Binûn

[Sâd Suresi Tefsiri] — 3. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

نَزَلَ بِهِ، وَأَنَّ النَّفَرَ الثَّلَاثَةَ الَّذِينَ آمَنُوا بِهِ نَهَوْهُ عَنْ ذَلِكَ وَاعْتَرَضُوا عَلَيْهِ، وَقِيلَ: اسْتَعَانَ بِهِ مَظْلُومٌ فَلَمْ يَنْصُرْهُ فَابْتُلِيَ بِسَبَبِ ذَلِكَ. وَقِيلَ: اسْتَضَافَ يَوْمًا النَّاسَ فَمَنَعَ فَقِيرًا الدُّخُولَ فَابْتُلِيَ بِذَلِكَ. وَقِيلَ: كَانَ أَيُّوبُ يَغْزُو مَلِكًا وَكَانَ لَهُ غَنَمٌ فِي وِلَايَتِهِ، فَدَاهَنَهُ لِأَجْلِهَا بِتَرْكِ غَزْوِهِ فَابْتُلِيَ. وَقِيلَ،: كَانَ النَّاسُ يَتَعَدَّوْنَ امْرَأَتَهُ وَيَقُولُونَ نَخْشَى الْعَدْوَى وَكَانُوا يَسْتَقْذِرُونَهَا، فَلِهَذَا قَالَ." مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ". وَامْرَأَتُهُ لَيَّا بِنْتُ يَعْقُوبَ. وَكَانَ أَيُّوبُ فِي زَمَنِ يَعْقُوبَ وَكَانَتْ أُمُّهُ ابْنَةَ لُوطٍ. وَقِيلَ: كَانَتْ زَوْجَةُ أَيُّوبَ رَحْمَةُ بِنْتُ إِفْرَائِيمَ بْنِ يُوسُفَ بْنِ يَعْقُوبَ ﵈. ذَكَرَ الْقَوْلَيْنِ الطَّبَرِيُّ ﵀. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: مَا ذَكَرَهُ الْمُفَسِّرُونَ مِنْ أَنَّ إِبْلِيسَ كَانَ لَهُ مَكَانٌ فِي السَّمَاءِ السَّابِعَةِ يَوْمًا مِنَ الْعَامِ فَقَوْلٌ بَاطِلٌ، لِأَنَّهُ أُهْبِطَ مِنْهَا بِلَعْنَةٍ وَسَخَطٍ إِلَى الْأَرْضِ، فَكَيْفَ يَرْقَى إِلَى مَحَلِّ الرِّضَا، وَيَجُولُ فِي مَقَامَاتِ الأنبياء، ويخترق السموات الْعُلَى، وَيَعْلُو إِلَى السَّمَاءِ السَّابِعَةِ إِلَى مَنَازِلِ الْأَنْبِيَاءِ، فَيَقِفُ مَوْقِفَ الْخَلِيلِ؟! إِنَّ هَذَا لَخَطْبٌ مِنَ الْجَهَالَةِ عَظِيمٌ. وَأَمَّا قَوْلُهُمْ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ لَهُ هَلْ قَدَرْتَ مِنْ عَبْدِي أيوب على شي فَبَاطِلٌ قَطْعًا، لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ لَا يُكَلِّمُ الْكُفَّارَ الَّذِينَ هُمْ مِنْ جُنْدِ إِبْلِيسَ الْمَلْعُونِ، فَكَيْفَ يُكَلِّمُ مَنْ تَوَلَّى إِضْلَالَهُمْ؟! وَأَمَّا قَوْلُهُمْ: إِنَّ اللَّهَ قَالَ قَدْ سَلَّطْتُكَ عَلَى مَالِهِ وَوَلَدِهِ فَذَلِكَ مُمْكِنٌ فِي الْقُدْرَةِ، وَلَكِنَّهُ بَعِيدٌ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُمْ: إِنَّهُ نَفَخَ فِي جَسَدِهِ حِينَ سَلَّطَهُ عَلَيْهِ فَهُوَ أَبْعَدُ، وَالْبَارِي سُبْحَانَهُ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ ذَلِكَ كُلَّهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ لِلشَّيْطَانِ فِيهِ كَسْبٌ حَتَّى تَقَرَّ لَهُ- لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ- عَيْنٌ بِالتَّمَكُّنِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ فِي أَمْوَالِهِمْ وَأَهْلِيهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ. وَأَمَّا قَوْلُهُمْ: إِنَّهُ قَالَ لِزَوْجَتِهِ أَنَا إِلَهُ الْأَرْضِ، وَلَوْ تَرَكْتِ ذِكْرَ اللَّهِ وَسَجَدْتِ أَنْتِ لِي لَعَافَيْتُهُ، فَاعْلَمُوا وَإِنَّكُمْ لَتَعْلَمُونَ أَنَّهُ لَوْ عَرَضَ لِأَحَدِكُمْ وَبِهِ أَلَمٌ وَقَالَ هَذَا الْكَلَامَ مَا جَازَ عِنْدَهُ أَنْ يَكُونَ إِلَهًا فِي الْأَرْضِ، وَأَنَّهُ يُسْجَدُ لَهُ، وَأَنَّهُ يُعَافِي مِنَ الْبَلَاءِ، فَكَيْفَ أَنْ تَسْتَرِيبَ زَوْجَةُ نَبِيٍّ؟! وَلَوْ كَانَتْ زَوْجَةُ سَوَادِيٍّ أَوْ فَدْمٍ بَرْبَرِيٍّ مَا سَاغَ ذَلِكَ عِنْدَهَا. وَأَمَّا تَصْوِيرُهُ الْأَمْوَالَ وَالْأَهْلَ فِي وَادٍ لِلْمَرْأَةِ فَذَلِكَ مَا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ إِبْلِيسُ بِحَالٍ، وَلَا هُوَ فِي طَرِيقِ السِّحْرِ فَيُقَالُ إِنَّهُ مِنْ جِنْسِهِ.

[başına] inen şeylere [sabretti]; ona iman eden üç kişinin onu bundan nehyettiği ve ona itiraz ettiği de söylenmiştir. Bir mazlumun ondan yardım istediği, ancak onun yardım etmediği ve bu sebeple imtihan edildiği de söylenmiştir. Bir gün insanları ziyafete davet ettiği, fakat fakir birinin içeri girmesine engel olduğu ve bu sebeple imtihan edildiği de söylenmiştir. Eyyûb'un bir hükümdarla savaştığı, onun hâkimiyeti altındaki bölgede koyunları bulunduğu ve bu koyunları sebebiyle onunla savaşmayı bırakıp ona taviz verdiği, bu yüzden imtihan edildiği de söylenmiştir. İnsanların onun hanımından uzak durdukları, 'Hastalığın bize bulaşmasından korkuyoruz' dedikleri ve onu iğrenç buldukları, bu sebeple { مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ } “Şeytan bana dokundu” dediği de söylenmiştir. Hanımı, Ya'kūb'un kızı Leyyâ idi. Eyyûb, Ya'kūb zamanında yaşamıştı ve annesi Lût'un kızıydı. Eyyûb'un hanımının Rahme bint Efrâyim b. Yûsuf b. Ya'kūb aleyhimesselâm olduğu da söylenmiştir. Bu iki görüşü et-Taberî rahimehullâh zikretmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Müfessirlerin, İblîs'in senenin bir gününde yedinci kat semada bir makamının olduğuna dair zikrettikleri rivayet bâtıl bir sözdür; zira o, oradan lanet ve gazap ile yeryüzüne indirilmiştir. Durum böyleyken o, rıza makamına nasıl yükselebilir, peygamberlerin makamlarında nasıl dolaşabilir, yüce gökleri yarıp geçerek peygamberlerin konakları olan yedinci kat semaya kadar yükselip Halîl'in [İbrâhim'in] durduğu yerde nasıl durabilir?! Doğrusu bu, cehaletin pek büyük bir derekesidir. Onların: 'Yüce Allah ona: Kulum Eyyûb'a güç yetirebildin mi? dedi' şeklindeki sözlerine gelince, bu kesinlikle bâtıldır; zira Allah azze ve celle, lanetli İblîs'in ordusundan olan kâfirlerle konuşmazken, onları saptırmayı üstlenenle nasıl konuşsun?! Onların: 'Allah [İblîs'e]: Seni onun malına ve evladına musallat kıldım dedi' şeklindeki sözlerine gelince; bu, [ilahî] kudret dâhilinde mümkündür; ancak bu kıssa bağlamında uzaktır. Aynı şekilde: 'Ona musallat kılındığında bedenine üfledi' şeklindeki sözleri ise daha da uzaktır. Zira Yaratıcı [olan Allah] Teâlâ, -Allah'ın laneti üzerine olsun- şeytanın peygamberlerin mallarına, ailelerine ve canlarına musallat olabilmekle gözü aydın olmaksızın, bütün bunları [doğrudan Kendi kudretiyle] yaratmaya kādirdir. Onların: '[Şeytan] hanımına: Ben yeryüzünün ilahıyım; eğer Allah'ı anmayı bırakır ve bana secde edersen ona şifa veririm dedi' şeklindeki sözlerine gelince; biliniz ki -ve şüphesiz sizler de bilirsiniz ki- eğer sizden birine bir ağrı isabet etse ve [biri gelip] bu sözü söylese, onun yeryüzünde bir ilah olabileceği, ona secde edilebileceği ve belayı defedip şifa verebileceği onun nezdinde asla caiz görülmez. Hal böyleyken bir peygamberin hanımı bundan nasıl şüpheye düşebilir?! Şayet o [kadın] bir köylünün veya anlayışı kıt bir Berberînin hanımı olsaydı bile bu durum onun nezdinde caiz olmazdı. [Şeytanın] kadına bir vadide malları ve ailesini [canlı gibi] tasvir edip göstermesine gelince; bu, İblîs'in hiçbir surette güç yetiremeyeceği bir şeydir; üstelik bu sihir türünden de değildir ki onun cinsinden olduğu söylenebilsin.

وَلَوْ تُصُوِّرَ لَعَلِمَتِ الْمَرْأَةُ أَنَّهُ سِحْرٌ كَمَا نَعْلَمُهُ نَحْنُ وَهِيَ فَوْقَنَا فِي الْمَعْرِفَةِ بِذَلِكَ، فَإِنَّهُ لَمْ يَخْلُ زَمَانٌ قَطُّ مِنَ السِّحْرِ وَحَدِيثِهِ وَجَرْيِهِ بَيْنَ النَّاسِ وَتَصْوِيرِهِ. قَالَ الْقَاضِي: وَالَّذِي جَرَّأَهُمْ عَلَى ذَلِكَ وَتَذَرَّعُوا بِهِ إِلَى ذِكْرِ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ" فَلَمَّا رَأَوْهُ قَدْ شَكَا مَسَّ الشَّيْطَانِ أَضَافُوا إِلَيْهِ مِنْ رَأْيِهِمْ مَا سَبَقَ مِنَ التَّفْسِيرِ فِي هَذِهِ الْأَقْوَالِ. وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَمَا زَعَمُوا وَالْأَفْعَالُ كُلُّهَا خَيْرُهَا وَشَرُّهَا. فِي إِيمَانِهَا وَكُفْرِهَا، طَاعَتِهَا وَعِصْيَانِهَا، خَالِقُهَا هُوَ اللَّهُ لَا شَرِيكَ لَهُ فِي خلقه، ولا في خلق شي غَيْرِهَا، وَلَكِنَّ الشَّرَّ لَا يُنْسَبُ إِلَيْهِ ذِكْرًا، وَإِنْ كَانَ مَوْجُودًا مِنْهُ خَلْقًا، أَدَبًا أَدَّبَنَا بِهِ، وَتَحْمِيدًا عَلَّمَنَاهُ. وَكَانَ مِنْ ذِكْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ لِرَبِّهِ بِهِ قَوْلٌ مِنْ جُمْلَتِهِ:" وَالْخَيْرُ فِي يَدَيْكَ وَالشَّرُّ لَيْسَ إِلَيْكَ" عَلَى هَذَا الْمَعْنَى. وَمِنْهُ قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ:" وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ" [الشعراء: ٨٠] وَقَالَ الْفَتَى لِلْكَلِيمِ:" وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ" [الكهف: ٦٣] وَأَمَّا قَوْلُهُمْ: إِنَّهُ اسْتَعَانَ بِهِ مَظْلُومٌ فَلَمْ يَنْصُرْهُ، فَمَنْ لَنَا بِصِحَّةِ هَذَا الْقَوْلِ. وَلَا يَخْلُو أَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَى نَصْرِهِ، فَلَا يَحِلُّ لِأَحَدٍ تَرْكُهُ فَيُلَامُ عَلَى أَنَّهُ عَصَى وَهُوَ مُنَزَّهٌ عَنْ ذَلِكَ،. أَوْ كَانَ عَاجِزًا فلا شي عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُمْ: إِنَّهُ مَنَعَ فَقِيرًا مِنَ الدُّخُولِ، إِنْ كَانَ عَلِمَ بِهِ فَهُوَ بَاطِلٌ عَلَيْهِ وَإِنْ لَمْ يَعْلَمْ بِهِ فلا شي عَلَيْهِ فِيهِ. وَأَمَّا قَوْلُهُمْ: إِنَّهُ دَاهَنَ عَلَى غَنَمِهِ الْمَلِكَ الْكَافِرَ فَلَا تَقُلْ دَاهَنَ وَلَكِنْ قُلْ دَارَى. وَدَفْعُ الْكَافِرِ وَالظَّالِمِ عَنِ النَّفْسِ أو المال بالمال جائز، نعم وبحسن الْكَلَامُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ الْقَاضِي أَبُو بَكْرٍ ﵁: وَلَمْ يَصِحَّ عَنْ أَيُّوبَ فِي أَمْرِهِ إِلَّا مَا أَخْبَرَنَا اللَّهُ عَنْهُ فِي كِتَابِهِ فِي آيَتَيْنِ، الْأُولَى قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ" [الأنبياء: ٨٣] وَالثَّانِيَةُ فِي:" ص"" أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ". وَأَمَّا النَّبِيُّ ﷺ فَلَمْ يَصِحَّ عَنْهُ أَنَّهُ ذَكَرَهُ بِحَرْفٍ وَاحِدٍ إِلَّا قَوْلُهُ:" بَيْنَا أَيُّوبُ يَغْتَسِلُ إِذْ خَرَّ عَلَيْهِ رِجْلٌ مِنْ جَرَادٍ مِنْ ذَهَبٍ" الْحَدِيثُ. وَإِذْ لَمْ يَصِحَّ عَنْهُ فِيهِ قُرْآنٌ وَلَا سُنَّةٌ إِلَّا مَا ذَكَرْنَاهُ، فَمَنِ الَّذِي يُوصِلُ السَّامِعَ إِلَى أَيُّوبَ خَبَرُهُ، أَمْ عَلَى أَيِّ لِسَانٍ سَمِعَهُ؟ وَالْإِسْرَائِيلِيَّاتُ مَرْفُوضَةٌ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ عَلَى الْبَتَاتِ، فَأَعْرِضْ عَنْ سُطُورِهَا بَصَركَ، وَأَصْمِمْ عَنْ سَمَاعِهَا أُذُنَيْكَ، فَإِنَّهَا لَا تُعْطِي فِكْرَكَ إِلَّا خَيَالًا، وَلَا تَزِيدُ فُؤَادَكَ إِلَّا خَبَالًا

Şayet bu canlandırılsaydı, tıpkı bizim bildiğimiz gibi kadın da bunun sihir olduğunu bilirdi; üstelik o, bu konudaki bilgisiyle bizden üstündür; zira hiçbir zaman sihirden, onun konuşulmasından, insanlar arasında cereyan etmesinden ve suretler göstermesinden hali kalmamıştır. Kadı şöyle demiştir: Onları buna cüretlendiren ve bunu zikretmeye basamak yaptıkları şey Yüce Allah'ın: { إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ } “Hani o Rabbine: 'Şeytan bana bir yorgunluk ve azap dokundurdu' diye seslenmişti” buyruğudur. Onun şeytanın dokunmasından şikayet ettiğini görünce, kendi görüşlerinden bu rivayetlerde geçen tefsirleri ona nispet ettiler. Durum onların iddia ettiği gibi değildir. Fiillerin tamamının, hayrının ve şerrinin, imanının ve küfrünün, itaatının ve isyanının yaratıcısı Allah'tır; O'nun yaratmasında hiçbir ortağı yoktur, bunların dışındaki hiçbir şeyin yaratılmasında da [ortağı yoktur]. Ancak şer, bir edep olarak ve bize öğrettiği bir hamd gereği -yaratma bakımından O'ndan meydana gelmiş olsa bile- anma sadedinde O'na nispet edilmez. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in Rabbini zikrettiği sözlerinin bir kısmı bu anlamda: 'Hayır bütünüyle senin iki elindedir, şer ise sana nispet edilmez' şeklinde idi. İbrahim'in: { وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ } “Hastalandığım zaman bana şifa veren O'dur” [eş-Şuarâ: 80] sözü ile genç adamın Kelîmullah'a söylediği: { وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ } “Onu bana şeytandan başkası unutturmadı” [el-Kehf: 63] sözü de bu kabildendir. Onların: Bir mazlum ondan yardım istedi de ona yardım etmedi şeklindeki sözlerine gelince; bu sözün sıhhatini bize kim temin edebilir? O ya ona yardım etmeye kadirdi -ki bu durumda onu terk etmek hiç kimseye helal olmazdı ve günah işledi diye kınanırdı, oysa peygamberler bundan münezzehtir-; yahut acizdi, bu takdirde de bunda onun üzerine hiçbir sorumluluk yoktur. Aynı şekilde onların: Bir fakirin girmesine engel oldu şeklindeki sözleri de böyledir; şayet fakirden haberi vardıysa bu onun aleyhine bir batıldır, şayet haberi yoktuysa bunda onun üzerine hiçbir sorumluluk yoktur. Onların: Koyunları sebebiyle kâfir hükümdara taviz verdi/dalkavukluk etti şeklindeki sözlerine gelince; 'dalkavukluk etti' deme, bilakis 'idare etti/müdârâ yaptı' de. Kâfiri ve zalimi candan veya maldan savmak caizdir; evet, güzel sözle de [savmak caizdir]. Kadı Ebû Bekr İbnü'l-Arabî radıyallâhu anh şöyle demiştir: Eyyûb'un durumu hakkında Kitabında iki ayette bize haber verdiklerinden başkası sahih olmamıştır. Birincisi Yüce Allah'ın: { وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ } “Eyyûb'u da hatırla; hani Rabbine: 'Başıma bir dert geldi' diye seslenmişti” [el-Enbiyâ: 83] buyruğu; ikincisi ise Sâd suresindeki: { أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ } “Şeytan bana bir yorgunluk ve azap dokundurdu” buyruğudur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den ise: 'Eyyûb yıkanırken üzerine altından bir çekirge kümesi düştü...' hadisinden başka onu tek bir harfle dahi andığı sahih olmamıştır. Onun hakkında zikrettiklerimiz dışında ne bir Kur'an ne de bir sünnet sahih olmadığına göre, Eyyûb'un haberini dinleyene kim ulaştırabilir yahut hangi dilden bunu işitmiştir? İsrâiliyyât ise âlimler nezdinde kesin olarak reddedilmiştir. Artık gözünü onun satırlarından çevir ve kulaklarını onu işitmekten sağır et; zira o senin fikrine hayalden başka bir şey vermez ve kalbine fesattan başka bir şey artırmaz.

وَفِي الصَّحِيحِ وَاللَّفْظُ لِلْبُخَارِيِّ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ: يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ تَسْأَلُونَ أَهْلَ الْكِتَابِ وَكِتَابُكُمُ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَى نَبِيِّكُمْ أَحْدَثُ الْأَخْبَارِ بِاللَّهِ، تَقْرَءُونَهُ مَحْضًا لَمْ يُشَبْ، وَقَدْ حَدَّثَكُمْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ بَدَّلُوا مِنْ كُتُبِ اللَّهِ وَغَيَّرُوا وَكَتَبُوا بِأَيْدِيهِمُ الْكُتُبَ، فَقَالُوا:" هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا" [البقرة: ٧٩] وَلَا يَنْهَاكُمْ مَا جَاءَكُمْ مِنَ الْعِلْمِ عَنْ مَسْأَلَتِهِمْ، فَلَا وَاللَّهِ مَا رَأَيْنَا رَجُلًا مِنْهُمْ يَسْأَلُكُمْ عَنِ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَيْكُمْ، وَقَدْ أَنْكَرَ النَّبِيِّ ﷺ فِي حَدِيثِ الْمُوَطَّأِ عَلَى عُمَرَ قِرَاءَتَهُ التَّوْرَاةَ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" ارْكُضْ بِرِجْلِكَ" الرَّكْضُ الدَّفْعُ بِالرِّجْلِ. يُقَالُ: رَكَضَ الدَّابَّةَ وَرَكَضَ ثَوْبَهُ بِرِجْلِهِ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: الرَّكْضُ التَّحْرِيكُ، وَلِهَذَا قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: يُقَالُ رَكَضْتُ الدَّابَّةَ وَلَا يُقَالُ رَكَضَتْ هِيَ، لِأَنَّ الرَّكْضَ إِنَّمَا هُوَ تَحْرِيكُ رَاكِبِهَا رِجْلَيْهِ وَلَا فِعْلَ لَهَا فِي ذَلِكَ. وَحَكَى سِيبَوَيْهِ: رَكَضْتُ الدَّابَّةَ فَرَكَضَتْ مِثْلَ جَبَرْتُ الْعَظْمَ فَجَبَرَ وَحَزَنْتَهُ فَحَزِنَ، وَفِي الْكَلَامِ إِضْمَارٌ أَيْ قُلْنَا لَهُ:" ارْكُضْ" قَالَ الْكِسَائِيُّ. وَهَذَا لَمَّا عَافَاهُ اللَّهُ." هَذَا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ" أَيْ فَرَكَضَ فَنَبَعَتْ عَيْنُ مَاءٍ فَاغْتَسَلَ بِهِ، فَذَهَبَ الدَّاءُ مِنْ ظَاهِرِهِ، ثُمَّ شَرِبَ مِنْهُ فَذَهَبَ الدَّاءُ مِنْ بَاطِنِهِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: هُمَا عَيْنَانِ بِأَرْضِ الشَّامِ فِي أَرْضٍ يُقَالُ لَهَا الْجَابِيَةُ، فَاغْتَسَلَ مِنْ إِحْدَاهُمَا فَأَذْهَبَ اللَّهُ تَعَالَى ظَاهِرَ دَائِهِ، وَشَرِبَ مِنَ الْأُخْرَى فَأَذْهَبَ اللَّهُ تَعَالَى بَاطِنَ دَائِهِ. وَنَحْوَهُ عَنِ الْحَسَنِ وَمُقَاتِلٍ، قَالَ مُقَاتِلٌ: نَبَعَتْ عَيْنٌ حَارَّةٌ واغتسل فيها فحرج صَحِيحًا ثُمَّ نَبَعَتْ عَيْنٌ أُخْرَى فَشَرِبَ مِنْهَا مَاءً عَذْبًا. وَقِيلَ: أُمِرَ بِالرَّكْضِ بِالرِّجْلِ لِيَتَنَاثَرَ عَنْهُ كُلُّ دَاءٍ فِي جَسَدِهِ. وَالْمُغْتَسَلُ الْمَاءُ الَّذِي يُغْتَسَلُ بِهِ، قَالَ الْقُتَبِيُّ. وَقِيلَ: إِنَّهُ الْمَوْضِعُ الَّذِي يُغْتَسَلُ فِيهِ، قَالَ مُقَاتِلٌ. الْجَوْهَرِيُّ: وَاغْتَسَلْتُ بِالْمَاءِ، وَالْغَسُولُ الْمَاءُ الَّذِي يُغْتَسَلُ بِهِ، وَكَذَلِكَ الْمُغْتَسَلُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" هَذَا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ" وَالْمُغْتَسَلُ أَيْضًا الَّذِي يُغْتَسَلُ فِيهِ، وَالْمَغْسِلُ وَالْمَغْسَلُ بِكَسْرِ السِّينِ وَفَتْحِهَا مَغْسَلُ الْمَوْتَى وَالْجَمْعُ الْمَغَاسِلُ

