الثَّالِثَةُ- لَمْ يَكُنْ إِخْرَاجُ اللَّهِ تَعَالَى آدَمَ مِنَ الْجَنَّةِ وَإِهْبَاطُهُ مِنْهَا عُقُوبَةً لَهُ لِأَنَّهُ أَهْبَطَهُ بَعْدَ أَنْ تَابَ عَلَيْهِ وَقَبِلَ تَوْبَتَهُ وَإِنَّمَا أَهْبَطَهُ إِمَّا تَأْدِيبًا وَإِمَّا تَغْلِيظًا لِلْمِحْنَةِ. وَالصَّحِيحُ فِي إِهْبَاطِهِ وَسُكْنَاهُ فِي الْأَرْضِ مَا قَدْ ظَهَرَ مِنَ الْحِكْمَةِ الْأَزَلِيَّةِ فِي ذَلِكَ وَهِيَ نَشْرُ نَسْلِهِ فِيهَا لِيُكَلِّفَهُمْ وَيَمْتَحِنَهُمْ وَيُرَتِّبَ عَلَى ذَلِكَ ثَوَابَهُمْ وَعِقَابَهُمُ الْأُخْرَوِيَّ إِذِ الْجَنَّةُ وَالنَّارُ لَيْسَتَا بِدَارِ تَكْلِيفٍ فَكَانَتْ تِلْكَ الْأَكْلَةُ سَبَبَ إِهْبَاطِهِ مِنَ الْجَنَّةِ. وَلِلَّهِ أَنْ يَفْعَلَ مَا يَشَاءُ. وَقَدْ قَالَ" إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً". وَهَذِهِ مَنْقَبَةٌ عَظِيمَةٌ وَفَضِيلَةٌ كَرِيمَةٌ شَرِيفَةٌ وَقَدْ تَقَدَّمَتِ الْإِشَارَةُ إِلَيْهَا مَعَ أَنَّهُ خُلِقَ مِنَ الْأَرْضِ. وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّمَا أَهْبَطَهُ بَعْدَ أَنْ تَابَ عَلَيْهِ لِقَوْلِهِ ثَانِيَةً:" قُلْنَا اهْبِطُوا" وَسَيَأْتِي. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، أَيْ مَوْضِعُ اسْتِقْرَارٍ. قَالَهُ أَبُو الْعَالِيَةِ وَابْنُ زَيْدٍ. وَقَالَ السُّدِّيُّ:" مُسْتَقَرٌّ" يَعْنِي الْقُبُورَ. قُلْتُ: وَقَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى:" جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً" [غافر: ٦٤] يَحْتَمِلُ الْمَعْنَيَيْنِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَتاعٌ) الْمَتَاعُ مَا يُسْتَمْتَعُ بِهِ مِنْ أَكْلٍ وَلُبْسٍ وَحَيَاةٍ وَحَدِيثٍ وَأُنْسٍ وَغَيْرِ ذَلِكَ، وَمِنْهُ سُمِّيَتْ مُتْعَةُ النِّكَاحِ لِأَنَّهَا يُتَمَتَّعُ بِهَا. وَأَنْشَدَ سُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ حِينَ وَقَفَ عَلَى قَبْرِ ابْنِهِ أَيُّوبَ إِثْرَ دَفْنِهِ:
ÜÇÜNCÜSÜ: Yüce Allah'ın Âdem'i cennetten çıkarması ve oradan indirmesi ona bir ceza mahiyetinde değildi; çünkü onu ancak tövbesini kabul edip bağışladıktan sonra indirmiştir. Onu indirmesi ya bir terbiye (te'dib) yahut imtihanı ağırlaştırmak içindir. Âdem'in yeryüzüne indirilmesi ve orada iskân edilmesi hususunda sahih olan gerekçe, bunda ezelî hikmetin tecelli etmesidir; o da insanları mükellef kılıp imtihan etmek ve bunun üzerine ahiret sevap ve cezasını tertip etmek üzere zürriyetini orada yaymaktır. Zira cennet ve cehennem mükellefiyet yurdu değildir. Dolayısıyla o [ağaçtan] yeme hadisesi, onun cennetten indirilmesine bir sebep olmuştur. Allah dilediğini yapma yetkisine sahiptir. Nitekim { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım” buyurmuştur. Bu, onun topraktan yaratılmış olmasıyla birlikte, daha önce işaret edilen pek büyük bir menkıbe ve şerefli, yüce bir fazilettir. Onu ancak tövbesini kabul ettikten sonra indirdiğimizi söylememiz ise ikinci kez { قُلْنَا اهْبِطُوا } “Dedik ki: İnin” buyurmasından ötürüdür; bu ileride gelecektir. DÖRDÜNCÜSÜ: Yüce Allah'ın { وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ } “Yeryüzünde sizin için bir yerleşme yeri vardır” buyruğu mübteda ve haberdir; yani karargâh tutulacak yer demektir. Bunu Ebü'l-Âliye ve İbn Zeyd söylemiştir. es-Süddî ise: { مُسْتَقَرٌّ }, kabirler demektir demiştir. Derim ki: Yüce Allah'ın { جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً } “Sizin için yeri bir karargâh yaptı” [Gâfir: 64] buyruğu her iki manaya da ihtimallidir. En doğrusunu Allah bilir. BEŞİNCİSİ: Yüce Allah'ın { وَمَتاعٌ } “ve bir faydalanma” buyruğu: Metâ', yeme, giyme, hayat sürme, konuşma, ünsiyet etme ve benzeri kendisinden faydalanılan şeylerdir; nikâh mut'asına da kendisinden yararlanıldığı için bu isim verilmiştir. Süleyman b. Abdilmelik, oğlu Eyyûb'un defninin ardından kabri başında durduğunda şu beyti okumuştur:
وَقَفْتُ عَلَى قَبْرٍ غَرِيبٍ بِقَفْرَةٍ ... مَتَاعٌ قَلِيلٌ مِنْ حَبِيبٍ مُفَارِقِ
Kimsesiz bir kabrin başında durdum ıssız bir çölde... Ayrılıp giden bir sevgiliden arta kalan azıcık bir metâdır bu.
السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِلى حِينٍ) اخْتَلَفَ الْمُتَأَوِّلُونَ فِي الْحِينِ عَلَى أَقْوَالٍ، فَقَالَتْ فِرْقَةٌ إِلَى الْمَوْتِ وَهَذَا قَوْلُ مَنْ يَقُولُ: الْمُسْتَقَرُّ هُوَ الْمُقَامُ فِي الدُّنْيَا. وَقِيلَ: إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ، وَهَذَا قَوْلُ مَنْ يَقُولُ: الْمُسْتَقَرُّ هُوَ الْقُبُورُ وَقَالَ الرَّبِيعُ:" إِلى حِينٍ" إِلَى أَجَلٍ وَالْحِينُ: الْوَقْتُ الْبَعِيدُ فَحِينَئِذٍ تَبْعِيدٌ مِنْ قَوْلِكَ الْآنَ قَالَ خُوَيْلِدٌ:
ALTINCISI: Yüce Allah'ın { إِلى حِينٍ } “bir vakte kadar” buyruğu: Müfessirler [hîn / حِين] konusunda farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. Bir grup: "Ölüme kadar" demiştir; bu, [müstakar / مُسْتَقَر] kelimesinin dünyada ikamet etmek olduğunu söyleyenlerin görüşüdür. "Kıyametin kopmasına kadar" da denilmiştir; bu da [müstakar] kelimesinin kabirler olduğunu söyleyenlerin görüşüdür. er-Rebî' ise: { إِلى حِينٍ }, belirli bir ecele kadar demektir demiştir. el-Hîn (الْحِينُ) uzak vakittir; nitekim [hîneizin / حِينَئِذٍ] ifadesi, senin "şimdi (الْآن)" demenden [zamanı] uzaklaştırmaktır. Huveylid şöyle demiştir:
كَابِي الرَّمَادِ عَظِيمُ الْقِدْرِ جَفْنَتُهُ ... حِينَ الشِّتَاءِ كَحَوْضِ الْمَنْهَلِ اللَّقِفِ
Külü sönük, tenceresi büyük, çanağı kış mevsiminde sanki etrafı geniş su kaynağının havuzu gibidir.
لَقِفَ الْحَوْضُ لَقْفًا، أَيْ تَهَوَّرَ مِنْ أَسْفَلِهِ وَاتَّسَعَ. وَرُبَّمَا أَدْخَلُوا عَلَيْهِ التَّاءَ قَالَ أَبُو وَجْزَةَ:
"Lakife'l-havdu lakfen" (لَقِفَ الْحَوْضُ لَقْفًا), havuzun altından çöküp genişlemesi demektir. Bazen bu kelimenin başına te harfi de getirirler. Ebû Vecze şöyle demiştir:
الْعَاطِفُونَ تَحِينُ مَا مِنْ عَاطِفٍ ... وَالْمُطْعِمُونَ زَمَانَ أين المطعم
[Onlar] şefkat gösterecek kimsenin bulunmadığı zamanda şefkat gösterenler, «Yedirip doyuran nerede?» denilen zamanda doyuranlardır.
وَالْحُيْنُ أَيْضًا: الْمُدَّةُ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ" [الإنسان: ١] وَالْحِينُ: السَّاعَةُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذابَ" [الزم ٥٨] قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: الْحِينُ الْقِطْعَةُ مِنَ الدَّهْرِ كَالسَّاعَةِ فَمَا فَوْقَهَا. وَقَوْلُهُ" فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ " [المؤمنون: ٥٤] أي حتى تفنى آجالهم وقول تعالى" تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ" [إبراهيم: ٢٥] أَيْ كُلَّ سَنَةٍ وَقِيلَ: بَلْ كُلَّ سِتَّةِ أَشْهُرٍ وَقِيلَ: بَلْ غُدْوَةً وَعَشِيًّا قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: الْحِينُ اسْمٌ كَالْوَقْتِ يَصْلُحُ لِجَمِيعِ الْأَزْمَانِ كُلِّهَا طَالَتْ أَوْ قَصُرَتْ. وَالْمَعْنَى أَنَّهُ يُنْتَفَعُ بِهَا فِي كُلِّ وَقْتٍ وَلَا يَنْقَطِعُ نَفْعُهَا الْبَتَّةَ. قَالَ: وَالْحِينُ يَوْمُ الْقِيَامَةِ. وَالْحِينُ: الْغُدْوَةُ وَالْعَشِيَّةُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى" فَسُبْحانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ" [الروم: ١٧] وَيُقَالُ: عَامَلْتُهُ مُحَايَنَةً مِنَ الْحِينِ وَأَحْيَنْتُ بِالْمَكَانِ إِذَا أَقَمْتُ بِهِ حِينًا. وَحَانَ حِينَ كَذَا أَيْ قَرُبَ. قَالَتْ بُثَيْنَةُ:
el-Hîn (الْحِينُ) aynı zamanda süre/müddet demektir; Yüce Allah'ın { هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ } “İnsanın üzerinden, henüz anılan bir şey olmadığı bir zaman (hîn) geçmedi mi?” [el-İnsân: 1] ayeti bundandır. el-Hîn, an/saat manasına da gelir; Yüce Allah: { أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذابَ } “Yahut azabı gördüğü vakit şöyle demesin:” [ez-Zümer: 58] buyurmuştur. İbn Arefe: "Hîn, bir saat veya daha fazlası gibi zamandan bir parçadır" demiştir. Yüce Allah'ın { فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ } “Artık sen onları bir vakte kadar sapıklıkları içinde bırak” [el-Mü'minûn: 54] buyruğu, ecelleri tükenene kadar demektir. Yüce Allah'ın { تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ } “Rabbinin izniyle her zaman meyvesini verir” [İbrâhîm: 25] buyruğu ise her yıl demektir; her altı ayda bir olduğu da söylenmiştir; sabah ve akşam olduğu da söylenmiştir. el-Ezherî şöyle der: "Hîn, vakit gibi bir isim olup uzun olsun kısa olsun bütün zamanlar için kullanılmaya elverişlidir. Anlamı da, ondan her vakit yararlanıldığı ve faydasının asla kesilmediğidir." Yine der ki: "Hîn, kıyamet günüdür. Hîn, sabah ve akşam vaktidir; nitekim Yüce Allah { فَسُبْحانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ } “Öyleyse akşama girdiğinizde ve sabaha kavuştuğunuzda Allah'ı tesbih edin” [er-Rûm: 17] buyurmuştur." [Bu kökten hareketle]: "Âmeltehû muhâyeneten" (عَامَلْتُهُ مُحَايَنَةً) yani onunla belirli bir vakit için muamele yaptım denir. "Ahyentu bi'l-mekân" (أَحْيَنْتُ بِالْمَكَانِ) ise bir mekânda bir süre ikamet ettiğim zaman söylenir. "Hâne hînu kezâ" (حَانَ حِينُ كَذَا) sözü, falanca şeyin vakti yaklaştı demektir. Büseyne şöyle demiştir:
وَإِنَّ سُلُوِّيَ عَنْ جَمِيلٍ لَسَاعَةٌ ... مِنَ الدَّهْرِ مَا حَانَتْ وَلَا حَانَ حِينُهَا
Cemîl'i unutmam zamandan öyle bir andır ki, henüz ne o gelip çattı ne de onun vakti geldi.
