أَلَا لَا أَرَى عَلَى الْحَوَادِثِ بَاقِيًا ... وَلَا خَالِدًا إِلَّا الْجِبَالَ الرَّوَاسِيَا
Haberiniz olsun, zamanın felaketleri karşısında / Sağlam dağlardan başka baki ve ebedî kalan hiçbir şey görmüyorum.
وَأَمَّا الَّذِي فِي الْآيَةِ فهو أبدي حقيقة.
Ayette geçen [ebedîlik] ise hakikatte sonsuzluktur.
[سورة البقرة (٢): آية ٢٦]
[Bakara Suresi (2): Ayet 26]
إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلاً مَا بَعُوضَةً فَما فَوْقَها فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلاً يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً وَما يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفاسِقِينَ (٢٦)
{ إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلاً مَا بَعُوضَةً فَما فَوْقَها فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلاً يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً وَما يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفاسِقِينَ (٢٦) } “Şüphesiz Allah, bir sivrisineği ve hatta ondan daha üstününü/ötesini misal getirmekten haya etmez (çekinmez). İman edenler bunun Rablerinden gelen bir hak olduğunu bilirler. İnkâr edenler ise: 'Allah bu misalle neyi murad etti?' derler. [Allah] onunla birçoğunu saptırır, birçoğunu da doğru yola iletir. O, bununla ancak fasıkları saptırır.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ أَبِي صَالِحٍ: لَمَّا ضَرَبَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ هَذَيْنَ الْمَثَلَيْنِ لِلْمُنَافِقِينَ: يَعْنِي" مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً" [البقرة: ١٧] وقوله:" أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ" [البقرة: ١٩] قَالُوا: اللَّهُ أَجَلُّ وَأَعْلَى مِنْ أَنْ يَضْرِبَ الْأَمْثَالَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ. وَفِي رِوَايَةِ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ آلِهَةَ الْمُشْرِكِينَ فَقَالَ:" وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ" [الحج: ٧٣] وذكر كيد الآلهة
Yüce Allah'ın: (إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا) “Şüphesiz Allah bir misal getirmekten hayâ etmez (çekinmez)” buyruğu: İbn Abbâs, Ebû Sâlih rivayetinde şöyle demiştir: Allah Sübhânehu münafıklar için bu iki misali -yani { مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً } [el-Bakara: 17] “Onların durumu, bir ateş yakan kimsenin hali gibidir” ve { أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ } [el-Bakara: 19] “Yahut gökten boşanan bir yağmura [tutulmuş kimseler] gibidirler” buyruklarını- verince [münafıklar]: “Allah misal getirmekten daha yüce ve daha uludur” dediler; bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Atâ'nın İbn Abbâs'tan rivayetinde ise [İbn Abbâs] şöyle demiştir: Allah müşriklerin ilahlarını zikredip: { وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لَا يَسْتَنْقِذُوهُ } { مِنْهُ } [el-Hac: 73] “Eğer sinek onlardan bir şey kapacak olsa bunu ondan geri kurtaramazlar” buyurunca ve ilahların tuzağını zikredip...
فَجَعَلَهُ كَبَيْتِ الْعَنْكَبُوتِ، قَالُوا: أَرَأَيْتَ حَيْثُ ذَكَرَ اللَّهُ الذُّبَابَ وَالْعَنْكَبُوتَ فِيمَا أَنْزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ على محمد، أي شي يَصْنَعُ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْآيَةَ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ الذُّبَابَ وَالْعَنْكَبُوتَ فِي كِتَابِهِ وَضَرَبَ لِلْمُشْرِكِينَ بِهِ الْمَثَلَ، ضَحِكَتِ الْيَهُودُ وَقَالُوا: مَا يُشْبِهُ هَذَا كَلَامَ اللَّهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْآيَةَ. وَ" يَسْتَحْيِي" أَصْلُهُ يَسْتَحْيِيُ، عَيْنُهُ وَلَامُهُ حَرْفَا عِلَّةٍ، أُعِلَّتِ اللَّامُ مِنْهُ بِأَنَ اسْتُثْقِلَتِ الضمة على الياء فسكنت. واسم الفاعل في هَذَا: مُسْتَحْيٍ، وَالْجَمْعُ مُسْتَحْيُونَ وَمُسْتَحْيِينَ. وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ" يَسْتَحِي" بِكَسْرِ الْحَاءِ وَيَاءٍ وَاحِدَةٍ سَاكِنَةٍ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ، وَهِيَ لُغَةُ تَمِيمٍ وبكر ابن وَائِلٍ، نُقِلَتْ فِيهَا حَرَكَةُ الْيَاءِ الْأُولَى إِلَى الْحَاءِ فَسَكَنَتْ، ثُمَّ اسْتُثْقِلَتِ الضَّمَّةُ عَلَى الثَّانِيَةِ فَسَكَنَتْ، فَحُذِفَتْ إِحْدَاهُمَا لِلِالْتِقَاءِ، وَاسْمُ الْفَاعِلِ مُسْتَحٍ، وَالْجَمْعُ مُسْتَحُونَ وَمُسْتَحِينَ. قَالَهُ الْجَوْهَرِيُّ. وَاخْتَلَفَ الْمُتَأَوِّلُونَ فِي مَعْنَى" يَسْتَحْيِي" فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَقِيلَ: لَا يَخْشَى، وَرَجَّحَهُ الطَّبَرِيُّ، وَفِي التَّنْزِيلِ:" وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ " [الأحزاب: ٣٧] بِمَعْنَى تَسْتَحِي. وَقَالَ غَيْرُهُ: لَا يَتْرُكُ. وَقِيلَ: لَا يَمْتَنِعُ. وَأَصْلُ الِاسْتِحْيَاءِ الِانْقِبَاضُ عَنِ الشَّيْءِ وَالِامْتِنَاعُ مِنْهُ خَوْفًا مِنْ مُوَاقَعَةِ الْقَبِيحِ، وَهَذَا مُحَالٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ﵂ قَالَتْ: جَاءَتْ أُمُّ سُلَيْمٍ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إن اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ. الْمَعْنَى لَا يَأْمُرُ بِالْحَيَاءِ فِيهِ، وَلَا يَمْتَنِعُ مِنْ ذِكْرِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا" ... " يَضْرِبَ" معناه يبين، و" أن" مَعَ الْفِعْلِ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِتَقْدِيرِ حَذْفِ مِنْ." مَثَلًا" مَنْصُوبٌ بِ يَضْرِبَ ... " بَعُوضَةً" فِي نَصْبِهَا أَرْبَعَةُ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ- تَكُونُ" مَا" زَائِدَةً، وَ" بَعُوضَةً" بَدَلًا مِنْ" مَثَلًا". الثَّانِي- تَكُونُ" مَا" نَكِرَةً فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ قَوْلِهِ:" مَثَلًا". وَ" بَعُوضَةً" نَعْتٌ لِمَا، فَوُصِفَتْ" مَا" بِالْجِنْسِ الْمُنَكَّرِ لِإِبْهَامِهَا لِأَنَّهَا بِمَعْنَى قليل، قاله الفراء والزجاج وثعلب.
[ve putların durumunu] örümcek yuvası gibi kıldı; onlar da şöyle dediler: "Gördün mü, Allah Muhammed'e indirdiği Kur'an'da sineği ve örümceği zikrettiğinde bununla ne yapmak istiyor?" Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. el-Hasan ve Katâde ise şöyle demişlerdir: Allah Kitabında sineği ve örümceği zikredip müşriklere bununla misal verince Yahudiler güldüler ve: "Bu, Allah'ın kelamına hiç benzemiyor!" dediler. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. "Yestahyî" (يَسْتَحْيِي) kelimesinin aslı "yestahyiyu" (يَسْتَحْيِيُ) şeklindedir. Ayn'ul-fiili ve lâm'ul-fiili illet harfidir. Lâm'ul-fiilinde ilal yapılmış; yâ üzerine damme ağır geldiğinden sâkin kılınmıştır. Bunun ism-i fâili "müstahyın" (مُسْتَحْيٍ), çoğulu ise "müstahyûne" (مُسْتَحْيُونَ) ve "müstahyîne" (مُسْتَحْيِينَ) gelir. İbn Muhaysın hâ'nın kesresi ve tek bir sakin yâ ile "yestahî" (يَسْتَحِي) şeklinde okumuştur. Bu, İbn Kesîr'den de rivayet edilmiştir; Temîm ile Bekr b. Vâil kabilelerinin lehçesidir. Bu lehçede birinci yâ'nın harekesi hâ harfine aktarılıp sakin kılınmış, sonra ikinci yâ üzerindeki damme ağır geldiği için o da sakin kılınmış ve iki sakin bir araya geldiğinden (iltikâ-i sâkineyn sebebiyle) biri hazfedilmiştir. İsm-i fâili "müstahin" (مُسْتَحٍ), çoğulu ise "müstahûne" (مُسْتَحُونَ) ve "müstahîne" (مُسْتَحِينَ) şeklindedir. Bunu el-Cevherî söylemiştir. Müteviller (müfessirler) bu ayetteki "yestahyî" kelimesinin anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir: "Korkmaz/çekinmez" anlamına geldiği söylenmiştir ki et-Taberî bunu tercih etmiştir. Nitekim Kur'an-ı Kerim'de: { وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ } “İnsanlardan çekiniyordun; oysa kendisinden çekinmene Allah daha lâyıktı” [Ahzâb: 37] buyruğunda da [haşyet] "hayâ edersin/çekinirsin" anlamındadır. Başkaları ise: "Terk etmez" demiştir. "Geri durmaz/kaçınmaz" anlamında olduğu da söylenmiştir. İstihyânın (hayâ etmenin) aslı, çirkin bir duruma düşme korkusuyla bir şeyden çekinip geri durmaktır. Bu ise Yüce Allah hakkında muhaldir (imkânsızdır). Sahîh-i Müslim'de Ümmü Seleme'den radıyallâhu anhâ şöyle rivayet edilmiştir: Ümmü Süleym, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek şöyle dedi: « يَا رَسُولَ اللَّهِ، إن اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ » «Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz Allah haktan hayâ etmez (hakkı açıklamaktan çekinmez).» Mana; O, hak hususunda hayâ edilmesini emretmez ve hakkı zikretmekten geri durmaz demektir. Yüce Allah'ın: { أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا } “...bir misal getirmekten” buyruğunda geçen "yadribe" (يَضْرِبَ) kelimesi "beyan eder, açıklar" manasındadır. Fiille birlikte "en" (أَنْ) harfi, "min" harf-i cerrinin hazfedildiği takdiriyle nasb mahallindedir. "Meselen" (مَثَلًا) kelimesi "yadribe" fiili ile mensubdur. "Beûzaten" (بَعُوضَةً) kelimesinin nasbı hususunda ise dört vecih (görüş) vardır: Birincisi: "Mâ" (مَا) zâidedir; "beûzaten" ise "meselen" kelimesinden bedeldir. İkincisi: "Mâ", "meselen" kelimesinden bedel olarak nasb mahallinde bir nekre olur; "beûzaten" ise "mâ"nın sıfatı olur. "Mâ" kapalı/müphem oluşu sebebiyle nekre cinsle vasıflanmıştır; çünkü o "az/küçük bir şey" manasındadır. Bunu el-Ferrâ, ez-Zeccâc ve Sa'leb söylemiştir.
الثَّالِثُ- نُصِبَتْ عَلَى تَقْدِيرِ إِسْقَاطِ الْجَارِّ، الْمَعْنَى أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَيْنَ بَعُوضَةٍ، فَحُذِفَتْ" بَيْنَ" وَأُعْرِبَتْ بَعُوضَةٌ بِإِعْرَابِهَا، وَالْفَاءُ بِمَعْنَى إِلَى، أَيْ إِلَى مَا فَوْقَهَا. وَهَذَا قَوْلُ الْكِسَائِيِّ وَالْفَرَّاءِ أَيْضًا، وَأَنْشَدَ أَبُو الْعَبَّاسِ:
Üçüncüsü: Harf-i cerrin düşürülmesi takdiriyle nasb edilmiştir; yani mana 'sivrisinek ile onun yukarısı arasında bir misal getirmekten' şeklindedir; 'beyne' (بَيْنَ) hazfedilmiş ve 'beûzaten' kelimesi onun irabıyla irablandırılmıştır. 'Fâ' (فَ) harfi ise 'ilâ' (إِلَى) anlamındadır, yani 'onun üstündekine/ötesindekine kadar' demektir. Bu aynı zamanda el-Kisâî ve el-Ferrâ'nın da görüşüdür. Ebu'l-Abbâs şu beyti okumuştur:
يَا أَحْسَنَ النَّاسِ مَا قَرْنًا إِلَى قَدَمٍ ... وَلَا حِبَالَ مُحِبٍّ وَاصِلٍ تَصِلُ
Ey tepeden tırnağa insanların en güzeli! / Ne de vuslat dileyen bir aşığın bağlarını birleştirirsin.
أَرَادَ مَا بَيْنَ قَرْنٍ، فَلَمَّا أَسْقَطَ" بَيْنْ" نَصَبَ. الرَّابِعُ- أَنْ يَكُونَ" يَضْرِبَ" بِمَعْنَى يَجْعَلُ، فَتَكُونُ" بَعُوضَةً" الْمَفْعُولَ الثَّانِي. وَقَرَأَ الضَّحَّاكُ وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ أَبِي عَبْلَةَ وَرُؤْبَةُ بْنُ الْعَجَّاجِ" بَعُوضَةً" بِالرَّفْعِ، وَهِيَ لُغَةُ تَمِيمٍ. قَالَ أَبُو الْفَتْحِ: وَوَجْهُ ذَلِكَ أَنَّ" مَا" اسم بمنزلة الذي، و" بَعُوضَةً" رُفِعَ عَلَى إِضْمَارِ الْمُبْتَدَأِ، التَّقْدِيرُ: لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ الَّذِي هُوَ بَعُوضَةٌ مَثَلًا، فَحُذِفَ الْعَائِدُ عَلَى الْمَوْصُولِ وَهُوَ مُبْتَدَأٌ. وَمِثْلُهُ قِرَاءَةُ بَعْضِهِمْ:" تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنُ" أَيْ عَلَى الَّذِي هُوَ أَحْسَنُ. وَحَكَى سِيبَوَيْهِ: مَا أَنَا بِالَّذِي قَائِلٌ لَكَ شَيْئًا، أَيْ هُوَ قَائِلٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَالْحَذْفُ فِي" مَا" أَقْبَحُ مِنْهُ فِي" الَّذِي"، لِأَنَّ" الَّذِي" إِنَّمَا لَهُ وَجْهٌ وَاحِدٌ وَالِاسْمُ مَعَهُ أَطْوَلُ. وَيُقَالُ: إِنَّ مَعْنَى ضَرَبْتُ لَهُ مَثَلًا، مَثَّلْتُ لَهُ مَثَلًا. وَهَذِهِ الْأَبْنِيَةُ عَلَى ضَرْبٍ وَاحِدٍ، وَعَلَى مِثَالٍ وَاحِدٍ وَنَوْعٍ وَاحِدٍ وَالضَّرْبُ النَّوْعُ. وَالْبَعُوضَةُ: فَعُولَةٌ مِنْ بَعَضَ إِذَا قَطَعَ اللَّحْمَ، يُقَالُ: بَضَعَ وَبَعَضَ بِمَعْنًى، وَقَدْ بَعَّضْتُهُ تَبْعِيضًا، أَيْ جَزَّأْتُهُ فَتَبَعَّضَ. وَالْبَعُوضُ: الْبَقُّ، الْوَاحِدَةُ بَعُوضَةٌ، سُمِّيَتْ بِذَلِكَ لِصِغَرِهَا. قَالَهُ الْجَوْهَرِيُّ وَغَيْرُهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَما فَوْقَها) قَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ الْفَاءَ بِمَعْنَى إِلَى، وَمَنْ جَعَلَ" مَا" الْأُولَى صِلَةً زَائِدَةً فَ"- مَا" الثَّانِيَةُ عَطْفٌ عَلَيْهَا. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ وَأَبُو عُبَيْدَةَ وَغَيْرُهُمَا: مَعْنَى" فَما فَوْقَها"- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- مَا دُونَهَا، أَيْ إِنَّهَا فَوْقَهَا فِي الصِّغَرِ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: وَهَذَا كَقَوْلِكَ فِي الْكَلَامِ: أَتَرَاهُ قَصِيرًا؟ فَيَقُولُ الْقَائِلُ: أَوْ فَوْقَ ذَلِكَ، أَيْ هُوَ أَقْصَرُ مِمَّا تَرَى. وَقَالَ قَتَادَةُ وَابْنُ جُرَيْجٍ: الْمَعْنَى فِي الْكِبَرِ. وَالضَّمِيرُ فِي" أَنَّهُ" عَائِدٌ على المثل أي أن المثل حق.
[Şair] 'baş ile [ayak] arası' demek istemiş; 'beyne' (بَيْنَ) lafzını düşürünce nasb etmiştir. Dördüncüsü: 'Yadribe' (يَضْرِبَ) fiilinin 'kılmak/yapmak' (يَجْعَلُ) anlamında olmasıdır; bu takdirde 'ba'ûdaten' (بَعُوضَةً) ikinci mef'ûl (nesne) olur. ed-Dahhâk, İbrâhîm b. Ebî Able ve Rû'be b. el-Accâc 'ba'ûdatun' (بَعُوضَةٌ) kelimesini ref ile okumuşlardır ki bu Temîm kabilesinin lehçesidir. Ebu'l-Feth şöyle demiştir: Bunun izahı şudur: 'Mâ' (مَا), 'ellezî' (الَّذِي) konumunda bir isimdir; 'ba'ûdatun' kelimesi ise mübtedanın gizlenmesi sebebiyle merfû kılınmıştır. Takdiri şöyledir: 'Sivrisinek olan şeyi misal vermekten hayâ etmez.' Böylece mevsûle dönen ve mübteda olan âid zamir hazfedilmiştir. Bazılarının: { تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنُ } yani 'alâ'llezî huve ahsenu' şeklindeki kıraati de bunun gibidir. Sîbeveyh de: 'Mâ ene bi'llezî kâilun leke şey'en' yani 'huve kâilun' (Sana bir şey söyleyecek olan kişi ben değilim) kullanımını nakletmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: 'mâ' (مَا) isminde hazif yapmak, 'ellezî' (الَّذِي) isminde yapmaktan daha çirkindir (daha az uygundur); çünkü 'ellezî'nin tek bir kullanım veçhi vardır ve isim onunla birlikte daha uzundur. Denilir ki: 'Darabtü lehû meselen' sözünün manası 'ona bir misal getirdim' demektir. 'Bu yapılar tek bir darb (ضَرْب) üzeredir' denildiğinde, tek bir misal ve tek bir nevi üzeredir manasına gelir; darb ise nevi (tür) demektir. el-Ba'ûza (الْبَعُوضَةُ): Eti kestiği zaman kullanılan 'ba'ada' (بَعَضَ) fiilinden türemiş olup 'fe'ûle' (فَعُولَة) veznindedir. 'Bada'a' (بَضَعَ) ile 'ba'ada' (بَعَضَ) aynı anlamdadır. 'Onu kısımlara ayırdım, o da kısımlara ayrıldı' manasında 'ba''adtühû teb'îdan' (بَعَّضْتُهُ تَبْعِيضًا) denir. el-Ba'ûz (الْبَعُوضُ) ise el-bakk (الْبَقُّ) demektir; tekili ba'ûzadır (بَعُوضَة); küçüklüğünden dolayı bu şekilde isimlendirilmiştir. Bunu el-Cevherî ve başkaları ifade etmiştir. Yüce Allah'ın: { فَما فَوْقَها } “veya onun da üstündekini” buyruğuna gelince; 'fâ' (فَ) harfinin 'ilâ' (إِلَى / -e kadar) manasında olduğu daha önce geçmişti. Birinci 'mâ'yı sıla (zâit) kabul eden kimseye göre ise ikinci 'mâ' ona matuftur. el-Kisâî, Ebû Ubeyde ve diğerleri şöyle demiştir: { فَما فَوْقَها } ifadesinin manası -en doğrusunu Allah bilir- ondan daha aşağı olanıdır; yani küçüklükte onun da üstündedir (ondan daha küçüktür). el-Kisâî şöyle demiştir: Bu, konuşma dilinde birinin 'Onu kısa mı görüyorsun?' demesine karşılık diğerinin 'Yahut onun da üstünde!' yani 'Gördüğünden daha da kısa' demesi gibidir. Katâde ve İbn Cüreyc ise: 'Mana büyüklüktedir (ondan daha büyük olanıdır)' demişlerdir. { أَنَّهُ } lafzındaki zamir ise mesele (misale) dönmektedir; yani misal haktır (gerçektir).
وَالْحَقُّ خِلَافُ الْبَاطِلِ. وَالْحَقُّ: وَاحِدُ الْحُقُوقِ. وَالْحَقَّةُ (بِفَتْحِ الْحَاءِ) أَخَصُّ مِنْهُ، يُقَالُ: هَذِهِ حَقَّتِي، أَيْ حَقِّي. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا) لُغَةُ بَنِي تَمِيمٍ وَبَنِي عَامِرٍ فِي" أَمَّا" أَيْمَا، يُبْدِلُونَ مِنْ إِحْدَى الْمِيمَيْنِ يَاءً كَرَاهِيَةَ التَّضْعِيفِ، وَعَلَى هَذَا يُنْشَدُ بَيْتُ عُمَرَ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ: رَأَتْ رَجُلًا أَيْمَا إِذَا الشَّمْسُ عَارَضَتْ فَيَضْحَى وَأَيْمَا بِالْعَشِيِّ فَيَخْصَرُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا) اخْتَلَفَ النَّحْوِيُّونَ فِي" مَاذَا"، فَقِيلَ: هِيَ بِمَنْزِلَةِ اسْمٍ واحد بمعنى أي شي أَرَادَ اللَّهُ، فَيَكُونُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِ"- أَرادَ". قَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: وَهُوَ الْجَيِّدُ. وَقِيلَ:" مَا" اسْمٌ تَامٌّ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ، وَ" ذَا" بِمَعْنَى الَّذِي وَهُوَ خَبَرُ الِابْتِدَاءِ، وَيَكُونُ التَّقْدِيرُ: مَا الَّذِي أَرَادَهُ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا، وَمَعْنَى كَلَامِهِمْ هَذَا: الْإِنْكَارُ بِلَفْظِ الِاسْتِفْهَامِ. وَ" مَثَلًا" مَنْصُوبٌ عَلَى الْقَطْعِ، التَّقْدِيرُ: أَرَادَ مَثَلًا، قَالَهُ ثَعْلَبٌ. وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: هُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى التَّمْيِيزِ الَّذِي وَقَعَ مَوْقِعَ الْحَالِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً) قِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ الْكَافِرِينَ، أَيْ مَا مُرَادُ اللَّهِ بِهَذَا الْمَثَلِ الَّذِي يُفَرِّقُ بِهِ النَّاسَ إِلَى ضَلَالَةٍ وَإِلَى هُدًى. وَقِيلَ: بَلْ هُوَ خَبَرٌ مِنَ اللَّهِ ﷿، وَهُوَ أَشْبَهُ، لِأَنَّهُمْ يُقِرُّونَ بِالْهُدَى أَنَّهُ مِنْ عِنْدِهِ، فَالْمَعْنَى: قُلْ يُضِلُّ اللَّهُ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا، أَيْ يُوَفِّقُ وَيَخْذِلُ، وَعَلَيْهِ فَيَكُونُ فِيهِ رَدٌّ عَلَى مَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ وَغَيْرِهِمْ فِي قَوْلِهِمْ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَخْلُقُ الضَّلَالَ وَلَا الْهُدَى. قَالُوا: وَمَعْنَى" يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً" التَّسْمِيَةُ هُنَا، أَيْ يُسَمِّيهِ ضَالًّا، كَمَا يُقَالُ: فَسَّقْتُ فُلَانًا، يَعْنِي سَمَّيْتُهُ فَاسِقًا، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يُضِلُّ أَحَدًا. هَذَا طَرِيقُهُمْ فِي الْإِضْلَالِ، وَهُوَ خِلَافُ أَقَاوِيلِ الْمُفَسِّرِينَ، وَهُوَ غَيْرُ مُحْتَمَلٍ فِي اللُّغَةِ، لِأَنَّهُ يُقَالُ: ضَلَّلَهُ إِذَا سَمَّاهُ ضَالًّا، وَلَا يُقَالُ: أَضَلَّهُ إِذَا سَمَّاهُ ضَالًّا، وَلَكِنَّ مَعْنَاهُ مَا ذَكَرَهُ الْمُفَسِّرُونَ أَهْلُ التَّأْوِيلِ مِنَ الْحَقِّ أَنَّهُ يَخْذِلُ بِهِ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ مُجَازَاةً لِكُفْرِهِمْ. ولا خلاف أن قوله:
Hak (el-hakk), bâtılın zıddıdır. el-Hakk, "hukûk" (haklar) kelimesinin tekilidir. Hakka (el-hakkah -hâ harfinin fethasıyla-), ondan daha hususidir; "Bu benim hakkımdır/payımdır" (hâzihî hakketî) denir. Yüce Allah'ın: { وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenlere gelince” buyruğuna gelince; Benî Temîm ve Benî Âmir lehçesinde "emmâ" (أَمَّا) yerine "eymâ" (أَيْمَا) denir; şeddeden kaçındıkları için iki mîmden birini yâ harfine çevirirler. Ömer b. Ebî Rebîa'nın şu beyti de bu kural üzere okunur: «Öyle bir adam gördü ki; güneş yükselip vurduğunda sıcaktan yanar, akşamleyin de soğuktan titrer.» Yüce Allah'ın: { فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَٰذَا مَثَلًا } “«Allah, bu misalle neyi murad etti?» derler” buyruğunda nahivciler "mâzâ" (مَاذَا) hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bir görüşe göre bu, "Allah neyi murad etti?" (eyye şey'in erâdallāh) anlamında tek bir isim konumundadır; dolayısıyla "erâde" fiili sebebiyle nasb mahallindedir. İbn Keysân: "Güzel ve doğru olan da budur" demiştir. Bir diğer görüşe göre ise "mâ" (مَا), mübteda (özne) olarak ref mahallinde tam bir isimdir; "zâ" (ذَا) ise "ellezî" manasında olup mübtedanın haberidir (yüklemidir). Cümlenin takdiri de şöyledir: "Allah'ın bu misalle murad ettiği şey nedir?" (Me'llezî erâdehullāhu bihâzâ meselen). Onların bu sözünün manası, soru lafzıyla yapılan bir inkârdır. "Meselen" (مَثَلًا) kelimesi ise kat' üzere mensubdur; takdiri: "Misal olarak murad etti" (erâde meselen) şeklindedir; bunu Sa'leb söylemiştir. İbn Keysân ise: "O, hâl mevkiinde vaki olan temyiz olarak mensubdur" demiştir. Yüce Allah'ın: { يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا } “[Allah] onunla birçoğunu saptırır, birçoğunu da hidayete erdirir” buyruğunun kâfirlerin sözünden olduğu söylenmiştir; yani "İnsanları sapıklığa ve hidayete ayıran bu misalle Allah'ın muradı nedir?" [demek istemişlerdir]. Bir görüşe göre ise bilakis bu, Yüce Allah'tan bir haberdir; en uygun olanı da budur. Zira onlar hidayetin Allah katından olduğunu ikrar etmektedirler. Buna göre mana şöyledir: De ki: "Allah onunla birçoğunu saptırır, birçoğunu da hidayete erdirir"; yani [bazılarını] muvaffak kılar, [bazılarını ise yardımsız bırakarak] hüsrana uğratır. Bu durumda ayette, daha önce zikredilen Mu'tezile ve diğerlerinin "Allah ne dalâleti ne de hidayeti yaratır" şeklindeki sözlerine bir reddiye bulunmaktadır. Onlar şöyle demişlerdir: "Onunla birçoğunu saptırır" ifadesinin buradaki manası isimlendirmedir; yani 'onu sapık olarak isimlendirir'. Nitekim bir kimse için "Onu fâsık kıldım" dendiğinde, "onu fâsık olarak isimlendirdim" manasına gelir; zira Yüce Allah hiç kimseyi saptırmaz. Onların 'idlal' (saptırma) konusundaki yaklaşımları böyledir; oysa bu, müfessirlerin görüşlerine aykırıdır ve dil bakımından da kabul edilemez. Çünkü bir kimse diğerini sapık olarak isimlendirdiğinde "dallelehû" (ضَلَّلَهُ) denir; onu sapık olarak isimlendirdiğinde "edallehû" (أَضَلَّهُ) denmez. Bilakis bunun hakiki manası, tevil ehli müfessirlerin zikrettiği gerçektir ki o da [Allah'ın], inkârlarına bir karşılık olarak bununla insanlardan birçoğunu yardımsız bırakıp saptırmasıdır. Şunda hiçbir ihtilaf yoktur ki O'nun:
" وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ" أَنَّهُ مِنْ قول الله تعالى. و" الْفاسِقِينَ" نُصِبَ بِوُقُوعِ الْفِعْلِ عَلَيْهِمْ، وَالتَّقْدِيرُ: وَمَا يُضِلُّ بِهِ أَحَدًا إِلَّا الْفَاسِقِينَ الَّذِينَ سَبَقَ فِي عِلْمِهِ أَنَّهُ لَا يَهْدِيهِمْ. وَلَا يَجُوزُ أَنْ تَنْصِبَهُمْ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ لِأَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْدَ تَمَامِ الْكَلَامِ. وَقَالَ نَوْفٌ الْبَكَالِيُّ: قَالَ عُزَيْرٌ فِيمَا يُنَاجِي رَبَّهُ ﷿: إِلَهِي تَخْلُقُ خَلْقًا فَتُضِلُّ مَنْ تَشَاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشَاءُ. قَالَ فَقِيلَ: يَا عُزَيْرُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا! لَتُعْرِضَنَّ عَنْ هَذَا أَوْ لَأَمْحُوَنَّكَ مِنَ النُّبُوَّةِ، إِنِّي لَا أُسْأَلُ عَمَّا أَفْعَلُ وَهُمْ يُسْأَلُونَ. وَالضَّلَالُ أَصْلُهُ الْهَلَاكُ، يُقَالُ مِنْهُ: ضَلَّ الْمَاءُ فِي اللَّبَنِ إِذَا اسْتُهْلِكَ، وَمِنْهُ قوله تعالى:" أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ " [السجدة: ١٠] وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْفَاتِحَةِ. وَالْفِسْقُ أَصْلُهُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الْخُرُوجُ عَنِ الشَّيْءِ، يُقَالُ: فَسَقَتِ الرُّطَبَةُ إِذَا خَرَجَتْ عَنْ قِشْرِهَا، وَالْفَأْرَةُ مِنْ جُحْرِهَا. وَالْفُوَيْسِقَةُ: الْفَأْرَةُ، وَفِي الْحَدِيثِ: (خَمْسٌ فَوَاسِقُ يُقْتَلْنَ فِي الْحِلِّ وَالْحَرَمِ الْحَيَّةُ وَالْغُرَابُ الْأَبْقَعُ وَالْفَأْرَةُ وَالْكَلْبُ الْعَقُورُ وَالْحُدَيَّا). رَوَتْهُ عَائِشَةُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. وَفِي رِوَايَةٍ (الْعَقْرَبُ) مَكَانَ (الْحَيَّةِ). فَأَطْلَقَ ﷺ عَلَيْهَا اسْمَ الْفِسْقِ لِأَذِيَّتِهَا، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي هَذَا الْكِتَابِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَفَسَقَ الرَّجُلُ يَفْسِقُ ويفسق أيضا- عن الأخفش- فِسْقًا وَفُسُوقًا، أَيْ فَجَرَ. فَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ" فَمَعْنَاهُ خَرَجَ. وَزَعَمَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ أَنَّهُ لَمْ يُسْمَعْ قَطُّ فِي كَلَامِ الْجَاهِلِيَّةِ وَلَا فِي شِعْرِهِمْ فَاسِقٌ. قَالَ: وَهَذَا عَجَبٌ، وَهُوَ كَلَامٌ عَرَبِيٌّ حَكَاهُ عَنْهُ ابْنُ فَارِسٍ وَالْجَوْهَرِيُّ. قُلْتُ: قَدْ ذَكَرَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ فِي كِتَابِ" الزَّاهِرِ" لَهُ لَمَّا تَكَلَّمَ عَلَى مَعْنَى الْفِسْقِ قَوْلَ الشَّاعِرِ:
{ وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ } “O, bununla ancak fasıkları saptırır” buyruğu Yüce Allah'ın kelamındandır. 'el-Fâsikîne' (الْفاسِقِينَ), fiilin onların üzerine vaki olmasıyla mensubdur; takdiri şöyledir: 'O, bununla -kendi ilminde hidayete erdirmeyeceği önceden geçmiş olan- fasıklardan başkasını saptırmaz.' Onları istisna üzere nasb etmen caiz değildir; zira istisna ancak kelamın tamamlanmasından sonra olur. Nevf el-Bikâlî şöyle demiştir: Üzeyr, Yüce Rabbine münacatta bulunurken: 'İlahım! Mahlukatı yaratıyorsun; sonra dilediğini saptırıyor, dilediğini hidayete erdiriyorsun' dedi. [Bunun üzerine] şöyle denildi: 'Ey Üzeyr! Bundan vazgeç! Ya bundan vazgeçersin ya da seni peygamberlikten silerim; şüphesiz Ben yaptığımdan sorgulanmam, onlar ise sorgulanırlar.' Dalâletin (الضَّلَالُ) aslı helak olmaktır; nitekim 'dalle'l-mâü fi'l-lebeni' denir ki su sütün içinde yok olup gittiğinde kullanılır. Yüce Allah'ın: { أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ } “Toprakta kaybolup yok olduğumuz zaman mı?” [Secde: 10] buyruğu da bundandır; bu husus Fâtiha'da geçmişti. Fıskın (الْفِسْقُ) Arap kelamındaki asıl anlamı ise bir şeyin dışına çıkmaktır; nitekim yaş hurma kabuğundan çıktığında ve fare yuvasından çıktığında 'fesekat' denilir. 'Füveysika' faredir; nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: (Beş fâsık/zararlı hayvan vardır ki hem helal bölgesinde hem Harem'de öldürülürler: Yılan, alaca karga, fare, kuduz köpek ve çaylak). Bunu Âişe, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiş ve Müslim tahric etmiştir. Bir rivayette ise (yılan) yerine (akrep) geçmektedir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem eziyet verici olmalarından ötürü onlara 'fısk' ismini vermiştir; bunun açıklaması inşallah bu kitapta ileride gelecektir. 'Feseka'r-racülü yefsikü' ve -Ahfeş'ten nakille- 'yefsukü' de denilir; fıskan ve fusûkan masdarlarıyla gelir ki 'yoldan çıktı, günaha battı' demektir. Yüce Allah'ın: { فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ } “Rabbinin emrinden çıktı” buyruğunun manası ise dışına çıktı demektir. İbnü'l-A'râbî, Câhiliye kelamında ve onların şiirlerinde 'fâsık' kelimesinin hiç işitilmediğini ileri sürmüştür. O şöyle demiştir: 'Bu şaşılacak bir şeydir, oysa Arapça bir kelimedir.' Bunu ondan İbn Fâris ve el-Cevherî nakletmiştir. Derim ki: Ebû Bekr el-Enbârî 'ez-Zâhir' adlı kitabında fıskın manasını ele alırken şairin şu sözünü zikretmiştir:
يَذْهَبْنَ فِي نَجْدٍ وَغَوْرًا غَائِرًا ... فَوَاسِقًا عَنْ قَصْدِهَا جوائرا
Necd'e (yüksek yerlere) doğru giderler ve derin vadilere dalarlar... Doğru hedeflerinden sapmış, yoldan çıkmış olarak.
وَالْفِسِّيقُ: الدَّائِمُ الْفِسْقِ. وَيُقَالُ فِي النِّدَاءِ: يَا فُسَقُ وَيَا خُبَثُ، يُرِيدُ: يَا أَيُّهَا الْفَاسِقُ، وَيَا أَيُّهَا الْخَبِيثُ. وَالْفِسْقُ فِي عُرْفِ الِاسْتِعْمَالِ الشَّرْعِيِّ: الْخُرُوجُ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ ﷿، فَقَدْ يَقَعُ عَلَى مَنْ خَرَجَ بِكُفْرٍ وَعَلَى من خرج بعصيان.
el-Fıssîk (الْفِسِّيقُ), fıskı sürekli olan kimsedir. Nida esnasında: 'Yâ füseku' ve 'yâ hubesü' denilir ki, 'Ey fâsık ve ey habis kişi!' demektir. Şer'î ıstılah örfünde fısk: Yüce Allah'ın itaatinden çıkmaktır; dolayısıyla küfür sebebiyle çıkan kimseyi de, isyan sebebiyle çıkan kimseyi de kapsar.
[سورة البقرة (٢): آية ٢٧]
[Bakara Suresi (2): Ayet 27]
الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٢٧)
{ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٢٧) } “Onlar, kesin söz verdikten sonra Allah'ın ahdini bozan, Allah'ın birleştirilmesini emrettiği şeyi kesip koparan ve yeryüzünde bozgunculuk yapanlardır. İşte asıl ziyana uğrayanlar onlardır.”
فِيهِ سبع مسائل: الاولى- قوله تعالى: (الَّذِينَ) " الَّذِينَ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى النَّعْتِ لِلْفَاسِقِينَ، وَإِنْ شِئْتَ جَعَلْتَهُ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى أنه خبر ابتدا مَحْذُوفٍ، أَيْ هُمُ الَّذِينَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَنْقُضُونَ) النَّقْضُ: إِفْسَادُ مَا أَبْرَمْتُهُ مِنْ بِنَاءٍ أَوْ حَبْلٍ أَوْ عَهْدٍ. وَالنُّقَاضَةُ. مَا نُقِضَ مِنْ حَبْلِ الشَّعْرِ. وَالْمُنَاقَضَةُ فِي الْقَوْلِ: أَنْ تَتَكَلَّمَ بِمَا تَنَاقَضَ مَعْنَاهُ. وَالنَّقِيضَةُ فِي الشِّعْرِ: مَا يُنْقَضُ بِهِ. وَالنِّقْضُ: الْمَنْقُوضُ. وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي تَعْيِينِ هَذَا الْعَهْدِ، فَقِيلَ: هُوَ الَّذِي أَخَذَهُ اللَّهُ عَلَى بَنِي آدَمَ حِينَ اسْتَخْرَجَهُمْ مِنْ ظَهْرِهِ. وَقِيلَ: هُوَ وَصِيَّةُ اللَّهِ تَعَالَى إِلَى خَلْقِهِ، وَأَمْرُهُ إِيَّاهُمْ بِمَا أَمَرَهُمْ بِهِ مِنْ طَاعَتِهِ، وَنَهْيُهُ إِيَّاهُمْ عَمَّا نَهَاهُمْ عَنْهُ مِنْ مَعْصِيَتِهِ فِي كُتُبِهِ عَلَى أَلْسِنَةِ رُسُلِهِ، وَنَقْضُهُمْ ذَلِكَ تَرْكُ الْعَمَلِ بِهِ. وَقِيلَ: بَلْ نَصْبُ الْأَدِلَّةِ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ بِالسَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَسَائِرِ الصَّنْعَةِ هُوَ بِمَنْزِلَةِ الْعَهْدِ، وَنَقْضُهُمْ تَرْكُ النَّظَرِ فِي ذَلِكَ. وَقِيلَ: هُوَ مَا عَهِدَهُ إِلَى مَنْ أُوتِيَ الْكِتَابَ أَنْ يُبَيِّنُوا نُبُوَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَلَا يَكْتُمُوا أَمْرَهُ. فَالْآيَةُ عَلَى هَذَا فِي أَهْلِ الكتاب. قال أبو إسحاق الزجاج: عهده ﷿ مَا أَخَذَهُ عَلَى النَّبِيِّينَ وَمَنِ اتَّبَعَهُمْ أَلَّا يَكْفُرُوا بِالنَّبِيِّ ﷺ. وَدَلِيلُ ذلك:" وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ" [آل عمران: ٨١] إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي" [آل عمران: ٨١] أَيْ عَهْدِي. قُلْتُ: وَظَاهِرُ مَا قَبْلُ وَمَا بَعْدُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا فِي الْكُفَّارِ. فَهَذِهِ خمسة أقوال، والقول الثاني يجمعها.
Burada yedi mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ } “Onlar ki” buyruğudur. "Ellezîne" (الَّذِينَ) kelimesi, fâsıkların sıfatı (na'tı) olarak nasb mahallindedir. Dilersen onu, hazfedilmiş (gizli) bir mübtedanın haberi sayılarak ref mahallinde de kılabilirsin; yani "onlar [o kimselerdir]" (هُمُ الَّذِينَ) takdirindedir. Bu husus daha önce geçmişti. İkincisi: Yüce Allah'ın: { يَنْقُضُونَ } “Bozarlar” buyruğudur. Nakz (النَّقْضُ); yapı, ip yahut ahit gibi sağlamlaştırdığın bir şeyi bozup çözmektir. Nukâza (النُّقَاضَةُ), kıl ipten çözülen kısımdır. Sözde münâkaza (الْمُنَاقَضَةُ), anlamı birbiriyle çelişen ifadeler kullanmandır. Şiirde nakîza (النَّقِيضَةُ), [başka bir şiiri] çürütmek için yazılan reddiyedir. Nikz (النِّقْضُ) ise bozulmuş / çözülmüş olandır. İlim ehli bu ahdin mahiyetini tayin hususunda ihtilaf etmiştir: Bir görüşe göre bu ahit, Yüce Allah'ın Âdemoğullarını Âdem'in sırtından çıkardığı vakit onlardan aldığı sözdür. Bir diğer görüşe göre bu, Yüce Allah'ın yarattıklarına olan tavsiyesi; peygamberlerinin lisanı üzere kitaplarında emrettiği taatleri yerine getirmelerini emretmesi ve nehyettiği masiyetlerden onları sakındırmasıdır. Ahdi bozmaları ise gereğince amel etmeyi terk etmeleridir. Bir diğer görüşe göre; göklerde, yerde ve diğer yaratılışta O'nun birliğine dair deliller dikmesi ahit konumundadır. Onların ahdi bozmaları ise bunlar üzerinde tefekkürü terk etmeleridir. Bir diğer görüşe göre; kendilerine kitap verilenlerin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini açıklamaları ve onun durumunu gizlememeleri hususunda onlara verdiği ahittir. Buna göre ayet Ehl-i Kitap hakkındadır. Ebû İshak ez-Zeccâc şöyle demiştir: "Aziz ve Celil olan Allah'ın ahdi; peygamberlerden ve onlara tâbi olanlardan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmemeleri hususunda aldığı sözdür. Bunun delili ise: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ } “Hani Allah, peygamberlerin mîsakını almıştı...” [Âl-i İmrân, 81] ayetinden Yüce Allah'ın: { وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي } “ve bu hususta ağır ahdimi kabul ettiniz mi?” [Âl-i İmrân, 81] yani 'ahdimi' buyruğuna kadar olan kısımdır." Ben (Kurtubî) derim ki: Öncesinin ve sonrasının zahirî ifadesi, bu ayetin kâfirler hakkında olduğuna delalet etmektedir. İşte bunlar beş ayrı görüştür; ikinci görüş ise bunların tamamını kapsamaktadır.
الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ) الْمِيثَاقُ: الْعَهْدُ الْمُؤَكَّدُ بِالْيَمِينِ، مِفْعَالٌ مِنَ الْوِثَاقَةِ وَالْمُعَاهَدَةِ، وَهِيَ الشِّدَّةُ فِي الْعَقْدِ وَالرَّبْطِ وَنَحْوِهِ. وَالْجَمْعُ الْمَوَاثِيقُ عَلَى الْأَصْلِ، لِأَنَّ أَصْلَ مِيثَاقٍ مِوْثَاقٌ، صَارَتِ الْوَاوُ يَاءً لِانْكِسَارِ مَا قَبْلَهَا- وَالْمَيَاثِقُ وَالْمَيَاثِيقُ أَيْضًا، وَأَنْشَدَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ:
Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ } “Kesin söz verdikten sonra” buyruğudur. Mîsâk (الْمِيثَاقُ): Yeminle pekiştirilmiş ahittir; sağlamlaştırma ve sözleşme manasındaki 'visâka' kökünden 'mif'âl' veznindedir ki bu da bağlama ve düğümlemedeki sağlamlıktır. Çoğulu aslı üzere 'el-mevâsîk' (الْمَوَاثِيقُ) gelir; çünkü mîsâkın aslı 'mivsâk'tır, kendisinden önceki harfin kesreli olmasından ötürü vâv harfi yâ'ya dönüşmüştür. 'el-Meyâsik' ve 'el-meyâsîk' şeklinde de çoğulu gelir. İbnü'l-A'râbî şu beyti okumuştur:
حِمًى لَا يُحَلُّ الدَّهْرَ إِلَّا بِإِذْنِنَا ... وَلَا نَسْأَلُ الْأَقْوَامَ عَهْدَ الْمَيَاثِقِ
Öyle bir koruluktur ki, iznimiz olmadan ebediyen girilmez, / Biz de insanlardan pekiştirilmiş ahitler istemeyiz.
وَالْمَوْثِقُ: الْمِيثَاقُ. وَالْمُوَاثَقَةُ: الْمُعَاهَدَةُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَمِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ". الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَقْطَعُونَ) الْقَطْعُ مَعْرُوفٌ، وَالْمَصْدَرُ- فِي الرَّحِمِ- الْقَطِيعَةُ، يُقَالُ: قَطَعَ رَحِمَهُ قَطِيعَةً فَهُوَ رَجُلٌ قُطَعٌ وَقُطَعَةٌ، مِثَالُ هُمَزَةٍ. وَقَطَعْتُ الْحَبْلَ قَطْعًا. وَقَطَعْتُ النَّهْرَ قُطُوعًا. وَقَطَعَتِ الطَّيْرُ قُطُوعًا وَقُطَاعًا وَقِطَاعًا إِذَا خَرَجَتْ مِنْ بَلَدٍ إِلَى بَلَدٍ. وَأَصَابَ النَّاسَ قُطْعَةٌ: إِذَا قَلَّتْ مِيَاهُهُمْ. وَرَجُلٌ بِهِ قُطْعٌ: أَيِ انْبِهَارٌ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ) " مَا" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِ"- يَقْطَعُونَ". وَ" أَنْ" إِنْ شِئْتَ كَانَتْ بَدَلًا مِنْ" مَا" وَإِنْ شِئْتَ مِنَ الْهَاءِ فِي" بِهِ" وَهُوَ أَحْسَنُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لِئَلَّا يُوصَلَ، أَيْ كَرَاهَةَ أَنْ يُوصَلَ. وَاخْتُلِفَ مَا الشَّيْءُ الَّذِي أَمَرَ بِوَصْلِهِ؟ فَقِيلَ: صِلَةُ الْأَرْحَامِ. وَقِيلَ: أَمَرَ أَنْ يُوصَلَ الْقَوْلُ بِالْعَمَلِ، فَقَطَعُوا بَيْنَهُمَا بِأَنْ قَالُوا وَلَمْ يَعْمَلُوا. وَقِيلَ: أَمَرَ أَنْ يُوصَلَ التَّصْدِيقُ بِجَمِيعِ أَنْبِيَائِهِ، فَقَطَعُوهُ بِتَصْدِيقِ بَعْضِهِمْ وَتَكْذِيبِ بَعْضِهِمْ. وَقِيلَ: الْإِشَارَةُ إِلَى دِينِ اللَّهِ وَعِبَادَتِهِ فِي الْأَرْضِ، وَإِقَامَةِ شَرَائِعِهِ وَحِفْظِ حُدُودِهِ. فَهِيَ عَامَّةٌ فِي كُلِّ مَا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ أَنْ يُوصَلَ. هَذَا قَوْلُ الْجُمْهُورِ، وَالرَّحِمُ جُزْءٌ مِنْ هَذَا. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ) أَيْ يَعْبُدُونَ غَيْرَ اللَّهِ تَعَالَى وَيَجُورُونَ فِي الْأَفْعَالِ، إِذْ هِيَ بِحَسَبِ شَهَوَاتِهِمْ، وهذا غاية الفساد.
Mevsik (الْمَوْثِقُ) da mîsâk demektir. Muvâsaka (الْمُوَاثَقَةُ): Sözleşmek / ahitleşmek demektir. Yüce Allah'ın: { وَمِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ } “Sizinle yaptığı o sözleşmeyi...” buyruğu da bu köktendir. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: { وَيَقْطَعُونَ } “Ve keserler” buyruğudur. Kat' (الْقَطْعُ / kesmek) bilinen bir kelimedir; akrabalık bağı (sıla-i rahim) hakkındaki masdarı 'katîa'dır (akrabalık bağını koparmak). "قَطَعَ رَحِمَهُ قَطِيعَةً" (Akrabalık bağını kopardı) denilir. Böyle kimseye 'humeze' (هُمَزَة) vezninde 'kuta' (قُطَعٌ) ve 'kuta'a' (قُطَعَةٌ) [akrabalık bağını çokça kesen adam] denir. "قَطَعْتُ الْحَبْلَ قَطْعًا" (İpi kestim), "قَطَعْتُ النَّهْرَ قُطُوعًا" (Nehri karşıya geçtim) denilir. Kuşlar bir memleketten başka bir memlekete göç ettiğinde ise "قَطَعَتِ الطَّيْرُ قُطُوعًا وَقُطَاعًا وَقِطَاعًا" denilir. İnsanların suları azaldığında "أَصَابَ النَّاسَ قُطْعَةٌ" (İnsanlara su kıtlığı isabet etti) denir. "رَجُلٌ بِهِ قُطْعٌ" ise kendisinde nefes darlığı / soluksuz kalma hali bulunan adam demektir. Beşincisi: Yüce Allah'ın: { مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ } “Allah'ın ulaştırılmasını emrettiği şeyi” buyruğudur. 'Mâ' (مَا) kelimesi, 'yaktaûn' (يَقْطَعُونَ) fiilinin mef'ûlü olarak nasb mahallindedir. 'En' (أَنْ) ise dilersen 'mâ'dan, dilersen -ki bu daha güzeldir- 'bihî'deki 'hâ' (ه) zamirinden bedeldir. [Anlamın] "Ulaştırılmasın diye", yani ulaştırılmasını kerih gördükleri için takdirinde olması da caizdir. Birleştirilmesi / ulaştırılması emredilen şeyin ne olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Bunun sıla-i rahim (akrabalık bağlarını gözetmek) olduğu söylenmiştir. Sözün amele bağlanmasının emredildiği, onların ise söyleyip amel etmeyerek ikisinin arasını kopardıkları söylenmiştir. Bütün peygamberlerin tasdik edilmesinin birbirine bağlanmasının emredildiği, onların ise bir kısmını tasdik edip bir kısmını yalanlayarak bu bağı kopardıkları söylenmiştir. Bununla Allah'ın dinine, yeryüzünde O'na ibadet edilmesine, şeriatının ikame edilmesine ve sınırlarının korunmasına işaret edildiği de söylenmiştir. Dolayısıyla bu ifade, Yüce Allah'ın birleştirilmesini / ulaştırılmasını emrettiği her şey hakkında umumidir. Cumhurun görüşü budur; akrabalık bağı (sıla-i rahim) da bunun bir parçasıdır. Altıncısı: Yüce Allah'ın: { وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ } “Ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarırlar” buyruğudur. Yani Yüce Allah'tan başkasına ibadet ederler ve fiillerinde zulmedip haddi aşarlar; zira [yaptıkları] heva ve heveslerine göredir. Bu ise fesadın (bozgunculuğun) zirvesidir.
(أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ) ابتداء وخبر. و" هُمُ" زَائِدَةٌ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ" هُمُ" ابْتِدَاءً ثَانٍ،" الْخاسِرُونَ" خَبَرُهُ، وَالثَّانِي وَخَبَرُهُ خَبَرُ الْأَوَّلِ كَمَا تَقَدَّمَ. وَالْخَاسِرُ: الَّذِي نَقَصَ نَفْسَهُ حَظَّهَا مِنَ الْفَلَاحِ وَالْفَوْزِ. وَالْخُسْرَانُ: النُّقْصَانُ، كَانَ فِي مِيزَانٍ أَوْ غَيْرِهِ، قَالَ جَرِيرٌ:
{ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “İşte asıl ziyana uğrayanlar onlardır” buyruğu mübteda ve haberdir. 'Hüm' (هُمُ) zamiri zâiddir (fasl zamiridir); 'hüm' zamirinin ikinci mübteda, 'el-hâsirûn'un onun haberi olması, ikinci mübteda ve haberinin de daha önce geçtiği üzere birincinin haberi olması caizdir. Hâsir (الْخَاسِرُ): Kurtuluş ve kazançtan kendi payını eksilten kimsedir. Husrân ise ister terazide olsun ister başka şeyde noksanlıktır. Cerîr şöyle demiştir:
إِنَّ سَلِيطًا فِي الْخَسَارِ إِنَّهُ ... أَوْلَادُ قَوْمٍ خُلِقُوا أَقِنَّهْ
Şüphesiz Salît kabilesi bir ziyan içindedir, çünkü onlar / Köle olarak yaratılmış bir kavmin çocuklarıdır.
يَعْنِي بِالْخَسَارِ مَا يَنْقُصُ مِنْ حُظُوظِهِمْ وَشَرَفِهِمْ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَخَسَرْتُ الشَّيْءَ (بِالْفَتْحِ) وَأَخْسَرْتُهُ نَقَصْتُهُ. وَالْخَسَارُ وَالْخَسَارَةُ وَالْخَيْسَرَى: الضَّلَالُ وَالْهَلَاكُ. فَقِيلَ لِلْهَالِكِ: خَاسِرٌ، لِأَنَّهُ خَسِرَ نَفْسَهُ وَأَهْلَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمُنِعَ مَنْزِلَهُ مِنَ الْجَنَّةِ. السَّابِعَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْوَفَاءَ بِالْعَهْدِ وَالْتِزَامَهُ وَكُلَّ عَهْدٍ جَائِزٍ أَلْزَمَهُ الْمَرْءُ نَفْسَهُ فَلَا يَحِلُّ لَهُ نَقْضُهُ سَوَاءٌ أَكَانَ بَيْنَ مُسْلِمٍ أَمْ غَيْرِهِ، لِذَمِّ اللَّهِ تَعَالَى مَنْ نَقَضَ عَهْدَهُ. وقد قال:" أَوْفُوا بِالْعُقُودِ" [المائدة: ١] وَقَدْ قَالَ لِنَبِيِّهِ ﵇:" وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ" [الأنفال: ٨٥ [فَنَهَاهُ عَنِ الْغَدْرِ، وَذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا بِنَقْضِ الْعَهْدِ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي موضعه إن شاء الله تعالى.
Hesar (الْخَسَارِ) ile onların paylarından ve şereflerinden eksilen şeyi kastetmektedir. el-Cevherî şöyle demiştir: 'Hasertü'ş-şey'e' (fetha ile) ve 'ahsertühû' onu eksilttim demektir. Hasâr, hasâret ve hayserâ: Sapıklık ve helak olmak demektir. Helak olan kimseye 'hâsir' denilmiştir; çünkü o kıyamet gününde kendini ve ailesini ziyana uğratmış, cennetteki makamından mahrum edilmiştir. Yedincisi: Bu ayette, ahde vefa göstermenin ve ona bağlı kalmanın gerekliliğine; bir kimsenin kendi nefsine bağladığı her meşru ahdi -ister Müslümanla ister gayrimüslimle olsun- bozmasının helal olmadığına delil vardır; zira Allah Teâlâ ahdini bozanı yermiştir. Nitekim şöyle buyurmuştur: { أَوْفُوا بِالْعُقُودِ } “Ahitleri yerine getirin” [Mâide: 1]. Peygamberine aleyhisselâm da: { وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ } “Eğer bir kavmin hainlik yapmasından korkarsan, sen de aynı şekilde ahdi onlara at (bozduğunu bildir)” [Enfâl: 58] buyurarak onu kalleşlikten nehyetmiştir; bu da inşallah kendi yerinde açıklanacağı üzere ancak ahdi bozmakla olur.
[سورة البقرة (٢): آية ٢٨]
[Bakara Suresi (2): Ayet 28]
كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٨)
{ كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٨) } “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz ki, siz ölüler idiniz de O sizi diriltti; sonra sizi öldürecek, sonra tekrar diriltecek ve nihayet O'na döndürüleceksiniz?”
... " كَيْفَ" سُؤَالٌ عَنِ الْحَالِ، وَهِيَ اسْمٌ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِ"- تَكْفُرُونَ"، وَهِيَ مَبْنِيَّةٌ عَلَى الْفَتْحِ وَكَانَ سَبِيلُهَا أَنْ تَكُونَ سَاكِنَةً، لِأَنَّ فِيهَا مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ الَّذِي مَعْنَاهُ التَّعَجُّبُ فَأَشْبَهَتِ الْحُرُوفَ، وَاخْتِيرَ لَهَا الْفَتْحُ لِخِفَّتِهِ، أَيْ هَؤُلَاءِ مِمَّنْ يَجِبُ أَنْ يُتَعَجَّبَ مِنْهُمْ حِينَ كَفَرُوا وَقَدْ ثَبَتَتْ عَلَيْهِمُ الْحُجَّةُ. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْخِطَابُ لِأَهْلِ الْكِتَابِ وَهُمْ لَمْ يَكْفُرُوا بِاللَّهِ؟ فَالْجَوَابُ مَا سَبَقَ مِنْ أَنَّهُمْ لَمَّا لَمْ يُثْبِتُوا أَمْرَ مُحَمَّدٍ ﵇ وَلَمْ يُصَدِّقُوهُ فِيمَا جَاءَ بِهِ فقد
... *Keyfe* (كَيْفَ), durum sorusudur; *tekfurûn* (تَكْفُرُونَ) fiili sebebiyle nasb mahallinde bir isimdir. Fetha üzere mebnîdir; asıl kuralı ise sâkin olmasıydı, çünkü içinde taaccüb (hayret) anlamı taşıyan istifham (soru) manası barındırmakta olup harflere benzemiştir. [Telaffuzundaki] hafifliğinden ötürü fetha tercih edilmiştir. Yani aleyhlerine hüccet sabit olmuşken inkâr ettikleri için bu kimseler, durumlarına hayret edilmesi gereken kimselerdendir. Şayet: 'Bu hitap, Allah'ı inkâr etmeyen Ehl-i Kitap hakkında nasıl caiz olabilir?' denilirse, buna cevap daha önce geçtiği gibidir: Onlar Muhammed aleyhisselâm'ın peygamberliğini kabul etmeyip getirdiği şeylerde onu tasdik etmediklerinde muhakkak ki...
أَشْرَكُوا، لِأَنَّهُمْ لَمْ يُقِرُّوا بِأَنَّ الْقُرْآنَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. وَمَنْ زَعَمَ أَنَّ الْقُرْآنَ كَلَامُ الْبَشَرِ فَقَدْ أَشْرَكَ بِاللَّهِ وَصَارَ نَاقِضًا لِلْعَهْدِ. وَقِيلَ:" كَيْفَ" لَفْظُهُ لَفْظُ الِاسْتِفْهَامِ وَلَيْسَ بِهِ، بَلْ هُوَ تَقْرِيرٌ وَتَوْبِيخٌ، أَيْ كَيْفَ تَكْفُرُونَ نِعَمَهُ عَلَيْكُمْ وَقُدْرَتَهُ هَذِهِ! قَالَ الْوَاسِطِيُّ: وَبَّخَهُمْ بِهَذَا غَايَةَ التَّوْبِيخِ، لِأَنَّ الْمَوَاتَ وَالْجَمَادَ لَا ينازع صانعه في شي، وَإِنَّمَا الْمُنَازَعَةُ مِنَ الْهَيَاكِلِ الرُّوحَانِيَّةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكُنْتُمْ أَمْواتاً) هَذِهِ الْوَاوُ وَاوُ الْحَالِ، وَقَدْ مُضْمَرَةٌ. قَالَ الزَّجَّاجُ: التَّقْدِيرُ وَقَدْ كُنْتُمْ، ثُمَّ حُذِفَتْ قَدْ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ:" أَمْواتاً" خَبَرُ" كُنْتُمْ" ... " فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ" هَذَا وَقْفُ التَّمَامِ، كَذَا قَالَ أَبُو حَاتِمٍ. ثُمَّ قَالَ:" ثُمَّ يُحْيِيكُمْ" وَاخْتَلَفَ أَهْلُ التَّأْوِيلِ فِي تَرْتِيبِ هَاتَيْنِ الْمَوْتَتَيْنِ وَالْحَيَاتَيْنِ، وَكَمْ مِنْ مَوْتَةٍ وَحَيَاةٍ لِلْإِنْسَانِ؟ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ مَسْعُودٍ: أَيْ كُنْتُمْ أَمْوَاتًا مَعْدُومِينَ قَبْلَ أَنْ تُخْلَقُوا فَأَحْيَاكُمْ- أَيْ خَلَقَكُمْ- ثُمَّ يُمِيتُكُمْ عِنْدَ انْقِضَاءِ آجَالِكُمْ، ثُمَّ يُحْيِيكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الْمُرَادُ بِالْآيَةِ، وَهُوَ الَّذِي لَا مَحِيدَ لِلْكُفَّارِ عَنْهُ لِإِقْرَارِهِمْ بِهِمَا، وَإِذَا أَذْعَنَتْ نُفُوسُ الْكُفَّارِ لِكَوْنِهِمْ أَمْوَاتًا مَعْدُومِينَ، ثُمَّ لِلْإِحْيَاءِ فِي الدُّنْيَا، ثُمَّ لِلْإِمَاتَةِ فِيهَا قَوِيَ عَلَيْهِمْ لُزُومُ الْإِحْيَاءِ الْآخَرِ وَجَاءَ جَحْدُهُمْ لَهُ دَعْوَى لَا حُجَّةَ عَلَيْهَا. قَالَ غَيْرُهُ: وَالْحَيَاةُ الَّتِي تَكُونُ فِي الْقَبْرِ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ فِي حُكْمِ حَيَاةِ الدُّنْيَا. وَقِيلَ: لَمْ يُعْتَدَّ بِهَا كَمَا لَمْ يُعْتَدَّ بِمَوْتِ مَنْ أَمَاتَهُ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ أَحْيَاهُ فِي الدُّنْيَا. وَقِيلَ: كُنْتُمْ أَمْوَاتًا فِي ظَهْرِ آدَمَ، ثُمَّ أَخْرَجَكُمْ مِنْ ظَهْرِهِ كَالذَّرِّ، ثُمَّ يُمِيتُكُمْ مَوْتَ الدُّنْيَا ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ. وَقِيلَ: كُنْتُمْ أَمْوَاتًا- أَيْ نُطَفًا- فِي أَصْلَابِ الرِّجَالِ وَأَرْحَامِ النِّسَاءِ، ثُمَّ نَقَلَكُمْ مِنَ الْأَرْحَامِ فَأَحْيَاكُمْ، ثُمَّ يُمِيتُكُمْ بَعْدَ هَذِهِ الْحَيَاةِ، ثُمَّ يُحْيِيكُمْ فِي الْقَبْرِ لِلْمَسْأَلَةِ، ثُمَّ يُمِيتُكُمْ فِي الْقَبْرِ، ثُمَّ يُحْيِيكُمْ حَيَاةَ النَّشْرِ إِلَى الْحَشْرِ، وَهِيَ الْحَيَاةُ الَّتِي لَيْسَ بَعْدَهَا مَوْتٌ. قُلْتُ: فَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ هِيَ ثَلَاثُ مَوْتَاتٍ، وَثَلَاثُ إِحْيَاءَاتٍ. وَكَوْنُهُمْ مَوْتَى فِي ظَهْرِ آدَمَ، وَإِخْرَاجُهُمْ مِنْ ظَهْرِهِ وَالشَّهَادَةُ عَلَيْهِمْ غَيْرُ كَوْنِهِمْ نُطَفًا فِي أَصْلَابِ الرِّجَالِ وَأَرْحَامِ النِّسَاءِ، فَعَلَى هَذَا تجئ أَرْبَعُ مَوْتَاتٍ وَأَرْبَعُ إِحْيَاءَاتٍ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْجَدَهُمْ قَبْلَ خَلْقِ آدَمَ ﵇ كَالْهَبَاءِ ثُمَّ أَمَاتَهُمْ، فَيَكُونُ عَلَى هَذَا خَمْسَ مَوْتَاتٍ، وَخَمْسَ إِحْيَاءَاتٍ. وَمَوْتَةً سَادِسَةً
şirke düşmüş oldular; çünkü Kur'an'ın Allah katından olduğunu kabul etmediler. Kur'an'ın insan kelamı olduğunu iddia eden kimse Allah'a şirk koşmuş ve ahdi bozmuş olur. Şöyle de denilmiştir: 'Keyfe' lafzı istifham lafzıdır fakat soru kastı taşımaz; bilakis takrir (kabullendirme) ve tevbihtir (kınamadır), yani: 'O'nun üzerinizdeki bu nimetlerini ve şu kudretini nasıl inkâr edersiniz!' el-Vâsıtî şöyle demiştir: Onları bununla en şiddetli şekilde kınamıştır; çünkü ölü ve cansız varlık hiçbir şeyde yaratıcısıyla çekişmez; çekişme ancak ruh sahibi varlıklardan gelir. Yüce Allah'ın: { وَكُنْتُمْ أَمْواتاً } “Siz ölüler idiniz” buyruğundaki bu vâv, hâl vâvıdır ve 'kad' (قَدْ) edatı gizlidir. ez-Zeccâc: Takdiri 've kad küntüm'dür, sonra 'kad' hazfedilmiştir demiştir. el-Ferrâ: 'Emvâten' (أَمْواتاً), 'küntüm'ün haberidir demiştir... { فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ } buyruğu vakf-ı tâmdır (tam duraktır); Ebû Hâtim böyle demiştir. Sonra { ثُمَّ يُحْيِيكُمْ } buyurmuştur. Tevil ehli bu iki ölüm ve iki dirilişin sıralaması ve insanın kaç ölüm ve hayatı olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd şöyle demiştir: 'Yani siz yaratılmadan önce yokluk hâlinde ölüler idiniz de O sizi diriltti -yani yarattı-, sonra ecelleriniz bittiğinde sizi öldürür, sonra da kıyamet gününde sizi diriltir.' İbn Atıyye şöyle demiştir: Ayette kastedilen bu görüştür; kâfirlerin bundan kaçışı yoktur çünkü bu iki durumu ikrar etmektedirler. Kâfirlerin nefisleri yokluk hâlinde ölü olduklarına, sonra dünyada diriltildiklerine, sonra da orada öldürüleceklerine boyun eğince, diğer dirilişin zorunluluğu onlar aleyhine kesinleşmiş olur ve onu inkâr etmeleri delilsiz kuru bir iddiaya dönüşür. Başkaları şöyle demiştir: Bu tevile göre kabirde olan hayat, dünya hayatı hükmündedir. Şöyle de denilmiştir: Dünyada öldürüp sonra dünyada dirilttiği kimsenin ölümü hesaba katılmadığı gibi o da hesaba katılmamıştır. Şöyle de denilmiştir: Siz Âdem'in sırtında ölüler idiniz, sonra sizi onun sırtından zerreler gibi çıkardı; sonra sizi dünya ölümüyle öldürür, sonra da ba's eder (yeniden diriltir). Şöyle de denilmiştir: Siz erkeklerin sulblerinde ve kadınların rahimlerinde ölüler -yani nutfeler- idiniz; sonra sizi rahimlerden çıkarıp diriltti; sonra bu hayattan sonra sizi öldürür; sonra kabirde sorgu için sizi diriltir; sonra kabirde sizi öldürür; sonra da mahşere çıkış dirilişiyle sizi diriltir ki bu, ardından ölüm olmayan hayattır. Derim ki: Bu tevile göre bunlar üç ölüm ve üç diriliştir. Onların Âdem'in sırtında ölü olmaları, onun sırtından çıkarılmaları ve aleyhlerine şahit tutulmaları; erkeklerin sulblerinde ve kadınların rahimlerinde nutfe olmalarından farklıdır; buna göre dört ölüm ve dört diriliş ortaya çıkar. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ onları Âdem aleyhisselâm'ın yaratılışından önce zerreler gibi var etti, sonra onları öldürdü; buna göre beş ölüm ve beş diriliş olur. Altıncı bir ölüm ise,
لِلْعُصَاةِ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ إِذَا دَخَلُوا النَّارَ، لِحَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أَمَّا أَهْلُ النَّارِ الَّذِي هُمْ أَهْلُهَا فَإِنَّهُمْ لَا يَمُوتُونَ فِيهَا وَلَا يَحْيَوْنَ وَلَكِنْ نَاسٌ أَصَابَتْهُمُ النَّارُ بِذُنُوبِهِمْ- أَوْ قَالَ بِخَطَايَاهُمْ- فَأَمَاتَهُمُ اللَّهُ إِمَاتَةً حَتَّى إِذَا كَانُوا فحما أذن في الشفاعة فجئ بِهِمْ ضَبَائِرَ ضَبَائِرَ فَبُثُّوا عَلَى أَنْهَارِ الْجَنَّةِ ثم قيل يأهل الْجَنَّةِ أَفِيضُوا عَلَيْهِمْ فَيَنْبُتُونَ نَبَاتَ الْحَبَّةِ تَكُونُ فِي حَمِيلِ السَّيْلِ (. فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَدْ كَانَ يَرْعَى بِالْبَادِيَةِ. أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. قُلْتُ: فَقَوْلُهُ (فَأَمَاتَهُمُ اللَّهُ) حَقِيقَةٌ فِي الْمَوْتِ، لِأَنَّهُ أَكَّدَهُ بِالْمَصْدَرِ، وَذَلِكَ تَكْرِيمًا لَهُمْ. وَقِيلَ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ (أَمَاتَهُمْ) عِبَارَةً عَنْ تَغْيِيبِهِمْ عَنْ آلَامِهَا بِالنَّوْمِ، وَلَا يَكُونُ ذَلِكَ مَوْتًا عَلَى الْحَقِيقَةِ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ. وَقَدْ أَجْمَعَ النَّحْوِيُّونَ عَلَى أَنَّكَ إِذَا أَكَّدْتَ الْفِعْلَ بِالْمَصْدَرِ لَمْ يَكُنْ مَجَازًا، وَإِنَّمَا هُوَ عَلَى الْحَقِيقَةِ، وَمِثْلَهُ:" وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً" [النساء: ١٦٤] عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَكُنْتُمْ أَمْواتاً بِالْخُمُولِ فَأَحْياكُمْ بِأَنْ ذُكِرْتُمْ وَشُرِّفْتُمْ بِهَذَا الدِّينِ وَالنَّبِيِّ الَّذِي جَاءَكُمْ، ثُمَّ يُمِيتُكُمْ فَيَمُوتُ ذِكْرُكُمْ، ثُمَّ يُحْيِيكُمْ لِلْبَعْثِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ) أَيْ إِلَى عَذَابِهِ مَرْجِعُكُمْ لِكُفْرِكُمْ. وَقِيلَ: إِلَى الْحَيَاةِ وَإِلَى الْمَسْأَلَةِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ " [الأنبياء: ١٠٤] فإعادتهم كابتدائهم، فهو رجوع. و" تُرْجَعُونَ" قِرَاءَةُ الْجَمَاعَةِ. وَيَحْيَى بْنُ يَعْمُرَ وَابْنُ أَبِي إسحاق ومجاهد وابن محيصن وسلام ابن يَعْقُوبَ يَفْتَحُونَ حَرْفَ الْمُضَارَعَةِ وَيَكْسِرُونَ الْجِيمَ حَيْثُ وقعت.
cehenneme girdiklerinde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinin günahkârları içindir. Nitekim Ebû Saîd el-Hudrî'nin hadisinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Cehennemlik olan asıl cehennem ehline gelince; onlar orada ne ölürler ne de dirilirler. Fakat günahları -yahut hataları- sebebiyle ateşe uğrayan bir topluluğu ise Allah, kömür haline gelinceye kadar tam bir öldürüşle öldürür. Sonra şefaate izin verilir; onlar deste deste getirilip cennet nehirlerinin kenarlarına yayılırlar. Sonra: 'Ey cennet ehli! Bunların üzerine su dökün' denilir. Onlar selintinin getirdiği mil içindeki tohumun bitmesi gibi biterler). Bunun üzerine oradakilerden bir adam: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sanki çölde çobanlık yapmış gibi' dedi. Bunu Müslim tahric etmiştir. Derim ki: O'nun (Allah onları öldürür) buyruğu hakiki anlamda ölümdür; çünkü bunu masdarla tekit etmiştir ve bu da onlara bir ikramdır. Şöyle de denilmiştir: (Onları öldürdü) ifadesinin, ateşin acılarından onları uykuyla uzaklaştırmak anlamına gelmesi de mümkündür; bu durumda hakiki ölüm olmaz; ancak birinci görüş daha sahihtir. Nahivciler, fiili masdarla tekit ettiğinde bunun mecaz olmayıp hakikat olduğu hususunda icma etmişlerdir; nitekim Yüce Allah'ın: { وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً } “Ve Allah Mûsâ ile gerçekten konuştu” [Nisâ: 164] buyruğu da böyledir; açıklaması inşallah ileride gelecektir. Şöyle de denilmiştir: Manası; siz tanınmaz hâlde ölüler idiniz de bu dinle ve size gelen Peygamberle anılıp şereflenmek suretiyle sizi diriltti; sonra sizi öldürür ve adınız sanınız ölür; sonra ba's için sizi diriltir demektir. Yüce Allah'ın: { ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Sonra O'na döndürüleceksiniz” buyruğu; yani küfrünüz sebebiyle dönüşünüz O'nun azabınadır demektir. Hayata ve sorguya [döndürüleceksiniz] de denilmiştir; nitekim Yüce Allah: { كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ } “İlk yaratmaya nasıl başladıysak onu öylece iade ederiz” [Enbiyâ: 104] buyurmuştur; onların iadesi başlangıçları gibi olduğundan bu bir rücûdur (dönüştür). 'Türceûn' (تُرْجَعُونَ), cemaatin kıraatidir. Yahyâ b. Ya'mer, İbn Ebî İshak, Mücâhid, İbn Muhaysın ve Sellâm b. Ya'kûb ise geçtiği her yerde muzâri harfini fetha ve cîm harfini kesre ile okurlar.
[سورة البقرة (٢): آية ٢٩]
[Bakara Suresi (2): Ayet 29]
هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٩)
{ هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “O, yerde ne varsa hepsini sizin için yaratan, sonra göğe yönelip onları yedi gök olarak düzenleyendir. O, her şeyi hakkıyla bilendir.” (29)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً) فِيهِ عَشْرُ مَسَائِلَ: الْأُولَى:" خَلَقَ" مَعْنَاهُ اخْتَرَعَ وَأَوْجَدَ بَعْدَ الْعَدَمِ. وَقَدْ يُقَالُ فِي الْإِنْسَانِ:" خَلَقَ" عِنْدَ إِنْشَائِهِ شَيْئًا، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Yüce Allah'ın: { هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratandır” buyruğunda on mesele vardır: Birincisi: 'Haleka' (خَلَقَ), yokluktan sonra icat etti ve var etti demektir. İnsan için de bir şeyi meydana getirdiğinde bazen 'haleka' denilir; şairin şu sözü bundandır:
مَنْ كَانَ يَخْلُقُ مَا يَقُو ... لُ فَحِيلَتِي فِيهِ قَلِيلَهْ
Söylediği sözü kendisi uyduran kimseye karşı / Benim çarem pek azdır.
وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى. وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ:" خَلَقَ لَكُمْ" أَيْ مِنْ أَجْلِكُمْ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَنَّ جَمِيعَ مَا فِي الْأَرْضِ مُنْعَمٌ بِهِ عَلَيْكُمْ فَهُوَ لَكُمْ. وَقِيلَ: إِنَّهُ دَلِيلٌ عَلَى التَّوْحِيدِ وَالِاعْتِبَارِ. قُلْتُ: وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ عَلَى مَا نُبَيِّنُهُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عُنِيَ بِهِ مَا هُمْ إِلَيْهِ مُحْتَاجُونَ مِنْ جَمِيعِ الْأَشْيَاءِ. الثَّانِيَةُ- اسْتَدَلَّ مَنْ قَالَ إِنَّ أَصْلَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي يُنْتَفَعُ بِهَا الْإِبَاحَةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَمَا كَانَ مِثْلَهَا- كَقَوْلِهِ:" وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مِنْهُ " [الجاثية: ١٣] الْآيَةَ- حَتَّى يَقُومَ الدَّلِيلُ عَلَى الْحَظْرِ. وَعَضَّدُوا هَذَا بِأَنْ قَالُوا: إِنَّ الْمَآكِلَ الشَّهِيَّةَ خُلِقَتْ مَعَ إِمْكَانِ أَلَّا تُخْلَقَ فَلَمْ تُخْلَقْ عَبَثًا، فَلَا بُدَّ لَهَا مِنْ مَنْفَعَةٍ. وَتِلْكَ الْمَنْفَعَةُ لَا يَصِحُّ رُجُوعُهَا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى لِاسْتِغْنَائِهِ بِذَاتِهِ، فَهِيَ رَاجِعَةٌ إِلَيْنَا. وَمَنْفَعَتُنَا إِمَّا فِي نَيْلِ لَذَّتِهَا، أَوْ فِي اجْتِنَابِهَا لِنُخْتَبَرَ بِذَلِكَ، أو في اعتبارنا بها. ولا يحصل شي مِنْ تِلْكَ الْأُمُورِ إِلَّا بِذَوْقِهَا، فَلَزِمَ أَنْ تَكُونَ مُبَاحَةً. وَهَذَا فَاسِدٌ، لِأَنَّا لَا نُسَلِّمُ لُزُومَ الْعَبَثِ مِنْ خَلْقِهَا إِلَّا لِمَنْفَعَةٍ، بَلْ خَلَقَهَا كَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ أَصْلُ الْمَنْفَعَةِ، بَلْ هُوَ الْمُوجِبُ. وَلَا نُسَلِّمُ حَصْرَ الْمَنْفَعَةِ فِيمَا ذَكَرُوهُ، وَلَا حُصُولَ بَعْضِ تِلْكَ الْمَنَافِعِ إِلَّا بِالذَّوْقِ، بَلْ قَدْ يُسْتَدَلُّ عَلَى الطُّعُومِ بِأُمُورٍ أُخَرَ كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ عِنْدَ الطَّبَائِعِيِّينَ. ثُمَّ هُوَ مُعَارَضٌ بِمَا يُخَافُ أَنْ تَكُونَ سُمُومًا مُهْلِكَةً، وَمُعَارَضُونَ بِشُبُهَاتِ أَصْحَابِ الْحَظْرِ. وَتَوَقَّفَ آخَرُونَ وَقَالُوا: مَا مِنْ فِعْلٍ لَا نُدْرِكُ مِنْهُ حُسْنًا وَلَا قُبْحًا إِلَّا وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ حَسَنًا فِي نَفْسِهِ، وَلَا مُعَيِّنَ قَبْلَ وُرُودِ الشَّرْعِ، فَتَعَيَّنَ الْوَقْفُ إِلَى وُرُودِ الشَّرْعِ. وَهَذِهِ الْأَقَاوِيلُ الثَّلَاثَةُ لِلْمُعْتَزِلَةِ. وَقَدْ أَطْلَقَ الشَّيْخُ أَبُو الْحَسَنِ وَأَصْحَابُهُ وَأَكْثَرُ الْمَالِكِيَّةِ وَالصَّيْرَفِيُّ في هذه
Bu anlam daha önce geçmişti. İbn Keysân şöyle demiştir: "Sizin için yarattı", yani sizin için [yarattı] demektir. Bir görüşe göre anlam şudur: Yeryüzündeki şeylerin hepsi size nimet olarak verilmiştir, dolayısıyla sizindir. Bir görüşe göre de bu, tevhide ve ibret almaya bir delildir. Ben derim ki: Açıklayacağımız üzere doğru olan da budur. Bununla, bütün şeylerden muhtaç oldukları şeylerin kastedilmiş olması da caizdir. İkincisi: Kendisinden yararlanılan şeylerde aslolanın mübahlık olduğunu söyleyenler, yasaklayıcı bir delil ortaya konuluncaya kadar [bu hükmün geçerli olduğuna dair] bu ayet ve benzerleriyle -örneğin Yüce Allah'ın: { وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مِنْهُ } “Göklerde ve yerde olanların hepsini kendinden [bir lütuf olarak] sizin hizmetinize verdi” [el-Câsiye 45/13] ayeti gibi- delil getirmişlerdir. Bunu da şöyle diyerek desteklemişlerdir: İştah çekici yiyecekler, yaratılmamaları mümkün olduğu halde yaratılmışlardır; dolayısıyla boş yere yaratılmamışlardır. O halde mutlaka bir menfaati olmalıdır. Bu menfaatin ise zatı gereği müstağni (hiçbir şeye muhtaç olmayan) Yüce Allah'a dönmesi doğru olmaz; dolayısıyla bize dönüktür. Bizim menfaatimiz ise ya onun lezzetine ulaşmakta, ya bununla imtihan olunmamız için ondan sakınmakta ya da ondan ibret almamızdadır. Bu hususlardan hiçbiri de onları tatmaksızın gerçekleşmez. Dolayısıyla mübah olmaları gerekmiştir. Bu [akıl yürütme] geçersizdir; zira biz, bir menfaat olmaksızın yaratılmalarından abesliğin doğacağını kabul etmiyoruz. Bilakis O, bunları böylece yaratmıştır; çünkü O'na menfaatin aslı dahi vacip değildir, aksine [hükümleri] vacip kılan O'dur. Menfaatin onların zikrettiği şeylerle sınırlı olduğunu da kabul etmiyoruz. Bu menfaatlerden bazılarının ancak tatmakla elde edileceğini de kabul etmiyoruz; bilakis tabiat bilimcileri nezdinde bilindiği üzere tatlara başka hususlarla da delil getirilebilir. Sonra bu [görüş], helak edici zehirler olmasından korkulan şeylerle çelişmektedir ve ayrıca yasaklık (hazr) taraftarlarının şüpheleriyle de karşı karşıyadır. Diğer bir grup ise tevakkuf etmiş (hüküm vermekten kaçınmış) ve şöyle demiştir: İyiliğini ve kötülüğünü idrak edemediğimiz hiçbir fiil yoktur ki kendi zatında iyi olması mümkün olmasın; şeriat gelmeden önce ise [bunu] belirleyecek bir şey yoktur. Dolayısıyla şeriat gelinceye kadar duraklamak (vakf) zorunlu olmuştur. Bu üç görüş Mutezile'ye aittir. Şeyh Ebu'l-Hasan [el-Eş'arî], onun mezhepdaşları, Mâlikîlerin çoğu ve Sayrefî de bu
الْمَسْأَلَةِ الْقَوْلَ بِالْوَقْفِ. وَمَعْنَاهُ عِنْدَهُمْ أَنْ لَا حُكْمَ فِيهَا فِي تِلْكَ الْحَالِ، وَأَنَّ لِلشَّرْعِ إِذَا جَاءَ أَنْ يَحْكُمَ بِمَا شَاءَ، وَأَنَّ الْعَقْلَ لَا يَحْكُمُ بِوُجُوبٍ وَلَا غَيْرِهِ وَإِنَّمَا حَظُّهُ تَعَرُّفُ الْأُمُورِ عَلَى مَا هِيَ عَلَيْهِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَحَكَى ابْنُ فَوْرَكٍ عَنِ ابْنِ الصَّائِغِ أَنَّهُ قَالَ: لَمْ يَخْلُ الْعَقْلُ قَطُّ مِنَ السَّمْعِ، وَلَا نَازِلَةَ إِلَّا وَفِيهَا سَمْعٌ، أَوْ لَهَا تَعَلُّقٌ بِهِ، أَوْ لَهَا حَالٌ تُسْتَصْحَبُ. قَالَ: فَيَنْبَغِي أَنْ يُعْتَمَدَ عَلَى هَذَا، وَيُغْنِي عَنِ النَّظَرِ فِي حَظْرٍ وَإِبَاحَةٍ وَوَقْفٍ. الثَّالِثَةُ- الصَّحِيحُ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ" الِاعْتِبَارُ. يَدُلُّ عَلَيْهِ مَا قَبْلَهُ وَمَا بَعْدَهُ مِنْ نَصْبِ الْعِبَرِ: الْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ وَالْخَلْقِ وَالِاسْتِوَاءِ إِلَى السَّمَاءِ وَتَسْوِيَتِهَا، أَيِ الَّذِي قَدَرَ عَلَى إِحْيَائِكُمْ وَخَلْقِكُمْ وخلق السموات وَالْأَرْضِ، لَا تَبْعُدُ مِنْهُ الْقُدْرَةُ عَلَى الْإِعَادَةِ. فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ مَعْنَى" لَكُمْ" الِانْتِفَاعُ، أَيْ لِتَنْتَفِعُوا بِجَمِيعِ ذَلِكَ، قُلْنَا الْمُرَادُ بِالِانْتِفَاعِ الِاعْتِبَارُ لِمَا ذَكَرْنَا. فَإِنْ قِيلَ: وَأَيُّ اعْتِبَارٍ فِي الْعَقَارِبِ وَالْحَيَّاتِ، قُلْنَا: قَدْ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسَانُ بِبَعْضِ مَا يَرَى مِنَ الْمُؤْذِيَاتِ مَا أَعَدَّ اللَّهُ لِلْكُفَّارِ فِي النَّارِ مِنَ الْعُقُوبَاتِ فَيَكُونُ سَبَبًا لِلْإِيمَانِ وَتَرْكِ الْمَعَاصِي، وَذَلِكَ أَعْظَمُ الِاعْتِبَارِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَلَيْسَ فِي الْإِخْبَارِ بِهَذِهِ الْقُدْرَةِ عَنْ هَذِهِ الْجُمْلَةِ مَا يَقْتَضِي حَظْرًا وَلَا إِبَاحَةَ وَلَا وَقْفًا، وَإِنَّمَا جَاءَ ذِكْرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي مَعْرِضِ الدَّلَالَةِ وَالتَّنْبِيهِ لِيُسْتَدَلَّ بِهَا عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ. وَقَالَ أَرْبَابُ الْمَعَانِي فِي قَوْلِهِ:" خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً" لِتَتَقَوَّوْا بِهِ عَلَى طَاعَتِهِ، لَا لِتَصْرِفُوهُ فِي وُجُوهِ مَعْصِيَتِهِ. وَقَالَ أَبُو عُثْمَانَ: وَهَبَ لَكَ الْكُلَّ وَسَخَّرَهُ لَكَ لِتَسْتَدِلَّ بِهِ عَلَى سَعَةِ جُودِهِ، وَتَسْكُنُ إِلَى مَا ضَمِنَ لَكَ مِنْ جَزِيلِ عَطَائِهِ فِي الْمَعَادِ، وَلَا تَسْتَكْثِرُ كَثِيرَ بِرِّهِ عَلَى قَلِيلِ عَمَلِكَ، فَقَدِ ابْتَدَأَكَ بِعَظِيمِ النِّعَمِ قَبْلَ الْعَمَلِ وَهُوَ التَّوْحِيدُ. الرَّابِعَةُ- رَوَى زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁، أَنَّ رَجُلًا أَتَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فسأله أَنْ يُعْطِيَهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (ما عندي شي ولكن ابتع علي فإذا جاء شي قَضَيْنَا) فَقَالَ لَهُ عُمَرُ: هَذَا أَعْطَيْتَ إِذَا كان
meselede mutlak olarak vakf (duraklama) görüşünü benimsemişlerdir. Onlara göre bunun anlamı; o durumda onlar hakkında hiçbir hükmün bulunmadığı, şeriat geldiğinde dilediği gibi hükmetme yetkisine sahip olduğu, aklın bir vaciplik veya başka bir hüküm veremeyeceği, onun payının sadece meseleleri olduğu gibi kavramaktan ibaret olduğudur. İbn Atıyye şöyle demiştir: İbn Fûrek, İbnu's-Sâiğ'den onun şöyle dediğini nakletmiştir: Akıl hiçbir zaman sem'den (nakilden/vahiyden) hali kalmamıştır; vuku bulan hiçbir olay yoktur ki onda bir sem' (nakil) olmasın yahut ona bir taalluku bulunmasın ya da istishâb edilen bir hali olmasın. Dedi ki: Buna dayanmak gerekir; bu da yasaklık, mübahlık ve duraklama üzerine kafa yormaktan müstağni kılar. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ } buyruğunun anlamında sahih olan 'ibret almaktır'. Öncesinde ve sonrasında zikredilen ibret sahneleri; diriltme, öldürme, yaratma, göğe istivâ edip onu düzenleme buna delalet eder; yani sizi diriltmeye, sizi yaratmaya, gökleri ve yeri yaratmaya kadir olan Zat'ın [sizi] yeniden diriltmeye muktedir olması uzak değildir. Eğer: '{ لَكُمْ } ifadesinin anlamı faydalanmaktır, yani bütün bunlardan faydalanasınız diyedir' denilirse, deriz ki: Faydalanmaktan kasıt zikrettiğimiz üzere ibret almaktır. Eğer: 'Akreplerde ve yılanlarda ne ibret vardır?' denilirse, deriz ki: İnsan gördüğü eziyet verici şeylerin bir kısmıyla, Allah'ın cehennemde kâfirler için hazırladığı azapları hatırlar ve bu da imana ve günahları terk etmeye vesile olur; işte bu en büyük ibrettir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bütün bu varlıklar üzerinden bildirilen bu kudret haberinde; yasaklığı, mübahlığı veya duraklamayı gerektirecek bir durum yoktur. Bu ayetin zikri ancak O'nun birliğine delil getirilmesi için delalet ve uyarı makamında gelmiştir. Mana ehli zatlar O'nun: { خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } buyruğu hakkında: 'O'na isyan yollarında harcayasınız diye değil, O'na itaat hususunda güç kazanasınız diye' demişlerdir. Ebû Osmân ise şöyle demiştir: 'Cömertliğinin genişliğine delil getiresin, ahirette senin için garanti ettiği bol ihsanına güvenip huzur bulasın ve az ameline karşılık O'nun çokça lütfunu çok görmeyesin diye her şeyi sana bağışladı ve hizmetine sundu; zira O, amelden önce sana en büyük nimetle, yani tevhidle başlamıştır.' Dördüncüsü: Zeyd b. Eslem babasından, o da Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip kendisine bir şey vermesini istedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (Yanımda bir şey yok, fakat benim adıma satın al, bir şey geldiğinde öderiz) buyurdu. Bunun üzerine Ömer ona: 'Yanında olduğunda verdin; Allah sana güç yetiremeyeceğin şeyi yüklemedi' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ömer'in sözünden hoşlanmadı. Bunun üzerine Ensâr'dan bir adam:
عِنْدَكَ فَمَا كَلَّفَكَ اللَّهُ مَا لَا تَقْدِرُ. فَكَرِهَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَوْلَ عُمَرَ، فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ: يَا رَسُولَ اللَّهِ،
'Ey Allah'ın Resulü!
