Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأَرْعَدَ الْقَوْمُ وَأَبْرَقُوا: أَصَابَهُمْ رَعْدٌ وَبَرْقٌ. وَحَكَى أَبُو عُبَيْدَةَ وَأَبُو عَمْرٍو: أَرْعَدَتِ السَّمَاءُ وَأَبْرَقَتْ، وَأَرْعَدَ الرَّجُلُ وَأَبْرَقَ إِذَا تَهَدَّدَ وَأَوْعَدَ، وَأَنْكَرَهُ الْأَصْمَعِيُّ. وَاحْتُجَّ عَلَيْهِ بِقَوْلِ الْكُمَيْتِ:

Topluluk için 'er'adû ve ebrakû' denildiğinde; onlara gök gürültüsü ve şimşek isabet etti demektir. Ebû Ubeyde ve Ebû Amr şöyle nakletmişlerdir: Gökyüzü için 'er'adeti's-semâu ve ebrakat' denir; adam için de tehdit edip gözdağı verdiğinde 'er'ade'r-raculü ve ebraka' denir. el-Asmaî ise bunu reddetmiştir. Kendisine el-Kümeyt'in şu sözüyle delil getirilmiştir:

أَبْرِقْ وَأَرْعِدْ يَا يَزِي ... دُ فَمَا وَعِيدُكَ لِي بِضَائِرْ

İster şimşek çak ister gök gibi gürle ey Yezîd! / Senin tehdidin bana asla zarar veremez.

فَقَالَ: لَيْسَ الْكُمَيْتُ بِحُجَّةٍ.

Bunun üzerine o: 'el-Kümeyt delil [sayılacak bir otorite] değildir' demiştir.

فَائِدَةٌ:

Bir Fayda:

رَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ: كُنَّا مَعَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فِي سَفْرَةٍ بَيْنَ الْمَدِينَةِ وَالشَّامِ وَمَعَنَا كَعْبُ الْأَحْبَارِ، قَالَ: فَأَصَابَتْنَا رِيحٌ وَأَصَابَنَا رَعْدٌ وَمَطَرٌ شَدِيدٌ وَبَرْدٌ، وَفَرِقَ النَّاسُ. قَالَ فَقَالَ لِي كَعْبٌ: إِنَّهُ مَنْ قَالَ حِينَ يَسْمَعُ الرَّعْدَ: سُبْحَانَ مَنْ يُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَالْمَلَائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ، عُوفِيَ مِمَّا يَكُونُ فِي ذَلِكَ السَّحَابِ وَالْبَرْدِ وَالصَّوَاعِقِ. قَالَ: فَقُلْتُهَا أَنَا وَكَعْبٌ، فَلَمَّا أَصْبَحْنَا وَاجْتَمَعَ النَّاسُ قُلْتُ لِعُمَرَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، كَأَنَّا كُنَّا فِي غَيْرِ مَا كَانَ فِيهِ النَّاسُ. قَالَ: وَمَا ذَاكَ؟ قَالَ: فَحَدَّثْتُهُ حَدِيثَ كَعْبٍ. قَالَ: سُبْحَانَ اللَّهِ! أَفَلَا قُلْتُمْ لَنَا فَنَقُولُ كَمَا قُلْتُمْ! فِي رِوَايَةٍ فَإِذَا بَرَدَةٌ قَدْ أَصَابَتْ أَنْفَ عُمَرَ فَأَثَّرَتْ بِهِ. وَسَتَأْتِي هَذِهِ الرِّوَايَةُ فِي سُورَةِ" الرَّعْدِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ. ذَكَرَ الرِّوَايَتَيْنِ أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ ثَابِتٍ الْخَطِيبُ فِي رِوَايَاتِ الصَّحَابَةِ عَنِ التَّابِعِينَ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ. وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ إِذَا سَمِعَ الرَّعْدَ وَالصَّوَاعِقَ قَالَ: (اللَّهُمَّ لَا تَقْتُلْنَا بِغَضَبِكَ وَلَا تُهْلِكْنَا بِعَذَابِكَ وَعَافِنَا قَبْلَ ذَلِكَ).

İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Medine ile Şam arasında bir yolculukta Ömer b. el-Hattâb ile beraberdik; yanımızda Ka'b el-Ahbâr da vardı. [İbn Abbâs] dedi ki: Şiddetli bir rüzgâr, gök gürültüsü, şiddetli bir yağmur ve dolu bize isabet etti; insanlar korkup dağıldı. Ka'b bana şöyle dedi: 'Kim gök gürültüsünü işittiğinde: { سُبْحَانَ مَنْ يُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَالْمَلَائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ } “Gök gürültüsünün hamd ile, meleklerin de O'nun korkusundan tesbih ettiği zâtı tenzih ederim” derse, o buluttan, doludan ve yıldırımlardan gelecek olan şeylerden korunur.' [İbn Abbâs] dedi ki: Bunu ben ve Ka'b söyledik. Sabah olup insanlar bir araya geldiğinde Ömer'e: 'Ey Müminlerin Emîri! Sanki biz insanların içinde bulunduğu o durumdan farklı bir durumdaydık' dedim. 'Bu da ne demek?' dedi. Ona Ka'b'ın sözünü anlattım. Bunun üzerine: 'Sübhânallâh! Bize söyleseydiniz de biz de sizin söylediğiniz gibi söyleseydik ya!' dedi. Bir rivayette [şöyle geçer]: Meğer bir dolu tanesi Ömer'in burnuna isabet etmiş ve iz bırakmıştı. Bu rivayet inşâallah Ra'd Suresi'nde gelecektir. Bu iki rivayeti de Ebû Bekr Ahmed b. Ali b. Sâbit el-Hatîb, sahabilerin tâbiînden rivayetleri bölümünde zikretmiştir –Allah hepsine rahmet etsin–. İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem gök gürültüsünü ve yıldırımları işittiğinde şöyle derdi: { اللَّهُمَّ لَا تَقْتُلْنَا بِغَضَبِكَ وَلَا تُهْلِكْنَا بِعَذَابِكَ وَعَافِنَا قَبْلَ ذَلِكَ } “Allahım! Bizi gazabınla öldürme, azabınla bizi helak etme ve bundan önce bize afiyet ihsan eyle”.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ) جَعْلُهُمْ أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ لِئَلَّا يَسْمَعُوا الْقُرْآنَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ وَبِمُحَمَّدٍ ﵇، وَذَلِكَ عِنْدَهُمْ كُفْرٌ وَالْكُفْرُ مَوْتٌ. وَفِي وَاحِدِ الْأَصَابِعِ خَمْسُ لُغَاتٍ: إِصْبَعٌ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ وَفَتْحِ الْبَاءِ، وَأَصْبِعٌ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَكَسْرِ الْبَاءِ، وَيُقَالُ بِفَتْحِهِمَا جَمِيعًا، وَضَمِّهِمَا جَمِيعًا، وَبِكَسْرِهِمَا جَمِيعًا، وَهِيَ مُؤَنَّثَةٌ. وَكَذَلِكَ الْأُذُنُ وَتُخَفَّفُ وَتُثَقَّلُ وَتُصَغَّرُ، فَيُقَالُ: أُذَيْنَةٌ. وَلَوْ سَمَّيْتَ بِهَا رَجُلًا ثُمَّ صَغَّرْتَهُ قُلْتَ: أُذَيْنٌ، فَلَمْ تُؤَنَّثْ لِزَوَالِ التَّأْنِيثِ عَنْهُ بِالنَّقْلِ إِلَى الْمُذَكَّرِ. فَأَمَّا قَوْلُهُمْ: أُذَيْنَةٌ فِي الِاسْمِ الْعَلَمِ فَإِنَّمَا سُمِّيَ بِهِ مُصَغَّرًا، وَالْجَمْعُ آذَانٌ. وَتَقُولُ: أَذَنْتُهُ إِذَا ضَرَبْتُ أُذُنَهُ. وَرَجُلٌ أُذُنٌ: إِذَا كَانَ يَسْمَعُ كَلَامَ كُلِّ أحد، يستوي فيه الواحد

Yüce Allah'ın: { يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ } “Parmaklarını kulaklarına tıkarlar” buyruğu: Onların parmaklarını kulaklarına tıkamaları, Kur'ân'ı işitip de ona ve Muhammed aleyhisselâm'a iman etmemeleri içindir. Zira bu [durum], onlara göre bir küfürdür; küfür ise ölümdür. Parmak kelimesinin tekili [olan *isba'*] hakkında beş ayrı söyleyiş (lügat) vardır: Hemzenin kesresi ve bâ'nın fethasıyla *isba'* (إِصْبَع), hemzenin fethası ve bâ'nın kesresiyle *asbi'* (أَصْبِع); her ikisinin fethasıyla [*asba'*], her ikisinin dammesiyle [*usbu'*] ve her ikisinin kesresiyle [*isbi'*] de söylenir. Bu kelime müennestir (dişildir). Aynı şekilde *el-üzün* (الْأُذُن - kulak) kelimesi de [müennestir]; [zâl harfi] hafifletilerek (sükûn ile *üzn*) ve ağırlaştırılarak (damme ile *üzün*) okunabilir ve ism-i tasgîr (küçültme ismi) yapılarak *üzeyne* (أُذَيْنَة) denir. Şayet bununla bir erkeği isimlendirir, sonra da onu küçültürsen [müenneslik tâ'sı olmaksızın] *üzeyn* (أُذَيْن) dersin; zira müzekkere (erile) aktarılmakla kelimeden müenneslik kalkmıştır. Özel isim olarak *Üzeyne* (أُذَيْنَة) demelerine gelince, bu doğrudan küçültülmüş hâliyle özel isim yapılmıştır. Çoğulu ise *âzân* (آذَان) gelir. Kulağına vurduğunda *ezentühû* (أَذَنْتُهُ) dersin. *Racülün üzün* (رَجُلٌ أُذُن) [ifadesi ise], herkesin sözünü [ayrım yapmadan] dinleyen kimse hakkında kullanılır; bunda tekil

وَالْجَمْعُ. وَأَذَانِيٌّ: عَظِيمُ الْأُذُنَيْنِ. وَنَعْجَةٌ أَذْنَاءُ، وَكَبْشٌ آذَنُ. وَأَذَّنْتَ النَّعْلَ وَغَيْرَهَا تَأْذِينًا: إِذَا جَعَلْتَ لَهَا أُذُنًا. وَأَذَّنْتَ الصَّبِيَّ: عَرَكْتَ أُذُنَهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنَ الصَّواعِقِ) أَيْ مِنْ أَجْلِ الصَّوَاعِقِ. وَالصَّوَاعِقُ جَمْعُ صَاعِقَةٍ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُمَا: إِذَا اشْتَدَّ غَضَبُ الرَّعْدِ الَّذِي هُوَ الْمَلَكُ طَارَ النَّارُ مِنْ فِيهِ وَهِيَ الصَّوَاعِقُ. وَكَذَا قَالَ الْخَلِيلُ، قَالَ: هِيَ الْوَاقِعَةُ الشَّدِيدَةُ مِنْ صَوْتِ الرَّعْدِ، يَكُونُ مَعَهَا أَحْيَانًا قِطْعَةُ نَارٍ تَحْرِقُ مَا أَتَتْ عَلَيْهِ. وَقَالَ أَبُو زَيْدٍ: الصَّاعِقَةُ نَارٌ تَسْقُطُ مِنَ السَّمَاءِ فِي رَعْدٍ شَدِيدٍ. وَحَكَى الْخَلِيلُ عَنْ قَوْمٍ: السَّاعِقَةُ (بِالسِّينِ). وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ النَّقَّاشُ: يُقَالُ صَاعِقَةٌ وصعقة وصاعقة بِمَعْنًى وَاحِدٍ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ: مِنْ" الصَّوَاقِعِ" (بِتَقْدِيمِ الْقَافِ)، وَمِنْهُ قَوْلُ أَبِي النَّجْمِ:

ile çoğul eşittir. 'Ezânî' (أَذَانِيّ), kulakları büyük olan demektir. Kulakları büyük koyun için 'na'cetün eznâ' (أَذْنَاء), koç için 'kebşün âzen' (آذَن) denir. Ayakkabı ve benzerine kulakçık taktığında 'ezzentü'n-na'le te'zînen' dersin. 'Ezzente's-sabiyye' ise çocuğun kulağını çektin (ovdun) demektir. Yüce Allah'ın: { مِنَ الصَّواعِقِ } “Yıldırımlardan dolayı” buyruğu, yıldırımlar sebebiyle demektir. 'Savâık' (صَوَاعِق), 'sâika' (yıldırım) kelimesinin çoğuludur. İbn Abbâs, Mücâhid ve başkaları şöyle demişlerdir: Melek olan Ra'd'ın öfkesi şiddetlendiğinde ağzından ateş çıkar ki bunlar yıldırımlardır. el-Halîl de şöyle demiştir: Yıldırım, gök gürültüsü sesinin şiddetli olanıdır; bazen onunla birlikte ulaştığı yeri yakan bir ateş parçası bulunur. Ebû Zeyd ise: 'Sâika (yıldırım), şiddetli gök gürültüsü esnasında gökten düşen bir ateştir' demiştir. el-Halîl bazı topluluklardan bu kelimenin sîn harfiyle 'es-Sâika' (السَّاعِقَة) şeklinde söylendiğini de nakletmiştir. Ebû Bekr en-Nakkâş: 'Sâika, sa'ka ve sâika aynı anlamda kullanılır' demiştir. el-Hasan ise kâf harfini öne alarak 'mine's-sevâkı'' (مِنَ الصَّوَاقِعِ) şeklinde okumuştur; Ebü'n-Necm'in şu sözü de bu kabildendir:

يَحْكُونَ بِالْمَصْقُولَةِ الْقَوَاطِعِ ... تَشَقُّقَ الْبَرْقِ عَنِ الصَّوَاقِعِ

Parlatılmış keskin kılıçlarla, / Yıldırımlardan çakan şimşeğin yarılmasını andırırlar.

قَالَ النَّحَّاسُ: وَهِيَ لُغَةُ تَمِيمٍ وَبَعْضُ بَنِي رَبِيعَةَ. وَيُقَالُ: صَعَقَتْهُمُ السَّمَاءُ إِذَا أَلْقَتْ عَلَيْهِمُ الصَّاعِقَةَ. وَالصَّاعِقَةُ أَيْضًا صَيْحَةُ الْعَذَابِ، قَالَ اللَّهُ ﷿:" فَأَخَذَتْهُمْ صاعِقَةُ الْعَذابِ الْهُونِ" [فصلت: ١٧] وَيُقَالُ: صُعِقَ الرَّجُلُ صَعْقَةً وَتَصْعَاقًا، أَيْ غُشِيَ عَلَيْهِ، وفي قوله تعالى:" وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً " [الأعراف: ١٤٣] فَأَصْعَقَهُ غَيْرُهُ. قَالَ ابْنُ مُقْبِلٍ:

en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu, Temîm kabilesinin ve Benî Rebîa'nın bazılarının lehçesidir. Gökyüzü üzerlerine yıldırım düşürdüğünde 'saakat-hümü's-semâu' denir. Sâika aynı zamanda azap çığlığıdır; nitekim Yüce Allah: { فَأَخَذَتْهُمْ صاعِقَةُ الْعَذابِ الْهُونِ } “Bunun üzerine onları alçaltıcı azabın yıldırımı (çığlığı) yakalayıverdi” [Fussilet 17] buyurmuştur. Adam bayıldığında 'suika'r-raculü sa'katen ve tas'âkan' denir. Yüce Allah'ın: { وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً } “Musa baygın olarak yere yığıldı” [A'râf 143] ayetinde ise onu başkası bayıltmıştır. İbn Mukbil şöyle demiştir:

تَرَى النُّعَرَاتِ الزُّرْقَ تَحْتَ لَبَانِهِ ... أُحَادَ وَمَثْنَى أَصْعَقَتْهَا صَوَاهِلُهُ

Göğsünün altında mavi sinekleri görürsün, / Birer ikişer; [atın] kişnemeleri onları sersemletip düşürmüştür.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ" [الزمر: ٦٨] أَيْ مَاتَ. وَشَبَّهَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَحْوَالَ الْمُنَافِقِينَ بِمَا فِي الصَّيِّبِ مِنَ الظُّلُمَاتِ وَالرَّعْدِ وَالْبَرْقِ وَالصَّوَاعِقِ. فَالظُّلُمَاتُ مَثَلٌ لِمَا يَعْتَقِدُونَهُ مِنَ الْكُفْرِ، وَالرَّعْدُ وَالْبَرْقُ مَثَلٌ لِمَا يُخَوَّفُونَ بِهِ. وَقِيلَ: مَثَّلَ اللَّهُ تَعَالَى الْقُرْآنَ بِالصَّيِّبِ لِمَا فِيهِ مِنَ الْإِشْكَالِ عَلَيْهِمْ، وَالْعَمَى هُوَ الظُّلُمَاتُ، وَمَا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ وَالزَّجْرُ هُوَ الرَّعْدُ، وَمَا فِيهِ مِنَ النُّورِ وَالْحُجَجِ الْبَاهِرَةِ الَّتِي تَكَادُ أَحْيَانًا أَنْ تُبْهِرَهُمْ هُوَ البرق. والصواعق،

Yüce Allah'ın: { فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde bulunan herkes ölüp yere serildi” [ez-Zümer 68] buyruğundaki [fe-saıka], öldü demektir. Yüce Allah bu ayette münafıkların durumlarını, sağanak yağmurda (sayyib) bulunan karanlıklara, gök gürültüsüne, şimşeğe ve yıldırımlara benzetmiştir. Karanlıklar, onların benimsedikleri küfrün temsilidir; gök gürültüsü ve şimşek ise kendilerinin korkutulduğu şeylerin temsilidir. Şöyle de denilmiştir: Yüce Allah Kur'an'ı, [münafıklara] kapalı ve anlaşılmaz gelen yönleri sebebiyle sağanak yağmura benzetmiştir; [onların] körlüğü karanlıklardır; onda yer alan tehdit ve sakındırmalar gök gürültüsüdür; onda bulunan ve kimi zaman onları neredeyse büyüleyecek olan nur ve apaçık deliller ise şimşektir. Yıldırımlar ise,

مَثَلٌ لِمَا فِي الْقُرْآنِ مِنَ الدُّعَاءِ إِلَى الْقِتَالِ فِي الْعَاجِلِ وَالْوَعِيدِ فِي الْآجِلِ. وَقِيلَ: الصَّوَاعِقُ تَكَالِيفُ الشَّرْعِ الَّتِي يَكْرَهُونَهَا مِنَ الْجِهَادِ والزكاة وغيرهما. قول: (حَذَرَ الْمَوْتِ) حذر وحذار بمعنى، وقرى بِهِمَا. قَالَ سِيبَوَيْهِ: هُوَ مَنْصُوبٌ، لِأَنَّهُ مَوْقُوعٌ لَهُ أَيْ مَفْعُولٌ مِنْ أَجْلِهِ، وَحَقِيقَتُهُ أَنَّهُ مصدر، وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:

Kur'an'da yer alan dünyada savaşa çağrı ve ahiretteki tehdidin temsilidir. Şöyle de denilmiştir: Yıldırımlar, onların hoşlanmadığı cihad, zekât ve benzeri şer'î mükellefiyetlerdir. [Yüce Allah'ın]: { حَذَرَ الْمَوْتِ } “Ölüm korkusuyla” buyruğundaki 'hazer' (حَذَر) ve 'hizâr' (حِذَار) aynı anlamdadır ve her iki şekilde de okunmuştur. Sîbeveyhi şöyle demiştir: [Hazer kelimesi] mef'ûlün lieclih (sebep bildiren nesne) olduğu için mansuptur; aslı ise mastardır. Sîbeveyhi şu beyti delil getirmiştir:

وَأَغْفِرُ عَوْرَاءَ الْكَرِيمِ ادِّخَارَهُ ... وَأَعْرِضْ عَنْ شَتْمِ اللَّئِيمِ تَكَرُّمَا

Değerli kimsenin ayıbını, [dostluğunu] koruma arzusuyla bağışlarım / Alçağın sövmesine ise keremimden ötürü aldırış etmem.

وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى التَّمْيِيزِ وَالْمَوْتُ: ضِدُّ الْحَيَاةِ. وَقَدْ مَاتَ يَمُوتُ، وَيَمَاتُ أَيْضًا، قَالَ الرَّاجِزُ:

el-Ferrâ ise temyiz olduğu için mansuptur demiştir. 'el-Mevt' (ölüm), hayatın zıddıdır. 'Mâtemü-yemûtü' (مَاتَ يَمُوتُ) ve 'yemâtü' (يَمَاتُ) şeklinde de kullanılır; recez şairi şöyle demiştir:

بُنَيَّتِي سَيِّدَةَ الْبَنَاتِ ... عِيشِي وَلَا يُؤْمَنُ أَنْ تَمَاتِي

Kızcağızım, kızların hanımefendisi! / Yaşa, fakat ölmen de ihtimal dışı değildir.

فَهُوَ مَيِّتٌ وَمَيْتٌ، وَقَوْمٌ مَوْتَى وَأَمْوَاتٌ وَمَيِّتُونَ وَمَيْتُونَ. وَالْمُوَاتُ (بِالضَّمِّ): الْمَوْتُ. وَالْمَوَاتُ (بِالْفَتْحِ): مَا لَا رُوحَ فِيهِ. وَالْمَوَاتُ أَيْضًا: الْأَرْضُ الَّتِي لَا مَالِكَ لَهَا مِنَ الْآدَمِيِّينَ وَلَا يَنْتَفِعُ بِهَا أَحَدٌ. وَالْمَوَتَانُ (بِالتَّحْرِيكِ): خِلَافُ الْحَيَوَانِ، يُقَالُ: اشْتَرِ الْمَوَتَانِ، وَلَا تَشْتَرِ الْحَيَوَانَ، أَيِ اشْتَرِ الْأَرَضِينَ وَالدُّورَ، وَلَا تَشْتَرِ الرَّقِيقَ وَالدَّوَابَّ. وَالْمُوتَانُ (بِالضَّمِّ): مَوْتٌ يَقَعُ فِي الْمَاشِيَةِ، يُقَالُ: وَقَعَ فِي الْمَالِ مُوتَانٌ. وَأَمَاتَهُ اللَّهُ وَمَوَّتَهُ، شُدِّدَ للمبالغة. وقال:

[Ölen kimse için] 'meyyit' (مَيِّت) ve 'meyt' (مَيْت); bir topluluk için 'mevtâ' (مَوْتَى), 'emvât' (أَمْوَات), 'meyyitûn' (مَيِّتُونَ) ve 'meytûn' (مَيْتُونَ) denir. 'el-Muvât' (damme ile): Ölüm demektir. 'el-Mevât' (fetha ile): Ruhsuz olan şeydir. 'el-Mevât' aynı zamanda insanlardan hiçbir sahibi bulunmayan ve kimsenin yararlanmadığı arazidir. Harekeli olarak 'el-mevetân' (الْمَوَتَان): Canlıların (hayvanların) zıddıdır; nitekim 'Mevetân satın al, hayvan satın alma' denir; yani toprak ve evler satın al, köle ve binek hayvanları satın alma demektir. Damme ile 'el-mûtân' (الْمُوتَان): Hayvanlar arasında baş gösteren ölümdür; nitekim 'Mala mûtân (salgın ölüm) isabet etti' denir. 'Emâtehullâhu' (Allah onu öldürdü) ve mübalağa için şeddeli olarak 'mevvetehû' (مَوَّتَهُ) denir. Şair şöyle demiştir:

فعروة مات موتا مستريحا ... فها أنا ذا أُمَوَّتُ كُلَّ يَوْمِ

Urve rahat bir ölümle ölüp gitti; / Bense işte burada her gün parça parça öldürülüyorum.