السَّابِعَةُ- لَمَّا اخْتَلَفَ أَهْلُ اللِّسَانِ فِي الْحِينِ اخْتَلَفَ فِيهِ أَيْضًا عُلَمَاؤُنَا وَغَيْرُهُمْ فَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْحِينُ حِينَانِ: حِينٌ لَا يُوقَفُ عَلَى حَدِّهِ وَالْحِينُ الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ جَلَّ ثَنَاؤُهُ:" تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّها" [إبراهيم: ٢٥] سِتَّةِ أَشْهُرٍ قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: الْحِينُ الْمَجْهُولُ لَا يَتَعَلَّقُ بِهِ حُكْمٌ وَالْحِينُ الْمَعْلُومُ هُوَ الَّذِي تَتَعَلَّقُ بِهِ الْأَحْكَامُ وَيَرْتَبِطُ بِهِ التَّكْلِيفُ وَأَكْثَرُ الْمَعْلُومِ سَنَةٌ. وَمَالِكٌ يَرَى فِي الْأَحْكَامِ وَالْأَيْمَانِ أَعَمَّ الْأَسْمَاءِ وَالْأَزْمِنَةِ. وَالشَّافِعِيُّ يَرَى الْأَقَلَّ. وَأَبُو حَنِيفَةَ تَوَسَّطَ فَقَالَ سِتَّةُ أَشْهُرٍ. وَلَا معنى لقوله لان المقدرات عِنْدَهُ لَا تَثْبُتُ قِيَاسًا وَلَيْسَ فِيهِ نَصٌّ عَنْ صَاحِبِ الشَّرِيعَةِ وَإِنَّمَا الْمُعَوَّلُ عَلَى الْمَعْنَى بَعْدَ مَعْرِفَةِ مُقْتَضَى اللَّفْظِ لُغَةً فَمَنْ نَذَرَ أَنْ يُصَلِّيَ حِينًا فَيُحْمَلُ عَلَى رَكْعَةٍ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ لِأَنَّهُ أَقَلُّ النَّافِلَةِ قِيَاسًا عَلَى رَكْعَةِ الْوِتْرِ. وَقَالَ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ: أَقَلُّ النَّافِلَةِ رَكْعَتَانِ فَيُقَدَّرُ الزَّمَانُ بِقَدْرِ الْفِعْلِ وَذَكَرَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ فِي أَحْكَامِهِ: أَنَّ مَنْ حَلَفَ أَلَّا يُكَلِّمَ فُلَانًا حِينًا أَوْ لَا يَفْعَلَ كَذَا حِينًا أَنَّ الْحِينَ سَنَةٌ قَالَ: وَاتَّفَقُوا فِي الْأَحْكَامِ أَنَّ مَنْ حَلَفَ أَلَّا يَفْعَلَ كَذَا حينا أولا يُكَلِّمَ فُلَانًا حِينًا أَنَّ الزِّيَادَةَ عَلَى سَنَةٍ لم تدخل في يمينه
Yedinci [Mesele]- Dil ehli hîn (حين) kelimesi hakkında ihtilaf edince, âlimlerimiz ve başkaları da bu hususta ihtilaf etmişlerdir. Ferrâ şöyle demiştir: "Hîn iki türlüdür: Sınırı bilinemeyen hîn ve Yüce Allah'ın: { تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّها } “Rabbinin izniyle her zaman yemişini verir.” [İbrâhîm: 25] şeklinde zikrettiği hîn ki bu altı aydır." İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Bilinmeyen (meçhul) hîne herhangi bir hüküm taalluk etmez; bilinen (malum) hîn ise hükümlerin taalluk ettiği ve mükellefiyetin bağlandığı süredir, malumun en fazlası da bir yıldır. Mâlik, hükümlerde ve yeminlerde isimlerin ve zamanların en kapsamlı olanını esas alır. Şâfiî ise en azını esas alır. Ebû Hanîfe ise orta yolu tutarak 'Altı aydır.' demiştir. Fakat onun bu sözünün bir tutar tarafı yoktur; zira ona göre miktarı tayin edilmiş hususlar (mukadderât) kıyas ile sabit olmaz ve bu meselede Şeriat Sahibinden [gelen] bir nass da yoktur. İtimat edilecek husus ancak lafzın lügat bakımından gerektirdiği mana anlaşıldıktan sonraki manadır. Buna göre bir kimse bir 'hîn' namaz kılmayı adasa, Şâfiî'ye göre vitir namazının bir rekâtına kıyasla nafilenin en azı [bir rekât] olduğu için bu bir rekâta hamledilir. Mâlik ve mezhepdaşları ise şöyle demiştir: 'Nafilenin en azı iki rekâttır.' Bu durumda zaman, fiilin miktarınca takdir edilir. İbn Huveyzimendâd ise Ahkâm'ında şunu zikretmiştir: Bir kimse filanca ile bir hîn konuşmamaya veya falanca şeyi bir hîn yapmamaya yemin ederse buradaki hîn bir yıldır. [Yine] o şöyle demiştir: Ahkâm [âlimleri], falanca şeyi bir hîn yapmamaya veya filanca ile bir hîn konuşmamaya yemin eden kimsenin yeminine bir yıldan fazlasının dâhil olmadığı hususunda ittifak etmişlerdir."
قُلْتُ: هَذَا الِاتِّفَاقُ إِنَّمَا هُوَ فِي الْمَذْهَبِ قَالَ مَالِكٌ ﵀: مَنْ حَلَفَ أَلَّا يَفْعَلَ شَيْئًا إِلَى حِينٍ أَوْ زَمَانٍ أَوْ دَهْرٍ، فَذَلِكَ كُلُّهُ سَنَةٌ. وَقَالَ عَنْهُ ابْنُ وَهْبٍ: إِنَّهُ شَكَّ فِي الدَّهْرِ أَنْ يَكُونَ سَنَةً وَحَكَى ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ يَعْقُوبَ وَابْنِ الْحَسَنِ: أَنَّ الدَّهْرَ سِتَّةُ أَشْهُرٍ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ وَعِكْرِمَةَ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَعَامِرٍ الشَّعْبِيِّ وَعُبَيْدَةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى." تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّها" [إبراهيم: ٢٥] أَنَّهُ سِتَّةُ أَشْهُرٍ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ وَأَبُو عُبَيْدٍ الْحِينُ سِتَّةُ أَشْهُرٍ وَلَيْسَ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ فِي الْحِينِ وَقْتٌ مَعْلُومٌ وَلَا لِلْحِينِ غَايَةٌ قَدْ يكون الحين عنده مدة الدنيا. وقال: لانحنثه أَبَدًا، وَالْوَرَعُ أَنْ يَقْضِيَهُ قَبْلَ انْقِضَاءِ يَوْمٍ وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ وَغَيْرُهُ الْحِينُ وَالزَّمَانُ عَلَى مَا تَحْتَمِلُهُ اللُّغَةُ يُقَالُ: قَدْ جِئْتَ مِنْ حِينٍ وَلَعَلَّهُ لَمْ يَجِئْ مِنْ نِصْفِ يَوْمٍ. قَالَ إِلْكِيَا الطَّبَرِيُّ الشَّافِعِيُّ وَبِالْجُمْلَةِ الْحِينُ لَهُ مَصَارِفُ وَلَمْ يَرَ الشَّافِعِيُّ تَعْيِينَ مَحْمَلٍ مِنْ هَذِهِ الْمَحَامِلِ لِأَنَّهُ مُجْمَلٌ لَمْ يُوضَعْ فِي اللُّغَةِ لِمَعْنًى مُعَيَّنٍ. وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ فِي قول تَعَالَى:" إِلى حِينٍ" فَائِدَةُ بِشَارَةٍ إِلَى آدَمَ ﵇ لِيَعْلَمَ أَنَّهُ غَيْرُ بَاقٍ فِيهَا وَمُنْتَقِلٌ إِلَى الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ بِالرُّجُوعِ إِلَيْهَا وَهِيَ لِغَيْرِ آدَمَ دَالَّةٌ عَلَى الْمَعَادِ فَحَسْبُ والله أعلم.
Derim ki: Bu ittifak sadece mezhep içerisindedir. Mâlik rahimehullâh şöyle demiştir: "Bir kimse bir 'hîn'e veya 'zaman'a veya 'dehr'e kadar bir şeyi yapmamaya yemin ederse, bunların hepsi bir yıldır." İbn Vehb ondan, 'dehr'in bir yıl olması hususunda şüphe ettiğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir ise Ya'kûb ve İbnü'l-Hasen'den dehrin altı ay olduğunu nakletmiştir. İbn Abbâs, rey ashabı, İkrime, Saîd b. Cübeyr, Âmir eş-Şa'bî ve Ubeyde'den Yüce Allah'ın { تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّها } [İbrâhîm: 25] ayeti hakkında bunun altı ay olduğu rivayet edilmiştir. el-Evzâî ve Ebû Ubeyd de "Hîn altı aydır" demişlerdir. Şâfiî'ye göre ise hîn için belirli bir vakit yoktur ve hînin bir son sınırı da bulunmaz; ona göre hîn bazen dünya süresi kadar olabilir. Şâfiî şöyle demiştir: "Onu asla yeminini bozmuş saymayız; ancak takvaya uygun olanı bir gün bitmeden önce onu ifa etmesidir." Ebû Sevr ve diğerleri: "Hîn ve zaman lafzı, dilin ihtimaline göredir; nitekim 'Falanca zamandan (hîn) beri geldin' denilir de belki yarım gün bile geçmemiştir" demişlerdir. İkiyâ et-Taberî eş-Şâfiî şöyle demiştir: "Özetle hîn kelimesinin çeşitli kullanım yerleri vardır; Şâfiî bu ihtimallerden birini tayin etmeyi uygun görmemiştir; zira o mücmel bir kelimedir, dilde muayyen bir mana için konulmamıştır." Bazı âlimler Yüce Allah'ın { إِلى حِينٍ } buyruğu hakkında şöyle demişlerdir: Bu, Âdem aleyhisselâm'a yeryüzünde baki kalmayacağını, bilakis dönmesi vaad olunan cennete intikal edeceğini bildiren bir müjde faydası taşır; Âdem dışındakiler içinse sadece ahiret gününe delalet eder. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة البقرة (٢): آية ٣٧]
[Bakara Suresi (2): Ayet 37]
فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٣٧)
{ فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Derken Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı; bunun üzerine O da tövbesini kabul etti. Şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir.” (37)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ) فِيهِ ثَمَانُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ" تَلَقَّى قِيلَ مَعْنَاهُ: فَهِمَ وَفَطِنَ. وَقِيلَ: قَبِلَ وَأَخَذَ وَكَانَ ﵇ يَتَلَقَّى الْوَحْيَ أَيْ يَسْتَقْبِلُهُ وَيَأْخُذُهُ وَيَتَلَقَّفُهُ تَقُولُ: خَرَجْنَا نَتَلَقَّى الْحَجِيجَ أَيْ نَسْتَقْبِلُهُمْ وَقِيلَ: مَعْنَى تَلَقَّى تَلَقَّنَ. وهذا فِي الْمَعْنَى صَحِيحٌ وَلَكِنْ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّلَقِّي مِنَ التَّلَقُّنِ فِي الْأَصْلِ لِأَنَّ أَحَدَ الْحَرْفَيْنِ إِنَّمَا يُقْلَبُ يَاءً إِذَا تَجَانَسَا مِثْلَ تَظَنَّى مِنْ تَظَنَّنَ وَتَقَصَّى مِنْ تَقَصَّصَ وَمِثْلُهُ تَسَرَّيْتُ مِنْ تَسَرَّرْتُ وَأَمْلَيْتُ مِنْ أَمْلَلْتُ وَشَبَهُ ذَلِكَ وَلِهَذَا لَا يُقَالُ: تَقَبَّى مِنْ تَقَبَّلَ وَلَا تَلَقَّى مِنْ تَلَقَّنَ فَاعْلَمْ وَحَكَى مَكِّيٌّ أَنَّهُ أُلْهِمَهَا فَانْتَفَعَ بِهَا وَقَالَ الْحَسَنُ: قَبُولُهَا تَعَلُّمُهُ لَهَا وَعَمَلُهُ بِهَا
Yüce Allah'ın { فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ } “Derken Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı” buyruğunda sekiz mesele vardır: BİRİNCİSİ: Yüce Allah'ın { فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ } buyruğu: [تَلَقَّى] kelimesinin anlamının "anladı ve kavradı" olduğu söylenmiştir. "Kabul etti ve aldı" manasına geldiği de söylenmiştir. Âdem aleyhisselâm vahyi telakki ediyor, yani onu karşılıyor, alıyor ve benimsiyordu. Nitekim: "Hacıları karşılamak (نتلقى) üzere çıktık" denilir. [تَلَقَّى] kelimesinin [تَلَقَّنَ] (öğrenip bellemek) manasına geldiği de söylenmiştir. Bu anlam bakımından doğrudur; fakat asıl itibarıyla [التَّلَقِّي] kelimesinin [التَّلَقُّن] kökünden gelmesi caiz değildir. Çünkü iki harften biri ancak [تَظَنَّنَ] yerine [تَظَنَّى], [تَقَصَّصَ] yerine [تَقَصَّى] ve benzeri şekilde [تَسَرَّرْتُ] yerine [تَسَرَّيْتُ], [أَمْلَلْتُ] yerine [أَمْلَيْتُ] gibi aynı cinsten olduklarında yâ harfine çevrilir. Bu sebepledir ki [تَقَبَّلَ] yerine [تَقَبَّى] veya [تَلَقَّنَ] yerine [تَلَقَّى] denilemez, bunu bilesin. Mekkî, bu kelimelerin ona ilham edildiğini ve onun bunlardan faydalandığını nakletmiştir. Hasan ise: "Onları kabul etmesi, onları öğrenmesi ve onlarla amel etmesidir" demiştir.
الثَّانِيَةُ- وَاخْتَلَفَ أَهْلُ التَّأْوِيلِ فِي الْكَلِمَاتِ فَقَالَ ابن عباس والحسن وسعيد ابن جُبَيْرٍ وَالضَّحَّاكُ وَمُجَاهِدٌ هِيَ قَوْلُهُ" رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ " [الأعراف: ٢٣]. وَعَنْ مُجَاهِدٍ أَيْضًا: سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ رَبِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي إِنَّكَ أَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: رَأَى مَكْتُوبًا عَلَى سَاقِ الْعَرْشِ" مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ" فَتَشَفَّعَ بِذَلِكَ فَهِيَ الْكَلِمَاتُ وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: الْمُرَادُ بِالْكَلِمَاتِ الْبُكَاءُ وَالْحَيَاءُ وَالدُّعَاءُ. وَقِيلَ النَّدَمُ وَالِاسْتِغْفَارُ وَالْحُزْنُ قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ آدم ﵇ لم يقل شيا إلا الاستغفار المعهود. وسيل بَعْضُ السَّلَفِ عَمَّا يَنْبَغِي أَنْ يَقُولَهُ الْمُذْنِبُ فَقَالَ: يَقُولُ مَا قَالَهُ أَبَوَاهُ:" رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا" الْآيَةَ وَقَالَ مُوسَى" رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي" [القصص: ١٦] وَقَالَ يُونُسُ" لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ" [الأنبياء: ٨٧]. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَوَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ: أَنَّ الْكَلِمَاتِ" سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ عملت سوءا وظلمت نفسي فاغفر لِي إِنَّكَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ عَمِلْتُ سُوءًا وَظَلَمْتُ نَفْسِي فَتُبْ عَلَيَّ إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ" وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ هِيَ قَوْلُهُ" لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ وَبِحَمْدِكَ عَمِلْتُ سُوءًا وَظَلَمْتُ نَفْسِي فَتُبْ عَلَيَّ إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ. لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ وَبِحَمْدِكَ عَمِلْتُ سُوءًا وَظَلَمْتُ نَفْسِي فَارْحَمْنِي إِنَّكَ أَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ. لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ وَبِحَمْدِكَ عَمِلْتُ سُوءًا وَظَلَمْتُ نَفْسِي فَارْحَمْنِي إِنَّكَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ" وَقِيلَ: الْكَلِمَاتُ قَوْلُهُ حِينَ عَطَسَ:" الْحَمْدُ لِلَّهِ". وَالْكَلِمَاتُ جَمْعُ كَلِمَةٍ وَالْكَلِمَةُ تَقَعُ عَلَى الْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَتابَ عَلَيْهِ) أَيْ قَبِلَ تَوْبَتَهُ، أَوْ وَفَّقَهُ لِلتَّوْبَةِ. وَكَانَ ذَلِكَ فِي يَوْمِ عَاشُورَاءَ فِي يَوْمِ جُمُعَةٍ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَتَابَ الْعَبْدُ: رَجَعَ إِلَى طَاعَةِ رَبِّهِ وَعَبْدٌ تَوَّابٌ: كَثِيرُ الرُّجُوعِ إِلَى الطَّاعَةِ وَأَصْلُ التَّوْبَةِ الرُّجُوعُ يُقَالُ: تَابَ وثاب وآب وأناب: رجع.