Sahîh'te -lafız el-Buhârî'ye aittir- İbn Abbâs'ın şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Ey Müslüman topluluğu! Kitap ehline nasıl soru sorarsınız? Oysa Peygamberinize indirilen Kitabınız, Allah'tan gelen en yeni haberdir; onu hiçbir şey karışmamış tertemiz haliyle okuyorsunuz. Allah size Kitap ehlinin Allah'ın kitaplarını değiştirdiklerini, tahrif ettiklerini ve elleriyle kitaplar yazıp: { هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا } “Az bir para karşılığında satmak için 'Bu Allah katındandır' dediler” [el-Bakara: 79] diye haber vermiştir. Size gelen ilim onları sorgulamaktan sizi alıkoymuyor mu? Hayır, Allah'a yemin olsun ki onlardan tek bir adamın dahi size indirileni sorduğunu görmedik!' Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de el-Muvatta'daki hadiste Ömer'in Tevrat'ı okumasını hoş görmemiştir. Yüce Allah'ın { ارْكُضْ بِرِجْلِكَ } “Ayağını yere vur” buyruğundaki erk-rakz (الرَّكْضُ), ayakla itmek/vurmaktır. رَكَضَ الدَّابَّةَ (hayvanı mahmuzladı) ve رَكَضَ ثَوْبَهُ بِرِجْلِهِ (elbisesine ayağıyla vurdu) denilir. el-Müberred: er-Rakz, hareket ettirmektir, demiştir. Bu sebeple el-Asmaî şöyle demiştir: رَكَضْتُ الدَّابَّةَ (hayvanı mahmuzladım/harekete geçirdim) denilir, رَكَضَتْ هِيَ (hayvanın kendisi seğirtti) denilmez; çünkü rakz ancak binicinin ayaklarını hareket ettirmesidir, hayvanın bunda bir fiili yoktur. Sîbeveyhi ise şunu aktarmıştır: Tıpkı جَبَرْتُ الْعَظْمَ فَجَبَرَ (kemiği sardım o da kaynadı) ve حَزَنْتَهُ فَحَزِنَ (onu üzdüm o da kederlendi) dendiği gibi, رَكَضْتُ الدَّابَّةَ فَرَكَضَتْ (hayvanı sürdüm o da koştu) denilmiştir. Kelamda takdir edilmiş bir söz vardır; yani ona 'Ayağını yere vur' dedik, bunu el-Kisâî söylemiştir. Bu da Allah ona afiyet verdiği zamandır. { هَذَا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ } “İşte hem yıkanacak soğuk bir su, hem de bir içecek” yani ayağını yere vurdu, su kaynağı fışkırdı; onunla yıkandı ve bedeninin dışındaki hastalık gitti; sonra ondan içti ve bedeninin içindeki hastalık gitti. Katâde şöyle demiştir: Bunlar Şam diyarında el-Câbiye denilen bir arazide iki pınardır; birinden yıkandı ve Yüce Allah dışındaki hastalığı giderdi, diğerinden içti ve Yüce Allah içindeki hastalığı giderdi. Benzeri el-Hasan ve Mukâtil'den de rivayet edilmiştir. Mukâtil şöyle demiştir: Sıcak bir kaynak fışkırdı, orada yıkandı ve sapa sağlam çıktı; sonra başka bir pınar fışkırdı, ondan tatlı bir su içti. Bedenindeki her türlü hastalığın dökülmesi için ayakla vurmanın emredildiği de söylenmiştir. el-Muğtesel (الْمُغْتَسَلُ) kendisiyle yıkanılan sudur, bunu el-Kutebî söylemiştir. İçinde yıkanılan yer olduğu da söylenmiştir, bunu Mukâtil söylemiştir. el-Cevherî der ki: Su ile yıkandım (اغْتَسَلْتُ بِالْمَاءِ). el-Gasûl kendisiyle yıkanılan sudur; el-muğtesel de böyledir. Yüce Allah: { هَذَا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ } buyurmuştur. el-Muğtesel aynı zamanda içinde yıkanılan yerdir. Sîn harfinin kesresi ve fethasıyla el-mağsil ve el-mağsel ise ölülerin yıkandığı yerdir; çoğulu el-meğâsil'dir.

. وَاخْتُلِفَ كَمْ بَقِيَ أَيُّوبُ فِي الْبَلَاءِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سَبْعَ سِنِينَ وَسَبْعَةَ أَشْهُرٍ وَسَبْعَةَ أَيَّامٍ وَسَبْعَ سَاعَاتٍ. وَقَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: أَصَابَ أَيُّوبَ الْبَلَاءُ سَبْعَ سِنِينَ، وَتُرِكَ يُوسُفُ، فِي السِّجْنِ سَبْعَ سِنِينَ،

Eyyûb'un belada ne kadar kaldığı hususunda ihtilaf edilmiştir. İbn Abbâs: Yedi yıl, yedi ay, yedi gün ve yedi saat, demiştir. Vehb b. Münebbih ise: Eyyûb'a bela yedi yıl isabet etti; Yûsuf zindanda yedi yıl bırakıldı;

وعذب بخت نصر وَحُوِّلَ فِي السِّبَاعِ سَبْعَ سِنِينَ. ذَكَرَهُ أَبُو نُعَيْمٍ. وَقِيلَ: عَشْرَ سِنِينَ. وَقِيلَ: ثَمَانَ عَشْرَةَ سَنَةً. رَوَاهُ أَنَسٌ مَرْفُوعًا فِيمَا ذَكَرَ الْمَاوَرْدِيُّ: قُلْتُ: وَذَكَرَهُ ابْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ عُقَيْلٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ ذَكَرَ يَوْمًا أَيُّوبَ، وَمَا أَصَابَهُ مِنَ الْبَلَاءِ، وَذَكَرَ أَنَّ الْبَلَاءَ الَّذِي أَصَابَهُ كَانَ بِهِ ثَمَانَ عَشْرَةَ سَنَةً. وَذَكَرَ الْحَدِيثَ الْقُشَيْرِيُّ. وَقِيلَ: أَرْبَعِينَ سَنَةً. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَوَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ" تَقَدَّمَ فِي" الْأَنْبِيَاءِ" الْكَلَامُ فِيهِ." رَحْمَةً مِنَّا" أَيْ نِعْمَةً مِنَّا." وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ" أي عبرة لذوي العقول.

Buhtunnasr da azap gördü ve yırtıcı hayvanlar arasına yedi yıl çevrildi, demiştir; bunu Ebû Nuaym zikretmiştir. On yıl olduğu da söylenmiştir. On sekiz yıl olduğu da söylenmiştir; bunu Enes merfû olarak rivayet etmiştir; el-Mâverdî'nin zikrettiği rivayette böyledir. Derim ki: Bunu İbnü'l-Mubârek de zikretmiştir: Bize Yûnus b. Yezîd, Ukayl'den, o da İbn Şihâb'dan bildirdi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün Eyyûb'u ve ona isabet eden belayı andı ve ona isabet eden belanın on sekiz yıl sürdüğünü zikretti. Bu hadisi el-Kuşeyrî de zikretmiştir. Kırk yıl olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın { وَوَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ } “Ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha bağışladık” buyruğuna dair açıklama daha önce el-Enbiyâ suresinde geçmişti. { رَحْمَةً مِنَّا } “Katımızdan bir rahmet” yani katımızdan bir nimet olarak, { وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ } “Ve akıl sahipleri için bir öğüt olmak üzere” yani akıl sahipleri için bir ibret olarak [bağışladık].

[سورة ص (٣٨): آية ٤٤]

[Sâd Suresi (38), Ayet 44]

وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (٤٤)

{ وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (٤٤) } “'Eline bir demet sap al, onunla vur ve yeminini bozma!' Gerçekten biz onu sabırlı bulduk. O ne güzel kuldu! Şüphesiz o, daima [Allah'a] yönelendir. (44)”

فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- كَانَ أَيُّوبُ حَلَفَ فِي مَرَضِهِ أَنْ يَضْرِبَ امْرَأَتَهُ مِائَةَ جَلْدَةٍ، وَفِي سَبَبِ ذَلِكَ أَرْبَعَةُ أَقْوَالٍ: أَحَدُهَا مَا حَكَاهُ ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ إِبْلِيسَ لَقِيَهَا فِي صُورَةِ طَبِيبٍ فَدَعَتْهُ لِمُدَاوَاةِ أَيُّوبَ، فَقَالَ أُدَاوِيهِ عَلَى أَنَّهُ إِذَا بَرِئَ قَالَ أَنْتَ شَفَيْتَنِي، لَا أُرِيدُ جَزَاءً سِوَاهُ. قَالَتْ: نَعَمْ فَأَشَارَتْ عَلَى أَيُّوبَ بِذَلِكَ فَحَلَفَ لَيَضْرِبَنَّهَا. وَقَالَ: وَيْحَكِ ذَلِكَ الشَّيْطَانُ. الثَّانِي- مَا حَكَاهُ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيِّبِ، أَنَّهَا جَاءَتْهُ بِزِيَادَةٍ عَلَى مَا كَانَتْ تَأْتِيهِ مِنَ الْخُبْزِ، فَخَافَ خِيَانَتَهَا فَحَلَفَ لَيَضْرِبَنَّهَا. الثَّالِثُ- مَا حَكَاهُ يَحْيَى بْنُ سَلَّامٍ وَغَيْرُهُ: أَنَّ الشَّيْطَانَ أَغْوَاهَا أَنْ تَحْمِلَ أَيُّوبَ عَلَى أَنْ يَذْبَحَ سَخْلَةً تَقَرُّبًا إِلَيْهِ وَأَنَّهُ يَبْرَأُ، فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لَهُ فَحَلَفَ لَيَضْرِبَنَّهَا إِنْ عُوفِيَ مِائَةً. [الرَّابِعُ [قِيلَ: بَاعَتْ ذَوَائِبَهَا بِرَغِيفَيْنِ إِذْ لَمْ تَجِدْ شَيْئًا تَحْمِلُهُ إِلَى أَيُّوبَ، وَكَانَ أَيُّوبُ يَتَعَلَّقُ بِهَا إِذَا أَرَادَ الْقِيَامَ، فَلِهَذَا حَلَفَ لَيَضْرِبَنَّهَا، فَلَمَّا شَفَاهُ اللَّهُ أَمَرَهُ أَنْ يأخذ ضغثا فيضرب به،

Bunda yedi mesele vardır: Birincisi: Eyyûb, hastalığı esnasında karısına yüz sopa vurmaya yemin etmişti. Bunun sebebi hakkında dört görüş bulunmaktadır: Birincisi, İbn Abbâs'ın naklettiği görüştür: İblis, bir tabip kılığında kadının karşısına çıktı. Kadın da onu Eyyûb'u tedavi etmeye çağırdı. Bunun üzerine [İblis]: 'İyileştiğinde, "Bana sen şifa verdin" demesi şartıyla onu tedavi ederim. Bundan başka bir karşılık da istemiyorum' dedi. Kadın: 'Kabul' dedi ve bu durumu Eyyûb'a açtı. Bunun üzerine [Eyyûb], ona mutlaka [yüz sopa] vuracağına yemin etti ve: 'Yazıklar olsun sana, o şeytandır!' dedi. İkincisi, Saîd b. el-Müseyyeb'in naklettiği görüştür: Kadın, Eyyûb'a her zaman getirdiği ekmek miktarından daha fazlasını getirdi. Eyyûb kadının [gayrimeşru bir yola başvurup] hıyanet etmesinden endişe etti ve ona vuracağına yemin etti. Üçüncüsü, Yahyâ b. Sellâm ve başkalarının naklettiği görüştür: Şeytan, kadını Eyyûb'un kendisine yakınlaşmak kastıyla bir oğlak kesmesini ve bu sayede iyileşeceğini telkin etmesi yönünde kışkırttı. Kadın bunu Eyyûb'a iletince, afiyet bulduğu takdirde ona yüz [sopa] vurmaya yemin etti. Dördüncüsü, [şöyle] denilmiştir: Kadın, Eyyûb'a götürecek bir yiyecek bulamayınca zülüflerini iki somun ekmek karşılığında sattı. Eyyûb ise ayağa kalkmak istediğinde onun saç örgülerini tutunurdu. İşte bu sebeple ona vuracağına yemin etti. Allah ona şifa verince, eline bir demet sap alıp onunla vurmasını emretti,

فَأَخَذَ شَمَارِيخَ قَدْرَ مِائَةٍ فَضَرَبَهَا ضَرْبَةً وَاحِدَةً. وَقِيلَ: الضِّغْثُ قَبْضَةُ حَشِيشٍ مُخْتَلِطَةُ الرَّطْبِ بِالْيَابِسِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّهُ إِثْكَالُ النَّخْلِ الْجَامِعِ بِشَمَارِيخِهِ. الثَّانِيَةُ- تَضَمَّنَتْ هَذِهِ الْآيَةُ جَوَازَ ضَرْبِ الرَّجُلِ امْرَأَتَهُ تَأْدِيبًا. وَذَلِكَ أَنَّ امْرَأَةَ أَيُّوبَ أَخْطَأَتْ فَحَلَفَ لَيَضْرِبَنَّهَا مِائَةً، فَأَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يَضْرِبَهَا بِعُثْكُولٍ مِنْ عَثَاكِيلِ النَّخْلِ، وَهَذَا لَا يَجُوزُ فِي الْحُدُودِ. إِنَّمَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِذَلِكَ لِئَلَّا يَضْرِبَ امْرَأَتَهُ فَوْقَ حَدِّ الْأَدَبِ. وَذَلِكَ أَنَّهُ لَيْسَ لِلزَّوْجِ أَنْ يَضْرِبَ امْرَأَتَهُ فَوْقَ حَدِّ الْأَدَبِ، وَلِهَذَا قَالَ ﵇:" وَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ" عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي" النِّسَاءِ" بَيَانُهُ. الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هذا الحكم هل هو عام أو خاص بِأَيُّوبَ وَحْدَهُ، فَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ عَامٌّ لِلنَّاسِ. ذَكَرَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. وَحُكِيَ عَنِ الْقُشَيْرِيِّ أَنَّ ذَلِكَ خَاصٌّ بِأَيُّوبَ. وَحَكَى الْمَهْدَوِيُّ عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ أَنَّهُ ذَهَبَ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ حُكْمٌ بَاقٍ، وَأَنَّهُ إِذَا ضَرَبَ بِمِائَةِ قَضِيبٍ وَنَحْوَهُ ضَرْبَةً وَاحِدَةً بَرَّ. وَرَوَى نَحْوَهُ الشَّافِعِيُّ. وَرُوِيَ نَحْوَهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي الْمُقْعَدِ الَّذِي حَمَلَتْ مِنْهُ الْوَلِيدَةُ، وَأَمَرَ أَنْ يُضْرَبَ بِعُثْكُولٍ فِيهِ مِائَةُ شِمْرَاخٍ ضَرْبَةً وَاحِدَةً. وَقَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَقِيلَ لِعَطَاءٍ هَلْ يُعْمَلُ بِهَذَا الْيَوْمِ؟ فَقَالَ: مَا أُنْزِلَ الْقُرْآنُ إِلَّا لِيُعْمَلَ بِهِ وَيُتَّبَعَ. ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَرُوِيَ عَنْ عَطَاءٍ أَنَّهَا لِأَيُّوبَ خَاصَّةٌ. وَكَذَلِكَ رَوَى أَبُو زَيْدٍ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ: مَنْ حَلَفَ لَيَضْرِبَنَّ عَبْدَهُ مِائَةً فَجَمَعَهَا فَضَرَبَهُ بِهَا ضَرْبَةً وَاحِدَةً لَمْ يَبَرَّ. قَالَ بَعْضُ عُلَمَائِنَا: يُرِيدُ مَالِكٌ قَوْلُهُ تَعَالَى:" لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً" [المائدة: ٤٨] أَيْ إِنَّ ذَلِكَ مَنْسُوخٌ بِشَرِيعَتِنَا. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَقَدْ رُوِّينَا عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ جَلَدَ الْوَلِيدَ بْنَ عُقْبَةَ بِسَوْطٍ لَهُ طَرَفَانِ أَرْبَعِينَ جَلْدَةً. وَأَنْكَرَ مَالِكٌ هَذَا وَتَلَا قَوْلَ اللَّهِ ﷿:" فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ" [النور: ٢] وَهَذَا مَذْهَبُ أَصْحَابِ الرَّأْيِ. وَقَدِ احْتَجَّ الشَّافِعِيُّ لِقَوْلِهِ بِحَدِيثٍ، وَقَدْ تُكُلِّمَ فِي إِسْنَادِهِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قُلْتُ: الْحَدِيثُ الَّذِي احْتَجَّ بِهِ الشَّافِعِيُّ خَرَّجَهُ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ قَالَ: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الْهَمْدَانِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ: أَخْبَرَنِي يُونُسُ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قال: أخبرني

Bunun üzerine [Eyyûb] yüz kadar hurma çöpü aldı ve kadına bir defa vurdu. Bir rivayette şöyle denilmiştir: Dığs (ضِغْث), yaşı kurusuna karışmış bir tutam ottur. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: O, çöpleriyle birlikte bir araya toplanmış hurma salkımıdır. İkincisi: Bu ayet, kişinin terbiye amacıyla hanımını dövmesinin caiz olduğunu içermektedir. Şöyle ki; Eyyûb'un hanımı bir hata yapmış, o da ona yüz [sopa] vurmaya yemin etmişti. Yüce Allah ona hurma salkımlarından bir salkımla vurmasını emretti. Bu ise had cezalarında caiz değildir. Allah'ın ona bunu emretmesi, hanımını terbiye sınırının üzerinde dövmemesi içindir. Çünkü kocanın hanımını terbiye sınırının ötesinde dövme hakkı yoktur. Nitekim Peygamber aleyhisselâm: « وَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ » «Onları yaralamayacak/iz bırakmayacak şekilde dövün» buyurmuştur; bunun açıklaması daha önce Nisâ [Suresi'nde] geçmişti. Üçüncüsü: İlim adamları bu hükmün genel mi olduğu yoksa sadece Eyyûb'a mı mahsus olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mücâhid'den bunun bütün insanlar için genel olduğu rivayet edilmiştir; bunu İbnü'l-Arabî zikretmiştir. Kuşeyrî'den ise bunun Eyyûb'a mahsus olduğu nakledilmiştir. el-Mehdevî, Atâ b. Ebî Rabâh'tan, onun bunun geçerli bir hüküm olduğu ve yüz değnek ve benzeri ile bir kerede vurursa yeminini yerine getirmiş sayılacağı görüşünde olduğunu aktarmıştır. Şâfiî de buna benzer bir görüş rivayet etmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den de cariyeden çocuğu olan kötürüm kimse hakkında buna benzer bir hadis rivayet edilmiş; onun yüz çöpü bulunan bir hurma salkımıyla bir defa vurulmasını emretmiştir. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: Atâ'ya: 'Bugün bununla amel edilir mi?' denildi. O da: 'Kur'an ancak kendisiyle amel edilsin ve ona uyulsun diye indirilmiştir' dedi. İbnü'l-Arabî: Atâ'dan bunun yalnızca Eyyûb'a mahsus olduğu da rivayet edilmiştir. Aynı şekilde Ebû Zeyd, İbnü'l-Kâsım'dan, o da Mâlik'ten rivayet ettiğine göre: 'Kölesine yüz [kırbaç/sopa] vurmaya yemin eden kimse, onları bir araya getirip onunla köleye bir defa vurursa yeminini yerine getirmiş olmaz.' Bazı âlimlerimiz şöyle demiştir: Mâlik, Yüce Allah'ın: { لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً } “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik” [el-Mâide: 48] buyruğunu kastetmektedir; yani bu [hüküm] bizim şeriatımızla neshedilmiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Bize Ali'den, el-Velîd b. Ukbe'ye iki uçlu bir kırbaçla kırk defa vurduğu rivayet edilmiştir. Mâlik ise bunu kabul etmeyip Allah azze ve celle'nin: { فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ } “Onların her birine yüzer değnek vurun” [en-Nûr: 2] buyruğunu okumuştur. Re'y ehlinin mezhebi de budur. Şâfiî ise kendi görüşüne bir hadisle delil getirmiştir; ancak bu hadisin isnadı hakkında konuşulmuştur (tenkit edilmiştir), en doğrusunu Allah bilir. Ben derim ki: Şâfiî'nin delil getirdiği hadisi Ebû Dâvûd Sünen'inde tahric etmiş ve şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Saîd el-Hemdânî anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb anlattı, dedi ki: Bana Yûnus, İbn Şihâb'dan bildirdi, o dedi ki: Bana...

