyman yirmi yıl hükümdarlık yaptıktan sonra imtihana çekilmiş ve bu fitneden (imtihandan) sonra da yirmi yıl hükümranlık sürmüştür; bunu ez-Zemahşerî zikretmiştir. Ayette geçen { فَتَنَّا } "İmtihan ettik" ifadesi; sınadık ve cezalandırdık demektir. Bunun sebebi, Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu husustur: Süleyman aleyhisselâm'a iki grup davalaşmak üzere geldi. Bunlardan biri Süleyman'ın hanımı Cerâde'nin ailesindendi. Süleyman onu çok severdi ve hükmün onların lehine sonuçlanmasını arzu etti; ancak daha sonra aralarında hak ile hükmetti. İşte bu arzusuna bir ceza olarak başına gelenler geldi. Saîd b. el-Müseyyeb ise şöyle demiştir: Süleyman aleyhisselâm, kimsenin arasında hüküm vermemek ve zalimden mazlumun hakkını almamak üzere üç gün boyunca insanlardan gizlendi. Bunun üzerine Yüce Allah ona şöyle vahyetti: “Ben seni kullarımdan gizlenesin diye halife kılmadım; bilakis aralarında hüküm veresin ve mazlumlarının hakkını alasın diye halife kıldım.”

وَقَالَ شَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ وَوَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: إِنَّ سُلَيْمَانَ ﵇ سَبَى بِنْتَ مَلِكٍ غَزَاهُ فِي الْبَحْرِ، فِي جَزِيرَةٍ مِنْ جَزَائِرِ الْبَحْرِ يُقَالُ لَهَا صِيدُونَ. فَأُلْقِيَتْ عَلَيْهِ مَحَبَّتُهَا وَهِيَ تُعْرِضُ عَنْهُ، لَا تَنْظُرُ إِلَيْهِ إِلَّا شَزْرًا، وَلَا تُكَلِّمُهُ إِلَّا نَزْرًا، وَكَانَ لَا يُرْقَأُ لَهَا دَمْعٌ حُزْنًا عَلَى أَبِيهَا، وَكَانَتْ فِي غَايَةٍ مِنَ الْجَمَالِ، ثُمَّ إِنَّهَا سَأَلَتْهُ أَنْ يَصْنَعَ لَهَا تِمْثَالًا عَلَى صُورَةِ أَبِيهَا حَتَّى تَنْظُرَ إِلَيْهِ، فَأَمَرَ فَصُنِعَ لَهَا فَعَظَّمَتْهُ وَسَجَدَتْ لَهُ، وَسَجَدَتْ مَعَهَا جَوَارِيهَا، وَصَارَ صَنَمًا مَعْبُودًا فِي دَارِهِ وَهُوَ لَا يَعْلَمُ، حَتَّى مَضَتْ أَرْبَعُونَ لَيْلَةً، وَفَشَا خَبَرُهُ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ وَعَلِمَ بِهِ سُلَيْمَانُ فَكَسَرَهُ، وَحَرَقَهُ ثُمَّ ذَرَّاهُ فِي الْبَحْرِ. وَقِيلَ: إِنَّ سُلَيْمَانَ لَمَّا أَصَابَ ابْنَةَ مَلِكِ صِيدُونَ وَاسْمُهَا جَرَادَةُ- فِيمَا ذَكَرَ الزَّمَخْشَرِيُّ- أُعْجِبَ بِهَا، فَعَرَضَ عَلَيْهَا الْإِسْلَامَ فَأَبَتْ، فَخَوَّفَهَا فَقَالَتِ: اقْتُلْنِي وَلَا أُسْلِمُ فَتَزَوَّجَهَا وَهِيَ مُشْرِكَةٌ فَكَانَتْ تَعْبُدُ صَنَمًا لَهَا مِنْ يَاقُوتٍ أَرْبَعِينَ يَوْمًا فِي خُفْيَةٍ مِنْ سُلَيْمَانَ إِلَى أَنْ أَسْلَمَتْ فَعُوقِبَ سُلَيْمَانُ بِزَوَالِ مُلْكِهِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا. وَقَالَ كَعْبُ الْأَحْبَارِ: إِنَّهُ لَمَّا ظَلَمَ الْخَيْلَ بِالْقَتْلِ سُلِبَ مُلْكَهُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: إنه قارب بعض نسائه في شي مِنْ حَيْضٍ أَوْ غَيْرِهِ. وَقِيلَ: إِنَّهُ أُمِرَ أَلَّا يَتَزَوَّجَ امْرَأَةً إِلَّا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَتَزَوَّجَ امْرَأَةً مِنْ غَيْرِهِمْ، فَعُوقِبَ عَلَى ذَلِكَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ جَسَداً" قِيلَ: شَيْطَانٌ فِي قَوْلِ أَكْثَرَ أَهْلِ التفسيرين، أَلْقَى اللَّهُ شَبَهَ سُلَيْمَانُ ﵇ عَلَيْهِ، وَاسْمُهُ صَخْرُ بْنُ عُمَيْرٍ صَاحِبُ الْبَحْرِ، وَهُوَ الَّذِي دَلَّ سُلَيْمَانَ عَلَى الْمَاسِ حِينَ أَمَرَ سُلَيْمَانُ بِبِنَاءِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، فَصَوَّتَتِ الْحِجَارَةُ لَمَّا صُنِعَتْ بِالْحَدِيدِ، فَأَخَذُوا الْمَاسَ فَجَعَلُوا يَقْطَعُونَ بِهِ الْحِجَارَةَ وَالْفُصُوصَ وَغَيْرَهَا وَلَا تُصَوِّتُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ مَارِدًا لَا يَقْوَى عَلَيْهِ جَمِيعُ الشَّيَاطِينِ، وَلَمْ يَزَلْ يَحْتَالُ حَتَّى ظَفِرَ بِخَاتَمِ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ، وَكَانَ سُلَيْمَانُ لَا يَدْخُلُ الْكَنِيفَ بِخَاتَمِهِ، فَجَاءَ صَخْرٌ فِي صُورَةِ سُلَيْمَانَ حَتَّى أَخَذَ الْخَاتَمَ مِنِ امْرَأَةٍ مِنْ نِسَاءِ سُلَيْمَانَ أُمِّ وَلَدٍ لَهُ يُقَالُ لَهَا الْأَمِينَةُ، قَالَهُ شَهْرٌ وَوَهْبٌ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ جُبَيْرٍ: اسْمُهَا جَرَادَةُ. فَقَامَ أَرْبَعِينَ يَوْمًا عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ وَسُلَيْمَانُ هَارِبٌ، حَتَّى رَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِ الْخَاتَمَ وَالْمُلْكَ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيِّبِ: كَانَ سُلَيْمَانُ قَدْ وَضَعَ خَاتَمَهُ تَحْتَ فِرَاشِهِ، فَأَخَذَهُ الشَّيْطَانُ مِنْ تَحْتِهِ.

Şehr b. Havşeb ve Vehb b. Münebbih şöyle demişlerdir: Süleyman -aleyhisselâm-, denizde Sayda denilen bir adada savaş açtığı bir hükümdarın kızını esir aldı. Kızın sevgisi onun kalbine düştü; kız ise ondan yüz çeviriyor, ona ancak yan gözle bakıyor, onunla pek az konuşuyor ve babasının üzüntüsünden gözyaşı dinmiyordu. Son derece güzel bir kadındı. Sonra Süleyman'dan, bakıp teselli bulması için babasının suretinde bir heykel yapmasını istedi. Süleyman emretti ve heykel yapıldı. Kadın o heykeli yüceltti ve ona secde etti, cariyeleri de onunla birlikte secde ettiler. Böylece kırk gece boyunca Süleyman'ın haberi olmaksızın evinde tapınılan bir put haline geldi. Bu haber İsrâiloğulları arasında yayılınca Süleyman durumu öğrendi; heykeli kırdı, yaktı ve sonra küllerini denize savurdu. ez-Zemahşerî'nin naklettiğine göre ise Süleyman Sayda kralının kızı olan -adı Cerâde idi- kadını ele geçirince onu beğendi ve ona İslam'ı teklif etti; kadın reddetti. Onu korkuttu; kadın: 'Beni öldür ama Müslüman olmam' dedi. O da kadın müşrik olduğu halde onunla evlendi. Kadın Süleyman'dan gizli olarak kırk gün boyunca yakuttan putuna taptı, nihayet Müslüman oldu. Süleyman da kırk gün boyunca mülkünün elinden gitmesiyle cezalandırıldı. Ka'bülahbâr: Atları öldürmekle haksızlık ettiği için mülkü elinden alındı, demiştir. Hasan: Eşlerinden birine hayızlı veya benzeri bir durumdayken yaklaştı, demiştir. İsrâiloğullarından başkasıyla evlenmemesi emredildiği halde onlardan olmayan bir kadınla evlendiği, bu yüzden cezalandırıldığı da söylenmiştir; en doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın { وَأَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ جَسَداً } “Ve tahtının üstüne bir ceset bıraktık” buyruğuna gelince; çoğu müfessirin görüşüne göre bu bir şeytandır. Allah Süleyman'ın -aleyhisselâm- suretini ona giydirmiştir; adı deniz cinlerinden Sahr b. Umeyr'dir. Süleyman Beytü'l-Makdis'in inşasını emrettiğinde demirle işlenirken taşlar ses çıkarınca Süleyman'a elması gösteren de odur; elması alıp onunla taşları, kıymetli madenleri ve diğerlerini ses çıkarmadan kesmeye başlamışlardı. İbn Abbâs şöyle demiştir: O, bütün şeytanların baş edemediği azgın bir ifritti; Süleyman b. Dâvûd'un yüzüğünü ele geçirmek için hile yapıp duruyordu. Süleyman helaya girerken yüzüğünü çıkarırdı. Sahr, Süleyman suretinde gelip yüzüğü Süleyman'ın hanımlarından el-Emîne adlı bir ümmüveledinden aldı; bunu Şehr ve Vehb söylemiştir. İbn Abbâs ve İbn Cübeyr ise adının Cerâde olduğunu söylemişlerdir. Süleyman kaçıp giderken o kırk gün boyunca Süleyman'ın mülkünün başında kaldı; nihayet Allah yüzüğü ve mülkü ona geri verdi. Saîd b. el-Müseyyeb: Süleyman yüzüğünü yatağının altına koymuştu, şeytan da onu altından aldı, demiştir.

