Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٥)

{ أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٥) } “İşte onlar, Rablerinden [gelen] bir hidayet üzeredirler ve işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.”

قَالَ النَّحَّاسُ أَهْلُ نَجْدٍ يَقُولُونَ: ألاك، وبعضهم يقول: ألا لك، والكاف لِلْخِطَابِ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: مَنْ قَالَ أُولَئِكَ فَوَاحِدُهُ ذَلِكَ، وَمَنْ قَالَ أُلَاكَ فَوَاحِدُهُ ذَاكَ، وَأُلَالِكَ مثل أولئك، وأنشد ابن السكيت:

en-Nehhâs şöyle demiştir: Necid ehli *ulâke* (ألاك) der, bir kısmı da *ulâlike* (ألا لك) der; sondaki kâf harfi hitap içindir. Kisâî şöyle demiştir: Kim *ulâike* (أُولَئِكَ) derse, onun tekili *zâlike* (ذَلِكَ)dir. Kim de *ulâke* (أُلَاكَ) derse, onun tekili *zâke* (ذَاكَ)dir. *Ulâlike* (أُلَالِكَ) ise *ulâike* (أولئك) gibidir. İbnü's-Sikkît şu beyti okumuştur:

ألا لك قَوْمِي لَمْ يَكُونُوا أُشَابَةً ... وَهَلْ يَعِظُ الضَّلِيلَ إِلَّا أُلَالِكَا

İşte onlar benim kavmimdir, karışık [soysuz] değillerdi ... / Ve haktan sapmış kimseye ancak işte onlar öğüt verebilir.

وَرُبَّمَا قَالُوا: أُولَئِكَ فِي غَيْرِ الْعُقَلَاءِ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Bazen akıl sahibi olmayan varlıklar için de *ulâike* (أُولَئِكَ) derler. Şair şöyle demiştir:

ذُمَّ الْمَنَازِلَ بَعْدَ مَنْزِلَةِ اللِّوَى ... وَالْعَيْشَ بَعْدَ أُولَئِكَ الْأَيَّامِ

Liva konak yerinden sonraki konakları / Ve o günlerden sonraki hayatı yer [kına]!

وَقَالَ تَعَالَى:" إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا " [الاسراء: ٣٦] وَقَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِنَّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" مِنْ رَبِّهِمْ" رَدًّا عَلَى الْقَدَرِيَّةِ فِي قَوْلِهِمْ: يَخْلُقُونَ إِيمَانَهُمْ وَهُدَاهُمْ، تَعَالَى اللَّهُ عَنْ قَوْلِهِمْ وَلَوْ كَانَ كَمَا قَالُوا لَقَالَ:" مِنْ أَنْفُسِهِمْ"، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِيهِ وَفِي الْهُدَى فَلَا مَعْنَى لاعادة ذلك. (وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) ... " رَبِّهِمْ" يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُبْتَدَأً ثَانِيًا وَخَبَرُهُ" الْمُفْلِحُونَ"، وَالثَّانِي وَخَبَرُهُ خَبَرُ الْأَوَّلِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ" رَبِّهِمْ" زَائِدَةً يُسَمِّيهَا الْبَصْرِيُّونَ فَاصِلَةً وَالْكُوفِيُّونَ عِمَادًا وَ" الْمُفْلِحُونَ" خبر" أُولئِكَ".

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا } “Şüphesiz kulak, göz ve kalp; bunların hepsi ondan sorumludur.” [el-İsrâ 17/36] Âlimlerimiz şöyle demiştir: Yüce Allah'ın { مِنْ رَبِّهِمْ } “Rablerinden” buyruğunda, kendi imanlarını ve hidâyetlerini kendilerinin yarattığını iddia eden Kaderiyye'ye bir reddiye vardır. Allah, onların söylediklerinden pek yücedir. Şayet onların dediği gibi olsaydı [Allah], “kendi nefislerinden” buyururdu. Buna dair açıklama ve hidâyet hakkındaki açıklama daha önce geçmişti; bu yüzden bunu tekrar etmenin bir anlamı yoktur. { وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “İşte onlar, kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.” [ayetinde geçen "hüm" zamirinin] ikinci bir mübteda (özne), { الْمُفْلِحُونَ } lafzının da onun haberi (yüklemi) olması caizdir; bu ikinci mübteda ile haberi ise birinci mübtedanın haberini oluşturur. Yine [bu zamirin] zâid olması da caizdir ki Basralılar buna fâsıla, Kûfeliler ise imâd adını verirler; [bu takdirde] { الْمُفْلِحُونَ } lafzı { أُولئِكَ } isminin haberi olur.

وَالْفَلْحُ أَصْلُهُ فِي اللُّغَةِ الشَّقُّ وَالْقَطْعُ، قَالَ الشَّاعِرُ:

el-Felh (الْفَلْحُ) kelimesinin kök anlamı lügatte yarmak ve kesmektir. Şair şöyle demiştir:

إِنَّ الْحَدِيدَ بِالْحَدِيدِ يُفْلَحُ

Şüphesiz demir ancak demirle yarılır [kesilir].

أَيْ يُشَقُّ، وَمِنْهُ فِلَاحَةُ الْأَرَضِينَ إِنَّمَا هُوَ شَقُّهَا لِلْحَرْثِ، قال أَبُو عُبَيْدٍ. وَلِذَلِكَ سُمِّيَ الْأَكَّارُ فَلَّاحًا. وَيُقَالُ لِلَّذِي شُقَّتْ شَفَتُهُ السُّفْلَى أَفْلَحُ، وَهُوَ بَيِّنُ الْفَلْحَةِ، فَكَأَنَّ الْمُفْلِحَ قَدْ قَطَعَ الْمَصَاعِبَ حَتَّى نَالَ مَطْلُوبَهُ. وَقَدْ يُسْتَعْمَلُ فِي الْفَوْزِ وَالْبَقَاءِ، وَهُوَ أَصْلُهُ أَيْضًا فِي اللُّغَةِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الرَّجُلِ لِاِمْرَأَتِهِ: اسْتَفْلِحِي بِأَمْرِكِ، مَعْنَاهُ فُوزِي بِأَمْرِكِ، وَقَالَ الشَّاعِرُ:

Yani yarılır. Ebû Ubeyd'in belirttiğine göre, toprağı işleme işine *filâhatu'l-eradîn* (فِلَاحَةُ الْأَرَضِينَ) denilmesi de ekim için onu yarmaktan ibarettir. Bu sebeple çiftçiye (el-ekkâr) fellâh (فَلَّاح) denilmiştir. Alt dudağı yarık olan kimseye *efleh* (أَفْلَحُ), bu duruma da belirgin bir yarık anlamında *beyyinu'l-felha* (بَيِّنُ الْفَلْحَةِ) denir. Sanki felaha eren kimse (el-müflih), arzusuna ulaşıncaya kadar zorlukları yarıp geçmiştir. Bu kelime zafer, kurtuluş (fevz) ve ebedî kalış (bekâ) anlamında da kullanılır; bu da kelimenin lügatteki asıl manalarındandır. Bir adamın hanımına: 'Kendi işine bak / kendi kararınla kurtul' anlamında *isteflihî bi-emrik* (اسْتَفْلِحِي بِأَمْرِكِ) demesi bundandır; yani 'kendi işinde kurtuluşa er' demektir. Şair şöyle demiştir:

لَوْ كَانَ حَيٌّ مُدْرِكُ الْفَلَاحِ ... أَدْرَكَهُ مُلَاعِبُ الرِّمَاحِ

Eğer bir canlı ebedîliğe [felaha] erişecek olsaydı / Ona mızraklarla oynayan [yiğit] erişirdi.

وَقَالَ الْأَضْبَطُ بْنُ قُرَيْعٍ السَّعْدِيُّ فِي الْجَاهِلِيَّةِ الْجَهْلَاءِ:

el-Adba' b. Kureys es-Sa'dî de koyu Cahiliye döneminde şöyle demiştir:

لِكُلِّ هَمٍّ مِنَ الْهُمُومِ سِعَهْ ... وَالْمُسْيُّ وَالصُّبْحُ لَا فَلَاحَ مَعَهْ

Her bir keder için bir çıkış [genişlik] vardır / Akşam ile sabahın gelişiyle ise bekā [ebedîlik] yoktur.

يَقُولُ: لَيْسَ مَعَ كَرِّ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ بَقَاءٌ. وَقَالَ آخَرُ:

Yani: Gece ve gündüzün birbirini kovalamasıyla birlikte kalıcılık (bekā) olmaz, demektedir. Bir başkası da şöyle demiştir:

نَحِلُّ بِلَادًا كُلَّهَا حُلَّ قَبْلَنَا ... وَنَرْجُو الْفَلَاحَ بَعْدَ عَادٍ وَحِمْيَرَ

Bizden önce [başkalarınca] yerleşilmiş olan diyarlara yerleşiyoruz / Ve Âd ile Himyer'den sonra felah [bekā] umuyoruz.

أَيِ الْبَقَاءَ: وَقَالَ عُبَيْدٌ:

Yani bekā [umuyoruz]. Ubeyd ise şöyle demiştir:

أَفْلِحْ بِمَا شِئْتَ فَقَدْ يُدْرَكُ بِالضَّ ... عْفِ وَقَدْ يُخَدَّعُ الْأَرِيبُ

Dilediğin hal üzere kal; zira bazen zayıflıkla [da emele] erişilir / Bazen de akıllı kimse aldatılır.

أَيِ ابْقَ بِمَا شِئْتَ مِنْ كَيْسٍ وَحُمْقٍ فَقَدْ يُرْزَقُ الْأَحْمَقُ وَيُحْرَمُ الْعَاقِلُ. فَمَعْنَى" وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ": أَيِ الْفَائِزُونَ بِالْجَنَّةِ وَالْبَاقُونَ فِيهَا. وَقَالَ ابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ: الْمُفْلِحُونَ هُمُ الَّذِينَ أَدْرَكُوا مَا طلبوا ونجوا من شر مأمنه هَرَبُوا، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. وَقَدِ اسْتُعْمِلَ الْفَلَاحُ فِي السَّحُورِ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ: حَتَّى كَادَ يَفُوتُنَا الْفَلَاحُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. قُلْتُ: وَمَا الْفَلَاحُ؟ قَالَ: السَّحُورُ. أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ. فَكَأَنَّ مَعْنَى الْحَدِيثِ أَنَّ السَّحُورَ بِهِ بَقَاءُ الصَّوْمِ فَلِهَذَا سَمَّاهُ فَلَاحًا. وَالْفَلَّاحُ (بِتَشْدِيدِ اللَّامِ): الْمُكَارِي فِي قَوْلِ الْقَائِلِ:

Yani: İster akıllılıkla ister ahmaklıkla dilediğin hal üzere yaşa; zira bazen ahmak rızıklandırılır, akıllı ise mahrum kalır. O halde { وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “Ve işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” [ifadesinin] manası: Cenneti kazananlar ve orada ebedî kalacak olanlar demektir. İbn Ebî İshak şöyle demiştir: Müflihûn (kurtuluşa erenler); arzu ettiklerine kavuşan ve kaçtıkları şeyin şerrinden kurtulan kimselerdir; mana birdir. Felah kelimesi sahur için de kullanılmıştır; şu hadis bundandır: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte neredeyse felahı kaçıracaktık.» 'Felah nedir?' diye sordum; 'Sahurdur' dedi. Bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiştir. Hadisin manası sanki sahurun orucun devamını (bekāsını) sağlaması gibidir; bu sebeple ona felah adını vermiştir. Lâm harfinin şeddesiyle fellâh (الْفَلَّاحُ) ise, şu sözü söyleyenin beytinde kiralık yük hayvanı sürücüsü (mükârî) anlamındadır:

لَهَا رِطْلٌ تَكِيلُ الزَّيْتَ فِيهِ ... وَفَلَّاحٌ يَسُوقُ لَهَا حِمَارًا

Kadının bir rıtlı vardır, onunla yağı ölçer / Ve onun eşeğini süren bir fellâhı (kiracısı/sürücüsü) vardır.

ثُمَّ الْفَلَاحُ فِي الْعُرْفِ: الظَّفَرُ بِالْمَطْلُوبِ، وَالنَّجَاةُ من المرهوب.

Sonra örfte felâh (الْفَلَاح): Arzulananı elde etmek ve korkulandan kurtulmaktır.

مسألة: إن قال قائل كَيْفَ قَرَأَ حَمْزَةُ: عَلَيْهُمْ وَإِلَيْهُمْ وَلَدَيْهُمْ، وَلَمْ يَقْرَأْ مِنْ رَبُّهُمْ وَلَا فِيهُمْ وَلَا جَنَّتَيْهُمْ؟ فَالْجَوَابُ أَنَّ عَلَيْهِمْ وَإِلَيْهِمْ وَلَدَيْهِمُ الْيَاءُ فِيهِ مُنْقَلِبَةٌ مِنْ أَلِفٍ، وَالْأَصْلُ عَلَاهُمْ وَلَدَاهُمْ وَإِلَاهُمْ فَأُقِرَّتِ الْهَاءُ عَلَى ضَمَّتِهَا، وَلَيْسَ ذَلِكَ فِي فِيهِمْ وَلَا مِنْ رَبِّهِمْ وَلَا جَنَّتَيْهِمْ، وَوَافَقَهُ الْكِسَائِيُّ فِي" عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ" وَ" إِلَيْهِمُ اثْنَيْنِ" عَلَى مَا هُوَ مَعْرُوفٌ مِنَ الْقِرَاءَةِ عَنْهُمَا.

Mesele: Eğer birisi: 'Hamza nasıl oldu da { عَلَيْهُمْ }, { وَإِلَيْهِمْ } ve { لَدَيْهِمْ } şeklinde [hâ harfini ötre ile] okudu da { مِنْ رَبُّهُمْ }, { فِيهُمْ } ve { جَنَّتَيْهُمْ } şeklinde okumadı?' diye sorarsa; cevap şudur: { عَلَيْهِمْ }, { إِلَيْهِمْ } ve { لَدَيْهِمْ } kelimelerindeki yâ harfi eliften dönüşmüştür; asılları *alâhum* (عَلَاهُمْ), *ledâhum* (لَدَاهُمْ) ve *ilâhum* (إِلَاهُمْ)dur. Dolayısıyla hâ harfi [aslî] öt鐘resi üzere bırakılmıştır. Bu durum { فِيهِمْ }, { مِنْ رَبِّهِمْ } ve { جَنَّتَيْهِمْ } kelimelerinde yoktur. Kisâî de her ikisinden gelen meşhur kıraat üzere { عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ } ve { إِلَيْهِمُ اثْنَيْنِ } yerlerinde ona muvafakat etmiştir.

[سورة البقرة (٢): آية ٦]

[Bakara Suresi (2): Ayet 6]

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٦)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٦) } “Şüphesiz inkâr edenleri uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir; iman etmezler.”

بيان حال الكافرين ومآلهم ومعنى الكفر

Kâfirlerin Durumunun, Akıbetlerinin ve Küfrün Anlamının Açıklanması

لَمَّا ذَكَرَ الْمُؤْمِنِينَ وَأَحْوَالَهُمْ ذَكَرَ الْكَافِرِينَ وَمَآلَهُمْ. وَالْكُفْرُ ضِدُّ الْإِيمَانِ وَهُوَ الْمُرَادُ فِي الْآيَةِ. وَقَدْ يَكُونُ بِمَعْنَى جُحُودِ النِّعْمَةِ وَالْإِحْسَانِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ ﵇ فِي النِّسَاءِ فِي حَدِيثِ الْكُسُوفِ: (وَرَأَيْتُ النَّارَ فَلَمْ أَرَ مَنْظَرًا كَالْيَوْمِ قَطُّ أَفْظَعَ وَرَأَيْتُ أَكْثَرَ أَهْلِهَا النِّسَاءَ) قِيلَ: بِمَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: (بِكُفْرِهِنَّ)، قِيلَ أَيَكْفُرْنَ بِاللَّهِ؟ قَالَ: (يَكْفُرْنَ الْعَشِيرَ وَيَكْفُرْنَ الْإِحْسَانَ لَوْ أَحْسَنْتَ إِلَى إِحْدَاهُنَّ الدَّهْرَ كُلَّهُ ثُمَّ رَأَتْ مِنْكَ شَيْئًا قَالَتْ مَا رَأَيْتُ مِنْكَ خَيْرًا قَطُّ) أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ. وَأَصْلُ الْكُفْرِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ: السَّتْرُ وَالتَّغْطِيَةُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

[Allah Teâlâ] müminleri ve durumlarını zikredince, kâfirleri ve akıbetlerini de zikretti. Küfür (el-küfr), imanın zıddıdır ve ayette kastedilen de budur. Bazen nimeti ve iyiliği inkâr etmek (nankörlük) anlamında da kullanılır. Resûlullah aleyhisselâm'ın Güneş tutulması hadisinde kadınlar hakkında söylediği şu söz bundandır: «Bana cehennem gösterildi; bugünkü kadar korkunç bir manzarayı hiç görmemiştim ve oranın ehlinin çoğunun kadınlar olduğunu gördüm.» 'Ne sebebiyle yâ Resûlallah?' diye soruldu. «Küfürleri (nankörlükleri) sebebiyle» buyurdu. 'Allah'ı mı inkâr ederler?' denildi. Şöyle buyurdu: «Kocalarının hakkını inkâr ederler (nankörlük yaparlar), iyiliği inkâr ederler. Onlardan birine ömür boyu iyilik yapsan, sonra senden [hoşuna gitmeyen] bir şey görse: Senden hiçbir hayır görmedim ki! der.» Bunu Buhârî ve başkaları rivayet etmiştir. Arap kelamında küfrün aslı: Örtmek ve gizlemektir. Şairin şu sözü bundandır:

فِي لَيْلَةٍ كَفَرَ النُّجُومَ غَمَامُهَا

Bulutunun yıldızları örttüğü (kefere) bir gecede...

أَيْ سَتَرَهَا. وَمِنْهُ سُمِّيَ اللَّيْلُ كَافِرًا، لِأَنَّهُ يُغَطِّي كل شي بسواده، قال الشاعر:

Yani onları örttüğü [bir gecede]. Geceye de karanlığı ile her şeyi örttüğü için kâfir (kâfirin) denilmiştir. Şair şöyle demiştir:

فتذكرا ثقلا رثيدا بعد ما ... أَلْقَتْ ذُكَاءُ يَمِينَهَا فِي كَافِرِ

Güneş sağ elini kâfire (gecenin karanlığına) bıraktıktan sonra / İstiflenmiş ağır yükü hatırladılar.

ذُكَاءُ (بِضَمِّ الذَّالِ وَالْمَدِّ): اسْمٌ لِلشَّمْسِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْآخَرِ:

Zukâ' (ذُكَاءُ) —zâl harfinin öt鐘resi ve med ile— Güneş'in bir ismidir. Bir diğer şairin şu sözü de bundandır:

فوردت قبل انبلاج الفجر ... وابن ذكاء كامن فِي كَفْرِ

Fecrin sökmesinden önce [suya] vardım / Güneş ise bir karanlıkta (küfr) gizlenmiş haldeydi.

أَيْ فِي لَيْلٍ. وَالْكَافِرُ أَيْضًا: الْبَحْرُ وَالنَّهَرُ الْعَظِيمُ. وَالْكَافِرُ: الزَّارِعُ، وَالْجَمْعُ كُفَّارٌ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَباتُهُ " [الحديد: ٢٠]. يعني الزراع لأنهم يغطون الحب. ورماد

Yani bir gecede [demektir]. *el-Kâfir* (الْكَافِرُ) aynı zamanda deniz ve büyük nehir [anlamına da gelir]. *el-Kâfir* [kelimesi]: Çiftçi [demektir], çoğulu ise *küffâr*dır (كُفَّارٌ). Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَباتُهُ } “[Bu hayat], yetiştirdiği ekin ekicilerin hoşuna giden bir yağmur gibidir” [Hadîd 57/20]. Yani tohumu örttükleri için çiftçiler [kastedilmektedir]. Külün...