أَبُو أُمَامَةَ بْنُ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ أَنَّهُ أَخْبَرَهُ بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ مِنَ الْأَنْصَارِ، أَنَّهُ اشْتَكَى رَجُلٌ مِنْهُمْ حَتَّى أَضْنَى، فَعَادَ جِلْدَةً عَلَى عَظْمٍ، فَدَخَلَتْ عَلَيْهِ جَارِيَةٌ لِبَعْضِهِمْ فَهَشَّ لَهَا فَوَقَعَ عَلَيْهَا، فَلَمَّا دَخَلَ عَلَيْهِ رِجَالُ قَوْمِهِ يَعُودُونَهُ أَخْبَرَهُمْ بِذَلِكَ وَقَالَ: اسْتَفْتُوا لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَإِنِّي قَدْ وَقَعْتُ عَلَى جَارِيَةٍ دَخَلَتْ عَلَيَّ. فَذَكَرُوا ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَقَالُوا: مَا رَأَيْنَا بِأَحَدٍ مِنَ النَّاسِ مِنَ الضُّرِّ مِثْلَ الَّذِي هُوَ بِهِ، لَوْ حَمَلْنَاهُ إِلَيْكَ لَتَفَسَّخَتْ عِظَامُهُ، مَا هُوَ إِلَّا جِلْدٌ عَلَى عَظْمٍ، فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أن يَأْخُذُوا لَهُ مِائَةَ شِمْرَاخٍ فَيَضْرِبُوهُ بِهَا ضَرْبَةً وَاحِدَةً. قَالَ الشَّافِعِيُّ: إِذَا حَلَفَ لَيَضْرِبَنَّ فُلَانًا مِائَةَ جَلْدَةٍ، أَوْ ضَرْبًا وَلَمْ يَقُلْ ضَرْبًا شَدِيدًا وَلَمْ يَنْوِ ذَلِكَ بِقَلْبِهِ يَكْفِيهِ مِثْلُ هَذَا الضَّرْبِ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَةِ وَلَا يَحْنَثُ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَإِذَا حَلَفَ الرَّجُلُ لَيَضْرِبَنَّ عَبْدَهُ مِائَةً فَضَرَبَهُ ضَرْبًا خَفِيفًا فَهُوَ بَارٌّ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ وَأَبِي ثَوْرٍ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ. وَقَالَ مَالِكٌ: لَيْسَ الضَّرْبُ إِلَّا الضَّرْبَ الَّذِي يُؤْلِمُ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلا تَحْنَثْ" دَلِيلٌ عَلَى أن الاستثناء في اليمين لا يرفع حكمها إِذَا كَانَ مُتَرَاخِيًا. وَقَدْ مَضَى، الْقَوْلُ فِيهِ فِي [الْمَائِدَةِ] يُقَالُ: حَنِثَ فِي يَمِينِهِ يَحْنَثُ إِذَا لَمْ يَبَرَّ بِهَا. وَعِنْدَ الْكُوفِيِّينَ الْوَاوُ مُقْحَمَةٌ أَيْ فَاضْرِبْ لَا تَحْنَثْ. الْخَامِسَةُ- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ" يَدُلُّ عَلَى أَحَدِ وَجْهَيْنِ: إِمَّا أَنْ يَكُونَ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ فِي شَرْعِهِمْ كَفَّارَةٌ، وَإِنَّمَا كَانَ الْبَرُّ وَالْحِنْثُ. وَالثَّانِي أَنْ يَكُونَ صَدَرَ مِنْهُ نَذْرٌ لَا يَمِينَ وَإِذَا كَانَ النَّذْرُ مُعَيَّنًا فَلَا كَفَّارَةَ فِيهِ عِنْدَ مَالِكٍ وَأَبِي حَنِيفَةَ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: فِي كُلِّ نَذْرٍ كَفَّارَةٌ. قُلْتُ: قَوْلُهُ إِنَّهُ لَمْ يَكُنْ فِي شَرْعِهِمْ كَفَّارَةٌ لَيْسَ بِصَحِيحٍ، فَإِنَّ أَيُّوبَ ﵇ لَمَّا بَقِيَ فِي الْبَلَاءِ ثَمَانَ عَشْرَةَ سَنَةً، كَمَا فِي حَدِيثِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ لَهُ صَاحِبَاهُ: لَقَدْ أَذْنَبْتَ ذَنْبًا مَا أَظُنُّ أَحَدًا بَلَغَهُ. فَقَالَ أَيُّوبُ ﷺ: مَا أَدْرِي مَا تَقُولَانِ، غَيْرَ أَنَّ ربي

Ebû Ümâme b. Sehl b. Huneyf, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ensâr'dan olan bazı sahâbîlerinin kendisine şöyle anlattığını nakletmiştir: Onlardan bir adam yatağa düşecek derecede hastalanıp bir deri bir kemik kalmıştı. Yanına onlardan birine ait bir câriye girdi; adam onu arzulayıp onunla birlikte oldu. Kendi kavminden adamlar hasta ziyaretine gelince, durumu onlara haber verip: «Benim için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den fetvâ isteyin; zira yanıma giren bir câriye ile birlikte oldum» dedi. Onlar bu durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattılar ve: «İnsanlar arasında onun yakalandığı sıkıntı gibisini hiç kimsede görmedik; şayet onu sana taşıyacak olsak kemikleri birbirinden ayrılır, o sadece bir deri bir kemikten ibarettir» dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, onun için yüz adet hurma çöpü alıp bununla ona tek bir vuruş yapmalarını emretti. Şâfiî şöyle demiştir: Bir kimse falan kişiye yüz sopa veya herhangi bir darbe ile vurmaya yemin eder de «şiddetli bir vuruş» demez ve kalbiyle de bunu niyet etmezse, ayette zikredilen bu vuruş benzeri ona yeterli olur ve yeminini bozmuş sayılmaz. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Bir kimse kölesine yüz darbe vurmaya yemin edip de ona hafif bir şekilde vurursa, Şâfiî, Ebû Sevr ve re'y taraftarlarına (Hanefîlere) göre yeminini yerine getirmiş olur. Mâlik ise: «Darbe ancak acı veren darbedir» demiştir. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: { وَلا تَحْنَثْ } “ve yeminini bozma” buyruğu, yeminde istisnanın (inşallah demenin) araya fasıla girdiğinde yeminin hükmünü kaldırmayacağına delildir. Bu konudaki açıklama daha önce Mâide [Suresi'nde] geçmişti. Yeminini yerine getirmediğinde «حَنِثَ فِي يَمِينِهِ يَحْنَثُ / yemininde hânis oldu (bozdu)» denir. Kûfelilere göre ise buradaki vâv zâiddir; yani «fadurib lâ tahnes (öyleyse vur, yeminini bozma)» manasındadır. Beşincisi: İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ } “Onunla vur ve yeminini bozma” buyruğu iki vecihten birine delalet eder: Ya onların şeriatında kefâret bulunmayıp sadece yemini yerine getirme veya bozma söz konusuydu; ya da ondan çıkan bir yemin değil de adaktı. Adak muayyen (belirli) olduğu takdirde, Mâlik ve Ebû Hanîfe'ye göre onda kefâret gerekmez. Şâfiî ise: «Her adakta kefâret vardır» demiştir. Derim ki: Onun «onların şeriatında kefâret bulunmadığı» yönündeki sözü doğru değildir; zira İbn Şihâb'ın hadisinde geçtiği üzere Eyyûb aleyhisselâm on sekiz yıl bela içinde kaldığında, iki arkadaşı ona: «Sen öyle bir günah işledin ki kimsenin buna ulaştığını sanmıyorum» demişlerdi. Eyyûb aleyhisselâm da: «Ne dediğinizi bilmiyorum; şu kadar var ki Rabbim

عَزَّ وَجَلَّ يَعْلَمُ أَنِّي كُنْتُ أَمُرُّ عَلَى الرَّجُلَيْنِ يَتَزَاعَمَانِ فَكُلٌّ يَحْلِفُ بِاللَّهِ، أَوْ عَلَى النَّفَرِ يَتَزَاعَمُونَ فَأَنْقَلِبُ إِلَى أَهْلِي، فَأُكَفِّرُ عَنْ أَيْمَانِهِمْ إِرَادَةً أَلَّا يَأْثَمَ أَحَدٌ يَذْكُرُهُ وَلَا يَذْكُرُهُ إِلَّا بِحَقٍّ فَنَادَى رَبَّهُ" أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ" [الأنبياء: ٨٣] وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. فَقَدْ أَفَادَكَ هَذَا الْحَدِيثُ أَنَّ الْكَفَّارَةَ كَانَتْ مِنْ شَرْعِ أَيُّوبَ، وَأَنَّ مَنْ كَفَّرَ عَنْ غَيْرِهِ بِغَيْرِ إِذْنِهِ فَقَدْ قَامَ بِالْوَاجِبِ عَنْهُ وَسَقَطَتْ عَنْهُ الْكَفَّارَةُ. السَّادِسَةُ- اسْتَدَلَّ بَعْضُ جُهَّالِ الْمُتَزَهِّدَةِ، وَطَغَامِ الْمُتَصَوِّفَةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى لِأَيُّوبَ:" ارْكُضْ بِرِجْلِكَ" عَلَى جَوَازِ الرَّقْصِ. قَالَ أبو الفرج الْجَوْزِيِّ: وَهَذَا احْتِجَاجٌ بَارِدٌ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ أُمِرَ بِضَرْبِ الرِّجْلِ فَرَحًا كَانَ لَهُمْ فِيهِ شبهة، وإنما أمر بضرب الرحل لِيَنْبُعَ الْمَاءُ. قَالَ ابْنُ عَقِيلٍ: أَيْنَ الدَّلَالَةُ فِي مُبْتَلًى أُمِرَ عِنْدَ كَشْفِ الْبَلَاءِ بِأَنْ يَضْرِبَ بِرِجْلِهِ الْأَرْضَ لِيَنْبُعَ الْمَاءُ إِعْجَازًا مِنَ الرقص، ولين جاز أن يكون تحريك رجل قد انحلها تحكم الهوام دلالة على جواز الرقص في الإسلام، جاز أن يجعل قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ لِمُوسَى:" اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ" دَلَالَةً عَلَى ضَرْبِ الْمُحَادِّ بِالْقُضْبَانِ! نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ التَّلَاعُبِ بِالشَّرْعِ. وَقَدِ احْتَجَّ بَعْضُ قَاصِرِيهِمْ بِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال لعلى:" أنت منى وأنا منك" فجعل. وقال الجعفر: أشبهت خلقي وخلقي" فجعل. وقال لزيد:" أنت أخونا ومولانا" فجعل. وَمِنْهُمْ مَنِ احْتَجَّ بِأَنَّ الْحَبَشَةَ زَفَنَتْ وَالنَّبِيُّ ﷺ يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ. وَالْجَوَابُ- أما العجل فهو نوع من الشيء يُفْعَلُ عِنْدَ الْفَرَحِ فَأَيْنَ هُوَ وَالرَّقْصُ، وَكَذَلِكَ زفن الحبشة نوع من الشيء يُفْعَلُ عِنْدَ اللِّقَاءِ لِلْحَرْبِ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً" أَيْ عَلَى الْبَلَاءِ." نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ" أَيْ تَوَّابٌ رَجَّاعٌ مُطِيعٌ. وسيل سُفْيَانُ عَنْ عَبْدَيْنِ ابْتُلِيَ أَحَدُهُمَا فَصَبَرَ، وَأُنْعِمَ عَلَى الْآخَرِ فَشَكَرَ، فَقَالَ: كِلَاهُمَا سَوَاءٌ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَثْنَى عَلَى عَبْدَيْنِ، أَحَدُهُمَا صَابِرٌ وَالْآخَرُ شَاكِرٌ ثَنَاءً وَاحِدًا، فَقَالَ فِي وَصْفِ أَيُّوبَ:" نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ" وَقَالَ فِي وصف سليمان:" نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ".

...Aziz ve Celil olan [Allah] bilir ki ben, iddialaşıp her biri Allah'a yemin eden iki adama yahut iddialaşan bir topluluğa uğrardım da aileme döner, O'nu anan kimse günaha girmesin ve O'nu sadece hak ile ansın diye onların yeminlerine kefaret öderdim. Derken Rabbine: { أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ } “Başıma bir dert geldi; sen merhametlilerin en merhametlisisin” [el-Enbiyâ 21/83] diye niyaz etti...» diyerek hadisi zikretti. Bu hadis sana, kefaretin Eyyûb'un şeriatından olduğunu ve bir kimsenin başkası adına onun izni olmaksızın kefaret vermesi halinde onun adına vacip olanı yerine getirmiş olacağını ve o kimseden kefaret borcunun düşeceğini ifade etmektedir. Altıncısı: Züht taslayan cahillerden bazıları ile mutasavvıfların ayak takımı, Yüce Allah'ın Eyyûb'a yönelik: { ارْكُضْ بِرِجْلِكَ } “Ayağını [yere] vur” buyruğundan raksın (oynamanın) caiz olduğuna delil getirmişlerdir. Ebu'l-Ferec el-Cevzî şöyle demiştir: «Bu yersiz bir delil getirmedir. Zira şayet ona sevinçten ötürü ayağını vurması emredilmiş olsaydı, onlar için bunda bir şüphe payı olurdu; oysa ona suyun fışkırması için ayağını vurması emredilmiştir.» İbn Akîl de şöyle demiştir: «Bela kaldırıldığı sırada bir mucize olarak su fışkırsın diye ayağını yere vurması emredilen dertli bir kimseden raksa dair nerede delil vardır? Haşeratın istilasının zayıflattığı bir ayağın hareket ettirilmesi İslâm'da raksın caiz olduğuna delil sayılabiliyorsa, Yüce [Allah]'ın Mûsâ'ya: { اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ } “Asanla taşa vur” buyruğunun da çubuklarla [ahenk tutarak] yastıklara vurmaya (el-muhâdd) delil sayılması caiz olur! Şeriatla oynanmasından Allah'a sığınırız.» Onların anlayışı kıt olanlarından bazıları da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ali'ye: « أنت منى وأنا منك » «Sen bendensin, ben de sendenim» buyurduğunda onun sevinçten sıçrayıp oynaması (hacle yapması); Ca'fer'e: « أشبهت خلقي وخلقي » «Yaratılışım ve ahlakım bakımından bana benzedin» buyurduğunda onun sevinçten sıçrayıp oynaması; Zeyd'e de: « أنت أخونا ومولانا » «Sen kardeşimiz ve mevlamızsın» buyurduğunda onun sevinçten sıçrayıp oynaması ile delil getirmişlerdir. Onlardan bazıları da Habeşlilerin kalkan ve mızrak oyunu oynaması ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlara bakması ile delil getirmiştir. Cevap şudur: Hacle (sevinçten sıçrama), sevinç anında yapılan bir hareket türüdür; bunun raks ile ne alakası vardır? Aynı şekilde Habeşlilerin kalkan oyunu da savaşla karşılaşıldığı anlarda yapılan bir hareket türüdür. Yedincisi: Yüce Allah'ın: { إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً } “Gerçekten biz onu sabırlı bulduk” buyruğu, yani belaya karşı [sabırlı bulduk]; { نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ } “O ne güzel kuldu! Şüphesiz o, çokça [Allah'a] yönelendi” buyruğu ise tövbe eden, [Hakk'a] dönen, itaatkâr olan demektir. Süfyân'a, biri sınanıp sabreden, diğerine nimet verilip şükreden iki kul hakkında sorulunca şöyle demiştir: «İkisi de birdir/eşittir. Çünkü Yüce Allah, biri sabreden diğeri şükreden iki kulu aynı övgüyle övmüş; Eyyûb'un niteliğinde: { نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ } “O ne güzel kuldu! Şüphesiz o, çokça [Allah'a] yönelendi” buyurmuş, Süleyman'ın niteliğinde de: { نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ } “O ne güzel kuldu! Şüphesiz o, çokça [Allah'a] yönelendi” buyurmuştur.»

قُلْتُ: وَقَدْ رَدَّ هَذَا الْكَلَامَ صَاحِبُ الْقُوتِ وَاسْتَدَلَّ بِقِصَّةِ أَيُّوبَ فِي تَفْضِيلِ الْفَقِيرِ عَلَى الْغَنِيِّ وَذَكَرَ كَلَامًا كَثِيرًا شَيَّدَ بِهِ كَلَامَهُ، وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ مِنْ كِتَابِ" مَنْهَجِ الْعِبَادِ وَمَحَجَّةِ السَّالِكِينَ وَالزُّهَّادِ". وَخَفِيَ عَلَيْهِ أَنَّ أَيُّوبَ ﵇ كَانَ أَحَدَ الْأَغْنِيَاءِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ قَبْلَ الْبَلَاءِ وَبَعْدَهُ، وَإِنَّمَا ابْتُلِيَ بِذَهَابِ مَالِهِ وَوَلَدِهِ وَعَظِيمِ الدَّاءِ فِي جَسَدِهِ. وَكَذَلِكَ الْأَنْبِيَاءُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ وَسَلَامُهُ صَبَرُوا عَلَى مَا بِهِ امْتُحِنُوا وَفُتِنُوا. فَأَيُّوبُ ﵇ دَخَلَ فِي الْبَلَاءِ عَلَى صِفَةٍ، فَخَرَجَ مِنْهُ كَمَا دَخَلَ فِيهِ، وَمَا تَغَيَّرَ مِنْهُ حَالٌ وَلَا مَقَالٌ، فَقَدِ اجْتَمَعَ مَعَ أَيُّوبَ فِي الْمَعْنَى الْمَقْصُودِ، وَهُوَ عَدَمُ التَّغَيُّرِ الَّذِي يَفْضُلُ فِيهِ بَعْضُ النَّاسِ بَعْضًا. وَبِهَذَا الِاعْتِبَارِ يَكُونُ الْغَنِيُّ الشَّاكِرُ وَالْفَقِيرُ الصَّابِرُ سَوَاءً. وَهُوَ كَمَا قَالَ سُفْيَانُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَفِي حَدِيثِ ابْنُ شِهَابٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:" أَنَّ أَيُّوبَ خَرَجَ لِمَا كَانَ يَخْرُجُ إِلَيْهِ مِنْ حَاجَتِهِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ:" ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ" فَاغْتَسَلَ فَأَعَادَ اللَّهُ لَحْمَهُ وَشَعْرَهُ وَبَشَرَهُ عَلَى أَحْسَنِ مَا كَانَ ثُمَّ شَرِبَ فَأَذْهَبَ اللَّهُ كُلَّ مَا كَانَ فِي جَوْفِهِ مِنْ أَلَمٍ أَوْ ضَعْفٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ ثَوْبَيْنِ مِنَ السَّمَاءِ أَبْيَضَيْنِ فَائْتَزَرَ بِأَحَدِهِمَا وَارْتَدَى بِالْآخَرِ ثُمَّ أَقْبَلَ يَمْشِي إِلَى مَنْزِلِهِ وَرَاثَ عَلَى امْرَأَتِهِ فَأَقْبَلَتْ حَتَّى لَقِيَتْهُ وَهِيَ لَا تَعْرِفُهُ فَسَلَّمَتْ عَلَيْهِ وَقَالَتْ أَيْ يَرْحَمُكَ اللَّهُ هَلْ رَأَيْتَ هَذَا الرَّجُلَ الْمُبْتَلَى؟ قَالَ مَنْ هُوَ؟ قَالَتْ نَبِيُّ اللَّهِ أَيُّوبُ، أَمَا وَاللَّهِ مَا رَأَيْتُ أَحَدًا قَطُّ أَشْبَهَ بِهِ مِنْكَ إِذْ كَانَ صَحِيحًا. قَالَ فَإِنِّي أَيُّوبُ وَأَخَذَ ضِغْثًا فَضَرَبَهَا بِهِ" فَزَعَمَ ابْنُ شِهَابٍ أَنَّ ذَلِكَ الضِّغْثَ كَانَ ثُمَامًا. وَرَدَّ اللَّهُ إِلَيْهِ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ، فَأَقْبَلَتْ سَحَابَةٌ حَتَّى سَجَلَتْ فِي أَنْدَرِ قَمْحِهِ ذَهَبًا حَتَّى امْتَلَأَ، وَأَقْبَلَتْ سَحَابَةٌ أُخْرَى إِلَى أَنْدَرِ شَعِيرِهِ وَقَطَّانِيهِ فَسَجَلَتْ فِيهِ وَرِقًا حَتَّى امتلأ.

Ben [Kurtubî] derim ki: Kûtü'l-Kulûb sahibi [Ebû Tâlib el-Mekkî] bu sözü reddetmiş, fakirin zengine üstünlüğü hususunda Eyyûb'un kıssasını delil getirmiş ve görüşünü tahkim etmek için pek çok söz zikretmiştir. Biz bunu, «Menhecü'l-İbâd ve Mahaccetü's-Sâlikîn ve'z-Zühhâd» adlı kitabımızın bundan başka bir yerinde zikretmiştik. Fakat o, Eyyûb aleyhisselâm'ın beladan önce de sonra da peygamberler arasındaki zenginlerden biri olduğunu gözden kaçırmıştır. O ancak malının ve evlatlarının gitmesi ve bedenindeki büyük bir hastalık ile imtihan edilmiştir. Nitekim peygamberler -Allah'ın salât ve selâmı üzerlerine olsun- imtihana ve sınanmaya tabi tutuldukları şeylere sabretmişlerdir. Eyyûb aleyhisselâm belaya bir hal üzere girmiş ve ondan girdiği gibi çıkmıştır; onun ne hâli ne de sözü değişmiştir. Dolayısıyla asıl kastedilen manada [Süleyman ile] Eyyûb birleşmiştir; o da insanların bazısının bazısına üstün kılındığı [o esas haslet olan] değişmezlik halidir. Bu açıdan şükreden zengin ile sabreden fakir eşittir. Bu da Süfyân'ın dediği gibidir. Doğrusunu Allah bilir. İbn Şihâb'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiği bir hadiste şöyle rivayet edilmiştir: «Eyyûb ihtiyacını gidermek için dışarı çıkardı; [yine böyle bir gün çıktığında] Allah ona: { ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ } “Ayağını yere vur! İşte yıkanacak ve içilecek soğuk bir su!” diye vahyetti. Eyyûb yıkandı; Allah onun etini, saçını ve cildini en güzel haline geri döndürdü. Sonra o sudan içti; Allah onun içinde bulunan her türlü acıyı veya dermansızlığı giderdi. Allah ona gökten beyaz iki elbise indirdi; o da birini izâr [altlık] yaptı, diğerini de ridâ [üstlük] olarak büründü. Sonra evine doğru yürüyerek yöneldi. Hanımının yanına [dönmekte] gecikti; hanımı [onu aramak için] yola koyulup kendisiyle karşılaştı, fakat onu tanıyamadı. Ona selâm verip: 'Allah sana merhamet etsin, şu dertli/iptilaya uğramış adamı gördün mü?' dedi. Eyyûb: 'O kimdir?' diye sordu. Kadın: 'Allah'ın peygamberi Eyyûb'dur. Allah'a yemin olsun ki, o sağlıklı iken sana benzediği kadar ona benzeyen hiç kimseyi görmedim' dedi. Eyyûb: 'İşte ben Eyyûb'um' dedi ve bir demet alıp onunla kadına vurdu.» İbn Şihâb, bu demetin sümâm olduğunu ileri sürmüştür. «Allah ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha geri verdi. Bir bulut gelip buğday harmanına doluncaya kadar altın döktü; başka bir bulut da arpa ve bakliyat harmanına yönelip doluncaya kadar gümüş döktü.»

[سورة ص (٣٨): الآيات ٤٥ الى ٤٧]

[Sâd Suresi (38), Ayetler 45-47]

وَاذْكُرْ عِبادَنا إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصارِ (٤٥) إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ (٤٦) وَإِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيارِ (٤٧)

{ وَاذْكُرْ عِبادَنا إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصارِ (٤٥) إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ (٤٦) وَإِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيارِ (٤٧) } “Kuvvetli ve basiretli kullarımız İbrâhim, İshâk ve Ya'kūb'u da hatırla! (45) Doğrusu biz onları, ahiret yurdunu hatırlama gibi halis bir hasletle ihlaslı kıldık. (46) Gerçekten onlar bizim katımızda seçkin, hayırlı kimselerdendir. (47)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَاذْكُرْ عِبادَنا إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ" وقرا ابْنُ عَبَّاسٍ:" عَبْدَنَا" بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ، رَوَاهُ ابْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرٍو عَنْ عَطَاءٍ عَنْهُ، وَهِيَ قِرَاءَةُ مُجَاهِدٍ وَحُمَيْدٍ وَابْنِ مُحَيْصِنٍ وَابْنِ كَثِيرٍ، فَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ يَكُونُ" إِبْرَاهِيمَ" بَدَلًا مِنْ" عَبْدَنَا" وَ" إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ" عَطْفٌ. وَالْقِرَاءَةُ بِالْجَمْعِ أَبْيَنُ، وَهِيَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ وَأَبِي حَاتِمٍ، وَيَكُونُ" إِبْرَاهِيمَ" وَمَا بَعْدَهُ عَلَى الْبَدَلِ. النَّحَّاسُ: وَشَرْحُ هَذَا مِنَ الْعَرَبِيَّةِ أَنَّكَ إِذَا قُلْتَ: رَأَيْتُ أَصْحَابَنَا زَيْدًا وَعَمْرًا وَخَالِدًا، فَزَيْدٌ وَعَمْرٌو وَخَالِدٌ بَدَلٌ وَهُمُ الْأَصْحَابُ، وَإِذَا قُلْتَ رَأَيْتُ صَاحِبَنَا زَيْدًا وَعَمْرًا وَخَالِدًا فَزَيْدٌ وَحْدَهُ بَدَلٌ وَهُوَ صَاحِبُنَا، وَزَيْدٌ وَعَمْرٌو عَطْفٌ عَلَى صَاحِبِنَا وَلَيْسَا بِدَاخِلَيْنِ فِي الْمُصَاحَبَةِ إِلَّا بِدَلِيلٍ غَيْرِ هَذَا، غَيْرَ أَنَّهُ قَدْ عُلِمَ أَنَّ قَوْلَهُ:" وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ" دَاخِلٌ فِي الْعُبُودِيَّةِ. وَقَدِ اسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَنْ قَالَ: إِنَّ الذَّبِيحَ إِسْحَاقُ لَا إِسْمَاعِيلُ، وَهُوَ الصَّحِيحُ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ فِي كِتَابِ" الْإِعْلَامِ بِمَوْلِدِ النَّبِيِّ ﵇"." أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصارِ" قَالَ النَّحَّاسُ: أَمَّا" الْأَبْصارِ" فَمُتَّفَقٌ عَلَى تَأْوِيلِهَا أَنَّهَا الْبَصَائِرُ فِي الدِّينِ وَالْعِلْمِ. وَأَمَّا" الْأَيْدِي" فَمُخْتَلَفٌ فِي تَأْوِيلِهَا، فَأَهْلُ التَّفْسِيرِ يَقُولُونَ: إِنَّهَا الْقُوَّةُ فِي الدِّينِ. وَقَوْمٌ يَقُولُونَ:" الْأَيْدِي" جَمْعُ يَدٍ وَهِيَ النِّعْمَةُ، أَيْ هُمْ أَصْحَابُ النِّعَمِ، أَيِ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ ﷿ عَلَيْهِمْ. وَقِيلَ: هُمْ أَصْحَابُ النِّعَمِ وَالْإِحْسَانِ، لِأَنَّهُمْ قَدْ أَحْسَنُوا وَقَدَّمُوا خَيْرًا. وَهَذَا اخْتِيَارُ الطَّبَرِيِّ." وَإِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيارِ" أَيِ الَّذِينَ اصْطَفَاهُمْ مِنَ الْأَدْنَاسِ وَاخْتَارَهُمْ لِرِسَالَتِهِ. وَمُصْطَفَيْنَ جَمْعُ مُصْطَفَى وَالْأَصْلُ مُصْتَفَى وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" عِنْدَ قَوْلِهِ:" إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ"" والْأَخْيارِ" جَمْعُ خَيِّرٍ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وعبد لوارث والحسن