وَأَمَاتَتِ النَّاقَةُ إِذَا مَاتَ وَلَدُهَا، فَهِيَ مُمِيتٌ وَمُمِيتَةٌ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَكَذَلِكَ الْمَرْأَةُ، وَجَمْعُهَا مَمَاوِيتُ. قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: أَمَاتَ فُلَانٌ إِذَا مَاتَ لَهُ ابْنٌ أَوْ بَنُونَ. وَالْمُتَمَاوِتُ مِنْ صِفَةِ النَّاسِكِ الْمُرَائِي وَمَوْتٌ مَائِتٌ، كَقَوْلِكَ: لَيْلٌ لَائِلٌ، يُؤْخَذُ مِنْ لَفْظِهِ مَا يُؤَكَّدُ بِهِ. وَالْمُسْتَمِيتُ لِلْأَمْرِ: الْمُسْتَرْسِلُ لَهُ، قال رؤبة:

Yavrusu öldüğünde dişi deve için 'emâtet' (أَمَاتَتِ) [denir]; böylesi bir deveye de 'mümît' (مُمِيت) ve 'mümîte' (مُمِيتَة) denir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Kadın için de bu ifade kullanılır ve çoğulu 'memâvît' (مَمَاوِيت) şeklinde gelir. İbnü's-Sikkît şöyle demiştir: Bir kimsenin bir oğlu veya oğulları öldüğünde 'emâte fulânun' (أَمَاتَ فُلَانٌ) denir. 'el-Mütemâvit' (الْمُتَمَاوِت) [ise], riyakâr zâhidin bir niteliğidir. 'Mevtün mâit' (مَوْتٌ مَائِتٌ / çetin ve tam bir ölüm) ifadesi, senin 'leylün lâil' (لَيْلٌ لَائِلٌ / kapkaranlık gece) demen gibidir; anlamı pekiştirmek amacıyla kelimenin kendi lafzından [türetilmiş bir kelime] alınır. Bir iş için 'el-müstemît' (الْمُسْتَمِيت) denmesi, o işe kendini büsbütün kaptıran ve akışına bırakan demektir. Ru'be şöyle demiştir:

وَزَبَدُ الْبَحْرِ لَهُ كَتِيتٌ ... وَاللَّيْلُ فَوْقَ الْمَاءِ مُسْتَمِيتُ

Deniz köpüğünün bir kaynaması vardır, / Gece ise suyun üzerine serilip yayılmıştır.

الْمُسْتَمِيتُ أَيْضًا: الْمُسْتَقْتِلُ الَّذِي لَا يُبَالِي فِي الْحَرْبِ مِنَ الْمَوْتِ، وَفِي الْحَدِيثِ: (أَرَى الْقَوْمَ مُسْتَمِيتِينَ) وَهُمُ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَ عَلَى الْمَوْتِ. وَالْمُوتَةُ (بِالضَّمِّ): جِنْسٌ مِنَ الْجُنُونِ وَالصَّرَعِ يَعْتَرِي الْإِنْسَانَ، فَإِذَا أَفَاقَ عَادَ إِلَيْهِ كَمَالُ عَقْلِهِ كَالنَّائِمِ وَالسَّكْرَانِ. وَمُؤْتَةُ (بِضَمِّ الْمِيمِ وَهَمْزِ الْوَاوِ): اسْمُ أَرْضٍ قُتِلَ بِهَا جَعْفَرُ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵇. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، أَيْ لَا يَفُوتُونَهُ. يُقَالُ: أَحَاطَ السُّلْطَانُ بِفُلَانٍ إِذَا أَخَذَهُ أَخْذًا حَاصِرًا مِنْ كُلِّ جِهَةٍ، قَالَ الشَّاعِرُ:

'el-Müstemît' aynı zamanda savaşta ölümden perva etmeyip canını ortaya koyandır. Hadiste geçen: 'O topluluğu canlarını ortaya koymuş görüyorum' ifadesindeki kimseler, ölümüne savaşan kimselerdir. Damme ile 'el-Mûte' (الْمُوتَة): İnsana arız olan bir tür delilik ve sara nöbetidir; kişi ayıldığında, tıpkı uyuyan ve sarhoş olan gibi aklı tam olarak yerine gelir. Mîm'in dammesi ve vav'ın hemzesiyle 'Mü'te' (مُؤْتَة): Ca'fer b. Ebî Tâlib aleyhisselâm'ın şehit edildiği yerin adıdır. Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ } “Allah ise inkârcıları çepeçevre kuşatıcıdır” buyruğu mübteda ve haberdir; yani inkârcılar O'ndan kaçıp kurtulamazlar demektir. Hükümdar bir kimseyi her yönden çepeçevre kuşatıp kıskıvrak yakaladığında 'ehâta's-sultânu bi-fülânin' denir; şair şöyle demiştir:

أَحَطْنَا بِهِمْ حَتَّى إِذَا مَا تَيَقَّنُوا ... بِمَا قَدْ رَأَوْا مالوا جميعا إلى السلم

Onları çepeçevre kuşattık; nihayet gördükleri şeyden [kurtuluş olmadığını] kesin olarak anlayınca / Hep birlikte barışa yöneldiler.

ومنه قول تعالى:" وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ" [الكهف: ٤٢]. وَأَصْلُهُ مُحْيِطٌ، نُقِلَتْ حَرَكَةُ الْيَاءِ إِلَى الْحَاءِ فَسُكِّنَتْ. فَاللَّهُ سُبْحَانَهُ مُحِيطٌ بِجَمِيعِ الْمَخْلُوقَاتِ، أَيْ هِيَ فِي قَبْضَتِهِ وَتَحْتَ قَهْرِهِ، كَمَا قَالَ:" وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ " [الزمر: ٦٧]. وَقِيلَ:" مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ" أَيْ عَالِمٌ بِهِمْ. دَلِيلُهُ:" وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْماً " [الطلاق: ١٢]. وَقِيلَ: مُهْلِكُهُمْ وَجَامِعُهُمْ. دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ " [يوسف: ٦٦] أَيْ إِلَّا أَنْ تَهْلَكُوا جَمِيعًا. وَخَصَّ الْكَافِرِينَ بِالذِّكْرِ لِتَقَدُّمِ ذِكْرِهِمْ فِي الْآيَةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Yüce Allah'ın: { وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ } “Derken onun bütün serveti (ürünleri) yok edildi / çepeçevre kuşatıldı” [Kehf 42] buyruğu da bu kabildendir. Kelimenin aslı 'muhyit' (مُحْيِط) olup yâ harfinin harekesi hâ harfine aktarılmış ve yâ sakin kılınmıştır. Yüce Allah bütün yaratılmışları çepeçevre kuşatandır; yani yaratılanlar O'nun kudret kabzasında ve hâkimiyeti altındadır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kıyamet günü bütün yeryüzü O'nun kabzasındadır” [Zümer 67]. { مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ } ifadesinin 'onları hakkıyla bilendir' anlamına geldiği de söylenmiştir. Bunun delili: { وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْماً } “Ve Allah'ın ilmiyle her şeyi çepeçevre kuşattığını [biliniz]” [Talâk 12] ayetidir. Onları helak edici ve bir araya toplayıcıdır anlamına geldiği de söylenmiştir; bunun delili de Yüce Allah'ın: { إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ } “Kuşatılıp çaresiz kalmanız (hepinizin helak edilmesi) müstesna” [Yûsuf 66] buyruğudur. Ayette daha önce kâfirlerden bahsedildiği için burada da özellikle kâfirler zikredilmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٠]

[Bakara Suresi (2), Âyet 20]

يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قامُوا وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٠)

{ يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قامُوا وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “O şimşek neredeyse gözlerini alıverecek. Onları her aydınlattığında ışığında yürürler; üzerlerine karanlık çöktüğünde ise dikilip kalırlar. Şayet Allah dileseydi onların işitmelerini de görmelerini de elbette giderirdi. Şüphesiz Allah, her şeye hakkıyla kadirdir.” (20)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ) ... " يَكادُ" مَعْنَاهُ يُقَارِبُ، يُقَالُ: كَادَ يَفْعَلُ كَذَا إِذَا قَارَبَ وَلَمْ يَفْعَلْ. وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ: يَكَادُ أَنْ يَفْعَلَ، كَمَا قَالَ رُؤْبَةُ:

Yüce Allah'ın: { يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ } “O şimşek neredeyse gözlerini alıverecek” buyruğunda geçen 'yekâdü' (يَكادُ), yaklaşır anlamına gelir. Bir kimse bir işi yapmaya yaklaşıp da yapmadığında 'kâde yef'alü kezâ' denir. Kur'an dışındaki sözlerde 'yekâdü en yef'ale' denmesi de caizdir; nitekim Rü'be şöyle demiştir:

قَدْ كَادَ مِنْ طُولِ الْبِلَى أَنْ يَمْصَحَا

Uzun süren eskimekten ötürü neredeyse silinip yok olacaktı.

مُشْتَقٌّ مِنَ الْمَصْحِ وَهُوَ الدَّرْسُ. وَالْأَجْوَدُ أَنْ تَكُونَ بِغَيْرِ" أَنْ"، لِأَنَّهَا لِمُقَارَبَةِ الْحَالِ، وَ" أَنْ" تَصْرِفُ الْكَلَامَ إِلَى الِاسْتِقْبَالِ، وَهَذَا مُتَنَافٍ، قَالَ اللَّهُ ﷿:" يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ" [النور: ٤٣]. وَمِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ: كَادَ النَّعَامُ يَطِيرُ، وَكَادَ الْعَرُوسُ يَكُونُ أَمِيرًا، لِقُرْبِهِمَا مِنْ تِلْكَ الْحَالِ. وَكَادَ فِعْلٌ مُتَصَرِّفٌ عَلَى فَعِلَ يَفْعَلُ. وَقَدْ جاء خبره بالاسم وهو قليل، قال:" وما كدت آئبا". وَيَجْرِي مَجْرَى كَادَ كَرَبَ وَجَعَلَ وَقَارَبَ وَطَفِقَ، فِي كَوْنِ خَبَرِهَا بِغَيْرِ" أَنْ"، قَالَ اللَّهُ ﷿:" وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ" [الأعراف: ٢٢] لِأَنَّهَا كُلَّهَا بِمَعْنَى الْحَالِ وَالْمُقَارَبَةِ، وَالْحَالُ لَا يَكُونُ مَعَهَا" أَنْ"، فَاعْلَمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ" الْخَطْفُ: الْأَخْذُ بِسُرْعَةٍ، وَمِنْهُ سُمِّيَ الطَّيْرُ خَطَّافًا لِسُرْعَتِهِ. فَمَنْ جَعَلَ الْقُرْآنَ مَثَلًا لِلتَّخْوِيفِ فَالْمَعْنَى أَنَّ خَوْفَهُمْ مِمَّا يَنْزِلُ بِهِمْ يَكَادُ يُذْهِبُ أَبْصَارَهُمْ. وَمَنْ جَعَلَهُ مَثَلًا لِلْبَيَانِ الَّذِي فِي الْقُرْآنِ فَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ جَاءَهُمْ مِنَ الْبَيَانِ مَا بَهَرَهُمْ. وَيَخْطَفُ وَيَخْطِفُ لُغَتَانِ قُرِئَ بِهِمَا. وَقَدْ خَطِفَهُ (بِالْكَسْرِ) يَخْطَفُهُ خَطْفًا، وَهِيَ اللُّغَةُ الْجَيِّدَةُ، وَاللُّغَةُ الْأُخْرَى حَكَاهَا الْأَخْفَشُ: خَطَفَ يَخْطِفُ. الْجَوْهَرِيُّ: وَهِيَ قَلِيلَةٌ رَدِيئَةٌ لَا تَكَادُ تُعْرَفُ. وَقَدْ قَرَأَ بِهَا يُونُسُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى" يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ" وَقَالَ النَّحَّاسُ: فِي" يَخْطَفُ" سَبْعَةُ أَوْجُهٍ، الْقِرَاءَةُ الْفَصِيحَةُ: يَخْطَفُ. وَقَرَأَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ: يَخْطِفُ بِكَسْرِ الطَّاءِ، قَالَ سَعِيدٌ الْأَخْفَشُ: هِيَ لُغَةٌ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَعَاصِمٌ الْجَحْدَرِيُّ وَأَبُو رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيُّ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَكَسْرِ الْخَاءِ وَالطَّاءِ. وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ أَيْضًا أَنَّهُ قَرَأَ بِفَتْحِ الْخَاءِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَقَرَأَ بَعْضُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ بِإِسْكَانِ الْخَاءِ وَتَشْدِيدِ الطَّاءِ. قَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْأَخْفَشُ وَالْفَرَّاءُ: يَجُوزُ" يِخِطِفُ" بِكَسْرِ الْيَاءِ وَالْخَاءِ وَالطَّاءِ. فَهَذِهِ ستة أوجه موافقة للخط.

[Bu kelime] 'el-mash' (المَصْح) kökünden türemiştir ki o da silinip gitmektir. Daha fasih ve uygun olanı, [bu fiilin haberinin] 'en' (أَنْ) edatı olmadan gelmesidir; çünkü 'kâde' şimdiki zamana (hâl) yaklaşmayı ifade eder; 'en' edatı ise sözü geleceğe yönlendirir ve bu ikisi birbiriyle çelişir. Yüce ve Aziz olan Allah: { يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ } “Şimşeğinin parıltısı neredeyse gözleri alıverecek” [en-Nûr 24/43] buyurmuştur. Arap kelâmında da o duruma yaklaştıkları için: 'Devekuşu neredeyse uçacaktı' ve 'Damat neredeyse emir olacaktı' denilir. 'Kâde' (كَادَ), 'feile yef'alü' (فَعِلَ يَفْعَلُ) vezninde çekimi yapılabilen (mutasarrıf) bir fiildir. Haberinin isim olarak geldiği de olmuştur; ancak bu azdır. Şair: { وَمَا كِدْتُ آئِبًا } “Neredeyse dönmüş olmayacaktım” demiştir. Haberinin 'en' (أَنْ) edatı olmaksızın gelmesi hususunda 'kerebe' (كَرَبَ), 'ce'ale' (جَعَلَ), 'kârabe' (قَارَبَ) ve 'tafika' (طَفِقَ) fiilleri de 'kâde' gibidir. Yüce ve Aziz olan Allah: { وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ } “Ve üzerlerine cennet yapraklarından örtmeye başladılar” [el-A'râf 7/22] buyurmuştur. Çünkü bunların hepsi şimdiki zaman ve yaklaşma anlamındadır; şimdiki zaman ile birlikte ise 'en' bulunmaz, bilesin. Yüce Allah'ın: { يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ } “Gözlerini alıverir” buyruğuna gelince; 'el-hatf' (الخَطْف), süratle kapıp almak demektir. Kırlangıç kuşuna da süratinden dolayı 'hattâf' adı verilmiştir. Kur'an'ı korkutmaya bir misal kılan kimseye göre mana; onların başlarına inen şeyden duydukları korkunun neredeyse gözlerini alıp götürecek olmasıdır. Onu Kur'an'daki beyana/açıklamalara bir misal kılan kimseye göre ise mana; onlara kendilerini hayret ve dehşete düşüren bir açıklamanın gelmiş olmasıdır. 'Yahtafu' ve 'yahtıfu' iki ayrı lehçe olup her ikisiyle de okunmuştur. [Mazi fiilde] kesre ile 'hatıfehû yahtafuhû hatfen' (خَطِفَهُ يَخْطَفُهُ خَطْفًا) fasih ve üstün olan lehçedir. Diğer lehçeyi ise el-Ahfeş, 'hatefe yahtıfu' (خَطَفَ يَخْطِفُ) olarak nakletmiştir. el-Cevherî şöyle der: 'Bu, az kullanılan, zayıf ve pek bilinmeyen bir lehçedir.' Yûnus da Yüce Allah'ın: { يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ } buyruğunda bu şekilde okumuştur. en-Nehhâs şöyle demiştir: 'Yahtafu' kelimesinde yedi kıraat vechi vardır. Fasih olan okuyuş, 'yahtafu' (يَخْطَفُ) şeklindedir. Ali b. el-Hüseyin ile Yahyâ b. Vessâb, tâ harfinin kesresiyle 'yahtıfu' (يَخْطِفُ) okumuşlardır; Saîd el-Ahfeş: 'Bu bir lehçedir' demiştir. el-Hasan, Katâde, Âsım el-Cahderî ve Ebû Recâ el-Utâridî ise yâ'nın fethası, hı ve tâ'nın kesresiyle okumuşlardır. Yine el-Hasan'dan hı harfinin fethasıyla okuduğu da rivayet edilmiştir. el-Ferrâ: 'Medine ehlinden bazıları hı'nın sükûnu ve tâ'nın şeddesiyle okumuştur' demiştir. el-Kisâî, el-Ahfeş ve el-Ferrâ ise: 'Yâ, hı ve tâ'nın kesresiyle yihittıfu (يِخِطِفُ) şeklinde okunması da caizdir' demişlerdir. İşte bunlar mushaf hattına uygun olan altı vecihtir.

وَالسَّابِعَةُ حَكَاهَا عَبْدُ الْوَارِثِ قَالَ: رَأَيْتُ فِي مُصْحَفِ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ" يَتَخَطَّفُ"، وَزَعَمَ سِيبَوَيْهِ وَالْكِسَائِيُّ أَنَّ مَنْ قَرَأَ" يَخِطِّفُ" بِكَسْرِ الْخَاءِ وَالطَّاءِ فَالْأَصْلُ عِنْدَهُ يَخْتَطِفُ، ثُمَّ أَدْغَمَ التَّاءَ فِي الطَّاءِ فَالْتَقَى سَاكِنَانِ فَكُسِرَتِ الْخَاءُ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: وَمَنْ فَتَحَ الْخَاءَ أَلْقَى حَرَكَةَ التَّاءِ عَلَيْهَا. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: وَمَنْ كَسَرَ الْيَاءَ فَلِأَنَّ الْأَلِفَ فِي اخْتَطَفَ مَكْسُورَةٌ. فَأَمَّا مَا حَكَاهُ الْفَرَّاءُ عَنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مِنْ إِسْكَانِ الْخَاءِ وَالْإِدْغَامِ فَلَا يُعْرَفُ وَلَا يَجُوزُ، لِأَنَّهُ جَمَعَ بَيْنَ سَاكِنَيْنِ. قَالَ النَّحَّاسُ وَغَيْرُهُ. قُلْتُ: وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ أَيْضًا وَأَبِي رَجَاءٍ" يَخْطَّفُ". قَالَ ابْنُ مُجَاهِدٍ: وَأَظُنُّهُ غَلَطًا، وَاسْتَدَلَّ عَلَى ذَلِكَ بِأَنَّ" خَطِفَ الْخَطْفَةَ " لَمْ يَقْرَأْهُ أَحَدٌ بِالْفَتْحِ." أَبْصارَهُمْ" جَمْعُ بَصَرٍ، وَهِيَ حَاسَّةُ الرُّؤْيَةِ. وَالْمَعْنَى: تَكَادُ حُجَجُ الْقُرْآنِ وَبَرَاهِينُهُ السَّاطِعَةُ تُبْهِرُهُمْ. وَمَنْ جَعَلَ" الْبَرْقَ" مَثَلًا لِلتَّخْوِيفِ فَالْمَعْنَى أَنَّ خَوْفَهُمْ مِمَّا يَنْزِلُ بِهِمْ يَكَادُ يُذْهِبُ أَبْصَارَهُمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ) ... " كُلَّما" مَنْصُوبٌ لِأَنَّهُ ظَرْفٌ. وَإِذَا كَانَ" كُلَّما" بِمَعْنَى" إِذَا" فَهِيَ مَوْصُولَةٌ وَالْعَامِلُ فِيهِ" مَشَوْا" وَهُوَ جَوَابُهُ، وَلَا يَعْمَلُ فِيهِ" أَضاءَ"، لِأَنَّهُ فِي صِلَةِ مَا. وَالْمَفْعُولُ فِي قَوْلِ الْمُبَرِّدِ مَحْذُوفٌ، التَّقْدِيرُ عِنْدَهُ: كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمُ الْبَرْقُ الطَّرِيقَ. وَقِيلَ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فَعَلَ وَأَفْعَلَ بِمَعْنًى، كَسَكَتَ وَأَسْكَتَ، فَيَكُونُ أَضَاءَ وَضَاءَ سَوَاءً فَلَا يُحْتَاجُ إِلَى تَقْدِيرِ حَذْفِ مَفْعُولٍ. قَالَ الْفَرَّاءُ: يُقَالُ ضَاءَ وَأَضَاءَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ كُلَّمَا سَمِعُوا الْقُرْآنَ وَظَهَرَتْ لَهُمُ الْحُجَجُ أَنِسُوا وَمَشَوْا مَعَهُ، فَإِذَا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ مَا يَعْمَوْنَ فِيهِ وَيَضِلُّونَ بِهِ أَوْ يُكَلَّفُونَهُ" قامُوا" أَيْ ثَبَتُوا عَلَى نِفَاقِهِمْ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى كُلَّمَا صَلَحَتْ أَحْوَالُهُمْ فِي زُرُوعِهِمْ وَمَوَاشِيهِمْ وَتَوَالَتِ النِّعَمُ قَالُوا: دِينُ مُحَمَّدٍ دِينٌ مُبَارَكٌ، وَإِذَا نَزَلَتْ بِهِمْ مُصِيبَةٌ وَأَصَابَتْهُمْ شِدَّةٌ سَخِطُوا وَثَبَتُوا فِي نِفَاقِهِمْ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَقَتَادَةَ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ، وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّتِهِ:" وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ فَإِنْ أَصابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَإِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلى وَجْهِهِ " [الحج: ١١]. وَقَالَ عُلَمَاءُ الصُّوفِيَّةِ: هَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ تَعَالَى لِمَنْ لَمْ تَصِحْ لَهُ أَحْوَالُ الْإِرَادَةِ بدءا، فارتقى من

