Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَإِذا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ (١١)

{ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ } “Onlara: 'Yeryüzünde fesat çıkarmayın' denildiği zaman: 'Biz ancak ıslah edicileriz' derler.” (11)

(إِذَا) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الظَّرْفِ وَالْعَامِلُ فِيهَا" قالُوا"، وَهِيَ تُؤْذِنُ بِوُقُوعِ الْفِعْلِ الْمُنْتَظَرِ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ:" إِذا" اسْمٌ يَدُلُّ عَلَى زَمَانٍ مُسْتَقْبَلٍ، وَلَمْ تُسْتَعْمَلْ إلا مضافة إلى

(İzâ / إِذَا) zarf olmak üzere nasb mahallindedir ve onda amel eden âmil "قالُوا / dediler" [kelimesidir]. O, beklenen fiilin gerçekleşeceğini bildirir. el-Cevherî şöyle demiştir: "İzâ (إِذَا), gelecek zamana delalet eden bir isimdir ve ancak [bir cümleye] muzaf olarak kullanılmıştır

جُمْلَةٍ، تَقُولُ: أَجِيئُكَ إِذَا احْمَرَّ الْبُسْرُ، وَإِذَا قَدِمَ فُلَانٌ. وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا اسْمٌ وُقُوعُهَا مَوْقِعَ قَوْلِكَ: آتِيكَ يَوْمَ يَقْدَمُ فُلَانٌ، فَهِيَ ظَرْفٌ وَفِيهَا مَعْنَى الْمُجَازَاةِ. وَجَزَاءُ الشَّرْطِ ثَلَاثَةٌ: الْفِعْلُ وَالْفَاءُ وَإِذَا، فَالْفِعْلُ قَوْلُكَ: إِنْ تَأْتِنِي آتِكَ. وَالْفَاءُ: إِنْ تَأْتِنِي فَأَنَا أُحْسِنُ إِلَيْكَ. وَإِذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ إِذا هُمْ يَقْنَطُونَ" [الروم: ٣٦]. وَمِمَّا جَاءَ مِنَ الْمُجَازَاةِ بِإِذَا فِي الشِّعْرِ قَوْلُ قَيْسِ بْنِ الْخَطِيمِ:

kullanılır. Şöyle dersin: Hurma kızardığında sana gelirim; falan kişi geldiğinde [gelirim]. Onun isim olduğuna delil olan husus, 'Falanın geldiği gün sana gelirim' sözünün yerine geçebilmesidir. O bir zarftır ve içinde şart (mücâzât) anlamı taşır. Şartın cevabı üç türlüdür: Fiil, fâ (ف) ve izâ. Fiil; 'Bana gelirsen sana gelirim' sözündür. Fâ; 'Bana gelirsen ben sana iyilik ederim' [sözündür]. İzâ ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ إِذا هُمْ يَقْنَطُونَ } “Ellerinin yaptıkları yüzünden başlarına bir kötülük gelirse bir de bakarsın ki hemen ümitsizliğe düşerler” [er-Rûm: 36]. Şiirde izâ'nın şart cezası olarak gelmesine dair örneklerden biri Kays b. el-Hattîm'in şu sözüdür:

إِذَا قَصُرَتْ أَسْيَافُنَا كَانَ وَصْلُهَا ... خُطَانَا إِلَى أَعْدَائِنَا فَنُضَارِبِ

Kılıçlarımız kısa kaldığında, onları kavuşturan şey / Düşmanlarımıza doğru attığımız adımlarımız olur, böylece vuruşuruz.

فَعَطَفَ" فَنُضَارِبِ" بِالْجَزْمِ عَلَى" كَانَ" لِأَنَّهُ مَجْزُومٌ، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ مَجْزُومًا لَقَالَ: فَنُضَارِبَ، بِالنَّصْبِ. وَقَدْ تُزَادُ عَلَى" إِذَا"" مَا" تَأْكِيدًا، فَيُجْزَمُ بِهَا أَيْضًا، وَمِنْهُ قَوْلُ الْفَرَزْدَقِ:

[Şair], mezmûm olduğu için { فَنُضَارِبِ } kelimesini cezm ile { كَانَ } üzerine atfetmiştir. Şayet mezmûm olmasaydı nasb ile { فَنُضَارِبَ } derdi. Bazen tekit için "izâ" kelimesine "mâ" (ما) ziyade edilir ve onunla da cezm yapılır; Ferazdak'ın şu sözü bundandır:

فَقَامَ أَبُو لَيْلَى إِلَيْهِ ابْنُ ظَالِمٍ ... وَكَانَ إِذَا مَا يَسْلُلِ السَّيْفَ يَضْرِبِ

Zâlim'in oğlu Ebû Leylâ ona doğru kalktı / O, kılıcını çektiğinde vururdu.

قَالَ سِيبَوَيْهِ: وَالْجَيِّدُ مَا قَالَ كَعْبُ بْنُ زُهَيْرٍ:

Sîbeveyh dedi ki: Fasih ve tercih edilen (ceyyid) olan, Kâ'b b. Züheyr'in şu söylediğidir:

وَإِذَا مَا تَشَاءُ تَبْعَثُ مِنْهَا ... مَغْرِبَ الشَّمْسِ نَاشِطًا مَذْعُورَا

O ne zaman dilerse, oradan / Güneş batarken ürkek ve çevik [bir yaban sığırını] harekete geçirir.

يَعْنِي أَنَّ الْجَيِّدَ أَلَّا يَجْزِمَ بِإِذَا، كَمَا لَمْ يَجْزِمْ فِي هَذَا الْبَيْتِ. وَحُكِيَ عَنِ الْمُبَرِّدِ أَنَّهَا فِي قَوْلِكَ فِي الْمُفَاجَأَةِ: خَرَجْتُ فَإِذَا زَيْدٌ، ظَرْفُ مَكَانٍ، لِأَنَّهَا تَضَمَّنَتْ جُثَّةٌ. وَهَذَا مَرْدُودٌ، لِأَنَّ الْمَعْنَى خَرَجْتُ فَإِذَا حُضُورُ زَيْدٍ، فَإِنَّمَا تَضَمَّنَتِ الْمَصْدَرَ كَمَا يَقْتَضِيهِ سَائِرُ ظُرُوفِ الزَّمَانِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ:" الْيَوْمَ خَمْرٌ وَغَدًا أَمْرٌ" فَمَعْنَاهُ وُجُودُ خَمْرٍ وَوُقُوعُ أَمْرٍ. قَوْلُهُ: (قِيلَ) مِنَ الْقَوْلِ وَأَصْلُهُ قُوِلَ، نُقِلَتْ كَسْرَةُ الْوَاوِ إِلَى الْقَافِ فَانْقَلَبَتِ الْوَاوُ يَاءً. وَيَجُوزُ:" قِيلْ لَهُمْ" بِإِدْغَامِ اللَّامِ فِي اللَّامِ وَجَازَ الْجَمْعُ بَيْنَ سَاكِنَيْنِ، لِأَنَّ الْيَاءَ حَرْفُ مَدٍّ وَلِينٍ. قَالَ الْأَخْفَشُ: وَيَجُوزُ" قُيُلَ" بِضَمِّ الْقَافِ وَالْيَاءِ. وَقَالَ الكسائي: وبجوز إِشْمَامُ الْقَافِ الضَّمَّ لِيَدُلَّ عَلَى أَنَّهُ لِمَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، وَهِيَ لُغَةُ قَيْسٍ وَكَذَلِكَ جئ وغيض وحيل وسيق وسيء

Yani [Sîbeveyh], bu beyitte cezm yapılmadığı gibi, güzel ve fasih (ceyyid) olanın "izâ" (إِذَا) ile cezm yapılmaması olduğunu kastetmektedir. Müberred'den nakledildiğine göre sürpriz/ani durum (müfâcea) bildiren «خَرَجْتُ فَإِذَا زَيْدٌ» (Dışarı çıktım, bir de baktım ki Zeyd [orada]) sözündeki "izâ", bir cismi (cüsse) tazammun ettiği için mekân zarfıdır. Bu [görüş] reddedilmiştir; çünkü mana, «خَرَجْتُ فَإِذَا حُضُورُ زَيْدٍ» (Dışarı çıktım, bir de baktım ki Zeyd'in hazır bulunuşu [gerçekleşmiş]) demektir. Dolayısıyla diğer zaman zarflarının gerektirdiği üzere yalnızca mastarı tazammun etmektedir. Nitekim Arapların: "Bugün şarap, yarın iş/emir" (الْيَوْمَ خَمْرٌ وَغَدًا أَمْرٌ) sözü de bu kabildendir; anlamı şarabın varlığı ve işin vuku bulması demektir. [Yüce Allah'ın]: { قِيلَ } sözü "kavl" (söz) kökündendir ve aslı "kuvile" (قُوِلَ) şeklindedir; vâv harfinin kesresi kāf harfine aktarılmış, ardından vâv [harekesiz kalıp makabli meksûr olduğu için] yâ harfine dönüşmüştür. Lâm harfinin lâm harfine idğâm edilmesiyle «قِيلْ لَهُمْ» denilmesi de caizdir; yâ harfi med ve lîn harfi olduğu için iki sâkinin bir araya gelmesi caiz görülmüştür. Ahfeş: "Kāf ve yâ harflerinin zammesiyle 'küyüle' (قُيُلَ) denilmesi de caizdir" demiştir. Kisâî ise şöyle demiştir: Fâili zikredilmeyen (meçhul) bir fiil olduğuna delalet etmesi için kāf harfine zamme işmâmı yapılması caizdir; bu da Kays kabilesinin lehçesidir. Aynı şekilde «جِيءَ», «غِيضَ», «حِيلَ», «سِيقَ» ve «سِيءَ» kelimeleri de böyledir.

وَسِيئَتْ. وَكَذَلِكَ رَوَى هِشَامٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، ورويس عن يعقوب. وأشم منها نافع سيئ وَسِيئَتْ خَاصَّةً. وَزَادَ ابْنُ ذَكْوَانَ: حِيلَ وَسِيقَ، وَكَسَرَ الْبَاقُونَ فِي الْجَمِيعِ. فَأَمَّا هُذَيْلٌ وَبَنُو دُبَيْرٍ مِنْ أَسَدٍ وَبَنِي فَقْعَسٍ فَيَقُولُونَ:" قُولَ" بِوَاوٍ سَاكِنَةٍ. قَوْلُهُ: (لَا تُفْسِدُوا) " لَا" نَهْيٌ. وَالْفَسَادُ ضِدُّ الصَّلَاحِ، وَحَقِيقَتُهُ الْعُدُولُ عَنْ الِاسْتِقَامَةِ إِلَى ضِدِّهَا. فَسَدَ الشَّيْءُ يَفْسُدُ فَسَادًا وَفُسُودًا وَهُوَ فَاسِدٌ وَفَسِيدٌ. وَالْمَعْنَى فِي الْآيَةِ: لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بِالْكُفْرِ وَمُوَالَاةِ أَهْلِهِ، وَتَفْرِيقِ النَّاسِ عَنِ الْإِيمَانِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَالْقُرْآنِ. وَقِيلَ: كَانَتِ الْأَرْضُ قَبْلَ أَنْ يُبْعَثَ النَّبِيُّ ﷺ فِيهَا الْفَسَادُ، وَيُفْعَلُ فِيهَا بِالْمَعَاصِي، فَلَمَّا بُعِثَ النَّبِيُّ ﷺ ارْتَفَعَ الْفَسَادُ وَصَلَحَتِ الْأَرْضُ. فَإِذَا عَمِلُوا بِالْمَعَاصِي فَقَدْ أَفْسَدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا، كَمَا قَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى:" وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها " [الأعراف: ٥٦]. قَوْلُهُ:" فِي الْأَرْضِ" الْأَرْضُ مُؤَنَّثَةٌ، وَهِيَ اسْمُ جِنْسٍ، وَكَانَ حَقُّ الْوَاحِدَةِ مِنْهَا أَنْ يُقَالَ أَرْضَةٌ، وَلَكِنَّهُمْ لَمْ يَقُولُوا. وَالْجَمْعُ أَرْضَاتٍ، لِأَنَّهُمْ قَدْ يَجْمَعُونَ الْمُؤَنَّثَ الَّذِي لَيْسَتْ فِيهِ هَاءُ التَّأْنِيثِ بِالتَّاءِ كَقَوْلِهِمْ: عُرُسَاتٌ. ثُمَّ قَالُوا أَرَضُونَ فَجَمَعُوا بِالْوَاوِ وَالنُّونِ، وَالْمُؤَنَّثُ لَا يُجْمَعُ بِالْوَاوِ وَالنُّونِ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَنْقُوصًا كَثُبَةٍ وَظُبَةٍ، وَلَكِنَّهُمْ جَعَلُوا الْوَاوَ وَالنُّونَ عِوَضًا مِنْ حَذْفِهِمُ الْأَلِفَ وَالتَّاءَ وَتَرَكُوا فَتْحَةَ الرَّاءِ عَلَى حَالِهَا، وَرُبَّمَا سُكِّنَتْ. وَقَدْ تُجْمَعُ عَلَى أُرُوضٍ. وَزَعَمَ أَبُو الْخَطَّابِ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ: أَرْضٌ وَآرَاضٌ، كَمَا قَالُوا: أَهْلٌ وَآهَالٌ. وَالْأَرَاضِي أَيْضًا عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ، كَأَنَّهُمْ جَمَعُوا آرُضًا. وَكُلُّ مَا سَفَلَ فَهُوَ أَرْضٌ. وَأَرْضٌ أَرِيضَةٌ، أَيْ زَكِيَّةٌ بَيِّنَةُ الْأَرَاضَةِ. وَقَدْ أُرِضَتْ بِالضَّمِّ، أَيْ زُكَّتْ. قَالَ أَبُو عَمْرٍو: نَزَلْنَا أَرْضًا أَرِيضَةً، أَيْ مُعْجِبَةً لِلْعَيْنِ، وَيُقَالُ: لَا أَرْضَ لَكَ، كَمَا يُقَالُ: لَا أُمَّ لَكَ. وَالْأَرْضُ: أَسْفَلَ قَوَائِمِ الدَّابَّةِ، قَالَ حُمَيْدٌ يَصِفُ فَرَسًا:

ve sîet kelimeleri de böyledir. Hişâm İbn Abbâs'tan, Ruveys de Ya'kūb'dan bu şekilde rivayet etmiştir. Nâfi' bunlardan yalnızca { سِيءَ } ve { سِيئَتْ } kelimelerinde işmâm yapmıştır. İbn Zekvân ise { حِيلَ } ve { سِيقَ } kelimelerini eklemiştir. Diğer kurrâlar ise hepsinde kesre ile okumuşlardır. Hüzeyl, Esed kabilesinden Benû Dübeyr ve Benû Fak'as ise sâkin vâv ile "kûle" (قُولَ) derler. Yüce Allah'ın { لَا تُفْسِدُوا } "Bozgunculuk yapmayın" buyruğundaki "lâ" (لا), nehiy (yasaklama) edatıdır. Fesat, salahın (iyiliğin/düzeltmenin) zıddıdır; hakikati ise istikametten sapıp onun zıddına yönelmektir. Bir şey bozulduğunda 'fesede'ş-şey'u yefsüdü fesâden ve fusûden' denir; faili 'fâsid' ve 'fesîd' gelir. Ayetteki anlam şudur: Küfürle, küfür ehlini dost edinmekle ve insanları Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem ile Kur'an'a inanmaktan alıkoyup ayırmakla yeryüzünde fesat çıkarmayın. Şöyle de denilmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmeden önce yeryüzünde fesat vardı ve orada günahlar işleniyordu; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilince fesat kalktı ve yeryüzü ıslah oldu. Onlar günahları işlediklerinde, düzeltilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk çıkarmış olurlar; nitekim diğer bir ayette şöyle buyrulmuştur: { وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها } “Düzeltilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk çıkarmayın” [el-A'râf: 56]. Yüce Allah'ın { فِي الْأَرْضِ } "Yeryüzünde" buyruğuna gelince: el-Ard (yer), müennestir ve cins ismidir. Tekiline kural olarak "ardah" (أَرْضَةٌ) denmesi gerekirdi; fakat böyle dememişlerdir. Çoğulu "ardât" (أَرْضَاتٍ) gelir; çünkü Araplar bazen sonunda müenneslik te'si bulunmayan müennes kelimeleri te ile çoğul yaparlar; nitekim 'urüsât' demeleri böyledir. Daha sonra 'aradûne' (أَرَضُونَ) diyerek vâv ve nûn ile çoğul yapmışlardır; oysa müennes bir kelime, sübe (ثُبَة) ve zube (ظُبَة) gibi nakıs olmadıkça vâv ve nûn ile çoğul yapılmaz. Fakat onlar elif ve te'yi hazfetmelerine karşılık vâv ve nûn getirmişler, râ harfinin fethasını da olduğu gibi bırakmışlardır; bazen râ sâkin de kılınır. Kimi zaman 'urûd' (أُرُوض) şeklinde de çoğul yapılır. Ebu'l-Hattâb, Arapların 'ehl' ve 'âhâl' dedikleri gibi 'ard' ve 'ârâd' dediklerini ileri sürmüştür. 'Erâdî' (الْأَرَاضِي) kelimesi de kıyasa aykırı bir çoğuldur; sanki 'ârud' kelimesinin çoğulunu yapmış gibidirler. Aşağıda olan her şeye ard (yer) denir. 'Ardun arîdatun' (أَرْضٌ أَرِيضَةٌ); temiz, verimli ve verimliliği belirgin toprak demektir. Bu anlamda zammeyle 'uridat' (أُرِضَتْ), yani verimli kılındı denir. Ebû Amr şöyle demiştir: 'Verimli, göze hoş gelen bir yere konakladık' demektir. 'Anan olmasın' anlamında 'Lâ ümme lek' denildiği gibi 'Lâ arda lek' (Yerin yurdun olmasın) da denilir. Ard: Hayvanın ayaklarının alt kısmıdır; Humeyd bir atı överken şöyle der:

وَلَمْ يُقَلِّبْ أَرْضَهَا البيطار ... ولا لحبليه بها حبار

Ne baytar onun tırnak tabanını muayene edip kurcalamıştır ne de iki kösteğinin onda bıraktığı bir iz vardır.