مَكْفُورٌ: سَفَتِ الرِّيحُ عَلَيْهِ التُّرَابَ. وَالْكَافِرُ مِنَ الْأَرْضِ: مَا بَعُدَ عَنِ النَّاسِ لَا يَكَادُ يَنْزِلُهُ وَلَا يَمُرُّ بِهِ أَحَدٌ، وَمَنْ حَلَّ بِتِلْكَ الْمَوَاضِعِ فَهُمْ أَهْلُ الْكُفُورِ. وَيُقَالُ الْكُفُورُ: الْقُرَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (سَواءٌ عَلَيْهِمْ) مَعْنَاهُ مُعْتَدِلٌ عِنْدَهُمُ الْإِنْذَارُ وَتَرْكُهُ، أَيْ سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ هَذَا. وجئ بِالِاسْتِفْهَامِ مِنْ أَجْلِ التَّسْوِيَةِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" سَواءٌ عَلَيْنا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْواعِظِينَ " [الشعراء: ١٣٦]. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

*remâdun mekfûr* (مَكْفُورٌ) denmesi, rüzgarın üzerine toprak savurup örtmesi sebebiyledir. Yeryüzünün kâfiri (*el-kâfiru mine'l-ard*): İnsanlardan uzak, neredeyse kimsenin konaklamadığı ve uğramadığı yerdir; bu yerlerde konaklayanlar da küfûr (köyler/ıssız yerler) ehlidir. *el-Küfûr* (الْكُفُورُ) kelimesinin köyler anlamına geldiği de söylenir. Yüce Allah'ın { سَواءٌ عَلَيْهِمْ } “Onlar için birdir” buyruğunun manası: Onların nezdinde uyarılmakla uyarılmamak eşittir, yani bu durum onlar için müsavidir. Müsavat (eşitlik) bildirmek amacıyla istifham [hemzesi] getirilmiştir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bunun gibidir: { سَواءٌ عَلَيْنا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْواعِظِينَ } “Öğüt versen de öğüt verenlerden olmasan da bizim için birdir.” [eş-Şuarâ: 136]. Şair de şöyle demiştir:

وَلَيْلٍ يَقُولُ النَّاسُ مِنْ ظُلُمَاتِهِ ... سَوَاءٌ صَحِيحَاتُ الْعُيُونِ وَعُورُهَا

Öyle bir gece ki, karanlıklarından ötürü insanlar şöyle der: / Sağlam gözlerle kör gözler birdir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَأَنْذَرْتَهُمْ) الْإِنْذَارُ الْإِبْلَاغُ وَالْإِعْلَامُ، وَلَا يَكَادُ يَكُونُ إِلَّا فِي تَخْوِيفٍ يَتَّسِعُ زَمَانُهُ لِلِاحْتِرَازِ، فَإِنْ لَمْ يَتَّسِعْ زَمَانُهُ لِلِاحْتِرَازِ كَانَ إِشْعَارًا وَلَمْ يَكُنْ إِنْذَارًا، قَالَ الشَّاعِرُ:

Yüce Allah'ın { أَأَنْذَرْتَهُمْ } buyruğuna gelince; inzar (el-inzâr): Tebliğ etmek ve bildirmektir. Bu da ancak sakınmaya yetecek kadar vakti bulunan bir korkutmada söz konusu olur; şayet sakınmaya yetecek kadar vakti yoksa bu bir bildirim (iş'âr) olur, inzar olmaz. Şair şöyle demiştir:

أَنْذَرْتَ عَمْرًا وَهُوَ فِي مهل ... قبل الصباح فَقَدْ عَصَى عَمْرُو

Amr'ı sabahtan önce mühlet içindeyken uyardın / Fakat Amr isyan etti [söz dinlemedi].

وَتَنَاذَرَ بَنُو فُلَانٍ هَذَا الْأَمْرَ إِذَا خَوَّفَهُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَقِيلَ: هِيَ عَامَّةُ وَمَعْنَاهَا الْخُصُوصُ فِيمَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ، وَسَبَقَ فِي عِلْمِ اللَّهِ أَنَّهُ يَمُوتُ عَلَى كُفْرِهِ. أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يُعْلِمَ أَنَّ فِي النَّاسِ مَنْ هَذِهِ حَالُهُ دُونَ أَنْ يُعَيِّنَ أَحَدًا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْكَلْبِيُّ: نَزَلَتْ فِي رُؤَسَاءِ الْيَهُودِ، مِنْهُمْ حُيَيُّ بْنُ أَخْطَبَ وَكَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ وَنُظَرَاؤُهُمَا. وَقَالَ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: نَزَلَتْ فِيمَنْ قُتِلَ يَوْمَ بَدْرٍ مِنْ قَادَةِ الْأَحْزَابِ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، فَإِنَّ مَنْ عَيَّنَ أَحَدًا فَإِنَّمَا مَثَّلَ بِمَنْ كَشَفَ الْغَيْبَ عَنْهُ بِمَوْتِهِ عَلَى الْكُفْرِ، وَذَلِكَ دَاخِلٌ فِي ضِمْنِ الْآيَةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى" لَا يُؤْمِنُونَ" مَوْضِعُهُ رَفْعٌ خَبَرُ" إِنَّ" أَيْ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا يُؤْمِنُونَ. وَقِيلَ: خَبَرُ" إِنَّ"" سَواءٌ" وَمَا بَعْدَهُ يَقُومُ مَقَامَ الصِّلَةِ، قَالَهُ ابْنُ كَيْسَانَ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ:" سَواءٌ" رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ،" أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ" الْخَبَرُ، وَالْجُمْلَةُ خَبَرُ" إِنَّ". قَالَ النَّحَّاسُ: أَيْ إِنَّهُمْ تَبَالَهُوا فَلَمْ تُغْنِ فِيهِمُ النِّذَارَةُ شَيْئًا. وَاخْتَلَفَ الْقُرَّاءُ فِي قِرَاءَةِ" أَأَنْذَرْتَهُمْ" فقرأ أهل المدينة وأبو عمرو

[Birbirini uyardığında] 'Filanoğulları bu hususta tenazür etti (birbirini korkuttu/uyardı)' denilir. İlim adamları bu ayetin tevilinde (yorumunda) ihtilaf etmişlerdir: Ayetin lafzen genel olmakla birlikte, aleyhine azap hükmü kesinleşmiş ve küfür üzere öleceği Allah'ın ilminde önceden geçmiş kimseler hakkında hususi (özel) anlam taşıdığı söylenmiştir. Yüce Allah, hiç kimseyi bizzat tayin etmeksizin insanlar arasında bu durumda olanların bulunduğunu bildirmek istemiştir. İbn Abbâs ve el-Kelbî ise şöyle demiştir: [Bu ayet] Yahudilerin önde gelenleri hakkında inmiştir; Huyey b. Ahtab, Kâ'b b. el-Eşref ve emsalleri bunlardandır. er-Rebî' b. Enes de: "[Müşrik] fırkaların liderlerinden olup Bedir günü öldürülenler hakkında inmiştir" demiştir. Birinci görüş daha sahihtir (doğrudur); zira belirli bir kimseyi tayin eden kişi, küfür üzere ölmesiyle gaybı açığa çıkan kimseleri yalnızca birer örnek olarak zikretmiştir; bu da zaten ayetin kapsamına dahildir. Yüce Allah'ın { لَا يُؤْمِنُونَ } “İman etmezler” buyruğunun iraptaki yeri, { إِنَّ } lafzının haberi olarak merfûdur; yani 'İnkâr edenler şüphesiz iman etmezler' demektir. İbn Keysân ise { إِنَّ } lafzının haberinin { سَوَاءٌ } kelimesi olduğunu, sonrasının ise sıla yerine geçtiğini söylemiştir. Muhammed b. Yezîd [el-Müberred] de şöyle demiştir: { سَوَاءٌ } lafzı mübteda olarak merfûdur; { أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ } “Onları uyarsan da uyarmasan da” kısmı haberdir; bu cümlenin tamamı ise { إِنَّ } lafzının haberidir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Yani onlar anlamazlıktan geldiler/gaflete düştüler de bu sebeple uyarı kendilerine hiçbir fayda vermedi. Kurrâ (kıraat âlimleri), { أَأَنْذَرْتَهُمْ } ibaresinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir: Medine ehli ve Ebû Amr

والأعمش وعبد الله بن أبي إسحاق:" أَأَنْذَرْتَهُمْ" بِتَحْقِيقِ الْأُولَى وَتَسْهِيلِ الثَّانِيَةِ، وَاخْتَارَهَا الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ، وَهِيَ لُغَةُ قُرَيْشٍ وَسَعْدِ بْنِ بَكْرٍ، وَعَلَيْهَا قول الشاعر:

A'meş ve Abdullah b. Ebî İshak; birinci hemzeyi tahkik (açıkça), ikinciyi ise teshil ile (yumuşatarak) { أَأَنْذَرْتَهُمْ } şeklinde okumuşlardır. Halîl ve Sîbeveyh bu okuyuşu tercih etmiştir; bu, Kureyş ve Sa'd b. Bekr kabilelerinin lehçesidir. Şairin şu sözü de bu kural üzeredir:

أَيَا ظَبْيَةَ الْوَعْسَاءِ بَيْنَ جُلَاجِلٍ ... وَبَيْنَ النَّقَا آنْتَ أَمْ أُمُّ سَالٍمِ

Ey Cülâcil ile kum tepesi arasındaki engebeli yerin ceylanı! / Sen misin o, yoksa Ümmü Sâlim mi?

هِجَاءُ" آنْتَ" أَلِفٌ وَاحِدَةٌ. وَقَالَ آخَرُ:

[Beyitteki] *e-ente* (آنْتَ) kelimesinin yazılışı tek bir elif iledir. Bir diğer şair de şöyle demiştir:

تَطَالَلْتُ فَاسْتَشْرَفْتُهُ فَعَرَفْتُهُ ... فَقُلْتُ لَهُ آنْتَ زَيْدُ الْأَرَانِبِ

Boynumu uzatıp yüksekten baktım ve onu tanıdım / Ve ona: Sen tavşanların Zeyd'i misin? dedim.

وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مُحَيْصِنٍ أَنَّهُ قَرَأَ:" أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ" بِهَمْزَةٍ لَا أَلِفَ بَعْدَهَا، فَحَذَفَ لِالْتِقَاءِ الْهَمْزَتَيْنِ، أَوْ لِأَنَّ أَمْ تَدُلُّ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

İbn Muheysın'dan, iki hemzenin yan yana gelmesi sebebiyle veya *em* (أَمْ) edatının istifhama delalet etmesi dolayısıyla hemzeyi hazfederek kendisinden sonra elif olmaksızın tek bir hemze ile: *enzertehum em lem tünzirhum* (أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir; nitekim şair de şöyle demiştir:

تَرُوحُ مِنَ الْحَيِّ أَمْ تبتكر ... وَمَاذَا يَضِيرُكَ لَوْ تَنْتَظِرْ

Kabileden akşamleyin mi ayrılıyorsun, yoksa sabah erkenden mi? / Biraz beklesen sana ne zarar verir ki?

أَرَادَ: أَتَرُوحُ، فَاكْتَفَى بأم مِنَ الْأَلِفِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ أَبِي إِسْحَاقَ أنه قرأ:" أأنذرتهم" فَحَقَّقَ الْهَمْزَتَيْنِ وَأَدْخَلَ بَيْنَهُمَا أَلِفًا لِئَلَّا يُجْمَعَ بَيْنَهُمَا. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: وَيَجُوزُ أَنْ تُدْخِلَ بَيْنَهُمَا أَلِفًا وَتُخَفِّفَ الثَّانِيَةَ، وَأَبُو عَمْرٍو وَنَافِعٌ يَفْعَلَانِ ذَلِكَ كَثِيرًا. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَعَاصِمٌ وَالْكِسَائِيُّ بِتَحْقِيقِ الْهَمْزَتَيْنِ:" أَأَنْذَرْتَهُمْ" وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ، وَذَلِكَ بَعِيدٌ عِنْدَ الْخَلِيلِ. وَقَالَ سِيبَوَيْهِ: يُشْبِهُ فِي الثِّقَلِ ضَنِنُوا. قَالَ الْأَخْفَشُ: وَيَجُوزُ تَخْفِيفُ الاولى من الهمزتين وذلك ردئ، لِأَنَّهُمْ إِنَّمَا يُخَفِّفُونَ بَعْدَ الِاسْتِثْقَالِ، وَبَعْدَ حُصُولِ الْوَاحِدَةِ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: وَيَجُوزُ تَخْفِيفُ الْهَمْزَتَيْنِ جَمِيعًا. فَهَذِهِ سَبْعَةُ أَوْجُهٍ مِنَ الْقِرَاءَاتِ، وَوَجْهٌ ثَامِنٌ يَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ، لِأَنَّهُ مُخَالِفٌ لِلسَّوَادِ. قَالَ الْأَخْفَشُ سَعِيدٌ: تُبْدِلُ مِنَ الْهَمْزَةِ هَاءً تَقُولُ: هَأَنْذَرْتَهُمْ، كَمَا يُقَالُ هَيَّاكَ وَإِيَّاكَ، وَقَالَ الْأَخْفَشُ فِيِ قَوْلِهِ تَعَالَى:" هَا أَنْتُمْ" [آل عمران: ٦٦] إنما هو أاأنتم.

[Şair] *e-terûhu* (أَتَرُوحُ) demek istemiş, elif yerine *em* (أَمْ) edatıyla yetinmiştir. İbn Ebî İshak'tan ise iki hemzeyi de tahkik ederek ve ikisi yan yana gelmesin diye aralarına bir elif sokarak *e-e-enzertehum* (أأنذرتهم) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Ebû Hâtim şöyle demiştir: İkisi arasına bir elif sokup ikincisini teshil etmek (yumuşatmak) de caizdir; Ebû Amr ve Nâfi' bunu çokça yaparlar. Hamza, Âsım ve Kisâî ise iki hemzeyi de tahkik ederek { أَأَنْذَرْتَهُمْ } şeklinde okumuşlardır ki bu, Ebû Ubeyd'in tercihidir; ancak Halîl'e göre bu [kullanım] uzaktır. Sîbeveyh de: Ağırlık bakımından *daninû* (ضَنِنُوا) kelimesine benzer, demiştir. Ahfeş: Hemzelerden birincisini teshil etmek caizdir ancak bu çirkin bir kullanımdır; çünkü Araplar ancak ağırlık oluştuktan sonra ve bir tanesi gerçekleştikten sonra hafifletme yaparlar, demiştir. Ebû Hâtim ise: Her iki hemzeyi birden teshil etmek de caizdir, demiştir. İşte bunlar kıraatlerden yedi vecihtir. Sekizinci bir vecih daha vardır ki, Mushaf hattına (es-sevâd) aykırı olduğu için Kur'an dışında caizdir. Ahfeş Saîd şöyle demiştir: Tıpkı *heyyâke* (هَيَّاكَ) ve *iyyâke* (إِيَّاكَ) denildiği gibi, hemzeden bedel olarak hâ harfi getirir ve *heenzertehum* (هَأَنْذَرْتَهُمْ) dersin. Ahfeş, Yüce Allah'ın: { ها أَنْتُمْ } [Âl-i İmrân: 66] buyruğu hakkında da: Bu ancak *e-e-entüm* (أاأنتم) demektir, demiştir.

[سورة البقرة (٢): آية ٧]

[Bakara Suresi (2): Ayet 7]

خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٧)

{ خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٧) } “Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir. Gözlerinin üzerinde de bir perde vardır ve onlar için büyük bir azap vardır.”

فِيهَا عَشْرُ مَسَائِلَ: الْأُولَى قَوْلُهُ تَعَالَى: (خَتَمَ اللَّهُ) بَيَّنَ سُبْحَانَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْمَانِعَ لَهُمْ مِنَ الْإِيمَانِ بِقَوْلِهِ:" خَتَمَ اللَّهُ". وَالْخَتْمُ مَصْدَرٌ خَتَمْتُ الشَّيْءَ خَتْمًا فَهُوَ مَخْتُومٌ وَمُخَتَّمٌ، شُدِّدَ لِلْمُبَالَغَةِ، ومعناه

Bu [ayette] on mesele vardır: Birincisi, Yüce Allah'ın: (خَتَمَ اللَّهُ) [buyruğudur]. [Allah] Teâlâ bu ayette: "خَتَمَ اللَّهُ" “Allah mühürlemiştir” buyruğuyla onların iman etmelerine engel olan durumu açıklamıştır. el-Hatm (الْخَتْم), masdardır; *hatemtü'ş-şey'e hatmen* (خَتَمْتُ الشَّيْءَ خَتْمًا - bir şeyi mühürledim) denilir. O şey de *mahtûm* (مَخْتُوم) ve *muhattem* (مُخَتَّم) olur; [muhattem kelimesi] mübalağa için şeddeli yapılmıştır. Anlamı ise...

التَّغْطِيَةُ عَلَى الشَّيْءِ وَالِاسْتِيثَاقُ مِنْهُ حَتَّى لَا يدخله شي، وَمِنْهُ: خَتَمَ الْكِتَابَ وَالْبَابَ وَمَا يُشْبِهُ ذَلِكَ، حَتَّى لَا يُوصَلَ إِلَى مَا فِيهِ، وَلَا يُوضَعَ فِيهِ غَيْرُ مَا فِيهِ. وَقَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: وَصَفَ اللَّهُ تَعَالَى قُلُوبَ الْكُفَّارِ بِعَشَرَةِ أَوْصَافٍ: بِالْخَتْمِ وَالطَّبْعِ وَالضِّيقِ وَالْمَرَضِ وَالرَّيْنِ وَالْمَوْتِ وَالْقَسَاوَةِ وَالِانْصِرَافِ وَالْحَمِيَّةِ وَالْإِنْكَارِ. فَقَالَ فِي الْإِنْكَارِ:" قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ " [النحل: ٢٢]. وَقَالَ فِي الْحَمِيَّةِ:" إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ". [الفتح: ٢٦] وَقَالَ فِي الِانْصِرَافِ:" ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ" [التوبة: ١٢٧]. وَقَالَ فِي الْقَسَاوَةِ:" فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ" [الزمر: ٢٢]. وَقَالَ:" ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ" [البقرة: ٧٤]. وَقَالَ فِي الْمَوْتِ:" أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ" [الانعام: ١٢٢]. وَقَالَ:" إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ" [الانعام: ٣٦]. وَقَالَ فِي الرَّيْنِ:" كَلَّا بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ". [المطففين: ١٤]. وقال في المرض:" فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ". [محمد: ٢٩] وَقَالَ فِي الضِّيقِ:" وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً". [الانعام: ١٢٥]. وَقَالَ فِي الطَّبْعِ:" فَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ" [المنافقون: ٣]. وقال:" بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ " [النساء: ١٥٥]. وَقَالَ فِي الْخَتْمِ:" خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ". [البقرة: ٧]. وَسَيَأْتِي بَيَانُهَا كُلُّهَا فِي مَوَاضِعِهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّانِيَةُ الْخَتْمُ يَكُونُ مَحْسُوسًا كَمَا بَيَّنَّا، وَمَعْنًى كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ. فَالْخَتْمُ عَلَى الْقُلُوبِ: عَدَمُ الْوَعْيِ عَنِ الْحَقِّ سُبْحَانَهُ مَفْهُومَ مُخَاطَبَاتِهِ وَالْفِكْرَ فِي آيَاتِهِ. وَعَلَى السَّمْعِ: عَدَمُ فَهْمِهِمْ لِلْقُرْآنِ إِذَا تُلِيَ عَلَيْهِمْ أَوْ دُعُوا إِلَى وَحْدَانِيَّتِهِ. وَعَلَى الْأَبْصَارِ: عَدَمُ هِدَايَتِهَا لِلنَّظَرِ فِي مَخْلُوقَاتِهِ وَعَجَائِبِ مَصْنُوعَاتِهِ، هَذَا مَعْنَى قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَقَتَادَةَ وَغَيْرِهِمْ. الثَّالِثَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَدَلَّ دَلِيلٍ وَأَوْضَحَ سَبِيلٍ عَلَى أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ خَالِقُ الْهُدَى وَالضَّلَالِ، وَالْكُفْرِ وَالْإِيمَانِ، فَاعْتَبِرُوا أَيُّهَا السَّامِعُونَ، وَتَعَجَّبُوا أَيُّهَا الْمُفَكِّرُونَ مِنْ عُقُولِ الْقَدَرِيَّةِ الْقَائِلِينَ بِخَلْقِ إِيمَانِهِمْ وَهُدَاهُمْ، فَإِنَّ الْخَتْمَ هُوَ الطَّبْعُ فَمِنْ أين لهم الايمان ولو جهدوا،