وَقَالَ مُجَاهِدٌ: أَخَذَهُ الشَّيْطَانُ مِنْ يَدِ سُلَيْمَانَ، لِأَنَّ سُلَيْمَانَ سَأَلَ الشَّيْطَانَ وَكَانَ اسْمُهُ آصِفَ: كَيْفَ تُضِلُّونَ النَّاسَ؟ فَقَالَ لَهُ الشَّيْطَانُ: أَعْطِنِي خَاتَمَكَ حَتَّى أُخْبِرَكَ. فَأَعْطَاهُ خَاتَمَهُ، فَلَمَّا أَخَذَ الشَّيْطَانُ الْخَاتَمَ جَلَسَ عَلَى كُرْسِيِّ سُلَيْمَانَ، مُتَشَبِّهًا بِصُورَتِهِ، دَاخِلًا عَلَى نِسَائِهِ، يَقْضِي بِغَيْرِ الْحَقِّ، وَيَأْمُرُ بِغَيْرِ الصَّوَابِ. وَاخْتُلِفَ فِي إِصَابَتِهِ لِنِسَاءِ سُلَيْمَانَ، فَحُكِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَوَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ: أَنَّهُ كَانَ يَأْتِيهِنَّ فِي حَيْضِهِنَّ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مُنِعَ مِنْ إِتْيَانِهِنَّ وَزَالَ عَنْ سُلَيْمَانَ مُلْكُهُ فَخَرَجَ هَارِبًا إِلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ يَتَضَيَّفُ النَّاسَ، وَيَحْمِلُ سُمُوكَ الصَّيَّادِينَ بِالْأَجْرِ، وَإِذَا أَخْبَرَ النَّاسَ أَنَّهُ سُلَيْمَانُ أَكْذَبُوهُ. قَالَ قَتَادَةُ: ثُمَّ إِنَّ سُلَيْمَانَ بَعْدَ أَنِ اسْتَنْكَرَ بَنُو إِسْرَائِيلَ حُكْمَ الشَّيْطَانِ أَخَذَ حُوتَهُ مِنْ صَيَّادٍ. قِيلَ: إِنَّهُ اسْتَطْعَمَهَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَخَذَهَا أُجْرَةً فِي حَمْلِ حُوتٍ. وَقِيلَ: إِنَّ سُلَيْمَانَ صَادَهَا فَلَمَّا شَقَّ بَطْنَهَا وَجَدَ خَاتَمَهُ فِيهَا، وَذَلِكَ بَعْدَ أَرْبَعِينَ يَوْمًا مِنْ زَوَالِ مُلْكِهِ، وَهِيَ عَدَدُ الْأَيَّامِ الَّتِي عُبِدَ" فِيهَا" الصَّنَمُ فِي دَارِهِ، وَإِنَّمَا وَجَدَ الْخَاتَمَ فِي بَطْنِ الْحُوتِ، لِأَنَّ الشَّيْطَانَ الَّذِي أَخَذَهُ أَلْقَاهُ فِي الْبَحْرِ. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁: بَيْنَمَا سُلَيْمَانُ عَلَى شَاطِئِ الْبَحْرِ وَهُوَ يَعْبَثُ بِخَاتَمِهِ، إِذْ سَقَطَ مِنْهُ فِي الْبَحْرِ وَكَانَ مُلْكُهُ فِي خَاتَمِهِ. وَقَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" كَانَ نَقْشُ خَاتَمِ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ." وَحَكَى يَحْيَى بْنُ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيُّ أَنَّ سُلَيْمَانَ وَجَدَ خَاتَمَهُ بِعَسْقَلَانَ، فَمَشَى مِنْهَا إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ تَوَاضُعًا لِلَّهِ تَعَالَى. قَالَ ابْنُ عباس وغيره: ثم إن

Mücâhid şöyle demiştir: Şeytan onu Süleyman'ın elinden aldı. Çünkü Süleyman, adı Âsaf olan şeytana: "İnsanları nasıl saptırıyorsunuz?" diye sormuştu. Şeytan da ona: "Sana haber verebilmem için yüzüğünü bana ver" dedi. [Süleyman] yüzüğünü ona verdi. Şeytan yüzüğü alınca onun sûretine bürünerek Süleyman'ın tahtına oturdu; kadınlarının yanına girdi, haksız yere hüküm veriyor ve doğru olmayan şeyleri emrediyordu. [Şeytanın] Süleyman'ın hanımlarına yaklaşıp yaklaşmadığı konusunda ihtilaf edilmiştir. İbn Abbâs ve Vehb b. Münebbih'ten rivayet edildiğine göre o, kadınlara hayızlı iken yaklaşıyordu. Mücâhid ise: "Kadınlara yaklaşması engellendi" demiştir. Süleyman'dan mülkü gitti ve deniz sahiline doğru kaçarak çıktı; insanlara misafir oluyor, ücret karşılığında balıkçıların balıklarını taşıyordu. İnsanlara Süleyman olduğunu haber verdiğinde ise onu yalanlıyorlardı. Katâde şöyle demiştir: Sonra İsrâiloğulları şeytanın hükmünü yadırgayınca Süleyman bir balıkçıdan bir balık aldı. [Balığı] yemek için istediği söylenmiştir. İbn Abbâs ise balık taşıma ücreti olarak aldığını söylemiştir. Süleyman'ın onu avladığı da söylenmiştir. Karnını yardığında yüzüğünü onun içinde buldu. Bu da mülkünün elinden gitmesinden kırk gün sonra gerçekleşti ki bu, sarayında puta tapılan günlerin sayısıdır. Yüzüğü balığın karnında bulmasının sebebi ise onu alan şeytanın denize atmış olmasıydı. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Süleyman deniz sahilindeyken yüzüğüyle oynuyordu; birden [yüzük] elinden denize düştü. Oysa mülkü yüzüğündeydi." Câbir b. Abdillâh şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « كَانَ نَقْشُ خَاتَمِ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ » «Süleyman b. Dâvûd'un yüzüğünün nakşı “Lâ ilâhe illallâh Muhammedün resûlullâh” idi.» Yahyâ b. Ebî Amr eş-Şeybânî ise Süleyman'ın yüzüğünü Askalan'da bulduğunu ve Allah Teâlâ'ya tevazuundan ötürü oradan Beytü'l-Makdis'e kadar yürüdüğünü nakletmiştir. İbn Abbâs ve başkaları şöyle demiştir: Sonra...

سُلَيْمَانَ لَمَّا رَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِ مُلْكَهُ، أَخَذَ صَخْرًا الَّذِي أَخَذَ خَاتَمَهُ، وَنَقَرَ لَهُ صَخْرَةً وَأَدْخَلَهُ فِيهَا، وَسَدَّ عَلَيْهِ بِأُخْرَى وَأَوْثَقَهَا بِالْحَدِيدِ وَالرَّصَاصِ، وَخَتَمَ عَلَيْهَا بِخَاتَمِهِ وَأَلْقَاهَا فِي الْبَحْرِ، وَقَالَ: هَذَا مَحْبِسُكَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَقَالَ عَلِيٌّ ﵁: لَمَّا أَخَذَ سُلَيْمَانُ الْخَاتَمَ، أَقْبَلَتْ إِلَيْهِ الشَّيَاطِينُ وَالْجِنُّ وَالْإِنْسُ وَالطَّيْرُ وَالْوَحْشُ وَالرِّيحُ، وَهَرَبَ الشَّيْطَانُ الَّذِي خَلَفَ فِي أَهْلِهِ، فَأَتَى جَزِيرَةً فِي الْبَحْرِ، فَبَعَثَ إِلَيْهِ الشَّيَاطِينُ فَقَالُوا: لَا نَقْدِرُ عَلَيْهِ، وَلَكِنَّهُ يَرِدُ عَيْنًا فِي الْجَزِيرَةِ فِي كُلِّ سَبْعَةِ أَيَّامٍ يَوْمًا، وَلَا نَقْدِرُ عَلَيْهِ حَتَّى يَسْكَرَ! قَالَ: فَنَزَحَ سُلَيْمَانُ مَاءَهَا وَجَعَلَ فِيهَا خَمْرًا، فَجَاءَ يَوْمَ وُرُودِهِ فَإِذَا هُوَ بِالْخَمْرِ، فَقَالَ: وَاللَّهِ إِنَّكِ لَشَرَابٌ طَيِّبٌ إِلَّا أَنَّكِ تُطِيشِينَ الْحَلِيمَ، وَتَزِيدِينَ الْجَاهِلَ جَهْلًا. ثُمَّ عَطِشَ عَطَشًا شَدِيدًا ثُمَّ أَتَاهُ فَقَالَ مِثْلَ مَقَالَتِهِ، ثُمَّ شَرِبَهَا فَغَلَبَتْ عَلَى عَقْلِهِ، فَأَرَوْهُ الْخَاتَمَ فَقَالَ: سَمْعًا وَطَاعَةً. فَأَتَوْا بِهِ سُلَيْمَانَ فَأَوْثَقَهُ وَبَعَثَ بِهِ إِلَى جَبَلٍ، فَذَكَرُوا أَنَّهُ جَبَلُ الدُّخَانِ فَقَالُوا: إِنَّ الدُّخَانَ الَّذِي تَرَوْنَ مِنْ نَفَسِهِ، وَالْمَاءُ الَّذِي يَخْرُجُ مِنَ الْجَبَلِ مِنْ بَوْلِهِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: اسْمُ ذَلِكَ الشَّيْطَانِ آصِفُ. وَقَالَ السُّدِّيُّ اسْمُهُ حَبْقِيقُ، فَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ ضُعِّفَ هَذَا الْقَوْلُ مِنْ حَيْثُ إِنَّ الشَّيْطَانَ لَا يَتَصَوَّرُ بِصُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ، ثُمَّ مِنَ الْمُحَالِ أَنْ يَلْتَبِسَ عَلَى أَهْلِ مَمْلَكَةِ سُلَيْمَانَ الشَّيْطَانُ بِسُلَيْمَانَ حَتَّى يَظُنُّوا أَنَّهُمْ مَعَ نَبِيِّهِمْ فِي حَقٍّ، وَهُمْ مَعَ الشَّيْطَانِ فِي بَاطِلٍ. وَقِيلَ: إِنَّ الْجَسَدَ وَلَدٌ وُلِدَ لِسُلَيْمَانَ، وَأَنَّهُ لَمَّا وُلِدَ اجْتَمَعَتِ الشَّيَاطِينُ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: إِنْ عَاشَ لَهُ ابْنٌ لَمْ نَنْفَكَّ مِمَّا نَحْنُ فِيهِ مِنَ الْبَلَاءِ وَالسُّخْرَةِ، فَتَعَالَوْا نَقْتُلْ وَلَدَهُ أَوْ نَخْبِلْهُ. فَعَلِمَ سُلَيْمَانُ بِذَلِكَ فَأَمَرَ الرِّيحَ حَتَّى حَمَلَتْهُ إِلَى السَّحَابِ، وَغَدَا ابْنُهُ فِي السَّحَابِ خَوْفًا مِنْ مَضَرَّةِ الشَّيَاطِينِ، فَعَاقَبَهُ اللَّهُ بِخَوْفِهِ مِنَ الشَّيَاطِينِ، فَلَمْ يَشْعُرْ إِلَّا وَقَدْ وَقَعَ عَلَى كُرْسِيِّهِ مَيِّتًا. قَالَ مَعْنَاهُ الشَّعْبِيُّ. فَهُوَ الْجَسَدُ الَّذِي قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَأَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ جَسَداً". وَحَكَى النَّقَّاشُ وَغَيْرُهُ: إِنَّ أَكْثَرَ مَا وَطِئَ سُلَيْمَانُ جَوَارِيَهُ طَلَبًا لِلْوَلَدِ، فَوُلِدَ لَهُ نِصْفُ إِنْسَانٍ، فَهُوَ كَانَ الْجَسَدَ الْمُلْقَى عَلَى كُرْسِيِّهِ جَاءَتْ بِهِ الْقَابِلَةُ فَأَلْقَتْهُ هُنَاكَ. وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: قَالَ سُلَيْمَانُ لَأَطُوفَنَّ اللَّيْلَةَ عَلَى