أَيْ أَثَرٌ وَالْأَرْضُ: النَّفْضَةُ وَالرِّعْدَةُ. رَوَى حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ قَالَ: زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ بِالْبَصْرَةِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَاللَّهِ مَا أَدْرِي! أَزُلْزِلَتِ الْأَرْضُ أَمْ بِي أَرْضٌ؟ أَيْ أَمْ بِي رِعْدَةٌ، وَقَالَ ذُو الرُّمَّةِ يَصِفُ صَائِدًا:

Yani bir eser/iz yoktur. Ard: Şiddetli titreme ve sarsıntı demektir. Hammâd b. Seleme'nin Katâde'den, onun da Abdullah b. el-Hâris'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Basra'da yer sarsıldı. Bunun üzerine İbn Abbâs: "Vallahi bilmiyorum; yer mi sarsıldı yoksa bende mi bir titreme (ard) var?" yani bende mi bir ürperme var dedi. Zü'r-Rumme bir avcıyı tavsif ederken şöyle demiştir:

إِذَا تَوَجَّسَ رِكْزًا مِنْ سَنَابِكِهَا ... أَوْ كَانَ صَاحِبَ أَرْضٍ أَوْ بِهِ الْمُومُ

Tırnaklarının hafif sesini işittiğinde / Veya sıtma titremesine tutulmuş yahut çiçek hastalığına yakalanmış gibi olduğunda,

وَالْأَرْضُ: الزُّكَامُ. وَقَدْ آرَضَهُ اللَّهُ إِيرَاضًا، أَيْ أَزْكَمَهُ فَهُوَ مَأْرُوضٌ. وَفَسِيلٌ مُسْتَأْرِضٌ، وَوَدِيَّةٌ مُسْتَأْرِضَةٌ (بِكَسْرِ الرَّاءِ) وَهُوَ أَنْ يَكُونَ لَهُ عِرْقٌ فِي الْأَرْضِ، فَأَمَّا إِذَا نَبَتَ عَلَى جِذْعِ النَّخْلِ فَهُوَ الرَّاكِبُ. وَالْإِرَاضُ (بِالْكَسْرِ): بِسَاطٌ ضَخْمٌ مِنْ صُوفٍ أَوْ وَبَرٍ. وَرَجُلٌ أَرِيضٌ، أَيْ مُتَوَاضِعٌ خَلِيقٌ لِلْخَيْرِ. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ يُقَالُ: هُوَ آرَضُهُمْ أَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ، أي أخلقهم. وشئ عَرِيضٌ أَرِيضٌ إِتْبَاعٌ لَهُ، وَبَعْضُهُمْ يُفْرِدُهُ وَيَقُولُ: جَدْيٌ أَرِيضٌ أَيْ سَمِينٌ. قَوْلُهُ:" نَحْنُ" أَصْلُ" نَحْنُ" نَحُنْ قُلِبَتْ حَرَكَةُ الْحَاءِ عَلَى النُّونِ وَأُسْكِنَتِ الْحَاءُ، قَالَهُ هِشَامُ بْنُ مُعَاوِيَةَ النَّحْوِيُّ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ:" نَحْنُ" لِجَمَاعَةٍ، وَمِنْ عَلَامَةِ الْجَمَاعَةِ الْوَاوُ، وَالضَّمَّةُ مِنْ جِنْسِ الْوَاوِ، فَلَمَّا اضْطُرُّوا إِلَى حَرَكَةِ" نَحْنُ" لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ حَرَّكُوهَا بِمَا يَكُونُ لِلْجَمَاعَةِ. قَالَ: لِهَذَا ضَمُّوا وَاوَ الْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ ﷿:" أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ" [البقرة: ١٦] وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ:" نَحْنُ" مِثْلَ قَبْلُ وَبَعْدُ، لِأَنَّهَا مُتَعَلِّقَةٌ بِالْإِخْبَارِ عَنِ اثْنَيْنِ وَأَكْثَرَ، ف" أنا" للواحد" نَحْنُ" لِلتَّثْنِيَةِ وَالْجَمْعِ، وَقَدْ يُخْبِرُ بِهِ الْمُتَكَلِّمُ عَنْ نَفْسِهِ فِي قَوْلِهِ: نَحْنُ قُمْنَا، قَالَ الله تعالى:" نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ" [الزخرف: ٣٢]. وَالْمُؤَنَّثُ فِي هَذَا إِذَا كَانَتْ مُتَكَلِّمَةً بِمَنْزِلَةِ الْمُذَكَّرِ، تَقُولُ الْمَرْأَةُ: قُمْتُ وَذَهَبْتُ، وَقُمْنَا وَذَهَبْنَا، وَأَنَا فَعَلْتُ ذَاكَ، وَنَحْنُ فَعَلْنَا. هَذَا كَلَامُ الْعَرَبِ فَاعْلَمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" مُصْلِحُونَ" اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ أَصْلَحَ. وَالصَّلَاحُ: ضِدُّ الْفَسَادِ. وَصَلُحَ الشَّيْءُ (بِضَمِّ اللَّامِ وَفَتْحِهَا) لُغَتَانِ، قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ. وَالصُّلُوحُ (بِضَمِّ الصَّادِ) مَصْدَرُ صَلُحَ (بِضَمِّ اللَّامِ)، قال الشاعر:

Ard (الْأَرْضُ) nezle demektir. Âradahullâhu îrâdan (آرَضَهُ اللَّهُ إِيرَاضًا) ifadesi, "Allah ona nezle verdi" yani onu nezle etti (ezkemehû) anlamına gelir; [nezle olan kimseye de] me'rûd (مَأْرُوضٌ) denir. Râ harfinin kesresiyle fasîlün müste'ridun (فَسِيلٌ مُسْتَأْرِضٌ) ve vediyyetün müste'ridatün (وَدِيَّةٌ مُسْتَأْرِضَةٌ), yerde kökü olan [hurma fidanı] demektir. Şayet hurmanın gövdesi üzerinde biterse ona râkib (الرَّاكِبُ) denir. Kesre ile el-İrâd (الْإِرَاضُ), yün veya deve tüyünden yapılmış büyük yaygı/sergi demektir. Racülün arîd (رَجُلٌ أَرِيضٌ), mütevazı ve hayra layık/elverişli adam demektir. Asmaî şöyle demiştir: "Hüve eraduhum en yef'ale zâlike" (هُوَ آرَضُهُمْ أَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ) denilir ki bu, "[bunu] yapmaya onların en layığı/en elverişlisi" demektir. Şey'ün arîdun arîd (شَيْءٌ عَرِيضٌ أَرِيضٌ) [ifadesinde 'arîd kelimesi] pekiştirme amacıyla ona tabi kılınmış bir kelimedir (itbâ'). Bazıları ise bunu tek başına kullanarak cedyün arîd (جَدْيٌ أَرِيضٌ) yani semiz/besili oğlak derler. Cenâb-ı Hakk'ın { نَحْنُ } "Biz" sözüne gelince: Nahnu (نَحْنُ) kelimesinin aslı nahunû (نَحُنْ) olup hâ harfinin harekesi nûn harfine aktarılmış ve hâ sakin kılınmıştır. Bunu nahiv âlimi Hişâm b. Muâviye söylemiştir. Zeccâc ise şöyle demiştir: "Nahnu (نَحْنُ) çoğul için kullanılır. Çoğulun alâmeti ise vâv harfidir; damme de vâv cinsindendir. İki sakinin yan yana gelmesinden (iltikâ-i sâkineyn) ötürü 'nahnu'yu harekelemeye mecbur kaldıklarında, onu çoğula delalet eden hareke ile [yani damme ile] harekelemişlerdir." Zeccâc devamla şöyle demiştir: "İşte bu yüzden Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ } “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın alanlardır” [el-Bakara 2/16] ayetinde çoğul vâv'ını dammelemişlerdir." Muhammed b. Yezîd [el-Müberred] ise şöyle demiştir: "Nahnu (نَحْنُ), kablü (قَبْلُ) ve ba'dü (بَعْدُ) gibidir; çünkü iki veya daha fazla kişiden haber vermekle ilgilidir. Zira ene (أَنَا) tekil için, nahnu (نَحْنُ) ise tesniye (ikil) ve cemi (çoğul) içindir. Bazen mütekellim [büyüklük bildirmek amacıyla] bunu kendi adına tekil olarak da haber verir; nitekim 'Nahnu kumnâ' (نَحْنُ قُمْنَا / Biz kalktık) denilir. Nitekim Yüce Allah: { نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ } “Dünya hayatında onların geçimliklerini aralarında biz paylaştırdık” [ez-Zuhruf 43/32] buyurmuştur." Bu hususta kadın mütekellim olduğunda erkek gibidir; kadın: Kumtü ve zehebtü (قُمْتُ وَذَهَبْتُ / Kalktım ve gittim), kumnâ ve zehebnâ (قُمْنَا وَذَهَبْنَا / Kalktık ve gittik), ene fa'altü zâke (أَنَا فَعَلْتُ ذَاكَ / Bunu ben yaptım) ve nahnu fa'alnâ (نَحْنُ فَعَلْنَا / Biz yaptık) der. Bu, Arapların konuşma tarzıdır, bilesin. Yüce Allah'ın { مُصْلِحُونَ } sözü, esleha (أَصْلَحَ) fiilinin ism-i failidir. Salâh (الصَّلَاحُ), fesadın (bozgunculuğun) zıddıdır. İbnü's-Sikkît'in belirttiğine göre nesnenin iyi ve düzgün olması manasında saluha'ş-şey'u (صَلُحَ الشَّيْءُ) fiilinde lâm harfinin dammesi ve fethasıyla [saluha ve saleha şeklinde] iki lügat vardır. Sâd harfinin dammesiyle sulûh (الصُّلُوحُ) ise lâm'ın dammesiyle olan saluha (صَلُحَ) fiilinin masdarıdır. Şair şöyle demiştir:

فَكَيْفَ بِإِطْرَاقِي إِذَا مَا شَتَمْتَنِي ... وَمَا بَعْدَ شَتْمِ الْوَالِدَيْنِ صُلُوحُ

Bana sövdüğünde başımı öne eğip nasıl susayım? / Zira anne babaya sövüldükten sonra artık hiçbir barış ve salah olmaz.

وَصَلَاحٌ مِنْ أَسْمَاءِ مَكَّةَ. وَالصِّلْحُ (بِكَسْرِ الصَّادِ): نَهَرٌ. وَإِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ عَلَى ظَنِّهِمْ، لِأَنَّ إِفْسَادَهُمْ عِنْدَهُمْ إِصْلَاحٌ، أَيْ أَنَّ مُمَالَأَتَنَا لِلْكُفَّارِ إِنَّمَا نُرِيدُ بِهَا الْإِصْلَاحَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ.

Salâh, Mekke'nin isimlerindendir. Sâd'ın kesresiyle es-Sılh ise bir nehir adıdır. Münafıklar bu sözü kendi zanlarına göre söylemişlerdir; çünkü onların yaptığı bozgunculuk kendilerince bir ıslahtır; yani 'Kâfirlerle yardımlaşmamızla biz ancak onlarla müminlerin arasını bulmayı ve düzeltmeyi kastediyoruz' [demişlerdir]. Bunu İbn Abbâs ve başkaları söylemiştir.

[سورة البقرة (٢): آية ١٢]

[Bakara Suresi (2): Ayet 12]

أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلكِنْ لَا يَشْعُرُونَ (١٢)

{ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلكِنْ لَا يَشْعُرُونَ } “İyi bilin ki asıl bozguncular kendileridir, fakat farkında değillerdir.” (12)

قوله ﷿: (أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ) رَدًّا عَلَيْهِمْ وَتَكْذِيبًا لِقَوْلِهِمْ. قَالَ أَرْبَابُ الْمَعَانِيَ: مَنْ أَظْهَرَ الدَّعْوَى كَذَبَ، أَلَا تَرَى أَنَّ اللَّهَ ﷿ يَقُولُ:" أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ" وَهَذَا صَحِيحٌ. وكسرت" إن" لأنها مبتدأة، قال النَّحَّاسُ. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ. يَجُوزُ فَتْحُهَا، كَمَا أَجَازَ سِيبَوَيْهِ: حَقًّا أَنَّكَ مُنْطَلِقٌ، بِمَعْنَى أَلَا. وَ" هُمْ" يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُبْتَدَأً وَ" الْمُفْسِدُونَ" خَبَرُهُ وَالْمُبْتَدَأُ وَخَبَرُهُ خَبَرُ" إِنَّ". وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ" هُمْ" تَوْكِيدًا لِلْهَاءِ وَالْمِيمِ فِي" إِنَّهُمْ". وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فَاصِلَةً وَالْكُوفِيُّونَ يَقُولُونَ عِمَادًا وَ" الْمُفْسِدُونَ" خَبَرُ" إِنَّ"، وَالتَّقْدِيرْ أَلَا إِنَّهُمُ الْمُفْسِدُونَ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ:" وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ" [لقمان: ٥]. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلكِنْ لَا يَشْعُرُونَ) قَالَ ابْنُ كَيْسَانَ يُقَالُ: مَا عَلَى مَنْ لَمْ يَعْلَمْ أَنَّهُ مُفْسِدٌ مِنَ الذَّمِّ، إِنَّمَا يُذَمُّ إِذَا عَلِمَ أَنَّهُ مُفْسِدٌ ثُمَّ أَفْسَدَ عَلَى عِلْمٍ، قَالَ: فَفِيهِ جَوَابَانِ: أَحَدُهُمَا أَنَّهُمْ كَانُوا يَعْمَلُونَ الْفَسَادَ سِرًّا وَيُظْهِرُونَ الصَّلَاحَ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ أَنَّ أَمْرَهُمْ يَظْهَرُ عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ. وَالْوَجْهُ الْآخَرُ: أَنْ يَكُونَ فَسَادُهُمْ عِنْدَهُمْ صَلَاحًا وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ أَنَّ ذَلِكَ فَسَادٌ، وَقَدْ عَصَوُا اللَّهَ وَرَسُولَهُ فِي تَرْكِهِمْ تَبْيِينَ الْحَقِّ وَاتِّبَاعِهِ." وَلكِنْ" حَرْفُ تَأْكِيدٍ وَاسْتِدْرَاكٍ وَلَا بُدَّ فِيهِ مِنْ نَفْيٍ وَإِثْبَاتٍ، إِنْ كَانَ قَبْلَهُ نَفْيٌ كَانَ بَعْدَهُ إِيجَابٌ، وَإِنْ كَانَ قَبْلَهُ إِيجَابٌ كَانَ بَعْدَهُ نَفْيٌ. وَلَا يَجُوزُ الِاقْتِصَارُ بَعْدَهُ عَلَى اسْمٍ وَاحِدٍ إِذَا تقدم الإيجاب، ولكنك تذكر جملة