Yedinci [kıraati] Abdülvâris nakletmiş ve şöyle demiştir: "Übey b. Ka'b'ın mushafında 'yetehattafu' (يَتَخَطَّفُ) şeklinde gördüm." Sîbeveyh ve el-Kisâî, [hâ] ve [tâ] harflerinin kesresiyle 'yehıttıfu' (يَخِطِّفُ) şeklinde okuyan kimsenin nezdinde kelimenin aslının 'yehtetıfu' (يَخْتَطِفُ) olduğunu, ardından [tâ] harfinin [tâ] harfine idğam edildiğini, bunun üzerine iki sâkin harf yan yana geldiği için iki sâkinin birleşmesi sebebiyle [hâ] harfinin kesrelendiğini ileri sürmüşlerdir. Sîbeveyh şöyle demiştir: "[Hâ] harfini fethalı okuyan kimse ise [tâ] harfinin harekesini onun üzerine aktarmıştır." el-Kisâî ise şöyle demiştir: "[Yâ] harfini kesreli okuyan kimsenin bu tercihi, 'ihtetafe' (اخْتَطَفَ) fiilindeki elifin kesreli olmasından ötürüdür." el-Ferrâ'nın Medine ehlinden naklettiği [hâ] harfinin sükûnu ve idğam ile okuma şekline gelince; bu bilinmemektedir ve iki sâkin harfi bir araya getirdiği için caiz de değildir. [Bunu] en-Nehhâs ve başkaları söylemiştir. Ben derim ki: Hasan[-ı Basrî] ile Ebû Recâ'dan da 'yeh'taffu' (يَخْطَّفُ) şeklinde rivayet edilmiştir. İbn Mücâhid: "Bunun bir hata olduğunu zannediyorum" demiş ve { خَطِفَ الْخَطْفَةَ } [ifadesini] hiç kimsenin fetha ile okumamış olmasını buna delil göstermiştir. { أَبْصارَهُمْ } [lafzı], 'basar' (görme duyusu) kelimesinin çoğuludur. Anlamı şudur: Kur'an'ın delilleri ve apaçık bürhanları neredeyse onların akıllarını başlarından alıp [gözlerini] kamaştıracaktır. 'Şimşek'i (el-berk) korkutma için bir mesel kılan kimseye göre ise anlam; başlarına inen şeylerden duydukları korkunun neredeyse gözlerini alıp götürecek olmasıdır. Yüce Allah'ın: { كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ } “Önlerini aydınlattıkça ışığında yürürler” buyruğunda yer alan { كُلَّما } kelimesi, zarf olduğu için mansubdur. Şayet { كُلَّما } kelimesi 'izâ' (إِذَا - ...dığında) anlamında ise mevsuledir ve onda amel eden lafız, onun cevabı olan { مَشَوْا } fiilidir; { أَضاءَ } fiili onda amel etmez, çünkü o 'mâ'nın sılası konumundadır. el-Müberred'in görüşüne göre mef'ûl (nesne) hazfedilmiştir; ona göre takdiri: 'Şimşek onlara yolu aydınlattıkça' (كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمُ الْبَرْقُ الطَّرِيقَ) şeklindedir. Şöyle de denilmiştir: 'Sekete' (سَكَتَ) ile 'eskete' (أَسْكَتَ) gibi 'fa'ale' (فَعَلَ) ve 'ef'ale' (أَفْعَلَ) vezinlerinin aynı anlamda olması caizdir. Dolayısıyla 'edâe' (أَضَاءَ) ile 'dâe' (ضَاءَ) aynı anlamda olup bir mef'ûlün hazfedildiğini takdir etmeye ihtiyaç kalmaz. el-Ferrâ: "'Dâe' ve 'edâe' denilir" demiştir; bu husus daha önce geçmişti. Anlamı şudur: Onlar Kur'an'ı her işittiklerinde ve deliller kendilerine apaçık göründüğünde ünsiyet edip onunla birlikte yürüdüler; Kur'an'dan körleştikleri, sapıklığa düştükleri yahut kendilerine bir yükümlülük getiren bir şey indiğinde ise { قامُوا } yani münafıklıkları üzere sebat edip durdular. [Bu görüş] İbn Abbâs'tan [nakledilmiştir]. Şöyle de denilmiştir: Anlamı, ekinlerinde ve hayvanlarında durumları her düzeldiğinde ve nimetler ardı ardına geldiğinde: "Muhammed'in dini mübarek bir dindir" dediler; başlarına bir musibet geldiğinde ve kendilerine bir sıkıntı dokunduğunda ise öfkelenip münafıklıkları üzere sabit kaldılar. [Bu görüş de] İbn Mes'ûd ve Katâde'den [nakledilmiştir]. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Bu güzel bir görüştür. Bunun doğruluğuna şu ayet delalet etmektedir: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ فَإِنْ أَصابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَإِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلى وَجْهِهِ } “İnsanlardan kimi de Allah'a bir kenardan (şüphe ve tereddüt içinde) kulluk eder; kendisine bir hayır dokunursa onunla huzur bulur, başına bir imtihan gelirse de yüzüstü dönüverir” [Hac 11]." Sûfî âlimler de şöyle demiştir: "Bu, Yüce Allah'ın başlangıçta irade halleri kendisi için sahih olmayan, bundan ötürü

تِلْكَ الْأَحْوَالِ بِالدَّعَاوِي إِلَى أَحْوَالِ الْأَكَابِرِ، كَأَنْ تُضِيءُ عَلَيْهِ أَحْوَالُ الْإِرَادَةِ لَوْ صَحَّحَهَا بِمُلَازَمَةِ آدَابِهَا، فَلَمَّا مَزَجَهَا بِالدَّعَاوِي أَذْهَبَ اللَّهُ عَنْهُ تِلْكَ الْأَنْوَارَ وَبَقِيَ فِي ظُلُمَاتِ دَعَاوِيهِ لَا يُبْصِرُ طَرِيقَ الْخُرُوجِ مِنْهَا. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْمُرَادَ الْيَهُودُ، لَمَّا نُصِرَ النَّبِيُّ ﷺ بِبَدْرٍ طَمِعُوا وَقَالُوا: هَذَا وَاللَّهِ النَّبِيُّ الَّذِي بَشَّرَنَا بِهِ مُوسَى لَا تُرَدُّ لَهُ رَايَةٌ، فَلَمَّا نُكِبَ بِأُحُدٍ ارْتَدُّوا وَشَكُّوا، وَهَذَا ضَعِيفٌ. وَالْآيَةُ فِي الْمُنَافِقِينَ، وَهَذَا أَصَحُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَالْمَعْنَى يَتَنَاوَلُ الْجَمِيعَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ) ... " لَوْ" حَرْفُ تَمَنٍّ وَفِيهِ مَعْنَى الْجَزَاءِ، وَجَوَابُهُ اللَّامُ. وَالْمَعْنَى: وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَطْلَعَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِمْ فَذَهَبَ مِنْهُمْ عِزُّ الْإِسْلَامِ بِالِاسْتِيلَاءِ عَلَيْهِمْ وَقَتْلِهِمْ وَإِخْرَاجِهِمْ مِنْ بَيْنِهِمْ. وَخُصَّ السَّمْعُ وَالْبَصَرُ لِتَقَدُّمِ ذِكْرِهِمَا فِي الْآيَةِ أَوَّلًا، أو لأنهما أشرف ما في الإنسان. وقرى" بِأَسْمَاعِهِمْ" عَلَى الْجَمْعِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي هَذَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ) عُمُومٌ، وَمَعْنَاهُ عِنْدَ الْمُتَكَلِّمِينَ فِيمَا يَجُوزُ وَصْفُهُ تَعَالَى بِالْقُدْرَةِ عَلَيْهِ. وَأَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى تَسْمِيَةِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْقَدِيرِ، فَهُوَ سُبْحَانَهُ قَدِيرٌ قَادِرٌ مُقْتَدِرٌ. وَالْقَدِيرُ أَبْلَغُ فِي الْوَصْفِ مِنَ الْقَادِرِ، قَالَهُ الزَّجَّاجِيُّ. وَقَالَ الْهَرَوِيُّ: وَالْقَدِيرُ وَالْقَادِرُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، يُقَالُ: قَدَرْتُ عَلَى الشَّيْءِ أقدر قدرا وقدرا ومقدرة ومقدرة وَقُدْرَانًا، أَيْ قُدْرَةً. وَالِاقْتِدَارُ عَلَى الشَّيْءِ: الْقُدْرَةُ عليه. فالله ﷿ قَادِرٌ مُقْتَدِرٌ قَدِيرٌ عَلَى كُلِّ مُمْكِنٍ يَقْبَلُ الْوُجُودَ وَالْعَدَمَ. فَيَجِبُ عَلَى كُلِّ مُكَلَّفٍ أَنْ يَعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَادِرٌ، لَهُ قُدْرَةٌ بِهَا فَعَلَ وَيَفْعَلُ مَا يَشَاءُ عَلَى وَفْقِ عِلْمِهِ وَاخْتِيَارِهِ. وَيَجِبُ عَلَيْهِ أَيْضًا أَنْ يَعْلَمَ أَنَّ لِلْعَبْدِ قُدْرَةً يَكْتَسِبُ بِهَا مَا أَقْدَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ عَلَى مَجْرَى الْعَادَةِ، وَأَنَّهُ غَيْرُ مُسْتَبِدٍّ بِقُدْرَتِهِ. وَإِنَّمَا خَصَّ هُنَا تَعَالَى صِفَتَهُ الَّتِي هِيَ الْقُدْرَةُ بِالذِّكْرِ دُونَ غَيْرِهَا، لِأَنَّهُ تَقَدَّمَ ذِكْرُ فِعْلٍ مُضَمَّنُهُ الْوَعِيدُ وَالْإِخَافَةُ، فَكَانَ ذِكْرُ الْقُدْرَةِ مُنَاسِبًا لِذَلِكَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. فَهَذِهِ عِشْرُونَ آيَةً عَلَى عَدَدِ الْكُوفِيِّينَ، أَرْبَعُ آيَاتٍ فِي وَصْفِ الْمُؤْمِنِينَ، ثُمَّ تَلِيهَا آيَتَانِ فِي ذِكْرِ الْكَافِرِينَ، وَبَقِيَّتُهَا فِي الْمُنَافِقِينَ. وَقَدْ تَقَدَّمَتِ الرِّوَايَةُ فِيهَا عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، وَقَالَهُ مجاهد أيضا.

...o halleri kuru iddialarla büyüklerin hallerine [ulaştırma arzusudur]. Şayet edebine riayet ederek [iradesini] doğrultsâydı, irade halleri üzerine aydınlanacaktı. Fakat onu kuru iddialarla karıştırınca, Allah o nurları ondan giderdi ve o da iddialarının karanlıkları içinde kalarak oradan çıkış yolunu göremez oldu. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre bundan kasıt Yahudilerdir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir'de zafere ulaştığında onlar heveslenip: "Vallahi Mûsâ'nın bize müjdelediği peygamber budur, onun hiçbir sancağı geri çevrilmez (yenilmez)" dediler. Ancak Uhud'da hezimete uğrayınca dinden dönüp şüpheye düştüler. Fakat bu [rivayet] zayıftır. Ayet münafıklar hakkındadır ve İbn Abbâs'tan gelen daha sahih rivayet de budur. [Bununla birlikte] anlam hepsini kapsamaktadır. Yüce Allah'ın: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ } “Eğer Allah dileseydi, işitmelerini ve görmelerini büsbütün giderirdi” kavline gelince... "Lev" (لَوْ) temenni harfidir ve içinde ceza (şart) anlamı bulunur, cevabı ise "lâm" (لَـ) harfidir. Manası şudur: Eğer Allah dileseydi müminleri onlardan haberdar eder, böylece onların üzerlerine galebe çalınması, öldürülmeleri ve aralarından çıkarılıp sürülmeleri suretiyle İslâm'ın getirdiği izzet/güvence onlardan giderdi. İşitme ve görme duyularının bilhassa zikredilmesi, ayetin başında önce onların zikredilmiş olmasından yahut insandaki en şerefli uzuvlar olmalarındandır. [Bu kelime] çoğul olarak 'bi-esmâihim' (بِأَسْمَاعِهِمْ) şeklinde de okunmuştur; buna dair açıklama daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir” kavli ise genel bir ifadedir (umum bildirir). Kelamcılara göre bunun manası, Yüce Allah'ın güç yetirmesi caiz olan şeyler hakkındadır. Bütün ümmet, Yüce Allah'ın el-Kadîr olarak isimlendirilmesi hususunda icma etmiştir; dolayısıyla O Sübhânehu; Kadîr'dir, Kâdir'dir ve Muktedir'dir. ez-Zeccâcî: "el-Kadîr, vasıf bildirme bakımından el-Kâdir'den daha beliğdir (daha mübalağalıdır)" demiştir. el-Herevî ise şöyle demiştir: "el-Kadîr ve el-Kâdir aynı anlamdadır. 'Kaderte ale'ş-şey'i akdiru kadran ve kaderan ve makderaten ve makdiraten ve kudrânen' denilir ki bu da kudret yetirdim demektir. Bir şeye iktidar kesbetmek (el-İktidâr) ise ona güç yetirmektir." Yüce ve Aziz olan Allah; varlığı da yokluğu da kabul eden her bir mümkin varlığa Kâdir, Muktedir ve Kadîr'dir. Bu bakımdan her mükellefin, Yüce Allah'ın kâdir olduğunu, dilediğini ilmine ve iradesine uygun olarak yaptığı ve yapacağı bir kudrete sahip bulunduğunu bilmesi vaciptir. Yine kulun, âdetullah çerçevesinde Yüce Allah'ın kendisine güç yetirdiği şeyleri kesbettiği (kazandığı) bir kudretinin bulunduğunu ve kudretinde tek başına müstakil olmadığını bilmesi de üzerine vaciptir. Yüce Allah'ın burada başka bir sıfatı değil de özellikle kudret sıfatını zikretmesi, öncesinde tehdit ve korkutma içeren bir fiilin zikredilmiş olmasından dolayıdır; binaenaleyh kudretin zikredilmesi buna münasip düşmüştür. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Kûfelilerin ayet sayımına göre bunlar yirmi ayettir: Dört ayet müminlerin vasıfları hakkındadır, ardından kâfirlerin zikrinden bahseden iki ayet gelir, geri kalanı ise münafıklar hakkındadır. Bu husustaki rivayet İbn Cüreyc'den daha önce geçmişti; Mücâhid de aynı şeyi söylemiştir.

[سورة البقرة (٢): آية ٢١]

[Bakara Suresi (2), Âyet 21]

يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (٢١)

{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Ey insanlar! Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize kulluk edin ki sakınasınız (korunasınız).” (21)

قَوْلُهُ ﷾: (يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ) قَالَ عَلْقَمَةُ وَمُجَاهِدٌ: كُلُّ آيَةٍ أَوَّلُهَا" يَا أَيُّهَا النَّاسُ" فَإِنَّمَا نَزَلَتْ بِمَكَّةَ، وَكُلِّ آيَةٍ أَوَّلُهَا" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا" فَإِنَّمَا نَزَلَتْ بِالْمَدِينَةِ. قُلْتُ: وَهَذَا يَرُدُّهُ أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ وَالنِّسَاءَ مَدَنِيَّتَانِ وَفِيهِمَا يَا أَيُّهَا النَّاسُ. وَأَمَّا قولهما في" يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا" [النساء: ١٩] فَصَحِيحٌ. وَقَالَ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ: مَا كَانَ مِنْ حَدٍّ أَوْ فَرِيضَةٍ فَإِنَّهُ نَزَلَ بِالْمَدِينَةِ، وَمَا كَانَ مِنْ ذِكْرِ الْأُمَمِ وَالْعَذَابِ فَإِنَّهُ نَزَلَ بِمَكَّةَ. وَهَذَا وَاضِحٌ. وَ" يَا" فِي قَوْلِهِ:" يَا أَيُّهَا" حَرْفُ نِدَاءٍ" أَيُّ" مُنَادَى مُفْرَدٌ مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ، لِأَنَّهُ مُنَادًى فِي اللَّفْظِ، وَ" هَا" لِلتَّنْبِيهِ." النَّاسُ" مَرْفُوعٌ صِفَةٌ لِأَيٍّ عِنْدَ جَمَاعَةِ النَّحْوِيِّينَ، مَا عَدَا الْمَازِنِيَّ فَإِنَّهُ أَجَازَ النَّصْبَ قِيَاسًا عَلَى جَوَازِهِ فِي: يَا هَذَا الرَّجُلَ. وَقِيلَ: ضُمَّتْ" أَيٌّ" كَمَا ضُمَّ الْمَقْصُودُ الْمُفْرَدُ، وَجَاءُوا بِ" هَا" عِوَضًا عَنْ يَاءٍ أُخْرَى، وَإِنَّمَا لَمْ يَأْتُوا بِيَاءٍ لِئَلَّا يَنْقَطِعَ الْكَلَامُ فَجَاءُوا بِ" هَا" حَتَّى يَبْقَى الْكَلَامُ مُتَّصِلًا. قَالَ سِيبَوَيْهِ: كَأَنَّكَ كَرَّرْتَ" يَا" مَرَّتَيْنِ وَصَارَ الِاسْمُ بَيْنَهُمَا، كَمَا قَالُوا: هَا هُوَ ذَا. وَقِيلَ لَمَّا تَعَذَّرَ عَلَيْهِمُ الْجَمْعُ بَيْنَ حَرْفَيْ تَعْرِيفٍ أَتَوْا فِي الصُّورَةِ بِمُنَادًى مُجَرَّدٍ عَنْ حَرْفِ تَعْرِيفٍ، وَأَجْرَوْا عَلَيْهِ الْمُعَرَّفَ بِاللَّامِ الْمَقْصُودَ بِالنِّدَاءِ، وَالْتَزَمُوا رَفْعَهُ، لِأَنَّهُ الْمَقْصُودُ بِالنِّدَاءِ، فَجَعَلُوا إِعْرَابَهُ بِالْحَرَكَةِ الَّتِي كَانَ يَسْتَحِقُّهَا لَوْ بَاشَرَهَا النِّدَاءُ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ الْمُنَادَى، فَاعْلَمْهُ. وَاخْتُلِفَ مِنَ الْمُرَادِ بِالنَّاسِ هُنَا عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدِهِمَا: الْكُفَّارُ الَّذِينَ لَمْ يَعْبُدُوهُ، يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ" وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ" [البقرة: ٢٣]. الثَّانِي أَنَّهُ عَامٌّ فِي جَمِيعِ النَّاسِ، فَيَكُونُ خِطَابُهُ لِلْمُؤْمِنِينَ بِاسْتِدَامَةِ الْعِبَادَةِ، وَلِلْكَافِرِينَ بِابْتِدَائِهَا. وَهَذَا حَسَنٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" اعْبُدُوا" أَمْرٌ بِالْعِبَادَةِ لَهُ. وَالْعِبَادَةُ هُنَا عِبَارَةٌ عَنْ تَوْحِيدِهِ وَالْتِزَامِ شَرَائِعِ دِينِهِ. وَأَصْلُ الْعِبَادَةِ الْخُضُوعُ وَالتَّذَلُّلُ، يُقَالُ: طَرِيقٌ مُعَبَّدَةٌ إِذَا كَانَتْ مَوْطُوءَةً بِالْأَقْدَامِ.

Yüce Allah'ın: { يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ } “Ey insanlar! Rabbinize kulluk edin” buyruğu hakkında Alkame ve Mücâhid şöyle demişlerdir: Başında 'Ey insanlar' bulunan her ayet Mekke'de inmiştir; başında 'Ey iman edenler' bulunan her ayet ise Medine'de inmiştir. Derim ki: Bu sure ile Nisâ Suresi'nin Medenî olması ve her ikisinde de 'Ey insanlar' ifadesinin bulunması bu görüşü çürütmektedir. İkisinin { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } [Nisâ 19] hakkındaki sözleri ise doğrudur. Urve b. ez-Zübeyr şöyle demiştir: Had (ceza) veya farz içeren her ayet Medine'de inmiştir; geçmiş ümmetlerin ve azabın zikredildiği her ayet ise Mekke'de inmiştir; bu ise açıktır. 'Yâ eyyühâ' ifadesindeki 'yâ' nida harfidir; 'eyyü' lafızda münâdâ olduğu için damme üzere mebni müfred münâdâdır; 'hâ' ise tenbih (uyarı) içindir. 'en-Nâs' kelimesi el-Mâzinî dışındaki nahivciler topluluğuna göre 'eyyü'nün merfû sıfatıdır; el-Mâzinî ise 'yâ hâze'r-raculü' terkibinde mansubun caiz oluşuna kıyasla bunun da mansup olmasını caiz görmüştür. 'Eyyü' kelimesinin, müfred maksud münâdânın dammelendiği gibi dammelendiği ve ikinci bir yâ harfine bedel olarak 'hâ' getirdikleri söylenmiştir; sözün kesilmemesi ve bağın devam etmesi için ikinci bir yâ getirmeyip 'hâ' getirmişlerdir. Sîbeveyhi şöyle demiştir: Sanki 'yâ' harfini iki kez tekrar etmişsin de isim ikisinin arasına girmiş gibidir; nitekim 'hâ hüve zâ' derler. İki marife (belirlilik) harfini bir araya getirmenin zorluğu sebebiyle surette belirlilik harfinden soyutlanmış bir münâdâ getirdikleri, nida ile kastedilen elif-lâmlı kelimeyi ona tabi kıldıkları ve nida ile kastedilen asıl kelime olduğu için onu merfû yapmayı zorunlu kıldıkları söylenmiştir; böylece nida harfi doğrudan onun üzerine gelseydi hak edeceği harekeyle onu irablandırmışlar ve asıl münâdânın o olduğuna dikkat çekmişlerdir, bunu bilesin. Buradaki 'insanlar' ile kimlerin kastedildiği hususunda iki görüş vardır: Birincisi: Kendisine kulluk etmeyen kâfirlerdir; nitekim { وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ } [Bakara 23] ayeti buna delildir. İkincisi: Bütün insanları kapsayan genel bir hitaptır; dolayısıyla O'nun hitabı müminlere ibadeti devam ettirmeleri, kâfirlere ise ibadete başlamaları yönündedir; bu ise güzel bir görüştür. Yüce Allah'ın: 'Kulluk edin' buyruğu, O'na ibadet etme emridir. Buradaki ibadet, O'nu birlemek ve dininin şeriatlarına uymak demektir. İbadetin aslı boyun eğmek ve tezellüldür (alçalmaktır); nitekim ayaklar altında çiğnenmiş yola 'tarîkun müabbadün' (طَرِيقٌ مُعَبَّدَةٌ) denir.

قَالَ طَرَفَةُ:

Tarafe şöyle demiştir:

وَظِيفًا وَظِيفًا فَوْقَ مَوْرٍ مُعَبَّدٍ

Çiğnenip açılmış düz bir yolda adım adım [yürür].

وَالْعِبَادَةُ: الطَّاعَةُ. وَالتَّعَبُّدُ: التَّنَسُّكُ. وَعَبَّدْتُ فُلَانًا: اتَّخَذْتُهُ عَبْدًا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِي خَلَقَكُمْ) خَصَّ تَعَالَى خَلْقَهُ لَهُمْ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ صِفَاتِهِ إِذْ كَانَتِ الْعَرَبُ مُقِرَّةً بِأَنَّ اللَّهَ خَلَقَهَا، فَذَكَرَ ذَلِكَ حُجَّةً عَلَيْهِمْ وَتَقْرِيعًا لَهُمْ. وَقِيلَ: لِيُذَكِّرَهُمْ بِذَلِكَ نِعْمَتَهُ عَلَيْهِمْ. وَفِي أَصْلِ الْخَلْقِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: التَّقْدِيرُ، يُقَالُ: خَلَقْتُ الْأَدِيمَ لِلسِّقَاءِ إِذَا قَدَّرْتُهُ قَبْلَ الْقَطْعِ، قَالَ الشَّاعِرُ:

İbadet, itaattir. 'et-Teabbüd', ibadetle meşgul olmaktır (dindarlıktır). 'Abbedtü fülânen' ise onu köle edindim demektir. Yüce Allah'ın: { الَّذِي خَلَقَكُمْ } “Sizi yaratan” buyruğu: Yüce Allah, diğer sıfatları arasından kendilerini yaratmasını özellikle zikretmiştir; çünkü Araplar Allah'ın kendilerini yarattığını ikrar ediyorlardı; bu sebeple bunu onların aleyhine bir delil ve onları azarlama vesilesi olarak zikretmiştir. Kendilerine olan nimetini onlara hatırlatmak için olduğu da söylenmiştir. 'Halk' (yaratma) kelimesinin aslında iki vecih vardır: Birincisi: Takdir etmektir (ölçüp biçmektir); nitekim kırba yapmak üzere deriyi kesmeden önce ölçüp biçtiğinde 'halaktu'l-edîme li's-sikâi' denir; şair şöyle demiştir:

وَلَأَنْتَ تَفْرِي مَا خَلَقْتَ وَبَعْ ... ضُ الْقَوْمِ يَخْلُقُ ثُمَّ لَا يَفْرِي

Sen ölçüp biçtiğin şeyi kesip biçersin; / Oysa kimi insanlar ölçüp biçer de sonra kesip biçemez.