Allah Süleyman'a mülkünü geri verince, yüzüğünü alan Sahr'ı yakaladı; onun için bir kayayı oyup içine soktu, üzerini başka bir kayayla kapattı, demir ve kurşunla sağlamlaştırdı, yüzüğüyle üzerine mühür vurdu ve onu denize attı ve: 'Kıyamet gününe kadar zindanın burasıdır' dedi. Ali -radıyallâhu anh- şöyle demiştir: Süleyman yüzüğü alınca şeytanlar, cinler, insanlar, kuşlar, vahşi hayvanlar ve rüzgâr ona yöneldi. Ailesinin başında kalan şeytan ise kaçıp denizde bir adaya sığındı. Şeytanlar onun peşinden gönderildi ve: 'Ona güç yetiremiyoruz; ancak o her yedi günde bir gün adadaki bir pınara su içmeye gelir, sarhoş olmadıkça da ona güç yetiremeyiz!' dediler. Ali dedi ki: Süleyman pınarın suyunu boşaltıp içine şarap doldurdu. Şeytan su içme gününde geldiğinde şarabı gördü ve: 'Vallahi sen pek güzel bir içeceksin, fakat hilim sahibini sersemletir, cahilin de cehaletini artırırsın' dedi. Sonra fena halde susadı, tekrar geldi ve aynı sözleri söyledi. Sonra dayanamayıp içti ve aklı başından gitti. Ona yüzüğü gösterdiler; o da: 'Başüstüne, itaat ettim' dedi. Onu Süleyman'a getirdiler; o da bağlayıp bir dağa sürdü. Rivayet ettiklerine göre bu Duhan (Duman) Dağı'dır ve: 'Gördüğünüz duman onun nefesinden, dağdan çıkan su da onun idrarındandır' demişlerdir. Mücâhid: O şeytanın adı Âsaf'tır, demiştir. es-Süddî ise adının Habkîk olduğunu söylemiştir; en doğrusunu Allah bilir. Bu görüş; şeytanın peygamberlerin suretine bürünemeyeceği, ayrıca Süleyman'ın tebaasının şeytanı Süleyman ile karıştırıp kendilerini peygamberleriyle beraber hak üzere sanırken şeytanla beraber batıl üzere olmalarının aklen imkânsızlığı gerekçesiyle zayıf sayılmıştır. Bir diğer görüşe göre o ceset, Süleyman'ın doğan bir çocuğuydu. Çocuk doğduğunda şeytanlar toplanıp birbirlerine: 'Eğer bunun bir oğlu yaşarsa maruz kaldığımız bu zahmet ve angaryadan asla kurtulamayız; gelin çocuğunu öldürelim veya aklını başından alalım' dediler. Süleyman bunu öğrenince rüzgâra emretti, rüzgâr çocuğu bulutlara taşıdı ve çocuk şeytanların zararından korkulduğu için bulutlar arasında büyütüldü. Allah da şeytanlardan korkması sebebiyle onu cezalandırdı; Süleyman farkına bile varmadan çocuk cansız bir ceset olarak tahtının üzerine düşüverdi. eş-Şa'bî bunun manasını bu şekilde açıklamıştır. İşte Yüce Allah'ın: { وَأَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ جَسَداً } “Ve tahtının üstüne bir ceset bıraktık” buyurduğu ceset budur. en-Nakkâş ve başkaları ise şöyle nakletmiştir: Süleyman çocuk sahibi olma arzusuyla cariyeleriyle çokça münasebette bulundu; ancak ona yarım bir insan [şeklinde bir çocuk] doğdu. İşte tahtına bırakılan ceset buydu; ebe onu getirip oraya bırakmıştı. Sahîh-i Buhârî ve Müslim'de Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: “Süleyman: 'Bu gece doksan kadını dolaşacağım, her biri Allah yolunda cihad edecek birer süvari doğuracak' dedi. Yanındaki arkadaşı ona: 'İnşallah de' dedi; o ise inşallah demedi. Hepsini dolaştı, fakat içlerinden sadece bir kadın hamile kaldı, o da yarım bir insan doğurdu. Muhammed'in nefsi elinde olan Allah'a yemin ederim ki eğer 'İnşallah' deseydi, hepsi de Allah yolunda cihad eden birer süvari olurlardı.”

تِسْعِينَ امْرَأَةً كُلُّهُنَّ تَأْتِي بِفَارِسٍ يُجَاهِدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَقَالَ لَهُ صَاحِبُهُ قُلْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، فَلَمْ يَقُلْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَطَافَ عَلَيْهِنَّ جَمِيعًا فَلَمْ تَحْمِلْ مِنْهُنَّ إِلَّا امْرَأَةٌ وَاحِدَةٌ جَاءَتْ بِشِقِّ رَجُلٍ، وَايْمُ الَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَوْ قَالَ إِنْ شَاءَ الله لجاهد وا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فُرْسَانًا أَجْمَعُونَ" وَقِيلَ: إِنَّ الْجَسَدَ هُوَ آصِفُ بْنُ بَرْخِيَا الصِّدِّيقُ كَاتِبُ سُلَيْمَانَ، وَذَلِكَ أَنَّ سُلَيْمَانَ لَمَّا فُتِنَ سَقَطَ الْخَاتَمُ مِنْ يَدِهِ وَكَانَ فِيهِ مُلْكُهُ، فَأَعَادَهُ إِلَى يَدِهِ فَسَقَطَ فَأَيْقَنَ بِالْفِتْنَةِ، فَقَالَ لَهُ آصِفُ: إِنَّكَ مَفْتُونٌ وَلِذَلِكَ لَا يَتَمَاسَكُ فِي يَدِكَ، فَفِرَّ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى تَائِبًا مِنْ ذَلِكَ، وَأَنَا أَقُومُ مَقَامَكَ فِي عَالَمِكَ إِلَى أَنْ يَتُوبَ اللَّهُ عَلَيْكَ، وَلَكَ مِنْ حِينِ فُتِنْتَ أَرْبَعَةَ عَشَرَ يَوْمًا. فَفَرَّ سُلَيْمَانُ هَارِبًا إِلَى رَبِّهِ، وَأَخَذَ آصِفُ الْخَاتَمَ فَوَضَعَهُ فِي يَدِهِ فَثَبَتَ، وَكَانَ عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ. وَقَامَ آصِفُ فِي مُلْكِ سُلَيْمَانَ وَعِيَالِهِ، يَسِيرُ بِسَيْرِهِ وَيَعْمَلُ بِعَمَلِهِ، إِلَى أَنْ رَجَعَ سُلَيْمَانُ إِلَى مَنْزِلِهِ تَائِبًا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِ مُلْكَهُ، فَأَقَامَ آصِفُ فِي مَجْلِسِهِ، وَجَلَسَ عَلَى كُرْسِيِّهِ وَأَخَذَ الْخَاتَمَ. وَقِيلَ: إِنَّ الْجَسَدَ كَانَ سُلَيْمَانَ نَفْسَهُ، وَذَلِكَ أَنَّهُ مَرِضَ مَرَضًا شَدِيدًا حَتَّى صَارَ جَسَدًا. وَقَدْ يُوصَفُ بِهِ الْمَرِيضُ الْمُضْنَى فَيُقَالُ: كَالْجَسَدِ الْمُلْقَى.

O cesedin Süleyman'ın kâtibi doğru sözlü Âsaf b. Berhiyâ olduğu da söylenmiştir. Şöyle ki: Süleyman imtihan edildiğinde mülkünün kaynağı olan yüzük elinden düştü. Yüzüğü eline tekrar taktı, yine düştü; böylece imtihana uğradığını anladı. Âsaf ona: 'Sen imtihandasın, bu yüzden yüzük elinde durmuyor. O halde bundan tövbe ederek Allah Teâlâ'ya sığın; Allah senin tövbeni kabul edinceye kadar ben toplumun içinde senin makamına vekâlet ederim. İmtihan edildiğin andan itibaren on dört günün vardır' dedi. Süleyman Rabbine sığınarak kaçtı; Âsaf yüzüğü alıp eline taktı ve yüzük parmağında durdu. Âsaf'ın yanında kitaptan bir ilim vardı. Âsaf, Süleyman'ın mülkünde ve ailesinin başında onun usulünce hareket edip onun gibi işleri yürüttü; nihayet Süleyman Allah Teâlâ'ya tövbe etmiş olarak evine döndü, Allah da mülkünü ona geri verdi. Âsaf meclisinde yerini aldı, tahtına oturdu ve yüzüğü [ona teslim etti]. O cesedin bizzat Süleyman'ın kendisi olduğu da söylenmiştir; zira o öyle ağır bir hastalığa yakalanmıştı ki adeta bir ceset haline gelmişti. Ağır hasta ve bitkin düşen kimseler için de 'serilmiş bir ceset gibi' nitelemesi kullanılır.

صِفَةُ كُرْسِيِّ سُلَيْمَانَ وَمُلْكِهِ

SÜLEYMAN'IN TAHTININ VE MÜLKÜNÜN NİTELİĞİ

رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ سُلَيْمَانُ يُوضَعُ لَهُ سِتُّمِائَةِ كُرْسِيٍّ، ثم يجئ أَشْرَافُ النَّاسِ فَيَجْلِسُونَ مِمَّا يَلِيهِ، ثُمَّ يَأْتِي أَشْرَافُ الْجِنِّ فَيَجْلِسُونَ مِمَّا يَلِي الْإِنْسَ، ثُمَّ يَدْعُو الطَّيْرَ فَتُظِلُّهُمْ، ثُمَّ يَدْعُو الرِّيحَ فَتُقِلُّهُمْ، وَتَسِيرُ بِالْغَدَاةِ الْوَاحِدَةِ مَسِيرَةَ شَهْرٍ. وَقَالَ وَهْبٌ وَكَعْبٌ وَغَيْرُهُمَا: إِنَّ سُلَيْمَانَ ﵇ لَمَّا مَلَكَ بَعْدَ أَبِيهِ، أَمَرَ بِاتِّخَاذِ كُرْسِيٍّ لِيَجْلِسَ عَلَيْهِ لِلْقَضَاءِ، وَأَمَرَ أَنْ يُعْمَلَ بَدِيعًا مَهُولًا بِحَيْثُ إِذَا رَآهُ مُبْطِلٌ أَوْ شَاهِدُ زُورٍ ارْتَدَعَ وَتَهَيَّبَ، فَأَمَرَ أَنْ يُعْمَلَ مِنْ أَنْيَابِ الْفِيَلَةِ مُفَصَّصَةٍ بِالدُّرِّ وَالْيَاقُوتِ وَالزَّبَرْجَدِ، وَأَنْ يُحَفَّ بِنَخِيلِ الذَّهَبِ، فَحُفَّ بِأَرْبَعِ نَخَلَاتٍ مِنْ ذَهَبٍ، شَمَارِيخُهَا الْيَاقُوتُ الْأَحْمَرُ وَالزُّمُرُّدُ الْأَخْضَرُ، عَلَى رَأْسِ نخلتين منهما طاوسان مِنْ ذَهَبٍ، وَعَلَى رَأْسِ نَخْلَتَيْنِ نِسْرَانِ مِنْ ذَهَبٍ بَعْضُهَا مُقَابِلٌ لِبَعْضٍ، وَجَعَلُوا مِنْ جَنْبَيِ الْكُرْسِيِّ أَسَدَيْنِ مِنْ ذَهَبٍ، عَلَى رَأْسِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَمُودٌ مِنَ الزُّمُرُّدِ الْأَخْضَرِ.

İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Süleyman için altı yüz kürsü konulurdu; sonra insanların ileri gelenleri gelir onun yanındaki kürsülere otururlardı. Sonra cinlerin ileri gelenleri gelir insanların yanına otururlardı. Sonra kuşları çağırır, kuşlar onları gölgelendirirdi. Sonra rüzgârı çağırır, rüzgâr onları havaya kaldırır ve bir kuşluk vaktinde bir aylık mesafeyi alıp götürürdü. Vehb, Ka'b ve başkaları şöyle demişlerdir: Süleyman -aleyhisselâm- babasından sonra hükümdar olunca, hüküm vermek üzere üzerine oturacağı bir taht yapılmasını emretti; haksız bir kimse veya yalancı bir şahit gördüğünde korkup çekinsin ve heybete kapılsın diye benzeri görülmemiş, dehşet verici bir taht yapılmasını istedi. Tahtın inci, yakut ve zebercet kakmalı fil dişlerinden yapılmasını ve etrafının altından hurma ağaçlarıyla çevrilmesini emretti. Salkımları kırmızı yakut ve yeşil zümrütten olan dört altın hurma ağacıyla çevrildi; iki hurma ağacının tepesinde altından iki tavus kuşu, diğer ikisinin tepesinde ise altından iki kartal birbirine bakar vaziyette yerleştirildi. Tahtın iki yanına, her birinin başında yeşil zümrütten birer sütun bulunan altından iki aslan koydular.

وَقَدْ عَقَدُوا عَلَى النَّخَلَاتِ أَشْجَارُ كُرُومٍ مِنَ الذَّهَبِ الْأَحْمَرِ، وَاتَّخَذُوا عَنَاقِيدَهَا مِنَ الْيَاقُوتِ الْأَحْمَرِ، بِحَيْثُ أَظَلَّ عَرِيشُ الْكُرُومِ النَّخْلَ وَالْكُرْسِيَّ. وَكَانَ سُلَيْمَانُ ﵇ إِذَا أَرَادَ صُعُودَهُ وَضَعَ قَدَمَيْهِ عَلَى الدَّرَجَةِ السُّفْلَى، فَيَسْتَدِيرُ الْكُرْسِيُّ كُلُّهُ بِمَا فِيهِ دَوَرَانُ الرَّحَى الْمُسْرِعَةِ، وَتَنْشُرُ تِلْكَ النُّسُورُ وَالطَّوَاوِيسُ أَجْنِحَتَهَا، وَيَبْسُطُ الْأَسَدَانِ أَيْدِيَهُمَا، وَيَضْرِبَانِ الْأَرْضَ بِأَذْنَابِهِمَا. وَكَذَلِكَ يُفْعَلُ فِي كُلِّ دَرَجَةٍ يَصْعَدُهَا سُلَيْمَانُ، فَإِذَا اسْتَوَى بِأَعْلَاهُ أَخَذَ النِّسْرَانِ اللَّذَانِ عَلَى النَّخْلَتَيْنِ تَاجَ سُلَيْمَانَ فَوَضَعَاهُ عَلَى رَأْسِهِ، ثُمَّ يَسْتَدِيرُ الْكُرْسِيُّ بِمَا فِيهِ، وَيَدُورُ معه النسران والطاوسان وَالْأَسَدَانِ مَائِلَانِ بِرُءُوسِهِمَا إِلَى سُلَيْمَانَ، وَيَنْضَحْنَ عَلَيْهِ من أجوافهن المسك والعنبر، ثم تناول حَمَامَةٌ مِنْ ذَهَبٍ قَائِمَةٌ عَلَى عَمُودٍ مِنْ أَعْمِدَةِ الْجَوَاهِرِ فَوْقَ الْكُرْسِيِّ التَّوْرَاةَ، فَيَفْتَحُهَا سُلَيْمَانُ ﵇ ويقرؤها عَلَى النَّاسِ وَيَدْعُوهُمْ إِلَى فَصْلِ الْقَضَاءِ. قَالُوا: وَيَجْلِسُ عُظَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى كَرَاسِيِّ الذَّهَبِ الْمُفَصَّصَةِ بِالْجَوَاهِرِ، وَهِيَ أَلْفُ كُرْسِيٍّ عَنْ يَمِينِهِ، وَيَجْلِسُ عُظَمَاءُ الْجِنِّ عَلَى كَرَاسِيِّ الْفِضَّةِ عَنْ يَسَارِهِ وَهِيَ أَلْفُ كُرْسِيٍّ، ثُمَّ تَحُفُّ بِهِمُ الطَّيْرُ تُظِلُّهُمْ، وَيَتَقَدَّمُ النَّاسُ لِفَصْلِ الْقَضَاءِ. فَإِذَا تَقَدَّمَتِ الشُّهُودُ لِلشَّهَادَاتِ، دَارَ الْكُرْسِيُّ بِمَا فِيهِ وَعَلَيْهِ دَوَرَانَ الرَّحَى الْمُسْرِعَةِ، وَيَبْسُطُ الْأَسَدَانِ أَيْدِيَهُمَا ويضربان الأرض بأذنابهما، وينشر النسران والطاوسان أَجْنِحَتَهُمَا، فَتَفْزَعُ الشُّهُودُ فَلَا يَشْهَدُونَ إِلَّا بِالْحَقِّ. وَقِيلَ: إِنَّ الَّذِي كَانَ يَدُورُ بِذَلِكَ الْكُرْسِيِّ تِنِّينٌ مِنْ ذَهَبٍ ذَلِكَ الْكُرْسِيُّ عَلَيْهِ، وَهُوَ عظيم مِمَّا عَمِلَهُ لَهُ صَخْرٌ الْجِنِّيُّ، فَإِذَا أَحَسَّتْ بِدَوَرَانِهِ تِلْكَ النُّسُورُ وَالْأُسْدُ وَالطَّوَاوِيسُ الَّتِي فِي أَسْفَلِ الْكُرْسِيِّ إِلَى أَعْلَاهُ دُرْنَ مَعَهُ، فَإِذَا وقفن وقفن كلهن عل رَأْسِ سُلَيْمَانَ وَهُوَ جَالِسٌ، ثُمَّ يَنْضَحْنَ جَمِيعًا عَلَى رَأْسِهِ مَا فِي أَجْوَافِهِنَّ مِنَ الْمِسْكِ والعنبر. فلما توفي سليمان بعث بخت نصر فَأَخَذَ الْكُرْسِيَّ فَحَمَلَهُ إِلَى أَنْطَاكِيَةَ، فَأَرَادَ أَنْ يَصْعَدَ إِلَيْهِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ عِلْمٌ كَيْفَ يَصْعَدُ إِلَيْهِ، فَلَمَّا وَضَعَ رَجُلَهُ ضَرَبَ الْأَسَدُ رِجْلَهُ فَكَسَرَهَا، وَكَانَ سُلَيْمَانُ إِذَا صَعِدَ وَضَعَ قدميه جميعا. ومات بخت نصر وَحُمِلَ الْكُرْسِيُّ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ، فَلَمْ يَسْتَطِعْ قَطُّ مَلِكٌ أَنْ يَجْلِسَ عَلَيْهِ، وَلَكِنْ لَمْ يَدْرِ أَحَدٌ عَاقِبَةَ أَمْرِهِ وَلَعَلَّهُ رُفِعَ.

Hurma ağaçlarının üzerine kırmızı altından asma kütükleri gerdiler ve üzüm salkımlarını kırmızı yakuttan yaptılar; öyle ki asma çardağı hurmaları ve tahtı gölgelendiriyordu. Süleyman -aleyhisselâm- tahta çıkmak istediğinde ayaklarını en alt basamağa koyar, taht içindekilerle birlikte hızla dönen bir değirmen gibi döner, o kartallar ve tavuslar kanatlarını açar, iki aslan pençelerini uzatır ve kuyruklarıyla yere vururlardı. Süleyman'ın çıktığı her basamakta aynı şey yapılırdı. En tepeye ulaşıp yerleştiğinde hurma ağaçlarının üzerindeki iki kartal Süleyman'ın tacını alıp başına koyarlardı. Sonra taht içindekilerle birlikte döner, kartallar, tavuslar ve başlarını Süleyman'a doğru eğmiş olan aslanlar da onunla birlikte döner ve karınlarındaki misk ve amberi onun üzerine saçarlardı. Sonra tahtın üzerindeki mücevher sütunlardan birinin üzerinde duran altından bir güvercin Tevrat'ı uzatır, Süleyman -aleyhisselâm- onu açar, insanlara okur ve onları davaları hükme bağlamaya çağırırdı. Dediler ki: İsrâiloğullarının ileri gelenleri onun sağ tarafındaki mücevher kakmalı bin altın kürsüye, cinlerin ileri gelenleri ise sol tarafındaki bin gümüş kürsüye otururlardı. Kuşlar etraflarını sarıp onları gölgelendirir ve insanlar hüküm için öne çıkarlardı. Şahitler şahitlik için öne çıktıklarında taht içindekiler ve üzerindekilerle birlikte hızla dönen değirmen gibi döner, iki aslan pençelerini uzatıp kuyruklarını yere vurur, iki kartal ve iki tavus kanatlarını açarlardı; şahitler de dehşete kapılır ve ancak haktan başkasına şahitlik edemezlerdi. Tahtı döndüren şeyin, tahtın altında bulunan altından devasa bir ejderha olduğu da söylenmiştir; bu cin Sahr'ın onun için yaptığı büyük işlerdendi. Tahtın altından üstüne kadar bulunan kartallar, aslanlar ve tavuslar ejderhanın dönüşünü hissettiklerinde onunla birlikte dönerler, durduklarında ise hepsi Süleyman otururken başucunda durur ve hep birlikte karınlarındaki misk ve amberi onun başına saçarlardı. Süleyman vefat edince Buhtunnasr adam gönderip tahtı aldı ve Antakya'ya taşıdı. Üzerine çıkmak istedi ancak ona nasıl çıkılacağını bilmiyordu. Ayağını koyduğunda aslan ayağına vurup onu kırdı; zira Süleyman çıkarken iki ayağını birden basardı. Buhtunnasr öldü ve taht Beytü'l-Makdis'e taşındı; hiçbir kral onun üzerine oturmaya muvaffak olamadı, fakat akıbetinin ne olduğunu kimse bilemedi; muhtemelen semaya kaldırıldı.