[Hatm]; içine hiçbir şey girmesin diye bir şeyin üzerini örtmek ve onu sağlama almaktır. Mektubu, kapıyı ve benzeri şeyleri; içinde bulunana ulaşılamasın ve içine onda olandan başkası konulamasın diye mühürlemek (hatm) de bu köktendir. Meânî âlimleri şöyle demiştir: Yüce Allah kâfirlerin kalplerini on vasıfla nitelendirmiştir: Hatm (mühürleme), tab' (damgalama), dıyk (darlık), maraz (hastalık), rayn (pas/örtü), mevt (ölüm), kasâvet (katılık), insırâf (yüz çevirme), hamiyyet (taassup) ve inkâr. İnkâr hakkında şöyle buyurmuştur: { قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ } “Onların kalpleri inkârcıdır ve kendileri de büyüklük taslayan kimselerdir.” [en-Nahl: 22]. Hamiyyet hakkında şöyle buyurmuştur: { إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ } “Hani o inkâr edenler, kalplerine o taassubu/öfkeyi yerleştirmişlerdi.” [el-Feth: 26]. İnsırâf hakkında şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ } “Sonra da dönüp gittiler. Anlamayan bir topluluk olmaları sebebiyle Allah da onların kalplerini [haktan] çevirmiştir.” [et-Tevbe: 127]. Kasâvet hakkında şöyle buyurmuştur: { فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ } “Allah'ın zikrine karşı kalpleri katılaşmış olanların vay haline!” [ez-Zümer: 22]. Ve şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “Sonra bunun ardından kalpleriniz yine katılaştı...” [el-Bakara: 74]. Mevt hakkında şöyle buyurmuştur: { أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ } “Ölü iken dirilttiğimiz... kimse mi?” [el-En'âm: 122]. Ve şöyle buyurmuştur: { إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ } “[Davete] ancak [can kulağıyla] dinleyenler icabet eder. Ölüleri ise Allah diriltir...” [el-En'âm: 36]. Rayn hakkında şöyle buyurmuştur: { كَلَّا بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ } “Hayır, bilakis onların kazanmakta oldukları şeyler kalplerinin üzerine pas bağlamıştır (örtmüştür).” [el-Mutaffifîn: 14]. Maraz hakkında şöyle buyurmuştur: { فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde bir hastalık vardır...” [Muhammed: 29]. Dıyk hakkında şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً } “Kimi de saptırmak isterse, onun göğsünü dar ve sıkıntılı kılar...” [el-En'âm: 125]. Tab' hakkında şöyle buyurmuştur: { فَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ } “Bu sebeple kalpleri mühürlenmiştir (damgalanmıştır); artık anlamazlar.” [el-Münâfikûn: 3]. Ve şöyle buyurmuştur: { بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ } “Bilakis inkârları sebebiyle Allah o kalpleri mühürlemiştir.” [en-Nisâ: 155]. Hatm hakkında da: { خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } “Allah onların kalplerini mühürlemiştir.” [el-Bakara: 7] buyurmuştur. Bunların tamamının açıklaması inşâallâhu teâlâ kendi yerlerinde gelecektir. İkincisi: Hatim (mühürleme), açıkladığımız üzere somut/hissedilir olabileceği gibi bu ayette olduğu gibi manevi de olur. Kalplerin mühürlenmesi; Hak Teâlâ'nın hitaplarının manasını kavrayamaması ve O'nun ayetleri üzerinde tefekkür edememesidir. Kulakların mühürlenmesi; kendilerine okunduğunda Kur'an'ı yahut O'nun birliğine davet edildiklerinde [bu daveti] anlamamalarıdır. Gözlerin [perdelenmesi] ise; O'nun yarattıklarına ve sanatının hayret verici inceliklerine ibretle bakmaya muvaffak kılınmamasıdır. Bu, İbn Abbâs, İbn Mes'ûd, Katâde ve başkalarının sözlerinin anlamıdır. Üçüncüsü: Bu ayette, hidayet ile dalâletin, küfür ile imanın yaratıcısının Sübhânehu [ve Teâlâ] olan Allah olduğuna dair en kuvvetli delil ve en apaçık yol vardır. Ey işitenler ibret alın! Ve ey düşünenler, kendi iman ve hidayetlerini bizzat kendilerinin yarattığını söyleyen Kaderiyye'nin akıllarına şaşın! Zira hatm, tab' (damgalamak) demektir; [kalpleri mühürlenmişken] ne kadar çabalasalar da iman onlara nereden gelecektir?

وَقَدْ طُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ وَجُعِلَ عَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ، فَمَتَى يَهْتَدُونَ، أَوْ مَنْ يَهْدِيهِمْ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ إِذَا أَضَلَّهُمْ وَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمَى أَبْصَارَهُمْ" وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ"! [الزمر: ٢٣] وَكَانَ فِعْلُ اللَّهِ ذَلِكَ عَدْلًا فِيمَنْ أَضَلَّهُ وَخَذَلَهُ، إِذْ لَمْ يَمْنَعْهُ حَقًّا وَجَبَ لَهُ فَتَزُولَ صِفَةُ الْعَدْلِ، وَإِنَّمَا مَنَعَهُمْ مَا كَانَ لَهُ أَنْ يَتَفَضَّلَ بِهِ عَلَيْهِمْ لَا مَا وَجَبَ لَهُمْ. فَإِنْ قَالُوا: إِنَّ مَعْنَى الْخَتْمِ وَالطَّبْعِ وَالْغِشَاوَةِ التَّسْمِيَةُ وَالْحُكْمُ وَالْإِخْبَارُ بِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ، لَا الْفِعْلُ. قُلْنَا: هَذَا فَاسِدٌ، لِأَنَّ حَقِيقَةَ الْخَتْمِ وَالطَّبْعِ إِنَّمَا هُوَ فِعْلُ مَا يَصِيرُ بِهِ الْقَلْبُ مَطْبُوعًا مَخْتُومًا، لَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ حَقِيقَتُهُ التَّسْمِيَةَ وَالْحُكْمَ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ إِذَا قِيلَ: فُلَانٌ طَبَعَ الْكِتَابَ وَخَتَمَهُ، كَانَ حَقِيقَةً أَنَّهُ فَعَلَ مَا صَارَ بِهِ الْكِتَابُ مَطْبُوعًا وَمَخْتُومًا، لَا التَّسْمِيَةَ وَالْحُكْمَ. هَذَا مَا لَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ أَهْلِ اللُّغَةِ، وَلِأَنَّ الْأُمَّةَ مُجْمِعَةٌ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ وَصَفَ نَفْسَهُ بِالْخَتْمِ وَالطَّبْعِ عَلَى قُلُوبِ الْكَافِرِينَ مُجَازَاةً لِكُفْرِهِمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ" [النساء: ١٥٥]. وَأَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ الطَّبْعَ وَالْخَتْمَ عَلَى قُلُوبِهِمْ مِنْ جِهَةِ النَّبِيِّ ﵇ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْمُؤْمِنِينَ مُمْتَنِعٌ، فَلَوْ كَانَ الْخَتْمُ وَالطَّبْعُ هُوَ التَّسْمِيَةُ وَالْحُكْمُ لَمَا امْتَنَعَ مِنْ ذَلِكَ الْأَنْبِيَاءُ وَالْمُؤْمِنُونَ، لِأَنَّهُمْ كُلُّهُمْ يُسَمُّونَ الْكُفَّارَ بِأَنَّهُمْ مَطْبُوعٌ عَلَى قُلُوبِهِمْ، وَأَنَّهُمْ مَخْتُومٌ عَلَيْهَا وَأَنَّهُمْ فِي ضَلَالٍ لَا يُؤْمِنُونَ، وَيَحْكُمُونَ عَلَيْهِمْ بِذَلِكَ. فَثَبَتَ أَنَّ الْخَتْمَ وَالطَّبْعَ هُوَ مَعْنًى غَيْرُ التَّسْمِيَةِ وَالْحُكْمِ، وَإِنَّمَا هُوَ مَعْنًى يَخْلُقُهُ اللَّهُ فِي الْقَلْبِ يَمْنَعُ مِنَ الْإِيمَانِ بِهِ، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" كَذلِكَ نَسْلُكُهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ. لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ" [الحجر: ١٢]. وَقَالَ:" وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ " [الانعام: ٢٥]. أَيْ لِئَلَّا يَفْقَهُوهُ، وَمَا كَانَ مِثْلَهُ. الرَّابِعَةُ قَوْلُهُ: (عَلى قُلُوبِهِمْ) فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى فَضْلِ الْقَلْبِ عَلَى جَمِيعِ الْجَوَارِحِ. وَالْقَلْبُ لِلْإِنْسَانِ وَغَيْرِهِ. وخالص كل شي وَأَشْرَفُهُ قَلْبُهُ، فَالْقَلْبُ مَوْضِعُ الْفِكْرِ. وَهُوَ فِي الْأَصْلِ مَصْدَرٌ قَلَبْتُ الشَّيْءَ أَقْلِبُهُ قَلْبًا إِذَا رَدَدْتُهُ عَلَى بِدَاءَتِهِ. وَقَلَبْتُ الْإِنَاءَ: رَدَدْتُهُ عَلَى وَجْهِهِ. ثُمَّ نُقِلَ هَذَا اللَّفْظُ فَسُمِّيَ بِهِ هَذَا الْعُضْوُ الَّذِي هُوَ أَشْرَفُ الْحَيَوَانِ، لِسُرْعَةِ الْخَوَاطِرِ إِلَيْهِ، وَلِتَرَدُّدِهَا عَلَيْهِ، كَمَا قِيلَ:

kalpleri ve kulakları mühürlenmiş, gözlerinin üzerine de perde çekilmiştir. Allah onları saptırdığı, sağırlaştırdığı ve gözlerini kör ettiği zaman artık ne zaman hidayet bulabilirler yahut Allah'tan sonra onlara kim hidayet verebilir? { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ } “Allah kimi saptırırsa artık ona hidayet edecek hiç kimse yoktur!” [ez-Zümer: 23]. Allah'ın bunu yapması, saptırdığı ve yardımsız bıraktığı kimseler hakkında bir adalettir; zira adalet vasfının ortadan kalkması için onun hak ettiği bir hakkı engellemiş olması gerekirdi; oysa Allah onlara ancak lütufta bulunabileceği şeyi vermemiştir, yoksa hak ettikleri bir şeyi men etmiş değildir. Şayet: 'Hatim, tab' ve gişâvenin manası bizzat [Allah'ın mühürleme] fiili değil; onların iman etmeyeceklerini isimlendirmek, buna hükmetmek ve bunu haber vermektir' derlerse; deriz ki: Bu batıldır. Çünkü hatim ve tab'ın hakikati, kalbin mühürlenmiş ve damgalanmış hale gelmesini sağlayan fiildir; hakikatinin isimlendirme ve hüküm vermekten ibaret olması caiz değildir. Görmez misin ki: 'Falan mektubu damgaladı ve mühürledi' denildiğinde, bunun hakikati o mektubu damgalı ve mühürlü hale getiren fiili işlemiş olmasıdır, yoksa onu isimlendirmesi ve hüküm vermesi değildir. Bu, dil ehli arasında ihtilaf bulunmayan bir husustur. Ayrıca ümmet; Yüce Allah'ın, küfürlerine bir ceza olarak kâfirlerin kalplerini mühürlemek ve damgalamakla Kendisini vasfettiği konusunda icma etmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ } “Aksine küfürleri sebebiyle Allah o [kalpleri] mühürlemiştir” [en-Nisâ: 155]. Ümmet yine icma etmiştir ki, Peygamber aleyhisselâm, melekler ve müminler tarafından onların kalplerinin damgalanması ve mühürlenmesi imkânsızdır. Eğer hatim ve tab', isimlendirmek ve hüküm vermekten ibaret olsaydı, nebiler ve müminler bundan geri durmazlardı; çünkü onların hepsi kâfirleri kalpleri damgalanmış, üzerleri mühürlenmiş ve iman etmeyecekleri bir sapıklık içinde kimseler olarak isimlendirir ve onlar hakkında bu hükmü verirler. Böylece sabit oldu ki hatim ve tab', isimlendirme ve hüküm vermenin dışında bir manadır; o ancak Allah'ın kalpte yarattığı ve Kendisine iman etmeye engel olan bir manadır. Bunun delili Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { كَذلِكَ نَسْلُكُهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ. لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ } “Biz onu suçluların kalplerine işte böyle sokarız; onlar ona inanmazlar.” [el-Hicr: 12-13]. Ve şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ } “Ve onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler koyduk” [el-En'âm: 25]; yani anlamamaları için [örtüler koyduk]; ve benzeri ayetler de böyledir. Dördüncüsü: O'nun { عَلى قُلُوبِهِمْ } “kalpleri üzerine” buyruğunda, kalbin bütün diğer organlara olan üstünlüğüne delil vardır. Kalp, insan ve diğer canlılar içindir. Her şeyin en halisi ve en şereflisi onun kalbidir (özüdür); kalp düşüncenin yeridir. O aslen, bir şeyi başlangıç haline döndürdüğün zaman kullanılan *kalabtü'ş-şey'e aklibuhu kalben* (قَلَبْتُ الشَّيْءَ أَقْلِبُهُ قَلْبًا) fiilinin mastarıdır. *ve kalabtü'l-inâ'* (وَقَلَبْتُ الْإِنَاءَ): Kabı ters çevirdim demektir. Sonra bu lafız, canlıların en şereflisi olan bu organa; fikirlerin ona hızla gelmesi ve üzerinde sürekli dönüp dolaşması sebebiyle isim olarak verilmiştir; nitekim şöyle denilmiştir:

مَا سُمِّيَ الْقَلْبُ إِلَّا مِنْ تَقَلُّبِهِ ... فَاحْذَرْ عَلَى القلب من قلب وتحويل

Kalbe, ancak değişkenliğinden (hâlden hâle geçmesinden) ötürü kalp denilmiştir; öyleyse kalp hakkında tersyüz olmaktan ve değişip dönüşmekten sakın!

ثُمَّ لَمَّا نَقَلَتِ الْعَرَبُ هَذَا الْمَصْدَرَ لِهَذَا الْعُضْوِ الشَّرِيفِ الْتَزَمَتْ فِيهِ تَفْخِيمَ قَافِهِ، تَفْرِيقًا بَيْنَهُ وَبَيْنَ أَصْلِهِ. رَوَى ابْنُ مَاجَهْ عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (مَثَلُ الْقَلْبِ مَثَلُ رِيشَةٍ تُقَلِّبُهَا الرِّيَاحُ بِفَلَاةٍ). وَلِهَذَا الْمَعْنَى كَانَ ﵊ يَقُولُ: (اللَّهُمَّ يَا مُثَبِّتَ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قُلُوبَنَا عَلَى طَاعَتِكَ). فَإِذَا كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَقُولُهُ مَعَ عَظِيمِ قَدْرِهِ وَجَلَالِ مَنْصِبِهِ فَنَحْنُ أَوْلَى بِذَلِكَ اقْتِدَاءً بِهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ" [الأنفال: ٢٤]. وَسَيَأْتِي. الْخَامِسَةُ الْجَوَارِحُ وَإِنْ كَانَتْ تَابِعَةً لِلْقَلْبِ فَقَدْ يَتَأَثَّرُ الْقَلْبُ وَإِنْ كَانَ رَئِيسَهَا وَمَلِكَهَا بِأَعْمَالِهَا لِلِارْتِبَاطِ الَّذِي بَيْنَ الظَّاهِرِ وَالْبَاطِنِ، قَالَ ﷺ: (إِنَّ الرَّجُلَ لَيَصْدُقُ فَتُنْكَتُ فِي قَلْبِهِ نُكْتَةٌ بَيْضَاءُ وَإِنَّ الرَّجُلَ لَيَكْذِبُ الْكَذْبَةَ فَيَسْوَدُّ قَلْبُهُ) وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: (إِنَّ الرَّجُلَ لَيُصِيبُ الذَّنْبَ فَيَسْوَدُّ قَلْبُهُ فَإِنْ هُوَ تَابَ صُقِلَ قَلْبُهُ). قَالَ: وَهُوَ الرَّيْنُ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّهُ فِي الْقُرْآنِ فِي قَوْلُهُ:" كَلَّا بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ" [المطففين: ١٤]. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْقَلْبُ كَالْكَفِّ يُقْبَضُ مِنْهُ بِكُلِ ذَنْبٍ إِصْبَعٌ، ثُمَّ يُطْبَعُ. قُلْتُ: وَفِي قَوْلِ مُجَاهِدٍ هَذَا، وَقَوْلِهِ ﵇: (إِنَّ فِي الْجَسَدِ مُضْغَةً إِذَا صَلَحَتْ صَلَحَ الْجَسَدُ كُلُّهُ وَإِذَا فَسَدَتْ فَسَدَ الْجَسَدُ كُلُّهُ أَلَا وَهِيَ الْقَلْبُ) دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْخَتْمَ يَكُونُ حَقِيقِيًّا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْقَلْبَ يُشْبِهُ الصَّنَوْبَرَةَ، وَهُوَ يَعْضُدُ قَوْلَ مُجَاهِدٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ حُذَيْفَةَ قَالَ حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَدِيثَيْنِ قَدْ رَأَيْتُ أَحَدَهُمَا وَأَنَا أَنْتَظِرُ الْآخَرَ: حَدَّثَنَا (أَنَّ الْأَمَانَةَ نَزَلَتْ فِي جَذْرِ قُلُوبِ الرِّجَالِ ثُمَّ نَزَلَ الْقُرْآنُ فَعَلِمُوا مِنَ الْقُرْآنِ وَعَلِمُوا مِنَ السُّنَّةِ). ثُمَّ حَدَّثَنَا عَنْ رَفْعِ الْأَمَانَةِ قَالَ: (يَنَامُ الرَّجُلُ النَّوْمَةَ فَتُقْبَضُ الْأَمَانَةُ مِنْ قَلْبِهِ فَيَظَلُّ أَثَرُهَا مِثْلَ الْوَكْتِ ثُمَّ يَنَامُ النَّوْمَةَ فَتُقْبَضُ الْأَمَانَةُ مِنْ قَلْبِهِ فَيَظَلُّ أَثَرُهَا مِثْلَ الْمَجْلِ كَجَمْرٍ دَحْرَجْتَهُ عَلَى رِجْلِكَ فَنَفِطَ فتراه منتبرا وليس فيه شي ثُمَّ أَخَذَ حَصًى فَدَحْرَجَهُ عَلَى رِجْلِهِ فَيُصْبِحُ النَّاسُ يَتَبَايَعُونَ لَا يَكَادُ أَحَدٌ يُؤَدِّي الْأَمَانَةَ حتى يقال إن