وَقَالَ الْحَجَّاجُ: مَا خَلَقْتُ إِلَّا فَرَيْتُ، وَلَا وَعَدْتُ إِلَّا وَفَّيْتُ. الثَّانِي: الْإِنْشَاءُ وَالِاخْتِرَاعُ وَالْإِبْدَاعُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَتَخْلُقُونَ إِفْكاً" [العنكبوت: ١٧]. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ) فَيُقَالُ إِذَا ثَبَتَ عِنْدَهُمْ خَلْقُهُمْ ثَبَتَ عِنْدَهُمْ خَلْقُ غَيْرِهِمْ، فَالْجَوَابُ: أَنَّهُ إِنَّمَا يَجْرِي الْكَلَامُ عَلَى التَّنْبِيهِ وَالتَّذْكِيرِ لِيَكُونَ أَبْلَغَ فِي الْعِظَةِ، فَذَكَّرَهُمْ مَنْ قَبْلَهُمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ الَّذِي أَمَاتَ مَنْ قَبْلَهُمْ وَهُوَ خَلَقَهُمْ يُمِيتُهُمْ، وَلِيُفَكِّرُوا فِيمَنْ مَضَى قَبْلَهُمْ كَيْفَ كَانُوا، وَعَلَى أَيِّ الْأُمُورِ مَضَوْا مِنْ إِهْلَاكِ مَنْ أَهْلَكَ، وَلِيَعْلَمُوا أَنَّهُمْ يُبْتَلَوْنَ كَمَا ابْتُلُوا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ) " لعل" متصلة باعبدوا لا بخلقكم، لِأَنَّ مَنْ ذَرَأَهُ اللَّهُ لِجَهَنَّمَ لَمْ يَخْلُقْهُ لِيَتَّقِيَ. وَهَذَا وَمَا كَانَ مِثْلَهُ فِيمَا وَرَدَ فِي كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ قَوْلِهِ:" لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

el-Haccâc da şöyle demiştir: 'Ölçüp biçtiğim şeyi mutlaka kesip biçtim; vaat ettiğim şeyi de mutlaka yerine getirdim.' İkincisi: Yoktan var etmek, icat etmek ve örneksiz yaratmaktır; nitekim Yüce Allah: { وَتَخْلُقُونَ إِفْكاً } “Ve bir yalan uyduruyorsunuz” [Ankebût 17] buyurmuştur. Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Ve sizden öncekileri” buyruğuna gelince: Şayet kendilerinin yaratıldığı onlar nezdinde sabit olunca başkalarının yaratılışı da sabit olur denilirse, buna cevap şudur: Söz, öğüdün daha beliğ olması için uyarı ve hatırlatma sadedinde yürümektedir; dolayısıyla kendilerinden öncekileri helak eden ve onları yaratan zâtın kendilerini de öldüreceğini bilsinler, kendilerinden önce geçenlerin nasıl olduklarını ve helak edilenlerin ne tür işler üzere helak olup gittiklerini düşünsünler ve onların sınandığı gibi kendilerinin de sınanacağını bilsinler diye kendilerinden öncekileri hatırlatmıştır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Yüce Allah'ın: { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Tâ ki sakınasınız (korunasınız)” buyruğundaki 'lealle' edatı 'halakaküm' fiiline değil 'u'budû' emrine bağlıdır; çünkü Allah'ın cehennem için yarattığı kimseyi sakınsın diye yaratmamıştır. Bu ve bunun benzeri olarak Yüce Allah'ın kelamında yer alan: 'Akledesiniz diye

... ، لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ... ، لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

... , { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “...şükredesiniz diye...”, { لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “...öğüt alasınız diye...”

... ، لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ" فيه ثلاث تأويلات.

... { لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “...doğru yolu bulasınız diye...” [ifadeleri] hakkında üç tevil (yorum) vardır.

الْأَوَّلُ: أَنَّ" لَعَلَّ" عَلَى بَابِهَا مِنَ التَّرَجِّي وَالتَّوَقُّعِ، وَالتَّرَجِّي وَالتَّوَقُّعُ إِنَّمَا هُوَ فِي حَيِّزِ الْبَشَرِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ لَهُمْ: افْعَلُوا ذَلِكَ عَلَى الرَّجَاءِ مِنْكُمْ وَالطَّمَعِ أَنْ تَعْقِلُوا وَأَنْ تَذَّكَّرُوا وَأَنْ تَتَّقُوا. هَذَا قَوْلُ سِيبَوَيْهِ وَرُؤَسَاءِ اللِّسَانِ قَالَ سِيبَوَيْهِ فِي قَوْلِهِ ﷿:" اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى. فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى " [طه: ٤٤ ٤٣] قَالَ مَعْنَاهُ: اذْهَبَا عَلَى طَمَعِكُمَا وَرَجَائِكُمَا أَنْ يَتَذَكَّرَ أَوْ يَخْشَى. وَاخْتَارَ هَذَا الْقَوْلَ أَبُو الْمَعَالِي. الثَّانِي أَنَّ الْعَرَبَ اسْتَعْمَلَتْ" لَعَلَّ" مُجَرَّدَةً مِنَ الشَّكِّ بِمَعْنَى لَامِ كَيْ. فَالْمَعْنَى لِتَعْقِلُوا وَلِتَذَكَّرُوا وَلِتَتَّقُوا، وَعَلَى ذَلِكَ يَدُلُّ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Birincisi: 'Lealle' edatının asıl anlamı olan umma ve beklenti üzere olmasıdır; umma ve beklenti ise ancak insanlar için söz konusudur; sanki onlara: 'Akledesiniz, öğüt alasınız ve sakınasınız diye sizden bir umut ve beklenti üzere bunu yapın' denilmiştir. Bu, Sîbeveyhi'nin ve dil üstatlarının görüşüdür. Sîbeveyhi, Yüce Allah'ın: { اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى. فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى } “Firavun'a gidin; çünkü o azmıştır. Ona yumuşak söz söyleyin; belki öğüt alır veya korkar” [Tâhâ 43-44] buyruğu hakkında şöyle demiştir: Anlamı; onun öğüt almasını veya korkmasını umarak ve bekleyerek gidin, demektir. Ebü'l-Meâlî de bu görüşü tercih etmiştir. İkincisi: Arapların 'lealle' edatını şüpheden soyutlanmış olarak 'lâm-ı key' (için/diye) anlamında kullanmış olmalarıdır. Buna göre anlam; akledesiniz diye, öğüt alasınız diye ve sakınasınız diye, demektir. Şairin şu sözü de buna delalet etmektedir:

وَقُلْتُمْ لَنَا كُفُّوا الْحُرُوبَ لَعَلَّنَا ... نَكُفُّ وَوَثَّقْتُمْ لَنَا كُلَّ مُوَثَّقِ

Bize 'Savaşı durdurun ki biz de durduralım' dediniz / Ve bize her türlü teminatı verdiniz.

فَلَمَّا كَفَفْنَا الْحَرْبَ كَانَتْ عُهُودُكُمْ ... كَلَمْعِ سَرَابٍ فِي الْمَلَا مُتَأَلِّقِ

Biz savaşı durdurduğumuzda ise ahitleriniz, / Çölde parıldayan serabın parıltısı gibi [boş] çıktı.

الْمَعْنَى: كُفُّوا الْحُرُوبَ لِنَكُفَّ، وَلَوْ كَانَتْ" لَعَلَّ" هُنَا شَكًّا لَمْ يُوَثِّقُوا لَهُمْ كُلَّ مُوَثَّقٍ، وَهَذَا الْقَوْلُ عَنْ قُطْرُبٍ وَالطَّبَرِيِّ. الثَّالِثُ أَنْ تَكُونَ" لَعَلَّ" بِمَعْنَى التَّعَرُّضِ لِلشَّيْءِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: افْعَلُوا ذَلِكَ مُتَعَرِّضِينَ لِأَنْ تَعْقِلُوا، أَوْ لِأَنْ تَذَّكَّرُوا أَوْ لِأَنْ تَتَّقُوا. وَالْمَعْنَى فِي قَوْلِهِ" لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ" أَيْ لَعَلَّكُمْ أَنْ تَجْعَلُوا بِقَبُولِ مَا أَمَرَكُمُ اللَّهُ بِهِ وِقَايَةً بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ النَّارِ. وَهَذَا مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ: اتَّقَاهُ بِحَقِّهِ إِذَا اسْتَقْبَلَهُ بِهِ، فَكَأَنَّهُ جَعَلَ دَفْعَهُ حَقَّهُ إِلَيْهِ وِقَايَةً لَهُ مِنَ الْمُطَالَبَةِ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَلِيٍّ ﵁: كُنَّا إِذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ اتَّقَيْنَا بِالنَّبِيِّ ﷺ، أَيْ جَعَلْنَاهُ وِقَايَةً لَنَا مِنَ الْعَدُوِّ. وَقَالَ عَنْتَرَةُ:

Mana: 'Savaşı durdurun ki biz de durduralım' demektir; şayet buradaki 'lealle' şüphe anlamında olsaydı onlara her türlü teminatı vermezlerdi; bu görüş Kutrub ve et-Taberî'den nakledilmiştir. Üçüncüsü: 'Lealle' edatının bir şeye kendini arz etmek/hedef kılmak anlamında olmasıdır; sanki şöyle denilmiştir: 'Akletmeye, öğüt almaya veya sakınmaya kendinizi hazır kılacak şekilde bunu yapın.' Yüce Allah'ın: { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } buyruğundaki mana ise; Allah'ın size emrettiği şeyleri kabul etmek suretiyle kendinizle ateş arasına bir korunak koyasınız diyedir. Bu da Arapların, bir kimse borcunu ödeyerek alacaklısını karşıladığında kullandığı 'ittekâhu bi-hakkıhî' sözündendir; sanki hakkını ona teslim etmesini, kendisini takipten koruyan bir kalkan kılmıştır. Ali radıyallâhu anh'ın: 'Savaş kızıştığı zaman Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile korunurduk' sözü de bu kabildendir; yani düşmana karşı onu kendimize korunak kılardık demektir. Antere şöyle demiştir:

وَلَقَدْ كَرَرْتُ الْمُهْرَ يَدْمَى نَحْرُهُ ... حَتَّى اتَّقَتْنِي الخيل بابني حذيم

Göğsü kanayan tayımı tekrar tekrar [düşman üzerine] sürdüm, / Nihayet süvariler Huzeym'in iki oğluyla benden korundular.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٢]

[Bakara Suresi (2), Âyet 22]

الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٢)

{ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “O, sizin için yeryüzünü bir döşek, göğü de bir tavan kıldı. Gökten bir su indirip onunla size rızık olsun diye meyveler/ürünler çıkardı. Artık bile bile Allah'a ortaklar koşmayın.” (22)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً) فِيهِ سِتُّ مَسَائِلَ: الْأُولَى قَوْلُهُ تَعَالَى:" الَّذِي جَعَلَ" مَعْنَاهُ هُنَا صَيَّرَ لِتَعَدِّيهِ إِلَى مَفْعُولَيْنِ: وَيَأْتِي بِمَعْنَى خَلَقَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" (مَا) جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ" [المائدة: ١٠٣] وقوله:" وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ" [الانعام: ١] وَيَأْتِي بِمَعْنَى سَمَّى، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" حم. وَالْكِتابِ الْمُبِينِ. إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا" [الزخرف: ٣ ١]. وقوله:" وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبادِهِ جُزْءاً" [الزخرف: ١٥]." وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً " [الزخرف: ١٩] أَيْ سَمَّوْهُمْ. وَيَأْتِي بِمَعْنَى أَخَذَ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

Yüce Allah'ın: { الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً } “O, sizin için yeryüzünü bir döşek kıldı” buyruğunda altı mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: 'Kıldı' ifadesi burada iki mef'ûle geçişli olduğu için 'sayyara' (dönüştürdü/kıldı) anlamındadır. 'Yarattı' anlamında da gelir; nitekim Yüce Allah: { (ما) جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ } “Allah ne bir bahîre ne de bir sâibe meşru kılmıştır (yaratmıştır)” [Mâide 103] ve { وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ } “Karanlıkları ve aydınlığı yarattı” [En'âm 1] buyurmuştur. 'İsimlendirdi' anlamında da gelir; nitekim Yüce Allah: { حم. وَالْكِتابِ الْمُبِينِ. إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا } “Hâ. Mîm. Apaçık Kitab'a andolsun ki biz onu Arapça bir Kur'an kıldık (isimlendirdik)” [Zuhruf 1-3], { وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبادِهِ جُزْءاً } “Kullarından O'na bir parça (çocuk) isnat ettiler” [Zuhruf 15] ve { وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً } “Rahmân'ın kulları olan melekleri dişi saydılar (isimlendirdiler)” [Zuhruf 19] buyurmuştur; yani öyle isimlendirdiler demektir. 'Başladı (aldı)' anlamında da gelir; nitekim şair şöyle demiştir:

وَقَدْ جَعَلْتُ نَفْسِي تَطِيبُ لِضَغْمَةٍ ... لِضَغْمِهِمَا هَا يَقْرَعُ الْعَظْمَ نَابُهَا

Nefsim bir ısırığa razı gelmeye başladı, / Öyle bir ısırık ki azı dişi kemiğe çarpıp ses çıkarmaktadır.

وَقَدْ تَأْتِي زَائِدَةً، كَمَا قَالَ الْآخَرُ:

Bazen de zâit (fazlalık) olarak gelir; nitekim diğer bir şair şöyle demiştir:

وَقَدْ جَعَلْتُ أَرَى الِاثْنَيْنِ أَرْبَعَةً ... وَالْوَاحِدَ اثْنَيْنِ لَمَّا هَدَّنِي الْكِبَرُ

İhtiyarlık beni çökerttiğinde artık ikiyi dört, / Biri de iki görmeye başladım.

وَقَدْ قِيلَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى" وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ": إِنَّهَا زَائِدَةٌ. وَجَعَلَ وَاجْتَعَلَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Yüce Allah'ın: { وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ } “Karanlıkları ve aydınlığı kıldı (yarattı)” buyruğunda onun zâit olduğu da söylenmiştir. Ceale (جعل) ve icteale (اجتعل) aynı anlamdadır. Şair şöyle demiştir:

نَاطَ أَمْرَ الضِّعَافِ وَاجْتَعَلَ اللَّيْ ... لَ كَحَبْلِ الْعَادِيَّةِ الْمَمْدُودِ" فِرَاشًا"

Zayıfların işini üstlendi ve geceyi, / Eski kuyunun uzatılmış ipi gibi kıldı. { فِرَاشًا } “Bir döşek” [ifadesine gelince]:

أَيْ وِطَاءً يَفْتَرِشُونَهَا وَيَسْتَقِرُّونَ عَلَيْهَا. وَمَا لَيْسَ بِفِرَاشٍ كَالْجِبَالِ وَالْأَوْعَارِ وَالْبِحَارِ فَهِيَ مِنْ مَصَالِحِ مَا يُفْتَرَشُ مِنْهَا، لِأَنَّ الْجِبَالَ كَالْأَوْتَادِ كَمَا قَالَ:" أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهاداً. وَالْجِبالَ أَوْتاداً" [النبأ: ٧ ٦]. وَالْبِحَارُ تُرْكَبُ إِلَى سَائِرِ مَنَافِعِهَا كَمَا قَالَ:" وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ" [البقرة: ١٦٤] الثَّانِيَةُ قَالَ أَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ: لَوْ حَلَفَ رَجُلٌ أَلَّا يَبِيتَ عَلَى فِرَاشٍ أَوْ لَا يَسْتَسْرِجَ بِسِرَاجٍ فَبَاتَ عَلَى الْأَرْضِ وَجَلَسَ فِي الشَّمْسِ لَمْ يَحْنَثْ، لِأَنَّ اللَّفْظَ لَا يَرْجِعُ إِلَيْهِمَا عرفا.

Yani üzerinde yatıp döşendikleri ve karar kıldıkları bir zemin [yaptı]. Dağlar, engebeli araziler ve denizler gibi döşek olmayan yerler ise, üzerinde döşenilen kısımların maslahatındandır. Çünkü dağlar kazıklar gibidir; nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: { أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهاداً. وَالْجِبالَ أَوْتاداً } “Biz yeryüzünü bir döşek, dağları da birer kazık kılmadık mı?” [en-Nebe 78/6-7]. Denizlere de diğer faydaları sebebiyle binilir; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ } “İnsanlara fayda veren şeylerle denizde akıp giden gemilerde...” [el-Bakara 2/164]. İkincisi: Şâfiî'nin ashabı şöyle demiştir: Bir kimse bir döşek üzerinde gecelemeyeceğine veya bir kandille aydınlanmayacağına yemin etse de toprak üzerinde gecelese ve güneşin altında otursa yeminini bozmuş olmaz. Çünkü bu lafız örfen bu ikisine raci değildir.

وَأَمَّا الْمَالِكِيَّةُ فَبَنَوْهُ عَلَى أَصْلِهِمْ فِي الْأَيْمَانِ أَنَّهَا مَحْمُولَةٌ عَلَى النِّيَّةِ أَوِ السَّبَبِ أَوِ الْبِسَاطِ الَّذِي جَرَتْ عَلَيْهِ الْيَمِينُ، فَإِنْ عُدِمَ ذَلِكَ فَالْعُرْفُ. الثَّالِثَةُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالسَّماءَ بِناءً) السَّمَاءُ لِلْأَرْضِ كَالسَّقْفِ لِلْبَيْتِ، وَلِهَذَا قَالَ وَقَوْلُهُ الحق" وَجَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً " [الأنبياء: ٣٢] وَكُلُّ مَا عَلَا فَأَظَلَّ قِيلَ لَهُ سَمَاءٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ وَالْوَقْفُ عَلَى" بِناءً" أَحْسَنُ مِنْهُ عَلَى" تَتَّقُونَ"، لِأَنَّ قَوْلَهُ:" الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً" نَعْتٌ لِلرَّبِّ. وَيُقَالُ: بَنَى فُلَانٌ بَيْتًا، وَبَنَى عَلَى أَهْلِهِ بِنَاءً فِيهِمَا أَيْ زَفَّهَا. وَالْعَامَّةُ تَقُولُ: بَنَى بِأَهْلِهِ، وَهُوَ خَطَأٌ، وَكَأَنَّ الْأَصْلَ فِيهِ أَنَّ الدَّاخِلَ بِأَهْلِهِ كَانَ يَضْرِبُ عَلَيْهَا قُبَّةً لَيْلَةَ دُخُولِهِ بِهَا، فَقِيلَ لِكُلِّ دَاخِلٍ بِأَهْلِهِ: بَانٍ. وَبَنَّى (مَقْصُورًا) شُدِّدَ لِلْكَثْرَةِ، وَابْتَنَى دَارًا وَبَنَى بِمَعْنًى، وَمِنْهُ بُنْيَانُ الْحَائِطِ، وَأَصْلُهُ وَضْعُ لَبِنَةٍ عَلَى أُخْرَى حَتَّى تَثْبُتَ. وَأَصْلُ الْمَاءِ مَوَهٌ، قُلِبَتِ الْوَاوُ أَلِفًا لِتَحَرُّكِهَا وَتَحَرُّكِ مَا قَبْلَهَا فَقُلْتَ مَاهٌ، فَالْتَقَى حَرْفَانِ خَفِيَّانِ فَأَبْدَلْتَ مِنَ الْهَاءِ هَمْزَةً، لِأَنَّهَا أَجْلَدُ، وَهِيَ بِالْأَلِفِ أَشْبَهُ، فَقُلْتَ: مَاءٌ، الْأَلِفُ الْأُولَى عَيْنُ الْفِعْلِ، وَبَعْدَهَا الْهَمْزَةُ الَّتِي هِيَ بَدَلٌ مِنَ الْهَاءِ، وَبَعْدَ الْهَمْزَةِ أَلِفٌ بَدَلٌ مِنَ التَّنْوِينِ. قَالَ أَبُو الْحَسَنِ: لَا يَجُوزُ أَنْ يُكْتَبَ إِلَّا بِأَلِفَيْنِ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ، وَإِنْ شِئْتَ بِثَلَاثٍ، فَإِذَا جَمَعُوا أَوْ صَغَّرُوا رَدُّوا إِلَى الْأَصْلِ فَقَالُوا: مُوَيْهٌ وَأَمْوَاهٌ وَمِيَاهٌ، مِثْلَ جِمَالٍ وَأَجْمَالٍ. الرَّابِعَةُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ) الثَّمَرَاتُ جَمْعُ ثَمَرَةٍ. وَيُقَالُ: ثَمَرٌ مِثْلَ شَجَرٍ. وَيُقَالُ ثُمُرٌ مِثْلَ خُشُبٍ. وَيُقَالُ: ثُمْرٌ مِثْلَ بُدْنٌ. وَثِمَارٌ مِثْلَ إِكَامٍ جَمْعُ ثَمَرٍ. وَسَيَأْتِي لِهَذَا مَزِيدُ بَيَانٍ فِي" الْأَنْعَامِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَثِمَارُ السِّيَاطِ: عُقَدُ أَطْرَافِهَا. وَالْمَعْنَى فِي الْآيَةِ أَخْرَجْنَا لَكُمْ أَلْوَانًا مِنَ الثَّمَرَاتِ، وَأَنْوَاعًا مِنَ النَّبَاتِ." رِزْقاً" طَعَامًا لَكُمْ، وَعَلَفًا لِدَوَابِّكُمْ، وَقَدْ بَيَّنَ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا. ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا. فَأَنْبَتْنا فِيها حَبًّا وَعِنَباً وَقَضْباً وَزَيْتُوناً وَنَخْلًا. وَحَدائِقَ غُلْباً. وَفاكِهَةً وَأَبًّا. مَتاعاً لَكُمْ وَلِأَنْعامِكُمْ " [عبس: ٣٢ ٢٥] وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِي الرِّزْقِ مُسْتَوْفًى وَالْحَمْدُ لله.