قَوْلُهُ تَعَالَى:" ثُمَّ أَنابَ" أَيْ رَجَعَ إِلَى اللَّهِ وَتَابَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي" أَيِ اغْفِرْ لِي ذَنْبِي" وَهَبْ لِي مُلْكاً لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي" يُقَالُ: كَيْفَ أَقْدَمَ سُلَيْمَانُ عَلَى طَلَبِ الدُّنْيَا مَعَ ذَمِّهَا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَبُغْضِهِ لَهَا، وَحَقَارَتِهَا لَدَيْهِ؟. فَالْجَوَابُ أَنَّ ذَلِكَ مَحْمُولٌ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَدَاءِ حُقُوقِ اللَّهِ تَعَالَى وَسِيَاسَةِ مُلْكِهِ، وَتَرْتِيبِ مَنَازِلِ خَلْقِهِ، وَإِقَامَةِ حُدُودِهِ، وَالْمُحَافَظَةِ عَلَى رُسُومِهِ، وَتَعْظِيمِ شَعَائِرِهِ، وَظُهُورِ عِبَادَتِهِ، وَلُزُومِ طَاعَتِهِ، وَنُظُمِ قَانُونِ الْحُكْمِ النَّافِذِ عَلَيْهِمْ مِنْهُ، وَتَحْقِيقِ الْوُعُودِ فِي أَنَّهُ يَعْلَمُ مَا لَا يَعْلَمُ أَحَدٌ مِنْ خَلْقِهِ حَسَبَ مَا صَرَّحَ بِذَلِكَ لِمَلَائِكَتِهِ فَقَالَ:" إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ" [البقرة: ٣٠] وحوشي سُلَيْمَانُ ﵇ أَنْ يَكُونَ سُؤَالُهُ طَلَبًا لِنَفْسِ الدُّنْيَا، لِأَنَّهُ هُوَ وَالْأَنْبِيَاءُ أَزْهَدُ خَلْقِ اللَّهِ فِيهَا، وَإِنَّمَا سَأَلَ مَمْلَكَتَهَا لِلَّهِ، كَمَا سَأَلَ نُوحٌ دَمَارَهَا وَهَلَاكَهَا لِلَّهِ، فَكَانَا مَحْمُودَيْنِ مُجَابَيْنِ إِلَى ذَلِكَ، فَأُجِيبَ نُوحٌ فَأُهْلِكَ مَنْ عَلَيْهَا، وَأُعْطِيَ سُلَيْمَانُ الْمَمْلَكَةَ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ ذَلِكَ كَانَ بِأَمْرٍ مِنَ اللَّهِ جَلَّ وَعَزَّ عَلَى الصِّفَةِ الَّتِي عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا يَضْبِطُهُ إِلَّا هُوَ وَحْدَهُ دُونَ سَائِرِ عِبَادِهِ، أَوْ أَرَادَ أَنْ يَقُولَ مُلْكًا عَظِيمًا فَقَالَ:" لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي" وَهَذَا فِيهِ نَظَرٌ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ. ثُمَّ قَالَ لَهُ:" هَذَا عَطَاؤُنَا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسَابٍ" قَالَ الْحَسَنُ: مَا مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَلِلَّهِ عَلَيْهِ تَبِعَةٌ فِي نِعَمِهِ غَيْرَ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ ﵇ فإنه قال:" هذا عَطاؤُنا" الْآيَةَ. قُلْتُ: وَهَذَا يَرُدُّ

Yüce Allah'ın { ثُمَّ أَنابَ } “Sonra o tekrar [bize] yöneldi” buyruğu; yani Allah'a döndü ve tövbe etti demektir; açıklaması daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın { قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي } “'Rabbim! Beni bağışla' dedi” yani günahımı bağışla; { وَهَبْ لِي مُلْكاً لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي } “Ve bana benden sonra hiç kimseye layık olmayacak bir mülk lütfet” buyruğuna gelince; şöyle denilebilir: Allah Teâlâ dünyayı yermişken, ona buğzetmişken ve dünya O'nun katında değersizken, Süleyman dünyayı talep etmeye nasıl cüret edebildi? Buna verilecek cevap şudur: Âlimlere göre bu talep, Allah Teâlâ'nın haklarını ifa etmek, mülkünü idare etmek, yaratıklarının mertebelerini düzenlemek, hadlerini ikame etmek, koyduğu kuralları muhafaza etmek, şeairini yüceltmek, kulluğunu açığa çıkarmak, O'na itaate sımsıkı sarılmak, Allah'tan kendilerine ulaşan adil hüküm kanunlarını nizama koymak ve Allah'ın meleklere açıkça: { إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ } “Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim” [el-Bakara 30] buyurduğu gibi, yaratıklarından hiç kimsenin bilmediğini kendisinin bildiğine dair vaatlerini gerçekleştirmek manasına hamledilmiştir. Süleyman'ın -aleyhisselâm- isteğinin bizzat dünyanın kendisini talep etmek olmasından tenzih edilir; çünkü o ve diğer peygamberler Allah'ın yarattıkları arasında dünyaya karşı en zahit olan kimselerdir. O, bu hükümdarlığı sadece Allah rızası için istedi; tıpkı Nûh'un yeryüzünün harap ve helak olmasını Allah için istemesi gibi. Bu sebeple her ikisi de övgüye layık görülmüş ve dualarına icabet edilmiştir; Nûh'a icabet edilip yeryüzündekiler helak edildi, Süleyman'a da hükümdarlık verildi. Bunun, Allah'ın diğer kulları arasından ancak Süleyman'ın hakkıyla çekip çevirebileceğini bildiği bir vasıfta, Azîz ve Celîl olan Allah'ın bir emriyle olduğu da söylenmiştir. Yahut o büyük bir mülk demek istemiş de: { لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي } “benden sonra hiç kimseye layık olmayacak” demiştir; ancak bu görüş tartışmalıdır, birincisi daha sahihtir. Sonra Allah ona şöyle buyurdu: { هَذَا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسابٍ } “İşte bu bizim bağışımızdır; artık ister hesapsızca ver, ister elinde tut.” Hasan şöyle demiştir: Dâvûd oğlu Süleyman -aleyhisselâm- hariç, nimetleri sebebiyle Allah'ın üzerinde hesabı olmayan hiç kimse yoktur; zira Allah ona: { هذا عَطاؤُنا } ayetini buyurmuştur. Ben derim ki: Bu husus,

مَا رُوِيَ فِي الْخَبَرِ: إِنَّ آخِرَ الْأَنْبِيَاءِ دُخُولًا الْجَنَّةَ سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ ﵇ لِمَكَانِ مُلْكِهِ فِي الدُّنْيَا. وَفِي بَعْضِ الْأَخْبَارِ: يَدْخُلُ الْجَنَّةَ بَعْدَ الْأَنْبِيَاءِ بِأَرْبَعِينَ خَرِيفًا، ذَكَرَهُ صَاحِبُ الْقُوتِ وَهُوَ حَدِيثٌ لَا أَصْلَ لَهُ، لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ إِذَا كان عطاؤه لَا تَبِعَةَ فِيهِ لِأَنَّهُ مِنْ طَرِيقِ الْمِنَّةِ، فَكَيْفَ يَكُونُ آخِرَ الْأَنْبِيَاءِ دُخُولًا الْجَنَّةَ، وَهُوَ سُبْحَانَهُ يَقُولُ:" وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآبٍ". وَفِي الصَّحِيحِ:" لِكُلِّ نَبِيٍّ دَعْوَةٌ مُسْتَجَابَةٌ فَتَعَجَّلَ كُلُّ نَبِيٍّ دَعَوْتَهُ" الْحَدِيثُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فَجَعَلَ لَهُ مِنْ قَبْلِ السُّؤَالِ حَاجَةً مَقْضِيَّةً، فَلِذَلِكَ لَمْ تَكُنْ عَلَيْهِ تَبِعَةٌ. وَمَعْنَى قَوْلِهِ:" لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي" أَيْ أَنْ يَسْأَلَهُ. فَكَأَنَّهُ سَأَلَ مَنْعَ السُّؤَالِ بَعْدَهُ، حَتَّى لَا يَتَعَلَّقَ بِهِ أَمَلُ أَحَدٍ، وَلَمْ يَسْأَلْ مَنْعَ الْإِجَابَةِ. وَقِيلَ: إِنَّ سُؤَالَهُ مُلْكًا لَا ينبغي

Rivayette gelen: 'Cennete en son girecek peygamber, dünyadaki mülkünden ötürü Dâvûd oğlu Süleyman'dır -aleyhisselâm-' şeklindeki haberi reddeder. Bazı haberlerde de: 'Cennete peygamberlerden kırk sonbahar (yıl) sonra girer' denilmektedir. Bunu Kūtü'l-Kulûb sahibi zikretmiştir; ancak bu hiçbir aslı olmayan bir hadistir. Çünkü Sübhan olan Allah'ın bağışı bir lütuf ve ihsan kabilinden olup hiçbir hesabı gerektirmezken, o nasıl peygamberlerin cennete en son gireni olabilir?! Üstelik Sübhan olan Allah onun hakkında: { وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآبٍ } “Şüphesiz onun katımızda bir yakınlığı ve güzel bir geleceği vardır” buyurmaktadır. Sahih hadiste de: “Her peygamberin kabul edilmiş bir duası vardır ve her peygamber duasını [dünyada iken] aceleyle yapmıştır” buyrulmuştur; bu hadis daha önce geçmişti. Allah onun talebinden önce yerine getirilmiş bir hacet kılmıştır, bu yüzden onun üzerinde hiçbir sorumluluk ve hesap yoktur. { لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي } “Benden sonra hiç kimseye layık olmasın” sözünün anlamı, 'hiç kimsenin bunu istemesi uygun olmasın' demektir. Sanki o, hiç kimsenin emeli buna bağlanmasın diye kendisinden sonra bunun istenmesinin yasaklanmasını talep etmiştir; yoksa icabetin engellenmesini istememiştir. Kendisinden sonra hiç kimseye layık olmayacak bir mülk istemesinin sebebi ise;

لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ، لِيَكُونَ مَحَلُّهُ وَكَرَامَتُهُ مِنَ الله ظاهرا في خلق السموات وَالْأَرْضِ، فَإِنَّ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ لَهُمْ تَنَافُسٌ فِي الْمَحَلِّ عِنْدَهُ، فَكُلٌّ يُحِبُّ أَنْ تَكُونَ لَهُ خُصُوصِيَّةٌ يُسْتَدَلُّ بِهَا عَلَى مَحَلِّهِ عِنْدَهُ، وَلِهَذَا لَمَّا أَخَذَ النَّبِيُّ ﷺ الْعِفْرِيتَ الَّذِي أَرَادَ أَنْ يَقْطَعَ عَلَيْهِ صَلَاتَهُ وَأَمْكَنَهُ اللَّهُ مِنْهُ، أَرَادَ رَبْطَهُ ثُمَّ تذكر قوله أَخِيهِ سُلَيْمَانَ:" رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكًا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي" فَرَدَّهُ خَاسِئًا. فَلَوْ أُعْطِيَ أَحَدٌ بَعْدَهُ مِثْلَهُ ذَهَبَتِ الْخُصُوصِيَّةُ، فَكَأَنَّهُ كَرِهَ ﷺ أَنْ يُزَاحِمَهُ فِي تِلْكَ الْخُصُوصِيَّةِ، بَعْدَ أَنْ علم أنه شي هُوَ الَّذِي خُصَّ بِهِ مِنْ سُخْرَةِ الشَّيَاطِينِ، وَأَنَّهُ أُجِيبَ إِلَى أَلَّا يَكُونَ لِأَحَدٍ بَعْدَهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخاءً" أَيْ لَيِّنَةً مَعَ قُوَّتِهَا وَشِدَّتِهَا حَتَّى لَا تَضُرَّ بِأَحَدٍ، وَتَحْمِلَهُ بِعَسْكَرِهِ وَجُنُودِهِ وَمَوْكِبِهِ. وَكَانَ مَوْكِبُهُ فِيمَا رُوِيَ فَرْسَخًا فِي فَرْسَخٍ، مِائَةَ دَرَجَةٍ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ، كُلُّ دَرَجَةٍ صِنْفٌ مِنَ النَّاسِ، وَهُوَ فِي أَعْلَى دَرَجَةٍ مَعَ جَوَارِيهِ وَحَشَمِهِ وَخَدَمِهِ، صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِ. وَذَكَرَ أَبُو نُعَيْمٍ الْحَافِظُ قَالَ: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَيُّوبَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ عَنْ إِدْرِيسَ بْنِ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قال: كان لسليمان ابن دَاوُدَ ﵇ أَلْفُ بَيْتٍ أَعْلَاهُ قَوَارِيرُ وَأَسْفَلُهُ حَدِيدٌ، فَرَكِبَ الرِّيحَ يَوْمًا فَمَرَّ بِحَرَّاثٍ فَنَظَرَ إِلَيْهِ الْحَرَّاثُ فَقَالَ: لَقَدْ أُوتِيَ آلُ دَاوُدَ مُلْكًا عَظِيمًا! فَحَمَلَتِ الرِّيحُ كَلَامَهُ فَأَلْقَتْهُ فِي أُذُنِ سُلَيْمَانَ، قَالَ فَنَزَلَ حَتَّى أَتَى الْحَرَّاثَ فَقَالَ: إِنِّي سَمِعْتُ قَوْلَكَ، وَإِنَّمَا مَشَيْتُ إليك لئلا تتمنى مالا تَقْدِرُ عَلَيْهِ، لَتَسْبِيحَةٌ وَاحِدَةٌ يَقْبَلُهَا اللَّهُ مِنْكَ لَخَيْرٌ مِمَّا أُوتِيَ آلُ دَاوُدَ. فَقَالَ الْحَرَّاثُ: أَذْهَبَ اللَّهُ هَمَّكَ كَمَا أَذْهَبْتَ هَمِّي. قَوْلُهُ تَعَالَى:" حَيْثُ أَصابَ" أَيْ أَرَادَ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. وَالْعَرَبُ تَقُولُ: أَصَابَ الصَّوَابَ وَأَخْطَأَ الْجَوَابَ. أَيْ أراد الصواب وأخطأ الجواب، قال ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ. وَقَالَ الشَّاعِرُ

Göklerin ve yerin yaratılışı içinde Allah katındaki makamı ve kerametinin açıkça ortaya çıkması içindir. Şüphesiz peygamberler -aleyhimüsselâm- O'nun katındaki mertebe konusunda tatlı bir yarış içindedirler; her biri Allah katındaki makamına delalet edecek özel bir ayrıcalığının olmasını arzu eder. Nitekim Hz. Peygamber ﷺ namazını bozdurmak isteyen ve Allah'ın kendisine güç yetirdiği ifriti yakaladığında onu bağlamak istemiş, sonra kardeşi Süleyman'ın: { رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكًا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي } “Rabbim! Beni bağışla ve bana benden sonra hiç kimseye layık olmayacak bir mülk lütfet” sözünü hatırlayarak onu zelil ve perişan bir halde geri çevirmiştir. Eğer ondan sonra bir başkasına bunun benzeri verilseydi o özel ayrıcalık ortadan kalkardı; sanki Peygamber ﷺ şeytanların boyun eğdirilmesinin Süleyman'a has kılındığını ve ondan sonra hiç kimseye verilmemesi duasının kabul edildiğini bildikten sonra o hususiyette ona ortak olmaktan hoşlanmamıştır. En doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın { فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخاءً } “Bunun üzerine biz rüzgârı onun emrine verdik; onun emriyle dilediği yere yumuşacık akıp giderdi” buyruğunda; yani gücü ve şiddetiyle birlikte kimseye zarar vermeyecek şekilde yumuşak eserek onu ordusu, askerleri ve kafilesiyle birlikte taşırdı. Rivayet edildiğine göre kafilesi bir fersaha bir fersah genişliğindeydi; birbiri üstüne yüz basamaktan oluşuyordu, her basamakta insanlardan bir sınıf vardı; Süleyman -Allah'ın salât ve selamı üzerine olsun- ise cariyeleri, maiyeti ve hizmetçileriyle birlikte en üst basamaktaydı. Hâfız Ebû Nuaym'ın zikrettiğine göre o şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Ca'fer anlattı, bize Abdullah b. Ahmed b. Hanbel anlattı, bize Ahmed b. Muhammed b. Eyyûb anlattı, bize Ebû Bekr b. Ayyâş, İdrîs b. Vehb b. Münebbih'ten anlattı; o babam bana anlattı dedi ki: Dâvûd oğlu Süleyman'ın -aleyhisselâm- üstü sırçadan, altı demirden bin evi vardı. Bir gün rüzgâra bindi ve bir çiftçinin yanından geçti. Çiftçi ona bakıp: 'Dâvûd ailesine gerçekten pek büyük bir mülk verilmiş!' dedi. Rüzgâr onun sözünü taşıyıp Süleyman'ın kulağına ulaştırdı. Dedi ki: Süleyman inip çiftçinin yanına geldi ve: 'Sözünü işittim; güç yetiremeyeceğin şeyi temenni etmeyesin diye yanına geldim. Allah'ın senden kabul edeceği tek bir tesbih, Dâvûd ailesine verilenlerin tamamından daha hayırlıdır' dedi. Bunun üzerine çiftçi: 'Benim kederimi giderdiğin gibi Allah da senin kederini gidersin' dedi. Yüce Allah'ın { حَيْثُ أَصابَ } “Dilediği yere” buyruğu; yani dilediği yere demektir; bunu Mücâhid söylemiştir. Araplar: أَصَابَ الصَّوَابَ وَأَخْطَأَ الْجَوَابَ derler; yani doğruyu diledi/amaçladı fakat cevapta hata etti demektir; bunu İbnü'l-A'râbî söylemiştir. Şair de şöyle demiştir:

أَصَابَ الْكَلَامَ فَلَمْ يستطع ... وفأخطأ الْجَوَابَ لَدَى الْمَفْصِلِ

Doğru sözü amaçladı ama güç yetiremedi... can alıcı noktada cevapta hata etti.

وَقِيلَ: أَصَابَ أَرَادَ بِلُغَةِ حِمْيَرَ. وَقَالَ قَتَادَةُ: هُوَ بِلِسَانِ هَجَرَ. وَقِيلَ:" حَيْثُ أَصَابَ" حِينَمَا قَصَدَ، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ إِصَابَةِ السَّهْمِ الْغَرَضَ المقصود." وَالشَّياطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ" أَيْ وَسَخَّرْنَا لَهُ الشَّيَاطِينَ وَمَا سُخِّرَتْ لِأَحَدٍ قَبْلَهُ." كُلَّ بَنَّاءٍ" بَدَلٌ مِنَ الشَّيَاطِينِ أَيْ كُلَّ بَنَّاءٍ مِنْهُمْ، فَهُمْ يَبْنُونَ لَهُ مَا يشاء. قال

Himyer lügatinde esâbe (أَصَابَ) 'istedi/diledi' demektir de denilmiştir. Katâde ise bunun Hecer diliyle olduğunu söylemiştir. { حَيْثُ أَصَابَ } ifadesinin 'kastettiği yere' manasında olduğu da söylenmiştir; bu da okun hedeflenen gayeye isabet etmesinden alınmıştır. { وَالشَّياطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ } “Şeytanları da; her bina ustasını ve dalgıcı [onun emrine verdik]” yani ondan önce hiç kimseye boyun eğdirilmemiş olan şeytanları da onun emrine verdik. { كُلَّ بَنَّاءٍ } buyruğu eş-şeyâtîn (الشَّيَاطِين) kelimesinden bedeldir; yani onlardan her bina ustasını [emrine verdik]; onlar da Süleyman için dilediği binaları yapıyorlardı. Şair şöyle demiştir:

إِلَّا سُلَيْمَانَ إِذْ قَالَ الْإِلَهُ لَهُ ... قُمْ فِي الْبَرِيَّةِ فَاحْدُدْهَا عَنِ الْفَنَدِ

Ancak Süleyman müstesna; hani İlah ona şöyle buyurmuştu: İnsanlar arasında ayağa kalk ve onları bâtıldan alıkoy,

وَخَيِّسِ الْجِنَّ إِنِّي قَدْ أَذِنْتُ لَهُمْ ... - يَبْنُونَ تَدْمُرَ بِالصُّفَّاحِ وَالْعُمُدِ

Ve cinleri boyunduruk altına al; zira ben onlara... taş levhalar ve sütunlarla Tedmür'ü inşa etmelerine izin verdim.

" وَغَوَّاصٍ" يَعْنِي فِي الْبَحْرِ يَسْتَخْرِجُونَ لَهُ الدُّرَّ. فَسُلَيْمَانُ أَوَّلُ مَنِ اسْتُخْرِجَ لَهُ اللُّؤْلُؤ مِنَ الْبَحْرِ." وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ" أَيْ وَسَخَّرْنَا لَهُ مَرَدَةَ الشَّيَاطِينِ حَتَّى قَرَنَهُمْ فِي سَلَاسِلِ الْحَدِيدِ وَقُيُودِ الْحَدِيدِ، قَالَ قَتَادَةُ. السُّدِّيُّ: الْأَغْلَالُ. ابْنُ عَبَّاسٍ: فِي وَثَاقٍ. وَمِنْهُ قَوْلُ الشاعر

{ وَغَوَّاصٍ } “Ve dalgıçları da”; yani onun için denizden inci çıkaranları [emrine verdik]. Süleyman, kendisi için denizden inci çıkarılan ilk kimsedir. { وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ } “Demir halkalarla birbirine bağlanmış diğerlerini de [onun emrine verdik]” yani azgın şeytanları da onun emrine verdik; öyle ki onları demir zincirlerle ve demir kösteklerle birbirine bağladı, bunu Katâde söylemiştir. es-Süddî: Prangalarla, demiştir. İbn Abbâs: Bağlar içinde, demiştir. Şairin şu sözü de bu köktendir:

فَآبَوْا بِالنِّهَابِ وَبِالسَّبَايَا ... - وَأُبْنَا بِالْمُلُوكِ مُصَفَّدِينَا

Onlar ganimetlerle ve esirlerle döndüler... Biz ise kralları zincire vurulmuş olarak getirdik.