Sonra Araplar bu mastarı bu şerefli organa nakledip isim olarak verdiklerinde, aslı ile arasını ayırt etmek amacıyla kaf harfini kalın okumayı (tefhim) gerekli görmüşlerdir. İbn Mâce, Ebû Mûsâ el-Eş‘arî'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « مَثَلُ الْقَلْبِ مَثَلُ رِيشَةٍ تُقَلِّبُهَا الرِّيَاحُ بِفَلَاةٍ » «Kalbin misali, ıssız bir arazide rüzgârların altüst edip savurduğu bir kuş tüyü gibidir.» İşte bu manadan ötürü [Peygamber] aleyhisselâm: « اللَّهُمَّ يَا مُثَبِّتَ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قُلُوبَنَا عَلَى طَاعَتِكَ » «Ey kalpleri sebat ettiren Allahım! Kalplerimizi sana itaatte sabit kıl» diye dua ederdi. Yüce mertebesine ve makamının celaletine rağmen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu söylerse, ona tabi olma hususunda biz buna daha layığız. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ } “Bilin ki Allah, kişi ile kalbi arasına girer.” [el-Enfâl: 24]. [Bu ayetin açıklaması] ileride gelecektir. Beşincisi: Organlar kalbe bağlı olmakla birlikte; zahir ile batın arasındaki irtibattan ötürü, başkanları ve hükümdarları konumunda olsa dahi organların amellerinden kalp de etkilenebilir. [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنَّ الرَّجُلَ لَيَصْدُقُ فَتُنْكَتُ فِي قَلْبِهِ نُكْتَةٌ بَيْضَاءُ وَإِنَّ الرَّجُلَ لَيَكْذِبُ الْكَذْبَةَ فَيَسْوَدُّ قَلْبُهُ » «Kişi doğru söyledikçe kalbine beyaz bir nokta vurulur; kişi yalan söyledikçe de kalbi kararır.» Tirmizî, Ebû Hüreyre'den rivayet edip sahih olduğunu belirtmiştir: « إِنَّ الرَّجُلَ لَيُصِيبُ الذَّنْبَ فَيَسْوَدُّ قَلْبُهُ فَإِنْ هُوَ تَابَ صُقِلَ قَلْبُهُ » «Kişi bir günah işlediğinde kalbi kararır; şayet tövbe ederse kalbi cilalanır (parlar).» [Râvî] demiştir ki: İşte Allah'ın Kur'ân'da: { كَلَّا بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ } “Hayır, bilakis onların kazanmış oldukları [günahlar] kalplerini paslandırmıştır” [el-Mutaffifîn: 14] kavlinde zikrettiği 'rayn' (pas) budur. Mücâhid şöyle demiştir: "Kalp el ayası gibidir; işlenen her bir günahla bir parmak kapanır, nihayet mühürlenir." Derim ki: Mücâhid'in bu sözünde ve Peygamber aleyhisselâm'ın: « إِنَّ فِي الْجَسَدِ مُضْغَةً إِذَا صَلَحَتْ صَلَحَ الْجَسَدُ كُلُّهُ وَإِذَا فَسَدَتْ فَسَدَ الْجَسَدُ كُلُّهُ أَلَا وَهِيَ الْقَلْبُ » «Dikkat edin! Cesette bir et parçası vardır; o iyi ve doğru olursa bütün beden iyi ve doğru olur; o bozulursa bütün beden bozulur. Dikkat edin, o kalptir!» hadisinde, mühürlemenin hakiki olduğuna bir delil vardır; doğrusunu en iyi Allah bilir. Kalbin çam kozalağına benzediği de söylenmiştir ki bu da Mücâhid'in sözünü desteklemektedir; doğrusunu en iyi Allah bilir. Müslim, Huzeyfe'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize iki hadis anlattı; bunlardan birini gördüm, diğerini ise beklemekteyim. Bize şöyle buyurdu: « أَنَّ الْأَمَانَةَ نَزَلَتْ فِي جَذْرِ قُلُوبِ الرِّجَالِ ثُمَّ نَزَلَ الْقُرْآنُ فَعَلِمُوا مِنَ الْقُرْآنِ وَعَلِمُوا مِنَ السُّنَّةِ » «Emanet, insanların kalplerinin köküne/derinliğine indi. Sonra Kur'ân indi ve onlar Kur'ân'dan öğrendiler, sünnetten öğrendiler.» Sonra emanetin kaldırılmasından bahsederek şöyle buyurdu: « يَنَامُ الرَّجُلُ النَّوْمَةَ فَتُقْبَضُ الْأَمَانَةُ مِنْ قَلْبِهِ فَيَظَلُّ أَثَرُهَا مِثْلَ الْوَكْتِ ثُمَّ يَنَامُ النَّوْمَةَ فَتُقْبَضُ الْأَمَانَةُ مِنْ قَلْبِهِ فَيَظَلُّ أَثَرُهَا مِثْلَ الْمَجْلِ كَجَمْرٍ دَحْرَجْتَهُ عَلَى رِجْلِكَ فَنَفِطَ فتراه منتبرا وليس فيه شي ثُمَّ أَخَذَ حَصًى فَدَحْرَجَهُ عَلَى رِجْلِهِ فَيُصْبِحُ النَّاسُ يَتَبَايَعُونَ لَا يَكَادُ أَحَدٌ يُؤَدِّي الْأَمَانَةَ حتى يقال إن » «Kişi bir uyku uyur, kalbinden emanet çekilip alınır da onun eseri hafif bir leke gibi kalır. Sonra bir uyku daha uyur, kalbinden emanet [tamamen] çekilip alınır; bu sefer eseri, ayağının üzerine yuvarladığın ve değdiği yeri kabartan bir közün bıraktığı su toplaması kabarcığı gibi kalır; sen onu kabarmış görürsün ama içinde [faydalı] hiçbir şey yoktur.» Sonra eline küçük bir taş alıp ayağının üzerinde yuvarladı [ve devam etti]: «İnsanlar sabahleyin kalkıp alışveriş yaparlar da neredeyse hiç kimse emaneti eda etmez; hatta şöyle denilecek hale gelinir:...»

فِي بَنِي فُلَانٍ رَجُلًا أَمِينًا حَتَّى يُقَالَ لِلرَّجُلِ مَا أَجْلَدَهُ مَا أَظْرَفَهُ مَا أَعْقَلَهُ وَمَا فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ إِيمَانٍ وَلَقَدْ أَتَى عَلَيَّ زَمَانٌ وَمَا أبالي أيكم بايعت لئن كان مسلما ليردنه علي دينه ولين كان نصرانيا أو يهوديا ليردنه عَلَى سَاعِيهِ وَأَمَّا الْيَوْمُ فَمَا كُنْتُ لِأُبَايِعَ مِنْكُمْ إِلَّا فُلَانًا وَفُلَانًا (. فَفِي قَوْلِهِ:) الْوَكْتُ) وَهُوَ الْأَثَرُ الْيَسِيرُ. وَيُقَالُ لِلْبُسْرِ إِذَا وَقَعَتْ فِيهِ نُكْتَةٌ مِنَ الْإِرْطَابِ: قَدْ وَكَّتَ، فَهُوَ مُوَكِّتٌ. وَقَوْلُهُ: (الْمَجْلُ)، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ بَيْنَ الْجِلْدِ وَاللَّحْمِ مَاءً، وَقَدْ فَسَّرَهُ النَّبِيُّ ﷺ بِقَوْلِهِ: (كَجَمْرٍ دَحْرَجْتَهُ) أَيْ دَوَّرْتَهُ عَلَى رِجْلِكَ فَنَفِطَ. (فَتَرَاهُ مُنْتَبِرًا) أَيْ مُرْتَفِعًا مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ مَحْسُوسٌ فِي الْقَلْبِ يَفْعَلُ فِيهِ، وَكَذَلِكَ الْخَتْمُ وَالطَّبْعُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَفِي حَدِيثِ حُذَيْفَةَ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (تُعْرَضُ الْفِتَنُ عَلَى الْقُلُوبِ كَالْحَصِيرِ عُودًا عُودًا فَأَيُّ قَلْبٍ أُشْرِبَهَا نُكِتَ فِيهِ نُكْتَةٌ سَوْدَاءُ وَأَيُّ قَلْبٍ أَنْكَرَهَا نُكِتَ فِيهِ نُكْتَةٌ بَيْضَاءُ حَتَّى يَصِيرَ عَلَى قَلْبَيْنِ عَلَى أَبْيَضَ مِثْلِ الصَّفَا فَلَا تَضُرُّهُ فِتْنَةٌ مَا دَامَتِ السموات وَالْأَرْضُ وَالْآخَرُ أَسْوَدُ مُرْبَادٌّ كَالْكُوزِ مُجَخِّيًا لَا يَعْرِفُ مَعْرُوفًا وَلَا يُنْكِرُ مُنْكَرًا إِلَّا مَا أُشْرِبَ مِنْ هَوَاهُ ... (وَذَكَرَ الْحَدِيثَ (مُجَخِّيًا): يَعْنِي مَائِلًا. السَّادِسَةُ الْقَلْبُ قَدْ يُعَبَّرُ عَنْهُ بِالْفُؤَادِ وَالصَّدْرِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ " [الفرقان: ٣٢] وقال:" أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ " [الشرح: ١] يَعْنِي فِي الْمَوْضِعَيْنِ قَلْبَكَ. وَقَدْ يُعَبَّرُ بِهِ عَنِ الْعَقْلِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ" [ق: ٣٧] أَيْ عَقْلٌ، لِأَنَّ الْقَلْبَ مَحَلُّ الْعَقْلِ فِي قَوْلِ الْأَكْثَرِينَ. وَالْفُؤَادُ مَحَلُّ الْقَلْبِ، وَالصَّدْرُ مَحَلُّ الْفُؤَادِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّابِعَةُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَعَلى سَمْعِهِمْ) اسْتَدَلَّ بِهَا مَنْ فَضَّلَ السَّمْعَ عَلَى الْبَصَرِ لِتَقَدُّمِهِ عَلَيْهِ، وَقَالَ تَعَالَى:" قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصارَكُمْ" [الانعام: ٤٦]. وقال:" وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ" [السجدة: ٩]. قَالَ: وَالسَّمْعُ يُدْرَكُ بِهِ مِنَ الْجِهَاتِ السِّتِّ، وَفِي النُّورِ وَالظُّلْمَةِ، وَلَا يُدْرَكُ بِالْبَصَرِ إِلَّا مِنَ الْجِهَةِ الْمُقَابِلَةِ، وَبِوَاسِطَةٍ مِنْ ضِيَاءٍ وَشُعَاعٍ. وقال أكثر المتكلمين

«...filanoğulları arasında güvenilir bir adam vardır [denilir]. Hatta bir kişi hakkında: 'Ne kadar dayanıklı, ne kadar zarif, ne kadar akıllı!' denilir; oysa kalbinde hardal tanesi kadar iman yoktur. Üzerime öyle bir zaman geldi ki hiçbirinizle alışveriş yapmaktan çekinmezdim; zira şayet o müslümansa dini [hakkımı] bana mutlaka geri verdirirdi; şayet hristiyan veya yahudi ise onun sâîsi (yöneticisi) [hakkımı] bana mutlaka geri ödetirdi. Bugün ise sizden ancak filan ve falan kimselerle alışveriş yaparım.» Hadisteki «vâkıt (el-vekt)» ifadesi, küçük iz demektir. Ham hurmada olgunlaşma eseri olarak bir benek belirdiğinde: «Hurma beneklendi (vekkatet) ve o beneklenmiş hurmadır (müvekkit)» denilir. Hadisteki «el-mecl» ise deri ile et arasında su toplanması (su toplaması/kabarcık) durumudur. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu şu sözüyle açıklamıştır: «Ayağının üzerinde yuvarladığın bir kor gibi ki kabarcık oluşturur. Onu şişmiş (müntebiran) görürsün.» Yani kabarmış, yükselmiş görürsün. Bu durum, bütün bunların kalpte fiilen gerçekleşen hissedilir/somut şeyler olduğuna delalet eder; kalbin mühürlenmesi ve damgalanması da böyledir; en doğrusunu Allah bilir. Huzeyfe'nin hadisinde şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «Fitneler kalplere hasır [çubukları] gibi çubuk çubuk (tek tek) arz edilir. Hangi kalbe o fitne içirilirse onda siyah bir leke meydana gelir; hangi kalp de onu reddederse onda beyaz bir leke meydana gelir. Nihayet kalpler iki kısma ayrılır: Biri düz ve pürüzsüz taş gibi apak olur ki gökler ve yer durdukça hiçbir fitne ona zarar vermez; diğeri ise alaca siyah, ters dönmüş bir testi gibidir; ne bir iyiliği bilir ne de bir kötülüğü reddeder, ancak kendisine içirilen heva ve hevesini tanır...» Hadisi zikretti. «Mücehhiyen»: Eğrilmiş, ters dönmüş demektir. Altıncısı: Kalp kelimesi bazen «fuâd» ve «sadr» kelimeleriyle de ifade edilir. Nitekim Allah Teâlâ: { كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ } “Bununla senin kalbini pekiştirmek için [böyle yaptık]” [Furkân 25/32] ve { أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ } “Biz senin göğsünü açıp genişletmedik mi?” [İnşirâh 94/1] buyurmuştur; yani her iki yerde de «kalbini» demektir. Bazen kalp ile akıl da kastedilir. Allah Teâlâ: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى } { لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ } “Şüphesiz bunda kalbi olan kimse için bir öğüt vardır” [Kâf 50/37] buyurmuştur; yani aklı olan kimse demektir; çünkü çoğunluğun görüşüne göre kalp, aklın mahallidir. Fuâd kalbin mahalli, sadr (göğüs) ise fuâdın mahallidir; en doğrusunu Allah bilir. Yedincisi: Allah Teâlâ'nın: «Kulakları üzerine» [el-Bakara 2/7] buyruğunu, işitmeyi görmeden önce zikredildiği için görmeden üstün sayanlar delil getirmişlerdir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ } { وَأَبْصارَكُمْ } “De ki: 'Söyleyin bana; şayet Allah işitmenizi ve gözlerinizi alıverirse...'” [En'âm 6/46]. Yine şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلَ لَكُمُ } { السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ } “Ve sizin için işitmeyi, gözleri ve gönülleri var etti” [Secde 32/9]. [Bu görüştekiler] dediler ki: İşitme duyusu ile altı yönden, aydınlıkta ve karanlıkta idrak edilir; görme ile ise ancak karşı yönden ve bir ışık ile aydınlık vasıtasıyla idrak gerçekleşir. Kelamcıların çoğunluğu ise...

بِتَفْضِيلِ الْبَصَرِ عَلَى السَّمْعِ، لِأَنَّ السَّمْعَ لَا يُدْرَكُ بِهِ إِلَّا الْأَصْوَاتُ وَالْكَلَامُ، وَالْبَصَرُ يُدْرَكُ بِهِ الْأَجْسَامُ وَالْأَلْوَانُ وَالْهَيْئَاتُ كُلُّهَا. قَالُوا: فَلَمَّا كَانَتْ تَعَلُّقَاتُهُ أَكْثَرَ كَانَ أَفْضَلَ، وَأَجَازُوا الْإِدْرَاكَ بِالْبَصَرِ مِنَ الْجِهَاتِ السِّتِّ. الثَّامِنَةُ إِنْ قَالَ قَائِلٌ: لِمَ جَمَعَ الْأَبْصَارَ وَوَحَّدَ السَّمْعَ؟ قِيلَ لَهُ: إِنَّمَا وَحَّدَهُ لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ يَقَعُ لِلْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ يُقَالُ: سَمِعْتُ الشَّيْءَ أَسْمَعُهُ سَمْعًا وَسَمَاعًا، فَالسَّمْعُ مَصْدَرُ سَمِعْتُ، وَالسَّمْعُ أَيْضًا اسْمٌ لِلْجَارِحَةِ الْمَسْمُوعِ بِهَا سُمِّيَتْ بِالْمَصْدَرِ. وَقِيلَ: إِنَّهُ لَمَّا أَضَافَ السَّمْعَ إِلَى الْجَمَاعَةِ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ يُرَادُ بِهِ أَسْمَاعُ الْجَمَاعَةِ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

görmeyi işitmeden üstün tutma görüşünü benimsemişlerdir; çünkü işitme ile ancak sesler ve sözler idrak edilir; görme ile ise cisimler, renkler ve bütün şekiller idrak edilir. Dediler ki: [Görme duyusunun] taalluk ettiği şeyler daha çok olduğundan o daha faziletlidir. Ayrıca görme ile altı yönden de idrakin caiz olduğunu söylediler. Sekizincisi: Eğer birisi: "Niçin gözleri çoğul, kulağı (işitmeyi) ise tekil getirdi?" derse, ona şöyle cevap verilir: Onu tekil getirdi çünkü o az ve çok için kullanılan bir mastardır. Nitekim: «Bir şeyi işittim, işitirim, işitmekle» denilir. Dolayısıyla es-Sem' (السَّمْعُ), *semi'tü* (سَمِعْتُ) fiilinin mastarıdır. Sem' aynı zamanda kendisiyle işitilen organın (kulağın) da adıdır, mastar ile isimlendirilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Kulak (sem') kelimesini çoğul bir topluluğa izafe ettiği zaman, bununla o topluluğun kulaklarının kastedildiğine delalet etmiş olur; nitekim şair şöyle demiştir:

بِهَا جِيَفُ الْحَسْرَى فَأَمَّا عِظَامُهَا ... فَبِيضٌ وَأَمَّا جِلْدُهَا فَصَلِيبُ

Orada yorgunluktan bitkin düşüp ölenlerin leşleri vardır; kemikleri / Beyazdır, derisi ise serttir.

إِنَّمَا يُرِيدُ جُلُودَهَا فَوَحَّدَ، لِأَنَّهُ قَدْ عَلِمَ أَنَّهُ لَا يَكُونُ لِلْجَمَاعَةِ جِلْدٌ وَاحِدٌ. وَقَالَ آخَرُ فِي مِثْلِهِ:

Burada derilerini kastettiği halde tekil kullanmıştır; çünkü bir topluluğun tek bir derisi olamayacağı zaten bilinmektedir. Bir başkası da bunun benzeri hakkında şöyle demiştir:

لَا تُنْكِرِ الْقَتْلَ وَقَدْ سُبِينَا ... فِي حَلْقِكُمْ عَظْمٌ وَقَدْ شَجِينَا

Öldürülmeyi inkâr etmeyin, biz esir edilmişken / Boğazınızda bir kemik vardır, biz ise kederlendik.

يُرِيدُ فِي حُلُوقِكُمْ، وَمِثْلُهُ قَوْلُ الْآخَرِ:

Boğazlarınızda (hulûkıkum) demek istemiştir. Diğer bir [şairin] şu sözü de bunun gibidir:

كَأَنَّهُ وَجْهُ تُرْكِيَّيْنِ قَدْ غَضِبَا ... مُسْتَهْدَفٌ لِطِعَانٍ غَيْرُ تَذْبِيبِ

Sanki o, öfkelenmiş iki Türk'ün yüzüdür / Defedilmeksizin kargı darbelerine hedef olmuştur.

وَإِنَّمَا يُرِيدُ وَجْهَيْنِ، فَقَالَ وَجْهَ تُرْكِيَّيْنِ، لِأَنَّهُ قَدْ عَلِمَ أَنَّهُ لَا يَكُونُ للاثنين وجه واحد، ومثله كثير جدا. وقرى:" وَعَلَى أَسْمَاعِهِمْ" وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى وَعَلَى مَوَاضِعِ سَمْعِهِمْ، لِأَنَّ السَّمْعَ لَا يُخْتَمُ وَإِنَّمَا يُخْتَمُ مَوْضِعُ السَّمْعِ، فَحُذِفَ الْمُضَافُ وَأُقِيمَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ مَقَامَهُ. وَقَدْ يَكُونُ السَّمْعُ بِمَعْنَى الِاسْتِمَاعِ، يُقَالُ: سَمْعُكَ حَدِيثِي أَيِ اسْتِمَاعُكَ إِلَى حَدِيثِي يُعْجِبُنِي، وَمِنْهُ قَوْلُ ذِي الرُّمَّةِ يَصِفُ ثَوْرًا تَسَمَّعَ إِلَى صَوْتِ صَائِدٍ وَكِلَابٍ:

Burada iki yüzü kastettiği halde "iki Türk'ün yüzü" demiştir; çünkü iki kişinin tek bir yüzü olamayacağı bilinir. Bunun örnekleri pek çoktur. [Ayet] { وَعَلَى أَسْمَاعِهِمْ } şeklinde de okunmuştur. Anlamın "işitme yerleri üzerine" olması da muhtemeldir; zira işitme duyusunun kendisine değil, ancak işitme mahalline mühür vurulur. Böylece muzâf (tamlanan) hazfedilmiş ve muzâfun ileyh (tamlayan) onun yerine geçirilmiştir. Bazen sem' kelimesi "dinlemek" (istimâ') manasında da olur. Mesela: «Senin sözümü işitmen yani sözümü dinlemen hoşuma gidiyor» denilir. Zü'r-Rumme'nin, bir avcının ve köpeklerin sesine kulak kesilen bir yaban öküzünü vasfettiği şu beyti de bundandır:

وَقَدْ تَوَجَّسَ رِكْزًا مُقْفِرٌ نَدُسٌ ... بِنَبْأَةِ الصَّوْتِ مَا فِي سمعه كذب

Issız çölde kalmış tetikte ve uyanık [bir avcı], gizli bir ses işitti; kulağının bu fısıltıyı duymasında hiçbir yanılma/yalan yoktur.

أَيْ مَا فِي اسْتِمَاعِهِ كَذِبٌ، أَيْ هُوَ صَادِقُ الِاسْتِمَاعِ. وَالنَّدُسُ: الْحَاذِقُ. وَالنَّبْأَةُ: الصَّوْتُ الْخَفِيُّ، وَكَذَلِكَ الرِّكْزُ. وَالسِّمْعُ (بِكَسْرِ السِّينِ وَإِسْكَانِ الْمِيمِ): ذِكْرُ الْإِنْسَانِ بِالْجَمِيلِ، يُقَالُ: ذَهَبَ سِمْعُهُ فِي النَّاسِ أَيْ ذِكْرُهُ. وَالسِّمْعُ أَيْضًا: وَلَدُ الذِّئْبِ مِنَ الضَّبْعِ. وَالْوَقْفُ هُنَا:" وَعَلى سَمْعِهِمْ". وَ" غِشاوَةٌ" رُفِعَ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَمَا قَبْلَهُ خَبَرٌ. وَالضَّمَائِرُ فِي" قُلُوبِهِمْ" وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ لِمَنْ سَبَقَ فِي عِلْمِ اللَّهِ أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ مِنْ كُفَّارِ قُرَيْشٍ، وَقِيلَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ، وَقِيلَ مِنَ الْيَهُودِ، وَقِيلَ مِنَ الْجَمِيعِ، وَهُوَ أَصْوَبُ، لِأَنَّهُ يَعُمُّ. فَالْخَتْمُ عَلَى الْقُلُوبِ وَالْأَسْمَاعِ. وَالْغِشَاوَةُ عَلَى الْأَبْصَارِ. وَالْغِشَاءُ: الْغِطَاءُ. وَهِيَ: التَّاسِعَةُ وَمِنْهُ غَاشِيَةُ السَّرْجِ، وَغَشَّيْتُ الشَّيْءَ أُغَشِّيهِ. قَالَ النَّابِغَةُ:

Yani onun dinlemesinde bir yalan yoktur; dinlemesinde dosdoğrudur. *Nedis* (النَّدُسُ): Mahir, usta demektir. *Neb'e* (النَّبْأَةُ): Gizli ses demektir; *rikz* (الرِّكْزُ) de böyledir. *Sim'* (السِّمْعُ) (sin harfinin kesresi ve mimin sükûnu ile): İnsanın iyilikle anılmasıdır. «İnsanlar arasında sim'i gitti» yani şöhreti, namı yayıldı denilir. *Sim'* aynı zamanda sırtlan ile kurdun çiftleşmesinden doğan yavrudur. Buradaki vakıf (durak) { وَعَلى سَمْعِهِمْ } üzerinedir. { غِشاوَةٌ } ise mübteda (özne) olarak merfû kılınmıştır; ondan önceki kısım ise haberdir (yüklemdir). { قُلُوبِهِمْ } ve ona matuf olanlardaki zamirler, Kureyş kâfirlerinden Allah'ın ilminde iman etmeyeceği önceden bilinen kimselere aittir. Münafıklardan olduğu, Yahudilerden olduğu ve hepsinden olduğu da söylenmiştir ki en doğrusu budur; çünkü hepsini kapsar. Mühürleme kalpler ve kulaklar üzerinedir. Perde (gışâve) ise gözler üzerinedir. *Gışâ* (الْغِشَاءُ): Örtü demektir. Dokuzuncusu: Semerin örtüsü (gâşiye) de bu köktendir. «Bir şeyi örttüm, örterim» denilir. Nâbiga şöyle demiştir:

هَلَّا سَأَلْتِ بَنِي ذُبْيَانِ مَا حَسْبِي ... إِذَا الدُّخَانُ تَغَشَّى الْأَشْمَطَ الْبَرَمَا

Zübyan oğullarına benim soyumu/şerefimi sormaz mısın? / Duman, cimri ve saçları ağarmış kimseyi bürüdüğü zaman.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

صَحِبْتُكَ إِذْ عَيْنِي عَلَيْهَا غِشَاوَةٌ ... فَلَمَّا انْجَلَتْ قَطَّعْتُ نَفْسِي أَلُومُهَا

Gözümün üzerinde bir perde varken sana yoldaşlık ettim / O perde kalktığı zaman ise kendimi kınamaktan helak ettim.

قَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: فَإِنْ جَمَعْتَ غِشَاوَةً قُلْتَ: غِشَاءٌ بِحَذْفِ الْهَاءِ. وَحَكَى الْفَرَّاءُ: غشاوى مثل أداوي. وقرى:" غِشاوَةٌ" بِالنَّصْبِ عَلَى مَعْنَى وَجَعَلَ، فَيَكُونُ مِنْ بَابِ قَوْلِهِ:

İbn Keysân dedi ki: *Gışâve* (غِشَاوَةً) kelimesini çoğul yapacak olursan, hâ (tâ-i merbûta) harfini hazfederek *gışâ'* (غِشَاءٌ) dersin. el-Ferrâ ise *edâvî* vezninde *gışâvâ* (غشاوى) şeklinde nakletmiştir. [Ayet] { وَجَعَلَ } takdiriyle mensub olarak { غِشاوَةٌ } şeklinde de okunmuştur. Bu takdirde şairin şu sözü kabilinden olur:

عَلَفْتُهَا تِبْنًا وَمَاءً بَارِدًا

Ona saman ve soğuk su yedirdim.

وَقَوْلُ الْآخَرِ:

Diğer şairin şu sözü de böyledir:

يَا لَيْتَ زَوْجَكَ قَدْ غَدَا ... مُتَقَلِّدًا سَيْفًا وَرُمْحًا

Keşke kocan sabah erkenden çıksa / Bir kılıç ve bir mızrak kuşanmış olarak.

الْمَعْنَى وَأَسْقَيْتُهَا مَاءً، وَحَامِلًا رُمْحًا، لِأَنَّ الرُّمْحَ لَا يُتَقَلَّدُ. قَالَ الْفَارِسِيُّ: وَلَا تَكَادُ تَجِدُ هَذَا الِاسْتِعْمَالَ فِي حَالِ سَعَةٍ وَاخْتِيَارٍ، فَقِرَاءَةُ الرَّفْعِ أَحْسَنُ، وَتَكُونُ الْوَاوُ عَاطِفَةَ جُمْلَةٍ عَلَى جُمْلَةٍ. قَالَ: وَلَمْ أَسْمَعْ مِنَ الْغِشَاوَةِ فِعْلًا مُتَصَرِّفًا بِالْوَاوِ. وَقَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: الْغِشَاوَةُ عَلَى الْأَسْمَاعِ وَالْأَبْصَارِ، وَالْوَقْفُ عَلَى" قُلُوبِهِمْ". وَقَالَ آخَرُونَ: الْخَتْمُ فِي الْجَمِيعِ، وَالْغِشَاوَةُ هِيَ الْخَتْمُ، فَالْوَقْفُ عَلَى هَذَا عَلَى" غِشاوَةٌ". وَقَرَأَ الحسن" غشاوة" بضم الغين، وقرا أبو حيوة بفتحها، وروي عن

Manası: "[Ve ona] su içirdim" ve "[bir mızrak] taşıyarak" [şeklindedir]; çünkü mızrak [kılıç gibi] kuşanılmaz. el-Fârisî şöyle demiştir: "Bu kullanımı genişlik ve serbestlik (nesir) halinde neredeyse hiç bulamazsın. Dolayısıyla ref‘ (ötreli okuyuş) kıraati daha güzeldir ve [bu durumda] vâv harfi bir cümleyi diğer cümleye bağlayan atıf harfi olur." [Yine] şöyle demiştir: "Gışâve (غِشَاوَة) kelimesinden vâv harfiyle türetilip çekimlenen bir fiil işitmedim." Bazı müfessirler ise şöyle demiştir: "Perde (el-gışâve), kulaklar ve gözler üzerindedir; dolayısıyla vakıf (durak) { قُلُوبِهِمْ } üzerindedir." Diğerleri de şöyle demiştir: "Mühürleme (el-hatm) hepsindedir; perde (el-gışâve) de bizzat mühürleme demektir. Buna göre ise vakıf { غِشاوَةٌ } üzerindedir." el-Hasan [el-Basrî], gayn harfinin dammesiyle *Guşâve* (غُشَاوَة) şeklinde, Ebû Hayve ise fethasıyla [*Gaşâve*] şeklinde okumuştur. [Ayrıca] ...'den rivayet edilmiştir:

أَبِي عَمْرٍو: غِشْوَةٌ، رَدَّهُ إِلَى أَصْلِ الْمَصْدَرِ. قَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: وَيَجُوزُ غَشْوَةٌ وَغِشْوَةٌ وَأَجْوَدُهَا غِشَاوَةٌ، كَذَلِكَ تَسْتَعْمِلُ الْعَرَبُ فِي كُلِّ مَا كَانَ مُشْتَمِلًا عَلَى الشَّيْءِ، نَحْوَ عِمَامَةٍ وَكِنَانَةٍ وَقِلَادَةٍ وَعِصَابَةٍ وَغَيْرِ ذَلِكَ. الْعَاشِرَةُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَهُمْ) أَيْ لِلْكَافِرِينَ الْمُكَذِّبِينَ (عَذابٌ عَظِيمٌ) نَعْتُهُ. وَالْعَذَابُ مِثْلُ الضَّرْبِ بِالسَّوْطِ وَالْحَرْقِ بِالنَّارِ وَالْقَطْعِ بِالْحَدِيدِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا يُؤْلِمُ الْإِنْسَانَ. وَفِي التَّنْزِيلِ:" وَلْيَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ" [النور: ٢] وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْحَبْسِ وَالْمَنْعِ، يُقَالُ فِي اللُّغَةِ: أَعْذِبْهُ عَنْ كَذَا أَيِ احْبِسْهُ وَامْنَعْهُ، وَمَنْهُ سُمِّيَ عُذُوبَةُ الْمَاءِ، لِأَنَّهَا قَدْ أُعْذِبَتْ. وَاسْتُعْذِبَ بِالْحَبْسِ فِي الْوِعَاءِ لِيَصْفُوَ وَيُفَارِقَهُ مَا خَالَطَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَلِيٍّ ﵁: أَعْذِبُوا نِسَاءَكُمْ عَنِ الْخُرُوجِ، أَيِ احْبِسُوهُنَّ. وَعَنْهُ ﵁ وَقَدْ شَيَّعَ سَرِيَّةً فَقَالَ: أَعْذِبُوا عَنْ ذِكْرِ النِّسَاءِ [أَنْفُسَكُمْ] فَإِنَّ ذَلِكَ يَكْسِرُكُمْ عَنِ الْغَزْوِ، وَكُلُّ مَنْ مَنَعْتُهُ شَيْئًا فَقَدْ أَعْذَبْتُهُ، وَفِي الْمَثَلِ:" لَأُلْجِمَنَّكَ لِجَامًا مُعْذِبًا" أَيْ مَانِعًا عَنْ رُكُوبِ النَّاسِ. وَيُقَالُ: أَعْذَبَ أَيِ امْتَنَعَ. وَأَعْذَبَ غَيْرَهُ، فَهُوَ لَازِمٌ وَمُتَعَدٍّ، فَسُمِّيَ الْعَذَابُ عَذَابًا لِأَنَّ صَاحِبَهُ يُحْبَسُ وَيُمْنَعُ عَنْهُ جَمِيعُ مَا يُلَائِمُ الْجَسَدَ مِنَ الْخَيْرِ ويهال عليه أضدادها.

asıl mastarına döndürerek *gışveh* (غِشْوَةٌ) şeklinde rivayet edilmiştir. İbn Keysân şöyle demiştir: *Gaşveh*, *gışveh* caizdir; en fasih olanı ise *gışâve*dir. Araplar bir şeyi bütünüyle kuşatan her şey için böyle kullanırlar; *'imâme* (sarık), *kinâne* (sadak/okluk), *kılâde* (gerdanlık), *'ısâbe* (baş bağı) ve benzerleri gibi. Onuncusu: Yüce Allah'ın { وَلَهُمْ } yani yalanlayan o kâfirler için { عَذابٌ عَظِيمٌ } "büyük bir azap vardır" buyruğudur; [azîm] onun sıfatıdır. Azap; kamçıyla dövmek, ateşle yakmak, demirle kesmek ve insana acı veren diğer şeyler gibidir. Kur'an'da şöyle buyrulmuştur: { وَلْيَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Onların azabına müminlerden bir topluluk şahit olsun” [en-Nûr: 2]. O, hapsetmek ve menetmekten türemiştir. Dilde şöyle denir: «Onu şundan a'zib et» yani onu hapset ve engelle. Suyun tatlılığına da (uzûbetu'l-mâ'), içine karışan şeylerden ayrılsın ve arınsın diye kapta hapsedilip tutulduğu için bu ad verilmiştir. Ali'nin radıyallâhu anh şu sözü de bu kabildendir: «Kadınlarınızı dışarı çıkmaktan a'zib ediniz» yani onları alıkoyunuz/engelleyiniz. Yine ondan radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre, bir müfrezeyi uğurlarken şöyle demiştir: «Kadınları anmaktan kendinizi menediniz; zira bu durum sizi savaştan alıkoyar.» Bir şeyden menettiğin herkesi ondan a'zebte (engellemiş) olursun. Meselde şöyle denir: «Sana mutlaka engelleyici (mu'zib) bir gem vuracağım»; yani insanların üzerine binmesini engelleyici. «A'zebe» vazgeçti, kendini menetti anlamına gelir. Başkasını menettiğinde de kullanılır; dolayısıyla hem lâzım (geçişsiz) hem de müteaddî (geçişli) bir fiildir. Azaba azap denmesi, ona maruz kalan kimsenin bedene uygun olan bütün hayırlardan alıkonulup menedilmesi ve onun üzerine bunların zıtlarının boca edilmesi sebebiyledir.

[سورة البقرة (٢): آية ٨]

[Bakara Suresi (2): Ayet 8]

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ (٨)

{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ (٨) } “İnsanlardan öyleleri de vardır ki 'Allah'a ve ahiret gününe inandık' derler; oysa onlar inanmış değillerdir.”

فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى رَوَى ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: نَزَلَتْ أَرْبَعُ آيَاتٍ مِنْ سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي الْمُؤْمِنِينَ، وَاثْنَتَانِ فِي نَعْتِ الْكَافِرِينَ، وَثَلَاثَ عَشْرَةَ فِي الْمُنَافِقِينَ. وَرَوَى أَسْبَاطٌ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ:" وَمِنَ النَّاسِ" قَالَ: هُمُ الْمُنَافِقُونَ. وَقَالَ عُلَمَاءُ الصُّوفِيَّةِ: النَّاسُ اسْمُ جِنْسٍ، وَاسْمُ الْجِنْسِ لَا يُخَاطَبُ بِهِ الْأَوْلِيَاءُ. الثَّانِيَةُ وَاخْتَلَفَ النُّحَاةُ فِي لَفْظِ النَّاسِ، فَقِيلَ: هُوَ اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ الْجُمُوعِ، جَمْعُ إِنْسَانٍ وَإِنْسَانَةٍ، عَلَى غَيْرِ اللَّفْظِ، وَتَصْغِيرُهُ نُوَيْسٌ. فَالنَّاسُ مِنَ النَّوْسِ وَهُوَ الْحَرَكَةُ، يُقَالُ: نَاسَ يَنُوسُ أَيْ تَحَرَّكَ، وَمِنْهُ حَدِيثُ أُمِّ زَرْعٍ:" أَنَاسَ مِنْ حُلِيٍّ أُذُنَيَّ". وقيل: أصله من نسي، فأصل

Bunda yedi mesele vardır: Birincisi: İbn Cüreyc, Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bakara Suresi'nden dört ayet müminler hakkında, iki ayet kâfirlerin vasfı hakkında, on üç ayet ise münafıklar hakkında inmiştir. Esbât da es-Süddî'den { وَمِنَ النَّاسِ } “İnsanlardan öyleleri de vardır ki...” buyruğu hakkında: "Onlar münafıklardır" dediğini rivayet etmiştir. Tasavvuf âlimleri ise şöyle demiştir: *en-Nâs* cins ismidir; cins ismiyle ise velîlere hitap edilmez. İkincisi: Dilbilimciler (nahivciler) *en-nâs* lafzında ihtilaf etmişlerdir. Bir görüşe göre o, topluluk isimlerinden (ism-i cem) bir isim olup kendi lafzından olmaksızın *insân* ve *insâne* kelimelerinin çoğuludur; küçültme (tasgîr) hâli de *nüveys*tir. Dolayısıyla *en-nâs* [kelimesi], hareket anlamına gelen *en-nevs* kökündendir. 'Hareket etti' manasında *nâse yenûsu* (ناس ينوس) denir. Ümmü Zer' hadisinde geçen « أَنَاسَ مِنْ حُلِيٍّ أُذُنَيَّ » «Kulaklarımı takılarla doldurup hareketlendirdi (sallandırdı)» ifadesi de bundandır. Bir diğer görüşe göre ise aslı *nesiye* (unutmak) kökündendir. Dolayısıyla...

نَاسٍ نَسِيَ قُلِبَ فَصَارَ نِيسَ تَحَرَّكَتِ الْيَاءُ فَانْفَتَحَ مَا قَبْلَهَا فَانْقَلَبَتْ أَلِفًا، ثُمَّ دَخَلَتِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ فَقِيلَ: النَّاسُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَسِيَ آدَمُ عَهْدَ اللَّهِ فَسُمِّيَ إِنْسَانًا. وَقَالَ ﵇: (نَسِيَ آدَمُ فَنَسِيَتْ ذُرِّيَّتُهُ). وَفِي التَّنْزِيلِ:" وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ" [طه: ١١٥] وَسَيَأْتِي. وَعَلَى هَذَا فَالْهَمْزَةُ زَائِدَةٌ، قَالَ الشَّاعِرُ:

*nâs* kelimesinin aslı *nesi*dir. Harflerin yeri değişerek *nîse* olmuş, yâ harfi harekeli ve öncesi meftuh olduğu için elife dönüşmüş; sonra başına elif-lâm takısı gelerek *en-nâs* denilmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Âdem Allah'ın ahdini unuttu (nesi), bu yüzden insân diye isimlendirildi. Peygamber aleyhisselâm da: «Âdem unuttu, zürriyeti de unuttu» buyurmuştur. Kur'an'da da: { وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ } “Andolsun biz daha önce Âdem'e ahit vermiştik, fakat o unuttu” [Tâhâ: 115] buyrulmuştur; [bu husus] ileride gelecektir. Buna göre [insan kelimesindeki] hemze zaiddir (ilavedir). Şair şöyle demiştir:

لَا تَنْسَيَنْ تِلْكَ الْعُهُودَ فَإِنَّمَا ... سُمِّيتَ إِنْسَانًا لِأَنَّكَ نَاسِي

O ahitleri sakın unutma; zira sen / Ancak unutan (nâsî) olduğun için insan diye isimlendirildin.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

فَإِنْ نَسِيتَ عُهُودًا مِنْكَ سَالِفَةً ... فَاغْفِرْ فَأَوَّلُ نَاسٍ أَوَّلُ النَّاسِ

Eğer geçmiş ahitlerini unuttuysan / Bağışla; çünkü ilk unutan (nâsin) insanların ilki idi.

وَقِيلَ: سُمِّيَ إِنْسَانًا لِأُنْسِهِ بِحَوَّاءَ. وَقِيلَ: لِأُنْسِهِ بِرَبِّهِ، فَالْهَمْزَةُ أَصْلِيَّةٌ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Şöyle de denilmiştir: Havva ile ünsiyet kurduğu için insân diye isimlendirilmiştir. Rabbi ile ünsiyet kurduğu için dendiği de söylenmiştir; bu takdirde hemze aslidir. Şair şöyle demiştir:

وَمَا سُمِّيَ الْإِنْسَانُ إِلَّا لِأُنْسِهِ ... وَلَا الْقَلْبُ إِلَّا أَنَّهُ يَتَقَلَّبُ

İnsan ancak ünsiyet kurduğu için böyle isimlendirildi / Kalp de ancak dönekliği (tegallüb ettiği) için böyle adlandırıldı.

الثَّالِثَةُ لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ جَلَّ وَتَعَالَى الْمُؤْمِنِينَ أَوَّلًا، وَبَدَأَ بِهِمْ لِشَرَفِهِمْ وَفَضْلِهِمْ، ذَكَرَ الْكَافِرِينَ فِي مُقَابَلَتِهِمْ، إِذِ الْكُفْرُ وَالْإِيمَانُ طَرَفَانِ. ثُمَّ ذَكَرَ الْمُنَافِقِينَ بَعْدَهُمْ وَأَلْحَقَهُمْ بِالْكَافِرِينَ قَبْلَهُمْ، لِنَفْيِ الْإِيمَانِ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ الْحَقَّ:" وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ". فَفِي هَذَا رَدٌّ عَلَى الْكَرَّامِيَّةِ حَيْثُ قَالُوا: إِنَّ الْإِيمَانَ قَوْلٌ بِاللِّسَانِ وَإِنْ لَمْ يَعْتَقِدْ بِالْقَلْبِ، وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَأَثابَهُمُ اللَّهُ بِما قالُوا" [المائدة: ٨٥]. وَلَمْ يَقُلْ: بِمَا قَالُوا وَأَضْمَرُوا، وَبِقَوْلِهِ ﵇: (أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَإِذَا قَالُوهَا عَصَمُوا مني دمائهم وَأَمْوَالَهُمْ (. وَهَذَا مِنْهُمْ قُصُورٌ وَجُمُودٌ، وَتَرْكُ نَظَرٍ لِمَا نَطَقَ بِهِ الْقُرْآنُ وَالسُّنَّةُ مِنَ الْعَمَلِ مَعَ الْقَوْلِ وَالِاعْتِقَادِ، وَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (الْإِيمَانُ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ وَقَوْلٌ بِاللِّسَانِ وَعَمَلٌ بِالْأَرْكَانِ). أَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ. فَمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ مُحَمَّدُ بْنُ كَرَّامٍ السِّجِسْتَانِيُّ وَأَصْحَابُهُ هُوَ النِّفَاقُ وَعَيْنُ الشِّقَاقِ، وَنَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الْخِذْلَانِ وَسُوءِ الِاعْتِقَادِ. الرَّابِعَةُ قَالَ عُلَمَاؤُنَا رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ: الْمُؤْمِنُ ضَرْبَانِ: مُؤْمِنٌ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَيُوَالِيهِ، وَمُؤْمِنٌ لَا يُحِبُّهُ اللَّهُ وَلَا يُوَالِيهِ، بَلْ يُبْغِضُهُ وَيُعَادِيهِ، فَكُلُّ مَنْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُ يُوَافِي بِالْإِيمَانِ، فَاللَّهُ محب له، موال له، راضي عَنْهُ. وَكُلُّ مَنْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُ يُوَافِي بالكفر، فالله مبغض له، ساخط

[Mesele] Üçüncüsü: Allah Teâlâ ilk olarak müminleri zikredip şeref ve faziletlerinden dolayı söze onlarla başlayınca, onların karşısında kâfirleri zikretti; çünkü küfür ve iman iki zıt uçtur. Sonra onların ardından münafıkları zikretti ve hak sözü olan: { وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ } “Onlar mümin değillerdir” buyruğuyla onlardan imanı nefyetmek (kaldırmak) suretiyle kendilerinden önceki kâfirlere kattı. Bunda, imanın kalple inanılmasa dahi sırf dil ile söylemekten ibaret olduğunu iddia eden Kerrâmiyye'ye bir reddiye vardır. Onlar, Allah Teâlâ'nın: { فَأَثابَهُمُ اللَّهُ بِمَا قالُوا } “Söyledikleri [sözler] sebebiyle Allah onları mükâfatlandırdı” [el-Mâide 85] ayetini —ki “söyledikleri ve içlerinde gizledikleri sebebiyle” dememiştir— ve Peygamber aleyhisselâm'ın: « أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَإِذَا قَالُوهَا عَصَمُوا مِنِّي دِمَاءَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ » «İnsanlarla 'Lâ ilâhe illallâh' deyinceye kadar savaşmakla emrolundum. Bunu söyledikleri zaman benden kanlarını ve mallarını korumuş olurlar» hadisini delil getirdiler. Bu, onların bir kusuru, donukluğu (sığlığı) ve Kur'an ile Sünnet'in söz ve itikadın yanında amel hakkında dile getirdiği hususlara bakmayı terk etmeleridir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « الْإِيمَانُ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ وَقَوْلٌ بِاللِّسَانِ وَعَمَلٌ بِالْأَرْكَانِ » «İman; kalple bilmek (tasdik), dille söylemek (ikrar) ve uzuvlarla amel etmektir.» Bunu İbn Mâce Sünen'inde tahric etmiştir. Muhammed b. Kerrâm es-Sicistânî ve taraftarlarının benimsediği bu görüş, nifakın ve hakka muhalefetin ta kendisidir. Allah'ın yardımsız bırakmasından ve bozuk inançtan Allah'a sığınırız. [Mesele] Dördüncüsü: Âlimlerimiz —Allah'ın rahmeti üzerlerine olsun— şöyle demiştir: Mümin iki kısımdır: Allah'ın sevdiği ve dost edindiği mümin ile Allah'ın sevmediği ve dost edinmediği, bilakis kendisine buğzedip düşman olduğu mümin. Allah'ın iman üzere [dünyadan] ayrılacağını (vefat edeceğini) bildiği herkesi Allah sever, onu dost edinir ve ondan razı olur. Allah'ın küfür üzere [dünyadan] ayrılacağını (vefat edeceğini) bildiği kimseye ise Allah buğzeder, gazap

عَلَيْهِ، مُعَادٍ لَهُ، لَا لِأَجْلِ إِيمَانِهِ، وَلَكِنْ لِكُفْرِهِ وَضَلَالِهِ الَّذِي يُوَافِي بِهِ. وَالْكَافِرُ ضَرْبَانِ: كَافِرٌ يُعَاقَبُ لَا مَحَالَةَ، وَكَافِرٌ لَا يُعَاقَبُ. فَالَّذِي يُعَاقَبُ هُوَ الَّذِي يُوَافِي بِالْكُفْرِ، فَاللَّهُ سَاخِطٌ عَلَيْهِ مُعَادٍ لَهُ. وَالَّذِي لَا يُعَاقَبُ هُوَ الْمُوَافِي بِالْإِيمَانِ، فَاللَّهُ غَيْرُ سَاخِطٍ عَلَى هَذَا وَلَا مُبْغِضٍ لَهُ، بَلْ مُحِبٌّ لَهُ مُوَالٍ، لَا لِكُفْرِهِ لَكِنْ لِإِيمَانِهِ الْمُوَافِي بِهِ. فَلَا يَجُوزُ أَنْ يُطْلِقَ الْقَوْلَ وَهِيَ: الْخَامِسَةُ بِأَنَّ الْمُؤْمِنَ يَسْتَحِقُّ الثَّوَابَ، وَالْكَافِرُ يَسْتَحِقُّ الْعِقَابَ، بَلْ يَجِبُ تَقْيِيدُهُ بِالْمُوَافَاةِ، وَلِأَجْلِ هَذَا قُلْنَا: إن الله راضي عَنْ عُمَرَ فِي الْوَقْتِ الَّذِي كَانَ يَعْبُدُ الأصنام، ومزيد لِثَوَابِهِ وَدُخُولِهِ الْجَنَّةَ، لَا لِعِبَادَتِهِ الصَّنَمَ، لَكِنْ لِإِيمَانِهِ الْمُوَافِي بِهِ. وَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَاخِطٌ عَلَى إِبْلِيسَ فِي حَالِ عِبَادَتِهِ، لِكُفْرِهِ الْمُوَافِي بِهِ. وَخَالَفَتِ الْقَدَرِيَّةُ فِي هَذَا وَقَالَتْ: إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُنْ سَاخِطًا عَلَى إِبْلِيسَ وَقْتَ عِبَادَتِهِ، وَلَا رَاضِيًا عَنْ عُمَرَ وَقْتَ عِبَادَتِهِ لِلصَّنَمِ. وَهَذَا فَاسِدٌ، لِمَا ثَبَتَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ عَالِمٌ بِمَا يُوَافِي بِهِ إِبْلِيسُ لَعَنَهُ اللَّهُ، وَبِمَا يُوَافِي بِهِ عُمَرُ ﵁ فِيمَا لَمْ يَزَلْ، فَثَبَتَ أَنَّهُ كَانَ سَاخِطًا عَلَى إِبْلِيسَ مُحِبًّا لِعُمَرَ. وَيَدُلُّ عَلَيْهِ إِجْمَاعُ الْأُمَّةِ عَلَى أَنَّ اللَّهَ ﷾ غَيْرُ مُحِبٍّ لِمَنْ عَلِمَ أَنَّهُ مِنْ أَهْلِ النَّارِ، بَلْ هُوَ سَاخِطٌ عَلَيْهِ، وَأَنَّهُ مُحِبٌّ لِمَنْ عَلِمَ أَنَّهُ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (وَإِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالْخَوَاتِيمِ) وَلِهَذَا قَالَ عُلَمَاءُ الصُّوفِيَّةِ: لَيْسَ الْإِيمَانُ مَا يَتَزَيَّنُ بِهِ الْعَبْدُ قَوْلًا وَفِعْلًا، لَكِنَّ الْإِيمَانَ جَرْيُ السَّعَادَةِ فِي سَوَابِقِ الْأَزَلِ، وَأَمَّا ظُهُورُهُ عَلَى الْهَيَاكِلِ فَرُبَّمَا يَكُونُ عَارِيًّا، وَرُبَّمَا يَكُونُ حَقِيقَةً. قُلْتُ: هَذَا كَمَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ الصَّادِقُ الْمَصْدُوقُ: (إِنَّ أَحَدَكُمْ يُجْمَعُ خَلْقُهُ فِي بَطْنِ أُمِّهِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا ثُمَّ يَكُونُ فِي ذَلِكَ عَلَقَةً مِثْلَ ذَلِكَ ثُمَّ يَكُونُ فِي ذَلِكَ مُضْغَةً مِثْلَ ذَلِكَ ثُمَّ يُرْسِلُ اللَّهُ الْمَلَكَ فَيَنْفُخُ فِيهِ الرُّوحَ وَيُؤْمَرُ بِأَرْبَعِ كَلِمَاتٍ بِكَتْبِ رِزْقِهِ وَأَجَلِهِ وَعَمَلِهِ وَشَقِيٌّ أَوْ سَعِيدٌ فَوَالَّذِي لَا إِلَهَ غَيْرُهُ إِنَّ أَحَدَكُمْ لَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ حَتَّى مَا يَكُونُ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا إِلَّا ذِرَاعٌ فَيَسْبِقُ عَلَيْهِ الْكِتَابُ فَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ فَيَدْخُلُهَا وَإِنَّ أَحَدَكُمْ لَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ حَتَّى مَا يَكُونُ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا إِلَّا ذِرَاعٌ فَيَسْبِقُ عَلَيْهِ الْكِتَابُ فَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَيَدْخُلُهَا (. فَإِنْ قِيلَ وَهِيَ:

ve ona düşman olur; bu, [şu andaki] imanı sebebiyle değil, kendisiyle öleceği küfrü ve sapıklığı sebebiyledir. Kâfir de iki kısımdır: Mutlaka azap görecek kâfir ve azap görmeyecek kâfir. Azap görecek olan, küfür üzere ölecek olandır; Allah ona gazap etmiştir ve ona düşmandır. Azap görmeyecek olan ise iman üzere ölecek olandır; Allah buna gazap etmez, ona buğzetmez, bilakis onu sever ve dost edinir; bu onun [şu anki] küfründen dolayı değil, kendisiyle öleceği imanı sebebiyledir. Bu sebeple —ki bu da beşinci meseledir— müminin sevabı hak ettiğini, kâfirin ise cezayı hak ettiğini mutlak olarak söylemek caiz değildir; aksine bunun son nefesle (muvâfât ile) kayıtlanması vaciptir. İşte bundan dolayı biz dedik ki: Allah, Ömer putlara taptığı sırada da ondan razıydı ve onun sevabını artırıp cennete girmesini [murat etmişti]; bu onun puta tapmasından dolayı değil, kendisiyle öleceği imanı sebebiyledir. Yüce Allah, İblis'e de ibadet ettiği sırada, kendisiyle öleceği küfrü sebebiyle gazap etmişti. Kaderiyye bu konuda muhalefet etmiş ve şöyle demiştir: Allah ibadet ettiği sırada İblis'e gazap etmiş değildi; puta taptığı sırada da Ömer'den razı değildi. Bu iddia batıldır; çünkü Allah Sübhânehû'nun ezelden beri İblis'in —Allah ona lanet etsin— ne üzere öleceğini ve Ömer'in radıyallâhu anh ne üzere öleceğini bildiği sabittir. Böylece O'nun İblis'e gazap etmiş, Ömer'i ise sevmiş olduğu sabit olur. Ümmetin şu icması da buna delalet eder: Allah Teâlâ cehennemlik olduğunu bildiği kimseyi sevmez, bilakis ona gazap eder; cennetlik olduğunu bildiği kimseyi ise sever. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Ameller ancak sonlarına göredir» buyurmuştur. Tasavvuf âlimleri de bundan dolayı şöyle demişlerdir: İman, kulun söz ve fiil olarak kendisiyle süslendiği şey değildir; asıl iman, ezelî takdirde saadetin akıp gelmesidir. Onun bedenlerde zuhur etmesine gelince; bu bazen eğreti (geçici) olur, bazen de hakikat olur. Derim ki: Bu durum, Sahîh-i Müslim ve diğerlerinde Abdullah b. Mes'ûd'dan sabit olduğu gibidir; o şöyle demiştir: Doğru sözlü ve doğrulanmış olan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize şöyle anlattı: «Sizden birinizin yaratılışı annesinin karnında kırk günde toplanır. Sonra orada bir o kadar süre alak (aşılanmış yumurta) olur. Sonra orada bir o kadar süre mudga (et parçası) olur. Sonra Allah bir melek gönderir ve ona ruh üfler; dört kelimeyi: rızkını, ecelini, amelini, şaki mi yoksa said mi olacağını yazması emredilir. Kendisinden başka ilah olmayan Allah'a yemin olsun ki, sizden biri cennet ehlinin amelini işler, öyle ki kendisiyle cennet arasında sadece bir arşın mesafe kalır; derken kader yazısı onun önüne geçer, o da cehennem ehlinin amelini işler ve oraya girer. Sizden biri cehennem ehlinin amelini işler, öyle ki kendisiyle cehennem arasında sadece bir arşın mesafe kalır; derken kader yazısı onun önüne geçer, o da cennet ehlinin amelini işler ve oraya girer.» Eğer denilirse —ki bu da

السَّادِسَةُ فَقَدْ خَرَّجَ الْإِمَامُ الْحَافِظُ أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْغَنِيِّ بْنُ سَعِيدٍ الْمِصْرِيُّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدٍ الشَّامِيِّ الْمَصْلُوبِ فِي الزَّنْدَقَةِ، وَهُوَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي قَيْسٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى وَهُوَ الْأَشْدَقُ، عَنْ مُجَاهِدِ بْنِ جَبْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَخْبَرَنَا أَبُو رَزِينٍ الْعُقَيْلِيُّ قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَأَشْرَبَنَّ أَنَا وَأَنْتَ يَا أَبَا رَزِينٍ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ) قَالَ قُلْتُ: كَيْفَ يُحْيِي اللَّهُ الْمَوْتَى؟ قَالَ: (أَمَا مَرَرْتَ بِأَرْضٍ لَكَ مُجْدِبَةٍ ثُمَّ مَرَرْتَ بِهَا مُخْصِبَةً ثُمَّ مَرَرْتَ بِهَا مُجْدِبَةً ثُمَّ مَرَرْتَ بِهَا مُخْصِبَةً) قُلْتُ: بَلَى. قَالَ: (كَذَلِكَ النُّشُورُ) قَالَ قُلْتُ: كَيْفَ لِي أَنْ أَعْلَمَ أَنِّي مُؤْمِنٌ؟ قَالَ: (لَيْسَ أَحَدٌ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَالَ ابْنُ أَبِي قَيْسٍ: أَوْ قَالَ مِنْ أُمَّتِي عَمِلَ حَسَنَةً وَعَلِمَ أَنَّهَا حَسَنَةٌ وَأَنَّ اللَّهَ جَازِيهِ بِهَا خَيْرًا أَوْ عَمِلَ سَيِّئَةً وَعَلِمَ أَنَّهَا سَيِّئَةٌ وَأَنَّ اللَّهَ جَازِيهِ بِهَا شَرًّا أَوْ يَغْفِرُهَا إِلَّا مُؤْمِنٌ (. قُلْتُ: وَهَذَا الْحَدِيثُ وَإِنْ كَانَ سَنَدُهُ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ فَإِنَّ مَعْنَاهُ صَحِيحٌ وَلَيْسَ بِمُعَارِضٍ لِحَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ، فَإِنَّ ذَلِكَ مَوْقُوفٌ عَلَى الْخَاتِمَةِ، كَمَا قَالَ ﵇: (وَإِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالْخَوَاتِيمِ). وَهَذَا إِنَّمَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مُؤْمِنٌ فِي الْحَالِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّابِعَةُ: قَالَ عُلَمَاءُ اللُّغَةِ: إِنَّمَا سُمِّيَ الْمُنَافِقُ مُنَافِقًا لِإِظْهَارِهِ غَيْرَ مَا يُضْمِرُ، تَشْبِيهًا بِالْيَرْبُوعِ، لَهُ جُحْرٌ يُقَالُ لَهُ: النَّافِقَاءُ، وَآخَرُ يُقَالُ لَهُ: الْقَاصِعَاءُ. وَذَلِكَ أَنَّهُ يَخْرِقُ الْأَرْضَ حَتَّى إِذَا كَادَ يَبْلُغُ ظَاهِرَ الْأَرْضِ أَرَقَّ التُّرَابَ، فَإِذَا رَابَهُ رَيْبٌ دَفَعَ ذَلِكَ التُّرَابَ بِرَأْسِهِ فَخَرَجَ، فَظَاهِرُ جُحْرِهِ تُرَابٌ، وَبَاطِنُهُ حَفْرٌ. وَكَذَلِكَ الْمُنَافِقُ ظَاهِرُهُ إِيمَانٌ، وَبَاطِنُهُ كُفْرٌ، وقد تقدم هذا المعنى.

altıncı meseledir—: İmam Hâfız Ebû Muhammed Abdülganî b. Saîd el-Mısrî, zındıklık suçlamasıyla asılan Muhammed b. Saîd eş-Şâmî'nin —ki o Muhammed b. Ebî Kays'tır— hadisinden; o Süleymân b. Mûsâ el-Eşdak'tan, o Mücâhid b. Cebr'den, o İbn Abbâs'tan nakletti ki: Bize Ebû Rezîn el-Ukaylî haber verip dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: «Ey Ebû Rezîn! Muhakkak ben de sen de tadı bozulmamış sütten içeceğiz» buyurdu. [Ebû Rezîn] dedi ki: Ben: "Allah ölüleri nasıl diriltir?" dedim. Buyurdu ki: «Sen kurak bir arazinden geçip sonra onu yemyeşil bereketli görmedin mi? Sonra yine kurak görüp ardından yine yemyeşil görmedin mi?» Ben: "Evet" dedim. «İşte yeniden diriliş de böyledir» buyurdu. Dedim ki: "Mümin olduğumu nasıl bilebilirim?" Şöyle buyurdu: «Bu ümmetten —İbn Ebî Kays dedi ki: Yahut ümmetimden buyurdu— bir iyilik işleyip de onun bir iyilik olduğunu ve Allah'ın ona karşılık bir hayır vereceğini bilen veya bir kötülük işleyip de onun bir kötülük olduğunu ve Allah'ın ona karşılık ceza vereceğini ya da onu bağışlayacağını bilen hiç kimse yoktur ki, o mümin olmasın.» Derim ki: Bu hadisin senedi kuvvetli olmasa da anlamı sahihtir ve İbn Mes'ûd hadisine aykırı değildir; çünkü o durum son nefese bağlıdır; nitekim Peygamber aleyhisselâm: «Ameller ancak sonlarına göredir» buyurmuştur. Bu hadis ise onun o andaki durumuna göre mümin olduğuna delalet eder; doğrusunu en iyi Allah bilir. Yedincisi: Dilbilimciler şöyle demiştir: Münafığa, içindekinden başkasını açığa vurduğu için, köstebeğe (yerbû') benzetilerek münafık denilmiştir. Köstebeğin *nâfikā* (النَّافِقَاءُ) denilen bir deliği ve *kāsı'â* (الْقَاصِعَاءُ) denilen başka bir deliği vardır. O toprağı kazar, tam yerin yüzeyine ulaşacağı sırada toprağı inceltir. Kendisini şüphelendiren bir şey olduğunda başıyla o toprağı iter ve dışarı çıkar. Böylece yuvasının dışı toprak, içi ise çukurdur. Münafık da böyledir; dışı iman, içi ise küfürdür. Bu anlam daha önce geçmişti.

[سورة البقرة (٢): آية ٩]

[Bakara Suresi (2): Ayet 9]

يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَما يَخْدَعُونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ (٩)

{ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَما يَخْدَعُونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ (٩) } “Allah'ı ve iman edenleri aldatmaya çalışırlar. Oysa onlar yalnız kendilerini aldatırlar da farkında olmazlar.”

قَالَ عُلَمَاؤُنَا: مَعْنَى" يُخادِعُونَ اللَّهَ" أَيْ يُخَادِعُونَهُ عِنْدَ أَنْفُسِهِمْ وَعَلَى ظَنِّهِمْ. وَقِيلَ: قَالَ ذَلِكَ لِعَمَلِهِمْ عَمَلَ الْمُخَادِعِ. وَقِيلَ: فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، تَقْدِيرُهُ: يُخَادِعُونَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، عَنِ الْحَسَنِ وَغَيْرِهِ. وَجَعَلَ خِدَاعَهُمْ لِرَسُولِهِ خِدَاعًا لَهُ، لِأَنَّهُ دَعَاهُمْ بِرِسَالَتِهِ، وَكَذَلِكَ إِذَا خَادَعُوا الْمُؤْمِنِينَ فَقَدْ خَادَعُوا اللَّهَ. وَمُخَادَعَتُهُمْ: مَا أَظْهَرُوهُ مِنَ الْإِيمَانِ

Âlimlerimiz şöyle demiştir: { يُخادِعُونَ اللَّهَ } ifadesinin anlamı, yani kendi zihinlerinde ve kendi zanlarınca O'nu aldatmaya çalışırlar demektir. Şöyle de denilmiştir: Hilekârın işini yaptıkları için böyle söylenmiştir. Bir görüşe göre de sözde hazif vardır; Hasan ve başkalarından rivayet edildiğine göre takdiri: "Allah'ın Resûlü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem aldatmaya çalışırlar" şeklindedir. O'nun elçisini aldatmalarını Allah'ı aldatmak kılmıştır; çünkü elçi onları Allah'ın risaletiyle davet etmiştir. Aynı şekilde müminleri aldattıklarında da Allah'ı aldatmış olurlar. Onların aldatması ise: İman açığa vurmalarıdır

خِلَافَ مَا أَبْطَنُوهُ مِنَ الْكُفْرِ، لِيَحْقِنُوا دِمَاءَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ، وَيَظُنُّونَ أَنَّهُمْ قَدْ نَجَوْا وَخَدَعُوا، قَالَهُ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُتَأَوِّلِينَ. وَقَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: أَصْلُ المخدع فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الْفَسَادُ، حَكَاهُ ثَعْلَبٌ عَنِ ابْنِ الْأَعْرَابِيِّ. وَأَنْشَدَ:

kanlarını ve mallarını korumak için içlerinde gizledikleri küfrün aksini [açığa vurmalarıdır]. Onlar kurtulduklarını ve aldattıklarını sanırlar; bunu müfessirlerden bir grup söylemiştir. Dil âlimleri şöyle demiştir: Arap kelamında hilenin (*el-mahde'*) aslı fesattır (bozmaktır); Sa'leb bunu İbnü'l-A'râbî'den nakletmiştir. O şu beyti okumuştur:

أَبْيَضُ اللَّوْنِ لَذِيذٌ طَعْمُهُ ... طَيِّبُ الرِّيقِ إِذَا الرِّيقُ خَدَعْ

Beyaz tenli, tadı lezzetli / Tükürük bozulduğu zaman bile tükürüğü tertemiz olan.

قُلْتُ: فَ" يُخادِعُونَ اللَّهَ" عَلَى هَذَا، أَيْ يُفْسِدُونَ إِيمَانَهُمْ وَأَعْمَالَهُمْ فِيمَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى بِالرِّيَاءِ. وَكَذَا جَاءَ مُفَسَّرًا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ عَلَى مَا يَأْتِي. وَفِي التَّنْزِيلِ:" يُراؤُنَ النَّاسَ

Derim ki: Buna göre { يُخادِعُونَ اللَّهَ } ifadesi, yani gösteriş (riya) yapmak suretiyle kendileri ile Allah Teâlâ arasındaki imanlarını ve amellerini ifsâd ederler, bozarler demektir. İleride geleceği üzere bu husus Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem tefsir edilerek nakledilmiştir. Kur'an'da da: { يُراؤُنَ النَّاسَ }

". [النساء: ١٤٢] وَقِيلَ: أَصْلُهُ الْإِخْفَاءُ، وَمِنْهُ مَخْدَعُ الْبَيْتِ الَّذِي يُحْرَزُ فِيهِ الشَّيْءُ، حَكَاهُ ابْنُ فَارِسٍ وَغَيْرُهُ. وَتَقُولُ الْعَرَبُ: انْخَدَعَ الضَّبُّ فِي جُحْرِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ) نَفْيٌ وَإِيجَابٌ، أَيْ مَا تَحِلُّ عَاقِبَةُ الْخَدْعِ إِلَّا بِهِمْ. وَمِنْ كَلَامِهِمْ: مَنْ خَدَعَ مَنْ لَا يُخْدَعُ فَإِنَّمَا يَخْدَعُ نَفْسَهُ. وَهَذَا صَحِيحٌ، لِأَنَّ الْخِدَاعَ إِنَّمَا يَكُونُ مَعَ مَنْ لَا يَعْرِفُ الْبَوَاطِنَ، وَأَمَّا مَنْ عَرَفَ الْبَوَاطِنَ فَمَنْ دَخَلَ مَعَهُ فِي الْخِدَاعِ فَإِنَّمَا يَخْدَعُ نَفْسَهُ. وَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ الْمُنَافِقِينَ لَمْ يَعْرِفُوا اللَّهَ إِذْ لَوْ عَرَفُوهُ لَعَرَفُوا أَنَّهُ لَا يُخْدَعُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ ﵇ أَنَّهُ قَالَ: (لا تخادع الله فإنه من يخادع الله يَخْدَعُهُ اللَّهُ وَنَفْسَهُ يَخْدَعُ لَوْ يَشْعُرُ) قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَكَيْفَ يُخَادِعُ اللَّهَ؟ قَالَ: (تَعْمَلُ بِمَا أَمَرَكَ اللَّهُ بِهِ وَتَطْلُبُ بِهِ غَيْرَهُ). وَسَيَأْتِي بَيَانُ الْخِدْعِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى كَيْفَ هُوَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ" [البقرة: ١٥]. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو:" يُخَادِعُونَ" فِي الْمَوْضِعَيْنِ، لِيَتَجَانَسَ اللَّفْظَانِ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَابْنُ عَامِرٍ:" يَخْدَعُونَ" الثَّانِي. وَالْمَصْدَرُ خِدْعٌ (بِكَسْرِ الْخَاءِ) وَخَدِيعَةٌ، حَكَى ذَلِكَ أَبُو زَيْدٍ. وَقَرَأَ مُوَرِّقٌ الْعِجْلِيُّ:" يُخَدِّعُونَ اللَّهَ" (بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الْخَاءِ وَتَشْدِيدِ الدَّالِ) عَلَى التَّكْثِيرِ. وَقَرَأَ أَبُو طَالُوتَ عَبْدُ السَّلَامِ بْنُ شَدَّادٍ وَالْجَارُودُ بِضَمِّ الْيَاءِ وَإِسْكَانِ الْخَاءِ وَفَتْحِ الدَّالِ، عَلَى مَعْنَى وَمَا يُخْدَعُونَ إِلَّا عَنْ أَنْفُسِهِمْ، فَحَذَفَ حَرْفَ الْجَرِّ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ" [الأعراف: ١٥٥] أي من قومه.

“...insanlara gösteriş yaparlar” [en-Nisâ: 142] buyrulmaktadır. [Hîle/hud'a kelimesinin] aslının "gizlemek" olduğu da söylenmiştir. Bir şeyin muhafaza edildiği kiler/oda anlamına gelen mahda' (مَخْدَعُ الْبَيْتِ) kelimesi de bundandır; bunu İbn Fâris ve başkaları nakletmiştir. Araplar: “انْخَدَعَ الضَّبُّ فِي جُحْرِهِ / Kertenkele deliğinde gizlendi” derler. Yüce Allah'ın { وَما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ } “Onlar ancak kendilerini aldatırlar” buyruğu, olumsuzlama ve istisnadır (nefiy ve îcâbdır); yani hilenin vebali ancak kendilerine isabet eder, demektir. Nitekim Arapların kelamında: “Aldatılamayacak olanı aldatmaya çalışan, ancak kendini aldatmış olur” denilmiştir. Bu da doğrudur; çünkü aldatma ancak iç yüzü (bâtını) bilmeyen kimseye karşı yapılabilir. Gizli olanı ve iç yüzü bilene gelince, onunla aldatma ilişkisine giren kimse ancak kendini aldatmış olur. Bu da münafıkların Allah'ı tanımadıklarına delalet eder; zira O'nu tanımış olsalardı, O'nun aldatılamayacağını da bilirlerdi. Nitekim Peygamber'in aleyhisselâm şöyle buyurduğu daha önce geçmişti: « لا تُخَادِعِ اللَّهَ فَإِنَّهُ مَنْ يُخَادِعِ اللَّهَ يَخْدَعُهُ اللَّهُ وَنَفْسَهُ يَخْدَعُ لَوْ يَشْعُرُ » «Allah'ı aldatmaya kalkışma! Çünkü kim Allah'ı aldatmaya kalkışırsa, Allah onun hilesini boşa çıkarır (onu cezalandırır) ve o ancak kendi nefsini aldatır da farkına varmaz.» Sahabîler: “Ey Allah'ın Resûlü! Kişi Allah'ı nasıl aldatmaya kalkışır?” dediler. O da şöyle buyurdu: « تَعْمَلُ بِمَا أَمَرَكَ اللَّهُ بِهِ وَتَطْلُبُ بِهِ غَيْرَهُ » «Allah'ın sana emrettiği şeyi yapar, fakat bununla O'ndan başkasının [rızasını] talep edersin.» Yüce Allah tarafından hilenin (cezalandırmanın) nasıl gerçekleştiğinin açıklaması ise Yüce Allah'ın { اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “Allah da onlarla alay eder” [el-Bakara: 15] buyruğunun tefsirinde gelecektir. Nâfi‘, İbn Kesîr ve Ebû Amr, iki lafız birbiriyle uyumlu olsun diye her iki yerde de { يُخَادِعُونَ } şeklinde okumuşlardır. Âsım, Hamza, el-Kisâî ve İbn Âmir ise ikinci [fiili] { يَخْدَعُونَ } şeklinde okumuşlardır. Mastarı, hıd‘ (خِدْعٌ - hâ harfinin kesresiyle) ve hadîadır (خَدِيعَةٌ); bunu Ebû Zeyd nakletmiştir. Muverrık el-Iclî, çokluk ifade etsin diye { يُخَدِّعُونَ اللَّهَ } (yâ'nın dammesi, hı'nın fethası ve dâl'ın şeddesiyle) şeklinde okumuştur. Ebû Tâlût Abdüsselâm b. Şeddâd ve el-Cârûd ise yâ'nın dammesi, hı'nın sükûnu ve dâl'ın fethasıyla [{ يُخْدَعُونَ }] şeklinde okumuşlardır ki bu, “kendilerinden başkası aldatılmış olmaz” manasındadır. Nitekim Yüce Allah'ın { وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ } “Musa kavmini seçti” [el-A‘râf: 155] yani “kavminden seçti” buyruğunda olduğu gibi cer harfi hazfedilmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما يَشْعُرُونَ) أَيْ يَفْطِنُونَ أَنَّ وَبَالَ خَدْعِهِمْ رَاجِعٌ عَلَيْهِمْ، فَيَظُنُّونَ أَنَّهُمْ قَدْ نَجَوْا بِخَدْعِهِمْ وَفَازُوا، وَإِنَّمَا ذَلِكَ فِي الدُّنْيَا، وَفِي الْآخِرَةِ يُقَالُ لَهُمُ:" ارْجِعُوا وَراءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً" [الحديد: ١٣] عَلَى مَا يَأْتِي. قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: شَعُرْتُ بِالشَّيْءِ أَيْ فَطِنْتُ لَهُ، وَمِنْهُ الشَّاعِرُ لِفِطْنَتِهِ، لِأَنَّهُ يَفْطِنُ لِمَا لَا يَفْطِنُ لَهُ غَيْرُهُ مِنْ غَرِيبِ الْمَعَانِي. وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: لَيْتَ شِعْرِي، أي ليتني علمت.

Yüce Allah'ın { وَما يَشْعُرُونَ } buyruğu; yani hilelerinin vebalinin kendilerine döneceğini fark etmezler; hileleriyle kurtulduklarını ve kazandıklarını zannederler demektir. Oysa bu sadece dünyadadır; ahirette ise onlara, ileride geleceği üzere: { ارْجِعُوا وَراءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً } “Arkanıza dönün de bir ışık arayın” [el-Hadîd: 13] denilecektir. Dilbilimciler şöyle demiştir: «Şa'artu bi'ş-şey'» yani onu fark ettim/sezdim demektir. Şair kelimesi de zekâsı ve sezişi dolayısıyla bu ismi almıştır; çünkü o, başkalarının fark edemediği garip manaları fark eder. Onların «Keşke bilseydim» anlamında kullandıkları *leyte şi'rî* sözü de bundandır.

[سورة البقرة (٢): آية ١٠]

[Bakara Suresi (2): Ayet 10]

فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ (١٠)

{ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ (١٠) } “Kalplerinde bir hastalık vardır. Allah da onların hastalığını artırmıştır. Yalan söyleyip durdukları için onlara elem verici bir azap vardır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ. وَالْمَرَضُ عِبَارَةٌ مُسْتَعَارَةٌ لِلْفَسَادِ الَّذِي فِي عَقَائِدِهِمْ. وَذَلِكَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ شَكًّا وَنِفَاقًا، وَإِمَّا جَحْدًا وَتَكْذِيبًا. وَالْمَعْنَى: قُلُوبُهُمْ مَرْضَى لِخُلُوِّهَا عَنِ الْعِصْمَةِ وَالتَّوْفِيقِ وَالرِّعَايَةِ وَالتَّأْيِيدِ. قَالَ ابْنُ فَارِسٍ اللُّغَوِيُّ: الْمَرَضُ كُلُّ مَا خَرَجَ بِهِ الْإِنْسَانُ عَنْ حَدِّ الصِّحَّةِ مِنْ عِلَّةٍ أَوْ نِفَاقٍ أَوْ تَقْصِيرٍ فِي أَمْرٍ. وَالْقُرَّاءُ مُجْمِعُونَ عَلَى فَتْحِ الرَّاءِ مِنْ" مَرَضٌ" إِلَّا مَا رَوَى الْأَصْمَعِيُّ عَنْ أَبِي عَمْرٍو أَنَّهُ سَكَّنَ الرَّاءَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً) قِيلَ: هُوَ دُعَاءٌ عَلَيْهِمْ. وَيَكُونُ مَعْنَى الْكَلَامِ: زَادَهُمُ اللَّهُ شَكًّا وَنِفَاقًا جَزَاءً عَلَى كُفْرِهِمْ وَضَعْفًا عَنْ الِانْتِصَارِ وَعَجْزًا عَنِ الْقُدْرَةِ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

Yüce Allah'ın { فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde bir hastalık vardır” buyruğu mübteda ve haberdir. Hastalık (maraz), onların inançlarındaki bozukluk için eğreti olarak kullanılmış (istiâre yapılmış) bir ifadedir. Bu da ya şüphe ve nifaktır yahut inkâr ve yalanlamadır. Anlam şudur: Kalpleri korunmaktan, muvaffakiyetten, gözetilmekten ve desteklenmekten yoksun olduğu için hastadır. Dilci İbn Fâris şöyle demiştir: Hastalık (maraz); ister illet, ister nifak, isterse bir emirde kusur olsun, insanın sıhhat sınırından çıkmasına yol açan her şeydir. Kıraat imamları, el-Asmaî'nin Ebû Amr'dan râ harfini sâkin okuduğuna dair rivayeti müstesna, { مَرَضٌ } kelimesindeki râ harfinin fethası üzerinde icma etmişlerdir. Yüce Allah'ın { فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً } buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: Bu onlar aleyhine bir bedduadır. Sözün anlamı şöyledir: Küfürlerine ceza olarak, haklarını savunmaktan aciz ve kudretten yoksun bırakmak suretiyle Allah onların şüphe ve nifakını artırmıştır; nitekim şair şöyle demiştir:

يَا مُرْسِلَ الرِّيحِ جَنُوبًا وَصَبَا ... إِذْ غَضِبَتْ زَيْدٌ فَزِدْهَا غَضَبَا

Ey rüzgârı güney ve doğudan estiren! / Zeyd öfkelendiğinde onun öfkesini artır.

أَيْ لَا تَهُدُّهَا عَلَى الِانْتِصَارِ فِيمَا غَضِبَتْ مِنْهُ. وَعَلَى هَذَا يَكُونُ فِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ الدُّعَاءِ عَلَى الْمُنَافِقِينَ وَالطَّرْدِ لَهُمْ، لِأَنَّهُمْ شَرُّ خَلْقِ اللَّهِ. وَقِيلَ: هُوَ إِخْبَارٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَنْ زِيَادَةِ مَرَضِهِمْ، أَيْ فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا إِلَى مَرَضِهِمْ، كَمَا قَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى:" فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ " [التوبة: ١٢٥]. وَقَالَ أَرْبَابُ الْمَعَانِيَ:" فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ" أَيْ بِسُكُونِهِمْ إِلَى الدُّنْيَا وَحُبِّهِمْ لَهَا وَغَفَلَتِهِمْ عَنِ الْآخِرَةِ وَإِعْرَاضِهِمْ عَنْهَا. وَقَوْلُهُ:" فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً" أَيْ وَكَلَهُمْ إِلَى أَنْفُسِهِمْ، وَجَمَعَ عَلَيْهِمْ هُمُومَ الدُّنْيَا فَلَمْ يَتَفَرَّغُوا مِنْ ذَلِكَ إِلَى اهْتِمَامٍ بِالدِّينِ." وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ" بِمَا يَفْنَى عَمَّا يَبْقَى. وَقَالَ الْجُنَيْدُ: عِلَلُ الْقُلُوبِ مِنِ اتِّبَاعِ الْهَوَى، كَمَا أَنَّ عِلَلَ الْجَوَارِحِ مِنْ مَرَضِ البدن.

Yani öfkelendiği konuda zafer elde etmeye onu muvaffak kılma. Buna göre ayette, münafıklara beddua etmenin ve onları kovup uzaklaştırmanın caiz olduğuna delil vardır; çünkü onlar Allah'ın yarattıklarının en şerlisidir. Bir diğer görüşe göre bu, Yüce Allah'ın onların hastalığının artışını haber vermesidir; yani Allah onların hastalığına hastalık katmıştır; nitekim bir diğer ayette şöyle buyurmuştur: { فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ } “(bu) onların pisliğine pislik katmıştır” [et-Tevbe, 9/125]. Mana ehli (erbâbü'l-meânî) şöyle demiştir: { فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde bir hastalık vardır”; yani dünyaya meyletmeleri, onu sevmeleri, ahiretten gafil kalmaları ve ondan yüz çevirmeleri sebebiyle [kalpleri hastadır]. Yüce Allah'ın { فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً } “Allah da onların hastalığını artırmıştır” buyruğu ise, onları kendi nefislerine havale etmiş ve başlarına dünya tasalarını yığmıştır; bu yüzden fırsat bulup din ile ilgilenememişlerdir. { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Onlar için elem verici bir azap vardır” [ifadesi de], bâkî olanı bırakıp fâni olanla [meşgul oldukları] içindir. Cüneyd[-i Bağdâdî] şöyle demiştir: Bedenin hastalığından ötürü uzuvların illetli olması gibi, kalplerin illetleri de hevâya (nefsin arzularına) uymaktandır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ) ... " أَلِيمٌ" فِي كَلَامِ الْعَرَبِ مَعْنَاهُ مُؤْلِمٌ أَيْ مُوجِعٌ، مِثْلَ السَّمِيعِ بِمَعْنَى الْمُسْمِعِ، قَالَ ذُو الرُّمَّةِ يَصِفُ إِبِلًا:

Yüce Allah'ın { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “onlara elem verici bir azap vardır” buyruğundaki... *Elîm* (أَلِيمٌ) kelimesi Arap kelamında *mü'lim* (مُؤْلِمٌ) yani acı verici, ızdırap verici manasındadır; tıpkı *semi'* kelimesinin *müsmi'* (işittirici) manasına gelmesi gibi. Zü'r-Rumme develeri vasfederek şöyle demiştir:

وَنَرْفُعُ مِنْ صُدُورٍ شَمَرْدَلَاتٍ ... يَصُكُّ وُجُوهَهَا وَهَجٌ أَلِيمُ

Ve kaldırırız göğüslerini çevik dişi develerin / Yüzlerine yakıcı ve elem verici bir sıcaklık çarpar.

وَآلَمَ إِذَا أَوْجَعَ. وَالْإِيلَامُ: الْإِيجَاعُ. وَالْأَلَمُ: الْوَجَعُ، وَقَدْ أَلِمَ يَأْلَمُ أَلَمًا. وَالتَّأَلُّمُ: التَّوَجُّعُ. وَيُجْمَعُ أَلِيمٌ عَلَى أُلَمَاءٍ مِثْلِ كَرِيمٍ وَكُرَمَاءٍ، وَآلَامٌ مِثْلُ أَشْرَافٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (بِما كانُوا يَكْذِبُونَ)

Acı verdiğinde *âleme* (آلَمَ) denir. *Îlâm* (الْإِيلَامُ): Acıtmak demektir. *Elem* (الْأَلَمُ): Acı ve sızıdır; *elime ye'lemu elemen* şeklinde kullanılır. *Teellüm* (التَّأَلُّمُ): Acı duymaktır. *Elîm* kelimesinin çoğulu, *kerîm*in çoğulu *küremâ'* gibi *ülemâ'* (أُلَمَاءٍ) şeklinde ve *şerîf*in çoğulu *eşrâf* gibi *âlâm* (آلَامٌ) şeklinde gelir. Yüce Allah'ın { بِما كانُوا يَكْذِبُونَ } buyruğu:

مَا مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ بِتَكْذِيبِهِمُ الرُّسُلَ وردهم على الله ﷿ وَتَكْذِيبِهِمْ بِآيَاتِهِ، قَالَهُ أَبُو حَاتِمٍ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِالتَّخْفِيفِ، وَمَعْنَاهُ بِكَذِبِهِمْ وَقَوْلِهِمْ آمَنَّا وَلَيْسُوا بِمُؤْمِنِينَ. مَسْأَلَةٌ: وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي إِمْسَاكِ النَّبِيِّ ﷺ عَنْ قَتْلِ الْمُنَافِقِينَ مَعَ عِلْمِهِ بِنِفَاقِهِمْ عَلَى أَرْبَعَةِ أَقْوَالٍ: الْقَوْلُ الْأَوَّلُ قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّمَا لَمْ يَقْتُلْهُمْ لِأَنَّهُ لَمْ يَعْلَمْ حَالَهُمْ أَحَدٌ سِوَاهُ. وَقَدِ اتَّفَقَ الْعُلَمَاءُ عَلَى بَكْرَةِ أَبِيهِمْ عَلَى أَنَّ الْقَاضِيَ لَا يَقْتُلُ بِعِلْمِهِ، وَإِنَّمَا اخْتَلَفُوا فِي سَائِرِ الْأَحْكَامِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا مُنْتَقَضٌ، فَقَدْ قَتَلَ بِالْمُجَذَّرِ بْنِ زِيَادٍ الْحَارِثُ بْنَ سُوَيْدِ بْنِ الصَّامِتِ، لِأَنَّ الْمُجَذَّرَ قَتَلَ أَبَاهُ سُوَيْدًا يَوْمَ بُعَاثٍ، فَأَسْلَمَ الْحَارِثُ وَأَغْفَلَهُ يَوْمَ أُحُدٍ فَقَتَلَهُ، فَأَخْبَرَ بِهِ جِبْرِيلُ النَّبِيَّ ﷺ فَقَتَلَهُ بِهِ، لِأَنَّ قَتْلَهُ كَانَ غِيلَةً، وَقَتْلُ الْغِيلَةِ حَدٌّ مِنْ حُدُودِ اللَّهِ. قُلْتُ: وَهَذِهِ غَفْلَةٌ مِنْ هَذَا الْإِمَامِ، لِأَنَّهُ إِنْ ثَبَتَ الْإِجْمَاعُ الْمَذْكُورُ فَلَيْسَ بِمُنْتَقَضٍ بِمَا ذُكِرَ، لِأَنَّ الْإِجْمَاعَ لَا يَنْعَقِدُ وَلَا يَثْبُتُ إِلَّا بَعْدَ مَوْتِ النَّبِيِّ ﷺ وَانْقِطَاعِ الْوَحْيِ، وَعَلَى هَذَا فَتَكُونُ تِلْكَ قَضِيَّةٌ فِي عَيْنٍ بِوَحْيٍ، فَلَا يُحْتَجُّ بِهَا أَوْ مَنْسُوخَةٌ بِالْإِجْمَاعِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

[Buradaki] mâ (مَا) mastariyyedir; yani Ebû Hâtim'in belirttiğine göre: "Elçileri yalanlamaları, Allah [azze ve celle]'nin [emirlerini] reddetmeleri ve O'nun ayetlerini yalanlamaları sebebiyle" demektir. Âsım, Hamza ve Kisâî [fiili] şeddesiz (tahfîf ile) okumuşlardır; bunun anlamı da yalan söylemeleri ve mümin olmadıkları halde "İman ettik" demeleri sebebiyledir. MESELE: İlim adamları, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in nifaklarını bildiği halde münafıkları öldürmekten geri durması hususunda dört farklı görüş belirtmişlerdir: Birinci Görüş: Bazı ilim adamları şöyle demiştir: Onları öldürmeyişinin sebebi, durumlarını kendisinden başka hiç kimsenin bilmemesidir. Bütün ilim adamları istisnasız, hâkimin [sadece] kendi bilgisine dayanarak ölüm cezası veremeyeceği hususunda ittifak etmişler, ancak diğer hükümlerde ihtilaf etmişlerdir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu [görüş] tutarsızdır (çürütülmüştür). Zira [Resûlullah], Mücazzir b. Ziyâd'a karşılık Hâris b. Süveyd b. es-Sâmit'i öldürtmüştür. Çünkü Mücazzir, Buâs gününde onun babası Süveyd'i öldürmüştü; Hâris de Müslüman olmuş ve Uhud günü [Mücazzir'in] bir gafletini yakalayıp onu öldürmüştü. Cibrîl bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber verince [Resûlullah] ona karşılık onu öldürttü. Zira onun öldürmesi gîle (pusu ve hile) yoluylaydı; gîle yoluyla öldürmek ise Allah'ın hadlerinden bir haddir. Ben [Kurtubî] derim ki: Bu, adı geçen imamın bir zellesidir (gafletidir). Zira zikredilen icmâ şayet sabit ise, bu anlatılanla nakzedilmiş (bozulmuş) olmaz. Çünkü icmâ, ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından ve vahyin kesilmesinden sonra münakit olur ve sübut bulur. Buna göre söz konusu olay, vahiy ile gerçekleşmiş şahsa mahsus tikel bir hadise (kadiyye fî ayn) olup delil olarak kullanılamaz yahut icmâ ile neshedilmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: قَالَ أَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ: إِنَّمَا لَمْ يَقْتُلْهُمْ لِأَنَّ الزِّنْدِيقَ وَهُوَ الَّذِي يُسِرُّ الْكُفْرَ وَيُظْهِرُ الْإِيمَانَ يُسْتَتَابُ وَلَا يُقْتَلُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا وَهْمٌ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يَسْتَتِبْهُمْ وَلَا نَقَلَ ذَلِكَ أَحَدٌ، وَلَا يَقُولُ أَحَدٌ إِنَّ اسْتِتَابَةَ الزِّنْدِيقِ وَاجِبَةٌ وَقَدْ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ مُعْرِضًا عَنْهُمْ مَعَ عِلْمِهِ بِهِمْ. فَهَذَا الْمُتَأَخِّرُ مِنْ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ الَّذِي قَالَ: إِنَّ اسْتِتَابَةَ الزِّنْدِيقِ جَائِزَةٌ قَالَ قَوْلًا لَمْ يَصِحَّ لِأَحَدٍ. الْقَوْلُ الثَّالِثُ: إِنَّمَا لَمْ يَقْتُلْهُمْ مَصْلَحَةً لِتَأْلِيفِ الْقُلُوبِ عَلَيْهِ لِئَلَّا تَنْفِرَ عَنْهُ، وَقَدْ أَشَارَ ﷺ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى بِقَوْلِهِ لِعُمَرَ: (مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ يَتَحَدَّثَ النَّاسُ أَنِّي أَقْتُلُ أَصْحَابِي) أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ. وَقَدْ كَانَ يُعْطِي لِلْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ مَعَ عِلْمِهِ بِسُوءِ اعْتِقَادِهِمْ تَأَلُّفًا، وَهَذَا هُوَ قَوْلُ عُلَمَائِنَا وَغَيْرِهِمْ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ. وَهِيَ طَرِيقَةُ أَصْحَابِ مَالِكٍ ﵀ فِي كَفِّ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْمُنَافِقِينَ، نَصَّ عَلَى هَذَا مُحَمَّدُ بْنُ الْجَهْمِ وَالْقَاضِي إِسْمَاعِيلُ والأبهري وَابْنُ الْمَاجِشُونَ، وَاحْتُجَّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ " [الأحزاب: ٦٠] إلى قوله:" وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا" [الأحزاب: ٦١]. قَالَ قَتَادَةُ: مَعْنَاهُ إِذَا هُمْ أَعْلَنُوا النِّفَاقَ. قَالَ مَالِكٌ ﵀: النِّفَاقُ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ هو الزَّنْدَقَةُ فِينَا الْيَوْمَ، فَيُقْتَلُ الزِّنْدِيقُ إِذَا شُهِدَ عَلَيْهِ بِهَا دُونَ اسْتِتَابَةٍ، وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ. قَالَ مَالِكٌ: وَإِنَّمَا كَفَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْمُنَافِقِينَ لِيُبَيِّنَ لِأُمَّتِهِ أَنَّ الْحَاكِمَ لَا يَحْكُمُ بِعِلْمِهِ، إِذْ لَمْ يُشْهَدْ عَلَى الْمُنَافِقِينَ. قَالَ الْقَاضِي إِسْمَاعِيلُ: لم يشهد على عبد الله ابن أُبَيٍّ إِلَّا زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ وَحْدَهُ، وَلَا عَلَى الْجُلَاسِ بْنِ سُوَيْدٍ إِلَّا عُمَيْرُ بْنُ سَعْدٍ رَبِيبُهُ، وَلَوْ شَهِدَ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ رَجُلَانِ بِكُفْرِهِ وَنِفَاقِهِ لَقُتِلَ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀ مُحْتَجًّا لِلْقَوْلِ الْآخَرِ: السُّنَّةُ فِيمَنْ شُهِدَ عليه بالزندقة فجحد

İkinci görüş: Şâfiî'nin ashabı şöyle demiştir: Onları öldürmeyişinin sebebi, küfrünü gizleyip imanını açığa vuran kimse demek olan zındığın tevbeye davet edilmesi (istitâbe) ve öldürülmemesidir. İbnü'l-Arabî şöyle der: Bu bir vehimdir (yanılgıdır). Çünkü Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onları ne tevbeye davet etmiştir ne de bunu kimse nakletmiştir; ayrıca hiç kimse zındığı tevbeye davet etmenin vâcip olduğunu söylememiştir. Oysa Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, durumlarını bildiği halde onlardan yüz çeviriyordu. Şâfiî'nin ashabından olup da 'Zındığı tevbeye davet etmek caizdir' diyen bu müteahhir fakih, hiç kimse nezdinde sahih olmayan bir söz söylemiştir. Üçüncü görüş: Onları, kalpleri İslâm'a ısındırmak ve nefret edip kaçmalarına engel olmak gibi bir maslahat sebebiyle öldürmemiştir. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, Ömer'e söylediği: « مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ يَتَحَدَّثَ النَّاسُ أَنِّي أَقْتُلُ أَصْحَابِي » «İnsanların benim ashabımı öldürdüğümü konuşmalarından Allah'a sığınırım» sözüyle bu manaya işaret etmiştir. Bunu Buhârî ve Müslim rivayet etmiştir. Nitekim inançlarının bozuk olduğunu bildiği halde, kalplerini ısındırmak amacıyla müellefe-i kulûba [mal] veriyordu. Âlimlerimizin ve başkalarının görüşü de budur. İbn Atıyye şöyle demiştir: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem münafıklardan el çekmesi hususunda Mâlik'in radıyallâhu anh ashabının benimsediği yol budur. Muhammed b. el-Cehm, Kâdî İsmâil, el-Ebherî ve İbnü'l-Mâcişûn bunu açıkça ifade etmiş ve Yüce Allah'ın: { لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Andolsun, eğer münafıklar ve kalplerinde bir hastalık bulunanlar... vazgeçmezlerse” [el-Ahzâb, 33/60] ayetinden { وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا } “...ve kıyasıya öldürülürler” [el-Ahzâb, 33/61] kavline kadar olan kısmı delil getirmişlerdir. Katâde: Bunun anlamı, nifaklarını alenen açığa vurdukları takdirdedir, demiştir. Mâlik radıyallâhu anh şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dönemindeki nifak, bugün bizim aramızdaki zendekadır (zındıklıktır). Buna göre zındık, tevbeye çağrılmaksızın aleyhine şahitlik yapıldığında öldürülür; bu da Şâfiî'nin iki görüşünden biridir. Mâlik [ayrıca] şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in münafıklardan el çekmesi, münafıklar aleyhine şahitlik yapılmadığı için, hâkimin kendi bilgisiyle hüküm veremeyeceğini ümmetine açıklamak içindi. Kâdî İsmâil şöyle demiştir: Abdullah b. Übey aleyhine sadece Zeyd b. Erkam, Cülâs b. Süveyd aleyhine de sadece üvey oğlu Umeyr b. Sa'd şahitlik etmiştir. Şayet onlardan biri aleyhine küfrü ve nifakı hususunda iki adam şahitlik etseydi mutlaka öldürülürdü. Şâfiî radıyallâhu anh ise diğer görüşün lehine delil getirerek şöyle demiştir: Aleyhine zendeka ile şahitlik edilip de inkâr eden...

وَأَعْلَنَ بِالْإِيمَانِ وَتَبَرَّأَ مِنْ كُلِّ دِينٍ سِوَى الْإِسْلَامِ أَنَّ ذَلِكَ يَمْنَعُ مِنْ إِرَاقَةِ دَمِهِ. وَبِهِ قَالَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ وَأَحْمَدُ وَالطَّبَرِيُّ وَغَيْرُهُمْ. قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُ. وَإِنَّمَا مَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنْ قَتْلِ الْمُنَافِقِينَ مَا كَانُوا يُظْهِرُونَهُ مِنَ الْإِسْلَامِ مَعَ الْعِلْمِ بِنِفَاقِهِمْ، لِأَنَّ مَا يُظْهِرُونَهُ يَجُبُّ مَا قَبْلَهُ. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: جَعَلَ اللَّهُ تَعَالَى الْأَحْكَامَ بَيْنَ عِبَادِهِ عَلَى الظَّاهِرِ، وَتَوَلَّى الْحُكْمَ فِي سَرَائِرِهِمْ دُونَ أَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ، فَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَحْكُمَ بِخِلَافِ مَا ظَهَرَ، لِأَنَّهُ حُكْمٌ بِالظُّنُونِ، وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ لِأَحَدٍ كَانَ أَوْلَى النَّاسِ بِهِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَقَدْ حَكَمَ لِلْمُنَافِقِينَ بِحُكْمِ الْمُسْلِمِينَ بِمَا أَظْهَرُوا، وَوَكَلَ سَرَائِرَهُمْ إِلَى اللَّهِ. وَقَدْ كَذَّبَ اللَّهُ ظَاهِرَهُمْ فِي قَوْلِهِ:" وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ" [المنافقون: ١] قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: يَنْفَصِلُ الْمَالِكِيُّونَ عَمَّا لَزِمُوهُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ بِأَنَّهَا لَمْ تُعَيَّنْ أَشْخَاصُهُمْ فِيهَا وَإِنَّمَا جَاءَ فِيهَا تَوْبِيخٌ لِكُلِّ مَغْمُوصٍ عَلَيْهِ بِالنِّفَاقِ، وَبَقِيَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أَنْ يَقُولَ: لَمْ أُرَدْ بِهَا وَمَا أَنَا إِلَّا مُؤْمِنٌ، وَلَوْ عُيِّنَ أَحَدٌ لَمَا جَبَّ كَذِبُهُ شَيْئًا. قُلْتُ: هَذَا الِانْفِصَالُ فِيهِ نَظَرٌ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَعْلَمُهُمْ أَوْ كَثِيرًا مِنْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ وَأَعْيَانِهِمْ بِإِعْلَامِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُ، وَكَانَ حُذَيْفَةُ يَعْلَمُ ذَلِكَ بِإِخْبَارِ النَّبِيِّ ﵇ إِيَّاهُ حَتَّى كَانَ عُمَرُ ﵁ يَقُولُ لَهُ: يَا حُذَيْفَةَ هَلْ أَنَا مِنْهُمْ؟ فَيَقُولُ لَهُ: لَا. الْقَوْلُ الرَّابِعُ: وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَانَ قَدْ حَفِظَ أَصْحَابَ نَبِيِّهِ ﵇ بِكَوْنِهِ ثَبَّتَهُمْ أَنْ يُفْسِدَهُمُ الْمُنَافِقُونَ أَوْ يُفْسِدُوا دِينَهُمْ فَلَمْ يَكُنْ فِي تَبْقِيَتِهِمْ ضَرَرٌ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ الْيَوْمَ، لِأَنَّا لَا نَأْمَنُ مِنَ الزَّنَادِقَةِ أَنْ يُفْسِدُوا عامتنا وجهالنا.

ve imanını açıkça ilan edip İslâm dışındaki bütün dinlerden beri olduğunu söyleyen kimse hakkındaki sünnet, bu durumun onun kanının dökülmesine engel teşkil etmesidir. Re'y ehli, Ahmed, Taberî ve başkaları da bu görüşü benimsemişlerdir. Şâfiî ve ashabı şöyle dedi: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem nifaklarını bildiği halde münafıkları öldürmesine engel olan husus, onların açığa vurdukları İslâm idi; zira açığa vurulan şey, öncesini siler atar. Taberî dedi ki: Allah Teâlâ kulları arasındaki hükümleri zahire göre kılmış, gizlilikleri hakkındaki hükmü ise yaratıklarından hiçbirine bırakmayıp bizzat kendisi üstlenmiştir. Dolayısıyla hiç kimsenin zahire aykırı hüküm verme yetkisi yoktur; çünkü bu zanlarla hüküm vermektir. Eğer bu yetki birine verilecek olsaydı buna insanların en layığı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem olurdu. O ise açığa vurdukları şey sebebiyle münafıklara müslümanların hükmünü uygulamış, gizliliklerini ise Allah'a havale etmiştir. Allah onların zahirini şu buyruğunda yalanlamıştır: { وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ } “Allah da şahitlik eder ki münafıklar kesinlikle yalancıdırlar” [el-Münâfikûn: 1]. İbn Atiyye şöyle dedi: Mâlikîler bu ayetten kendilerine yöneltilen itirazı şöyle cevaplandırırlar: Ayette onların şahısları tayin edilmemiştir; sadece nifakla töhmet altında bulunan herkese bir azarlama gelmiştir. Böylece onlardan her birine 'bununla ben kastedilmedim, ben ancak bir müminim' deme imkânı kalmıştır. Şayet biri tayin edilmiş olsaydı, onun yalan söylemesi hiçbir şeyi silip atamazdı. Derim ki: Bu cevapta tutarsızlık vardır; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Teâlâ'nın bildirmesiyle onları veya birçoğunu isimleri ve şahıslarıyla biliyordu. Huzeyfe de Peygamber'in aleyhisselâm haber vermesiyle bunu biliyordu; hatta Ömer radıyallâhu anh ona: "Ey Huzeyfe! Ben de onlardan mıyım?" diye sorar, o da: "Hayır" derdi. Dördüncü görüş: Allah Teâlâ, münafıkların onları saptırmasını veya dinlerini ifsâd etmesini engelleyecek şekilde onları sebatkâr kılmak suretiyle Peygamberi'nin aleyhisselâm ashabını muhafaza buyurmuştu; bu yüzden aralarında bırakılmalarında bir zarar yoktu. Bugün ise durum böyle değildir; çünkü zındıkların halkımızı ve cahillerimizi ifsad etmeyeceğinden emin olamayız.

[سورة البقرة (٢): آية ١١]

[Bakara Suresi (2): Ayet 11]