Mâlikîler ise bu [meseleyi], yeminler konusundaki asıllarına (temel ilkelerine) dayandırmışlardır; o da [yeminlerin] niyete, sebebe veya yeminin üzerine cereyan ettiği zemine/bağlama hamledilmesidir. Şayet bunlar bulunmazsa örfe [hamledilir]. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın { وَالسَّماءَ بِناءً } “Ve göğü de bir bina [kıldı]” buyruğudur. Gökyüzü, evin tavanı gibi yerin tavanıdır. Bu sebeple O şöyle buyurmuştur -ve O'nun sözü haktır-: { وَجَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً } “Biz gökyüzünü korunmuş bir tavan kıldık” [el-Enbiyâ 21/32]. Yükselen ve gölge eden her şeye semâ (gök) denir; buna dair açıklama daha önce geçmişti. { بِناءً } [lafzı] üzerinde durmak (vakıf yapmak), { تَتَّقُونَ } üzerinde durmaktan daha güzeldir; çünkü { الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً } “O [Rab] ki sizin için yeryüzünü bir döşek kıldı” ifadesi Rabbin sıfatıdır. [Arapçada]: «Benâ fulânun beyten» (بَنَى فُلَانٌ بَيْتًا - Filan kimse bir ev yaptı) ve her ikisinde de [mastarı] binâen (بِنَاءً) olmak üzere «Benâ alâ ehlihî» (بَنَى عَلَى أَهْلِهِ - Eşiyle gerdeğe girdi) denir ki bu, kadının gelin edilip götürülmesi demektir. Avam ise «Benâ bi-ehlihî» (بَنَى بِأَهْلِهِ) der ki bu yanlıştır. Bunun aslı şöyledir: Eşiyle gerdeğe giren kişi, zifaf gecesinde onun üzerine bir çadır/kubbe kurardı; bu yüzden zifafa giren herkese 'bânî' (بَانٍ - çadır kuran/bina eden) denildi. [Şeddeli ve muksûr olan] 'benne' (بَنَّى) ise [yapılan işin] çokluğu sebebiyle şeddelenmiştir. 'İbtenâ dâran' (ابْتَنَى دَارًا) ile 'benâ' (بَنَى) aynı anlamdadır. Duvar yapısı anlamındaki 'bünyânü'l-hâit' (بُنْيَانُ الْحَائِطِ) ifadesi de buradan gelir; bunun aslı da sabit duruncaya kadar bir kerpicin diğeri üzerine konulmasıdır. Mâ' (الْمَاءِ - su) kelimesinin aslı 'meveh'tir (مَوَهٌ). Vâv harfi, kendisi harekeli ve bir önceki harf de harekeli olduğu için elife dönüştürüldü ve 'mâh' (مَاهٌ) dedin. İki gizli (hafî) harf yan yana gelince, hâ harfini hemzeye dönüştürdün; çünkü hemze daha kuvvetlidir ve elife daha çok benzer. Böylece 'mâun' (مَاءٌ) dedin. İlk elif kelimenin aynü'l-fiilidir (ikinci kök harfidir), ondan sonra hâ harfinden bedel olan hemze gelir, hemzeden sonra da tenvinden bedel olan bir elif bulunur. Ebu'l-Hasan şöyle demiştir: Basralılara göre bu kelimenin iki eliften az yazılması caiz değildir; dilersen üç elifle de yazabilirsin. Bu kelimenin çoğulunu veya ism-i tasgîrini (küçültme ismini) yaptıklarında ise kelimeyi aslına döndürürler ve 'cemel' (جِمَال) ve 'ecmâl' (أَجْمَال) kelimelerinde olduğu gibi 'müveyh' (مُوَيْهٌ), 'emvâh' (أَمْوَاهٌ) ve 'miyâh' (مِيَاهٌ) derler. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın { فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ } “Onunla sizin için rızık olarak çeşitli meyveler çıkardı” buyruğudur. 'Semerât' (الثَّمَرَاتُ), 'semera' (ثَمَرَةٍ) kelimesinin çoğuludur. Şecer (شَجَر) gibi 'semer' (ثَمَرٌ) da denir; huşub (خُشُب) gibi 'sümür' (ثُمُرٌ) da denir; büdn (بُدْن) gibi 'sümr' (ثُمْرٌ) da denir; ikâm (إِكَام) gibi 'semâr' (ثِمَارٌ) da semerin çoğuludur. İnşallah bu konuya dair geniş açıklama el-En'âm Suresi'nde gelecektir. 'Simâru's-siyât' (ثِمَارُ السِّيَاطِ) ise kamçıların uçlarındaki düğümlerdir. Ayetteki anlam ise: 'Sizin için türlü meyveler ve çeşitli bitkiler çıkardık' demektir. { رِزْقاً } “Rızık olarak” [ifadesi], sizin için yiyecek, hayvanlarınız için yem demektir. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu bunu açıklamaktadır: { أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا. ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا. فَأَنْبَتْنا فِيها حَبًّا وَعِنَباً وَقَضْباً وَزَيْتُوناً وَنَخْلًا. وَحَدائِقَ غُلْباً. وَفاكِهَةً وَأَبًّا. مَتاعاً لَكُمْ وَلِأَنْعامِكُمْ } “Şüphesiz biz suyu bolca akıttık. Sonra yeri iyice yardık da orada ekinler, üzümler, yoncalar, zeytinlikler, hurmalıklar, bol ve sık ağaçlı bahçeler, meyveler ve otlaklar bitirdik; sizin ve hayvanlarınızın yararlanması için” [Abese 80/25-32]. Rızık konusundaki açıklama daha önce eksiksiz bir şekilde geçmişti; Allah'a hamdolsun.

فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ أُطْلِقَ اسْمُ الرِّزْقِ عَلَى مَا يَخْرُجُ مِنَ الثَّمَرَاتِ قَبْلَ التَّمَلُّكِ؟ قِيلَ لَهُ: لِأَنَّهَا مُعَدَّةٌ لِأَنْ تُمْلَكَ وَيَصِحَّ بِهَا الِانْتِفَاعُ، فَهِيَ رِزْقٌ. الْخَامِسَةُ قُلْتُ: وَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَغْنَى الْإِنْسَانَ عَنْ كُلِّ مَخْلُوقٍ، وَلِهَذَا قَالَ ﵇ مُشِيرًا إِلَى هَذَا الْمَعْنَى: (وَاللَّهِ لَأَنْ يَأْخُذَ أَحَدُكُمْ حَبْلَهُ فَيَحْتَطِبَ عَلَى ظَهْرِهِ خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَسْأَلَ أَحَدًا أَعْطَاهُ أَوْ مَنَعَهُ). أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. وَيَدْخُلُ فِي مَعْنَى الِاحْتِطَابِ جَمِيعُ الْأَشْغَالِ مِنَ الصَّنَائِعِ وَغَيْرِهَا، فَمَنْ أَحْوَجَ نَفْسَهُ إِلَى بَشَرٍ مِثْلِهِ بِسَبَبِ الْحِرْصِ وَالْأَمَلِ وَالرَّغْبَةِ فِي زُخْرُفِ الدُّنْيَا فَقَدْ أَخَذَ بِطَرَفِ مَنْ جَعَلَ لِلَّهِ نِدًّا. وَقَالَ عُلَمَاءُ الصُّوفِيَّةِ: أَعْلَمَ اللَّهُ ﷿ فِي هَذِهِ الْآيَةِ سَبِيلَ الْفَقْرِ، وَهُوَ أَنْ تَجْعَلَ الْأَرْضَ وِطَاءً وَالسَّمَاءَ غِطَاءً، وَالْمَاءَ طِيبًا وَالْكَلَأَ طَعَامًا، وَلَا تَعْبُدَ أَحَدًا فِي الدُّنْيَا مِنَ الْخَلْقِ بِسَبَبِ الدُّنْيَا، فَإِنَّ اللَّهَ ﷿ قَدْ أَتَاحَ لَكَ ما لأبد لَكَ مِنْهُ، مِنْ غَيْرِ مِنَّةٍ فِيهِ لِأَحَدٍ عَلَيْكَ. وَقَالَ نَوْفٌ الْبَكَالِيُّ: رَأَيْتُ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ خَرَجَ فَنَظَرَ إِلَى النُّجُومِ فَقَالَ: يَا نَوْفُ، أَرَاقِدٌ أَنْتَ أَمْ رَامِقٌ؟ قُلْتُ: بَلْ رَامِقٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، قَالَ: طُوبَى لِلزَّاهِدِينَ فِي الدُّنْيَا وَالرَّاغِبِينَ فِي الْآخِرَةِ، أُولَئِكَ قَوْمٌ اتَّخَذُوا الْأَرْضَ بِسَاطًا، وَتُرَابَهَا فِرَاشًا، وَمَاءَهَا طِيبًا، وَالْقُرْآنَ وَالدُّعَاءَ دِثَارًا وَشِعَارًا، فَرَفَضُوا الدُّنْيَا عَلَى مِنْهَاجِ الْمَسِيحِ ﵇ ... وَذَكَرَ بَاقِيَ الْخَبَرِ، وَسَيَأْتِي تَمَامُهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ عِنْدَ قوله تعالى:" أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ " [البقرة: ١٨٦] إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. السَّادِسَةُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلا تَجْعَلُوا) نَهْيٌ. (لِلَّهِ أَنْداداً) أَيْ أَكْفَاءً وَأَمْثَالًا وَنُظَرَاءَ، وَاحِدُهَا نِدٌّ، وَكَذَلِكَ قَرَأَ مُحَمَّدُ بن السميقع" جُنْداً"، قَالَ الشَّاعِرُ:

Eğer: 'Mülk edinilmeden önce çıkan meyvelere rızık ismi nasıl verilir?' denilirse, ona şöyle cevap verilir: Çünkü bunlar mülk edinilmeye ve kendilerinden yararlanılmaya elverişli olarak hazırlanmıştır; dolayısıyla bir rızıktır. Beşincisi: Derim ki: Bu ayet, Yüce Allah'ın insanı her yaratılmıştan müstağni kıldığına delalet etmiştir. Bu sebeple [Peygamber] aleyhisselâm bu anlama işaret ederek şöyle buyurmuştur: (Allah'a yemin olsun ki, birinizin ipini alıp sırtında odun taşıması; birinden isteyip de onun vermesinden veya vermemesinden daha hayırlıdır). Bunu Müslim rivayet etmiştir. Odun toplama (ihtitâb) manasına zanaatlar ve diğerleri gibi tüm meşgaleler girer. Kim hırs, emel ve dünya süsüne rağbet sebebiyle kendisini kendi gibi bir beşere muhtaç ederse, Allah'a denk (ortak) koşan kimsenin tutumundan bir pay almış olur. Tasavvuf âlimleri şöyle demiştir: Allah azze ve celle bu ayette fakr (dervişlik) yolunu bildirmiştir ki o da; yeri yaygı, göğü örtü, suyu koku ve otu yiyecek edinmen; dünyada yaratılmışlardan hiçbirine dünya sebebiyle kulluk etmemendir. Çünkü Allah azze ve celle, hiç kimsenin senin üzerinde bir minneti olmaksızın, muhtaç olduğun şeyleri sana hazırlamıştır. Nevf el-Bikâlî şöyle demiştir: Ali b. Ebî Tâlib'i gördüm; dışarı çıkıp yıldızlara baktı ve şöyle dedi: Ey Nevf! Uyuyor musun, yoksa seyrediyor musun? 'Aksine seyrediyorum ey Müminlerin Emîri!' dedim. Şöyle dedi: Dünyada zâhid olan, ahirete rağbet eden kimselere ne mutlu! Onlar yeri yaygı, toprağını döşek, suyunu koku, Kur'an'ı ve duayı da iç ve dış elbise edinen; Mesîh aleyhisselâm'ın yolu üzere dünyayı terk eden bir topluluktur... diyerek haberin devamını zikretti. Bunun tamamı, Allah Teâlâ dilerse bu surede Yüce Allah'ın: { أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ } “Dua edenin duasına icabet ederim” [Bakara 186] buyruğunun tefsirinde gelecektir. Altıncısı: Yüce Allah'ın: { فَلا تَجْعَلُوا } “Artık kılmayın (koşmayın)” buyruğu bir nehiydir (yasaklamadır). { لِلَّهِ أَنْداداً } “Allah'a eşler (ortaklar)” yani denkler, benzerler ve akranlar [koşmayın]. Tekili 'nidd' (نِدٌّ) kelimesidir. Muhammed b. es-Sümeyka' da bunu "cünden" (جُنْداً) şeklinde okumuştur. Şair şöyle demiştir:

نَحْمَدُ اللَّهَ وَلَا نِدَّ لَهُ ... عِنْدَهُ الْخَيْرُ وَمَا شَاءَ فَعَلْ

Allah'a hamdederiz, O'nun hiçbir dengi yoktur, / Hayır O'nun katındadır ve O dilediğini yapmıştır.

وَقَالَ حَسَّانُ:

Hassân da şöyle demiştir:

أَتَهْجُوهُ وَلَسْتَ لَهُ بِنِدٍّ ... فَشَرُّكُمَا لِخَيْرِكُمَا الْفِدَاءُ

Sen onu hicvediyorsun, oysa onun dengi değilsin, / İkinizden şerli olanı, hayırlı olanına feda olsun!

وَيُقَالُ: نِدٌّ وَنَدِيدٌ وَنَدِيدَةٌ عَلَى الْمُبَالَغَةِ، قَالَ لبيد:

Mübalağa için nidd (نِدٌّ), nedîd (نَدِيدٌ) ve nedîde (نَدِيدَةٌ) denilir; Lebîd şöyle demiştir:

ليكلا يَكُونَ السَّنْدَرِيُّ نَدِيدَتِي ... وَأَجْعَلَ أَقْوَامًا عُمُومًا عَمَاعِمَا

Senderî benim dengim olmasın / Ve kavimleri genel olarak amcalar kılayım diye.

وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ" أَنْداداً" أَضْدَادًا. النَّحَّاسُ:" أَنْداداً" مَفْعُولٌ أَوَّلُ، وَ" لِلَّهِ" فِي مَوْضِعِ الثَّانِي. الْجَوْهَرِيُّ: وَالنَّدُّ (بِفَتْحِ النُّونِ): التَّلُّ الْمُرْتَفِعُ فِي السَّمَاءِ. وَالنَّدُّ مِنَ الطِّيِبِ لَيْسَ بِعَرَبِيٍّ. وَنَدَّ الْبَعِيرُ يَنِدُّ نَدًّا وَنِدَادًا وَنُدُودًا: نَفَرَ وَذَهَبَ عَلَى وَجْهِهِ، وَمِنْهُ قَرَأَ بَعْضُهُمْ" يَوْمَ التَّنادِ ". وَنَدَّدَ بِهِ أَيْ شَهَّرَهُ وَسَمَّعَ بِهِ. السَّابِعَةُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، وَالْجُمْلَةُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَالْخِطَابُ لِلْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ وَصَفَهُمْ بِالْعِلْمِ وَقَدْ نَعَتَهُمْ بِخِلَافِ ذَلِكَ مِنَ الْخَتْمِ وَالطَّبْعِ وَالصَّمَمِ وَالْعَمَى. فَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدِهِمَا" وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ" يُرِيدُ الْعِلْمَ الْخَاصَّ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ الْخَلْقَ وَأَنْزَلَ الْمَاءَ وَأَنْبَتَ الرِّزْقَ، فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْمُنْعِمُ عَلَيْهِمْ دُونَ الْأَنْدَادِ. الثَّانِي أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ وَحْدَانِيَّتَهُ بِالْقُوَّةِ وَالْإِمْكَانِ لَوْ تَدَبَّرْتُمْ وَنَظَرْتُمْ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى الْأَمْرِ بِاسْتِعْمَالِ حُجَجِ الْعُقُولِ وَإِبْطَالِ التَّقْلِيدِ. وَقَالَ ابْنُ فَوْرَكٍ: يُحْتَمَلُ أَنْ تَتَنَاوَلَ الْآيَةُ الْمُؤْمِنِينَ، فَالْمَعْنَى لَا تَرْتَدُّوا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ وَتَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا بَعْدَ عِلْمِكُمُ الَّذِي هُوَ نفي الجهل بأن الله واحد.

Ebû Ubeyde "endâden" (أَنْداداً) kelimesine zıtlar (ezdâd) demiştir. en-Nehhâs: "Endâden" birinci mef'ûldür, "lillâh" ise ikinci [mef'ûlün] yerindedir. el-Cevherî: Ned (النَّدُّ) -nûn'un fethasıyla-: Göğe doğru yükselen tepe demektir. Güzel kokulardan olan ned (النَّدُّ) ise Arapça kökenli değildir. Devenin ürküp kaçması durumunda 'nedde'l-baîru yeniddü nedden ve nidâden ve nüdûden' (نَدَّ الْبَعِيرُ يَنِدُّ نَدًّا وَنِدَادًا وَنُدُودًا) denir: Ürktü ve başını alıp gitti demektir. Nitekim bazılarının { يَوْمَ التَّنادِ } “O bağrışma gününde” şeklindeki kıraati de bundandır. Birini rezil edip duyurduğunda 'neddede bihî' (نَدَّدَ بِهِ) denir. Yedincisi: Yüce Allah'ın: { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Ve sizler biliyorsunuz” buyruğudur; mübteda ve haberdir, cümle hal konumundadır. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre hitap kâfirlere ve münafıklaradır. Eğer: 'Onları [kalplerin] mühürlenmesi, tabiatlanması, sağırlık ve körlük gibi bunun zıddı vasıflarla nitelemişken nasıl ilimle vasfetmiştir?' denilirse, cevap iki yöndendir: Birincisi: { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Ve sizler biliyorsunuz” [ifadesiyle], Allah Teâlâ'nın mahlukatı yarattığını, suyu indirdiğini ve rızkı bitirdiğini bilmeye dair özel ilmi kastetmektedir; dolayısıyla onlar, ortaklar değil de nimet verenin O olduğunu bilirler. İkincisi: Anlamın, 'Düşünüp baksaydınız O'nun birliğini bilme gücüne ve imkânına sahipsiniz' şeklinde olmasıdır. Doğrusunu Allah bilir. Bunda akli delilleri kullanma emrine ve taklidin geçersiz kılınmasına dair delil vardır. İbn Fûrek şöyle demiştir: Ayetin müminleri kapsaması da muhtemeldir; bu durumda anlam, 'Ey müminler! Allah'ın bir olduğuna dair cehaleti nefyeden ilminizden sonra dinden dönüp de Allah'a ortaklar koşmayın' şeklinde olur.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٣]

[Bakara Suresi (2), Âyet 23]

وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٣)

{ وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer kulumuza indirdiğimizden bir şüphe içinde iseniz, onun benzerinden bir sure getirin ve eğer doğru sözlüler iseniz Allah'tan başka şahitlerinizi (yardımcılarınızı) da çağırın.” (23)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ) أَيْ فِي شَكٍّ. (مِمَّا نَزَّلْنا) يَعْنِي الْقُرْآنَ، وَالْمُرَادُ الْمُشْرِكُونَ الَّذِينَ تَحَدَّوْا، فَإِنَّهُمْ لَمَّا سَمِعُوا الْقُرْآنَ قَالُوا: ما يشبه هذا كلام الله،

Yüce Allah'ın: { وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ } “Eğer bir şüphe içinde iseniz” buyruğu; yani şüphede iseniz demektir. { مِمَّا نَزَّلْنا } “İndirdiğimizden” ifadesiyle Kur'an kastedilmektedir. [Muhatap olarak] kastedilenler ise kendilerine meydan okunan müşriklerdir. Çünkü onlar Kur'an'ı işittiklerinde: “Bu, Allah'ın kelamına benzemiyor” demişlerdi,

وَإِنَّا لَفِي شَكٍّ مِنْهُ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَوَجْهُ اتِّصَالِهَا بِمَا قَبْلَهَا أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمَّا ذَكَرَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى الدَّلَالَةَ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ وَقُدْرَتِهِ ذَكَرَ بَعْدَهَا الدَّلَالَةَ عَلَى نُبُوَّةِ نَبِيِّهِ، وَأَنَّ مَا جَاءَ بِهِ لَيْسَ مُفْتَرًى مِنْ عِنْدِهِ. قَوْلُهُ: (عَلى عَبْدِنا) يَعْنِي مُحَمَّدًا ﷺ. وَالْعَبْدُ مَأْخُوذٌ مِنَ التَّعَبُّدِ وَهُوَ التَّذَلُّلُ، فَسُمِّيَ الْمَمْلُوكُ مِنْ جِنْسِ مَا يَفْعَلُهُ عَبْدًا لِتَذَلُّلِهِ لِمَوْلَاهُ، قَالَ طَرَفَةُ:

ve biz ondan şüphe içindeyiz' dediler; bunun üzerine bu ayet indi. Önceki ayetle irtibat yönü şudur: Allah -Sübhânehu- ilk ayette birliğine ve kudretine dair delili zikredince, ardından Peygamberinin nübüvvetine ve onun getirdiği şeyin kendi katından uydurulmuş olmadığına dair delili zikretti. { عَلى عَبْدِنا } “Kulumuza” buyruğu, yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e demektir. Abd (عَبْد), taabbüd (boyun eğme) kökünden alınmıştır ki o da tezellül (alçalma, tevazu) demektir. Köleye, efendisine boyun eğmesi sebebiyle yaptığı fiilin cinsinden 'abd' adı verilmiştir. Tarafe şöyle demiştir:

إِلَى أَنْ تَحَامَتْنِي الْعَشِيرَةُ كُلُّهَا ... وَأُفْرِدْتُ إِفْرَادَ الْبَعِيرِ الْمُعَبَّدِ

Bütün kabile benden sakınır oldu / Ve uyuz (terk edilmiş) deve gibi yalnız bırakıldım.

أَيِ الْمُذَلَّلِ. قَالَ بَعْضُهُمْ: لَمَّا كَانَتِ الْعِبَادَةُ أَشْرَفَ الْخِصَالِ وَالتَّسَمِّي بِهَا أَشْرَفَ الْخُطَطِ، سَمَّى نَبِيَّهُ عَبْدًا، وَأَنْشَدُوا:

Yani boyun eğdirilmiş (müzellyl). Bazıları şöyle demiştir: İbadet hasletlerin en şereflisi ve kullukla anılmak rütbelerin en yücesi olduğu için, [Allah Teâlâ] Peygamberini 'kul' olarak isimlendirmiştir. Şu beyitleri okumuşlardır:

يَا قَوْمِ قَلْبِي عِنْدَ زَهْرَاءَ ... يَعْرِفُهُ السَّامِعُ وَالرَّائِي

Ey kavmim! Kalbim Zehrâ'nın yanındadır, / Bunu işiten de gören de bilir.

لَا تَدْعُنِي إِلَّا بِيَا عَبْدَهَا ... فَإِنَّهُ أَشْرَفُ أَسْمَائِي

Bana 'Ey onun kulu (kölesi)' demekten başka bir şekilde seslenme, / Çünkü o benim isimlerimin en şereflisidir.