أَنْفِقْ وَلَا تَخْشَ مِنْ ذِي الْعَرْشِ إِقْلَالَا
İnfak et, Arş'ın sahibinden eksiltir diye korkma!' dedi.
فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَعُرِفَ السُّرُورُ فِي وَجْهِهِ لِقَوْلِ الْأَنْصَارِيِّ. ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (بِذَلِكَ أُمِرْتُ). قَالَ عُلَمَاؤُنَا رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ: فَخَوْفُ الْإِقْلَالِ مِنْ سُوءِ الظَّنِّ بِاللَّهِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ الْأَرْضَ بِمَا فِيهَا لِوَلَدِ آدَمَ، وَقَالَ فِي تَنْزِيلِهِ:" خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً"" وسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مِنْهُ" [الجاثية: ١٣]. فَهَذِهِ الْأَشْيَاءُ كُلُّهَا مُسَخَّرَةٌ لِلْآدَمِيِّ قَطْعًا لِعُذْرِهِ وَحُجَّةً عَلَيْهِ، لِيَكُونَ لَهُ عَبْدًا كَمَا خَلَقَهُ عَبْدًا، فَإِذَا كَانَ الْعَبْدُ حَسَنَ الظَّنِّ بِاللَّهِ لَمْ يَخَفِ الْإِقْلَالَ لِأَنَّهُ يُخْلِفُ عَلَيْهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ " [سبأ: ٣٩] وقال:" فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ" [النمل: ٤٠]، وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" سَبَقَتْ رَحْمَتِي غَضَبِي يَا بن آدَمَ أَنْفِقْ أُنْفِقْ عَلَيْكَ يَمِينُ اللَّهِ مَلْأَى سحا لا يغيضها شي اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ (. وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:) مَا مِنْ يَوْمٍ يُصْبِحُ الْعِبَادُ فِيهِ إِلَّا وَمَلَكَانِ يَنْزِلَانِ فَيَقُولُ أَحَدُهُمَا اللَّهُمَّ أَعْطِ مُنْفِقًا خَلَفًا وَيَقُولُ الْآخَرُ اللَّهُمَّ أَعْطِ مُمْسِكًا تَلَفًا (. وَكَذَا فِي الْمَسَاءِ عِنْدَ الْغُرُوبِ يُنَادِيَانِ أَيْضًا، وَهَذَا كُلُّهُ صَحِيحٌ رَوَاهُ الْأَئِمَّةُ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. فَمَنَ اسْتَنَارَ صَدْرُهُ، وَعَلِمَ غِنَى رَبِّهِ وَكَرَمِهِ أَنْفَقَ وَلَمْ يَخَفِ الْإِقْلَالَ، وَكَذَلِكَ مَنْ مَاتَتْ شَهَوَاتُهُ عَنِ الدُّنْيَا وَاجْتَزَأَ بِالْيَسِيرِ مِنَ الْقُوتِ الْمُقِيمِ لِمُهْجَتِهِ، وَانْقَطَعَتْ مَشِيئَتُهُ لِنَفْسِهِ، فَهَذَا يُعْطِي مِنْ يُسْرِهِ وَعُسْرِهِ وَلَا يَخَافُ إِقْلَالًا. وَإِنَّمَا يَخَافُ الْإِقْلَالَ مَنْ لَهُ مَشِيئَةٌ فِي الْأَشْيَاءِ، فَإِذَا أَعْطَى الْيَوْمَ وَلَهُ غَدًا مشيئة في شي خَافَ أَلَّا يُصِيبَ غَدًا، فَيَضِيقُ عَلَيْهِ الْأَمْرُ فِي نَفَقَةِ الْيَوْمِ لِمَخَافَةِ إِقْلَالِهِ. رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ قَالَتْ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (انْفَحِي أَوِ انْضَحِي أَوْ أَنْفِقِي وَلَا تُحْصِي فَيُحْصِي اللَّهُ عَلَيْكِ وَلَا تُوعِي فَيُوعِي عَلَيْكِ). وَرَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: دَخَلَ عَلَيَّ
Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tebessüm etti ve Ensârî'nin bu sözünden dolayı yüzünde sevinç belirdi. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bana bununla emrolundu» buyurdu. Âlimlerimiz -rahmetullâhi aleyhim- şöyle demişlerdir: Fakir düşmekten (rızkın azalmasından) korkmak, Allah hakkında sûizan beslemekten kaynaklanır. Çünkü Yüce Allah yeryüzünü ve içindekileri Âdemoğlu için yaratmış ve Kitabı'nda şöyle buyurmuştur: { خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } “Yeryüzünde olanların hepsini sizin için yarattı” ve { وسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مِنْهُ } [Câsiye: 13] “Göklerde ve yerde olan her şeyi kendi katından bir lütuf olarak sizin hizmetinize verdi.” Bütün bu varlıklar, mazeretini ortadan kaldırmak ve aleyhine bir hüccet olmak üzere Âdemoğlunun hizmetine verilmiştir; ta ki kendisini kul olarak yarattığı gibi O'na kul olsun. Dolayısıyla kul, Allah hakkında hüsnüzan beslediği takdirde fakir düşmekten korkmaz; zira Allah onun yerine yenisini verir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } [Sebe': 39] “Her ne infak ederseniz O, yerine başkasını verir. O, rızık verenlerin en hayırlısıdır” ve { فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ } [Neml: 40] “Şüphesiz Rabbim zengindir, cömerttir.” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de Yüce Allah'ın şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « سَبَقَتْ رَحْمَتِي غَضَبِي يَا بن آدَمَ أَنْفِقْ أُنْفِقْ عَلَيْكَ يَمِينُ اللَّهِ مَلْأَى سحا لا يغيضها شي اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ » «Rahmetim gazabımı geçmiştir. Ey Âdemoğlu! İnfak et ki Ben de sana infak edeyim (vereyim). Allah'ın sağ eli doludur; gece gündüz cömertçe akıtır, hiçbir şey O'nu eksiltmez.» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yine şöyle buyurmuştur: « مَا مِنْ يَوْمٍ يُصْبِحُ الْعِبَادُ فِيهِ إِلَّا وَمَلَكَانِ يَنْزِلَانِ فَيَقُولُ أَحَدُهُمَا اللَّهُمَّ أَعْطِ مُنْفِقًا خَلَفًا وَيَقُولُ الْآخَرُ اللَّهُمَّ أَعْطِ مُمْسِكًا تَلَفًا » «Kulların sabaha erdiği her bir gün mutlaka iki melek iner; bunlardan biri: 'Allah'ım! İnfak edene karşılığını ver!' der, diğeri ise: 'Allah'ım! [Malını] tutana (cimrilik edene) telef ver!' der.» Aynı şekilde akşamleyin güneş batarken de böyle nida ederler. Bunların hepsi sahihtir; [hadis] imamları rivayet etmiştir, Allah'a hamdolsun. Göğsü aydınlanan, Rabbinin zenginliğini ve keremini bilen kimse infak eder ve fakirlikten korkmaz. Aynı şekilde dünyaya karşı arzuları ölmüş, kendisini ayakta tutacak az bir azıkla yetinen ve kendi nefsi için iradesi kesilmiş olan kimse de hem bollukta hem darlıkta verir ve fakirlikten korkmaz. Fakirlikten ancak eşyada kendine göre bir irade/istek gözeten kimse korkar; zira bugün verse ve yarın için de bir şeye arzusu olsa, yarın ona erişememekten endişe eder; böylece fakirleşme korkusuyla bugünkü infak konusunda içi daralır. Müslim, Esmâ bint Ebî Bekir'den [radıyallâhu anhâ] rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: « انْفَحِي أَوِ انْضَحِي أَوْ أَنْفِقِي وَلَا تُحْصِي فَيُحْصِي اللَّهُ عَلَيْكِ وَلَا تُوعِي فَيُوعِي عَلَيْكِ » «Bağışta bulun yahut saçıp dağıt ya da infak et; sayıp hesap etme, yoksa Allah da sana sayarak verir. Kaba koyup saklama (cimrilik etme), yoksa Allah da senden [ihsanını] saklar (kısar)» buyurdu. Nesâî'nin Âişe'den [radıyallâhu anhâ] rivayetine göre o şöyle demiştir: Yanımda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem varken
سَائِلٌ مَرَّةً وَعِنْدِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَأَمَرْتُ لَهُ بِشَيْءٍ ثُمَّ دَعَوْتُ بِهِ فَنَظَرْتُ إِلَيْهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: أَمَا تُرِيدِينَ أَلَّا يَدْخُلَ بيتك شي وَلَا يَخْرُجَ إِلَّا بِعِلْمِكِ) قُلْتُ: نَعَمْ، قَالَ: (مَهْلًا يَا عَائِشَةُ لَا تُحْصِي فَيُحْصِي اللَّهُ ﷿ عَلَيْكِ). الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى:" ثُمَّ اسْتَوى "" ثُمَّ" لِتَرْتِيبِ الْإِخْبَارِ لَا لِتَرْتِيبِ الْأَمْرِ فِي نَفْسِهِ. وَالِاسْتِوَاءُ فِي اللُّغَةِ: الِارْتِفَاعُ وَالْعُلُوُّ عَلَى الشَّيْءِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَإِذَا اسْتَوَيْتَ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ عَلَى الْفُلْكِ" [المؤمنون: ٢٨]، وقال" لِتَسْتَوُوا عَلى ظُهُورِهِ" [الزخرف: ١٣]، وَقَالَ الشَّاعِرُ:
bir defasında bana bir dilenci geldi; ona bir şey verilmesini emrettim, sonra onu çağırtıp baktım. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (Evine senin bilgin olmadan hiçbir şeyin girmemesini ve çıkmamasını mı istiyorsun?) buyurdu. Ben: 'Evet' dedim. Buyurdu ki: (Ağır ol ey Âişe! Sayıp hesaplama, yoksa Yüce Allah da sana sayarak verir). Beşincisi: Yüce Allah'ın: { ثُمَّ اسْتَوى } “Sonra istivâ etti” buyruğudur. 'Sümme' (ثُمَّ), bizzat işin kendi sırası için değil, haber vermenin sırası içindir. İstivâ (الِاسْتِوَاءُ) dilde: Yükselmek ve bir şeyin üzerine yücelmektir; Yüce Allah: { فَإِذَا اسْتَوَيْتَ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ عَلَى الْفُلْكِ } “Sen yanındakilerle birlikte gemiye bindiğin (yerleştiğin) zaman” [Mü'minûn: 28] ve { لِتَسْتَوُوا عَلى ظُهُورِهِ } “Onların sırtlarına yerleşesiniz diye” [Zuhruf: 13] buyurmuştur. Şair de şöyle demiştir:
فَأَوْرَدْتُهُمْ مَاءً بِفَيْفَاءَ قَفْرَةٍ ... وَقَدْ حَلَّقَ النَّجْمُ الْيَمَانِيُّ فَاسْتَوَى
Onları ıssız ve çorak bir arazideki suya ulaştırdım, / O sırada Güney Yıldızı yükselmiş ve doruğa çıkmıştı.
أَيِ ارْتَفَعَ وَعَلَا، وَاسْتَوَتِ الشَّمْسُ عَلَى رَأْسِي وَاسْتَوَتِ الطَّيْرُ عَلَى قِمَّةِ رَأْسِي، بِمَعْنَى عَلَا. وَهَذِهِ الْآيَةُ مِنَ الْمُشْكِلَاتِ، وَالنَّاسُ فِيهَا وَفِيمَا شَاكَلَهَا عَلَى ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ قَالَ بَعْضُهُمْ: نَقْرَؤُهَا وَنُؤْمِنُ بِهَا وَلَا نُفَسِّرُهَا، وَذَهَبَ إِلَيْهِ كَثِيرٌ مِنَ الْأَئِمَّةِ، وَهَذَا كَمَا رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ ﵀ أَنَّ رَجُلًا سَأَلَهُ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ
Yani yükseldi ve yüceldi demektir. 'Güneş başımın üstüne istivâ etti' ve 'Kuş başımın tepesine istivâ etti' denilmesi de 'yüceldi/üzerine geldi' manasındadır. Bu ayet müteşâbih (anlaşılması güç) ayetlerdendir; insanlar bu ve benzeri ayetler hususunda üç fırkaya ayrılmıştır: Bir kısmı: 'Onları okur, iman eder ve tefsir etmeyiz' demişlerdir ki imamların çoğu bu görüşe meyletmiştir; nitekim Mâlik rahimehullâh'tan rivayet edildiğine göre bir adam ona Yüce Allah'ın: { الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ
اسْتَوى " [طه: ٥] قَالَ مَالِكٌ: الِاسْتِوَاءُ غَيْرُ مَجْهُولٍ، وَالْكَيْفُ غَيْرُ مَعْقُولٍ، وَالْإِيمَانُ بِهِ وَاجِبٌ، وَالسُّؤَالُ عَنْهُ بِدْعَةٌ، وَأَرَاكَ رَجُلَ سَوْءٍ! أَخْرِجُوهُ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: نَقْرَؤُهَا وَنُفَسِّرُهَا عَلَى مَا يَحْتَمِلُهُ ظَاهِرُ اللُّغَةِ. وَهَذَا قَوْلُ الْمُشَبِّهَةِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: نَقْرَؤُهَا وَنَتَأَوَّلُهَا وَنُحِيلُ حَمْلَهَا عَلَى ظَاهِرِهَا. وَقَالَ الْفَرَّاءُ فِي قَوْلِهِ ﷿:" ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ" قَالَ: الِاسْتِوَاءُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ عَلَى وَجْهَيْنِ، أَحَدِهِمَا: أَنْ يَسْتَوِيَ الرَّجُلُ وَيَنْتَهِيَ شَبَابُهُ وَقُوَّتُهُ، أَوْ يَسْتَوِيَ عَنِ اعْوِجَاجٍ. فَهَذَانَ وَجْهَانِ. وَوَجْهٌ ثَالِثٌ أَنْ تَقُولَ: كَانَ فُلَانٌ مُقْبِلًا عَلَى فُلَانٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَيَّ وَإِلَيَّ يُشَاتِمُنِي. عَلَى مَعْنَى أَقْبَلَ إِلَيَّ وَعَلَيَّ. فَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ:" ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ" وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَالَ وَقَدْ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ صَعِدَ. وَهَذَا كَقَوْلِكَ: كَانَ قَاعِدًا فَاسْتَوَى قَائِمًا، وَكَانَ قَائِمًا فَاسْتَوَى قَاعِدًا، وَكُلُّ ذَلِكَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ جَائِزٌ. وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ: قَوْلُهُ:
{ اسْتَوى } [Tâhâ: 5] [ayeti hakkında] sormuş; Mâlik de şöyle demiştir: “İstivâ [lügatte] bilinmeyen bir şey değildir; keyfiyeti ise akılla kavranamaz. Ona iman etmek vacip, hakkında soru sormak bidattir. Seni de kötü bir adam olarak görüyorum! Onu [yanımdan] çıkarın!” Bazıları ise: “Biz onları okur ve dilin zahirinin taşıdığı anlam üzere tefsir ederiz” demişlerdir ki bu Müşebbihe’nin görüşüdür. Bir diğer kısım da: “Biz onları okur, tevil eder ve zahirine hamledilmesini imkânsız görürüz” demiştir. el-Ferrâ, Azîz ve Celîl olan [Allah]’ın: { ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ } “Sonra göğe istivâ etti (yöneldi) de onları düzenledi” kavli hakkında şöyle demiştir: “İstivâ Arap kelâmında iki vecih üzeredir: Biri, kişinin olgunlaşıp gençliğinin ve gücünün zirvesine ermesi ya da eğriliğin düzelmesidir. Bunlar iki vecihtir. Üçüncü bir vecih de şöyle demendir: ‘Falan kişi falana yönelmişken sonra bana yönelip küfretti/hakaret etti.’ Yani ‘bana yöneldi’ anlamındadır. ‘Sonra göğe istivâ etti’ sözünün anlamı da -en doğrusunu Allah bilir ya- işte budur.” [Ferrâ] devamla şöyle demiştir: İbn Abbâs da: “Sonra göğe istivâ etti; [yani] yükseldi (saide)” demiştir. Bu tıpkı; “Oturuyordu, ayağa kalkıp doğruldu; ayaktaydı, yerleşip oturdu” demen gibidir ve bunların hepsi Arap kelâmında caizdir. el-Beyhakî Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. el-Huseyn ise şöyle demiştir: [Ferrâ'nın]...
" اسْتَوى " بِمَعْنَى أَقْبَلَ صَحِيحٌ، لِأَنَّ الْإِقْبَالَ هُوَ الْقَصْدُ إِلَى خَلْقِ السَّمَاءِ، وَالْقَصْدُ هُوَ الْإِرَادَةُ، وَذَلِكَ جَائِزٌ فِي صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى. وَلَفْظَةُ" ثُمَّ" تَتَعَلَّقُ بِالْخَلْقِ لَا بِالْإِرَادَةِ. وَأَمَّا مَا حُكِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَإِنَّمَا أَخَذَهُ عَنْ تَفْسِيرِ الْكَلْبِيِّ، وَالْكَلْبِيُّ ضَعِيفٌ. وَقَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَابْنُ كَيْسَانَ فِي قَوْلِهِ" ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ": قَصَدَ إِلَيْهَا، أَيْ بِخَلْقِهِ وَاخْتِرَاعِهِ، فَهَذَا قَوْلٌ. وَقِيلَ: عَلَى دُونِ تَكْيِيفٍ وَلَا تَحْدِيدٍ، وَاخْتَارَهُ الطَّبَرِيُّ. وَيُذْكَرُ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ الرِّيَاحِيِّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ يُقَالُ: اسْتَوَى بِمَعْنَى أَنَّهُ ارْتَفَعَ. قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: وَمُرَادُهُ مِنْ ذَلِكَ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- ارْتِفَاعُ أَمْرِهِ، وَهُوَ بُخَارُ الْمَاءِ الَّذِي وَقَعَ مِنْهُ خَلْقُ السَّمَاءِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْمُسْتَوِيَ الدُّخَانُ. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا يَأْبَاهُ وَصْفُ الْكَلَامِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى اسْتَوْلَى، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:
{ اسْتَوى } buyruğunun 'yöneldi' manasına gelmesi sahihtir; çünkü yönelmek, göğün yaratılmasına kastetmektir; kastetmek ise iradedir ve bu da Yüce Allah'ın sıfatları hakkında caizdir. 'Sümme' (ثُمَّ) lafzı iradeye değil, yaratmaya taalluk eder. İbn Abbâs'tan nakledilen şeye gelince; o bunu ancak el-Kelbî'nin tefsirinden almıştır, el-Kelbî ise zayıftır. Süfyân b. Uyeyne ve İbn Keysân, { ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ } buyruğu hakkında: 'Ona yöneldi; yani yaratması ve icat etmesiyle kastetti' demişlerdir; bu bir görüştür. Şöyle de denilmiştir: Keyfiyetsiz ve sınırsız olarak [istivâ etti]; Taberî bunu tercih etmiştir. Ebu'l-Âliye er-Riyâhî'den bu ayet hakkında: 'İstivâ etti, yani yükseldi' denildiği nakledilir. Beyhakî şöyle demiştir: Bundan muradı -Allah en iyisini bilir ya- emrinin yükselmesidir; o da göğün yaratılışının kendisinden meydana geldiği su buharıdır. İstivâ edenin (yükselenin) duman olduğu da söylenmiştir. İbn Atıyye ise: 'Sözün dizilişi bunu reddeder' demiştir. Anlamın 'istilâ etti/hükümran oldu' olduğu da söylenmiştir; nitekim şair şöyle demiştir:
قَدِ اسْتَوَى بِشْرٌ عَلَى الْعِرَاقِ ... مِنْ غَيْرِ سَيْفٍ وَدَمٍ مُهْرَاقِ
Bişr kılıçsız ve kan dökülmeksizin / Irak'a istivâ etti (hâkim oldu).
قَالَ ابْنُ عطية: وهذا إنما يجئ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى " [طه: ٥]. قُلْتُ: قَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِ الْفَرَّاءِ عَلَيَّ وَإِلَيَّ بِمَعْنًى. وَسَيَأْتِي لِهَذَا الْبَابِ مَزِيدُ بَيَانٍ فِي سُورَةِ" الْأَعْرَافِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَالْقَاعِدَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَنَحْوِهَا مَنْعُ الْحَرَكَةِ وَالنَّقْلَةِ. السَّادِسَةُ- يَظْهَرُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ خَلَقَ الْأَرْضَ قَبْلَ السَّمَاءِ، وَكَذَلِكَ فِي" حم السَّجْدَةِ ". وَقَالَ فِي النَّازِعَاتِ:" أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ بَناها " [النازعات: ٢٧] فَوَصَفَ خَلْقَهَا، ثُمَّ قَالَ:" وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها" [النازعات: ٣٠]. فَكَأَنَّ السَّمَاءَ عَلَى هَذَا خُلِقَتْ قَبْلَ الْأَرْضِ، وَقَالَ تَعَالَى" الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ " [الانعام: ١] وَهَذَا قَوْلُ قَتَادَةَ: إِنَّ السَّمَاءَ خُلِقَتْ أَوَّلًا، حَكَاهُ عَنْهُ الطَّبَرِيُّ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّهُ تَعَالَى أَيْبَسَ الْمَاءَ الَّذِي كَانَ عَرْشُهُ عَلَيْهِ فَجَعَلَهُ أَرْضًا وَثَارَ مِنْهُ دُخَانٌ فَارْتَفَعَ، فَجَعَلَهُ سَمَاءً فَصَارَ خَلْقُ الْأَرْضِ قَبْلَ خَلْقِ السَّمَاءِ، ثُمَّ قَصَدَ أَمْرَهُ إِلَى السَّمَاءِ فسواهن سبع سموات، ثُمَّ دَحَا الْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ، وَكَانَتْ إِذْ خلقها غير مدحوة.
İbn Atiyye şöyle demiştir: Bu [anlam], ancak Yüce Allah'ın: { الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى } “Rahmân Arş'a istivâ etti” [Tâhâ: 5] buyruğunda geçerli olur. Derim ki: Ferrâ'nın, “aleyye” (عَلَيَّ) ile “ileyye” (إِلَيَّ) lafızlarının aynı anlamda olduğuna dair sözü daha önce geçmişti. Bu konuya dair daha geniş açıklama inşallah Teâlâ el-A'râf Suresi'nde gelecektir. Bu ayette ve benzerlerindeki temel kural, [Allah Teâlâ hakkında] hareket ve intikalin (yer değiştirmenin) caiz olmamasıdır. Altıncı [Mesele]- Bu ayetten, Allah Teâlâ'nın yeri gökten önce yarattığı anlaşılmaktadır. Hâmîm es-Secde [Fussilet Suresi]'nde de böyledir. en-Nâziât Suresi'nde ise: { أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ بَناها } “Sizi yaratmak mı daha güç, yoksa O'nun bina ettiği göğü mü?” [en-Nâziât: 27] buyurarak göğün yaratılışını nitelemiş, ardından da: { وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها } “Ondan sonra da yeri yayıp döşedi” [en-Nâziât: 30] buyurmuştur. Buna göre sanki gök, yerden önce yaratılmış gibi görünmektedir. Nitekim Yüce Allah: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Hamd, gökleri ve yeri yaratan Allah'a mahsustur” [el-En'âm: 1] buyurmuştur. Katâde'nin görüşü de budur; o, göğün ilk olarak yaratıldığını söylemiştir ki bunu ondan et-Taberî nakletmiştir. Mücâhid ve diğer müfessirler ise şöyle demiştir: Yüce Allah, Arş'ının üzerinde bulunduğu suyu katılaştırıp kuruttu ve onu yer yaptı. Ondan bir duman tütüp yükseldi, onu da gök yaptı; böylece yerin yaratılması göğün yaratılmasından önce oldu. Sonra emrini göğe yöneltti ve onları yedi gök olarak düzenledi. Bundan sonra da yeri yayıp döşedi (dehâ); oysa yeri ilk yarattığında henüz yayılıp döşenmiş değildi.
قُلْتُ: وَقَوْلُ قَتَادَةَ يَخْرُجُ عَلَى وَجْهٍ صَحِيحٍ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ أَوَّلًا دُخَانَ السَّمَاءِ ثُمَّ خَلَقَ الْأَرْضَ، ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ وَهِيَ دُخَانٌ فَسَوَّاهَا، ثُمَّ دَحَا الْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الدُّخَانَ خُلِقَ أَوَّلًا قَبْلَ الْأَرْضِ مَا رَوَاهُ السُّدِّيُّ عَنْ أَبِي مَالِكٍ، وَعَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَنْ مُرَّةَ الْهَمْدَانِيِّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَعَنْ نَاسٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي قَوْلِهِ ﷿:" هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ" [البقرة: ٢٩] قَالَ: إِنَّ اللَّهَ ﵎ كانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ وَلَمْ يَخْلُقْ شَيْئًا قَبْلَ الْمَاءِ، فَلَمَّا أَرَادَ أَنْ يَخْلُقَ الْخَلْقَ أَخْرَجَ مِنَ الْمَاءِ دُخَانًا فَارْتَفَعَ فَوْقَ الْمَاءِ، فَسَمَا عَلَيْهِ، فَسَمَّاهُ سَمَاءً، ثُمَّ أَيْبَسَ الْمَاءَ فَجَعَلَهُ أَرْضًا وَاحِدَةً، ثُمَّ فَتَقَهَا فَجَعَلَهَا سَبْعَ أَرَضِينَ فِي يَوْمَيْنِ، فِي الْأَحَدِ وَالِاثْنَيْنِ. فَجَعَلَ الْأَرْضَ عَلَى حُوتٍ- وَالْحُوتُ هُوَ النُّونُ الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ ﵎ فِي الْقُرْآنِ بِقَوْلِهِ:" ن وَالْقَلَمِ " [القلم: ١] والحوت في الماء و [الماء] عَلَى صَفَاةٍ، وَالصَّفَاةُ عَلَى ظَهْرِ مَلَكٍ، وَالْمَلَكُ عَلَى الصَّخْرَةِ، وَالصَّخْرَةُ فِي الرِّيحِ- وَهِيَ الصَّخْرَةُ الَّتِي ذَكَرَ لُقْمَانُ: لَيْسَتْ فِي السَّمَاءِ وَلَا فِي الْأَرْضِ- فَتَحَرَّكَ الْحُوتُ فَاضْطَرَبَ، فَتَزَلْزَلَتِ الْأَرْضُ، فَأَرْسَلَ عَلَيْهَا الْجِبَالَ فَقَرَّتْ، فَالْجِبَالُ تَفْخَرُ عَلَى الْأَرْضِ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ " [النحل: ١٥] وَخَلَقَ الْجِبَالَ فِيهَا، وَأَقْوَاتَ أَهْلِهَا وَشَجَرَهَا، وَمَا يَنْبَغِي لَهَا فِي يَوْمَيْنِ، فِي الثُّلَاثَاءِ وَالْأَرْبِعَاءِ، وذلك حين يقول:" قُلْ أَإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ وَتَجْعَلُونَ لَهُ أَنْداداً ذلِكَ رَبُّ الْعالَمِينَ. وَجَعَلَ فِيها رَواسِيَ مِنْ فَوْقِها وَبارَكَ فِيها وَقَدَّرَ فِيها أَقْواتَها فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَواءً لِلسَّائِلِينَ " [فصلت: ٩، ١٠] يَقُولُ: مَنْ سَأَلَ فَهَكَذَا الْأَمْرُ،" ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ" وَكَانَ ذَلِكَ الدُّخَانُ مِنْ تَنَفُّسِ الْمَاءِ حِينَ تَنَفَّسَ، فَجَعَلَهَا سَمَاءً واحدة، ثم فتقها فجعلها سبع سموات فِي يَوْمَيْنِ، فِي الْخَمِيسِ وَالْجُمُعَةِ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ يوم الجمعة لأنه جمع
Derim ki: Katâde'nin sözü, inşallah doğru bir vecheye hamledilebilir; o da şudur: Yüce Allah önce göğün dumanını yarattı, sonra yeri yarattı, sonra duman hâlinde olan göğe yönelip onu düzenledi, bundan sonra da yeri yayıp döşedi. Dumanın yerden önce yaratıldığına delalet eden hususlardan biri de es-Süddî'nin Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih'ten, onun İbn Abbâs'tan; Mürre el-Hemedânî'den, onun İbn Mes'ûd'dan ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birtakım kimselerden Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ } “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratan, sonra göğe yönelip onları yedi gök olarak düzenleyendir” [Bakara: 29] buyruğu hakkında rivayet ettiği şu husustur: O şöyle demiştir: Şüphesiz Allah Teâlâ'nın Arş'ı su üzerindeydi ve sudan önce hiçbir şey yaratmamıştı. Mahlûkatı yaratmayı dilediğinde sudan bir duman çıkardı; bu duman suyun üzerine yükseldi, onun üstüne çıktı (semâ etti), bu yüzden ona semâ (gök) adını verdi. Sonra suyu kurutup onu tek bir yer yaptı, sonra onu yarıp iki günde, pazar ve pazartesi günlerinde yedi yer hâline getirdi. Ardından yeri bir balığın (hût) üzerine koydu; bu balık, Allah Teâlâ'nın Kur'an'da: { ن وَالْقَلَمِ } “Nûn. Kaleme ... andolsun” [Kalem: 1] buyruğunda zikrettiği 'Nûn'dur. Balık suyun içinde, [su] ise düz ve kaygan bir taşın (safât) üzerindedir. Düz ve kaygan taş bir meleğin sırtında, melek kayanın üzerinde, kaya ise rüzgârın içindedir; bu, Lokmân'ın zikrettiği, ne gökte ne de yerde olan kayadır. Derken balık hareket edip sarsıldı, bunun üzerine yer sallandı. Allah da onun üzerine dağları yerleştirdi ve yer sükûnet buldu. Bu yüzden dağlar yere karşı övünür; işte Yüce Allah'ın şu buyruğu buna işaret eder: { وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ } “Sizi sarsmasın diye yeryüzüne sabit dağlar yerleştirdi” [Nahl: 15]. Dağları, yeryüzü ehlinin rızıklarını, ağaçlarını ve yere lazım olan şeyleri iki günde, salı ve çarşamba günlerinde yarattı. Bu, O'nun şu buyruğunda ifade buyrulduğu vakittir: { قُلْ أَإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ وَتَجْعَلُونَ لَهُ أَنْداداً ذلِكَ رَبُّ الْعالَمِينَ. وَجَعَلَ فِيها رَواسِيَ مِنْ فَوْقِها وَبارَكَ فِيها وَقَدَّرَ فِيها أَقْواتَها فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَواءً لِلسَّائِلِينَ } “De ki: 'Gerçekten siz, yeri iki günde yaratanı inkâr edip O'na ortaklar mı koşuyorsunuz? O, âlemlerin Rabbidir. Orada, onun üstünde sabit dağlar var etti, onda bereketler kıldı ve arayıp soranlar için eşit olmak üzere orada rızıklarını dört günde takdir etti'” [Fussilet: 9-10]. Yani kim sorarsa mesele böyledir. { ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ } “Sonra duman hâlinde olan göğe yöneldi”. Bu duman, suyun nefes alması anında nefesinden hâsıl olmuştu. Onu tek bir gök yaptı, sonra onu yarıp iki günde, perşembe ve cuma günlerinde yedi gök hâline getirdi. Cuma gününe cuma denmesinin sebebi...
فيه خلق السموات والأرض،" وَأَوْحى فِي كُلِّ سَماءٍ أَمْرَها" [فصلت: ١٢] قَالَ: خَلَقَ فِي كُلِّ سَمَاءٍ خَلْقَهَا مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالْخَلْقِ الَّذِي فِيهَا مِنَ الْبِحَارِ وَجِبَالِ الْبَرَدِ وَمَا لَا يُعْلَمُ، ثُمَّ زَيَّنَ السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِالْكَوَاكِبِ، فَجَعَلَهَا زِينَةً وَحِفْظًا تُحْفَظُ مِنَ الشَّيَاطِينِ. فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ خَلْقِ مَا أَحَبَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ، قَالَ فَذَلِكَ حِينَ يَقُولُ:" خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ" [الحديد: ٤] ويقول:" كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما " [الأنبياء: ٣٠] وَذَكَرَ الْقِصَّةَ فِي خَلْقِ آدَمَ ﵇، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَرَوَى وَكِيعٌ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي ظَبْيَانَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ أَوَّلَ مَا خَلَقَ اللَّهُ ﷿ من شي" الْقَلَمُ" فَقَالَ لَهُ اكْتُبْ. فَقَالَ: يَا رَبِّ وَمَا أَكْتُبُ؟ قَالَ: اكْتُبِ الْقَدَرَ. فَجَرَى بِمَا هُوَ كَائِنٌ مِنْ ذَلِكَ الْيَوْمِ إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ. قَالَ: ثُمَّ خَلَقَ النُّونَ فَدَحَا الْأَرْضَ عليها، فارتفع بخار الماء ففتق منه السموات، وَاضْطَرَبَ النُّونُ فَمَادَتِ الْأَرْضُ فَأُثْبِتَتْ بِالْجِبَالِ، فَإِنَّ الْجِبَالَ تَفْخَرُ عَلَى الْأَرْضِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. فَفِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ خَلْقُ الْأَرْضِ قَبْلَ ارْتِفَاعِ بُخَارِ الْمَاءِ الَّذِي هُوَ الدُّخَانُ، خِلَافَ الرِّوَايَةِ الْأُولَى. وَالرِّوَايَةُ الْأُولَى عَنْهُ وَعَنْ غَيْرِهِ أَوْلَى، لقوله تعالى:" وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها " [النازعات: ٣٠] وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا فَعَلَ، فَقَدِ اخْتَلَفَتْ فِيهِ الْأَقَاوِيلُ، وَلَيْسَ لِلِاجْتِهَادِ فِيهِ مَدْخَلٌ. وَذَكَرَ أَبُو نُعَيْمٍ عَنْ كَعْبِ الْأَحْبَارِ أَنَّ إِبْلِيسَ تَغَلْغَلَ إِلَى الْحُوتِ الَّذِي عَلَى ظَهْرِهِ الْأَرْضُ كُلُّهَا، فَأَلْقَى فِي قَلْبِهِ، فَقَالَ: هَلْ تَدْرِي مَا عَلَى ظَهْرِكَ يَا لُوثِيَا مِنَ الْأُمَمِ وَالشَّجَرِ وَالدَّوَابِّ وَالنَّاسِ وَالْجِبَالِ! لَوْ نَفَضْتَهُمْ أَلْقَيْتَهُمْ عَنْ ظَهْرِكَ أَجْمَعَ. قَالَ: فَهَمَّ لُوثِيَا بِفِعْلِ ذَلِكَ، فَبَعَثَ اللَّهُ دَابَّةً فَدَخَلَتْ فِي مَنْخَرِهِ، فَعَجَّ إلى الله منها فَخَرَجَتْ. قَالَ كَعْبٌ: وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، إِنَّهُ لَيَنْظُرُ إِلَيْهَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَنْظُرُ إِلَيْهِ إِنْ هَمَّ بِشَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ عَادَتْ حَيْثُ كَانَتْ. السَّابِعَةُ- أَصْلُ خَلْقِ الْأَشْيَاءِ كُلِّهَا مِنَ الْمَاءِ لِمَا رَوَاهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ، وَأَبُو حَاتِمٍ الْبُسْتِيُّ فِي صَحِيحِ مُسْنَدِهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِذَا رَأَيْتُكَ طَابَتْ نَفْسِي وَقَرَّتْ عَيْنِي، أَنْبِئْنِي عَنْ كل شي. قال: (كل شي خلق من الماء) فقلت: أخبرني عن
[Bu rivayette] göklerin ve yerin yaratılışı anlatılmakta ve: { وَأَوْحى فِي كُلِّ سَماءٍ أَمْرَها } “Her bir göğe kendi işini vahyetti” [Fussilet: 12] buyruğu hakkında [müfessir] şöyle demektedir: Her gökte oranın mahlûkatı olan melekleri ve denizler, dolu dağları ile bilinmeyen diğer şeylerden olan yaratıkları yarattı; sonra dünya semasını yıldızlarla donattı ve onları bir süs ve şeytanlardan koruyucu kıldı. Dilediği şeyleri yaratmayı bitirince Arş'a istivâ etti. [Râvi] der ki: İşte bu durum, [Cenâb-ı Hakk'ın]: { خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } “Gökleri ve yeri altı günde yarattı” [Hadîd: 4] ve: { كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما } “Her ikisi de bitişik iken onları ayırdık” [Enbiyâ: 30] buyurduğu zamandır. [Râvi] bu surede inşallah açıklaması geleceği üzere Âdem aleyhisselâm'ın yaratılışı kıssasını da zikretti. Vekî‘, el-A‘meş'ten, o Ebû Zabyân'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre [İbn Abbâs] şöyle demiştir: Azîz ve Celîl olan Allah'ın [varlıklardan] ilk yarattığı şey Kalem'dir. Ona: “Yaz!” buyurdu. [Kalem]: “Ey Rabbim! Ne yazayım?” dedi. “Kaderi yaz!” buyurdu. Böylece [Kalem], o günden kıyametin kopmasına kadar olacak her şeyi yazdı. [İbn Abbâs] dedi ki: Sonra Nûn'u (büyük balığı) yarattı ve yeri onun üzerine serip yaydı. Ardından suyun buharı yükseldi ve ondan gökleri ayırıp var etti. Nûn çırpınınca yer sarsıldı; bunun üzerine [yer] dağlarla sabit kılındı. Nitekim dağlar kıyamet gününe kadar yeryüzüne karşı övünürler. Bu rivayette -ilk rivayetin aksine- yerin, duman olan su buharının yükselmesinden önce yaratıldığı [ifade edilmektedir]. Ondan ve başkalarından nakledilen ilk rivayet, Yüce Allah'ın: { وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها } “Ondan sonra da yeri yayıp döşedi” [Nâziât: 30] buyruğu sebebiyle daha tercihe şayandır. Ne yaptığını en iyi Allah bilir; nitekim bu hususta görüşler farklılık göstermiştir ve bu konuda ictihadın yeri yoktur. Ebû Nuaym, Kâ‘b el-Ahbâr'dan şöyle zikretmiştir: İblis, bütün yeryüzünün sırtında bulunduğu balığa sokuldu ve onun kalbine [vesvese] vererek şöyle dedi: “Ey Lûsyâ! Sırtında ümmetlerden, ağaçlardan, canlılardan, insanlardan ve dağlardan nelerin bulunduğunu biliyor musun?! Eğer onları silkeleyip atsan hepsini sırtından fırlatır atarsın.” [Kâ‘b] dedi ki: Bunun üzerine Lûsyâ bunu yapmaya yeltendi. Allah bir canlı gönderdi; o da [balığın] burnuna girdi. Balık bundan dolayı Allah'a feryat etti, [canlı da burnundan] çıktı. Kâ‘b dedi ki: Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, o [canlı] onun önünde durup balığa bakmakta, balık da ona bakmaktadır; eğer böyle bir şeye yeltenecek olursa [canlı] eski yerine geri döner. Yedinci [Mesele]: İbn Mâce'nin Sünen'inde ve Ebû Hâtim el-Büstî'nin Sahîh Müsned'inde Ebû Hüreyre'den rivayet ettikleri hadis sebebiyle bütün varlıkların yaratılışının aslı sudur: [Ebû Hüreyre] dedi ki: Dedim ki: “Ey Allah'ın Resûlü! Seni gördüğümde gönlüm ferahlar, gözüm aydınlanır. Bana her şey hakkında bilgi ver.” Resûlullah: « كُلُّ شَيْءٍ خُلِقَ مِنَ الْمَاءِ » «Her şey sudan yaratılmıştır» buyurdu. Dedim ki: “Bana...