İKİNCİSİ: Tevil ehli (müfessirler) kelimeler hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs, el-Hasan, Saîd b. Cübeyr, ed-Dahhâk ve Mücâhid şöyle demişlerdir: Bunlar O'nun şu buyruğudur: { رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik; eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen kesinlikle hüsrana uğrayanlardan oluruz.” [el-A'râf: 23]. Mücâhid'den nakledilen diğer bir rivayette ise şöyledir: "Sübhânekallāhümme lâ ilâhe illâ ente rabbî zalemtü nefsî fağfirlî inneke ente'l-ğafûru'r-rahîm (Allahım! Seni tenzih ederim, Sen'den başka hiçbir ilah yoktur. Rabbim, ben kendime zulmettim, beni bağışla; şüphesiz Sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin)." Bir grup da şöyle demiştir: Âdem, Arş'ın sütununda "Muhammedun Resûlullāh" yazılı olduğunu gördü ve onunla şefaat diledi; işte kelimeler bunlardır. Bir grup ise kelimelerden maksadın ağlamak, hayâ etmek ve dua etmek olduğunu söylemiştir. Pişmanlık, istiğfar ve hüzün olduğu da söylenmiştir. İbn Atiyye der ki: "Bu görüş, Âdem aleyhisselâm'ın bilinen istiğfardan başka bir şey söylemediğini gerektirir." Selef-i sâlihînden bir zata, günah işleyen kimsenin ne demesi gerektiği sorulunca: "Ana babasının dediği şu sözü söyler: { رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا } “Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik...” ayetini söyler." demiştir. Mûsâ da { رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي } “Rabbim! Gerçekten ben kendime zulmettim, beni bağışla” [el-Kasas: 16] demiş; Yûnus da { لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ } “Senden başka hiçbir ilah yoktur. Seni tenzih ederim. Şüphesiz ben zalimlerden oldum” [el-Enbiyâ: 87] demiştir. İbn Abbâs ve Vehb b. Münebbih'ten rivayet edildiğine göre kelimeler şunlardır: "Sübhânekallāhümme ve bi-hamdike lâ ilâhe illâ ente amiltü sûen ve zalemtü nefsî fağfirlî inneke hayru'l-ğâfirîn. Sübhânekallāhümme ve bi-hamdike lâ ilâhe illâ ente amiltü sûen ve zalemtü nefsî fetüb aleyye inneke ente't-tevvâbu'r-rahîm (Allahım! Seni hamdinle tenzih ederim. Sen'den başka ilah yoktur. Kötülük işledim ve kendime zulmettim, beni bağışla; şüphesiz Sen bağışlayanların en hayırlısısın. Allahım! Seni hamdinle tenzih ederim. Sen'den başka ilah yoktur. Kötülük işledim ve kendime zulmettim, tövbemi kabul et; şüphesiz Sen tövbeleri çokça kabul edensin, çok merhamet edensin)." Muhammed b. Ka'b ise bu kelimelerin şu dualar olduğunu söylemiştir: "Lâ ilâhe illâ ente sübhâneke ve bi-hamdike amiltü sûen ve zalemtü nefsî fetüb aleyye inneke ente't-tevvâbu'r-rahîm. Lâ ilâhe illâ ente sübhâneke ve bi-hamdike amiltü sûen ve zalemtü nefsî ferhamnî inneke ente'l-ğafûru'r-rahîm. Lâ ilâhe illâ ente sübhâneke ve bi-hamdike amiltü sûen ve zalemtü nefsî ferhamnî inneke erhamü'r-râhimîn (Sen'den başka ilah yoktur, Seni tenzih ve Sana hamdederim. Kötülük işledim ve kendime zulmettim; tövbemi kabul et, şüphesiz Sen tövbeleri çokça kabul edensin, çok merhamet edensin. Sen'den başka ilah yoktur, Seni tenzih ve Sana hamdederim. Kötülük işledim ve kendime zulmettim; bana merhamet et, şüphesiz Sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin. Sen'den başka ilah yoktur, Seni tenzih ve Sana hamdederim. Kötülük işledim ve kendime zulmettim; bana merhamet et, şüphesiz Sen merhametlilerin en merhametlisisi)." Kelimelerin, aksırdığı vakit söylediği "Elhamdülillâh" olduğu da söylenmiştir. Kelimât (كَلِمَات), kelime (كَلِمَة) lafzının çoğuludur; kelime ise hem az hem çok söz için kullanılır. Bu husus daha önce geçmişti. ÜÇÜNCÜSÜ: Yüce Allah'ın { فَتابَ عَلَيْهِ } “bunun üzerine O da tövbesini kabul etti” buyruğu; yani tövbesini kabul etti veya onu tövbeye muvaffak kıldı demektir. Bu da inşâallāhu Teâlâ ileride açıklanacağı üzere bir cuma günü olan Âşûrâ gününde gerçekleşmiştir. Kulun tövbe etmesi (tâbe'l-abd), Rabbine itaate dönmesidir; tevvâb kul (abdün tevvâb) ise itaate çokça dönen kimsedir. Tövbenin asıl anlamı dönmektir (rücû). Nitekim tâbe (تَابَ), sâbe (ثَابَ), âbe (آبَ) ve enâbe (أَنَابَ) kelimelerinin hepsi "döndü" (رَجَعَ) manasına gelir.
الرابعة- إن قيل: لم قال" عليه" لم يَقُلْ عَلَيْهِمَا وَحَوَّاءُ مُشَارِكَةٌ لَهُ فِي الذَّنْبِ بِإِجْمَاعٍ وَقَدْ قَالَ:" وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ" [البقرة: ٣٥] و" قالا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا" [الأعراف: ٢٣] فَالْجَوَابُ: أَنَّ آدَمَ ﵇ لَمَّا خُوطِبَ فِي أَوَّلِ الْقِصَّةِ بِقَوْلِهِ:" اسْكُنْ" خَصَّهُ بِالذِّكْرِ فِي التَّلَقِّي فَلِذَلِكَ كُمِّلَتِ الْقِصَّةُ بِذِكْرِهِ وَحْدَهُ. وَأَيْضًا فَلِأَنَّ الْمَرْأَةَ حُرْمَةٌ وَمَسْتُورَةٌ فَأَرَادَ اللَّهُ السَّتْرَ لَهَا وَلِذَلِكَ لَمْ يَذْكُرْهَا فِي الْمَعْصِيَةِ في قوله:" وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى " [طه: ١٢١]. وَأَيْضًا لَمَّا كَانَتِ الْمَرْأَةُ تَابِعَةً لِلرَّجُلِ فِي غَالِبِ الْأَمْرِ لَمْ تُذْكَرْ كَمَا لَمْ يُذْكَرْ فَتَى مُوسَى مَعَ مُوسَى فِي قَوْلِهِ:" أَلَمْ أَقُلْ لَكَ" [الكهف: ٧٥]. وَقِيلَ: إِنَّهُ دَلَّ بِذِكْرِ التَّوْبَةِ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَابَ عَلَيْهَا إِذْ أَمْرُهُمَا سَوَاءٌ قَالَهُ الْحَسَنُ. وَقِيلَ: إِنَّهُ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها" [الجمعة: ١١] أَيِ التِّجَارَةَ لِأَنَّهَا كَانَتْ مَقْصُودَ الْقَوْمِ فَأَعَادَ الضَّمِيرَ عَلَيْهَا وَلَمْ يَقُلْ إِلَيْهِمَا وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:
DÖRDÜNCÜSÜ: Şayet: "İcma ile Havvâ da günaha ortak olduğu ve Allah Teâlâ { وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ } “Şu ağaca yaklaşmayın” [el-Bakara: 35] ve { قالا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا } “İkisi dediler ki: Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik” [el-A'râf: 23] buyurduğu halde niçin { عَلَيْهِ } (ona) dedi de [عَلَيْهِمَا] (ikisine) demedi?" denilirse, buna şöyle cevap verilir: Âdem aleyhisselâm kıssanın başında { اسْكُنْ } “Otur” hitabına doğrudan muhatap kılındığından telakkide de tahsisen zikredilmiş, bu sebeple kıssa sadece onun zikriyle tamamlanmıştır. Ayrıca kadın mahrem ve örtülmesi gereken bir varlık olduğundan Allah onu örtmeyi murad etmiş, bu yüzden { وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى } “Âdem Rabbine isyan etti de şaşırıp kaldı” [Tâhâ: 121] buyruğunda günah hususunda kadını zikretmemiştir. Yine kadın çoğunlukla erkeğe tabi olduğundan dolayı, { أَلَمْ أَقُلْ لَكَ } “Sana demedim mi?” [el-Kehf: 75] buyruğunda Mûsâ ile beraber genç arkadaşının zikredilmediği gibi burada da kadın zikredilmemiştir. Âdem'in tövbesinin zikredilmesinin Havvâ'nın tövbesine de delalet ettiği, çünkü ikisinin durumunun bir olduğu da söylenmiştir; bunu Hasan ifade etmiştir. Bunun Yüce Allah'ın { وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها } “Bir ticaret veya eğlence gördükleri zaman ona dağıldılar” [el-Cuma: 11] ayeti gibi olduğu da söylenmiştir; yani insanların asıl maksadı ticaret olduğu için zamir ikisine değil sadece ticarete döndürülmüştür; buradaki mana da buna yakındır. Şair şöyle demiştir:
رَمَانِي بِأَمْرٍ كُنْتُ مِنْهُ وَوَالِدِي ... بَرِيئًا وَمِنْ فَوْقِ الطَّوِيِّ رَمَانِي
Beni öyle bir şeyle itham etti ki, ben de babam da ondan beriyiz; kuyunun üstünden beni taşa tuttu.
وَفِي التَّنْزِيلِ" وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ" [التوبة: ٦٢] فحذف إيجازا واختصارا الخامسة- قوله تعالى: (إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ) وَصَفَ نَفْسَهُ ﷾ بِأَنَّهُ التَّوَّابُ وَتَكَرَّرَ فِي الْقُرْآنِ مُعَرَّفًا وَمُنَكَّرًا وَاسْمًا وَفِعْلًا. وَقَدْ يُطْلَقُ عَلَى الْعَبْدِ أَيْضًا تَوَّابٌ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ " [البقرة: ٢٢٢]. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَلِعُلَمَائِنَا فِي وَصْفِ الرَّبِّ بِأَنَّهُ تَوَّابٌ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ أَحَدُهَا: أَنَّهُ يَجُوزُ فِي حَقِّ الرَّبِّ ﷾ فَيُدْعَى بِهِ كَمَا فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ وَلَا يُتَأَوَّلُ. وَقَالَ آخَرُونَ: هُوَ وَصْفٌ حَقِيقِيٌّ لِلَّهِ ﷾ وَتَوْبَةُ اللَّهِ عَلَى الْعَبْدِ رُجُوعُهُ مِنْ حَالِ الْمَعْصِيَةِ إِلَى حَالِ الطَّاعَةِ. وَقَالَ آخَرُونَ تَوْبَةُ الله على العبد قبول تَوْبَتَهُ وَذَلِكَ يَحْتَمِلُ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى قَوْلِهِ ﷾: قَبِلْتُ تَوْبَتَكَ وَأَنْ يَرْجِعَ إِلَى خَلْقِهِ الْإِنَابَةَ وَالرُّجُوعَ فِي قَلْبِ الْمُسِيءِ وَإِجْرَاءِ الطاعات على جوارحه الظاهرة
Kur'ân-ı Kerîm'de şöyle buyrulmaktadır: { وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ } “Oysa eğer mümin iseler, rızasını kazanmalarına Allah ve Rasûlü daha lâyıktır” [et-Tevbe: 62]. Burada îcâz (özlü anlatım) ve ihtisar maksadıyla [ikinci zamir] hazfedilmiştir. BEŞİNCİSİ: Yüce Allah'ın { إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz O, tevbeleri çokça kabul eden ve merhameti bol olandır” buyruğudur. Allah celle celâluhû kendisini 'et-Tevvâb' olarak nitelemiştir. Bu vasıf Kur'ân'da marife (belirli), nekre (belirsiz), isim ve fiil sîgalarıyla mükerrer olarak geçmektedir. Bu kelime kul için de 'tevvâb' (çok tevbe eden) şeklinde kullanılabilir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ } “Şüphesiz Allah, çokça tevbe edenleri sever, tertemiz olanları da sever” [el-Bakara: 222]. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Âlimlerimizin, Rabbin 'Tevvâb' olarak nitelenmesi hususunda üç görüşü vardır: Birincisi: Bu, Rab celle celâluhû hakkında caizdir; Kitap ve Sünnet'te vârid olduğu üzere O'na bu isimle dua edilir ve tevil edilmez. Diğerleri şöyle demiştir: Bu, Allah celle celâluhû için hakiki bir sıfattır. Allah'ın kula tevbesi ise, onu isyan halinden itaat haline döndürmesidir. Başkaları da şöyle demiştir: Allah'ın kula tevbesi, onun tevbesini kabul buyurmasıdır. Bu da iki ihtimale râcidir: Ya O'nun celle celâluhû: "Tevbeni kabul ettim" buyruğuna râcidir ya da günahkâr kulun kalbinde inâbe ve rücûu yaratmasına ve zâhirî azalarında itaatleri cereyan ettirmesine râcidir.