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: { أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ } “İyi bilin ki asıl bozguncular kendileridir” buyruğu, onlara bir reddiye ve sözlerini yalanlamadır. Mânâ ehli şöyle demiştir: "Kim [yersiz] bir iddiada bulunursa yalan söylemiş olur; görmez misin ki Aziz ve Celil olan Allah: { أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ } “İyi bilin ki asıl bozguncular kendileridir” buyurmaktadır." Bu [tespit] doğrudur. Nehhâs: "'İnne' (إِنَّ), [cümle] başında yer aldığı için kesreli okunmuştur." demiştir. Ali b. Süleyman ise şöyle demiştir: Sîbeveyh'in 'elâ' (أَلَا) manasında "Hakkan enneke muntalikun" (حَقًّا أَنَّكَ مُنْطَلِقٌ) ifadesini caiz gördüğü gibi, onun fethalı okunması da caizdir. 'Hüm' (هُمْ) zamirinin mübteda (özne), 'el-müfsidûn' (الْمُفْسِدُونَ) kelimesinin onun haberi (yüklemi) olması; mübteda ile haberin [oluşturduğu cümlenin] de 'inne'nin haberi olması caizdir. 'Hüm' zamirinin, 'innehüm'deki hâ ve mîm harflerinin [yani bitişik zamirin] teyidi (tekit) olması da caizdir. Aynı şekilde fasıla [zamiri] olması da caizdir –ki Kûfeliler buna imâd derler–; 'el-müfsidûn' da 'inne'nin haberi olur. Takdiri ise { أَلا إِنَّهُمُ الْمُفْسِدُونَ } şeklindedir. Nitekim bu husus daha önce { وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } [Lokmân: 5] buyruğunda geçmişti. Yüce [Allah]'ın: { وَلكِنْ لَا يَشْعُرُونَ } “Fakat farkında değillerdir” buyruğuna gelince; İbn Keysân şöyle demiştir: "Bozguncu olduğunu bilmeyen kimseye kınama yoktur; kişi ancak bozguncu olduğunu bilip de bilerek fesat çıkardığı zaman kınanır, denilirse; [buna] iki cevap vardır: Birincisi: Onlar fesadı gizlice yapıyor, ıslahı ise açıkça gösteriyorlardı ve durumlarının Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem nezdinde açığa çıkacağının farkında değillerdi. Diğer vecih ise: Onların yaptığı fesat kendilerince bir ıslah sayılıyordu ve bunun bir fesat olduğunun farkında değillerdi; oysa hakkı açıklamayı ve ona tabi olmayı terk etmekle Allah'a ve Resûlü'ne isyan etmişlerdi." 'Lâkin' (وَلكِنْ), tekit ve istidrâk (düzeltme) harfidir; onda mutlaka olumsuzluk (nefiy) ve olumluluk (isbat) bulunması gerekir. Şayet öncesinde olumsuzluk varsa sonrasında olumluluk olur; öncesinde olumluluk varsa sonrasında olumsuzluk olur. Öncesinde olumluluk geçtiği takdirde, sonrasında tek bir isimle yetinmek caiz değildir; bilakis bir cümle

مُضَادَّةً لِمَا قَبْلَهَا كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَقَوْلُكَ: جَاءَنِي زَيْدٌ لَكِنْ عَمْرٌو لَمْ يَجِئْ، وَلَا يَجُوزُ جَاءَنِي زَيْدٌ لَكِنْ عَمْرٌو ثُمَّ تَسْكُتُ، لِأَنَّهُمْ قَدِ اسْتَغْنَوْا بِبَلْ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَوْضِعِ عَنْ لَكِنْ، وَإِنَّمَا يَجُوزُ ذَلِكَ إِذَا تَقَدَّمَ النَّفْيُ كَقَوْلِكَ: مَا جَاءَنِي زَيْدٌ لكن عمرو.

öncekinin zıddı olan bir cümle zikredersin. Tıpkı 'Zeyd bana geldi, lakin Amr gelmedi' sözün gibi. 'Zeyd bana geldi lakin Amr' deyip susman caiz değildir; çünkü bu gibi yerlerde 'bel' (بَلْ) edatı ile 'lâkin'den müstağni olmuşlardır. Bu [tek isim kullanımı] ancak öncesinde olumsuzluk geçtiğinde caiz olur; 'Zeyd bana gelmedi lakin Amr [geldi]' demen gibi.

[سورة البقرة (٢): آية ١٣]

[Bakara Suresi (2): Ayet 13]

وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَما آمَنَ النَّاسُ قالُوا أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَلكِنْ لَا يَعْلَمُونَ (١٣)

{ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَما آمَنَ النَّاسُ قالُوا أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَلكِنْ لَا يَعْلَمُونَ } “Onlara: 'İnsanların iman ettiği gibi siz de iman edin' denildiği zaman: 'Beyinsizlerin iman ettiği gibi mi iman edelim?' derler. İyi bilin ki asıl beyinsizler kendileridir, fakat bilmezler.” (13)

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِذا قِيلَ لَهُمْ" يَعْنِي الْمُنَافِقِينَ فِي قَوْلِ مُقَاتِلٍ وَغَيْرِهِ." آمِنُوا كَما آمَنَ النَّاسُ" أَيْ صَدِّقُوا بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَشَرْعِهِ، كَمَا صَدَّقَ الْمُهَاجِرُونَ وَالْمُحَقِّقُونَ مِنْ أَهْلِ يَثْرِبَ. وَأَلِفُ" آمِنُوا" أَلِفُ قَطْعٍ، لِأَنَّكَ تَقُولُ: يُؤْمِنُ، وَالْكَافُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، لِأَنَّهَا نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ إِيمَانًا كَإِيمَانِ النَّاسِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ) يَعْنِي أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ ﷺ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَعَنْهُ أَيْضًا: مُؤْمِنُو أَهْلِ الْكِتَابِ. وَهَذَا الْقَوْلُ مِنَ الْمُنَافِقِينَ إِنَّمَا كَانُوا يَقُولُونَهُ فِي خَفَاءٍ وَاسْتِهْزَاءٍ فَأَطْلَعَ اللَّهُ نَبِيَّهُ وَالْمُؤْمِنِينَ عَلَى ذَلِكَ، وَقَرَّرَ أَنَّ السَّفَهَ وَرِقَّةَ الْحُلُومِ وَفَسَادَ الْبَصَائِرِ إِنَّمَا هِيَ فِي حَيِّزِهِمْ وَصِفَةٌ لَهُمْ، وَأَخْبَرَ أَنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ وَلَكِنْ لَا يَعْلَمُونَ لِلرَّيْنِ الَّذِي عَلَى قُلُوبِهِمْ. وَرَوَى الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي شَأْنِ الْيَهُودِ، أَيْ وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ يَعْنِي الْيَهُودَ آمِنُوا كَمَا آمَنَ النَّاسُ: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ وَأَصْحَابُهُ، قَالُوا أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ يَعْنِي الْجُهَّالَ وَالْخُرَقَاءَ. وَأَصْلُ السَّفَهِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ: الْخِفَّةُ وَالرِّقَّةُ، يُقَالُ: ثَوْبٌ سفيه إذا كان ردئ النَّسْجِ خَفِيفَهُ، أَوْ كَانَ بَالِيًا رَقِيقًا. وَتَسَفَّهَتِ الرِّيحُ الشَّجَرَ: مَالَتْ بِهِ، قَالَ ذُو الرُّمَّةِ:

Yüce Allah'ın: { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ } "Onlara denildiği zaman" buyruğu, Mukātil ve diğerlerinin kavline göre münafıkları kastetmektedir. { آمِنُوا كَما آمَنَ النَّاسُ } "İnsanların iman ettiği gibi iman edin" yani Muhacirlerin ve Yesrib halkının hakiki müminlerinin tasdik ettiği gibi Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem ve şeriatını tasdik edin. { آمِنُوا } kelimesinin elifi kat' hemzesidir; çünkü muzarisinde 'yü'minü' dersin. Kâf harfi ise hazfedilmiş bir mastarın sıfatı olduğu için nasb mahallindedir; yani 'insanların imanı gibi bir iman ile' demektir. Yüce Allah'ın: { قالُوا أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ } “Beyinsizlerin iman ettiği gibi mi iman edelim? dediler” buyruğuna gelince: İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre bununla Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı kastedilmiştir. Yine ondan gelen bir rivayete göre Ehl-i Kitap'tan iman edenlerdir. Münafıkların bu sözü, ancak gizlice ve alay yollu söyledikleri bir sözdü; Allah bunu Peygamberi'ne ve müminlere bildirmiş, sefâhetin, akıl kıtlığının ve basiret bozukluğunun asıl onların sahasında olduğunu ve onların sıfatı bulunduğunu kesinleştirmiş; asıl sefihlerin kendileri olduğunu, fakat kalplerindeki pas (reyn) sebebiyle bunu bilmediklerini haber vermiştir. Kelbî'nin Ebû Sâlih'ten, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre bu ayet Yahudiler hakkında inmiştir; yani Yahudilere: Abdullah b. Selâm ve arkadaşları gibi iman edin denildiğinde, onlar: 'O beyinsizler, yani cahiller ve ahmaklar gibi mi iman edelim?' demişlerdir. Arap dilinde 'sefeh' kelimesinin aslı hafiflik ve zayıflıktır. Dokuması bozuk ve hafif ya da yıpranmış ve ince olan kumaş için 'sevbün sefîh' denir. Rüzgâr ağacı eğip sarstığında 'teseffeheti'r-rîhu'ş-şecer' denir; Zü'r-Rumme şöyle demiştir:

مَشَيْنَ كَمَا اهْتَزَّتْ رِمَاحٌ تَسَفَّهَتْ ... أَعَالِيَهَا مَرُّ الرياح النواسم

Onlar, hafif ve tatlı esen rüzgârların geçişiyle üst kısımları sağa sola salınan mızrakların titreşip salınması gibi yürüdüler.

وَتَسَفَّهْتُ الشَّيْءَ: اسْتَحْقَرْتُهُ. وَالسَّفَهُ: ضِدُّ الْحِلْمِ. وَيُقَالُ: إِنَّ السَّفَهَ أَنْ يُكْثِرَ الرَّجُلُ شُرْبَ الْمَاءِ فَلَا يَرْوَى. وَيَجُوزُ فِي هَمْزَتَيِ السُّفَهَاءِ أَرْبَعَةُ أَوْجُهٍ، أَجْوَدُهَا أَنْ تُحَقَّقَ الْأُولَى وَتُقْلَبَ الثَّانِيَةُ وَاوًا خَالِصَةً، وَهِيَ قِرَاءَةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَالْمَعْرُوفُ مِنْ قِرَاءَةِ أَبِي عَمْرٍو. وَإِنْ شِئْتَ خَفَّفْتَهُمَا جَمِيعًا فَجَعَلْتَ الْأُولَى بَيْنَ الْهَمْزَةِ وَالْوَاوِ وَجَعَلْتَ الثَّانِيَةَ وَاوًا خَالِصَةً. وَإِنْ شِئْتَ خَفَّفْتَ الْأُولَى وَحَقَّقْتَ الثَّانِيَةَ. وَإِنْ شِئْتَ حَقَّقْتَهُمَا جَمِيعًا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلكِنْ لَا يَعْلَمُونَ) مِثْلُ" وَلكِنْ لَا يَشْعُرُونَ"، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَالْعِلْمُ مَعْرِفَةُ الْمَعْلُومِ عَلَى مَا هُوَ بِهِ، تَقُولُ: عَلِمْتُ الشَّيْءَ أَعْلَمُهُ عِلْمًا عَرَفْتُهُ، وَعَالَمْتُ الرَّجُلَ فَعَلِمْتُهُ أَعْلُمُهُ (بِالضَّمِّ في المستقبل). غلبته بالعلم.

'Teseffehtü'ş-şey'e', bir şeyi hakir ve değersiz gördüm demektir. Sefeh, hilmin (akıl ve olgunluğun) zıddıdır. Sefehin, kişinin çok su içip de suya kanmaması olduğu da söylenmiştir. { السُّفَهَاءِ } kelimesinin iki hemzesinde dört vecih caizdir; en güzeli birincisinin tahkik edilmesi, ikincisinin ise halis bir vâv harfine dönüştürülmesidir; bu, Medine ehlinin kıraati ve Ebû Amr'ın kıraatinden meşhur olan vecihtir. Dilersen her ikisini de teshil eder, birincisini hemze ile vâv arasında okur, ikincisini ise halis vâv yaparsın. Dilersen birincisini teshil edip ikincisini tahkik edersin. Dilersen her ikisini de tahkik edersin. Yüce Allah'ın { وَلكِنْ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat bilmezler” buyruğu, { وَلكِنْ لَا يَشْعُرُونَ } “Fakat farkında değillerdir” gibidir ve açıklaması daha önce geçmiştir. İlim, bilinen şeyin olduğu hal üzere bilinmesidir. Şöyle dersin: Bir şeyi bildim, bilirim, bilmek (alimtühû a'lemühû ilmen) yani tanıdım. Adamla ilim yarışı yaptım ve ona üstün geldim anlamında muzaride damme ile 'âlemtü'r-racüle fe-alimtühû a'lümühû' dersin; yani ilimle ona galip geldim.

[سورة البقرة (٢): آية ١٤]

[Bakara Suresi (2): Ayet 14]

وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ (١٤)

{ وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } “İman edenlerle karşılaştıkları zaman: 'İman ettik' derler. Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında ise: 'Biz şüphesiz sizinle beraberiz, biz ancak alay etmekteyiz' derler.” (14)

قوله تعالى: (وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا) أُنْزِلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي ذِكْرِ الْمُنَافِقِينَ. أَصْلُ لَقُوا: لَقِيُوا، نُقِلَتِ الضَّمَّةُ إِلَى الْقَافِ وَحُذِفَتِ الْيَاءُ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ. وَقَرَأَ مُحَمَّدُ بْنُ السَّمَيْقَعِ الْيَمَانِيُّ:" لَاقَوُا الَّذِينَ آمَنُوا". وَالْأَصْلُ لَاقَيُوا، تَحَرَّكَتِ الْيَاءُ وَقَبْلَهَا فَتْحَةٌ انْقَلَبَتْ أَلِفًا، اجْتَمَعَ سَاكِنَانِ الْأَلِفُ وَالْوَاوُ فَحُذِفَتِ الْأَلِفُ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ ثم حركت الواو بالضم. وإن فيل: لِمَ ضُمَّتِ الْوَاوُ فِي لَاقَوُا فِي الْإِدْرَاجِ وَحُذِفَتْ مِنْ لَقُوا؟ فَالْجَوَابُ: أَنَّ قَبْلَ الْوَاوِ الَّتِي فِي لَقُوا ضَمَّةً فَلَوْ حُرِّكَتِ الْوَاوُ بِالضَّمِّ لَثَقُلَ عَلَى اللِّسَانِ النُّطْقُ بِهَا فَحُذِفَتْ لِثِقَلِهَا، وَحُرِّكَتْ فِي لَاقَوُا لِأَنَّ قَبْلَهَا فَتْحَةً. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ) إِنْ قِيلَ: لِمَ وُصِلَتْ" خَلَوْا" بِ" إِلَى" وَعُرْفُهَا أَنْ تُوصَلَ بِالْبَاءِ؟ قِيلَ لَهُ:" خَلَوْا" هُنَا بِمَعْنَى ذَهَبُوا وَانْصَرَفُوا، وَمِنْهُ قَوْلُ الْفَرَزْدَقِ:

Yüce Allah'ın: { وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا } “İman edenlerle karşılaştıkları zaman: 'İman ettik' derler” buyruğu: Bu ayet münafıkların zikri hakkında indirilmiştir. 'Lekū' (لَقُوا) fiilinin aslı 'lekiyû' (لَقِيُوا) dur; damme kāf harfine aktarılmış ve iki sâkinin bir araya gelmesi sebebiyle yâ hazfedilmiştir. Muhammed b. es-Semeyka' el-Yemânî ise { لَاقَوُا الَّذِينَ آمَنُوا } şeklinde okumuştur. Bunun aslı 'lâkayû' (لَاقَيُوا) dur; yâ harfi harekeli ve öncesi meftuh olduğu için elife dönüşmüştür. Elif ile vâv iki sâkin olarak bir araya gelince iki sâkinin buluşması sebebiyle elif hazfedilmiş, ardından vâv damme ile harekelenmiştir. Eğer 'Ulama (idrâc) halinde lâkav'da vâv zammelenirken lekū'da neden hazfedildi?' diye sorulursa; cevap şudur: Lekū'daki vâv'dan önce damme vardır; şayet vâv damme ile harekelenseydi telaffuzu dile ağır gelirdi, bu sebeple ağırlığından ötürü hazfedilmiştir; lâkav'da ise öncesinde fetha bulunduğu için harekelenmiştir. Yüce Allah'ın: { وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ } “Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında: 'Biz sizinle beraberiz' dediler” buyruğuna gelince: Eğer 'Halev fiili genel kullanımda bâ (ب) harf-i cerri ile sıla yapıldığı halde burada niçin ilâ (إِلَى) ile bağlanmıştır?' diye sorulursa; ona şöyle cevap verilir: Buradaki "halev" (خَلَوْا), gittiler ve yöneldiler anlamındadır; Ferazdak'ın şu sözü bundandır:

كَيْفَ تَرَانِي قَالِبًا مِجَنِّي ... [أَضْرِبُ أَمْرِي ظَهْرَهُ لِبَطْنِ]

Beni kalkanımı ters çevirmiş olarak nasıl görürsün? / [İşimin önünü arkasına vurup evirip çeviriyorum]

قَدْ قَتَلَ اللَّهُ زِيَادًا عني

Allah, Ziyâd'ı benden defedip helak etmiştir.