شي إِذَا عَمِلْتُ بِهِ دَخَلْتُ الْجَنَّةَ. قَالَ: (أَطْعِمِ الطَّعَامَ وَأَفْشِ السَّلَامَ وَصِلِ الْأَرْحَامَ وَقُمِ اللَّيْلَ وَالنَّاسُ نِيَامٌ تَدْخُلِ الْجَنَّةَ بِسَلَامٍ). قَالَ أَبُو حَاتِمٍ قَوْلُ أَبِي هُرَيْرَةَ:" أَنْبِئْنِي عَنْ كُلِّ شي" أراد به عن كل شي خُلِقَ مِنَ الْمَاءِ. وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ هَذَا جَوَابُ الْمُصْطَفَى ﵇ إِيَّاهُ حَيْثُ قَالَ: (كل شي خُلِقَ مِنَ الْمَاءِ) وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مَخْلُوقًا. وَرَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ يُحَدِّثُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال: (إن أول شي خلقه الله القلم وأمره فكتب كل شي يَكُونُ) وَيُرْوَى ذَلِكَ أَيْضًا عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ مَرْفُوعًا. قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: وَإِنَّمَا أَرَادَ- وَاللَّهُ أعلم- أول شي خَلَقَهُ بَعْدَ خَلْقِ الْمَاءِ وَالرِّيحِ وَالْعَرْشِ" الْقَلَمُ". وَذَلِكَ بَيِّنٌ فِي حَدِيثِ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، ثم خلق السموات وَالْأَرْضَ. وَذَكَرَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ بْنُ عُمَرَ بْنِ حَبِيبٍ الْمَكِّيُّ عَنْ حُمَيْدِ بْنِ قَيْسٍ الْأَعْرَجِ عَنْ طَاوُسٍ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ فَسَأَلَهُ: مِمَّ خُلِقَ الْخَلْقُ؟ قَالَ: مِنَ الْمَاءِ وَالنُّورِ وَالظُّلْمَةِ وَالرِّيحِ وَالتُّرَابِ. قَالَ الرَّجُلُ: فَمِمَّ خُلِقَ هَؤُلَاءِ؟ قَالَ: لَا أَدْرِي. قَالَ: ثُمَّ أَتَى الرَّجُلُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ فَسَأَلَهُ، فَقَالَ مِثْلَ قَوْلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو. قَالَ: فَأَتَى الرَّجُلُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ فَسَأَلَهُ، فَقَالَ: مِمَّ خُلِقَ الْخَلْقُ؟ قَالَ: مِنَ الْمَاءِ وَالنُّورِ وَالظُّلْمَةِ وَالرِّيحِ وَالتُّرَابِ. قَالَ الرَّجُلُ: فَمِمَّ خُلِقَ هَؤُلَاءِ؟ فَتَلَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ:" وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مِنْهُ " [الجاثية: ١٣] فَقَالَ الرَّجُلُ: مَا كَانَ لِيَأْتِيَ بِهَذَا إِلَّا رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَيْتِ النَّبِيِّ ﷺ. قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: أَرَادَ أَنَّ مَصْدَرَ الْجَمِيعِ مِنْهُ، أَيْ مِنْ خَلْقِهِ وَإِبْدَاعِهِ وَاخْتِرَاعِهِ. خَلَقَ الْمَاءَ أَوَّلًا، أَوِ الْمَاءَ وَمَا شَاءَ مِنْ خَلْقِهِ لَا عَنْ أَصْلٍ وَلَا عَلَى مِثَالٍ سَبَقَ، ثُمَّ جَعَلَهُ أَصْلًا لِمَا خَلَقَ بَعْدُ، فَهُوَ الْمُبْدِعُ وَهُوَ الْبَارِئُ لَا إِلَهَ غيره ولا خالق سواه، سبحانه ﷿. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ" ذَكَرَ تعالى أن السموات سَبْعٌ. وَلَمْ يَأْتِ لِلْأَرْضِ فِي التَّنْزِيلِ عَدَدٌ صَرِيحٌ لَا يَحْتَمِلُ التَّأْوِيلَ إِلَّا قَوْلَهُ تَعَالَى:" وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ " [الطلاق: ١٢] وَقَدِ اخْتُلِفَ فِيهِ، فَقِيلَ: وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلُهُنَّ أَيْ فِي الْعَدَدِ، لِأَنَّ الْكَيْفِيَّةَ وَالصِّفَةَ مُخْتَلِفَةٌ بِالْمُشَاهَدَةِ وَالْأَخْبَارِ، فَتَعَيَّنَ الْعَدَدُ. وَقِيلَ:" وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ" أي في غلظهن
...bir şey [öğret] ki onu yaptığımda cennete gireyim." Buyurdu ki: « (أَطْعِمِ الطَّعَامَ وَأَفْشِ السَّلَامَ وَصِلِ الْأَرْحَامَ وَقُمِ اللَّيْلَ وَالنَّاسُ نِيَامٌ تَدْخُلِ الْجَنَّةَ بِسَلَامٍ) » «Yemek yedir, selâmı yay, akrabalık bağlarını gözet ve insanlar uykudayken gece namaz kıl; selâmetle cennete girersin.» Ebû Hâtim şöyle demiştir: Ebû Hureyre'nin: "Bana her şeyden haber ver" sözüyle, sudan yaratılan her şeyi kastetmiştir. Bunun doğruluğunun delili ise el-Mustafâ aleyhisselâm'ın: « (كل شي خُلِقَ مِنَ الْمَاءِ) » «Her şey sudan yaratılmıştır» diyerek ona verdiği cevaptır; [bu her şey sudan] yaratılmış olmasa bile. Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu anlatırdı: « (إن أول شي خلقه الله القلم وأمره فكتب كل شي يَكُونُ) » «Allah'ın ilk yarattığı şey kalemdir; ona emretti, o da olacak olan her şeyi yazdı.» Bu rivayet Ubâde b. es-Sâmit'ten de merfû olarak nakledilmiştir. el-Beyhakî şöyle demiştir: -En doğrusunu Allah bilir ya- [Resûlullah] bununla su, rüzgâr ve arşın yaratılmasından sonra yarattığı ilk şeyin "kalem" olduğunu kastetmiştir. Bu husus İmrân b. Husayn'ın hadisinde açıktır; ardından gökleri ve yeri yarattı. Abdürrezzâk b. Ömer b. Habîb el-Mekkî, Humeyd b. Kays el-A'rec'den, o da Tâvûs'tan naklettiğine göre şöyle demiştir: Bir adam Abdullah b. Amr b. el-Âs'a gelip: "Mahlûkat neden yaratıldı?" diye sordu. O da: "Sudan, nurdan, karanlıktan, rüzgârdan ve topraktan" dedi. Adam: "Peki bunlar neden yaratıldı?" deyince: "Bilmiyorum" dedi. [Râvî] dedi ki: Sonra adam Abdullah b. ez-Zübeyr'e gidip ona sordu. O da Abdullah b. Amr'ın sözünün benzerini söyledi. [Râvî] dedi ki: Bunun üzerine adam Abdullah b. Abbâs'a gidip ona sordu: "Mahlûkat neden yaratıldı?" dedi. O da: "Sudan, nurdan, karanlıktan, rüzgârdan ve topraktan" cevabını verdi. Adam: "Peki bunlar neden yaratıldı?" deyince Abdullah b. Abbâs şu ayeti okudu: { وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مِنْهُ } “Göklerde olanları ve yerde olanları, hepsini kendinden [bir lütuf olarak] sizin hizmetinize verdi” [el-Câsiye: 13]. Bunun üzerine adam: "Bunu ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ehl-i beytinden bir adam getirebilirdi" dedi. el-Beyhakî şöyle dedi: [İbn Abbâs] hepsinin kaynağının O'ndan olduğunu, yani O'nun yaratması, örneksiz var etmesi ve icadıyla meydana geldiğini kastetmiştir. O, suyu ilk olarak veya suyu ve mahlûkatından dilediğini bir asıl olmaksızın ve geçmiş bir örnek bulunmaksızın yarattı; sonra da onu daha sonra yarattıklarına asıl kıldı. İşte O Mübdi'dir (örneksiz yaratan), O Bâri'dir (kusursuz var eden); O'ndan başka ilah, O'ndan gayrı yaratıcı yoktur. O azze ve celle her türlü noksanlıktan münezzehtir. Sekizinci Mesele: Yüce Allah'ın { فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ } buyruğu: Yüce [Allah] göklerin yedi kat olduğunu zikretmiştir. Yere gelince; Kur'an-ı Kerim'de tevile ihtimal bırakmayacak şekilde açık bir sayı, Yüce Allah'ın { وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ } “Yerden de onların bir mislini [yarattı]” [et-Talâk: 12] buyruğu dışında geçmemiştir. Bunda da ihtilaf edilmiştir. Denildi ki: { وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ } yani sayı bakımındandır; çünkü keyfiyet ve nitelik gözlem ve haberlerle sabittir ki farklıdır, bu sebeple sayı [olduğu] kesinleşmiştir. Bir görüşe göre de: { وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ } yani kalınlıkları...
وَمَا بَيْنَهُنَّ. وَقِيلَ: هِيَ سَبْعٌ إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يُفْتَقْ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ، قَالَ الدَّاوُدِيُّ. وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ، وَأَنَّهَا سَبْعٌ كَالسَّمَاوَاتِ سَبْعٌ. رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يقول: (مَنْ أَخَذَ شِبْرًا مِنَ الْأَرْضِ ظُلْمًا طُوِّقَهُ إِلَى سَبْعِ أَرَضِينَ). وَعَنْ عَائِشَةَ ﵂ مِثْلُهُ، إِلَّا أَنَّ فِيهِ" مِنْ" بَدَلُ" إِلَى". وَمِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ: (لَا يَأْخُذُ أَحَدٌ شِبْرًا مِنَ الْأَرْضِ بِغَيْرِ حَقِّهِ إِلَّا طَوَّقَهُ اللَّهُ إِلَى سَبْعِ أَرَضِينَ [يوم القيامة] ". وَرَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (قَالَ مُوسَى ﵇ يَا رَبِّ عَلِّمْنِي شَيْئًا أَذْكُرُكَ بِهِ وَأَدْعُوكَ بِهِ قَالَ يَا مُوسَى قُلْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ قَالَ مُوسَى يَا رَبِّ كُلُّ عِبَادِكَ يَقُولُ هَذَا قَالَ قُلْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ إِنَّمَا أُرِيدُ شَيْئًا تَخُصُّنِي بِهِ قَالَ يَا مُوسَى لَوْ أَنَّ السموات السَّبْعَ وَعَامِرَهُنَّ غَيْرِي وَالْأَرَضِينَ السَّبْعَ فِي كِفَّةٍ وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فِي كِفَّةٍ مَالَتْ بِهِنَّ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ). وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: بَيْنَمَا نَبِيُّ اللَّهِ ﷺ جَالِسٌ وَأَصْحَابُهُ إِذْ أَتَى عَلَيْهِمْ سَحَابٌ، فَقَالَ نَبِيُّ اللَّهِ ﷺ: (هَلْ تَدْرُونَ مَا هَذَا) فَقَالُوا: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ: (هَذَا الْعَنَانُ هَذِهِ رَوَايَا الْأَرْضِ يَسُوقُهُ اللَّهُ إِلَى قَوْمٍ لَا يَشْكُرُونَهُ وَلَا يَدْعُونَهُ- قَالَ- هَلْ تَدْرُونَ مَا فَوْقَكُمْ) قَالُوا: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ: (فَإِنَّهَا الرَّقِيعُ سَقْفٌ مَحْفُوظٌ وَمَوْجٌ مَكْفُوفٌ- ثُمَّ قَالَ- هَلْ تَدْرُونَ كَمْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهَا) قَالُوا: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ: (بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهَا [مَسِيرَةُ] خَمْسِمِائَةِ عَامٍ- ثُمَّ قَالَ:- هَلْ تَدْرُونَ مَا فَوْقَ ذَلِكَ) قَالُوا: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ: ([فَإِنَّ فَوْقَ ذَلِكَ] سَمَاءَيْنِ بُعْدُ مَا بَيْنَهُمَا [مَسِيرَةُ] خَمْسِمِائَةِ سَنَةٍ ثُمَّ قَالَ كَذَلِكَ حَتَّى عد سبع سموات مَا بَيْنَ كُلِّ سَمَاءَيْنِ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ. ثُمَّ قَالَ: (هَلْ تَدْرُونَ مَا فَوْقَ ذَلِكَ) قَالُوا: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ (فَإِنَّ فَوْقَ ذَلِكَ الْعَرْشِ وَبَيْنَهُ وَبَيْنَ السَّمَاءِ بُعْدَ مَا بَيْنَ السَّمَاءَيْنِ- ثُمَّ قَالَ:- هَلْ تَدْرُونَ مَا الَّذِي تَحْتَكُمْ) قَالُوا: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ: (فَإِنَّهَا الْأَرْضُ- ثُمَّ قَالَ:- هَلْ تَدْرُونَ مَا تَحْتَ ذَلِكَ) قَالُوا: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قال: (فإن تحتها الأرض الأخرى
[gökleri, yeri] ve bu ikisi arasındakileri... ed-Dâvûdî şöyle demiştir: Birbirinden ayrılmamış olmakla birlikte [yerin de] yedi kat olduğu söylenmiştir. Doğru olan ise birinci görüştür; yani gökler yedi kat olduğu gibi yer de yedi kattır. Müslim, Saîd b. Zeyd'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Kim haksız yere bir karış yer alırsa, [o yer] yedi kat yerden [koparılıp] onun boynuna dolanır.» Âişe radıyallâhu anhâ'dan da aynısı rivayet edilmiştir, ancak onda "ilâ (إِلَى)" yerine "min (مِنْ)" lafzı yer almaktadır. Ebû Hüreyre'nin hadisinde ise şöyledir: «Hiçbir kimse haksız yere bir karış toprak almasın; aksi takdirde Allah [kıyamet gününde] o yeri yedi kat yerden onun boynuna dolar.» Nesâî, Ebû Saîd el-Hudrî'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Mûsâ aleyhisselâm: "Ey Rabbim! Bana kendisiyle Seni anacağım ve Sana dua edeceğim bir şey öğret" dedi. [Allah Teâlâ]: "Ey Mûsâ! Lâ ilâhe illallâh de" buyurdu. Mûsâ: "Ey Rabbim! Bütün kulların bunu söylüyor" deyince, [Allah Teâlâ]: "Lâ ilâhe illallâh de" buyurdu. [Mûsâ]: "Senden başka ilah yoktur; fakat ben bana özel kılacağın bir şey istiyorum" dedi. [Allah Teâlâ] buyurdu ki: "Ey Mûsâ! Yedi gök ile Benden başka bunların imar edicileri (sakinleri) ve yedi yer bir kefede, Lâ ilâhe illallâh da diğer bir kefede olsa, Lâ ilâhe illallâh onlara ağır basardı."» Tirmizî, Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmiştir: Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı ile birlikte otururken üzerlerine bir bulut geldi. Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bunun ne olduğunu biliyor musunuz?» buyurdu. Onlar: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dediler. O da şöyle buyurdu: «Bu, 'anân'dır (buluttur); yeryüzünün su sakalarıdır (bulutlarıdır). Allah onu Kendisine şükretmeyen ve Kendisine dua etmeyen bir topluluğa sevk eder.» [Ardından] buyurdu ki: «Üzerinizde ne olduğunu biliyor musunuz?» Onlar: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dediler. Buyurdu ki: «O, er-Rakî‘dir; korunmuş bir tavan ve engellenmiş bir dalgadır.» Sonra buyurdu ki: «Sizinle onun arasında ne kadar [mesafe] olduğunu biliyor musunuz?» Onlar: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dediler. Buyurdu ki: «Sizinle onun arasında beş yüz yıllık [yürüme mesafesi] vardır.» Sonra buyurdu ki: «Bunun üzerinde ne olduğunu biliyor musunuz?» Onlar: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dediler. Buyurdu ki: «[Şüphesiz bunun üzerinde] iki gök vardır ki ikisinin arası [yürüme mesafesiyle] beş yüz yıllık mesafedir.» Sonra her iki gök arasının yer ile gök arası kadar olduğunu belirterek yedi göğü sayıncaya kadar böyle devam etti. Sonra buyurdu ki: «Bunun üzerinde ne olduğunu biliyor musunuz?» Onlar: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dediler. Buyurdu ki: «Şüphesiz bunun üzerinde Arş vardır; onunla gök arasındaki mesafe iki gök arasındaki mesafe kadardır.» Sonra buyurdu ki: «Altınızda ne olduğunu biliyor musunuz?» Onlar: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dediler. Buyurdu ki: «Şüphesiz o, yeryüzüdür.» Sonra buyurdu ki: «Bunun altında ne olduğunu biliyor musunuz?» Onlar: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dediler. Buyurdu ki: «Şüphesiz onun altında diğer yer vardır...»
بَيْنَهُمَا مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ سَنَةٍ) حَتَّى عَدَّ سَبْعَ أَرَضِينَ، بَيْنَ كُلِّ أَرْضَيْنِ مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ سَنَةٍ، ثُمَّ قَالَ: (وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَوْ أَنَّكُمْ دَلَّيْتُمْ بِحَبْلٍ إِلَى الْأَرْضِ السُّفْلَى لَهَبَطَ عَلَى اللَّهِ- ثُمَّ قَرَأَ- هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ وَهُوَ بِكُلِّ شي عَلِيمُ (. قَالَ أَبُو عِيسَى: قِرَاءَةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ أَرَادَ: لَهَبَطَ عَلَى عِلْمِ اللَّهِ وَقُدْرَتِهِ وسلطانه، [عِلْمِ اللَّهِ وَقُدْرَتِهِ وَسُلْطَانِهِ] فِي كُلِّ مَكَانٍ وَهُوَ عَلَى عَرْشِهِ كَمَا وَصَفَ نَفْسَهُ فِي كِتَابِهِ. قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ، وَالْحَسَنُ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ. وَالْآثَارُ بِأَنَّ الْأَرَضِينَ سَبْعٌ كَثِيرَةٌ، وَفِيمَا ذَكَرْنَا كِفَايَةٌ. وَقَدْ رَوَى أَبُو الضُّحَى- وَاسْمُهُ مُسْلِمٌ- عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ:" اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ" [الطلاق: ١٢] قَالَ: سَبْعُ أَرَضِينَ فِي كُلِّ أَرْضٍ نَبِيٌّ كَنَبِيِّكُمْ، وَآدَمُ كَآدَمَ، وَنُوحٌ كَنُوحٍ، وَإِبْرَاهِيمُ كَإِبْرَاهِيمَ، وَعِيسَى كَعِيسَى. قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: إِسْنَادُ هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ صَحِيحٌ، وَهُوَ شَاذٌّ بِمُرَّةَ لَا أَعْلَمُ لِأَبِي الضُّحَى عَلَيْهِ دَلِيلًا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ" ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ." مَا" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ." جَمِيعاً" عِنْدَ سِيبَوَيْهِ نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ" ثُمَّ اسْتَوى " أَهْلُ نَجْدٍ يُمِيلُونَ لِيَدُلُّوا عَلَى أَنَّهُ مِنْ ذَوَاتِ الْيَاءِ، وَأَهْلُ الْحِجَازِ يُفَخِّمُونَ." سَبْعَ" مَنْصُوبٌ عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الْهَاءِ والنون، أي فسوى سبع سموات. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَفْعُولًا عَلَى تَقْدِيرِ يُسَوِّي بينهن سبع سموات، كما قال الله ﷿:" وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا" [الأعراف: ١٥٥] أي من قومه، قال النَّحَّاسُ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: انْتَصَبَ عَلَى الْحَالِ." وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ" ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ. وَالْأَصْلُ فِي" هُوَ" تَحْرِيكُ الْهَاءِ، وَالْإِسْكَانُ اسْتِخْفَافٌ. وَالسَّمَاءُ تَكُونُ وَاحِدَةٌ مُؤَنَّثَةٌ، مِثْلَ عَنَانٍ، وَتَذْكِيرُهَا شَاذٌّ، وَتَكُونُ جَمْعًا لِسَمَاوَةٍ فِي قَوْلِ الْأَخْفَشِ، وَسَمَاءَةٍ فِي قَوْلِ الزَّجَّاجِ، وَجَمْعُ الْجَمْعِ سَمَاوَاتٍ وَسَمَاءَاتٍ. فَجَاءَ" سَوَّاهُنَّ" إِمَّا عَلَى أَنَّ السَّمَاءَ جَمْعٌ وَإِمَّا عَلَى أَنَّهَا مُفْرَدُ اسْمِ جِنْسٍ. وَمَعْنَى سَوَّاهُنَّ سوى سطوحهن بالاملاس. وقيل: جعلهن سواء.
...ikisi arası beş yüz yıllık mesafedir) buyurarak nihayet yedi kat yeri saydı; her iki yer arası beş yüz yıllık mesafedir. Sonra şöyle buyurdu: «Muhammed'in nefsi elinde olana yemin ederim ki, eğer siz en alt tabakadaki yere bir ip sarkıtacak olsanız, Allah'ın üzerine inerdi» -sonra şu ayeti okudu-: { هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ وَهُوَ بِكُلِّ شي عَلِيمُ } “O, Evvel'dir, Âhir'dir, Zâhir'dir, Bâtın'dır ve O, her şeyi hakkıyla bilendir”. Ebû Îsâ [et-Tirmizî] şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu ayeti okuması, onun: 'Allah'ın ilmine, kudretine ve hükümranlığına inerdi' anlamını kastettiğine delalet eder. [Allah'ın ilmi, kudreti ve hükümranlığı] her yerdedir; O ise Kitabı'nda kendisini vasfettiği üzere arşının üzerindedir. [Ebû Îsâ] şöyle dedi: Bu garib bir hadistir; Hasan [el-Basrî] ise Ebû Hüreyre'den [bizzat] işitmemiştir. Yerlerin yedi kat olduğuna dair rivayetler pek çoktur; zikrettiğimiz kadarı kâfidir. Ebû'd-Duhâ -ki adı Müslim'dir- İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: { اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ } “Yedi göğü ve yerden de bir o kadarını yaratan Allah'tır” [Talâk: 12] ayeti hakkında: 'Yedi kat yer vardır; her yerde peygamberiniz gibi bir peygamber, Âdem gibi bir Âdem, Nûh gibi bir Nûh, İbrâhîm gibi bir İbrâhîm ve Îsâ gibi bir Îsâ vardır' dedi. el-Beyhakî şöyle demiştir: Bunun İbn Abbâs'tan gelen isnadı sahihtir; ancak son derece şâzzdır (münferittir), Ebû'd-Duhâ için buna dair bir delil olduğunu bilmiyorum. Doğrusunu Allah bilir. Dokuzuncusu- Yüce Allah'ın: { هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratan O'dur” buyruğunda [mübteda (özne) ve haber (yüklem) vardır]. 'Mâ' (ما) nasb mahallindedir (meful konumundadır). Sîbeveyh'e göre { جَمِيعاً } kelimesi hâl olarak mensuptur. { ثُمَّ اسْتَوى } buyruğunda; Necid ehli, kelimenin 'ye'li (ذَوَاتِ الْيَاءِ) olduğunu göstermek için imâle yaparlar, Hicaz ehli ise tefhîm yaparlar (kalın/düz okurlar). { سَبْعَ } kelimesi, [sevvâhunne fiilindeki] 'hâ' ve 'nûn' zamirinden bedel olarak mensuptur; yani: 'Böylece yedi göğü düzenleyip tanzim etti' demektir. en-Nehhâs'ın belirttiğine göre: Yüce Allah'ın: { وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا } “Mûsâ kavminden yetmiş adam seçti” [A'râf: 155] yani 'kavminden' buyruğunda olduğu gibi, 'Aralarında yedi göğü düzenleyip düzeltti' takdiriyle meful olması da caizdir. el-Ahfeş ise: 'Hâl olarak mensuptur' demiştir. { وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Ve O, her şeyi hakkıyla bilendir” cümlesi mübteda ve haberdir. { هُوَ } kelimesinde asıl olan 'hâ' harfinin harekeli olmasıdır; sükûn ile okunması ise hafifletme (tahfif) içindir. 'es-Semâ' (السَّمَاءُ) kelimesi 'anân' (عَنَان) gibi tekil ve müennestir (dişildir); müzekker (eril) kılınması şâzzdır. el-Ahfeş'in kavline göre 'semâveh' (سَمَاوَة), ez-Zeccâc'ın kavline göre ise 'semâeh' (سَمَاءَة) kelimesinin çoğuludur; çoğulunun çoğulu (cem'u'l-cem') ise 'semâvât' (سَمَاوَات) ve 'semâât' (سَمَاءَات) gelir. Dolayısıyla { سَوَّاهُنَّ } ifadesi, ya 'es-semâ' kelimesinin çoğul kabul edilmesine veya tekil bir cins ismi olmasına binaen [çoğul zamiriyle] gelmiştir. 'Sevvâhunne' (سَوَّاهُنَّ) ifadesinin manası; pürüzsüz kılarak yüzeylerini düzeltip tesviye etti demektir. Birbirine denk ve eşit kıldı da denilmiştir.
الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ) أي بما خلق وهو خالق كل شي، فوجب أن يكون عالما بكل شي، وقد قال:" أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ " [الملك: ١٤] فَهُوَ الْعَالِمُ وَالْعَلِيمُ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ بِعِلْمٍ قَدِيمٍ أَزَلِيٍّ وَاحِدٍ قَائِمٍ بِذَاتِهِ، وَوَافَقَنَا الْمُعْتَزِلَةُ عَلَى الْعَالِمِيَّةِ دُونَ الْعِلْمِيَّةِ. وَقَالَتِ الْجَهْمِيَّةُ: عَالِمٌ بِعِلْمٍ قَائِمٍ لَا فِي مَحَلٍّ، تَعَالَى اللَّهُ عَنْ قَوْلِ أَهْلِ الزَّيْغِ وَالضَّلَالَاتِ، وَالرَّدُّ عَلَى هَؤُلَاءِ فِي كُتُبِ الدِّيَانَاتِ. وَقَدْ وَصَفَ نَفْسَهُ سُبْحَانَهُ بالعلم فقال:" أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ " [النساء: ١٦٦]، وقال:" فَاعْلَمُوا أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ" [هود: ١٤]، وقال:" فَلَنَقُصَّنَّ عَلَيْهِمْ بِعِلْمٍ" [الأعراف: ٧]، وَقَالَ:" وَما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَلا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ" [فاطر: ١١]، وَقَالَ:" وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها
Onuncusu: Yüce Allah'ın: { وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Ve O, her şeyi hakkıyla bilendir” buyruğudur; yani yarattığı şeyleri bilir ve O her şeyin yaratıcısıdır, binaenaleyh her şeyi bilmesi vaciptir. Nitekim şöyle buyurmuştur: { أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ } “Yaratan bilmez mi?” [Mülk: 14]. O, zatıyla kaim, kadîm, ezelî ve tek bir ilimle bilinenlerin tamamını hakkıyla bilendir (Âlim ve Alîm'dir). Mutezile, 'Alîmiye' (zatında ilim sıfatının varlığı) hususunda değil, 'Âlimiye' (O'nun bilici olması) hususunda bizimle ittifak etmiştir. Cehmiyye ise: 'Bir mahalde bulunmaksızın kaim olan bir ilimle bilir' demiştir; Yüce Allah sapıklık ve dalâlet ehlinin sözlerinden çok yücedir. Bunlara reddiye akâid kitaplarındadır. Yüce Allah Kendisini ilimle vasfederek şöyle buyurmuştur: { أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ } “Onu Kendi ilmiyle indirdi; melekler de buna şahittir” [Nisâ: 166], { فَاعْلَمُوا أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ } “Bilin ki o ancak Allah'ın ilmiyle indirilmiştir” [Hûd: 14], { فَلَنَقُصَّنَّ عَلَيْهِمْ بِعِلْمٍ } “Onlara kesin bir ilimle elbette anlatacağız” [A'râf: 7], { وَما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَلا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ } “O'nun ilmi olmaksızın hiçbir dişi ne gebe kalır ne de doğurur” [Fâtır: 11] ve { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها
إِلَّا هُوَ" [الانعام: ٥٩] الْآيَةَ. وَسَنَدُلُّ عَلَى ثُبُوتِ عِلْمِهِ وَسَائِرِ صِفَاتِهِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ:" يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ " [البقرة: ١٨٥] إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ وَقَالُونُ عَنْ نَافِعٍ بِإِسْكَانِ الْهَاءِ مِنْ: هُوَ وَهِيَ، إِذَا كَانَ قَبْلَهَا فَاءٌ أَوْ وَاوٌ أَوْ لَامٌ أَوْ ثُمَّ، وَكَذَلِكَ فَعَلَ أَبُو عَمْرٍو إِلَّا مَعَ ثُمَّ. وَزَادَ أَبُو عَوْنٍ عَنِ الْحَلْوَانِيِّ عَنْ قَالُونَ إِسْكَانَ الْهَاءِ مِنْ" أَنْ يُمِلَّ هُوَ" والباقون بالتحريك.
إِلَّا هُوَ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır; onları O'ndan başkası bilmez” [En'âm: 59] ayeti. O'nun ilminin ve diğer sıfatlarının sübûtuna dair delilleri inşallah bu surede: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez” [Bakara: 185] buyruğunun tefsirinde serdedeceğiz. el-Kisâî ve Nâfi'den rivayetle Kâlûn; kendisinden önce fâ, vâv, lâm yahut sümme harfi bulunduğunda 'hüve' (هُوَ) ve 'hiye' (هِيَ) kelimelerinin 'hâ' harfini sükûn ile okumuşlardır. Ebû Amr da 'sümme' hariç böyle yapmıştır. Ebû Avn, el-Hulvânî tarikiyle Kâlûn'dan { أَنْ يُمِلَّ هُوَ } lafzındaki 'hâ' harfinin sükûnunu da ziyade etmiştir; diğer kurrâ ise harekeli okumuşlardır.
[سورة البقرة (٢): آية ٣٠]
[Bakara Suresi (2): Ayet 30]
وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٣٠)
{ وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٣٠) } “Hani Rabbin meleklere: 'Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim' demişti. Onlar: 'Orada fesat çıkaracak ve kan dökecek birini mi var edeceksin? Oysa biz Seni hamdinle tesbih ediyor ve Seni takdis ediyoruz' dediler. [Rabbin]: 'Şüphesiz Ben sizin bilmediklerinizi bilirim' buyurdu.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً) فِيهِ سَبْعَ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى" وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ" إِذْ وَإِذَا حَرْفَا تَوْقِيتٍ، فَإِذْ لِلْمَاضِي، وَإِذَا لِلْمُسْتَقْبَلِ، وَقَدْ تُوضَعُ إِحْدَاهُمَا مَوْضِعَ الْأُخْرَى. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: إِذَا جَاءَ" إِذْ" مَعَ مُسْتَقْبَلٍ كَانَ مَعْنَاهُ مَاضِيًا، نَحْوَ قَوْلِهِ:" وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ" [الأنفال: ٣٠] " وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ" [الأحزاب: ٣٧] معناه إذ مَكَرُوا، وَإِذْ قُلْتَ. وَإِذَا جَاءَ" إِذَا" مَعَ الْمَاضِي كَانَ مَعْنَاهُ مُسْتَقْبَلًا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَإِذا جاءَتِ الطَّامَّةُ" [النازعات: ٣٤] " فَإِذا جاءَتِ الصَّاخَّةُ" [عبس: ٣٣] و" إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ" [النصر: ١]
Yüce Allah'ın: { وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Hani Rabbin meleklere: 'Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim' demişti” buyruğunda on yedi mesele vardır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın { وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ } “Hani Rabbin meleklere demişti” buyruğu: 'İz' (إِذْ) ve 'izâ' (إِذَا) zaman bildiren iki edattır. 'İz' geçmiş zaman için, 'izâ' ise gelecek zaman içindir; bazen bunlardan biri diğerinin yerine de kullanılabilir. el-Müberred şöyle demiştir: 'İz' (إِذْ) gelecek/geniş zaman (muzâri) fiiliyle birlikte geldiğinde anlamı geçmiş zaman (mâzî) olur. Tıpkı Yüce Allah'ın: { وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ } “Hani [o kâfirler] sana tuzak kuruyorlardı” [el-Enfâl: 30] ve { وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ } “Hani Allah'ın kendisine nimet verdiği kimseye diyordun” [el-Ahzâb: 37] buyruklarında olduğu gibi. Buradaki mana 'iz mekerû' (tuzak kurdukları vakit) ve 'iz kulte' (dediğin vakit) demektir. 'İzâ' (إِذَا) ise geçmiş zaman (mâzî) fiiliyle birlikte geldiğinde anlamı gelecek zaman (istikbâl) olur. Nitekim Yüce Allah'ın: { فَإِذا جاءَتِ الطَّامَّةُ } “O en büyük felaket geldiğinde” [en-Nâziât: 34], { فَإِذا جاءَتِ الصَّاخَّةُ } “O kulakları sağır eden ses geldiğinde” [Abese: 33] ve { إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ } “Allah'ın yardımı geldiği zaman” [en-Nasr: 1] buyrukları böyledir.
أي يجئ. وَقَالَ مَعْمَرُ بْنُ الْمُثَنَّى أَبُو عُبَيْدَةَ:" إِذْ" زَائِدَةٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَقَالَ رَبُّكُ، وَاسْتَشْهَدَ بِقَوْلِ الْأَسْوَدِ بْنِ يَعْفُرَ:
Yani 'geldiğinde / geleceği zaman' demektir. Ma'mer b. el-Müsennâ Ebû Ubeyde ise: “'İz' zâiddir (fazlalıktır); ifadenin takdiri 'Ve kâle Rabbüke' (Rabbin dedi ki) şeklindedir” demiş ve el-Esved b. Ya'fur'un şu sözünü delil getirmiştir:
فَإِذْ وَذَلِكَ لَا مَهَاةَ لِذِكْرِهِ ... وَالدَّهْرُ يُعْقِبُ صَالِحًا بِفَسَادِ
İşte o vakit, anılmaya değmeyecek o şey vuku buldu... Ve zaman, iyiliğin ardından kötülük getirdi.
وَأَنْكَرَ هَذَا الْقَوْلَ الزَّجَّاجُ وَالنَّحَّاسُ وَجَمِيعُ الْمُفَسِّرِينَ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا خَطَأٌ، لِأَنَّ" إِذْ" اسْمٌ وَهِيَ ظَرْفُ زَمَانٍ لَيْسَ مِمَّا تُزَادُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: هَذَا اجْتِرَامٌ مِنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، ذَكَرَ اللَّهُ ﷿ خَلْقَ النَّاسِ وَغَيْرِهِمْ، فَالتَّقْدِيرُ وَابْتَدَأَ خَلْقَكُمْ إِذْ قَالَ، فَكَانَ هَذَا مِنَ الْمَحْذُوفِ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ، كَمَا قَالَ:
ez-Zeccâc, en-Nehhâs ve bütün müfessirler bu görüşü reddetmişlerdir. en-Nehhâs şöyle demiştir: “Bu yanlıştır; çünkü 'iz' bir isimdir ve bir zaman zarfıdır, zâid olan şeylerden değildir.” ez-Zeccâc da şöyle demiştir: “Bu, Ebû Ubeyde'nin bir cüretidir / yanılgısıdır. Allah azze ve celle insanların ve diğer varlıkların yaratılışını zikretmiştir; dolayısıyla takdiri: 'Rabbin dediği vakit sizin yaratılışınızı başlattı' şeklindedir. Bu durum, kelamın delalet ettiği hazfedilmiş (gizli) kısımlardandır; nitekim şair de şöyle demiştir:
فَإِنَّ الْمَنِيَّةَ مَنْ يَخْشَهَا ... فَسَوْفَ تُصَادِفُهُ أَيْنَمَا
Şüphesiz ölüm, ondan korkan kimseyi, Her nerede olursa olsun mutlaka bulacaktır.
يُرِيدُ أَيْنَمَا ذَهَبَ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ مُتَعَلِّقَةً بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ تَقْدِيرُهُ وَاذْكُرْ إِذْ قَالَ. وَقِيلَ: هُوَ مَرْدُودٌ إِلَى قوله تعالى:" اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ" [البقرة: ٢١] فَالْمَعْنَى الَّذِي خَلَقَكُمْ إِذْ قَالَ رَبُّكُ لِلْمَلَائِكَةِ. وَقَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى وَخِطَابُهُ لِلْمَلَائِكَةِ مُتَقَرِّرٌ قَدِيمٌ فِي الْأَزَلِ بِشَرْطِ وَجُودِهِمْ وَفَهْمِهِمْ. وَهَكَذَا الْبَابُ كُلُّهُ فِي أَوَامِرِ اللَّهِ تَعَالَى وَنَوَاهِيهِ وَمُخَاطَبَاتِهِ. وَهَذَا مَذْهَبُ الشَّيْخِ أَبِي الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيِّ، وَهُوَ الَّذِي ارْتَضَاهُ أَبُو الْمَعَالِي. وَقَدْ أَتَيْنَا عَلَيْهِ فِي كِتَابِ الْأَسْنَى فِي شَرْحِ أَسْمَاءِ اللَّهِ الحسنى وصفات الله العلى. وَالرَّبُّ: الْمَالِكُ وَالسَّيِّدُ وَالْمُصْلِحُ وَالْجَابِرُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ. الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى" لِلْمَلائِكَةِ" الْمَلَائِكَةُ وَاحِدُهَا مَلَكٌ. قَالَ ابْنُ كَيْسَانَ وَغَيْرُهُ: وَزْنُ مَلَكٍ فَعَلٌ مِنَ الْمُلْكِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ، هُوَ مَفْعَلٌ مِنْ لَأَكَ إِذَا أَرْسَلَ. وَالْأَلُوكَةُ وَالْمَأْلَكَةُ وَالْمَأْلُكَةُ: الرِّسَالَةُ، قَالَ لَبِيَدٌ:
Burada 'nereye giderse gitsin' demek istemiştir. ['İz' edatının], takdiri 'Ve-zkur iz kâle' (Hani dediği vakti hatırla) olan takdirî bir fiile müteallik olması da muhtemeldir. Şöyle de denilmiştir: Bu, Yüce Allah'ın: { اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ } “Sizi yaratan Rabbinize ibadet edin” [Bakara: 21] buyruğuna ma'tûftur; bu takdirde mana: 'Rabbin meleklere dediği vakit sizi yaratan...' şeklinde olur. Yüce Allah'ın kelamı ve meleklere hitabı, onların var olmaları ve anlamaları şartına bağlı olarak ezelde sabit ve kadîmdir. Yüce Allah'ın bütün emirleri, nehiyleri ve hitapları bu kabildendir. Bu, Şeyh Ebü'l-Hasen el-Eş'arî'nin mezhebidir ve Ebü'l-Meâlî'nin de benimsediği görüştür. Biz bunu el-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ ve Sıfâtillâhi'l-Ulâ adlı kitabımızda etraflıca açıkladık. 'Rab' kelimesi; mâlik, efendi, ıslah edici ve eksikleri giderip düzelten demektir; bunun açıklaması daha önce geçmişti. İkincisi: Yüce Allah'ın { لِلْمَلائِكَةِ } “Meleklere” buyruğudur. 'el-Melâike' (الْمَلَائِكَةُ) kelimesinin tekili 'melek'tir (مَلَك). İbn Keysân ve başkaları şöyle demiştir: 'Melek' kelimesinin vezni 'mülk' kökünden 'fa'al' (فَعَل) veznindedir. Ebû Ubeyde ise: 'Elçi gönderdi' anlamındaki 'le'eke' (لَأَكَ) kökünden 'mef'al' (مَفْعَل) veznindedir, demiştir. 'el-Elûke' (الْأَلُوكَةُ), 'el-me'leke' (الْمَأْلَكَةُ) ve 'el-me'lüke' (الْمَأْلُكَةُ) risalet / elçilik mesajı demektir. Lebîd şöyle demiştir:
وَغُلَامٍ أَرْسَلَتْهُ أُمُّهُ ... بِأَلُوكٍ فَبَذَلْنَا مَا سَأَلْ
Annesinin bir mesajla gönderdiği nice delikanlı vardır ki, Biz onun istediği şeyi cömertçe vermişizdir.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
أَبْلِغِ النُّعْمَانَ عَنِّي مَأْلُكًا ... إِنَّنِي قَدْ طَالَ حَبْسِي وانتظاري
Nu‘mân’a benden bir mesaj ilet: Şüphesiz hapsedilişim ve bekleyişim pek uzadı.
وَيُقَالُ: أَلِكْنِي أَيْ أَرْسِلْنِي، فَأَصْلُهُ عَلَى هَذَا مَأْلَكٌ، الْهَمْزَةُ فَاءُ الْفِعْلِ فَإِنَّهُمْ قَلَبُوهَا إِلَى عَيْنِهِ فَقَالُوا: مَلْأَكٌ، ثُمَّ سَهَّلُوهُ فَقَالُوا مَلَكَ. وَقِيلَ أَصْلُهُ مَلْأَكٌ مِنْ مَلَكَ يَمْلِكُ، نَحْوَ شَمْأَلٍ مِنْ شَمَلَ، فَالْهَمْزَةُ زَائِدَةٌ عَنِ ابْنِ كَيْسَانَ أَيْضًا، وَقَدْ تَأْتِي فِي الشِّعْرِ عَلَى الْأَصْلِ، قَالَ الشَّاعِرُ:
'Eliknî' (أَلِكْنِي) denilir ki; 'Beni elçi olarak gönder' demektir. Buna göre kelimenin aslı 'me'lek'tir (مَأْلَك). Hemze fiilin fâ'ül-fiilidir (ilk harfidir), Araplar onu aynü'l-fiilin (ikinci harfin) yerine naklederek (kalb yoluyla) 'mel'ek' (مَلْأَك) demişler, sonra da hemzeyi teshîl ederek 'melek' (مَلَك) demişlerdir. Yine İbn Keysân'dan nakledildiğine göre kelimenin aslının; 'şemele'den türeyen 'şem'el' gibi 'meleke / yemlikü'den gelen 'mel'ek' olduğu ve hemzenin zâid olduğu da söylenmiştir. Bu kelime şiirde asıl haliyle de gelebilir; nitekim şair şöyle demiştir:
فَلَسْتَ لَإِنْسِيٌّ وَلَكِنْ لَمَلْأَكٌ ... تَنَزَّلَ مِنْ جَوِّ السَّمَاءِ يَصُوبُ
Sen bir insan değilsin, bilakis göğün boşluğundan Süzülüp inen bir meleksin.
وَقَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ. لَا اشْتِقَاقَ لِلْمَلَكِ عِنْدَ الْعَرَبِ. وَالْهَاءُ فِي الْمَلَائِكَةِ تَأْكِيدٌ لِتَأْنِيثِ الْجَمْعِ، وَمِثْلُهُ الصَّلَادِمَةُ. وَالصَّلَادِمُ: الْخَيْلُ الشِّدَادُ، وَاحِدُهَا صِلْدِمٌ. وَقِيلَ: هِيَ لِلْمُبَالَغَةِ، كَعَلَّامَةٍ وَنَسَّابَةٍ. وَقَالَ أَرْبَابُ الْمَعَانِي: خَاطَبَ اللَّهُ الْمَلَائِكَةَ لَا لِلْمَشُورَةِ وَلَكِنْ لِاسْتِخْرَاجِ مَا فِيهِمْ مِنْ رُؤْيَةِ الْحَرَكَاتِ وَالْعِبَادَةِ وَالتَّسْبِيحِ وَالتَّقْدِيسِ، ثُمَّ رَدَّهُمْ إِلَى قِيمَتِهِمْ، فَقَالَ ﷿:" اسْجُدُوا لِآدَمَ" [البقرة: ٣٤]. الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً"" جَاعِلٌ" هُنَا بِمَعْنَى خَالِقٌ، ذَكَرَهُ الطَّبَرِيُّ عَنْ أَبِي رَوْقٍ، وَيَقْضِي بِذَلِكَ تَعَدِّيهَا إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَالْأَرْضُ قِيلَ إِنَّهَا مَكَّةُ. رَوَى ابْنُ سَابِطٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (دُحِيَتِ الْأَرْضُ مِنْ مَكَّةَ) وَلِذَلِكَ سُمِّيَتْ أُمَّ الْقُرَى، قَالَ: وَقَبْرُ نُوحٍ وَهُودٍ وَصَالِحٍ وَشُعَيْبٍ بَيْنَ زَمْزَمَ وَالرُّكْنِ والمقام. و" خَلِيفَةً" يَكُونُ بِمَعْنَى فَاعِلٍ، أَيْ يَخْلُفُ مَنْ كَانَ قَبْلَهُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فِي الْأَرْضِ، أَوْ مَنْ كَانَ قَبْلَهُ مِنْ غَيْرِ الْمَلَائِكَةِ عَلَى مَا رُوِيَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" خَلِيفَةً" بِمَعْنَى مَفْعُولٍ أَيْ مُخْلَفٍ، كَمَا يُقَالُ: ذَبِيحَةٌ بِمَعْنَى مَفْعُولَةٍ. وَالْخَلَفُ (بِالتَّحْرِيكِ) مِنَ الصَّالِحِينَ، وَبِتَسْكِينِهَا مِنَ الطَّالِحِينَ، هَذَا هُوَ الْمَعْرُوفُ، وَسَيَأْتِي لَهُ مَزِيدُ بَيَانٍ فِي" الْأَعْرَافِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَ" خَلِيفَةً" بِالْفَاءِ قِرَاءَةُ الْجَمَاعَةِ، إِلَّا مَا رُوِيَ عَنْ زَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ فَإِنَّهُ قَرَأَ" خَلِيقَةً" بِالْقَافِ. وَالْمَعْنِيُّ بِالْخَلِيفَةِ هُنَا- فِي قَوْلِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَجَمِيعِ أَهْلِ التَّأْوِيلِ- آدَمُ ﵇، وَهُوَ خَلِيفَةُ اللَّهِ فِي إِمْضَاءِ أَحْكَامِهِ وَأَوَامِرِهِ، لِأَنَّهُ أَوَّلُ رَسُولٍ إِلَى الْأَرْضِ، كَمَا فِي حَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ انبئا كَانَ مُرْسَلًا؟ قَالَ: (نَعَمْ) الْحَدِيثَ وَيُقَالُ: لِمَنْ كان رسولا ولم يكن
Nadr b. Şümeyl şöyle demiştir: Arapların dilinde 'melek' (مَلَك) kelimesinin bir iştikakı (türediği bir kök) yoktur. 'Melâike'deki (الْمَلَائِكَة) hâ harfi, çoğulun dişilliğini (te'nîsini) tekit etmek içindir; 'salâdıme' (الصَّلَادِمَة) kelimesi de böyledir. Salâdım (الصَّلَادِم), güçlü ve kuvvetli atlar demektir; tekili 'sıldim'dir (صِلْدِم). Bu [hâ harfinin], 'allâme' (عَلَّامَة) ve 'nessâbe' (نَسَّابَة) kelimelerindeki gibi mübalağa için olduğu da söylenmiştir. Mânâ ehli (ârifler) şöyle demiştir: Allah meleklerle istişare etmek için değil; onlardaki amellerini, ibadetlerini, tesbih ve takdislerini görme hâlini ortaya çıkarmak için hitap etmiş, sonra da onları kendi kadr-u kıymetlerine döndürerek şöyle buyurmuştur: { اسْجُدُوا لِآدَمَ } “Âdem'e secde edin!” [el-Bakara: 34]. Üçüncü [Mesele]: Yüce Allah'ın: { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Ben yeryüzünde muhakkak bir halife var edeceğim” kavli. Buradaki 'câil' (جَاعِلٌ), 'hâlik' (خَالِق / yaratan) anlamındadır. Bunu Taberî, Ebû Ravk'tan nakletmiştir. [Fiilin] tek bir mef'ûle geçişli (müteaddî) olması da bunu gerektirmektedir; nitekim bu husus daha önce geçmişti. 'el-Ard'ın (الْأَرْض) Mekke olduğu söylenmiştir. İbn Sâbit, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: « دُحِيَتِ الْأَرْضُ مِنْ مَكَّةَ » «Yeryüzü Mekke'den [başlanarak] yayılıp döşendi». Bundan dolayı Mekke'ye 'Ümmü'l-Kurâ' (şehirlerin anası) denilmiştir. [İbn Sâbit] şöyle devam etti: Nûh, Hûd, Sâlih ve Şuayb'ın kabirleri Zemzem, Rükn ve Makam arasındadır. 'Halîfe' (خَلِيفَة), fâil (etken) anlamında olup yeryüzünde kendisinden önceki meleklerin veya -rivayet edildiğine göre- meleklerin dışındakilerin yerine geçen demektir. 'Halîfe' kelimesinin mef'ûl (edilgen) mânasında, yani yerine başkası getirilen (muhlef) olması da câizdir; nitekim 'mef'ûle' (kesilmiş) anlamında 'zebîha' (ذَبِيحَة) denilmesi böyledir. 'Halef' (الْخَلَف - lâm'ın harekesiyle) sâlih kimseler için; 'half' (lâm'ın sükûnuyla) ise kötü (tâlih) kimseler için kullanılır; meşhur olan budur. Bunun geniş açıklaması inşallah el-A'râf [Suresi'nde] gelecektir. Fâ harfiyle 'Halîfe' (خَلِيفَةً) okunuşu cumhurun kıraatidir. Ancak Zeyd b. Ali'den rivayet edilen kıraat müstesnadır; zira o, kaf harfiyle 'halîka' (خَلِيقَةً) şeklinde okumuştur. Buradaki halife ile kastedilen -İbn Mes'ûd, İbn Abbâs ve tevil ehlinin tamamının kavline göre- Âdem aleyhisselâm'dır. O, hükümlerini ve emirlerini icra etmede Allah'ın halifesidir; zira yeryüzüne [gönderilen] ilk resuldür. Nitekim Ebû Zer'in hadisinde geçtiği üzere [Ebû Zer] şöyle demiştir: 'Ey Allah'ın Resûlü, o gönderilmiş bir nebî miydi?' dedim. « نَعَمْ » «Evet» buyurdu... [hadisin devamı]. [Şöyle de] denilir: [Yeryüzünde henüz başka] kimse yokken o kime resul idi?
فِي الْأَرْضِ أَحَدٌ؟ فَيُقَالُ: كَانَ رَسُولًا إِلَى وَلَدِهِ، وَكَانُوا أَرْبَعِينَ وَلَدًا فِي عِشْرِينَ بَطْنًا فِي كُلِّ بَطْنٍ ذَكَرٌ وَأُنْثَى، وَتَوَالَدُوا حَتَّى كَثُرُوا، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْها زَوْجَها وَبَثَّ مِنْهُما رِجالًا كَثِيراً وَنِساءً " [النساء: ١]. وَأَنْزَلَ عَلَيْهِمْ تَحْرِيمَ الْمَيْتَةِ وَالدَّمِ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ. وَعَاشَ تِسْعَمِائَةٍ وَثَلَاثِينَ سَنَةٍ، هَكَذَا ذَكَرَ أَهْلُ التَّوْرَاةِ. وَرُوِيَ عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ أَنَّهُ عَاشَ أَلْفَ سَنَةٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ أَصْلٌ فِي نَصْبِ إِمَامٍ وَخَلِيفَةٍ يُسْمَعُ لَهُ وَيُطَاعُ، لِتَجْتَمِعَ بِهِ الْكَلِمَةُ، وَتَنْفُذُ بِهِ أَحْكَامُ الْخَلِيفَةِ. وَلَا خِلَافَ فِي وُجُوبِ ذَلِكَ بَيْنَ الْأُمَّةِ وَلَا بَيْنَ الْأَئِمَّةِ إِلَّا مَا رُوِيَ عَنِ الْأَصَمِّ حَيْثُ كَانَ عَنِ الشَّرِيعَةِ أَصَمَّ، وَكَذَلِكَ كُلُّ مَنْ قَالَ بِقَوْلِهِ وَاتَّبَعَهُ عَلَى رَأْيِهِ وَمَذْهَبِهِ، قَالَ: إِنَّهَا غَيْرُ وَاجِبَةٍ فِي الدِّينِ بَلْ يَسُوغُ ذَلِكَ، وَأَنَّ الْأُمَّةَ متى أقاموا حجهم وَجِهَادَهُمْ، وَتَنَاصَفُوا فِيمَا بَيْنَهُمْ، وَبَذَلُوا الْحَقَّ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، وَقَسَمُوا الْغَنَائِمَ وَالْفَيْءَ وَالصَّدَقَاتِ عَلَى أَهْلِهَا، وَأَقَامُوا الْحُدُودَ عَلَى مَنْ وَجَبَتْ عَلَيْهِ، أَجْزَأَهُمْ ذَلِكَ، وَلَا يَجِبُ عَلَيْهِمْ أَنْ يُنَصِّبُوا إِمَامًا يَتَوَلَّى ذَلِكَ. وَدَلِيلُنَا قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى:" إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً" [البقرة: ٣٠]، وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" يَا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ" [ص: ٢٦]، وَقَالَ:" وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ" [النور: ٥٥] أَيْ يَجْعَلُ مِنْهُمْ خُلَفَاءَ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيِ. وَأَجْمَعَتِ الصَّحَابَةُ عَلَى تَقْدِيمِ الصِّدِّيقِ بَعْدَ اخْتِلَافٍ وَقَعَ بَيْنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ فِي سَقِيفَةِ بَنِي سَاعِدَةَ فِي التَّعْيِينِ، حَتَّى قَالَتِ الْأَنْصَارُ: مِنَّا أَمِيرٌ وَمِنْكُمْ أَمِيرٌ، فَدَفَعَهُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَالْمُهَاجِرُونَ عَنْ ذَلِكَ، وَقَالُوا لَهُمْ: إِنَّ الْعَرَبَ لَا تَدِينُ إِلَّا لِهَذَا الْحَيِّ مِنْ قُرَيْشٍ، وَرَوَوْا لَهُمُ الْخَبَرَ فِي ذَلِكَ، فَرَجَعُوا وَأَطَاعُوا لِقُرَيْشٍ. فَلَوْ كَانَ فَرْضُ الْإِمَامَةِ غَيْرَ وَاجِبٍ لَا فِي قُرَيْشٍ وَلَا فِي غَيْرِهِمْ لَمَا سَاغَتْ هَذِهِ الْمُنَاظَرَةُ وَالْمُحَاوَرَةُ عَلَيْهَا، وَلَقَالَ قَائِلٌ: إِنَّهَا لَيْسَتْ بِوَاجِبَةٍ لَا فِي قُرَيْشٍ وَلَا فِي غَيْرِهِمْ، فَمَا لِتَنَازُعِكُمْ وَجْهٌ وَلَا فَائِدَةٌ فِي أَمْرٍ لَيْسَ بِوَاجِبٍ ثُمَّ إِنَّ الصِّدِّيقَ ﵁ لَمَّا حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ عَهِدَ إِلَى عُمَرَ فِي الْإِمَامَةِ، وَلَمْ يقل له أحد هذا أمر غير
[...yeryüzünde] bir kimse var mıydı?" [diye sorulursa], şöyle denilir: O, kendi çocuklarına [peygamber olarak] gönderilmişti. Onlar da yirmi batında [doğan] kırk çocuk idiler; her batında bir erkek ve bir kız [dünyaya gelmişti]. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْها زَوْجَها وَبَثَّ مِنْهُما رِجالًا كَثِيراً وَنِساءً } “[O,] sizi tek bir nefisten yarattı, ondan da eşini var etti ve ikisinden pek çok erkek ve kadın üretip yaydı.” [en-Nisâ 4/1] buyurduğu gibi üreyip çoğaldılar. Onlara leş, kan ve domuz etinin haram kılındığı [hükmünü] indirdi. [Âdem] dokuz yüz otuz yıl yaşadı; Tevrat ehli böyle zikretmiştir. Vehb b. Münebbih'ten ise bin yıl yaşadığı rivayet edilmiştir; en doğrusunu Allah bilir. Dördüncü [Mesele]- Bu ayet; söz birliğinin sağlanması ve halifenin hükümleri infaz edilsin diye kendisine kulak verilip itaat edilecek bir imam ve halife tayin etmenin [gerekliliğine dair] bir esastır. Şeriata karşı sağır kesilen el-Asamm ile onun sözünü benimseyip re'y ve mezhebine uyan kimseler müstesna, bunun vücûbiyeti hususunda ümmet arasında da imamlar arasında da hiçbir ihtilaf yoktur. [el-Asamm] şöyle demiştir: "Bu [imam tayini] dinde vacip değildir, bilakis [tayin edilmemesi de] caizdir. Ümmet; haclarını ve cihadlarını eda ettikleri, aralarında adaleti sağladıkları, hakları kendiliklerinden verdikleri, ganimetleri, fey' gelirlerini ve sadakaları hak sahiplerine paylaştırdıkları ve had cezalarını hak edenlere uyguladıkları takdirde bu kendilerine yeterli olur; bu işleri üstlenecek bir imam tayin etmeleri onlara vacip değildir." Bizim delilimiz ise Allah Teâlâ'nın: { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Muhakkak ki Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim.” [el-Bakara 2/30] buyruğu, { يَا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ } “Ey Dâvûd! Şüphesiz biz seni yeryüzünde bir halife kıldık.” [Sâd 38/26] buyruğu ve: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ } “Allah, içinizden iman edip salih amel işleyenlere, onları yeryüzünde mutlaka halifeler kılacağını vaad etmiştir.” [en-Nûr 24/55] yani onlardan halifeler var edeceğini [bildiren] buyruğu ile benzeri diğer ayetlerdir. Sahabe de Sakîfetü Benî Sâide'de tayin hususunda Muhacirler ile Ensar arasında meydana gelen ve Ensar'ın: "Bizden bir emir, sizden de bir emir olsun" demesine kadar varan ihtilaftan sonra es-Sıddîk'ı öne geçirme (halife seçme) konusunda icmâ etmiştir. Bunun üzerine Ebû Bekir, Ömer ve Muhacirler onları bundan vazgeçirmiş ve kendilerine: "Araplar, Kureyş'in bu boyundan başkasına boyun eğmez" demişler ve bu husustaki haberi onlara rivayet etmişlerdir. Onlar da [bu görüşlerinden] vazgeçerek Kureyş'e itaat etmişlerdir. Eğer imametin farziyeti ne Kureyş için ne de başkaları için vacip olmasaydı, bu konuda böyle bir münazara ve müzakere caiz olmazdı ve mutlaka birisi: "Bu ne Kureyş için ne de başkası için vaciptir; dolayısıyla vacip olmayan bir hususta çekişmenizin hiçbir anlamı ve faydası yoktur" derdi. Sonra es-Sıddîk radıyallâhu anh'ın vefatı yaklaştığında hilafeti Ömer'e ahdetmiş (vasiyet etmiş) ve hiç kimse ona: "Bu emir ne...
وَاجِبٍ عَلَيْنَا وَلَا عَلَيْكَ، فَدَلَّ عَلَى وُجُوبِهَا وَأَنَّهَا رُكْنٌ مِنْ أَرْكَانِ الدِّينِ الَّذِي بِهِ قِوَامُ الْمُسْلِمِينَ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ. وَقَالَتِ الرَّافِضَةُ: يَجِبُ نَصْبُهُ عَقْلًا، وَإِنَّ السَّمْعَ إِنَّمَا وَرَدَ عَلَى جِهَةِ التَّأْكِيدِ لِقَضِيَّةِ الْعَقْلِ، فَأَمَّا مَعْرِفَةُ الْإِمَامِ فَإِنَّ ذَلِكَ مُدْرَكٌ مِنْ جِهَةِ السَّمْعِ دُونَ الْعَقْلِ. وَهَذَا فَاسِدٌ، لِأَنَّ الْعَقْلَ لَا يُوجِبُ وَلَا يَحْظُرُ وَلَا يُقَبِّحُ وَلَا يُحَسِّنُ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ ثَبَتَ أَنَّهَا وَاجِبَةٌ مِنْ جِهَةِ الشَّرْعِ لَا مِنْ جِهَةِ الْعَقْلِ، وَهَذَا وَاضِحٌ. فَإِنْ قِيلَ وَهِيَ: الْخَامِسَةُ- إِذَا سلم أن طريق وجوب الامامة السمع، فحبرونا هَلْ يَجِبُ مِنْ جِهَةِ السَّمْعِ بِالنَّصِّ عَلَى الْإِمَامِ مِنْ جِهَةِ الرَّسُولِ ﷺ، أَمْ مِنْ جِهَةِ اخْتِيَارِ أَهْلِ الْحَلِّ وَالْعَقْدِ لَهُ، أَمْ بِكَمَالِ خِصَالِ الْأَئِمَّةِ فِيهِ، وَدُعَاؤُهُ مَعَ ذَلِكَ إِلَى نَفْسِهِ كَافٍ فِيهِ؟. فَالْجَوَابُ أَنْ يُقَالَ: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي هَذَا الْبَابِ، فَذَهَبَتِ الْإِمَامِيَّةُ وَغَيْرُهَا إِلَى أَنَّ الطَّرِيقَ الَّذِي يُعْرَفُ بِهِ الْإِمَامُ هُوَ النَّصُّ مِنَ الرَّسُولِ ﵇ وَلَا مَدْخَلَ لِلِاخْتِيَارِ فِيهِ. وَعِنْدَنَا: النَّظَرُ طَرِيقٌ إِلَى مَعْرِفَةِ الْإِمَامِ، وَإِجْمَاعُ أَهْلِ الِاجْتِهَادِ طَرِيقٌ أَيْضًا إِلَيْهِ، وَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ قَالُوا لَا طَرِيقَ إِلَيْهِ إِلَّا النَّصَّ بَنَوْهُ عَلَى أَصْلِهِمْ أَنَّ الْقِيَاسَ وَالرَّأْيَ وَالِاجْتِهَادَ بَاطِلٌ لا يعرف به شي أَصْلًا، وَأَبْطَلُوا الْقِيَاسَ أَصْلًا وَفَرْعًا. ثُمَّ اخْتَلَفُوا عَلَى ثَلَاثِ فِرَقٍ: فِرْقَةٍ تَدَّعِي النَّصَّ عَلَى أَبِي بَكْرٍ، وَفِرْقَةٍ تَدَّعِي النَّصَّ عَلَى الْعَبَّاسِ، وَفِرْقَةٍ تَدَّعِي النَّصَّ عَلَى عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵃. وَالدَّلِيلُ عَلَى فَقْدِ النَّصِّ وَعَدَمِهِ عَلَى إِمَامٍ بِعَيْنِهِ هُوَ أَنَّهُ ﷺ لَوْ فَرَضَ عَلَى الْأُمَّةِ طَاعَةَ إِمَامٍ بِعَيْنِهِ بِحَيْثُ لَا يَجُوزُ الْعُدُولُ عَنْهُ إِلَى غَيْرِهِ لَعُلِمَ ذَلِكَ، لِاسْتِحَالَةِ تَكْلِيفِ الْأُمَّةِ بِأَسْرِهَا طَاعَةَ اللَّهِ فِي غَيْرِ مُعَيَّنٍ، وَلَا سَبِيلَ لَهُمْ إِلَى الْعِلْمِ بِذَلِكَ التَّكْلِيفِ، وَإِذَا وَجَبَ الْعِلْمُ بِهِ لَمْ يَخْلُ ذَلِكَ الْعِلْمُ مِنْ أَنْ يَكُونَ طَرِيقُهُ أَدِلَّةَ الْعُقُولِ أَوِ الْخَبَرَ، وَلَيْسَ فِي الْعَقْلِ مَا يَدُلُّ عَلَى ثُبُوتِ الْإِمَامَةِ لِشَخْصٍ مُعَيَّنٍ، وَكَذَلِكَ ليس في الحبر مَا يُوجِبُ الْعِلْمَ بِثُبُوتِ إِمَامٍ مُعَيَّنٍ، لِأَنَّ ذَلِكَ الْخَبَرَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ تَوَاتُرًا أَوْجَبَ الْعِلْمَ ضَرُورَةً أَوِ اسْتِدْلَالًا، أَوْ يَكُونَ مِنْ أَخْبَارِ الْآحَادِ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ
Râfizîler şöyle demişlerdir: 'İmam tayin etmek aklen vaciptir; şer'î delil (sem') ise aklın bu hükmünü pekiştirmek üzere gelmiştir. İmamın kim olduğunu bilmeye gelince, bu akılla değil sadece şer'î nakille (sem' ile) idrak edilir.' Bu görüş bâtıldır; zira akıl bir şeyi vacip veya haram kılamaz, çirkin (kabih) veya güzel (hasen) sayamaz. Durum böyle olunca, imam tayininin aklen değil şer'an vacip olduğu sabit olur ve bu gayet açıktır. Eğer şöyle denilirse ki bu da Beşinci meseledir: İmametin vücûbiyet yolunun nakil (sem') olduğu kabul edilirse, bize haber veriniz: Bu vücûbiyet şer'an Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem tarafından imamın bizzat nass ile belirtilmesiyle midir, yoksa ehl-i hal ve'l-akdin (seçim ehlinin) onu seçmesiyle midir; yahut imamlarda bulunması gereken hasletlerin kendisinde kamilen bulunup onun da insanları kendisine davet etmesi bunun için yeterli midir? Buna cevap olarak şöyle denir: İnsanlar bu konuda ihtilaf etmişlerdir. İmâmiyye ve diğer bazı fırkalar; imamın tanınma yolunun sadece Resul aleyhisselâm'dan gelen nass olduğunu, bunda seçimin hiçbir yerinin bulunmadığını savunmuşlardır. Bize göre ise: Akıl yürütme (nazar) imamı bilmenin bir yoludur; ehl-i ictihadın icması da aynı şekilde onun bir yoludur. 'Nastan başka yol yoktur' diyenler, bu görüşlerini; kıyas, re'y ve ictihadın bâtıl olduğu, bunlarla hiçbir şeyin bilinemeyeceği şeklindeki asıllarına dayandırmışlar ve kıyası aslıyla furûuyla iptal etmişlerdir. Sonra bunlar kendi aralarında üç fırkaya ayrılmışlardır: Bir fırka Ebû Bekir hakkında nass bulunduğunu iddia eder, bir fırka Abbâs hakkında nass bulunduğunu iddia eder, bir fırka da Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anhüm hakkında nass bulunduğunu iddia eder. Belli bir şahıs üzerine nass bulunmadığının ve nassın yokluğunun delili şudur: Şayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, ümmete başkasına yönelmeleri caiz olmayacak şekilde bizzat belirli bir imama itaati farz kılmış olsaydı, bu mutlaka bilinirdi. Çünkü bütün ümmeti belirli olmayan bir konuda Allah'a itaatle mükellef kılmak ve onların da bu mükellefiyeti bilmelerine hiçbir yol bulunmaması imkânsızdır. Bu mükellefiyeti bilmek vacip olduğuna göre, bu bilginin yolu ya aklî deliller ya da haber (nakil) olmalıdır. Akılda belirli bir şahsın imametinin sübûtuna delalet eden hiçbir şey yoktur. Aynı şekilde nakilde de belirli bir imamın sübûtunu kesin olarak bildiren bir delil yoktur; zira bu haber ya zarûrî veya istidlâlî bilgiyi gerektiren mütevâtir bir haber olmalıdır ya da âhâd haberlerden olmalıdır.
طَرِيقُهُ التَّوَاتُرَ الْمُوجِبَ لِلْعِلْمِ ضَرُورَةً أَوْ دَلَالَةً، إِذْ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ كُلُّ مُكَلَّفٍ يَجِدُ مِنْ نَفْسِهِ الْعِلْمَ بِوُجُوبِ الطَّاعَةِ لِذَلِكَ الْمُعَيَّنِ وَأَنَّ ذَلِكَ مِنْ دِينِ اللَّهِ عَلَيْهِ، كَمَا أَنَّ كُلَّ مُكَلَّفٍ عَلِمَ أَنَّ مِنْ دِينِ اللَّهِ الْوَاجِبِ عَلَيْهِ خَمْسَ صَلَوَاتٍ، وَصَوْمَ رَمَضَانَ، وَحَجَّ الْبَيْتِ وَنَحْوَهَا، وَلَا أَحَدَ يَعْلَمُ ذَلِكَ مِنْ نَفْسِهِ ضَرُورَةً، فَبَطَلَتْ هَذِهِ الدَّعْوَى، وَبَطَلَ أَنْ يَكُونَ مَعْلُومًا بِأَخْبَارِ الْآحَادِ لِاسْتِحَالَةِ وُقُوعِ الْعِلْمِ بِهِ. وَأَيْضًا فَإِنَّهُ لَوْ وَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَى نَقْلِ النَّصِّ عَلَى الْإِمَامِ بِأَيِّ وَجْهٍ كَانَ، وَجَبَ إِثْبَاتُ إِمَامَةِ أَبِي بَكْرٍ وَالْعَبَّاسِ، لِأَنَّ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا قَوْمًا يَنْقُلُونَ النَّصَّ صَرِيحًا فِي إِمَامَتِهِ، وَإِذَا بَطَلَ إِثْبَاتُ الثَّلَاثَةِ بِالنَّصِّ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ- عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ- كَذَلِكَ الْوَاحِدُ، إِذْ لَيْسَ أَحَدُ الْفِرَقِ أَوْلَى بِالنَّصِّ مِنَ الْآخَرِ. وَإِذَا بَطَلَ ثُبُوتُ النَّصِّ لِعَدَمِ الطَّرِيقِ الْمُوَصِّلِ إِلَيْهِ ثَبَتَ الِاخْتِيَارُ وَالِاجْتِهَادُ. فَإِنْ تَعَسَّفَ مُتَعَسِّفٌ وَادَّعَى التَّوَاتُرَ وَالْعِلْمَ الضَّرُورِيَّ بِالنَّصِّ فَيَنْبَغِي أَنْ يُقَابَلُوا عَلَى الْفَوْرِ بِنَقِيضِ دَعْوَاهُمْ فِي النَّصِّ عَلَى أَبِي بَكْرٍ وَبِأَخْبَارٍ فِي ذَلِكَ كَثِيرَةٍ تَقُومُ أَيْضًا فِي جُمْلَتِهَا مَقَامَ النَّصِّ، ثُمَّ لَا شَكَّ فِي تَصْمِيمِ مَنْ عَدَا الْإِمَامِيَّةَ عَلَى نَفْيِ النَّصِّ، وَهُمُ الْخَلْقُ الْكَثِيرُ وَالْجَمُّ الْغَفِيرُ. وَالْعِلْمُ الضَّرُورِيُّ لَا يَجْتَمِعُ عَلَى نَفْيِهِ مَنْ يَنْحَطُّ عَنْ مِعْشَارِ أَعْدَادِ مُخَالِفِي الْإِمَامِيَّةِ، وَلَوْ جَازَ رَدُّ الضَّرُورِيِّ فِي ذَلِكَ لَجَازَ أَنْ يُنْكِرَ طَائِفَةٌ بَغْدَادَ وَالصِّينَ الْأَقْصَى وَغَيْرَهُمَا. السَّادِسَةُ- فِي رَدِّ الْأَحَادِيثِ الَّتِي احْتَجَّ بِهَا الْإِمَامِيَّةُ فِي النَّصِّ عَلَى عَلِيٍّ ﵁، وَأَنَّ الْأُمَّةَ كَفَرَتْ بِهَذَا النَّصِّ وَارْتَدَّتْ، وَخَالَفَتْ أَمْرَ الرَّسُولِ عِنَادًا، مِنْهَا قَوْلُهُ ﵇: (مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ). قَالُوا: وَالْمَوْلَى فِي اللُّغَةِ بِمَعْنَى أَوْلَى، فَلَمَّا قَالَ: (فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ) بِفَاءِ التَّعْقِيبِ عُلِمَ أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ" مَوْلَى" أَنَّهُ أَحَقُّ وَأَوْلَى. فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَرَادَ بِذَلِكَ الْإِمَامَةَ وَأَنَّهُ مُفْتَرَضُ الطَّاعَةِ، وَقَوْلُهُ ﵇ لِعَلِيٍّ: (أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي). قَالُوا: وَمَنْزِلَةُ هَارُونَ مَعْرُوفَةٌ، وَهُوَ أَنَّهُ كَانَ مُشَارِكًا لَهُ فِي النُّبُوَّةِ وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ لِعَلِيٍّ، وَكَانَ أَخًا لَهُ وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ لِعَلِيٍّ، وَكَانَ خَلِيفَةً، فَعُلِمَ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْخِلَافَةُ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا احْتَجُّوا بِهِ عَلَى مَا يَأْتِي
Bunun zarûrî veya istidlâlî bilgiyi gerektiren mütevâtir bir haber olması caiz değildir; zira öyle olsaydı, her mükellef kendisinde o belirli şahsa itaatin vacip olduğunu ve bunun Allah'ın üzerindeki bir dini olduğunu, tıpkı her mükellefin beş vakit namazın, ramazan orucunun, hac ibadetinin ve benzerlerinin Allah'ın üzerindeki farz kıldığı dininden olduğunu zarûrî olarak bildiği gibi bizzat bilirdi. Oysa hiç kimse bunu kendisinde zarûrî bir bilgi olarak bulmamaktadır. Dolayısıyla bu iddia bâtıl olmuştur. Âhâd haberlerle bilinmesi de bâtıldır; zira âhâd haberle kesin ilmin hasıl olması imkânsızdır. Ayrıca, her ne şekilde olursa olsun imam üzerine nassın nakline dayanmak gerekseydi, Ebû Bekir'in ve el-Abbâs'ın da imametini ispat etmek gerekirdi; çünkü onların her birinin de imametine dair açık nassı nakleden bir topluluk vardır. Üçünün birden aynı anda nass ile tayin edildiğini ispatlamak —ileride açıklanacağı üzere— bâtıl olunca, fırkalardan hiçbirinin nass konusunda diğerinden daha öncelikli olmaması sebebiyle tek bir kişinin nassını ispatlamak da aynı şekilde bâtıl olur. Nassı ulaştıracak sahih bir yolun bulunmaması sebebiyle nassın sübûtu bâtıl olunca, ihtiyar (seçim) ve ictihad sabit olur. Eğer mutaassıp biri haddi aşıp nass hakkında tevâtür ve zarûrî bilgi olduğunu iddia ederse, onlara derhal Ebû Bekir hakkında nass bulunduğu iddiası ve bu konuda toplamı nass yerine geçen çok sayıdaki haberler karşı argüman olarak sunulmalıdır. Ayrıca İmâmiyye dışındakilerin —ki onlar sayılamayacak kadar büyük bir topluluk ve ezici çoğunluktur— nassın bulunmadığı hususundaki kesin kanaatlerinde şüphe yoktur. Zarûrî bilginin inkârında, İmâmiyye'ye muhalif olanların onda biri kadar bir topluluk bile birleşemez. Eğer bu konuda zarûrî bilginin reddi caiz olsaydı, bir taifenin Bağdat'ı, Uzak Çin'i ve başka yerleri inkâr etmesi de caiz olurdu. Altıncısı: İmâmiyye'nin Ali radıyallâhu anh hakkında nass bulunduğuna, ümmetin bu nassı inkâr ederek irtidat ettiğine ve inatlaşarak Resul'ün emrine muhalefet ettiğine dair delil getirdikleri hadislerin reddi hakkındadır. Bu hadislerden biri Resulullah aleyhisselâm'ın: “Ben kimin mevlası isem Ali de onun mevlasıdır. Allahım, onu seveni sev, ona düşman olana düşman ol!” buyruğudur. Onlar şöyle demişlerdir: 'Lügatte mevla, evlâ (daha layık/öncelikli) demektir. Ta'kib ifade eden fâ harfi ile: (فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ) 'Ali de onun mevlasıdır' buyurunca, 'mevla' sözünden maksadın onun en hak sahibi ve en evlâ olduğu anlaşılmıştır. Dolayısıyla bununla imameti ve ona itaatin farz kılındığını kastetmiş olması vacip olur.' Bir diğeri de Resulullah aleyhisselâm'ın Ali'ye hitaben söylediği: “Benden sonra peygamber olmaması müstesna, senin bana olan konumun Hârûn'un Mûsâ'ya olan konumu gibidir” hadisidir. Onlar şöyle demişlerdir: 'Hârûn'un konumu malumdur; o peygamberlikte Mûsâ'ya ortaktı, Ali için bu yoktur; onun kardeşiydi, Ali için bu yoktur; ve onun halifesiydi, dolayısıyla bununla hilafetin kastedildiği anlaşılmıştır.' İleride
ذِكْرُهُ فِي هَذَا الْكِتَابِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
inşallah bu kitapta zikredileceği üzere, delil getirdikleri diğer hususlar da böyledir.
وَالْجَوَابُ عَنِ الْحَدِيثِ الْأَوَّلِ: أَنَّهُ لَيْسَ بِمُتَوَاتِرٍ، وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي صِحَّتِهِ، وَقَدْ طَعَنَ فِيهِ أَبُو دَاوُدَ السِّجِسْتَانِيُّ وَأَبُو حَاتِمٍ الرَّازِيُّ، وَاسْتَدَلَّا عَلَى بُطْلَانِهِ بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (مُزَيْنَةُ وَجُهَيْنَةُ وَغِفَارُ وَأَسْلَمُ مَوَالِي دُونَ النَّاسِ كُلِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مَوْلًى دُونَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ). قَالُوا: فَلَوْ كَانَ قَدْ قَالَ: (مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ) لَكَانَ أَحَدُ الْخَبَرَيْنِ كَذِبًا. جَوَابٌ ثَانٍ- وَهُوَ أَنَّ الْخَبَرَ وَإِنْ كَانَ صَحِيحًا رَوَاهُ ثِقَةٌ عَنْ ثِقَةٍ فَلَيْسَ فِيهِ مَا يَدُلُّ عَلَى إِمَامَتِهِ، وَإِنَّمَا يَدُلُّ عَلَى فَضِيلَتِهِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمَوْلَى بِمَعْنَى الْوَلِيِّ، فَيَكُونُ مَعْنَى الْخَبَرِ: مَنْ كُنْتُ وَلِيَّهُ فَعَلِيٌّ وَلِيُّهُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاهُ" [التحريم: ٤] أَيْ وَلِيُّهُ. وَكَانَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْخَبَرِ أَنْ يَعْلَمَ النَّاسُ أَنَّ ظَاهِرَ عَلِيٍّ كَبَاطِنِهِ، وَذَلِكَ فَضِيلَةٌ عَظِيمَةٌ لِعَلِيٍّ. جَوَابٌ ثَالِثٌ- وَهُوَ أَنَّ هَذَا الْخَبَرَ وَرَدَ عَلَى سَبَبٍ، وَذَلِكَ أَنَّ أُسَامَةَ وَعَلِيًّا اخْتَصَمَا، فَقَالَ عَلِيٌّ لِأُسَامَةَ: أَنْتَ مَوْلَايَ. فَقَالَ: لَسْتُ مَوْلَاكَ، بَلْ أَنَا مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَذُكِرَ لِلنَّبِيِّ ﷺ، فَقَالَ: (مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ). جَوَابٌ رَابِعٌ: وَهُوَ أَنَّ عَلِيًّا ﵇ لَمَّا قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ فِي قِصَّةِ الْإِفْكِ فِي عَائِشَةَ ﵂: النِّسَاءُ سِوَاهَا كَثِيرٌ. شَقَّ ذَلِكَ عَلَيْهَا، فَوَجَدَ أَهْلُ النِّفَاقِ مَجَالًا فَطَعَنُوا عَلَيْهِ وَأَظْهَرُوا الْبَرَاءَةَ مِنْهُ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ هَذَا الْمَقَالَ رَدًّا لِقَوْلِهِمْ، وَتَكْذِيبًا لَهُمْ فِيمَا قَدِمُوا عَلَيْهِ مِنَ الْبَرَاءَةِ مِنْهُ وَالطَّعْنِ فِيهِ، وَلِهَذَا مَا رُوِيَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ أَنَّهُمْ قَالُوا: مَا كُنَّا نَعْرِفُ الْمُنَافِقِينَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَّا بِبُغْضِهِمْ لِعَلِيٍّ ﵇. وَأَمَّا الْحَدِيثُ الثَّانِي فَلَا خِلَافَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يُرِدْ بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى الْخِلَافَةَ بَعْدَهُ، وَلَا خِلَافَ أَنَّ هَارُونَ مَاتَ قَبْلَ مُوسَى ﵉ عَلَى مَا يَأْتِي مِنْ بَيَانِ وَفَاتَيْهِمَا فِي سُورَةِ" الْمَائِدَةِ "- وَمَا كَانَ خَلِيفَةً بَعْدَهُ وَإِنَّمَا كَانَ الْخَلِيفَةُ يُوشَعَ بْنَ نُونٍ، فَلَوْ أَرَادَ بِقَوْلِهِ: (أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى) الْخِلَافَةَ لَقَالَ: أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ يُوشَعَ مِنْ مُوسَى، فَلَمَّا لَمْ يَقُلْ هَذَا دَلَّ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يُرِدْ هَذَا، وَإِنَّمَا أَرَادَ أَنِّي اسْتَخْلَفْتُكَ عَلَى أَهْلِي فِي حَيَاتِي وَغَيْبُوبَتِي عَنْ أَهْلِي، كَمَا كَانَ هَارُونُ خَلِيفَةَ مُوسَى عَلَى قَوْمِهِ لَمَّا خَرَجَ إِلَى مناجاة
Birinci hadise verilecek cevap şudur: Bu hadis mütevâtir değildir; sıhhati konusunda ihtilaf edilmiştir. Ebû Dâvûd es-Sicistânî ve Ebû Hâtim er-Râzî bu hadisi tenkit etmiş ve onun bâtıl olduğuna Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözünü delil göstermişlerdir: « مُزَيْنَةُ وَجُهَيْنَةُ وَغِفَارُ وَأَسْلَمُ مَوَالِي دُونَ النَّاسِ كُلِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مَوْلًى دُونَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ » «Müzeyne, Cüheyne, Gıfâr ve Eslem kabileleri, bütün insanlardan ayrı olarak benim mevlâlarımdır (dostlarımdır); onların Allah ve Resûlü'nden başka hiçbir mevlâsı yoktur.» Şöyle demişlerdir: Şayet Peygamber: « مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ » «Ben kimin mevlâsı isem Ali de onun mevlâsıdır» demiş olsaydı, iki haberden biri yalan olurdu. İkinci bir cevap: Bu haber sika (güvenilir) râvînin sikadan rivayet ettiği sahih bir rivayet olsa bile, onun imametine delalet eden bir husus içermez; aksine sadece onun faziletine delalet eder. Çünkü Mevlâ (مَوْلَى) kelimesi Velî (وَلِيّ) anlamındadır. Dolayısıyla haberin manası: "Ben kimin velisi isem Ali de onun velisidir" şeklinde olur. Nitekim Yüce Allah: { فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاهُ } “Şüphesiz Allah onun mevlâsıdır (dostu ve yardımcısıdır)” [Tahrîm 66/4] buyurmuştur; yani velisidir. Haberin maksadı ise insanların Ali'nin zâhirinin de bâtını gibi [samimi ve temiz] olduğunu bilmeleridir ve bu Ali için büyük bir fazilettir. Üçüncü bir cevap: Bu haber özel bir sebep üzerine varit olmuştur. Şöyle ki; Üsâme ile Ali tartışmışlar ve Ali Üsâme'ye: "Sen benim mevlâmsın" demiştir. Üsâme ise: "Ben senin mevlân değilim, bilakis Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mevlâsıyım" diye karşılık vermiştir. Durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e aktarılınca o: « مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ » «Ben kimin mevlâsı isem Ali de onun mevlâsıdır» buyurmuştur. Dördüncü bir cevap: Ali aleyhisselâm İfk hadisesinde Âişe radıyallâhu anhâ hakkında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Ondan başka kadın çoktur" deyince bu söz Âişe'ye ağır gelmişti. Bunun üzerine nifak ehli bir fırsat bularak Ali'yi kınamaya ve ondan berî olduklarını ilan etmeye başladılar. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de onların bu sözlerini reddetmek ve Ali'den berî olma ile onu ayıplama yönündeki cüretlerini yalanlamak maksadıyla bu sözü söyledi. Nitekim ashâbtan bir topluluktan şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: "Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde münafıkları ancak Ali aleyhisselâm'a olan buğuzlarıyla tanırdık." İkinci hadise gelince; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hârûn'un Mûsâ'ya olan konumundan kastının kendisinden sonraki hilâfet olmadığı hususunda ihtilaf yoktur. Hârûn'un -Mâide Sûresi'nde her ikisinin vefatına dair gelecek olan açıklamada belirtileceği üzere- Mûsâ aleyhimesselâm'dan önce vefat ettiği ve ondan sonra halife olmadığı, aksine halifenin Yûşa b. Nûn olduğu konusunda da ihtilaf yoktur. Şayet o: « أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى » «Sen bana göre Mûsâ'ya nispetle Hârûn'un konumundasın» sözüyle hilâfeti kastetmiş olsaydı: "Sen bana göre Mûsâ'ya nispetle Yûşa'ın konumundasın" buyururdu. Bunu söylemediğine göre bu manayı kastetmediği anlaşılmış olur. Bilakis bununla: "Tıpkı Hârûn'un, Mûsâ Rabbine münâcâta gittiğinde kavmi üzerindeki halifesi (vekili) olduğu gibi; ben de hayatta olduğum ve ailemin yanında bulunmadığım sürece seni ailem üzerine halife bıraktım" manasını kastetmiştir.
رَبِّهِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ هَذَا الْحَدِيثَ خَرَجَ عَلَى سَبَبٍ، وَهُوَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا خَرَجَ إِلَى غَزْوَةِ تَبُوكَ اسْتَخْلَفَ عَلِيًّا ﵇ فِي الْمَدِينَةِ عَلَى أَهْلِهِ وَقَوْمِهِ، فَأَرْجَفَ بِهِ أَهْلُ النِّفَاقِ وَقَالُوا: إِنَّمَا خَلَّفَهُ بُغْضًا وَقِلًى لَهُ، فَخَرَجَ عَلِيٌّ فَلَحِقَ بِالنَّبِيِّ ﷺ وَقَالَ لَهُ: إِنَّ الْمُنَافِقِينَ قَالُوا كَذَا وَكَذَا! فَقَالَ: (كَذَبُوا بَلْ خَلَّفْتُكَ كَمَا خَلَّفَ مُوسَى هَارُونَ). وَقَالَ: (أَمَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى). وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ أَرَادَ الِاسْتِخْلَافَ عَلَى زَعْمِهِمْ فَقَدْ شَارَكَ عَلِيًّا فِي هَذِهِ الْفَضِيلَةِ غَيْرُهُ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ اسْتَخْلَفَ فِي كُلِّ غَزَاةٍ غَزَاهَا رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِهِ، مِنْهُمْ: ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ وَغَيْرُهُمَا مِنْ أَصْحَابِهِ، عَلَى أَنَّ مَدَارَ هَذَا الْخَبَرِ عَلَى سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ وَهُوَ خَبَرٌ وَاحِدٌ. وَرُوِيَ فِي مُقَابَلَتِهِ لِأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ مَا هُوَ أَوْلَى مِنْهُ. وَرُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا أَنْفَذَ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ إِلَى الْيَمَنِ قِيلَ لَهُ: أَلَا تُنْفِذُ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ؟ فَقَالَ: (إِنَّهُمَا لَا غِنَى بِي عَنْهُمَا إِنَّ مَنْزِلَتَهُمَا مِنِّي بِمَنْزِلَةِ السَّمْعِ وَالْبَصَرِ مِنَ الرَّأْسِ). وَقَالَ: (هُمَا وَزِيرَايَ فِي أَهْلِ الْأَرْضِ). وَرُوِيَ عَنْهُ ﵇ أَنَّهُ قَالَ: (أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى). وَهَذَا الْخَبَرُ وَرَدَ ابْتِدَاءً، وَخَبَرُ عَلِيٍّ وَرَدَ عَلَى سَبَبٍ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَبُو بَكْرٍ أَوْلَى مِنْهُ بِالْإِمَامَةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّابِعَةُ: وَاخْتُلِفَ فِيمَا يَكُونُ بِهِ الْإِمَامُ إِمَامًا وَذَلِكَ فِي ثَلَاثِ طُرُقٍ، أَحَدِهَا: النَّصُّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْخِلَافُ فِيهِ، وَقَالَ بِهِ أَيْضًا الْحَنَابِلَةُ وَجَمَاعَةٌ مِنْ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَبَكْرٌ ابْنُ أُخْتِ عَبْدِ الْوَاحِدِ وَأَصْحَابُهُ وَطَائِفَةٌ مِنَ الْخَوَارِجِ. وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَصَّ عَلَى أَبِي بَكْرٍ بِالْإِشَارَةِ، وَأَبُو بَكْرٍ عَلَى عُمَرَ. فَإِذَا نَصَّ الْمُسْتَخْلِفُ عَلَى وَاحِدٍ مُعَيَّنٍ كَمَا فَعَلَ الصِّدِّيقُ، أَوْ عَلَى جَمَاعَةٍ كَمَا فَعَلَ عُمَرُ، وَهُوَ الطَّرِيقُ الثَّانِي، وَيَكُونُ التَّخْيِيرُ إِلَيْهِمْ فِي تَعْيِينِ وَاحِدٍ مِنْهُمْ كَمَا فَعَلَ الصَّحَابَةُ ﵃ [فِي تَعْيِينِ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ ﵁]. الطَّرِيقِ الثَّالِثِ: إِجْمَاعُ أَهْلِ الْحَلِّ وَالْعَقْدِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْجَمَاعَةَ فِي مِصْرٍ مِنْ أَمْصَارِ الْمُسْلِمِينَ إِذَا مَاتَ إِمَامُهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ إِمَامٌ وَلَا اسْتَخْلَفَ فَأَقَامَ أَهْلُ ذَلِكَ الْمِصْرِ الَّذِي هُوَ حَضْرَةُ الْإِمَامِ وَمَوْضِعُهُ إِمَامًا لِأَنْفُسِهِمُ اجْتَمَعُوا عَلَيْهِ وَرَضَوْهُ فَإِنَّ كُلَّ مَنْ خَلْفَهُمْ وَأَمَامَهُمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فِي الْآفَاقِ يَلْزَمُهُمُ الدُّخُولُ فِي طَاعَةِ ذَلِكَ الْإِمَامِ، إِذَا لَمْ يَكُنِ الْإِمَامُ مُعْلِنًا بِالْفِسْقِ وَالْفَسَادِ، لأنها دعوة
Rabbi... Şöyle de denilmiştir: Bu hadis belirli bir sebebe binaen vârit olmuştur; o da şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi'ne çıktığında, Medine'de ailesi ve kavmi üzerine Ali aleyhisselâm'ı halef (vekil) bıraktı. Bunun üzerine münafıklar asılsız dedikodu yayarak: «Onu ancak kendisine buğzettiği ve onu sevmediği için geride bıraktı» dediler. Bunun üzerine Ali çıkıp Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yetişti ve ona: «Münafıklar şöyle şöyle dediler!» dedi. Resûlullah da: «Yalan söylemişler; bilakis Mûsâ'nın Hârûn'u [vekil] bıraktığı gibi ben de seni [vekil] bıraktım» buyurdu. Yine: «Bana göre konumunun, Mûsâ'ya göre Hârûn'un konumu gibi olmasına razı olmaz mısın?» buyurdu. Eğer onların iddia ettiği gibi [Peygamber'in] hilafeti murad ettiği sabit kabul edilirse, Ali dışındakiler de bu fazilete ortak olmuş olurlar; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem çıktığı her gazvede ashabından bir adamı [yerine] vekil tayin etmiştir. Bunlardan bazıları İbn Ümmi Mektûm, Muhammed b. Mesleme ve ashabından diğer kimselerdir. Kaldı ki bu haberin medarı (rivayet ekseni) Sa'd b. Ebî Vakkâs'tır ve bu bir âhâd haberdir. Bunun karşılığında Ebû Bekir ve Ömer hakkında bundan daha evlâ olan rivayetler nakledilmiştir. Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Muâz b. Cebel'i Yemen'e gönderdiğinde kendisine: «Ebû Bekir ve Ömer'i göndermez misin?» denildi. O da: «Onlar olmadan ben yapamam; onların bana göre konumu, başa göre işitme ve görme [duyularının] konumu gibidir» buyurdu. Yine: «Onlar benim yeryüzü ehlindeki iki vezirimdir» buyurdu. Yine ondan aleyhisselâm şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Ebû Bekir ve Ömer'in [bana göre] konumu, Mûsâ'ya göre Hârûn'un konumu gibidir.» Bu haber sebepsiz olarak (doğrudan) vârit olmuştur, Ali hakkındaki haber ise bir sebebe binaen vârit olmuştur. Dolayısıyla Ebû Bekir'in hilafete ondan daha evlâ olması gerekir. Doğrusunu Allah bilir. Yedinci [Mesele]: İmamın ne şekilde imam olacağı (hilafetin nasıl sabit olacağı) hususunda ihtilaf edilmiştir ve bu üç yolladır: Birincisi: Nass (açık tayin). Buna dair ihtilaf daha önce geçti. Hanbelîler, hadis ehlinden bir topluluk, Hasan-ı Basrî, Bekr b. Uhti Abdi'l-Vâhid ve ashabı ile Haricîlerden bir fırka da bu görüştedir. Şöyle ki; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekir'i işaretle tayin etmiş (nass belirtmiş), Ebû Bekir de Ömer'i tayin etmiştir. İkinci yol ise; halef bırakan zatın, Sıddîk'ın yaptığı gibi muayyen bir şahsı nass ile tayin etmesi veya Ömer'in yaptığı gibi bir topluluğu belirlemesi ve sahabenin radıyallâhu anhüm [Osman b. Affân'ı radıyallâhu anh tayin etmelerinde] yaptığı gibi aralarından birini belirleme yetkisinin onlara bırakılmasıdır. Üçüncü yol: Ehl-i hal ve'l-akdin icmaıdır. Şöyle ki; Müslüman beldelerden bir belde halkının imamları vefat ettiğinde, başlarında bir imam bulunmaz ve [önceki imam da] birini vekil tayin etmemiş olursa, imamın ikametgâhı ve makamı olan o beldenin ehli kendilerine bir imam tayin edip onun üzerinde icma eder ve ona razı olurlarsa; imam fasıklığını ve bozgunculuğunu açıkça ilan etmediği takdirde, diğer bölgelerdeki arkalarındaki ve önlerindeki bütün Müslümanların o imama itaat altına girmeleri gerekir. Çünkü bu bir davettir
مُحِيطَةٌ بِهِمْ تَجِبُ إِجَابَتُهَا وَلَا يَسَعُ أَحَدٌ التَّخَلُّفَ عَنْهَا لِمَا فِي إِقَامَةِ إِمَامَيْنِ مِنَ اخْتِلَافِ الْكَلِمَةِ وَفَسَادِ ذَاتِ الْبَيْنِ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (ثَلَاثٌ لَا يُغِلُّ عَلَيْهِنَّ قَلْبُ مُؤْمِنٍ إِخْلَاصُ الْعَمَلِ لِلَّهِ وَلُزُومُ الْجَمَاعَةِ وَمُنَاصَحَةُ وُلَاةِ الْأَمْرِ فَإِنَّ دَعْوَةَ الْمُسْلِمِينَ مِنْ وَرَائِهِمْ مُحِيطَةٌ). الثَّامِنَةُ: فَإِنْ عَقَدَهَا وَاحِدٌ مِنْ أَهْلِ الْحَلِّ وَالْعَقْدِ فَذَلِكَ ثَابِتٌ وَيَلْزَمُ الْغَيْرُ فِعْلَهُ، خِلَافًا لِبَعْضِ النَّاسِ حَيْثُ قَالَ: لَا تَنْعَقِدُ إِلَّا بِجَمَاعَةٍ مِنْ أَهْلِ الْحَلِّ وَالْعَقْدِ وَدَلِيلُنَا أَنَّ عُمَرَ ﵁ عَقَدَ الْبَيْعَةَ لِأَبِي بَكْرٍ وَلَمْ يُنْكِرْ أَحَدٌ مِنَ الصَّحَابَةِ ذَلِكَ، وَلِأَنَّهُ عَقْدٌ فَوَجَبَ أَلَّا يُفْتَقَرَ إِلَى عَدَدٍ يَعْقِدُونَهُ كَسَائِرِ الْعُقُودِ. قَالَ الْإِمَامُ أَبُو الْمَعَالِي: مَنِ انْعَقَدَتْ لَهُ الْإِمَامَةُ بِعَقْدٍ وَاحِدٍ فَقَدْ لَزِمَتْ، وَلَا يَجُوزُ خَلْعُهُ مِنْ غَيْرِ حَدَثِ وَتَغَيُّرِ أَمْرٍ، قَالَ: وَهَذَا مُجْمَعٌ عَلَيْهِ. التَّاسِعَةُ: فَإِنْ تَغَلَّبَ مَنْ لَهُ أَهْلِيَّةُ الْإِمَامَةِ وَأَخَذَهَا بِالْقَهْرِ وَالْغَلَبَةِ فَقَدْ قِيلَ إِنَّ ذَلِكَ يَكُونُ طَرِيقًا رَابِعًا، وَقَدْ سُئِلَ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ التُّسْتَرِيُّ: مَا يَجِبُ عَلَيْنَا لِمَنْ غَلَبَ عَلَى بِلَادِنَا وَهُوَ إِمَامٌ؟ قَالَ: تُجِيبُهُ وَتُؤَدِّي إِلَيْهِ مَا يُطَالِبُكَ مِنْ حَقِّهِ، وَلَا تُنْكِرُ فِعَالَهُ وَلَا تَفِرُّ مِنْهُ، وَإِذَا ائْتَمَنَكَ عَلَى سِرٍّ مِنْ أَمْرِ الدِّينِ لَمْ تُفْشِهِ. وَقَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ: وَلَوْ وَثَبَ عَلَى الْأَمْرِ مَنْ يَصْلُحُ لَهُ مِنْ غَيْرِ مَشُورَةٍ وَلَا اخْتِيَارٍ وَبَايَعَ لَهُ النَّاسُ تَمَّتْ لَهُ الْبَيْعَةُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْعَاشِرَةُ: وَاخْتُلِفَ فِي الشَّهَادَةِ عَلَى عَقْدِ الْإِمَامَةِ، فَقَالَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا: إِنَّهُ لَا يَفْتَقِرُ إِلَى الشُّهُودِ، لِأَنَّ الشَّهَادَةَ لَا تَثْبُتُ إِلَّا بِسَمْعٍ قَاطِعٍ، وليس ها هنا سَمْعٌ قَاطِعٌ يَدُلُّ عَلَى إِثْبَاتِ الشَّهَادَةِ. وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: يَفْتَقِرُ إِلَى شُهُودٍ، فَمَنْ قَالَ بِهَذَا احْتَجَّ بِأَنْ قَالَ: لَوْ لَمْ تُعْقَدْ فِيهِ الشَّهَادَةُ أَدَّى إِلَى أَنْ يَدَّعِيَ كُلُّ مُدَّعٍ أَنَّهُ عُقِدَ لَهُ سِرًّا، وَتُؤَدِّي إِلَى الْهَرَجِ وَالْفِتْنَةِ، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ الشَّهَادَةُ مُعْتَبَرَةً وَيَكْفِي فِيهَا شَاهِدَانِ، خِلَافًا لِلْجُبَّائِيِّ حَيْثُ قَالَ بِاعْتِبَارِ أَرْبَعَةِ شُهُودٍ وَعَاقِدٍ وَمَعْقُودٍ لَهُ، لِأَنَّ عُمَرَ حَيْثُ جَعَلَهَا شُورَى فِي سِتَّةٍ دَلَّ عَلَى ذَلِكَ. وَدَلِيلُنَا أَنَّهُ لَا خِلَافَ بَيْنَنَا
[onları] kuşatıcıdır; ona icabet etmek vaciptir ve hiç kimsenin bundan geri kalması caiz değildir. Zira iki imam tayin edilmesinde söz birliğinin bozulması ve aranın fesada uğraması tehlikesi vardır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « ثَلَاثٌ لَا يُغِلُّ عَلَيْهِنَّ قَلْبُ مُؤْمِنٍ إِخْلَاصُ الْعَمَلِ لِلَّهِ وَلُزُومُ الْجَمَاعَةِ وَمُنَاصَحَةُ وُلَاةِ الْأَمْرِ فَإِنَّ دَعْوَةَ الْمُسْلِمِينَ مِنْ وَرَائِهِمْ مُحِيطَةٌ » «Üç haslet vardır ki, müminin kalbi bunlar üzerinde asla hıyanet/kin taşımaz: Ameli Allah için ihlasla yapmak, cemaatten ayrılmamak ve idarecilere samimiyetle nasihat etmek. Çünkü Müslümanların duası onları arkalarından kuşatır.» Sekizinci [Mesele]: Şayet hilafet akdini ehl-i hal ve'l-akdden tek bir kişi yaparsa bu akit sabit olur ve başkalarının da buna uyması gerekir. 'Ehl-i hal ve'l-akdden bir topluluk olmadan akit gerçekleşmez' diyen birtakım kimselerin görüşü ise bunun hilafınadır. Bizim delilimiz şudur: Ömer radıyallâhu anh, Ebû Bekir'e biat akdini tek başına yapmış ve sahâbeden hiç kimse bunu inkâr etmemiştir. Ayrıca bu bir akittir; dolayısıyla diğer akitlerde olduğu gibi onu akdedenlerin belirli bir sayıya ulaşmasına muhtaç olmaması vaciptir. İmam Ebü'l-Meâlî şöyle demiştir: "Kime tek bir kişinin akdiyle imamlık akdedilmişse bu bağlayıcı hale gelir; meydana gelen bir hades (dinde tahrifat/fısk) ve durum değişikliği olmaksızın onun azledilmesi caiz değildir." Devamında da: "Bu husus üzerinde icmâ vardır" demiştir. Dokuzuncu [Mesele]: Şayet imamlığa ehil olan bir kimse galebe çalarak [yönetimi] zorla ve üstünlükle ele geçirirse, bunun dördüncü bir yol olacağı söylenmiştir. Nitekim Sehl b. Abdillâh et-Tüsterî'ye: 'Ülkemize galebe çalan kimse imam olduğu halde ona karşı vazifemiz nedir?' diye sorulmuş, o da şöyle cevap vermiştir: 'Ona icabet eder, senden talep ettiği hakkını ona ödersin. Yaptıklarını inkâr edip kınamaz, ondan kaçmazsın; sana din hususunda bir sır emanet ettiğinde de onu ifşa etmezsin.' İbn Huveyzimendâd ise şöyle demiştir: 'Şayet bu işe lâyık olan bir kimse, istişare ve seçim olmaksızın yönetime el koyar ve insanlar da ona biat ederse biati tamamlanmış olur; en doğrusunu Allah bilir.' Onuncu [Mesele]: İmamet akdine şahitlik edilmesi hususunda ihtilaf edilmiştir. Ashabımızdan (Mâlikîlerden) bazıları: 'Şahitlere ihtiyaç yoktur; çünkü şahitlik ancak kesin bir sem'î (naklî) delille sabit olur, burada ise şahitliğin sübutuna delalet eden kesin bir nakil yoktur' demişlerdir. Bazıları ise: 'Şahitlere ihtiyaç vardır' demiştir. Bu görüşü savunanlar: 'Şayet imamette şahitlik şart koşulmazsa her iddia sahibi gizlice kendisine akit yapıldığını ileri sürebilir ve bu durum kargaşa ile fitneye yol açar. Dolayısıyla şahitliğin muteber olması vaciptir ve bunda iki şahit yeterlidir' diyerek delil getirmişlerdir. Dört şahit ile birlikte akdi yapan ve kendisine akit yapılanı da şart koşan Cübbâî'nin görüşü ise bunun hilafınadır. Zira Cübbâî, Ömer'in hilafet meselesini altı kişi arasında şûra yapmasını buna delil göstermiştir. Bizim delilimiz ise
وَبَيْنَهُ أَنَّ شَهَادَةَ الِاثْنَيْنِ مُعْتَبَرَةٌ، وَمَا زَادَ مُخْتَلَفٌ فِيهِ وَلَمْ يَدُلَّ عَلَيْهِ الدَّلِيلُ فَيَجِبُ أَلَّا يُعْتَبَرَ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: فِي شَرَائِطِ الْإِمَامِ، وَهِيَ أَحَدَ عَشَرَ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ مِنْ صَمِيمِ قُرَيْشٍ، لِقَوْلِهِ ﷺ: (الْأَئِمَّةُ مِنْ قُرَيْشٍ). وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي هَذَا الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ مِمَّنْ يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ قَاضِيًا مِنْ قُضَاةِ الْمُسْلِمِينَ مُجْتَهِدًا لَا يَحْتَاجُ إِلَى غَيْرِهِ فِي الِاسْتِفْتَاءِ فِي الْحَوَادِثِ، وَهَذَا مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ. الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ ذَا خِبْرَةٍ وَرَأْيٍ حَصِيفٍ بِأَمْرِ الْحَرْبِ وَتَدْبِيرِ الْجُيُوشِ وَسَدِّ الثُّغُورِ وَحِمَايَةِ الْبَيْضَةِ وَرَدْعِ الْأُمَّةِ وَالِانْتِقَامِ مِنَ الظَّالِمِ وَالْأَخْذِ لِلْمَظْلُومِ. الرَّابِعُ: أَنْ يَكُونَ مِمَّنْ لَا تَلْحَقُهُ رِقَّةٌ فِي إِقَامَةِ الْحُدُودِ وَلَا فَزَعٌ مِنْ ضَرْبِ الرِّقَابِ وَلَا قَطْعِ الْأَبْشَارِ. وَالدَّلِيلُ عَلَى هَذَا كُلِّهِ إِجْمَاعُ الصَّحَابَةِ ﵃، لِأَنَّهُ لَا خِلَافَ بَيْنَهِمْ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ كُلُّهُ مُجْتَمِعًا فِيهِ، وَلِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي يُوَلِّي الْقُضَاةَ وَالْحُكَّامَ، وَلَهُ أَنْ يُبَاشِرَ الْفَصْلَ وَالْحُكْمَ، وَيَتَفَحَّصَ أُمُورَ خُلَفَائِهِ وَقُضَاتِهِ، وَلَنْ يَصْلُحَ لِذَلِكَ كُلِّهِ إِلَّا مَنْ كَانَ عَالِمًا بِذَلِكَ كُلِّهِ قَيِّمًا بِهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْخَامِسُ: أَنْ يَكُونَ حُرًّا، وَلَا خَفَاءَ بِاشْتِرَاطِ حُرِّيَّةِ الْإِمَامِ وَإِسْلَامِهِ وَهُوَ السَّادِسُ. السَّابِعُ: أَنْ يَكُونَ ذَكَرًا، سَلِيمَ الْأَعْضَاءِ وَهُوَ الثَّامِنُ. وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْمَرْأَةَ لَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ إِمَامًا وَإِنَ اخْتَلَفُوا فِي جَوَازِ كَوْنِهَا قَاضِيَةً فِيمَا تَجُوزُ شَهَادَتُهَا فِيهِ. التَّاسِعُ وَالْعَاشِرُ: أَنْ يَكُونَ بَالِغًا عَاقِلًا، وَلَا خِلَافَ فِي ذَلِكَ. الْحَادِي عَشَرَ: أَنْ يَكُونَ عَدْلًا، لِأَنَّهُ لَا خِلَافَ بَيْنَ الْأُمَّةِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ تُعْقَدَ الْإِمَامَةُ لِفَاسِقٍ، وَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ مِنْ أَفْضَلِهِمْ فِي الْعِلْمِ، لِقَوْلِهِ ﵇: (أئمتكم شفعاؤكم فانظروا
ve iki kişinin şahitliğinin muteber olduğunu; bundan fazlasının ise ihtilaflı olup hakkında bir delil bulunmadığını, dolayısıyla muteber kabul edilmemesi gerektiğini [açıkladı]. On Birinci [Mesele]: İmamın şartları hakkındadır ve bu şartlar on birdir: Birincisi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «İmamlar Kureyş'tendir» buyruğundan ötürü soyca Kureyş'in özünden olmasıdır. Bu hususta ihtilaf edilmiştir. İkincisi: Müslümanların kadılarından bir kadı olmaya elverişli, yeni ortaya çıkan meselelerde (hâdisât) fetva sormak için başkasına ihtiyaç duymayacak derecede müctehid olmasıdır; bu [şart] üzerinde ittifak edilmiştir. Üçüncüsü: Savaş işlerinde, orduların sevk ve idaresinde, sınır boylarının tahkim edilmesinde, İslâm yurdunun ve cemaatinin korunmasında, [haddi aşanların] caydırılmasında, zalimden intikam alınmasında ve mazlumun hakkının temin edilmesinde tecrübe ve isabetli bir görüş sahibi olmasıdır. Dördüncüsü: Had cezalarını uygulamakta gevşeklik göstermeyecek, boyun vurmaktan ve [bedensel cezalar sebebiyle] derileri kesmekten dehşete düşmeyecek kimselerden olmasıdır. Bütün bunlara delil, sahabe radıyallâhu anhüm'ün icmaıdır. Çünkü onların arasında bütün bu [vasıfların] onda toplanmasının zorunlu olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur; ayrıca kadıları ve hâkimleri tayin eden bizzat kendisidir, davaları bizzat çözüp hükme bağlama ve kendi vekilleri ile kadılarının işlerini teftiş etme yetkisi ona aittir. Bütün bunları hakkıyla bilen ve yerine getiren kimseden başkası ise bunlara elverişli olamaz. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Beşincisi: Hür olmasıdır. İmamın hür olmasının ve -ki bu da altıncısıdır- Müslüman olmasının şart koşulduğu hususunda hiçbir kapalılık yoktur. Yedincisi: Erkek olmasıdır. Organlarının sağlam olmasıdır ki bu da sekizinci [şart]tır. Kadının şahitliğinin caiz olduğu hususlarda kadı olmasının caiz olup olmadığı hususunda ihtilaf etmiş olsalar da, kadının imam olmasının caiz olmadığı konusunda icma etmişlerdir. Dokuzuncu ve onuncu [şart]: Bâliğ ve akıllı olmasıdır; bunda hiçbir ihtilaf yoktur. On birincisi: Âdil olmasıdır. Zira ümmet arasında fâsık bir kimseye imamet akdi yapılamayacağı hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Ayrıca Peygamber aleyhisselâm'ın: «İmamlarınız sizin şefaatçilerinizdir; öyleyse [kime tabi olduğunuza/kimin arkasında namaz kıldığınıza] bakın...» buyruğundan ötürü ilim bakımından da onların en faziletlilerinden olması vaciptir.
بِمَنْ تَسْتَشْفِعُونَ). وَفِي التَّنْزِيلِ فِي وَصْفِ طَالُوتَ:" إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ " [البقرة: ٢٤٧] فَبَدَأَ بِالْعِلْمِ ثُمَّ ذَكَرَ مَا يَدُلُّ عَلَى الْقُوَّةِ وَسَلَامَةِ الْأَعْضَاءِ. وَقَوْلُهُ:" اصْطَفاهُ" مَعْنَاهُ اخْتَارَهُ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى شَرْطِ النَّسَبِ. وَلَيْسَ مِنْ شَرْطِهِ أَنْ يَكُونَ مَعْصُومًا مِنَ الزَّلَلِ وَالْخَطَأِ، وَلَا عَالِمًا بِالْغَيْبِ، وَلَا أَفَرَسَ الْأُمَّةِ وَلَا أَشْجَعَهُمْ، وَلَا أَنْ يَكُونَ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ فَقَطْ دُونَ غَيْرِهِمْ مِنْ قُرَيْشٍ، فَإِنَّ الْإِجْمَاعَ قد انعقد على إمامة أبي بكر وَعُثْمَانَ وَلَيْسُوا مِنْ بَنِي هَاشِمٍ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: يَجُوزُ نَصْبُ الْمَفْضُولِ مَعَ وُجُودِ الْفَاضِلِ خَوْفَ الْفِتْنَةِ وَأَلَّا يَسْتَقِيمَ أَمْرُ الْأُمَّةِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْإِمَامَ إِنَّمَا نُصِبَ لِدَفْعِ الْعَدُوِّ وَحِمَايَةِ الْبَيْضَةِ وَسَدِّ الْخَلَلِ وَاسْتِخْرَاجِ الْحُقُوقِ وَإِقَامَةِ الْحُدُودِ وَجِبَايَةِ الْأَمْوَالِ لِبَيْتِ الْمَالِ وَقِسْمَتِهَا عَلَى أَهْلِهَا. فَإِذَا خِيفَ بِإِقَامَةِ الْأَفْضَلِ الْهَرَجُ وَالْفَسَادُ وَتَعْطِيلُ الْأُمُورِ الَّتِي لِأَجْلِهَا يُنَصَّبُ الْإِمَامُ كَانَ ذَلِكَ عُذْرًا ظَاهِرًا فِي الْعُدُولِ عَنِ الْفَاضِلِ إِلَى الْمَفْضُولِ، وَيَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ أَيْضًا عِلْمُ عُمَرَ وَسَائِرِ الْأُمَّةِ وَقْتَ الشُّورَى بِأَنَّ السِّتَّةَ فِيهِمْ فَاضِلٌ وَمَفْضُولٌ، وَقَدْ أَجَازَ الْعَقْدَ لِكُلٍ وَاحِدٍ مِنْهُمْ إِذَا أَدَّى الْمَصْلَحَةَ إِلَى ذَلِكَ وَاجْتَمَعَتْ كَلِمَتُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ غَيْرِ إِنْكَارِ أَحَدٍ عَلَيْهِمْ، وَاللَّهُ أعلم. الثالثة عشر: الْإِمَامُ إِذَا نُصِّبَ ثُمَّ فَسَقَ بَعْدَ انْبِرَامِ الْعَقْدِ فَقَالَ الْجُمْهُورُ: إِنَّهُ تَنْفَسِخُ إِمَامَتُهُ وَيُخْلَعُ بِالْفِسْقِ الظَّاهِرِ الْمَعْلُومِ، لِأَنَّهُ قَدْ ثَبَتَ أَنَّ الْإِمَامَ إِنَّمَا يُقَامُ لِإِقَامَةِ الْحُدُودِ وَاسْتِيفَاءِ الْحُقُوقِ وَحِفْظِ أَمْوَالِ الْأَيْتَامِ وَالْمَجَانِينِ وَالنَّظَرِ فِي أُمُورِهِمْ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ، وَمَا فِيهِ مِنَ الْفِسْقِ يُقْعِدُهُ عَنِ الْقِيَامِ بِهَذِهِ الْأُمُورِ وَالنُّهُوضِ بِهَا. فَلَوْ جَوَّزْنَا أَنْ يَكُونَ فَاسِقًا أَدَّى إِلَى إِبْطَالِ مَا أُقِيمَ لِأَجْلِهِ، أَلَا تَرَى فِي الِابْتِدَاءِ إِنَّمَا لَمْ يَجُزْ أَنْ يُعْقَدَ لِلْفَاسِقِ لِأَجْلِ أَنَّهُ يُؤَدِّي إِلَى إِبْطَالِ مَا أُقِيمَ لَهُ، وَكَذَلِكَ هَذَا مِثْلُهُ. وَقَالَ آخَرُونَ: لَا يَنْخَلِعُ إِلَّا بِالْكُفْرِ أَوْ بِتَرْكِ إِقَامَةِ الصَّلَاةِ أَوِ التَّرْكِ إِلَى دُعَائِهَا أو شي مِنَ الشَّرِيعَةِ، لِقَوْلِهِ ﵇ فِي حَدِيثِ عُبَادَةَ: (وَأَلَّا نُنَازِعَ الْأَمْرَ أَهْلَهُ [قَالَ] إِلَّا أَنْ تَرَوْا كُفْرًا بَوَاحًا عِنْدَكُمْ مِنَ اللَّهِ فيه برهان).
...kiminle şefaat dileyeceksiniz?). Kur'an-ı Kerim'de Tâlût'un vasfı hakkında şöyle buyrulmaktadır: { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ } “Şüphesiz Allah onu sizin üzerinize seçti ve ona ilimde ve bedende bir üstünlük verdi” [el-Bakara: 247]. [Cenâb-ı Hak] önce ilim ile başlamış, ardından güce ve organların sağlamlığına delalet eden hususu zikretmiştir. Ayette geçen { اصْطَفاهُ } ifadesinin anlamı "onu seçti" demektir; bu da nesep şartına delalet eder. İmamın sürçme ve hatadan masum olması, gaybı bilmesi, ümmetin en iyi süvarisi ya da en cesuru olması ve Kureyş'in diğer kolları hariç tutulup sadece Hâşimoğulları'ndan olması şart değildir. Zira Hâşimoğulları'ndan olmadıkları halde Ebû Bekir ve Osman'ın imameti üzerinde icmâ gerçekleşmiştir. On ikincisi: Fitne korkusuyla ve ümmetin işlerinin yolunda gitmeyeceği [endişesiyle], daha faziletli olan (fâdıl) varken daha az faziletli olanın (mefdûl) [devlet başkanı olarak] tayin edilmesi caizdir. Çünkü imam; düşmanı savmak, İslam yurdunu korumak, aksaklıkları gidermek, hakları tahsil etmek, hadleri (cezaları) uygulamak, devlet hazinesi için malları toplayıp hak sahiplerine dağıtmak için tayin edilir. Dolayısıyla en faziletli olanın başa geçirilmesinde kargaşa, fesat ve imamın kendisi için tayin edildiği işlerin aksaması korkusu varsa, bu durum faziletli olandan daha az faziletli olana yönelmek için açık bir mazerettir. Buna ayrıca Şûrâ vaktinde Hz. Ömer'in ve diğer sahabilerin, o altı kişinin içinde daha faziletlisi ve daha az faziletlisi bulunduğunu bildikleri halde, maslahat bunu gerektirdiğinde ve hiç kimsenin itirazı olmaksızın görüşleri onda birleştiğinde onların her biri için hilafet akdini caiz görmeleri de delalet eder. En doğrusunu Allah bilir. On üçüncüsü: İmam tayin edildikten sonra, akit kesinleşmişken fasık olursa cumhur şöyle demiştir: Onun imameti münfesih olur (düşer) ve açık, bilinen fısk sebebiyle azledilir. Çünkü sabit olmuştur ki imam; hadleri uygulamak, hakları eksiksiz almak, yetimlerin ve akıl hastalarının mallarını korumak, onların işlerini gözetmek ve daha önce zikredilen diğer hususlar için tayin edilir. Kendisinde bulunan fısk ise onu bu işleri yerine getirmekten ve üstlenmekten alıkoyar. Şayet fasık olmasını caiz görseydik, bu durum kendisi için tayin edildiği maksadın iptaline yol açardı. Görmez misin ki başlangıçta da fasık olan biriyle [hilafet] akdi yapmak, tayin edilme gayesini iptal etmeye götüreceği için caiz olmamıştır; bu durum da tıpkı onun gibidir. Diğer bazı âlimler ise şöyle demiştir: [İmam] ancak küfür, namazı ikame etmeyi terk etmek, namaza çağırmayı (ezanı) veya şeriattan herhangi bir şeyi terk etmekle azledilir. Zira Ubâde [b. es-Sâmit] hadisinde aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: « وَأَلَّا نُنَازِعَ الْأَمْرَ أَهْلَهُ [قَالَ] إِلَّا أَنْ تَرَوْا كُفْرًا بَوَاحًا عِنْدَكُمْ مِنَ اللَّهِ فيه برهان » «[Bizden olan idarecilere karşı] işi ehline bırakıp onlarla çekişmemek üzere [biat ettik. Resulullah]: [şöyle buyurdu]: “Ancak hakkında Allah'tan elinizde kesin bir delil bulunan apaçık bir küfür görmeniz müstesna.”»
وَفِي حَدِيثِ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ: (لَا مَا أَقَامُوا فِيكُمُ الصَّلَاةَ) الْحَدِيثَ. أَخْرَجَهُمَا مُسْلِمٌ. وَعَنْ أُمِّ سَلَمَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (إِنَّهُ يُسْتَعْمَلُ عَلَيْكُمْ أُمَرَاءُ فَتَعْرِفُونَ وَتُنْكِرُونَ فَمَنْ كَرِهَ فَقَدْ بَرِئَ وَمَنْ أَنْكَرَ فَقَدْ سَلِمَ وَلَكِنْ مَنْ رَضِيَ وَتَابَعَ- قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلَا نُقَاتِلُهُمْ؟ قَالَ:- لَا مَا صَلَّوْا (. أَيْ مَنْ كَرِهَ بِقَلْبِهِ وَأَنْكَرَ بِقَلْبِهِ. أَخْرَجَهُ أَيْضًا مُسْلِمٌ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ: وَيَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَخْلَعَ نَفْسَهُ إِذَا وَجَدَ فِي نَفْسِهِ نَقْصًا يُؤَثِّرُ فِي الْإِمَامَةِ. فَأَمَّا إِذَا لَمْ يَجِدْ نَقْصًا فَهَلْ لَهُ أَنْ يَعْزِلَ نَفْسَهُ وَيَعْقِدَ لِغَيْرِهِ؟ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِيهِ، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: لَيْسَ لَهُ أَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ وَإِنْ فَعَلَ لَمْ تَنْخَلِعْ إِمَامَتُهُ. وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: لَهُ أَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ. وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْإِمَامَ إِذَا عَزَلَ نَفْسَهُ انْعَزَلَ قَوْلُ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁: أَقِيلُونِي أَقِيلُونِي. وَقَوْلُ الصَّحَابَةِ: لَا نُقِيلُكَ وَلَا نَسْتَقِيلُكَ، قَدَّمَكَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِدِينِنَا فَمَنْ ذَا يُؤَخِّرُكَ! رَضِيَكَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِدِينِنَا فَلَا نَرْضَاكَ! فَلَوْ لَمْ يَكُنْ لَهُ أَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ لَأَنْكَرَتِ الصَّحَابَةُ ذَلِكَ عَلَيْهِ وَلَقَالَتْ لَهُ: لَيْسَ لَكَ أَنْ تَقُولَ هَذَا، وَلَيْسَ لَكَ أَنْ تَفْعَلَهُ. فَلَمَّا أَقَرَّتْهُ الصَّحَابَةُ عَلَى ذَلِكَ عُلِمَ أَنَّ لِلْإِمَامِ أَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ، وَلِأَنَّ الْإِمَامَ نَاظِرٌ لِلْغَيْبِ فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ حُكْمُهُ حُكْمَ الْحَاكِمِ، وَالْوَكِيلِ إِذَا عَزَلَ نَفْسَهُ. فَإِنَّ الْإِمَامَ هُوَ وَكِيلُ الْأُمَّةِ وَنَائِبٌ عَنْهَا، وَلَمَّا اتُّفِقَ عَلَى أَنَّ الْوَكِيلَ وَالْحَاكِمَ وَجَمِيعَ مَنْ نَابَ عن غيره في شي لَهُ أَنْ يَعْزِلَ نَفْسَهُ، وَكَذَلِكَ الْإِمَامُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مِثْلَهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ: إِذَا انْعَقَدَتِ الْإِمَامَةُ بِاتِّفَاقِ أَهْلِ الْحَلِّ وَالْعَقْدِ أَوْ بِوَاحِدٍ عَلَى مَا تَقَدَّمَ وَجَبَ عَلَى النَّاسِ كَافَّةً مُبَايَعَتُهُ عَلَى السَّمْعِ وَالطَّاعَةِ، وَإِقَامَةِ كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ ﷺ. وَمَنْ تَأَبَّى عَنِ الْبَيْعَةِ لِعُذْرٍ عُذِرَ، وَمَنْ تَأَبَّى لِغَيْرِ عُذْرٍ جُبِرَ وَقُهِرَ، لِئَلَّا تَفْتَرِقَ كَلِمَةُ الْمُسْلِمِينَ. وَإِذَا بُويِعَ لِخَلِيفَتَيْنِ فَالْخَلِيفَةُ الْأَوَّلُ وَقُتِلَ الْآخَرُ، وَاخْتُلِفَ فِي قَتْلِهِ هَلْ هُوَ مَحْسُوسٌ أَوْ مَعْنًى فَيَكُونُ عَزْلُهُ قَتْلَهُ وَمَوْتَهُ. وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِذَا بُويِعَ لِخَلِيفَتَيْنِ فَاقْتُلُوا الْآخَرَ مِنْهُمَا). رَوَاهُ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَخْرَجَهُ مسلم.
Avf b. Mâlik'in rivayet ettiği hadiste ise: «لَا مَا أَقَامُوا فِيكُمُ الصَّلَاةَ» «Aralarınızda namazı ikame ettikleri (kıldırdıkları) müddetçe hayır» buyrulmuştur. Bu iki hadisi de Müslim tahric etmiştir. Ümmü Seleme'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «إِنَّهُ يُسْتَعْمَلُ عَلَيْكُمْ أُمَرَاءُ فَتَعْرِفُونَ وَتُنْكِرُونَ فَمَنْ كَرِهَ فَقَدْ بَرِئَ وَمَنْ أَنْكَرَ فَقَدْ سَلِمَ وَلَكِنْ مَنْ رَضِيَ وَتَابَعَ- قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلَا نُقَاتِلُهُمْ؟ قَالَ:- لَا مَا صَلَّوْا» «Üzerinize birtakım yöneticiler tayin olunacaktır; onların [bazı amellerini] meşru görürsünüz, [bazılarını ise] inkâr edersiniz (kötü karşılarsınız). Kim [onların kötülüklerinden] hoşlanmazsa beri (sorumsuz) olur, kim de inkâr ederse (karşı çıkarsa) selamete erer; fakat kim razı olur ve uyarsa [günahkâr olur].' -'Ey Allah'ın Resulü! Onlarla savaşmayalım mı?' dediler. Buyurdu ki: 'Namaz kıldıkları müddetçe hayır!'» Yani kalbiyle hoşlanmayan ve kalbiyle inkâr eden [kastedilmiştir]. Bunu da Müslim tahric etmiştir. On dördüncüsü: Kendisinde imamlığa zarar verecek bir kusur gördüğü takdirde [devlet başkanının] kendisini azletmesi vaciptir. Şayet bir kusur görmezse, kendini azledip bir başkası adına [hilafet] akdi yapması caiz midir? Âlimler bu konuda ihtilaf etmiştir. Onlardan bazısı: 'Bunu yapmaya hakkı yoktur; şayet yaparsa imamlıktan azledilmiş olmaz' demiştir. Bazıları da: 'Bunu yapmaya hakkı vardır' demiştir. İmamın kendisini azlettiğinde azledilmiş olacağının delili, Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'ın: 'Beni azlediniz, beni azlediniz!' sözü ve sahabenin: 'Seni azletmeyiz ve azlini de istemeyiz; Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem seni dinimiz için öne geçirmişken seni kim geriye bırakabilir! Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem dinimiz hususunda senden razı olmuşken biz senden nasıl razı olmayız!' demeleridir. Şayet onun bunu yapmaya hakkı olmasaydı sahabe buna karşı çıkar ve ona: 'Bunu söylemeye hakkın olmadığı gibi yapmaya da hakkın yoktur' derdi. Sahabe onun bu sözünü ikrar ettiğine göre imamın bunu yapmaya hakkı olduğu anlaşılmıştır. Ayrıca imam, gaybı gözeten/başkası adına vekil olan kimsedir; binaenaleyh onun hakkındaki hüküm, hâkimin ve vekilin kendini azlettiği andaki hükmü gibi olması gerekir. Zira imam, ümmetin vekili ve onun adına tasarruf eden naibidir. Vekilin, hâkimin ve bir başkasına herhangi bir hususta vekalet eden herkesin kendisini azletmeye hakkı olduğu ittifakla kabul edildiğine göre, imamın da aynı şekilde olması vaciptir. Doğrusunu Allah bilir. On beşincisi: İmamet (devlet başkanlığı), ehl-i hal ve'l-akdin ittifakıyla yahut daha önce geçtiği üzere bir kişi tarafından akdedildiği takdirde, bütün insanların dinleyip itaat etmek ve Allah'ın Kitabı ile Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetini ikame etmek üzere ona biat etmesi vacip olur. Bir mazeretten ötürü biatten kaçınan kimse mazur görülür; mazeretsiz olarak kaçınan kimse ise Müslümanların birliği bozulmasın diye zorlanır ve mecbur edilir. İki halifeye birden biat edildiği takdirde halife, birincisidir ve diğeri öldürülür. Onun öldürülmesinin hakiki anlamda [katil] mi, yoksa mecazi olup azledilmesinin onun öldürülmesi ve ölümü mesabesinde mi olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Birinci görüş daha açıktır. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «إِذَا بُويِعَ لِخَلِيفَتَيْنِ فَاقْتُلُوا الْآخَرَ مِنْهُمَا» «İki halifeye birden biat edildiği zaman, ikincisini öldürünüz.» Bunu Ebû Saîd el-Hudrî rivayet etmiş ve Müslim tahric etmiştir.