Yüce Allah'ın: { وَاذْكُرْ عِبادَنا إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ } “Kullarımız İbrâhim, İshâk ve Ya'kūb'u da hatırla!” buyruğu hakkında İbn Abbâs, İbn Uyeyne'nin Amr'dan, onun Atâ'dan, onun da kendisinden [İbn Abbâs'tan] rivayet ettiği sahih bir isnad ile { عَبْدَنَا } “kulumuzu” şeklinde okumuştur. Bu aynı zamanda Mücâhid, Humeyd, İbn Muhaysın ve İbn Kesîr'in de kıraatidir. Bu kıraate göre { إِبْرَاهِيمَ } kelimesi { عَبْدَنَا } lafzından bedel, { وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ } ise atıf olur. Çoğul olarak okunması ise daha açıktır ve Ebû Ubeyd ile Ebû Hâtim'in tercihi de budur. [Bu durumda] { إِبْرَاهِيمَ } ve sonrasındaki kelimeler bedel konumunda olur. en-Nehhâs şöyle demiştir: “Bunun Arap dilindeki açıklaması şöyledir: Sen 'Arkadaşlarımız Zeyd, Amr ve Hâlid'i gördüm' dediğinde; Zeyd, Amr ve Hâlid birer bedel olur ve onların hepsi arkadaşlardır. Fakat 'Arkadaşımız Zeyd'i, Amr'ı ve Hâlid'i gördüm' dediğinde; sadece Zeyd bedel olup arkadaş odur. Amr ve Hâlid ise 'arkadaşımız' lafzına matuftur ve bundan başka bir delil bulunmadıkça arkadaşlığa dahil değillerdir. Ancak { وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ } buyruğunun kulluğa dahil olduğu [başka delillerle] bilinmektedir.” Kurban edilecek olanın İsmâil değil İshâk olduğunu söyleyen kimseler bu ayeti delil getirmişlerdir. el-İ‘lâm bi-Mevlidi’n-Nebiy aleyhisselâm adlı kitabımızda zikrettiğimiz üzere doğru olan görüş de budur. { أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصارِ } “Kuvvetli ve basiretli...” buyruğu hakkında en-Nehhâs şöyle demiştir: “{ الْأَبْصارِ } kelimesinin dinde ve ilimdeki basiretler (kavrayışlar) anlamına geldiği konusunda ittifak edilmiştir. { الْأَيْدِي } kelimesinin tevili hususunda ise ihtilaf edilmiştir: Tefsir ehli bunun 'dinde kuvvet' olduğunu söylemektedir. Bir grup ise { الْأَيْدِي } kelimesinin, nimet anlamına gelen 'yed'in çoğulu olduğunu; yani onların 'nimet sahipleri', diğer bir ifadeyle Azîz ve Celîl olan Allah'ın kendilerine nimet bahşettiği kimseler olduğunu söylemişlerdir. İhsanda bulunup hayır takdim ettikleri için 'nimet ve ihsan sahipleri' anlamına geldiği de söylenmiştir. et-Taberî'nin tercihi de budur.” { وَإِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيارِ } “Gerçekten onlar katımızda seçkin, hayırlı kimselerdendir” buyruğu, günah kirlerinden arındırıp risaleti için seçtiği kimselerdir demektir. { مُصْطَفَيْنَ } kelimesi { مُصْطَفَى } lafzının çoğuludur; aslı ise { مُصْتَفَى } şeklindedir ve bu husus Bakara Suresi'nde, { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ } “Şüphesiz Allah sizin için bu dini seçti” buyruğu açıklanırken geçmişti. { الْأَخْيارِ } kelimesi ise hayırlı kişi manasındaki { خَيِّر } lafzının çoğuludur. el-A‘meş, Abdülvâris ve el-Hasan...

وَعِيسَى الثَّقَفِيُّ" أُولِي الْأَيْدِ" بِغَيْرِ يَاءٍ فِي الْوَصْلِ وَالْوَقْفِ عَلَى مَعْنَى أُولِي الْقُوَّةِ فِي طَاعَةِ اللَّهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ كَمَعْنَى قِرَاءَةِ الجماعة وحذفت الْيَاءَ تَخْفِيفًا. قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ" قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" بِخالِصَةٍ" مُنَوَّنَةٌ وَهِيَ اختيار أبي عبيد وأبي حاتم. وقرأ نافع وَشَيْبَةُ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَهِشَامٌ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ" بِخَالِصَةِ ذِكْرَى الدَّارِ" بِالْإِضَافَةِ فَمَنْ نَوَّنَ خَالِصَةً فَ" ذِكْرَى الدَّارِ" بَدَلٌ مِنْهَا، التَّقْدِيرُ إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِأَنْ يَذْكُرُوا الدَّارَ الْآخِرَةَ وَيَتَأَهَّبُوا لَهَا، وَيَرْغَبُوا فِيهَا وَيُرَغِّبُوا النَّاسَ فِيهَا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" خَالِصَةٍ" مَصْدَرًا لِخَلَصَ وَ" ذِكْرَى" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِأَنَّهَا فَاعِلَةٌ، وَالْمَعْنَى أَخْلَصْنَاهُمْ بِأَنْ خَلَصَتْ لَهُمْ ذِكْرَى الدَّارِ، أَيْ تَذْكِيرُ الدَّارِ الْآخِرَةِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" خَالِصَةٍ" مَصْدَرًا لِأَخْلَصْتُ فَحُذِفَتِ الزِّيَادَةُ، فَيَكُونُ" ذِكْرَى" عَلَى هَذَا فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، التَّقْدِيرُ: بِأَنْ أَخْلَصُوا ذِكْرَى الدَّارِ. وَالدَّارُ يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهَا الدُّنْيَا، أَيْ لِيَتَذَكَّرُوا الدُّنْيَا وَيَزْهَدُوا فِيهَا، وَلِتَخْلُصَ لَهُمْ بِالثَّنَاءِ الْحَسَنِ عَلَيْهِمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" وَجَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا" [مر يم: ٥٠] وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهَا الدَّارُ الْآخِرَةُ وَتَذْكِيرُ الْخَلْقِ بِهَا. وَمَنْ أَضَافَ خَالِصَةٍ إِلَى الدَّارِ فَهِيَ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْإِخْلَاصِ، وَالذِّكْرَى مَفْعُولٌ بِهِ أُضِيفَ إِلَيْهِ الْمَصْدَرُ، أَيْ بِإِخْلَاصِهِمْ ذِكْرَى الدَّارِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَصْدَرُ مُضَافًا إِلَى الْفَاعِلِ وَالْخَالِصَةُ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْخُلُوصِ، أَيْ بِأَنْ خَلَصَتْ لهم ذكرى الدار، و. هي الدَّارُ الْآخِرَةُ أَوِ الدُّنْيَا عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: مَعْنَى أَخْلَصْنَاهُمْ أَيْ بِذِكْرِ الْآخِرَةِ، أَيْ يَذْكُرُونَ الْآخِرَةَ وَيَرْغَبُونَ فِيهَا وَيَزْهَدُونَ فِي الدُّنْيَا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْمَعْنَى إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بأن ذكرنا الجنة لهم.

ve Îsâ es-Sekafî hem vasl (geçiş) hem vakıf (duruş) halinde yâ harfi olmaksızın, Allah'a itaatte kuvvet sahipleri anlamında { أُولِي الْأَيْدِ } şeklinde okumuşlardır. Çoğunluğun kıraati anlamında olup yâ harfinin hafifletme amacıyla hazfedilmiş olması da caizdir. Yüce Allah'ın { إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ } “Doğrusu biz onları, ahiret yurdunu hatırlama gibi halis bir hasletle ihlaslı kıldık” buyruğunda çoğunluğun kıraati tenvinli olarak { بِخالِصَةٍ } şeklindedir; Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim'in tercihi de budur. Nâfi', Şeybe, Ebû Ca'fer ve İbn Âmir'den rivayetle Hişâm ise tamlama (izafet) ile { بِخَالِصَةِ ذِكْرَى الدَّارِ } şeklinde okumuşlardır. Halisa (خَالِصَة) kelimesini tenvinli okuyana göre { ذِكْرَى الدَّارِ } ifadesi ondan bedeldir; takdiri: 'Biz onları ahiret yurdunu hatırlamaları, ona hazırlanmaları, ona rağbet edip insanları da ona teşvik etmeleri sebebiyle ihlaslı kıldık' şeklindedir. Hâlisa (خَالِصَة) kelimesinin halasa (خَلَصَ) fiilinin masdarı olması ve zikrâ (ذِكْرَى) kelimesinin de fail olarak ref konumunda bulunması caizdir; anlam: 'Biz onları ahiret yurdunu hatırlamanın -yani ahiret yurdunu hatırlatmanın- kendilerine halis kılınması sebebiyle ihlaslı kıldık' olur. Hâlisa (خَالِصَة) kelimesinin ahlestu (أَخْلَصْتُ) fiilinin masdarı olup fazlalığın hazfedilmiş olması da caizdir; bu durumda zikrâ (ذِكْرَى) kelimesi nasb konumunda olur; takdiri: 'Ahiret yurdunun hatırlanmasını halis kılmaları sebebiyle' şeklindedir. Yurt (الدَّار) ile dünyanın kastedilmiş olması da caizdir; yani dünyayı hatırlayıp onda zahitlik göstersinler ve Yüce Allah'ın: { وَجَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا } “Onlara güzel bir doğruluk dili (övgü) verdik” [Meryem: 50] buyurduğu gibi haklarındaki güzel övgüyle dünya kendilerine halis olsun diye. Ahiret yurdunun ve mahlukata onu hatırlatmanın kastedilmiş olması da caizdir. Hâlisa kelimesini dâr kelimesine muzaf kılan kimseye göre bu, ihlas anlamında bir masdardır; zikrâ ise kendisine masdarın muzaf kılındığı mef'ûldür; yani 'onların ahiret yurdunu anmayı halis kılmaları sebebiyle' demektir. Masdarın faile muzaf olması ve hâlisa kelimesinin de hulûs (arılık) anlamında bir masdar olması caizdir; yani 'onlara yurdun anılması halis olduğu için' demektir ki o da daha önce geçtiği üzere ahiret yurdu veya dünyadır. İbn Zeyd şöyle demiştir: 'Onları ihlaslı kıldık' ifadesinin anlamı, yani ahireti anmakla [ihlaslı kıldık]; yani onlar ahireti anarlar, ona rağbet ederler ve dünyada zahitlik gösterirler. Mücâhid ise şöyle demiştir: Anlam, 'Biz onlara cenneti hatırlatmamız sebebiyle onları seçkin kıldık' şeklindedir.

[سورة ص (٣٨): الآيات ٤٨ الى ٥٤]

[Sâd Suresi (38), Ayetler 48-54]

وَاذْكُرْ إِسْماعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ وَكُلٌّ مِنَ الْأَخْيارِ (٤٨) هَذَا ذِكْرٌ وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ (٤٩) جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ (٥٠) مُتَّكِئِينَ فِيها يَدْعُونَ فِيها بِفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرابٍ (٥١) وَعِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ أَتْرابٌ (٥٢)

{ وَاذْكُرْ إِسْماعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ وَكُلٌّ مِنَ الْأَخْيارِ (٤٨) هَذَا ذِكْرٌ وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ (٤٩) جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ (٥٠) مُتَّكِئِينَ فِيها يَدْعُونَ فِيها بِفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرابٍ (٥١) وَعِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ أَتْرابٌ (٥٢) } “İsmâil'i, Elyesa'ı ve Zülkifl'i de hatırla! Hepsi de hayırlı kimselerdendir. (48) İşte bu bir zikirdir. Şüphesiz takva sahipleri için güzel bir gelecek vardır. (49) Kapıları kendilerine sonuna kadar açılmış Adn cennetleri! (50) Orada yaslanarak pek çok meyve ve içecek isterler. (51) Yanlarında da bakışlarını yalnız eşlerine dikmiş yaşıt dilberler vardır. (52)”

هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسابِ (٥٣) إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنا مَا لَهُ مِنْ نَفادٍ (٥٤)

{ هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسابِ (٥٣) إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنا مَا لَهُ مِنْ نَفادٍ (٥٤) } “Hesap günü için size vaad olunan işte budur. (53) Şüphesiz bu, asla tükenmeyecek olan bizim rızkımızdır. (54)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَاذْكُرْ إِسْماعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ" مَضَى ذِكْرُ الْيَسَعَ فِي" الْأَنْعَامِ" وَذِكْرُ ذِي الْكِفْلِ فِي" الْأَنْبِيَاءِ." " وَكُلٌّ مِنَ الْأَخْيارِ" أَيْ مِمَّنِ اخْتِيرَ لِلنُّبُوَّةِ." هَذَا ذِكْرٌ" بِمَعْنَى هَذَا ذِكْرٌ جَمِيلٌ فِي الدُّنْيَا وَشَرَفٌ يَذْكُرُونَ بِهِ فِي الدُّنْيَا أَبَدًا." وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ" أَيْ لَهُمْ مَعَ هَذَا الذِّكْرِ الْجَمِيلِ فِي الدُّنْيَا حُسْنُ الْمَرْجِعِ فِي الْقِيَامَةِ. ثُمَّ بَيَّنَ ذلك بقوله تَعَالَى:" جَنَّاتِ عَدْنٍ" وَالْعَدْنُ فِي اللُّغَةِ الْإِقَامَةُ، يُقَالُ: عَدَنَ بِالْمَكَانِ إِذَا أَقَامَ. وَقَالَ عَبْدُ الله ابن عُمَرَ: إِنَّ فِي الْجَنَّةِ قَصْرًا يُقَالُ لَهُ عَدْنٌ حَوْلَهُ الْبُرُوجُ وَالْمُرُوجُ فِيهِ خَمْسَةُ آلَافِ بَابٍ عَلَى كُلِّ بَابٍ خَمْسَةُ آلَافِ حِبَرَةٍ لَا يَدْخُلُهُ إِلَّا نَبِيٌّ أَوْ صِدِّيقٌ أَوْ شَهِيدٌ." مُفَتَّحَةً" حَالٌ" لَهُمُ الْأَبْوابُ" رُفِعَتِ الْأَبْوَابُ لِأَنَّهُ اسْمُ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ مُفَتَّحَةٌ لَهُمُ الْأَبْوَابُ مِنْهَا. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: مُفَتَّحَةٌ لَهُمْ أَبْوَابُهَا. وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ:" مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ" بِالنَّصْبِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: أَيْ مُفَتَّحَةُ الْأَبْوَابِ ثُمَّ جِئْتَ بِالتَّنْوِينِ فَنُصِبَتْ. وَأَنْشَدَ هُوَ وسيبويه:

Yüce Allah'ın { وَاذْكُرْ إِسْماعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ } “İsmâil'i, Elyesa'ı ve Zülkifl'i de hatırla” buyruğunda Elyesa'ın zikri el-En'âm suresinde, Zülkifl'in zikri ise el-Enbiyâ suresinde geçmişti. { وَكُلٌّ مِنَ الْأَخْيارِ } “Hepsi de hayırlı kimselerdendir” yani peygamberlik için seçilenlerdendir. { هَذَا ذِكْرٌ } “İşte bu bir zikirdir” dünyada güzel bir anılış ve dünyada ebediyen kendisiyle anılacakları bir şereftir manasındadır. { وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ } “Şüphesiz takva sahipleri için güzel bir gelecek vardır” yani dünyadaki bu güzel anılışla birlikte kıyamette de onlar için güzel bir dönüş yeri vardır. Sonra Yüce Allah bunu şu buyruğuyla açıklamıştır: { جَنَّاتِ عَدْنٍ } “Adn cennetleri”. Lügatte Adn (الْعَدْنُ) ikamet etmektir; bir yerde ikamet ettiğinde عَدَنَ بِالْمَكَانِ denilir. Abdullah b. Ömer şöyle demiştir: Cennette Adn denilen bir saray vardır; etrafında burçlar ve çayırlar bulunur, orada beş bin kapı vardır, her kapıda beş bin ipek örtü bulunur; oraya bir peygamber, bir sıddîk veya bir şehitten başkası giremez. { مُفَتَّحَةً } hâldir. { لَهُمُ الْأَبْوابُ } “Kapıları kendilerine açılmış” buyruğunda el-ebvâb (الأبواب) kelimesi nâib-i fâil olduğu için merfû kılınmıştır. ez-Zeccâc: Yani oranın kapıları kendilerine açılmıştır, demiştir. el-Ferrâ ise: Kapıları kendilerine açılmıştır, demiştir. el-Ferrâ nasb ile { مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابَ } okuyuşunu da caiz görmüştür. el-Ferrâ: Yani müfettihatu'l-ebvâb idi, sonra tenvin getirdin ve mensûb oldu, demiştir. O ve Sîbeveyhi şu beyti inşad etmişlerdir:

ونأخذ بعده بذناب عيش ... واجب الظَّهْرِ لَيْسَ لَهُ سَنَامُ

Ondan sonra sırtı basık, hörgücü olmayan bir hayatın kuyruğuna yapışırız.

وَإِنَّمَا قَالَ:" مُفَتَّحَةً" وَلَمْ يَقُلْ مَفْتُوحَةً، لِأَنَّهَا تُفْتَحُ لَهُمْ بِالْأَمْرِ لا بالمس. قال الحسن: تكلم: انفتحي فتنفح انْغَلِقِي فَتَنْغَلِقُ. وَقِيلَ: تَفْتَحُ لَهُمُ الْمَلَائِكَةُ الْأَبْوَابَ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" مُتَّكِئِينَ فِيها" هُوَ حَالٌ قُدِّمَتْ عَلَى الْعَامِلِ فِيهَا وَهُوَ قَوْلُهُ:" يَدْعُونَ فِيها" أَيْ يَدْعُونَ فِي الْجَنَّاتِ مُتَّكِئِينَ فِيهَا." بِفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ" أَيْ بِأَلْوَانِ الْفَوَاكِهِ" وَشَرابٍ" أَيْ وَشَرَابٌ كَثِيرٌ فَحُذِفَ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَعِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ" أَيْ عَلَى أَزْوَاجِهِنَّ لَا يَنْظُرْنَ إِلَى غَيْرِهِمْ وَقَدْ مَضَى فِي" الصَّافَاتِ." " أَتْرابٌ" أَيْ عَلَى سِنٍّ وَاحِدٍ، وَمِيلَادُ امْرَأَةٍ واحدة، وقد

{ مَفْتُوحَةً } demeyip de { مُفَتَّحَةً } “açılmış” buyurmasının sebebi; cennet kapılarının onlara dokunarak değil, emirle açılmasıdır. el-Hasan şöyle demiştir: [Kul] “Açıl!” diye konuşur, açılır; “Kapan!” der, kapanır. Meleklerin onlara kapıları açacağı da söylenmiştir. Yüce Allah'ın { مُتَّكِئِينَ فِيها } “Orada yaslanmış olarak” buyruğu, kendisinde amel eden âmilin önüne geçmiş bir hâldir. O âmil de { يَدْعُونَ فِيها } “Orada isterler” buyruğudur; yani orada yaslanmış oldukları hâlde cennetlerde isterler. { بِفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ } “Birçok meyve” yani çeşitli meyveler, { وَشَرابٍ } “ve içecek” yani [bolca] pek çok içecek [isterler]. Sözün delaleti sebebiyle [kesîr kelimesi] hazfedilmiştir. Yüce Allah'ın { وَعِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ } “Yanlarında da bakışlarını sadece [eşlerine] dikmiş” buyruğu, yani bakışlarını sadece kocalarına hasretmiş, başkalarına bakmayan [kadınlar vardır] demektir. Bu husus es-Sâffât suresinde geçmişti. { أَتْرابٌ } “akranlar” yani aynı yaşta ve bir kadının doğumu gibi [yaşıt];

تَسَاوَيْنَ فِي الْحُسْنِ وَالشَّبَابِ، بَنَاتُ ثَلَاثٍ وَثَلَاثِينَ سَنَةً. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ الْآدَمِيَّاتِ. وَ" أَتْرابٌ" جَمْعُ تِرْبٍ وَهُوَ نَعْتٌ لِقَاصِرَاتٍ، لِأَنَّ" قاصِراتُ" نَكِرَةٌ وَإِنْ كَانَ مُضَافًا إِلَى الْمَعْرِفَةِ. وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ أَنَّ الْأَلِفَ وَاللَّامَ يَدْخُلَانِهِ كما قال:

güzellikte ve gençlikte eşittirler, otuz üç yaşın kızlarıdırlar. İbn Abbâs: İnsan olan kadınları kastetmektedir, demiştir. { أَتْرابٌ } kelimesi tirb (تِرْب) kelimesinin çoğuludur ve kāsırât (قَاصِرَات) kelimesinin sıfatıdır; çünkü { قاصِراتُ } kelimesi marifeye muzaf olsa bile nekredir. Buna delil, şairin dediği gibi başına elif ve lâmın dahil olmasıdır:

من القاصرات الطرف لو دب محول ... ومن الذَّرِّ فَوْقَ الْإِتْبِ مِنْهَا لَأَثَّرَا

Bakışlarını yalnız eşlerine diken dilberlerdendir ki, elbisesinin üzerinden bir karınca dahi yürüyecek olsa mutlaka iz bırakırdı.

قَوْلُهُ تَعَالَى:" هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسابِ" أَيْ هَذَا الْجَزَاءُ الَّذِي وُعِدْتُمْ بِهِ. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِالتَّاءِ أَيْ مَا تُوعَدُونَ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ بِالْيَاءِ عَلَى الْخَبَرِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ السُّلَمِيِّ وَاخْتِيَارِ أَبِي عُبَيْدٍ وَأَبِي حَاتِمٍ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ" فَهُوَ خَبَرٌ." لِيَوْمِ الْحِسابِ" أَيْ فِي يَوْمِ الْحِسَابِ، قَالَ الْأَعْشَى:

Yüce Allah'ın { هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسابِ } “Hesap günü için size vaad olunan işte budur” buyruğu; yani size vaad olunan karşılık işte budur demektir. Çoğunluğun kıraati hitap te'siyle { تُوعَدُونَ } şeklindedir; yani 'Ey müminler! Size vaad olunan' demektir. İbn Kesîr, İbn Muheysın, Ebû Amr ve Ya'kûb haber kipi olarak yâ ile { يُوعَدُونَ } şeklinde okumuşlardır; bu es-Sülemî'nin kıraati, Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim'in de tercihidir; zira Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ } “Şüphesiz takva sahipleri için güzel bir gelecek vardır” buyruğu bir haberdir. { لِيَوْمِ الْحِسابِ } “Hesap günü için” yani hesap gününde demektir; el-A'şâ şöyle demiştir:

الْمُهِينِينَ مَا لهم لزمان ... والسوء حَتَّى إِذَا أَفَاقَ أَفَاقُوا

Kötülük zamanında mallarını saçıp savuranlar... ta ki o zaman kendine gelince onlar da kendilerine gelirler.

أَيْ فِي زَمَانِ السُّوءِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنا مَا لَهُ مِنْ نَفادٍ" دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ نَعِيمَ الْجَنَّةِ دَائِمٌ لَا يَنْقَطِعُ، كَمَا قَالَ:" عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ" [هود: ١٠٨] وقال:" فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ" مَمْنُونٍ." [التين: ٦].