(فَأْتُوا بِسُورَةٍ) الْفَاءُ جَوَابُ الشَّرْطِ، ائْتُوا مَقْصُورٌ لِأَنَّهُ مِنْ بَابِ الْمَجِيءِ، قَالَهُ ابْنُ كَيْسَانَ. وَهُوَ أَمْرٌ مَعْنَاهُ التَّعْجِيزُ، لِأَنَّهُ تَعَالَى عَلِمَ عَجْزَهُمْ عَنْهُ. وَالسُّورَةُ وَاحِدَةُ السُّوَرِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِيهَا وَفِي إِعْجَازِ الْقُرْآنِ، فَلَا مَعْنَى لِلْإِعَادَةِ." ومن" فِي قَوْلِهِ" مِنْ مِثْلِهِ" زَائِدَةٌ، كَمَا قَالَ" فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ" وَالضَّمِيرُ فِي" مِثْلِهِ" عَائِدٌ عَلَى الْقُرْآنِ عِنْدَ الْجُمْهُورِ مِنَ الْعُلَمَاءِ، كَقَتَادَةَ وَمُجَاهِدٍ وَغَيْرِهِمَا. وَقِيلَ: يَعُودُ عَلَى التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ. فَالْمَعْنَى فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ كِتَابٍ مِثْلِهِ فَإِنَّهَا تُصَدِّقُ مَا فِيهِ. وَقِيلَ: يَعُودُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ. الْمَعْنَى: مِنْ بَشَرٍ أُمِّيٍّ مِثْلِهِ لَا يَكْتُبُ وَلَا يَقْرَأُ. فَمِنْ عَلَى هَذَيْنَ التَّأْوِيلَيْنِ لِلتَّبْعِيضِ وَالْوَقْفُ عَلَى" مِثْلِهِ" لَيْسَ بِتَامٍّ، لِأَنَّ" وَادْعُوا" نَسَقٌ عَلَيْهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ) مَعْنَاهُ أَعْوَانَكُمْ وَنُصَرَاءَكُمْ. الْفَرَّاءُ: آلِهَتَكُمْ. وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ ذَكَرَ الشُّهَدَاءَ هَاهُنَا، وَإِنَّمَا يَكُونُ الشُّهَدَاءُ لِيَشْهَدُوا أَمْرًا، أَوْ لِيُخْبِرُوا بِأَمْرٍ شَهِدُوهُ، وَإِنَّمَا قِيلَ لَهُمْ:" فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ"؟ فَالْجَوَابُ: أَنَّ

{ فَأْتُوا بِسُورَةٍ } “Haydi bir sure getirin” ifadesindeki fâ harfi, şartın cevabıdır. İ'tû (ائْتُوا) kelimesi maksûrdur; zira gelmek (el-mecî') babındandır; bunu İbn Keysân söylemiştir. Bu, anlamı aciz bırakmak (ta'cîz) olan bir emirdir; çünkü Yüce Allah onların bundan aciz olduğunu bilmektedir. Sûre (السُّورَةُ), suver (السُّوَر) kelimesinin tekilidir. Sure konusu ve Kur'an'ın i'câzı (mucizeliği) hakkındaki açıklama daha önce geçmişti, dolayısıyla tekrar etmenin bir anlamı yoktur. { مِنْ مِثْلِهِ } “onun benzerinden” ifadesindeki min (مِنْ) harfi, [Yüce Allah'ın diğer bir ayette] { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ } “onun benzeri bir sure getirin” buyurması gibi zâiddir (fazlalıktır). { مِثْلِهِ } kelimesindeki zamir, Katâde, Mücâhid ve diğerleri gibi âlimlerin çoğunluğuna göre Kur'an'a râcidir (dönmektedir). Bir diğer görüşe göre Tevrat ve İncil'e râcidir. Buna göre mana: "Onun benzeri bir kitaptan bir sure getirin, nitekim o, Kur'an'dakileri doğrulamaktadır" şeklindedir. Bir diğer görüşe göre ise Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e râcidir. Bu takdirde mana: "Onun gibi okuyup yazmayan ümmî bir beşerden [bir sure getirin]" demek olur. Bu iki yoruma göre min (مِنْ) edatı teb'îz (kısmîlik/parça bildirme) ifade eder. { مِثْلِهِ } üzerinde durmak (vakıf) tam değildir; çünkü { وَادْعُوا } “ve çağırın” ifadesi onun üzerine matuftur (nesaktır). Yüce Allah'ın { وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ } “Şahitlerinizi de çağırın” buyruğunun manası; yardımcılarınızı ve destekçilerinizi [çağırın] demektir. el-Ferrâ: "İlahlarınızı [çağırın]" demiştir. İbn Keysân ise şöyle demiştir: "Şayet, 'Burada şahitler nasıl zikredilmiştir? Oysa şahitler ancak bir olaya tanıklık etmek veya tanık oldukları bir şeyi haber vermek için bulunurlar; oysa kendilerine sadece { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } “Onun benzerinden bir sure getirin” denilmiştir?' diye sorulacak olursa, bunun cevabı şudur:

الْمَعْنَى اسْتَعِينُوا بِمَنْ وَجَدْتُمُوهُ مِنْ عُلَمَائِكُمْ، وَأَحْضِرُوهُمْ لِيُشَاهِدُوا مَا تَأْتُونَ بِهِ، فَيَكُونَ الرَّدُّ عَلَى الْجَمِيعِ أَوْكَدَ فِي الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ. قُلْتُ: هَذَا هُوَ مَعْنَى قَوْلِ مُجَاهِدٍ. قَالَ مُجَاهِدٌ: مَعْنَى:" وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ" أَيِ ادْعُوا نَاسًا يَشْهَدُونَ لَكُمْ، أَيْ يَشْهَدُونَ أَنَّكُمْ عَارَضْتُمُوهُ. النَّحَّاسُ:" شُهَداءَكُمْ" نُصِبٌ بِالْفِعْلِ جَمْعُ شَهِيدٍ، يُقَالُ: شَاهِدٌ وَشَهِيدٌ، مِثْلَ قَادِرٍ وَقَدِيرٍ. وَقَوْلُهُ: (مِنْ دُونِ اللَّهِ) أَيْ مِنْ غَيْرِهِ، وَدُونَ نَقِيضُ فَوْقَ، وَهُوَ تَقْصِيرٌ عَنِ الْغَايَةِ، وَيَكُونُ ظَرْفًا. وَالدُّونُ: الْحَقِيرُ الْخَسِيسُ، قَالَ:

Anlam şudur: Âlimlerinizden bulabildiğiniz kimselerden yardım isteyin ve getireceğiniz şeye tanıklık etmeleri için onları hazır bulundurun ki, hepsine birden verilecek cevap aleyhlerindeki hücceti daha da pekiştirsin.' Derim ki: Mücâhid'in sözünün anlamı da budur. Mücâhid şöyle demiştir: { وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ } “Şahitlerinizi çağırın” ifadesinin anlamı; sizin lehinize şahitlik edecek, yani onun dengini ortaya koyduğunuza tanıklık edecek insanları çağırın demektir. en-Nehhâs: "Şühedâeküm" fiille mansub olmuştur; şehîd kelimesinin çoğuludur; kādir ve kadîr gibi şâhid ve şehîd denir. O'nun: { مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka” buyruğu, yani O'ndan gayrı demektir. Dûn (دُونَ), fevk (فَوْقَ / üst) kelimesinin zıddıdır; hedefin gerisinde kalmayı ifade eder ve zarf olur. ed-Dûn (الدُّونُ): Basit, değersiz ve bayağı kimsedir. Şair şöyle demiştir:

إِذَا مَا عَلَا الْمَرْءُ رَامَ الْعُلَاءَ ... وَيَقْنَعُ بِالدُّونِ مَنْ كَانَ دُونَا

Kişi yüceldiğinde yüceliği arar, / Aşağılık olan kimse ise değersiz olana razı olur.

وَلَا يُشْتَقُّ مِنْهُ فِعْلٌ، وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ مِنْهُ: دَانَ يَدُونَ دَوْنًا. وَيُقَالُ: هَذَا دُونَ ذَاكَ، أَيْ أَقْرَبُ مِنْهُ. وَيُقَالُ فِي الْإِغْرَاءِ بِالشَّيْءِ: دُونَكَهُ. قَالَتْ تَمِيمٌ لِلْحَجَّاجِ: أَقْبِرْنَا صَالِحًا وَكَانَ قَدْ صَلَبَهُ فَقَالَ: دُونَكُمُوهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ) فِيمَا قُلْتُمْ مِنْ أَنَّكُمْ تَقْدِرُونَ عَلَى الْمُعَارَضَةِ، لِقَوْلِهِمْ فِي آيَةٍ أُخْرَى:" لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هذا" [الأنفال: ٣١] وَالصِّدْقُ: خِلَافُ الْكَذِبِ، وَقَدْ صَدَقَ فِي الْحَدِيثِ. وَالصَّدْقُ: الصُّلْبُ مِنَ الرِّمَاحِ. وَيُقَالُ: صَدَقُوهُمُ الْقِتَالَ. وَالصِّدِّيقُ: الْمُلَازِمُ لِلصِّدْقِ. وَيُقَالُ: رَجُلُ صِدْقٍ، كَمَا يُقَالُ: نِعْمَ الرَّجُلُ. وَالصَّدَاقَةُ مُشْتَقَّةٌ مِنَ الصِّدْقِ في النصح والود.

Ondan bir fiil türetilmez; bazısı ise bundan 'dâne yedûnü devnen' (دَانَ يَدُونَ دَوْنًا) fiilini söyler. 'Bu, şundan daha aşağıdadır (yakındır)' manasında 'hâzâ dûne zâk' (هَذَا دُونَ ذَاكَ) denir. Bir şeye teşvik etmede 'dûnekehu' (دُونَكَهُ / al onu) denir. Temîm kabilesi el-Haccâc'a: 'Sâlih'i bize teslim et de gömelim' dediler -ki o onu asmıştı-, o da: 'İşte o önünüzde, alın onu' dedi. Yüce Allah'ın: { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru sözlüler iseniz” buyruğu, benzerini getirmeye gücünüzün yettiğine dair söylediğiniz sözde [doğru iseniz demektir]; zira onlar başka bir ayette şöyle demişlerdi: { لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هذا } “Dileseydik biz de bunun gibisini söylerdik” [Enfâl 31]. Sıdk (صِّدْق): Yalanın zıddıdır; sözünde doğru oldu denir. Sadk (صَّدْق): Mızrağın sert olanıdır. 'Düşmanla kıyasıya savaştılar' manasında 'sadakûhümü'l-kıtâl' (صَدَقُوهُمُ الْقِتَالَ) denilir. Sıddîk (صِّدِّيق): Doğruluktan hiç ayrılmayan kimsedir. Tıpkı 'ne güzel adam' denildiği gibi 'racülü sıdkın' (رَجُلُ صِدْقٍ / doğru ve güvenilir adam) denir. Sadâkat (dostluk) kelimesi de samimiyette ve sevgide doğru ve içten olmaktan türemiştir.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٤]

[Bakara Suresi (2), Âyet 24]

فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ (٢٤)

{ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } “Eğer yapamazsanız -ki asla yapamayacaksınız- yakıtı insanlar ve taşlar olan, kâfirler için hazırlanmış ateşten sakının.” (24)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا) يَعْنِي فِيمَا مَضَى (وَلَنْ تَفْعَلُوا) أَيْ تُطِيقُوا ذَلِكَ فِيمَا يَأْتِي. وَالْوَقْفُ عَلَى هَذَا عَلَى" صادِقِينَ" تَامٌّ. وَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: مَعْنَى الْآيَةِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ وَلَنْ تَفْعَلُوا، فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ. فَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ لَا يَتِمُّ الْوَقْفُ عَلَى" صادِقِينَ".

Yüce Allah'ın: (فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا) “Eğer yapamadıysanız” buyruğu, yani geçmişte [yapamadıysanız]; (وَلَنْ تَفْعَلُوا) “ve asla yapamayacaksınız” buyruğu ise gelecekte buna güç yetiremeyeceksiniz, demektir. Buna göre { صادِقِينَ } “doğru söyleyenler” [kelimesi] üzerindeki vakıf tamdır (tâm vakıftır). Müfessirlerden bir grup ise şöyle demiştir: Âyetin manası; “Eğer doğru söyleyenler iseniz, Allah'tan başka şahitlerinizi de çağırın -ki asla yapamayacaksınız-; şayet yapamazsanız artık ateşten sakının” şeklindedir. Bu tefsire göre { صادِقِينَ } “doğru söyleyenler” üzerinde vakıf tam olmaz.

فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ دَخَلَتْ" إِنْ" عَلَى" لَمْ" وَلَا يَدْخُلُ عَامِلٌ عَلَى عَامِلٍ؟ فَالْجَوَابُ أَنَّ" إن" ها هنا غَيْرُ عَامِلَةٍ فِي اللَّفْظِ فَدَخَلَتْ عَلَى" لَمْ" كَمَا تَدْخُلُ عَلَى الْمَاضِي، لِأَنَّهَا لَا تَعْمَلُ فِي" لَمْ" كَمَا لَا تَعْمَلُ فِي الْمَاضِي، فَمَعْنَى إِنْ لَمْ تَفْعَلُوا إِنْ تَرَكْتُمُ الْفِعْلَ. قوله تعالى" وَلَنْ تَفْعَلُوا" نصب بلن، وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَجْزِمُ بِهَا، ذَكَرَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ، وَمِنْهُ بَيْتُ النَّابِغَةِ:

Eğer: 'Bir âmil diğer bir âmilin üzerine girmezken, "in" (إِنْ) şart edatı "lem" (لَمْ) üzerine nasıl girmiştir?' denilirse; cevap şudur: "İn" burada lafızda âmil değildir; nitekim mazi fiilde amel etmediği gibi "lem" üzerinde de amel etmediğinden, mazi fiilin üzerine girdiği gibi "lem"in üzerine girmiştir. Dolayısıyla "in lem tef'alû"nun anlamı, 'eğer o fiili terk ettiyseniz' demektir. Yüce Allah'ın { وَلَنْ تَفْعَلُوا } “ve asla yapamayacaksınız” buyruğu "len" ile mansubdur. Araplardan onunla meczum kılanlar da vardır; bunu Ebû Ubeyde zikretmiştir. en-Nâbiğa'nın şu beyti de bundandır:

فَلَنْ أُعَرِّضْ أَبْيَتَ اللَّعْنَ بِالصَّفَدِ

Melik olasıca, asla bir bağış ile kendimi arz etmeyeceğim.

وَفِي حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ حِينَ ذُهِبَ بِهِ إِلَى النَّارِ فِي مَنَامِهِ: فَقِيلَ لِي" لَنْ تُرَعْ". هَذَا عَلَى تِلْكَ اللُّغَةِ. وَفِي قَوْلِهِ:" وَلَنْ تَفْعَلُوا" إِثَارَةٌ لِهِمَمِهِمْ، وَتَحْرِيكٌ لِنُفُوسِهِمْ، لِيَكُونَ عَجْزُهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ أَبْدَعَ، وَهَذَا مِنَ الْغُيُوبِ الَّتِي أَخْبَرَ بِهَا الْقُرْآنُ قَبْلَ وُقُوعِهَا. وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ:" وَلَنْ تَفْعَلُوا" تَوْقِيفًا لَهُمْ عَلَى أَنَّهُ الْحَقُّ، وَأَنَّهُمْ لَيْسُوا صَادِقِينَ فِيمَا زَعَمُوا مِنْ أَنَّهُ كَذِبٌ، وَأَنَّهُ مُفْتَرًى وَأَنَّهُ سِحْرٌ وَأَنَّهُ شِعْرٌ، وَأَنَّهُ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ، وَهُمْ يَدَّعُونَ الْعِلْمَ وَلَا يَأْتُونَ بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ. وَقَوْلُهُ: (فَاتَّقُوا النَّارَ) جَوَابُ" فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا" أَيِ اتَّقُوا النَّارَ بِتَصْدِيقِ النَّبِيِّ ﷺ وَطَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى. وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى التَّقْوَى فَلَا مَعْنَى لِإِعَادَتِهَا. وَيُقَالُ: إِنَّ لُغَةَ تَمِيمٍ وَأَسَدٍ" فَتَقُوا النَّارَ". وَحَكَى سِيبَوَيْهِ: تَقَى يَتْقِي، مِثْلَ قَضَى يَقْضِي." النَّارَ" مَفْعُولَةٌ." الَّتِي" مِنْ نَعْتِهَا. وَفِيهَا ثَلَاثُ لُغَاتٍ: التي والت (بكسر التاء) والت (بِإِسْكَانِهَا). وَهِيَ اسْمٌ مُبْهَمٌ لِلْمُؤَنَّثِ وَهِيَ مَعْرِفَةٌ، وَلَا يَجُوزُ نَزْعُ الْأَلِفِ وَاللَّامِ مِنْهَا لِلتَّنْكِيرِ، وَلَا تَتِمُّ إِلَّا بِصِلَةٍ. وَفِي تَثْنِيَتِهَا ثَلَاثُ لُغَاتٍ أَيْضًا: اللَّتَانِ وَاللَّتَا (بِحَذْفِ النُّونِ) وَاللَّتَانِّ (بتشديد النون). وفي جمعها خمس لغات:

İbn Ömer’in radıyallâhu anh rüyasında cehenneme götürüldüğü sıradaki hadisinde geçen: «Bana: 'Korkma (len türa‘)' denildi» [ifadesi de] bu lügat üzeredir. Yüce Allah’ın: { وَلَنْ تَفْعَلُوا } “Asla yapamayacaksınız” buyruğunda, onların gayretlerini harekete geçirme ve nefislerini kışkırtma [gayesi] vardır; ta ki bundan sonraki acziyetleri daha açık ve kesin olsun. Bu ise Kur'an’ın vuku bulmadan önce haber verdiği gaybî hususlardandır. İbn Keysân şöyle demiştir: "{ وَلَنْ تَفْعَلُوا } “Asla yapamayacaksınız” [ifadesi], Kur'an'ın hak olduğunu; onların ise onun yalan, uydurma, sihir, şiir ve öncekilerin masalları olduğu yönündeki iddialarında doğru söylemediklerini onlara bildirmek [içindir]. Zira onlar ilim sahibi olduklarını iddia etmekte, fakat onun benzeri bir sure getirememektedirler." Yüce Allah’ın: { فَاتَّقُوا النَّارَ } “O ateşten sakının” buyruğu, { فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا } “Eğer yapamazsanız” [şartının] cevabıdır. Yani Peygamber’i sallallâhu aleyhi ve sellem tasdik ederek ve Yüce Allah’a itaat ederek ateşten sakının [demektir]. Takvanın anlamı daha önce geçmişti, dolayısıyla onu tekrarlamanın bir anlamı yoktur. Temîm ve Esed [kabilelerinin] lügatinde: 'Feteku'n-nâr (فَتَقُوا النَّارَ)' şeklinde [hemzesiz] söylendiği nakledilmiştir. Sîbeveyh, 'tıkâ yetkî (تَقَى يَتْقِي)', tıpkı 'kadâ yakdî (قَضَى يَقْضِي)' gibi [kullanılır] demiştir. { النَّارَ } (en-nâr) mef'ûldür (nesnedir). { الَّتِي } (elletî) ise onun sıfatıdır. Bu kelimede üç lügat vardır: 'el-letî' (التي), tâ harfinin kesresiyle 'el-let' (والت) ve tâ harfinin sükûnuyla 'el-let' (والت). Bu kelime, müennes (dişil) için müphem bir isim olup marifedir (belirlidir). Nekre (belirsiz) yapmak amacıyla başındaki elif-lâmın kaldırılması caiz değildir ve ancak bir sıla cümlesiyle tamamlanır. İkilinde (tesniyesinde) de üç lügat vardır: 'el-letâni' (اللَّتَانِ), nûn harfinin hazfiyle 'el-letâ' (اللَّتَا) ve nûn harfinin şeddesiyle 'el-letânni' (اللَّتَانِّ). Çoğulunda ise beş lügat bulunmaktadır:

اللَّاتِي، وَهِيَ لُغَةُ الْقُرْآنِ. وَاللَّاتِ (بِكَسْرِ التَّاءِ بِلَا يَاءٍ). وَاللَّوَاتِي. وَاللَّوَاتِ (بِلَا يَاءٍ)، وَأَنْشَدَ أَبُو عُبَيْدَةَ:

Kur'an'ın lügati olan 'el-lâtî' (اللَّاتِي); yâ olmaksızın tâ'nın kesresiyle 'el-lâti' (اللَّاتِ); 'el-levâtî' (اللَّوَاتِي); ve yâ olmaksızın 'el-levâti' (اللَّوَاتِ). Ebû Ubeyde şu beyti okumuştur:

مِنَ اللَّوَاتِي وَاللَّتِي وَاللَّاتِي ... زَعَمْنَ أَنْ قَدْ كَبِرَتْ لِدَاتِي

Yaşıtlarımın yaşlandığımı iddia eden / O kadınlardan...

وَاللَّوَا (بِإِسْقَاطِ التَّاءِ)، هَذَا مَا حَكَاهُ الْجَوْهَرِيُّ. وَزَادَ ابْنُ الشَّجَرِيِّ: اللَّائِي (بِالْهَمْزِ وَإِثْبَاتِ الْيَاءِ). وَاللَّاءِ (بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ وَحَذْفِ الْيَاءِ). وَاللَّا (بِحَذْفِ الْهَمْزَةِ) فَإِنْ جَمَعْتَ الْجَمْعَ قُلْتَ فِي اللَّاتِي: اللَّوَاتِي وَفِي اللَّائِي: اللَّوَائِي. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَتَصْغِيرُ الَّتِي اللُّتَيَّا (بِالْفَتْحِ وَالتَّشْدِيدِ)، قَالَ الرَّاجِزُ:

Ve tâ'nın düşürülmesiyle 'el-levâ' (اللَّوَا). Bu, el-Cevherî'nin naklettiğidir. İbnü'ş-Şecerî şunları da eklemiştir: Hemze ve yâ'nın sübûtuyla 'el-lâî' (اللَّائِي); hemzenin kesresi ve yâ'nın hazfiyle 'el-lâi' (اللَّاءِ); ve hemzenin hazfiyle 'el-lâ' (اللَّا). Çoğulun çoğulunu yapacak olursan 'el-lâtî' için 'el-levâtî', 'el-lâî' için de 'el-levâî' dersin. el-Cevherî şöyle demiştir: "Elletî"nin küçültme ismi, fetha ve şedde ile 'el-lüteyyâ'dır (اللُّتَيَّا). Recez şairi şöyle demiştir:

بَعْدَ اللُّتَيَّا وَاللَّتَيَّا وَالَّتِي ... إِذَا عَلَتْهَا أَنْفُسٌ تَرَدَّتِ

Büyük küçük türlü musibetlerden sonra, / Ki canlar ona tutulduğunda helak olup gider.

وَبَعْضُ الشُّعَرَاءِ أَدْخَلَ عَلَى" الَّتِي" حَرْفَ النِّدَاءِ، وَحُرُوفُ النِّدَاءِ لَا تَدْخُلُ عَلَى مَا فِيهِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ إِلَّا فِي قَوْلِنَا: يَا اللَّهُ، وَحْدَهُ. فَكَأَنَّهُ شَبَّهَهَا بِهِ مِنْ حَيْثُ كَانَتِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ غَيْرَ مُفَارِقَتَيْنِ لَهَا، وَقَالَ:

Bazı şairler "elletî" kelimesinin başına nida harfi dâhil etmiştir; oysa nida harfleri elif-lâmlı kelimelerin başına ancak sadece 'yâ Allâh' (يَا اللَّهُ) sözümüzde dâhil olur. Sanki elif ve lâm kendisinden hiç ayrılmadığı için onu Allah lafzına benzetmiş ve şöyle demiştir:

مِنْ أَجْلِكِ يَا الَّتِي تَيَّمْتِ قَلْبِي ... وَأَنْتِ بَخِيلَةٌ بِالْوُدِّ عَنِّي

Sen benden sevgini esirgerken, / Kalbimi kul köle eden ey kadın, senin yüzünden!