وَفِي حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ سَمِعَهُ يَقُولُ: (وَمَنْ بَايَعَ إِمَامًا فَأَعْطَاهُ صَفْقَةَ يَدِهِ وَثَمَرَةَ قَلْبِهِ فَلْيُطِعْهُ إِنَ اسْتَطَاعَ فَإِنْ جَاءَ آخر ينازعه فاضربوه عُنُقَ الْآخَرِ). رَوَاهُ مُسْلِمٌ أَيْضًا، وَمِنْ حَدِيثِ عَرْفَجَةَ: (فَاضْرِبُوهُ بِالسَّيْفِ كَائِنًا مَنْ كَانَ). وَهَذَا أَدَلُّ دَلِيلٍ عَلَى مَنْعِ إِقَامَةِ إِمَامَيْنِ، وَلِأَنَّ ذَلِكَ يُؤَدِّي إِلَى النِّفَاقِ وَالْمُخَالَفَةِ وَالشِّقَاقِ وَحُدُوثِ الْفِتَنِ وَزَوَالِ النِّعَمِ، لَكِنْ إِنْ تَبَاعَدَتِ الْأَقْطَارُ وَتَبَايَنَتْ كَالْأَنْدَلُسِ وَخُرَاسَانَ جَازَ ذَلِكَ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ: لَوْ خَرَجَ خَارِجِيٌّ عَلَى إِمَامٍ مَعْرُوفِ الْعَدَالَةِ وَجَبَ عَلَى النَّاسِ جِهَادُهُ، فَإِنْ كَانَ الْإِمَامُ فَاسِقًا وَالْخَارِجِيُّ مُظْهِرٌ لِلْعَدْلِ لَمْ يَنْبَغِ لِلنَّاسِ أَنْ يُسْرِعُوا إِلَى نُصْرَةِ الْخَارِجِيِّ حَتَّى يَتَبَيَّنَ أَمْرُهُ فِيمَا يُظْهِرُ مِنَ الْعَدْلِ، أَوْ تَتَّفِقَ كَلِمَةُ الْجَمَاعَةِ عَلَى خَلْعِ الْأَوَّلِ، وَذَلِكَ أَنَّ كُلَّ مَنْ طَلَبَ مِثْلَ هَذَا الْأَمْرِ أَظْهَرَ مِنْ نَفْسِهِ الصَّلَاحَ حَتَّى إِذَا تَمَكَّنَ رَجَعَ إِلَى عَادَتِهِ مِنْ خِلَافِ مَا أَظْهَرَ. السَّابِعَةَ عَشْرَةَ: فَأَمَّا إِقَامَةُ إِمَامَيْنِ أَوْ ثَلَاثَةٍ فِي عَصْرٍ وَاحِدٍ وَبَلَدٍ وَاحِدٍ فَلَا يَجُوزُ إِجْمَاعًا لِمَا ذَكَرْنَا. قَالَ الْإِمَامُ أَبُو الْمَعَالِي: ذَهَبَ أَصْحَابُنَا إِلَى مَنْعِ عَقْدِ الْإِمَامَةِ لِشَخْصَيْنِ فِي طَرَفَيِ الْعَالَمِ، ثُمَّ قَالُوا: لَوِ اتَّفَقَ عَقْدُ الْإِمَامَةِ لِشَخْصَيْنِ نُزِّلَ ذَلِكَ مَنْزِلَةَ تَزْوِيجِ وَلِيَّيْنِ امْرَأَةً وَاحِدَةً مِنْ زَوْجَيْنِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَشْعُرَ أَحَدُهُمَا بِعَقْدِ الْآخَرِ. قَالَ: وَالَّذِي عِنْدِي فِيهِ أَنَّ عَقْدَ الْإِمَامَةِ لِشَخْصَيْنِ فِي صُقْعٍ وَاحِدٍ مُتَضَايِقِ الْخِطَطِ وَالْمَخَالِيفِ غَيْرُ جَائِزٍ وَقَدْ حَصَلَ الْإِجْمَاعُ عَلَيْهِ. فَأَمَّا إِذَا بَعُدَ الْمَدَى وَتَخَلَّلَ بَيْنَ الْإِمَامَيْنِ شُسُوعُ النَّوَى فَلِلِاحْتِمَالِ فِي ذَلِكَ مَجَالٌ وَهُوَ خَارِجٌ عَنِ الْقَوَاطِعِ. وَكَانَ الْأُسْتَاذُ أَبُو إِسْحَاقَ يُجَوِّزُ ذَلِكَ فِي إِقْلِيمَيْنِ مُتَبَاعِدَيْنِ غَايَةَ التَّبَاعُدِ لِئَلَّا تَتَعَطَّلَ حُقُوقُ النَّاسِ وَأَحْكَامُهُمْ. وَذَهَبَتِ الْكَرَّامِيَّةُ إِلَى جَوَازِ نَصْبِ إِمَامَيْنِ مِنْ غَيْرِ تَفْصِيلٍ، وَيَلْزَمُهُمْ إِجَازَةُ ذَلِكَ فِي بَلَدٍ وَاحِدٍ، وَصَارُوا إِلَى أَنَّ عَلِيًّا وَمُعَاوِيَةَ كَانَا إِمَامَيْنِ. قَالُوا: وَإِذَا كَانَا اثْنَيْنِ فِي بَلَدَيْنِ أَوْ نَاحِيَتَيْنِ كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَقْوَمَ بِمَا فِي يَدَيْهِ وَأَضْبَطَ لِمَا يليه، ولأنه
Abdullah b. Amr'dan rivayet edildiğine göre o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işitmiştir: « وَمَنْ بَايَعَ إِمَامًا فَأَعْطَاهُ صَفْقَةَ يَدِهِ وَثَمَرَةَ قَلْبِهِ فَلْيُطِعْهُ إِنَ اسْتَطَاعَ فَإِنْ جَاءَ آخر ينازعه فاضربوه عُنُقَ الْآخَرِ » «Kim bir imama biat edip ona elinin sıkışını ve kalbinin semeresini verirse, gücü yettiğince ona itaat etsin. Eğer bir başkası gelip onunla [hilafet hususunda] çekişirse, o diğerinin boynunu vurunuz.» Bunu Müslim de rivayet etmiştir. Arfece hadisinde ise: « فَاضْرِبُوهُ بِالسَّيْفِ كَائِنًا مَنْ كَانَ » «Kim olursa olsun onu kılıçla vurunuz» [buyrulmuştur]. Bu, iki imam tayin edilmesinin yasak olduğuna dair en açık delildir. Çünkü bu durum nifaka, muhalefete, ayrılığa, fitnelerin zuhuruna ve nimetlerin zevaline yol açar. Fakat Endülüs ve Horasan gibi memleketler birbirinden uzak ve ayrı olursa, inşâallâhu teâlâ açıklaması geleceği üzere bu caiz olur. On altıncı [mesele]: Adaletiyle bilinen bir imama karşı bir isyancı çıkarsa insanlara onunla cihad etmek vacip olur. Şayet imam fâsık, isyancı ise adaleti izhar eden biri olursa, insanların hemen o isyancıya yardıma koşmaması gerekir; ta ki adaletten yana izhar ettiği hususlarda durumu açıklığa kavuşsun yahut cemaatin sözü birincisini azletmek üzerinde birleşsin. Zira böyle bir makamı talep eden herkes kendisinden iyilik ve salah gösterir; fakat güç yetirip yerleştiğinde gösterdiğinin aksine kendi âdetine döner. On yedinci [mesele]: Aynı asırda ve aynı beldede iki veya üç imam tayin edilmesine gelince; zikrettiğimiz hususlardan ötürü bu, icma ile caiz değildir. İmam Ebü'l-Meâlî şöyle demiştir: "Ashabımız, dünyanın iki ayrı ucunda iki kişiye imamet akdi yapılmasını men etme görüşüne varmışlar, sonra da şöyle demişlerdir: 'Şayet iki kişiye imamet akdi vaki olsa, bu durum iki velinin aynı kadını birbirlerinin akdinden haberi olmaksızın iki ayrı kocayla evlendirmesi mesabesinde kılınır.'" [Ebü'l-Meâlî] demiştir ki: "Benim bu husustaki kanaatime göre; sınırları ve bölgeleri dar tek bir diyarda iki kişiye imamet akdedilmesi caiz değildir ve bu hususta icma gerçekleşmiştir. Ancak mesafe uzak olup iki imam arasında aşırı bir uzaklık bulunursa bu takdirde [buna cevaz verilmesi] ihtimaline bir mecal vardır ve bu mesele kesin hükümlerin (kat'iyyâtın) haricindedir." Üstat Ebû İshak ise insanların hakları ve hükümleri muattal kalmasın diye birbirinden son derece uzak iki iklimde buna cevaz verirdi. Kerrâmiyye ise hiçbir tafsilata gitmeksizin iki imam tayin edilmesinin caiz olduğu görüşüne varmıştır; bu da onları tek bir beldede dahi buna cevaz vermeye mecbur kılar. Onlar Ali ile Muâviye'nin iki imam oldukları kanaatine varmışlar ve şöyle demişlerdir: "İki ayrı beldede veya iki ayrı bölgede iki imam olurlarsa, her biri kendi elinin altındaki işi daha iyi yerine getirir ve kendisine bitişik olanı daha iyi idare eder; ayrıca
لَمَّا جَازَ بَعْثَةُ نَبِيَّيْنِ فِي عَصْرٍ وَاحِدٍ وَلَمْ يُؤَدِّ ذَلِكَ إِلَى إِبْطَالِ النُّبُوَّةِ كَانَتِ الامامة أولى، ولا تؤدي ذَلِكَ إِلَى إِبْطَالِ الْإِمَامَةِ. وَالْجَوَابُ أَنَّ ذَلِكَ جَائِزٌ لَوْلَا مَنْعُ الشَّرْعِ مِنْهُ، لِقَوْلِهِ: (فَاقْتُلُوا الْآخَرَ مِنْهُمَا) وَلِأَنَّ الْأُمَّةَ عَلَيْهِ. وَأَمَّا مُعَاوِيَةُ فَلَمْ يَدَّعِ الْإِمَامَةَ لِنَفْسِهِ وَإِنَّمَا ادَّعَى وِلَايَةَ الشَّامِ بِتَوْلِيَةِ مَنْ قَبْلَهُ مِنَ الْأَئِمَّةِ. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى هَذَا إِجْمَاعُ الْأُمَّةِ فِي عَصْرِهِمَا عَلَى أَنَّ الْإِمَامَ أَحَدُهُمَا، وَلَا قَالَ أَحَدُهُمَا إِنِّي إِمَامٌ وَمُخَالِفِي إِمَامٌ. فَإِنْ قَالُوا: الْعَقْلُ لَا يُحِيلُ ذَلِكَ وَلَيْسَ فِي السَّمْعِ مَا يمنع منه. وقلنا: أَقْوَى السَّمْعِ الْإِجْمَاعُ، وَقَدْ وُجِدَ عَلَى الْمَنْعِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها) قَدْ عَلِمْنَا قَطْعًا أَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَا تَعْلَمُ إِلَّا مَا أُعْلِمَتْ وَلَا تَسْبِقُ بِالْقَوْلِ، وَذَلِكَ عَامٌّ فِي جَمِيعِ الْمَلَائِكَةِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ:" لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ" خَرَجَ عَلَى جِهَةِ الْمَدْحِ لَهُمْ، فَكَيْفَ قَالُوا:" أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها"؟ فَقِيلَ: الْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَمَّا سَمِعُوا لَفْظَ خَلِيفَةٍ فَهِمُوا أَنَّ فِي بَنِي آدَمَ مَنْ يُفْسِدُ، إِذِ الْخَلِيفَةُ الْمَقْصُودُ مِنْهُ الْإِصْلَاحُ وَتَرْكُ الْفَسَادِ، لَكِنْ عَمَّمُوا الْحُكْمَ عَلَى الْجَمِيعِ بِالْمَعْصِيَةِ، فَبَيَّنَ الرَّبُّ تَعَالَى أَنَّ فِيهِمْ مَنْ يُفْسِدُ وَمَنْ لَا يُفْسِدُ فَقَالَ تَطْيِيبًا لِقُلُوبِهِمْ:" إِنِّي أَعْلَمُ" وَحَقَّقَ ذَلِكَ بِأَنْ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ، وَكَشَفَ لَهُمْ عَنْ مَكْنُونِ عِلْمِهِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْمَلَائِكَةَ قَدْ رَأَتْ وَعَلِمَتْ مَا كَانَ مِنْ إِفْسَادِ الْجِنِّ وَسَفْكِهِمُ الدِّمَاءَ. وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَرْضَ كَانَ فِيهَا الْجِنُّ قَبْلَ خَلْقِ آدَمَ فَأَفْسَدُوا وَسَفَكُوا الدِّمَاءَ، فَبَعَثَ اللَّهُ إِلَيْهِمْ إِبْلِيسَ فِي جُنْدٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَقَتَلَهُمْ وَأَلْحَقَهُمْ بِالْبِحَارِ وَرُءُوسِ الْجِبَالِ، فَمِنْ حِينَئِذٍ دَخَلَتْهُ الْعِزَّةُ. فَجَاءَ قَوْلُهُمْ:" أَتَجْعَلُ فِيها" عَلَى جِهَةِ الِاسْتِفْهَامِ الْمَحْضِ: هَلْ هَذَا الْخَلِيفَةُ عَلَى طَرِيقَةِ مَنْ تَقَدَّمَ مِنَ الْجِنِّ أَمْ لَا؟ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى ثَعْلَبٌ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ وَغَيْرُهُ. إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَعْلَمَهُمْ أَنَّ الْخَلِيفَةَ سَيَكُونُ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ قَوْمٌ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَيَسْفِكُونَ الدِّمَاءَ، فَقَالُوا لِذَلِكَ هَذِهِ الْمَقَالَةَ، إِمَّا عَلَى طَرِيقِ التَّعَجُّبِ مِنَ اسْتِخْلَافِ اللَّهِ مَنْ يَعْصِيهِ أَوْ مِنْ عِصْيَانِ اللَّهِ مَنْ يَسْتَخْلِفُهُ فِي أَرْضِهِ وَيُنْعِمُ عَلَيْهِ بِذَلِكَ، وَإِمَّا عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِعْظَامِ وَالْإِكْبَارِ لِلْفَصْلَيْنِ جَمِيعًا: الِاسْتِخْلَافُ وَالْعِصْيَانُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: كَانَ اللَّهُ أَعْلَمَهُمْ أَنَّهُ إِذَا جَعَلَ فِي الْأَرْضِ خَلْقًا أَفْسَدُوا وَسَفَكُوا الدِّمَاءَ، فَسَأَلُوا حِينَ قَالَ تَعَالَى:" إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً" أَهُوَ الَّذِي أَعْلَمَهُمْ أَمْ غَيْرُهُ.
aynı asırda iki peygamberin gönderilmesi caiz olup bu durum peygamberliği iptal etmeye götürmediğine göre, imamet evleviyetle böyledir ve bu durum imameti iptal etmeye götürmez.' Buna cevap şudur: Şeriatın men'i olmasaydı bu caiz olabilirdi; zira Peygamber: (فَاقْتُلُوا الْآخَرَ مِنْهُمَا) “Onlardan sonrakini öldürünüz” buyurmuştur ve ümmet de bunun üzerindedir. Muâviye'ye gelince; o kendisi için imamet iddia etmemiş, sadece kendisinden önceki imamların tayin etmesi sebebiyle Şam vilayetinin yöneticiliğini iddia etmiştir. Buna delalet eden hususlardan biri de, kendi asırlarındaki ümmetin, imamın bu ikisinden sadece biri olduğu üzerinde icma etmesidir; nitekim ikisinden hiçbiri: 'Ben de imamım, bana muhalif olan da imamdır' dememiştir. Eğer onlar: 'Akıl bunu imkânsız görmez ve nakilde de bunu engelleyen bir şey yoktur' derlerse; biz de şöyle deriz: Naklî delillerin en kuvvetlisi icmadır ve yasaklama hususunda icma mevcuttur. Yüce Allah'ın: { قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } “Onlar: 'Orada fesat çıkaracak birini mi var edeceksin?' dediler” buyruğu: Kesin olarak bilmekteyiz ki melekler kendilerine bildirilenden başkasını bilmezler ve sözde O'nun önüne geçmezler. Bu durum bütün melekler için geçerlidir; zira: “O'nun sözünün önüne geçmezler” ifadesi onları övme makamında varit olmuştur. O halde nasıl: { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } “Orada fesat çıkaracak birini mi var edeceksin?” demişlerdir? Şöyle denilmiştir: Mana şudur; onlar 'halife' lafzını işittiklerinde Âdemoğulları içinde fesat çıkaracak kimselerin bulunacağını anladılar. Zira halifeden maksat ıslah etmek ve fesadı terk etmektir. Ancak onlar masiyet hükmünü herkesi kapsayacak şekilde genel kıldılar; bunun üzerine Rab Teâlâ onların içinde fesat çıkaranların da fesat çıkarmayanların da bulunacağını açıkladı ve onların gönüllerini hoş etmek üzere: { إِنِّي أَعْلَمُ } “Şüphesiz Ben bilirim” buyurdu. Âdem'e isimleri öğretip gizli ilmini onlara açarak bu hakikati bilfiil ortaya koydu. Şöyle de denilmiştir: Melekler daha önce cinlerin fesat çıkardıklarını ve kan döktüklerini görmüş ve bilmişlerdi. Çünkü Âdem yaratılmadan önce yeryüzünde cinler vardı; fesat çıkardılar ve kanlar döktüler. Bunun üzerine Allah meleklerden bir ordu içinde İblis'i onların üzerine gönderdi; o da onları öldürdü, denizlere ve dağ başlarına sürdü. İşte o andan itibaren İblis'e gurur ve kibir girdi. Dolayısıyla meleklerin: { أَتَجْعَلُ فِيها } “Orada var edecek misin?” sözü; 'Bu halife de kendisinden önceki cinlerin yolunda mı olacak, yoksa olmayacak mı?' şeklinde sırf bir soru (istifham) maksadıyla varit olmuştur. Bunu Ahmed b. Yahyâ Sa'leb söylemiştir. İbn Zeyd ve başkaları ise şöyle demiştir: Yüce Allah meleklere, halifenin zürriyetinden yeryüzünde fesat çıkaracak ve kanlar dökecek bir topluluk olacağını bildirmişti; bundan dolayı bu sözü söylediler. Bu sözleri ya Allah'ın Kendisine isyan edecek birini halife kılmasından yahut yeryüzünde halife kıldığı ve nimetler bahşettiği kimsenin Allah'a isyan etmesinden duydukları hayret tarikiyle; ya da her iki durumu, yani halife kılınmayı ve isyan edilmeyi pek büyük görmeleri ve yadırgamaları tarikiyle söylenmiştir. Katâde ise şöyle demiştir: Allah onlara yeryüzünde bir mahlûk yarattığında onların fesat çıkaracaklarını ve kanlar dökeceklerini bildirmişti; Yüce Allah: { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” buyurduğunda, melekler: 'Kendisini bize bildirdiğin varlık bu mudur, yoksa başkası mıdır?' diye sordular.
وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ، رَوَاهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ قَالَ: أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ" أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها" قَالَ: كَانَ اللَّهُ أَعْلَمَهُمْ أَنَّهُ إِذَا كَانَ فِي الْأَرْضِ خَلْقٌ أَفْسَدُوا فِيهَا وَسَفَكُوا الدِّمَاءَ، فَلِذَلِكَ قَالُوا:" أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها". وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ عَلَى مَذْهَبِهِ، وَالْمَعْنَى أَنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً يَفْعَلُ كَذَا وَيَفْعَلُ كَذَا، فَقَالُوا: أَتَجْعَلُ فِيهَا الَّذِي أَعْلَمْتَنَاهُ أَمْ غَيْرَهُ؟ وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَيْضًا حَسَنٌ جِدًّا، لِأَنَّ فِيهِ اسْتِخْرَاجَ الْعِلْمِ وَاسْتِنْبَاطَهُ مِنْ مُقْتَضَى الْأَلْفَاظِ وَذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنَ الْعُلَمَاءِ، وَمَا بَيْنَ الْقَوْلَيْنِ حَسَنٌ، فَتَأَمَّلْهُ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ سُؤَالَهُ تَعَالَى لِلْمَلَائِكَةِ بِقَوْلِهِ: (كَيْفَ تَرَكْتُمْ عِبَادِي) - عَلَى مَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ- إِنَّمَا هُوَ عَلَى جِهَةِ التَّوْبِيخِ لِمَنْ قَالَ: أَتَجْعَلُ فِيهَا، وَإِظْهَارٌ لِمَا سَبَقَ فِي مَعْلُومِهِ إِذْ قَالَ لَهُمْ:" إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ". قَوْلُهُ:" مَنْ يُفْسِدُ فِيها"" مَنْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى المفعول بتجعل وَالْمَفْعُولُ الثَّانِي يَقُومُ مَقَامَهُ" فِيهَا"." يُفْسِدُ" عَلَى اللَّفْظِ، وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ يُفْسِدُونَ عَلَى الْمَعْنَى. وَفِي التَّنْزِيلِ:" وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ" [الانعام: ٢٥] عَلَى اللَّفْظِ،" وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ" عَلَى الْمَعْنَى. (وَيَسْفِكُ) عَطْفٌ عَلَيْهِ، وَيَجُوزُ فِيهِ الْوَجْهَانِ. وَرَوَى أُسَيْدٌ عَنِ الْأَعْرَجِ أَنَّهُ قَرَأَ:" وَيَسْفِكَ الدِّمَاءَ" بِالنَّصْبِ، يَجْعَلُهُ جَوَابَ الِاسْتِفْهَامِ بِالْوَاوِ كَمَا قَالَ:
Bu güzel bir görüştür; Abdürrezzâk bunu rivayet ederek şöyle demiştir: Bize Ma'mer, Katâde'den Yüce Allah'ın: { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } “Orada fesat çıkaracak birini mi var edeceksin?” buyruğu hakkında şöyle dediğini haber verdi: 'Allah onlara yeryüzünde bir mahlûk bulunduğunda onların orada fesat çıkaracaklarını ve kanlar dökeceklerini bildirmişti; bundan dolayı onlar: { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } dediler.' Katâde'nin benimsediği bu görüşe göre sözde bir hazif vardır; mana şöyledir: 'Ben yeryüzünde şöyle şöyle yapacak bir halife var edeceğim.' Bunun üzerine onlar: 'Bize bildirdiğin kimseyi mi oraya koyacaksın, yoksa başkasını mı?' dediler. Birinci görüş de son derece güzeldir; çünkü onda lafızların gereğinden ilim çıkarma ve istinbat etme vardır ki bu da ancak âlimlerin kârıdır. İki görüşün arası da güzeldir, bunu iyi düşün! Şöyle de denilmiştir: Yüce Allah'ın —Sahîh-i Müslim ve diğerlerinde sabit olduğu üzere— meleklere: “Kullarımı nasıl bıraktınız?” diye sorması, { أَتَجْعَلُ فِيها } diyen kimselere bir kınama ve onlara: { إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Ben sizin bilmediklerinizi bilirim” buyurduğunda ezelî ilminde önceden geçen hakikati izhar etme kabilindendir. Yüce Allah'ın { مَنْ يُفْسِدُ فِيها } buyruğundaki 'men' (مَنْ) lafzı, 'tec'alü' fiilinin mef'ûlü olarak nasb mahallindedir; ikinci mef'ûlün yerine ise 'fîhâ' (فِيهَا) geçmektedir. 'Yüfsidü' (يُفْسِدُ) fiili lafza göredir; Kur'an dışındaki kelamda manaya itibar edilerek çoğul olarak 'yüfsidûne' (يُفْسِدُونَ) denilmesi de caizdir. Nitekim Kur'an-ı Kerim'de: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ } “Onlardan seni dinleyen vardır” [En'âm: 25] buyruğunda lafza, [Yûnus suresinde ise]: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ } “Onlardan seni dinleyenler vardır” buyruğunda manaya itibar edilmiştir. { وَيَسْفِكُ } fiili de ona ma'tûftur ve onda da iki vecih caizdir. Üseyd, el-A'rec'den onun: { وَيَسْفِكَ الدِّمَاءَ } şeklinde nasb ile okuduğunu rivayet etmiştir; şairin şu sözünde olduğu gibi vâv ile istifhamın cevabı kılmıştır:
أَلَمْ أَكُ جَارَكُمْ وَتَكُونَ بَيْنِي ... وَبَيْنَكُمُ الْمَوَدَّةُ وَالْإِخَاءُ
Ben sizin komşunuz değil miydim ki, Benimle sizin aranızda sevgi ve kardeşlik olmasın?
وَالسَّفْكُ: الصَّبُّ. سَفَكْتُ الدَّمَ أَسْفِكُهُ سَفْكًا: صَبَبْتُهُ، وَكَذَلِكَ الدَّمْعُ، حَكَاهُ ابْنُ فَارِسٍ وَالْجَوْهَرِيُّ. وَالسَّفَّاكُ: السَّفَّاحُ، وَهُوَ الْقَادِرُ عَلَى الْكَلَامِ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَلَا يُسْتَعْمَلُ السَّفْكُ إِلَّا فِي الدَّمِ، وَقَدْ يُسْتَعْمَلُ فِي نَثْرِ الْكَلَامِ يُقَالُ سَفَكَ الْكَلَامَ إِذَا نَثَرَهُ. وَوَاحِدُ الدِّمَاءِ دَمٌ، مَحْذُوفُ اللَّامِ. وَقِيلَ: أَصْلُهُ دَمْيٌ. وَقِيلَ: دَمَيٌ، وَلَا يَكُونُ اسْمٌ عَلَى حَرْفَيْنِ إِلَّا وَقَدْ حُذِفَ مِنْهُ، وَالْمَحْذُوفُ مِنْهُ يَاءٌ وَقَدْ نُطِقَ بِهِ عَلَى الْأَصْلِ، قَالَ الشَّاعِرُ:
es-Sefk (السَّفْكُ): Dökmek demektir. 'Sefektü'd-deme esfikuhû sefken' (سَفَكْتُ الدَّمَ أَسْفِكُهُ سَفْكًا) dendiğinde; kanı döktüm, akıttım demektir; gözyaşı için de aynı şekilde kullanılır; bunu İbn Fâris ve el-Cevherî nakletmiştir. es-Seffâk (السَّفَّاكُ): 'es-Seffâh' (السَّفَّاحُ) gibi olup konuşmaya muktedir ve beliğ kimse demektir. el-Mehdevî şöyle demiştir: 'Sefk kelimesi kandan başkası için kullanılmaz; bazen sözü saçıp savurmak hakkında da kullanılır, sözü saçıp döktüğünde 'sefeke'l-kelâme' (سَفَكَ الْكَلَامَ) denir.' 'ed-Dimâ' (الدِّمَاءِ) kelimesinin tekili lâmu'l-fiili hazfedilmiş olan 'dem'dir (دَمٌ). Aslının 'demy' (دَمْيٌ) olduğu söylenmiştir; 'demey' (دَمَيٌ) olduğu da söylenmiştir. İki harf üzerine kurulu hiçbir isim yoktur ki mutlaka ondan bir harf hazfedilmiş olmasın; bundan hazfedilen harf ise yâ'dır (ي) ve aslı üzere telaffuz da edilmiştir; nitekim şair şöyle demiştir:
فَلَوْ أَنَّا عَلَى حجر ذبحنا ... جرى الدميان بالخبر اليقين
Bir taş üzerinde boğazlansaydık bile, İki kan [birlikte] kesin bir haberle akıp giderdi.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ) أَيْ نُنَزِّهُكَ عَمَّا لَا يَلِيقُ بِصِفَاتِكَ. وَالتَّسْبِيحُ فِي كَلَامِهِمُ التَّنْزِيهُ مِنَ السُّوءِ عَلَى وَجْهِ التَّعْظِيمِ، وَمِنْهُ قَوْلُ أَعْشَى بَنِي ثَعْلَبَةَ:
Yüce Allah'ın: { وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ } “Oysa biz Seni hamdinle tesbih ediyoruz” buyruğu; yani sıfatlarına layık olmayan her şeyden Seni tenzih ediyoruz demektir. Arapların kelamında tesbih; yüceltme yoluyla kötülükten tenzih etmek demektir. Benî Sa'lebe'den A'şâ'nın şu sözü bu kabildendir:
أَقُولُ لَمَّا جَاءَنِي فَخْرُهُ ... سُبْحَانَ مِنْ عَلْقَمَةَ الْفَاخِرِ
Onun övünmesi bana ulaştığında derim ki: O övünen Alkame'den tenzih ederim (uzak dururum).
أَيْ بَرَاءَةٌ مِنْ عَلْقَمَةَ. وَرَوَى طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ قَالَ: سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ تَفْسِيرِ سُبْحَانَ اللَّهِ فَقَالَ: (هُوَ تَنْزِيهُ اللَّهِ ﷿ عَنْ كُلِّ سُوءٍ). وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ السَّبْحِ وَهُوَ الْجَرْيُ وَالذَّهَابُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِنَّ لَكَ فِي النَّهارِ سَبْحاً طَوِيلًا" [المزمل: ٧] فَالْمُسَبِّحُ جَارٍ فِي تَنْزِيهِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَبْرِئَتِهِ مِنَ السُّوءِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي" نَحْنُ"، وَلَا يَجُوزُ إِدْغَامُ النُّونِ فِي النُّونِ لِئَلَّا يَلْتَقِيَ سَاكِنَانِ. مَسْأَلَةٌ: وَاخْتَلَفَ أَهْلُ التَّأْوِيلِ فِي تَسْبِيحِ الْمَلَائِكَةِ، فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ: تسبيحهم صلاتهم، ومنه قول الله تعالى:" فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ " [الصافات: ١٤٣] أَيِ الْمُصَلِّينَ. وَقِيلَ: تَسْبِيحُهُمْ رَفْعُ الصَّوْتِ بِالذِّكْرِ، قَالَهُ الْمُفَضَّلُ، وَاسْتَشْهَدَ بِقَوْلِ جَرِيرٍ:
Yani 'Alkame'den berî olurum' demektir. Talha b. Ubeydillâh rivayet ederek şöyle demiştir: Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e 'Sübhânallâh' ifadesinin tefsirini sordum; şöyle buyurdu: “O, Allah azze ve celle'yi her türlü kötülükten tenzih etmektir.” Bu kelime; akıp gitmek ve yürümek manasındaki 'sebh' (السَّبْح) kökünden türemiştir. Yüce Allah: { إِنَّ لَكَ فِي النَّهارِ سَبْحاً طَوِيلًا } “Şüphesiz gündüz senin için uzun bir meşguliyet/akış vardır” [Müzzemmil: 7] buyurmuştur. Tesbih eden kimse de Yüce Allah'ı kötülükten tenzih edip berî kılma yolunda akıp gitmektedir. 'Nahnü' (نَحْنُ) kelimesine dair açıklama daha önce geçmişti; iki sâkinin yan yana gelmemesi için buradaki nûn harfinin diğer nûn harfine idğam edilmesi caiz değildir. Bir Mesele: Tefsir ehli meleklerin tesbihi hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs: 'Onların tesbihi namazlarıdır' demişlerdir; Yüce Allah'ın: { فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ } “Eğer o tesbih edenlerden olmasaydı” [Sâffât: 143] yani namaz kılanlardan olmasaydı buyruğu bu kabildendir. Onların tesbihinin zikirle sesi yükseltmek olduğu da söylenmiştir; bunu el-Mufaddal söylemiş ve Cerîr'in şu sözünü delil getirmiştir:
قَبَّحَ الْإِلَهُ وُجُوهَ تَغْلِبَ كُلَّمَا ... سَبَّحَ الْحَجِيجُ وَكَبَّرُوا إِهْلَالَا
Hacılar tesbih edip tehlil ile tekbir getirdikçe, Allah Tağlib kabilesinin yüzlerini çirkin kılsın!
وَقَالَ قَتَادَةُ: تَسْبِيحُهُمْ: سُبْحَانَ اللَّهِ، عَلَى عُرْفِهِ فِي اللُّغَةِ، وَهُوَ الصَّحِيحُ لِمَا رَوَاهُ أَبُو ذَرٍّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ سُئِلَ: أَيُّ الْكَلَامِ أَفْضَلُ؟ قَالَ: (مَا اصْطَفَى اللَّهُ لِمَلَائِكَتِهِ [أَوْ لِعِبَادِهِ] سُبْحَانَ اللَّهِ وَبِحَمْدِهِ). أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. وَعَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ قُرْطٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِهِ سَمِعَ تَسْبِيحًا فِي السموات الْعُلَا: سُبْحَانَ الْعَلِيِّ الْأَعْلَى ﷾ ذَكَرَهُ البيهقي.
Katâde şöyle demiştir: Onların tesbihi, dildeki bilinen kullanımı üzere 'Sübhânallâh' demektir. Ebû Zer'in rivayet ettiği şu hadisten dolayı doğru olan da budur: Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Hangi söz daha faziletlidir?" diye soruldu. Şöyle buyurdu: «Allah'ın melekleri [veya kulları] için seçtiği 'Sübhânallâhi ve bihamdihî' (Allah'ı hamdiyle tenzih ederim) sözüdür.» Bunu Müslim rivayet etmiştir. Abdurrahman b. Kurt'tan rivayet edildiğine göre Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem İsrâ gecesinde yüce semalarda: «Sübhâne'l-Aliyyi'l-A'lâ (Yüceler Yücesi [Allah]'ı tenzih ederim)» şeklinde bir tesbih işitmiştir. Bunu el-Beyhakî zikretmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى:" بِحَمْدِكَ" أَيْ وَبِحَمْدِكَ نَخْلِطُ التَّسْبِيحَ بِالْحَمْدِ وَنَصِلُهُ بِهِ. وَالْحَمْدُ: الثَّنَاءُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُمْ:" بِحَمْدِكَ" اعْتِرَاضًا بَيْنَ الْكَلَامَيْنِ، كَأَنَّهُمْ قَالُوا: وَنَحْنُ نُسَبِّحُ وَنُقَدِّسُ، ثُمَّ اعْتَرَضُوا عَلَى جِهَةِ التَّسْلِيمِ، أَيْ وَأَنْتَ الْمَحْمُودُ فِي الْهِدَايَةِ إِلَى ذَلِكَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَنُقَدِّسُ لَكَ) أَيْ نُعَظِّمُكَ وَنُمَجِّدُكَ وَنُطَهِّرُ ذِكْرَكَ عَمَّا لَا يَلِيقُ بِكَ مِمَّا نَسَبَكَ إِلَيْهِ الْمُلْحِدُونَ، قَالَ مُجَاهِدٌ وَأَبُو صَالِحٍ وَغَيْرُهُمَا. وَقَالَ الضَّحَّاكُ وَغَيْرُهُ: الْمَعْنَى نُطَهِّرُ أَنْفُسَنَا لَكَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِكَ وَقَالَ قَوْمٌ مِنْهُمْ قَتَادَةُ:" نُقَدِّسُ لَكَ" مَعْنَاهُ نُصَلِّي. وَالتَّقْدِيسُ: الصَّلَاةُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا ضَعِيفٌ. قُلْتُ: بَلْ مَعْنَاهُ صَحِيحٌ، فَإِنَّ الصَّلَاةَ تَشْتَمِلُ عَلَى التَّعْظِيمِ وَالتَّقْدِيسِ وَالتَّسْبِيحِ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ فِي رُكُوعِهِ وَسُجُودِهِ: (سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ رَبُّ الْمَلَائِكَةِ وَالرُّوحِ). رَوَتْهُ عَائِشَةُ أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. وَبِنَاءُ" قَدَّسَ" كَيْفَمَا تَصَرَّفَ فَإِنَّ مَعْنَاهُ التَّطْهِيرُ، وَمِنْهُ قوله تعالى:" ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ " [المائدة: ٢١] أي المطهرة. وقال:" الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ " [الحشر: ٢٣] يعني الطاهر، ومثله:" بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُوىً" [طه: ١٢] وَبَيْتُ الْمَقْدِسِ سُمِّيَ بِهِ لِأَنَّهُ الْمَكَانُ الَّذِي يُتَقَدَّسُ فِيهِ مِنَ الذُّنُوبِ أَيْ يُتَطَهَّرُ، وَمِنْهُ قِيلَ لِلسَّطْلِ: قَدَسٌ، لِأَنَّهُ يُتَوَضَّأُ فِيهِ وَيُتَطَهَّرُ، وَمِنْهُ الْقَادُوسُ. وَفِي الْحَدِيثِ: (لَا قُدِّسَتْ أُمَّةٌ لَا يُؤْخَذُ لِضَعِيفِهَا مِنْ قَوِيِّهَا). يُرِيدُ لَا طَهَّرَهَا اللَّهُ، أَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ. فَالْقُدْسُ: الطُّهْرُ مِنْ غَيْرِ خِلَافٍ، وَقَالَ الشَّاعِرُ:
Yüce Allah'ın: { بِحَمْدِكَ } “Hamdinle” buyruğu; yani tesbihi hamd ile karıştırır ve ona bitiştiririz demektir. Hamd; övgü (senâ) demektir ve açıklaması daha önce geçmişti. Meleklerin: { بِحَمْدِكَ } sözlerinin iki kelam arasında bir itiraz cümlesi (ara cümle) olması da muhtemeldir; sanki onlar: 'Biz tesbih ve takdis ederiz' demişler, sonra da teslimiyet kabilinden araya girerek: 'Buna hidayet etmenden ötürü övülmeye layık olan ancak Sensin' demek istemişlerdir. En doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın: { وَنُقَدِّسُ لَكَ } “Ve Seni takdis ediyoruz” buyruğu; yani Seni tazim ediyor, yüceltiyor ve mülhidlerin Sana nispet ettikleri uygunsuz şeylerden Senin zikrini tertemiz kılıp tenzih ediyoruz demektir; bunu Mücâhid, Ebû Sâlih ve başkaları söylemiştir. Dahhâk ve başkaları ise: 'Manası, Senin rızanı dileyerek nefislerimizi Senin için tertemiz kılıyoruz demektir' demişlerdir. Katâde'nin de aralarında bulunduğu bir topluluk: “{ نُقَدِّسُ لَكَ } 'Sana namaz kılıyoruz' demektir; takdis namazdır” demişlerdir. İbn Atıyye: 'Bu zayıf bir görüştür' demiştir. Ben derim ki: Bilakis bunun anlamı sahihtir; çünkü namaz tazimi, takdisi ve tesbihi bünyesinde barındırır. Nitekim Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem rükû ve secdesinde: “Münezzeh ve mukaddestir, meleklerin ve Rûh'un Rabbidir” derdi. Bunu Âişe rivayet etmiş, Müslim tahric etmiştir. 'Kaddese' (قَدَّسَ) kelimesinin kökü hangi çekimde olursa olsun manası temizlemektir (tathîr). Yüce Allah'ın: { ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ } “Mukaddes toprağa girin” [Mâide: 21] yani temiz kılınmış toprağa buyruğu bu kabildendir. Yine: { الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ } “el-Melik, el-Kuddûs” [Haşr: 23] yani tertemiz olan buyurmuştur; { بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُوىً } “Mukaddes vadi Tuvâ'da” [Tâhâ: 12] buyruğu da böyledir. Beytü'l-Makdis de içinde günahlardan arınıldığı, yani temizlenildiği bir mekân olduğu için bu isimle anılmıştır. Kovaya (sitil) içinde abdest alınıp temizlenildiği için 'kadas' (قَدَس) denilmesi ve 'kâdûs' kelimesi de buradan gelir. Hadiste: “Zayıfın hakkı güçlüden alınmayan bir ümmet takdis olunmaz (arındırılmaz)” buyrulmuştur; yani Allah onu temizlemez demektir; bunu İbn Mâce Sünen'inde tahric etmiştir. Dolayısıyla 'kuds' (الْقُدْسُ) ihtilafsız olarak temizlik demektir. Şair şöyle demiştir:
فَأَدْرَكْنَهُ يَأْخُذْنَ بِالسَّاقِ وَالنَّسَا ... كَمَا شَبْرَقَ الْوِلْدَانُ ثَوْبَ الْمُقَدَّسِ
Ona eriştiler; çocukların mukaddes kimsenin elbisesini yırttığı gibi, Baldırından ve siyatik damarından yakalıyorlardı.
أَيِ الْمُطَهَّرِ. فَالصَّلَاةُ طُهْرَةٌ لِلْعَبْدِ مِنَ الذُّنُوبِ، وَالْمُصَلِّي يَدْخُلُهَا عَلَى أَكْمَلِ الْأَحْوَالِ لكونها أفضل الأعمال، والله أعلم.
Yani arındırılmış [anlamındadır]. Namaz, kul için günahlardan bir arınmadır. Namaz kılan kimse de amellerin en faziletlisi olması sebebiyle ona en mükemmel haller üzere girer. En doğrusunu Allah bilir.
قوله تعالى: (إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ) ... " أَعْلَمُ" فِيهِ تَأْوِيلَانِ، قِيلَ: إِنَّهُ فِعْلٌ مُسْتَقْبَلٌ. وَقِيلَ: إِنَّهُ اسْمٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ، كَمَا يُقَالُ: اللَّهُ أَكْبَرُ، بِمَعْنَى كَبِيرٍ، وَكَمَا قَالَ:
Yüce Allah'ın: { إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Şüphesiz Ben sizin bilmediklerinizi bilirim” buyruğu... 'A'lemü' (أَعْلَمُ) kelimesinde iki tevil vardır: Gelecek/geniş zamanlı (müzari) bir fiil olduğu söylenmiştir. 'Kebîr' (büyük) anlamında 'Allâhu ekber' denilmesi gibi ve şairin dediği gibi fâil (ism-i fâil) anlamında bir isim olduğu da söylenmiştir:
لَعَمْرُكَ مَا أَدْرِي وَإِنِّي لَأَوْجَلُ ... عَلَى أَيِّنَا تَعْدُو الْمَنِيَّةُ أَوَّلُ
Ömrüne yemin olsun ki bilmiyorum, gerçi çok endişeliyim; Ölüm önce hangimizin üzerine saldıracak!
فَعَلَى أَنَّهُ فِعْلٌ تَكُونُ" مَا" فِي مَوْضِعِ نصب بأعلم، وَيَجُوزُ إِدْغَامُ الْمِيمِ فِي الْمِيمِ. وَإِنْ جَعَلْتَهُ اسْمًا بِمَعْنَى عَالِمٍ تَكُونُ" مَا" فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ بِالْإِضَافَةِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَلَا يَصِحُّ فِيهِ الصَّرْفُ بِإِجْمَاعٍ مِنَ النُّحَاةِ، وَإِنَّمَا الْخِلَافُ فِي" أَفْعَلَ" إِذَا سُمِّيَ بِهِ وَكَانَ نَكِرَةً، فَسِيبَوَيْهِ وَالْخَلِيلُ لَا يَصْرِفَانِهِ، وَالْأَخْفَشُ يَصْرِفُهُ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: يَجُوزُ أَنْ تُقَدِّرَ التَّنْوِينَ فِي" أَعْلَمُ" إِذَا قَدَّرْتَهُ بِمَعْنَى عَالِمٍ، وَتَنْصِبَ" مَا" بِهِ، فَيَكُونَ مِثْلَ حَوَاجِّ بَيْتِ اللَّهِ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَنِسْوَةٌ حَوَاجُّ بَيْتِ اللَّهِ، بِالْإِضَافَةِ إِذَا كُنَّ قَدْ حَجَجْنَ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ حَجَجْنَ قُلْتَ: حَوَاجٌّ بَيْتَ اللَّهِ، فَتَنْصِبُ الْبَيْتَ، لِأَنَّكَ تُرِيدُ التَّنْوِينَ فِي حَوَاجٍّ. قَوْلُهُ تَعَالَى" مَا لَا تَعْلَمُونَ" اخْتَلَفَ عُلَمَاءُ التَّأْوِيلِ فِي الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" مَا لَا تَعْلَمُونَ". فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ إِبْلِيسُ- لَعَنَهُ اللَّهُ- قَدْ أُعْجِبَ وَدَخَلَهُ الْكِبْرُ لَمَّا جَعَلَهُ خَازِنَ السَّمَاءِ وَشَرَّفَهُ، فَاعْتَقَدَ أَنَّ ذَلِكَ لِمَزِيَّةٍ لَهُ، فَاسْتَخَفَّ الْكُفْرَ وَالْمَعْصِيَةَ فِي جَانِبِ آدَمَ ﵇. وَقَالَتِ الْمَلَائِكَةُ:" وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ" [البقرة: ٣٠] وَهِيَ لَا تَعْلَمُ أَنَّ فِي نَفْسِ إِبْلِيسَ خِلَافَ ذَلِكَ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُمْ:" إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ" [البقرة: ٣٠]. وَقَالَ قَتَادَةُ: لَمَّا قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ" أَتَجْعَلُ فِيها" [البقرة: ٣٠] وَقَدْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّ فِيمَنْ يَسْتَخْلِفُ فِي الْأَرْضِ أَنْبِيَاءَ وَفُضَلَاءَ وَأَهْلَ طَاعَةٍ قَالَ لَهُمْ" إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ". قُلْتُ: وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ مِمَّا كَانَ وَمِمَّا يَكُونُ وَمِمَّا هُوَ كائن، فهو عام.
Onun fiil kabul edilmesine göre 'mâ' (مَا) lafzı, 'a'lemü' (أَعْلَمُ) ile nasb konumunda olur ve mîm harfinin mîm harfine idğâmı câizdir. Şayet onu 'âlim' (bilen) anlamında bir isim kabul edersen, 'mâ' (مَا) izâfet dolayısıyla cer (hafz) konumunda olur. İbn Atıyye şöyle demiştir: Nahivcilerin icmâı ile onda sarf (tenvin/kesre alma durumu) sahih olmaz. İhtilaf ancak özel isim yapılmış ve nekra olan 'ef'al' (أَفْعَلَ) veznindedir; Sîbeveyh ve el-Halîl onu gayr-i munsarif sayarken, el-Ahfeş munsarif sayar. el-Mehdevî şöyle demiştir: 'A'lemü' (أَعْلَمُ) kelimesini 'âlim' anlamında takdir ettiğinde onda tenvini takdir edip 'mâ' (مَا) lafzını onunla nasb etmen câizdir; bu durumda 'havâccü beytillâh' (حَوَاجِّ بَيْتِ اللَّهِ) gibi olur. el-Cevherî şöyle demiştir: Eğer kadınlar haccetmişlerse izâfet ile 'nisvetün havâccu beytillâhi' (نِسْوَةٌ حَوَاجُّ بَيْتِ اللَّهِ) denir. Şayet haccetmemişlerse 'havâccun beyte'llâhi' (حَوَاجٌّ بَيْتَ اللَّهِ) dersin ve 'el-beyt' kelimesini nasb edersin; çünkü 'havâcc' (حَوَاجٍّ) kelimesinde tenvini murad etmişsindir. Yüce Allah'ın: { مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Sizin bilmediklerinizi” buyruğu: Tevil âlimleri, Yüce Allah'ın: { مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Sizin bilmediklerinizi” buyruğunda kastedilen mana hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs şöyle demiştir: İblis -Allah ona lanet etsin- semânın hazinedarı kılınıp şereflendirildiğinde kendini beğenmiş ve içine kibir girmişti. Bunun kendisindeki bir üstünlükten ötürü olduğuna inandı; bu sebeple Âdem'e aleyhisselâm karşı inkârı ve isyanı hafife aldı. Melekler ise: { وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ } “Biz Seni hamdinle tesbih ve Seni takdis ediyoruz” [Bakara: 30] demişlerdi; oysa İblis'in içindekinin bunun aksine olduğunu bilmiyorlardı. Bunun üzerine Yüce Allah onlara: { إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ } “Şüphesiz Ben sizin bilmediklerinizi bilirim” [Bakara: 30] buyurdu. Katâde ise şöyle demiştir: Melekler: { أَتَجْعَلُ فِيها } “Orada [bir halife mi] yaratacaksın?” [Bakara: 30] dediklerinde -ki Allah yeryüzünde halife kılacakları arasında peygamberler, faziletli kimseler ve itaat ehli bulunacağını biliyordu- onlara: { إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Şüphesiz Ben sizin bilmediklerinizi bilirim” buyurdu. Ben derim ki: Mananın; 'Şüphesiz Ben olmuş olan, olacak olan ve vuku bulmakta olan şeylerden sizin bilmediklerinizi bilirim' şeklinde olması da muhtemeldir; binaenaleyh bu [ifade] umumidir.