السَّادِسَةُ- لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى: تَائِبٌ اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ تَابَ يَتُوبُ لِأَنَّهُ لَيْسَ لَنَا أَنْ نُطْلِقَ عَلَيْهِ مِنَ الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ إِلَّا مَا أَطْلَقَهُ هُوَ عَلَى نَفْسِهِ أَوْ نَبِيُّهُ ﵇ أَوْ جَمَاعَةُ الْمُسْلِمِينَ وَإِنْ كَانَ فِي اللُّغَةِ مُحْتَمَلًا جَائِزًا. هَذَا هُوَ الصَّحِيحُ فِي هَذَا الْبَابِ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ فِي (الْكِتَابِ الْأَسْنَى فِي شَرْحِ أَسْمَاءِ اللَّهِ الْحُسْنَى). قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ" [التوبة: ١١٧] وَقَالَ:" وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ" [التوبة: ١٠٤]. وَإِنَّمَا قِيلَ لِلَّهِ ﷿: تَوَّابٌ لِمُبَالَغَةِ الْفِعْلِ وَكَثْرَةِ قَبُولِهِ تَوْبَةَ عِبَادِهِ لِكَثْرَةِ مَنْ يتوب إليه. السابعة- اعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ لِأَحَدٍ قُدْرَةٌ عَلَى خَلْقِ التَّوْبَةِ لِأَنَّ اللَّهَ ﷾ هُوَ الْمُنْفَرِدُ بِخَلْقِ الْأَعْمَالِ خِلَافًا لِلْمُعْتَزِلَةِ وَمَنْ قَالَ بِقَوْلِهِمْ. وَكَذَلِكَ لَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَقْبَلَ تَوْبَةَ مَنْ أَسْرَفَ عَلَى نَفْسِهِ وَلَا أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَقَدْ كَفَرَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى بِهَذَا الْأَصْلِ الْعَظِيمِ فِي الدِّينِ" اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ" [التوبة: ٣١] ﷿ وَجَعَلُوا لِمَنْ أَذْنَبَ أَنْ يَأْتِيَ الْحَبْرَ أَوِ الرَّاهِبَ فَيُعْطِيَهِ شَيْئًا وَيَحُطُّ عَنْهُ ذُنُوبَهُ" افْتِراءً عَلَى اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَما كانُوا مُهْتَدِينَ" [الانعام: ١٤٠]. الثَّامِنَةُ- قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ:" فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ". وَالْبَاقُونَ بِرَفْعِ" آدَمَ" وَنَصْبِ" كَلِمَاتٍ". وَالْقِرَاءَتَانِ تَرْجِعَانِ إِلَى مَعْنًى لِأَنَّ آدَمَ إِذَا تَلَقَّى الْكَلِمَاتِ فَقَدْ تَلَقَّتْهُ. وَقِيلَ: لَمَّا كَانَتِ الْكَلِمَاتُ هِيَ الْمُنْقِذَةُ لِآدَمَ بِتَوْفِيقِ اللَّهِ تَعَالَى له لقبول إِيَّاهَا وَدُعَائِهِ بِهَا كَانَتِ الْكَلِمَاتُ فَاعِلَةً وَكَأَنَّ الْأَصْلَ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ" فَتَلَقَّتْ آدَمَ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٌ" وَلَكِنْ لَمَّا بَعُدَ مَا بَيْنَ الْمُؤَنَّثِ وَفِعْلِهِ حَسُنَ حَذْفُ عَلَامَةِ التَّأْنِيثِ. وَهَذَا أصل يجري في كل القرآن والكلام إذا جَاءَ فِعْلُ الْمُؤَنَّثِ بِغَيْرِ عَلَامَةٍ وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: حَضَرَ الْقَاضِيَ الْيَوْمَ امْرَأَةٌ. وَقِيلَ: إِنَّ الْكَلِمَاتِ لَمَّا لَمْ يَكُنْ تَأْنِيثُهُ حَقِيقِيًّا حُمِلَ عَلَى مَعْنَى الْكَلِمِ فَذُكِّرَ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ:" آدَمْ مِنْ رَبِّهِ" مُدْغِمًا. وَقَرَأَ أَبُو نَوْفَلِ بْنِ أَبِي عَقْرَبٍ:" أَنَّهُ" بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ عَلَى مَعْنَى لِأَنَّهُ وَكَسَرَ الْبَاقُونَ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ. وَأَدْغَمَ الْهَاءَ فِي الْهَاءِ أَبُو عَمْرٍو وَعِيسَى وَطَلْحَةُ فِيمَا حَكَى أبو حاتم عنهم. وقيل: لا يجوز
ALTINCISI: Yüce Allah hakkında, “tâbe-yetûbû” fiilinin ism-i fâili (özne ismi) olan “tâib” (tövbe eden) denilmesi caiz değildir. Çünkü dilde caiz ve muhtemel olsa bile, O’na bizzat Kendisinin, Peygamberi’nin (aleyhisselâm) veya Müslümanlar cemaatinin verdiği isim ve sıfatlardan başkasını nispet etme yetkimiz yoktur. Bu konuda sahih olan görüş, el-Kitâbü’l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi’l-Hüsnâ adlı eserimizde açıkladığımız üzere budur. Allah Teâlâ: { لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ } “Andolsun ki Allah, Peygamber'in, Muhâcirler'in ve Ensâr'ın tövbesini kabul etti” [et-Tevbe: 117] ve { وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ } “Kullarından tövbeyi kabul eden O'dur” [et-Tevbe: 104] buyurmuştur. Aziz ve Celil olan Allah hakkında “Tevvâb” denilmesi ise, fiilin mübalağası ve Kendisine tövbe edenlerin çokluğu sebebiyle kullarının tövbesini çokça kabul etmesinden dolayıdır. YEDİNCİSİ: Bil ki, hiç kimsenin tövbeyi yaratmaya gücü yetmez; çünkü Mu'tezile ve onların görüşünü benimseyenlerin aksine, amelleri yaratmada tek olan yalnızca Yüce Allah'tır. Aynı şekilde, kendi aleyhine haddi aşmış bir kimsenin tövbesini kabul etme veya onu bağışlama yetkisi de hiç kimsede yoktur. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Yahudiler ve Hıristiyanlar, dindeki bu yüce esası inkâr etmişlerdir: { اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Onlar, Allah'ı bırakıp hahamlarını ve rahiplerini rabler edindiler” [et-Tevbe: 31]. Onlar, günah işleyen bir kimsenin din bilginine veya rahibe gidip ona bir şey vermesini ve onun da günahlarını silmesini kararlaştırmışlardır; { افْتِراءً عَلَى اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَما كانُوا مُهْتَدِينَ } “Allah'a iftira ederek... Doğrusu onlar sapmışlardır ve hidayete ermiş de değillerdir” [el-En'âm: 140]. SEKİZİNCİSİ: İbn Kesîr, [“Âdem”i nasb, “kelimât”ı ref ile] { فَتَلَقَّى آدَمَ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٌ } şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise “Âdem”i ref, “kelimât”ı nasb ile okumuşlardır. Bu iki kıraat aynı anlama dönmektedir; zira Âdem kelimeleri karşıladığında, kelimeler de onu karşılamış olur. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ’nın Âdem’i o kelimeleri kabule ve onlarla dua etmeye muvaffak kılmasıyla onu kurtaran o kelimeler olunca, kelimeler fâil (özne) durumunda olmuştur. Sanki bu kıraate göre cümlenin aslı “فَتَلَقَّتْ آدَمَ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٌ” şeklindedir; ancak müennes ile fiili arasına fasıla girip mesafe uzayınca, müenneslik alâmetinin hazfedilmesi güzel düşmüştür. Bu kural, müennesin fiilinin dişilik alâmeti olmaksızın geldiği bütün Kur'ân'da ve Arap kelâmında geçerli olan bir asıldır. Arapların: “حَضَرَ الْقَاضِيَ الْيَوْمَ امْرَأَةٌ” (Bugün kadının huzuruna bir kadın geldi) sözü de bu kabildendir. Şöyle de denilmiştir: “Kelimât” kelimesinin müennesliği hakiki olmayınca, “kelim” (söz) manasına hamledilmiş ve bu sebeple müzekker kılınmıştır. el-A'meş, idgam yaparak { آدَمْ مِنْ رَبِّهِ } şeklinde okumuştur. Ebû Nevfel b. Ebî Akrab, “çünkü O...” (لِأَنَّهُ) manasında hemzenin fethasıyla { أَنَّهُ } şeklinde okumuştur. Diğerleri ise istînâf (yeni bir başlangıç cümlesi) kabul ederek hemzenin kesresiyle okumuşlardır. Ebû Amr, Îsâ ve Talha, Ebû Hâtim'in kendilerinden naklettiğine göre, [innnêhu huve ifadesinde] he harfini he harfine idgam etmişlerdir. Şöyle de denilmiştir: [Bu idgam] caiz değildir
لِأَنَّ بَيْنَهُمَا وَاوًا فِي اللَّفْظِ لَا فِي الْخَطِّ. قَالَ النَّحَّاسُ: أَجَازَ سِيبَوَيْهِ أَنْ تُحْذَفَ هَذِهِ الْوَاوُ وَأَنْشَدَ:
çünkü hat/yazıda olmasa da lafızda ikisinin arasında bir vav vardır. en-Nehhâs şöyle der: Sîbeveyh bu vavın hazfedilmesini caiz görmüş ve şu beyti inşâd etmiştir:
لَهُ زَجَلٌ كَأَنَّهُ صَوْتُ حَادٍ ... إِذَا طَلَبَ الْوَسِيقَةَ أَوْ زَمِيرُ
Onun bir uğultusu vardır ki, sanki sürüyü sürmek isteyen devenin devesini güden kimsenin sesi yahut bir kaval sesidir.
فَعَلَى هَذَا يَجُوزُ الْإِدْغَامُ وَهُوَ رَفْعٌ بِالِابْتِدَاءِ" التَّوَّابُ" خَبَرُهُ وَالْجُمْلَةُ خَبَرُ" إِنَّ". وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" هُوَ" تَوْكِيدًا لِلْهَاءِ وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فَاصِلَةً، عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ لَمَّا أُهْبِطَ آدَمُ إِلَى الْأَرْضِ لَمْ يَكُنْ فيها شي غَيْرَ النَّسْرِ فِي الْبَرِّ وَالْحُوتِ فِي الْبَحْرِ فَكَانَ النَّسْرُ يَأْوِي إِلَى الْحُوتِ فَيَبِيتُ عِنْدَهُ فَلَمَّا رَأَى النَّسْرُ آدَمَ قَالَ: يَا حُوتُ لقد أهبط اليوم إلى الأرض شي يَمْشِي عَلَى رِجْلَيْهِ وَيَبْطِشُ بِيَدَيْهِ! فَقَالَ الْحُوتُ: لئن كنت صادقا مالى مِنْهُ فِي الْبَحْرِ مَنْجًى وَلَا لَكَ فِي البر منه مخلص!.
Buna göre idğam caizdir. { هُوَ } mübteda olarak merfûdur, { التَّوَّابُ } onun haberidir, cümle de { إِنَّ } nin haberidir. { هُوَ } zamirinin he harfini pekiştiren bir tekid olması caiz olduğu gibi, daha önce geçtiği üzere fasl zamiri olması da caizdir. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Âdem yeryüzüne indirildiğinde karada akbabadan, denizde de balıktan başka hiçbir şey yoktu. Akbaba balığın yanına sığınır ve geceyi onun yanında geçirirdi. Akbaba Âdem'i görünce: "Ey balık! Bugün yeryüzüne iki ayağı üzerinde yürüyen ve iki eliyle yakalayan bir şey indirildi!" dedi. Balık da şöyle dedi: "Eğer doğru söylüyorsan, denizde benim ondan kaçacak bir sığınağım olmadığı gibi karada da senin ondan kurtulacak bir çaren yoktur!"
[سورة البقرة (٢): آية ٣٨]
[Bakara Suresi (2): Ayet 38]
قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَمِيعاً فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٣٨)
{ قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَمِيعاً فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Dedik ki: 'Hepiniz oradan inin! Tarafımdan size bir hidayet geldiğinde, kim benim hidayetime uyarsa onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.'” (38)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْنَا اهْبِطُوا) كَرَّرَ الْأَمْرَ عَلَى جِهَةِ التَّغْلِيظِ وَتَأْكِيدِهِ، كَمَا تَقُولُ لِرَجُلٍ: قُمْ قُمْ. وَقِيلَ: كَرَّرَ الْأَمْرَ لَمَّا عَلَّقَ بِكُلِ أَمْرِ مِنْهُمَا حُكْمًا غَيْرَ حُكْمِ الْآخَرِ فَعَلَّقَ بِالْأَوَّلِ الْعَدَاوَةَ وَبِالثَّانِي إِتْيَانَ الْهُدَى. وَقِيلَ: الْهُبُوطُ الْأَوَّلُ مِنَ الْجَنَّةِ إِلَى السَّمَاءِ وَالثَّانِي مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ. وَعَلَى هَذَا يَكُونُ فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْجَنَّةَ فِي السَّمَاءِ السَّابِعَةِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ حَدِيثُ الْإِسْرَاءِ عَلَى مَا يَأْتِي. (جَمِيعاً) نُصِبَ عَلَى الْحَالِ. وَقَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: لَمَّا هَبَطَ آدَمُ ﵇ إِلَى الْأَرْضِ قَالَ إِبْلِيسُ لِلسِّبَاعِ: إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكُمْ فَأَهْلِكُوهُ فَاجْتَمَعُوا وولوا أمرهم إلى الكلب
Yüce Allah'ın: (قُلْنَا اهْبِطُوا) “Dedik ki: İnin!” buyruğunda emir; [meselenin] ciddiyetini vurgulamak ve pekiştirmek amacıyla tekrarlanmıştır. Nitekim bir kimseye: "Kalk, kalk!" demen gibi. Bir diğer görüşe göre; her iki emre birbirinden farklı birer hüküm bağlandığı için emir tekrarlanmıştır. Nitekim birinci emre düşmanlık, ikinci emre ise hidayetin gelmesi bağlanmıştır. Bir diğer görüşe göre de birinci iniş cennetten göğe, ikinci iniş ise gökten yere doğrudur. Buna göre bu ayette, İsrâ hadisinin de gösterdiği ve ileride geleceği üzere cennetin yedinci semada olduğuna dair bir delil bulunmaktadır. (جَمِيعاً) "Hepiniz" kelimesi hâl (durum bildiren öge) olarak nasb edilmiştir. Vehb b. Münebbih şöyle demiştir: Âdem aleyhisselâm yeryüzüne indiğinde İblis yırtıcı hayvanlara: "Şüphesiz bu sizin düşmanınızdır, onu helak edin!" dedi. Bunun üzerine [yırtıcı hayvanlar] toplandılar ve işlerini köpeğe havale ettiler.