قَالَ يَحْيَى بْنُ سَلَّامٍ: وَلَمْ يَكُنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ إِلَّا بِكُفَّارِهِمْ، فَإِذَا آمَنُوا أَطْلَقَهُمْ وَلَمْ يُسَخِّرْهُمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" هَذَا عَطاؤُنا" الْإِشَارَةُ بِهَذَا إِلَى الملك، أي هذا الملك عطاؤنا فَأَعْطِ مَنْ شِئْتَ أَوِ امْنَعْ مَنْ شِئْتَ لَا حِسَابَ عَلَيْكَ، عَنِ الْحَسَنِ وَالضَّحَّاكِ وَغَيْرِهِمَا. قَالَ الْحَسَنُ: مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَى أَحَدٍ نِعْمَةً إِلَّا عَلَيْهِ فِيهَا تَبِعَةٌ إِلَّا سُلَيْمَانَ ﵇، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ:" هَذَا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسابٍ". وَقَالَ قَتَادَةُ: الْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" هَذَا عَطاؤُنا" إِلَى مَا أُعْطِيَهُ مِنَ الْقُوَّةِ عَلَى الْجِمَاعِ، وَكَانَتْ لَهُ ثَلَاثُمِائَةِ امْرَأَةٍ وَسَبْعُمِائَةِ سُرِّيَّةٍ، وَكَانَ فِي ظَهْرِهِ مَاءَ مِائَةِ رَجُلٍ، رَوَاهُ عِكْرِمَةُ عن ابن عباس. ومعناه في البخاري. وعلى هذا

Yahyâ b. Sellâm şöyle demiştir: O, bunu sadece onların kâfir olanlarına yapardı; iman ettiklerinde onları serbest bırakır ve zorla çalıştırmazdı. Yüce Allah'ın { هَذَا عَطاؤُنا } “İşte bu bizim bağışımızdır” buyruğunda 'bu' ile hükümdarlığa işaret edilmektedir; yani bu hükümdarlık bizim bağışımızdır; { فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسابٍ } “Artık hesapsızca ister lütfet, ister tut” dilediğine ver yahut dilediğinden esirge, sana hiçbir hesap yoktur; bu, el-Hasan, ed-Dahhâk ve başkalarından rivayet edilmiştir. el-Hasan şöyle demiştir: Allah bir kimseye bir nimet vermişse, Süleyman -aleyhisselâm- müstesna, mutlaka onda bir sorumluluk vardır; nitekim Yüce Allah: { هَذَا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسابٍ } “İşte bu bizim bağışımızdır; artık hesapsızca ister lütfet, ister tut” buyurmaktadır. Katâde ise şöyle demiştir: Yüce Allah'ın { هَذَا عَطاؤُنا } “İşte bu bizim bağışımızdır” buyruğundaki işaret, ona cinsel ilişki için verilen gücedir. Onun üç yüz hanımı ve yedi yüz cariyesi vardı, sırtında yüz erkeğin suyu bulunuyordu; bunu İkrime, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Bunun anlamı el-Buhârî'de de vardır. Buna göre,

" فَامْنُنْ" مِنَ الْمَنِيِّ، يُقَالُ: أَمْنَى يُمْنِي وَمَنَى يَمْنِي لُغَتَانِ، فَإِذَا أَمَرْتَ مَنْ أَمْنَى قُلْتَ أَمْنِ، وَيُقَالُ: مِنْ مَنَى يَمْنِي فِي الْأَمْرِ امْنِ، فَإِذَا جِئْتَ بِنُونِ الْفِعْلِ نُونِ الْخَفِيفَةِ قلت امنن. ومن

{ فَامْنُنْ } “Artık lütfet” [ifadesi] el-meniyy (meni/akıtma) kökündendir. أَمْنَى يُمْنِي (emnâ / yumnî) ve مَنَى يَمْنِي (menâ / yemnî) şeklinde iki farklı lehçe kullanılır. أَمْنَى (emnâ) fiilinden emir kipi yaptığında أَمْنِ (emni) dersin. مَنَى يَمْنِي (menâ / yemnî) fiilinin emir kipi için de امْنِ (imni) denildiği söylenir. Şayet fiilin nununu, [yani] hafif nunu getirirsen امنن (imnen) dersin. Kim de

ذَهَبَ بِهِ إِلَى الْمِنَّةِ قَالَ: مَنَّ عَلَيْهِ، فَإِذَا أَخْرَجَهُ مَخْرَجَ الْأَمْرِ أَبْرَزَ النُّونَيْنِ، لِأَنَّهُ كَانَ مُضَاعَفًا فَقَالَ امْنُنْ. فَيُرْوَى فِي الْخَبَرِ أَنَّهُ سَخَّرَ لَهُ الشَّيَاطِينَ، فَمَنْ شَاءَ مَنَّ عَلَيْهِ بِالْعِتْقِ وَالتَّخْلِيَةِ، وَمَنْ شَاءَ أَمْسَكَهُ، قَالَ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ. وَعَلَى مَا رَوَى عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَيْ جَامِعْ مَنْ شِئْتَ مِنْ نِسَائِكَ، وَاتْرُكْ جِمَاعَ مَنْ شِئْتَ مِنْهُنَّ لَا حِسَابَ عَلَيْكَ." وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآبٍ" أَيْ إِنْ أَنْعَمْنَا عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا فَلَهُ عِنْدَنَا فِي الْآخِرَةِ قُرْبَةٌ وَحُسْنُ مَرْجِعٍ.

bunu minnet (bağış/lütuf) anlamına yorarsa مَنَّ عَلَيْهِ der; bunu emir kipi kalıbına soktuğunda fiil şeddeli olduğu için iki nunu açığa çıkarır ve امْنُنْ der. Rivayette aktarıldığına göre, şeytanlar onun emrine verilmişti; dilediğine azat edip serbest bırakmakla lütufta bulunur, dilediğini de alıkoyardı; bunu Katâde ve es-Süddî söylemiştir. İkrime'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre ise: Yani hanımlarından dilediğinle ilişkiye gir, dilediğini de bırak, sana hiçbir hesap yoktur. { وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآبٍ } “Şüphesiz onun katımızda bir yakınlığı ve güzel bir geleceği vardır” yani dünyada ona nimet verdiğimiz gibi, ahirette de onun için katımızda bir yakınlık ve güzel bir dönüş yeri vardır.

[سورة ص (٣٨): الآيات ٤١ الى ٤٣]

[Sâd Suresi (38), Ayetler 41-43]

وَاذْكُرْ عَبْدَنا أَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ (٤١) ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ (٤٢) وَوَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ (٤٣)

{ وَاذْكُرْ عَبْدَنا أَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ (٤١) ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ (٤٢) وَوَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ (٤٣) } “Kulumuz Eyyûb'u da hatırla; hani o Rabbine: 'Şeytan bana bir yorgunluk ve azap dokundurdu' diye seslenmişti. (41) Ayağını yere vur! İşte hem yıkanacak soğuk bir su, hem de bir içecek! (42) Katımızdan bir rahmet ve akıl sahipleri için bir öğüt olmak üzere ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha bağışladık. (43)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَاذْكُرْ عَبْدَنا أَيُّوبَ" أَمْرٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ بِالِاقْتِدَاءِ بِهِمْ فِي الصَّبْرِ عَلَى الْمَكَارِهِ." أَيُّوبَ" بَدَلٌ." إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ" وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ" إِنِّي" بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ أَيْ قَالَ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَأَجْمَعَتِ الْقُرَّاءُ عَلَى أَنْ قَرَءُوا" بِنُصْبٍ" بِضَمِّ النُّونِ وَالتَّخْفِيفِ. النَّحَّاسُ: وَهَذَا غَلَطٌ وَبَعْدَهُ مُنَاقَضَةٌ وَغَلَطٌ أَيْضًا، لِأَنَّهُ قَالَ: أَجْمَعَتِ الْقُرَّاءُ عَلَى هَذَا، وَحَكَى بَعْدَهُ أَنَّهُمْ ذَكَرُوا عَنْ يَزِيدَ بْنِ الْقَعْقَاعِ أَنَّهُ قَرَأَ:" بِنَصَبٍ" بِفَتْحِ النُّونِ وَالصَّادِ فَغَلِطَ عَلَى أَبِي جَعْفَرٍ، وَإِنَّمَا قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ:" بِنُصُبٍ" بِضَمِّ النُّونِ وَالصَّادِ، كَذَا حَكَاهُ أَبُو عُبَيْدٍ وَغَيْرُهُ وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ الْحَسَنِ. فَأَمَّا" بِنَصَبٍ" فَقِرَاءَةُ عَاصِمٍ الْجَحْدَرِيِّ وَيَعْقُوبَ الْحَضْرَمِيِّ. وَقَدْ رُوِيَتْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَنِ الْحَسَنِ وَقَدْ حُكِيَ" بِنَصْبٍ" بِفَتْحِ النُّونِ وَسُكُونِ الصَّادِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ. وَهَذَا كُلُّهُ عِنْدَ أَكْثَرِ النَّحْوِيِّينَ بِمَعْنَى النَّصَبِ فَنُصْبٌ وَنَصَبٌ كحزن وحزن. وقد يجوزان يكون نصب جمع نصب كو، ثن وَوَثَنٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نُصْبٌ بِمَعْنَى نُصُبٍ حُذِفَتْ مِنْهُ الضَّمَّةُ، فَأَمَّا" وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ" [المائدة: ٣] فَقِيلَ: إِنَّهُ جَمْعُ نِصَابٍ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَغَيْرُهُ: النُّصُبُ الشَّرُّ وَالْبَلَاءُ. وَالنَّصَبُ التَّعَبُ وَالْإِعْيَاءُ. وَقَدْ قِيلَ فِي مَعْنَى:" أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ" أَيْ مَا يَلْحَقُهُ مِنْ وَسْوَسَتِهِ لَا غَيْرَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. ذَكَرَهُ