لَمَّا أَنْزَلَهُ مَنْزِلَةَ صَرَفَ. وَقَالَ قَوْمٌ:" إِلَى" بِمَعْنَى مَعَ، وَفِيهِ ضَعْفٌ. وَقَالَ قَوْمٌ:" إِلَى" بِمَعْنَى الْبَاءِ، وَهَذَا يَأْبَاهُ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَإِذَا خَلَوْا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى شَيَاطِينِهِمْ، فَ" إِلَى" عَلَى بَابِهَا. وَالشَّيَاطِينُ جَمْعُ شَيْطَانٍ عَلَى التَّكْسِيرِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي اشْتِقَاقِهِ وَمَعْنَاهُ فِي الِاسْتِعَاذَةِ. وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي الْمُرَادِ بِالشَّيَاطِينِ هُنَا، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيُّ: هُمْ رُؤَسَاءُ الْكُفْرِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: هُمْ شَيَاطِينُ الْجِنِّ. وَقَالَ جَمْعٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: هُمُ الْكُهَّانُ. وَلَفْظُ الشَّيْطَنَةِ الَّذِي مَعْنَاهُ الْبُعْدُ عَنِ الْإِيمَانِ وَالْخَيْرِ يَعُمُّ جَمِيعَ مَنْ ذُكِرَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تعالى: (إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ) أَيْ مُكَذِّبُونَ بِمَا نُدْعَى إِلَيْهِ. وَقِيلَ: سَاخِرُونَ. وَالْهُزْءُ: السُّخْرِيَةُ وَاللَّعِبُ، يُقَالُ: هَزِئَ بِهِ وَاسْتَهْزَأَ، قال الراجز:

Çünkü şair onu 'savuşturdu/uzaklaştırdı' anlamında kullanmıştır. Bir topluluk şöyle demiştir: "İlâ", "mea" (beraber) anlamındadır; fakat bu görüş zayıftır. Bir diğer topluluk: "İlâ", bâ harf-i cerri anlamındadır demiştir; Halîl ve Sîbeveyh ise bunu reddeder. Şöyle de denilmiştir: Mânâ 'Müminlerin yanından ayrılıp tenhaya çıkarak kendi şeytanlarına gittiklerinde' şeklindedir; dolayısıyla "ilâ" kendi asıl anlamındadır. Şeyâtîn (شَيَاطِين), şeytan kelimesinin kuralsız çoğuludur (cemi teksir). Onun türeyişi ve anlamı hakkındaki açıklama İstiâze bahsinde geçmişti. Müfessirler burada şeytanlar ile kastedilenin kimler olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs ve Süddî; 'Onlar küfrün elebaşlarıdır' demiştir. Kelbî; 'Cinlerin şeytanlarıdır' demiştir. Müfessirlerden bir grup ise; 'Onlar kâhinlerdir' demiştir. İmandan ve hayırdan uzaklaşmak mânâsına gelen şeytanlaşma (şeytane) lafzı ise adı geçenlerin tamamını kapsar. En doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın: { إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } “Biz ancak alay etmekteyiz” buyruğu; yani bize tebliğ edilen şeyi yalanlayıcılarız demektir. Eğleniciler, alay ediciler oldukları da söylenmiştir. Hüz' (الْهُزْءُ); alay etmek ve oyun oynamaktır; 'hezie bihî ve'stehzee' denir. Recez şairi şöyle demiştir:

قَدْ هَزِئَتْ مِنِّي أُمُّ طَيْسَلَهْ ... قَالَتْ أَرَاهُ مُعْدَمًا لَا مَالَ لَهْ

Ümmü Taysale benimle alay etti / Dedi ki: 'Görüyorum ki o fakirdir, hiçbir malı yoktur.'

وَقِيلَ: أَصْلُ الِاسْتِهْزَاءِ: الِانْتِقَامُ، كَمَا قَالَ الْآخَرُ:

İstihzânın aslının intikam almak olduğu da söylenmiştir; nitekim diğer bir şair şöyle demiştir:

قَدِ اسْتَهْزَءُوا مِنْهُمْ بألفي مدجج ... سراتهم وسط الصحاصح جثم

Onlardan tepeden tırnağa silahlı iki bin kişiyle intikam aldılar / İleri gelenleri çölün ortasında yüzüstü serilmiş kalakaldı.

[سورة البقرة (٢): آية ١٥]

[Bakara Suresi (2): Ayet 15]

اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١٥)

{ اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } “Allah onlarla alay eder ve onları taşkınlıkları içinde şaşkınca bocalayıp dururlarken bırakır.” (15)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ) أَيْ يَنْتَقِمُ مِنْهُمْ وَيُعَاقِبُهُمْ، وَيَسْخَرُ بِهِمْ وَيُجَازِيهِمْ عَلَى اسْتِهْزَائِهِمْ، فَسَمَّى الْعُقُوبَةَ بِاسْمِ الذَّنْبِ. هَذَا قَوْلُ الْجُمْهُورِ مِنَ الْعُلَمَاءِ، وَالْعَرَبُ تَسْتَعْمِلُ ذَلِكَ كَثِيرًا فِي كَلَامِهِمْ، مِنْ ذَلِكَ قَوْلُ عَمْرِو بْنِ كُلْثُومٍ:

Yüce Allah'ın: { اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “Allah onlarla alay eder” buyruğu; yani onlardan intikam alır, onları cezalandırır, onları rezil eder ve alay etmelerinin karşılığını verir demektir; böylece cezayı günahın ismiyle isimlendirmiştir. İlim ehlinin cumhurunun benimsediği görüş budur. Araplar bunu kendi kelamlarında çokça kullanırlar; Amr b. Külsûm'un şu sözü bundandır:

أَلَا لَا يَجْهَلَنْ أَحَدٌ عَلَيْنَا ... فَنَجْهَلَ فَوْقَ جَهْلِ الْجَاهِلِينَا

Sakın kimse bize karşı bir cahillik (saygısızlık) yapmasın / Yoksa biz cahillerin cehaletinin de üstünde bir cehalet gösteririz!

فَسَمَّى انْتِصَارَهُ جَهْلًا، وَالْجَهْلُ لَا يفتخر به ذو عقل، وإنما قال لِيَزْدَوِجَ الْكَلَامُ فَيَكُونَ أَخَفَّ عَلَى اللِّسَانِ مِنَ الْمُخَالَفَةِ بَيْنَهُمَا. وَكَانَتِ الْعَرَبُ إِذَا وَضَعُوا لَفْظًا بِإِزَاءِ لَفْظٍ جَوَابًا لَهُ وَجَزَاءً ذَكَرُوهُ بِمِثْلِ لَفْظِهِ وَإِنْ كَانَ مُخَالِفًا لَهُ فِي مَعْنَاهُ، وعلى ذلك جاء القرآن والسنة. وقال

Böylece [şair], intikam alışını cehalet olarak isimlendirmiştir; hâlbuki akıl sahibi biri cehaletle övünmez. O, bunu sırf sözde bir uyum (müzavece) olsun ve iki ayrı lafız kullanmaya nispetle dile daha hafif gelsin diye böyle söylemiştir. Araplar, bir söze karşılık ve mukabele olmak üzere bir lafız getirdiklerinde, anlamı farklı olsa bile onu diğeriyle aynı lafızla zikrederlerdi. Kur'an ve Sünnet de bu [kural ve üslup] üzere gelmiştir. Nitekim

اللَّهُ ﷿:" وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها" [الشورى: ٤٠]. وَقَالَ:" فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ" [البقرة: ١٩٤]. وَالْجَزَاءُ لَا يَكُونُ سَيِّئَةً. وَالْقِصَاصُ لَا يَكُونُ اعْتِدَاءً، لِأَنَّهُ حَقٌّ وَجَبَ، وَمِثْلُهُ:" وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ" [آل عمران: ٥٤]. و" إِنَّهُمْ يَكِيدُونَ كَيْداً وَأَكِيدُ كَيْداً" [الطارق: ١٦ ١٥]. و" إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ ... اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ" وَلَيْسَ مِنْهُ سُبْحَانَهُ مَكْرٌ وَلَا هُزْءٌ وُلَا كَيْدٌ، إِنَّمَا هُوَ جَزَاءٌ لِمَكْرِهِمْ وَاسْتِهْزَائِهِمْ وَجَزَاءُ كَيْدِهِمْ، وَكَذَلِكَ" يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ

Allah Azze ve Celle şöyle buyurmuştur: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Bir kötülüğün cezası, onun gibi bir kötülüktür” [eş-Şûrâ: 40]. Yine şöyle buyurmuştur: { فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ } “O halde kim size saldırırsa, siz de ona size saldırdığı gibi saldırın” [el-Bakara: 194]. Hâlbuki verilen ceza kötülük değildir; kısas da hak ve vacip olduğu için bir haddi aşma/saldırı değildir. Bunun benzerleri şunlardır: { وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ } “Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu” [Âl-i İmrân: 54]. { إِنَّهُمْ يَكِيدُونَ كَيْداً وَأَكِيدُ كَيْداً } “Onlar bir tuzak kurarlar, ben de bir tuzak kurarım” [et-Târık: 15-16]. { إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ ... اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “Biz ancak alay edicileriz... Allah onlarla alay eder”. Oysa Sübhânehu Teâlâ'dan ne bir hileli tuzak ne bir alay ne de bir komplo sadır olur; bu ancak onların tuzaklarının, alaylarının ve hilelerinin bir cezasıdır. Aynı şekilde { يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ }

" [النساء: ١٤٢]." فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ" [التوبة: ٧٩]. وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ اللَّهَ لَا يَمَلُّ حَتَّى تَمَلُّوا وَلَا يَسْأَمُ حَتَّى تَسْأَمُوا). قِيلَ: حَتَّى بِمَعْنَى الْوَاوِ أَيْ وَتَمَلُّوا. وَقِيلَ الْمَعْنَى وَأَنْتُمْ تَمَلُّونَ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَا يَقْطَعُ عَنْكُمْ ثَوَابَ أَعْمَالِكُمْ حَتَّى تَقْطَعُوا الْعَمَلَ. وَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَفْعَلُ بِهِمْ أَفْعَالًا هِيَ فِي تَأَمُّلِ الْبَشَرِ هُزْءٌ وَخَدْعٌ وَمَكْرٌ، حَسْبَ مَا رُوِيَ: (إِنَّ النَّارَ تَجْمُدُ كَمَا تَجْمُدُ الْإِهَالَةُ فَيَمْشُونَ عَلَيْهَا وَيَظُنُّونَهَا مَنْجَاةً فَتُخْسَفُ بِهِمْ). وَرَوَى الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا" هُمْ مُنَافِقُو أَهْلِ الْكِتَابِ، فَذَكَرَهُمْ وَذَكَرَ اسْتِهْزَاءَهُمْ، وَأَنَّهُمْ إِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ يَعْنِي رُؤَسَاءَهُمْ فِي الْكُفْرِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ قَالُوا: إِنَّا معكم على دينكم" إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ" بِأَصْحَابِ مُحَمَّدٍ ﷺ." اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ" فِي الْآخِرَةِ، يُفْتَحُ لَهُمْ بَابُ جَهَنَّمَ مِنَ الْجَنَّةِ، ثُمَّ يُقَالُ لَهُمْ: تَعَالَوْا، فَيُقْبِلُونَ يَسْبَحُونَ فِي النَّارِ، وَالْمُؤْمِنُونَ عَلَى الْأَرَائِكِ وَهِيَ السُّرُرُ فِي الْحِجَالِ يَنْظُرُونَ إِلَيْهِمْ، فَإِذَا انْتَهَوْا إِلَى الْبَابِ سُدَّ عَنْهُمْ، فَيَضْحَكُ الْمُؤْمِنُونَ مِنْهُمْ، فَذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ ﷿:" اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ" أَيْ فِي الْآخِرَةِ، وَيَضْحَكُ الْمُؤْمِنُونَ مِنْهُمْ حِينَ غُلِّقَتْ دُونَهُمُ الْأَبْوَابُ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ. عَلَى الْأَرائِكِ يَنْظُرُونَ" [المطففين: ٣٥ ٣٤] إِلَى أَهْلِ النَّارِ" هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ مَا كانُوا يَفْعَلُونَ" [المطففين: ٣٦]. وَقَالَ قَوْمٌ: الْخِدَاعُ مِنَ اللَّهِ وَالِاسْتِهْزَاءُ هُوَ اسْتِدْرَاجُهُمْ بِدُرُورِ النِّعَمِ الدُّنْيَوِيَّةِ عَلَيْهِمْ، فَاللَّهُ ﷾ يُظْهِرُ لَهُمْ مِنَ الْإِحْسَانِ فِي الدُّنْيَا خِلَافَ مَا يَغِيبُ عَنْهُمْ، وَيَسْتُرُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِ الْآخِرَةِ، فَيَظُنُّونَ أَنَّهُ رَاضٍ عَنْهُمْ، وَهُوَ تعالى

” [en-Nisâ: 142] ve { فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ } “Onlarla alay ederler; Allah da kendileriyle alay etmiştir” [et-Tevbe: 79] [ayetleri de böyledir]. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: « إِنَّ اللَّهَ لَا يَمَلُّ حَتَّى تَمَلُّوا وَلَا يَسْأَمُ حَتَّى تَسْأَمُوا » «Siz bıkıp usanmadıkça, Allah da bıkıp usanmaz.» Şöyle denilmiştir: [Buradaki] "hattâ" (حَتَّى) edatı, "vav" (وَ) anlamındadır; yani "ve siz bıkarsınız" demektir. Bir görüşe göre mana: "Siz bıkıp usanırken..." şeklindedir. Diğer bir görüşe göre ise anlam: "Siz ameli kesmedikçe, O da amellerinizin sevabını sizden kesmez" demektir. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ onlara, insan idrakine göre alay, aldatma ve tuzak sayılan muameleler yapar; nitekim şöyle rivayet edilmiştir: « إِنَّ النَّارَ تَجْمُدُ كَمَا تَجْمُدُ الْإِهَالَةُ فَيَمْشُونَ عَلَيْهَا وَيَظُنُّونَهَا مَنْجَاةً فَتُخْسَفُ بِهِمْ » «Cehennem ateşi, donmuş iç yağı gibi katılaşır; onlar da kurtuluş zannederek üzerinde yürürler, derken ateş onları içine batırıverir.» Kelbî, Ebû Sâlih’ten, o da İbn Abbâs’tan Allah Teâlâ’nın: { وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا } “İman edenlerle karşılaştıklarında 'İman ettik' derler” ayeti hakkında şöyle rivayet etmiştir: Bunlar Ehl-i Kitab'ın münafıklarıdır. [Allah] onları ve [müminlerle] alay edişlerini zikretmiştir. Nitekim onlar daha önce geçtiği üzere şeytanlarıyla -yani küfürdeki elebaşlarıyla- baş başa kaldıklarında: "Biz sizinleyiz, sizin dininiz üzereyiz; { إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } “biz sadece alay edicileriz” -yani Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabıyla alay ediyoruz-" derler. { اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “Allah da onlarla alay eder”; [bu da] ahirettedir. Onlara cennet cihetinden cehennemin bir kapısı açılır, sonra kendilerine: "Gelin!" denilir. Onlar da ateşte yüzerek gelirler. Müminler ise divanlar -ki bunlar çardaklar içindeki süslü tahtlardır- üzerinde oturmuş onlara bakarlar. Tam kapıya vardıklarında kapı yüzlerine kapatılır; müminler de onlara gülerler. İşte Allah Azze ve Celle'nin: { اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “Allah onlarla alay eder” buyruğu böyledir; yani ahirettedir. Kapılar önlerinde kapatıldığında müminler de onlara gülerler. İşte Allah Teâlâ’nın: { فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ. عَلَى الْأَرائِكِ يَنْظُرُونَ } “İşte bugün de iman edenler kâfirlere gülerler. Divanlar üzerinde [onlara] bakarlar” [el-Mutaffifîn: 34-35] -yani cehennem ehline bakarlar- { هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ مَا كانُوا يَفْعَلُونَ } “Kâfirler yaptıklarının cezasını buldular mı?” [el-Mutaffifîn: 36] buyruğu da bunu ifade eder. Bir topluluk da şöyle demiştir: Allah tarafından olan aldatma ve alay etme; dünyalık nimetleri bolca akıtarak onları istidrac ile (derece derece helake) yaklaştırmasıdır. Zira Allah Azze ve Celle, ahiret azabından kendilerine gizli kalıp örtülen şeylerin aksine, dünyada onlara lütuf ve ihsan gösterir; onlar da O'nun kendilerinden razı olduğunu sanırlar; hâlbuki O Teâlâ...

قَدْ حَتَّمَ عَذَابَهُمْ، فَهَذَا عَلَى تَأَمُّلِ الْبَشَرِ كَأَنَّهُ اسْتِهْزَاءٌ وَمَكْرٌ وَخِدَاعٌ، وَدَلَّ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ قَوْلُهُ ﷺ (إِذَا رَأَيْتُمُ اللَّهَ ﷿ يُعْطِي الْعَبْدَ مَا يُحِبُّ وَهُوَ مُقِيمٌ عَلَى مَعَاصِيهِ فَإِنَّمَا ذَلِكَ مِنْهُ اسْتِدْرَاجٌ). ثُمَّ نَزَعَ بِهَذِهِ الْآيَةِ:" فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ" [الانعام: ٤٥ ٤٤]. وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ": [الأعراف: ١٨٢] كُلَّمَا أَحْدَثُوا ذَنْبًا أَحْدَثَ لَهُمْ نِعْمَةً. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَمُدُّهُمْ) أَيْ يُطِيلُ لَهُمُ الْمُدَّةَ وَيُمْهِلُهُمْ وَيُمْلِي لَهُمْ، كَمَا قَالَ:" إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً" [آل عمران: ١٧٨] وَأَصْلُهُ الزِّيَادَةُ. قَالَ يُونُسُ بْنُ حَبِيبٍ: يُقَالُ مَدَّ لَهُمْ فِي الشَّرِّ، وَأَمَدَّ فِي الْخَيْرِ، قال الله تعالى:" وَأَمْدَدْناكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ ". [الاسراء: ٦]. وقال:" وَأَمْدَدْناهُمْ بِفاكِهَةٍ وَلَحْمٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ" [الطور: ٢٢]. وَحُكِيَ عَنِ الْأَخْفَشِ: مَدَدْتُ لَهُ إِذَا تَرَكْتُهُ، وَأَمْدَدْتُهُ إِذَا أَعْطَيْتُهُ. وَعَنِ الْفَرَّاءِ وَاللِّحْيَانِيِّ: مَدَدْتُ، فِيمَا كَانَتْ زِيَادَتُهُ مِنْ مِثْلِهِ، يُقَالُ: مَدَّ النَّهْرُ [النَّهْرَ]، وَفِي التَّنْزِيلِ:" وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ" [لقمان: ٢٧]. وَأَمْدَدْتُ، فِيمَا كَانَتْ زِيَادَتُهُ مِنْ غَيْرِهِ، كَقَوْلِكَ: أَمْدَدْتُ الْجَيْشَ بِمَدَدٍ، وَمِنْهُ:" يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ". [آل عمران: ١٢٥]. وَأَمَدَّ الْجُرْحُ، لِأَنَّ الْمِدَّةَ مِنْ غَيْرِهِ، أَيْ صَارَتْ فِيهِ مِدَّةٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فِي طُغْيانِهِمْ) كُفْرُهُمْ وَضَلَالُهُمْ. وَأَصْلُ الطُّغْيَانِ مُجَاوَزَةُ الْحَدِّ، وَمِنْهُ قوله تعالى:" إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ" [الحاقة: ١١] أَيِ ارْتَفَعَ وَعَلَا وَتَجَاوَزَ الْمِقْدَارَ الَّذِي قَدَّرَتْهُ الخزان. وقوله في فرعون:" إِنَّهُ طَغى " [طه: ٢٤] أَيْ أَسْرَفَ فِي الدَّعْوَى حَيْثُ قَالَ:" أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى " [النازعات: ٢٤]. وَالْمَعْنَى فِي الْآيَةِ: يَمُدُّهُمْ بِطُولِ الْعُمْرِ حَتَّى يَزِيدُوا فِي الطُّغْيَانِ فَيَزِيدُهُمْ فِي عَذَابِهِمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَعْمَهُونَ) يَعْمُونَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: أَيْ يَتَرَدَّدُونَ مُتَحَيِّرِينَ فِي الْكُفْرِ. وَحَكَى أَهْلُ اللُّغَةِ: عَمِهَ الرَّجُلُ يَعْمَهُ عُمُوهًا وَعَمَهًا فَهُوَ عَمِهٌ وَعَامِهٌ إذا حار، ويقال رجل عامه

[...onların] azabını kesinleştirmiştir. Bu durum, insanların bakışına göre sanki bir alay, tuzak ve aldatma gibidir. Bu yoruma [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem’in şu hadisi delalet etmektedir: «Allah Azze ve Celle'nin, günah işlemeye devam ettiği hâlde kula sevdiği şeyleri verdiğini görürseniz, şüphesiz bu O'ndan bir istidractır (derece derece helake yaklaştırmadır).» Sonra şu ayeti delil getirdi: { فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ } “Kendilerine hatırlatılan şeyleri unuttuklarında, üzerlerine her şeyin kapılarını açtık. Nihayet kendilerine verilenlerle sevinip şımardıkları vakit, onları ansızın yakalayıverdik de birdenbire bütün ümitlerini yitirip şaşkına döndüler.” { فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Böylece zulmeden o kavmin arkası kesildi. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.” [el-En‘âm: 44-45]. Bazı âlimler Yüce Allah’ın: { سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ } “Onları bilmedikleri yerden derece derece helake yaklaştıracağız” [el-A‘râf: 182] kavli hakkında: «Onlar her günah işlediklerinde [Allah] da onlara yeni bir nimet verir» demişlerdir. Yüce Allah’ın: (وَيَمُدُّهُمْ) kavli; onlara mühlet verir, sürelerini uzatır ve fırsat tanır demektir. Nitekim: { إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً } “Biz onlara sadece günahlarını artırsınlar diye mühlet veriyoruz” [Âl-i İmrân: 178] buyurmuştur. Bu kelimenin asıl anlamı artırmaktır. Yûnus b. Habîb şöyle demiştir: Kötülükte [artırmak için] 'medde lehüm' (مَدَّ لَهُمْ), hayırda [artırmak için] ise 'emedde' (أَمَدَّ) denilir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَأَمْدَدْناكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ } “Size mallar ve oğullarla yardım ettik [sayınızı artırdık]” [el-İsrâ: 6]. Yine şöyle buyurmuştur: { وَأَمْدَدْناهُمْ بِفاكِهَةٍ وَلَحْمٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ } “Onlara canlarının çektiği meyve ve etten bolca verdik” [et-Tûr: 22]. Ahfeş’ten şöyle rivayet edilmiştir: Onu [kendi hâline] bıraktığımda 'mededtü lehû' (مَدَدْتُ لَهُ), ona bağışta bulunduğumda 'emdedtühû' (أَمْدَدْتُهُ) derim. Ferrâ ve Lihyânî’den ise şöyle nakledilmiştir: Bir şeyin artışı kendi cinsinden olduğunda 'mededtü' (مَدَدْتُ) denilir; nitekim 'medde’n-nehru [en-nehra]' (مَدَّ النَّهْرُ [النَّهْرَ] - [Nehir nehre taştı/katkı sağladı]) denir. Kur'an-ı Kerim'de de: { وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ } “Deniz de ardından yedi deniz katılarak çoğalsa” [Lokmân: 27] buyrulmaktadır. Artış kendi dışındaki başka bir şeyden kaynaklandığında ise 'emdedtü' (أَمْدَدْتُ) denir; nitekim 'emdedtü’l-ceyşe bi-mededin' (أَمْدَدْتُ الْجَيْشَ بِمَدَدٍ - Orduya takviye birlik sağladım) sözün gibi. { يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ } “Rabbiniz size beş bin melekle yardım edecektir” [Âl-i İmrân: 125] ayeti de bu kabildendir. 'Emedde’l-cürhu' (أَمَدَّ الْجُرْحُ) denir; çünkü irin yaranın dışından bir şeydir, yani 'yaranın içinde cerahat oluştu' demektir. Yüce Allah’ın: (فِي طُغْيانِهِمْ) kavli; küfürleri ve sapıklıkları içinde demektir. Tuğyân (طُغْيَان) kelimesinin aslı haddi aşmaktır. Yüce Allah’ın şu buyruğu da bundandır: { إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ } “Kuşkusuz su taştığı zaman” [el-Hâkka: 11] yani yükselip kabardığında ve [hazinelerin] muhafızlarının takdir ettiği miktarı aştığında demektir. Firavun hakkında da: { إِنَّهُ طَغى } “Çünkü o azdı [haddi aştı]” [Tâhâ: 24] buyurmuştur; yani: { أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى } “Ben sizin en yüce rabbinizim!” [en-Nâziât: 24] demek suretiyle iddiada aşırıya gitti demektir. Ayetteki anlam şudur: Taşkınlıklarını artırsınlar diye onlara uzun ömür verir, böylece de onların azaplarını artırır. Yüce Allah’ın: (يَعْمَهُونَ) kavli; körleşirler demektir. Mücâhid: «Yani küfür içinde şaşkınca bocalarlar» demiştir. Dil âlimleri şöyle nakletmiştir: Bir adam şaşkına dönüp bocaladığında 'amehe’r-racülü ya‘mehu umûhen ve amehen' (عَمِهَ الرَّجُلُ يَعْمَهُ عُمُوهًا وَعَمَهًا) denir; kendisi de 'amih' (عَمِهٌ) ve 'âmih' (عَامِهٌ) olarak isimlendirilir. Nitekim 'racülün âmih' (رَجُلٌ عَامِهٌ)...

وَعَمِهٌ: حَائِرٌ مُتَرَدِّدٌ، وَجَمْعُهُ عُمْهٌ. وَذَهَبَتْ إِبِلُهُ الْعُمَّهَى إِذَا لَمْ يَدْرِ أَيْنَ ذَهَبَتْ. وَالْعَمَى فِي الْعَيْنِ، وَالْعَمَهُ فِي الْقَلْبِ وَفِي التَّنْزِيلِ:" فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ " [الحج: ٤٦]

ve 'amih' (عَمِهٌ): Şaşkın, bocalayan kimsedir; çoğulu ise 'umh'tur (عُمْهٌ). Develerinin nereye gittiği bilinmediğinde 'zehebet ibilühü'l-ummehâ' (ذَهَبَتْ إِبِلُهُ الْعُمَّهَى) denir. Amâ (الْعَمَى) gözde, ameh (الْعَمَهُ) ise kalptedir. Kur'an-ı Kerim'de de: { فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ } “Gerçek şu ki, gözler kör olmaz; lâkin göğüslerdeki kalpler kör olur” [el-Hac: 46] buyrulmaktadır.

[سورة البقرة (٢): آية ١٦]

[Bakara Suresi (2): Ayet 16]

أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ (١٦)

{ أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ } “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın alanlardır. Onların bu ticareti bir kazanç sağlamamış ve kendileri de doğru yolu bulamamışlardır.” (16)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى) قَالَ سِيبَوَيْهِ: ضُمَّتِ الْوَاوُ فِي" اشْتَرَوُا" فَرْقًا بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْوَاوِ الْأَصْلِيَّةِ، نَحْوَ:" وَأَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ". [الجن: ١٦]. وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: الضَّمَّةُ فِي الْوَاوِ أَخَفُّ مِنْ غَيْرِهَا لِأَنَّهَا مِنْ جِنْسِهَا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: حُرِّكَتْ بِالضَّمِّ كَمَا فُعِلَ فِي" نَحْنُ". وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَيَحْيَى بْنُ يَعْمُرَ بِكَسْرِ الْوَاوِ عَلَى أَصْلِ الْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ. وَرَوَى أَبُو زَيْدٍ الْأَنْصَارِيُّ عَنْ قَعْنَبٍ أَبِي السِّمَالِ الْعَدَوِيِّ أَنَّهُ قَرَأَ بِفَتْحِ الْوَاوِ لِخِفَّةِ الْفَتْحَةِ وَإِنْ كَانَ مَا قَبْلَهَا مَفْتُوحًا. وَأَجَازَ الْكِسَائِيُّ هَمْزَ الْوَاوِ وَضَمَّهَا كَأَدْؤُرٍ. وَاشْتَرَوْا: مِنَ الشِّرَاءِ. وَالشِّرَاءُ هُنَا مُسْتَعَارٌ. وَالْمَعْنَى اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمَانِ، كما قال:" فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى " [فصلت: ١٧] فَعَبَّرَ عَنْهُ بِالشِّرَاءِ، لِأَنَّ الشِّرَاءَ إِنَّمَا يَكُونُ فِيمَا يُحِبُّهُ مُشْتَرِيهِ. فَأَمَّا أَنْ يَكُونَ مَعْنَى شِرَاءِ الْمُعَاوَضَةِ فَلَا، لِأَنَّ الْمُنَافِقِينَ لَمْ يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ فَيَبِيعُونَ إِيمَانَهُمْ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَخَذُوا الضَّلَالَةَ وَتَرَكُوا الْهُدَى. وَمَعْنَاهُ اسْتَبْدَلُوا وَاخْتَارُوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمَانِ. وَإِنَّمَا أَخْرَجَهُ بِلَفْظِ الشِّرَاءِ تَوَسُّعًا، لِأَنَّ الشِّرَاءَ وَالتِّجَارَةَ رَاجِعَانِ إِلَى الِاسْتِبْدَالِ، وَالْعَرَبُ تَسْتَعْمِلُ ذَلِكَ فِي كُلِّ مَنِ اسْتَبْدَلَ شَيْئًا بِشَيْءٍ. قَالَ أَبُو ذُؤَيْبٍ:

Yüce Allah'ın: { أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın alanlardır” buyruğuna dair Sîbeveyh şöyle demiştir: { وَأَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ } “Eğer yolda dosdoğru yürüselerdi” [el-Cin: 16] ayetindeki gibi asıl vâv ile bunun arasını ayırt etmek için { اشْتَرَوُا } kelimesindeki vâv harfi zammelenmiştir. İbn Keysân ise şöyle demiştir: Vâv üzerindeki damme diğer harekelere göre daha hafiftir; çünkü onun kendi cinsindendir. Zeccâc: "Nahnu" kelimesinde yapıldığı gibi zamme ile harekelenmiştir dedi. İbn Ebî İshak ve Yahyâ b. Ya'mer, iki sâkinin kavuşmasındaki asıl kural gereğince vâv harfini kesre ile okumuşlardır. Ebû Zeyd el-Ensârî, Ka'neb Ebü's-Simâl el-Adevî'den naklettiğine göre o, kendisinden önceki harf fethalı olsa bile fethanın hafifliğinden ötürü vâv'ı fetha ile okumuştur. Kisâî ise 'ed'ür' (أَدْؤُرٍ) kelimesinde olduğu gibi vâv'ın hemzelenip zammelenmesini caiz görmüştür. "İşterev", satın alma (şirâ) kökünden gelir. Buradaki satın alma istiaredir. Anlamı: { فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى } “Körlüğü hidayete tercih edip sevdiler” [Fussilet: 17] buyruğunda olduğu gibi, küfrü imana tercih ettiler demektir. Bundan satın alma olarak bahsedilmiştir; çünkü satın alma ancak alıcının sevdiği ve beğendiği şeyde olur. Karşılıklı ivazlı alışveriş mânâsında olmasına gelince, bu söz konusu değildir; zira münafıklar hiçbir zaman [hakiki] mümin olmamışlardı ki imanlarını satsınlar. İbn Abbâs: Sapıklığı aldılar ve hidayeti terk ettiler demiştir. Bunun mânâsı: Küfrü imana değiştiler ve onu tercih ettiler demektir. Bunu mecazen satın alma lafzıyla ifade etmiştir; çünkü satın alma ve ticaret neticede değiştirmeye (istibdâle) dayanır. Araplar bu kelimeyi bir şeyi başka bir şeyle değiştiren herkes için kullanırlar. Ebû Züeyb şöyle demiştir:

فَإِنْ تَزْعُمِينِي كُنْتُ أَجْهَلُ فِيكُمْ ... فَإِنِّي شَرَيْتُ الْحِلْمَ بَعْدَكِ بِالْجَهْلِ

Eğer sizin aranızda cahillik ettiğimi (aşka kapıldığımı) iddia ediyorsan... Şüphesiz ben senden sonra o cahilliğe karşılık hilmi (ağırbaşlılığı) satın aldım.