وَقَالُوا: أَنْتَ أَشْجَعُنَا وَجَعَلُوهُ رَئِيسًا فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ آدَمُ ﵇ تَحَيَّرَ فِي ذَلِكَ فَجَاءَهُ جِبْرِيلُ ﵇ وَقَالَ لَهُ: امْسَحْ يَدَكَ عَلَى رَأْسِ الْكَلْبِ فَفَعَلَ فَلَمَّا رَأَتِ السِّبَاعُ أَنَّ الْكَلْبَ أَلِفَ آدَمَ تَفَرَّقُوا. وَاسْتَأْمَنَهُ الْكَلْبُ فَأَمِنَهُ آدَمُ فَبَقِي مَعَهُ وَمَعَ أَوْلَادِهِ. وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ نَحْوَ هَذَا وَأَنَّ آدَمَ ﵇ لَمَّا أُهْبِطَ إِلَى الْأَرْضِ جَاءَ إِبْلِيسُ إِلَى السِّبَاعِ فَأَشْلَاهُمْ عَلَى آدَمَ لِيُؤْذُوهُ وَكَانَ أَشَدَّهُمْ عَلَيْهِ الْكَلْبُ فَأُمِيتَ فُؤَادُهُ فَرُوِيَ فِي الْخَبَرِ أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ أَمَرَهُ أَنْ يَضَعَ يَدَهُ عَلَى رَأْسِهِ فَوَضَعَهَا فَاطْمَأَنَّ إِلَيْهِ وَأَلِفَهُ فَصَارَ مِمَّنْ يَحْرُسُهُ وَيَحْرُسُ وَلَدَهُ ويألفهم. ويموت فُؤَادِهِ يَفْزَعُ مِنَ الْآدَمِيِّينَ فَلَوْ رُمِيَ بِمَدَرٍ وَلَّى هَارِبًا ثُمَّ يَعُودُ آلِفًا لَهُمْ. فَفِيهِ شُعْبَةٌ مِنْ إِبْلِيسَ وَفِيهِ شُعْبَةٌ مِنْ مَسْحَةِ آدَمَ ﵇ فَهُوَ بِشُعْبَةِ إِبْلِيسَ يَنْبَحُ وَيَهِرُّ وَيَعْدُو عَلَى الْآدَمِيِّ وَبِمَسْحَةِ آدَمَ مَاتَ فُؤَادُهُ حَتَّى ذَلَّ وَانْقَادَ وَأَلِفَ بِهِ وَبِوَلَدِهِ يَحْرُسُهُمْ وَلَهَثُهُ عَلَى كُلِّ أَحْوَالِهِ مِنْ مَوْتِ فُؤَادِهِ وَلِذَلِكَ شَبَّهَ اللَّهُ ﷾ الْعُلَمَاءَ السُّوءَ بِالْكَلْبِ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" الْأَعْرَافِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَنَزَلَتْ عَلَيْهِ تِلْكَ الْعَصَا الَّتِي جَعَلَهَا اللَّهُ آيَةً لِمُوسَى فَكَانَ يَطْرُدُ بِهَا السِّبَاعَ عَنْ نَفْسِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً) اخْتُلِفَ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ" هُدىً" فَقِيلَ: كِتَابُ اللَّهِ قَالَهُ السُّدِّيُّ. وَقِيلَ: التَّوْفِيقُ لِلْهِدَايَةِ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: الْهُدَى الرُّسُلُ وَهِيَ إِلَى آدَمَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَإِلَى بَنِيهِ مِنَ الْبَشَرِ كَمَا جَاءَ فِي حَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ وَخَرَّجَهُ الْآجُرِّيُّ. وَفِي قَوْلِهِ" مِنِّي" إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ أَفْعَالَ الْعِبَادِ خَلْقٌ لِلَّهِ تَعَالَى خِلَافًا لِلْقَدَرِيَّةِ وَغَيْرِهِمْ كَمَا تَقَدَّمَ وَقَرَأَ الْجَحْدَرِيُّ" هُدَيَّ" وَهُوَ لُغَةُ هُذَيْلٍ يَقُولُونَ: هُدَيَّ وَعَصَيَّ وَمَحْيَيَّ. وَأَنْشَدَ النَّحْوِيُّونَ لِأَبِي ذُؤَيْبٍ يَرْثِي بَنِيهِ:
Ve: "Sen bizim en cesurumuzsun" deyip onu reis yaptılar. Âdem aleyhisselâm bunu görünce şaşırıp kaldı. Bunun üzerine Cibrîl aleyhisselâm ona gelip: "Elini köpeğin başına sür" dedi. Âdem öyle yaptı. Yırtıcı hayvanlar köpeğin Âdem'e alıştığını görünce dağıldılar. Köpek Âdem'den eman diledi, Âdem de ona eman verdi; böylece onunla ve çocuklarıyla birlikte kaldı. Hakîm et-Tirmizî de buna benzer şekilde şunu zikretmiştir: Âdem aleyhisselâm yeryüzüne indirildiğinde İblis yırtıcı hayvanlara gidip eziyet etmeleri için onları Âdem'e kışkırttı. Ona karşı en şiddetlileri köpek idi, onun yüreği söndürüldü (korku salındı). Haberde rivayet edildiğine göre Cibrîl aleyhisselâm Âdem'e elini onun başına koymasını emretti; Âdem elini koyunca köpek ona alıştı, ısındı ve onu, çocuklarını koruyan ve onlara alışan bir varlık haline geldi. Yüreğinin ölmesi sebebiyle insanoğlundan ürker; kendisine bir taş parçası atılsa kaçarak uzaklaşır, sonra yine onlara alışkın bir halde geri döner. Onda İblis'ten bir pay bulunduğu gibi Âdem aleyhisselâm'ın el sürmesinden de bir pay vardır. İblis'in payı sebebiyle havlar, hırlar ve insana saldırır; Âdem'in el sürmesi sebebiyle de yüreği sönmüş, nihayet boyun eğip itaat etmiş, ona ve çocuklarına alışıp onları korur olmuştur. Her halükârda dilini çıkarıp soluması yüreğinin sönmesindendir. İşte bu yüzden Allah azze ve celle kötü âlimleri köpeğe benzetmiştir; inşâallahu teâlâ bunun açıklaması el-A'râf suresinde gelecektir. Âdem'e, Allah'ın daha sonra Mûsâ için bir mucize kıldığı o asa da indirildi ve Âdem onunla yırtıcı hayvanları kendisinden uzaklaştırıyordu. Yüce Allah'ın { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً } “Tarafımdan size bir hidayet geldiğinde” buyruğunda geçen { هُدىً } lafzının manasında ihtilaf edilmiştir: Bunun Allah'ın Kitabı olduğu söylenmiştir; bunu es-Süddî demiştir. Hidayete muvaffak kılınmak olduğu da söylenmiştir. Bir grup da: Hidayet peygamberlerdir; Âdem'e meleklerden, çocuklarına ise Ebû Zerr hadisinde geldiği ve el-Âcurrî'nin tahric ettiği gibi insanlardan gönderilmiştir demişlerdir. { مِنِّي } “Tarafımdan” buyruğunda, daha önce geçtiği üzere Kaderiyye ve diğerlerinin hilafına kulların fiillerinin Allah Teâlâ'nın yaratması olduğuna bir işaret vardır. el-Cahderî bu kelimeyi [هُدَيَّ] şeklinde okumuştur; bu Hüzeyl kabilesinin lehçesidir; onlar [هُدَيَّ], [عَصَيَّ] ve [مَحْيَيَّ] derler. Nahivciler, Ebû Züeyb'in çocuklarına yaktığı şu ağıtı inşâd etmişlerdir:
سَبَقُوا هَوَيَّ وَأَعْنَقُوا لِهَوَاهُمُ ... فَتُخُرِّمُوا وَلِكُلِ جنب مصرع
Benim arzumu geçtiler ve kendi arzularına doğru hızla koştular... / Böylece birer birer yok olup gittiler; nihayetinde her yan için yere serilecek bir yer vardır.
قَالَ النَّحَّاسُ: وَعِلَّةُ هَذِهِ اللُّغَةِ عِنْدَ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ أَنَّ سَبِيلَ يَاءِ الْإِضَافَةِ أَنْ يُكْسَرَ مَا قَبْلَهَا فَلَمَّا لَمْ يَجُزْ أَنْ تَتَحَرَّكَ الْأَلِفُ أُبْدِلَتْ يَاءً وَأُدْغِمَتْ وَ" مَا" فِي قَوْلِهِ" إِمَّا" زَائِدَةٌ عَلَى" إِنْ" الَّتِي لِلشَّرْطِ وَجَوَابُ الشَّرْطِ الْفَاءُ مَعَ الشَّرْطِ الثَّانِي فِي قَوْلِهِ" فَمَنْ تَبِعَ". وَ" مَنْ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ وَ" تَبِعَ" فِي مَوْضِعِ جَزْمٍ بِالشَّرْطِ." فَلا خَوْفٌ" جَوَابُهُ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: الشَّرْطُ الثَّانِي وَجَوَابُهُ هُمَا جَوَابُ الْأَوَّلِ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ:" فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ" جَوَابُ الشَّرْطَيْنِ جَمِيعًا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ) الْخَوْفُ هُوَ الذُّعْرُ وَلَا يَكُونُ إِلَّا فِي الْمُسْتَقْبَلِ. وَخَاوَفَنِي فُلَانٌ فَخُفْتُهُ أَيْ كُنْتُ أَشَدَّ خَوْفًا مِنْهُ وَالتَّخَوُّفُ: التَّنَقُّصُ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ" [النحل: ٤٧]. وَقَرَأَ الزُّهْرِيُّ وَالْحَسَنُ وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبُ:" فَلَا خَوْفَ" بِفَتْحِ الْفَاءِ عَلَى التَّبْرِئَةِ. وَالِاخْتِيَارُ عِنْدَ النَّحْوِيِّينَ الرَّفْعُ وَالتَّنْوِينُ عَلَى الِابْتِدَاءِ لِأَنَّ الثَّانِيَ مَعْرِفَةٌ لَا يَكُونُ فِيهِ إِلَّا الرَّفْعُ لِأَنَّ" لَا" لَا تَعْمَلُ فِي مَعْرِفَةٍ فَاخْتَارُوا فِي الْأَوَّلِ الرَّفْعَ أَيْضًا لِيَكُونَ الْكَلَامُ مِنْ وَجْهٍ وَاحِدٍ. وَيَجُوزُ أَنْ تكون" لا" في قولك: فَلَا خَوْفٌ بِمَعْنَى لَيْسَ. وَالْحُزْنُ وَالْحَزَنُ: ضِدُّ السُّرُورِ وَلَا يَكُونُ إِلَّا عَلَى مَاضٍ. وَحَزِنَ الرَّجُلُ (بِالْكَسْرِ) فَهُوَ حَزِنٌ وَحَزِينٌ وَأَحْزَنَهُ غَيْرُهُ وَحَزَنَهُ أَيْضًا مِثْلُ أَسْلَكَهُ وَسَلَكَهُ وَمَحْزُونٌ بُنِيَ عَلَيْهِ. قَالَ الْيَزِيدِيُّ: حَزَنَهُ لُغَةُ قُرَيْشٍ وَأَحْزَنَهُ لُغَةْ تَمِيمٍ وَقَدْ قُرِئَ بِهِمَا. وَاحْتَزَنَ وَتَحَزَّنَ بِمَعْنًى. وَالْمَعْنَى فِي الْآيَةِ: فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ فِيمَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ مِنَ الْآخِرَةِ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ عَلَى مَا فَاتَهُمْ مِنَ الدُّنْيَا. وَقِيلَ: لَيْسَ فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى نَفْيِ أَهْوَالِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَخَوْفِهَا عَلَى الْمُطِيعِينَ لِمَا وَصَفَهُ اللَّهُ تَعَالَى وَرَسُولُهُ مِنْ شَدَائِدِ الْقِيَامَةِ إِلَّا أَنَّهُ يُخَفِّفُهُ عَنِ الْمُطِيعِينَ وَإِذَا صَارُوا إِلَى رَحْمَتِهِ فكأنهم لم يخافوا. والله أعلم.
en-Nehhâs şöyle der: Halîl ve Sîbeveyh'e göre bu lehçenin sebebi şudur: İzâfet yâ'sının kuralı, kendisinden önceki harfin kesreli olmasıdır. Elifin harekelenmesi caiz olmayınca yâ harfine çevrilmiş ve idğam edilmiştir. { إِمَّا } ifadesindeki [مَا] şart manasındaki [إِنْ] edatı üzerine zâiddir. Şartın cevabı ise { فَمَنْ تَبِعَ } buyruğundaki ikinci şartla birlikte gelen fâ harfidir. { مَنْ } mübteda olarak ref mahallindedir, { تَبِعَ } şart dolayısıyla cezm mahallindedir. { فَلا خَوْفٌ } ise onun cevabıdır. Sîbeveyh şöyle der: İkinci şart ve cevabı, birinci şartın cevabıdır. el-Kisâî ise: { فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } ifadesi iki şartın birden cevabıdır demiştir. Yüce Allah'ın { فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir” buyruğu: el-Havf (الْخَوْفُ) dehşet ve korku duymaktır; bu da ancak gelecek hakkında olur. "Hâvefenî fülânün fe-huftühû" (خَاوَفَنِي فُلَانٌ فَخُفْتُهُ), yani korkutma yarışında ben ondan daha çok korktum demektir. et-Tehavvuf (التَّخَوُّفُ) eksiltmek manasına gelir; Yüce Allah'ın { أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ } “Yahut onları azar azar eksilterek yakalamayacağından [emin midirler]?” [en-Nahl: 47] ayeti bundandır. ez-Zührî, Hasan, Îsâ b. Ömer, İbn Ebî İshâk ve Ya'kûb fâ harfinin fethasıyla cinsini nefyetmek üzere [فَلَا خَوْفَ] şeklinde okumuşlardır. Nahivciler nezdinde tercih edilen ise mübteda olarak ref ve tenvin ile okunmasıdır; çünkü ikinci ifade marifedir ve onda ancak ref caizdir, zira [لَا] edatı marifede amel etmez; sözün tek bir kural üzere olması için birincisinde de ref'i tercih etmişlerdir. { فَلَا خَوْفٌ } sözündeki [لَا] edatının [لَيْسَ] manasında olması da caizdir. el-Hüzn (الْحُزْنُ) ve el-hazen (الْحَزَنُ), sevincin zıddıdır ve ancak geçmişe yönelik olur. "Hazine'r-racülü" (حَزِنَ الرَّجُلُ -zâ'nın kesrasıyla-) denir; faili 'hazin' (حَزِنٌ) ve 'hazîn' (حَزِينٌ)dir. "Ahzenehû gayruhû" (أَحْزَنَهُ غَيْرُهُ) ve "hazenehû" (حَزَنَهُ) denir; tıpkı "eslekehû" ve "selekehû" gibi; "mahzûn" (مَحْزُونٌ) ismi de bundan türetilmiştir. el-Yezîdî: [حَزَنَهُ] Kureyş'in lehçesi, [أَحْزَنَهُ] ise Temîm'in lehçesidir demiş olup her iki kıraatle de okunmuştur. [احْتَزَنَ] ve [تَحَزَّنَ] aynı manadadır. Ayetteki anlam şudur: Onlara önlerinde bulunan ahiret hususunda bir korku yoktur ve dünyadan kaçırdıkları şeylere de üzülmeyeceklerdir. Şöyle de denilmiştir: Yüce Allah'ın ve Resûlü'nün kıyametin şiddetlerine dair vasfettiği haller sebebiyle bunda itaatkârlar üzerinden kıyamet gününün dehşetlerinin ve korkularının tamamen nefyedildiğine dair bir delil yoktur; ancak Allah bunu itaatkârlar için hafifletir ve O'nun rahmetine vardıklarında sanki hiç korkmamış gibi olurlar. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة البقرة (٢): آية ٣٩]
[Bakara Suresi (2): Ayet 39]
وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٣٩)
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “İnkâr edip âyetlerimizi yalanlayanlar ise, işte onlar ateş ehlidirler. Onlar orada ebedî kalacaklardır.” (39)
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَالَّذِينَ كَفَرُوا" أَيْ أَشْرَكُوا، لِقَوْلِهِ: (وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ" الصُّحْبَةُ: الِاقْتِرَانُ بِالشَّيْءِ فِي حَالَةٍ مَّا فِي زمان ما فان كانت الملازمة والخلطة فهو كَمَالُ الصُّحْبَةِ وَهَكَذَا هِيَ صُحْبَةُ أَهْلِ النَّارِ لَهَا. وَبِهَذَا الْقَوْلِ يَنْفَكُّ الْخِلَافُ فِي تَسْمِيَةِ الصَّحَابَةِ ﵃ إِذْ مَرَاتِبُهُمْ مُتَبَايِنَةٌ عَلَى مَا نُبَيِّنُهُ فِي" بَرَاءَةَ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَبَاقِي أَلْفَاظِ الْآيَةِ تَقَدَّمَ مَعْنَاهَا وَالْحَمْدُ لله.