Yüce Allah'ın { وَاذْكُرْ عَبْدَنا أَيُّوبَ } “Kulumuz Eyyûb'u da hatırla” buyruğu, hoşa gitmeyen şeylere sabretme hususunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlara uyma emridir. { أَيُّوبَ } bedeldir. { إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ } “Hani o Rabbine: 'Şeytan bana bir yorgunluk ve azap dokundurdu' diye seslenmişti” buyruğunu Îsâ b. Ömer hemzenin kesresiyle { إِنِّي } şeklinde okumuştur; yani 'dedi ki' anlamındadır. el-Ferrâ şöyle demiştir: Kurrâ, nunun zammesi ve şeddesiz olarak { بِنُصْبٍ } şeklinde okuma konusunda icmâ etmiştir. en-Nehhâs ise şöyle der: Bu bir hatadır ve bundan sonrası da bir çelişki ve yine hatadır. Çünkü o: Kurrâ bu konuda icmâ etmiştir, demiş; ardından da Yezîd b. el-Ka'kâ'dan nunun ve sâdın fethasıyla { بِنَصَبٍ } okuduğunu zikrettiklerini aktarmıştır. Dolayısıyla Ebû Ca'fer'e isnatta hata etmiştir; oysa Ebû Ca'fer nunun ve sâdın zammesiyle { بِنُصُبٍ } okumuştur; Ebû Ubeyd ve başkaları böyle aktarmıştır ve bu el-Hasan'dan da rivayet edilmiştir. { بِنَصَبٍ } kıraatine gelince, bu Âsım el-Cahderî ile Ya'kûb el-Hadramî'nin kıraatidir. Bu kıraat el-Hasan'dan da rivayet edilmiştir. Ebû Ca'fer'den nunun fethası ve sâdın sükûnuyla { بِنَصْبٍ } okuduğu da aktarılmıştır. Bütün bunlar dilcilerin çoğuna göre nasab (النَّصَب) anlamındadır. Nusb (نُصْب) ve nasab (نَصَب), huzn ve hazen gibidir. Nusb (نُصْب) kelimesinin nısâb'ın (نِصَاب) çoğulu olması da caizdir, vusn ve vesen gibi. Nusb'un (نُصْب) zammesi hazfedilmiş olarak nusub (نُصُب) anlamında olması da caizdir. { وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ } [el-Mâide: 3] ayetine gelince; bunun nisâb'ın çoğulu olduğu söylenmiştir. Ebû Ubeyde ve başkaları şöyle demiştir: en-Nusub (النُّصُب) şer ve bela; en-Nasab (النَّصَب) ise yorgunluk ve bitkinliktir. { أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ } buyruğunun anlamı hakkında: Şeytanın vesvesesinden ona ulaşan şeydir, başkası değil, denilmiştir. En doğrusunu Allah bilir. Bunu zikreden

النَّحَّاسُ. وَقِيلَ: إِنَّ النُّصْبَ مَا أَصَابَهُ فِي بَدَنِهِ، وَالْعَذَابَ مَا أَصَابَهُ فِي مَالِهِ، وَفِيهِ بُعْدٌ. وَقَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إِنَّ أَيُّوبَ كَانَ رُومِيًّا مِنَ الْبَثَنِيَّةِ وَكُنْيَتُهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ فِي قَوْلِ الْوَاقِدِيِّ، اصْطَفَاهُ اللَّهُ بِالنُّبُوَّةِ، وَآتَاهُ جُمْلَةً عَظِيمَةً مِنَ الثَّرْوَةِ فِي أَنْوَاعِ الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ. وَكَانَ شَاكِرًا لِأَنْعُمِ اللَّهِ، مُوَاسِيًا لِعِبَادِ اللَّهِ، بَرًّا رَحِيمًا. وَلَمْ يُؤْمِنْ بِهِ إِلَّا ثَلَاثَةُ نَفَرٍ. وَكَانَ لِإِبْلِيسَ مَوْقِفٌ مِنَ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ في يوم من العام، فَوَقَفَ بِهِ إِبْلِيسٌ عَلَى عَادَتِهِ، فَقَالَ اللَّهُ لَهُ أَوْ قِيلَ لَهُ عَنْهُ: أَقَدَرْتَ مِنْ عبدي أيوب على شي؟ فَقَالَ: يَا رَبِّ وَكَيْفَ أَقْدِرُ مِنْهُ عَلَى شي، وَقَدِ ابْتَلَيْتَهُ بِالْمَالِ وَالْعَافِيَةِ، فَلَوِ ابْتَلَيْتَهُ بِالْبَلَاءِ وَالْفَقْرِ وَنَزَعْتَ مِنْهُ مَا أَعْطَيْتَهُ لَحَالَ عَنْ حَالِهِ، وَلَخَرَجَ عَنْ طَاعَتِكَ،. قَالَ اللَّهُ: قَدْ سَلَّطْتُكَ عَلَى أَهْلِهِ وَمَالِهِ. فَانْحَطَّ عَدُوُّ اللَّهِ فَجَمَعَ عَفَارِيتَ الْجِنِّ فَأَعْلَمَهُمْ، وَقَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ: أَكُونُ إِعْصَارًا فِيهِ نَارٌ أُهْلِكُ مَالَهُ فَكَانَ، فَجَاءَ أَيُّوبَ فِي صُورَةِ قَيِّمِ مَالِهِ فَأَعْلَمَهُ بِمَا جَرَى، فَقَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ هُوَ أَعْطَاهُ وَهُوَ مَنَعَهُ. ثُمَّ جَاءَ قَصْرَهُ بِأَهْلِهِ وَوَلَدِهِ، فَاحْتَمَلَ الْقَصْرَ مِنْ نَوَاحِيهِ حَتَّى أَلْقَاهُ عَلَى أَهْلِهِ وَوَلَدِهِ، ثُمَّ جَاءَ إِلَيْهِ وَأَعْلَمَهُ فَأَلْقَى التُّرَابَ عَلَى رَأْسِهِ، وَصَعِدَ إِبْلِيسُ إِلَى السَّمَاءِ فَسَبَقَتْهُ تَوْبَةُ أَيُّوبَ. قَالَ: يَا رَبِّ سَلِّطْنِي عَلَى بَدَنِهِ. قَالَ: قَدْ سَلَّطْتُكَ عَلَى بَدَنِهِ إِلَّا عَلَى لِسَانِهِ وَقَلْبِهِ وَبَصَرِهِ، فَنَفَخَ فِي جَسَدِهِ نَفْخَةً اشْتَعَلَ مِنْهَا فَصَارَ فِي جَسَدِهِ ثَآلِيلُ فَحَكَّهَا بِأَظْفَارِهِ حَتَّى دَمِيَتْ، ثُمَّ بِالْفَخَّارِ حَتَّى تَسَاقَطَ لَحْمُهُ. وَقَالَ عِنْدَ ذَلِكَ:" مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ". ولم يخلص إلى شي مِنْ حَشْوَةِ الْبَطْنِ، لِأَنَّهُ لَا بَقَاءَ لِلنَّفَسِ إِلَّا بِهَا فَهُوَ يَأْكُلُ وَيَشْرَبُ، فَمَكَثَ كَذَلِكَ ثَلَاثَ سِنِينَ. فَلَمَّا غَلَبَهُ أَيُّوبُ اعْتَرَضَ لِامْرَأَتِهِ فِي هَيْئَةٍ أَعْظَمِ مِنْ هَيْئَةِ بَنِي آدَمَ فِي الْقَدْرِ وَالْجَمَالِ، وَقَالَ لَهَا: أَنَا إِلَهُ الْأَرْضِ، وَأَنَا الَّذِي صَنَعْتُ بِصَاحِبِكِ مَا صَنَعْتُ، وَلَوْ سَجَدْتِ لِي سَجْدَةً وَاحِدَةً لَرَدَدْتُ عَلَيْهِ أَهْلَهُ وَمَالَهُ وَهُمْ عِنْدِي. وَعَرَضَ لَهَا فِي بَطْنِ الْوَادِي ذَلِكَ كُلَّهُ فِي صُورَتِهِ، أَيْ أَظْهَرَهُ لَهَا، فَأَخْبَرَتْ أَيُّوبَ فَأَقْسَمَ أَنْ يَضْرِبَهَا إِنْ عَافَاهُ اللَّهُ. وَذَكَرُوا كَلَامًا طَوِيلًا فِي" سبب بلائه و" مراجعته لربه وتبرمه من البلاء الذي

en-Nehhâs [şöyle demiştir]: Nusbun bedenine isabet eden şey, azâbın ise malına isabet eden şey olduğu da söylenmiştir; ancak bu [yorum] uzaktır (zayıftır). Müfessirler şöyle demişlerdir: Vâkıdî'nin kavline göre Eyyûb, Beseniyye'den bir Rûmî idi ve künyesi Ebû Abdillâh idi. Allah onu peygamberlikle seçti; ona çeşitli mallardan ve çocuklardan büyük bir servet ihsan etti. O, Allah'ın nimetlerine şükreden, Allah'ın kullarına kol kanat geren, son derece iyiliksever ve merhametli biriydi. Ona ancak üç kişi iman etmişti. İblîs'in yılın bir gününde yedinci semada bir durma yeri vardı. İblîs âdeti üzere orada durdu. Allah ona -veya onun adına kendisine- şöyle buyurdu: “Kulum Eyyûb'a karşı bir şeye güç yetirebildin mi?” O da: “Ey Rabbim! Ona nasıl güç yetireyim ki; Sen onu mal ve afiyetle nimetlendirdin. Şayet onu bela ve fakirlikle imtihan edip kendisine verdiklerini çekip alsaydın, o bulunduğu halden döner ve Senin itaatinden çıkardı” dedi. Allah: “Seni onun ailesine ve malına musallat kıldım” buyurdu. Bunun üzerine Allah'ın düşmanı [yere] indi, cinlerin ifritlerini toplayıp durumu onlara bildirdi. Onlardan biri: “Ben içinde ateş bulunan bir kasırga olur, onun malını helak ederim” dedi ve öyle de oldu. İblis, Eyyûb'a malının kâhyası suretinde gelip olanları haber verdi. Eyyûb: “Hamd Allah'a aittir; veren de O'dur, alan da O'dur” dedi. Sonra İblis ailesi ve çocuklarının bulunduğu köşküne geldi; köşkü dört bir yanından kaldırıp ailesinin ve çocuklarının üzerine yıktı. Sonra Eyyûb'a gelip durumu bildirdi; Eyyûb da başına toprak saçtı. İblis semaya yükseldi fakat Eyyûb'un tövbesi onu geçti. İblis: “Ey Rabbim! Beni onun bedenine musallat kıl” dedi. Allah: “Dili, kalbi ve gözü müstesna seni onun bedenine musallat kıldım” buyurdu. İblis onun bedenine öyle bir üfleyiş üfledi ki bundan dolayı [vücudu] alev aldı; bedeninde çıbanlar/siğiller meydana geldi. Eyyûb tırnaklarıyla kanayıncaya kadar onları kaşıdı, sonra da etleri dökülünceye kadar çömlek parçalarıyla kazıdı. İşte o vakit: { مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ } “Şeytan bana dokundu” dedi. Şeytan karın boşluğundaki iç organlardan hiçbirine sirayet edemedi; çünkü canın bekası ancak onlarladır ve Eyyûb yiyip içebiliyordu. Bu halde üç yıl kaldı. Eyyûb onu mağlup edince, İblis onun hanımının karşısına cüsse ve güzellik bakımından âdemoğullarından çok daha heybetli bir surette çıktı ve ona: “Ben yeryüzünün ilahıyım; arkadaşına bu yaptıklarımı yapan benim. Şayet bana bir defa secde edersen, onun ailesini ve malını ona geri veririm, onlar benim yanımdadır” dedi. Vadinin içinde bütün bunları kendi suretinde ona gösterdi. Hanımı durumu Eyyûb'a bildirince, Eyyûb şayet Allah kendisine şifa verirse ona vuracağına yemin etti. Müfessirler onun imtihanının sebebi, Rabbine müracaatı ve başına gelen beladan dolayı...