[سورة البقرة (٢): آية ٣١]
[Bakara Suresi (2): Ayet 31]
وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٣١)
{ وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٣١) } “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti; sonra onları meleklere gösterip: 'Eğer doğru sözlüler iseniz şunların isimlerini Bana bildirin' buyurdu.”
فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها) ... " عَلَّمَ" معناه عَرَّفَ. وَتَعْلِيمُهُ هُنَا إِلْهَامُ عِلْمِهِ ضَرُورَةً. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ بِوَاسِطَةِ مَلَكٍ وَهُوَ جِبْرِيلُ ﵇ على ما يأتي. وقرى:" وَعُلِّمَ" غَيْرَ مُسَمَّى الْفَاعِلِ. وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ، عَلَى مَا يَأْتِي. قَالَ عُلَمَاءُ الصُّوفِيَّةِ: عَلِمَهَا بِتَعْلِيمِ الْحَقِّ إِيَّاهُ وَحَفِظَهَا بِحِفْظِهِ عَلَيْهِ وَنَسِيَ مَا عُهِدَ إِلَيْهِ، لِأَنْ وَكَلَهُ فِيهِ إِلَى نَفْسِهِ فَقَالَ:" وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً ". [طه: ١١٥]. وَقَالَ ابْنُ عَطَاءٍ: لَوْ لَمْ يَكْشِفْ لِآدَمَ عِلْمَ تِلْكَ الْأَسْمَاءِ لَكَانَ أَعْجَزَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فِي الْإِخْبَارِ عَنْهَا. وَهَذَا وَاضِحٌ. وَآدَمُ ﵇ يُكَنَّى أَبَا الْبَشَرِ. وَقِيلَ: أَبَا مُحَمَّدٍ، كُنِّيَ بِمُحَمَّدٍ خَاتَمِ الْأَنْبِيَاءِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، قَالَهُ السُّهَيْلِيُّ. وَقِيلَ: كُنْيَتُهُ فِي الْجَنَّةِ أَبُو مُحَمَّدٍ، وَفِي الْأَرْضِ أَبُو الْبَشَرِ. وَأَصْلُهُ بِهَمْزَتَيْنِ، لِأَنَّهُ أَفْعَلُ إِلَّا أَنَّهُمْ لَيَّنُوا الثَّانِيَةَ، فَإِذَا احْتَجْتَ إِلَى تَحْرِيكِهَا جَعَلْتَهَا وَاوًا فَقُلْتَ: أَوَادِمُ فِي الْجَمْعِ لِأَنَّهُ لَيْسَ لَهَا أَصْلٌ فِي الْيَاءِ مَعْرُوفٌ، فَجَعَلْتَ الْغَالِبَ عَلَيْهَا الْوَاوَ، عَنِ الْأَخْفَشِ. وَاخْتُلِفَ فِي اشْتِقَاقِهِ، فَقِيلَ: هُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ أَدَمَةِ الْأَرْضِ وَأَدِيمِهَا وَهُوَ وَجْهُهَا، فَسُمِّيَ بِمَا خُلِقَ مِنْهُ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: إِنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْأُدْمَةِ وَهِيَ السُّمْرَةُ. وَاخْتَلَفُوا فِي الْأُدْمَةِ، فَزَعَمَ الضَّحَّاكُ أَنَّهَا السُّمْرَةُ، وَزَعَمَ النَّضْرُ أَنَّهَا الْبَيَاضُ، وَأَنَّ آدَمَ ﵇ كَانَ أَبْيَضَ، مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ: نَاقَةٌ أَدْمَاءُ، إِذَا كَانَتْ بَيْضَاءَ. وَعَلَى هَذَا الِاشْتِقَاقِ جَمْعُهُ أُدْمٌ وَأَوَادِمُ، كَحُمْرٍ وَأَحَامِرَ، وَلَا يَنْصَرِفُ بِوَجْهٍ. وَعَلَى أَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْأَدَمَةِ جَمْعُهُ آدَمُونَ، وَيَلْزَمُ قَائِلُو هَذِهِ الْمَقَالَةِ صَرْفُهُ. قُلْتُ: الصَّحِيحُ أَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنْ أَدِيمِ الْأَرْضِ. قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: إِنَّمَا سُمِّيَ آدَمَ لِأَنَّهُ خُلِقَ مِنْ أَدِيمِ الْأَرْضِ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ إِنْسَانًا لِأَنَّهُ نَسِيَ، ذَكَرَهُ ابْنُ سَعْدٍ فِي الطَّبَقَاتِ. وَرَوَى
Bu ayette yedi mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها } “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” buyruğudur... Âyetteki "alleme" (عَلَّمَ), bildirdi/öğretti manasındadır. Buradaki öğretmesi, onun bilgisini zorunlu olarak [kalbine] ilham etmesidir. İleride geleceği üzere, bunun bir melek vasıtasıyla -ki o da Cibrîl aleyhisselâm'dır- olması da muhtemeldir. Bu kelime mechul (fâili zikredilmeyen sîga ile) olarak: "Ve ‘ullime" (وَعُلِّمَ) şeklinde de okunmuştur. Birincisi, ileride geleceği üzere daha açıktır. Sûfî âlimler şöyle demiştir: Âdem o isimleri Hakk'ın kendisine öğretmesiyle bildi ve O'nun kendisini muhafaza etmesiyle ezberinde tuttu; kendisine ahdedilen şeyi ise unuttu, çünkü [Allah] o hususta onu kendi nefsine bıraktı da şöyle buyurdu: { وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً } “Andolsun ki daha önce Âdem'e ahit vermiştik; fakat o unuttu ve Biz onda bir azim (kararlılık) bulamadık.” [Tâhâ: 115]. İbn Atâ da şöyle demiştir: "Şayet Âdem'e o isimlerin ilmi açılmamış olsaydı, onları haber verme hususunda meleklerden daha aciz kalırdı." Bu da gayet açıktır. Âdem aleyhisselâm "Ebû'l-Beşer" (insanlığın babası) künyesiyle anılır. Peygamberlerin sonuncusu olan -Allah'ın salâtları üzerlerine olsun- Muhammed'e nispetle "Ebû Muhammed" olarak künyelendirildiği de söylenmiştir; bunu es-Süheylî zikretmiştir. Cennetteki künyesinin Ebû Muhammed, yeryüzündeki künyesinin ise Ebû'l-Beşer olduğu da söylenmiştir. Kelimenin aslı iki hemzelidir; çünkü "ef'al" veznindedir. Ancak ikinci hemzeyi teshil etmişlerdir (yumuşatmışlardır). Onu harekelemeye ihtiyaç duyduğunda vâv'a dönüştürür ve çoğulunda "evâdim" (أَوَادِمُ) dersin; zira onda bilinen bir yâ aslı yoktur; bu sebeple -Ahfeş'ten nakledildiğine göre- galip gelen harfi vâv kıldın. Kelimenin türeyişi hususunda ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre o, yeryüzünün tabakası ve yüzeyi anlamına gelen "edemetü'l-ard" ve "edîmü'l-ard"dan türetilmiştir; dolayısıyla [Âdem], kendisinden yaratıldığı şeyin ismiyle isimlendirilmiştir; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Bir diğer görüşe göre ise esmerlik anlamına gelen "udme"den (الْأُدْمَةُ) türetilmiştir. Udme hususunda da ihtilaf etmişlerdir: Dahhâk onun esmerlik olduğunu ileri sürerken, en-Nadr onun beyazlık olduğunu ve Âdem aleyhisselâm'ın beyaz tenli olduğunu ileri sürmüştür. Bu da Arapların beyaz deveye: "Nâkatün admâ" (نَاقَةٌ أَدْمَاءُ) demelerinden alınmadır. Bu türeyişe göre onun çoğulu "humr" ve "ehâmir" gibi "udm" (أُدْمٌ) ve "evâdim" (أَوَادِمُ) şeklinde gelir ve hiçbir şekilde munsarıf olmaz (tenvin almaz). Kelimenin "edeme" (أَدَمَة) lafzından türetildiği görüşüne göre ise çoğulu "âdemûn" (آدَمُونَ) şeklinde gelir ve bu görüşü savunanların kelimeyi munsarıf kılmaları gerekir. Ben derim ki: Sahih olan, yeryüzünün yüzeyi anlamına gelen "edîmü'l-ard"dan türetilmiş olmasıdır. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: "Âdem'e bu isim, yalnızca yeryüzünün edîminden (yüzeyinden) yaratıldığı için verilmiştir. İnsana ise sadece unuttuğu için insan denmiştir." Bunu İbn Sa'd, Tabakât'ında zikretmiştir. Ve rivayet etti...
السُّدِّيُّ عَنْ أَبِي مَالِكٍ وَعَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعَنْ مُرَّةَ الْهَمْدَانِيِّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قِصَّةِ خَلْقِ آدَمَ ﵇ قَالَ: فَبَعَثَ اللَّهُ جِبْرِيلَ ﵇ إِلَى الْأَرْضِ لِيَأْتِيَهُ بِطِينٍ مِنْهَا، فَقَالَتِ الْأَرْضُ: أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ أَنْ تُنْقِصَ مِنِّي أَوْ تُشِينَنِي، فَرَجَعَ وَلَمْ يَأْخُذْ وَقَالَ: يَا رَبِّ إنها عاذت بك فأعذتها. فبعث مكاييل فَعَاذَتْ مِنْهُ فَأَعَاذَهَا، فَرَجَعَ فَقَالَ كَمَا قَالَ جِبْرِيلُ، فَبَعَثَ مَلَكَ الْمَوْتِ فَعَاذَتْ مِنْهُ فَقَالَ: وَأَنَا أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَرْجِعَ وَلَمْ أُنَفِّذْ أَمْرَهُ. فَأَخَذَ مِنْ وَجْهِ الْأَرْضِ وَخَلَطَ، وَلَمْ يَأْخُذْ مِنْ مَكَانٍ وَاحِدٍ، وَأَخَذَ مِنْ تُرْبَةٍ حَمْرَاءَ وَبَيْضَاءَ وَسَوْدَاءَ، فَلِذَلِكَ خَرَجَ بَنُو آدَمَ مُخْتَلِفِينَ- وَلِذَلِكَ سُمِّيَ آدَمَ لِأَنَّهُ أُخِذَ مِنْ أَدِيمِ الْأَرْضِ- فَصَعَدَ بِهِ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ: (أَمَا رَحِمْتَ الْأَرْضَ حِينَ تَضَرَّعَتْ إِلَيْكَ) فَقَالَ: رَأَيْتُ أَمْرَكَ أَوْجَبَ مِنْ قَوْلِهَا. فَقَالَ: (أنت تصلح لقبض أرواح ولده) قبل التُّرَابَ حَتَّى عَادَ طِينًا لَازِبًا، اللَّازِبُ: هُوَ الَّذِي يَلْتَصِقُ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ، ثُمَّ تُرِكَ حَتَّى أَنْتَنَ، فَذَلِكَ حَيْثُ يَقُولُ:" مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ" [الحجر: ٢٦] قَالَ: مُنْتِنٌ. ثُمَّ قَالَ لِلْمَلَائِكَةِ:" إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ. فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ " [ص: ٧٢ - ٧١]. فَخَلَقَهُ اللَّهُ بِيَدِهِ لِكَيْلَا يَتَكَبَّرَ إِبْلِيسُ عَنْهُ. يَقُولُ: أَتَتَكَبَّرُ عَمَّا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ وَلَمْ أَتَكَبَّرْ أَنَا عَنْهُ! فَخَلَقَهُ بَشَرًا فَكَانَ جَسَدًا مِنْ طِينٍ أَرْبَعِينَ سَنَةً مِنْ مِقْدَارِ يَوْمِ الْجُمُعَةِ، فَمَرَّتْ بِهِ الْمَلَائِكَةُ فَفَزِعُوا مِنْهُ لَمَّا رَأَوْهُ وَكَانَ أَشَدَّهُمْ مِنْهُ فَزَعًا إِبْلِيسُ فَكَانَ يَمُرُّ بِهِ فَيَضْرِبُهُ فَيُصَوِّتُ الْجَسَدُ كَمَا يُصَوِّتُ الْفَخَّارُ تَكُونُ لَهُ صَلْصَلَةٌ، فَذَلِكَ حِينَ يَقُولُ:" مِنْ صَلْصالٍ كَالْفَخَّارِ " [الرحمن: ١٤]. وَيَقُولُ لِأَمْرٍ مَا خُلِقْتَ!. وَدَخَلَ مِنْ فَمِهِ وَخَرَجَ مِنْ دُبُرِهِ، فَقَالَ إِبْلِيسُ لِلْمَلَائِكَةِ: لَا ترهبوا من هذا فإنه أجوف ولين سُلِّطْتُ عَلَيْهِ لَأُهْلِكَنَّهُ. وَيُقَالُ: إِنَّهُ كَانَ إِذَا مَرَّ عَلَيْهِ مَعَ الْمَلَائِكَةِ يَقُولُ: أَرَأَيْتُمْ هَذَا الَّذِي لَمْ تَرَوْا مِنَ الْخَلَائِقِ يُشْبِهُهُ إِنْ فُضِّلَ عَلَيْكُمْ وَأُمِرْتُمْ بِطَاعَتِهِ مَا أَنْتُمْ فَاعِلُونَ! قَالُوا: نُطِيعُ أَمْرَ رَبِّنَا فَأَسَرَّ إِبْلِيسُ فِي نفسه لئن فضل علي فلا أطيعه، ولين فُضِّلْتُ عَلَيْهِ لَأُهْلِكَنَّهُ، فَلَمَّا بَلَغَ الْحِينَ الَّذِي أريد أن ينفخ فيه الروح
es-Süddî, Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih'ten, onlar İbn Abbâs'tan; ayrıca Mürre el-Hemedânî'den, o da İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre Âdem aleyhisselâm'ın yaratılış kıssasında şöyle demiştir: Allah, Cibrîl aleyhisselâm'ı yeryüzünden bir miktar çamur getirmesi için gönderdi. Yeryüzü: "Benden bir parça eksiltmenden yahut beni çirkinleştirip kusurlu kılmandan Allah'a sığınırım" dedi. Bunun üzerine Cibrîl hiçbir şey almadan geri döndü ve: "Ey Rabbim! O Sana sığındı, ben de [Sana sığındığı için] ona dokunmadım" dedi. Ardından Mîkâîl'i gönderdi. Yeryüzü yine ondan Allah'a sığındı, o da ona dokunmadı. Geri dönüp Cibrîl'in söylediği gibi söyledi. Bunun üzerine Ölüm Meleği'ni gönderdi. Yeryüzü yine ondan Allah'a sığındı. Ölüm Meleği ise: "Ben de O'nun emrini yerine getirmeksizin geri dönmekten Allah'a sığınırım!" dedi ve tek bir yerden değil, yeryüzünün yüzeyinden kırmızı, beyaz ve siyah topraklardan alıp birbirine karıştırdı. İşte bundan dolayı Âdemoğulları farklı farklı [renk ve mizaçlarda] dünyaya gelmiştir. Âdem'e bu ismin verilmesi de yeryüzünün yüzeyinden (edîmü'l-ard) alınmış olmasındandır. Ölüm Meleği bu toprakla yükseldi. Allah Teâlâ ona: "Yeryüzü sana yalvarıp yakardığında ona merhamet etmedin mi?" buyurdu. O da: "Senin emrini onun sözünden daha bağlayıcı gördüm" dedi. Allah Teâlâ: "Onun soyunun canlarını almaya da sen layıksın/uygunsun" buyurdu. Sonra toprak, yapışkan bir çamur (tîn-i lâzib) haline gelinceye kadar su ile yoğruldu. Lâzib; bir kısmı diğerine yapışan demektir. Ardından kokuşuncaya kadar bırakıldı. İşte Yüce Allah'ın: { مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ } “Kokusu değişmiş kuru bir balçıktan” [el-Hicr 15/26] buyruğu bundandır; 'mesnûn', kokuşmuş demektir. Sonra meleklere şöyle buyurdu: { إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ. فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ } “Gerçekten Ben çamurdan bir insan yaratacağım. Onu düzenleyip içine ruhumdan üflediğim zaman hemen ona secdeye kapanın!” [Sâd 38/71-72]. İblis ona karşı büyüklenmesin diye Allah onu bizzat Kendi eliyle yarattı. [Allah Teâlâ adeta şöyle] buyurur: "Benim iki elimle yarattığıma karşı sen mi büyüklük taslıyorsun, halbuki Ben [onu bizzat yaratırken] büyüklük taslamadım!" Onu bir insan olarak yarattı ve cuma gününün miktarınca kırk yıl çamurdan bir ceset olarak kaldı. Melekler onun yanından geçtikçe onu gördüklerinde dehşete düşerlerdi. Ondan en çok dehşete düşen ise İblis idi. Yanından geçerken ona vurur, ceset de vuruldukça çömlek gibi ses çıkarır, çınlardı. İşte Yüce Allah'ın: { مِنْ صَلْصالٍ كَالْفَخَّارِ } “Pişmiş çömlek gibi çınlayan kuru balçıktan” [er-Rahmân 55/14] buyruğu bundandır. [İblis] ona: "Sen mühim bir iş için yaratıldın!" derdi. Ağzından girip arka tarafından çıkardı. İblis meleklere: "Bundan korkmayın; zira o içi boştur (kof bir varlıktır). Şayet ona musallat kılınırsam onu kesinlikle helak ederim" dedi. Şöyle de denilmiştir: İblis meleklerle birlikte onun yanından geçtiğinde: "Yaratılmışlar arasında benzerini görmediğiniz şu varlığı görüyor musunuz? Eğer o size üstün kılınır ve ona itaat etmeniz emredilirse ne yaparsınız?" derdi. Onlar da: "Rabbimizin emrine itaat ederiz" dediler. İblis ise içinden: "Eğer bana üstün kılınırsa ona asla itaat etmem; şayet ben ona üstün kılınırsam onu muhakkak helak ederim" diye gizledi. Nihayet içine ruhun üflenmesi murad edilen vakit gelince...
قَالَ لِلْمَلَائِكَةِ: إِذَا نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَاسْجُدُوا لَهُ، فَلَمَّا نَفَخَ فِيهِ الرُّوحَ فَدَخَلَ الرُّوحُ فِي رَأْسِهِ عَطَسَ، فَقَالَتْ لَهُ الْمَلَائِكَةُ: قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ، فَقَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ، فَقَالَ اللَّهُ لَهُ: رَحِمَكَ رَبُّكَ، فَلَمَّا دَخَلَ الرُّوحُ فِي عَيْنَيْهِ نَظَرَ إِلَى ثِمَارِ الْجَنَّةِ، فَلَمَّا دَخَلَ فِي جَوْفِهِ اشْتَهَى الطَّعَامَ فَوَثَبَ قَبْلَ أَنْ يَبْلُغَ الرُّوحُ رِجْلَيْهِ عَجْلَانَ إِلَى ثِمَارِ الْجَنَّةِ، فَذَلِكَ حِينَ يَقُولُ:" خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ " [الأنبياء: ٣٧] " فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ، إِلَّا إِبْلِيسَ أَبى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ " [الحجر: ٣١ - ٣٠] وَذَكَرَ الْقِصَّةَ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (إِنَّ اللَّهَ ﷿ خَلَقَ آدَمَ مِنْ قَبْضَةٍ قَبَضَهَا مِنْ جَمِيعِ الْأَرْضِ فَجَاءَ بَنُو آدَمَ عَلَى قَدْرِ الْأَرْضِ فَجَاءَ مِنْهُمُ الْأَحْمَرُ وَالْأَبْيَضُ وَالْأَسْوَدُ وَبَيْنَ ذَلِكَ وَالسَّهْلُ وَالْحَزْنُ وَالْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ (. قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. أديم: جَمْعُ أَدَمٍ، قَالَ الشَّاعِرُ:
meleklere: 'Ona ruhumdan üflediğimde derhal ona secde edin' buyurdu. Ona ruh üflenip de ruh başına ulaştığında Âdem aksırdı. Melekler ona: 'Elhamdülillâh de' dediler; o da: 'Elhamdülillâh' dedi. Allah Teâlâ da ona: 'Rabbin sana merhamet etsin' buyurdu. Ruh gözlerine ulaşınca cennet meyvelerine baktı. Ruh karnına girince canı yemek istedi ve ruh henüz ayaklarına ulaşmadan aceleyle cennet meyvelerine doğru fırladı; işte Yüce Allah'ın: { خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ } “İnsan aceleden yaratılmıştır” [Enbiyâ: 37] buyruğu bu andır. { فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ، إِلَّا إِبْلِيسَ أَبى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ } “Bunun üzerine İblis hariç bütün melekler topluca secde ettiler; o secde edenlerle beraber olmaktan kaçındı” [Hicr: 30-31] ayeti tahakkuk etti ve kıssayı anlattı. et-Tirmizî, Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den şöyle rivayet etmiştir: Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: “Şüphesiz Allah azze ve celle Âdem'i yeryüzünün tamamından aldığı bir avuç topraktan yarattı. Bu sebeple Âdemoğulları yeryüzünün durumuna göre geldiler; onlardan kimi kırmızı, kimi beyaz, kimi siyah ve bunların arasında; kimi yumuşak huylu, kimi sert, kimi kötü, kimi de iyi oldu.” Ebû Îsâ: 'Bu hadis hasen sahihtir' demiştir. 'Edîm', 'edem'in çoğuludur; şair şöyle demiştir:
النَّاسُ أَخْيَافٌ وَشَتَّى فِي الشِّيَمْ ... وَكُلُّهُمْ يَجْمَعُهُمْ وَجْهُ الْأَدَمْ
İnsanlar ahlak ve mizaç bakımından farklı farklıdır ve çeşit çeşittir, Fakat hepsini bir araya getiren yeryüzünün yüzeyidir (edem).
فَآدَمُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْأَدِيمِ وَالْأَدَمِ لَا مِنَ الْأُدْمَةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مِنْهُمَا جَمِيعًا. وَسَيَأْتِي لِهَذَا الْبَابِ مَزِيدُ بَيَانٍ فِي خَلْقِ آدَمَ فِي" الْأَنْعَامِ " وَغَيْرِهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَ" آدَمُ" لَا يَنْصَرِفُ. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ:" آدَمُ لَا يَنْصَرِفُ فِي الْمَعْرِفَةِ بِإِجْمَاعِ النَّحْوِيِّينَ، لِأَنَّهُ عَلَى أَفْعَلَ وَهُوَ مَعْرِفَةٌ، ولا يمتنع شي مِنَ الصَّرْفِ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ إِلَّا لِعِلَّتَيْنِ. فَإِنْ نَكَّرْتَهُ وَلَمْ يَكُنْ نَعْتًا لَمْ يَصْرِفْهُ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ، وَصَرَفَهُ الْأَخْفَشُ سَعِيدٌ، لِأَنَّهُ كَانَ نَعْتًا وَهُوَ عَلَى وَزْنِ الْفِعْلِ، فَإِذَا لَمْ يَكُنْ نَعْتًا صَرَفَهُ. قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ: الْقَوْلُ قَوْلُ سِيبَوَيْهِ، وَلَا يُفَرَّقُ بَيْنَ النَّعْتِ وَغَيْرِهِ لِأَنَّهُ هُوَ ذَاكَ بِعَيْنِهِ". الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" الْأَسْماءَ كُلَّها"" الْأَسْمَاءَ" هُنَا بِمَعْنَى الْعِبَارَاتِ، فَإِنَّ الِاسْمَ قَدْ يُطْلَقُ وَيُرَادُ بِهِ الْمُسَمَّى، كَقَوْلِكَ: زَيْدٌ قَائِمٌ، وَالْأَسَدُ شُجَاعٌ. وَقَدْ يُرَادُ بِهِ التَّسْمِيَةُ ذَاتُهَا، كَقَوْلِكَ: أَسَدٌ ثَلَاثَةُ أَحْرُفٍ، فَفِي الْأَوَّلِ يُقَالُ: الِاسْمُ هُوَ الْمُسَمَّى بِمَعْنَى يُرَادُ به المسمى، وفي الثاني لا يراد به الْمُسَمَّى، وَقَدْ يَجْرِي اسْمٌ فِي اللُّغَةِ مَجْرَى ذات العبارة وهو الأكثر من
Dolayısıyla Âdem, üdme (esmerlik) kelimesinden değil, edîm (yeryüzü tabakası) ve edem kelimesinden türemiştir; en doğrusunu Allah bilir. Her ikisinden birden türemiş olması da muhtemeldir. Âdem'in yaratılışına dair bu konunun geniş açıklaması, inşâallahu teâlâ el-En'âm [Suresi'nde] ve diğer yerlerde gelecektir. “Âdem” [kelimesi] gayrimunsarıftır (tenvin ve kesre kabul etmez). Ebû Ca'fer en-Nehhâs şöyle demiştir: “Âdem kelimesi, marife (özel isim) olduğunda nahiv âlimlerinin icmâı ile gayrimunsarıftır. Çünkü o ef'al (أَفْعَل) veznindedir ve marifedir. Basralılara göre ise bir kelime ancak iki illetten dolayı gayrimunsarif olur. Eğer onu nekra yaparsan ve sıfat da değilse, Halîl ve Sîbeveyh onu munsarif yapmamışlardır (gayrimunsarif saymışlardır). el-Ahfeş Saîd ise onu munsarif kılmıştır; zira [aslen] sıfattı ve fiil veznindeydi; artık sıfat olmayınca onu munsarif kılmıştır.” Ebû İshâk ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: “Doğru görüş Sîbeveyh'in görüşüdür; sıfat ile sıfat olmayan arasında bir ayrım yapılmaz, çünkü o bizzat odur.” İKİNCİ MESELE: Yüce Allah'ın { الْأَسْماءَ كُلَّها } “bütün isimleri” buyruğudur. Burada “el-esmâ” (الْأَسْمَاءُ), ibareler (adlar/kelimeler) anlamındadır. Çünkü 'isim' kelimesi bazen zikredilir ve bununla müsemmâ (isimlendirilen zat/varlık) kastedilir; nitekim 'Zeyd ayaktadır' ve 'Aslan cesurdur' sözlerinde olduğu gibi. Bazen de bizzat isimlendirmenin kendisi kastedilir; nitekim 'Aslan [kelimesi] üç harftir' sözünde olduğu gibi. Dolayısıyla birincisinde 'isim müsemmânın kendisidir' denir, yani kastedilen müsemmâdır; ikincisinde ise kastedilen müsemmâ değildir. İsim kelimesi dilde bizzat ifadenin kendisi yerine de kullanılabilir ki bu, onun en yaygın
اسْتِعْمَالِهَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها" [البقرة: ٣١] عَلَى أَشْهَرِ التَّأْوِيلَاتِ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ: (إِنَّ لِلَّهِ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ اسْمًا). وَيَجْرِي مَجْرَى الذَّاتِ، يُقَالُ: ذَاتٌ وَنَفْسٌ وَعَيْنٌ وَاسْمٌ بِمَعْنًى، وَعَلَى هَذَا حَمَلَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ قَوْلَهُ تَعَالَى:" سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى " [الأعلى: ١] " تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ" [الرحمن: ٧٨] " إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها" [النجم: ٢٣]. الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفَ أَهْلُ التَّأْوِيلِ فِي مَعْنَى الْأَسْمَاءِ الَّتِي عَلَّمَهَا لِآدَمَ ﵇، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعِكْرِمَةُ وَقَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ وَابْنُ جُبَيْرٍ: عَلَّمَهُ أَسْمَاءَ جَمِيعِ الْأَشْيَاءِ كُلِّهَا جَلِيلِهَا وَحَقِيرِهَا. وَرَوَى عَاصِمُ بْنُ كُلَيْبٍ عَنْ سَعْدٍ مَوْلَى الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ قَالَ: كُنْتُ جَالِسًا عِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ فَذَكَرُوا اسْمَ الْآنِيَةِ وَاسْمَ السَّوْطِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها". قُلْتُ: وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْمَعْنَى مَرْفُوعًا عَلَى مَا يَأْتِي، وَهُوَ الَّذِي يَقْتَضِيهِ لَفْظُ" كُلَّها" إِذْ هُوَ اسْمٌ مَوْضُوعٌ لِلْإِحَاطَةِ وَالْعُمُومِ، وَفِي الْبُخَارِيِّ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (وَيَجْتَمِعُ الْمُؤْمِنُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَقُولُونَ لَوِ اسْتَشْفَعْنَا إِلَى رَبِّنَا فَيَأْتُونَ آدَمَ فَيَقُولُونَ أَنْتَ أَبُو النَّاسِ خَلَقَكَ اللَّهُ بِيَدِهِ وأسجد لك ملائكته وعلمك أسماء كل شي) الْحَدِيثَ. قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ اللُّغَةَ مَأْخُوذَةٌ تَوْقِيفًا، وَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى عَلَّمَهَا آدَمَ ﵇ جُمْلَةً وَتَفْصِيلًا. وَكَذَلِكَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: عَلَّمَهُ أسماء كل شي حَتَّى الْجَفْنَةِ وَالْمِحْلَبِ. وَرَوَى شَيْبَانُ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: عُلِّمَ آدَمُ مِنَ الْأَسْمَاءِ أَسْمَاءِ خَلْقِهِ ما لم يعلم الملائكة، وسمي كل شي باسمه وأنحى منفعة كل شي إِلَى جِنْسِهِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا أَحْسَنُ مَا رُوِيَ فِي هَذَا. وَالْمَعْنَى عَلَّمَهُ أَسْمَاءَ الْأَجْنَاسِ وَعَرَّفَهُ مَنَافِعَهَا، هَذَا كَذَا، وَهُوَ يَصْلُحُ لِكَذَا. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: عَلَّمَهُ أَسْمَاءَ الْمَلَائِكَةِ وَذُرِّيَّتِهِ، وَاخْتَارَ هَذَا وَرَجَّحَهُ بِقَوْلِهِ: (ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ). وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: عَلَّمَهُ أَسْمَاءَ ذُرِّيَّتِهِ، كُلِّهِمْ. الربيع ابن خثيم: أسماء الملائكة خاصة. القتبي: أَسْمَاءَ مَا خَلَقَ فِي الْأَرْضِ. وَقِيلَ: أَسْمَاءَ الْأَجْنَاسِ وَالْأَنْوَاعِ. قُلْتُ: الْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ، لِمَا ذَكَرْنَاهُ آنِفًا وَلِمَا نُبَيِّنُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تعالى.
...kullanımıdır. En meşhur tevile göre Allah Teâlâ'nın: { وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها } “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” [Bakara: 31] buyruğu bu kabildendir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « إِنَّ لِلَّهِ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ اسْمًا » «Şüphesiz Allah'ın doksan dokuz ismi vardır» hadisi de bundandır. İsim, zat yerine de kullanılır; nitekim 'zat', 'nefs', 'ayn' ve 'isim' aynı anlamda söylenir. İlim ehlinin çoğunluğu Yüce Allah'ın şu buyruklarını da bu anlama hamletmiştir: { سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى } “Yüce Rabbinin ismini tesbih et” [A'lâ: 1], { تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ } “Rabbinin ismi ne yücedir” [Rahmân: 78], { إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها } “Onlar, sizin ve atalarınızın taktığı isimlerden ibarettir” [Necm: 23]. ÜÇÜNCÜ MESELE: Tevil ehli (müfessirler), Allah'ın Âdem aleyhisselâm'a öğrettiği isimlerin anlamı konusunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs, İkrime, Katâde, Mücâhid ve İbn Cübeyr şöyle demişlerdir: Büyük-küçük, önemli-önemsiz ayrımı olmaksızın ona bütün varlıkların isimlerini öğretti. Âsım b. Küleyb, Hasan b. Ali'nin azatlısı Sa'd'dan rivayet ettiğine göre Sa'd şöyle demiştir: İbn Abbâs'ın yanında oturuyordum; kap kacak ismi ile kırbaç isminden bahsettiler. Bunun üzerine İbn Abbâs: { وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها } “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” buyruğunu okudu. Ben derim ki: Bu mana, ileride geleceği üzere merfû olarak da rivayet edilmiştir. { كُلَّها } “hepsini/bütün” lafzının gerektirdiği mana da budur; zira bu lafız, kuşatıcılık ve umum ifade etmek için vaz'edilmiş bir isimdir. Buhârî'de Enes'ten rivayet edilen hadiste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « وَيَجْتَمِعُ الْمُؤْمِنُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَقُولُونَ لَوِ اسْتَشْفَعْنَا إِلَى رَبِّنَا فَيَأْتُونَ آدَمَ فَيَقُولُونَ أَنْتَ أَبُو النَّاسِ خَلَقَكَ اللَّهُ بِيَدِهِ وأسجد لك ملائكته وعلمك أسماء كل شي » «Kıyamet günü müminler bir araya toplanır ve 'Rabbimize şefaat dilesek' derler. Âdem'e gelip: 'Sen insanların babasısın; Allah seni Kendi eliyle yarattı, meleklerini sana secde ettirdi ve sana her şeyin isimlerini öğretti...'» [hadisin sonuna kadar]. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Bu ayette, dilin tevkîfî (vahiy yoluyla) alındığına ve Allah Teâlâ'nın bunu Âdem aleyhisselâm'a ana hatlarıyla ve ayrıntılarıyla öğrettiğine delil vardır. İbn Abbâs da aynı şekilde: 'Ona çanağa ve süt kabına varıncaya kadar her şeyin isimlerini öğretti' demiştir. Şeybân, Katâde'den şöyle rivayet etmiştir: 'Âdem'e yaratılmışların isimlerinden meleklerin bilmediği şeyler öğretildi, her varlık kendi ismiyle isimlendirildi ve her şeyin menfaati kendi cinsine yöneltildi.' en-Nehhâs: 'Bu konuda rivayet edilenlerin en güzeli budur' demiştir. Bunun anlamı: Ona cinslerin isimlerini öğretti ve faydalarını tanıttı; 'şu şudur, şu işe yarar' gibi. Taberî ise: 'Ona meleklerin ve zürriyetinin isimlerini öğretti' demiş ve { ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ } “Sonra onları meleklere arz etti” buyruğuna dayanarak bu görüşü tercih edip üstün tutmuştur. İbn Zeyd: 'Ona zürriyetinin tamamının isimlerini öğretti' demiştir. er-Rebî' b. Huseym: 'Özellikle meleklerin isimlerini [öğretti]' demiştir. el-Kutebî: 'Yeryüzünde yarattığı şeylerin isimlerini [öğretti]' demiştir. 'Cinslerin ve türlerin isimlerini öğretti' de denilmiştir. Ben derim ki: Az önce zikrettiğimiz ve inşallah Teâlâ açıklayacağımız deliller sebebiyle birinci görüş en sahih olanıdır.
الرَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفَ الْمُتَأَوِّلُونَ أَيْضًا هَلْ عَرَضَ عَلَى الْمَلَائِكَةِ أَسْمَاءَ الْأَشْخَاصِ أَوِ الْأَسْمَاءَ دُونَ الْأَشْخَاصِ، فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَغَيْرُهُ: عَرَضَ الْأَشْخَاصَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" عَرَضَهُمْ" وَقَوْلِهِ:" أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ". وَتَقُولُ الْعَرَبُ: عَرَضْتُ الشَّيْءَ فَأَعْرَضَ، أَيْ أَظْهَرْتُهُ فَظَهَرَ. وَمِنْهُ: عَرَضْتُ الشَّيْءَ لِلْبَيْعِ. وَفِي الْحَدِيثِ (إِنَّهُ عَرَضَهُمْ أَمْثَالَ الذَّرِّ). وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ: عَرَضَ الْأَسْمَاءَ. وَفِي حَرْفِ ابْنِ مَسْعُودٍ:" عَرَضَهُنَّ"، فَأَعَادَ عَلَى الْأَسْمَاءِ دُونَ الْأَشْخَاصِ، لِأَنَّ الْهَاءَ وَالنُّونَ أَخَصُّ بِالْمُؤَنَّثِ. وَفِي حَرْفِ أُبَيٍّ:" عَرَضَهَا". مُجَاهِدٌ: أَصْحَابُ الْأَسْمَاءِ. فَمَنْ قَالَ فِي الْأَسْمَاءِ إِنَّهَا التَّسْمِيَاتُ فَاسْتَقَامَ عَلَى قِرَاءَةِ أُبَيٍّ:" عَرَضَهَا". وَتَقُولُ فِي قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ" عَرَضَهُمْ": إِنَّ لَفْظَ الْأَسْمَاءِ يَدُلُّ عَلَى أَشْخَاصٍ، فَلِذَلِكَ سَاغَ أَنْ يُقَالَ لِلْأَسْمَاءِ:" عَرَضَهُمْ". وَقَالَ فِي" هؤُلاءِ" الْمُرَادُ بِالْإِشَارَةِ: إِلَى أَشْخَاصِ الْأَسْمَاءِ، لَكِنْ وَإِنْ كَانَتْ غَائِبَةً فَقَدْ حَضَرَ مَا هُوَ مِنْهَا بِسَبَبٍ وَذَلِكَ أَسْمَاؤُهَا. قَالَ ابْنْ عَطِيَّةَ: وَالَّذِي يَظْهَرُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ وَعَرَضَهُنَّ عَلَيْهِ مَعَ تِلْكَ الْأَجْنَاسِ بِأَشْخَاصِهَا، ثُمَّ عَرَضَ تِلْكَ عَلَى الْمَلَائِكَةِ وَسَأَلَهُمْ عَنْ تَسْمِيَاتِهَا الَّتِي قَدْ تَعَلَّمَهَا، ثُمَّ إِنَّ آدَمَ قَالَ لَهُمْ: هَذَا اسْمُهُ كَذَا، وَهَذَا اسْمُهُ كَذَا. وَقَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: وَكَانَ الْأَصَحُّ تَوَجُّهَ الْعَرْضِ إِلَى الْمُسَمِّينَ. ثُمَّ فِي زَمَنِ عَرْضِهِمْ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا أَنَّهُ عَرَضَهُمْ بَعْدَ أَنْ خَلَقَهُمْ. الثَّانِي- أَنَّهُ صَوَّرَهُمْ لِقُلُوبِ الْمَلَائِكَةِ ثُمَّ عَرَضَهُمْ. الْخَامِسَةُ- وَاخْتُلِفَ فِي أَوَّلِ مَنْ تَكَلَّمَ بِاللِّسَانِ الْعَرَبِيِّ، فَرُوِيَ عَنْ كَعْبِ الْأَحْبَارِ: أَنَّ أَوَّلَ مَنْ وضع الكتاب العربي والسرياني والكتب كلها وتكلم بِالْأَلْسِنَةِ كُلِّهَا آدَمُ ﵇. وَقَالَهُ غَيْرُ كَعْبِ الْأَحْبَارِ. فَإِنْ قِيلَ: قَدْ رُوِيَ عَنْ كَعْبِ الْأَحْبَارِ مِنْ وَجْهٍ حَسَنٍ قَالَ: أَوَّلُ مَنْ تَكَلَّمَ بِالْعَرَبِيَّةِ جِبْرِيلُ ﵇ وَهُوَ الَّذِي أَلْقَاهَا عَلَى لِسَانِ نُوحٍ ﵇ وَأَلْقَاهَا نُوحٌ عَلَى لِسَانِ ابْنِهِ سَامٍ، وَرَوَاهُ ثَوْرُ بْنُ زَيْدٍ عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ عَنْ كَعْبٍ. وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (أَوَّلُ مَنْ فُتِقَ لِسَانُهُ بِالْعَرَبِيَّةِ الْمُبِينَةِ إِسْمَاعِيلُ وَهُوَ ابْنُ عَشْرِ سِنِينَ). وَقَدْ رُوِيَ أَيْضًا: أَنَّ أَوَّلَ مَنْ تَكَلَّمَ بِالْعَرَبِيَّةِ يَعْرُبُ بْنُ قَحْطَانَ، وَقَدْ رُوِيَ غَيْرُ ذَلِكَ. قُلْنَا: الصَّحِيحُ أَنَّ
DÖRDÜNCÜ MESELE: Müfessirler meleklerin huzuruna şahısların kendilerinin mi yoksa şahıslar olmaksızın sadece isimlerin mi arz edildiği hususunda da ihtilaf etmişlerdir. İbn Mes'ûd ve başkaları, Yüce Allah'ın { عَرَضَهُمْ } "onları arz etti" ve { أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ } "şunların isimlerini bana haber verin" buyruklarından dolayı şahısların arz edildiğini söylemişlerdir. Araplar: [عَرَضْتُ الشَّيْءَ فَأَعْرَضَ] "bir şeyi arz ettim (gösterdim), o da ortaya çıktı/göründü" derler. "Bir şeyi satılığa çıkardım (arz ettim)" ifadesi de bundandır. Hadiste de: “Muhakkak ki onları zerreler misali arz etti” buyrulmuştur. İbn Abbâs ve başkaları ise isimlerin arz edildiğini söylemişlerdir. İbn Mes'ûd'un kıraatinde { عَرَضَهُنَّ } şeklindedir; zamiri şahıslara değil isimlere döndürmüştür, zira hâ ve nûn (hünne) müennese daha hastır. Übeyy'in kıraatinde ise { عَرَضَهَا } şeklindedir. Mücâhid: "İsimlerin sahipleridir" demiştir. İsimlerden kastın isimlendirmeler (adlar) olduğunu söyleyen kimse, Übeyy'in { عَرَضَهَا } kıraatine göre hareket etmiştir. { عَرَضَهُمْ } şeklinde okuyanın kıraatine göre ise şöyle dersin: İsimler lafzı şahıslara delalet etmektedir, bu yüzden isimler için { عَرَضَهُمْ } denilmesi caiz olmuştur. { هؤُلاءِ } lafzındaki işaretle isimlerin şahıslarının kastedildiğini, fakat bunlar gaip olsalar bile onlarla bağlantılı olan şeyin yani isimlerinin hazır bulunduğunu söylemiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: 'Açıkça anlaşılan şudur ki; Allah Teâlâ Âdem'e isimleri öğretmiş ve o cinsleri bizzat şahıslarıyla birlikte ona göstermiştir. Sonra onları meleklere arz etmiş ve Âdem'in öğrenmiş olduğu isimlerini onlara sormuştur; ardından da Âdem onlara: Bunun adı şudur, şunun adı şudur demiştir.' el-Mâverdî: 'En sahih olanı, arzın isimlendirilen varlıklara yönelmiş olmasıdır' demiştir. Sonra bunların meleklere arz edilme zamanı hakkında iki görüş vardır: Birincisi; onları yarattıktan sonra arz ettiğidir. İkincisi; onları meleklerin kalplerinde tasvir edip sonra arz ettiğidir. BEŞİNCİ MESELE: Arap dilini ilk konuşan kişi hakkında da ihtilaf edilmiştir. Ka'b el-Ahbâr'dan rivayet edildiğine göre; Arapça ve Süryanice yazıyı ve bütün kitapları ilk koyan ve bütün dilleri konuşan ilk kişi Âdem aleyhisselâm'dır. Bunu Ka'b el-Ahbâr'dan başkaları da söylemiştir. Eğer: Ka'b el-Ahbâr'dan güzel bir yolla gelen rivayette onun: 'Arapçayı ilk konuşan Cebrail aleyhisselâm'dır; onu Nûh aleyhisselâm'ın diline ilka eden de odur, Nûh da onu oğlu Sâm'ın diline ilka etmiştir' dediği ve bunu Sevr b. Zeyd'in Hâlid b. Ma'dân'dan, onun da Ka'b'dan rivayet ettiği söylenirse; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den de şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Dili apaçık Arapça ile ilk çözülen kişi, on yaşında iken İsmâil'dir”. Yine Arapçayı ilk konuşanın Ya'rub b. Kahtân olduğu rivayet edilmiş ve bundan başkası da rivayet edilmiştir denirse, biz deriz ki: Doğrusu,