وَيُقَالُ: وَقَعَ فُلَانٌ فِي اللَّتَيَّا وَالَّتِي، وَهُمَا اسْمَانِ مِنْ أَسْمَاءِ الدَّاهِيَةِ. والوقود (بالفتح): الحطب. وبالضم: التوقد. و" النَّاسُ" عُمُومٌ، وَمَعْنَاهُ الْخُصُوصُ فِيمَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَضَاءُ أَنَّهُ يَكُونُ حَطَبًا لَهَا، أَجَارَنَا اللَّهُ مِنْهَا." وَالْحِجارَةُ" هِيَ حِجَارَةُ الْكِبْرِيتِ الْأَسْوَدِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَالْفَرَّاءِ وَخُصَّتْ بِذَلِكَ لِأَنَّهَا تَزِيدُ عَلَى جَمِيعِ الْأَحْجَارِ بِخَمْسَةِ أَنْوَاعٍ مِنَ الْعَذَابِ: سُرْعَةِ الِاتِّقَادِ، نَتْنِ الرَّائِحَةِ، كَثْرَةِ الدُّخَانِ، شِدَّةِ الِالْتِصَاقِ بِالْأَبْدَانِ، قُوَّةِ حَرِّهَا إِذَا حَمِيَتْ. وَلَيْسَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ" دَلِيلٌ عَلَى أَنْ لَيْسَ فِيهَا غَيْرُ النَّاسِ وَالْحِجَارَةِ، بِدَلِيلِ مَا ذَكَرَهُ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ مِنْ كَوْنِ الْجِنِّ وَالشَّيَاطِينِ فِيهَا. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْحِجَارَةِ الْأَصْنَامُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ" [الأنبياء: ٩٨] أَيْ حَطَبُ جَهَنَّمَ. وَعَلَيْهِ فَتَكُونُ الْحِجَارَةُ وَالنَّاسُ وَقُودًا لِلنَّارِ، وَذُكِرَ ذَلِكَ تَعْظِيمًا لِلنَّارِ أَنَّهَا تحرق الحجارة مع إحراقها للناس.

Şöyle de denir: "Falan kimse el-letteyyâ ve'lletî'ye (küçük ve büyük felaketlere) düştü." Bunlar musibet/felaket isimlerindendir. el-Vakûd (fetha ile): Yakacak/odun, el-vukûd (damme ile) ise tutuşmak demektir. "İnsanlar" ifadesi umumidir (geneldir), ancak manası cehennemin odunu olacağı hakkında hüküm kesinleşmiş olan kimselere hastır; Allah bizi ondan korusun. "Taşlar" ise İbn Mes'ûd ve el-Ferrâ'dan [nakledildiğine göre] kara kükürt taşlarıdır. Bununla tahsis edilmesinin sebebi, diğer bütün taşlardan şu beş çeşit azap unsuruyla üstün olmasıdır: Çabuk tutuşması, kokusunun pisliği, dumanının çokluğu, bedenlere şiddetle yapışması ve kızıştığı zaman sıcağının pek güçlü olması. Yüce Allah'ın { وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ } “Yakıtı insanlar ve taşlar olan...” buyruğunda, cehennemde insanlardan ve taşlardan başkasının bulunmadığına dair bir delil yoktur; nitekim başka yerlerde cinlerin ve şeytanların da orada olduğuna dair zikredilen hususlar buna delildir. [Ayrıca] "taşlar" ile kastedilenin putlar olduğu da söylenmiştir; nitekim Yüce Allah: { إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız” [el-Enbiyâ 21/98] buyurmuştur; yani cehennemin odunusunuz. Buna göre taşlar ve insanlar ateşin yakıtı olurlar; bunun bu şekilde zikredilmesi ise ateşin insanları yakmasıyla birlikte taşları da yakacak kadar dehşetli olduğunu bildirmek içindir.

وَعَلَى التَّأْوِيلِ الْأَوَّلِ يَكُونُونَ مُعَذَّبِينَ بِالنَّارِ وَالْحِجَارَةِ. وَقَدْ جَاءَ الْحَدِيثُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (كُلُّ مُؤْذٍ فِي النَّارِ). وَفِي تَأْوِيلِهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّ كُلَّ مَنْ آذَى النَّاسَ فِي الدُّنْيَا عَذَّبَهُ اللَّهُ فِي الْآخِرَةِ بِالنَّارِ. الثَّانِي- أَنَّ كُلَّ مَا يُؤْذِي النَّاسَ فِي الدُّنْيَا مِنَ السِّبَاعِ وَالْهَوَامِّ وَغَيْرِهَا فِي النَّارِ مُعَدٌّ لِعُقُوبَةِ أَهْلِ النَّارِ. وَذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ التَّأْوِيلِ إِلَى أَنَّ هَذِهِ النَّارَ الْمَخْصُوصَةَ بِالْحِجَارَةِ هِيَ نَارُ الْكَافِرِينَ خَاصَّةً. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. رَوَى مُسْلِمٌ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ قَالَ قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ أَبَا طَالِبٍ كَانَ يَحُوطُكَ وَيَنْصُرُكَ، فَهَلْ نَفَعَهُ ذَلِكَ؟ قَالَ: (نَعَمْ وَجَدْتُهُ فِي غَمَرَاتٍ مِنَ النَّارِ فَأَخْرَجْتُهُ إِلَى ضَحْضَاحٍ - فِي رِوَايَةٍ- وَلَوْلَا أَنَا لَكَانَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ) ... " وَقُودُهَا" مُبْتَدَأٌ." النَّاسِ" خَبَرُهُ." وَالْحِجارَةُ" عَطْفٌ عَلَيْهِمْ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ وَطَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ:" وُقُودُهَا" (بِضَمِّ الْوَاوِ). وَقَرَأَ عُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ:" وَقِيدُهَا النَّاسُ". قَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْأَخْفَشُ: الْوَقُودُ (بِفَتْحِ الْوَاوِ): الْحَطَبُ، وَ (بِالضَّمِّ): الْفِعْلُ، يُقَالُ: وَقَدَتِ النَّارُ تَقِدُ وُقُودًا (بِالضَّمِّ) وَوَقَدًا وَقِدَةً [وَوَقِيدًا وَوَقْدًا] وَوَقَدَانًا، أَيْ تَوَقَّدَتْ. وَأَوْقَدْتُهَا أَنَا وَاسْتَوْقَدْتُهَا أَيْضًا. وَالِاتِّقَادُ مِثْلَ التَّوَقُّدِ، وَالْمَوْضِعُ مَوْقِدُ، مِثْلُ مَجْلِسٍ، وَالنَّارُ مُوقَدَةٌ. وَالْوَقْدَةُ: شِدَّةُ الْحَرِّ، وَهِيَ عَشَرَةُ أَيَّامٍ أَوْ نِصْفُ شَهْرٍ. قَالَ النَّحَّاسُ: يَجِبُ عَلَى هَذَا أَلَّا يُقْرَأَ إِلَّا" وَقُودُهَا" [بِفَتْحِ الْوَاوِ [لِأَنَّ الْمَعْنَى حَطَبُهَا، إِلَّا أَنَّ الْأَخْفَشَ قَالَ: وَحُكِيَ أَنَّ بَعْضَ الْعَرَبِ يَجْعَلُ الْوَقُودَ وَالْوُقُودُ بِمَعْنَى الْحَطَبِ وَالْمَصْدَرِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَذَهَبَ إِلَى أَنَّ الْأَوَّلَ أَكْثَرُ، قَالَ: كَمَا أَنَّ الْوَضُوءَ الْمَاءُ، وَالْوُضُوءُ الْمَصْدَرُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ) ظَاهِرُهُ أَنَّ غَيْرَ الْكَافِرِينَ لَا يَدْخُلُهَا وَلَيْسَ كَذَلِكَ، بِدَلِيلِ مَا ذَكَرَهُ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ مِنَ الْوَعِيدِ لِلْمُذْنِبِينَ وَبِالْأَحَادِيثِ الثَّابِتَةِ فِي الشَّفَاعَةِ، عَلَى مَا يَأْتِي. وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى مَا يَقُولُهُ أَهْلُ الْحَقِّ مِنْ أَنَّ النَّارَ مَوْجُودَةٌ مَخْلُوقَةٌ، خِلَافًا لِلْمُبْتَدِعَةِ فِي قَوْلِهِمْ: إِنَّهَا لَمْ تُخْلَقْ حَتَّى الْآنَ. وَهُوَ الْقَوْلُ الَّذِي سَقَطَ فِيهِ الْقَاضِي مُنْذِرُ بْنُ سَعِيدٍ الْبَلُّوطِيُّ الْأَنْدَلُسِيُّ. رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ إذ سمع وجبة،

İlk yoruma göre onlar hem ateşle hem de taşlarla azap edileceklerdir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « كُلُّ مُؤْذٍ فِي النَّارِ » «Eziyet veren her şey / herkes ateştedir.» Bunun tevilinde iki vecih vardır: Birincisi; dünyada insanlara eziyet eden herkesi Allah ahirette ateşle azaplandıracaktır. İkincisi; dünyada insanlara eziyet veren yırtıcı hayvanlar, haşerat ve diğer varlıklar, cehennem ehline azap etmek üzere ateşte hazır bulundurulacaktır. Bazı tevil ehli ise taşlarla tahsis edilmiş bu ateşin yalnızca kâfirlere has ateş olduğu görüşüne varmıştır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Müslim, Abbâs b. Abdilmuttalib'den şöyle rivayet etmiştir: Dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ebû Tâlib seni koruyup gözetiyor ve sana yardım ediyordu. Bunun ona bir faydası oldu mu?' Şöyle buyurdu: « نَعَمْ وَجَدْتُهُ فِي غَمَرَاتٍ مِنَ النَّارِ فَأَخْرَجْتُهُ إِلَى ضَحْضَاحٍ » «Evet, onu ateşin derinliklerinde buldum da [topuklara kadar gelen] sığ bir yere çıkardım.» —bir rivayette— « وَلَوْلَا أَنَا لَكَانَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ » «Eğer ben olmasaydım cehennemin en alt tabakasında olurdu.» ... “Vakûdühâ” (وَقُودُهَا) mübteda (özne), “en-Nâs” (النَّاسُ) onun haberi (yüklemi), “ve'l-hicâretü” (وَالْحِجَارَةُ) ise onun üzerine matuftur. Hasan[-ı Basrî], Mücâhid ve Talha b. Musarrif vav'ın dammesiyle “Vukûdühâ” (وُقُودُهَا) şeklinde okumuşlardır. Ubeyd b. Umeyr ise “Vakîdühâ'n-nâsu” (وَقِيدُهَا النَّاسُ) şeklinde okumuştur. Kisâî ve Ahfeş şöyle demiştir: el-Vakûd (الوَقُود) -vav'ın fethasıyla- yakacak odun; damme ile (el-vukûd) ise fiil [yani tutuşma/yanma eylemi]dir. Nitekim ateş yandığında «وَقَدَتِ النَّارُ تَقِدُ وُقُودًا وَوَقَدًا وَقِدَةً [وَوَقِيدًا وَوَقْدًا] وَوَقَدَانًا» denilir; yani tutuştu, alevlendi demektir. [Ateşi ben yaktığımda] «أَوْقَدْتُهَا» ve «اسْتَوْقَدْتُهَا» derim. el-İttikâd (الِاتِّقَادُ) da et-tevakkud (التَّوَقُّدُ / tutuşup alevlenmek) gibidir. Mekân ismi “meclis” vezninde “mevkid” (مَوْقِد), tutuşturulmuş ateş ise “mûkade” (مُوقَدَة)dir. el-Vakde (الْوَقْدَة) ise şiddetli sıcaklık demektir ki bu da on gün yahut yarım ay kadardır. en-Nehhâs şöyle demiştir: Buna göre bu kelimenin sadece [vav'ın fethasıyla] “Vakûdühâ” (وَقُودُهَا) şeklinde okunması gerekir; çünkü anlamı onun odunudur. Ancak Ahfeş şöyle demiştir: Bazı Arapların hem el-vakûd hem de el-vukûd kelimelerini hem odun hem de mastar anlamında kullandıkları nakledilmiştir. en-Nehhâs ise birinci kullanımın daha yaygın olduğunu belirtmiş ve: 'Nasıl ki el-vadû (الْوَضُوءُ) abdest suyu, el-vudû (الْوُضُوءُ) ise abdest alma fiili (mastar) ise bu da öyledir' demiştir. Yüce Allah'ın: { أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } “Kâfirler için hazırlanmıştır” buyruğunun zahirinden kâfirlerin dışındakilerin oraya girmeyeceği anlaşılsa da durum böyle değildir. Bunun delili, günahkârlar için [Kur'an'ın] başka yerlerinde zikredilen tehditler ve ileride geleceği üzere şefaate dair sabit olan hadislerdir. Ayrıca bunda, bidat ehlinin 'cehennem henüz yaratılmamıştır' şeklindeki sözlerinin aksine, hak ehlinin savunduğu cehennemin şu an mevcut ve yaratılmış olduğu görüşüne dair bir delil vardır. [Henüz yaratılmadığı görüşü], Endülüslü Kadı Münzir b. Saîd el-Ballûtî'nin de içine düştüğü bir yanılgıdır. Müslim, Abdullah b. Mes'ûd'dan şöyle rivayet etmiştir: Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikteyken bir düşme / gümleme sesi işitti...

فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (تَدْرُونَ مَا هَذَا) قَالَ قُلْنَا: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ: (هَذَا حَجَرٌ رُمِيَ بِهِ فِي النَّارِ مُنْذُ سَبْعِينَ خَرِيفًا فَهُوَ يَهْوِي فِي النَّارِ الْآنَ حَتَّى انْتَهَى إِلَى قَعْرِهَا). وَرَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (احْتَجَّتِ النَّارُ وَالْجَنَّةُ فَقَالَتْ هَذِهِ يَدْخُلُنِي الْجَبَّارُونَ وَالْمُتَكَبِّرُونَ وَقَالَتْ هَذِهِ يَدْخُلُنِي الضُّعَفَاءُ وَالْمَسَاكِينُ فَقَالَ اللَّهُ ﷿ لِهَذِهِ: أَنْتِ عَذَابِي أُعَذِّبُ بِكِ مَنْ أَشَاءُ وَقَالَ لِهَذِهِ أَنْتِ رَحْمَتِي أَرْحَمُ بِكِ مَنْ أَشَاءُ وَلِكُلِ وَاحِدَةٍ مِنْكُمَا مِلْؤُهَا (. وَأَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ بِمَعْنَاهُ. يُقَالُ: احْتَجَّتْ بِمَعْنَى تَحْتَجُّ، لِلْحَدِيثِ الْمُتَقَدِّمِ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَلِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قد أراهما فِي صَلَاةِ الْكُسُوفِ، وَرَآهُمَا أَيْضًا فِي إِسْرَائِهِ وَدَخَلَ الْجَنَّةَ، فَلَا مَعْنَى لِمَا خَالَفَ ذَلِكَ. وبالله التوفيق. و" أُعِدَّتْ" يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَالًا لِلنَّارِ عَلَى مَعْنَى مُعَدَّةٍ، وَأُضْمِرَتْ مَعَهُ قَدْ، كَمَا قَالَ:" أَوْ جاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ " [النساء: ٩٠] فَمَعْنَاهُ قَدْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ، فَمَعَ" حَصِرَتْ" قَدْ مُضْمَرَةٌ لِأَنَّ الْمَاضِيَ لَا يَكُونُ حَالًا إِلَّا مَعَ قَدْ، فَعَلَى هَذَا لَا يَتِمُّ الْوَقْفُ عَلَى" الْحِجارَةُ". وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ كَلَامًا مُنْقَطِعًا عَمَّا قَبْلَهُ، كَمَا قَالَ:" وَذلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْداكُمْ " [فصلت: ٢٣]. وَقَالَ السِّجِسْتَانِيُّ:" أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ" مِنْ صِلَةِ" الَّتِي" كَمَا قَالَ فِي آلِ عِمْرَانَ:" وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ " [آل عمران: ١٣١]. ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: وَهَذَا غَلَطٌ، لِأَنَّ الَّتِي فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ قَدْ وُصِلَتْ بِقَوْلِهِ:" وَقُودُهَا النَّاسُ" فَلَا يَجُوزُ أَنْ تُوصَلَ بِصِلَةٍ ثَانِيَةٍ، وَفِي آلِ عِمْرَانَ لَيْسَ لَهَا صِلَةٌ غَيْرَ" أُعِدَّتْ".

Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: (Bunun ne olduğunu biliyor musunuz?) buyurdu. 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dedik. Şöyle buyurdu: (Bu, yetmiş yıl önce ateşe atılmış bir taştır; dibine ulaşıncaya kadar şu âna kadar ateşte düşmekteydi). Buhârî de Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: (Cehennem ile cennet münakaşa etti. Cehennem: 'Bana zorbalar ve kibirliler girer' dedi. Cennet de: 'Bana zayıflar ve düşkünler girer' dedi. Bunun üzerine Allah azze ve celle cehenneme: 'Sen benim azabımsın, seninle dilediğime azap ederim' buyurdu. Cennete de: 'Sen benim rahmetimsin, seninle dilediğime merhamet ederim; her ikinizin de dolusu vardır' buyurdu). Bunu Müslim de aynı anlamda rivayet etmiştir. Önceki İbn Mes'ûd hadisi sebebiyle ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem küsûf namazında ikisini de gördüğü, ayrıca İsrâ gecesinde ikisini görüp cennete girdiği için 'ihtaccet' (münakaşa etti) fiilinin 'tehtaccü' (münakaşa ediyor/edecek) anlamında olduğu söylenmiştir; dolayısıyla buna aykırı olan görüşün hiçbir anlamı yoktur. Başarı Allah'tandır. "Uiddet" (أُعِدَّتْ) ifadesinin, 'hazırlanmış olarak' manasında ateş için hal olması caizdir ve kendisiyle birlikte "kad" takdir edilmiştir; nitekim [Allah Teâlâ]: { أَوْ جاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ } “Yahut göğüsleri daralmış olarak size gelenler” [Nisâ 90] buyurmuştur ki bunun anlamı 'kad hasirat sudûruhüm'dür. Mazi fiil ancak "kad" ile birlikte hal olabileceğinden "hasirat" ile birlikte "kad" takdir edilmiştir; buna göre { الْحِجارَةُ } üzerinde durmak tam olmaz. Kendisinden önceki kısımdan bağımsız (münkati') bir kelam olması da caizdir; nitekim [Allah Teâlâ]: { وَذلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْداكُمْ } “İşte Rabbiniz hakkında beslediğiniz bu zannınız sizi helak etti” [Fussilet 23] buyurmuştur. es-Sicistânî şöyle demiştir: { أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } ifadesi, tıpkı Âl-i İmrân'daki: { وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } “Kâfirler için hazırlanmış olan ateşten sakının” [Âl-i İmrân 131] ayetinde olduğu gibi "elletî"nin sılasındandır. İbnü'l-Enbârî ise şöyle demiştir: Bu bir hatadır; çünkü Bakara suresindeki "elletî", { وَقُودُهَا النَّاسُ } buyruğu ile sıla yapılmıştır; dolayısıyla ikinci bir sıla ile bağlanması caiz değildir. Âl-i İmrân'da ise onun "uiddet"ten başka bir sılası yoktur.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٥]

[Bakara Suresi (2), Âyet 25]

وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٥)

{ وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيها خالِدُونَ } “İman edip salih ameller işleyenleri, kendileri için altından ırmaklar akan cennetler bulunduğuyla müjdele! Ne zaman kendilerine oradaki bir meyveden rızık olarak sunulsa: 'Bu, daha önce bize rızık olarak verilen şeydir' derler. O, kendilerine [renkte] benzer [fakat tatta farklı] olarak verilmiştir. Orada onlar için tertemiz kılınmış eşler vardır ve onlar orada ebedî kalıcıdırlar.” (25)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا) فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ ﷿ جَزَاءَ الْكَافِرِينَ ذَكَرَ جَزَاءَ الْمُؤْمِنِينَ أَيْضًا. وَالتَّبْشِيرُ الْإِخْبَارُ بِمَا يَظْهَرُ أَثَرُهُ عَلَى الْبَشَرَةِ- وَهِيَ ظَاهِرُ الْجِلْدِ- لِتَغَيُّرِهَا بِأَوَّلِ خَبَرٍ يَرِدُ عَلَيْكَ، ثُمَّ الْغَالِبُ أَنْ يُسْتَعْمَلَ فِي السُّرُورِ مُقَيَّدًا بِالْخَيْرِ الْمُبَشَّرِ بِهِ، وَغَيْرَ مُقَيَّدٍ أَيْضًا. وَلَا يُسْتَعْمَلُ فِي الْغَمِّ وَالشَّرِّ إِلَّا مُقَيَّدًا مَنْصُوصًا عَلَى الشَّرِّ الْمُبَشَّرِ بِهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى" فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ" [الانشقاق: ٢٤]. وَيُقَالُ: بَشَرْتُهُ وَبَشَّرْتُهُ- مُخَفَّفٌ وَمُشَدَّدٌ- بِشَارَةً (بِكَسْرِ الْبَاءِ) فَأَبْشَرَ وَاسْتَبْشَرَ. وَبَشِرَ يَبْشُرُ إِذَا فَرِحَ. وَوَجْهٌ بَشِيرٌ إِذَا كَانَ حَسَنًا بَيِّنَ الْبَشَارَةِ (بِفَتْحِ الْبَاءِ). وَالْبُشْرَى: مَا يُعْطَاهُ الْمُبَشِّرُ. وَتَبَاشِيرُ الشَّيْءِ: أَوَّلُهُ. الثَّانِيَةُ- أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الْمُكَلَّفَ إِذَا قَالَ: مَنْ بَشَّرَنِي مِنْ عَبِيدِي بِكَذَا فَهُوَ حُرٌّ، فَبَشَّرَهُ وَاحِدٌ مِنْ عَبِيدِهِ فَأَكْثَرُ فَإِنَّ أَوَّلَهُمْ يَكُونُ حُرًّا دُونَ الثَّانِي. وَاخْتَلَفُوا إِذَا قَالَ: مَنْ أَخْبَرَنِي مِنْ عَبِيدِي بِكَذَا فَهُوَ حُرٌّ فَهَلْ يَكُونُ الثَّانِي مِثْلَ الْأَوَّلِ، فَقَالَ أَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ: نَعَمْ، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مُخْبِرٌ. وَقَالَ عُلَمَاؤُنَا: لَا، لِأَنَّ الْمُكَلَّفَ إِنَّمَا قَصَدَ خَبَرًا يَكُونُ بِشَارَةً، وَذَلِكَ يَخْتَصُّ بِالْأَوَّلِ، وَهَذَا مَعْلُومٌ عُرْفًا فَوَجَبَ صَرْفُ القول إليه. وفرق محمد ابن الْحَسَنِ بَيْنَ قَوْلِهِ: أَخْبَرَنِي، أَوْ حَدَّثَنِي، فَقَالَ: إِذَا قَالَ الرَّجُلُ أَيُّ غُلَامٍ لِي أَخْبَرَنِي بِكَذَا، أَوْ أَعْلَمَنِي بِكَذَا وَكَذَا فَهُوَ حُرٌّ- وَلَا نِيَّةَ لَهُ- فَأَخْبَرَهُ غُلَامٌ لَهُ بِذَلِكَ بِكِتَابٍ أَوْ كَلَامٍ أَوْ رَسُولٍ فَإِنَّ الْغُلَامَ يُعْتَقُ، لِأَنَّ هَذَا خَبَرٌ. وَإِنْ أَخْبَرَهُ بَعْدَ ذَلِكَ غُلَامٌ لَهُ عَتَقَ، لِأَنَّهُ قَالَ: أَيُّ غُلَامٍ أَخْبَرَنِي فَهُوَ حُرٌّ. وَلَوْ أَخْبَرُوهُ كُلُّهُمْ عَتَقُوا، وَإِنْ كَانَ عَنَى- حِينَ حَلَفَ- بِالْخَبَرِ كَلَامَ مُشَافَهَةٍ لَمْ يَعْتِقْ وَاحِدٌ مِنْهُمْ إِلَّا أَنْ يُخْبِرَهُ بِكَلَامٍ مُشَافَهَةً بِذَلِكَ الْخَبَرِ. قَالَ: وَإِذَا قَالَ أَيُّ غُلَامٍ لِي حَدَّثَنِي، فَهَذَا عَلَى الْمُشَافَهَةِ، لَا يَعْتِقُ وَاحِدٌ مِنْهُمْ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ) رَدٌّ عَلَى مَنْ يَقُولُ: إِنَّ الْإِيمَانَ بِمُجَرَّدِهِ يَقْتَضِي الطَّاعَاتِ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ ذَلِكَ مَا أَعَادَهَا، فَالْجَنَّةُ تُنَالُ بِالْإِيمَانِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ. وَقِيلَ: الْجَنَّةُ تُنَالُ بِالْإِيمَانِ، وَالدَّرَجَاتُ تُسْتَحَقُّ بِالْأَعْمَالِ الصَّالِحَاتِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Yüce Allah'ın: { وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenleri müjdele” buyruğunda üç mesele vardır: Birincisi: Allah azze ve celle kâfirlerin cezasını zikredince, müminlerin de mükâfatını zikretti. Tebşîr (müjdelemek); sana ulaşan ilk haberle derinin değişmesi sebebiyle, eseri beşere üzerinde -ki o cildin dış yüzüdür- zahir olan şeyi haber vermektir. Sonra çoğunlukla, müjdelenen hayırla mukayyet olarak veya mutlak olarak sevinç durumlarında kullanılır. Üzüntü ve şerde ise ancak müjdelenen şerrin açıkça belirtilmesi şartıyla kullanılır; nitekim Allah Teâlâ: { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “Onları acıklı bir azapla müjdele” [İnşikāk 24] buyurmuştur. 'Beşertühü' ve 'beşşertühü' (بَشَرْتُهُ وَبَشَّرْتُهُ) -hafif ve şeddeli olarak- ve 'bişâreten' (بِشَارَةً) -bâ'nın kesresiyle- denilir; o da sevindi (ebşera ve'stebşera) demektir. Sevindiğinde 'beşira yebşürü' (بَشِرَ يَبْشُرُ) denir. Yüzü güzel ve müjdesi açık olduğunda 'vechün beşîrun' denir -bâ'nın fethasıyla-. Büşrâ (الْبُشْرَى): Müjde verene verilen bahşiştir. Tebâşîrü'ş-şey' (تَبَاشِيرُ الشَّيْءِ): Bir şeyin ilk belirtileridir. İkincisi: Âlimler, mükellef olan kimse: 'Kölelerimden beni falan şeyle kim müjdelerse o hürdür' dese ve kölelerinden biri veya daha fazlası onu müjdelese, ikincisi değil yalnızca ilki hür olur, hususunda icma etmişlerdir. Ancak: 'Kölelerimden bana falan şeyi kim haber verirse o hürdür' dediğinde, ikincinin de birinci gibi olup olmayacağı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Şâfiî'nin mezhepdaşları: 'Evet, çünkü onların her biri bir haber verendir' demişlerdir. Bizim âlimlerimiz ise şöyle demiştir: 'Hayır, çünkü mükellef kimse ancak müjde niteliğindeki bir haberi kastetmiştir; bu da sadece ilkine mahsustur ve bu örfen bilinmektedir; dolayısıyla sözü buna hamletmek vaciptir.' Muhammed b. el-Hasan 'bana haber verdi' (ahbaranî) veya 'bana anlattı' (haddesenî) sözleri arasını ayırarak şöyle demiştir: Bir kimse: 'Hangi kölem bana şunu haber verirse veya şunu bildirirse o hürdür' dese -ve özel bir niyeti de olmasa- bir kölesi ona bunu bir mektupla, sözle veya elçiyle haber verse, o köle azat olur; çünkü bu bir haberdir. Ondan sonra bir kölesi daha haber verse o da azat olur; çünkü o 'hangi kölem bana haber verirse o hürdür' demiştir. Şayet hepsi birden haber verselerdi hepsi azat olurdu; ancak yemin ederken haber ile yüz yüze konuşmayı kastetmişse, o haberi onunla yüz yüze konuşarak bildirmedikçe hiçbiri azat olmaz. Şöyle devam etti: Eğer 'hangi kölem bana anlatırsa (haddesenî)' derse bu yüz yüze konuşmaya hamledilir ve [mektupla bildiren] hiçbiri azat olmaz. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Ve salih ameller işleyenleri” buyruğu, imanın tek başına taatleri gerektirdiğini söyleyenlere bir reddiyedir; çünkü şayet öyle olsaydı onu tekrar zikretmezdi; binaenaleyh cennete iman ve salih amel ile nail olunur. Cennete imanla nail olunacağı, derecelerin ise salih amellerle hak edileceği de söylenmiştir. Doğrusunu Allah bilir.