وَأَصْلُ الضَّلَالَةِ: الْحَيْرَةُ. وَيُسَمَّى النِّسْيَانُ ضَلَالَةً لِمَا فيه من الحيرة، قال ﷿:" فَعَلْتُها إِذاً وَأَنَا مِنَ الضَّالِّينَ" [الشعراء: ٢٠] أَيِ النَّاسِينَ. وَيُسَمَّى الْهَلَاكُ ضَلَالَةً، كَمَا قَالَ ﷿:" وَقالُوا أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ " [السجدة: ١٠]. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ) أَسْنَدَ تَعَالَى الرِّبْحَ إِلَى التِّجَارَةِ عَلَى عَادَةِ الْعَرَبِ فِي قَوْلِهِمْ: رَبِحَ بَيْعُكَ، وَخَسِرَتْ صَفْقَتُكَ، وَقَوْلُهُمْ: لَيْلٌ قَائِمٌ، وَنَهَارٌ صَائِمٌ، وَالْمَعْنَى: رَبِحْتَ وَخَسِرْتَ فِي بَيْعِكَ، وَقُمْتَ فِي لَيْلِكَ وَصُمْتَ فِي نَهَارِكَ، أَيْ فَمَا رَبِحُوا فِي تِجَارَتِهِمْ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

Dalâletin aslı şaşkınlık ve kararsızlıktır. İçerdiği şaşkınlık sebebiyle unutmaya da dalâlet denir; Allah Azze ve Celle şöyle buyurmuştur: { فَعَلْتُها إِذاً وَأَنَا مِنَ الضَّالِّينَ } “Ben onu o zaman, şaşıranlardan (unutanlardan) iken yaptım” [eş-Şu'arâ: 20] yani unutanlardan iken. Helak olmaya da dalâlet denir; nitekim Allah Azze ve Celle şöyle buyurmuştur: { وَقالُوا أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ } “Toprakta kaybolup yok olduğumuz zaman mı?” [es-Secde: 10]. Yüce Allah'ın { فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ } “Onların ticareti kazanç sağlamadı” buyruğuna gelince: Yüce Allah kazancı ticarete isnat etmiştir; bu, Arapların 'satışın kâr etti', 'pazarlığın zarar etti' ve 'gece ibadet etti, gündüz oruç tuttu' demelerindeki alışılmış üsluplarına uygundur. Anlamı şudur: Satışında kâr ettin veya zarar ettin, geceni ibadetle, gündüzünü oruçla geçirdin; yani onların ticaretleri kendilerine kazanç sağlamadı demektir. Şair şöyle demiştir:

نَهَارُكَ هَائِمٌ وَلَيْلُكَ نَائِمُ ... كَذَلِكَ فِي الدُّنْيَا تَعِيشُ الْبَهَائِمُ

Gündüzün başıboş, gecen uykudadır / Hayvanlar da dünyada işte böyle yaşar.

ابْنُ كَيْسَانَ: وَيَجُوزُ تِجَارَةٌ وَتَجَائِرُ، وَضَلَالَةٌ وَضَلَائِلُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما كانُوا مُهْتَدِينَ) فِي اشْتِرَائِهِمُ الضَّلَالَةَ. وَقِيلَ: فِي سَابِقِ عِلْمِ الله. والاهتداء ضد الضلال، وقد تقدم.

İbn Keysân dedi ki: 'Ticâret' kelimesinin çoğulu 'tecâir', 'dalâlet' kelimesinin çoğulu ise 'dalâil' gelebilir. Yüce Allah'ın: { وَما كانُوا مُهْتَدِينَ } “Kendileri de doğru yolu bulamamışlardır” buyruğu, sapıklığı satın almalarında hidayete ermiş değillerdir demektir. Allah'ın ezeli ilminde hidayete erdirilmiş değillerdir de denilmiştir. İhtidâ, dalâletin zıddıdır ve açıklaması daha önce geçmişti.

[سورة البقرة (٢): آية ١٧]

[Bakara Suresi (2): Âyet 17]

مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لَا يُبْصِرُونَ (١٧)

{ مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لَا يُبْصِرُونَ } “Onların durumu, [karanlıkta] bir ateş yakan kimsenin durumu gibidir. O ateş etrafını aydınlatır aydınlatmaz Allah onların nurlarını giderdi ve onları karanlıklar içinde görmez bir hâlde bıraktı.” (17)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً) فمثلهم رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرُ فِي الْكَافِ، فَهِيَ اسْمٌ، كَمَا هِيَ فِي قَوْلِ الْأَعْشَى:

Yüce Allah'ın: { مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً } “Onların durumu, [karanlıkta] bir ateş yakan kimsenin durumu gibidir” buyruğunda yer alan { مَثَلُهُمْ } ifadesi mübteda (özne) olarak merfûdur; haberi (yüklemi) ise 'kâf' harf-i cerindedir. Zira o bir isimdir; nitekim el-A'şâ'nın şu beytinde de böyledir:

أَتَنْتَهُونَ وَلَنْ يَنْهَى ذَوِي شَطَطٍ ... كَالطَّعْنِ يَذْهَبُ فِيهِ الزَّيْتُ وَالْفُتُلُ

Vazgeçecek misiniz? Yoksa haddi aşanları hiçbir şey engelleyemez / İçine zeytinyağı ve fitiller konulan mızrak darbesi gibi bir şey olmadıkça.

وَقَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:

İmruü'l-Kays'ın şu sözünde de [böyledir]:

وَرُحْنَا بِكَابِنِ الْمَاءِ يُجْنَبُ وَسَطُنَا ... تُصَوَّبُ فِيهِ الْعَيْنُ طَوْرًا وَتَرْتَقِي

Ve biz, [bakan] gözün bir aşağı bir yukarı süzüldüğü, aramızda yedekte çekilen su kuşu gibi [bir atla] akşam vakti döndük.

أَرَادَ مِثْلَ الطَّعْنِ، وَبِمِثْلِ ابْنِ الْمَاءِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْخَبَرُ مَحْذُوفًا، تَقْدِيرُهُ مَثَلُهُمْ مُسْتَقِرٌّ كَمَثَلِ، فَالْكَافُ عَلَى هَذَا حَرْفٌ. وَالْمَثَلُ وَالْمِثْلُ وَالْمَثِيلُ وَاحِدٌ وَمَعْنَاهُ الشَّبِيهُ. وَالْمُتَمَاثِلَانِ: الْمُتَشَابِهَانِ، هَكَذَا قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ. قَوْلُهُ" الَّذِي" يَقَعُ لِلْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ. قَالَ ابْنُ الشَّجَرِيِّ هِبَةُ اللَّهِ بْنُ عَلِيٍّ: وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَأْتِي بِالْجَمْعِ بِلَفْظِ الْوَاحِدِ، كَمَا قَالَ:

[Şairler burada] 'mızrak darbesi gibi' (misle't-ta'n) ve 'su kuşu gibi' (bi-misli'bni'l-mâ') [manasını] kastetmiştir. Haberin hazfedilmiş (düşürülmüş) olması da caizdir ki takdiri şöyledir: 'Onların durumu, ateş yakanın durumu gibi sabittir (müstakarrundur)'. Bu takdirde 'kâf' harf olur. Mesel (الْمَثَلُ), misl (الْمِثْلُ) ve mesîl (الْمَثِيلُ) aynı anlama gelir ve benzer (eş) demektir. el-Mütemâsilân (المُتَمَاثِلَانِ) ise birbirine benzeyen iki şey demektir; dil ehli böyle söylemiştir. Ayetteki { الَّذِي } lafzı hem tekil hem de çoğul için kullanılır. İbnü'ş-Şecerî Hibetullah b. Ali demiştir ki: Araplardan bazıları çoğul mânâyı tekil lafızla ifade eder; nitekim [şair] şöyle demiştir:

وَإِنَّ الَّذِي حَانَتْ بِفِلْجٍ دِمَاؤُهُمْ ... هُمُ الْقَوْمُ كُلُّ الْقَوْمِ يَا أُمَّ خَالِدِ

Felc'de kanları akıp helak olanlar / İşte onlar kavmin ta kendileridir ey Ümmü Hâlid!

وَقِيلَ فِي قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى" وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ" [الزمر: ٣٣]: إِنَّهُ بِهَذِهِ اللُّغَةِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ:" مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي" قِيلَ: الْمَعْنَى كَمَثَلِ الَّذِينَ اسْتَوْقَدُوا، وَلِذَلِكَ قَالَ:" ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ"، فَحَمَلَ أَوَّلَ الْكَلَامِ عَلَى الْوَاحِدِ، وَآخِرَهُ عَلَى الْجَمْعِ. فَأَمَّا قَوْلُهُ تعالى:" وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا" [التوبة: ٦٩] فَإِنَّ الَّذِي هَاهُنَا وَصْفٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ وَخُضْتُمْ كَالْخَوْضِ الَّذِي خَاضُوا. وَقِيلَ: إِنَّمَا وَحَّدَ" الَّذِي" وَ" اسْتَوْقَدَ" لِأَنَّ الْمُسْتَوْقِدَ كَانَ وَاحِدًا مِنْ جَمَاعَةٍ تَوَلَّى الْإِيقَادَ لَهُمْ، فَلَمَّا ذَهَبَ الضَّوْءُ رَجَعَ عَلَيْهِمْ جَمِيعًا فَقَالَ" بِنُورِهِمْ". وَاسْتَوْقَدَ بِمَعْنَى أَوْقَدَ، مِثْلَ اسْتَجَابَ بِمَعْنَى أَجَابَ، فَالسِّينُ وَالتَّاءُ زَائِدَتَانِ، قَالَهُ الْأَخْفَشُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Yüce Allah'ın: { وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ } “Doğruyu getiren ve onu tasdik edenler var ya, işte takvâ sahipleri onlardır” [ez-Zümer: 33] kavli hakkında şöyle denilmiştir: Bu, söz konusu lehçeye göredir. Aynı şekilde O'nun: { مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي } kavli hakkında da: 'Ateş yakanların (ellezîne'stevkadû) durumu gibidir' mânâsında olduğu söylenmiştir. İşte bu yüzden [hemen akabinde] { ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ } “Allah onların nurlarını giderdi” buyurarak sözün başını tekil, sonunu ise çoğul kılmıştır. Yüce Allah'ın: { وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا } “Siz de onların daldığı gibi daldınız” [et-Tevbe: 69] buyruğuna gelince; buradaki { الَّذِي } kelimesi, hazfedilmiş bir mastarın sıfatıdır; takdiri 'onların dalışı gibi daldınız' (ve hudtüm ke'l-havzi'llezî hâdû) şeklindedir. Şöyle de denilmiştir: { الَّذِي } ve { اسْتَوْقَدَ } lafızlarının tekil getirilmesinin sebebi, ateşi yakan kimsenin, onlar adına yakma işini üstlenen gruptan tek bir kişi olmasıdır. Aydınlık gidince [bu durum] hepsine sirayet etti ve bu yüzden { بِنُورِهِمْ } “onların nurlarını” buyurdu. İstevkade (اسْتَوْقَدَ) kelimesi, tıpkı istecebe (اسْتَجَابَ) kelimesinin ecebe (أَجَابَ) anlamına gelmesi gibi, evkade (أَوْقَدَ / yaktı) mânâsındadır; buradaki 'sîn' ve 'tâ' harfleri ziyadedir (fazlalıktır). Bunu el-Ahfeş söylemiştir; şairin şu sözü de bu kabildendir:

وَدَاعٍ دَعَا يَا مَنْ يُجِيبُ إِلَى النِّدَى ... فَلَمْ يَسْتَجِبْهُ عِنْدَ ذَاكَ مُجِيبُ

Bir çağrıcı, 'Cömertliğe ve davete icabet edecek kim var?' diye seslendi / Fakat o esnada hiçbir icabet eden ona cevap vermedi.

أَيْ يُجِبْهُ. وَاخْتَلَفَ النُّحَاةُ فِي جَوَابِ لَمَّا، وَفِي عَوْدِ الضَّمِيرِ مِنْ" نُورِهِمْ"، فَقِيلَ: جَوَابُ لَمَّا مَحْذُوفٌ وَهُوَ طَفِئَتْ، وَالضَّمِيرُ فِي" نُورِهِمْ" عَلَى هَذَا لِلْمُنَافِقِينَ، وَالْإِخْبَارُ بِهَذَا عَنْ حَالٍ تَكُونُ فِي الْآخِرَةِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بابٌ " [الحديد: ١٣]. وَقِيلَ: جَوَابُهُ" ذَهَبَ"، وَالضَّمِيرُ فِي" نُورِهِمْ" عَائِدٌ عَلَى" الَّذِي"، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ يَتِمُّ تَمْثِيلُ الْمُنَافِقِ بِالْمُسْتَوْقِدِ، لِأَنَّ بَقَاءَ الْمُسْتَوْقِدِ فِي ظُلُمَاتٍ لَا يُبْصِرُ كَبَقَاءِ الْمُنَافِقِ فِي حِيرَتِهِ وَتَرَدُّدِهِ. والمعنى المراد بالآية ضرب مثل للمنافقين،

Yani ona cevap vermedi (yücibhu). Nahiv âlimleri (dilbilgisi uzmanları), 'lemmâ' (لَمَّا) edatının cevabı ve 'nûrihim' (نُورِهِمْ) ifadesindeki zamirin nereye döndüğü hususunda ihtilaf etmişlerdir. Şöyle denilmiştir: 'lemmâ'nın cevabı mahzuftur (cümlede gizlidir) ki o da 'söndü' (tafiet) takdirindedir. Bu görüşe göre 'nûrihim'deki zamir münafıklara aittir ve bu haber, âhirette vuku bulacak bir durumu anlatmaktadır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بابٌ } “Derken aralarına kapısı olan bir sur çekilir” [el-Hadîd: 13]. Bir diğer görüşe göre ise 'lemmâ'nın cevabı 'zehebe' (ذَهَبَ) fiilidir; 'nûrihim'deki zamir de 'ellezî' (الَّذِي) lafzına dönmektedir. Bu görüşe göre münafığın ateş yakan kimseye benzetilmesi tam olarak gerçekleşmiş olur. Çünkü ateş yakan kimsenin hiçbir şeyi göremediği karanlıklar içinde kalması, münafığın kendi şaşkınlığı ve tereddüdü içinde kalması gibidir. Ayetten kastedilen mana ise münafıklar için bir mesel verilmesidir,

وَذَلِكَ أَنَّ مَا يُظْهِرُونَهُ مِنَ الْإِيمَانِ الَّذِي تثبت لهم به أحكام المسلمين من المناكح وَالتَّوَارُثِ وَالْغَنَائِمِ وَالْأَمْنِ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَأَوْلَادِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ بِمَثَابَةِ مَنْ أَوْقَدَ نَارًا فِي لَيْلَةٍ مُظْلِمَةٍ فَاسْتَضَاءَ بِهَا وَرَأَى مَا يَنْبَغِي أَنْ يَتَّقِيَهُ وَأَمِنَ مِنْهُ، فَإِذَا طَفِئَتْ عَنْهُ أَوْ ذَهَبَتْ وَصَلَ إِلَيْهِ الْأَذَى وَبَقِي مُتَحَيِّرًا، فَكَذَلِكَ الْمُنَافِقُونَ لَمَّا آمَنُوا اغْتَرُّوا بِكَلِمَةِ الْإِسْلَامِ، ثُمَّ يَصِيرُونَ بَعْدَ الْمَوْتِ إِلَى الْعَذَابِ الْأَلِيمِ كَمَا أَخْبَرَ التَّنْزِيلُ:" إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ" [النساء: ١٤٥] وَيَذْهَبُ نُورُهُمْ، وَلِهَذَا يَقُولُونَ:" انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ" [الحديد: ١٣]. وَقِيلَ: إِنَّ إِقْبَالَ الْمُنَافِقِينَ إِلَى الْمُسْلِمِينَ وَكَلَامَهُمْ مَعَهُمْ كَالنَّارِ، وَانْصِرَافَهُمْ عَنْ مَوَدَّتِهِمْ وَارْتِكَاسِهِمْ عِنْدَهُمْ كَذَهَابِهَا. وَقِيلَ غَيْرُ هَذَا. قَوْلُهُ:" نَارًا" النَّارُ مُؤَنَّثَةٌ وَهِيَ مِنَ النُّورِ وَهُوَ أَيْضًا الْإِشْرَاقُ. وَهِيَ مِنَ الْوَاوِ، لِأَنَّكَ تَقُولُ فِي التَّصْغِيرِ: نُوَيْرَةٌ، وَفِي الْجَمْعِ نُورٌ وَأَنْوَارٌ وَنِيرَانٌ، انْقَلَبَتِ الْوَاوُ يَاءً لِكَسْرِ مَا قَبْلَهَا. وَضَاءَتْ وَأَضَاءَتْ لُغَتَانِ، يُقَالُ: ضَاءَ الْقَمَرُ يَضُوءُ ضَوْءًا وَأَضَاءَ يضئ، يَكُونُ لَازِمًا وَمُتَعَدِّيًا. وَقَرَأَ مُحَمَّدُ بْنُ السَّمَيْقَعِ: ضَاءَتْ بِغَيْرِ أَلِفٍ، وَالْعَامَّةُ بِالْأَلِفِ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Şöyle ki: Onların dışarıdan gösterdikleri iman –ki bu sayede evlilik, miras, ganimetler ve canları, çocukları ile malları hususunda kendileri için Müslümanların hükümleri sabit olur–, zifiri karanlık bir gecede ateş yakıp onunla aydınlanan, sakınması gereken şeyleri görüp ondan emin olan; fakat ateşi sönünce veya gidince eziyete maruz kalıp şaşkın vaziyette kalan kimsenin durumu gibidir. İşte münafıklar da iman ettiklerinde İslam kelimesiyle aldandılar; daha sonra ise ölümün ardından –Kur'an'ın haber verdiği gibi– acıklı bir azaba varacaklardır: { إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ } “Şüphe yok ki münafıklar cehennemin en alt tabakasındadırlar” [en-Nisâ: 145]. Ve onların nurları gider; işte bu sebeple [âhirette]: { انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ } “Bizi bekleyin de nurunuzdan bir parça alalım” [el-Hadîd: 13] derler. Şöyle de denilmiştir: Münafıkların Müslümanlara yönelmesi ve onlarla konuşması ateş gibidir; onların sevgisinden yüz çevirmeleri ve kendi içlerine gömülmeleri ise o ateşin sönüp gitmesi gibidir. Bundan başka açıklamalar da yapılmıştır. Ayetteki { نَارًا } lafzına gelince; nâr (نَار / ateş) kelimesi müennestir (dişildir). Bu kelime nûr (نُور) kökünden gelir ki bu da ışık ve aydınlık demektir. Bu kelimenin aslı 'vâv'lıdır; zira küçültme isminde (tasgîr) 'nüveyra' (نُوَيْرَةٌ), çoğulunda ise 'nûr', 'envâr' ve 'nîrân' dersin; [nîrân kelimesinde] kendisinden önceki harfin kesreli olması sebebiyle vâv harfi yâ'ya dönüşmüştür. Dâet (ضَاءَتْ) ve edâet (أَضَاءَتْ) iki ayrı lehçedir; 'ay parıldadı' anlamında hem 'dâe'l-kameru yadûu dav'en' hem de 'edâe yüdîu' denir; hem geçişsiz (lâzım) hem de geçişli (müteaddî) olarak kullanılır. Muhammed b. es-Semeyka', hemzesiz olarak 'dâet' şeklinde okumuştur; genel kıraat ise hemzelidir. Şair şöyle demiştir:

أَضَاءَتْ لَهُمْ أَحْسَابُهُمْ وَوُجُوهُهُمْ ... دُجَى اللَّيْلِ حَتَّى نَظَّمَ الْجِزَعَ ثَاقِبُهُ

Onların asaletleri ve yüzleri gece karanlığını öyle aydınlattı ki / Boncuk delen kimse [o ışıkta] boncukları ipe dizdi.

(مَا حَوْلَهُ) " مَا" زَائِدَةٌ مؤكدة. وقيل: مفعولة بأضاءت. و" حوله" ظَرْفُ مَكَانٍ، وَالْهَاءُ فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ بِإِضَافَتِهِ إليها. و (ذَهَبَ) وَأَذْهَبَ لُغَتَانِ مِنَ الذَّهَابِ، وَهُوَ زَوَالُ الشَّيْءِ. (وَتَرَكَهُمْ) أَيْ أَبْقَاهُمْ. (فِي ظُلُماتٍ) جَمْعُ ظُلْمَةٍ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ:" ظُلْمَاتٍ" بِإِسْكَانِ اللَّامِ عَلَى الْأَصْلِ. وَمَنْ قَرَأَهَا بِالضَّمِّ فَلِلْفَرْقِ بَيْنَ الِاسْمِ والنعت. وقرا أشهب الْعُقَيْلِيُّ:" ظُلَمَاتٍ" بِفَتْحِ اللَّامِ. قَالَ الْبَصْرِيُّونَ: أَبْدَلَ مِنَ الضَّمَّةِ فَتْحَةً لِأَنَّهَا أَخَفُّ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ:" ظُلَمَاتٍ" جَمْعُ الْجَمْعِ، جَمْعُ ظُلَمٍ. (لَا يُبْصِرُونَ) فِعْلٌ مُسْتَقْبَلٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، كَأَنَّهُ قَالَ: غَيْرُ مُبْصِرِينَ، فَلَا يَجُوزُ الْوَقْفُ عَلَى هَذَا على" ظلمات".

{ مَا حَوْلَهُ } ifadesindeki 'mâ' pekiştirme için gelmiş zâid bir edattır. { أَضَاءَتْ } fiilinin mef'ûlü olduğu da söylenmiştir. { حَوْلَهُ } lafzı mekân zarfıdır; 'hâ' zamiri ise ona muzâf olduğu için cer konumundadır. Zehebe (ذَهَبَ) ve ezhebe (أَذْهَبَ), 'zehâb' kökünden iki ayrı lehçedir; o da bir şeyin zeval bulması (yok olup gitmesi) demektir. { وَتَرَكَهُمْ } yani onları bıraktı demektir. { فِي ظُلُماتٍ } zulmet (ظُلْمَة) kelimesinin çoğuludur. el-A'meş, aslı üzere lâm harfinin sükûnu ile 'zulmâtin' (ظُلْمَاتٍ) şeklinde okumuştur. Bu kelimeyi lâm'ın zammesi ile ['zulumâtin'] okuyan kimse bunu isim ile sıfatı birbirinden ayırmak için yapmıştır. Eşheb el-Ukaylî ise lâm'ın fethası ile 'zulemâtin' (ظُلَمَاتٍ) şeklinde okumuştur. Basralılar şöyle demiştir: Zammeyi daha hafif olduğu için fethaya çevirmiştir. el-Kisâî ise: 'Zulemât' çoğulun çoğuludur; 'zulem' (ظُلَم) kelimesinin çoğuludur, demiştir. { لَا يُبْصِرُونَ } hâl konumunda bir muzâri fiildir; sanki 'görmedikleri hâlde' (gayra mubsırîne) demiştir; bu sebeple bu görüşe göre { ظُلُماتٍ } kelimesi üzerinde vakıf yapmak (durmak) caiz değildir.

[سورة البقرة (٢): آية ١٨]

[Bakara Suresi (2): Âyet 18]

صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَرْجِعُونَ (١٨)

{ صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَرْجِعُونَ } “[Onlar] sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; artık [haktan yana] dönemezler.” (18)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ) " ... صُمٌّ" أَيْ هُمْ صُمٌّ، فَهُوَ خَبَرُ ابْتِدَاءٍ مُضْمَرٍ. وَفِي قراءة عبد الله ابن مَسْعُودٍ وَحَفْصَةَ: صُمًّا بُكْمًا عُمْيًا، فَيَجُوزُ النَّصَبُ عَلَى الذَّمِّ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا" [الأحزاب: ٦١]، وكما قال:" وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ" [المسد: ٤]، وَكَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

Yüce Allah'ın: { صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ } buyruğundaki { صُمٌّ } lafzı, 'onlar sağırdırlar' (hüm summun) demektir; dolayısıyla gizli bir mübtedanın haberidir. Abdullah b. Mes'ûd ve Hafsa'nın kıraatinde ise mansûb olarak 'summen bükmen umyen' (صُمًّا بُكْمًا عُمْيًا) şeklindedir; bu takdirde tıpkı Yüce Allah'ın: { مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا } “Nerede bulunurlarsa lânetlenmiş olarak...” [el-Ahzâb: 61] ve { وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ } “Odun taşıyıcısı karısı da” [el-Mesed: 4] buyruklarında olduğu gibi zemm (kınama ve yerme) üzere mansûb olması caizdir; şairin şu sözünde olduğu gibi:

سَقَوْنِي الْخَمْرَ ثُمَّ تَكَنَّفُونِي ... عُدَاةَ اللَّهِ مِنْ كَذِبٍ وَزُورٍ

Bana şarap içirdiler, sonra etrafımı kuşattılar / Allah'ın düşmanları, yalan ve sahtekârlıkla.

فَنَصَبَ" عُدَاةَ اللَّهِ" عَلَى الذَّمِّ. فَالْوَقْفُ عَلَى" يُبْصِرُونَ" عَلَى هَذَا الْمَذْهَبِ صَوَابٌ حَسَنٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يَنْصِبَ صُمًّا بِ" تَرَكَهُمْ"، كَأَنَّهُ قَالَ: وَتَرَكَهُمْ صُمًّا بُكْمًا عُمْيًا، فَعَلَى هَذَا الْمَذْهَبِ لَا يَحْسُنُ الْوَقْفُ عَلَى" يُبْصِرُونَ". وَالصَّمَمُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ: الِانْسِدَادُ، يُقَالُ: قَنَاةٌ صَمَّاءُ إِذَا لَمْ تَكُنْ مُجَوَّفَةً. وَصَمَمْتُ الْقَارُورَةَ إِذَا سَدَدْتُهَا. فَالْأَصَمُّ: مَنِ انْسَدَّتْ خُرُوقُ مَسَامِعِهِ. وَالْأَبْكَمُ: الَّذِي لَا يَنْطِقُ وَلَا يَفْهَمُ، فَإِذَا فَهِمَ فَهُوَ الْأَخْرَسُ. وَقِيلَ: الْأَخْرَسُ وَالْأَبْكَمُ وَاحِدٌ. وَيُقَالُ: رَجُلٌ أَبْكَمُ وَبَكِيمٌ، أَيْ أَخْرَسُ بَيِّنُ الْخَرَسِ وَالْبَكَمِ، قَالَ:

[Şair burada] 'Allah'ın düşmanları' (udâtallâhi) ifadesini zemm üzere nasb etmiştir. Bu görüşe göre [önceki ayetteki] { يُبْصِرُونَ } lafzı üzerinde vakıf yapmak doğru ve güzeldir. 'Summen' kelimesini { تَرَكَهُمْ } fiiliyle nasb etmek de caizdir; sanki: 'Onları sağırlar, dilsizler ve körler olarak bıraktı' demiştir; bu görüşe göre ise { يُبْصِرُونَ } kelimesi üzerinde vakıf yapmak uygun olmaz. Arap dilinde samam (الصَّمَمُ), tıkanıklık ve kapalılık demektir; içi boş olmayan kanala 'kanâtun sammâ'' (قَنَاةٌ صَمَّاءُ) denir. Şişenin ağzını kapattığım zaman 'samemtü'l-kârûrate' (صَمَمْتُ الْقَارُورَةَ) dersin. el-Asam (sağır), işitme delikleri tıkanmış olan kimsedir. el-Ebkem ise konuşamayan ve anlayamayan kimsedir; eğer anlıyorsa o el-ahras (dilsiz) kimsedir. el-Ahras ile el-ebkem'in aynı olduğu da söylenmiştir. Dilsizliği ve konuşamaması apaçık olan adam için 'raculün ebkem' ve 'bekîm' denir; [şair] şöyle demiştir:

فَلَيْتَ لِسَانِي كَانَ نِصْفَيْنِ مِنْهُمَا ... بَكِيمٌ وَنِصْفٌ عِنْدَ مَجْرَى الْكَوَاكِبِ

Keşke dilim iki parçadan ibaret olsaydı / Biri dilsiz, diğeri ise yıldızların yörüngesinde.

وَالْعَمَى: ذَهَابُ الْبَصَرِ، وَقَدْ عَمِيَ فَهُوَ أَعْمَى، وَقَوْمٌ عُمْيٌ، وَأَعْمَاهُ اللَّهُ. وَتَعَامَى الرَّجُلُ: أَرَى ذَلِكَ مِنْ نَفْسِهِ. وَعَمِيَ عَلَيْهِ الْأَمْرُ إِذَا الْتَبَسَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ يَوْمَئِذٍ " [القصص: ٦٦]. وَلَيْسَ الْغَرَضُ مِمَّا ذَكَرْنَاهُ نَفْيَ الْإِدْرَاكَاتِ عَنْ حَوَاسِّهِمْ جُمْلَةً، وَإِنَّمَا الْغَرَضُ نَفْيَهَا مِنْ جِهَةٍ مَا، تَقُولُ: فُلَانٌ أَصَمُّ عَنِ الْخَنَا. وَلَقَدْ أَحْسَنَ الشَّاعِرُ حَيْثُ قَالَ:

el-Amâ (الْعَمَى) ise görme yetisinin gitmesidir. 'Amıye' (عَمِيَ / kör oldu), o kimse 'a'mâ' (أَعْمَى / kör), bir topluluk ise 'umy' (عُمْيٌ / körler) şeklinde ifade edilir; 'Allah onu kör etti' denir. 'Te'âme'r-raculü' (تَعَامَى الرَّجُلُ), kişi kendisinde körlük varmış gibi gösterdi demektir. Bir mesele karmaşıklaştığı zaman 'amıye aleyhi'l-emru' denir; Yüce Allah'ın şu kavli bu kabildendir: { فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ يَوْمَئِذٍ } “O gün haberler onlara kapkaranlık (kapalı) olmuştur” [el-Kasas: 66]. Zikrettiğimiz şeylerden maksat, onların duyularından algılamayı tamamen nefyetmek (yok saymak) değildir; maksat, bunu belirli bir cihetten nefyetmektir. Tıpkı 'falan kimse çirkin söze karşı sağırdır' demen gibidir. Şair şu sözünde ne güzel söylemiştir:

أَصَمُّ عَمَّا سَاءَهُ سَمِيعُ

Kendisini üzecek şeye karşı sağırdır, [fakat aslında] iyi işitendir.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

وَعَوْرَاءِ الْكَلَامِ صَمَمْتُ عَنْهَا ... وَلَوْ أَنِّي أَشَاءُ بِهَا سَمِيعُ

Çirkin söze karşı sağırmış gibi davrandım / Oysa dileseydim onu pekâlâ işitirdim.

وَقَالَ الدَّارِمِيُّ:

ed-Dârimî de şöyle demiştir:

أَعْمَى إِذَا مَا جَارَتِي خَرَجَتْ ... حَتَّى يُوَارِيَ جارتي الجدر

Komşu kadınım [dışarı] çıktığı zaman [adeta] körleşirim / Tâ ki duvar komşumu örtüp gizleyinceye kadar.

وَقَالَ بَعْضُهُمْ فِي وَصَاتِهِ لِرَجُلٍ يُكْثِرُ الدُّخُولَ عَلَى الْمُلُوكِ:

Onlardan biri, hükümdarların yanına çokça giren bir adama vasiyetinde şöyle demiştir:

ادْخُلْ إِذَا مَا دَخَلْتَ أَعْمَى ... وَاخْرُجْ إِذَا مَا خَرَجْتَ أَخْرَسَ

Girdiğin zaman kör olarak gir / Çıktığın zaman ise dilsiz olarak çık.

وَقَالَ قَتَادَةُ:" صُمٌّ" عَنِ اسْتِمَاعِ الْحَقِّ،" بُكْمٌ" عَنِ التَّكَلُّمِ بِهِ،" عُمْيٌ" عَنِ الْإِبْصَارِ لَهُ. قُلْتُ: وَهَذَا الْمَعْنَى هُوَ الْمُرَادُ فِي وَصْفِ النَّبِيِّ ﷺ وُلَاةَ آخِرِ الزَّمَانِ فِي حَدِيثِ جِبْرِيلَ (وَإِذَا رَأَيْتَ الْحُفَاةَ الْعُرَاةَ الصُّمَّ الْبُكْمَ مُلُوكَ الْأَرْضِ فَذَاكَ مِنْ أَشْرَاطِهَا). وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ) أَيْ إِلَى الْحَقِّ لِسَابِقِ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى فِيهِمْ. يُقَالُ: رَجَعَ بِنَفْسِهِ رُجُوعًا، وَرَجَعَهُ غَيْرُهُ، وَهُذَيْلٌ تَقُولُ: أَرْجَعَهُ غَيْرُهُ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ " [سبأ: ٣١] أَيْ يَتَلَاوَمُونَ فِيمَا بَيْنَهُمْ، حَسَبَ مَا بَيَّنَهُ التنزيل في سورة" سبأ ".

Katâde şöyle demiştir: Hakkı işitmekten 'sağırlar', onu konuşmaktan 'dilsizler', onu görmekten 'körler'dir. Derim ki: Cebrail hadisinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ahir zaman yöneticilerini: 'Yalın ayak, çıplak, sağır ve dilsizlerin yeryüzünün hükümdarları olduğunu gördüğün zaman, işte bu onun kıyamet alametlerindendir' diye nitelemesindeki kastedilen mânâ da budur. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Yüce Allah'ın: { فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ } buyruğu, Allah Teâlâ'nın haklarındaki ezeli ilmi sebebiyle 'artık hakka dönmezler' demektir. Kişinin bizzat kendisinin dönmesi için 'race'a bi-nefsihî rucûan', onu bir başkasının döndürmesi için ise 'race'ahû gayruhû' denir. Hüzeyl kabilesi ise [geçişli olarak] 'erce'ahû gayruhû' der. Yüce Allah'ın: { يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ } [Sebe: 31] kavli, Kur'an'ın Sebe Suresi'nde açıkladığı üzere aralarında birbirlerini kınayıp laf atarlar demektir.