Yani kötülük zamanında demektir. Yüce Allah'ın { إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنا مَا لَهُ مِنْ نَفادٍ } “Şüphesiz bu, asla tükenmeyecek olan bizim rızkımızdır” buyruğu, cennet nimetlerinin kesintisiz ve ebedi olduğuna delildir; nitekim Allah: { عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ } “Kesintisiz bir bağış olarak” [Hûd: 108] ve: { فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ } “Onlar için kesintisiz bir mükafat vardır” [et-Tîn: 6] buyurmuştur.

[سورة ص (٣٨): الآيات ٥٥ الى ٦١]

[Sâd Suresi (38), Ayetler 55-61]

هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ (٥٥) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها فَبِئْسَ الْمِهادُ (٥٦) هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ (٥٧) وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْواجٌ (٥٨) هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لَا مَرْحَباً بِهِمْ إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ (٥٩)

{ هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ (٥٥) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها فَبِئْسَ الْمِهادُ (٥٦) هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ (٥٧) وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْواجٌ (٥٨) هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لَا مَرْحَباً بِهِمْ إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ (٥٩) } “İşte bu böyledir. Şüphesiz azgınlar için pek kötü bir gelecek vardır. (55) Yaslanacakları cehennem! O ne kötü bir döşektir! (56) İşte bu kaynar su ve irindir; artık onu tatsınlar! (57) Ve onun türünden çeşit çeşit daha başkaları da vardır. (58) 'İşte bu sizinle birlikte [ateşe] tıkılacak bir topluluktur.' 'Onlara rahatlık yüzü gösterilmesin! Çünkü onlar ateşe gireceklerdir.' (59)”

قالُوا بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَباً بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا فَبِئْسَ الْقَرارُ (٦٠) قالُوا رَبَّنا مَنْ قَدَّمَ لَنا هَذَا فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً فِي النَّارِ (٦١)

{ قالُوا بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَباً بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا فَبِئْسَ الْقَرارُ (٦٠) قالُوا رَبَّنا مَنْ قَدَّمَ لَنا هَذَا فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً فِي النَّارِ (٦١) } “[Uyanlar] derler ki: 'Asıl size rahatlık yüzü gösterilmesin! Bunu bizim önümüze siz getirdiniz. Ne kötü bir duraktır!' (60) Derler ki: 'Rabbimiz! Bunu bizim önümüze kim getirdiyse ateşteki azabını kat kat artır!' (61)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ" لَمَّا ذَكَرَ مَا لِلْمُتَّقِينَ ذَكَرَ مَا لِلطَّاغِينَ. قَالَ الزَّجَّاجُ:" هَذَا" خَبَرُ ابْتِدَاءٍ مَحْذُوفٌ أَيِ الْأَمْرُ هَذَا فَيُوقَفُ عَلَى" هَذَا" قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ:" هَذَا" وَقْفٌ حَسَنٌ. ثُمَّ تَبْتَدِئُ" وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ" وهم الذين كذبوا الرسل.

Yüce Allah'ın: { هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ } “İşte bu böyledir. Şüphesiz azgınlar için pek kötü bir gelecek vardır” buyruğu: [Yüce Allah] takva sahiplerine verilecek olanları zikredince, azgınlara verilecek olanları da zikretmiştir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: “{ هَذَا }” [ifadesi], hazfedilmiş bir mübtedanın (öznenin) haberidir (yüklemidir); yani “durum böyledir” takdirindedir. Bu sebeple “{ هَذَا }” kelimesi üzerinde vakıf yapılır (durulur). İbnü'l-Enbârî de şöyle demiştir: “{ هَذَا }” [üzerinde durmak] güzel bir vakıftır (vakf-ı hasen). Sonra “{ وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ }” diye [yeniden] başlanır. Onlar da elçileri yalanlayan kimselerdir.

" لَشَرَّ مَآبٍ" أَيْ مُنْقَلَبٌ يَصِيرُونَ إِلَيْهِ. ثُمَّ بَيَّنَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ:" جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها فَبِئْسَ الْمِهادُ" أَيْ بِئْسَ مَا مَهَّدُوا لِأَنْفُسِهِمْ، أَوْ بِئْسَ الْفِرَاشُ لَهُمْ. وَمِنْهُ مَهْدُ الصَّبِيِّ. وَقِيلَ: فِيهِ حَذْفٌ أَيْ بِئْسَ مَوْضِعُ الْمِهَادِ. وَقِيلَ: أَيْ هَذَا الَّذِي وَصَفْتُ لِهَؤُلَاءِ الْمُتَّقِينَ، ثُمَّ قَالَ: وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَ مَرْجِعٍ فَيُوقَفُ عَلَى" هَذَا" أَيْضًا. قَوْلُهُ تَعَالَى:" هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ"" هذا" في موضع رفع بالابتداء وخبره" حَمِيمٌ" على التقديم والتأخير، أي هذا حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ فليذوقوه. ولا يوقف على" فَلْيَذُوقُوهُ" ويجوز أَنْ يَكُونَ" هَذَا" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ وَ" فَلْيَذُوقُوهُ" فِي مَوْضِعِ الْخَبَرِ، وَدَخَلَتِ الْفَاءُ لِلتَّنْبِيهِ الَّذِي فِي" هَذَا" فَيُوقَفُ عَلَى" فَلْيَذُوقُوهُ" وَيَرْتَفِعُ" حَمِيمٌ" عَلَى تَقْدِيرِ هَذَا حَمِيمٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى الْأَمْرُ هَذَا، وَحَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ إِذَا لَمْ تَجْعَلْهُمَا خَبَرًا فَرَفْعُهُمَا عَلَى مَعْنَى هُوَ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ. وَالْفَرَّاءُ يَرْفَعُهُمَا بِمَعْنَى مِنْهُ حَمِيمٌ وَمِنْهُ غَسَّاقٌ وَأَنْشَدَ:

{ لَشَرَّ مَآبٍ } yani varacakları pek kötü bir dönüş yeridir. Sonra Yüce Allah bunu şu buyruğuyla açıklamıştır: { جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها فَبِئْسَ الْمِهادُ } “Yaslanacakları cehennem! O ne kötü bir döşektir!” yani kendileri için hazırladıkları şey ne kötüdür yahut onlar için ne kötü bir yataktır; çocuğun beşiği (mehdu's-sabiyy) de bu köktendir. Burada bir hazif olduğu da söylenmiştir; yani döşek yeri ne kötüdür! Şöyle de denilmiştir: Yani bu saydıklarım şu takva sahipleri içindir; sonra: Azgınlar için de pek kötü bir dönüş yeri vardır, buyurmuştur ki bu durumda yine { هَذَا } üzerinde vakıf yapılır. Yüce Allah'ın { هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ } “İşte bu kaynar su ve irindir; artık onu tatsınlar!” buyruğunda { هَذَا } mübteda olarak ref konumundadır; haberi ise takdim ve tehir yoluyla { حَمِيمٌ } kelimesidir; yani 'İşte bu kaynar su ve irindir, artık onu tatsınlar' demektir. { فَلْيَذُوقُوهُ } üzerinde vakıf yapılmaz. { هَذَا } lafzının mübteda olarak ref konumunda olması, { فَلْيَذُوقُوهُ } cümlesinin haber konumunda olması ve fâ harfinin de { هَذَا } lafzındaki dikkat çekme (tenbih) anlamı sebebiyle dahil olmuş bulunması da caizdir; bu durumda { فَلْيَذُوقُوهُ } üzerinde vakıf yapılır ve { حَمِيمٌ } kelimesi 'Bu kaynar sudur' takdiriyle merfû olur. en-Nehhâs şöyle der: Anlamın 'İş böyledir' şeklinde olması da caizdir; kaynar su ve irin (حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ) kelimelerini haber yapmadığın zaman, bunların ref konumu 'O, kaynar su ve irindir' takdirine göre olur. el-Ferrâ ise bunları 'Ondan bir kısmı kaynar sudur, ondan bir kısmı irindir' takdiriyle merfû kabul eder ve şu beyti inşad eder:

حَتَّى إِذَا مَا أَضَاءَ الصُّبْحُ» فِي غَلَسٍ ... - وَغُودِرَ الْبَقْلُ مَلْوِيٌّ وَمَحْصُودُ

Nihayet sabah alacakaranlıkta aydınlandığında... otlar geride kimi bükülmüş kimi biçilmiş halde bırakıldı.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

لَهَا مَتَاعٌ وَأَعْوَانٌ غَدَوْنَ به ... وقتب وَغَرْبٌ إِذَا مَا أُفْرِغَ انْسَحَقَا

Onun eşyaları ve sabahleyin yanına vardıkları yardımcıları vardır; bir semer ve boşaltıldığında parçalanan büyük bir kova.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" هَذَا" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِإِضْمَارِ فِعْلٍ يُفَسِّرُهُ" فَلْيَذُوقُوهُ" كَمَا تَقُولُ زَيْدًا اضْرِبْهُ. وَالنَّصْبُ فِي هَذَا أَوْلَى فَيُوقَفُ عَلَى" فَلْيَذُوقُوهُ" وَتَبْتَدِئُ" حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ" عَلَى تَقْدِيرِ الْأَمْرُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ. وَقِرَاءَةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَأَهْلِ الْبَصْرَةِ وَبَعْضِ الْكُوفِيِّينَ بِتَخْفِيفِ السِّينِ فِي" وَغَسَّاقٌ". وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَالْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" وَغَسَّاقٌ" بِالتَّشْدِيدِ، وَهُمَا لُغَتَانِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ فِي قَوْلِ الْأَخْفَشِ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُمَا مُخْتَلِفٌ، فَمَنْ خَفَّفَ فَهُوَ اسْمٌ مِثْلُ عَذَابٍ وَجَوَابٍ وَصَوَابٍ، وَمَنْ شَدَّدَ قَالَ: هُوَ اسْمُ فَاعِلٍ نُقِلَ إِلَى فَعَّالٍ لِلْمُبَالَغَةِ، نَحْوَ ضَرَّابٍ وَقَتَّالٍ وَهُوَ فَعَّالٌ مِنْ غَسَقَ يَغْسِقُ فَهُوَ غَسَّاقٌ وَغَاسِقٌ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ الزمهرير يخوفهم

"هَذَا" [kelimesinin], "فَلْيَذُوقُوهُ" { فَلْيَذُوقُوهُ } “onu tatsınlar” ifadesinin tefsir ettiği (açıkladığı) gizli bir fiil ile nasb mahallinde olması da caizdir; nitekim [Arapçada] "زَيْدًا اضْرِبْهُ" (Zeyd'i [ise], ona vur!) demen gibidir. Bu durumda nasb [ile okumak] daha evladır; dolayısıyla "فَلْيَذُوقُوهُ" üzerinde vakıf yapılır (durulur) ve [gizli bir] "الْأَمْرُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ" (Durum [veya ceza], kaynar su ve gayyadır) takdiriyle "حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ" { حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ } “kaynar su ve gayyadır (dondurucu irin)” şeklinde [yeni bir cümleye] başlanır. Medine ehlinin, Basra ehlinin ve bazı Kûfelilerin kıraatinde "وَغَسَّاقٌ" kelimesindeki sîn harfi şeddesizdir (tahfif iledir). Yahyâ b. Vessâb, el-A'meş, Hamza ve el-Kisâî ise "وَغَسَّاقٌ" kelimesini şeddeli okumuşlardır. el-Ahfeş'in kavline göre bu ikisi aynı manada iki ayrı lügattir (kullanımdır). İkisinin anlamlarının farklı olduğu da söylenmiştir: Şeddesiz okuyana göre bu, "azâb" (عَذَاب), "cevâb" (جَوَاب) ve "savâb" (صَوَاب) gibi bir isimdir. Şeddeli okuyan ise şöyle demiştir: Bu, mübalağa ifade etmesi için fa'âl (فَعَّال) veznine aktarılmış bir ism-i faildir; nitekim "darrâb" (ضَرَّاب / çokça vuran) ve "kattâl" (قَتَّال / çokça öldüren) kelimelerinde olduğu gibidir. Bu da ğasaka-yağsiku (غَسَقَ يَغْسِقُ) fiilinden türemiş fa'âl (فَعَّال) veznidir; dolayısıyla hem ğassâk (غَسَّاق) hem de ğâsık (غَاسِق) olur. İbn Abbâs şöyle demiştir: O, zemherirdir; onları

بِبَرْدِهِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَمُقَاتِلٌ: هُوَ الثَّلْجُ الْبَارِدُ الَّذِي قَدِ انْتَهَى بَرْدُهُ. وَقَالَ غَيْرُهُمَا. إِنَّهُ يُحْرِقُ بِبَرْدِهِ كَمَا يُحْرِقُ الْحَمِيمُ بِحَرِّهِ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو: هُوَ قَيْحٌ غَلِيظٌ لو وقع منه شي بِالْمَشْرِقِ لَأَنْتَنَ مَنْ فِي الْمَغْرِبِ، وَلَوْ وَقَعَ منه شي فِي الْمَغْرِبِ لَأَنْتَنَ مَنْ فِي الْمَشْرِقِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: هُوَ مَا يَسِيلُ مِنْ فُرُوجِ الزُّنَاةِ وَمِنْ نَتْنِ لُحُومِ الْكَفَرَةِ وَجُلُودِهِمْ مِنَ الصَّدِيدِ وَالْقَيْحِ وَالنَّتْنِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ: هُوَ عُصَارَةُ أَهْلِ النَّارِ. وَهَذَا الْقَوْلُ أَشْبَهُ بِاللُّغَةِ، يُقَالُ: غَسَقَ الْجُرْحُ يَغْسِقُ غَسْقًا إِذَا خَرَجَ مِنْهُ مَاءٌ أَصْفَرُ، قَالَ الشَّاعِرُ:

onları soğuğuyla korkutur, demiştir. Mücâhid ve Mukâtil: O, soğukluğu son hadde ulaşmış dondurucu kardır, demişlerdir. Diğerleri ise: Kaynar su sıcağıyla yaktığı gibi o da soğuğuyla yakar, demişlerdir. Abdullah b. Amr şöyle demiştir: O, koyu bir irindir; şayet ondan doğuya bir parça damlayacak olsa batıdakiler kokuşur, batıya bir parça damlayacak olsa doğudakiler kokuşurdu. Katâde ise şöyle demiştir: O, zina edenlerin tenasül uzuvlarından akan, kâfirlerin etlerinin ve derilerinin kokuşmasından meydana gelen irin, cerahat ve pis kokudur. Muhammed b. Ka'b: O, cehennem ehlinin akıntısıdır, demiştir. Dil bakımından en uygun olan görüş de budur; yaradan sarı su çıktığı zaman غَسَقَ الْجُرْحُ يَغْسِقُ غَسْقًا denilir. Şair şöyle demiştir:

إِذَا مَا تَذَكَّرْتُ الْحَيَاةَ وَطِيبَهَا ... إِلَيَّ جَرَى دَمْعٌ مِنَ اللَّيْلِ غَاسِقُ

Hayatı ve onun güzelliğini hatırladığım zaman... geceleyin üzerime soğuk gözyaşları akar.

أَيْ بَارِدٌ. وَيُقَالُ: لَيْلٌ غَاسِقٌ، لِأَنَّهُ أَبْرَدُ مِنَ النَّهَارِ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: الْغَسَّاقُ الَّذِي يَسِيلُ مِنْ أَعْيُنِهِمْ وَدُمُوعِهِمْ يُسْقَوْنَهُ مَعَ الْحَمِيمِ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الْحَمِيمُ دُمُوعُ أَعْيُنِهِمْ، يُجْمَعُ فِي حِيَاضِ النَّارِ فَيُسْقَوْنَهُ، وَالصَّدِيدُ الَّذِي يَخْرُجُ مِنْ جُلُودِهِمْ. وَالِاخْتِيَارُ عَلَى هَذَا" وَغَسَّاقٌ" حَتَّى يَكُونَ مِثْلَ سَيَّالٍ. وَقَالَ كَعْبٌ: الْغَسَّاقُ عَيْنٌ فِي جَهَنَّمَ يَسِيلُ إِلَيْهَا سُمُّ كُلِّ ذِي حُمَّةٍ مِنْ عَقْرَبٍ وَحَيَّةٍ. وَقِيلَ: هُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الظُّلْمَةِ وَالسَّوَادِ. وَالْغَسَقُ أَوَّلُ ظُلْمَةِ اللَّيْلِ، وَقَدْ غَسَقَ اللَّيْلِ يَغْسِقُ إِذَا أَظْلَمَ. وَفِي التِّرْمِذِيِّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:" لَوْ أَنَّ دَلْوًا مِنْ غَسَّاقٍ يُهْرَاقُ فِي الدُّنْيَا لَأَنْتَنَ أَهْلَ الدُّنْيَا. قُلْتُ: وَهَذَا أَشْبَهُ عَلَى الِاشْتِقَاقِ الْأَوَّلِ كَمَا بَيَّنَّا، إِلَّا أَنَّهُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْغَسَّاقُ مَعَ سَيَلَانِهِ أَسْوَدَ مُظْلِمًا فَيَصِحُّ الِاشْتِقَاقَانِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْواجٌ" قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو:" وَأُخَرُ" جَمْعُ أُخْرَى مِثْلَ الْكُبْرَى وَالْكُبَرِ. الْبَاقُونَ:" وَآخَرُ" مُفْرَدٌ مُذَكَّرٌ. وَأَنْكَرَ أَبُو عَمْرٍو" وَآخَرُ" لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" أَزْواجٌ" أَيْ لَا يُخْبَرُ بِوَاحِدٍ عَنْ جَمَاعَةٍ. وَأَنْكَرَ عَاصِمٌ الْجَحْدَرِيُّ" وَأُخَرُ" قَالَ: وَلَوْ كَانَتْ" وَأُخَرَ" لَكَانَ مِنْ شَكْلِهَا. وَكِلَا الرَّدَّيْنِ لَا يَلْزَمُ وَالْقِرَاءَتَانِ صَحِيحَتَانِ." وَآخَرُ" أَيْ وَعَذَابٌ آخَرُ سِوَى الْحَمِيمِ وَالْغَسَّاقِ." مِنْ شَكْلِهِ" قَالَ قَتَادَةُ: مِنْ نَحْوِهِ. قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: هو

Yani soğuk [demektir]. Gündüzden daha soğuk olduğu için «gece soğudu / soğuk gece» (leyletün gāsikah) denilir. es-Süddî şöyle demiştir: Gassâk, gözlerinden ve gözyaşlarından akan sıvıdır ki kaynar su ile birlikte kendilerine içirilir. İbn Zeyd şöyle demiştir: Hamîm, onların gözyaşlarıdır; cehennem havuzlarında toplanır ve kendilerine içirilir. [Gassâk ise] derilerinden çıkan irindir. Bu görüşe göre tercih edilen okuyuş, «seyyâl» (çokça akan) vezninde olması için { وَغَسَّاقٌ } (şeddeli) şeklindedir. Ka‘b ise şöyle demiştir: Gassâk, cehennemde bir pınardır; akrep ve yılan gibi zehirli her canlının zehri oraya akar. Bunun karanlık ve siyahlıktan türetildiği de söylenmiştir. Gasek (غَسَق), gecenin ilk karanlığıdır. Gece karardığında «gaseka'l-leylü yegsiku» denir. Tirmizî'de Ebû Saîd el-Hudrî'den nakledildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَوْ أَنَّ دَلْوًا مِنْ غَسَّاقٍ يُهْرَاقُ فِي الدُّنْيَا لَأَنْتَنَ أَهْلَ الدُّنْيَا » «Şayet gassâktan bir kova dünyaya dökülseydi, mutlaka bütün dünya ehlini kokuştururdu.» Derim ki: Açıkladığımız üzere bu rivayet birinci türetmeye daha uygundur; ancak gassâkın akıcı olmakla birlikte siyah ve karanlık olması da muhtemeldir; böylece her iki iştikak da sahih olur. En doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın: { وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْواجٌ } “Ve onun türünden başka çeşit çeşit [azaplar da vardır]” buyruğunda Ebû Amr, «el-kübrâ»nın çoğulunun «el-küber» olması gibi «uhrâ»nın çoğulu olarak { وَأُخَرُ } şeklinde okumuştur. Diğer [kıraat imamları] ise müzekker tekil olarak { وَآخَرُ } şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr, Yüce Allah'ın { أَزْواجٌ } buyruğu sebebiyle { وَآخَرُ } okuyuşunu kabul etmemiştir; yani [ona göre] çoğul bir şey tekil ile haber verilmez. Âsım el-Cahderî ise { وَأُخَرُ } okuyuşunu kabul etmeyip: “Şayet { وَأُخَرُ } olsaydı [müzekker zamir yerine müennes zamirle] { مِنْ شَكْلِهَا } denirdi” demiştir. Ancak her iki itiraz da bağlayıcı değildir ve iki kıraat de sahihtir. { وَآخَرُ }, yani hamîm ve gassâktan başka bir azap [daha vardır], demektir. { مِنْ شَكْلِهِ } hakkında Katâde: Onun benzerinden, demiştir. İbn Mes‘ûd şöyle demiştir: O,

لا لزمهرير. وَارْتَفَعَ" وَآخَرُ" بِالِابْتِدَاءِ وَ" أَزْواجٌ" مُبْتَدَأٌ ثَانٍ وَ" مِنْ شَكْلِهِ" خَبَرُهُ وَالْجُمْلَةُ خَبَرُ" آخَرُ". وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" وَآخَرُ" مُبْتَدَأً وَالْخَبَرُ مُضْمَرٌ دَلَّ عَلَيْهِ" هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ" لِأَنَّ فِيهِ دَلِيلًا عَلَى أَنَّهُ لَهُمْ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: وَلَهُمْ آخَرُ وَيَكُونُ" مِنْ شَكْلِهِ أَزْواجٌ" صِفَةٌ لِآخَرَ فَالْمُبْتَدَأُ مُتَخَصِّصٌ بِالصِّفَةِ وَ" أَزْواجٌ" مَرْفُوعٌ بِالظَّرْفِ. وَمَنْ قَرَأَ" وَأُخَرُ" أَرَادَ وَأَنْوَاعٌ مِنَ الْعَذَابِ أُخَرُ، وَمَنْ جَمَعَ وَهُوَ يُرِيدُ الزَّمْهَرِيرَ فَعَلَى أَنَّهُ جَعَلَ الزَّمْهَرِيرَ أَجْنَاسًا فَجُمِعَ لِاخْتِلَافِ الْأَجْنَاسِ. أَوْ عَلَى أَنَّهُ جَعَلَ لِكُلِّ جُزْءٍ مِنْهُ زَمْهَرِيرًا ثُمَّ جُمِعَ كَمَا قَالُوا: شَابَتْ مَفَارِقُهُ. أَوْ عَلَى أَنَّهُ جَمْعٌ لِمَا فِي الْكَلَامِ مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى جَوَازِ الْجَمْعِ، لِأَنَّهُ جَعَلَ الزَّمْهَرِيرَ الَّذِي هُوَ نِهَايَةُ الْبَرْدِ بِإِزَاءِ الجمع في قول:" هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ" وَالضَّمِيرُ فِي" شَكْلِهِ" يَجُوزُ أَنْ يَعُودَ عَلَى الْحَمِيمِ أَوِ الْغَسَّاقِ. أَوْ عَلَى مَعْنَى" وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ" مَا ذَكَرْنَا، وَرُفِعَ" أُخَرُ" عَلَى قِرَاءَةِ الْجَمْعِ بِالِابْتِدَاءِ وَ" مِنْ شَكْلِهِ" صِفَةٌ لَهُ وَفِيهِ ذِكْرٌ يَعُودُ عَلَى الْمُبْتَدَإِ وَ" أَزْواجٌ" خَبَرُ الْمُبْتَدَإِ. وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُحْمَلَ عَلَى تَقْدِيرِ وَلَهُمْ أُخَرُ وَ" مِنْ شَكْلِهِ" صِفَةٌ لِأُخَرَ وَ" أَزْواجٌ" مُرْتَفِعَةٌ بِالظَّرْفِ كَمَا جَازَ فِي الْإِفْرَادِ، لِأَنَّ الصِّفَةَ لَا ضَمِيرَ فِيهَا مِنْ حَيْثُ ارْتَفَعَ" أَزْواجٌ" مُفْرَدٌ،، قَالَهُ أَبُو عَلِيٍّ. وَ" أَزْواجٌ" أَيْ أَصْنَافٌ وَأَلْوَانٌ مِنَ الْعَذَابِ. وَقَالَ يَعْقُوبُ: الشَّكْلُ بِالْفَتْحِ الْمِثْلُ وَبِالْكَسْرِ الدَّلُّ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ" قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ أَنَّ الْقَادَةَ إِذَا دَخَلُوا النَّارَ ثُمَّ دَخَلَ بَعْدَهُمُ الْأَتْبَاعُ، قَالَتِ الْخَزَنَةُ لِلْقَادَةِ:" هَذَا فَوْجٌ" يَعْنِي الْأَتْبَاعَ وَالْفَوْجُ الْجَمَاعَةُ" مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ" أَيْ دَاخِلٌ النَّارَ مَعَكُمْ، فَقَالَتِ السَّادَةُ:" لَا مَرْحَباً بِهِمْ" أَيْ لَا اتَّسَعَتْ مَنَازِلُهُمْ فِي النَّارِ. وَالرَّحْبُ السَّعَةُ، وَمِنْهُ رَحْبَةُ الْمَسْجِدِ وَغَيْرِهِ. وَهُوَ فِي مَذْهَبِ الدُّعَاءِ فَلِذَلِكَ نُصِبَ، قَالَ النَّابِغَةُ:

zemherirdir, demiştir. { وَآخَرُ } mübteda olarak merfûdur; { أَزْواجٌ } ikinci mübtedadır, { مِنْ شَكْلِهِ } ise onun haberidir ve bu cümle { آخَرُ } kelimesinin haberidir. { وَآخَرُ } kelimesinin mübteda olması ve haberinin de { هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ } buyruğunun delalet ettiği gizli bir haber olması caizdir; zira bunda onun kendilerine ait olduğuna dair bir delil vardır; sanki 'Onlar için başka bir azap daha vardır' demiş gibi olur. Bu durumda { مِنْ شَكْلِهِ أَزْواجٌ } ifadesi { آخَرُ } kelimesinin sıfatı olur; böylece mübteda sıfatla tahsis edilmiş ve { أَزْواجٌ } zarfla merfû kılınmış olur. Çoğul olarak { وَأُخَرُ } okuyan kimse, 'başka azap türleri de vardır' anlamını kastetmiştir. Zemheriri kastettiği halde çoğul kılan kimse ise, zemheriri kısımlara ayırdığı için bu kısımların farklılığı sebebiyle çoğul yapmıştır. Yahut onun her bir parçasını bir zemherir kılmış, sonra da Arapların 'şakakları ağardı' dedikleri gibi çoğul yapmıştır. Yahut kelamdaki çoğul yapılabilirlik delaletinden dolayı çoğuldur; çünkü Yüce Allah'ın: { هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ } “İşte bu kaynar su ve irindir; artık onu tatsınlar!” sözündeki çoğulun karşılığına, soğuğun son noktası olan zemheriri koymuştur. { شَكْلِهِ } kelimesindeki zamirin hamîm'e yahut gassâk'a dönmesi caizdir. Yahut zikrettiğimiz üzere { وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ } manasına dönmesi de caizdir. Çoğul kıraatine göre { أُخَرُ } mübteda olarak merfûdur; { مِنْ شَكْلِهِ } onun sıfatıdır ve içinde mübtedaya dönen bir zamir vardır; { أَزْواجٌ } ise mübtedanın haberidir. 'Onlar için başkaları da vardır' takdirine hamledilmesi ve tekilde caiz olduğu gibi { مِنْ شَكْلِهِ } ifadesinin { أُخَرُ } için sıfat, { أَزْواجٌ } kelimesinin de zarfla merfû olması caiz değildir; çünkü { أَزْواجٌ } kelimesinin merfû kılındığı yerde sıfatta bir zamir yoktur, bunu Ebû Ali söylemiştir. { أَزْواجٌ } yani azaptan çeşitler ve türler demektir. Ya'kûb şöyle demiştir: Fetha ile eş-şekl (الشَّكْلُ) benzer/denk, kesre ile eş-şikl (الشِّكْلُ) ise cilve ve nazdır. Yüce Allah'ın { هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ } “İşte bu sizinle birlikte [ateşe] tıkılacak bir topluluktur” buyruğunda İbn Abbâs şöyle demiştir: Önderler ateşe girdiklerinde, arkalarından da onlara uyanlar girince, cehennem bekçileri önderlere: { هَذَا فَوْجٌ } yani uyanlar [hakkında] -fevc ise topluluk demektir- { مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ } 'Sizinle birlikte ateşe girenlerdir' derler. Bunun üzerine ileri gelenler: { لَا مَرْحَباً بِهِمْ } “Onlara rahatlık yüzü gösterilmesin!” derler; yani ateşteki menzilleri genişlemesin! er-Rahb genişlik demektir; mescidin avlusu ve benzeri için kullanılan rahbe de bu köktendir. Bu bir beddua üslubundadır, bu yüzden mensûb kılınmıştır. en-Nâbiğa şöyle demiştir:

لَا مَرْحَبًا بِغَدٍ وَلَا أَهْلًا به ... وإن كان تفريق الأحبة في غد

Ne merhaba olsun yarına ne de hoş geldi ... Eğer sevgililerin ayrılığı yarın olacaksa!

قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ الْعَرَبُ تَقُولُ: لَا مَرْحَبًا بِكَ، أَيْ لَا رَحُبَتْ عَلَيْكَ الْأَرْضُ وَلَا اتسعت.! إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ" قِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ الْقَادَةِ، أَيْ إنهم صالوا النَّارِ كَمَا صَلَيْنَاهَا. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ الْمَلَائِكَةِ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِمْ:" هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ" وَ" قالُوا بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَباً بِكُمْ" هُوَ مِنْ قَوْلِ الْأَتْبَاعِ وَحَكَى النَّقَّاشُ: أَنَّ الْفَوْجَ الْأَوَّلَ قَادَةُ الْمُشْرِكِينَ وَمُطْعِمُوهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ، وَالْفَوْجُ الثَّانِي أَتْبَاعُهُمْ بِبَدْرٍ وَالظَّاهِرُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّهَا عَامَّةٌ فِي كُلِّ تَابِعٍ وَمَتْبُوعٍ." أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا" أَيْ دَعَوْتُمُونَا إِلَى الْعِصْيَانِ" فَبِئْسَ الْقَرارُ" لَنَا وَلَكُمْ" قالُوا" يَعْنِي الْأَتْبَاعَ" رَبَّنا مَنْ قَدَّمَ لَنا هَذَا" قَالَ الْفَرَّاءُ: مَنْ سَوَّغَ لَنَا هَذَا وَسَنَّهُ وَقَالَ غَيْرُهُ مَنْ قَدَّمَ لَنَا هَذَا الْعَذَابَ بِدُعَائِهِ إِيَّانَا إِلَى الْمَعَاصِي" فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً فِي النَّارِ" وَعَذَابًا بِدُعَائِهِ إِيَّانَا فَصَارَ ذَلِكَ ضِعْفًا. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: مَعْنَى عَذَابًا ضِعْفًا فِي النَّارِ الْحَيَّاتُ وَالْأَفَاعِي. وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ" [الأعراف: ٣٨].

Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Araplar { لَا مَرْحَبًا بِكَ } derler; yani 'Yeryüzü sana rahat ve geniş olmasın!' [anlamındadır]. { إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ } “Onlar mutlaka ateşe gireceklerdir” [ifadesinin] önderlerin sözünden olduğu söylenmiştir; yani 'Biz ateşe girdiğimiz gibi onlar da ateşe gireceklerdir' [demektir]. Meleklerin sözünden olup onların: { هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ } “İşte bu sizinle birlikte [ateşe] tıkılacak bir topluluktur” sözüne bitişik olduğu da söylenmiştir. { قالُوا بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَباً بِكُمْ } “[Uyanlar da:] 'Hayır, asıl size rahatlık yüzü gösterilmesin!' dediler” [ifadesi ise] uyanların sözündendir. en-Nakkaş şunu rivayet etmiştir: Birinci topluluk (fevc), Bedir günü müşriklerin önderleri ve onları doyuran kimselerdir; ikinci topluluk ise Bedir'deki uyanlarıdır. Ayetin zahirinden anlaşılan ise bunun her uyan ve uyulan hakkında genel olduğudur. { أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا } “Bunu bizim önümüze siz getirdiniz” yani 'Bizi isyana siz çağırdınız' [demektir]. Bizim ve sizin için { فَبِئْسَ الْقَرارُ } “Ne kötü bir duraktır!”. { قالُوا } “[Yine] dediler ki” yani uyanlar; { رَبَّنا مَنْ قَدَّمَ لَنا هَذَا } “Rabbimiz! Bunu bizim önümüze kim getirdiyse”. el-Ferrâ şöyle demiştir: 'Bunu bize kim caiz kılıp adet haline getirdiyse'. Başkası da şöyle demiştir: 'Bizi günahlara davet ederek bu azabı kim önümüze getirdiyse'. { فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً فِي النَّارِ } “Cehennemdeki azabını ona kat kat artır!” yani hem kendi küfrü için hem de bizi davet ettiği için bir azap ver, böylece bu kat kat [azap] olsun. İbn Mes'ûd şöyle demiştir: Ateşte kat kat azabın anlamı yılanlar ve engereklerdir. Bu ayetin benzeri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ } “Rabbimiz! İşte bunlar bizi saptırdılar; onun için onlara ateşten kat kat azap ver!” [A'râf: 38].

[سورة ص (٣٨): الآيات ٦٢ الى ٦٤]

[Sâd Suresi (38), 62 - 64. Ayetler]

وَقالُوا مَا لَنا لَا نَرى رِجالاً كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ (٦٢) أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصارُ (٦٣) إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ (٦٤)

{ وَقالُوا مَا لَنا لَا نَرى رِجالاً كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ (٦٢) أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصارُ (٦٣) إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ (٦٤) } “Ve [inkârcılar] dediler ki: 'Kendilerini kötülerden saydığımız birtakım adamları [burada] niçin görmüyoruz? (62) Onları alaya mı almıştık, yoksa gözler onlardan kaydı da [onun için mi göremiyoruz]?' (63) İşte bu, ateş ehlinin birbiriyle çekişmesi şüphesiz bir gerçektir! (64)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَقالُوا" يَعْنِي أَكَابِرُ الْمُشْرِكِينَ" مَا لَنا لَا نَرى رِجالًا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ" قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُونَ أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ ﷺ، يَقُولُ أَبُو جَهْلٍ: أَيْنَ بِلَالٌ أَيْنَ صُهَيْبٌ أَيْنَ عَمَّارٌ أُولَئِكَ فِي الْفِرْدَوْسِ وَاعَجَبًا لِأَبِي جَهْلٍ مِسْكِينٌ، أَسْلَمَ ابْنُهُ عِكْرِمَةُ، وَابْنَتُهُ جُوَيْرِيَةُ، وَأَسْلَمَتْ أُمُّهُ، وَأَسْلَمَ أَخُوهُ، وَكَفَرَ هُوَ، قَالَ:

Yüce Allah'ın: { وَقالُوا } “Ve [inkârcılar] dediler ki” yani müşriklerin ileri gelenleri; { مَا لَنا لَا نَرى رِجالاً كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ } “Kendilerini kötülerden saydığımız birtakım adamları [burada] niçin görmüyoruz?” buyruğunda İbn Abbâs şöyle demiştir: Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ashabını kastetmektedirler. Ebû Cehil: 'Bilâl nerede? Suheyb nerede? Ammâr nerede?' der; oysa onlar Firdevs cennetindedirler. Ebû Cehil'e şaşılır, zavallı adam! Oğlu İkrime Müslüman oldu, kızı Cüveyriye Müslüman oldu, annesi Müslüman oldu, kardeşi Müslüman oldu; kendisi ise kâfir oldu. Şair şöyle demiştir:

وَنُورًا أَضَاءَ الْأَرْضَ شَرْقًا وَمَغْرِبًا ... - وَمَوْضِعُ رِجْلِي مِنْهُ أَسْوَدُ مُظْلِمُ

Ve yeryüzünü doğusuyla batısıyla aydınlatan bir nûr... - [oysa] ayağımın bastığı yer ondan yana kapkaranlık ve zifiridir.

" أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا" قَالَ مُجَاهِدٌ: أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا فِي الدُّنْيَا فَأَخْطَأْنَا" أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصارُ" فَلَمْ نَعْلَمْ مَكَانَهُمْ. قَالَ الْحَسَنُ: كُلُّ ذَلِكَ قَدْ فَعَلُوا، اتَّخَذُوهُمْ سِخْرِيًّا، وَزَاغَتْ عَنْهُمْ أَبْصَارُهُمْ فِي الدُّنْيَا مُحَقِّرَةً لَهُمْ. وَقِيلَ: مَعْنَى" أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصارُ" أَيْ أَهُمْ مَعَنَا فِي النار فلا

{ أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا } “Onları alaya mı almıştık”. Mücâhid şöyle demiştir: Dünyada iken onları alaya alıp yanıldık mı, { أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصارُ } “Yoksa gözler onlardan kaydı da” [bundan dolayı mı] yerlerini bilemedik? Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Bunların hepsini yapmışlardı; hem onları alaya almışlar hem de dünyada onları hor görerek gözleri onlardan kayıp gitmişti. Şöyle de denilmiştir: { أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصارُ } ifadesinin manası; 'Yoksa onlar bizimle birlikte ateşte de biz mi

نراهم. وكان ابن كثير والأعمش وأبو عمروحمزة وَالْكِسَائِيُّ يَقْرَءُونَ" مِنَ الْأَشْرَارِ اتَّخَذْنَاهُمْ" بِحَذْفِ الْأَلِفِ فِي الْوَصْلِ. وَكَانَ أَبُو جَعْفَرٍ وَشَيْبَةُ وَنَافِعٌ وَعَاصِمٌ وَابْنُ عَامِرٍ يَقْرَءُونَ" أَتَّخَذْنَاهُمْ" بِقَطْعِ الْأَلِفِ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ وَسَقَطَتْ أَلِفُ الْوَصْلِ، لِأَنَّهُ قَدِ اسْتُغْنِيَ عَنْهَا، فَمَنْ قَرَأَ بِحَذْفِ الْأَلِفِ لَمْ يَقِفْ عَلَى" الْأَشْرارِ" لِأَنَّ" أَتَّخَذْناهُمْ" حَالٌ. وَقَالَ النَّحَّاسُ وَالسِّجِسْتَانِيُّ: هُوَ نَعْتٌ لِرِجَالٍ. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: وَهَذَا خَطَأٌ، لِأَنَّ النَّعْتَ لَا يَكُونُ مَاضِيًا وَلَا مُسْتَقْبَلًا. وَمَنْ قَرَأَ:" أَتَّخَذْنَاهُمْ" بِقَطْعِ الْأَلِفِ وَقَفَ عَلَى" الْأَشْرارِ" قَالَ الْفَرَّاءُ: وَالِاسْتِفْهَامُ هُنَا بِمَعْنَى التَّوْبِيخِ وَالتَّعَجُّبِ." أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصارُ" إِذَا قَرَأْتَ بِالِاسْتِفْهَامِ كَانَتْ أَمْ لِلتَّسْوِيَةِ، وَإِذَا قَرَأْتَ بِغَيْرِ الِاسْتِفْهَامِ فَهِيَ بِمَعْنَى بَلْ. وقرا أبو جعفر ونافع شيبة وَالْمُفَضَّلُ وَهُبَيْرَةُ وَيَحْيَى وَالْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" سِخْرِيًّا" بِضَمِّ السِّينِ. الْبَاقُونَ بِالْكَسْرِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: مَنْ كَسَرَ جَعَلَهُ مِنَ الْهُزْءِ وَمَنْ ضَمَّ جَعَلَهُ مِنَ التَّسْخِيرِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ" إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ"" لَحَقٌّ" خَبَرُ إِنَّ وَ" تَخاصُمُ" خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ بِمَعْنَى هُوَ تَخَاصُمٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَدَلًا مِنْ حَقٍّ. ويجوز أن يكون خبر ابعد خَبَرٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَدَلًا مِنْ ذَلِكَ عَلَى الْمَوْضِعِ. أَيْ إِنَّ تَخَاصُمَ أَهْلِ النَّارِ فِي النَّارِ لَحَقٌّ. يَعْنِي قَوْلَهُمْ:" لَا مَرْحَباً بِكُمْ" الْآيَةَ وَشِبْهَهُ مِنْ قَوْلِ أَهْلِ النَّارِ.

onları görmüyoruz?' [demektir]. İbn Kesîr, el-A'meş, Ebû Amr, Hamza ve el-Kisâî, vasıl halinde elifi hazfederek { مِنَ الْأَشْرَارِ اتَّخَذْنَاهُمْ } şeklinde okuyorlardı. Ebû Ca'fer, Şeybe, Nâfi', Âsım ve İbn Âmir ise istifham (soru) üzere elifi kat' yaparak ve vasıl elifi de kendisine ihtiyaç kalmadığı için düşürülmüş olarak { أَتَّخَذْنَاهُمْ } şeklinde okuyorlardı. Elifi hazfederek okuyan kimse { الْأَشْرارِ } kelimesi üzerinde durmaz (vakıf yapmaz); çünkü { أَتَّخَذْناهُمْ } haldir. en-Nehhâs ve es-Sicistânî: 'Bu, ricâl (adamlar) için sıfattır' demişlerdir. İbnü'l-Enbârî ise şöyle demiştir: Bu yanlıştır; zira sıfat mazi de müstakbel (gelecek) de olmaz. Elifi kat' ile { أَتَّخَذْنَاهُمْ } şeklinde okuyan kimse ise { الْأَشْرارِ } kelimesi üzerinde vakıf yapar. el-Ferrâ şöyle demiştir: Buradaki istifham (soru), kınama ve hayret anlamındadır. { أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصارُ } [ifadesinde], istifham ile okuduğun takdirde { أَمْ } tesviye içindir; istifhamsız okuduğun takdirde ise { بَلْ } (bilakis) anlamındadır. Ebû Ca'fer, Nâfi', Şeybe, el-Mufaddal, Hübeyre, Yahyâ, el-A'meş, Hamza ve el-Kisâî, sîn harfinin zammesiyle { سُخْرِيًّا } şeklinde okumuşlardır. Kalanlar ise kesre ile okumuşlardır. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Kesre ile okuyan bunu alay (el-huz') anlamında kılmış, zamme ile okuyan ise boyun eğdirme (et-teshîr) anlamında kılmıştır. [Bu konu] daha önce geçmişti. { إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ } “İşte bu, ateş ehlinin birbiriyle çekişmesi şüphesiz bir gerçektir!”. { لَحَقٌّ } innê'nin haberidir. { تَخاصُمُ } ise 'o bir çekişmedir' anlamında mahzûf bir mübtedanın haberidir. { حَقٌّ } kelimesinden bedel olması da caizdir. Haberden sonra gelen [ikinci bir] haber olması da caizdir. Mahalle binaen { ذلِكَ } kelimesinden bedel olması da caizdir. Yani: Cehennem ehlinin ateşte birbirleriyle çekişmesi şüphesiz bir gerçektir. Kastedilen, onların: { لَا مَرْحَباً بِكُمْ } “[Hayır, asıl] size rahatlık yüzü gösterilmesin!” ayeti ve ateş ehlinin sözlerinden olan benzeri ifadeleridir.

[سورة ص (٣٨): الآيات ٦٥ الى ٧٠]

[Sâd Suresi (38), 65 - 70. Ayetler]

قُلْ إِنَّما أَنَا مُنْذِرٌ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (٦٥) رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ (٦٦) قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ (٦٧) أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ (٦٨) مَا كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٦٩)

{ قُلْ إِنَّما أَنَا مُنْذِرٌ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (٦٥) رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ (٦٦) قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ (٦٧) أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ (٦٨) مَا كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٦٩) } “De ki: 'Ben ancak bir uyarıcıyım. O tek ve her şeye boyun eğdiren (Kahhâr) Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur. (65) O, göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbi, mutlak güç sahibi (el-Azîz) ve çok bağışlayıcıdır (el-Gaffâr).' (66) De ki: 'Bu, büyük bir haberdir. (67) Siz ise ondan yüz çeviriyorsunuz. (68) Onlar birbiriyle tartışırken yüce melekler topluluğuna (Mele-i A'lâ'ya) dair benim hiçbir bilgim yoktu. (69)”

إِنْ يُوحى إِلَيَّ إِلاَّ أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٧٠)

{ إِنْ يُوحى إِلَيَّ إِلاَّ أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٧٠) } “Bana ancak apaçık bir uyarıcı olduğum vahyolunuyor.' (70)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" قُلْ إِنَّما أَنَا مُنْذِرٌ" أَيْ مُخَوِّفٌ عِقَابَ اللَّهِ لِمَنْ عَصَاهُ وَقَدْ تَقَدَّمَ." وَما مِنْ إِلهٍ" أَيْ مَعْبُودٍ" إِلَّا اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ" الَّذِي لَا شَرِيكَ لَهُ"

Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنَّما أَنَا مُنْذِرٌ } “De ki: 'Ben ancak bir uyarıcıyım'” buyruğu, yani O'na isyan eden kimseleri Allah'ın azabıyla korkutucuyum demektir; bu daha önce geçmişti. { وَما مِنْ إِلهٍ } “hiçbir ilah yoktur” yani hiçbir mabut yoktur, { إِلَّا اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ } “O tek ve her şeye boyun eğdiren Allah'tan başka”; O ki hiçbir ortağı yoktur.

رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ" بِالرَّفْعِ عَلَى النَّعْتِ وَإِنْ نَصَبْتَ الْأَوَّلَ نَصَبْتَهُ. وَيَجُوزُ رَفْعُ الْأَوَّلِ وَنَصْبُ مَا بَعْدَهُ عَلَى المدح." والْعَزِيزُ" مَعْنَاهُ الْمَنِيعُ الَّذِي لَا مِثْلَ لَهُ." الْغَفَّارُ" السَّتَّارُ لِذُنُوبِ خَلْقِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ" أَيْ وَقُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ" هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ" أَيْ مَا أُنْذِرُكُمْ بِهِ مِنَ الْحِسَابِ وَالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ خَبَرٌ عَظِيمُ الْقَدْرِ فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُسْتَخَفَّ بِهِ. قَالَ مَعْنَاهُ قَتَادَةُ. نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" عَمَّ يَتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ" [النبأ: ٢ - ١]. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: يَعْنِي الْقُرْآنَ الذي أنبأكم بِهِ خَبَرٌ جَلِيلٌ. وَقِيلَ: عَظِيمُ الْمَنْفَعَةِ" أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ". قَوْلُهُ تَعَالَى:" مَا كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ" الْمَلَأُ الْأَعْلَى هُمُ الْمَلَائِكَةُ فِي قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيِّ اخْتَصَمُوا فِي أَمْرِ آدَمَ حِينَ خُلِقَ فَ" قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها" [البقرة: ٣٠] وقال إبليس:" أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ" [الأعراف: ١٢] وَفِي هَذَا بَيَانُ أَنَّ مُحَمَّدًا صَلَّى اللَّهُ عله وَسَلَّمَ أَخْبَرَ عَنْ قِصَّةِ آدَمَ وَغَيْرِهِ، وَذَلِكَ لَا يُتَصَوَّرُ إِلَّا بِتَأْيِيدٍ إِلَهِيٍّ، فَقَدْ قَامَتِ الْمُعْجِزَةُ عَلَى صِدْقِهِ، فَمَا بَالُهُمْ أَعْرَضُوا عَنْ تَدَبُّرِ الْقُرْآنِ لِيَعْرِفُوا صِدْقَهُ، وَلِهَذَا وَصَلَ قَوْلَهُ بِقَوْلِهِ:" قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ". وَقَوْلٌ ثَانٍ رَوَاهُ أَبُو الْأَشْهَبِ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" سَأَلَنِي رَبِّي فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ فِيمَ اخْتَصَمَ الْمَلَأُ الْأَعْلَى قُلْتُ فِي الْكَفَّارَاتِ وَالدَّرَجَاتِ قَالَ وَمَا الْكَفَّارَاتُ قُلْتُ الْمَشْيُ عَلَى الْأَقْدَامِ إِلَى الْجَمَاعَاتِ وَإِسْبَاغُ الْوُضُوءِ فِي السَّبَرَاتِ وَالتَّعْقِيبُ فِي الْمَسَاجِدِ بِانْتِظَارِ الصَّلَاةِ بَعْدَ الصَّلَاةِ قَالَ وَمَا الدَّرَجَاتُ قُلْتُ إِفْشَاءُ السَّلَامِ وَإِطْعَامُ الطَّعَامِ وَالصَّلَاةُ بِاللَّيْلِ وَالنَّاسُ نِيَامٌ" خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ بِمَعْنَاهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَقَالَ فِيهِ حَدِيثٌ غَرِيبٌ. وَعَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ أَيْضًا وَقَالَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَقَدْ كَتَبْنَاهُ بِكَمَالِهِ فِي كِتَابِ الْأَسْنَى فِي شَرْحِ أَسْمَاءِ اللَّهِ الْحُسْنَى، وَأَوْضَحْنَا إِشْكَالَهُ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَقَدْ مَضَى فِي" يس" الْقَوْلُ فِي الْمَشْيِ إِلَى الْمَسَاجِدِ، وَأَنَّ الْخُطَا تُكَفِّرُ السَّيِّئَاتِ، وَتَرْفَعُ الدَّرَجَاتِ. وَقِيلَ: الْمَلَأُ الْأَعْلَى الْمَلَائِكَةُ وَالضَّمِيرُ فِي" يَخْتَصِمُونَ" لِفِرْقَتَيْنِ. يَعْنِي قَوْلَ مَنْ قَالَ مِنْهُمُ الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ،

{ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ } “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir; O Azîz'dir, Gaffâr'dır” [ifadesi], sıfat olarak merfûdur (ötreli okunur); şayet bir öncekini mansûb (üstünlü) okursan bunu da mansûb okursun. Birincisini merfû, sonrakini ise övgü amacıyla (medih üzere) mansûb kılmak da caizdir. el-Azîz (الْعَزِيزُ), eşi ve benzeri bulunmayan, mağlup edilemez güç sahibi demektir. el-Gaffâr (الْغَفَّارُ) ise yaratıklarının günahlarını çokça örten demektir. Yüce Allah'ın: { قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ } “De ki: 'O büyük bir haberdir'” buyruğu, yani: Ey Muhammed, onlara de ki: “O büyük bir haberdir”; sizi kendisiyle uyardığım hesap, sevap ve azap, değeri çok yüce bir haberdir, dolayısıyla hafife alınmaması gerekir, demektir. Bu anlamı Katâde ifade etmiştir. Bunun bir benzeri Yüce Allah'ın: { عَمَّ يَتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ } “Neyi soruşturup duruyorlar? O büyük haberi mi?” [Nebe, 1-2] ayetidir. İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde şöyle demişlerdir: “Yani size haber verdiği Kur'an, çok yüce bir haberdir.” Faydası pek büyük bir haberdir, diye de söylenmiştir. { أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ } “Siz ise ondan yüz çeviriyorsunuz.” Yüce Allah'ın: { مَا كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ } “Onlar tartışırlarken benim yüce topluluk hakkında hiçbir bilgim yoktu” buyruğunda geçen yüce topluluk (el-Meleü'l-A'lâ), İbn Abbâs ve es-Süddî'nin görüşüne göre meleklerdir. Onlar, yaratıldığı zaman Âdem'in durumu hakkında çekişmiş ve: { قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } “'Orada bozgunculuk çıkaracak birini mi yaratacaksın?' demişlerdi” [el-Bakara: 30]. İblis de: { أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ } “'Ben ondan daha hayırlıyım'” [el-A'râf: 12] demişti. Bunda, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in Âdem ve diğerlerinin kıssasından haber verdiğine bir açıklama bulunmaktadır; bu ise ancak ilahi bir destekle tasavvur edilebilir. Böylece onun doğruluğuna dair mucize gerçekleşmiştir. O hâlde onun doğruluğunu anlamak için Kur'an'ı derinlemesine düşünmekten (tedebbür etmekten) yüz çevirmelerine ne oluyor? İşte bu sebeple [Allah Teâlâ] bu sözünü: { قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ } “De ki: O büyük bir haberdir; siz ise ondan yüz çeviriyorsunuz” buyruğuna bağlamıştır. İkinci bir görüş ise Ebu'l-Eşheb'in el-Hasan'dan rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « سَأَلَنِي رَبِّي فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ فِيمَ اخْتَصَمَ الْمَلَأُ الْأَعْلَى قُلْتُ فِي الْكَفَّارَاتِ وَالدَّرَجَاتِ قَالَ وَمَا الْكَفَّارَاتُ قُلْتُ الْمَشْيُ عَلَى الْأَقْدَامِ إِلَى الْجَمَاعَاتِ وَإِسْبَاغُ الْوُضُوءِ فِي السَّبَرَاتِ وَالتَّعْقِيبُ فِي الْمَسَاجِدِ بِانْتِظَارِ الصَّلَاةِ بَعْدَ الصَّلَاةِ قَالَ وَمَا الدَّرَجَاتُ قُلْتُ إِفْشَاءُ السَّلَامِ وَإِطْعَامُ الطَّعَامِ وَالصَّلَاةُ بِاللَّيْلِ وَالنَّاسُ نِيَامٌ » «Rabbim bana sorup: 'Ey Muhammed! Yüce topluluk (el-Meleü'l-A'lâ) ne hakkında çekişti?' dedi. Ben de: 'Keffâretler ve dereceler hakkında' dedim. 'Keffâretler nedir?' diye sordu. Ben: 'Cemaatlere yürüyerek gitmek, dondurucu soğuklarda abdesti eksiksiz ve güzelce almak ve namazın ardından diğer namazı beklemek üzere mescitlerde oturup durmaktır' dedim. O: 'Peki dereceler nedir?' diye sordu. Ben de: 'Selamı yaymak, yemek yedirmek ve insanlar uykudayken gece namaz kılmaktır' dedim.» Bunu Tirmizî, benzer bir anlamla İbn Abbâs'tan rivayet etmiş ve hakkında: 'Garîb bir hadistir' demiştir. Muâz b. Cebel'den de rivayet edilmiş ve: 'Hasen-sahih bir hadistir' demiştir. Biz bunu Kitâbü'l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ adlı eserimizde eksiksiz olarak yazdık ve oradaki müşkilleri açıkladık, Allah'a hamdolsun. Mescitlere yürüme konusu, adımların günahları örttüğü ve dereceleri yükselttiği Yâsîn [Suresi'nde] geçmişti. Şöyle de denilmiştir: Yüce topluluk meleklerdir; { يَخْتَصِمُونَ } “tartışıyorlar” fiilindeki zamir ise iki fırkaya aittir. Yani onlardan meleklerin Allah'ın kızları olduğunu söyleyenlerin,

ش وَمَنْ قَالَ آلِهَةٌ تُعْبَدُ. وَقِيلَ: الْمَلَأُ الْأَعْلَى هَاهُنَا قُرَيْشٌ، يَعْنِي اخْتِصَامُهُمْ فِيمَا بَيْنَهُمْ سِرًّا، فَأَطْلَعَ اللَّهُ نَبِيَّهُ عَلَى ذَلِكَ." إِنْ يُوحى إِلَيَّ إِلَّا أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ" أَيْ إِنْ يُوحَى إِلَيَّ إِلَّا الْإِنْذَارُ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرِ بْنُ الْقَعْقَاعِ" إِلَّا إِنَّمَا" بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ، لِأَنَّ الْوَحْيَ قَوْلٌ، كَأَنَّهُ قَالَ: يُقَالُ لِي إِنَّمَا أَنْتَ نَذِيرٌ مُبِينٌ، وَمَنْ فَتَحَهَا جَعَلَهَا فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، لِأَنَّهَا اسْمُ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: كَأَنَّكَ قُلْتَ مَا يُوحَى إِلَيَّ إِلَّا الْإِنْذَارُ، النَّحَّاسُ: وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِمَعْنَى إِلَّا لِأَنَّمَا. والله أعلم.

'Onlar ibadet edilen ilahlardır' diyen kimselerin sözünü kastetmektedir. Buradaki yüce topluluktan (el-Meleü'l-A'lâ) maksadın Kureyş olduğu da söylenmiştir; yani aralarında gizlice çekişmeleridir ki Allah bunu Peygamberine bildirmiştir. { إِنْ يُوحى إِلَيَّ إِلَّا أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ } “Bana ancak apaçık bir uyarıcı olduğum vahyolunuyor” yani 'Bana uyarmaktan başka bir şey vahyolunmuyor' [demektir]. Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ' hemzenin kesresiyle { إِلَّا إِنَّمَا } şeklinde okumuştur; zira vahiy bir sözdür, sanki: 'Bana: Sen ancak apaçık bir uyarıcısın deniliyor' demiş gibi olur. Fetha ile okuyan ise onu ref' makamında kılmıştır; çünkü o, fâili zikredilmeyen fiilin (nâib-i fâilin) ismidir. el-Ferrâ şöyle demiştir: Sanki sen: 'Bana uyarıdan başkası vahyolunmuyor' demiş olursun. en-Nehhâs ise şöyle demiştir: { إِلَّا لِأَنَّمَا } manasında nasb makamında olması da caizdir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة ص (٣٨): الآيات ٧١ الى ٧٤]

[Sâd Suresi (38), 71 - 74. Ayetler]

إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ (٧١) فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ (٧٢) فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٧٣) إِلاَّ إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ (٧٤)

{ إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ (٧١) فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ (٧٢) فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٧٣) إِلاَّ إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ (٧٤) } “Hani Rabbin meleklere şöyle demişti: 'Ben çamurdan bir insan yaratacağım. (71) Onu şekillendirip içine ruhumdan üflediğim zaman, hemen onun için secdeye kapanın!' (72) Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler. (73) Yalnız İblis hariç; o büyüklük tasladı ve kâfirlerden oldu. (74)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ"" إِذْ" مِنْ صِلَةِ" يَخْتَصِمُونَ" الْمَعْنَى، مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَأِ الْأَعْلَى حِينَ يَخْتَصِمُونَ حِينَ" قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ". وَقِيلَ:" إِذْ قالَ" بَدَلٌ مِنْ" إِذْ يَخْتَصِمُونَ" وَ" يَخْتَصِمُونَ" يَتَعَلَّقُ بِمَحْذُوفٍ، لِأَنَّ الْمَعْنَى مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِكَلَامِ الْمَلَأِ الْأَعْلَى وَقْتَ اخْتِصَامِهِمْ." فَإِذا سَوَّيْتُهُ"" إِذَا" تَرُدُّ الْمَاضِيَ إِلَى الْمُسْتَقْبَلِ، لِأَنَّهَا تُشْبِهُ حُرُوفَ الشَّرْطِ وَجَوَابُهَا كَجَوَابِهِ، أَيْ خَلَقْتُهُ." وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي" أَيْ مِنَ الرُّوحِ الَّذِي أَمْلِكُهُ وَلَا يَمْلِكُهُ غَيْرِي. فَهَذَا مَعْنَى الْإِضَافَةِ، وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى مُجَوَّدًا فِي" النِّسَاءِ" فِي قَوْلِهِ في عيسى" وَرُوحٌ مِنْهُ" [النساء: ١٧١]." فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ" نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ. وَهَذَا سُجُودُ تَحِيَّةٍ لَا سُجُودَ عِبَادَةٍ. وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ"." فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ" أَيِ امْتَثَلُوا الْأَمْرَ وَسَجَدُوا لَهُ خُضُوعًا لَهُ وَتَعْظِيمًا لِلَّهِ بِتَعْظِيمِهِ" إِلَّا إِبْلِيسَ" أَنِفَ مِنَ السُّجُودِ لَهُ جَهْلًا بِأَنَّ السُّجُودَ لَهُ طَاعَةٌ لِلَّهِ، وَالْأَنَفَةُ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ اسْتِكْبَارًا كُفْرٌ، وَلِذَلِكَ كَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ بِاسْتِكْبَارِهِ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى. وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِي، هَذَا فِي" الْبَقَرَةِ" مستوفى.

Yüce Allah'ın: { إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ } “Hani Rabbin meleklere şöyle demişti” buyruğundaki { إِذْ : Hani / O vakit } lafzı, { يَخْتَصِمُونَ : Tartışıyorlardı } fiiliyle irtibatlıdır (sılasıdır). Mana şudur: “Rabbin meleklere: 'Ben çamurdan bir insan yaratacağım' dediği vakit, Mele-i A‘lâ'nın tartıştıkları andaki durumuna dair benim hiçbir bilgim yoktu.” Şöyle de denilmiştir: { إِذْ قالَ : Hani demişti } ifadesi, { إِذْ يَخْتَصِمُونَ : Tartıştıkları zaman } ifadesinden bedeldir; { يَخْتَصِمُونَ } fiili ise mahzûf bir kelimeye taalluk etmektedir (bağlıdır). Çünkü mana: “Mele-i A‘lâ'nın tartıştıkları vakitteki sözlerine dair benim bir bilgim yoktu” demektir. { فَإِذا سَوَّيْتُهُ } “Onu şekillendirip” buyruğundaki { إِذا : -dığı zaman } edatı, şart harflerine benzediği ve cevabı da şartın cevabı gibi olduğu için mazi (geçmiş zaman) fiili müstakbele (gelecek zamana) çevirir; yani “onu yarattığım zaman” demektir. { وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي } “ve içine ruhumdan üflediğim [zaman]” buyruğu, “bizzat benim mâlik olduğum ve benden başkasının mâlik olmadığı o ruhtan” demektir. Buradaki izafetin manası budur. Bu husus Nisâ [Suresi]'nde, İsa [aleyhisselâm] hakkındaki: { وَرُوحٌ مِنْهُ } “ve O'ndan bir ruhtur” (en-Nisâ 4/171) buyruğu açıklanırken etraflıca geçmişti. { فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ } “hemen ona secdeye kapanın” ifadesindeki { ساجِدِينَ : Secde edenler olarak } lafzı, hâl konumunda olup mansubdur. Bu secde bir ibadet secdesi değil, selamlama ve saygı secdesidir. Bu konu da Bakara [Suresi]'nde geçmişti. { فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ } “Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler”; yani emre boyun eğip ona tazim göstererek ve onu yüceltmek suretiyle Allah'a saygılarını arz etmek üzere secdeye vardılar. { إِلَّا إِبْلِيسَ } “İblis hariç”; o, Âdem'e secde etmenin Allah'a itaat olduğunu idrak edemeyip ona secde etmekten kibir göstererek kaçındı. Allah'a itaatten büyüklenerek kaçınmak ise küfürdür. Bu sebeple Yüce Allah'ın emrine karşı büyüklük taslaması yüzünden kâfirlerden oldu. Bu hususa dair açıklama Bakara [Suresi]'nde eksiksiz olarak geçmişti.

[سورة ص (٣٨): الآيات ٧٥ الى ٨٣]

[Sâd Suresi (38), 75 - 83. Ayetler]

قالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ (٧٥) قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ (٧٦) قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ (٧٧) وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلى يَوْمِ الدِّينِ (٧٨) قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٧٩)

{ قالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ (٧٥) قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ (٧٦) قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ (٧٧) وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلى يَوْمِ الدِّينِ (٧٨) قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٧٩) } “[Allah] buyurdu ki: 'Ey İblis! Bizzat iki elimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan nedir? Büyüklük mü tasladın, yoksa yücelerden mi oldun?' (75) [İblis:] 'Ben ondan daha üstünüm; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın' dedi. (76) [Allah] buyurdu: 'Öyleyse oradan çık, çünkü sen artık kovulmuş birisin! (77) Şüphesiz ceza gününe kadar lanetim senin üzerinedir.' (78) [İblis:] 'Rabbim! O halde onların diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver' dedi. (79)”

قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٨٠) إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (٨١) قالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٢) إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٨٣)

{ قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٨٠) إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (٨١) قالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٢) إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٨٣) } “[Allah] buyurdu: 'Sen mühlet verilenlerdensin; (80) O bilinen vaktin gününe kadar.' (81) [İblis] dedi: 'İzzetine yemin olsun ki onların hepsini mutlaka azdırıp saptıracağım! (82) Ancak içlerinden ihlaslı kılınmış kulların müstesna.' (83)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" قالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ" أَيْ صَرَفَكَ وَصَدَّكَ" أَنْ تَسْجُدَ" أَيْ عَنْ أَنْ تَسْجُدَ" لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ" أَضَافَ خَلْقَهُ إِلَى نَفْسِهِ تَكْرِيمًا لَهُ، وَإِنْ كان خالق كل شي وَهَذَا كَمَا أَضَافَ إِلَى نَفْسِهِ الرُّوحَ وَالْبَيْتَ وَالنَّاقَةَ وَالْمَسَاجِدَ. فَخَاطَبَ النَّاسَ بِمَا يَعْرِفُونَهُ فِي تَعَامُلِهِمْ، فَإِنَّ الرَّئِيسَ مِنَ الْمَخْلُوقِينَ لَا يُبَاشِرُ شَيْئًا بِيَدِهِ إِلَّا عَلَى سَبِيلِ الْإِعْظَامِ وَالتَّكَرُّمِ، فَذِكْرُ الْيَدِ هُنَا بِمَعْنَى هَذَا. قَالَ مُجَاهِدٌ: اليد ها هنا بمعنى التأكيد وَالصِّلَةِ، مَجَازُهُ لِمَا خَلَقْتُ أَنَا كَقَوْلِهِ:" وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ" [الرحمن: ٢٧] أَيْ يَبْقَى رَبُّكَ. وَقِيلَ: التَّشْبِيهُ فِي الْيَدِ فِي خَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ بِمَعْنَى النِّعْمَةِ وَالْقُوَّةِ وَالْقُدْرَةِ، وَإِنَّمَا هُمَا صِفَتَانِ مِنْ صِفَاتِ ذَاتِهِ تَعَالَى. وَقِيلَ: أَرَادَ باليد القدرة، يقال: مالي بِهَذَا الْأَمْرِ يَدٌ. وَمَا لِي بِالْحَمْلِ الثَّقِيلِ يَدَانِ. وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّ الْخَلْقَ لَا يَقَعُ إِلَّا بِالْقُدْرَةِ بِالْإِجْمَاعِ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

Yüce Allah'ın: { قالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ } “[Allah] buyurdu ki: 'Ey İblis! Seni alıkoyan nedir?'” yani seni çeviren ve engelleyen nedir? { أَنْ تَسْجُدَ } “secde etmekten” yani secde etmenden; { لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ } “bizzat iki elimle yarattığıma”. Her şeyin yaratıcısı Kendisi olduğu halde, onu şereflendirmek için onun yaratılışını Kendi zâtına izafe etmiştir. Bu tıpkı ruhu, Beyt'i (Kâbe'yi), deve [kıssasındaki deveyi] ve mescidleri Kendi zâtına izafe etmesi gibidir. Dolayısıyla insanlara kendi aralarındaki muamelelerde bildikleri şeyle hitap etmiştir; zira yaratılmışlar arasındaki reis/önder, bir şeye bizzat eliyle ancak onu yüceltmek ve şereflendirmek amacıyla girişir. İşte burada elin (yed) zikredilmesi bu anlamdadır. Mücâhid şöyle demiştir: Buradaki el (yed), tekit ve sıla anlamındadır; mecazi manası 'bizzat benim yarattığıma' demektir, tıpkı: { وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ } “Ancak Rabbinin vechi baki kalacaktır” [Rahmân: 27] buyruğundaki gibi, yani 'Rabbin baki kalacaktır' demektir. Şöyle de denilmiştir: Yüce Allah'ın yaratmasında 'el' (yed) ile yapılan tesniye/ikil kullanım, bunun nimet, kuvvet ve kudret manasında olmadığına; bilakis o ikisinin Yüce Allah'ın zâtının sıfatlarından iki sıfat olduğuna bir delildir. El ile kudretin kastedildiği de söylenmiştir; nitekim [Arapçada]: 'Bu işe benim elim ermez (gücüm yetmez)' ve 'Ağır yükü taşımaya iki elim yetmez (gücüm yetmez)' denilir. Yaratmanın ancak kudretle meydana geleceğine dair icmâ bulunması da buna delalet eder. Şair şöyle demiştir:

تَحَمَّلْتُ مِنْ عفراء ما ليس لي به ... - لا لِلْجِبَالِ الرَّاسِيَاتِ يَدَانِ

Afrâ yüzünden ne benim ne de sarsılmaz yüce dağların takat getirebileceği şeyleri yüklendim.

وَقِيلَ:" لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ" لِمَا خَلَقْتُ بِغَيْرِ وَاسِطَةٍ." أَسْتَكْبَرْتَ" أَيْ عَنِ السُّجُودِ" أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ" أَيِ الْمُتَكَبِّرِينَ عَلَى رَبِّكَ. وَقَرَأَ مُحَمَّدُ بْنُ صَالِحٍ عَنْ شِبْلٍ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ وَأَهْلِ مَكَّةَ" بِيَدَيَّ اسْتَكْبَرْتَ" مَوْصُولَةَ الْأَلِفِ عَلَى الْخَبَرِ وَتَكُونُ أَمْ مُنْقَطِعَةً بِمَعْنَى بَلْ مِثْلَ:" أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ

Şöyle de denilmiştir: { لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ } “[bizzat iki elimle yarattığıma]”, [yani] vasıtasız olarak yarattığıma [demektir]. { أَسْتَكْبَرْتَ } “Büyüklük mü tasladın?”, yani secde etmekten [büyüklenip kaçındın mı], { أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ } “yoksa yücelerden mi oldun?”, yani Rabbine karşı büyüklük taslayanlardan mı idin? Muhammed b. Sâlih'in Şibl'den, onun da İbn Kesîr ve Mekke ehlinden rivayetine göre elifi vasıl yaparak haber kipiyle (hemzesiz olarak) { بِيَدَيَّ اسْتَكْبَرْتَ } şeklinde okumuştur. Bu takdirde { أَمْ }, { أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ } “Yoksa 'Onu uydurdu' mu diyorlar?” [ayetinde] ve benzerlerinde olduğu gibi 'bilakis' (bel) manasında münkati' (kesintili) olur.

" [السجدة: ٣] وشبهه. ومن استفهم فأم مُعَادِلَةٌ لِهَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ وَهُوَ تَقْرِيرٌ وَتَوْبِيخٌ. أَيِ اسْتَكْبَرْتَ بِنَفْسِكَ حِينَ أَبَيْتَ السُّجُودَ لِآدَمَ، أَمْ كُنْتَ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فَتَكَبَّرْتَ لِهَذَا. قَوْلُهُ تَعَالَى:" قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ" قَالَ الْفَرَّاءُ: مِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَقُولُ أَنَا أَخْيَرُ مِنْهُ وَأَشَرُّ مِنْهُ، وَهَذَا هُوَ الْأَصْلُ إِلَّا أَنَّهُ حُذِفَ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ." خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ" فَضَّلَ النَّارَ عَلَى الطِّينِ وَهَذَا جَهْلٌ مِنْهُ، لِأَنَّ الْجَوَاهِرَ مُتَجَانِسَةٌ فَقَاسَ فَأَخْطَأَ الْقِيَاسَ. وَقَدْ مَضَى فِي" الْأَعْرَافِ" بَيَانُهُ." قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا" يَعْنِي مِنَ الْجَنَّةِ" فَإِنَّكَ رَجِيمٌ" أَيْ مَرْجُومٌ بِالْكَوَاكِبِ وَالشُّهُبِ" وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي" أَيْ طَرْدِي وَإِبْعَادِي مِنْ رَحْمَتِي" إِلى يَوْمِ الدِّينِ" تَعْرِيفٌ بِإِصْرَارِهِ عَلَى الْكُفْرِ لِأَنَّ اللَّعْنَ مُنْقَطِعٌ حِينَئِذٍ، ثُمَّ بِدُخُولِهِ النَّارَ يَظْهَرُ تَحْقِيقُ اللَّعْنِ" قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ" أَرَادَ الْمَلْعُونُ أَلَّا يَمُوتَ فَلَمْ يُجَبْ إلى ذلك، وأخر إلى وقت معلوم، وهو يوم يموت الخلق فيه، فاخر إليه تَهَاوُنًا بِهِ." قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ" لَمَّا طَرَدَهُ بِسَبَبِ آدَمَ حَلَفَ بِعِزَّةِ اللَّهِ أَنَّهُ يُضِلُّ بَنِي آدَمَ بِتَزْيِينِ الشَّهَوَاتِ وَإِدْخَالِ الشُّبْهَةِ عَلَيْهِمْ، فَمَعْنَى:" لَأُغْوِيَنَّهُمْ" لَأَسْتَدْعِيَنَّهُمْ إِلَى الْمَعَاصِي وَقَدْ عَلِمَ أَنَّهُ لَا يَصِلُ إِلَّا إِلَى الْوَسْوَسَةِ، وَلَا يُفْسِدُ إِلَّا مَنْ كَانَ لَا يَصْلُحُ لَوْ لَمْ يُوَسْوِسْهُ، وَلِهَذَا قَالَ:" إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ" أي الذي أَخْلَصْتَهُمْ لِعِبَادَتِكَ، وَعَصَمْتَهُمْ مِنِّي. وَقَدْ مَضَى فِي" الحجر" بيانه.

[Secde: 3] ve benzeri ayetlerdeki gibi. Kim de istifhamla okursa { أَمْ }, istifham hemzesinin muadilidir; bu da ikrar ettirme ve kınamadır. Yani: 'Âdem'e secde etmekten kaçındığında kendi nefsine mi büyüklük verdin, yoksa büyüklük taslayan bir topluluktan idin de bundan dolayı mı böbürlendin?' [demektir]. Yüce Allah'ın: { قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ } “[İblis:] 'Ben ondan daha üstünüm' dedi” buyruğunda el-Ferrâ şöyle demiştir: Araplardan bazısı [ahyaru minhu yerine] 'Ben ondan daha hayırlıyım (ehyeur)' ve 'ondan daha şerliyim (eşerru)' der; asıl olan da budur, ancak çok kullanımdan ötürü [hemze] hazfedilmiştir. { خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ } “Beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın” diyerek ateşi çamura üstün kılmıştır. Bu ise onun bir cehaletidir; çünkü cevherler birbiriyle türdeştir; o kıyas yapmış ve kıyasta hata etmiştir. Bunun açıklaması A'râf [Suresi'nde] geçmişti. { قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا } “[Allah] buyurdu: 'Öyleyse oradan çık'” yani cennetten; { فَإِنَّكَ رَجِيمٌ } “çünkü sen artık kovulmuş birisin” yani yıldızlarla ve alevlerle (şühub) taşlanmışsın. { وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي } “Şüphesiz lanetim senin üzerinedir” yani rahmetimden kovmam ve uzaklaştırmam; { إِلى يَوْمِ الدِّينِ } “ceza gününe kadar”. Bu, onun küfürdeki ısrarını bildirmektir; çünkü lanet o vakitte kesintiye uğramaz, bilakis ateşe girmesiyle lanetin gerçekleşmesi apaçık ortaya çıkar. { قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } “[İblis:] 'Rabbim! O halde onların diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver' dedi”. Lanetlenmiş olan, ölmeyip [ebedî kalmayı] istedi ancak bu isteği kabul edilmedi ve bilinen bir vakte kadar ertelendi; o da yaratılmışların içinde öleceği gündür. Kendisini hafife almak ve küçük düşürmek için o vakte kadar ertelenmiştir. { قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } “[İblis] dedi: 'İzzetine yemin olsun ki onların hepsini mutlaka azdırıp saptıracağım!'”. Âdem sebebiyle kovulunca, şehvetleri süsleyip püsleyerek ve onlara şüphe sokarak Âdemoğullarını saptıracağına dair Allah'ın izzetine yemin etti. { لَأُغْوِيَنَّهُمْ } ifadesinin manası; 'Onları günahlara çağıracağım' demektir. Oysa o, vesveseden başka bir şeye güç yetiremeyeceğini ve vesvese vermese bile zaten iflah olmayacak kimseden başkasını saptıramayacağını biliyordu. Bundan dolayı şöyle demiştir: { إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } “Ancak içlerinden ihlaslı kılınmış kulların müstesna”; yani 'Kulluğun için ihlaslı kıldığın ve benden koruduğun kimseler müstesnadır'. Bunun açıklaması Hicr [Suresi'nde] geçmişti.

[سورة ص (٣٨): الآيات ٨٤ الى ٨٨]

[Sâd Suresi (38), 84 - 88. Ayetler]

قالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ (٨٤) لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٥) قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ (٨٦) إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ (٨٧) وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ (٨٨)

{ قالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ (٨٤) لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٥) قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ (٨٦) إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ (٨٧) وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ (٨٨) } “[Allah] buyurdu ki: 'İşte bu haktır ve Ben hakkı söylerim: (84) Mutlaka cehennemi seninle ve onlardan sana uyanların hepsiyle dolduracağım!' (85) De ki: 'Buna karşılık ben sizden bir ücret istemiyorum ve ben kendiliğinden yükümlülük uyduranlardan da değilim. (86) Bu [Kur'an], alemler için ancak bir öğüttür. (87) Onun haberini bir süre sonra mutlaka öğreneceksiniz.' (88)”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" قالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ" هَذِهِ قِرَاءَةُ أَهْلِ الْحَرَمَيْنِ وَأَهْلِ الْبَصْرَةِ وَالْكِسَائِيِّ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَعَاصِمٌ وَالْأَعْمَشُ وحمزة برفع الأول. وأجاز الفراء فيه

Yüce Allah'ın: { قالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ } “[Allah] buyurdu ki: 'İşte hak [budur] ve Ben hakkı söylerim'” buyruğuna gelince; bu, Haremeyn ehlinin, Basra ehlinin ve el-Kisâî'nin kıraatidir. İbn Abbâs, Mücâhid, Âsım, el-A'meş ve Hamza ise birincisini merfû olarak okumuşlardır. el-Ferrâ ise bunda

الْخَفْضَ. وَلَا اخْتِلَافَ فِي الثَّانِي فِي أَنَّهُ مَنْصُوبٌ بِ" أَقُولُ" وَنَصْبُ الْأَوَّلِ عَلَى الْإِغْرَاءِ أَيْ فَاتَّبِعُوا الْحَقَّ وَاسْتَمِعُوا الْحَقَّ، وَالثَّانِي بِإِيقَاعِ الْقَوْلِ عَلَيْهِ. وَقِيلَ: هُوَ بِمَعْنَى أُحِقُّ الْحَقَّ أَيْ أَفْعَلُهُ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: الْحَقُّ الْأَوَّلُ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ أَيْ يُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ، أَوْ عَلَى الْقَسَمِ وَحُذِفَ حَرْفُ الْجَرِّ، كَمَا تَقُولُ: اللَّهُ لَأَفْعَلَنَّ، وَمَجَازُهُ: قَالَ فَبِالْحَقِّ وَهُوَ اللَّهُ تَعَالَى أَقْسَمَ بِنَفْسِهِ." وَالْحَقَّ أَقُولُ" جُمْلَةٌ اعْتُرِضَتْ بَيْنَ الْقَسَمِ وَالْمُقْسَمِ عَلَيْهِ، وَهُوَ تَوْكِيدُ الْقِصَّةِ، وَإِذَا جُعِلَ الْحَقُّ مَنْصُوبًا بِإِضْمَارِ فِعْلٍ كَانَ" لَأَمْلَأَنَّ" عَلَى إِرَادَةِ الْقَسَمِ. وَقَدْ أَجَازَ الْفَرَّاءُ وَأَبُو عُبَيْدَةَ أَنْ يَكُونَ الْحَقُّ مَنْصُوبًا بِمَعْنَى حَقًّا" لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ" وَذَلِكَ عِنْدَ جَمَاعَةٍ مِنَ النَّحْوِيِّينَ خَطَأٌ، لَا يَجُوزُ زَيْدًا لَأَضْرِبَنَّ، لِأَنَّ مَا بَعْدَ اللَّامِ مَقْطُوعٌ مِمَّا قَبْلَهَا فَلَا يَعْمَلُ فِيهِ. وَالتَّقْدِيرُ عَلَى قَوْلِهِمَا لَأَمْلَأَنَّ جهنم حقا. ومن رفع" فَالْحَقُّ" رَفَعَهُ بِالِابْتِدَاءِ، أَيْ فَأَنَا الْحَقُّ أَوِ الْحَقُّ مِنِّي. رُوِيَا جَمِيعًا عَنْ مُجَاهِدٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ هَذَا الْحَقُّ. وَقَوْلٌ ثَالِثٌ عَلَى مَذْهَبِ سِيبَوَيْهِ وَالْفَرَّاءِ أَنَّ مَعْنًى فَالْحَقُّ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ بِمَعْنَى فَالْحَقُّ أَنْ أَمْلَأَ جَهَنَّمَ. وَفِي الْخَفْضِ قَوْلَانِ وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ السَّمَيْقَعِ وَطَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفٍ: أَحَدُهُمَا أَنَّهُ عَلَى حَذْفِ حَرْفِ الْقَسَمِ. هَذَا قَوْلُ الْفَرَّاءِ قَالَ كَمَا يَقُولُ: اللَّهُ ﷿ لَأَفْعَلَنَّ. وَقَدْ أَجَازَ مِثْلَ هَذَا سِيبَوَيْهِ وَغَلَّطَهُ فِيهِ أَبُو الْعَبَّاسِ وَلَمْ يُجِزِ الْخَفْضَ، لِأَنَّ حُرُوفَ الْخَفْضِ لَا تُضْمَرُ، وَالْقَوْلُ الْآخَرُ أَنْ تَكُونَ الْفَاءُ بَدَلًا مِنْ وَاوِ الْقَسَمِ، كَمَا أَنْشَدُوا:

cerri (hafzı) de caiz görmüştür. İkincisinin { أَقُولُ } fiili ile mensûb olduğunda ihtilaf yoktur. Birincisinin nasbı ise teşvik (iğrâ) üzeredir; yani 'Hakka uyun ve hakkı dinleyin' demektir; ikincisi ise söz fiilinin onun üzerine vaki olmasıyladır. Şöyle de denilmiştir: O, 'Hakkı gerçekleştiririm' yani 'onu yaparım' manasındadır. Ebû Ali şöyle demiştir: Birinci 'hak' kelimesi gizli bir fiille mensûbdur, yani 'Allah hakkı gerçekleştirir' [demektir]; yahut yemin üzeredir ve cer harfi hazfedilmiştir; tıpkı 'Vallahi mutlaka yapacağım' der gibi. Mecazi manası: 'Hakka yemin olsun ki' demiştir; hak olan da Yüce Allah'tır, Kendi zâtına yemin etmiştir. { وَالْحَقَّ أَقُولُ } ise yemin ile üzerine yemin edilen (maksemun aleyh) arasına girmiş bir ara cümledir (cümle-i mu'teriza) ve kıssanın tekit edilmesidir. 'Hak' kelimesi bir fiilin gizlenmesiyle mensûb kılındığında { لَأَمْلَأَنَّ } ifadesi yemin iradesi üzere olur. el-Ferrâ ve Ebû Ubeyde, 'hak' kelimesinin hakkan (kesin olarak) manasında mensûb olmasını ve [mananın] 'cehennemi kesinlikle dolduracağım' şeklinde olmasını caiz görmüşlerdir. Ancak nahivcilerden bir topluluğa göre bu yanlıştır; zira [Arapçada] 'Zeyd'i mutlaka döveceğim' derken Zeyd'i başa alıp 'Zeyden le-adribenne' demek caiz olmaz; çünkü lâm'dan sonrası öncesinden kopuktur, dolayısıyla öncesinde amel etmez. Bu ikisinin kavline göre takdir; 'Cehennemi hak olarak (kesinlikle) dolduracağım' şeklindedir. { فَالْحَقُّ } kelimesini ref' ile okuyan kimse, onu mübteda olarak ref' kılmıştır; yani 'Ben Hakkım' yahut 'Hak bendendir' demektir. Bunların her ikisi de Mücâhid'den rivayet edilmiştir. Takdirin 'Bu, haktır' şeklinde olması da caizdir. Sîbeveyh ve el-Ferrâ'nın mezhebine göre üçüncü bir görüşe göre { فَالْحَقُّ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ } ifadesinin manası; 'Cehennemi doldurmam bir haktır' anlamındadır. Cer (hafz) hakkında ise iki görüş vardır ki bu, İbnü's-Semeyka' ve Talha b. Musarrif'in kıraatidir: Birincisi, yemin harfinin hazfedilmiş olmasıdır. Bu, el-Ferrâ'nın görüşüdür; o, 'Allah'a yemin olsun ki mutlaka yapacağım' denildiği gibi demiştir. Sîbeveyh de bunun benzerini caiz görmüş, Ebü'l-Abbâs ise bu konuda onu hatalı bularak cerri caiz görmemiştir; çünkü cer harfleri gizlenmez. Diğer görüş ise fâ harfinin yemin vâv'ı yerine bedel olmasıdır; nitekim şairler şöyle inşad etmişlerdir:

فَمِثْلِكِ حُبْلَى قَدْ طَرَقْتُ وَمُرْضِعٍ

Senin gibi nice hamile ve emzikli kadının kapısını geceleyin çaldım.

" لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ" أَيْ مِنْ نفسك وذريتك" وَمِمَّنْ تَبِعَكَ" مِنْ بَنِي آدَمَ" أَجْمَعِينَ". قَوْلُهُ تَعَالَى:" قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ" أَيْ مِنْ جُعْلٍ عَلَى تَبْلِيغِ الْوَحْيِ وَكَنَّى بِهِ عَنْ غَيْرِ مَذْكُورٍ. وَقِيلَ هُوَ رَاجِعٌ إِلَى قَوْلِهِ:" أَأُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنا" [ص: ٨]." وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ" أَيْ لَا أَتَكَلَّفُ وَلَا أَتَخَرَّصُ مَا لَمْ أُومَرْ بِهِ. وَرَوَى مَسْرُوقٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ:

{ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ } “Cehennemi mutlaka senden” yani bizzat kendinden ve soyundan, { وَمِمَّنْ تَبِعَكَ } “ve sana uyanlardan” Âdemoğullarından [sana uyanlardan], { أَجْمَعِينَ } “hepsinden dolduracağım.” Yüce Allah'ın: { قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ } “De ki: 'Buna karşılık ben sizden bir ücret istemiyorum'” buyruğu; vahyi tebliğ etmeye karşılık [sizden] bir karşılık/ücret [istemiyorum] demektir. Burada açıkça zikredilmemiş bir şeye zamir yoluyla işaret edilmiştir. Bunun, { أَأُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنا } “Aramızdan zikir (Kur'an) ona mı indirildi?” [Sâd, 8] buyruğuna râci olduğu da söylenmiştir. { وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ } “ve ben kendiliğinden yükümlülük uyduranlardan da değilim” yani bana emredilmeyen şeyi zorla kendime yüklemem ve kendiliğimden uydurmam. Mesrûk'un Abdullah b. Mes'ûd'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:

مَنْ سُئِلَ عَمَّا لَمْ يَعْلَمْ فَلْيَقُلْ لَا أَعْلَمُ وَلَا يَتَكَلَّفْ، فَإِنَّ قَوْلَهُ لَا أَعْلَمُ عِلْمٌ، وَقَدْ قَالَ اللَّهِ ﷿ لِنَبِيِّهِ ﷺ:" قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ". وَعَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ:" لِلْمُتَكَلِّفِ ثَلَاثُ عَلَامَاتٍ يُنَازِعُ مَنْ فَوْقَهُ وَيَتَعَاطَى مَا لَا يَنَالُ وَيَقُولُ مَا لَا يَعْلَمُ". وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ، فَسَارَ لَيْلًا فَمَرُّوا عَلَى رَجُلٍ جَالِسٍ عِنْدَ مَقْرَاةٍ لَهُ، فَقَالَ لَهُ عُمَرُ: يَا صَاحِبَ الْمَقْرَاةِ أَوَلَغَتِ السِّبَاعُ اللَّيْلَةَ فِي مَقْرَاتِكَ؟ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ:" يَا صَاحِبَ الْمَقْرَاةِ لَا تُخْبِرْهُ هَذَا مُتَكَلِّفٌ لَهَا مَا حَمَلَتْ فِي بُطُونِهَا وَلَنَا مَا بَقِيَ شَرَابٌ وَطَهُورٌ". وَفِي الْمُوَطَّإِ عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَاطِبٍ: أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ خَرَجَ فِي رَكْبٍ فِيهِمْ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ حَتَّى وَرَدُوا حَوْضًا، فَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ: يَا صَاحِبَ الْحَوْضِ هَلْ تَرِدُ حَوْضَكَ السِّبَاعُ؟ فَقَالَ عُمَرُ: يَا صَاحِبَ الْحَوْضِ لَا تُخْبِرْنَا فَإِنَّا نَرِدُ عَلَى السِّبَاعِ وَتَرِدُ عَلَيْنَا. وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي الْمِيَاهِ فِي سُورَةِ" الْفُرْقَانِ"." إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ" يَعْنِي الْقُرْآنَ" لِلْعالَمِينَ" مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ." وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ" أَيْ نَبَأُ الذِّكْرِ وَهُوَ الْقُرْآنُ أَنَّهُ حَقٌّ" بَعْدَ حِينٍ" قَالَ قَتَادَةُ: بَعْدَ الْمَوْتِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعِكْرِمَةُ وَابْنُ زَيْدٍ: يَعْنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: بَعْدَ الْمَوْتِ وَقَبْلَهُ. أَيْ لَتَظْهَرُ لَكُمْ حَقِيقَةُ مَا أَقُولُ:" بَعْدَ حِينٍ" أَيْ فِي الْمُسْتَأْنَفِ أَيْ إِذَا أَخَذَتْكُمْ سُيُوفُ الْمُسْلِمِينَ. قَالَ السُّدِّيُّ: وَذَلِكَ يَوْمُ بَدْرٍ. وَكَانَ الْحَسَنُ يَقُولُ: يَا ابْنَ آدَمَ عِنْدَ الموت يأتيك الخبر اليقين. وسيل عِكْرِمَةُ عَمَّنْ حَلَفَ لَيَصْنَعَنَّ كَذَا إِلَى حِينٍ. قَالَ: إِنَّ مِنَ الْحِينِ مَا لَا تُدْرِكُهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ" وَمِنْهُ مَا تُدْرِكُهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّها" [إبراهيم: ٢٥] مِنْ صِرَامِ النَّخْلِ إِلَى طُلُوعِهِ سِتَّةُ أَشْهُرٍ. وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي هَذَا فِي" الْبَقَرَةِ" و" إبراهيم" والحمد لله.

Kime bilmediği bir şey sorulursa 'Bilmiyorum' desin ve tekellüfe girmesin (kendini zorlamasın). Çünkü onun 'Bilmiyorum' demesi de bir ilimdir. Nitekim Allah (azze ve celle) Peygamberi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: { قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ } “De ki: 'Buna karşılık ben sizden bir ücret istemiyorum ve ben kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan da değilim.'” Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den de şöyle rivayet edilmiştir: « لِلْمُتَكَلِّفِ ثَلَاثُ عَلَامَاتٍ يُنَازِعُ مَنْ فَوْقَهُ وَيَتَعَاطَى مَا لَا يَنَالُ وَيَقُولُ مَا لَا يَعْلَمُ » «Tekellüf ehlinin (haddi aşanın) üç alameti vardır: Kendisinden üstün olanla çekişir, elde edemeyeceği şeye yeltenir ve bilmediği şeyi söyler.» Dârekutnî'nin Nâfi‘ kanalıyla İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) yolculuklarının birine çıktı ve geceleyin yürüdü. Kendisine ait bir makrâtın (su havuzunun) yanında oturan bir adama rastladılar. Ömer adama: 'Ey su havuzunun sahibi, bu gece havuzundan yırtıcı hayvanlar su içti mi?' dedi. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) adama: « يَا صَاحِبَ الْمَقْرَاةِ لَا تُخْبِرْهُ هَذَا مُتَكَلِّفٌ لَهَا مَا حَمَلَتْ فِي بُطُونِهَا وَلَنَا مَا بَقِيَ شَرَابٌ وَطَهُورٌ » «Ey su havuzunun sahibi, ona haber verme; bu [kimse] tekellüf etmektedir (kendini gereksiz yere zora sokmaktadır). Onların karınlarında taşıdıkları kendilerinin, geriye kalan da bizim için içecek ve temizleyicidir» buyurdu. el-Muvatta'da Yahyâ b. Abdurrahman b. Hâtıb'dan rivayet edildiğine göre: Ömer b. el-Hattâb, aralarında Amr b. el-Âs'ın da bulunduğu bir süvari birliğiyle yola çıkmıştı; nihayet bir su havuzuna vardılar. Amr b. el-Âs: 'Ey havuz sahibi, havuzuna yırtıcı hayvanlar uğrar mı?' deyince Ömer: 'Ey havuz sahibi, bize haber verme; çünkü biz yırtıcı hayvanların su içtiği yere uğrarız, onlar da bizim uğradığımız yere uğrar' dedi. Sulara dair açıklama daha önce el-Furkân Suresi'nde geçmişti. { إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ } “O, ancak bir öğüttür” yani Kur'an'dır; { لِلْعالَمِينَ } “âlemler için” cinler ve insanlardan oluşan [âlemler için]. { وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ } “Ve onun haberini bir süre sonra mutlaka öğreneceksiniz” yani zikrin –ki o Kur'an'dır– hak olduğuna dair haberini; { بَعْدَ حِينٍ } “bir süre sonra”. Katâde: 'Ölümden sonra' demiştir. ez-Zeccâc da [böyle demiştir]. İbn Abbâs, İkrime ve İbn Zeyd: 'Yani kıyamet günü' demişlerdir. el-Ferrâ ise: 'Ölümden sonra ve ondan önce' demiştir. Yani 'Söylediğimin hakikati size açığa çıkacaktır;' { بَعْدَ حِينٍ } “bir süre sonra” yani gelecekte, Müslümanların kılıçları sizi yakaladığı zaman demektir. es-Süddî: 'Bu da Bedir günüdür' demiştir. Hasan[-ı Basrî] şöyle derdi: 'Ey Âdemoğlu! Ölüm anında sana kesin haber gelecektir.' İkrime'ye belirli bir vakte kadar (ilâ hîn) bir şeyi yapacağına yemin eden kimse hakkında sorulduğunda şöyle demiştir: 'Hîn (zaman) kavramının öyle bir kısmı vardır ki onu kavrayamazsın; nitekim Yüce Allah'ın: { وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ } “Ve onun haberini bir süre sonra mutlaka öğreneceksiniz” buyruğunda olduğu gibi. Ondan kavrayabileceğin bir kısım da vardır; nitekim Yüce Allah'ın: { تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّها } [İbrâhîm: 25] “Rabbinin izniyle her zaman yemişini verir” buyruğunda olduğu gibi; bu da hurmanın toplanmasından yeniden yetişmesine kadar geçen altı aydır.' Bu husustaki açıklama daha önce el-Bakara ve İbrâhîm surelerinde geçmişti. Allah'a hamdolsun.