(أَنَّ لَهُمْ) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِ"- بَشِّرْ" وَالْمَعْنَى وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا بِأَنَّ لَهُمْ، أَوْ لِأَنَّ لَهُمْ، فَلَمَّا سَقَطَ الْخَافِضُ عَمِلَ الْفِعْلُ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ وَجَمَاعَةٌ مِنَ الْبَصْرِيِّينَ:" أَنَّ" فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ بِإِضْمَارِ الْبَاءِ. (جَنَّاتٍ) فِي مَوْضِعِ نَصْبِ اسْمِ" أَنَّ"،" وَأَنَّ وَمَا عَمِلَتْ فِيهِ فِي مَوْضِعِ الْمَفْعُولِ الثَّانِي. وَالْجَنَّاتُ: الْبَسَاتِينُ، وَإِنَّمَا سُمِّيَتْ جَنَّاتٌ لِأَنَّهَا تُجِنُّ مَنْ فِيهَا أَيْ تَسْتُرُهُ بِشَجَرِهَا، وَمِنْهُ: الْمِجَنُّ وَالْجَنِينُ وَالْجَنَّةُ. (تَجْرِي) فِي مَوْضِعِ النَّعْتِ لِجَنَّاتٍ وَهُوَ مَرْفُوعٌ، لِأَنَّهُ فِعْلٌ مُسْتَقْبَلٌ فَحُذِفَتِ الضَّمَّةُ مِنَ الْيَاءِ لِثِقَلِهَا مَعَهَا. (مِنْ تَحْتِهَا) أَيْ مِنْ تَحْتِ أَشْجَارِهَا، وَلَمْ يَجْرِ لَهَا ذِكْرٌ، لِأَنَّ الْجَنَّاتِ دَالَّةٌ عَلَيْهَا. (الْأَنْهارُ) أَيْ مَاءُ الْأَنْهَارِ، فَنُسِبَ الْجَرْيُ إِلَى الْأَنْهَارِ تَوَسُّعًا، وَإِنَّمَا يَجْرِي الْمَاءُ وَحْدَهُ فحذف اختصارا، كما قال تعالى:" وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ " [يوسف: ٨٢] أَيْ أَهْلَهَا. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

{ أَنَّ لَهُمْ } “kendilerine ait olduğunu” [ifadesi], "beşşir" (بَشِّرْ) fiili ile nasb konumundadır. Anlam: İman edenleri kendilerine ait olduğuyla (bi-enne lehüm) veya kendilerine ait olduğu için (li-enne lehüm) müjdele, demektir; harf-i cer düşünce fiil amel etmiştir. el-Kisâî ve Basralılardan bir grup ise şöyle demiştir: "Enne", gizli bir bâ (ب) harf-i cerri ile cer (hafz) mahallindedir. { جَنَّاتٍ } “cennetlerin” [kelimesi] "enne"nin ismi olarak nasb mahallindedir. "Enne" ve âmili ise ikinci mef'ûl konumundadır. Cennât (الْجَنَّاتُ): Bahçelerdir. Cennât olarak isimlendirilmesinin sebebi, ağaçlarıyla içindekileri örtüp gizlemesidir (tücinnü men fîhâ); miyfen (kalkan), cenîn (anne karnındaki bebek) ve cinnet de bundandır. { تَجْرِي } “akar” [fiili] cennât için sıfat konumundadır ve merfûdur; çünkü muzari bir fiildir ve ağırlığından ötürü yâ harfinden damme hazfedilmiştir. { مِنْ تَحْتِهَا } “altlarından” yani ağaçlarının altından demektir; cennât kelimesi onlara delalet ettiği için ağaçlar ayrıca zikredilmemiştir. { الْأَنْهارُ } “ırmaklar” yani ırmakların suyu demektir; genişletme yoluyla (mecâz-ı mürsel ile) akma fiili ırmaklara isnat edilmiştir; oysa tek başına akan sudur, bu yüzden ihtisar (kısaltma) için hazfedilmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “Kente sor” [Yûsuf 82] yani onun halkına [sor] buyurmuştur. Şair şöyle demiştir:

نُبِّئْتُ أَنَّ النَّارَ بَعْدَكَ أُوقِدَتْ ... وَاسْتَبَّ بَعْدَكَ يَا كُلَيْبُ الْمَجْلِسُ

Bana haber verildi ki senden sonra ateş tutuşturulmuş, / Ve senden sonra ey Kuleyb, meclis birbirine sövmüş.

أَرَادَ: أَهْلُ الْمَجْلِسِ، فَحَذَفَ. وَالنَّهْرُ: مَأْخُوذٌ مِنْ أنهرت، أي وسعت، ومنه قول قيس ابن الْخَطِيمِ:

Meclis halkını kastetmiş ve hazfetmiştir. Nehr (النَّهْرُ / ırmak): 'Enheartü' (أنهرت) yani genişlettim sözünden alınmıştır; Kays b. el-Hattîm'in şu sözü de bundandır:

مَلَكْتُ بِهَا كَفِّي فَأَنْهَرْتُ فَتْقَهَا ... يَرَى قَائِمٌ مِنْ دُونِهَا مَا وَرَاءَهَا

Elimle ona hâkim oldum da yarasını genişlettim; / Öyle ki onun gerisinde duran kişi arkasını görür.

أَيْ وَسَّعْتُهَا، يَصِفُ طَعْنَةً. وَمِنْهُ قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ: (مَا أَنْهَرَ الدَّمَ وَذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ فَكُلُوهُ). مَعْنَاهُ: مَا وَسَّعَ الذَّبْحُ حَتَّى يَجْرِيَ الدَّمُ كَالنَّهْرِ. وَجَمْعُ النَّهْرِ: نُهْرٌ وَأَنْهَارٌ. وَنَهْرٌ نَهِرٌ: كَثِيرُ الْمَاءِ، قَالَ أَبُو ذُؤَيْبٍ:

Yani onu genişlettim, bir mızrak darbesini vasfetmektedir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu da bundandır: (Kanı akıtıp fışkırtan ve üzerine Allah'ın ismi anılan şeyi yiyiniz). Anlamı: Boğazlamayı kan nehir gibi akacak şekilde kim genişletirse, demektir. Nehir kelimesinin çoğulu: Nühür (نُهْر) ve enhârdır (أَنْهَار). Çok sulu ırmak için 'nehrun nehirun' (نَهْرٌ نَهِرٌ) denilir; Ebû Züeyb şöyle demiştir:

أَقَامَتْ بِهِ فَابْتَنَتْ خَيْمَةً ... عَلَى قَصَبٍ وفرات نهر

Orada konakladı da kamışlıklar ve bol sulu tatlı bir ırmak üzerinde bir çadır kurdu.

وَرُوِيَ: أَنَّ أَنْهَارَ الْجَنَّةِ لَيْسَتْ فِي أَخَادِيدَ، إِنَّمَا تَجْرِي عَلَى سَطْحِ الْجَنَّةِ مُنْضَبِطَةً بِالْقُدْرَةِ حَيْثُ شَاءَ أَهْلُهَا. وَالْوَقْفُ عَلَى" الْأَنْهارُ" حَسَنٌ وَلَيْسَ بِتَامٍّ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: (كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ) مِنْ وَصْفِ الْجَنَّاتِ. (رِزْقاً) مَصْدَرُهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي الرِّزْقِ. وَمَعْنَى (مِنْ قَبْلُ) يَعْنِي فِي الدُّنْيَا، وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُمْ قَالُوا هَذَا الَّذِي وُعِدْنَا بِهِ فِي الدنيا. والثاني- هذا الذي رزقنا الدُّنْيَا، لِأَنَّ لَوْنَهَا يُشْبِهُ لَوْنَ ثِمَارِ الدُّنْيَا، فَإِذَا أَكَلُوا وَجَدُوا طَعْمَهُ غَيْرَ ذَلِكَ وَقِيلَ:" مِنْ قَبْلُ" يَعْنِي فِي الْجَنَّةِ لِأَنَّهُمْ يُرْزَقُونَ ثُمَّ يُرْزَقُونَ، فَإِذَا أُتُوا بِطَعَامٍ وَثِمَارٍ فِي أَوَّلِ النَّهَارِ فَأَكَلُوا مِنْهَا، ثُمَّ أُتُوا مِنْهَا فِي آخِرِ النَّهَارِ قَالُوا: هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ، يَعْنِي أُطْعِمْنَا فِي أَوَّلِ النَّهَارِ، لِأَنَّ لَوْنَهُ يُشْبِهُ ذَلِكَ، فَإِذَا أَكَلُوا مِنْهَا وَجَدُوا لَهَا طَعْمًا غَيْرَ طَعْمِ الْأَوَّلِ. (وَأُتُوا) فُعِلُوا مِنْ أَتَيْتُ. وَقَرَأَهُ الْجَمَاعَةُ بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَالتَّاءِ. وَقَرَأَ هَارُونُ الْأَعْوَرُ" وَأُتُوا" بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَالتَّاءِ. فَالضَّمِيرُ فِي الْقِرَاءَةِ الْأُولَى لِأَهْلِ الْجَنَّةِ، وَفِي الثَّانِيَةِ لِلْخُدَّامِ. (بِهِ مُتَشابِهاً) حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ فِي" بِهِ"، أَيْ يُشْبِهُ بَعْضُهُ بَعْضًا فِي الْمَنْظَرِ وَيَخْتَلِفُ فِي الطَّعْمِ. قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ وَغَيْرُهُمْ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: يُشْبِهُ ثَمَرَ الدُّنْيَا وَيُبَايِنُهُ فِي جُلِّ الصِّفَاتِ. ابْنُ عَبَّاسٍ: هَذَا عَلَى وَجْهِ التَّعَجُّبِ، وَلَيْسَ فِي الدنيا شي مِمَّا فِي الْجَنَّةِ سِوَى الْأَسْمَاءِ، فَكَأَنَّهُمْ تَعَجَّبُوا لِمَا رَأَوْهُ مِنْ حُسْنِ الثَّمَرَةِ وَعِظَمِ خَلْقِهَا. وَقَالَ قَتَادَةُ: خِيَارًا لَا رَذْلَ فِيهِ، كَقَوْلِهِ تعالى:" كِتاباً مُتَشابِهاً" [الزمر: ٢٣] وَلَيْسَ كَثِمَارِ الدُّنْيَا الَّتِي لَا تَتَشَابَهُ، لِأَنَّ فِيهَا خِيَارًا وَغَيْرَ خِيَارٍ. (وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ. وَأَزْوَاجٌ: جَمْعُ زَوْجٍ. وَالْمَرْأَةُ: زَوْجُ الرَّجُلِ. وَالرَّجُلُ زَوْجُ الْمَرْأَةِ. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: وَلَا تَكَادُ الْعَرَبُ تَقُولُ زَوْجَةً. وَحَكَى الْفَرَّاءُ أَنَّهُ يُقَالُ: زَوْجَةٌ، وَأَنْشَدَ الْفَرَزْدَقُ:

Rivayet edildiğine göre cennet ırmakları çukurlar içinde değildir; onlar ancak cennet ehlinin dilediği yere doğru ilahî kudretle zaptedilmiş olarak cennetin yüzeyinde akarlar. "El-Enhâru" (الْأَنْهارُ) üzerinde durmak güzel bir vakıftır ancak tam değildir; çünkü Yüce Allah'ın: { كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ } “Ne zaman onlara oradaki bir meyveden sunulsa” buyruğu cennetlerin vasfındandır. "Rızkan" (رِزْقاً) onun mastarıdır; rızık konusundaki açıklama daha önce geçmişti. { مِنْ قَبْلُ } “Daha önce” ifadesinin anlamı, yani dünyada demektir; bunda iki vecih vardır: Birincisi: Onların, 'Bu, dünyada bize vaat edilen şeydir' demiş olmalarıdır. İkincisi: 'Bu, dünyada bize rızık olarak verilen şeydir' demeleridir; çünkü rengi dünya meyvelerinin rengine benzer, fakat yedikleri vakit tadını bambaşka bulurlar. 'Min kablü'nün cennette [daha önce] anlamına geldiği de söylenmiştir; çünkü onlar rızıklandırılırlar, sonra tekrar rızıklandırılırlar; günün başında kendilerine yiyecek ve meyveler getirilip ondan yedikten sonra günün sonunda yine getirildiğinde: 'Bu, daha önce -yani günün başında- bize yedirilen şeydir' derler; zira rengi ona benzemektedir, fakat ondan yediklerinde ilkinin tadından farklı bir tat bulurlar. { وَأُتُوا } “Ve kendilerine verildi” [fiili], 'eteytü'den meçhul 'fuilû' veznindedir. Topluluk (cumhur) bunu hemzenin ve tâ'nın dammesiyle okumuştur. Hârûn el-A'ver ise hemzenin ve tâ'nın fethasıyla "ve eteve" (وَأَتَوْا) şeklinde okumuştur. İlk kıraatte zamir cennet ehline, ikinci kıraatte ise hizmetçilere racidir. { بِهِ مُتَشابِهاً } “Birbirine benzer olarak” ifadesi "bihî"deki zamirden haldir; yani görünüşte birbirine benzer, fakat tatları farklıdır demektir. Bunu İbn Abbâs, Mücâhid, el-Hasan ve başkaları söylemiştir. İkrime: 'Dünya meyvesine benzer, ancak sıfatlarının çoğunda ondan farklıdır' demiştir. İbn Abbâs: 'Bu şaşkınlık ve hayranlık (taaccüb) yolludur; zira cennetteki şeylerden dünyada isimlerinden başka hiçbir şey yoktur; sanki onlar meyvenin güzelliğini ve yaratılışının büyüklüğünü gördüklerinde hayran kalmışlardır' demiştir. Katâde ise: 'İçinde çürük ve değersizi olmayan seçkin meyvelerdir; nitekim Allah Teâlâ: { كِتاباً مُتَشابِهاً } “Birbirine benzer bir kitap” [Zümer 23] buyurmuştur; içinde iyisi de kötüsü de bulunduğu için birbirine benzemeyen dünya meyveleri gibi değildir' demiştir. { وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ } “Orada onlar için eşler vardır” buyruğu mübteda ve haberdir. Ezvâc (أَزْوَاجٌ), zevc (زَوْج) kelimesinin çoğuludur. Kadın erkeğin zevcidir; erkek de kadının zevcidir. el-Asmaî şöyle demiştir: 'Araplar neredeyse hiç zevce (زَوْجَة) demezler.' el-Ferrâ' ise 'zevce' denildiğini nakletmiş ve el-Ferazdak'ın şu beytini okumuştur:

وَإِنَّ الَّذِي يَسْعَى لِيُفْسِدَ زَوْجَتِي ... كَسَاعٍ إِلَى أُسْدِ الشَّرَى يَسْتَبِيلُهَا

Benim eşimin ahlakını bozmaya çalışan kimse, / Şerâ aslanlarının idrarını [avucuna] almaya çalışan kimse gibidir.

وَقَالَ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ فِي شَأْنِ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ ﵂: وَاللَّهِ إِنِّي لَأَعْلَمُ أَنَّهَا زَوْجَتُهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَلَكِنَّ اللَّهَ ابْتَلَاكُمْ. ذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ، وَاخْتَارَهُ الْكِسَائِيُّ. (مُطَهَّرَةٌ) نَعْتٌ لِلْأَزْوَاجِ. وَمُطَهَّرَةٌ فِي اللُّغَةِ أَجْمَعُ مِنْ طَاهِرَةٍ وَأَبْلَغُ، وَمَعْنَى هَذِهِ الطَّهَارَةُ مِنَ الْحَيْضِ والبصاق وسائر أقذار الآدميات. ذكر عبد الرازق قَالَ أَخْبَرَنِي الثَّوْرِيُّ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ مُجَاهِدٍ:" مُطَهَّرَةٌ" قَالَ: لَا يَبُلْنَ وَلَا يَتَغَوَّطْنَ وَلَا يَلِدْنَ وَلَا يَحِضْنَ وَلَا يُمْنِينَ وَلَا يَبْصُقْنَ. وَقَدْ أَتَيْنَا عَلَى هَذَا كُلِّهِ فِي وَصْفِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَصِفَةِ الْجَنَّةِ وَنَعِيمِهَا مِنْ كِتَابِ التَّذْكِرَةِ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. (وَهُمْ فِيها خالِدُونَ) ... " لَهُمْ" مُبْتَدَأٌ." خالِدُونَ" خَبَرُهُ، وَالظَّرْفُ مُلْغًى. وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ نَصْبُ خَالِدِينَ عَلَى الْحَالِ. وَالْخُلُودُ: الْبَقَاءُ وَمِنْهُ جَنَّةُ الْخُلْدِ. وَقَدْ تُسْتَعْمَلُ مَجَازًا فِيمَا يَطُولُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ فِي الدُّعَاءِ: خَلَّدَ اللَّهُ مُلْكَهُ أَيْ طَوَّلَهُ. قَالَ زُهَيْرٌ:

Ammâr b. Yâsir, Müminlerin Annesi Âişe radıyallâhu anhâ hakkında şöyle demiştir: 'Allah'a yemin ederim ki, ben onun dünyada da ahirette de Peygamber'in zevcesi (eşi) olduğunu kesinlikle biliyorum; fakat Allah sizi imtihan etmektedir.' Bunu Buhârî zikretmiş, el-Kisâî de tercih etmiştir. { مُطَهَّرَةٌ } “Tertemiz” [kelimesi], eşlerin sıfatıdır. Dilde 'mütahhara' (مُطَهَّرَةٌ), 'tâhire' (طَاهِرَة) kelimesinden daha kapsamlı ve daha beliğdir; bu temizliğin anlamı hayızdan, tükürükten ve insan kadınlarının tüm kirlerinden arınmış olmaktır. Abdurrezzâk zikredip şöyle dedi: es-Sevrî bana İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den { مُطَهَّرَةٌ } hakkında şöyle dediğini bildirdi: 'Onlar idrar yapmazlar, dışkılamazlar, doğurmazlar, hayız görmezler, menileri gelmez ve tükürmezler.' Biz bunların tamamını et-Tezkire adlı kitabımızda cennet ehlinin nitelikleri, cennetin vasfı ve nimetleri bahsinde etraflıca anlattık; Allah'a hamdolsun. { وَهُمْ فِيها خالِدُونَ } “Ve onlar orada ebedî kalıcıdırlar”... "Lehüm" (لَهُمْ) mübteda, "hâlidûn" (خالِدُونَ) onun haberidir; zarf ise lağvedilmiştir (mübteda-haber arasına girmiştir). Kur'an dışındaki kelamda 'hâlidîne' şeklinde hal olarak nasb edilmesi de caizdir. Hulûd (الْخُلُودُ): Devamlı kalmak demektir; dâru'l-huld (ebedîlik yurdu) da bundandır. Bazen mecazen uzun süren şeyler için de kullanılır; nitekim duada söylenen 'Halledallāhu mülkehû' (Allah onun mülkünü ebedî kılsın) sözü de yani uzun ömürlü kılsın demektir. Züheyr şöyle demiştir: