أَوَّلَ مَنْ تَكَلَّمَ بِاللُّغَاتِ كُلِّهَا مِنَ الْبَشَرِ آدَمُ ﵇، وَالْقُرْآنُ يَشْهَدُ لَهُ قَالَ الله تعالى:" وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها" [البقرة: ٣١] وَاللُّغَاتُ كُلُّهَا أَسْمَاءٌ فَهِيَ دَاخِلَةٌ تَحْتَهُ وَبِهَذَا جَاءَتِ السُّنَّةُ، قَالَ ﷺ: (وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها حَتَّى الْقَصْعَةَ وَالْقُصَيْعَةَ) وَمَا ذَكَرُوهُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِ أَوَّلَ مَنْ تَكَلَّمَ بِالْعَرَبِيَّةِ مِنْ وَلَدِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ إِسْمَاعِيلُ ﵇. وَكَذَلِكَ إِنْ صَحَّ مَا سِوَاهُ فَإِنَّهُ يَكُونُ مَحْمُولًا عَلَى أَنَّ الْمَذْكُورَ أَوَّلُ مَنْ تَكَلَّمَ مِنْ قَبِيلَتِهِ بِالْعَرَبِيَّةِ بِدَلِيلِ مَا ذَكَرْنَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَكَذَلِكَ جِبْرِيلُ أَوَّلُ مَنْ تَكَلَّمَ بِهَا مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَأَلْقَاهَا عَلَى لِسَانِ نُوحٍ بَعْدَ أَنْ عَلَّمَهَا اللَّهُ آدَمَ أَوْ جِبْرِيلَ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (هؤُلاءِ) لَفْظٌ مَبْنِيٌّ عَلَى الْكَسْرِ. وَلُغَةُ تَمِيمٍ وَبَعْضُ قَيْسٍ وَأَسَدٍ فِيهِ الْقَصْرُ، قَالَ الْأَعْشَى:
insanlardan bütün dilleri ilk konuşanın Âdem aleyhisselâm olduğudur. Kur'an da buna şahitlik etmektedir; Allah Teâlâ: { وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها } “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” [Bakara 31] buyurmuştur. Dillerin tamamı ise isimlerdir, dolayısıyla bu [kapsamın] altına girmektedir. Sünnet de bu şekilde gelmiştir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Âdem'e çanağa ve küçük çanağa varıncaya kadar bütün isimleri öğretti” buyurmuştur. Onların zikrettiklerinin ise İbrâhim aleyhisselâm'ın çocukları arasından Arapçayı ilk konuşanın İsmâil aleyhisselâm olduğu anlamına gelmesi muhtemeldir. Aynı şekilde bunun dışındaki rivayetler sahih ise, zikrettiğimiz delilden ötürü, adı geçenin kendi kabilesinden Arapçayı ilk konuşan kişi olduğu şeklinde yorumlanır; en doğrusunu Allah bilir. Keza meleklerden Arapçayı ilk konuşan Cibril'dir ve daha önce geçtiği üzere Allah bunu Âdem'e veya Cibril'e öğrettikten sonra o da Nûh'un diline ilka etmiştir; en doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın { هؤُلاءِ } buyruğu kesre üzerine mebni bir lafızdır. Temîm kabilesinin ve Kays ile Esed'den bazılarının lehçesinde ise onda kasr yapılır (uzatmasız söylenir). el-A'şâ şöyle demiştir:
هَؤُلَا ثُمَّ هَؤُلَا كُلًّا أَعْطَيْ ... تَ نِعَالًا مَحْذُوَّةً بِمِثَالِ
Şunlara sonra bunlara, hepsine verdin... Bir örneğe göre dikilmiş ayakkabılar.
وَمِنَ العرب من يقول: هؤلاء، فَيَحْذِفُ الْأَلِفَ وَالْهَمْزَةَ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ) شَرْطٌ، وَالْجَوَابُ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ أَنَّ بَنِي آدَمَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَأَنْبِئُونِي، قَالَهُ الْمُبَرِّدُ. وَمَعْنَى" صادِقِينَ" عَالِمِينَ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَسُغْ لِلْمَلَائِكَةِ الِاجْتِهَادُ وَقَالُوا:" سُبْحانَكَ"! حَكَاهُ النَّقَّاشُ قَالَ: وَلَوْ لَمْ يَشْتَرِطْ عَلَيْهِمْ إِلَّا الصِّدْقَ فِي الْإِنْبَاءِ لَجَازَ لَهُمُ الِاجْتِهَادُ كَمَا جَازَ لِلَّذِي أَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ حِينَ قَالَ لَهُ:" كَمْ لَبِثْتَ" فَلَمْ يَشْتَرِطْ عَلَيْهِ الْإِصَابَةَ، فَقَالَ وَلَمْ يُصِبْ وَلَمْ يُعَنَّفْ، وَهَذَا بَيِّنٌ لَا خَفَاءَ فِيهِ. وَحَكَى الطَّبَرِيُّ وَأَبُو عُبَيْدٍ: أَنَّ بَعْضَ الْمُفَسِّرِينَ قَالَ إِنَّ مَعْنَى" إِنْ كُنْتُمْ": إِذْ كُنْتُمْ، وَقَالَا: هَذَا خطأ. و" أَنْبِئُونِي" معناه أخبروني. والنبأ: الخبر، ومنه النبي بِالْهَمْزِ، وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. السَّابِعَةُ- قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: يَخْرُجُ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ بِالْإِنْبَاءِ تَكْلِيفُ مَا لَا يُطَاقُ لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ. وَقَالَ الْمُحَقِّقُونَ مِنْ أَهْلِ التَّأْوِيلِ: لَيْسَ هَذَا عَلَى جِهَةِ التَّكْلِيفِ وإنما
Araplardan kimisi de [bu kelimeyi söylerken] elifi ve hemzeyi hazfeder (düşürür). Altıncı [Mesele]- Yüce Allah'ın: { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenler iseniz” buyruğu bir şarttır; cevabı ise hazfedilmiştir. Takdiri: "Eğer Âdemoğullarının yeryüzünde bozgunculuk çıkaracağı hususunda doğru söylüyorsanız, [o hâlde] bana haber verin" şeklindedir. Bunu el-Müberred söylemiştir. "Sâdikîn" (صَادِقِينَ) kelimesinin anlamı "bilenler" demektir. Bu sebeple meleklere içtihadda bulunmak caiz olmamış ve: { سُبْحانَكَ } “Seni tenzih ederiz” demişlerdir. Bunu en-Nakkâş nakletmiş ve şöyle demiştir: Eğer onlara haber vermede doğruyu bilmekten başka bir şart koşulmamış olsaydı, Allah'ın yüz yıl ölü bıraktığı kimseye: { كَمْ لَبِثْتَ } “Ne kadar kaldın?” buyurduğunda ona tam isabet şartı koşulmadığı için onun içtihadda bulunması caiz olduğu gibi, meleklere de [içtihad] caiz olurdu; nitekim o [tahminde bulunup] söylemiş, isabet ettirememiş fakat kınanmamıştır. Bu durum açıktır, onda hiçbir kapalılık yoktur. Taberî ve Ebû Ubeyd, bazı müfessirlerin { إِنْ كُنْتُمْ } ifadesinin anlamının "iz küntüm" (mademki öylesiniz) olduğunu söylediklerini nakletmiş ve her ikisi de: "Bu yanlıştır" demişlerdir. { أَنْبِئُونِي } ifadesinin anlamı ise "bana haber verin" demektir. "Nebe'" (النبأ) haber demektir; hemzeli okunuşuyla "en-Nebî'" (النَّبِيء) de bu köktendir. Bunun açıklaması inşallah Yüce Allah'ın izniyle gelecektir. Yedinci [Mesele]- Bazı âlimler şöyle demiştir: Bu haber verme emrinden teklîf-i mâ lâ yutâk (güç yetirilemeyen şeyin teklif edilmesi) neticesi çıkar; çünkü Allah onların bilmediğini biliyordu. Tevil ehlinden muhakkikler ise şöyle demiştir: Bu bir yükümlülük kılma (teklif) kabilinden değildir; ancak
هُوَ عَلَى جِهَةِ التَّقْرِيرِ وَالتَّوْقِيفِ. وَسَيَأْتِي الْقَوْلُ فِي تَكْلِيفِ مَا لَا يُطَاقُ- هَلْ وَقَعَ التَّكْلِيفُ بِهِ أَمْ لَا- فِي آخِرِ السُّورَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
ikrar ettirme ve bildirme kabilindendir.' Güç yetirilemeyen şeyin teklif edilmesi (teklîf-i mâ lâ yutâk) -bununla yükümlülük vaki olmuş mudur, olmamış mıdır- konusundaki açıklama inşallah Yüce Allah'ın izniyle surenin sonunda gelecektir.
[سورة البقرة (٢): آية ٣٢]
[Bakara Suresi (2): Ayet 32]
قالُوا سُبْحانَكَ لَا عِلْمَ لَنا إِلاَّ مَا عَلَّمْتَنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٣٢)
{ قالُوا سُبْحانَكَ لَا عِلْمَ لَنا إِلاَّ مَا عَلَّمْتَنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٣٢) } “Dediler ki: 'Seni tenzih ederiz! Bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir bilgimiz yoktur. Şüphesiz her şeyi hakkıyla bilen, her işi hikmetli olan yalnız Sensin.'” (32)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا سُبْحانَكَ لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا) فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى:" سُبْحانَكَ" أَيْ تَنْزِيهًا لَكَ عَنْ أَنْ يَعْلَمَ الْغَيْبَ أَحَدٌ سِوَاكَ. وَهَذَا جَوَابُهُمْ عَنْ قَوْلِهِ:" أَنْبِئُونِي" فَأَجَابُوا أَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ إِلَّا مَا أَعْلَمَهُمْ بِهِ وَلَمْ يَتَعَاطَوْا مَا لَا عِلْمَ لهم به كما يفعله الجهال منا. و" ما" فِي" مَا عَلَّمْتَنا" بِمَعْنَى الَّذِي، أَيْ إِلَّا الَّذِي عَلَّمْتَنَا، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَصْدَرِيَّةً بِمَعْنَى إِلَّا تَعْلِيمَكَ إِيَّانَا. الثَّانِيَةُ- الْوَاجِبُ عَلَى مَنْ سُئِلَ عَنْ عِلْمٍ أَنْ يَقُولَ إِنْ لَمْ يَعْلَمْ: اللَّهُ أَعْلَمُ وَلَا أَدْرِي، اقْتِدَاءً بِالْمَلَائِكَةِ وَالْأَنْبِيَاءِ وَالْفُضَلَاءِ مِنَ الْعُلَمَاءِ، لَكِنْ قَدْ أَخْبَرَ الصَّادِقُ أَنَّ بِمَوْتِ الْعُلَمَاءِ يُقْبَضُ الْعِلْمُ، فَيَبْقَى نَاسٌ جُهَّالٌ يُسْتَفْتُونَ فَيُفْتُونَ بِرَأْيِهِمْ فَيَضِلُّونَ وَيُضِلُّونَ. وَأَمَّا مَا وَرَدَ مِنَ الْأَخْبَارِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَأَصْحَابِهِ وَالتَّابِعِينَ بَعْدَهُمْ فِي مَعْنَى الْآيَةِ فَرَوَى الْبُسْتِيُّ فِي الْمُسْنَدِ الصَّحِيحِ لَهُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ: أَيُّ الْبِقَاعِ شَرٌّ؟ قَالَ: (لَا أَدْرِي حَتَّى أَسْأَلَ جِبْرِيلَ) فَسَأَلَ جِبْرِيلَ، فَقَالَ: لَا أَدْرِي حَتَّى أَسْأَلَ مِيكَائِيلَ، فَجَاءَ فَقَالَ: خَيْرُ الْبِقَاعِ الْمَسَاجِدُ، وَشَرُّهَا الْأَسْوَاقُ. وَقَالَ الصِّدِّيقُ لِلْجَدَّةِ: ارْجِعِي حَتَّى أَسْأَلَ النَّاسَ. وَكَانَ عَلِيٌّ يَقُولُ: وَابَرْدَهَا عَلَى الْكَبِدِ، ثَلَاثَ مَرَّاتً. قَالُوا وَمَا ذَلِكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ؟ قَالَ: أَنْ يُسْأَلَ الرَّجُلُ عَمَّا لَا يَعْلَمُ فَيَقُولُ: اللَّهُ أَعْلَمُ. وَسَأَلَ ابْنَ عُمَرَ رَجُلٌ عَنْ مَسْأَلَةٍ فَقَالَ: لَا عِلْمَ لِي بِهَا، فَلَمَّا أَدْبَرَ الرَّجُلُ. قَالَ ابْنُ عُمَرَ: نِعْمَ مَا قَالَ ابْنُ عُمَرَ، سُئِلَ عَمَّا لَا يَعْلَمُ فَقَالَ لَا عِلْمَ لِي بِهِ! ذَكَرَهُ الدَّارِمِيُّ فِي مُسْنَدِهِ. وَفِي صحيح مسلم عن أبي عقيل
Yüce Allah’ın: { قالُوا سُبْحانَكَ لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا } “Dediler ki: Seni tenzih ederiz! Bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir bilgimiz yoktur” buyruğunda üç mesele vardır: Birinci Mesele: Yüce Allah’ın: "سُبْحانَكَ" buyruğu; Senden başka hiç kimsenin gaybı bilemeyeceğini ikrar ederek Seni tenzih ederiz, demektir. Bu, onların Allah’ın: "أَنْبِئُونِي" [Bana haber verin] buyruğuna verdikleri cevaptır. Böylece melekler, Allah’ın kendilerine bildirdiğinden başkasını bilmediklerini itiraf etmişler ve aramızdaki cahillerin yaptığı gibi bilmedikleri bir şeye kalkışmamışlardır. "مَا عَلَّمْتَنا" ifadesindeki "ما" (mâ), "الَّذِي" (ellezî) anlamında olup "bize öğrettiğin [şey] hariç" demektir. [Ayrıca buradaki mâ'nın] mastariyye olup "senin bize öğretmen müstesna" anlamına gelmesi de caizdir. İkinci Mesele: Kendisine ilme dair bir şey sorulan kimsenin, eğer bilmiyorsa, meleklere, peygamberlere ve ilim ehlinin faziletlilerine uyarak: "Allâhu a'lem (Allah en iyi bilendir)" ve "Lâ edrî (bilmiyorum)" demesi vaciptir. Fakat sâdık olan [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem], âlimlerin vefatıyla ilmin kabzolunacağını (ortadan kalkacağını), geriye kendilerine fetva sorulan birtakım cahil insanların kalacağını, onların da kendi görüşleriyle fetva verip hem sapacaklarını hem de saptıracaklarını haber vermiştir. Ayetin manası hakkında Hz. Peygamber’den sallallâhu aleyhi ve sellem, ashabından ve onlardan sonraki tâbiînden gelen rivayetlere gelince; el-Büstî el-Müsnedü's-Sahîh adlı eserinde İbn Ömer'den [radıyallâhu anhümâ] şöyle rivayet etmiştir: Bir adam Resûlullah’a sallallâhu aleyhi ve sellem: "Mekânların hangisi en kötüdür?" diye sordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Cibrîl'e soruncaya kadar bilmiyorum» buyurdu. Cibrîl'e sorunca o da: "Mîkâîl'e soruncaya kadar bilmiyorum" dedi. Sonra gelip şöyle dedi: "Mekânların en hayırlısı mescitler, en kötüsü ise çarşılardır." es-Sıddîk [Ebû Bekir de miras soran] nineye: "İnsanlara soruncaya kadar [bekle ve] geri dön" demiştir. Hz. Ali [radıyallâhu anh] üç defa: "Ah, ciğere ne kadar da serinlik vericidir!" derdi. "O nedir ey müminlerin emiri?" dediler. O da: "Kişiye bilmediği bir şey sorulduğunda 'Allah bilir' demesidir" dedi. Bir adam İbn Ömer'e bir mesele sordu; o da: "Ona dair bir bilgim yoktur" dedi. Adam arkasını dönüp gidince İbn Ömer şöyle dedi: "İbn Ömer ne güzel söyledi! Kendisine bilmediği bir şey soruldu, o da 'Ona dair bir bilgim yoktur' dedi!" Bunu ed-Dârimî Müsned'inde zikretmiştir. Sahîh-i Müslim'de de Ebû Akîl'den rivayetle...
يَحْيَى بْنِ الْمُتَوَكِّلِ صَاحِبِ بُهَيَّةَ قَالَ: كُنْتُ جَالِسًا عِنْدَ الْقَاسِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ وَيَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، فَقَالَ يَحْيَى لِلْقَاسِمِ: يَا أَبَا مُحَمَّدٍ إِنَّهُ قَبِيحٌ عَلَى مِثْلِكَ عَظِيمٌ أَنْ يسأل عن شي مِنْ أَمْرِ هَذَا الدِّينِ فَلَا يُوجَدُ عِنْدَكَ مِنْهُ عِلْمٌ وَلَا فَرَجٌ، أَوْ عِلْمٌ وَلَا مَخْرَجٌ؟ فَقَالَ لَهُ الْقَاسِمُ: وَعَمَّ ذَاكَ؟ قَالَ: لِأَنَّكَ ابْنُ إِمَامَيْ هُدًى: ابْنُ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ. قَالَ يَقُولُ لَهُ الْقَاسِمُ: أَقْبَحُ مِنْ ذَاكَ عِنْدَ مَنْ عَقَلَ عَنِ اللَّهِ أَنْ أَقُولَ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَوْ آخُذَ عَنْ غَيْرِ ثِقَةٍ. فَسَكَتَ فَمَا أَجَابَهُ. وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ: سَمِعْتُ ابْنَ هُرْمُزَ يَقُولُ: يَنْبَغِي لِلْعَالِمِ أَنْ يُورِثَ جُلَسَاءَهُ مِنْ بَعْدِهِ لَا أَدْرِي حَتَّى يَكُونَ أَصْلًا فِي أَيْدِيهِمْ، فَإِذَا سُئِلَ أَحَدُهُمْ عَمَّا لَا يَدْرِي قَالَ: لَا أَدْرِي. وَذَكَرَ الْهَيْثَمُ بْنُ جَمِيلٍ قَالَ: شَهِدْتُ مَالِكَ بْنَ أَنَسٍ سُئِلَ عَنْ ثَمَانٍ وَأَرْبَعِينَ مَسْأَلَةً فَقَالَ فِي اثْنَتَيْنِ وَثَلَاثِينَ مِنْهَا: لَا أَدْرِي. قُلْتُ: وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ عَنِ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ وَفُقَهَاءِ الْمُسْلِمِينَ. وَإِنَّمَا يَحْمِلُ عَلَى تَرْكِ ذَلِكَ الرِّيَاسَةُ وَعَدَمُ الْإِنْصَافِ فِي الْعِلْمِ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: مِنْ بَرَكَةِ الْعِلْمِ وَآدَابِهِ الْإِنْصَافُ فِيهِ، وَمَنْ لَمْ يُنْصِفْ لَمْ يَفْهَمْ وَلَمْ يَتَفَهَّمْ. رَوَى يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الْأَعْلَى قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ وَهْبٍ يَقُولُ سَمِعْتُ مَالِكَ بْنَ أَنَسٍ يقول: ما في زماننا شي أَقَلُّ مِنَ الْإِنْصَافِ. قُلْتُ: هَذَا فِي زَمَنِ مَالِكٍ فَكَيْفَ فِي زَمَانِنَا الْيَوْمَ الَّذِي عَمَّ فِينَا الْفَسَادُ وَكَثُرَ فِيهِ الطُّغَامُ! وَطُلِبَ فِيهِ العلم للرئاسة لَا لِلدِّرَايَةِ، بَلْ لِلظُّهُورِ فِي الدُّنْيَا وَغَلَبَةِ الْأَقْرَانِ بِالْمِرَاءِ وَالْجِدَالِ الَّذِي يُقْسِي الْقَلْبَ وَيُورِثُ الضَّغَنَ، وَذَلِكَ مِمَّا يُحْمَلُ عَلَى عَدَمِ التَّقْوَى وَتَرْكِ الْخَوْفِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى. أَيْنَ هَذَا مِمَّا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ ﵁ وَقَدْ قَالَ: لَا تَزِيدُوا فِي مُهُورِ النِّسَاءِ عَلَى أَرْبَعِينَ أُوقِيَّةً وَلَوْ كَانَتْ بِنْتَ ذِي الْعَصَبَةِ- يَعْنِي يَزِيدَ بْنَ الْحُصَيْنِ الْحَارِثِيَّ- فَمَنْ زَادَ أَلْقَيْتُ زِيَادَتَهُ فِي بَيْتِ الْمَالِ، فَقَامَتِ امْرَأَةٌ مِنْ صَوْبِ النِّسَاءِ طَوِيلَةٌ فِيهَا فَطَسٌ فقالت: ما ذلك لك!
Buhayye'nin arkadaşı Yahyâ b. el-Mütevekkil'den [rivayet edildiğine göre] şöyle demiştir: Kāsım b. Ubeydillâh ile Yahyâ b. Saîd'in yanında oturuyordum. Yahyâ, Kāsım'a: "Ey Ebû Muhammed! Bu din işinden bir şey sorulup da senin katında buna dair bir ilim ve ferahlık (çözüm) yahut bir ilim ve çıkış yolu bulunmaması, senin gibisi için pek çirkin ve büyük bir kusurdur!" dedi. Kāsım ona: "Neden öyle olsun ki?" deyince, [Yahyâ]: "Çünkü sen iki hidâyet imamının; Ebû Bekir ve Ömer'in evladısın" dedi. [Râvi] dedi ki: Kāsım ona şöyle cevap verdi: "Allah'tan [geleni hakkıyla] idrak eden bir kimse nezdinde bundan daha çirkin olanı, ilimsiz konuşmam yahut güvenilir olmayan birinden [rivayet] almamdır." Bunun üzerine [Yahyâ] sustu ve ona cevap vermedi. Mâlik b. Enes şöyle demiştir: İbn Hürmüz'ün şöyle dediğini işittim: "Âlime yakışan, kendisinden sonra meclisinde oturanlara 'bilmiyorum' sözünü miras bırakmasıdır; ta ki bu söz ellerinde temel bir prensip olsun ve içlerinden birine bilmediği bir şey sorulduğunda 'bilmiyorum' desin." Heysem b. Cemîl'in şöyle dediği zikredilmiştir: Mâlik b. Enes'in yanında bulundum; kendisine kırk sekiz mesele soruldu, bunlardan otuz ikisine: "Bilmiyorum" dedi. Derim ki: Sahâbeden, tâbiînden ve Müslümanların fakihlerinden bunun benzeri pek çok [örnek] vardır. Bunu terk etmeye sevk eden şey ise ancak makam sevdası (riyâset) ve ilimde insafın bulunmayışıdır. İbn Abdilberr şöyle demiştir: "İlimde insaflı davranmak, ilmin bereketi ve edeplerindendir. İnsaflı davranmayan kimse ne [hakkıyla] anlar ne de anlamaya çalışır." Yûnus b. Abdila'lâ rivayet edip demiştir ki: İbn Vehb'in şöyle dediğini işittim: Mâlik b. Enes'in şöyle dediğini işittim: "Zamanımızda insaftan daha az [bulunan] hiçbir şey yoktur." Derim ki: Bu durum Mâlik'in zamanında böyle ise, aramızda fesadın yayıldığı, ayak takımının çoğaldığı günümüz dünyasında nasıldır?! Zira bu zamanda ilim derin bir kavrayış (dirâyet) için değil makam elde etmek için, hatta dünyada öne çıkmak ve kalbi katılaştıran, kin doğuran çekişme ve münakaşalarla akranlara üstün gelmek için talep edilmektedir. Bu da takvanın bulunmayışına ve Yüce Allah'tan korkmanın terk edilmesine sevk eden şeylerdendir. Bu durum, Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet edilen şu olaydan ne kadar da uzaktır! Zira o şöyle demişti: "Kadınların mehirlerinde kırk ukıyeden fazlasını vermeyin; [kadın] Zü'l-Asabe'nin -yani Yezîd b. el-Husayn el-Hârisî'nin- kızı olsa bile! Kim bundan fazla verirse fazlalığı beytülmâle koyarım." Bunun üzerine kadınlar tarafından basık burunlu, uzun boylu bir kadın ayağa kalkıp: "Buna hakkın yok!" dedi.
قَالَ: وَلِمَ؟ قَالَتْ لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ يَقُولُ:" وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً" [النساء: ٢٠] فَقَالَ عُمَرُ: امْرَأَةٌ أَصَابَتْ وَرَجُلٌ أَخْطَأَ! وَرَوَى وَكِيعٌ عَنْ أَبِي مَعْشَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ عَلِيًّا ﵁ عَنْ مَسْأَلَةٍ فَقَالَ فِيهَا، فَقَالَ الرجل: ليس كذلك يا أمير المؤمنين، وَلَكِنْ كَذَا وَكَذَا، فَقَالَ عَلِيٌّ: أَصَبْتَ وَأَخْطَأْتُ، وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ. وَذَكَرَ أَبُو مُحَمَّدٍ قَاسِمُ بْنُ أَصْبَغَ قَالَ: لَمَّا رَحَلْتُ إِلَى الْمَشْرِقِ نَزَلْتُ الْقَيْرَوَانَ فَأَخَذْتُ عَلَى بَكْرِ ابن حَمَّادٍ حَدِيثَ مُسَدَّدٍ، ثُمَّ رَحَلْتُ إِلَى بَغْدَادَ وَلَقِيتُ النَّاسَ، فَلَمَّا انْصَرَفْتُ عُدْتُ إِلَيْهِ لِتَمَامِ حَدِيثِ مُسَدَّدٍ، فَقَرَأْتُ عَلَيْهِ فِيهِ يَوْمًا حَدِيثَ النَّبِيِّ ﷺ: (أَنَّهُ قَدِمَ عليه قوم من مضر من مجتابي التمار) فَقَالَ: إِنَّمَا هُوَ مُجْتَابِي الثِّمَارِ، فَقُلْتُ إِنَّمَا هُوَ مُجْتَابِي النِّمَارِ، هَكَذَا قَرَأْتُهُ عَلَى كُلِّ مَنْ قَرَأْتُهُ عَلَيْهِ بِالْأَنْدَلُسِ وَالْعِرَاقِ، فَقَالَ لِي: بِدُخُولِكَ الْعِرَاقَ تُعَارِضُنَا وَتَفْخَرُ عَلَيْنَا! أَوْ نَحْوَ هَذَا. ثُمَّ قَالَ لِي: قُمْ بِنَا إِلَى ذَلِكَ الشَّيْخِ- لِشَيْخٍ كَانَ فِي الْمَسْجِدِ- فَإِنَّ لَهُ بِمِثْلِ هَذَا عِلْمًا، فَقُمْنَا إِلَيْهِ فَسَأَلْنَاهُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ: إِنَّمَا هُوَ مُجْتَابِي النِّمَارِ، كَمَا قُلْتُ. وَهُمْ قَوْمٌ كَانُوا يَلْبَسُونَ الثِّيَابَ مُشَقَّقَةً، جُيُوبُهُمْ أَمَامَهُمْ. وَالنِّمَارُ جَمْعُ نَمِرَةٍ. فَقَالَ بَكْرُ بْنُ حَمَّادٍ وَأَخَذَ بِأَنْفِهِ: رَغِمَ أَنْفِي لِلْحَقِّ، رَغِمَ أَنْفِي لِلْحَقِّ. وَانْصَرَفَ. وَقَالَ يَزِيدُ بْنُ الْوَلِيدِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ فَأَحْسَنَ:
[Ömer]: 'Neden?' dedi. Kadın: 'Çünkü Allah celle celâluhu: { وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً } “Onlardan birine kantarla [mehir] vermiş olsanız dahi ondan hiçbir şey almayın” [Nisâ 20] buyuruyor' dedi. Bunun üzerine Ömer: 'Bir kadın isabet etti, bir adam ise hata etti!' dedi. Vekî', Ebû Ma'şer'den, o da Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den rivayet ettiğine göre: Bir adam Ali radıyallâhu anh'a bir mesele sordu, o da bu hususta konuştu. Adam: 'Öyle değil ey müminlerin emiri, bilakis şöyledir ve şöyledir' dedi. Bunun üzerine Ali: 'Sen isabet ettin, ben hata ettim; her ilim sahibinin üstünde daha iyi bilen birisi vardır' dedi. Ebû Muhammed Kâsım b. Asbağ şöyle zikretmiştir: Doğuya yolculuk yaptığımda Kayrevan'a indim ve Bekr b. Hammâd'dan Müsedded'in hadislerini aldım. Sonra Bağdat'a gittim ve oradaki âlimlerle görüştüm. Geri döndüğümde Müsedded'in hadislerini tamamlamak için tekrar onun yanına geldim. Bir gün onun huzurunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu hadisini okudum: “Muzar kabilesinden, kaplan postu gibi alacalı aba giyen bir topluluk geldi”. O ise: 'Doğrusu 'müctebî's-simâr'dır (meyve toplayanlardır)' dedi. Ben: 'Doğrusu 'müctebî'n-nimâr'dır; Endülüs ve Irak'ta okuduğum herkesin huzurunda böyle okudum' dedim. Bana: 'Irak'a gitmekle bize karşı mı çıkıyorsun ve bize karşı böbürleniyor musun!' yahut buna benzer bir şey söyledi. Sonra bana: 'Mescitte bulunan şu şeyhe kalkıp gidelim; zira onun bu gibi konularda ilmi vardır' dedi. Ona gittik ve bunu sorduk. O da: 'Tıpkı senin dediğin gibi, doğrusu 'müctebî'n-nimâr'dır. Onlar, yakaları önlerinde yarılmış elbiseler giyen bir topluluktu. en-Nimâr ise nemire (نَمِرَة) kelimesinin çoğuludur' dedi. Bunun üzerine Bekr b. Hammâd burnunu tutarak: 'Burnum hakka boyun eğdi, burnum hakka boyun eğdi' dedi ve ayrıldı. Yezîd b. el-Velîd b. Abdilmelik ne güzel söylemiştir:
إِذَا مَا تَحَدَّثْتُ فِي مَجْلِسٍ ... تَنَاهَى حَدِيثِي إِلَى مَا عَلِمْتُ
Bir mecliste konuştuğum zaman... Sözüm bildiğim şeyle sınırlı kalır.
وَلَمْ أُعْدِ عِلْمِي إِلَى غَيْرِهِ ... وكان إذا ما تناهى سكت
İlmimi onun ötesine taşırmam... [İlmim] bittiğinde ise susarım.
الثانية: قَوْلُهُ تَعَالَى:" سُبْحانَكَ"" سُبْحَانَ" مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ عِنْدَ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ، يُؤَدِّي عَنْ مَعْنَى نُسَبِّحُكَ تَسْبِيحًا. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: هُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى أَنَّهُ نداء مضاف. و (الْعَلِيمُ) فعيل للمبالغة والتكثير في المعلومات في خلق الله تعالى. و" الْحَكِيمُ" مَعْنَاهُ الْحَاكِمُ، وَبَيْنَهُمَا مَزِيدُ الْمُبَالَغَةِ. وَقِيلَ معناه المحكم يجئ والحكيم عَلَى هَذَا مِنْ صِفَاتِ الْفِعْلِ، صُرِفَ عَنْ مُفْعِلٍ إِلَى فَعِيلٍ، كَمَا صُرِفَ عَنْ مُسْمِعٍ إِلَى سَمِيعٍ وَمُؤْلِمٍ إِلَى أَلِيمٍ، قَالَهُ ابْنُ
İkinci [Mesele]: Yüce Allah'ın: { سُبْحانَكَ } “Seni tenzih ederiz” buyruğu: Halîl ve Sîbeveyh'e göre { سُبْحَانَ } lafzı mef'ûl-i mutlak (mastar) olarak mensûbtur ve "nusabbihuke tesbîhan" (Seni layıkıyla tenzih ederiz) anlamını ifade eder. Kisâî ise: O, muzaf bir münada olarak mensûbtur, demiştir. { الْعَلِيمُ } lafzı ise Yüce Allah'ın yarattıklarındaki bilinen şeylerin çokluğu ve mübalağa bildirmek üzere faîl veznindedir. { الْحَكِيمُ } lafzının anlamı ise "el-hâkim" (hüküm veren) demektir ve ikisi arasında mübalağa farkı vardır. [Bir görüşe göre] ise anlamı muhkem (sağlam yapan) demektir; buna göre el-Hakîm fiilî sıfatlardandır; nitekim "musmi'" kelimesinin "semî'", "mü'lim" kelimesinin de "elîm" veznine dönüştürülmesi gibi "muf'il" vezninden "faîl" veznine dönüştürülmüştür. Bunu İbn
الْأَنْبَارِيِّ. وَقَالَ قَوْمٌ: (الْحَكِيمُ) الْمَانِعُ مِنَ الْفَسَادِ، وَمِنْهُ سُمِّيَتْ حِكْمَةُ اللِّجَامِ، لِأَنَّهَا تَمْنَعُ الْفَرَسَ مِنَ الْجَرْيِ وَالذَّهَابِ فِي غَيْرِ قَصْدٍ. قَالَ جَرِيرٌ:
el-Enbârî söylemiştir. Bir grup âlim ise: '{ الْحَكِيمُ }, fesadı engelleyen demektir; gemin kantar halkasına (gemine) atı yersiz koşmaktan ve hedefsiz gitmekten alıkoyduğu için 'hikmetu'l-licâm' denilmesi bundandır' demiştir. Cerîr şöyle demiştir:
أَبَنِي حَنِيفَةَ أَحْكِمُوا سُفَهَاءَكُمْ ... إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ أَنْ أَغْضَبَا
Ey Hanîfeoğulları! Beyinsizlerinize engel olun (sağlam tutun)... Şüphesiz ben size öfkelenmekten korkarım.
أَيِ امْنَعُوهُمْ مِنَ الْفَسَادِ. وَقَالَ زُهَيْرٌ:
Yani: Onları fesattan alıkoyun. Züheyr de şöyle demiştir:
الْقَائِدُ الْخَيْلَ مَنْكُوبًا دَوَابِرُهَا ... قَدْ أُحْكِمَتْ حَكَمَاتُ الْقَدِّ وَالْأَبَقَا
Topukları yaralanmış atları sevk eden odur... Deriden ve kenevirden yapılmış gemleri sağlamlaştırılmıştır.
الْقَدُّ: الْجِلْدُ. وَالْأَبَقُ: الْقُنَّبُ. وَالْعَرَبُ تَقُولُ: أَحْكَمَ الْيَتِيمَ عَنْ كَذَا وَكَذَا، يُرِيدُونَ مَنَعَهُ. وَالسُّورَةُ الْمُحْكَمَةُ: الْمَمْنُوعَةُ مِنَ التَّغْيِيرِ وَكُلِّ التَّبْدِيلِ، وَأَنْ يُلْحَقَ بِهَا مَا يَخْرُجُ عَنْهَا، وَيُزَادُ عَلَيْهَا مَا لَيْسَ مِنْهَا، وَالْحِكْمَةُ مِنْ هَذَا، لِأَنَّهَا تَمْنَعُ صَاحِبَهَا مِنَ الْجَهْلِ. وَيُقَالُ: أَحْكَمَ الشَّيْءَ إِذَا أَتْقَنَهُ وَمَنَعَهُ مِنَ الْخُرُوجِ عَمَّا يُرِيدُ. فَهُوَ مُحْكَمٌ وَحَكِيمٌ على التكثير.
el-Kadd (الْقَدُّ) deri demektir. el-Ebak (الْأَبَقُ) ise kenevirdir. Araplar: [أَحْكَمَ الْيَتِيمَ عَنْ كَذَا] "Yetimi falan şeyden menetti/sağlamlaştırdı" derler ve bununla onu engellemeyi kastederler. Muhkem sure ise; değiştirilmekten, her türlü tebdilden, ona dışından bir şeyin eklenmesinden ve onda olmayan bir şeyin fazlalaştırılmasından korunmuş olan suredir. Hikmet de bundandır; çünkü o, sahibini cehaletten alıkoyar. Bir şeyi sağlam yaptığı ve murat edilenin dışına çıkmasını engellediği zaman [أَحْكَمَ الشَّيْءَ] denir. O, çokluk bildirmek üzere hem muhkem hem de hakîmdir.
[سورة البقرة (٢): آية ٣٣]
[Bakara Suresi (2): Ayet 33]
قالَ يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٣٣)
{ قالَ يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٣٣) } “(Allah): 'Ey Âdem! Bunların isimlerini onlara haber ver' dedi. Âdem onların isimlerini kendilerine haber verince (Allah): 'Ben size, göklerin ve yerin gaybını şüphesiz bilirim; açığa vurduğunuzu da gizlemekte olduğunuzu da bilirim dememiş miydim?' buyurdu.” (33)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ) فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ" أَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يُعْلِمَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ بَعْدَ أَنْ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ لِيَعْلَمُوا أَنَّهُ أَعْلَمُ بِمَا سَأَلَهُمْ عَنْهُ تَنْبِيهًا عَلَى فَضْلِهِ وَعُلُوِّ شَأْنِهِ، فَكَانَ أَفْضَلَ مِنْهُمْ بِأَنْ قَدَّمَهُ عَلَيْهِمْ وَأَسْجَدَهُمْ لَهُ وَجَعَلَهُمْ تَلَامِذَتَهُ وَأَمَرَهُمْ بِأَنْ يَتَعَلَّمُوا مِنْهُ. فَحَصَلَتْ لَهُ رُتْبَةُ الْجَلَالِ وَالْعَظَمَةِ بِأَنْ جَعَلَهُ مَسْجُودًا لَهُ، مُخْتَصًّا بِالْعِلْمِ. الثَّانِيَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى فَضْلِ الْعِلْمِ وَأَهْلِهِ، وَفِي الْحَدِيثِ: (وَإِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَتَضَعُ أَجْنِحَتَهَا رِضًا لِطَالِبِ الْعِلْمِ) أَيْ تَخْضَعُ وَتَتَوَاضَعُ وإنما تفعل ذلك لأهل العلم خاصة
Yüce Allah'ın: { قالَ يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ } “(Allah): 'Ey Âdem! Bunların isimlerini onlara haber ver' dedi” buyruğunda beş mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ } “Bunların isimlerini onlara haber ver” buyruğu: Allah, varlıkları meleklere arz ettikten sonra, Âdem'in üstünlüğüne ve makamının yüceliğine dikkat çekmek amacıyla, kendilerine sorduğu şeyi Âdem'in daha iyi bildiğini anlamaları için varlıkların isimlerini onlara bildirmesini Âdem'e emretti. Böylece Allah; Âdem'i onların önüne geçirerek, melekleri ona secde ettirerek, onları onun talebeleri kılarak ve ondan öğrenmelerini emrederek Âdem'i meleklerden daha üstün kıldı. Dolayısıyla Âdem, kendisine secde edilen ve ilimle mümtaz kılınan bir zat yapılarak celâl ve azamet mertebesine erişti. İkincisi- Bu ayette ilmin ve ilim ehlinin faziletine delil vardır. Hadiste de şöyle buyrulmuştur: « وَإِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَتَضَعُ أَجْنِحَتَهَا رِضًا لِطَالِبِ الْعِلْمِ » «Şüphesiz melekler, ilim talebesinden hoşnut oldukları için kanatlarını sererler.» Yani boyun eğer ve tevazu gösterirler. Melekler bunu ancak özellikle ilim ehline yaparlar
مِنْ بَيْنِ سَائِرِ عِيَالِ اللَّهِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَلْزَمَهَا ذَلِكَ فِي آدَمَ ﵇ فَتَأَدَّبَتْ بِذَلِكَ الْأَدَبِ. فَكُلَّمَا ظَهَرَ لَهَا عِلْمٌ فِي بَشَرٍ خَضَعَتْ لَهُ وَتَوَاضَعَتْ وَتَذَلَّلَتْ إِعْظَامًا لِلْعِلْمِ وَأَهْلِهِ، وَرِضًا مِنْهُمْ بِالطَّلَبِ لَهُ وَالشُّغْلِ بِهِ. هَذَا فِي الطُّلَّابِ مِنْهُمْ فَكَيْفَ بِالْأَحْبَارِ فِيهِمْ وَالرَّبَّانِيِّينَ مِنْهُمْ! جَعَلَنَا اللَّهُ مِنْهُمْ وَفِيهِمْ، إِنَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ. الثَّالِثَةُ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ مِنْ هَذَا الْبَابِ، أَيُّمَا أَفْضَلُ الْمَلَائِكَةُ أَوْ بَنُو آدَمَ عَلَى قَوْلَيْنِ: فَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ الرُّسُلَ مِنَ الْبَشَرِ أَفْضَلُ مِنَ الرُّسُلِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، وَالْأَوْلِيَاءُ مِنَ الْبَشَرِ أَفْضَلُ مِنَ الْأَوْلِيَاءِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ. وَذَهَبَ آخَرُونَ إِلَى أَنَّ الْمَلَأَ الْأَعْلَى أَفْضَلُ. احْتَجَّ مَنْ فَضَّلَ الْمَلَائِكَةَ بِأَنَّهُمْ" عِبادٌ مُكْرَمُونَ. لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ" [الأنبياء: ٢٧ - ٢٦] " لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ" [التحريم: ٦]. وقوله:"نْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْداً لِلَّهِ وَلَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ
Allah'ın diğer kulları arasından [sadece ilim ehline bunu yaparlar]; zira Allah Teâlâ Âdem aleyhisselâm kıssasında bunu meleklere zorunlu kılmış, onlar da bu edeple edeplenmişlerdir. Bu sebeple insanoğlunda ne zaman bir ilim görseler, ilme ve ilim ehline duydukları saygıdan, onların ilim talep etmelerinden ve onunla meşgul olmalarından duydukları hoşnutluktan ötürü ona boyun eğer, tevazu gösterir ve tezellül ederler. Bu durum ilim talipleri için böyledir; ya aralarındaki derin âlimler (ahbâr) ve rabbânîler hakkında nasıldır! Allah bizi onlardan ve onların arasında kılsın; şüphesiz O, büyük lütuf sahibidir. ÜÇÜNCÜ MESELE: İlim adamları bu babdan olmak üzere, melekler mi yoksa Âdemoğulları mı daha faziletlidir konusunda iki görüşe ayrılmışlardır: Bir grup insan; beşerden olan resullerin meleklerden olan resullerden daha faziletli olduğu, beşerden olan velilerin de meleklerden olan velilerden daha faziletli olduğu görüşüne gitmiştir. Diğerleri ise Mele-i A'lâ'nın daha faziletli olduğu görüşüne gitmiştir. Melekleri üstün tutanlar, onların: { عِبادٌ مُكْرَمُونَ. لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ } “(Onlar) ikram olunmuş kullardır. Söz ile O'nun önüne geçemezler ve onlar ancak O'nun emriyle hareket ederler” [Enbiyâ 26-27], { لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ } “Allah'ın kendilerine emrettiği şeylerde O'na isyan etmezler ve emrolundukları şeyleri yaparlar” [Tahrîm 6] ayetlerini, { لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْداً لِلَّهِ وَلَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ } “Ne Mesih Allah'a kul olmaktan çekinir ne de mukarreb melekler”
" [النساء: ١٧٢] وَقَوْلَهُ:" قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ " [الانعام: ٥٠]. وَفِي الْبُخَارِيِّ: (يَقُولُ اللَّهُ ﷿:" مَنْ ذَكَرَنِي فِي مَلَأٍ ذَكَرْتُهُ فِي مَلَأٍ خَيْرٍ مِنْهُمْ). وَهَذَا نَصٌّ. احْتَجَّ مَنْ فَضَّلَ بَنِي آدَمَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ هُمْ خير البريئة " [البينة: ٧] بِالْهَمْزِ، مِنْ بَرَأَ اللَّهُ الْخَلْقَ. وَقَوْلُهُ ﵇: (وإن الملائكة لتضع أجنحتها رضي لِطَالِبِ الْعِلْمِ) الْحَدِيثَ. أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ، وَبِمَا جَاءَ فِي أَحَادِيثَ مِنْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُبَاهِي بِأَهْلِ عَرَفَاتَ الْمَلَائِكَةَ، وَلَا يُبَاهِي إِلَّا بِالْأَفْضَلِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: وَلَا طَرِيقَ إِلَى الْقَطْعِ بِأَنَّ الْأَنْبِيَاءَ أَفْضَلُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، وَلَا الْقَطْعُ بِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ خَيْرٌ مِنْهُمْ، لِأَنَّ طَرِيقَ ذَلِكَ خَبَرُ اللَّهِ تَعَالَى وَخَبَرُ رسوله أو إجماع الامة، وليس ها هنا شي مِنْ ذَلِكَ، خِلَافًا لِلْقَدَرِيَّةِ وَالْقَاضِي أَبِي بَكْرٍ ﵀ حَيْثُ قَالُوا: الْمَلَائِكَةُ أَفْضَلُ. قَالَ: وَأَمَّا مَنْ قَالَ مِنْ أَصْحَابِنَا وَالشِّيعَةِ: إِنَّ الْأَنْبِيَاءَ أَفْضَلُ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ الْمَلَائِكَةَ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ، فَيُقَالُ لَهُمْ: الْمَسْجُودُ لَهُ لَا يَكُونُ أَفْضَلَ مِنَ السَّاجِدِ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْكَعْبَةَ مَسْجُودٌ لَهَا وَالْأَنْبِيَاءُ وَالْخَلْقُ يَسْجُدُونَ نَحْوَهَا، ثُمَّ إِنَّ الْأَنْبِيَاءَ خَيْرٌ مِنْ الْكَعْبَةِ بِاتِّفَاقِ الامة. ولا خلاف أن السجود
[en-Nisâ: 172] ve: { قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ } “De ki: 'Ben size Allah'ın hazineleri yanımdadır demiyorum, gaybı da bilmiyorum ve size ben bir meleğim de demiyorum'” [el-En'âm: 50] ayetleridir. Buhârî'de [geçen bir hadis-i kudsîde şöyle buyrulur]: « يَقُولُ اللَّهُ ﷿: مَنْ ذَكَرَنِي فِي مَلَأٍ ذَكَرْتُهُ فِي مَلَأٍ خَيْرٍ مِنْهُمْ » «Yüce Allah şöyle buyurur: 'Kim beni bir topluluk içinde anarsa, ben de onu onlardan daha hayırlı bir topluluk içinde anarım.'» Bu açık bir nasstır. Âdemoğullarını üstün tutanlar ise Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيئَةِ } “İman edip salih ameller işleyenler var ya, işte onlar yaratılmışların en hayırlısıdırlar” [el-Beyyine: 7] ayetini delil getirmişlerdir. [Buradaki el-Berîe (الْبَرِيئَة) kelimesi], Allah'ın mahlukatı yaratması anlamına gelen "bera'e" (بَرَأَ) kökünden hemzeli [bir kıraattir]. [Yine] Peygamber aleyhisselâm'ın: « وَإِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَتَضَعُ أَجْنِحَتَهَا رِضًا لِطَالِبِ الْعِلْمِ » «Şüphesiz melekler ilim talep edenden hoşnut oldukları için kanatlarını gererler...» hadisini de [delil getirmişlerdir]. Bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiştir. Yine hadislerde Allah Teâlâ'nın Arafat ehliyle meleklere karşı övündüğünün ve ancak daha üstün olanla övünüleceğinin bildirilmiş olmasını da [delil göstermişlerdir]. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Bazı ilim adamları ise şöyle demiştir: Peygamberlerin meleklerden daha üstün olduğuna kesin bir şekilde hükmetmenin de meleklerin onlardan daha hayırlı olduğuna kesin hükmetmenin de bir yolu yoktur. Çünkü bunun yolu ancak Allah Teâlâ'nın haberi (vahyi), Resûlü'nün haberi veya ümmetin icmâıdır; burada ise bunlardan hiçbiri bulunmamaktadır. Meleklerin daha üstün olduğunu söyleyen Kaderiyye ile Kādî Ebû Bekir rahimehullâh ise buna muhaliftir. O [âlim] şöyle devam etmiştir: Ashabımızdan (Ehl-i Sünnet'ten) ve Şîa'dan, Allah Teâlâ meleklere Âdem'e secde etmelerini emrettiği için peygamberlerin daha üstün olduğunu ileri sürenlere gelince, onlara şöyle denilir: Kendisine secde edilen varlık, secde edenden daha üstün olmak zorunda değildir. Görmez misin ki Kâbe kendisine doğru secde edilen bir kıbledir; peygamberler ve mahlukat ona doğru secde etmektedir, buna rağmen peygamberler ümmetin ittifakıyla Kâbe'den daha hayırlıdır. Secdenin
لَا يَكُونُ إِلَّا لِلَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ السُّجُودَ عِبَادَةٌ، وَالْعِبَادَةُ لَا تَكُونُ إِلَّا لِلَّهِ، فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَكَوْنُ السُّجُودِ إِلَى جِهَةٍ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْجِهَةَ خَيْرٌ مِنَ السَّاجِدِ الْعَابِدِ وَهَذَا وَاضِحٌ. وَسَيَأْتِي لَهُ مَزِيدُ بَيَانٍ فِي الْآيَةِ بَعْدَ هَذَا. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ) دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ أَحَدًا لَا يَعْلَمُ مِنَ الْغَيْبِ إِلَّا ما أعلمه الله كالأنبياء أو من أعلمه مَنْ أَعْلَمَهُ اللَّهُ تَعَالَى، فَالْمُنَجِّمُونَ وَالْكُهَّانُ وَغَيْرُهُمْ كَذَبَةٌ. وَسَيَأْتِي بَيَانُ هَذَا فِي" الْأَنْعَامِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ" الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ) أَيْ مِنْ قَوْلِهِمْ:" أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها" حَكَاهُ مَكِّيٌّ وَالْمَاوَرْدِيُّ. وَقَالَ الزَّهْرَاوِيُّ: مَا أَبْدَوْهُ هُوَ بِدَارُهُمْ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ. (وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: الْمُرَادُ مَا كَتَمَهُ إِبْلِيسُ فِي نَفْسِهِ مِنَ الْكِبْرِ وَالْمَعْصِيَةِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَجَاءَ" تَكْتُمُونَ" لِلْجَمَاعَةِ، وَالْكَاتِمُ وَاحِدٌ فِي هَذَا الْقَوْلِ عَلَى تَجَوُّزِ الْعَرَبِ وَاتِّسَاعِهَا، كَمَا يُقَالُ لِقَوْمٍ قَدْ جَنَى سَفِيهٌ مِنْهُمْ: أَنْتُمْ فَعَلْتُمْ كَذَا. أَيْ مِنْكُمْ فَاعِلُهُ، وَهَذَا مَعَ قَصْدِ تَعْنِيفٍ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّ الَّذِينَ يُنادُونَكَ مِنْ وَراءِ الْحُجُراتِ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ " [الحجرات: ٤] وَإِنَّمَا نَادَاهُ مِنْهُمْ عُيَيْنَةُ، وَقِيلَ الْأَقْرَعُ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: الْإِبْدَاءُ وَالْمَكْتُومُ ذَلِكَ عَلَى مَعْنَى الْعُمُومِ فِي مَعْرِفَةِ أَسْرَارِهِمْ وَظَوَاهِرِهِمْ أَجْمَعُ. وَقَالَ مَهْدِيُّ بْنُ مَيْمُونَ: كُنَّا عِنْدَ الْحَسَنِ فَسَأَلَهُ الْحَسَنُ بْنُ دِينَارٍ مَا الَّذِي كَتَمَتِ الْمَلَائِكَةُ؟ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ ﷿ لَمَّا خَلَقَ آدَمَ رَأَتِ الْمَلَائِكَةُ خَلْقًا عَجَبًا، وَكَأَنَّهُمْ دَخَلَهُمْ مِنْ ذلك شي، قَالَ: ثُمَّ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَأَسَرُّوا ذلك بينهم، [فقالوا: و] ما يُهِمُّكُمْ مِنْ هَذَا الْمَخْلُوقِ! إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَخْلُقْ خَلْقًا إِلَّا كُنَّا أَكْرَمَ عَلَيْهِ مِنْهُ. و" ما" فِي قَوْلِهِ:" مَا تُبْدُونَ" يَجُوزُ أَنْ يَنْتَصِبَ بِ"- أَعْلَمُ" عَلَى أَنَّهُ فِعْلٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى عَالِمٍ وَتَنْصِبَ بِهِ" مَا" فَيَكُونَ مثل حواج بيت الله، وقد تقدم.
[Secde] yalnızca Allah Teâlâ'ya olur; çünkü secde bir ibadettir ve ibadet sadece Allah'a yapılır. Durum böyle olunca, secdenin bir yöne doğru yapılmış olması, o yönün secde eden ibadet sahibinden daha hayırlı olduğunu göstermez. Bu durum gayet açıktır. Bundan sonraki ayette bu konuya dair daha fazla açıklama gelecektir. Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Şüphesiz Ben göklerin ve yerin gaybını bilirim” buyruğu, peygamberler gibi Allah'ın bildirdikleri veya Allah Teâlâ'nın bildirdiği kimselerin haber verdikleri müstesna, hiç kimsenin gaybı bilemeyeceğine delildir. Dolayısıyla müneccimler, kâhinler ve benzerleri yalancıdırlar. Bu hususun açıklaması inşâallahu teâlâ En'âm Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır; onları O'ndan başkası bilmez” ayetinin tefsirinde gelecektir. Beşinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ } “Açıkladığınızı da bilirim” buyruğu, Mekkî ve Mâverdî'nin naklettiğine göre onların: { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } “Orada fesat çıkaracak birini mi yaratacaksın?” sözleridir. Zehrâvî ise şöyle demiştir: Açığa vurdukları şey, Âdem'e secdeye koşuşmalarıdır. { وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ } “Ve gizlemekte olduğunuzu da [bilirim]” buyruğu hakkında İbn Abbâs, İbn Mes'ûd ve Saîd b. Cübeyr şöyle demişlerdir: “Bundan kasıt, İblis'in kibir ve isyan namına içinde gizlediği şeydir.” İbn Atiyye der ki: “Bu görüşe göre gizleyen tek bir kişi olduğu hâlde { تَكْتُمُونَ } “Gizliyordunuz” ifadesi, Arapların mecaz ve geniş ifade tarzı kabilinden çoğul kalıbında gelmiştir; nitekim içlerinden akılsız biri suç işleyen bir topluluğa 'Siz şöyle şöyle yaptınız' denilir ki bu, 'Bu işi yapan sizdendir' anlamına gelir ve bunda bir azarlama kastı bulunur. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ يُنادُونَكَ مِنْ وَراءِ الْحُجُراتِ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ } “Sana odaların ardından seslenenlerin çoğu akletmezler” [Hucurât 4] ayeti de bu kabildendir. Hâlbuki ona onların arasından sadece Uyeyne -bir rivayette de el-Akra'- seslenmişti.” Bir grup ise şöyle demiştir: Açığa vurma ve gizleme ifadeleri, onların bütün gizli ve açık hâllerinin bilinmesi hususunda genel anlamdadır. Mehdî b. Meymûn anlatır: Hasan[-ı Basrî]'ın yanındaydık; Hasan b. Dînâr ona: “Meleklerin gizlediği şey neydi?” diye sordu. O da şöyle dedi: “Allah celle celâluhu Âdem'i yarattığında melekler hayret verici bir yaratılış gördüler ve sanki bu durumdan ötürü içlerine bir şey doğdu. Sonra birbirlerine yönelip bunu kendi aralarında fısıldaştılar [ve şöyle dediler:] 'Bu mahluk sizi neden endişelendiriyor ki! Allah ne yaratırsa yaratsın, biz mutlaka O'nun katında ondan daha üstün oluruz.'” { مَا تُبْدُونَ } ifadesindeki “mâ” (ما) edatının, { أَعْلَمُ } fiili ile nasb edilmesi câiz olduğu gibi, onun “âlim” (bilen) anlamında olup “mâ” kelimesini nasb etmesi de câizdir; bu durumda “huvâccu beytillâh” (Allah'ın evini haccetmek isteyenler) ifadesi gibi olur; bu husus daha önce geçmişti.
[سورة البقرة (٢): آية ٣٤]
[Bakara Suresi (2): Ayet 34]
وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى وَاسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ (٣٤)
{ وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى وَاسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ (٣٤) } “Hani Biz meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik de İblis müstesna hepsi secde etmişlerdi. O ise direndi, büyüklük tasladı ve kâfirlerden oldu.” (34)
فِيهِ عَشْرُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ قُلْنا) أَيْ وَاذْكُرْ. وَأَمَّا قَوْلُ أَبِي عُبَيْدَةَ: إِنَّ" إِذْ" زَائِدَةٌ فَلَيْسَ بِجَائِزٍ، لِأَنَّ إِذْ ظَرْفٌ وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَالَ" قُلْنا" وَلَمْ يَقُلْ قُلْتُ لِأَنَّ الْجَبَّارَ الْعَظِيمَ يُخْبِرُ عَنْ نَفْسِهِ بِفِعْلِ الْجَمَاعَةِ تَفْخِيمًا وَإِشَادَةً بِذِكْرِهِ. وَالْمَلَائِكَةُ جَمْعُ مَلَكٍ، وقد تقدم. وتقدم القول أيضا في آدم واشتقاقه فلا معنى لإعادته. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي جَعْفَرِ بْنِ الْقَعْقَاعِ أَنَّهُ ضَمَّ تَاءَ التَّأْنِيثِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ إِتْبَاعًا لِضَمِّ الْجِيمِ فِي" اسْجُدُوا". وَنَظِيرُهُ" الْحَمْدُ لِلَّهِ". الثَّانِيَةُ- قوله تعالى (اسْجُدُوا) السُّجُودُ مَعْنَاهُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ التَّذَلُّلُ وَالْخُضُوعُ، قال الشاعر:
Burada on mesele vardır: BİRİNCİ MESELE: Yüce Allah'ın { وَإِذْ قُلْنا } buyruğu; yani 'hatırla' demektir. Ebû Ubeyde'nin: 'İz (إِذْ) zaiddir' sözü ise caiz değildir; çünkü 'iz' bir zarftır ve bu husus daha önce geçmişti. 'Dedim' demeyip { قُلْنا } "dedik" buyurmuştur; çünkü Azamet ve Kudret Sahibi olan [Allah], Kendi zatından tazim ve şanını yüceltme amacıyla çoğul fiiliyle haber verir. el-Melâike (الْمَلَائِكَةُ) melek (مَلَك) kelimesinin çoğuludur ve daha önce geçmişti. Âdem ismi ve iştikakı hakkındaki açıklama da daha önce geçmişti; bu sebeple onu tekrarlamanın bir anlamı yoktur. Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ'dan rivayet edildiğine göre o, { اسْجُدُوا } kelimesindeki cîm harfinin dammesine uyarak (ittibâ' yoluyla) el-Melâiketu kelimesindeki te'nîs tâ'sını damme ile okumuştur. Bunun benzeri [الْحَمْدُ لُلَّهِ] okunuşudur. İKİNCİ MESELE: Yüce Allah'ın { اسْجُدُوا } “secde edin” buyruğu; secde, Arap kelamında boyun eğmek ve tevazu göstermek anlamındadır. Şair şöyle demiştir:
يجمع تَضِلُّ الْبُلْقُ فِي حَجَرَاتِهِ ... تَرَى الْأُكْمَ فِيهَا سُجَّدًا لِلْحَوَافِرِ
Geniş bir çöl ki alaca atlar onun genişliklerinde yolunu şaşırır... Oradaki tepelerin toynaklara boyun eğdiğini (secde ettiğini) görürsün.
الْأُكْمُ: الْجِبَالُ الصِّغَارُ. جَعَلَهَا سُجَّدًا لِلْحَوَافِرِ لِقَهْرِ الْحَوَافِرِ إِيَّاهَا وَأَنَّهَا لَا تَمْتَنِعُ عَلَيْهَا. وَعَيْنٌ سَاجِدَةٌ، أَيْ فَاتِرَةٌ عَنِ النَّظَرِ، وَغَايَتُهُ وَضْعُ الْوَجْهِ بِالْأَرْضِ. قَالَ ابْنُ فَارِسٍ: سَجَدَ إِذَا تَطَامَنَ، وَكُلُّ مَا سَجَدَ فَقَدْ ذَلَّ. وَالْإِسْجَادُ: إِدَامَةُ النَّظَرِ. قَالَ أَبُو عَمْرٍو: وأسجد إذا طأطأ رأسه، قال:
el-Ukm (الْأُكْمُ) küçük dağlar (tepeler) demektir. Toynakların tepelere üstün gelmesi ve tepelerin onlara karşı koyamaması sebebiyle onları toynaklara secde edici kılmıştır. [عَيْنٌ سَاجِدَةٌ] (secde eden göz) bakmaktan gevşeyip süzülen göz demektir; secdenin son noktası ise yüzü yere koymaktır. İbn Fâris: 'Secede (سَجَدَ) eğildi demektir; eğilen her şey boyun eğmiştir (zelil olmuştur)' demiştir. el-İscâd (الْإِسْجَادُ) ise bakışı sürdürmek demektir. Ebû Amr: 'Eğer başını eğerse escede (أَسْجَدَ) denir' demiş ve şöyle nakletmiştir:
فُضُولَ أَزِمَّتِهَا أَسَجَدَتْ ... سُجُودَ النَّصَارَى لِأَحْبَارِهَا
Dizginlerinin artıklarını Hristiyanların din adamlarına secde ettiği gibi eğdi.
قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: وَأَنْشَدَنِي أَعْرَابِيٌّ مِنْ بَنِي أَسَدٍ:
Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Esedoğullarından bir bedevi bana şu beyti okudu:
وَقُلْنَ لَهُ أَسْجِدْ لِلَيْلَى فَأَسْجَدَا
Ona 'Leylâ'ya secde et (başını eğ)' dediler, o da eğdi.
يَعْنِي الْبَعِيرَ إِذَا طَأْطَأَ رَأْسَهُ. وَدَرَاهِمُ الْإِسْجَادِ: دَرَاهِمُ كَانَتْ عَلَيْهَا صُوَرٌ كَانُوا يَسْجُدُونَ لَهَا، قَالَ:
Yani deve başını eğdiği vakit böyle denir. İscâd dirhemleri (دَرَاهِمُ الْإِسْجَادِ); üzerlerinde kendilerine secde edilen suretlerin bulunduğu dirhemlerdir. Şair şöyle demiştir:
وَافَى بها كدراهم الاسجاد
Onu iscâd dirhemleri gibi [parıldayan paralarla] ödedi.
الثَّالِثَةُ- اِسْتَدَلَّ مَنْ فَضَّلَ آدَمَ وَبَنِيهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى لِلْمَلَائِكَةِ:" اسْجُدُوا لِآدَمَ". قَالُوا: وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ أَفْضَلَ مِنْهُمْ. وَالْجَوَابُ أَنَّ مَعْنَى" اسْجُدُوا لِآدَمَ" اسْجُدُوا لِي مُسْتَقْبِلِينَ وَجْهَ آدَمَ. وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ" [الاسراء: ٧٨] أَيْ عِنْدَ دُلُوكِ الشَّمْسِ وَكَقَوْلِهِ:" وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ" [ص: ٧٢] أَيْ فَقَعُوا لِي عِنْدَ إِتْمَامِ خَلْقِهِ وَمُوَاجَهَتِكُمْ إِيَّاهُ سَاجِدِينَ. وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْمَسْجُودَ لَهُ لَا يَكُونُ أَفْضَلَ مِنَ السَّاجِدِ بِدَلِيلِ الْقِبْلَةِ. فَإِنْ قِيلَ: فَإِذَا لَمْ يَكُنْ أَفْضَلَ مِنْهُمْ فَمَا الْحِكْمَةُ فِي الْأَمْرِ بِالسُّجُودِ لَهُ؟ قِيلَ لَهُ: إِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَمَّا اسْتَعْظَمُوا بِتَسْبِيحِهِمْ وَتَقْدِيسِهِمْ أَمَرَهُمْ بِالسُّجُودِ لِغَيْرِهِ لِيُرِيَهُمُ اسْتِغْنَاءَهُ عَنْهُمْ وَعَنْ عِبَادَتِهِمْ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: عَيَّرُوا آدَمَ وَاسْتَصْغَرُوهُ وَلَمْ يَعْرِفُوا خَصَائِصَ الصُّنْعِ بِهِ فَأُمِرُوا بِالسُّجُودِ لَهُ تَكْرِيمًا. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُمْ بِالسُّجُودِ لَهُ مُعَاقَبَةً لَهُمْ عَلَى قَوْلِهِمْ:" أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها" لَمَّا قَالَ لَهُمْ:" إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً" [البقرة: ٣٠] وَكَانَ عَلِمَ مِنْهُمْ أَنَّهُ إِنْ خَاطَبَهُمْ أَنَّهُمْ قَائِلُونَ هَذَا، فَقَالَ لَهُمْ:" إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ" [ص: ٧١] وَجَاعِلُهُ خَلِيفَةً، فَإِذَا نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ. وَالْمَعْنَى: لِيَكُونَ ذَلِكَ عُقُوبَةً لَكُمْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ عَلَى مَا أَنْتُمْ قَائِلُونَ لِي الْآنَ. فَإِنْ قِيلَ: فَقَدِ اسْتَدَلَّ ابْنُ عَبَّاسٍ عَلَى فَضْلِ الْبَشَرِ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَقْسَمَ بِحَيَاةِ رَسُولِهِ ﷺ فَقَالَ:" لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ " [الحجر: ٧٢]. وَأَمَّنَهُ مِنَ الْعَذَابِ بِقَوْلِهِ:" لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ " [الفتح: ٢]. وَقَالَ لِلْمَلَائِكَةِ:" وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ " [الأنبياء: ٢٩]. قِيلَ لَهُ: إِنَّمَا لَمْ يُقْسِمْ بِحَيَاةِ الْمَلَائِكَةِ كَمَا لَمْ يُقْسِمْ بِحَيَاةِ نَفْسِهِ سُبْحَانَهُ، فَلَمْ يَقُلْ: لَعَمْرِي. وَأَقْسَمَ بِالسَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، وَلَمْ يَدُلَّ عَلَى أَنَّهُمَا أَرْفَعُ قَدْرًا مِنَ الْعَرْشِ وَالْجِنَانِ السبع. وأقسم بالتين والزيتون. وأما قول سُبْحَانَهُ:" وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ" [الأنبياء: ٢٩] فَهُوَ نَظِيرُ قَوْلِهِ لِنَبِيِّهِ ﵇:" لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ" [الزمر: ٦٥] فليس فيه إذا دلالة، والله أعلم.
ÜÇÜNCÜ MESELE: Âdem'i ve soyunu [meleklere] üstün tutanlar, Yüce Allah'ın meleklere hitaben söylediği { اسْجُدُوا لِآدَمَ } “Âdem'e secde edin!” buyruğunu delil getirmiş ve: “Bu, onun onlardan daha üstün olduğuna delalet eder” demişlerdir. Buna verilecek cevap şudur: { اسْجُدُوا لِآدَمَ } “Âdem'e secde edin!” ifadesinin anlamı, “Âdem'in yüzüne yönelerek Bana secde edin” demektir. Bu da tıpkı Yüce Allah'ın: { أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ } [el-İsrâ 17/78] “Güneşin batıya kaymasından itibaren namaz kıl” yani güneşin batıya kaydığı vakitte [namaz kıl] buyruğu ve: { وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ } [Sâd 38/72] “Ona ruhumdan üflediğim zaman hemen onun önünde secdeye kapanın!” yani onun yaratılışı tamamlandığında ve siz de onun karşısında bulunduğunuzda Bana secdeye kapanın buyruğu gibidir. Nitekim kıble delilinden hareketle kendisine doğru secde edilenin secde edenden daha üstün olmayacağını açıklamıştık. Şayet: “Eğer o meleklerden daha üstün değilse, ona secde edilmesinin emredilmesindeki hikmet nedir?” denilecek olursa, şöyle cevap verilir: Melekler tesbih ve takdisleriyle büyüklenince, [Allah] onlara ve onların ibadetlerine muhtaç olmadığını göstermek için kendisinden başkasına secde etmelerini emretti. Bazıları ise şöyle demiştir: [Melekler] Âdem'i kınadılar, onu küçük gördüler ve onun yaratılışındaki üstün hususiyetleri bilemediler; bu yüzden bir ikram olarak ona secde etmeleri emrolundu. Yüce Allah'ın onlara: { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } [el-Bakara 2/30] “Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” buyurduğu vakit onların: { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } “Orada bozgunculuk çıkaracak birini mi var edeceksin?” demelerine bir ceza olmak üzere ona secde etmelerini emretmiş olması da muhtemeldir. Çünkü [Allah], kendilerine hitap ettiği takdirde onların bu sözü söyleyeceklerini biliyordu. Bu sebeple onlara: { إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ } [Sâd 38/71] “Ben çamurdan bir insan yaratacağım” ve onu halife kılacağım; ona ruhumdan üflediğimde hemen onun önünde secdeye kapanın, buyurmuştur. Bunun manası şudur: “Şu anda Bana söylediklerinize karşılık o vakitte bu [secde emri] sizin için bir ceza olsun.” Şayet: “İbn Abbâs, Yüce Allah'ın Resûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) hayatına yemin ederek: { لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ } [el-Hicr 15/72] “Ömrüne andolsun ki onlar sarhoşlukları içinde bocalayıp duruyorlar” buyurmasını; { لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ } [el-Feth 48/2] “Tâ ki Allah senin geçmiş ve gelecek günahını bağışlasın” buyruğuyla onu azaptan emin kılmasını ve meleklere de: { وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ } [el-Enbiyâ 21/29] “Onlardan her kim: ‘Ben O'ndan başka bir ilahım’ derse, böylesini cehennemle cezalandırırız” buyurmasını insanın [melekten] üstün oluşuna delil getirmiştir” denilecek olursa; ona şöyle cevap verilir: [Allah] kendi zatının hayatına yemin etmediği gibi meleklerin hayatına da yemin etmemiştir; zira “Ömrüme andolsun” dememiştir. Ayrıca göğe ve yere de yemin etmiştir; oysa bu durum gök ile yerin Arş'tan ve yedi cennetten daha yüce mertebede olduğuna delalet etmez. İncir ve zeytine de yemin etmiştir. Yüce [Allah]'ın: { وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ } [el-Enbiyâ 21/29] “Onlardan her kim: ‘Ben O'ndan başka bir ilahım’ derse” buyruğuna gelince, bu da Peygamberine (aleyhisselâm) söylediği: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ } [ez-Zümer 39/65] “Andolsun ki eğer şirk koşarsan amelin kesinlikle boşa gider ve mutlaka hüsrana uğrayanlardan olursun” buyruğunun bir benzeridir. Dolayısıyla bunda [insanın meleklerden mutlak üstünlüğüne dair] bir delalet yoktur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الرَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي كَيْفِيَّةِ سُجُودِ الْمَلَائِكَةِ لِآدَمَ بَعْدَ اتِّفَاقِهِمْ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ سُجُودَ عِبَادَةٍ، فَقَالَ الْجُمْهُورُ: كَانَ هَذَا أَمْرًا لِلْمَلَائِكَةِ بِوَضْعِ الْجِبَاهِ عَلَى الْأَرْضِ، كَالسُّجُودِ الْمُعْتَادِ فِي الصَّلَاةِ، لِأَنَّهُ الظَّاهِرُ مِنَ السُّجُودِ فِي الْعُرْفِ وَالشَّرْعِ، وَعَلَى هَذَا قِيلَ: كَانَ ذَلِكَ السُّجُودُ تَكْرِيمًا لِآدَمَ وَإِظْهَارًا لِفَضْلِهِ، وَطَاعَةً لِلَّهِ تَعَالَى، وَكَانَ آدَمُ كَالْقِبْلَةِ لَنَا. وَمَعْنَى" لِآدَمَ": إِلَى آدَمَ، كَمَا يُقَالُ صَلَّى لِلْقِبْلَةِ، أَيْ إِلَى الْقِبْلَةِ. وَقَالَ قَوْمٌ: لَمْ يَكُنْ هَذَا السُّجُودَ الْمُعْتَادَ الْيَوْمَ الَّذِي هُوَ وَضْعُ الْجَبْهَةِ عَلَى الْأَرْضِ وَلَكِنَّهُ مُبْقًى عَلَى أَصْلِ اللُّغَةِ، فَهُوَ مِنَ التَّذَلُّلِ وَالِانْقِيَادِ، أَيِ اخْضَعُوا لِآدَمَ وَأَقِرُّوا لَهُ بِالْفَضْلِ. (فَسَجَدُوا) أَيِ امْتَثَلُوا مَا أُمِرُوا بِهِ. وَاخْتُلِفَ أَيْضًا هَلْ كَانَ ذَلِكَ السُّجُودُ خَاصًّا بِآدَمَ ﵇ فَلَا يَجُوزُ السُّجُودُ لِغَيْرِهِ مِنْ جَمِيعِ الْعَالَمِ إِلَّا لِلَّهِ تَعَالَى، أَمْ كَانَ جَائِزًا بَعْدَهُ إِلَى زَمَانِ يَعْقُوبَ ﵇، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً " [يوسف: ١٠٠] فَكَانَ آخِرَ مَا أُبِيحَ مِنَ السُّجُودِ لِلْمَخْلُوقِينَ؟ وَالَّذِي عَلَيْهِ الْأَكْثَرُ أَنَّهُ كَانَ مُبَاحًا إِلَى عَصْرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَأَنَّ أَصْحَابَهُ قَالُوا لَهُ حِينَ سَجَدَتْ لَهُ الشَّجَرَةُ وَالْجَمَلُ: نَحْنُ أَوْلَى بِالسُّجُودِ لَكَ مِنَ الشَّجَرَةِ وَالْجَمَلِ الشَّارِدِ، فَقَالَ لَهُمْ: (لَا يَنْبَغِي أَنْ يُسْجَدَ لِأَحَدٍ إِلَّا لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ). رَوَى ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ وَالْبُسْتِيُّ فِي صَحِيحِهِ عَنْ أَبِي وَاقِدٍ قَالَ: لَمَّا قَدِمَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ مِنَ الشَّامِ سَجَدَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَا هَذَا) فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَدِمْتُ الشَّامَ فَرَأَيْتُهُمْ يَسْجُدُونَ لِبَطَارِقَتِهِمْ وَأَسَاقِفَتِهِمْ، فَأَرَدْتُ أَنْ أَفْعَلَ ذَلِكَ بِكَ، قَالَ: (فَلَا تَفْعَلْ فَإِنِّي لَوْ أَمَرْتُ شَيْئًا أَنْ يَسْجُدَ لِشَيْءٍ لَأَمَرْتُ الْمَرْأَةَ أَنْ تَسْجُدَ لِزَوْجِهَا لَا تُؤَدِّي الْمَرْأَةُ حَقَّ رَبِّهَا حَتَّى تُؤَدِّيَ حَقَّ زَوْجِهَا حَتَّى لَوْ سَأَلَهَا نَفْسَهَا وَهِيَ عَلَى قَتَبٍ لَمْ تَمْنَعْهُ (. لَفْظُ الْبُسْتِيِّ. وَمَعْنَى الْقَتَبِ أَنَّ الْعَرَبَ يَعِزُّ عِنْدَهُمْ وُجُودُ كُرْسِيٍّ لِلْوِلَادَةِ فَيَحْمِلُونَ نِسَاءَهُمْ عَلَى الْقَتَبِ عِنْدَ الْوِلَادَةِ. وَفِي بَعْضِ طُرُقِ مُعَاذٍ: وَنَهَى عن السجود للبشر وأمر بالمصافحة.
DÖRDÜNCÜ MESELE: İlim ehli, meleklerin Âdem'e secdesinin bir ibadet secdesi olmadığı hususunda icma ettikten sonra bu secdenin keyfiyeti konusunda ihtilaf etmişlerdir. Çoğunluk (cumhûr) şöyle demiştir: Örf ve şeriatte secdenin zahirî anlamı bu olduğu için bu, tıpkı namazda alışılagelen secde gibi meleklere alınlarını yere koymaları yönünde bir emirdi. Buna dayanarak şöyle denilmiştir: Bu secde Âdem'i yüceltmek, onun üstünlüğünü ortaya koymak ve Yüce Allah'a itaat etmek içindi; Âdem ise bizim için kıble gibiydi. "Âdem'e" (li-Âdem) ifadesinin anlamı, tıpkı "kıbleye doğru namaz kıldı" denildiği gibi "Âdem'e doğru" demektir. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Bu secde günümüzde bilinen ve alnın yere konulması şeklinde olan secde değildi; aksine kelimenin lügatteki asıl manası üzere bırakılmıştır. Dolayısıyla bu, boyun eğmek ve itaat etmek kabilindendir; yani Âdem'e boyun eğin ve onun üstünlüğünü kabul edin [demektir]. { فَسَجَدُوا } "Secde ettiler" yani emrolundukları şeyi yerine getirdiler. Ayrıca bu secdenin sadece Âdem aleyhisselâm'a has olup tüm âlem içinde Allah Teâlâ'dan başkasına secde etmenin caiz olmaması şeklinde mi olduğu, yoksa Yüce Allah'ın: { وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً } “Ana babasını tahtın üstüne çıkardı ve hepsi onun için secdeye kapandılar” [Yûsuf, 12/100] buyruğu gereğince, yaratılmışlara secde etmenin mubah kılındığı son durum olarak Yakub aleyhisselâm'ın zamanına kadar caiz mi kaldığı hususunda da ihtilaf edilmiştir. Âlimlerin çoğunluğunun benimsediği görüşe göre bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in dönemine kadar mubahtı. Nitekim ağaç ve deve kendisine secde ettiğinde sahabileri ona: "Ağaçtan ve ürküp kaçan deveden ziyade bizim sana secde etmemiz daha uygundur" demişler; o da onlara: « لَا يَنْبَغِي أَنْ يُسْجَدَ لِأَحَدٍ إِلَّا لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ » «Âlemlerin Rabbi olan Allah'tan başkasına secde etmek uygun olmaz» buyurmuştur. İbn Mâce Sünen'inde, el-Büstî de Sahîh'inde Ebû Vâkıd'dan şöyle rivayet etmiştir: Muâz b. Cebel Şam'dan dönünce Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e secde etti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « مَا هَذَا » «Bu nedir?» buyurdu. O da: "Ey Allah'ın Resûlü! Şam'a vardığımda onların patriklerine ve piskoposlarına secde ettiklerini gördüm ve bunu sana da yapmak istedim" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: « فَلَا تَفْعَلْ فَإِنِّي لَوْ أَمَرْتُ شَيْئًا أَنْ يَسْجُدَ لِشَيْءٍ لَأَمَرْتُ الْمَرْأَةَ أَنْ تَسْجُدَ لِزَوْجِهَا لَا تُؤَدِّي الْمَرْأَةُ حَقَّ رَبِّهَا حَتَّى تُؤَدِّيَ حَقَّ زَوْجِهَا حَتَّى لَوْ سَأَلَهَا نَفْسَهَا وَهِيَ عَلَى قَتَبٍ لَمْ تَمْنَعْهُ » «Bunu yapma! Şayet ben bir kimsenin başka bir kimseye secde etmesini emredecek olsaydım, kadının kocasına secde etmesini emrederdim. Kadın, kocasının hakkını ödemedikçe Rabbinin hakkını ödemiş olmaz. Hatta kocası, kadın bir semer üzerinde iken dahi kendisiyle birlikte olmayı istese ona engel olamaz.» Bu lafız el-Büstî'ye aittir. Kateb (semer) kelimesinin anlamı şudur: Araplarda doğum sandalyesi pek bulunmazdı; bu yüzden kadınlarını doğum anında semerin (el-kateb) üzerine oturturlardı. Muâz rivayetinin bazı tarîklerinde ise: "İnsana secde etmeyi yasakladı ve el sıkışmayı (musafahayı) emretti" [ifadesi yer almaktadır].
قُلْتُ: وَهَذَا السُّجُودُ الْمَنْهِيُّ عَنْهُ قَدِ اتَّخَذَهُ جُهَّالُ الْمُتَصَوِّفَةِ عَادَةً فِي سَمَاعِهِمْ وَعِنْدَ دُخُولِهِمْ عَلَى مَشَايِخِهِمْ وَاسْتِغْفَارِهِمْ، فَيُرَى الْوَاحِدُ مِنْهُمْ إِذَا أَخَذَهُ الْحَالُ بِزَعْمِهِ يَسْجُدُ لِلْأَقْدَامِ لِجَهْلِهِ سَوَاءٌ أَكَانَ لِلْقِبْلَةِ أَمْ غَيْرِهَا جَهَالَةً مِنْهُ، ضَلَّ سَعْيُهُمْ وَخَابَ عَمَلُهُمْ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ: (إِلَّا إِبْلِيسَ) نُصِبَ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ الْمُتَّصِلِ، لِأَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ عَلَى قَوْلِ الْجُمْهُورِ: ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ جُرَيْجٍ وَابْنِ الْمُسَيَّبِ وَقَتَادَةَ وَغَيْرِهِمْ، وَهُوَ اخْتِيَارُ الشَّيْخِ أَبِي الْحَسَنِ، وَرَجَّحَهُ الطَّبَرِيُّ، وَهُوَ ظَاهِرُ الْآيَةِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَكَانَ اسْمُهُ عَزَازِيلَ وَكَانَ مِنْ أَشْرَافِ الْمَلَائِكَةِ وَكَانَ مِنَ الْأَجْنِحَةِ الْأَرْبَعَةِ ثُمَّ أَبْلَسَ بَعْدُ. رَوَى سماك ابن حَرْبٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ إِبْلِيسُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَلَمَّا عَصَى اللَّهَ غَضِبَ عَلَيْهِ فَلَعَنَهُ فَصَارَ شَيْطَانًا. وَحَكَى الْمَاوَرْدِيُّ عَنْ قَتَادَةَ: أَنَّهُ كَانَ مِنْ أَفْضَلِ صِنْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ يُقَالُ لَهُمُ الْجِنَّةُ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: إِنَّ الْجِنَّ سِبْطٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ خُلِقُوا مِنْ نَارٍ وَإِبْلِيسُ مِنْهُمْ، وَخُلِقَ سَائِرُ الْمَلَائِكَةِ مِنْ نُورٍ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ أَيْضًا: إِبْلِيسُ أَبُو الْجِنِّ كَمَا أَنَّ آدَمَ أَبُو الْبَشَرِ وَلَمْ يَكُنْ مَلَكًا، وَرُوِيَ نَحْوُهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَالَ: اسْمُهُ الْحَارِثُ. وقال شهر ابن حَوْشَبٍ وَبَعْضُ الْأُصُولِيِّينَ: كَانَ مِنَ الْجِنِّ الَّذِينَ كَانُوا فِي الْأَرْضِ وَقَاتَلَتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ فَسَبَوْهُ صَغِيرًا وَتَعَبَّدَ مَعَ الْمَلَائِكَةِ وَخُوطِبَ، وَحَكَاهُ الطَّبَرِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ. وَالِاسْتِثْنَاءُ عَلَى هَذَا مُنْقَطِعٌ، مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى:" مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّباعَ الظَّنِّ" [النساء: ١٥٧] وقوله:" إِلَّا ما ذَكَّيْتُمْ" [المائدة: ٣] فِي أَحَدِ الْقَوْلَيْنِ، وَقَالَ الشَّاعِرُ:
Ben derim ki: Yasaklanan bu secdeyi, tasavvufun cahilleri sema meclislerinde, şeyhlerinin huzuruna girdiklerinde ve onlardan bağışlanma dilediklerinde bir adet haline getirmişlerdir. Öyle ki onlardan biri kendi zannınca vecd haline girdiğinde, cehaletinden ötürü kıbleye doğru olsun veya olmasın ayaklara secde eder; çabaları boşa gitmiş ve amelleri hüsrana uğramıştır. BEŞİNCİ MESELE: Yüce Allah'ın { إِلَّا إِبْلِيسَ } “İblis müstesna” buyruğu; muttasıl istisna olarak nasb edilmiştir. Çünkü çoğunluğun -İbn Abbâs, İbn Mes'ûd, İbn Cüreyc, İbnü'l-Müseyyeb, Katâde ve başkalarının- görüşüne göre o meleklerdendi. Şeyh Ebû'l-Hasan'ın tercihi de budur, et-Taberî de bunu tercih etmiştir ve ayetin zahiri de budur. İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Onun adı Azâzîl idi, meleklerin en şereflilerindendi ve dört kanatlılardandı; daha sonra iblisleşti (ümitsizliğe düştü).' Simâk b. Harb'in İkrime'den, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'İblis meleklerdendi; Allah'a isyan edince Allah ona gazap etti, onu lanetledi ve o da şeytan oldu.' el-Mâverdî, Katâde'den onun meleklerin 'Cinnet' denilen en faziletli sınıfından olduğunu nakletmiştir. Saîd b. Cübeyr ise: 'Cinler, ateşten yaratılmış bir melek fırkasıdır ve İblis de onlardandır; diğer melekler ise nurdan yaratılmıştır' demiştir. İbn Zeyd, el-Hasan ve yine Katâde şöyle demişlerdir: 'Âdem insanların atası olduğu gibi İblis de cinlerin atasıdır ve o melek değildi.' İbn Abbâs'tan da buna benzer bir görüş rivayet edilmiş ve adının el-Hâris olduğunu söylemiştir. Şehr b. Havşeb ve bazı usulcüler: 'O, yeryüzünde bulunan ve meleklerin kendileriyle savaşıp onu küçükken esir aldıkları cinlerdendi; meleklerle birlikte ibadet etti ve ona da hitap edildi' demişlerdir; bunu et-Taberî İbn Mes'ûd'dan nakletmiştir. Bu görüşe göre istisna munkatıdır; tıpkı Yüce Allah'ın: { مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّباعَ الظَّنِّ } “Onların bu konuda zanna uymaktan başka hiçbir bilgileri yoktur” [Nisâ 157] ve iki görüşten birine göre: { إِلَّا ما ذَكَّيْتُمْ } “kestikleriniz müstesna” [Mâide 3] buyrukları gibidir. Şair şöyle demiştir:
لَيْسَ عَلَيْكَ عَطَشٌ وَلَا جُوعْ ... إِلَّا الرُّقَادَ وَالرُّقَادُ مَمْنُوعْ
Sana susuzluk da yok açlık da... Ancak uyku hariç; uyku ise yasaktır.
وَاحْتَجَّ بَعْضُ أَصْحَابِ هَذَا الْقَوْلِ بِأَنَّ اللَّهَ ﷿ وَصَفَ الْمَلَائِكَةَ فَقَالَ:" لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ" [التحريم: ٦]، وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" إِلَّا إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ" [الكهف: ٥٠] وَالْجِنُّ غَيْرُ الْمَلَائِكَةِ. أَجَابَ أَهْلُ الْمَقَالَةِ الْأُولَى بِأَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَخْرُجَ إِبْلِيسُ مِنْ جُمْلَةِ الْمَلَائِكَةِ لِمَا سَبَقَ فِي عِلْمِ اللَّهِ بِشَقَائِهِ عَدْلًا مِنْهُ، لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ، وَلَيْسَ فِي خَلْقِهِ مِنْ نَارٍ وَلَا فِي تَرْكِيبِ الشَّهْوَةِ حِينَ غَضِبَ عَلَيْهِ مَا يَدْفَعُ أَنَّهُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ. وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ كان من جن الأرض فسبي،
Bu görüş sahiplerinden bazıları, Yüce Allah'ın melekleri { لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ } “Allah'ın kendilerine emrettiğine karşı gelmezler ve emrolundukları şeyi yaparlar” [Tahrîm: 6] şeklinde nitelemesini ve Yüce Allah'ın { إِلَّا إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ } “İblis hariç; o cinlerdendi” [Kehf: 50] buyruğunu delil getirmişlerdir; zira cinler meleklerden başkadır. İlk görüş sahipleri ise şöyle cevap vermişlerdir: Allah'ın ilminde İblis'in bedbaht olacağının önceden geçmiş bulunması sebebiyle —ki bu O'nun bir adaletidir ve O, yaptığından sorguya çekilmez— İblis'in melekler topluluğundan çıkmış olması imkânsız değildir. Onun ateşten yaratılmış olmasında ve [Allah] ona gazap ettiği sırada içine şehvet yerleştirilmesinde, onun meleklerden olduğunu reddedecek bir yön yoktur. "O, yeryüzü cinlerindendi de esir edilmişti" diyen kimsenin sözüne gelince;
فَقَدْ رُوِيَ فِي مُقَابَلَتِهِ أَنَّ إِبْلِيسَ هُوَ الَّذِي قَاتَلَ الْجِنَّ فِي الْأَرْضِ مَعَ جُنْدٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، حَكَاهُ الْمَهْدَوِيُّ وَغَيْرُهُ. وَحَكَى الثَّعْلَبِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ إِبْلِيسَ كَانَ مِنْ حَيٍّ مِنْ أَحْيَاءِ الْمَلَائِكَةِ يُقَالُ لَهُمُ الْجِنُّ خُلِقُوا مِنْ نَارِ السَّمُومِ، وَخُلِقَتِ الْمَلَائِكَةُ مِنْ نُورٍ، وَكَانَ اسْمُهُ بِالسُّرْيَانِيَّةِ عَزَازِيلُ، وَبِالْعَرَبِيَّةِ الْحَارِثُ، وَكَانَ مِنْ خُزَّانِ الْجَنَّةِ وَكَانَ رَئِيسَ مَلَائِكَةِ السَّمَاءِ الدُّنْيَا وَكَانَ لَهُ سُلْطَانُهَا وَسُلْطَانُ الْأَرْضِ، وَكَانَ مِنْ أَشَدِّ الْمَلَائِكَةِ اجْتِهَادًا وَأَكْثَرِهِمْ عِلْمًا، وَكَانَ يَسُوسُ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، فَرَأَى لِنَفْسِهِ بِذَلِكَ شَرَفًا وَعَظَمَةً، فَذَلِكَ الَّذِي دَعَاهُ إِلَى الْكُفْرِ فَعَصَى اللَّهَ فَمَسَخَهُ شَيْطَانًا رَجِيمًا. فَإِذَا كَانَتْ خَطِيئَةُ الرَّجُلِ فِي كِبْرٍ فَلَا تَرْجُهُ، وَإِنْ كَانَتْ خَطِيئَتُهُ فِي مَعْصِيَةٍ فَارْجُهُ، وَكَانَتْ خَطِيئَةُ آدَمَ ﵇ مَعْصِيَةً، وَخَطِيئَةُ إِبْلِيسَ كِبْرًا. وَالْمَلَائِكَةُ قَدْ تُسَمَّى جِنًّا لِاسْتِتَارِهَا، وَفِي التَّنْزِيلِ:" وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً " [الصافات: ١٥٨]، وَقَالَ الشَّاعِرُ فِي ذِكْرِ سُلَيْمَانَ ﵇:
buna mukabil meleklerden bir ordu ile yeryüzündeki cinlerle bizzat savaşan kişinin İblis olduğu da rivayet edilmiştir; bunu el-Mehdevî ve başkaları nakletmiştir. es-Sa'lebî İbn Abbâs'tan şöyle nakletmiştir: 'İblis, meleklerin kendilerine Cin denilen bir kabilesindendi; onlar semûm ateşinden yaratılmışlardı, diğer melekler ise nurdan yaratılmıştı. Onun Süryanicedeki adı Azâzîl, Arapçadaki adı ise el-Hâris idi; cennetin bekçilerindendi, dünya semasının meleklerinin reisi idi; onun hem dünya semasında hem de yeryüzünde hâkimiyeti vardı. Meleklerin ibadette en gayretlisi ve en çok ilim sahibi olanıydı; yerle gök arasını yönetirdi. Bu sebeple kendisinde bir şeref ve azamet gördü; işte bu durum onu küfre sevk etti, Allah'a isyan etti, Allah da onu taşlanmış bir şeytana dönüştürdü.' Kişinin günahı kibirden kaynaklanıyorsa ondan ümit kes; fakat günahı bir isyandan (nefse uymaktan) kaynaklanıyorsa onun hakkında ümitvar ol. Âdem aleyhisselâm'ın zellesi bir isyandı, İblis'in zellesi ise kibirdi. Melekler gizli olmalarından ötürü bazen 'cin' diye isimlendirilebilir; nitekim Kur'an'da: { وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً } “O'nunla cinler (melekler) arasında bir soy bağı uydurdular” [Sâffât 158] buyrulmaktadır. Şair de Süleyman aleyhisselâm'ı zikrederken şöyle demiştir:
وَسَخَّرَ مِنْ جِنِّ الْمَلَائِكِ تِسْعَةً ... قِيَامًا لَدَيْهِ يَعْمَلُونَ بِلَا أَجْرِ
Meleklerin cinlerinden dokuzunu boyun eğdirdi... Yanında durmuş, ücretsiz çalışıyorlardı.
وَأَيْضًا لَمَّا كَانَ مِنْ خُزَّانِ الْجَنَّةِ نُسِبَ إِلَيْهَا فَاشْتُقَّ اسْمُهُ مِنَ اسْمِهَا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَإِبْلِيسُ وَزْنُهُ إِفْعِيلٌ، مُشْتَقٌّ مِنَ الْإِبْلَاسِ وَهُوَ الْيَأْسُ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى. وَلَمْ يَنْصَرِفْ، لِأَنَّهُ مَعْرِفَةٌ وَلَا نَظِيرَ له في الأسماء فشبه بالأعجمية، قاله أَبُو عُبَيْدَةَ وَغَيْرُهُ. وَقِيلَ: هُوَ أَعْجَمِيٌّ لَا اشْتِقَاقَ لَهُ فَلَمْ يَنْصَرِفْ لِلْعُجْمَةِ وَالتَّعْرِيفِ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَبى) مَعْنَاهُ امْتَنَعَ مِنْ فِعْلِ مَا أُمِرَ بِهِ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: (إِذَا قَرَأَ ابْنُ آدَمَ السَّجْدَةَ [فَسَجَدَ] اعْتَزَلَ الشَّيْطَانُ يَبْكِي يَقُولُ يَا وَيْلَهُ- وفي رواية: يَا وَيْلِي- أُمِرَ ابْنُ آدَمَ بِالسُّجُودِ فَسَجَدَ فَلَهُ الْجَنَّةُ وَأُمِرْتُ بِالسُّجُودِ فَأَبَيْتُ فَلِي النَّارُ). خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ. يُقَالُ: أَبَى يَأْبَى إِبَاءً، وَهُوَ حَرْفٌ نَادِرٌ جَاءَ عَلَى فَعَلَ يَفْعَلُ لَيْسَ فِيهِ حَرْفٌ مِنْ حُرُوفِ الْحَلْقِ، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْأَلِفَ مُضَارِعَةٌ لِحُرُوفِ الْحَلْقِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: سَمِعْتُ إِسْمَاعِيلَ بْنَ إِسْحَاقَ الْقَاضِيَ يَقُولُ: الْقَوْلُ
Ayrıca o, cennetin bekçilerinden olduğu için oraya nispet edilmiş ve ismi de onun isminden türetilmiştir; en doğrusunu Allah bilir. İblîs kelimesinin vezni "if'îl" (إِفْعِيل) olup, Allah Teâlâ'nın rahmetinden ümit kesmek anlamına gelen "iblâs" (إِبْلَاس) kelimesinden türetilmiştir. Özel isim (marife) olduğu ve isimler arasında bir benzeri bulunmadığı için gayr-ı munsarıf kılınmış (tenvin ve kesre almamış) ve böylece yabancı kökenli (acemî) isimlere benzetilmiştir; bunu Ebû Ubeyde ve başkaları söylemiştir. Bir diğer görüşe göre ise o, herhangi bir türemesi olmayan yabancı kökenli (acemî) bir kelimedir; dolayısıyla yabancı kökenli olması (ucme) ve özel isim olması (marifelik) sebebiyle gayr-ı munsarıf olmuştur; bunu ez-Zeccâc ve başkaları söylemiştir. ALTINCI MESELE: Yüce Allah'ın { أَبَى } “yüz çevirdi / dayattı” buyruğunun anlamı, kendisine emredilen fiili yapmaktan kaçındı demektir. Nitekim Ebû Hureyre'den rivayet edilen sahih hadiste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِذَا قَرَأَ ابْنُ آدَمَ السَّجْدَةَ [فَسَجَدَ] اعْتَزَلَ الشَّيْطَانُ يَبْكِي يَقُولُ يَا وَيْلَهُ -وفي رواية: يَا وَيْلِي- أُمِرَ ابْنُ آدَمَ بِالسُّجُودِ فَسَجَدَ فَلَهُ الْجَنَّةُ وَأُمِرْتُ بِالسُّجُودِ فَأَبَيْتُ فَلِي النَّارُ » «Âdemoğlu secde [ayetini] okuyup [da secde edince] şeytan ağlayarak bir kenara çekilir ve: 'Vay haline! -bir rivayette: Vay başıma gelenlere!- Âdemoğluna secde emredildi, o da secde etti ve cenneti hak etti; bana da secde emredildi ama ben dayattım (yüz çevirdim), bu yüzden cehennem bana kaldı!' der.» Bunu Müslim tahric etmiştir. Arapçada ebâ ye'bâ ibâen (أَبَى يَأْبَى إِبَاءً) denilir. Bu, içinde boğaz harflerinden biri bulunmadığı halde fe'ale yef'alu (فَعَلَ يَفْعَلُ) kalıbında gelen nadir bir kelimedir. Şöyle de denilmiştir: Elif harfi, boğaz harflerine benzerlik göstermektedir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Kadı İsmâil b. İshâk'ın şöyle dediğini işittim: "[Bu hususta doğru] görüş...
عِنْدِي أَنَّ الْأَلِفَ مُضَارِعَةٌ لِحُرُوفِ الْحَلْقِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَا أَعْلَمُ أَنَّ أَبَا إِسْحَاقَ رَوَى عَنْ إِسْمَاعِيلَ نَحْوًا غَيْرَ هَذَا الْحَرْفِ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاسْتَكْبَرَ) الِاسْتِكْبَارُ: الِاسْتِعْظَامُ فَكَأَنَّهُ كَرِهَ السُّجُودَ فِي حَقِّهِ وَاسْتَعْظَمَهُ فِي حَقِّ آدَمَ، فَكَانَ تَرْكُ السُّجُودِ لِآدَمَ تَسْفِيهًا لِأَمْرِ اللَّهِ وَحِكْمَتِهِ. وَعَنْ هَذَا الْكِبْرِ عَبَّرَ ﵇ بِقَوْلِهِ: (لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنْ [كَانَ] فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ كِبْرٍ). فِي رِوَايَةٍ فَقَالَ رَجُلٌ: إِنَّ الرَّجُلَ يُحِبُّ أَنْ يَكُونَ ثَوْبُهُ حَسَنًا وَنَعْلُهُ حَسَنَةً. قَالَ: (إِنَّ اللَّهَ جَمِيلٌ يُحِبُّ الْجَمَالَ الْكِبْرُ بَطَرُ الْحَقِّ وَغَمْطُ النَّاسِ). أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. وَمَعْنَى بَطَرُ الْحَقِّ: تَسْفِيهُهُ وَإِبْطَالُهُ. وَغَمْطُ النَّاسِ: الِاحْتِقَارُ لَهُمْ وَالِازْدِرَاءُ بِهِمْ. وَيُرْوَى:" وَغَمْصُ" بِالصَّادِ الْمُهْمَلَةِ، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ، يُقَالُ: غَمَصَهُ يَغْمِصُهُ غَمْصًا وَاغْتَمَصَهُ، أَيِ اسْتَصْغَرَهُ وَلَمْ يَرَهُ شَيْئًا. وَغَمَصَ فُلَانٌ النِّعْمَةَ إِذَا لَمْ يَشْكُرْهَا. وَغَمَصْتُ عَلَيْهِ قَوْلًا قَالَهُ، أَيْ عِبْتُهُ عَلَيْهِ. وَقَدْ صَرَّحَ اللَّعِينُ بِهَذَا الْمَعْنَى فَقَالَ:" أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ " [ص: ٧٦]." أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً" [الاسراء: ٦١]." لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ" [الحجر: ٣٣] فَكَفَّرَهُ اللَّهُ بِذَلِكَ. فَكُلُّ مَنْ سَفَّهَ شَيْئًا مِنْ أَوَامِرِ اللَّهِ تَعَالَى أَوْ أَمْرِ رَسُولِهِ ﵇ كَانَ حُكْمُهُ حُكْمَهُ، وَهَذَا مَا لَا خِلَافَ فِيهِ. وَرَوَى ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ قَالَ بَلَغَنِي أَنَّ أَوَّلَ مَعْصِيَةٍ كَانَتِ الْحَسَدُ وَالْكِبْرُ، حَسَدَ إِبْلِيسُ آدَمَ، وَشَحَّ آدَمُ فِي أَكْلِهِ مِنَ الشَّجَرَةِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: حَسَدَ إِبْلِيسُ آدَمَ، عَلَى مَا أَعْطَاهُ اللَّهُ مِنَ الْكَرَامَةِ فَقَالَ: أَنَا نَارِيٌّ وَهَذَا طِينِيٌّ. وَكَانَ بَدْءَ الذُّنُوبِ الْكِبْرُ، ثُمَّ الْحِرْصُ حَتَّى أَكَلَ آدَمُ مِنَ الشَّجَرَةِ، ثُمَّ الْحَسَدُ إِذْ حَسَدَ ابْنُ آدَمِ أَخَاهُ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ) قِيلَ: كَانَ هُنَا بِمَعْنَى صَارَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ". وَقَالَ الشَّاعِرُ:
elifin boğaz harflerine benzediğidir' demiştir. en-Nehhâs: 'Ebû İshâk'ın İsmâil'den bu kelimeden başka nahiv naklettiğini bilmiyorum' demiştir. YEDİNCİ MESELE: Yüce Allah'ın { وَاسْتَكْبَرَ } “ve büyüklük tasladı” buyruğu; istikbâr kendini büyük görmektir. Sanki kendi hakkı için secde etmeyi çirkin görmüş, Âdem'in hakkı için ise bunu fazla büyük bulmuştur; bu sebeple Âdem'e secdeyi terk etmesi Allah'ın emrini ve hikmetini hafife almak/sefihçe görmek olmuştur. Peygamber aleyhisselâm şu buyruğunda bu kibri şöyle ifade etmiştir: “Kalbinde hardal tanesi ağırlığınca kibir bulunan kimse cennete giremez”. Bir rivayette bir adam: 'Kişi elbisesinin güzel, ayakkabısının güzel olmasını sever' dedi. Resûlullah: “Şüphesiz Allah güzeldir, güzelliği sever. Kibir ise hakkı inkâr edip hafife almak ve insanları küçük görmektir” buyurdu. Bunu Müslim tahriç etmiştir. Hakkı batar etmek (bataru'l-hakk); onu hafife alıp iptal etmektir. İnsanları gamt etmek (gamtu'n-nâs) ise onları hakir görüp küçümsemektir. Noktasız sâd ile [وَغَمْصُ] şeklinde de rivayet edilir; anlamı birdir. [غَمَصَهُ يَغْمِصُهُ غَمْصًا وَاغْتَمَصَهُ] denir; yani onu küçük gördü ve hiçbir şey saymadı demektir. Bir kimse nimete şükretmediğinde [غَمَصَ فُلَانٌ النِّعْمَةَ] denir. Birinin söylediği bir söze ayıpladığımda [غَمَصْتُ عَلَيْهِ قَوْلًا قَالَهُ] denir. Lanetli İblis bu manayı açıkça dile getirmiş ve şöyle demiştir: { أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ } “Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın” [Sâd 76], { أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً } “Çamur olarak yarattığın kimseye mi secde edeceğim?” [İsrâ 61], { لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ } “Kuru bir çamurdan, şekillenmiş bir balçıktan yarattığın bir beşere secde edecek değilim” [Hicr 33]. Allah da bu sebeple onu kâfir saymıştır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın emirlerinden yahut Resûlünün aleyhisselâm emrinden herhangi bir şeyi hafife alıp küçümseyen her kimsenin hükmü onun hükmü gibidir; bu hususta hiçbir ihtilaf yoktur. İbnü'l-Kâsım, Mâlik'ten rivayet ettiğine göre Mâlik şöyle demiştir: 'Bana ulaştığına göre ilk işlenen günah haset ve kibirdi; İblis Âdem'e haset etti, Âdem de ağaçtan yeme konusunda hırs gösterdi.' Katâde şöyle demiştir: 'İblis, Allah'ın Âdem'e verdiği ikram sebebiyle ona haset etti ve: Ben ateştenim, o ise çamurdandır dedi. Günahların başlangıcı kibirdi; sonra Âdem'in ağaçtan yemesine kadar varan hırstı; sonra Âdemoğlunun kardeşine haset ettiği zamanki hasetti.' SEKİZİNCİ MESELE: Yüce Allah'ın { وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } “ve kâfirlerden oldu” buyruğu; buradaki 'kâne'nin (كان) 'sâre' (صار: oldu) anlamında olduğu söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ } “ve boğulanlardan oldu” buyruğu da bundandır. Şair şöyle demiştir:
بِتَيْهَاءَ قَفْرِ وَالْمَطِيُّ كَأَنَّهَا ... قَطَا الْحَزْنِ قَدْ كانت فراخا بيوضها
[Şairin şu beytinde olduğu gibi]: “Issız, çorak bir çölde binek hayvanları sanki... yumurtaları [artık] yavruya dönüşmüş engebeli arazinin bağırtlak kuşları gibidir.”
أَيْ صَارَتْ. وَقَالَ ابْنُ فَوْرَكٍ." كَانَ" هُنَا بِمَعْنَى صَارَ خَطَأٌ تَرُدُّهُ الْأُصُولُ. وَقَالَ جُمْهُورُ الْمُتَأَوِّلِينَ: الْمَعْنَى أَيْ كَانَ فِي عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى أَنَّهُ سَيَكْفُرُ، لِأَنَّ الْكَافِرَ حَقِيقَةً وَالْمُؤْمِنَ حَقِيقَةً هُوَ الَّذِي قَدْ عَلِمَ اللَّهُ مِنْهُ الْمُوَافَاةَ. قُلْتُ: وَهَذَا صَحِيحٌ، لِقَوْلِهِ ﷺ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ: (وَإِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالْخَوَاتِيمِ). وَقِيلَ: إِنَّ إِبْلِيسَ عَبَدَ اللَّهَ تَعَالَى ثَمَانِينَ أَلْفَ سَنَةٍ، وَأُعْطِيَ الرِّيَاسَةَ وَالْخِزَانَةَ فِي الْجَنَّةِ عَلَى الِاسْتِدْرَاجِ، كَمَا أُعْطِيَ الْمُنَافِقُونَ شَهَادَةً أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ عَلَى أَطْرَافِ أَلْسِنَتِهِمْ، وَكَمَا أُعْطِيَ بَلْعَامُ الِاسْمَ الْأَعْظَمَ عَلَى طرف لسانه، فكان في رئاسته وَالْكِبْرُ فِي نَفْسِهِ مُتَمَكِّنٌ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ يَرَى لِنَفْسِهِ أَنَّ لَهُ فَضِيلَةً عَلَى الملائكة بما عنده، فلذلك قال: أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ، وَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ ﷿:" مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ " [ص: ٧٥] أَيِ اسْتَكْبَرْتَ وَلَا كِبْرَ لَكَ، وَلَمْ أَتَكَبَّرْ أَنَا حِينَ خَلَقْتُهُ بِيَدَيَّ وَالْكِبْرُ لِي! فَلِذَلِكَ قال:" وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ". [ص: ٧٤]. وَكَانَ أَصْلُ خِلْقَتِهِ مِنْ نَارِ الْعِزَّةِ، وَلِذَلِكَ حلف بالعزة فقال:" فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ" [ص: ٨٢] فَالْعِزَّةُ أَوْرَثَتْهُ الْكِبْرَ حَتَّى رَأَى الْفَضْلَ لَهُ عَلَى آدَمَ ﵇. وَعَنْ أَبِي صَالِحٍ قَالَ: خُلِقَتِ الْمَلَائِكَةُ مِنْ نُورِ الْعِزَّةِ وَخُلِقَ إِبْلِيسُ مِنْ نَارِ الْعِزَّةِ. التَّاسِعَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا- رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ-: وَمَنْ أَظْهَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى يَدَيْهِ مِمَّنْ لَيْسَ بِنَبِيٍّ كَرَامَاتٍ وَخَوَارِقَ لِلْعَادَاتِ فَلَيْسَ ذَلِكَ دَالًّا عَلَى وِلَايَتِهِ، خِلَافًا لِبَعْضِ الصُّوفِيَّةِ وَالرَّافِضَةِ حَيْثُ قَالُوا: إِنَّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ وَلِيٌّ، إِذْ لَوْ لَمْ يَكُنْ وَلِيًّا مَا أَظْهَرَ اللَّهُ عَلَى يَدَيْهِ مَا أَظْهَرَ. وَدَلِيلُنَا أَنَّ الْعِلْمَ بِأَنَّ الْوَاحِدَ مِنَّا وَلِيٌّ لِلَّهِ تَعَالَى لَا يَصِحُّ إِلَّا بَعْدَ الْعِلْمِ بِأَنَّهُ يَمُوتُ مُؤْمِنًا، وَإِذَا لَمْ يُعْلَمْ أَنَّهُ يَمُوتُ مُؤْمِنًا لَمْ يُمْكِنَّا أَنْ نَقْطَعَ عَلَى أَنَّهُ وَلِيٌّ لِلَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ الْوَلِيَّ لِلَّهِ تَعَالَى مَنْ عَلِمَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ لَا يُوَافِي إِلَّا بِالْإِيمَانِ. وَلَمَّا اتَّفَقْنَا عَلَى أَنَّنَا لَا يُمْكِنُنَا أَنْ نَقْطَعَ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الرَّجُلَ يُوَافِي بِالْإِيمَانِ، وَلَا الرَّجُلُ نَفْسُهُ يَقْطَعُ عَلَى أَنَّهُ يُوَافِي بِالْإِيمَانِ، عُلِمَ أن ذلك ليس
Yani dönüştü, oldu demektir. İbn Fûrek şöyle demiştir: Burada 'kâne' (كان) fiilinin 'sâre' (صار - dönüştü/oldu) anlamında olması, usul kurallarının reddettiği bir hatadır. Müevvillerin (tevil ehlinin) cumhuru ise şöyle demiştir: Mana, yani Yüce Allah'ın ilminde onun ileride kâfir olacağı zaten vardı demektir. Çünkü hakiki kâfir ve hakiki mümin, Allah'ın kendisinden son nefesi (muvâfâtı/iman veya küfür üzere ölümü) bildiği kimsedir. Derim ki: Bu görüş doğrudur; zira sallallâhu aleyhi ve sellem'in Sahîh-i Buhârî'de yer alan: «Ameller ancak sonlarına göredir» buyruğu buna delildir. Şöyle de denilmiştir: İblis, Yüce Allah'a seksen bin yıl ibadet etmiş; bir istidrac olarak cennette kendisine yöneticilik ve hazinedarlık verilmişti; tıpkı münafıklara dillerinin ucunda 'Lâ ilâhe illallâh' şehadetinin verilmesi gibi ve Bel'am'a dilinin ucunda İsm-i Âzam'ın verilmesi gibi. O, riyasetinde bulunurken kibir nefsine yerleşmişti. İbn Abbâs şöyle demiştir: İblis, sahip olduğu şeyler sebebiyle meleklere karşı bir üstünlüğü olduğunu nefsinde görüyordu. Bundan dolayı: 'Ben ondan daha hayırlıyım' demiştir. Yüce Allah da bu sebeple: { مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ } “[Ey İblis!] İki elimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan nedir? Büyüklük mü tasladın, yoksa yücelerden mi oldun?” [Sâd, 75] buyurmuştur. Yani büyüklük hakkın olmadığı halde büyüklük tasladın; oysa Ben büyüklük Bana ait olduğu halde onu iki elimle yaratırken büyüklük taslamadım! İşte bu sebeple: { وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ } “ve kâfirlerden oldu” [Sâd, 74] buyurmuştur. Onun yaratılışının aslı izzet ateşindendi; bu sebeple izzete yemin ederek: { فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } “Senin izzetine yemin olsun ki, onların hepsini mutlaka azdıracağım” [Sâd, 82] demiştir. Bu izzet, onda kibir doğurdu; öyle ki Âdem aleyhisselâm'a karşı kendisinde bir üstünlük gördü. Ebû Sâlih'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Melekler izzet nurundan yaratıldı, İblis ise izzet ateşinden yaratıldı. DOKUZUNCU MESELE: Âlimlerimiz -Allah onlara rahmet etsin- şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ'nın peygamber olmayan bir kimsenin eliyle kerametler ve olağanüstü haller (havârık-ı âdât) izhar etmesi, o kimsenin veli olduğuna delalet etmez. Nitekim bazı sûfîler ve Râfızîler bunun aksini savunarak: 'Bu durum onun veli olduğuna delalet eder; zira veli olmasaydı Allah onun eliyle izhar ettiği şeyleri izhar etmezdi' demişlerdir. Bizim delilimiz şudur: İçimizden birinin Allah Teâlâ'nın velisi olduğunu bilmek, ancak onun mümin olarak öleceğinin bilinmesiyle sahih olur. Mümin olarak öleceği bilinmediği takdirde, onun Allah Teâlâ'nın velisi olduğuna kesin olarak hükmetmemiz mümkün değildir. Çünkü Allah Teâlâ'nın velisi, Allah Teâlâ'nın sadece iman ile [huzuruna] varacağını bildiği kimsedir. O kişinin iman ile [huzura] varacağını kesin olarak bilemeyeceğimiz hususunda ve o kişinin kendisinin de iman ile [huzura] varacağını kesin olarak bilemeyeceğinde ittifak ettiğimize göre, bunun
يَدُلُّ عَلَى وِلَايَتِهِ لِلَّهِ. قَالُوا: وَلَا نَمْنَعُ أَنْ يُطْلِعَ اللَّهُ بَعْضَ أَوْلِيَائِهِ عَلَى حُسْنِ عاقبته وخاتمة عمله وغيره معه، قال الشَّيْخُ أَبُو الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيُّ وَغَيْرُهُ. وَذَهَبَ الطَّبَرِيُّ إِلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَرَادَ بِقِصَّةِ إِبْلِيسَ تَقْرِيعَ أَشْبَاهِهِ مِنْ بَنِي آدَمَ، وَهُمُ الْيَهُودُ الذي كَفَرُوا بِمُحَمَّدٍ ﵇ مَعَ عِلْمِهِمْ بِنُبُوَّتِهِ، وَمَعَ قِدَمِ نِعَمِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ وَعَلَى أَسْلَافِهِمْ. الْعَاشِرَةُ- وَاخْتُلِفَ هَلْ كَانَ قَبْلَ إِبْلِيسَ كَافِرٌ أَوْ لَا؟ فَقِيلَ: لَا، وَإِنَّ إِبْلِيسَ أَوَّلُ مَنْ كَفَرَ. وَقِيلَ: كَانَ قَبْلَهُ قَوْمٌ كُفَّارٌ وَهُمُ الْجِنُّ وَهُمُ الَّذِينَ كَانُوا فِي الْأَرْضِ. وَاخْتُلِفَ أَيْضًا هَلْ كَفَرَ إِبْلِيسُ جَهْلًا أَوْ عِنَادًا عَلَى قَوْلَيْنِ بَيْنَ أَهْلِ السُّنَّةِ، وَلَا خِلَافَ أَنَّهُ كَانَ عَالِمًا بِاللَّهِ تَعَالَى قَبْلَ كُفْرِهِ. فَمَنْ قَالَ إِنَّهُ كَفَرَ جَهْلًا قَالَ: إِنَّهُ سُلِبَ الْعِلْمَ عِنْدَ كُفْرِهِ. وَمَنْ قَالَ كَفَرَ عِنَادًا قَالَ: كَفَرَ وَمَعَهُ عِلْمُهُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالْكُفْرُ [عِنَادًا] مَعَ بَقَاءِ الْعِلْمِ مُسْتَبْعَدٌ، إِلَّا أَنَّهُ عِنْدِي جَائِزٌ لَا يَسْتَحِيلُ مع خذل الله لمن يشاء.
onun Allah katında veli olduğuna delalet etmediği anlaşılmış olur. Âlimler şöyle demişlerdir: Allah'ın, veli kullarından bazılarına kendisinin ve beraberindeki başkalarının güzel akıbetini ve amelinin sonunu bildirmesini de imkânsız görmeyiz; bunu Şeyh Ebû'l-Hasan el-Eş'arî ve başkaları söylemiştir. et-Taberî ise, Allah Teâlâ'nın İblis kıssası ile Âdemoğullarından onun benzerlerini, yani peygamberliğini bildikleri ve Allah'ın kendilerine ve atalarına olan eski nimetlerine rağmen Muhammed aleyhisselâm'ı inkâr eden Yahudileri azarlamayı murat ettiği görüşüne gitmiştir. ONUNCU MESELE: İblis'ten önce kâfir olan var mıydı yoksa yok muydu konusunda ihtilaf edilmiştir. 'Hayır, yoktu; ilk kâfir olan İblis'tir' denilmiştir. 'Ondan önce kâfir bir topluluk vardı; onlar da yeryüzünde yaşayan cinlerdi' de denilmiştir. Yine Ehl-i Sünnet arasında İblis'in cehaletten dolayı mı yoksa inat yüzünden mi kâfir olduğu hususunda iki görüş halinde ihtilaf edilmiştir; küfre düşmeden önce Allah Teâlâ'yı bildiğinde ise hiçbir ihtilaf yoktur. Cehaletten ötürü kâfir olduğunu söyleyen kimse: 'Küfrü anında ilmi ondan çekilip alındı' demiştir. İnat yüzünden kâfir olduğunu söyleyen ise: 'İlmi kendisinde baki olduğu halde kâfir oldu' demiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: 'İlmin varlığıyla birlikte inat yüzünden kâfir olmak uzak bir ihtimaldir; ancak bana göre Allah'ın dilediği kimseyi yüzüstü bırakması durumunda bu caizdir, imkânsız değildir.'
[سورة البقرة (٢): آية ٣٥]
[Bakara Suresi (2): Ayet 35]
وَقُلْنا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ (٣٥)
{ وَقُلْنا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ (٣٥) } “Ve dedik ki: 'Ey Âdem! Sen ve eşin cennete yerleşin; oradan dilediğiniz yerde bol bol yiyin, fakat şu ağaca yaklaşmayın; yoksa zalimlerden olursunuz.'” (35)
فِيهِ ثَلَاثَ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى-: (وَقُلْنا يَا آدَمُ اسْكُنْ) لَا خِلَافَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَخْرَجَ إِبْلِيسَ عِنْدَ كُفْرِهِ وَأَبْعَدَهُ عَنِ الْجَنَّةِ، وَبَعْدَ إِخْرَاجِهِ قَالَ لِآدَمَ: اسْكُنْ، أَيْ لَازِمِ الْإِقَامَةَ وَاتَّخِذْهَا مَسْكَنًا، وَهُوَ مَحَلُّ السُّكُونِ. وَسَكَنَ إِلَيْهِ يَسْكُنُ سُكُونًا. وَالسَّكَنُ: النَّارُ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Burada on üç mesele vardır: BİRİNCİ MESELE: Yüce Allah'ın { وَقُلْنا يَا آدَمُ اسْكُنْ } “Ve dedik ki: 'Ey Âdem! Yerleş'” buyruğu; Allah Teâlâ'nın küfrü sebebiyle İblis'i çıkardığı ve onu cennetten uzaklaştırdığı hususunda hiçbir ihtilaf yoktur; onu çıkardıktan sonra Âdem'e: 'Uskun' (اسْكُنْ: yerleş), yani ikameti sürdür ve orayı mesken edin buyurmuştur ki mesken sükûnet (yerleşme) yeridir. [سَكَنَ إِلَيْهِ يَسْكُنُ سُكُونًا] denir. es-Seken (السَّكَنُ) ise ateş demektir. Şair şöyle demiştir:
قَدْ قُوِّمَتْ بِسَكَنٍ وَأَدْهَانِ
Ateşle ve yağlarla düzeltilmiştir.
وَالسَّكَنِ: كُلُّ مَا سُكِنَ إِلَيْهِ. وَالسِّكِّينُ مَعْرُوفٌ سُمِّيَ بِهِ لِأَنَّهُ يُسَكِّنُ حَرَكَةَ الْمَذْبُوحِ، وَمِنْهُ الْمِسْكِينُ لِقِلَّةِ تَصَرُّفِهِ وَحَرَكَتِهِ. وَسُكَّانُ السَّفِينَةِ عَرَبِيُّ، لِأَنَّهُ يُسَكِّنُهَا عَنَ الاضطراب.
es-Seken (السَّكَن): Kendisiyle sükûnete erilen her şeydir. es-Sikkîn (السِّكِّين - bıçak) ise bilinen bir kelimedir; boğazlanan hayvanın hareketini dindirdiği (teskîn ettiği) için bu ismi almıştır. el-Miskîn (الْمِسْكِين) [kelimesi] de tasarruf ve hareketinin azlığından ötürü bundan türemiştir. Geminin dümeni (sükkân / سُكَّان) da Arapça bir kelimedir; çünkü o, gemiyi çalkantıdan ve sarsılmaktan teskin eder (durgunlaştırır).
الثَّانِيَةُ- فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" اسْكُنْ" تَنْبِيهٌ عَلَى الْخُرُوجِ، لِأَنَّ السُّكْنَى لَا تَكُونُ مِلْكًا، وَلِهَذَا قَالَ بَعْضُ الْعَارِفِينَ: السُّكْنَى تَكُونُ إِلَى مُدَّةٍ ثُمَّ تَنْقَطِعُ، فَدُخُولُهُمَا فِي الْجَنَّةِ كَانَ دُخُولَ سُكْنَى لَا دُخُولَ إِقَامَةٍ. قُلْتُ: وَإِذَا كَانَ هَذَا فَيَكُونُ فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى مَا يَقُولُهُ الْجُمْهُورُ مِنَ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ مَنْ أَسْكَنَ رَجُلًا مَسْكَنًا لَهُ إِنَّهُ لَا يَمْلِكُهُ بِالسُّكْنَى، وَأَنَّ لَهُ أَنْ يُخْرِجَهُ إِذَا انْقَضَتْ مُدَّةُ الْإِسْكَانِ. وَكَانَ الشَّعْبِيُّ يَقُولُ: إِذَا قَالَ الرَّجُلُ دَارِي لَكَ سُكْنَى حَتَّى تَمُوتَ فَهِيَ لَهُ حَيَاتَهُ وَمَوْتَهُ، وَإِذَا قَالَ: دَارِي هَذِهِ اسْكُنْهَا حَتَّى تَمُوتَ فَإِنَّهَا تَرْجِعُ إِلَى صَاحِبِهَا إِذَا مَاتَ. وَنَحْوٌ مِنَ السُّكْنَى الْعُمْرَى، إِلَّا أَنَّ الْخِلَافَ فِي الْعُمْرَى أَقْوَى مِنْهُ فِي السُّكْنَى. وَسَيَأْتِي الْكَلَامُ فِي الْعُمْرَى فِي" هُودٍ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قَالَ الْحَرْبِيُّ: سَمِعْتُ ابْنَ الْإِعْرَابِيِّ يَقُولُ: لَمْ يَخْتَلِفِ الْعَرَبُ فِي أَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ عَلَى مِلْكِ أَرْبَابِهَا وَمَنَافِعُهَا لِمَنْ جُعِلَتْ لَهُ الْعُمْرَى وَالرُّقْبَى وَالْإِفْقَارُ وَالْإِخْبَالُ وَالْمِنْحَةُ وَالْعَرِيَّةُ وَالسُّكْنَى وَالْإِطْرَاقُ. وَهَذَا حُجَّةُ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ فِي أنه لا يملك شي مِنَ الْعَطَايَا إِلَّا الْمَنَافِعَ دُونَ الرِّقَابِ، وَهُوَ قَوْلُ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ وَالْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، وَيَزِيدَ بْنِ قُسَيْطٍ. وَالْعُمْرَى: هُوَ إِسْكَانُكَ الرَّجُلَ فِي دَارٍ لَكَ مُدَّةَ عُمُرِكَ أَوْ عُمُرِهِ. وَمِثْلُهُ الرُّقْبَى: وَهُوَ أَنْ يَقُولَ: إِنْ مُتَّ قَبْلِي رَجَعَتْ إِلَيَّ وَإِنْ مُتَّ قَبْلَكَ فَهِيَ لَكَ، وَهِيَ مِنَ الْمُرَاقَبَةِ. وَالْمُرَاقَبَةُ: أَنْ يَرْقُبَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَوْتَ صَاحِبِهِ، وَلِذَلِكَ اخْتَلَفُوا فِي إِجَازَتِهَا وَمَنْعِهَا، فَأَجَازَهَا أَبُو يُوسُفَ وَالشَّافِعِيُّ، وَكَأَنَّهَا وَصِيَّةٌ عِنْدَهُمْ. وَمَنَعَهَا مَالِكٌ وَالْكُوفِيُّونَ، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ يَقْصِدُ إِلَى عِوَضٍ لَا يَدْرِي هَلْ يَحْصُلُ لَهُ، وَيَتَمَنَّى كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَوْتَ صَاحِبِهِ. وَفِي الْبَابِ حَدِيثَانِ أَيْضًا بِالْإِجَازَةِ وَالْمَنْعِ ذَكَرَهُمَا ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ، الْأَوَّلُ رَوَاهُ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (الْعُمْرَى جَائِزَةٌ لِمَنْ أُعْمِرَهَا وَالرُّقْبَى جَائِزَةٌ لِمَنْ أُرْقِبَهَا) فَفِي هَذَا الْحَدِيثِ التَّسْوِيَةُ بَيْنَ الْعُمْرَى وَالرُّقْبَى فِي الْحُكْمِ. الثَّانِي رَوَاهُ ابْنُ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَا رُقْبَى فَمَنْ أُرْقِبَ شَيْئًا فَهُوَ له حياته ومماته). قال: والرقبى أن
İkinci [Mesele]- Allah Teâlâ'nın { اسْكُنْ } “yerleş / otur” buyruğunda [Cennet'ten] çıkışa bir uyarı vardır; zira süknâ (iskân) mülkiyet kazandırmaz. Nitekim ariflerden bazıları şöyle demiştir: İskân belirli bir süreye kadar olur, sonra sona erer. Dolayısıyla ikisinin Cennet'e girişi ikamet girişi değil, bir iskân girişi idi. Derim ki: Durum böyle olunca, bunda ilim adamları cumhurunun şu görüşüne bir delalet bulunmaktadır: Bir kimse başka bir adama kendisine ait bir meskeni iskân amacıyla tahsis ederse, o kimse iskân sebebiyle oraya malik olamaz ve iskân süresi bittiğinde onu çıkarma hakkı vardır. Şa'bî şöyle derdi: Bir kimse “Evim sen ölünceye kadar sana süknâdır (oturmandır)” derse, o ev onun hayatında da ölümünde de onundur. Şayet “Şu evime sen ölünceye kadar otur” derse, o kimse öldüğünde [ev] sahibine geri döner. Umrâ da süknâ gibidir; ancak umrâ hakkındaki ihtilaf süknâdakinden daha güçlüdür. Umrâ hakkındaki açıklama inşâallahu teâlâ Hûd [suresinde] gelecektir. el-Harbî şöyle demiştir: İbnü'l-A'râbî'nin şöyle dediğini işittim: Araplar şu şeylerin [bizzat] mülkiyetinin sahiplerine, menfaatlerinin ise kendilerine tahsis edilen kimselere ait olduğu hususunda ihtilaf etmemişlerdir: Umrâ (ömür boyu intifa), rukbâ (gözetlemeli tahsis), ifkâr (binek tahsisi), ihbâl (sağım/menfaat tahsisi), minha (sütlük tahsisi), ariyye (meyve bağışı), süknâ (oturma hakkı) ve ıtrâk (damızlık aşım izni). Bu durum Mâlik ve ashabının, bu tür bağışlarda menfaatler dışında bizzat aynın mülk edinilemeyeceğine dair delilidir; bu aynı zamanda Leys b. Sa'd, el-Kâsım b. Muhammed ve Yezîd b. Kuseyt'in de görüşüdür. Umrâ: Senin bir adama, senin ömrün veya onun ömrü boyunca kendine ait bir evde iskân hakkı tanımandır. Rukbâ da bunun gibidir: O da [bağışlayanın] “Eğer benden önce ölürsen [ev] bana döner; şayet ben senden önce ölürsem o senindir” demesidir. Bu [kelime] murâkabe (gözetleme) kökünden gelir. Murâkabe ise her birinin diğerinin ölümünü gözetlemesidir. Bundan dolayı [âlimler] onun cevazı ve menedilmesi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Ebû Yûsuf ve eş-Şâfiî buna cevaz vermişlerdir; zira bu onlara göre sanki bir vasiyet gibidir. Mâlik ve Kûfeliler ise bunu menetmişlerdir; zira onlardan her biri kendisine ulaşıp ulaşmayacağını bilmediği bir bedele yönelmektedir ve her biri diğerinin ölümünü temenni etmektedir. Bu babta cevaz ve men hakkında İbn Mâce'nin Sünen'inde zikrettiği iki hadis de bulunmaktadır. Birincisini Câbir b. Abdillâh rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « الْعُمْرَى جَائِزَةٌ لِمَنْ أُعْمِرَهَا وَالرُّقْبَى جَائِزَةٌ لِمَنْ أُرْقِبَهَا » «Umrâ, kendisine umrâ yapılan kimse için câizdir; rukbâ da kendisine rukbâ yapılan kimse için câizdir.» İşte bu hadiste hüküm bakımından umrâ ile rukbâ eşit kılınmıştır. İkincisini İbn Ömer rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « لَا رُقْبَى فَمَنْ أُرْقِبَ شَيْئًا فَهُوَ له حياته ومماته » «Rukbâ yoktur; kime bir şey rukbâ olarak verilirse o, hayatında da ölümünde de onundur.» Dedi ki: Rukbâ şudur:
يَقُولَ هُوَ لِلْآخَرِ: مِنِّي وَمِنْكَ مَوْتًا. فَقَوْلُهُ: (لَا رُقْبَى) نَهْيٌ يَدُلُّ عَلَى الْمَنْعِ، وَقَوْلُهُ: (مَنْ أُرْقِبَ شَيْئًا فَهُوَ لَهُ) يَدُلُّ عَلَى الْجَوَازِ، وَأَخْرَجَهُمَا أَيْضًا النَّسَائِيُّ. وَذُكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْعُمْرَى وَالرُّقْبَى سَوَاءٌ. وَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: ثَبَتَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (الْعُمْرَى جَائِزَةٌ لِمَنْ أُعْمِرَهَا وَالرُّقْبَى جَائِزَةٌ لِمَنْ أُرْقِبَهَا). فَقَدْ صَحَّحَ الْحَدِيثَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَهُوَ حُجَّةٌ لِمَنْ قَالَ بِأَنَّ الْعُمْرَى وَالرُّقْبَى سَوَاءٌ. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ وَبِهِ قَالَ الثَّوْرِيُّ وَأَحْمَدُ، وَأَنَّهَا لَا تَرْجِعُ إِلَى الْأَوَّلِ أَبَدًا، وَبِهِ قَالَ إِسْحَاقُ. وَقَالَ طَاوُسٌ: مَنْ أُرْقِبَ شَيْئًا فَهُوَ سَبِيلُ الْمِيرَاثِ. وَالْإِفْقَارُ مَأْخُوذٌ مِنْ فَقَارِ الظَّهْرِ. أَفْقَرْتُكَ نَاقَتِي: أَعَرْتُكَ فَقَارَهَا لِتَرْكَبَهَا. وَأَفْقَرَكَ الصَّيْدُ إِذَا أَمْكَنَكَ مِنْ فَقَارِهِ حَتَّى تَرْمِيَهُ. وَمِثْلُهُ الْإِخْبَالُ، يُقَالُ: أَخْبَلْتُ فُلَانًا إِذَا أَعَرْتُهُ نَاقَةً يَرْكَبُهَا أَوْ فَرَسًا يَغْزُو عَلَيْهِ، قَالَ زُهَيْرٌ:
Onun (لَا رُقْبَى) “Rukbâ yoktur” buyruğu men ifade eden bir nehiydir; (مَنْ أُرْقِبَ شَيْئًا فَهُوَ لَهُ) “Kime bir şey rukbâ olarak verilirse o onundur” buyruğu ise cevaza delalet eder. Her ikisini de Nesâî rivayet etmiştir. İbn Abbâs'tan: 'Umrâ ve rukbâ birdir' dediği nakledilmiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: (الْعُمْرَى جَائِزَةٌ لِمَنْ أُعْمِرَهَا وَالرُّقْبَى جَائِزَةٌ لِمَنْ أُرْقِبَهَا) “Umrâ, kendisine umrâ yapılana caizdir; rukbâ da kendisine rukbâ yapılana caizdir” buyurduğu sabittir. İbnü'l-Münzir bu hadisi sahih kabul etmiştir ve bu, umrâ ile rukbânın bir olduğunu söyleyenler için bir delildir. Bu Ali'den de rivayet edilmiştir; Sevrî ve Ahmed de bu görüştedir ve onun ilk sahibine asla geri dönmeyeceğini söylemişlerdir. İshâk da bu görüştedir. Tâvûs ise: 'Kime bir şey rukbâ olarak verilirse, o miras hükmündedir' demiştir. İfkâr (الْإِفْقَارُ), sırt kemiği manasındaki fekāru'z-zahr (فَقَارِ الظَّهْرِ) kökünden alınmadır. [أَفْقَرْتُكَ نَاقَتِي] (Devemi sana ifkar ettim), binmen için onun omurgasını sana ödünç verdim demektir. [وَأَفْقَرَكَ الصَّيْدُ] ise, avın ok atabilmen için omurgasını sana elverişli kılması durumunda denir. İhbâl (الْإِخْبَالُ) da böyledir; bir kimseye binsin diye bir deve veya üzerine binip savaşa gitsin diye bir at ödünç verildiğinde [أَخْبَلْتُ فُلَانًا] denir. Züheyr şöyle demiştir:
هُنَالِكَ إِنْ يُسْتَخْبَلُوا الْمَالَ يُخْبِلُوا ... وَإِنْ يُسْأَلُوا يُعْطُوا وَإِنْ يَيْسِرُوا يَغْلُوا
Orada kendilerinden binek olarak mal istense binek verirler ... İstendiğinde verirler; kumar oynamak istediklerinde ise hisselerini değerli kılarlar.
وَالْمِنْحَةُ: الْعَطِيَّةُ. وَالْمِنْحَةُ: مِنْحَةُ اللَّبَنِ. وَالْمَنِيحَةُ: النَّاقَةُ أَوِ الشَّاةُ يُعْطِيهَا الرَّجُلُ آخَرَ يَحْتَلِبُهَا ثُمَّ يَرُدُّهَا، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (الْعَارِيَّةُ مُؤَدَّاةٌ وَالْمِنْحَةُ مَرْدُودَةٌ وَالدَّيْنُ مَقْضِيٌّ وَالزَّعِيمُ غَارِمٌ). رَوَاهُ أَبُو أُمَامَةَ، أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَالدَّارَقُطْنِيُّ وَغَيْرُهُمَا، وَهُوَ صَحِيحٌ. وَالْإِطْرَاقُ: إِعَارَةُ الْفَحْلِ، اسْتَطْرَقَ فُلَانٌ فُلَانًا فَحْلَهُ: إِذَا طَلَبَهُ لِيَضْرِبَ فِي إِبِلِهِ، فَأَطْرَقَهُ إِيَّاهُ، وَيُقَالُ: أَطْرِقْنِي فَحْلَكَ أَيْ أَعِرْنِي فَحْلَكَ لِيَضْرِبَ فِي إِبِلِي. وَطَرَقَ الْفَحْلُ النَّاقَةَ يَطْرُقُ طُرُوقًا أَيْ قَعَا عَلَيْهَا. وَطَرُوقَةُ الْفَحْلِ: أُنْثَاهُ، يُقَالُ: نَاقَةٌ طَرُوقَةُ الْفَحْلِ لِلَّتِي بَلَغَتْ أَنْ يَضْرِبَهَا الْفَحْلُ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَنْتَ وَزَوْجُكَ) " أَنْتَ" تَأْكِيدٌ لِلْمُضْمَرِ الَّذِي فِي الْفِعْلِ، وَمِثْلُهُ" فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ". وَلَا يَجُوزُ اسْكُنْ وَزَوْجُكَ، وَلَا اذْهَبْ وَرَبُّكَ، إِلَّا فِي ضَرُورَةِ الشِّعْرِ، كَمَا قَالَ:
el-Minha (الْمِنْحَةُ) bağış demektir. el-Minha süt bağışıdır. el-Menîha (الْمَنِيحَةُ) ise bir adamın sütünü sağıp sonra iade etmesi için bir başkasına verdiği dişi deve veya koyundur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (الْعَارِيَّةُ مُؤَدَّاةٌ وَالْمِنْحَةُ مَرْدُودَةٌ وَالدَّيْنُ مَقْضِيٌّ وَالزَّعِيمُ غَارِمٌ) “Ödünç alınan şey iade edilir, menîha geri verilir, borç ödenir ve kefil tazmin eder.” Bunu Ebû Ümâme rivayet etmiş, Tirmizî, Dârekutnî ve başkaları tahrîc etmiştir; hadis sahihtir. el-İtrâk (الْإِطْرَاقُ) ise damızlık erkeğin ödünç verilmesidir. Bir kimse develerini aşılasın diye damızlık istediğinde [اسْتَطْرَقَ فُلَانٌ فُلَانًا فَحْلَهُ] denir; o da onu ona verir. [أَطْرِقْنِي فَحْلَكَ] (develerimi aşılasın diye damızlığını bana ödünç ver) denir. Damızlık deveyi aştığında [طَرَقَ الْفَحْلُ النَّاقَةَ يَطْرُقُ طُرُوقًا] denir, yani üzerine çöktü demektir. Tarûkatu'l-fahl (طَرُوقَةُ الْفَحْلِ) ise damızlığın aşacağı dişidir; damızlığın aşacağı yaşa/duruma gelmiş deveye [نَاقَةٌ طَرُوقَةُ الْفَحْلِ] denir. ÜÇÜNCÜ MESELE: Yüce Allah'ın { أَنْتَ وَزَوْجُكَ } “sen ve eşin” buyruğundaki { أَنْتَ } fiildeki gizli zamirin tekitidir. { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ } ayeti de böyledir. Şiir zarureti müstesna [اسْكُنْ وَزَوْجُكَ] veya [اذْهَبْ وَرَبُّكَ] denmesi caiz değildir; nitekim şair şöyle demiştir:
قُلْتُ إِذْ أَقْبَلَتْ وَزُهْرٌ تَهَادَى ... كَنِعَاجِ الْمَلَا تَعَسَّفْنَ رملا
Dedim ki o ve çölün yaban sığırları gibi kumu aşarak salına salına yürüyen ak tenli [kadınlar] çıkageldiğinde...
فَ" زُهْرٌ" مَعْطُوفٌ عَلَى الْمُضْمَرِ فِي" أَقْبَلَتْ" وَلَمْ يُؤَكِّدْ ذَلِكَ الْمُضْمَرَ. وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ عَلَى بُعْدٍ: قُمْ وَزَيْدٌ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَزَوْجُكَ" لُغَةُ الْقُرْآنِ" زَوْجٌ" بِغَيْرِ هَاءٍ، وقد تقدم القول فيه. وَقَدْ جَاءَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ:" زَوْجَةٌ" حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ بْنِ قَعْنَبٍ قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ مَعَ إِحْدَى نِسَائِهِ فَمَرَّ بِهِ رَجُلٌ فَدَعَاهُ فَجَاءَ فَقَالَ: (يَا فُلَانُ هَذِهِ زَوْجَتِي فُلَانَةُ): فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَنْ كُنْتُ أَظُنُّ بِهِ فَلَمْ أَكُنْ أَظُنُّ بِكَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ الشَّيْطَانَ يَجْرِي مِنَ الْإِنْسَانِ مَجْرَى الدَّمِ). وَزَوْجُ آدَمَ ﵇ هِيَ حَوَّاءُ ﵍، وَهُوَ أَوَّلُ مَنْ سَمَّاهَا بِذَلِكَ حِينَ خُلِقَتْ مِنْ ضِلْعِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُحِسَّ آدَمُ ﵇ بِذَلِكَ، وَلَوْ أَلِمَ بِذَلِكَ لَمْ يَعْطِفْ رَجُلٌ عَلَى امْرَأَتِهِ، فَلَمَّا انْتَبَهَ قِيلَ لَهُ: مَنْ هَذِهِ؟ قَالَ: امْرَأَةٌ قِيلَ: وَمَا اسْمُهَا؟ قَالَ: حَوَّاءُ، قِيلَ: وَلِمَ سُمِّيَتِ امْرَأَةً؟ قَالَ: لِأَنَّهَا مِنَ الْمَرْءِ أُخِذَتْ، قِيلَ: وَلِمَ سُمِّيَتْ حَوَّاءَ؟ قَالَ: لِأَنَّهَا خُلِقَتْ مِنْ حَيٍّ. رُوِيَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ سَأَلَتْهُ عَنْ ذَلِكَ لِتُجَرِّبَ عِلْمَهُ، وَأَنَّهُمْ قَالُوا لَهُ: أَتُحِبُّهَا يَا آدَمُ؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالُوا لِحَوَّاءَ: أَتُحِبِّينَهُ يَا حَوَّاءُ؟ قَالَتْ: لَا، وَفِي قَلْبِهَا أَضْعَافُ مَا فِي قَلْبِهِ مِنْ حُبِّهِ. قَالُوا: فَلَوْ صَدَقَتِ امْرَأَةٌ فِي حُبِّهَا لِزَوْجِهَا لَصَدَقَتْ حَوَّاءُ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ: لَمَّا أُسْكِنَ آدَمُ الْجَنَّةَ مَشَى فِيهَا مُسْتَوْحِشًا، فَلَمَّا نَامَ خُلِقَتْ حَوَّاءُ مِنْ ضِلَعِهِ الْقُصْرَى مِنْ شِقِّهِ الْأَيْسَرِ لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا وَيَأْنَسَ بِهَا، فَلَمَّا انْتَبَهَ رَآهَا فَقَالَ: مَنْ أَنْتِ؟ قَالَتِ: امْرَأَةٌ خُلِقْتُ مِنْ ضِلَعِكَ لِتَسْكُنَ إِلَيَّ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِيَسْكُنَ إِلَيْها" [الأعراف: ١٨٩]. قَالَ الْعُلَمَاءُ: وَلِهَذَا كَانَتِ الْمَرْأَةُ عَوْجَاءَ، لِأَنَّهَا خُلِقَتْ مِنْ أَعْوَجَ وَهُوَ الضِّلَعُ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ الْمَرْأَةَ خُلِقَتْ مِنْ ضِلْعٍ- فِي رِوَايَةٍ: وَإِنَّ أَعْوَجَ شي في الضلع أعلاه- لن تستقيم
"Zühr" (زُهْرٌ) kelimesi, "akbelet" (أَقْبَلَتْ) fiilindeki gizli zamire atfedilmiştir ve bu gizli zamir tekit edilmemiştir. Kur'an dışındaki sözlerde uzak bir ihtimal olarak: "Kum ve Zeydün" (Sen ve Zeyd kalkın) denmesi caizdir. Dördüncü [Mesele]: Yüce Allah'ın { وَزَوْجُكَ } “ve eşin” buyruğudur. Kur'an'ın lügatinde [müenneslik alâmeti olan] 'hâ' (tâ-i te'nîs) olmaksızın "zevc" (زَوْج) kullanılır; bu konudaki açıklama daha önce geçmişti. Sahîh-i Müslim'de ise "zevce" (زَوْجَة) şeklinde vârit olmuştur: Bize Abdullah b. Mesleme b. Ka'neb tahdis edip dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme, Sâbit el-Bünânî'den, o da Enes'ten tahdis etti ki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarından birinin yanındayken bir adam yanından geçti. [Resûlullah] onu çağırdı, adam da geldi. Bunun üzerine: « يَا فُلَانُ هَذِهِ زَوْجَتِي فُلَانَةُ » «Ey falan! Bu [kadın] eşim falandır» buyurdu. Adam: "Ey Allah'ın Resûlü! [Başkası hakkında] şüpheye düşsem bile senin hakkında asla şüpheye düşmezdim" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « إِنَّ الشَّيْطَانَ يَجْرِي مِنَ الْإِنْسَانِ مَجْرَى الدَّمِ » «Şüphesiz şeytan, insanda kanın dolaştığı gibi dolaşır.» Âdem aleyhisselâm'ın eşi Havvâ aleyhasselâm'dır. Âdem aleyhisselâm bunu hissetmeksizin kaburga kemiğinden yaratıldığı vakit ona bu ismi ilk veren kendisidir. Şayet bundan dolayı bir acı hissetseydi hiçbir erkek karısına şefkat göstermezdi. Âdem uyandığında ona: "Bu kimdir?" denildi. O da: "Bir kadındır (imrae)" dedi. "İsmi nedir?" denildi. "Havvâ'dır" dedi. "Niçin kadın (imrae) diye isimlendirildi?" denildi. "Çünkü o erkekten (el-mer') alındı" dedi. "Niçin Havvâ diye isimlendirildi?" denildi. "Çünkü o canlı bir varlıktan (hayy) yaratıldı" dedi. Meleklerin, ilmini sınamak amacıyla bunu ona sordukları ve Âdem'e: "Onu seviyor musun ey Âdem?" dedikleri rivayet edilmiştir. Âdem: "Evet" dedi. Havvâ'ya: "Sen onu seviyor musun ey Havvâ?" dediler. Havvâ ise kalbinde Âdem'in sevgisinin kat kat fazlası bulunduğu halde: "Hayır" dedi. [Âlimler] dediler ki: Şayet bir kadın eşine olan sevgisinde sadık olsaydı, Havvâ sadık olurdu. İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs şöyle demişlerdir: Âdem cennete yerleştirildiğinde orada yalnızlık çekerek dolaşıyordu. Uyuduğunda, kendisine ısınıp huzur bulması ve onunla ünsiyet kurması için sol tarafındaki en kısa kaburga kemiğinden Havvâ yaratıldı. Âdem uyanıp onu görünce: "Sen kimsin?" dedi. O da: "Ben, bana ısınıp huzur bulasın diye senin kaburga kemiğinden yaratılmış bir kadınım" dedi. Yüce Allah'ın şu buyruğunun anlamı da budur: { هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِيَسْكُنَ إِلَيْها } “Sizi tek bir nefisten yaratan ve gönlü ısınsın diye ondan da eşini var eden O'dur” [el-A'râf: 189]. İlim adamları şöyle demiştir: İşte bu sebeple kadın eğri tabiatlı olmuştur; çünkü o en eğri şeyden, yani kaburga kemiğinden yaratılmıştır. Sahîh-i Müslim'de Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنَّ الْمَرْأَةَ خُلِقَتْ مِنْ ضِلْعٍ » —bir rivayette: « وَإِنَّ أَعْوَجَ شي في الضلع أعلاه » «Şüphesiz kaburganın en eğri yeri en üst tarafıdır»— «Kadın kaburga kemiğinden yaratılmıştır; asla...»
لَكَ عَلَى طَرِيقَةٍ وَاحِدَةٍ فَإِنِ اسْتَمْتَعْتَ بِهَا اسْتَمْتَعْتَ [بِهَا] وَبِهَا عِوَجٌ وَإِنْ ذَهَبْتَ تُقِيمُهَا كَسَرْتَهَا وَكَسْرُهَا طَلَاقُهَا). وَقَالَ الشَّاعِرُ:
senin için tek bir yolda dosdoğru gitmez. Eğer ondan faydalanmak istersen kendisinde bir eğrilik bulunduğu halde faydalanırsın. Şayet onu doğrultmaya kalkışırsan kırarsın, onun kırılması da boşanmasıdır.” Şair şöyle demiştir:
هِيَ الضِّلَعُ الْعَوْجَاءُ لَيْسَتْ تُقِيمُهَا ... أَلَا إِنَّ تَقْوِيمَ الضُّلُوعِ انْكِسَارُهَا
O eğri bir kaburgadır, doğrultamazsın ... Dikkat et, kaburgaları doğrultmak onları kırmaktır.
أَتَجْمَعُ ضَعْفًا وَاقْتِدَارًا عَلَى الْفَتَى ... أَلَيْسَ عَجِيبًا ضَعْفُهَا وَاقْتِدَارُهَا
Genç erkeğe karşı hem zayıflığı hem de gücü kendinde toplar mı hiç? ... Zayıflığı da gücü de ne şaşırtıcı değil mi?
وَمِنْ هَذَا الْبَابِ اسْتَدَلَّ الْعُلَمَاءُ عَلَى مِيرَاثِ الْخُنْثَى الْمُشْكِلِ إِذَا تَسَاوَتْ فيه علامات النساء والرجال من الحية وَالثَّدْيِ وَالْمَبَالِ بِنَقْصِ الْأَعْضَاءِ. فَإِنْ نَقَصَتْ أَضْلَاعُهُ عَنْ أَضْلَاعِ الْمَرْأَةِ أُعْطِيَ نَصِيبَ رَجُلٍ- رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ لِخَلْقِ حَوَّاءَ مِنْ أَحَدِ أَضْلَاعِهِ، وَسَيَأْتِي فِي الْمَوَارِيثِ بَيَانُ هَذَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (الْجَنَّةُ) الْجَنَّةُ: الْبُسْتَانُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهَا. وَلَا الْتِفَاتَ لِمَا ذَهَبَتْ إِلَيْهِ الْمُعْتَزِلَةُ وَالْقَدَرِيَّةُ مِنْ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ فِي جَنَّةِ الْخُلْدِ وَإِنَّمَا كَانَ فِي جَنَّةٍ بِأَرْضِ عَدْنٍ. وَاسْتَدَلُّوا عَلَى بِدْعَتِهِمْ بِأَنَّهَا لَوْ كَانَتْ جَنَّةَ الْخُلْدِ لَمَا وَصَلَ إِلَيْهِ إِبْلِيسُ، فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ:" لَا لَغْوٌ فِيها وَلا تَأْثِيمٌ" [الطُّورُ: ٢٣] وَقَالَ" لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا كِذَّاباً " [النبأ: ٣٥] وَقَالَ:" لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا تَأْثِيماً. إِلَّا قِيلًا سَلاماً " [الواقعة: ٢٦ - ٢٥]. وَأَنَّهُ لَا يَخْرُجُ مِنْهَا أَهْلُهَا لِقَوْلِهِ:" وَما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ " [الحجر: ٤٨]. وَأَيْضًا فَإِنَّ جَنَّةَ الْخُلْدِ هِيَ دَارُ الْقُدْسِ، قُدِّسَتْ عَنِ الْخَطَايَا وَالْمَعَاصِي تَطْهِيرًا لَهَا. وَقَدْ لَغَا فِيهَا إِبْلِيسُ وَكَذَبَ، وَأُخْرِجَ مِنْهَا آدَمُ وَحَوَّاءُ بِمَعْصِيَتِهِمَا. قَالُوا: وَكَيْفَ يَجُوزُ عَلَى آدَمَ مَعَ مَكَانِهِ مِنَ اللَّهِ وَكَمَالِ عَقْلِهِ أَنْ يَطْلُبَ شَجَرَةَ الْخُلْدِ وَهُوَ فِي دَارِ الْخُلْدِ وَالْمُلْكِ الَّذِي لَا يَبْلَى؟ فَالْجَوَابُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى عَرَّفَ الْجَنَّةَ بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ، وَمَنْ قَالَ: أَسْأَلُ اللَّهَ الْجَنَّةَ، لَمْ يُفْهَمْ مِنْهُ فِي تَعَارُفِ الْخَلْقِ إِلَّا طَلَبُ جَنَّةِ الْخُلْدِ. وَلَا يَسْتَحِيلُ فِي الْعَقْلِ دُخُولُ إِبْلِيسَ الْجَنَّةَ لِتَغْرِيرِ آدَمَ، وَقَدْ لَقِيَ مُوسَى آدَمَ ﵉ فَقَالَ لَهُ مُوسَى: أَنْتَ أَشْقَيْتَ ذُرِّيَّتَكَ وَأَخْرَجْتَهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ، فَأَدْخَلَ الْأَلِفَ وَاللَّامَ لِيَدُلَّ عَلَى أنها جنة الخلد
Âlimler bu konudan hareketle, sakal, meme ve idrar yeri gibi kadınlık ve erkeklik alametleri birbirine eşit olan hünsâ-i müşkilin (cinsiyeti belirsiz kişinin) mirası hususunda organların eksikliğiyle hüküm çıkarmışlardır. Eğer kaburga kemikleri kadının kaburgalarından eksik ise kendisine erkek hissesi verilir. —Havvâ’nın onun kaburgalarından birinden yaratılmış olması sebebiyle bu [hüküm] Ali radıyallâhu anh’tan rivayet edilmiştir—. Bunun açıklaması inşâallahu teâlâ miras bahsinde gelecektir. Beşinci Mesele: Yüce Allah’ın { الْجَنَّةُ } buyruğu: el-Cennet (الْجَنَّةُ), bahçe demektir; buna dair açıklama daha önce geçmişti. Mûtezile ve Kaderiyye’nin, Âdem’in ebedîlik cennetinde (cennetü’l-huld) bulunmayıp Aden topraklarındaki bir bahçede bulunduğu yönündeki görüşlerine itibar edilmez. Onlar bu bidat görüşlerine, şayet orası ebedîlik cenneti olsaydı İblîs’in oraya ulaşamayacağını delil getirmişlerdir. Zira Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { لَا لَغْوٌ فِيها وَلا تَأْثِيمٌ } “Orada ne boş bir söz ne de günaha sokacak bir şey vardır.” [Tûr 52/23] ve { لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا كِذَّاباً } “Orada ne boş bir söz ne de bir yalan işitirler.” [Nebe 78/35] ve { لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا تَأْثِيماً * إِلَّا قِيلًا سَلاماً } “Orada ne boş bir söz ne de günaha sokan bir laf işitirler. Yalnızca 'Selâm! Selâm!' sözü işitilir.” [Vâkıa 56/25-26]. Ayrıca { وَما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ } “Onlar oradan çıkarılacak da değillerdir.” [Hicr 15/48] buyruğu gereğince oranın ehli oradan çıkarılmaz. Yine ebedîlik cenneti, arındırılması amacıyla hatalardan ve günahlardan mukaddes kılınmış kutsiyet yurdudur. Oysa İblîs orada boş konuşmuş ve yalan söylemiştir; Âdem ile Havvâ da işledikleri günah sebebiyle oradan çıkarılmıştır. Onlar şöyle demişlerdir: Âdem, Allah katındaki makamına ve aklının kemaline rağmen, ebedîlik yurdunda ve yok olmayacak bir hâkimiyet içinde iken nasıl olur da ebedîlik ağacını talep edebilir? Buna cevap şudur: Yüce Allah cennet (el-Cennet) kelimesini harf-i tarif (el-) ile belirlemiştir. Bir kimse: “Allah’tan cenneti isterim” dediğinde, insanların örfünde bundan yalnızca ebedîlik cennetini istemesi anlaşılır. İblîs’in Âdem’i aldatmak için cennete girmesi de aklen imkânsız değildir. Nitekim Mûsâ ile Âdem aleyhimesselâm karşılaşmış ve Mûsâ ona: “Sen zürriyetini bedbaht ettin ve onları cennetten çıkardın” demiştir; [Mûsâ] oranın bilinen ebedîlik cenneti olduğunu göstermek için harf-i tarif kullanmıştır.
الْمَعْرُوفَةُ، فَلَمْ يُنْكِرْ ذَلِكَ آدَمُ، وَلَوْ كَانَتْ غَيْرَهَا لَرَدَّ عَلَى مُوسَى، فَلَمَّا سَكَتَ آدَمُ عَلَى مَا قَرَّرَهُ مُوسَى صَحَّ أَنَّ الدَّارَ الَّتِي أَخْرَجَهُمُ اللَّهُ ﷿ مِنْهَا بِخِلَافِ الدَّارِ الَّتِي أُخْرِجُوا إِلَيْهَا. وَأَمَّا مَا احْتَجُّوا بِهِ مِنَ الْآيِ فَذَلِكَ إِنَّمَا جَعَلَهُ اللَّهُ فِيهَا بَعْدَ دُخُولِ أَهْلِهَا فِيهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ تَكُونَ دَارَ الْخُلْدِ لِمَنْ أَرَادَ اللَّهُ تَخْلِيدَهُ فِيهَا وَقَدْ يَخْرُجُ مِنْهَا مَنْ قُضِيَ عَلَيْهِ بِالْفَنَاءِ. وَقَدْ أَجْمَعَ أَهْلُ التَّأْوِيلِ عَلَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ عَلَى أَهْلِ الْجَنَّةِ وَيَخْرُجُونَ مِنْهَا، وَقَدْ كَانَ مَفَاتِيحُهَا بِيَدِ إِبْلِيسَ ثُمَّ انْتُزِعَتْ مِنْهُ بَعْدَ الْمَعْصِيَةِ، وَقَدْ دَخَلَهَا النَّبِيُّ ﷺ لَيْلَةَ الْإِسْرَاءِ ثُمَّ خَرَجَ مِنْهَا وَأَخْبَرَ بِمَا فِيهَا وَأَنَّهَا هِيَ جَنَّةُ الْخُلْدِ حَقًّا. وَأَمَّا قَوْلُهُمْ: إِنَّ الْجَنَّةَ دَارُ الْقُدْسِ وَقَدْ طَهَّرَهَا اللَّهُ تَعَالَى مِنَ الْخَطَايَا فَجَهْلٌ مِنْهُمْ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنْ يَدْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ وَهِيَ الشَّامُ، وَأَجْمَعَ أَهْلُ الشَّرَائِعِ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدَّسَهَا وَقَدْ شُوهِدَ فِيهَا الْمَعَاصِي وَالْكُفْرُ وَالْكَذِبُ وَلَمْ يَكُنْ تَقْدِيسُهَا مِمَّا يَمْنَعُ فِيهَا الْمَعَاصِيَ، وَكَذَلِكَ دَارُ الْقُدْسِ. قَالَ أَبُو الْحَسَنِ بْنُ بَطَّالٍ: وَقَدْ حَكَى بَعْضُ الْمَشَايِخِ أَنَّ أَهْلَ السُّنَّةِ مُجْمِعُونَ عَلَى أَنَّ جَنَّةَ الْخُلْدِ هِيَ الَّتِي أُهْبِطَ مِنْهَا آدَمُ ﵇، فَلَا مَعْنَى لِقَوْلِ مَنْ خَالَفَهُمْ. وَقَوْلُهُمْ: كَيْفَ يَجُوزُ عَلَى آدَمَ فِي كَمَالِ عَقْلِهِ أَنْ يَطْلُبَ شَجَرَةَ الْخُلْدِ وَهُوَ فِي دَارِ الْخُلْدِ، فَيُعْكَسُ عَلَيْهِمْ وَيُقَالُ: كَيْفَ يَجُوزُ عَلَى آدَمَ وَهُوَ فِي كَمَالِ عَقْلِهِ أَنْ يَطْلُبَ شَجَرَةَ الْخُلْدِ فِي دَارِ الْفَنَاءِ! هَذَا مَا لَا يَجُوزُ عَلَى مَنْ لَهُ أَدْنَى مُسْكَةٍ مِنْ عَقْلٍ، فَكَيْفَ بِآدَمَ الَّذِي هُوَ أَرْجَحُ الْخَلْقِ عَقْلًا، عَلَى مَا قَالَ أَبُو أُمَامَةَ عَلَى مَا يَأْتِي. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما) قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ" رَغَداً" بِفَتْحِ الْغَيْنِ. وَقَرَأَ النَّخَعِيُّ وَابْنُ وَثَّابٍ بِسُكُونِهَا. وَالرَّغَدُ: الْعَيْشُ الدَّارُّ الْهَنِيُّ الذي لا عناء فيه، قال:
Âdem bunu inkâr etmemiştir; şayet başka bir yer olsaydı Mûsâ'ya itiraz ederdi. Âdem, Mûsâ'nın bu tespitine karşı susunca, Allah azze ve celle'nin onları çıkardığı yurdun, çıkarıldıkları yurttan farklı olduğu sabit olmuştur. İleri sürdükleri ayetlere gelince; Allah onları ancak kıyamet gününde cennet ehli oraya girdikten sonrası için geçerli kılmıştır. Allah'ın içinde ebedî kılmayı murat ettiği kimse için oranın ebedîlik yurdu olması, hakkında fena takdir edilen kimsenin ise oradan çıkabilmesi imkânsız değildir. Tefsir ehli, meleklerin cennetteki cennet ehlinin yanına girip oradan çıktıkları hususunda icma etmiştir. Cennetin anahtarları İblis'in elindeydi, sonra isyanından sonra elinden çekilip alındı. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem İsrâ gecesi cennete girmiş, sonra oradan çıkmış, içinde bulunanları haber vermiş ve oranın hakikaten ebedîlik cenneti olduğunu bildirmiştir. Onların: 'Cennet Dâru'l-Kuds'tür ve Allah Teâlâ onu günahlardan arındırmıştır' sözleri ise onların cehaletidir. Çünkü Allah Teâlâ İsrâiloğullarına Şam olan Arz-ı Mukaddes'e girmelerini emretmiştir. Şeriat ehli, Allah Teâlâ'nın orayı mukaddes kıldığı hususunda icma etmiştir; oysa orada isyanlar, küfür ve yalan görülmüştür; oranın takdis edilmiş olması orada günahların işlenmesine engel teşkil etmemiştir. Dâru'l-Kuds de böyledir. Ebü'l-Hasen b. Battâl şöyle demiştir: 'Bazı meşâyih, Ehl-i Sünnet'in Âdem aleyhisselâm'ın indirildiği yerin ebedîlik cenneti olduğu hususunda icma ettiğini nakletmiştir; dolayısıyla onlara muhalefet edenin sözünün bir anlamı yoktur.' Onların: 'Aklının kemaline rağmen Âdem'in ebedîlik yurdunda iken ebedîlik ağacını talep etmesi nasıl caiz olur?' sözleri ise aleyhlerine çevrilir ve şöyle denir: Âdem tam bir akıl sahibi iken fena yurdunda ebedîlik ağacını nasıl talep edebilir! Bu, aklından en ufak bir nasibi olan kimse için bile caiz görülemez; nitekim Ebû Ümâme'nin ileride geleceği üzere söylediği gibi yaratılmışların aklı en üstün olanı Âdem hakkında nasıl caiz olabilir? ALTINCI MESELE: Yüce Allah'ın { وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما } “oradan dilediğiniz yerde bol bol yiyin” buyruğunda cumhurun kıraati gayn harfinin fethasıyla { رَغَداً } şeklindedir. Nehaî ve İbn Vessâb ise gayn'ın sükûnuyla okumuştur. er-Rağad (الرَّغَدُ), içinde hiçbir zahmet bulunmayan bol ve afiyetli geçimdir; şair şöyle demiştir:
بَيْنَمَا الْمَرْءُ تَرَاهُ نَاعِمًا ... يَأْمَنُ الْأَحْدَاثَ فِي عَيْشِ رَغَدْ
Kişiyi bolluk içinde bir yaşayışta olaylardan emin, nimetler içinde görürsün.
وَيُقَالُ: رَغُدَ عَيْشُهُمْ وَرَغِدَ (بِضَمِّ الْغَيْنِ وَكَسْرِهَا). وَأَرْغَدَ الْقَوْمُ: أَخْصَبُوا وَصَارُوا فِي رَغَدٍ مِنَ الْعَيْشِ. وَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الصِّفَةِ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، وَحَيْثُ وَحَيْثَ وَحَيْثِ، وَحَوْثَ وَحَوْثِ وحاث، كلها لغات، ذكرها النحاس وغيره.
Gaynın dammesi ve kesresiyle: [رَغُدَ عَيْشُهُمْ] ve [رَغِدَ عَيْشُهُمْ] (yaşayışları bolluk ve refah içinde oldu) denilir. [أَرْغَدَ الْقَوْمُ] ise 'topluluk bolluğa kavuştu ve yaşayışlarında refaha erdiler' demektir. Bu kelime, hazfedilmiş bir masdarın sıfatı olarak mansubdur. Haysü (حَيْثُ), hayse (حَيْثَ), haysi (حَيْثِ), havse (حَوْثَ), havsi (حَوْثِ) ve hâs (حاث) kelimelerinin tamamı birer lehçe olup bunları en-Nehhâs ve başkaları zikretmiştir.
السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ" أَيْ لَا تَقْرَبَاهَا بِأَكْلٍ، لِأَنَّ الْإِبَاحَةَ فِيهِ وَقَعَتْ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: سَمِعْتُ الشَّاشِيَّ فِي مَجْلِسِ النَّضْرِ [بْنِ شُمَيْلٍ] يَقُولُ: إِذَا قِيلَ لَا تَقْرَبْ (بِفَتْحِ الرَّاءِ) كَانَ مَعْنَاهُ لَا تَلَبَّسْ بِالْفِعْلِ، وَإِذَا كَانَ (بِضَمِّ الرَّاءِ) فَإِنَّ مَعْنَاهُ لَا تَدْنُ مِنْهُ. وَفِي الصِّحَاحِ: قَرُبَ الشَّيْءُ يَقْرُبُ قُرْبًا أَيْ دَنَا. وَقَرِبْتُهُ (بِالْكَسْرِ) أَقْرَبُهُ قُرْبَانًا أَيْ دَنَوْتُ مِنْهُ. وَقَرَبْتُ أَقْرُبُ قِرَابَةً- مِثْلُ كَتَبْتُ أَكْتُبُ كِتَابَةً- إِذَا سِرْتَ إِلَى الْمَاءِ وَبَيْنَكَ وَبَيْنَهُ لَيْلَةٌ، وَالِاسْمُ الْقَرَبُ. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: قُلْتُ لِأَعْرَابِيٍّ: مَا الْقَرَبُ؟ فَقَالَ: سَيْرُ اللَّيْلِ لِوَرْدِ الْغَدِ. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: قَالَ بَعْضُ الْحُذَّاقِ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَرَادَ النَّهْيَ عَنْ أَكْلِ الشَّجَرَةِ نَهَى عَنْهُ بِلَفْظٍ يَقْتَضِي الْأَكْلَ وَمَا يَدْعُو إِلَيْهِ الْعَرَبُ وَهُوَ الْقُرْبُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا مِثَالٌ بَيِّنٌ فِي سَدِّ الذَّرَائِعِ. وَقَالَ بَعْضُ أَرْبَابِ الْمَعَانِي قَوْلُهُ:" وَلا تَقْرَبا" إِشْعَارٌ بِالْوُقُوعِ فِي الْخَطِيئَةِ وَالْخُرُوجِ مِنَ الْجَنَّةِ، وَأَنَّ سُكْنَاهُ فِيهَا لَا يَدُومُ، لِأَنَّ الْمُخَلَّدَ لَا يَحْظُرُ عَلَيْهِ شي وَلَا يُؤْمَرُ وَلَا يُنْهَى. وَالدَّلِيلُ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى" إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً" [البقرة: ٣٠] فَدَلَّ عَلَى خُرُوجِهِ مِنْهَا. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" هذِهِ الشَّجَرَةَ" الِاسْمُ الْمُبْهَمُ يُنْعَتُ بِمَا فِيهِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ لَا غَيْرَ، كَقَوْلِكَ: مَرَرْتُ بِهَذَا الرَّجُلِ وَبِهَذِهِ الْمَرْأَةِ وَهَذِهِ الشَّجَرَةِ. وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ:" هَذِي الشَّجَرَةَ" بِالْيَاءِ وَهُوَ الْأَصْلُ، لِأَنَّ الْهَاءَ فِي هَذِهِ بَدَلٌ مِنْ يَاءٍ وَلِذَلِكَ انْكَسَرَ مَا قَبْلَهَا، وَلَيْسَ فِي الْكَلَامِ هَاءُ تَأْنِيثٍ قَبْلَهَا كَسْرَةٌ سِوَاهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ أَصْلَهَا الياء.
YEDİNCİ MESELE- Yüce Allah'ın: { وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ } “Şu ağaca yaklaşmayın” buyruğu, [ondan] yiyerek ona yaklaşmayın demektir; çünkü [yeme] serbestliği onda vaki olmuştur. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: eş-Şâşî'yi Nadr [b. Şümeyl'in] meclisinde şöyle derken işittim: Râ harfinin fethasıyla [لَا تَقْرَبْ] (yaklaşma/yapma) denildiğinde bunun anlamı, fiile bulaşma/onu yapma demektir; râ harfinin dammesiyle [لَا تَقْرُبْ] olduğunda ise onun anlamı, ona yanaşma demektir. es-Sıhâh'ta şöyle geçer: Bir şeye yaklaştı anlamında [قَرُبَ الشَّيْءُ يَقْرُبُ قُرْبًا] denir, yani yaklaştı (دَنَا) demektir. Kesre ile [قَرِبْتُهُ أَقْرَبُهُ قُرْبَانًا] ise ona yaklaştım (دَنَوْتُ مِنْهُ) anlamına gelir. [كَتَبْتُ أَكْتُبُ كِتَابَةً] kalıbında olduğu gibi [قَرَبْتُ أَقْرُبُ قِرَابَةً] denilmesi, seninle su arasında bir gecelik mesafe varken suya doğru yol aldığın durumlar içindir; isim hâli ise el-Karab'dır (الْقَرَب). el-Asmaî şöyle demiştir: Bir bedevîye: "Karab nedir?" diye sordum; o da: "Ertesi gün suya varmak için geceleyin yol almaktır" dedi. İbn Atiyye şöyle demiştir: İlimde mâhir olan bazı zatlar şöyle demiştir: Yüce Allah ağaçtan yemeyi nehyetmek murat edince, bunu yemeyi ve Arapların ona sevk ettiğini kabul ettiği şeyi, yani yaklaşmayı gerektiren bir lafızla nehyetmiştir. İbn Atiyye: "Bu, sedd-i zerâi' (kötülüğe giden yolların kapatılması) konusunda açık bir örnektir" demiştir. Anlam inceliklerine vâkıf olan bazı âlimler ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَقْرَبا } “Yaklaşmayın” buyruğu, hataya düşüleceğine ve cennetten çıkılacağına, orada kalışın ebedî olmayacağına bir işarettir. Çünkü ebedî kalıcı olana hiçbir şey yasaklanmaz, ona ne emir ne de nehiy verilir. Bunun delili ise Yüce Allah'ın: { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Muhakkak ki Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım” [el-Bakara: 30] buyruğudur; bu da onun oradan çıkacağına delalet etmiştir. SEKİZİNCİ MESELE- Yüce Allah'ın: { هذِهِ الشَّجَرَةَ } “Şu ağaca” buyruğu: Müphem isim (işaret ismi), ancak ve ancak elif-lâm takısı alan bir kelimeyle sıfatlanır (nitelenir); tıpkı [مَرَرْتُ بِهَذَا الرَّجُلِ وَبِهَذِهِ الْمَرْأَةِ وَهَذِهِ الشَّجَرَةِ] (Bu adama, bu kadına ve bu ağaca uğradım) demen gibi. İbn Muhaysın, yâ harfiyle [هَذِي الشَّجَرَةَ] şeklinde okumuştur ve asıl olan da budur; zira [هَذِهِ] kelimesindeki he harfi yâ harfinden bedeldir ve bu sebeple kendisinden önceki harf kesrelenmiştir. Arapçada kendisinden önce kesre bulunan başka bir müenneslik he'si yoktur; bu da onun aslının yâ olmasından kaynaklanmaktadır.
والشجرة والشجرة والشيرة، ثلاث لغات وقرى" الشجرة" بكسر الشين. والشجرة وَالشِّجَرَةُ: مَا كَانَ عَلَى سَاقٍ مِنْ نَبَاتِ الْأَرْضِ. وَأَرْضٌ شَجِيرَةٌ وَشَجْرَاءُ أَيْ كَثِيرَةُ الْأَشْجَارِ، وَوَادٍ شَجِيرٌ، وَلَا يُقَالُ: وَادٍ أَشْجَرُ. وَوَاحِدُ الشَّجْرَاءِ شَجَرَةٌ، وَلَمْ يَأْتِ مِنَ الْجَمْعِ عَلَى هَذَا الْمِثَالِ إِلَّا أَحْرُفٌ يَسِيرَةٌ: شَجَرَةٌ وَشَجْرَاءُ، وَقَصَبَةٌ وَقَصْبَاءُ، وَطَرْفَةٌ وَطَرْفَاءُ، وَحَلْفَةٌ وَحَلْفَاءُ. وَكَانَ الْأَصْمَعِيُّ يَقُولُ فِي وَاحِدِ الْحَلْفَاءِ: حَلِفَةٌ، بِكَسْرِ اللَّامِ مُخَالَفَةً لِأَخَوَاتِهَا. وَقَالَ سِيبَوَيْهِ: الشَّجْرَاءُ وَاحِدٌ وَجَمْعٌ، وَكَذَلِكَ الْقَصْبَاءُ وَالطَّرْفَاءُ وَالْحَلْفَاءُ. وَالْمَشْجَرَةُ: مَوْضِعُ الْأَشْجَارِ. وَأَرْضٌ مَشْجَرَةٌ، وَهَذِهِ الْأَرْضُ أَشْجَرُ مِنْ هذه أي أكثر شجرا، قال الْجَوْهَرِيُّ. التَّاسِعَةُ- وَاخْتَلَفَ أَهْلُ التَّأْوِيلِ فِي تَعْيِينِ هَذِهِ الشَّجَرَةِ الَّتِي نُهِيَ عَنْهَا فَأَكَلَ مِنْهَا، فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَجَعْدَةُ بْنُ هُبَيْرَةَ: هِيَ الْكَرْمُ، وَلِذَلِكَ حُرِّمَتْ عَلَيْنَا الْخَمْرُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَأَبُو مَالِكٍ وَقَتَادَةُ: هِيَ السُّنْبُلَةُ، وَالْحَبَّةُ مِنْهَا كَكُلَى الْبَقَرِ، أَحْلَى مِنَ الْعَسَلِ وَأَلْيَنُ مِنَ الزُّبْدِ، قَالَهُ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ. وَلَمَّا تَابَ اللَّهُ عَلَى آدَمَ جَعَلَهَا غِذَاءً لِبَنِيهِ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ بَعْضِ الصَّحَابَةِ: هِيَ شَجَرَةُ التِّينِ، وَكَذَا رَوَى سَعِيدٌ عَنْ قَتَادَةَ، وَلِذَلِكَ تُعَبَّرُ فِي الرُّؤْيَا بِالنَّدَامَةِ لِآكِلِهَا مِنْ أَجْلِ نَدَمِ آدَمَ ﵇ عَلَى أَكْلِهَا، ذَكَرَهُ السهيلي. قال ابن عطية: وليس في شي مِنْ هَذَا التَّعْيِينِ مَا يُعَضِّدُهُ خَبَرٌ، وَإِنَّمَا الصَّوَابُ أَنْ يُعْتَقَدَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَهَى آدَمَ عَنْ شَجَرَةٍ فَخَالَفَ هُوَ إِلَيْهَا وَعَصَى فِي الْأَكْلِ مِنْهَا. وَقَالَ الْقُشَيْرِيُّ أَبُو نَصْرٍ: وَكَانَ الْإِمَامُ وَالِدِي ﵀ يَقُولُ: يُعْلَمُ عَلَى الْجُمْلَةِ أَنَّهَا كَانَتْ شَجَرَةَ الْمِحْنَةِ. الْعَاشِرَةُ- وَاخْتَلَفُوا كَيْفَ أَكَلَ مِنْهَا مَعَ الْوَعِيدِ الْمُقْتَرِنِ بِالْقُرْبِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ"، فَقَالَ قَوْمٌ: أَكَلَا مِنْ غَيْرِ الَّتِي أُشِيرَ إِلَيْهَا فَلَمْ يَتَأَوَّلَا النَّهْيَ وَاقِعًا عَلَى جَمِيعِ جِنْسِهَا، كَأَنَّ إِبْلِيسَ غَرَّهُ [بِالْأَخْذِ] بِالظَّاهِرِ قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهِيَ أَوَّلُ مَعْصِيَةٍ عُصِيَ اللَّهُ بِهَا عَلَى هَذَا الْقَوْلِ. قَالَ:" وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ مَنْ حَلَفَ أَلَّا يَأْكُلَ مِنْ هَذَا الْخُبْزِ فَأَكَلَ مِنْ جِنْسِهِ حَنِثَ. وَتَحْقِيقُ الْمَذَاهِبِ فِيهِ أَنَّ أَكْثَرَ الْعُلَمَاءِ قَالُوا: لَا حنث فيه. وقال
Eş-Şecere (اَلشَّجَرَةُ), eş-şicere (اَلشِّجَرَةُ) ve eş-şîre (اَلشِّيرَةُ) üç ayrı lehçedir. Şîn harfinin kesresiyle [اَلشِّجَرَةُ] şeklinde de okunmuştur. Şecere ve şicere, yer bitkilerinden gövdesi olan şeylerdir. [أَرْضٌ شَجِيرَةٌ] ve [شَجْرَاءُ] çok ağaçlı yer; [وَادٍ شَجِيرٌ] ağaçlı vadi demektir; [وَادٍ أَشْجَرُ] denmez. Şecrâ'nın tekili şeceredir. Bu vezinde çoğul olarak sadece pek az kelime gelmiştir: Şecere - şecrâ (ağaç), kasabe - kasbâ (kamış), tarfe - tarfâ (ılgın) ve halfe - halfâ (hasır otu). el-Asmaî, benzerlerine muhalif olarak lâm harfinin kesresiyle halfâ'nın tekiline [حَلِفَةٌ] derdi. Sîbeveyh ise: “Şecrâ hem tekil hem çoğuldur; kasbâ, tarfâ ve halfâ da böyledir” demiştir. el-Meşcere ise ağaçlık yer demektir. [أَرْضٌ مَشْجَرَةٌ] ağaçlık toprak, [هَذِهِ الْأَرْضُ أَشْجَرُ مِنْ هَذِهِ] “Bu yer şundan daha çok ağaçlıdır” demektir; bunu el-Cevherî söylemiştir. DOKUZUNCU MESELE: Tevil ehli, [Âdem'e] yasaklanan ve ardından yediği bu ağacın belirlenmesi hususunda ihtilaf etmiştir. İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr ve Ca'de b. Hübeyre: “O, asmadır (üzümdür); bu sebeple şarap bize haram kılınmıştır” demişlerdir. İbn Abbâs'tan bir başka rivayette, Ebû Mâlik ve Katâde ise: “O, başaktır; tanesi sığır böbreği gibi olup baldan tatlı, tereyağından yumuşaktır” demişlerdir. Bunu Vehb b. Münebbih söylemiştir. Allah Teâlâ Âdem'in tevbesini kabul buyurunca onu çocuklarına gıda kılmıştır. İbn Cüreyc bazı sahâbîlerden onun incir ağacı olduğunu nakletmiştir; Saîd de Katâde'den böyle rivayet etmiştir. Bu sebeple rüyada onu yiyen kimse için —Âdem aleyhisselâm onu yediğine pişman olduğu için— pişmanlık olarak tabir edilir; bunu es-Süheylî zikretmiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: “Bu belirlemelerin hiçbirinde bunu destekleyen bir haber yoktur. Doğru olan, Yüce Allah'ın Âdem'e bir ağacı yasakladığına, onun ise buna muhalefet edip o ağaçtan yemek suretiyle isyan ettiğine inanmaktır.” Ebû Nasr el-Kuşeyrî şöyle demiştir: Babam İmam [Kuşeyrî] rahimehullâh şöyle derdi: “Özetle bilinmelidir ki o, imtihan ağacı idi.” ONUNCU MESELE: Yaklaşmaya bitişik olan vaîde (azap tehdidine), yani Yüce Allah'ın { فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ } “yoksa zalimlerden olursunuz” buyruğuna rağmen ondan nasıl yedikleri hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: Kendisine işaret edilenin dışındakinden yediler ve nehyin o ağacın bütün cinsini kapsadığını tevil etmediler; sanki İblis [lafzın] zahirine tutunması [yoluyla] onu aldatmıştı. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “Bu görüşe göre bu, Allah'a karşı işlenen ilk günahtır.” Devamla şöyle demiştir: “Bunda, bu ekmekten yemeyeceğine yemin edip de onun cinsinden yiyen kimsenin yeminini bozmuş olacağına bir delil vardır. Bu konudaki mezheplerin tahkiki şöyledir: Âlimlerin çoğu bu durumda yeminin bozulmayacağını söylemişlerdir. Mâlik..."
مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ: إِنِ اقْتَضَى بِسَاطُ الْيَمِينِ تَعْيِينَ الْمُشَارِ إِلَيْهِ لَمْ يَحْنَثْ بِأَكْلِ جِنْسِهِ، وَإِنِ اقْتَضَى بِسَاطُ الْيَمِينِ أَوْ سَبَبِهَا أَوْ نِيَّتِهَا الْجِنْسَ حُمِلَ عَلَيْهِ وَحَنِثَ بِأَكْلِ غَيْرِهِ، وَعَلَيْهِ حُمِلَتْ قِصَّةُ آدَمَ ﵇ فَإِنَّهُ نُهِيَ عَنْ شَجَرَةٍ عُيِّنَتْ لَهُ وَأُرِيدَ بِهَا جِنْسُهَا، فَحُمِلَ الْقَوْلُ عَلَى اللَّفْظِ دُونَ الْمَعْنَى. وَقَدِ اخْتَلَفَ عُلَمَاؤُنَا فِي فَرْعٍ مِنْ هَذَا، وَهُوَ أَنَّهُ إِذَا حَلَفَ أَلَّا يَأْكُلَ هَذِهِ الْحِنْطَةَ فَأَكَلَ خُبْزًا مِنْهَا عَلَى قَوْلَيْنِ، قَالَ فِي الْكِتَابِ: يَحْنَثُ، لِأَنَّهَا هَكَذَا تُؤْكَلُ. وَقَالَ ابْنُ المواز: لا شي عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ لَمْ يَأْكُلْ حِنْطَةً وَإِنَّمَا أَكَلَ خُبْزًا فَرَاعَى الِاسْمَ وَالصِّفَةَ وَلَوْ قَالَ فِي يَمِينِهِ: لَا آكُلُ مِنْ هَذِهِ الْحِنْطَةِ لَحَنِثَ بِأَكْلِ الْخُبْزِ الْمَعْمُولِ مِنْهَا". وَفِيمَا اشْتَرَى بِثَمَنِهَا مِنْ طَعَامٍ وَفِيمَا أَنْبَتَتْ خِلَافٌ. وَقَالَ آخَرُونَ: تَأَوَّلَا النَّهْيَ عَلَى النَّدْبِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا وَإِنْ كَانَ مَسْأَلَةً مِنْ أُصُولِ الْفِقْهِ فقد سقط ذلك ها هنا، لقوله:" فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ" [البقرة: ٣٥] فَقَرَنَ النَّهْيَ بِالْوَعِيدِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ:" فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى " [طه: ١١٧]. وَقَالَ ابْنُ الْمُسَيَّبِ: إِنَّمَا أَكَلَ آدَمُ بَعْدَ أَنْ سَقَتْهُ حَوَّاءُ الْخَمْرَ فَسَكِرَ وَكَانَ فِي غَيْرِ عَقْلِهِ. وَكَذَلِكَ قَالَ يَزِيدُ بْنُ قُسَيْطٍ، وَكَانَا يَحْلِفَانِ بِاللَّهِ أَنَّهُ مَا أَكَلَ مِنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ وَهُوَ يَعْقِلُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا فَاسِدٌ نَقْلًا وَعَقْلًا، أَمَّا النَّقْلُ فَلَمْ يَصِحْ بِحَالٍ، وَقَدْ وَصَفَ اللَّهُ ﷿ خَمْرَ الْجَنَّةِ فَقَالَ:" لَا فِيها غَوْلٌ". وَأَمَّا الْعَقْلُ فَلِأَنَّ الْأَنْبِيَاءَ بَعْدَ النُّبُوَّةِ مَعْصُومُونَ عَمَّا يُؤَدِّي إِلَى الْإِخْلَالِ بِالْفَرَائِضِ وَاقْتِحَامِ الْجَرَائِمِ. قُلْتُ: قَدِ اسْتَنْبَطَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ نُبُوَّةَ آدَمَ ﵇ قَبْلَ إِسْكَانِهِ الْجَنَّةَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ" [البقرة: ٣٣] فَأَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يُنْبِئَ الْمَلَائِكَةَ بِمَا ليس عندهم من علم الله ﷿. وَقِيلَ: أَكَلَهَا نَاسِيًا، وَمِنَ الْمُمْكِنِ أَنَّهُمَا نَسِيَا الْوَعِيدَ. قُلْتُ: وَهُوَ الصَّحِيحُ لِإِخْبَارِ اللَّهِ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ بِذَلِكَ حَتْمًا وَجَزْمًا فَقَالَ:" وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً " [طه: ١١٥]. وَلَكِنْ لَمَّا كَانَ الْأَنْبِيَاءُ ﵈ يَلْزَمُهُمْ مِنَ التَّحَفُّظِ وَالتَّيَقُّظِ لِكَثْرَةِ مَعَارِفِهِمْ وَعُلُوِّ مَنَازِلِهِمْ مَا لَا يَلْزَمُ غَيْرَهُمْ كَانَ تَشَاغُلُهُ عَنْ تَذَكُّرِ النَّهْيِ تَضْيِيعًا صَارَ بِهِ عَاصِيًا، أَيْ مُخَالِفًا. قَالَ أَبُو أُمَامَةَ: لَوْ أَنَّ أَحْلَامَ بَنِي آدَمَ مُنْذُ خَلَقَ اللَّهُ الْخَلْقَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وُضِعَتْ فِي كِفَّةِ مِيزَانٍ وَوُضِعَ حِلْمُ آدَمَ فِي كِفَّةٍ أُخْرَى لَرَجَحَهُمْ، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً".
Mâlik ve mezhep arkadaşları [şöyle demişlerdir]: Şayet yeminin bısâtı (ortamı ve sebebi) işaret edilen şeyin bizzat kendisini belirlemeyi gerektiriyorsa, onun cinsinden [başka bir şey] yemekle yemin bozulmaz. Eğer yeminin bısâtı, sebebi veya niyeti o cinsi gerektiriyorsa, yemin o cinse hamledilir ve ondan başka bir şey yemekle yemin bozulur. Âdem aleyhisselâm'ın kıssası da buna hamledilmiştir; zira kendisine bizzat tayin edilen bir ağaç yasaklanmış, fakat bununla onun bütün cinsi kastedilmiştir; o da bu sözü manaya değil lafza hamletmiştir. Âlimlerimiz bundan doğan bir fer'î meselede ihtilaf etmişlerdir: Bir kimse bu buğdayı yemeyeceğine dair yemin etse de ondan yapılan ekmeği yese, iki görüş vardır. el-Kitâb'da: 'Yemini bozulur; zira buğday bu şekilde yenilir' demiştir. İbnü'l-Muvvâz ise: 'Üzerine bir şey gerekmez; zira o buğday yememiş, bilakis ekmek yemiştir; bu sebeple ismi ve vasfı gözetmiştir. Şayet yemininde: Bu buğdaydan yemeyeceğim deseydi, ondan yapılan ekmeği yemekle yemini bozulurdu' demiştir. O buğdayın bedeliyle satın alınan yiyecek ve o buğdayın yetiştirdiği mahsul hususunda da ihtilaf vardır. Başkaları ise: 'O ikisi yasağı mendubiyete hamlettiler' demişlerdir. İbnü'l-Arabî der ki: 'Bu, her ne kadar fıkıh usûlüne ait bir mesele olsa da Yüce Allah'ın { فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ } “yoksa zalimlerden olursunuz” [el-Bakara: 35] buyruğundan ötürü burada geçersiz kalmıştır; zira yasaklamayı tehdit ile birlikte zikretmiştir. Aynı şekilde Yüce Allah'ın { فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى } “sakın sizi cennetten çıkarmasın, sonra zahmet çekersin” [Tâhâ: 117] buyruğu da böyledir.' İbnü'l-Müseyyeb: 'Âdem ancak Havvâ kendisine şarap içirdikten ve sarhoş olup aklı başında değilken yemiştir' demiştir. Yezîd b. Kuseyt de böyle demiş ve her ikisi de onun aklı başındayken bu ağaçtan yemediğine dair Allah'a yemin etmekteydiler. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Bu, hem nakil hem de akıl bakımından batıldır. Nakle gelince, hiçbir şekilde sahih olmamıştır; nitekim Allah azze ve celle cennet şarabını vasfederek { لَا فِيها غَوْلٌ } “Onda ne bir baş dönmesi [ve sersemlik] vardır” buyurmuştur. Akla gelince, çünkü peygamberler peygamberlikten sonra farzların ihlal edilmesine ve günahların işlenmesine yol açacak şeylerden korunmuşlardır (masumdurlar).' Derim ki: Bazı âlimler Âdem aleyhisselâm'ın cennete yerleştirilmeden önceki peygamberliğini Yüce Allah'ın { فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ } “Onlara bunların isimlerini haber verince” [el-Bakara: 33] buyruğundan istinbat etmişlerdir. Zira Allah Teâlâ, meleklerin yanında bulunmayan Allah azze ve celle'nin ilminden şeyleri onlara haber vermesini ona emretmiştir. [Bir diğer görüşte]: 'Onu unutarak yedi; her ikisinin de tehdidi unutmaları mümkündür' denilmiştir. Derim ki: Sahih olan da budur; zira Allah Teâlâ Kitabı'nda bunu kesin ve sarih bir biçimde haber vererek şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً } “Andolsun, daha önce Âdem'e ahitte bulunmuştuk da o unuttu ve biz onda bir azim (kararlılık) bulamadık” [Tâhâ: 115]. Fakat peygamberlerin aleyhimesselâm bilgi ve marifetlerinin çokluğu ve derecelerinin yüceliği sebebiyle başkalarına gerekmeyen bir korunma ve uyanıklık kendilerine lazım geldiğinden, onun yasağı hatırlamaktan geri kalması bir kusur teşkil etmiş ve bu sebeple o âsî yani [emre] muhalif olmuştur. Ebû Ümâme şöyle demiştir: 'Şayet Allah mahlukatı yarattığından kıyamet gününe kadar bütün Âdemoğullarının hilmleri terazinin bir kefesine, Âdem'in hilmi de diğer kefesine konsaydı, muhakkak onlara ağır basardı; nitekim Allah Teâlâ: { وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً } “ve biz onda bir azim bulamadık” buyurmuştur.'
قُلْتُ: قَوْلُ أَبِي أُمَامَةَ هَذَا عُمُومٌ فِي جَمِيعِ بَنِي آدَمَ. وَقَدْ يُحْتَمَلُ أَنْ يُخَصَّ مِنْ ذَلِكَ نَبِيُّنَا مُحَمَّدٌ ﷺ، فَإِنَّهُ كَانَ أَوْفَرَ النَّاسِ حِلْمًا وَعَقْلًا. وَقَدْ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى لَوْ أَنَّ أَحْلَامَ بَنِي آدَمَ مِنْ غَيْرِ الْأَنْبِيَاءِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قُلْتُ: وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَيْضًا حَسَنٌ، فَظَنَّا أَنَّ الْمُرَادَ الْعَيْنُ وَكَانَ الْمُرَادُ الْجِنْسَ، كَقَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ حِينَ أَخَذَ ذَهَبًا وَحَرِيرًا فَقَالَ: (هَذَانَ حَرَامَانِ عَلَى ذُكُورِ أُمَّتِي). وَقَالَ فِي خَبَرٍ آخَرَ: (هَذَانَ مُهْلِكَانِ أُمَّتِي). وَإِنَّمَا أَرَادَ الْجِنْسَ لَا الْعَيْنَ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- يُقَالُ: إِنَّ أَوَّلَ مَنْ أَكَلَ مِنَ الشَّجَرَةِ حَوَّاءُ بِإِغْوَاءِ إِبْلِيسَ إِيَّاهَا- عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ- وَإِنَّ أَوَّلَ كَلَامِهِ كَانَ مَعَهَا لِأَنَّهَا وَسْوَاسُ الْمِخَدَّةِ، وَهِيَ أَوَّلُ فِتْنَةٍ دَخَلَتْ عَلَى الرِّجَالِ مِنَ النِّسَاءِ، فَقَالَ: مَا مُنِعْتُمَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ إِلَّا أَنَّهَا شَجَرَةُ الْخُلْدِ، لِأَنَّهُ عَلِمَ مِنْهُمَا أَنَّهُمَا كَانَا يُحِبَّانِ الْخُلْدَ، فَأَتَاهُمَا مِنْ حَيْثُ أَحَبَّا-" حُبُّكَ الشَّيْءَ يُعْمِي وَيُصِمُّ"- فَلَمَّا قَالَتْ حَوَّاءُ لِآدَمَ أَنْكَرَ عَلَيْهَا وَذَكَرَ الْعَهْدَ، فَأَلَحَّ عَلَى حَوَّاءَ وَأَلَحَّتْ حَوَّاءُ عَلَى آدَمَ، إِلَى أَنْ قَالَتْ: أَنَا آكُلُ قَبْلَكَ حتى إن أصابني شي سَلِمْتَ أَنْتَ، فَأَكَلَتْ فَلَمْ يَضُرَّهَا، فَأَتَتْ آدَمَ فَقَالَتْ: كُلْ فَإِنِّي قَدْ أَكَلْتُ فَلَمْ يَضُرَّنِي، فأكل فبدت لهما سوآتهما وَحَصَلَا فِي حُكْمِ الذَّنْبِ، لِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:" وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ" فَجَمَعَهُمَا فِي النَّهْيِ، فَلِذَلِكَ لَمْ تَنْزِلْ بِهَا الْعُقُوبَةُ حَتَّى وُجِدَ الْمَنْهِيُّ عَنْهُ مِنْهُمَا جَمِيعًا، وَخَفِيَتْ عَلَى آدَمَ هَذِهِ الْمَسْأَلَةُ، وَلِهَذَا قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ مَنْ قَالَ لِزَوْجَتَيْهِ أَوْ أَمَتَيْهِ: إِنْ دَخَلْتُمَا الدَّارَ فَأَنْتُمَا طَالِقَتَانِ أَوْ حُرَّتَانِ، إِنَّ الطَّلَاقَ وَالْعِتْقَ لَا يَقَعُ بِدُخُولِ إِحْدَاهُمَا. وَقَدْ اخْتَلَفَ عُلَمَاؤُنَا فِي ذَلِكَ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ، قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: لَا تَطْلُقَانِ وَلَا تَعْتِقَانِ إِلَّا بِاجْتِمَاعِهِمَا فِي الدُّخُولِ، حَمْلًا عَلَى هَذَا الْأَصْلِ وَأَخْذًا بِمُقْتَضَى مُطْلَقِ اللَّفْظِ. وَقَالَهُ سَحْنُونُ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ مَرَّةً أُخْرَى: تَطْلُقَانِ جَمِيعًا وَتَعْتِقَانِ جَمِيعًا بِوُجُودِ الدُّخُولِ مِنْ إِحْدَاهُمَا، لِأَنَّ بَعْضَ الْحِنْثِ حِنْثٌ، كَمَا لَوْ حَلَفَ أَلَّا يَأْكُلَ هَذَيْنِ الرَّغِيفَيْنِ فَإِنَّهُ يَحْنَثُ بِأَكْلِ أَحَدِهِمَا بَلْ بِأَكْلِ لُقْمَةٍ مِنْهُمَا. وَقَالَ أَشْهَبُ: تَعْتِقُ وَتَطْلُقُ الَّتِي دَخَلَتْ وَحْدَهَا، لِأَنَّ دُخُولَ
Derim ki: Ebû Ümâme'nin bu sözü bütün Âdemoğulları hakkında geneldir. Bundan Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in tahsis edilmesi muhtemeldir; zira o, insanların hilm ve akılca en mükemmeli idi. Bu mananın, peygamberler dışındaki Âdemoğullarının akılları olması da muhtemeldir. Doğrusunu Allah bilir. Derim ki: Birinci görüş de güzeldir; ikisi de murat edilenin o tek ağaç olduğunu sanmışlardı, oysa murat edilen o ağacın cinsiydi; nitekim Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem altın ve ipeği eline alıp: (هَذَانَ حَرَامَانِ عَلَى ذُكُورِ أُمَّتِي) “Bu ikisi ümmetimin erkeklerine haramdır” buyurduğu gibi. Bir başka haberde de: (هَذَانَ مُهْلِكَانِ أُمَّتِي) “Bu ikisi ümmetimi helak edicidir” buyurmuştur. Burada bizzat elindekileri değil, o cinsi murat etmiştir. ON BİRİNCİ MESELE: Ağaçtan ilk yiyenin, İblis'in onu saptırmasıyla Havvâ olduğu söylenir —ileride açıklanacağı üzere—. İblis'in ilk konuşması onunlaydı; çünkü o yastık vesvesesidir ve erkeklerin başına kadınlar kanalıyla gelen ilk fitnedir. İblis: 'Bu ağaç size ancak ebedîlik ağacı olduğu için yasaklandı' dedi; çünkü onların ebedîliği sevdiklerini biliyordu ve onları sevdikleri taraftan vurdu —'Bir şeyi sevmen seni kör ve sağır eder'—. Havvâ bunu Âdem'e söyleyince Âdem buna karşı çıktı ve ahdi hatırlattı. İblis Havvâ'ya ısrar etti, Havvâ da Âdem'e ısrar etti; nihayet Havvâ: 'Başıma bir şey gelirse sen kurtulasın diye senden önce ben yiyeceğim' dedi. Yedi ve ona bir zarar gelmedi. Âdem'e gelip: 'Ye, zira ben yedim ve bana bir zarar gelmedi' dedi. Âdem de yedi, bunun üzerine ikisine de avret yerleri göründü ve günah hükmüne düştüler. Zira Allah Teâlâ: { وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ } “Şu ağaca yaklaşmayın” buyurarak ikisini nehiyde birleştirmişti. Bu sebeple nehyedilen fiil her ikisinden de sadır oluncaya kadar ceza Havvâ'ya inmedi; bu incelik Âdem'e gizli kaldı. İşte bu yüzden bazı âlimler şöyle demiştir: İki karısına veya iki cariyesine: 'Eve girerseniz ikiniz de boşsunuz veya hürsünüz' diyen kimsenin bu sözüyle, sadece birinin girmesiyle talak ve azat meydana gelmez. Âlimlerimiz bu konuda üç görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: İbnü'l-Kâsım: 'Bu asıla hamledilerek ve mutlak lafzın gereği alınarak, ikisi birlikte girmedikçe boşanmazlar ve hürriyetlerine kavuşmazlar' demiştir. Bunu Sahnûn da söylemiştir. İbnü'l-Kâsım başka bir seferinde: 'Birinin girmesiyle ikisi de boşanır ve ikisi de hür olur; zira yemini kısmen bozmak da yemini bozmaktır; tıpkı şu iki ekmeği yemeyeceğim diye yemin edip de birini, hatta onlardan bir lokmayı yemekle yeminini bozması gibi' demiştir. Eşheb ise şöyle demiştir: 'Yalnızca giren kadın hür olur ve boşanır; çünkü
كل واحدة منهما شرطا فِي طَلَاقِهَا أَوْ عِتْقِهَا. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا بَعِيدٌ، لِأَنَّ بَعْضَ الشَّرْطِ لَا يَكُونُ شَرْطًا إِجْمَاعًا. قُلْتُ: الصَّحِيحُ الْأَوَّلُ، وَإِنَّ النَّهْيَ إِذَا كَانَ مُعَلَّقًا عَلَى فِعْلَيْنِ لَا تَتَحَقَّقُ الْمُخَالَفَةُ إِلَّا بِهِمَا، لِأَنَّكَ إِذَا قُلْتَ: لَا تَدْخُلَا الدَّارَ، فَدَخَلَ أَحَدُهُمَا مَا وُجِدَتِ الْمُخَالَفَةُ مِنْهُمَا، لِأَنَّ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى" وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ" [البقرة: ٣٥] نهي لهما" فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ" [البقرة: ٣٥] جَوَابُهُ، فَلَا يَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ حَتَّى يَفْعَلَا، فلما أكلت لم يصبها شي، لِأَنَّ الْمَنْهِيَّ عَنْهُ مَا وُجِدَ كَامِلًا. وَخَفِيَ هَذَا الْمَعْنَى عَلَى آدَمَ فَطَمِعَ وَنَسِيَ هَذَا الْحُكْمَ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ" [طه: ١١٥] وَقِيلَ: نَسِيَ قَوْلَهُ:" إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى " [طه: ١١٧]. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هَذَا الْبَابِ هَلْ وَقَعَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ- صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ- صَغَائِرُ مِنَ الذُّنُوبِ يُؤَاخَذُونَ بِهَا وَيُعَاتَبُونَ عَلَيْهَا أَمْ لَا- بَعْدَ اتِّفَاقِهِمْ عَلَى أَنَّهُمْ مَعْصُومُونَ مِنَ الْكَبَائِرِ وَمِنْ كُلِّ رَذِيلَةٍ فِيهَا شَيْنٌ وَنَقْصٌ إِجْمَاعًا عِنْدَ الْقَاضِي أَبِي بَكْرٍ، وَعِنْدَ الْأُسْتَاذِ أَبِي إِسْحَاقَ أَنَّ ذَلِكَ مُقْتَضَى دَلِيلِ الْمُعْجِزَةِ، وَعِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ أَنَّ ذَلِكَ مُقْتَضَى دَلِيلِ الْعَقْلِ عَلَى أُصُولِهِمْ-، فَقَالَ الطَّبَرِيُّ وَغَيْرُهُ مِنَ الْفُقَهَاءِ وَالْمُتَكَلِّمِينَ وَالْمُحَدِّثِينَ: تَقَعُ الصَّغَائِرُ مِنْهُمْ. خِلَافًا لِلرَّافِضَةِ حَيْثُ قَالُوا: إِنَّهُمْ مَعْصُومُونَ مِنْ جَمِيعِ ذَلِكَ، وَاحْتَجُّوا بِمَا وَقَعَ مِنْ ذَلِكَ فِي التَّنْزِيلِ وَثَبَتَ مِنْ تَنَصُّلِهِمْ مِنْ ذَلِكَ فِي الْحَدِيثِ، وَهَذَا ظَاهِرٌ لَا خَفَاءَ فِيهِ. وَقَالَ جُمْهُورٌ مِنَ الْفُقَهَاءِ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيِّ: إِنَّهُمْ مَعْصُومُونَ مِنَ الصَّغَائِرِ كُلِّهَا كَعِصْمَتِهِمْ مِنَ الْكَبَائِرِ أَجْمَعِهَا، لِأَنَّا أُمِرْنَا بِاتِّبَاعِهِمْ فِي أَفْعَالِهِمْ وَآثَارِهِمْ وَسِيَرِهِمْ أَمْرًا مُطْلَقًا مِنْ غَيْرِ الْتِزَامِ قَرِينَةٍ، فَلَوْ جَوَّزْنَا عَلَيْهِمُ الصَّغَائِرَ لَمْ يُمْكِنِ الِاقْتِدَاءُ بِهِمْ، إِذْ لَيْسَ كُلُّ فِعْلٍ مِنْ أَفْعَالِهِمْ يَتَمَيَّزُ مَقْصِدُهُ مِنَ الْقُرْبَةِ وَالْإِبَاحَةِ أَوِ الْحَظْرِ أَوِ الْمَعْصِيَةِ، وَلَا يَصِحُّ أَنْ يُؤْمَرَ الْمَرْءُ بِامْتِثَالِ أَمْرٍ لَعَلَّهُ مَعْصِيَةٌ، لَا سِيَّمَا عَلَى مَنْ يَرَى تَقْدِيمَ الْفِعْلِ عَلَى الْقَوْلِ إِذَا تَعَارَضَا من الأصوليين. قال
...ikisinin her birini kadının boşanması yahut azat edilmesi için şart [kabul eder]. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Bu uzak [bir ihtimaldir]; çünkü şartın bir kısmı icma ile [müstakil bir] şart olmaz.' Derim ki: Doğru olan birinci [görüştür]; nehiy (yasaklama) iki fiile birden bağlandığında muhalefet ancak ikisiyle birlikte gerçekleşir. Zira sen 'İkiniz eve girmeyin' dediğinde, onlardan biri girerse ikisinden birden muhalefet meydana gelmiş olmaz. Çünkü Allah Teâlâ'nın { وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ } “Bu ağaca yaklaşmayın” buyruğu ikisine birden yapılmış bir nehiydir; { فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ } “Yoksa zalimlerden olursunuz” [ifadesi] ise onun cevabıdır. Dolayısıyla her ikisi de yapmadıkça zalimlerden olmazlar. [Havva] yediğinde ona bir şey isabet etmedi; çünkü yasaklanan şey bütünüyle vuku bulmamıştı. Bu mana Âdem'e kapalı kaldı da tamah etti ve bu hükmü unuttu. Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ } “Andolsun ki daha önce Âdem'e ahit vermiştik, fakat o unuttu” buyruğunun anlamı da budur. Şöyle de denilmiştir: O, [Allah Teâlâ'nın]: { إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى } “Şüphesiz bu, senin için de eşin için de bir düşmandır. Sakın sizi cennetten çıkarmasın, sonra bedbaht olursun” buyruğunu unuttu. Doğrusunu Allah bilir. On İkinci [Mesele]- Âlimler bu bapta, nebilerden —Allah'ın salâtı hepsinin üzerine olsun— kendisi sebebiyle muaheze edilecekleri ve kınanacakları küçük günahların sadır olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Oysa onlar büyük günahlardan ve leke ile kusur teşkil eden her türlü rezillikten masumdurlar; bu, Kâdı Ebû Bekr'e göre icma ile, Üstat Ebû İshâk'a göre mucize delilinin gereği olarak, Mu'tezile'ye göre ise kendi usullerince aklî delilin gereği olarak sabittir. Taberî ve fakihlerden, kelâmcılardan ve muhaddislerden diğerleri şöyle demiştir: Onlardan küçük günahlar sadır olabilir. Râfızîler ise 'Onlar bunların tamamından masumdurlar' diyerek muhalefet etmişlerdir. [Cumhur], vahiyde bu kabilden geçen hususları ve hadiste peygamberlerin bunlardan beri olduklarını beyan edişlerinin sabit olmasını delil getirmiştir; bu da hiçbir kapalılığı olmayan apaçık bir husustur. Mâlik, Ebû Hanîfe ve Şâfiî'nin ashabından fakihlerin cumhuru ise şöyle demiştir: Tıpkı büyük günahların tamamından masum oldukları gibi, küçük günahların da tamamından masumdurlar. Zira bizler, herhangi bir karineye bağlı kalmaksızın mutlak bir emirle onların fiillerine, izlerine ve siretlerine tabi olmakla emrolunduk. Eğer onlar hakkında küçük günahların [sadır olabileceğini] caiz görseydik onlara uymak mümkün olmazdı; zira onların işledikleri her bir fiilin gayesinin kurbet (ibadet), mubahlık, yasaklık yahut masiyet olduğu [her zaman] ayırt edilemez. Bir kimseye, masiyet olması muhtemel bulunan bir emre uymasının emredilmesi ise caiz ve sahih olmaz. Bilhassa usulcülerden, tearuz (çelişki) anında fiili kavle takdim eden kimseye göre [bu durum daha da açıktır]. Şöyle demiştir:
الأستاذ أبو إسحاق الاسفرايني: وَاخْتَلَفُوا فِي الصَّغَائِرِ، وَالَّذِي عَلَيْهِ الْأَكْثَرُ أَنَّ ذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ عَلَيْهِمْ، وَصَارَ بَعْضُهُمْ إِلَى تَجْوِيزِهَا، وَلَا أَصْلَ لِهَذِهِ الْمَقَالَةِ. وَقَالَ بَعْضُ الْمُتَأَخِّرِينَ مِمَّنْ ذَهَبَ إِلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ: الَّذِي يَنْبَغِي أَنْ يُقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ أَخْبَرَ بِوُقُوعِ ذُنُوبٍ مِنْ بَعْضِهِمْ وَنَسَبَهَا إِلَيْهِمْ وَعَاتَبَهُمْ عَلَيْهَا، وَأَخْبَرُوا بِهَا عَنْ نُفُوسِهِمْ وَتَنَصَّلُوا مِنْهَا وَأَشْفَقُوا مِنْهَا وَتَابُوا، وَكُلُّ ذَلِكَ وَرَدَ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ لَا يَقْبَلُ التَّأْوِيلَ جُمْلَتُهَا وَإِنْ قَبِلَ ذَلِكَ آحَادُهَا، وَكُلُّ ذَلِكَ مِمَّا لَا يُزْرِي بِمَنَاصِبِهِمْ، وَإِنَّمَا تِلْكَ الْأُمُورُ الَّتِي وَقَعَتْ مِنْهُمْ عَلَى جِهَةِ النُّدُورِ وَعَلَى جِهَةِ الْخَطَأِ وَالنِّسْيَانِ، أَوْ تَأْوِيلٍ دَعَا إِلَى ذَلِكَ فَهِيَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى غَيْرِهِمْ حَسَنَاتٌ وَفِي حَقِّهِمْ سَيِّئَاتٌ، [بِالنِّسْبَةِ] إِلَى مَنَاصِبِهِمْ وَعُلُوِّ أَقْدَارِهِمْ، إِذْ قَدْ يُؤَاخَذُ الْوَزِيرُ بِمَا يُثَابُ عَلَيْهِ السَّائِسُ، فَأَشْفَقُوا مِنْ ذَلِكَ فِي مَوْقِفِ الْقِيَامَةِ مَعَ عِلْمِهِمْ بِالْأَمْنِ وَالْأَمَانِ وَالسَّلَامَةِ. قَالَ: وَهَذَا هُوَ الْحَقُّ. وَلَقَدْ أَحْسَنَ الْجُنَيْدُ حَيْثُ قَالَ: حَسَنَاتُ الْأَبْرَارِ سَيِّئَاتُ الْمُقَرَّبِينَ. فَهُمْ- صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِمْ- وَإِنْ كَانَ قَدْ شَهِدَتِ النُّصُوصُ بِوُقُوعِ ذُنُوبٍ مِنْهُمْ فَلَمْ يُخِلَّ ذَلِكَ بِمَنَاصِبِهِمْ وَلَا قَدْحَ فِي رُتَبِهِمْ، بَلْ قَدْ تَلَافَاهُمْ وَاجْتَبَاهُمْ وَهَدَاهُمْ وَمَدَحَهُمْ وَزَكَّاهُمْ وَاخْتَارَهُمْ وَاصْطَفَاهُمْ، صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ وَسَلَامُهُ. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ) الظُّلْمُ أَصْلُهُ وَضْعُ الشَّيْءِ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ. وَالْأَرْضُ الْمَظْلُومَةُ: الَّتِي لَمْ تُحْفَرْ قَطُّ ثُمَّ حُفِرَتْ. قَالَ النَّابِغَةُ:
Üstat Ebû İshâk el-İsferâyînî şöyle demiştir: 'Küçük günahlar konusunda ihtilaf ettiler; çoğunluğun benimsediği görüş, bunun onlar hakkında caiz olmadığıdır. Bazıları ise cevazına meyletmiştir; ancak bu sözün bir aslı yoktur.' Birinci görüşe giden müteahhirûn âlimlerinden bazıları şöyle demiştir: Söylenmesi gereken şudur ki, Allah Teâlâ bazılarından günahların sadır olduğunu haber vermiş, bunları onlara nispet etmiş ve bu yüzden onları azarlamıştır. Onlar da bunları bizzat kendileri haber vermiş, bunlardan sıyrılmaya çalışmış, korkmuş ve tövbe etmişlerdir. Bütün bunlar tek tek tevili kabul etse bile bütünü tevili kabul etmeyecek pek çok yerde varit olmuştur. Bütün bunlar onların makamlarını düşürecek şeyler de değildir. Bilakis onlardan sadır olan o durumlar nadiren, hata ve unutma yoluyla yahut buna sevk eden bir tevil ile gerçekleşmiştir. Dolayısıyla bunlar başkalarına nispetle sevap, onların yüce makamlarına ve yüksek derecelerine nispetle ise seyyiedir (kusurdur). Zira seyisin ödüllendirildiği bir şeyden dolayı vezir hesaba çekilebilir. İşte bu yüzden onlar emin, güvende ve esenlikte olduklarını bildikleri halde kıyamet durağında bundan dolayı endişe etmişlerdir. Dedi ki: Hak olan da budur. Cüneyd ne güzel söylemiştir: 'İyilerin sevapları, mukarreblerin (Allah'a en yakın olanların) günahlarıdır.' Dolayısıyla nasslar onlardan günahların sadır olduğuna şahitlik etse bile bu durum onların makamlarına halel getirmemiş ve derecelerine leke sürmemiştir; bilakis Allah onları bağışlamış, seçmiş, hidayete erdirmiş, övmüş, tezkiye etmiş ve onları süzüp seçmiştir, Allah'ın salât ve selâmı üzerlerine olsun. ON ÜÇÜNCÜ MESELE: Yüce Allah'ın { فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ } “yoksa zalimlerden olursunuz” buyruğu: Zulüm, aslı itibarıyla bir şeyi kendi yerinden başka bir yere koymaktır. Daha önce hiç kazılmamışken ilk kez kazılan yere el-ardu'l-mazlûme (الْأَرْضُ الْمَظْلُومَةُ) denir. en-Nâbiğa şöyle demiştir:
وَقَفْتُ فِيهَا أُصَيْلَالًا أُسَائِلُهَا ... عَيَّتْ جَوَابًا وَمَا بِالرَّبْعِ مِنْ أَحَدِ
İkindi vaktinde orada durup ona sual ettim ... Cevap vermekten aciz kaldı; zaten konak yerinde kimsecikler yoktu.
إِلَّا الْأَوَارِيَّ لَأْيًا مَا أُبَيِّنُهَا ... وَالنُّؤْيُ كَالْحَوْضِ بِالْمَظْلُومَةِ الْجَلَدِ
Zorlukla seçebildiğim binek bağlama kazıklarından ve ilk kez kazılan sert arazideki havuz gibi su bendinden başka.
وَيُسَمَّى ذَلِكَ التُّرَابُ الظَّلِيمَ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Bu toprağa ez-zalîm (الظَّلِيمُ) adı verilir. Şair şöyle demiştir:
فَأَصْبَحَ فِي غَبْرَاءَ بَعْدَ إِشَاحَةٍ ... على العيش مردود عليها ظليمها
Böylece o, hayata tutunma çabasından sonra, kazılan toprağı (zalîm) üzerine geri örtülmüş tozlu [bir kabirde] sabahladı.
وَإِذَا نُحِرَ الْبَعِيرُ مِنْ غَيْرِ دَاءٍ بِهِ فَقَدْ ظُلِمَ، وَمِنْهُ:
Deve herhangi bir hastalığı olmaksızın kesildiğinde [ظُلِمَ] (ona zulmedildi) denir; nitekim şu beyitte de böyledir:
... ظَلَّامُونَ لِلْجُزُرِ
... Kesilecek develere çok zulmederler
وَيُقَالُ: سَقَانَا ظَلِيمَةً طَيِّبَةً، إِذَا سَقَاهُمُ اللَّبَنَ قَبْلَ إِدْرَاكِهِ. وَقَدْ ظَلَمَ وَطْبَهُ، إِذَا سَقَى مِنْهُ قَبْلَ أَنْ يَرُوبَ وَيَخْرُجَ زُبْدُهُ. وَاللَّبَنُ مَظْلُومٌ وَظَلِيمٌ. قَالَ:
Süt kıvamına gelmeden önce içirildiğinde: [سَقَانَا ظَلِيمَةً طَيِّبَةً] (bize hoş bir zalîme içirdi) denir. Süt tulumundaki süt mayalanıp yağı çıkmadan önce içirdiğinde [ظَلَمَ وَطْبَهُ] denir. Bu süte mazlûm ve zalîm denir. Şair şöyle demiştir:
وَقَائِلَةٍ ظَلَمْتُ لَكُمْ سِقَائِي ... وَهَلْ يَخْفَى عَلَى الْعَكَدِ الظَّلِيمُ
Biri: 'Sizin için süt tulumuma zulmettim' dedi ... Mayalanmamış o süt, boğazın dibine hiç gizli kalır mı?
وَرَجُلٌ ظَلِيمٌ: شَدِيدُ الظُّلْمِ. وَالظُّلْمُ: الشِّرْكُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ" [لقمان: ١٣]. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكُلا مِنْها رَغَداً) حُذِفَتِ النُّونُ مِنْ (كُلا) لِأَنَّهُ أَمْرٌ وَحُذِفَتِ الْهَمْزَةُ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ وَحَذْفُهَا شَاذٌّ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: مِنَ الْعَرَبِ من يقول أوكل، فَيُتِمُّ. يُقَالُ مِنْهُ: أَكَلْتُ الطَّعَامَ أَكْلًا وَمَأْكَلًا. وَالْأَكْلَةُ (بِالْفَتْحِ): الْمَرَّةُ الْوَاحِدَةُ حَتَّى تَشْبَعَ. وَالْأُكْلَةُ (بِالضَّمِّ): اللُّقْمَةُ تَقُولُ: أَكَلْتُ أُكْلَةً وَاحِدَةً، أَيْ لُقْمَةً وَهِيَ الْقُرْصَةُ أَيْضًا. وَهَذَا الشَّيْءُ أُكْلَةٌ لَكَ أَيْ طُعْمَةٌ لَكَ. وَالْأَكْلُ أَيْضًا مَا أُكِلَ. وَيُقَالُ: فُلَانٌ ذُو أُكُلٍ إِذَا كَانَ ذَا حَظٍّ مِنَ الدُّنْيَا وَرِزْقٍ وَاسِعٍ. (رَغَداً) نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ أَيْ أَكْلًا رَغَدًا. قَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا فِي مَوْضِعِ الْحَالِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: (رَغَداً) أَيْ لَا حِسَابَ عَلَيْهِمْ. وَالرَّغَدُ فِي اللُّغَةِ: الْكَثِيرُ الَّذِي لَا يَعْنِيكَ وَيُقَالُ: أَرْغَدَ الْقَوْمُ إِذَا وَقَعُوا فِي خِصْبٍ وَسَعَةٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى. و (حَيْثُ) مَبْنِيَّةٌ عَلَى الضَّمِّ لِأَنَّهَا خَالَفَتْ أَخَوَاتِهَا الظُّرُوفَ فِي أَنَّهَا لَا تُضَافُ فَأَشْبَهَتْ قَبْلُ وَبَعْدُ إِذَا أُفْرِدَتَا فَضُمَّتْ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: لُغَةُ قَيْسَ وَكِنَانَةَ الضَّمُّ وَلُغَةُ تَمِيمٍ الْفَتْحُ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: وَبَنُو أَسَدٍ يَخْفِضُونَهَا فِي مَوْضِعِ الْخَفْضِ وَيَنْصِبُونَهَا فِي مَوْضِعِ النَّصْبِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ وَتُضَمُّ وَتُفْتَحُ. (وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ) الْهَاءُ مِنْ (هَذِهِ) بَدَلٌ مِنْ يَاءِ الْأَصْلِ لِأَنَّ الْأَصْلَ هَذِي. قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَا أَعْلَمُ فِي الْعَرَبِيَّةِ هَاءَ تأنيث مكسورا ما قبلها
[Arapçada] zalîm (ظَلِيمٌ) adam, 'aşırı derecede zulmeden' demektir. Zulüm ise şirktir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk, gerçekten büyük bir zulümdür.” [Lokmân 13]. Yüce Allah'ın { وَكُلا مِنْها رَغَداً } “Ve oradan bol bol yiyin” buyruğunda yer alan { كُلا } kelimesindeki nun harfi emir kipi olduğu için hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Hemze ise çok kullanıldığı için hazfedilmiştir; zira onun hazfedilmesi kural dışıdır (şâzzdır). Sîbeveyhi şöyle demiştir: Araplardan [hemzeyi hazfetmeyip] 'Evkil' (أَوْكِلْ) diyerek tam okuyanlar da vardır. Bu fiilden hareketle [mazide] 'Yemeği yedim' anlamında [أَكَلْتُ الطَّعَامَ أَكْلًا وَمَأْكَلًا] denir. [Fetha ile] el-Ekle (الْأَكْلَةُ), doyuncaya kadar bir defa yemektir. [Damme ile] el-Ükle (الْأُكْلَةُ) ise lokmadır. Bir lokma yediğini ifade etmek için [أَكَلْتُ أُكْلَةً وَاحِدَةً] dersin; bu da lokma ve parça/dilim demektir. 'Bu şey senin için bir rızıktır/yiyecektir' anlamında [هَذَا الشَّيْءُ أُكْلَةٌ لَكَ] yani [طُعْمَةٌ لَكَ] denir. el-Ekl (الْأَكْلُ) aynı zamanda yenilen şey anlamına da gelir. Dünyadan nasibi ve rızkı geniş olan kimse için [فُلَانٌ ذُو أُكُلٍ] (falan kişi bol rızık sahibidir) denir. { رَغَداً } kelimesi, hazfedilmiş bir mastarın sıfatıdır; yani 'bol bol bir yiyişle yiyin' (أَكْلًا رَغَدًا) demektir. İbn Keysân şöyle demiştir: Hal konumunda bir mastar olması da caizdir. Mücâhid ise: { رَغَداً } yani 'onlara hiçbir hesap olmaksızın' şeklinde açıklamıştır. Sözlükte rağad (الرَّغَدُ), seni yormayan, meşakkatsiz ve bol şeydir. Bir topluluk bolluk ve genişliğe kavuştuğunda [أَرْغَدَ الْقَوْمُ] denir. Bu anlam daha önce geçmişti. { حَيْثُ } kelimesi damme üzere mebnîdir; çünkü benzeri olan diğer zarflardan farklı olarak [müfret isme] izâfe edilmez. Bu sebeple izâfeden kesildiklerinde [kablu] ve [ba'du] kelimelerine benzediği için dammelenmiştir. el-Kisâî şöyle demiştir: Kays ve Kinâne kabilesinin lehçesinde dammeli, Temîm kabilesinin lehçesinde ise fethalıdır. el-Kisâî [ayrıca] şöyle demiştir: Benî Esed kabilesi ise bu kelimeyi cer konumunda cer, nasb konumunda ise nasb ile okurlar. Yüce Allah: { سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ } “Onları bilemeyecekleri bir yönden derece derece helake yaklaştıracağız” buyurmuştur; buradaki kelime dammeli de fethalı da okunur. { وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ } “Ve şu ağaca yaklaşmayın” ayetinde geçen { هَذِهِ } kelimesindeki 'he' harfi, kelimenin aslı olan 'yâ' harfinin yerine bedeldir; çünkü kelimenin aslı 'hâzî'dir (هَذِي). en-Nahhâs şöyle demiştir: Arapçada öncesi kesralı olan müenneslik he'si...
إِلَّا هَاءَ (هَذِهِ). وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَقُولُ: هَاتَا هِنْدٌ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: هَاتِي هِنْدٌ. وَحَكَى سِيبَوَيْهِ: هَذِهْ هِنْدٌ بِإِسْكَانِ الْهَاءِ. وَحَكَى الْكِسَائِيُّ عَنِ الْعَرَبِ: وَلَا تَقْرَبَا هَذِي الشَّجَرَةَ. وَعَنْ شِبْلِ بْنِ عَبَّادٍ قَالَ: كَانَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ لَا يُثْبِتَانِ الْهَاءَ فِي (هَذِهِ) فِي جَمِيعِ الْقُرْآنِ. وَقِرَاءَةُ الْجَمَاعَةِ (رَغَداً) بِفَتْحِ الْغَيْنِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ وَثَّابٍ وَالنَّخَعِيِّ أَنَّهُمَا سَكَّنَا الْغَيْنَ. وَحَكَى سَلَمَةُ عَنِ الْفَرَّاءِ قال يقال: هذه فعلت وهذى فعلت فإثبات ياء بعد الذال. وهذا فَعَلَتْ بِكَسْرِ الذَّالِ مِنْ غَيْرِ إِلْحَاقِ يَاءٍ وَلَا هَاءٍ. وَهَاتَا فَعَلَتْ. قَالَ هِشَامٌ وَيُقَالُ: تافعلت. وَأَنْشَدَ:
olarak { هَذِهِ } kelimesinin he'sinden başkasını bilmiyorum. Araplardan [هَاتَا هِنْدٌ] diyen olduğu gibi [هَاتِي هِنْدٌ] diyen de vardır. Sîbeveyhi he'nin sükûnuyla [هَذِهْ هِنْدٌ] şeklini nakletmiştir. el-Kisâî Araplardan: [وَلَا تَقْرَبَا هَذِي الشَّجَرَةَ] şeklini nakletmiştir. Şibl b. Abbâd'dan şöyle dediği nakledilmiştir: İbn Kesîr ve İbn Muhaysın Kur'an'ın tamamında { هَذِهِ } kelimesindeki he harfini telaffuz etmezlerdi. Çoğunluğun kıraati gayn harfinin fethasıyla { رَغَداً } şeklindedir. İbn Vessâb ve en-Nehaî'den gayn harfini sakin okudukları rivayet edilmiştir. Seleme el-Ferrâ'dan naklen şöyle dedi: [هَذِهِ فَعَلَتْ] ve zâl harfinden sonra yâ harfini tespit ile [هَذِى فَعَلَتْ] denir. Yâ ve he harfi eklenmeksizin zâl harfinin kesresiyle [هَذِ فَعَلَتْ] de denir. [هَاتَا فَعَلَتْ] da denir. Hişâm: [تَا فَعَلَتْ] da denir demiştir ve şu beyti okumuştur:
خَلِيلَيَّ لَوْلَا سَاكِنُ الدَّارِ لَمْ أَقُمْ ... بِتَا الدَّارِ إِلَّا عَابِرَ ابْنِ سَبِيلِ
Ey iki dostum! O evin sakini olmasaydı ... Gelip geçen bir yolcu dışında o evde durmazdım.
قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: وَتَا بِإِسْقَاطِ هَا بِمَنْزِلَةِ ذِي بِإِسْقَاطِ هَا مِنْ هَذِي وَبِمَنْزِلَةِ ذِهِ بِإِسْقَاطِ هَا مِنْ هَذِهِ. وَقَدْ قَالَ الْفَرَّاءُ: مَنْ قال هذه قَامَتْ لَا يُسْقِطُ هَا لِأَنَّ الِاسْمَ لَا يَكُونُ عَلَى ذَالٍ وَاحِدَةٍ." فَتَكُونا" عَطْفٌ عَلَى" تَقْرَبا" فَلِذَلِكَ حُذِفَتِ النُّونُ. وَزَعَمَ الْجَرْمِيُّ أَنَّ الفاء هي الناصبة، وكلاهما جائز.
İbnü'l-Enbârî şöyle dedi: [هَا] harfinin düşürülmesiyle [تَا] lafzı, [هَذِي] kelimesinden [هَا] harfinin düşürülmesiyle oluşan [ذِي] ve [هَذِهِ] kelimesinden [هَا] harfinin düşürülmesiyle oluşan [ذِهِ] lafzı konumundadır. el-Ferrâ şöyle demiştir: [هَذِهِ قَامَتْ] diyen kimse [هَا] harfini düşürmez; çünkü isim tek bir zâl harfi üzerine kurulamaz. { فَتَكُونا } kelimesi { تَقْرَبا } üzerine matuftur, bu sebeple nûn harfi hazfedilmiştir. el-Cermî ise nasb edenin fâ harfi olduğunu iddia etmiştir; her ikisi de caizdir.
[سورة البقرة (٢): آية ٣٦]
[Bakara Suresi (2): Ayet 36]
فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كَانَا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ (٣٦)
{ فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كَانَا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ (٣٦) } “Bunun üzerine şeytan onları oradan kaydırdı da içinde bulundukları durumdan onları çıkardı. Biz de dedik ki: 'Birbirinize düşman olarak inin; yeryüzünde sizin için bir vakte kadar bir yerleşme ve bir geçimlik vardır.'” (36)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كَانَا فِيهِ) فِيهِ عَشْرُ مَسَائِلَ: الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها" قَرَأَ الْجَمَاعَةُ" فَأَزَلَّهُمَا" بِغَيْرِ أَلِفٍ، مِنَ الزَّلَّةِ وَهِيَ الْخَطِيئَةُ، أَيِ اسْتَزَلَّهُمَا وَأَوْقَعَهُمَا فِيهَا. وَقَرَأَ حَمْزَةُ" فَأَزَالَهُمَا" بِأَلِفٍ، مِنَ التَّنْحِيَةِ، أَيْ نَحَّاهُمَا. يُقَالُ: أَزَلْتُهُ فَزَالَ. قَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: فَأَزَالَهُمَا مِنَ الزَّوَالِ، أَيْ صَرَفَهُمَا عَمَّا كَانَا عَلَيْهِ مِنَ الطَّاعَةِ إِلَى الْمَعْصِيَةِ. قُلْتُ: وَعَلَى هَذَا تَكُونُ الْقِرَاءَتَانِ بِمَعْنًى، إِلَّا أَنَّ قِرَاءَةَ الْجَمَاعَةِ أَمْكَنُ فِي الْمَعْنَى. يُقَالُ مِنْهُ: أَزْلَلْتُهُ فَزَلَّ. وَدَلَّ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا " [آل عمران: ١٥٥]، وقوله:
Yüce Allah'ın: { فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كَانَا فِيهِ } “Bunun üzerine şeytan onları oradan kaydırdı da içinde bulundukları durumdan onları çıkardı” buyruğu on meseleyi içermektedir: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: { فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها } “Bunun üzerine şeytan onları oradan kaydırdı” buyruğudur. Kıraat imamlarının çoğunluğu [bu lafzı], hata anlamına gelen 'zellet' (الزَّلَّة) kökünden olmak üzere elifsiz olarak “فَأَزَلَّهُمَا” şeklinde okumuşlardır; yani [şeytan] onların ayaklarını kaydırdı ve onları hataya düşürdü. Hamza ise uzaklaştırma (et-tenhiye) kökünden gelmek üzere elif ile “فَأَزَالَهُمَا” şeklinde okumuştur; yani onları [oradan] uzaklaştırdı. Nitekim: “Onu uzaklaştırdım (أَزَلْتُهُ), o da uzaklaştı (فَزَالَ)” denilir. İbn Keysân şöyle demiştir: “'fe-ezâlehümâ' (فَأَزَالَهُمَا), zeval kökünden gelmektedir; yani [şeytan] onları bulundukları itaatten masiyete çevirdi.” Ben [Kurtubî] derim ki: Buna göre her iki kıraat de aynı anlama gelmektedir; ne var ki çoğunluğun kıraati mana bakımından daha kuvvetlidir. Bu kökten olmak üzere: “Ayağını kaydırdım (أَزْلَلْتُهُ), o da kaydı (فَزَلَّ)” denilir. Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا } “Şeytan, kazandıkları bazı şeyler sebebiyle onların ayaklarını kaydırmak istedi” [Âl-i İmrân: 155] buyruğu ile şu buyruğu da buna delalet etmektedir:
" فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ" وَالْوَسْوَسَةُ إِنَّمَا هِيَ إِدْخَالُهُمَا فِي الزَّلَلِ بِالْمَعْصِيَةِ، وَلَيْسَ لِلشَّيْطَانِ قُدْرَةٌ عَلَى زَوَالِ أَحَدٍ مِنْ مَكَانٍ إِلَى مَكَانٍ إِنَّمَا قُدْرَتُهُ [عَلَى] إِدْخَالِهِ فِي الزَّلَلِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ سَبَبًا إِلَى زَوَالِهِ مِنْ مَكَانٍ إِلَى مَكَانٍ يذنبه. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ مَعْنَى أَزَلَّهُمَا مِنْ زَلَّ عَنِ الْمَكَانِ إِذَا تَنَحَّى، فَيَكُونُ فِي الْمَعْنَى كَقِرَاءَةِ حَمْزَةَ مِنَ الزَّوَالِ. قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
{ فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ } “Şeytan onlara vesvese verdi”. Vesvese ise ancak onları isyan ile hataya düşürmektir. Zira şeytanın bir kimseyi bir mekândan başka bir mekâna zeval ettirmeye (taşımaya) gücü yetmez; onun gücü ancak onu hataya sürüklemeyedir. Bu da günahı sebebiyle onun bir mekândan başka bir mekâna zevaline sebep olur. [أَزَلَّهُمَا] fiilinin, bir mekândan çekilip uzaklaştığında kullanılan [زَلَّ عَنِ الْمَكَانِ] kökünden geldiği de söylenmiştir; buna göre mana bakımından Hamza'nın zeval kökünden gelen kıraati gibi olur. İmruü'l-Kays şöyle demiştir:
يُزِلُّ الْغُلَامُ الْخِفُّ عَنْ صَهَوَاتِهِ ... وَيُلْوِي بِأَثْوَابِ الْعَنِيفِ الْمُثَقَّلِ
Hafif binici genç delikanlıyı sırtından kaydırıp düşürür ... Kaba ve ağır binicinin ise elbiselerini savurup büker.
وَقَالَ أَيْضًا:
Yine şöyle demiştir:
كُمَيْتٍ يُزِلُّ اللِّبْدُ عَنْ حَالِ مَتْنِهِ ... كَمَا زَلَّتِ الصَّفْوَاءُ بِالْمُتَنَزِّلِ
Öyle yağız bir attır ki, inen kimsenin üzerinden kaygan taşın kaydığı gibi keçe de onun sırtının ortasından kayıp düşer.
الثَّانِيَةُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كَانَا فِيهِ" إِذَا جَعَلَ أَزَالَ مِنْ زَالَ عَنِ الْمَكَانِ فَقَوْلُهُ:" فَأَخْرَجَهُما" تَأْكِيدٌ وَبَيَانٌ لِلزَّوَالِ، إِذْ قَدْ يُمْكِنُ أَنْ يَزُولَا عَنْ مَكَانٍ كَانَا فِيهِ إِلَى مَكَانٍ آخَرَ مِنَ الْجَنَّةِ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ، وَإِنَّمَا كَانَ إِخْرَاجُهُمَا مِنَ الْجَنَّةِ إِلَى الْأَرْضِ، لِأَنَّهُمَا خُلِقَا مِنْهَا، وَلِيَكُونَ آدَمُ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ. وَلَمْ يَقْصِدْ إِبْلِيسُ- لَعَنَهُ اللَّهُ- إِخْرَاجَهُ مِنْهَا وَإِنَّمَا قَصَدَ إِسْقَاطَهُ مِنْ مَرْتَبَتِهِ وَإِبْعَادِهِ كَمَا أُبْعِدَ هُوَ، فَلَمْ يَبْلُغْ مَقْصِدَهُ وَلَا أَدْرَكَ مُرَادَهُ، بَلِ ازْدَادَ سُخْنَةَ عَيْنٍ وَغَيْظَ نَفْسٍ وَخَيْبَةَ ظَنٍّ. قَالَ اللَّهُ جَلَّ ثَنَاؤُهُ:" ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَيْهِ وَهَدى " [طه: ١٢٢] فَصَارَ ﵇ خَلِيفَةَ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ بَعْدَ أَنْ كَانَ جَارًا لَهُ فِي دَارِهِ، فَكَمْ بَيْنَ الْخَلِيفَةِ وَالْجَارِ! ﷺ. وَنُسِبَ ذَلِكَ إِلَى إِبْلِيسَ، لِأَنَّهُ كَانَ بِسَبَبِهِ وَإِغْوَائِهِ. وَلَا خِلَافَ بَيْنَ أَهْلِ التَّأْوِيلِ وَغَيْرِهِمْ أَنَّ إِبْلِيسَ كَانَ مُتَوَلِّيَ إِغْوَاءِ آدَمَ، وَاخْتُلِفَ فِي الْكَيْفِيَّةِ، فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ أَغْوَاهُمَا مُشَافَهَةً، وَدَلِيلُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَقاسَمَهُما إِنِّي لَكُما لَمِنَ النَّاصِحِينَ" وَالْمُقَاسَمَةُ ظَاهِرُهَا الْمُشَافَهَةُ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ، وَذَكَرَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ،: دَخَلَ الْجَنَّةَ فِي فَمِ الْحَيَّةِ وَهِيَ ذَاتُ أَرْبَعٍ كَالْبُخْتِيَّةِ مِنْ أَحْسَنِ دَابَّةٍ خَلَقَهَا اللَّهُ تَعَالَى بَعْدَ أن عرض
İkinci [mesele]: Yüce Allah'ın { فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كَانَا فِيهِ } “Bulundukları yerden onları çıkardı” buyruğudur. Şayet ezâle (أَزَالَ) fiili, bir mekândan ayrılmak/uzaklaşmak anlamındaki zâle (زَالَ)'den türemiş kabul edilirse; O'nun { فَأَخْرَجَهُما } “Onları çıkardı” buyruğu, bu ayrılışın bir teyidi ve açıklaması olur. Çünkü onların bulundukları bir mekândan cennetin başka bir mekânına geçmiş olmaları da muhtemeldir; fakat durum öyle değildir. Aksine onların çıkarılışı cennetten yeryüzüne olmuştur; zira onlar topraktan yaratılmışlardır ve Âdem'in yeryüzünde bir halife olması takdir edilmiştir. Allah'ın lanetine uğrayası İblis ise onu oradan çıkarmayı kastetmemiş, sadece kendisi kovulup uzaklaştırıldığı gibi onu da makamından düşürmeyi ve uzaklaştırmayı hedeflemişti. Ancak gayesine ulaşamadı ve muradını elde edemedi; aksine gözünün kederi (yanması), içindeki öfkesi ve hayal kırıklığı daha da arttı. Şanı yüce olan Allah şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَيْهِ وَهَدى } “Sonra Rabbi onu seçti, tövbesini kabul etti ve doğru yola iletti.” [Tâhâ: 122]. Böylece [Âdem] aleyhisselâm, O'nun [cennet] yurdunda komşusu iken, sonrasında Allah'ın yeryüzündeki halifesi oldu. Halife olmakla komşu olmak arasında ne büyük bir fark vardır! Bu [çıkarma işi], onun sebebiyle ve saptırmasıyla gerçekleştiği için İblis'e nispet edilmiştir. Tefsir ehli ve diğer âlimler arasında, Âdem'i saptırma işini bizzat İblis'in üstlendiği hususunda hiçbir ihtilaf yoktur; fakat bunun keyfiyeti hakkında ihtilaf edilmiştir. İbn Mes'ûd, İbn Abbâs ve âlimlerin cumhuru, İblis'in onlara yüz yüze (şifahi olarak) vesvese verip saptırdığını söylemişlerdir. Bunun delili de Yüce Allah'ın: { وَقاسَمَهُما إِنِّي لَكُما لَمِنَ النَّاصِحِينَ } “Ve onlara: 'Muhakkak ben sizin iyiliğinizi isteyenlerdenim' diye yemin etti” buyruğudur. Karşılıklı yeminleşmenin (mukaseme) zahirî manası yüz yüze olmayı gerektirir. Bazıları ise —ki bunu Abdürrezzâk, Vehb b. Münebbih'ten nakletmiştir— şöyle demiştir: [İblis], dört ayağı olan ve develer gibi yürüyen, Allah Teâlâ'nın yarattığı en güzel hayvanlardan biri olan yılanın ağzı içinde cennete girdi. [İblis] kendisini pek çok hayvana teklif ettikten sonra...
نَفْسَهُ عَلَى كَثِيرٍ مِنَ الْحَيَوَانِ فَلَمْ يُدْخِلْهُ إِلَّا الْحَيَّةُ، فَلَمَّا دَخَلَتْ بِهِ الْجَنَّةَ خَرَجَ مِنْ جَوْفِهَا إِبْلِيسُ فَأَخَذَ مِنَ الشَّجَرَةِ الَّتِي نَهَى اللَّهُ آدَمَ وَزَوْجَهُ عَنْهَا فَجَاءَ بِهَا إِلَى حَوَّاءَ فَقَالَ: انْظُرِي إِلَى هَذِهِ الشَّجَرَةِ، مَا أَطْيَبَ رِيحَهَا وَأَطْيَبَ طَعْمَهَا وَأَحْسَنَ لَوْنَهَا! فَلَمْ يَزَلْ يُغْوِيهَا حَتَّى أَخَذَتْهَا حَوَّاءُ فَأَكَلَتْهَا. ثُمَّ أَغْوَى آدَمَ، وَقَالَتْ لَهُ حَوَّاءُ: كُلْ فَإِنِّي قَدْ أَكَلْتُ فَلَمْ يَضُرَّنِي، فَأَكَلَ مِنْهَا فبدت لهما سوآتهما وَحَصَلَا فِي حُكْمِ الذَّنْبِ، فَدَخَلَ آدَمُ فِي جَوْفِ الشَّجَرَةِ، فَنَادَاهُ رَبُّهُ: أَيْنَ أَنْتَ؟ فَقَالَ: أَنَا هَذَا يَا رَبِّ، قَالَ: أَلَا تَخْرُجُ؟ قَالَ أَسْتَحِي مِنْكَ يَا رَبِّ، قَالَ: اهْبِطْ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي خُلِقْتَ مِنْهَا. وَلُعِنَتِ الْحَيَّةُ وَرُدَّتْ قَوَائِمُهَا فِي جَوْفِهَا وَجُعِلَتِ الْعَدَاوَةُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ بَنِي آدَمَ، وَلِذَلِكَ أُمِرْنَا بِقَتْلِهَا، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. وَقِيلَ لِحَوَّاءَ: كَمَا أَدْمَيْتِ الشَّجَرَةَ فَكَذَلِكَ يُصِيبُكِ الدَّمُ كُلَّ شَهْرٍ وَتَحْمِلِينَ وَتَضَعِينَ كُرْهًا تُشْرِفِينَ بِهِ عَلَى الْمَوْتِ مِرَارًا. زَادَ الطَّبَرِيُّ وَالنَّقَّاشُ: وَتَكُونِي سَفِيهَةً وَقَدْ كُنْتِ حَلِيمَةً. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: إِنَّ إِبْلِيسَ لَمْ يَدْخُلِ الْجَنَّةَ إِلَى آدَمَ بَعْدَ مَا أُخْرِجَ مِنْهَا وَإِنَّمَا أَغْوَى بِشَيْطَانِهِ وَسُلْطَانِهِ وَوِسْوَاسِهِ الَّتِي أَعْطَاهُ اللَّهُ تَعَالَى، كَمَا قَالَ ﷺ: (إِنَّ الشَّيْطَانَ يَجْرِي مِنَ ابْنِ آدَمَ مَجْرَى الدَّمِ). وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَسَيَأْتِي فِي الْأَعْرَافِ أَنَّهُ لَمَّا أَكَلَ بَقِيَ عُرْيَانًا وَطَلَبَ مَا يَسْتَتِرُ بِهِ فَتَبَاعَدَتْ عَنْهُ الْأَشْجَارُ وَبَكَّتُوهُ بِالْمَعْصِيَةِ، فَرَحِمَتْهُ شَجَرَةُ التِّينِ، فَأَخَذَ مِنْ وَرَقِهِ فَاسْتَتَرَ بِهِ، فَبُلِيَ بِالْعُرْيِ دُونَ الشَّجَرِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقِيلَ: إِنَّ الْحِكْمَةَ فِي إِخْرَاجِ آدَمَ مِنَ الْجَنَّةِ عِمَارَةُ الدُّنْيَا. الثَّالِثَةُ: يُذْكَرُ أَنَّ الْحَيَّةَ كَانَتْ خَادِمَ آدَمَ ﵇ فِي الْجَنَّةِ فَخَانَتْهُ بِأَنْ مَكَّنَتْ عَدُوَّ اللَّهِ مِنْ نَفْسِهَا وَأَظْهَرَتِ الْعَدَاوَةَ لَهُ هُنَاكَ، فَلَمَّا أُهْبِطُوا تَأَكَّدَتِ الْعَدَاوَةُ وَجُعِلَ رِزْقُهَا التُّرَابَ، وَقِيلَ لَهَا: أَنْتِ عَدُوُّ بَنِي آدَمَ وَهُمْ أَعْدَاؤُكِ وَحَيْثُ لَقِيَكِ مِنْهُمْ أَحَدٌ شَدَخَ رَأْسَكِ. رَوَى ابْنُ عُمَرَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (خَمْسٌ يَقْتُلُهُنَّ الْمُحْرِمُ) فَذَكَرَ الْحَيَّةَ فِيهِنَّ. وَرُوِيَ أَنَّ إِبْلِيسَ قَالَ لَهَا: أَدْخِلِينِي الْجَنَّةَ وَأَنْتِ فِي ذِمَّتِي، فَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقُولُ: أَخْفِرُوا ذِمَّةَ إِبْلِيسَ. وَرَوَتْ سَاكِنَةُ بِنْتُ الْجَعْدِ عَنْ سَرَّاءَ بِنْتِ نَبْهَانَ الْغَنَوِيَّةِ قَالَتْ: سَمِعْتُ
[İblis] kendisini pek çok hayvana teklif etti; ancak yılan dışında hiçbiri onu [içine alıp cennete] sokmadı. Yılan onunla cennete girince İblis onun karnından çıktı, Allah'ın Âdem'e ve eşine yasakladığı ağaçtan alıp Havva'ya getirdi ve: “Şu ağaca bak; kokusu ne kadar hoş, tadı ne kadar leziz ve rengi ne kadar güzel!” dedi. Havva o ağaçtan alıp yiyinceye kadar onu ayartmaya devam etti. Sonra Âdem'i ayarttı. Havva da ona: “Ye, ben yedim ve bana bir zarar vermedi” dedi. Bunun üzerine o da ağaçtan yedi; derken avret yerleri kendilerine açılıverdi ve günahkâr durumuna düştüler. Âdem bir ağacın kovuğuna girdi. Rabbi ona: “Neredesin?” diye seslendi. Âdem: “İşte buradayım ya Rabbi!” dedi. [Rabbi]: “Çıkmaz mısın?” buyurdu. Âdem: “Senden utanıyorum ya Rabbi!” dedi. [Rabbi] buyurdu ki: “Yaratılmış olduğun yere, yeryüzüne in!” Yılan da lanetlendi, ayakları karnının içine çekildi ve onunla Âdemoğulları arasına düşmanlık konuldu. İşte bu sebeple, ileride açıklaması geleceği üzere, onun öldürülmesiyle emrolunduk. Havva'ya da şöyle denildi: “Ağacı kanattığın gibi, her ay sana da kan isabet edecek; zorlukla gebe kalıp zorlukla doğuracaksın ve bu esnada defalarca ölümle burun buruna geleceksin.” Taberî ve en-Nakkâş şunu ziyade etmiştir: “Hafîfe [ve sabırsız] olacaksın, oysa halîm idin.” Bir grup [âlim] ise şöyle demiştir: İblis, cennetten çıkarıldıktan sonra Âdem'in yanına cennete girmemiştir; o sadece Allah Teâlâ'nın kendisine verdiği şeytanlığı, gücü ve vesvesesiyle ayartmıştır; nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: « إِنَّ الشَّيْطَانَ يَجْرِي مِنَ ابْنِ آدَمَ مَجْرَى الدَّمِ » «Şüphesiz şeytan Âdemoğlunun [damarlarında] kanın aktığı gibi dolaşır» buyurmuştur. Doğrusunu en iyi Allah bilir. A'râf sûresinde gelecektir ki; [Âdem] o [ağaçtan] yediğinde çıplak kaldı ve örtünecek bir şey aradı; fakat ağaçlar ondan uzaklaştı ve işlediği günahtan ötürü onu kınadı. Ancak incir ağacı ona acıdı, o da incir yapraklarından alıp onunla örtündü. Böylece diğer ağaçlar değil, yalnızca o ağaç çıplaklıkla imtihan edildi. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Âdem'in cennetten çıkarılmasındaki hikmetin dünyayı imar etmek olduğu da söylenmiştir. ÜÇÜNCÜ MESELE: Rivayet edildiğine göre yılan cennette Âdem aleyhisselâm'ın hizmetçisiydi; fakat Allah'ın düşmanına kendisini kullandırtarak ve orada ona düşmanlık göstererek Âdem'e hıyanet etti. [Yeryüzüne] indirildiklerinde bu düşmanlık perçinlendi ve rızkı toprak kılındı. Ona şöyle denildi: “Sen Âdemoğullarının düşmanısın, onlar da senin düşmanındır; onlardan biri sana nerede rastlarsa başını ezsin.” İbn Ömer, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « خَمْسٌ يَقْتُلُهُنَّ الْمُحْرِمُ » «İhramlının öldürebileceği beş [zararlı hayvan] vardır» buyurduğunu rivayet etmiş ve bunların arasında yılanı da zikretmiştir. Rivayete göre İblis yılana: “Beni cennete sok, sen benim himayemdesin” demiştir. Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle derdi: “İblis'in ahdini/himayesini bozun!” Sâkine bint el-Ca'd, Serrâ bint Nebhân el-Ganeviyye'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İşittim ki...
رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (اقْتُلُوا) الْحَيَّاتِ صَغِيرَهَا وَكَبِيرَهَا وَأَسْوَدَهَا وَأَبْيَضَهَا فَإِنَّ مَنْ قَتَلَهَا كَانَتْ لَهُ فِدَاءً مِنَ النَّارِ وَمَنْ قَتَلَتْهُ كَانَ شَهِيدًا (. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَإِنَّمَا كَانَتْ لَهُ فِدَاءً مِنَ النَّارِ لِمُشَارَكَتِهَا إِبْلِيسَ وَإِعَانَتِهِ عَلَى ضَرَرِ آدَمَ وَوَلَدِهِ، فَلِذَلِكَ كَانَ مَنْ قَتَلَ حَيَّةً فَكَأَنَّمَا قَتَلَ كَافِرًا. وَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَا يَجْتَمِعُ كَافِرٌ وَقَاتِلُهُ فِي النَّارِ أَبَدًا). أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ. الرَّابِعَةُ- رَوَى ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ: بِمِنًى فَمَرَّتْ حَيَّةٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (اقتلوها) فسبقتنا إلى حجر فَدَخَلَتْهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (هَاتُوا بِسَعَفَةٍ وَنَارٍ فَأَضْرِمُوهَا عَلَيْهِ نَارًا). قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَهَذَا الْحَدِيثُ يَخُصُّ نَهْيَهُ ﵇ عَنِ الْمُثْلَةِ وَعَنْ أَنْ يُعَذِّبَ أَحَدٌ بِعَذَابِ اللَّهِ تَعَالَى، قَالُوا: فَلَمْ يَبْقَ لِهَذَا الْعَدُوِّ حُرْمَةٌ حَيْثُ فَاتَهُ حَتَّى أَوْصَلَ إِلَيْهِ الْهَلَاكَ مِنْ حَيْثُ قَدَرَ. فَإِنْ قِيلَ: قَدْ رُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ أَنَّهُ كَرِهَ أَنْ تُحْرَقَ الْعَقْرَبُ بِالنَّارِ، وَقَالَ: هُوَ مُثْلَةٌ. قِيلَ لَهُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ لَمْ يَبْلُغْهُ هَذَا الْأَثَرُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَعَمِلَ عَلَى الْأَثَرِ الَّذِي جَاءَ: (لَا تُعَذِّبُوا بِعَذَابِ اللَّهِ) فَكَانَ عَلَى هَذَا سَبِيلُ الْعَمَلِ عِنْدَهُ. فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فِي غَارٍ وقد أنزلت عليه:" وَالْمُرْسَلاتِ عُرْفاً" [المرسلات: ١] فَنَحْنُ نَأْخُذُهَا مِنْ فِيهِ رَطْبَةً، إِذْ خَرَجَتْ عَلَيْنَا حَيَّةٌ، فَقَالَ: (اقْتُلُوهَا)، فَابْتَدَرْنَاهَا لِنَقْتُلَهَا فَسَبَقَتْنَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (وَقَاهَا اللَّهُ شَرَّكُمْ كَمَا وَقَاكُمْ شَرَّهَا). فَلَمْ يُضْرِمْ نَارًا وَلَا احْتَالَ فِي قَتْلِهَا. قِيلَ لَهُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ لَمْ يَجِدْ نَارًا فَتَرَكَهَا، أَوْ لَمْ يَكُنِ الْجُحْرُ بِهَيْئَةٍ يُنْتَفَعُ بِالنَّارِ هُنَاكَ مَعَ ضَرَرِ الدُّخَانِ وَعَدَمِ وُصُولِهِ إِلَى الْحَيَوَانِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَوْلُهُ: (وَقَاهَا اللَّهُ شَرَّكُمْ) أَيْ قَتْلَكُمْ إِيَّاهَا (كَمَا وَقَاكُمْ شَرَّهَا) أي لسعها.
...Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu [işittim]: «Küçüğünü büyüğünü, siyahını beyazını [bütün] yılanları öldürün! Çünkü kim bir yılan öldürürse bu onun için cehennem ateşinden bir fidye olur; kim de bir yılan tarafından öldürülürse o şehit olur.» Âlimlerimiz şöyle demiştir: Yılanın, [onu öldüren] kimse için ateşten bir fidye olması, İblis'e ortaklık etmesi ve Âdem ile zürriyetine zarar vermesinde ona yardım etmesinden ötürüdür. Bundan dolayı kim bir yılan öldürürse sanki bir kâfiri öldürmüş gibi olur. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bir kâfir ile onu öldüren kimse cehennem ateşinde asla bir araya gelmez.» Bunu Müslim ve başkaları rivayet etmiştir. DÖRDÜNCÜ MESELE: İbn Cüreyc, Amr b. Dînâr'dan, o da Ebû Ubeyde b. Abdillâh b. Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre [İbn Mes'ûd] şöyle demiştir: Biz Mina'da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik. Bir yılan geçti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Onu öldürün!» buyurdu. Fakat yılan bizden önce davranıp bir deliğe girdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bir hurma dalı ve ateş getirin de deliğin üzerine ateş yakın!» buyurdu. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bu hadis, Peygamber aleyhisselâm'ın müsle (işkence ederek öldürme) ve herhangi bir kimsenin Allah Teâlâ'nın azabıyla azaplandırmasına dair nehyini tahsis eder. Onlar şöyle demişlerdir: Bu hadis sebebiyle, [Resûlullah] elinden kaçmış olsa bile gücü yettiği şekilde helaki ona ulaştırana kadar bu düşman için hiçbir dokunulmazlık kalmamıştır. Eğer: İbrâhîm en-Nehaî'den akrebin ateşle yakılmasını mekruh gördüğü ve: 'Bu müsledir (işkencedir)' dediği rivayet edilmiştir, denilecek olursa; Ona şöyle cevap verilir: Muhtemelen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen bu rivayet ona ulaşmamış, o da «Allah'ın azabıyla azap etmeyiniz!» şeklinde gelen rivayetle amel etmiştir; bu sebeple onun nezdindeki amel tarzı böyle olmuştur. Eğer: Müslim, Abdullah b. Mes'ûd'dan şöyle rivayet etmiştir: 'Biz bir mağarada Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik. Kendisine { وَالْمُرْسَلاتِ عُرْفاً } “Birbiri peşinden gönderilenlere andolsun” [el-Mürselât 77/1] suresi indirilmişti. Biz bu sureyi onun mübarek ağzından taze taze alıyorduk ki birden karşımıza bir yılan çıktı. Resûlullah: «Onu öldürün!» buyurdu. Biz onu öldürmek için hamle yaptık fakat o bizden önce davranıp [kaçtı]. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sizi onun şerrinden koruduğu gibi, Allah onu da sizin şerrinizden korudu» buyurdu. Oysa orada ne ateş yaktı ne de onu öldürmek için bir çareye başvurdu', denilirse; Ona şöyle cevap verilir: Muhtemelen ateş bulamadığı için onu bıraktı veya o delik, dumanın zararı ve ateşe hayvanın ulaşamayacak olması sebebiyle orada ateşten faydalanılabilecek bir yapıda değildi. Doğrusunu Allah bilir. Peygamber'in: «Allah onu sizin şerrinizden korudu» buyruğu, 'onu öldürmenizden'; «sizi onun şerrinden koruduğu gibi» buyruğu ise 'onun sokmasından' demektir.
الْخَامِسَةُ: الْأَمْرُ بِقَتْلِ الْحَيَّاتِ مِنْ بَابِ الْإِرْشَادِ إِلَى دَفْعِ الْمَضَرَّةِ الْمَخُوفَةِ مِنَ الْحَيَّاتِ، فَمَا كَانَ مِنْهَا مُتَحَقَّقُ الضَّرَرِ وَجَبَتِ الْمُبَادَرَةُ إِلَى قَتْلِهِ، لِقَوْلِهِ: (اقْتُلُوا الْحَيَّاتِ وَاقْتُلُوا ذَا الطُّفْيَتَيْنِ وَالْأَبْتَرَ فَإِنَّهُمَا يَخْطَفَانِ الْبَصَرَ وَيُسْقِطَانِ الْحَبَلَ). فَخَصَّهُمَا بِالذِّكْرِ مَعَ أَنَّهُمَا دَخَلَا فِي الْعُمُومِ وَنَبَّهَ عَلَى ذَلِكَ بِسَبَبِ عِظَمِ ضَرَرِهِمَا. وَمَا لَمْ يَتَحَقَّقْ ضَرَرُهُ فَمَا كَانَ مِنْهَا فِي غَيْرِ الْبُيُوتِ قُتِلَ أَيْضًا لِظَاهِرِ الْأَمْرِ الْعَامِّ، وَلِأَنَّ نَوْعَ الْحَيَّاتِ غَالِبُهُ الضَّرَرُ، فَيُسْتَصْحَبُ ذَلِكَ فِيهِ، وَلِأَنَّهُ كُلَّهُ مُرَوِّعٌ بِصُورَتِهِ وَبِمَا فِي النُّفُوسِ مِنَ النَّفْرَةِ عَنْهُ، وَلِذَلِكَ قَالَ ﷺ: (إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الشَّجَاعَةَ وَلَوْ عَلَى قَتْلِ حَيَّةٍ). فَشَجَّعَ عَلَى قَتْلِهَا. وَقَالَ فِيمَا خَرَّجَهُ أَبُو دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ مَرْفُوعًا: (اقْتُلُوا الْحَيَّاتِ [كُلَّهُنَّ] فَمَنْ خَافَ ثَأْرَهُنَّ فَلَيْسَ مِنِّي). وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّادِسَةُ: مَا كَانَ مِنَ الْحَيَّاتِ فِي الْبُيُوتِ فَلَا يُقْتَلُ حَتَّى يُؤْذَنَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، لِقَوْلِهِ ﵇: (إِنَّ بِالْمَدِينَةِ جِنًّا قَدْ أَسْلَمُوا فإذا رأيتم منهم شيئا فآذنوه ثلاثة أيام). وَقَدْ حَمَلَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ هَذَا الْحَدِيثَ عَلَى الْمَدِينَةِ وَحْدَهَا لِإِسْلَامِ الْجِنِّ بِهَا، قَالُوا: وَلَا نَعْلَمُ هَلْ أَسْلَمَ مِنْ جِنِّ غَيْرِ الْمَدِينَةِ أَحَدٌ أَوْ لَا، قَالَهُ ابْنُ نَافِعٍ. وَقَالَ مَالِكٌ: نَهَى عَنْ قَتْلِ جِنَانِ الْبُيُوتِ فِي جَمِيعِ الْبِلَادِ. وَهُوَ الصَّحِيحُ، لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ قَالَ:" وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ" [الأحقاف: ٢٩] الْآيَةَ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (أَتَانِي دَاعِي الْجِنِّ فَذَهَبْتُ مَعَهُمْ فَقَرَأْتُ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ) وَفِيهِ: وَسَأَلُوهُ الزَّادَ وَكَانُوا مِنْ جِنِّ الْجَزِيرَةِ، الْحَدِيثَ. وَسَيَأْتِي بِكَمَالِهِ فِي سُورَةِ" الْجِنِّ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَإِذَا ثبت هذا فلا يقتل شي مِنْهَا حَتَّى يُحَرِّجَ عَلَيْهِ وَيُنْذَرَ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تعالى.
BEŞİNCİ MESELE: Yılanların öldürülmesine dair emir, yılanlardan korkulan zararın savuşturulmasına yönelik bir irşaddır. Dolayısıyla bunlardan zararı kesin olanların derhal öldürülmesi vacip olur; nitekim [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: « اقْتُلُوا الْحَيَّاتِ وَاقْتُلُوا ذَا الطُّفْيَتَيْنِ وَالْأَبْتَرَ فَإِنَّهُمَا يَخْطَفَانِ الْبَصَرَ وَيُسْقِطَانِ الْحَبَلَ » «Yılanları öldürün; sırtında iki çizgi bulunanı (zü't-tufyeteyn) ve ebteri (kısa kuyrukluyu) da öldürün; çünkü bu ikisi gözü kör eder ve hamile kadının çocuğunu düşürür.» Genel emrin kapsamına girdikleri halde bu ikisini zararlarının büyüklüğü sebebiyle özellikle zikretmiş ve buna dikkat çekmiştir. Zararı kesin olmayanlara gelince; bunlardan evlerin dışında olanlar da genel emrin zahiri gereğince, yılan türünün çoğunlukla zararlı olması ve bu durumun onlar hakkında geçerli sayılması (istishâb edilmesi) sebebiyle, ayrıca gerek görüntüsü gerekse insanların içindeki nefret hissi nedeniyle tamamının korkutucu olması sebebiyle yine öldürülür. Nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الشَّجَاعَةَ وَلَوْ عَلَى قَتْلِ حَيَّةٍ » «Şüphesiz Allah cesareti sever, bir yılanı öldürmek hususunda olsa bile.» Böylece onları öldürmeye teşvik etmiştir. Yine Ebû Dâvûd'un Abdullah b. Mes'ûd'dan merfû olarak rivayet ettiği hadiste şöyle buyurmuştur: « اقْتُلُوا الْحَيَّاتِ [كُلَّهُنَّ] فَمَنْ خَافَ ثَأْرَهُنَّ فَلَيْسَ مِنِّي » «Yılanların [hepsini] öldürün. Kim onların intikamından korkarsa benden değildir.» Doğrusunu Allah bilir. ALTINCI MESELE: Evlerde bulunan yılanlar ise üç gün boyunca uyarılmadıkça öldürülmez. Çünkü aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: « إِنَّ بِالْمَدِينَةِ جِنًّا قَدْ أَسْلَمُوا فإذا رأيتم منهم شيئا فآذنوه ثلاثة أيام » «Şüphesiz Medine'de Müslüman olmuş cinler vardır. Onlardan bir şey görürseniz üç gün boyunca onu uyarın.» Bazı âlimler, oradaki cinlerin Müslüman olması sebebiyle bu hadisi sadece Medine'ye hamletmiş ve: "Medine dışındaki cinlerden Müslüman olan var mı yok mu bilmiyoruz" demişlerdir; bunu İbn Nâfi' söylemiştir. Mâlik ise: "Bütün beldelerdeki ev yılanlarının (cinnân) öldürülmesi yasaklanmıştır" demiştir. Sahih olan da budur; çünkü Allah azze ve celle şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ } “Hani cinlerden bir topluluğu Kur'ân'ı dinlesinler diye sana yöneltmiştik.” [el-Ahkâf 46/29]. Sahîh-i Müslim'de Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « أَتَانِي دَاعِي الْجِنِّ فَذَهَبْتُ مَعَهُمْ فَقَرَأْتُ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ » «Bana cinlerin davetçisi geldi, ben de onlarla gidip kendilerine Kur'ân okudum.» Hadiste ayrıca: "Ondan azık istediler; onlar ise el-Cezîre cinlerindendi..." denilmektedir. Hadis, inşâallahu teâlâ Cinn sûresinde tam olarak gelecektir. Bu sabit olunca, inşâallahu teâlâ ileride açıklanacağı üzere, kendilerine daraltma/uyarı (tahrîc) yapılmadıkça ve ikaz edilmedikçe bunlardan hiçbiri öldürülmez.
السَّابِعَةُ: رَوَى الْأَئِمَّةُ عَنْ أَبِي السَّائِبِ مَوْلَى هِشَامِ بْنِ زُهْرَةَ أَنَّهُ دَخَلَ عَلَى أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ فِي بَيْتِهِ، قَالَ: فَوَجَدْتُهُ يُصَلِّي، فَجَلَسْتُ أَنْتَظِرُهُ حَتَّى يَقْضِيَ صَلَاتَهُ، فَسَمِعْتُ تَحْرِيكًا فِي عَرَاجِينِ نَاحِيَةِ الْبَيْتِ، فَالْتَفَتُّ فَإِذَا حَيَّةٌ، فَوَثَبْتُ لِأَقْتُلَهَا، فَأَشَارَ إِلَيَّ أَنِ اجْلِسْ فَجَلَسْتُ، فَلَمَّا انْصَرَفَ أَشَارَ إِلَى بَيْتٍ فِي الدَّارِ فَقَالَ: أَتَرَى هَذَا الْبَيْتَ؟ فَقُلْتُ نَعَمْ، فَقَالَ: كَانَ فِيهِ فَتًى مِنَّا حَدِيثَ عَهْدٍ بِعُرْسٍ، قَالَ: فَخَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْخَنْدَقِ، فَكَانَ ذَلِكَ الْفَتَى يَسْتَأْذِنُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِأَنْصَافِ النَّهَارِ فَيَرْجِعُ إِلَى أَهْلِهِ، فَاسْتَأْذَنَهُ يَوْمًا، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (خُذْ عَلَيْكَ سِلَاحَكَ فَإِنِّي أَخْشَى عَلَيْكَ قُرَيْظَةَ). فَأَخَذَ الرَّجُلُ سِلَاحَهُ ثُمَّ رَجَعَ، فَإِذَا امْرَأَتُهُ بَيْنَ الْبَابَيْنِ قَائِمَةً فَأَهْوَى إِلَيْهَا بِالرُّمْحِ لِيَطْعَنَهَا بِهِ وَأَصَابَتْهُ غَيْرَةٌ، فَقَالَتْ لَهُ: اكْفُفْ عَلَيْكَ رُمْحَكَ، وَادْخُلِ الْبَيْتَ حَتَّى تَنْظُرَ مَا الَّذِي أَخْرَجَنِي! فَدَخَلَ فَإِذَا بِحَيَّةٍ عَظِيمَةٍ مُنْطَوِيَةٍ عَلَى الْفِرَاشِ، فَأَهْوَى إِلَيْهَا بِالرُّمْحِ فَانْتَظَمَهَا بِهِ، ثُمَّ خَرَجَ فَرَكَّزَهُ فِي الدَّارِ فَاضْطَرَبَتْ عَلَيْهِ، فَمَا يُدْرَى أَيُّهُمَا كَانَ أَسْرَعُ مَوْتًا، الْحَيَّةُ أَمِ الْفَتَى! قَالَ: فَجِئْنَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَذَكَرْنَا ذَلِكَ لَهُ، وَقُلْنَا: ادْعُ اللَّهَ يُحْيِيهِ [لَنَا]، فَقَالَ: اسْتَغْفِرُوا لِأَخِيكُمْ ثُمَّ قَالَ:- إِنَّ بِالْمَدِينَةِ جِنًّا قَدْ أَسْلَمُوا فَإِذَا رَأَيْتُمْ مِنْهُمْ شَيْئًا فَآذِنُوهُ ثَلَاثَةَ أَيَامٍ فَإِنْ بَدَا لَكُمْ بَعْدَ ذَلِكَ فَاقْتُلُوهُ فَإِنَّمَا هُوَ شَيْطَانٌ (. وَفِي طَرِيقٍ أُخْرَى فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:) إن لِهَذِهِ الْبُيُوتِ عَوَامِرَ فَإِذَا رَأَيْتُمْ شَيْئًا مِنْهَا فَحَرِّجُوا عَلَيْهَا ثَلَاثًا فَإِنْ ذَهَبَ وَإِلَّا فَاقْتُلُوهُ فَإِنَّهُ كَافِرٌ- وَقَالَ لَهُمْ:- اذْهَبُوا فَادْفِنُوا صَاحِبَكُمْ (. قَالَ عُلَمَاؤُنَا رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ: لَا يُفْهَمُ مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّ هَذَا الْجَانَّ الَّذِي قَتَلَهُ هَذَا الْفَتَى كَانَ مُسْلِمًا وَأَنَّ الْجِنَّ قَتَلَتْهُ بِهِ قِصَاصًا، لِأَنَّهُ لَوْ سُلِّمَ أَنَّ الْقِصَاصَ مَشْرُوعٌ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْجِنِّ لَكَانَ إِنَّمَا يَكُونُ فِي الْعَمْدِ الْمَحْضِ، وَهَذَا الْفَتَى لَمْ يَقْصِدْ وَلَمْ يَتَعَمَّدْ قَتْلَ نَفْسٍ مُسْلِمَةٍ، إِذْ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنْ ذَلِكَ، وَإِنَّمَا قَصَدَ إِلَى قَتْلِ مَا سُوِّغَ قَتْلُ نَوْعِهِ شَرْعًا، فَهَذَا قَتْلُ خَطَأٍ وَلَا قِصَاصَ فِيهِ. فالأولى
YEDİNCİ MESELE: İmamlar, Hişâm b. Zühre'nin azatlısı Ebû's-Sâib'den rivayet etmişlerdir ki o, Ebû Saîd el-Hudrî'nin yanına evinde girmiş ve şöyle demiştir: Onu namaz kılarken buldum. Namazını bitirinceye kadar beklemek üzere oturdum. Evin bir tarafındaki hurma dalları arasında bir kımıldama işittim. Dönüp baktığımda bir yılan gördüm; onu öldürmek için fırladım. Bana "Otur" diye işaret etti, ben de oturdum. [Namazını] bitirince avludaki bir odayı işaret edip: "Şu odayı görüyor musun?" dedi. "Evet" dedim. Dedi ki: Orada bizden yeni evlenmiş bir genç vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Hendek'e çıkmıştık. O genç, gün ortasında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin ister ve ailesine dönerdi. Bir gün yine izin istedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: (خُذْ عَلَيْكَ سِلَاحَكَ فَإِنِّي أَخْشَى عَلَيْكَ قُرَيْظَةَ) «Silahını yanına al; çünkü Kureyza[oğulları]ndan sana [zarar gelmesinden] endişe ediyorum» buyurdu. Adam silahını alıp döndü; bir de baktı ki hanımı iki kapı arasında ayakta duruyor. Kıskançlık damarı kabardı ve mızrağını ona saplamak üzere yöneldi. Hanımı ona: "Mızrağını tut ve beni dışarı çıkaran şeyin ne olduğuna bakmak için eve gir!" dedi. Eve girdiğinde yatağın üzerinde kıvrılmış kocaman bir yılan gördü. Mızrağıyla ona yönelip mızrağı ona sapladı. Sonra çıkıp mızrağı avluya dikti; yılan onun üzerinde çırpındı. Hangisinin daha çabuk öldüğü bilinemedi: Yılan mı, yoksa genç mi! [Ebû Saîd] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bu durumu ona anlattık ve: "Allah'a dua et de onu [bizim için] diriltsin" dedik. Şöyle buyurdu: «Kardeşiniz için mağfiret dileyin.» Sonra şöyle buyurdu: (إِنَّ بِالْمَدِينَةِ جِنًّا قَدْ أَسْلَمُوا فَإِذَا رَأَيْتُمْ مِنْهُمْ شَيْئًا فَآذِنُوهُ ثَلَاثَةَ أَيَامٍ فَإِنْ بَدَا لَكُمْ بَعْدَ ذَلِكَ فَاقْتُلُوهُ فَإِنَّمَا هُوَ شَيْطَانٌ) «Şüphesiz Medine'de Müslüman olmuş cinler vardır. Onlardan bir şey görürseniz ona üç gün mühlet tanıyın (uyarın). Eğer bundan sonra size görünürse onu öldürün; zira o ancak bir şeytandır.» Başka bir rivayet yolunda ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (إن لِهَذِهِ الْبُيُوتِ عَوَامِرَ فَإِذَا رَأَيْتُمْ شَيْئًا مِنْهَا فَحَرِّجُوا عَلَيْهَا ثَلَاثًا فَإِنْ ذَهَبَ وَإِلَّا فَاقْتُلُوهُ فَإِنَّهُ كَافِرٌ) «Şüphesiz bu evlerin avâmiri (ev yılanları) vardır. Onlardan bir şey gördüğünüzde ona üç defa ihtarda bulunun. Giderse [ne âlâ], gitmezse onu öldürün; zira o bir kâfirdir.» Onlara da: (اذْهَبُوا فَادْفِنُوا صَاحِبَكُمْ) «Gidin ve arkadaşınızı defnedin» buyurdu. Âlimlerimiz -Allah'ın rahmeti üzerlerine olsun- şöyle demişlerdir: Bu hadisten, bu gencin öldürdüğü cinnin Müslüman olduğu ve cinlerin de onu kısas olarak öldürdüğü anlaşılmaz. Çünkü bizimle cinler arasında kısasın meşru olduğu kabul edilse bile, bu ancak kasten (tam kasıtla) öldürmede söz konusu olur. Oysa bu genç bir Müslüman canı öldürmeyi kastetmemiş ve bunu taammüden yapmamıştır; zira bu hususta bir bilgisi yoktu. O ancak şeriatça türünün öldürülmesi caiz kılınan bir şeyi öldürmeyi kastetmiştir. Dolayısıyla bu, hataen öldürmedir ve bunda kısas yoktur. En uygun olanı...
أَنْ يُقَالَ: إِنَّ كُفَّارَ الْجِنِّ أَوْ فَسَقَتَهُمْ قتلوا الفتى بصاحبهم عدوا وانتقاما. وقد قتلت سعد ابن عُبَادَةَ ﵁، وَذَلِكَ أَنَّهُ وُجِدَ مَيِّتًا فِي مُغْتَسَلِهِ وَقَدِ اخْضَرَّ جَسَدُهُ، وَلَمْ يَشْعُرُوا بِمَوْتِهِ حَتَّى سَمِعُوا قَائِلًا يَقُولُ وَلَا يَرَوْنَ أَحَدًا:
şöyle söylenmesidir: Cinlerin kâfirleri veya fâsıkları, arkadaşları sebebiyle haksız yere ve intikam duygusuyla genci öldürmüşlerdir. Nitekim Sa'd b. Ubâde radıyallâhu anh'ı da öldürmüşlerdir. Şöyle ki o yıkanma yerinde ölü olarak bulundu, cesedi yeşermişti; hiç kimseyi görmeksizin şöyle diyen bir ses işitene kadar onun öldüğünü fark etmemişlerdi:
قَدْ قَتَلْنَا سَيِّدَ الْخَزْ ... رَجِ سعد بن عباده
Biz öldürdük Hazrec'in efendisi ... Sa'd b. Ubâde'yi.
ورميناه بسهمين ... فَلَمْ نُخْطِ فُؤَادَهُ
Ona iki ok fırlattık da ... Kalbini ıskalamadık.
وَإِنَّمَا قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (إِنَّ بِالْمَدِينَةِ جِنًّا قَدْ أَسْلَمُوا) لِيُبَيِّنَ طَرِيقًا يَحْصُلُ بِهِ التَّحَرُّزُ مِنْ قَتْلِ الْمُسْلِمِ مِنْهُمْ وَيَتَسَلَّطُ بِهِ عَلَى قَتْلِ الْكَافِرِ مِنْهُمْ. رُوِيَ مِنْ وُجُوهٍ أَنَّ عَائِشَةَ زَوْجَ النَّبِيِّ ﷺ قَتَلَتْ جَانًّا فَأُرِيَتْ فِي الْمَنَامِ أَنَّ قَائِلًا يَقُولُ لَهَا: لَقَدْ قَتَلْتِ مُسْلِمًا، فَقَالَتْ: لَوْ كَانَ مُسْلِمًا لَمْ يَدْخُلْ عَلَى أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ، قَالَ: مَا دَخَلَ عَلَيْكِ إِلَّا وَعَلَيْكِ ثِيَابُكِ. فَأَصْبَحَتْ فَأَمَرَتْ بِاثْنَيْ عَشَرَ أَلْفَ دِرْهَمٍ فَجُعِلَتْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. وَفِي رِوَايَةٍ: مَا دَخَلَ عَلَيْكِ إِلَّا وَأَنْتِ مُسْتَتِرَةٌ، فَتَصَدَّقَتْ وَأَعْتَقَتْ رِقَابًا. وَقَالَ الرَّبِيعُ بْنُ بَدْرٍ: الْجَانُّ مِنَ الْحَيَّاتِ الَّتِي نَهَى النَّبِيُّ ﷺ عَنْ قَتْلِهَا هِيَ الَّتِي تَمْشِي وَلَا تَلْتَوِي، وَعَنْ عَلْقَمَةَ نَحْوُهُ. الثَّامِنَةُ- فِي صِفَةِ الْإِنْذَارِ، قَالَ مَالِكٌ: أُحِبُّ إِلَيَّ أَنْ يُنْذَرُوا ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ. وَقَالَهُ عِيسَى بْنُ دِينَارٍ، وَإِنْ ظَهَرَ فِي الْيَوْمِ مِرَارًا. وَلَا يُقْتَصَرُ عَلَى إِنْذَارِهِ ثَلَاثَ مِرَارٍ فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ حَتَّى يَكُونَ فِي ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ. وَقِيلَ: يَكْفِي ثَلَاثَ مِرَارٍ، لِقَوْلِهِ ﵇: (فَلْيُؤْذِنْهُ ثَلَاثًا)، وَقَوْلِهِ: (حَرِّجُوا عَلَيْهِ ثَلَاثًا) وَلِأَنَّ ثَلَاثًا لِلْعَدَدِ الْمُؤَنَّثِ، فَظَهَرَ أَنَّ الْمُرَادَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ. وَقَوْلُ مَالِكٍ أَوْلَى، لِقَوْلِهِ ﵇: (ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ). وَهُوَ نَصٌّ صَحِيحٌ مُقَيِّدٌ لِتِلْكَ الْمُطْلَقَاتِ، وَيُحْمَلُ ثَلَاثًا عَلَى إِرَادَةِ لَيَالِي الْأَيَّامِ الثَّلَاثِ، فَغَلَّبَ اللَّيْلَةَ عَلَى عَادَةِ الْعَرَبِ فِي بَابِ التَّارِيخِ فَإِنَّهَا تُغَلِّبُ فِيهَا التَّأْنِيثَ. قَالَ مَالِكٌ: وَيَكْفِي فِي الْإِنْذَارِ أَنْ يَقُولَ: أُحَرِّجُ عَلَيْكِ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَلَّا تَبْدُوا لَنَا وَلَا تُؤْذُونَا. وَذَكَرَ ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى أَنَّهُ ذُكِرَ عِنْدَهُ حَيَّاتُ الْبُيُوتِ فَقَالَ: إِذَا رَأَيْتُمْ مِنْهَا شَيْئًا فِي مَسَاكِنِكُمْ فَقُولُوا: أَنْشُدُكُمْ بِالْعَهْدِ الَّذِي أَخَذَ عَلَيْكُمْ نوح
Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: (إِنَّ بِالْمَدِينَةِ جِنًّا قَدْ أَسْلَمُوا) “Medine'de müslüman olmuş cinler vardır” buyruğunu, ancak onlardan müslüman olanın öldürülmesinden sakınmayı sağlayan ve kâfir olanın öldürülmesine imkân tanıyan bir yolu açıklamak için söylemiştir. Çeşitli yollardan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevcesi Âişe bir cin öldürmüş, rüyasında birinin kendisine: 'Sen bir müslümanı öldürdün' dediği gösterilmiştir. Âişe: 'Müslüman olsaydı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarının yanına girmezdi' demiştir. O zat: 'Senin üzerine ancak elbiselerin üzerindeyken girdi' demiştir. Âişe sabahlayınca on iki bin dirhem sadaka verilmesini emretmiş ve bu miktar Allah yolunda harcanmıştır. Bir rivayette ise: 'Senin yanına ancak sen örtülü iken girdi' denilmiştir; o da sadaka vermiş ve köleler azat etmiştir. Rebî' b. Bedr şöyle demiştir: 'Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in öldürülmesini nehyettiği yılanlardan olan cânn (cin), kıvrılmadan dümdüz yürüyendir.' Alkame'den de benzeri rivayet edilmiştir. SEKİZİNCİ MESELE: Uyarının keyfiyeti hususunda Mâlik: 'Bana göre onların üç gün uyarılması daha sevimlidir' demiştir. Îsâ b. Dînâr da aynı günde defalarca görünse bile böyle söylemiştir. Bir günde üç defa uyarmakla yetinilmez, mutlaka üç gün içinde olmalıdır. Peygamber aleyhisselâm'ın: (فَلْيُؤْذِنْهُ ثَلَاثًا) “Onu üç defa uyarsın” ve: (حَرِّجُوا عَلَيْهَا ثَلَاثًا) “Onu üç defa uyarın” buyrukları sebebiyle ve [ثَلَاثًا] lafzı müennes sayı için kullanıldığından muradın üç defa olduğu anlaşıldığı gerekçesiyle üç defanın kâfi geleceği de söylenmiştir. Mâlik'in sözü ise Peygamber aleyhisselâm'ın: (ثَلَاثَةَ أَيَامٍ) “üç gün” buyruğundan dolayı daha evladır. Bu o mutlak ifadeleri kayıtlayan sahih bir nasstır; [ثَلَاثًا] lafzı da üç günün gecelerini murat etmeye hamledilir. Arapların tarih bahsindeki adetleri gereğince geceyi öne alarak müennes kalıbı galip kılmıştır. Mâlik şöyle demiştir: Uyarıda: 'Bize görünmemeniz ve bize eziyet etmemeniz hususunda Allah ve ahiret günü adına sizi sıkıştırıyorum (uyarıyorum)' demesi yeterlidir. Sâbit el-Bünânî, Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan naklettiğine göre onun yanında ev yılanları zikredilmiş, o da şöyle demiştir: Evlerinizde onlardan bir şey gördüğünüzde şöyle deyiniz: 'Nûh
عَلَيْهِ السَّلَامُ، وَأَنْشُدُكُمْ بِالْعَهْدِ الَّذِي أَخَذَ عَلَيْكُمْ سُلَيْمَانُ ﵇، فَإِذَا رَأَيْتُمْ مِنْهُنَّ شَيْئًا بَعْدُ فَاقْتُلُوهُ. قُلْتُ: وَهَذَا يَدُلُّ بِظَاهِرِهِ أَنَّهُ يَكْفِي فِي الْإِذْنِ مَرَّةً وَاحِدَةً، وَالْحَدِيثُ يَرُدُّهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ حَكَى ابْنُ حَبِيبٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ يَقُولُ: (أَنْشُدُكُنَّ بِالْعَهْدِ الَّذِي أَخَذَ عَلَيْكُنَّ سُلَيْمَانُ- ﵇ أَلَّا تُؤْذِينَنَا وَأَلَّا تَظْهَرْنَ عَلَيْنَا). التَّاسِعَةُ- روى جبير عن نُفَيْرٍ عَنْ أَبِي ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيِّ- وَاسْمُهُ جُرْثُومٌ- أن رسول الله ﷺ قَالَ: (الْجِنُّ عَلَى ثَلَاثَةِ أَثْلَاثٍ فَثُلُثٌ لَهُمْ أَجْنِحَةٌ يَطِيرُونَ فِي الْهَوَاءِ وَثُلُثٌ حَيَّاتٌ وَكِلَابٌ وَثُلُثٌ يَحُلُّونَ وَيَظْعَنُونَ). وَرَوَى أَبُو الدَّرْدَاءِ- وَاسْمُهُ عُوَيْمِرٌ- قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (خُلِقَ الْجِنُّ ثَلَاثَةَ أَثْلَاثٍ فَثُلُثٌ كِلَابٌ وَحَيَّاتٌ وَخَشَاشُ الْأَرْضِ وَثُلُثٌ رِيحٌ هَفَّافَةٌ وَثُلُثٌ كَبَنِي آدَمَ لَهُمُ الثَّوَابُ وَعَلَيْهِمُ الْعِقَابُ وَخَلَقَ اللَّهُ الْإِنْسَ ثَلَاثَةَ أَثْلَاثٍ فَثُلُثٌ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا وَأَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا وَآذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا وَثُلُثٌ أَجْسَادُهُمْ كَأَجْسَادِ بَنِي آدَمَ وَقُلُوبُهُمْ قُلُوبُ الشَّيَاطِينِ وَثُلُثٌ فِي ظِلِّ اللَّهِ يَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّهُ (. الْعَاشِرَةُ- مَا كَانَ مِنَ الْحَيَوَانِ أَصْلُهُ الْإِذَايَةُ فَإِنَّهُ يُقْتَلُ ابْتِدَاءً، لِأَجْلِ إِذَايَتِهِ مِنْ غَيْرِ خِلَافٍ، كَالْحَيَّةِ وَالْعَقْرَبِ وَالْفَأْرِ وَالْوَزَغِ، وَشَبَهِهِ. وَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (خَمْسٌ فَوَاسِقُ يُقْتَلْنَ فِي الْحِلِّ وَالْحَرَمِ ... ). وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. فَالْحَيَّةُ أَبْدَتْ جَوْهَرَهَا الْخَبِيثَ حَيْثُ خَانَتْ آدَمَ بِأَنْ أَدْخَلَتْ إِبْلِيسَ الْجَنَّةَ بَيْنَ فَكَّيْهَا، وَلَوْ كَانَتْ تُبْرِزُهُ مَا تَرَكَهَا رَضْوَانُ تَدْخُلُ بِهِ. وَقَالَ لَهَا إِبْلِيسُ أَنْتِ فِي ذِمَّتِي، فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِقَتْلِهَا وَقَالَ: (اقْتُلُوهَا وَلَوْ كُنْتُمْ فِي الصَّلَاةِ) يَعْنِي الْحَيَّةَ وَالْعَقْرَبَ. وَالْوَزَغَةُ نَفَخَتْ عَلَى نَارِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ الدَّوَابِّ فَلُعِنَتْ. وَهَذَا مِنْ نَوْعِ مَا يُرْوَى فِي الْحَيَّةِ. وَرُوِيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أنه قال: من قتل وزغة فكأنما
...aleyhisselâm'ın ve Süleyman aleyhisselâm'ın sizden aldığı ahit adına size yemin verdiriyorum. Bundan sonra onlardan bir şey görürseniz onu öldürün.” Ben derim ki: Bu, zahiri itibarıyla [uyarıda bulunup] izin istemede bir defanın yeterli olduğuna delalet eder; ancak hadis bunu reddetmektedir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. İbn Habîb, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle dediğini nakletmiştir: «أَنْشُدُكُنَّ بِالْعَهْدِ الَّذِي أَخَذَ عَلَيْكُنَّ سُلَيْمَانُ عَلَيْهِ السَّلَامُ أَلَّا تُؤْذِينَنَا وَأَلَّا تَظْهَرْنَ عَلَيْنَا» «Bize eziyet etmemeniz ve karşımıza çıkmamanız hususunda Süleyman aleyhisselâm'ın sizden aldığı ahit adına size yemin verdiriyorum.» Dokuzuncu [Mesele]- Cübeyr b. Nüfeyr, Ebû Sa‘lebe el-Huşenî'den -ki adı Cürsûm'dur- rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «الْجِنُّ عَلَى ثَلَاثَةِ أَثْلَاثٍ فَثُلُثٌ لَهُمْ أَجْنِحَةٌ يَطِيرُونَ فِي الْهَوَاءِ وَثُلُثٌ حَيَّاتٌ وَكِلَابٌ وَثُلُثٌ يَحُلُّونَ وَيَظْعَنُونَ» «Cinler üç kısımdır: Bir kısmının kanatları vardır, havada uçarlar; bir kısmı yılanlar ve köpeklerdir; bir kısmı da konup göçerler.» Ebû’d-Derdâ -ki adı Uveymir'dir- rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «خُلِقَ الْجِنُّ ثَلَاثَةَ أَثْلَاثٍ فَثُلُثٌ كِلَابٌ وَحَيَّاتٌ وَخَشَاشُ الْأَرْضِ وَثُلُثٌ رِيحٌ هَفَّافَةٌ وَثُلُثٌ كَبَنِي آدَمَ لَهُمُ الثَّوَابُ وَعَلَيْهِمُ الْعِقَابُ وَخَلَقَ اللَّهُ الْإِنْسَ ثَلَاثَةَ أَثْلَاثٍ فَثُلُثٌ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا وَأَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا وَآذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا وَثُلُثٌ أَجْسَادُهُمْ كَأَجْسَادِ بَنِي آدَمَ وَقُلُوبُهُمْ قُلُوبُ الشَّيَاطِينِ وَثُلُثٌ فِي ظِلِّ اللَّهِ يَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّهُ» «Cinler üç kısım olarak yaratılmıştır: Bir kısmı köpekler, yılanlar ve yer haşereleridir; bir kısmı esintili rüzgârdır; bir kısmı da Âdemoğulları gibidir, onlar için sevap ve azap vardır. Allah insanları da üç kısım olarak yaratmıştır: Bir kısmının kalpleri vardır anlamazlar, gözleri vardır görmezler, kulakları vardır işitmezler; onlar hayvanlar gibidir, hatta tuttukları yol bakımından daha da sapkındırlar. Bir kısmının bedenleri Âdemoğullarının bedenleri gibi, kalpleri ise şeytanların kalpleridir. Bir kısmı da hiçbir gölgenin bulunmadığı o günde Allah'ın [arşının] gölgesindedir.» Onuncu [Mesele]- Hayvanlardan aslen eziyet verici olanlar, eziyet vermelerinden ötürü ihtilafsız olarak ilk görüldüklerinde öldürülürler; yılan, akrep, fare, keler ve benzerleri gibi. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «خَمْسٌ فَوَاسِقُ يُقْتَلْنَ فِي الْحِلِّ وَالْحَرَمِ ...» «Beş fasık (zararlı) hayvan vardır ki, hem Hill’de (Harem dışında) hem Harem’de öldürülürler...» buyurmuş ve hadisi zikretmiştir. Yılan, İblis'i iki çenesi arasına alıp cennete sokarak Âdem'e hıyanet etmekle habis tabiatını ortaya koymuştur. Şayet onu açıkta taşısaydı, Rıdvân onunla [cennete] girmesine izin vermezdi. İblis ona: "Sen benim himayemdesin" demiştir. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun öldürülmesini emretmiş ve: «اقْتُلُوهَا وَلَوْ كُنْتُمْ فِي الصَّلَاةِ» «Namazda olsanız dahi onları öldürünüz» buyurmuştur; yani yılanı ve akrebi kastetmiştir. Keler (vezeğa) ise, diğer bütün hayvanlar arasından [sadece o] İbrâhim aleyhisselâm'ın [atıldığı] ateşe üflemiş ve bu yüzden lanetlenmiştir. Bu da yılan hakkında rivayet edilen türe dâhildir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Kim bir keleri öldürürse sanki...
قَتَلَ كَافِرًا. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: مَنْ قَتَلَ وَزَغَةً فِي أَوَّلِ ضَرْبَةٍ كُتِبَتْ لَهُ مِائَةُ حَسَنَةٍ وَفِي الثَّانِيَةِ دُونَ ذَلِكَ وفي الثالثة دون ذلك. وفي رواية أَنَّهُ قَالَ: (فِي أَوَّلِ ضَرْبَةٍ سَبْعُونَ حَسَنَةٍ). وَالْفَأْرَةُ أَبْدَتْ جَوْهَرَهَا بِأَنْ عَمَدَتْ إِلَى حِبَالِ سَفِينَةِ نُوحٍ ﵇ فَقَطَعَتْهَا. وَرَوَى عَبْدُ الرحمن بن أبي نعم عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (يَقْتُلُ الْمُحْرِمُ الْحَيَّةَ وَالْعَقْرَبَ وَالْحِدَأَةَ وَالسَّبُعَ الْعَادِيَّ وَالْكَلْبَ الْعَقُورَ وَالْفُوَيْسِقَةَ). وَاسْتَيْقَظَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَقَدْ أَخَذَتْ فَتِيلَةً لِتَحْرُقَ الْبَيْتَ فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِقَتْلِهَا. وَالْغُرَابُ أَبْدَى جَوْهَرَهُ حَيْثُ بَعَثَهُ نَبِيُّ اللَّهِ نُوحٌ ﵇ مِنَ السَّفِينَةِ لِيَأْتِيَهُ بِخَبَرِ الْأَرْضِ فَتَرَكَ أَمْرَهُ وَأَقْبَلَ عَلَى جِيفَةٍ. هَذَا كُلُّهُ فِي مَعْنَى الْحَيَّةِ، فَلِذَلِكَ ذَكَرْنَاهُ. وَسَيَأْتِي لِهَذَا الْبَابِ مَزِيدُ بَيَانٍ فِي التَّعْلِيلِ فِي" الْمَائِدَةِ" وَغَيْرِهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ) فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى" وَقُلْنَا اهْبِطُوا" حُذِفَتِ الْأَلِفُ مِنَ" اهْبِطُوا" فِي اللَّفْظِ لِأَنَّهَا أَلِفُ وَصْلٍ. وَحُذِفَتِ الْأَلِفُ مِنْ" قُلْنَا" فِي اللَّفْظِ لِسُكُونِهَا وَسُكُونِ الْهَاءِ بَعْدَهَا. وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ مُصَفَّى عَنْ أَبِي حَيْوَةَ ضَمَّ الْبَاءِ فِي" اهْبِطُوا"، وَهِيَ لُغَةٌ يُقَوِّيهَا أَنَّهُ غَيْرُ مُتَعَدٍّ وَالْأَكْثَرُ فِي غَيْرِ الْمُتَعَدِّي أَنْ يَأْتِيَ عَلَى يَفْعُلَ. وَالْخِطَابُ لِآدَمَ وَحَوَّاءَ وَالْحَيَّةِ وَالشَّيْطَانِ، فِي قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَالَ الْحَسَنُ: آدَمُ وَحَوَّاءُ وَالْوَسْوَسَةُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ أَيْضًا: بَنُو آدَمَ وَبَنُو إِبْلِيسَ. وَالْهُبُوطُ: النُّزُولُ مِنْ فَوْقٍ إِلَى أَسْفَلَ، فَأُهْبِطَ آدَمُ بِسَرَنْدِيبَ فِي الْهِنْدِ بجبل يقال له" بوذا" وَمَعَهُ رِيحُ الْجَنَّةِ فَعَلِقَ بِشَجَرِهَا وَأَوْدِيَتِهَا فَامْتَلَأَ مَا هُنَاكَ طِيبًا، فَمِنْ ثَمَّ يُؤْتَى بِالطِّيبِ مِنْ رِيحِ آدَمَ ﵇. وَكَانَ السَّحَابُ يَمْسَحُ رَأْسَهُ فَأَصْلَعَ، فَأَوْرَثَ وَلَدَهُ الصَّلَعَ. وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ
[o da bir] kâfiri öldürmüş oldu. Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den [rivayet edildiğine göre] Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَنْ قَتَلَ وَزَغَةً فِي أَوَّلِ ضَرْبَةٍ كُتِبَتْ لَهُ مِائَةُ حَسَنَةٍ وَفِي الثَّانِيَةِ دُونَ ذَلِكَ وفي الثالثة دون ذلك » «Kim keleri ilk vuruşta öldürürse ona yüz sevap yazılır. İkincisinde bundan daha az, üçüncüsünde ise bundan da daha az [sevap yazılır].» Bir rivayette de onun şöyle buyurduğu [nakledilmiştir]: « فِي أَوَّلِ ضَرْبَةٍ سَبْعُونَ حَسَنَةٍ » «İlk vuruşta yetmiş sevap vardır.» Fare de Nûh aleyhisselâm'ın gemisinin iplerine yönelip onları kemirerek (keserek) asıl tabiatını ortaya koymuştur. Abdurrahman b. Ebî Nu'm, Ebû Saîd el-Hudrî'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « يَقْتُلُ الْمُحْرِمُ الْحَيَّةَ وَالْعَقْرَبَ وَالْحِدَأَةَ وَالسَّبُعَ الْعَادِيَّ وَالْكَلْبَ الْعَقُورَ وَالْفُوَيْسِقَةَ » «İhramlı kişi yılanı, akrebi, çaylağı, saldırgan yırtıcı hayvanı, ısırgan köpeği ve fuveysikayı (fareyi) öldürür.» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [bir defasında], farenin evi yakmak üzere bir fitili alıp götürdüğü sırada uyanmış ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun öldürülmesini emretmiştir. Karga da Allah'ın nebîsi Nûh aleyhisselâm kendisini yeryüzünün haberini getirmesi için gemiden gönderdiğinde, onun emrini terk edip bir leşin üzerine yönelerek asıl tabiatını ortaya koymuştur. Bütün bunlar yılan [hakkındaki hükmün] kapsamına girdiğinden dolayı bunları zikrettik. Bu konunun gerekçelendirilmesine (ta'lîl) dair daha geniş açıklama, inşâallahu teâlâ el-Mâide sûresinde ve diğer yerlerde gelecektir. Yüce Allah'ın: { وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “Biz de: 'Birbirinize düşman olarak inin' dedik” buyruğunda yedi mesele vardır: BİRİNCİSİ- Yüce Allah'ın { وَقُلْنَا اهْبِطُوا } buyruğundaki "اهْبِطُوا" lafzının başındaki elif, vasıl elifi olduğu için telaffuzda düşmüştür. "قُلْنَا" kelimesinin sonundaki elif de sakin olması ve ardından gelen he (هـ) harfinin de sakin bulunması sebebiyle telaffuzda hazfedilmiştir (düşmüştür). Muhammed b. Musaffâ, Ebû Hayve'den "اهْبِطُوا" lafzındaki bâ (ب) harfinin ötreli okunuşunu rivayet etmiştir. Bu [kullanım], fiilin geçişsiz (lâzım) olmasıyla da desteklenen bir lehçedir; zira geçişsiz fiillerde yaygın olan, 'yef'ulu' kalıbında gelmesidir. İbn Abbâs'ın kavline göre hitap Âdem, Havvâ, yılan ve şeytanadır. el-Hasan: "Âdem, Havvâ ve vesvesedir" demiştir. Mücâhid ve yine el-Hasan: "Âdemoğulları ile İblis'in neslidir" demişlerdir. Hübût (الهُبُوط): Yukarıdan aşağıya inmektir. Âdem Hindistan'da Serendib'de "Bûzâ" adı verilen bir dağa indirildi. Beraberinde cennetin kokusu vardı; bu koku oranın ağaçlarına ve vadilerine sindi, böylece orası güzel kokularla doldu. İşte güzel koku oradan, Âdem aleyhisselâm'ın kokusundan elde edilmektedir. Bulutlar onun başını meshederdi (sürtünürdü), bu yüzden saçı döküldü (kel oldu) ve kellik zürriyetine miras kaldı. Buhârî'de Ebû Hüreyre'den [rivayet edildiğine göre] Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ » «Allah Âdem'i yarattı...»
وَطُولُهُ سِتُّونَ ذِرَاعًا) الْحَدِيثَ وَأَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ وَسَيَأْتِي. وَأُهْبِطَتْ حَوَّاءُ بِجَدَّةَ وَإِبْلِيسُ بِالْأُبُلَّةَ، وَالْحَيَّةُ بِبَيْسَانَ، وَقِيلَ: بِسِجِسْتَانَ. وَسِجِسْتَانَ أَكْثَرُ بِلَادِ اللَّهِ حَيَّاتٍ، وَلَوْلَا الْعِرْبَدُّ الَّذِي يَأْكُلُهَا وَيُفْنِي كَثِيرًا مِنْهَا لَأُخْلِيَتْ سِجِسْتَانُ مِنْ أَجْلِ الْحَيَّاتِ، ذَكَرَهُ أَبُو الْحَسَنِ الْمَسْعُودِيُّ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى" بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ" ... " بَعْضُكُمْ" مُبْتَدَأٌ،" عَدُوٌّ" خَبَرُهُ وَالْجُمْلَةُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَالتَّقْدِيرُ وَهَذِهِ حَالُكُمْ. وحذفت الواو من و" بَعْضُكُمْ" لِأَنَّ فِي الْكَلَامِ عَائِدًا، كَمَا يُقَالُ: رَأَيْتُكَ السَّمَاءُ تُمْطِرُ عَلَيْكَ. وَالْعَدُوُّ: خِلَافُ الصَّدِيقِ، وَهُوَ من عدا إذا ظلم. وذيب عَدْوَانُ: يَعْدُو عَلَى النَّاسِ. وَالْعُدْوَانُ: الظُّلْمُ الصُّرَاحُ. وَقِيلَ: هُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الْمُجَاوَزَةِ، مِنْ قَوْلِكَ: لَا يَعْدُوكَ هَذَا الْأَمْرُ، أَيْ لَا يَتَجَاوَزُكَ. وَعَدَاهُ إِذَا جَاوَزَهُ، فَسُمِّيَ عَدُوًّا لِمُجَاوَزَةِ الْحَدِّ فِي مَكْرُوهِ صَاحِبِهِ، وَمِنْهُ الْعَدْوُ بِالْقَدَمِ لِمُجَاوَزَةِ الشَّيْءِ، وَالْمَعْنَيَانِ مُتَقَارِبَانِ، فَإِنَّ مَنْ ظَلَمَ فَقَدْ تَجَاوَزَ. قُلْتُ: وَقَدْ حَمَلَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ قَوْلَهُ تعالى:" بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ" [البقرة: ٣٦] عَلَى الْإِنْسَانِ نَفْسِهِ، وَفِيهِ بُعْدٌ وَإِنْ كَانَ صَحِيحًا مَعْنًى. يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ ﵇: (إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا أَصْبَحَ تَقُولُ جَوَارِحُهُ لِلِسَانِهِ اتَّقِ اللَّهَ فِينَا فَإِنَّكَ إِذَا اسْتَقَمْتَ اسْتَقَمْنَا وَإِنِ اعْوَجَجْتَ اعْوَجَجْنَا (. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ قَالَ" عَدُوٌّ" وَلَمْ يَقُلْ أَعْدَاءٌ، فَفِيهِ جَوَابَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ بَعْضًا وَكُلًّا يُخْبَرُ عَنْهُمَا بِالْوَاحِدِ عَلَى اللَّفْظِ وَعَلَى الْمَعْنَى، وَذَلِكَ فِي الْقُرْآنِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً" [مريم: ٩٥] عَلَى اللَّفْظِ، وَقَالَ تَعَالَى:" وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ" [النمل: ٨٧] عَلَى الْمَعْنَى. وَالْجَوَابُ الْآخَرُ: أَنَّ عَدُوًّا يُفْرَدُ فِي مَوْضِعِ الْجَمْعِ، قَالَ اللَّهُ ﷿:" وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا" [الكهف: ٥٠] بِمَعْنَى أَعْدَاءٍ، وَقَالَ تَعَالَى:" يَحْسَبُونَ كُلَّ صَيْحَةٍ عَلَيْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ" [المنافقون: ٤]. وَقَالَ ابْنُ فَارِسٍ: الْعَدُوُّ اسْمٌ جَامِعٌ لِلْوَاحِدِ والاثنين والثلاثة والتأنيث، وقد يجمع.
... ve boyu altmış arşındır)” hadisi[dir]. Bunu Müslim rivayet etmiştir ve ileride gelecektir. Havvâ Cidde'ye, İblis Übülle'ye, yılan Beysân'a -Sicistân'a da denilmiştir- indirildi. Sicistân, Allah'ın beldeleri arasında yılanı en çok olan yerdir. Şayet onları yiyip birçoğunu yok eden ırbed [adlı yılan türü] olmasaydı, yılanlar yüzünden Sicistân tamamen boşaltılırdı. Bunu Ebu'l-Hasen el-Mes'ûdî zikretmiştir. İKİNCİ [MESELE]: Yüce Allah'ın { بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “Birbirinize düşman olarak [inin]” buyruğu... "Ba'dukum" (بَعْضُكُمْ) mübtedâ (özne), "aduvvun" (عَدُوٌّ) ise onun haberidir (yüklem). Cümle ise hâl konumunda nasb mahallindedir; takdiri de "ve bu sizin hâliniz olduğu halde" şeklindedir. "Ve ba'dukum"daki vav [vâv-ı hâliyye] cümlede bir aid (bağlayıcı zamir) bulunduğu için hazfedilmiştir; nitekim "Gök üzerine yağmur yağdırırken seni gördüm" (رَأَيْتُكَ السَّمَاءُ تُمْطِرُ عَلَيْكَ) denilmesi gibidir. Aduvv (عَدُوّ / düşman), sadîk (صَدِيق / dost) kelimesinin zıddıdır. Zulmettiği zaman kullanılan adâ (عَدَا) kökünden gelir. Zîbun advân (ذِئْبٌ عَدْوَانُ), insanlara saldıran/zulmeden kurt demektir. Udvân (عُدْوَان) ise apaçık zulüm demektir. Bir görüşe göre ise haddi aşmak (mücâveze) anlamından alınmıştır; nitekim "Bu iş seni aşmaz" anlamında "Lâ ya'dûke hâze'l-emr" (لَا يَعْدُوكَ هَذَا الْأَمْرُ) yani seni geçip aşmaz denir. "Adâhu" (عَدَاهُ), onu aştığı zaman söylenir. Karşısındakine kötülük yapmada haddi aştığı için ona düşman (aduvv) denilmiştir. Bir şeyi aşmak kastıyla ayakla koşmaya da "adv" (الْعَدْو) denmesi bu köktendir. Bu iki anlam birbirine yakındır; zira zulmeden kimse muhakkak haddi aşmış olur. Derim ki: Bazı âlimler Yüce Allah'ın { بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “Birbirinize düşman olarak” [el-Bakara 2/36] buyruğunu bizzat insanın kendi organları olarak yorumlamışlardır; mâna bakımından doğru olsa da [lafzen] bu yorum uzaktır. Buna Nebî aleyhisselâm'ın şu buyruğu delalet etmektedir: « إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا أَصْبَحَ تَقُولُ جَوَارِحُهُ لِلِسَانِهِ اتَّقِ اللَّهَ فِينَا فَإِنَّكَ إِذَا اسْتَقَمْتَ اسْتَقَمْنَا وَإِنِ اعْوَجَجْتَ اعْوَجَجْنَا » «Kul sabahladığı zaman bütün organları dile boyun eğerek şöyle der: Bizim hakkımızda Allah'tan kork! Çünkü sen dosdoğru olursan biz de dosdoğru oluruz; sen eğrilirsen biz de eğriliriz.» Şayet "Niçin çoğul olarak 'a'dâ' (أَعْدَاء) demeyip de tekil olarak 'aduvv' (عَدُوٌّ) demiştir?" diye sorulursa, buna iki cevap vardır: Birincisi: "Ba'z" (بَعْض) ve "küll" (كُلّ) kelimeleri lafza göre de mânaya göre de tekil olarak haber verilebilir ve bu Kur'ân'da mevcuttur. Yüce Allah lafza riayetle: { وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً } “Ve onların hepsi kıyamet günü O'na tek başına gelecektir” [Meryem 19/95] buyurmuş; mânaya riayetle de { وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ } “Ve hepsi boyun bükerek O'na gelmişlerdir” [en-Neml 27/87] buyurmuştur. Diğer cevap ise: "Aduvv" kelimesi çoğul yerinde tekil olarak da kullanılır. Yüce Allah: { وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا } “Onlar ise size düşmandırlar. Zalimler için bu ne kötü bir bedeldir!” [el-Kehf 18/50] buyurmuştur ki burada [tekil olan aduvv], a'dâ (düşmanlar) anlamındadır. Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: { يَحْسَبُونَ كُلَّ صَيْحَةٍ عَلَيْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ } “Onlar her gürültüyü kendi aleyhlerine sanırlar; asıl düşman onlardır” [el-Münâfikûn 63/4]. İbn Fâris şöyle demiştir: "Aduvv; tekil, ikil, üç [ve daha fazla çoğul] ile müennes için ortak olarak kullanılan bir isimdir, bazen de çoğul yapılır."