[سورة البقرة (٢): آية ١٩]

[Bakara Suresi (2): Âyet 19]

أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ فِيهِ ظُلُماتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ مِنَ الصَّواعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ (١٩)

{ أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ فِيهِ ظُلُماتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ مِنَ الصَّواعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ } “Yahut [onların durumu], gökten boşanan, içinde karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşek bulunan bir yağmura [tutulanların durumu] gibidir. Yıldırımlardan dolayı ölüm korkusuyla parmaklarını kulaklarına tıkarlar. Allah ise kâfirleri çepeçevre kuşatıcıdır.” (19)

قَوْلُهُ تَعَالَى (أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ) قَالَ الطَّبَرِيُّ:" أَوْ" بِمَعْنَى الْوَاوِ، وَقَالَهُ الْفَرَّاءُ. وَأَنْشَدَ:

Yüce Allah'ın: { أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ } buyruğundaki { أَوْ } edatı hakkında et-Taberî: 'Vâv' (ve) anlamındadır demiştir. el-Ferrâ da böyle söylemiş ve şu beyti okumuştur:

وَقَدْ زَعَمَتْ لَيْلَى بِأَنِّي فَاجِرٌ ... لِنَفْسِي تُقَاهَا أَوْ عَلَيْهَا فُجُورُهَا

Leylâ benim günahkâr olduğumu sandı / Oysa nefsimin takvâsı da günahı da kendi aleyhinedir.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

نَالَ الْخِلَافَةَ أَوْ كَانَتْ لَهُ قَدَرًا ... كَمَا أَتَى رَبَّهُ مُوسَى عَلَى قَدَرِ

Hilafete nail oldu, o onun için bir kader idi / Tıpkı Mûsâ'nın Rabbine takdir edilmiş bir vakitte gelmesi gibi.

أَيْ وَكَانَتْ. وَقِيلَ:" أَوْ" لِلتَّخْيِيرِ أَيْ مَثِّلُوهُمْ بِهَذَا أَوْ بِهَذَا، لَا عَلَى الِاقْتِصَارِ عَلَى أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ، وَالْمَعْنَى أَوْ كَأَصْحَابِ صَيِّبٍ. وَالصَّيِّبُ: الْمَطَرُ. وَاشْتِقَاقُهُ مِنْ صَابَ يَصُوبُ إِذَا نَزَلَ، قَالَ عَلْقَمَةُ:

Yani 'o onun için bir kader idi' (ve kânet lehû kaderan) demektir. { أَوْ } edatının muhayyerlik (seçim) bildirdiği de söylenmiştir; yani onları ister buna ister şuna benzetin demektir; yoksa iki durumdan sadece birine hasretmek için değildir. Mânâ: 'Yahut sağanak yağmura tutulan kimseler gibidir'. es-Sayyib (الصَّيِّبُ), yağmur demektir. Türeyişi, indiği zaman kullanılan 'sâbe yesûbu' (صَابَ يَصُوبُ) fiilindendir; Alkame şöyle demiştir:

فَلَا تَعْدِلِي بَيْنِي وَبَيْنَ مُغَمَّرٍ ... سَقَتْكِ رَوَايَا الْمُزْنِ حَيْثُ تصوب

Beni tecrübesiz, toy biriyle bir tutma! / Nereye yağarsa yağsın, yağmur yüklü bulutlar seni sulasın.

وَأَصْلُهُ: صَيْوِبٌ، اجْتَمَعَتِ الْيَاءُ وَالْوَاوُ وَسُبِقَتْ إِحْدَاهُمَا بِالسُّكُونِ فَقُلِبَتِ الْوَاوُ يَاءً وَأُدْغِمَتْ، كَمَا فَعَلُوا فِي مَيِّتٍ وَسَيِّدٍ وَهَيِّنٍ وَلَيِّنٍ. وَقَالَ بَعْضُ الْكُوفِيِّينَ: أَصْلُهُ صَوِيبٌ عَلَى مِثَالِ فَعِيلٍ. قَالَ النَّحَّاسُ:" لَوْ كَانَ كَمَا قَالُوا لَمَا جَازَ إِدْغَامُهُ، كَمَا لَا يَجُوزُ إِدْغَامُ طَوِيلٍ. وَجَمْعُ صَيِّبٍ صَيَايِبُ. وَالتَّقْدِيرُ فِي الْعَرَبِيَّةِ: مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا أَوْ كَمَثَلِ صَيِّبٍ". قَوْلُهُ تَعَالَى:" مِنَ السَّماءِ" السَّمَاءُ تُذَكَّرُ وَتُؤَنَّثُ، وَتُجْمَعُ على أسمية وسموات وَسُمِيٍّ، عَلَى فُعُولٍ، قَالَ الْعَجَّاجُ:

Kelimenin aslı 'sayyibün'dür (صَيْوِبٌ); yâ ve vâv harfleri bir araya gelip birincisi sâkin olunca vâv harfi yâ'ya dönüştürülmüş ve idgam yapılmıştır; tıpkı 'meyyit', 'seyyid', 'heyyin' ve 'leyyin' kelimelerinde yaptıkları gibi. Kûfelilerden bazıları: Kelimenin aslı 'faîl' vezninde 'savîb'dir (صَوِيبٌ) demiştir. en-Nehhâs ise: 'Onların dediği gibi olsaydı, tıpkı tavîl (طَوِيل) kelimesinde caiz olmadığı gibi burada da idgam caiz olmazdı' demiştir. Sayyib kelimesinin çoğulu sayâyib (صَيَايِبُ) gelir. Arap dilindeki takdiri şöyledir: 'Onların durumu, bir ateş yakan kimsenin durumu gibi yahut sağanak bir yağmurun [durumu] gibidir'. Yüce Allah'ın: { مِنَ السَّماءِ } buyruğundaki es-semâ (السَّمَاءُ) kelimesi hem müzekker hem müennes olarak kullanılır; çoğulu 'esmıye', 'semâvât' ve fuûl vezninde 'sümıyy' olarak gelir; el-Accâc şöyle demiştir:

تَلُفُّهُ الرِّيَاحُ وَالسُّمِيُّ

Onu rüzgârlar ve gökler sarıp kuşatır.

وَالسَّمَاءُ: كُلُّ مَا عَلَاكَ فَأَظَلَّكَ، وَمِنْهُ قِيلَ لِسَقْفِ الْبَيْتِ: سَمَاءٌ. وَالسَّمَاءُ: الْمَطَرُ، سُمِّيَ بِهِ لِنُزُولِهِ مِنَ السَّمَاءِ. قَالَ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ:

es-Semâ: Seni üstten örten ve sana gölge yapan her şeydir; bundan dolayı evin tavanına da 'semâ' denilmiştir. es-Semâ yağmura da denir; gökten indiği için bu ismi almıştır. Hassân b. Sâbit şöyle demiştir:

دِيَارٌ مِنْ بَنِي الْحَسْحَاسِ قَفْرٌ ... تُعَفِّيهَا الرَّوَامِسُ والسماء

Benî Hashâs'ın ıssız yurtları / Rüzgârlar ve yağmur orayı silip süpürmektedir.

وقال آخر:

Bir başkası da şöyle demiştir:

إِذَا سَقَطَ السَّمَاءُ بِأَرْضِ قَوْمٍ ... رَعَيْنَاهُ وَإِنْ كَانُوا غِضَابًا

Yağmur bir topluluğun arazisine düştüğü zaman / Onlar öfkeli olsalar bile biz [hayvanlarımızı] orada otlatırız.

وَيُسَمَّى الطِّينُ وَالْكَلَأُ أَيْضًا سَمَاءً، يُقَالُ: مَا زِلْنَا نَطَأُ السَّمَاءَ حَتَّى أَتَيْنَاكُمْ. يُرِيدُونَ الْكَلَأَ وَالطِّينَ. وَيُقَالُ لِظَهْرِ الْفَرَسِ أَيْضًا سماء لعلوه، قال:

Çamura ve ota da semâ denir; nitekim: 'Yanınıza gelinceye kadar semâya basıp durduk' denilir ki bununla otu ve çamuru kastederler. Atın sırtına da yüksekliğinden dolayı semâ denir; [şair] şöyle demiştir:

وَأَحْمَرُ كَالدِّيبَاجِ أَمَّا سَمَاؤُهُ ... فَرَيَّا وَأَمَّا أَرْضُهُ فَمُحُولُ

İpek gibi kızıl bir at; sırtı (üst kısmı) / İpekle kaplanmış, alt kısmı (ayakları) ise çorak [ve kuru]dur.

وَالسَّمَاءُ: مَا عَلَا. وَالْأَرْضُ: مَا سَفَلَ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" فِيهِ ظُلُماتٌ" ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ" وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ" مَعْطُوفٌ عَلَيْهِ. وَقَالَ: ظُلُمَاتٌ بِالْجَمْعِ إِشَارَةً إِلَى ظُلْمَةِ اللَّيْلِ وَظُلْمَةِ الدُّجْنِ، وَهُوَ الْغَيْمُ، وَمِنْ حَيْثُ تَتَرَاكَبُ وَتَتَزَايَدُ جُمِعَتْ. وَقَدْ مَضَى مَا فِيهِ مِنَ اللُّغَاتِ فَلَا مَعْنَى لِلْإِعَادَةِ، وَكَذَا كُلُّ مَا تَقَدَّمَ إن شاء الله تعالى.

Semâ (gök), yukarıda olandır; arz (yer) ise daha önce geçtiği üzere aşağıda olandır. Yüce Allah'ın: { فِيهِ ظُلُمَاتٌ } “Onda karanlıklar vardır” buyruğu, mübteda (özne) ve haberdir (yüklemdir). { وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ } “ve bir gök gürültüsü ve bir şimşek” [ibaresi] de ona matuftur. [Cenâb-ı Hak], gecenin karanlığına ve bulut anlamına gelen dücn karanlığına işaret etmek üzere çoğul olarak "zulümât" (karanlıklar) buyurmuştur; bunlar üst üste yığıldığı ve arttığı için çoğul getirilmiştir. Bu kelimede yer alan lügat [ve kıraat] vecihleri daha önce geçmişti; dolayısıyla tekrarlamanın bir anlamı yoktur. İnşâallâhu Teâlâ daha önce geçen her [meselede usûlümüz] böyledir.

وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الرَّعْدِ، فَفِي التِّرْمِذِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: سَأَلَتِ الْيَهُودُ النَّبِيَّ ﷺ عَنِ الرَّعْدِ مَا هُوَ؟ قَالَ: (مَلَكٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ [مُوَكَّلٌ بِالسَّحَابِ] مَعَهُ مَخَارِيقُ مِنْ نَارٍ يَسُوقُ بِهَا السَّحَابَ حَيْثُ شَاءَ اللَّهُ). فَقَالُوا: فَمَا هَذَا الصَّوْتُ الَّذِي نَسْمَعُ؟ قَالَ: (زَجْرُهُ بِالسَّحَابِ إِذَا زَجَرَهُ حَتَّى يَنْتَهِيَ إِلَى حَيْثُ أَمَرَ اللَّهُ) قَالُوا: صَدَقْتَ. الْحَدِيثُ بِطُولِهِ. وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ. فَالرَّعْدُ: اسْمُ الصَّوْتِ الْمَسْمُوعِ، وَقَالَهُ عَلِيٌّ ﵁، وَهُوَ الْمَعْلُومُ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ، وَقَدْ قَالَ لَبِيَدٌ فِي جَاهِلِيَّتِهِ:

Âlimler ra'd (gök gürültüsü) hakkında ihtilaf etmişlerdir. et-Tirmizî'de İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Yahudiler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gök gürültüsünün ne olduğunu sordular. O da şöyle buyurdu: (O, meleklerden [bulutlara memur kılınmış] bir melektir; beraberinde ateşten kamçılar vardır, onlarla bulutları Allah'ın dilediği yere sevk eder). Onlar: 'Peki işittiğimiz bu ses nedir?' dediler. Şöyle buyurdu: (Allah'ın emrettiği yere varıncaya kadar bulutu sevk ederken ona haykırmasıdır). 'Doğru söyledin' dediler. Hadis uzundur. Âlimlerin çoğunluğu bu tefsir üzeredir. Ra'd: İşitilen sesin adıdır; bunu Ali radıyallâhu anh söylemiştir ve Arap dilinde bilinen de budur. Nitekim Lebîd Câhiliye döneminde şöyle demiştir:

فَجَّعَنِي الرَّعْدُ وَالصَّوَاعِقُ بِالْ ... فَارِسِ يَوْمَ الْكَرِيهَةِ النَّجِدِ

Gök gürültüsü ve yıldırımlar beni / Savaş gününün o yiğit süvarisinden mahrum ederek yaktı yıktı.

وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: الرَّعْدُ رِيحٌ تَخْتَنِقُ بَيْنَ السَّحَابِ فَتُصَوِّتُ ذَلِكَ الصَّوْتَ. وَاخْتَلَفُوا فِي الْبَرْقِ، فَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ: الْبَرْقُ مِخْرَاقٌ حَدِيدٌ بِيَدِ الْمَلَكِ يَسُوقُ بِهِ السَّحَابَ. قُلْتُ: وَهُوَ الظَّاهِرُ مِنْ حَدِيثِ التِّرْمِذِيِّ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا هُوَ سَوْطٌ مِنْ نُورٍ بِيَدِ الْمَلَكِ يَزْجُرُ بِهِ السَّحَابَ. وَعَنْهُ أَيْضًا الْبَرْقُ مَلَكٌ يَتَرَاءَى. وَقَالَتِ الْفَلَاسِفَةُ: الرَّعْدُ صَوْتُ اصْطِكَاكِ أَجْرَامِ السَّحَابِ. وَالْبَرْقُ مَا يَنْقَدِحُ مِنَ اصْطِكَاكِهَا. وَهَذَا مَرْدُودٌ لَا يَصِحُّ بِهِ نَقْلٌ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَيُقَالُ: أَصْلُ الرَّعْدِ مِنَ الْحَرَكَةِ، وَمِنْهُ الرعديد للجبان. وارتعد: اضطرب، ومنه الحديث: (فجئ بِهِمَا تُرْعَدُ فَرَائِصُهُمَا) الْحَدِيثَ. أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ. وَالْبَرْقُ أَصْلُهُ مِنَ الْبَرِيقِ وَالضَّوْءِ، وَمِنْهُ الْبُرَاقُ: دَابَّةٌ رَكِبَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِهِ وَرَكِبَهَا الْأَنْبِيَاءُ ﵈ قَبْلَهُ. وَرَعَدَتِ السَّمَاءُ مِنَ الرَّعْدِ، وَبَرَقَتْ مِنَ الْبَرْقِ. وَرَعَدَتِ الْمَرْأَةُ وَبَرَقَتْ: تَحَسَّنَتْ وَتَزَيَّنَتْ. وَرَعَدَ الرَّجُلُ وَبَرَقَ: تَهَدَّدَ وَأَوْعَدَ، قَالَ ابْنُ أَحْمَرَ:

İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Gök gürültüsü, bulutlar arasında sıkışan ve bu sesi çıkaran bir rüzgârdır. Şimşek (berk) hakkında da ihtilaf etmişlerdir: Ali, İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs'tan –Allah onlardan razı olsun– şöyle rivayet edilmiştir: Şimşek, meleğin elinde bulunan ve onunla bulutları sevk ettiği demirden bir kamçıdır. Derim ki: et-Tirmizî hadisinden zâhir olan da budur. Yine İbn Abbâs'tan, onun meleğin elinde bulutları azarladığı nurdan bir kırbaç olduğu da rivayet edilmiştir. Yine ondan, şimşeğin bizzat [sureti] görünen bir melek olduğu rivayet edilmiştir. Filozoflar ise: 'Gök gürültüsü bulut kütlelerinin birbirine çarpma sesidir; şimşek ise bu çarpışmadan çakan kıvılcımdır' demişlerdir. Bu görüş reddedilmiştir, zira sahih bir nakle dayanmamaktadır; doğrusunu en iyi Allah bilir. Ra'd (gök gürültüsü) kelimesinin aslının hareketten geldiği söylenir; korkak kimse için 'ra'dîd' (رِعْدِيد) denmesi bundandır. 'İrte'ade' (ارْتَعَدَ), titredi demektir; Ebû Dâvûd'un rivayet ettiği hadiste geçen: 'Her ikisi de omuz etleri titreyerek getirildi' ifadesi bu kabildendir. Berk (şimşek) kelimesinin aslı ise parıltı ve ışıktan gelir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in İsrâ gecesi bindiği ve ondan önceki peygamberlerin de –üzerlerine selam olsun– bindiği binit olan Burak (el-Burâk) da bundandır. Gök gürlediğinde 'ra'adeti's-semâu', şimşek çaktığında 'berakat' denir. Kadın güzelleşip süslendiğinde 'ra'adeti'l-mer'etü ve berakat' denir. Adam tehdit edip gözdağı verdiğinde 'ra'ade'r-raculü ve beraka' denir; İbn Ahmer şöyle demiştir:

يَا جُلَّ مَا بَعُدَتْ عَلَيْكَ بِلَادُنَا ... وطلابنا فأبرق بأرضك وأرعد

Memleketimiz ve aradığımız şeyler sana ne kadar da uzak düştü! Artık sen kendi memleketinde şimşek çak ve gök gibi gürle!