Yüce Allah'ın { وَالَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler” buyruğu, { وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ } buyruğundan ötürü, yani şirk koşanlar demektir. es-Suhbe (الصُّحْبَةُ), belirli bir zamanda, belirli bir hal üzere bir şeye bitişik/beraber olmaktır. Şayet bu ayrılmazlık ve iç içelik halini alırsa sohbetin kemali olur; işte cehennem ehlinin cehennemle olan beraberliği de böyledir. Bu açıklamayla, inşâallahu teâlâ Berâe (et-Tevbe) suresinde açıklayacağımız üzere, mertebeleri farklı olduğu için Sahâbe radıyallâhu anhüm isimlendirmesindeki ihtilaf da çözülmüş olur. Ayetin geri kalan lafızlarının anlamı daha önce geçmişti. Allah'a hamdolsun.
[سورة البقرة (٢): آية ٤٠]
[Bakara Suresi (2): Ayet 40]
يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٤٠)
{ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın, bana verdiğiniz sözü tutun ki ben de size verdiğim sözü tutayım ve yalnız benden korkun!” (40)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا بَنِي إِسْرائِيلَ) نِدَاءٌ مُضَافٌ عَلَامَةُ النَّصْبِ فِيهِ الْيَاءُ وَحُذِفَتْ مِنْهُ النُّونُ لِلْإِضَافَةِ. الْوَاحِدُ ابْنُ وَالْأَصْلُ فِيهِ بَنِي وَقِيلَ: بَنُو فَمَنْ قَالَ: الْمَحْذُوفُ مِنْهُ وَاوٌ احْتَجَّ بِقَوْلِهِمُ: الْبُنُوَّةُ. وَهَذَا لَا حُجَّةَ فِيهِ لِأَنَّهُمْ قَدْ قَالُوا: الْفُتُوَّةُ وَأَصْلُهُ الْيَاءُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَحْذُوفُ مِنْهُ عِنْدِي يَاءٌ كَأَنَّهُ مِنْ بَنَيْتُ. الْأَخْفَشُ: اخْتَارَ أَنْ يَكُونَ الْمَحْذُوفُ مِنْهُ الْوَاوَ لِأَنَّ حَذْفَهَا أَكْثَرُ لِثِقَلِهَا. وَيُقَالُ: ابْنٌ بَيِّنُ الْبُنُوَّةِ وَالتَّصْغِيرُ بُنَيٌّ. قَالَ الْفَرَّاءُ: يُقَالُ: يَا بُنَيِّ وَيَا بُنَيَّ لُغَتَانِ مِثْلَ يَا أَبَتِ ويا أبت وقرى بِهِمَا. وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْبِنَاءِ وَهُوَ وَضْعُ الشَّيْءِ عَلَى الشَّيْءِ وَالِابْنُ فَرْعٌ لِلْأَبِ وَهُوَ مَوْضُوعٌ عَلَيْهِ. وَإِسْرَائِيلُ هُوَ يَعْقُوبُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ﵈. قَالَ أَبُو الْفَرَجِ الْجَوْزِيُّ: وَلَيْسَ فِي الْأَنْبِيَاءِ مَنْ لَهُ اسْمَانِ غَيْرُهُ إِلَّا نَبِيُّنَا مُحَمَّدٌ ﷺ فَإِنَّ لَهُ أَسْمَاءً كَثِيرَةً. ذَكَرَهُ فِي كتاب" الْآثَارِ" لَهُ. قُلْتُ: وَقَدْ قِيلَ فِي الْمَسِيحِ إِنَّهُ اسْمُ عَلَمٍ لِعِيسَى ﵇ غَيْرُ مُشْتَقٍّ وَقَدْ سَمَّاهُ اللَّهُ رُوحًا وَكَلِمَةً، وَكَانُوا يُسَمُّونَهُ أَبِيلَ الْأَبِيلِينَ ذَكَرَهُ الْجَوْهَرِيُّ فِي الصِّحَاحِ. وَذَكَرَ الْبَيْهَقِيُّ فِي" دَلَائِلِ النُّبُوَّةِ" عَنِ الْخَلِيلِ بْنِ أَحْمَدَ: خَمْسَةٌ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ذَوُو اسْمَيْنِ مُحَمَّدٌ وَأَحْمَدُ نَبِيُّنَا ﷺ وَعِيسَى وَالْمَسِيحُ وَإِسْرَائِيلُ وَيَعْقُوبُ وَيُونُسُ وَذُو النُّونِ وَإِلْيَاسُ وَذُو الْكِفْلِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَسَلَّمَ
Yüce Allah'ın: (يَا بَنِي إِسْرائِيلَ) { يَا بَنِي إِسْرائِيلَ } “Ey İsrailoğulları” buyruğu: Muzâf bir nidâdır; buradaki nasb alameti yâ harfidir ve nûn harfi izâfetten dolayı düşürülmüştür. Tekili “ibn” (ابْن) olup aslı “beney”dir (بَنَي); “benev” (بَنَو) olduğu da söylenmiştir. Düşürülen harfin vâv olduğunu söyleyenler, [Arapların] “el-bünüvve” (الْبُنُوَّة / oğulluk) sözünü delil getirmişlerdir. Oysa bunda bir delil yoktur; zira onlar aslı yâ olduğu halde “el-fütüvve” (الْفُتُوَّة / gençlik, mertlik) demişlerdir. ez-Zeccâc: “Bana göre ondan düşürülen harf yâ'dır; sanki 'beneytü' (بَنَيْتُ / bina ettim, inşa ettim) kelimesindendir” demiştir. el-Ahfeş ise düşürülen harfin vâv olmasını tercih etmiştir; çünkü ağırlığından dolayı vâv'ın hazfedilmesi daha yaygındır. “İbnün beyyinü'l-bünüvve” (ابْنٌ بَيِّنُ الْبُنُوَّةِ / oğulluğu apaçık olan evlat) denilir. İsmi tasgîri (küçültme hali) “büneyy”dir (بُنَيٌّ). el-Ferrâ şöyle demiştir: “Hem 'yâ büneyyi' (يَا بُنَيِّ) hem de 'yâ büneyye' (يَا بُنَيَّ) denilir; bunlar 'yâ ebeti' (يَا أَبَتِ) ve 'yâ ebete' (يَا أَبَتَ) gibi iki lehçedir ve her ikisiyle de kıraat edilmiştir.” Bu kelime, bir şeyi bir şeyin üzerine koymak demek olan binâ (الْبِنَاء) kökünden türemiştir. Oğul da babanın bir fer'i (dalı) olup onun üzerine bina edilmiştir (konulmuştur). İsrâîl ise İbrâhîm oğlu İshâk oğlu Ya'kûb'dur aleyhimüsselâm. Ebu'l-Ferec el-Cevzî şöyle demiştir: “Peygamberler arasında kendisinden başka iki ismi olan kimse yoktur; ancak Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem müstesnadır, zira onun pek çok ismi vardır.” Bunu kendisine ait el-Âsâr adlı kitabında zikretmiştir. Derim ki: Mesîh hakkında, onun Îsâ aleyhisselâm için [başka bir kökten] türetilmemiş özel bir isim olduğu söylenmiştir. Allah onu “Rûh” ve “Kelime” olarak da isimlendirmiştir. [Eski kavimler] ona “Ebîlü'l-Ebîlîn” (ibadet edenlerin/ruhbanların önderi) adını verirlerdi; bunu el-Cevherî es-Sıhâh'ta zikretmiştir. el-Beyhakî de Delâilü'n-Nübüvve'de el-Halîl b. Ahmed'den şöyle nakletmiştir: “Peygamberlerden beşi iki isim sahibidir: Peygamberimiz Muhammed ve Ahmed sallallâhu aleyhi ve sellem, Îsâ ve el-Mesîh, İsrâîl ve Ya'kûb, Yûnus ve Zü'n-Nûn, İlyâs ve Zü'l-Kifl sallallâhu aleyhim ve sellem.”
قُلْتُ: ذَكَرْنَا أَنَّ لِعِيسَى أَرْبَعَةَ أَسْمَاءٍ وَأَمَّا نَبِيُّنَا ﷺ فَلَهُ أَسْمَاءٌ كَثِيرَةٌ بَيَانُهَا فِي مَوَاضِعِهَا. وَإِسْرَائِيلُ: اسْمٌ أَعْجَمِيٌّ وَلِذَلِكَ لَمْ يَنْصَرِفْ وَهُوَ فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ بِالْإِضَافَةِ. وَفِيهِ سَبْعُ لُغَاتٍ: إِسْرَائِيلُ وَهِيَ لُغَةُ الْقُرْآنِ وَإِسْرَائِيلُ بِمَدَّةٍ مَهْمُوزَةٍ مُخْتَلَسَةٍ حَكَاهَا شَنَبُوذَ عن ورش. وإسرائيل بِمَدَّةٍ بَعْدَ الْيَاءِ مِنْ غَيْرِ هَمْزٍ وَهِيَ قِرَاءَةُ الْأَعْمَشِ وَعِيسَى بْنِ عُمَرَ وَقَرَأَ الْحَسَنُ والزهري بغير همز ولا مد. وإسرائيل بِغَيْرِ يَاءٍ بِهَمْزَةٍ مَكْسُورَةٍ. وَإِسْرَاءَلُ بِهَمْزَةٍ مَفْتُوحَةٍ. وَتَمِيمٌ يَقُولُونَ: إِسْرَائِينُ بِالنُّونِ. وَمَعْنَى إِسْرَائِيلُ: عَبْدُ اللَّهِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِسْرَا بِالْعِبْرَانِيَّةِ هُوَ عبد وائل هُوَ اللَّهُ. وَقِيلَ: إِسْرَا هُوَ صَفْوَةُ اللَّهِ وائل هُوَ اللَّهُ. وَقِيلَ: إِسْرَا مِنَ الشَّدِّ فَكَأَنَّ إِسْرَائِيلُ الَّذِي شَدَّهُ اللَّهُ وَأَتْقَنَ خَلْقَهُ ذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ وَقَالَ السُّهَيْلِيُّ سُمِّيَ إِسْرَائِيلُ لِأَنَّهُ أَسْرَى ذَاتَ لَيْلَةٍ حِينَ هَاجَرَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فَسُمِّيَ إِسْرَائِيلَ أَيْ أَسْرَى إِلَى اللَّهِ وَنَحْوَ هَذَا فَيَكُونُ بَعْضُ الِاسْمِ عِبْرَانِيَّا وَبَعْضُهُ مُوَافِقًا للعرب والله أعلم قوله تعالى: (اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ) الذِّكْرُ اسْمٌ مُشْتَرَكٌ، فَالذِّكْرُ بِالْقَلْبِ ضِدُّ النِّسْيَانِ وَالذِّكْرُ بِاللِّسَانِ ضِدُّ الْإِنْصَاتِ. وَذَكَرْتُ الشَّيْءَ بِلِسَانِي وَقَلْبِي ذِكْرًا. وَاجْعَلْهُ مِنْكَ عَلَى ذُكْرٍ (بِضَمِّ الذَّالِ) أَيْ لَا تَنْسَهُ قَالَ الْكِسَائِيُّ: مَا كَانَ بِالضَّمِيرِ فَهُوَ مَضْمُومُ الذَّالِ وَمَا كَانَ بِاللِّسَانِ فَهُوَ مَكْسُورُ الذَّالِ. وَقَالَ غَيْرُهُ: هُمَا لُغَتَانِ يُقَالُ: ذِكْرٌ وَذُكْرٌ، وَمَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ. وَالذَّكَرُ (بِفَتْحِ الذَّالِ) خِلَافُ الْأُنْثَى وَالذِّكْرُ أَيْضًا الشَّرَفُ وَمِنْهُ قَوْلُهُ:" وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ " [الزخرف ٤٤]. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: وَالْمَعْنَى فِي الْآيَةِ اذْكُرُوا شُكْرَ نِعْمَتِي فَحَذَفَ الشُّكْرَ اكْتِفَاءً بِذِكْرِ النِّعْمَةِ وَقِيلَ: إِنَّهُ أَرَادَ الذِّكْرَ بِالْقَلْبِ وَهُوَ الْمَطْلُوبُ أَيْ لَا تَغْفُلُوا عَنْ نِعْمَتِي الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَلَا تَنَاسَوْهَا وَهُوَ حَسَنٌ. وَالنِّعْمَةُ هُنَا اسْمُ جِنْسٍ فَهِيَ مُفْرَدَةٌ بِمَعْنَى الْجَمْعِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها " [إبراهيم: ٣٤] أَيْ نِعَمَهُ. وَمِنْ نِعَمِهِ عَلَيْهِمْ أَنْ أَنْجَاهُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ وَجَعَلَ مِنْهُمْ أَنْبِيَاءَ وَأَنْزَلَ عليهم الكتب والمن والسلوى وفجر لهم
Derim ki: İsa’nın dört isminin olduğunu zikretmiştik. Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem’e gelince, onun pek çok ismi vardır ve bunların açıklaması kendi yerlerinde gelecektir. İsrail (إِسْرَائِيل) ise yabancı kökenli (acemî) bir isimdir, bu yüzden gayrimunsarıftır ve izâfet sebebiyle mecrur (cer konumunda) bir yerdedir. Bu kelimede yedi farklı lügat (söyleyiş) vardır: Kur’an’ın lügati olan [İsrâîl / إِسْرَائِيلُ]; Şenebûz’un Verş’ten rivayet ettiği, ihtilaslı ve hemzeli bir med ile [İsrâîl / إِسْرَائِيلُ]; A‘meş ile Îsâ b. Ömer’in kıraati olan yâ harfinden sonra hemzesiz bir med ile [İsrâyîl]; Hasan [el-Basrî] ve Zührî’nin okuduğu hemzesiz ve medsiz [İsrayil]; yâ harfi olmaksızın kesreli hemze ile [İsrâil / إِسْرَائِلُ]; fethalı hemze ile [İsrâel / إِسْرَاءَلُ]; ve Temîm kabilesinin nûn ile söylediği [İsrâîn / إِسْرَائِينُ]. İsrail’in anlamı “Abdullah” (Allah’ın kulu) demektir. İbn Abbâs: “İbrânîcede İsrâ, kul; îl ise Allah’tır” demiştir. İsrâ’nın Allah’ın seçkini (safvetullah), îl’in ise Allah olduğu da söylenmiştir. Yine İsrâ’nın “bağlamak ve sağlamlaştırmak” anlamına gelen şedd (الشَّدّ) kökünden geldiği, buna göre İsrail’in “Allah’ın sapasağlam kıldığı ve yaratılışını muhkem yaptığı kimse” anlamına geldiği de söylenmiştir; bunu Mehdevî zikretmiştir. Süheylî ise şöyle demiştir: Ona İsrail denmesinin sebebi, Yüce Allah’a hicret ettiği sırada bir gece yürüyüşü (esrâ) yapmasıdır; bu yüzden ona geceleyin Allah’a yürüyen anlamında İsrail veya buna benzer bir isim verilmiştir. Buna göre ismin bir kısmı İbrânîce, bir kısmı da Arapçaya uygun düşmektedir. En doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah’ın: { اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ } “Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın” buyruğuna gelince; zikir (الذِّكْر), müşterek (çok anlamlı) bir isimdir. Kalp ile yapılan zikir unutmanın (nisyân), dil ile yapılan zikir ise susmanın (insât) zıddıdır. «ذَكَرْتُ الشَّيْءَ بِلِسَانِي وَقَلْبِي ذِكْرًا» “Bir şeyi dilimle ve kalbimle zikrettim/hatırladım” denilir. «وَاجْعَلْهُ مِنْكَ عَلَى ذُكْرٍ» (zâl harfinin zammesiyle) “Onu aklında tut, unutma” demektir. Kisâî şöyle demiştir: “Zihinde/kalpte olan zâl harfinin zammesiyle [zükr / ذُكْر], dil ile olan ise zâl harfinin kesresiyle [zikr / ذِكْر] söylenir.” Başkası ise şöyle demiştir: “Bunlar iki ayrı lehçedir; hem zikr hem de zükr denilir ve anlamları birdir.” Zeker (الذَّكَر - zâl harfinin fethasıyla) ise dişinin (ünsâ) zıddı olan erkektir. Zikir aynı zamanda şeref anlamına da gelir; nitekim Yüce Allah’ın: { وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ } “Şüphesiz bu [Kur'an], senin için de kavmin için de bir şereftir” [ez-Zuhruf: 44] buyruğu bundandır. İbnü’l-Enbârî şöyle demiştir: Ayetteki mana: “Nimetimin şükrünü hatırlayın/ifa edin” şeklindedir; nimetin zikredilmesiyle yetinilerek “şükür” kelimesi hazfedilmiştir. Kalp ile hatırlamanın kastedildiği de söylenmiştir ki istenen de budur; yani “Size ihsan ettiğim nimetimden gafil olmayın ve onu unutmayın” demektir; bu da güzel bir izahtır. Buradaki nimet (النِّعْمَةُ) cins ismidir; tekil lafız olmakla birlikte çoğul anlamındadır. Nitekim Yüce Allah: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها } “Allah'ın nimetini saymaya kalksanız sayamazsınız” [İbrâhîm: 34] buyurmuştur ki “nimetlerini” demektir. Allah’ın onlara olan nimetlerinden bazıları; onları Firavun hanedanından kurtarması, içlerinden peygamberler çıkarması, kendilerine kitaplar, kudret helvası ve bıldırcın indirmesi ve onlar için taştan
من الْحَجَرِ الْمَاءَ إِلَى مَا اسْتَوْدَعَهُمْ مِنَ التَّوْرَاةِ الَّتِي فِيهَا صِفَةُ مُحَمَّدٍ ﷺ وَنَعْتُهُ وَرِسَالَتُهُ. وَالنِّعَمُ عَلَى الْآبَاءِ نِعَمٌ عَلَى الْأَبْنَاءِ لِأَنَّهُمْ يَشْرُفُونَ بِشَرَفِ آبَائِهِمْ. تَنْبِيهٌ- قَالَ أَرْبَابُ الْمَعَانِي: رَبَطَ ﷾ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِذِكْرِ النِّعْمَةِ وَأَسْقَطَهُ عَنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَدَعَاهُمْ إِلَى ذِكْرِهِ فقال" فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ" [البقرة ٥٢ ١] لِيَكُونَ نَظَرُ الْأُمَمِ مِنَ النِّعْمَةِ إِلَى الْمُنْعِمِ وَنَظَرُ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ مِنَ الْمُنْعِمِ إِلَى النِّعْمَةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ) أَمْرٌ وَجَوَابُهُ. وَقَرَأَ الزُّهْرِيُّ" أُوَفِّ" (بِفَتْحِ الْوَاوِ وَشَدِّ الْفَاءِ) لِلتَّكْثِيرِ. وَاخْتُلِفَ فِي هَذَا الْعَهْدِ مَا هُوَ فَقَالَ الْحَسَنُ عهده قوله" خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ" [البقرة: ٦٣] وَقَوْلُهُ:" وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً" [المائدة: ١٢]. وَقِيلَ هُوَ قَوْلُهُ:" وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ " [آل عمران: ١٨٧]. وَقَالَ الزَّجَّاجُ:" أَوْفُوا بِعَهْدِي" الَّذِي عَهِدْتُ إِلَيْكُمْ فِي التَّوْرَاةِ مِنَ اتِّبَاعِ مُحَمَّدٍ ﷺ" أُوفِ بِعَهْدِكُمْ" بِمَا ضَمِنْتُ لَكُمْ عَلَى ذَلِكَ إِنْ أَوْفَيْتُمْ بِهِ فَلَكُمُ الْجَنَّةُ. وَقِيلَ:" أَوْفُوا بِعَهْدِي" فِي أَدَاءِ الْفَرَائِضِ عَلَى السُّنَّةِ وَالْإِخْلَاصِ" أُوفِ" بِقَبُولِهَا مِنْكُمْ وَمُجَارَاتِكُمْ عَلَيْهَا. وَقَالَ بَعْضُهُمْ:" أَوْفُوا بِعَهْدِي" فِي الْعِبَادَاتِ" أُوفِ بِعَهْدِكُمْ" أَيْ أُوصِلُكُمْ إِلَى مَنَازِلِ الرِّعَايَاتِ. وَقِيلَ" أَوْفُوا بِعَهْدِي" فِي حِفْظِ آدَابِ الظَّوَاهِرِ" أُوفِ بِعَهْدِكُمْ" بِتَزْيِينِ سَرَائِرِكُمْ وَقِيلَ: هُوَ عَامٌّ فِي جَمِيعِ أَوَامِرِهِ وَنَوَاهِيهِ وَوَصَايَاهُ فَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ ذِكْرُ مُحَمَّدٍ ﷺ الَّذِي فِي التَّوْرَاةِ وَغَيْرِهِ. هَذَا قَوْلُ الْجُمْهُورِ مِنَ الْعُلَمَاءِ وَهُوَ الصَّحِيحُ. وَعَهْدُهُ ﷾ هُوَ أَنْ يُدْخِلَهُمُ الْجَنَّةَ. قُلْتُ: وَمَا طُلِبَ مِنْ هَؤُلَاءِ مِنَ الْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ هُوَ مَطْلُوبٌ مِنَّا قال الله تعالى:" أَوْفُوا بِالْعُقُودِ" [المائدة: ١] " أَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ" [النحل: ٩١]، وهو كثير. وفأوهم بِعَهْدِ اللَّهِ أَمَارَةٌ لِوَفَاءِ اللَّهِ تَعَالَى لَهُمْ لَا عِلَّةَ لَهُ بَلْ ذَلِكَ تَفَضُّلٌ مِنْهُ عَلَيْهِمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ) أَيْ خَافُونِ. وَالرُّهْبُ وَالرَّهَبُ وَالرَّهْبَةُ الْخَوْفُ. وَيَتَضَمَّنُ الْأَمْرُ بِهِ مَعْنَى التَّهْدِيدِ. وَسَقَطَتِ الْيَاءُ بَعْدَ النُّونِ لِأَنَّهَا رأس أية. وقرا ابن
...taştan su [fışkırtmasına], kendilerine emanet edilen ve içinde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfı, niteliği ve peygamberliği bulunan Tevrat'a kadar [pek çok nimettir]. Babalara [verilen] nimetler oğullara da [verilmiş] nimettir; çünkü onlar babalarının şerefiyle şereflenirler. Uyarı: Mâni ehli (işari tefsir erbabı) şöyle demiştir: Allah celle celâluhû İsrailoğullarını nimetin anılmasına bağlamış, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden ise bunu düşürüp onları bizzat Kendisini anmaya davet etmiş ve şöyle buyurmuştur: { فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ } [Bakara 152] “Öyleyse beni anın ki ben de sizi anayım.” Tâ ki diğer ümmetlerin bakışı nimetten Mün'im'e (nimeti verene), Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetinin bakışı ise Mün'im'den nimete doğru olsun. Yüce Allah'ın { وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “Bana verdiğiniz ahdi yerine getirin ki ben de size verdiğim ahdi yerine getireyim” buyruğu, emir ve onun cevabıdır. ez-Zührî (çoğaltma/mübalağa ifade etmek üzere) vâv'ın fethası ve fâ'nın şeddesiyle [üveffi / أُوَفِّ] şeklinde okumuştur. Bu ahdin ne olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Hasan [el-Basrî], O'nun ahdinin { خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ } [Bakara 63] “Size verdiğimiz şeyi sımsıkı tutun” buyruğu ile { وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً } [Mâide 12] “Andolsun ki Allah İsrailoğullarından kesin söz almıştı ve içlerinden on iki temsilci göndermiştik” buyruğu olduğunu söylemiştir. Bunun: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ } [Âl-i İmrân 187] “Hani Allah kendilerine kitap verilenlerden: 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız ve gizlemeyeceksiniz' diye kesin söz almıştı” buyruğu olduğu da söylenmiştir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: { أَوْفُوا بِعَهْدِي } “Bana verdiğiniz ahdi yerine getirin”, yani Tevrat'ta Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olmanız hususunda size emrettiğim ahdi yerine getirin; { أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “Ben de size verdiğim ahdi yerine getireyim”, yani buna karşılık size garanti ettiğim şeyi [yerine getireyim] ki eğer onu yerine getirirseniz sizin için cennet vardır. Şöyle de denilmiştir: { أَوْفُوا بِعَهْدِي } “Bana verdiğiniz ahdi yerine getirin”, yani farzları sünnete uygun ve ihlasla eda etme hususunda; { أُوفِ } “[Ben de] yerine getireyim”, yani bunları sizden kabul ederek ve karşılığını vererek. Bazıları da şöyle demiştir: { أَوْفُوا بِعَهْدِي } ibadetlerde ahdimi yerine getirin; { أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } yani sizi inayet ve gözetim mertebelerine ulaştırayım. Şöyle de denilmiştir: { أَوْفُوا بِعَهْدِي } zahirî edepleri koruma hususunda ahdimi yerine getirin; { أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } batınlarınızı süsleyerek ahdinizi yerine getireyim. Bunun, O'nun bütün emir, nehiy ve tavsiyelerinde genel olduğu, dolayısıyla Tevrat'ta Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in zikredilmesi ve diğer şeylerin de buna dahil olduğu söylenmiştir. İlim ehlinin çoğunluğunun (cumhûr) görüşü budur ve sahih olan da budur. O'nun (Allah celle celâluhû'nun) ahdi ise onları cennete koymasıdır. Derim ki: Bunlardan ahde vefa göstermeleri talep edildiği gibi bu bizden de talep edilmiştir; nitekim Yüce Allah: { أَوْفُوا بِالْعُقُودِ } [Mâide 1] “Ahitleri yerine getirin”, { أَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ } [Nahl 91] “Allah'ın ahdini yerine getirin” buyurmuştur ve bu [tür ayetler] çoktur. Onların Allah'ın ahdine vefa göstermeleri, Yüce Allah'ın onlara olan ahdini yerine getirmesinin bir illet/sebebi değil, bir alametidir; bilakis bu, O'nun onlara bir lütfudur. Yüce Allah'ın { وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “Yalnızca benden korkun” buyruğu, yani benden çekinin [demektir]. er-Ruhb (الرُّهْبُ), er-reheb (الرَّهَبُ) ve er-rahbetu (الرَّهْبَةُ) korku demektir. Bunun emredilmesi tehdit anlamı da içermektedir. Âyet sonu (fâsıla) olduğu için nûn harfinden sonraki yâ hazfedilmiştir. İbn
أَبِي إِسْحَاقَ" فَارْهَبُونِي" بِالْيَاءِ وَكَذَا" فَاتَّقُونِي" عَلَى الْأَصْلِ." وَإِيَّايَ" مَنْصُوبٌ بِإِضْمَارِ فِعْلٍ وَكَذَا الِاخْتِيَارُ فِي الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ وَالِاسْتِفْهَامِ التَّقْدِيرُ: وَإِيَّايَ ارْهَبُوا فَارْهَبُونِ. وَيَجُوزُ فِي الْكَلَامِ وَأَنَا فَارْهَبُونِ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرِ. وَكَوْنُ" فَارْهَبُونِ" الْخَبَرَ عَلَى تَقْدِيرِ الحذف المعنى وأنا ربكم فارهبون.
aslı üzere yâ harfi ile { فَارْهَبُونِي } şeklinde, aynı şekilde { فَاتَّقُونِي } olarak okumuştur. { وَإِيَّايَ } gizli bir fiille mansubdur; emir, nehiy ve istifhamda tercih edilen de budur; takdiri: "Ve iyyâye'rhehû ferhebûnî (Yalnız benden korkun, evet benden korkun)" şeklindedir. Kelamda mübteda ve haber olarak: "Ve ene ferhebûnî (Ben varım, öyleyse benden korkun)" denilmesi de caizdir. { فَارْهَبُونِ } ifadesinin haber olması bir hazif takdiri iledir; manası: "Ve ene rabbüküm ferhebûnî (Ben sizin Rabbinizim, öyleyse benden korkun)" demektir.
[سورة البقرة (٢): آية ٤١]
[Bakara Suresi (2): Ayet 41]
وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلاً وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ (٤١)
{ وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلاً وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ } “Elinizde bulunanı (Tevrat'ı) tasdik edici olarak indirdiğime (Kur'ân'a) iman edin ve onu ilk inkâr eden siz olmayın. Ayetlerimi az bir değere satmayın ve yalnız benden sakının!” (41)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ) أَيْ صَدِّقُوا، يَعْنِي بِالْقُرْآنِ. (مُصَدِّقاً) حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ فِي" أَنْزَلْتُ"، التَّقْدِيرُ بِمَا أَنْزَلْتُهُ مُصَدِّقًا، وَالْعَامِلُ فِيهِ أَنْزَلْتُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَالًا مِنْ مَا وَالْعَامِلُ فِيهِ آمِنُوا التَّقْدِيرُ آمِنُوا بِالْقُرْآنِ مُصَدِّقًا. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَصْدَرِيَّةً التَّقْدِيرُ آمِنُوا بِإِنْزَالٍ. (لِما مَعَكُمْ) يَعْنِي مِنَ التَّوْرَاةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ) الضَّمِيرُ فِي" بِهِ" قِيلَ هُوَ عَائِدٌ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ، قَالَهُ أَبُو الْعَالِيَةِ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: هُوَ عَائِدٌ عَلَى الْقُرْآنِ إِذْ تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ:" بِما أَنْزَلْتُ". وَقِيلَ: عَلَى التَّوْرَاةِ، إِذْ تَضَمَّنَهَا قَوْلُهُ:" لِما مَعَكُمْ". فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ قَالَ" كافِرٍ" وَلَمْ يَقُلْ كَافِرِينَ قِيلَ: التَّقْدِيرُ وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ فَرِيقٍ كَافِرٍ بِهِ. وَزَعَمَ الْأَخْفَشُ وَالْفَرَّاءُ أَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى مَعْنَى الْفِعْلِ لِأَنَّ الْمَعْنَى أَوَّلُ مَنْ كَفَرَ بِهِ. وَحَكَى سِيبَوَيْهِ هُوَ أَظْرَفُ الْفِتْيَانِ وَأَجْمَلُهُ وَكَانَ ظَاهِرُ الْكَلَامِ هُوَ أَظْرَفُ فَتًى وَأَجْمَلُهُ. وَقَالَ:" أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ" وَقَدْ كَانَ قَدْ كَفَرَ قَبْلَهُمْ كُفَّارُ قُرَيْشٍ فَإِنَّمَا مَعْنَاهُ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِذْ هُمْ مَنْظُورٌ إِلَيْهِمْ فِي مِثْلِ هَذَا لِأَنَّهُمْ حُجَّةٌ مَظْنُونٌ بِهِمْ عِلْمٌ. وَ" أَوَّلَ" عِنْدَ سِيبَوَيْهِ نُصِبَ عَلَى خَبَرِ كَانَ. وَهُوَ مِمَّا لَمْ يُنْطَقْ مِنْهُ بِفِعْلٍ وَهُوَ عَلَى أَفْعَلَ عَيْنُهُ وَفَاؤُهُ وَاوٌ. وَإِنَّمَا لَمْ يُنْطَقْ مِنْهُ بِفِعْلٍ لِئَلَّا يَعْتَلَّ مِنْ جِهَتَيْنِ: الْعَيْنِ وَالْفَاءِ وَهَذَا مَذْهَبُ الْبَصْرِيِّينَ. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ: هُوَ مِنْ وَأَلَ إِذَا نَجَا فَأَصْلُهُ أَوْأَلُ ثُمَّ خُفِّفَتِ الْهَمْزَةُ وَأُبْدِلَتْ وَاوًا وَأُدْغِمَتْ
Yüce Allah'ın { وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ } “İndirdiğime iman edin” buyruğu, yani Kur'ân'ı tasdik edin demektir. { مُصَدِّقاً } kelimesi { أَنْزَلْتُ } fiilindeki zamirden haldir; takdiri: "Onu tasdik edici olduğu halde indirdiğime..." şeklindedir ve bundaki âmil { أَنْزَلْتُ } fiilidir. [مَا] ism-i mevsulünden hal olması da caizdir ve bundaki âmil { آمِنُوا } fiili olur; takdiri: "Kur'ân'a tasdik edici olduğu halde iman edin" şeklindedir. [مَا] edatının masdariyye olması da caizdir; takdiri: "İndirişi tasdik ederek iman edin" şeklinde olur. { لِما مَعَكُمْ } buyruğu, yani elinizdeki Tevrat'ı demektir. Yüce Allah'ın { وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ } “ve onu ilk inkâr eden siz olmayın” buyruğu: { بِهِ } ifadesindeki zamirin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e raci olduğu söylenmiştir; bunu Ebü'l-Âliye ifade etmiştir. İbn Cüreyc ise: "{ بِما أَنْزَلْتُ } buyruğunun onu ihtiva etmesi sebebiyle Kur'ân'a racidir" demiştir. "{ لِما مَعَكُمْ } buyruğunun onu ihtiva etmesi sebebiyle Tevrat'a racidir" de denilmiştir. Şayet: "Niçin [كَافِرِينَ] (inkâr edenler) demedi de { كافِرٍ } (inkâr eden kimse/tekil) dedi?" denilirse, şöyle cevap verilir: Takdiri: "Onu inkâr eden ilk topluluk/fırka siz olmayın" şeklindedir. el-Ahfeş ve el-Ferrâ bunun fiil manasına hamledildiğini ileri sürmüşlerdir; çünkü mana: "Onu ilk inkâr eden kimse" demektir. Sîbeveyh, lafzen tekil olan "O gençlerin en zarifi ve en güzelidir" sözünü nakletmiştir ki sözün zahirine göre [tekil kuralı gereği] "O en zarif genç ve onun en güzelidir" denmesi gerekirdi. Ve şöyle buyurmuştur: { أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ } "Onu ilk inkâr eden olmayın"; halbuki onlardan önce Kureyş kâfirleri inkâr etmişti; bunun manası ancak: "Ehl-i Kitap içinden [ilk inkâr eden siz olmayın]" demektir; zira böyle konularda kendilerine ilim sahibi oldukları zannıyla bakılan ve hüccet sayılan onlardır. Sîbeveyh'e göre { أَوَّلَ } kelimesi [كَانَ] fiilinin haberi olarak mansubdur. Kendisinden fiil türetilip telaffuz edilmeyen kelimelerdendir; [أَفْعَلُ] vezninde olup aynü'l-fiili ve fâü'l-fiili vav harfidir. Hem ayn hem de fâ harfinden olmak üzere iki cihetten illetli (mu'tel) olmasın diye kendisinden fiil türetilmemiştir; Basralıların mezhebi budur. Kûfeliler ise şöyle demiştir: Kurtuldu manasındaki [وَأَلَ] fiilindendir; aslı [أَوْأَلُ] şeklindedir, sonra hemze hafifletilip vav harfine çevrilmiş ve idğam edilmiştir,
فَقِيلَ أَوَّلُ كَمَا تُخَفَّفُ هَمْزَةُ خَطِيئَةٍ. قَالَ الجوهري:" والجمع الأوائل والاولى أَيْضًا عَلَى الْقَلْبِ. وَقَالَ قَوْمٌ: أَصْلُهُ وَوَّلُ عَلَى فَوْعَلٍ فَقُلِبَتِ الْوَاوُ الْأُولَى هَمْزَةً وَإِنَّمَا لَمْ يُجْمَعْ عَلَى أَوَاوِلَ لِاسْتِثْقَالِهِمُ اجْتِمَاعَ الْوَاوَيْنِ بَيْنَهُمَا أَلِفُ الْجَمْعِ". وَقِيلَ: هُوَ أَفْعَلُ مِنْ آل يئول فأصله أول قُلِبَ فَجَاءَ أَعْفَلَ مَقْلُوبًا مِنْ أَفْعَلَ فَسُهِّلَ وَأُبْدِلَ وَأُدْغِمَ. مَسْأَلَةٌ- لَا حُجَّةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِمَنْ يَمْنَعُ الْقَوْلَ بِدَلِيلِ الْخِطَابِ، وَهُمُ الْكُوفِيُّونَ وَمَنْ وَافَقَهُمْ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْكَلَامِ النَّهْيُ عَنِ الْكُفْرِ أَوَّلًا وَآخِرًا، وَخُصَّ الْأَوَّلُ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ التَّقَدُّمَ فِيهِ أَغْلَظُ، فَكَانَ حُكْمُ الْمَذْكُورِ وَالْمَسْكُوتِ عَنْهُ وَاحِدًا، وَهَذَا وَاضِحٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا) فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلا تَشْتَرُوا" مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ:" وَلا تَكُونُوا". نَهَاهُمْ عَنْ أَنْ يَكُونُوا أَوَّلَ مَنْ كَفَرَ وَأَلَّا يَأْخُذُوا عَلَى آيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا أَيْ عَلَى تَغْيِيرِ صفة محمد ﷺ رشى. وَكَانَ الْأَحْبَارُ يَفْعَلُونَ ذَلِكَ فَنُهُوا عَنْهُ قَالَهُ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ التَّأْوِيلِ مِنْهُمُ الْحَسَنُ وَغَيْرُهُ. وَقِيلَ: كَانَتْ لَهُمْ مَآكِلُ يَأْكُلُونَهَا عَلَى الْعِلْمِ كَالرَّاتِبِ فَنُهُوا عَنْ ذَلِكَ. وَقِيلَ: إِنَّ الْأَحْبَارَ كَانُوا يُعَلِّمُونَ دِينَهُمْ بِالْأُجْرَةِ فَنُهُوا عَنْ ذَلِكَ. وَفِي كُتُبِهِمْ: يَا ابْنَ آدَمَ عَلِّمْ مَجَّانًا كَمَا عُلِّمْتَ مَجَّانًا أَيْ بَاطِلًا بِغَيْرِ أُجْرَةٍ قَالَهُ أَبُو الْعَالِيَةِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَلَا تَشْتَرُوا بِأَوَامِرِي وَنَوَاهِيَّ وَآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا يَعْنِي الدُّنْيَا ومدتها والثمن الَّذِي هُوَ نَزْرٌ لَا خَطَرَ لَهُ فَسُمِّيَ مَا اعْتَاضُوهُ عَنْ ذَلِكَ ثَمَنًا لِأَنَّهُمْ جَعَلُوهُ عِوَضًا فَانْطَلَقَ عَلَيْهِ اسْمُ الثَّمَنِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ ثَمَنًا. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى. وَقَالَ الشَّاعِرُ:
böylece tıpkı [خَطِيئَة] kelimesinin hemzesinin hafifletilmesi gibi [أَوَّلُ] denilmiştir. el-Cevherî şöyle demiştir: "Çoğulu el-evâil (الْأَوَائِلُ)dir; aynı şekilde kalb (harf değişimi) yoluyla el-ûlâ (الْأُولَى) da gelir. Bir topluluk ise: Aslı [فَوْعَلٌ] vezninde [وَوَّلُ] idi, birinci vav hemzeye çevrildi; aralarında cem elifi bulunan iki vavın bir araya gelmesini ağır buldukları için [أَوَاوِل] şeklinde çoğul yapılmamıştır" demiştir. Şöyle de denilmiştir: [آلَ يَئُولُ] fiilinden [أَفْعَلُ] veznindedir; aslı [أَوْوَلُ] idi, kalb edilerek [أَفْعَلُ] vezninden maklûb olan [أَعْفَلُ] şekline geldi, sonra kolaylaştırıldı, tebdil edildi ve idğam yapıldı. MESELE: Mefhûm-ı muhalefeti (delîlü'l-hitâb) kabul etmeyen Kûfeliler ve onlara muvafakat edenler için bu ayette bir delil yoktur; çünkü sözden maksat önce ve sonra bütünüyle küfürden nehyetmektir; bu hususta öncülük etmek daha ağır bir vebal olduğu için 'ilk' lafzı zikredilmiştir; dolayısıyla zikredilen ile sükût geçilenin hükmü birdir ve bu açıktır. Yüce Allah'ın { وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا } “Ayetlerimi az bir değere satmayın” buyruğunda dört mesele vardır: BİRİNCİSİ: Yüce Allah'ın { وَلا تَشْتَرُوا } buyruğu, { وَلا تَكُونُوا } buyruğuna matuftur. Onları küfredenlerin ilki olmaktan ve Allah'ın ayetleri karşılığında bir değer almaktan -yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını değiştirmeleri karşılığında rüşvet almaktan- nehyetmiştir. Din adamları (ahbâr) bunu yapıyorlardı, bu yüzden bundan nehyedildiler; tevil ehlinden Hasan ve başkaları bunu söylemiştir. İlme karşılık maaş gibi aldıkları gelirleri vardı, bundan nehyedildiler de denilmiştir. Din adamlarının dinlerini ücret karşılığı öğrettikleri, bu yüzden bundan nehyedildikleri de söylenmiştir. Kitaplarında: "Ey Âdemoğlu! Sana karşılıksız öğretildiği gibi sen de karşılıksız öğret; yani hiçbir ücret almadan öğret" diye yazılıydı; bunu Ebü'l-Âliye söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Manası, 'Benim emirlerimi, yasaklarımı ve ayetlerimi az bir bedele -yani dünyaya, onun süresine ve hiçbir kıymeti olmayan değersiz menfaatine- satmayın' demektir. Karşılık olarak aldıkları şeyi bedel kıldıkları için ona değer/semen (ثَمَن) adı verilmiştir; aslen semen olmasa bile üzerine semen ismi verilmiştir. Bu mana daha önce geçmişti. Şair şöyle demiştir:
إِنْ كُنْتَ حَاوَلْتَ ذَنْبًا أَوْ ظَفِرْتَ بِهِ ... فَمَا أَصَبْتَ بِتَرْكِ الْحَجِّ مِنْ ثَمَنِ
Bir günah işlemeye yeltendiysen yahut ona ulaştıysan, haccı terk etmekle hiçbir değer/kazanç elde etmiş değilsin.
قُلْتُ: وَهَذِهِ الْآيَةُ وَإِنْ كَانَتْ خَاصَّةً بِبَنِي إِسْرَائِيلَ فَهِيَ تَتَنَاوَلُ مَنْ فَعَلَ فِعْلَهُمْ. فَمَنْ أخذ رشوة على تغير حَقٍّ أَوْ إِبْطَالِهِ أَوِ امْتَنَعَ مِنْ تَعْلِيمِ مَا وَجَبَ عَلَيْهِ أَوْ أَدَاءِ مَا عَلِمَهُ
Derim ki: Bu ayet, her ne kadar İsrailoğullarına özel olsa da onların yaptıklarını yapan herkesi kapsamaktadır. Dolayısıyla bir hakkı değiştirmek veya onu iptal etmek (hükümsüz kılmak) için rüşvet alan ya da üzerine farz olan bir şeyi öğretmekten veya bildiğini eda etmekten kaçınan kimse
وَقَدْ تَعَيَّنَ عَلَيْهِ حَتَّى يَأْخُذَ عَلَيْهِ أَجْرًا فَقَدْ دَخَلَ فِي مُقْتَضَى الْآيَةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (مَنْ تَعَلَّمَ عِلْمًا مِمَّا يُبْتَغَى بِهِ وَجْهُ اللَّهِ ﷿ لَا يَتَعَلَّمُهُ إِلَّا لِيُصِيبَ بِهِ عَرَضًا مِنَ الدُّنْيَا لَمْ يَجِدْ عَرْفَ الْجَنَّةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ) يَعْنِي رِيحَهَا. الثَّانِيَةُ- وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي أَخْذِ الْأُجْرَةِ عَلَى تَعْلِيمِ الْقُرْآنِ وَالْعِلْمِ- لِهَذِهِ الْآيَةِ وَمَا كَانَ فِي مَعْنَاهَا- فَمَنَعَ ذَلِكَ الزُّهْرِيُّ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ وَقَالُوا: لَا يَجُوزُ أَخْذُ الْأُجْرَةِ عَلَى تَعْلِيمِ الْقُرْآنِ لِأَنَّ تَعْلِيمَهُ وَاجِبٌ مِنَ الْوَاجِبَاتِ الَّتِي يُحْتَاجُ فِيهَا إِلَى نِيَّةِ التَّقَرُّبِ وَالْإِخْلَاصِ فَلَا يُؤْخَذُ عَلَيْهَا أُجْرَةٌ كَالصَّلَاةِ وَالصِّيَامِ. وَقَدْ قَالَ تَعَالَى:" وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا". وَرَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (مُعَلِّمُو صِبْيَانِكُمْ شِرَارُكُمْ أَقَلُّهُمْ رَحْمَةً باليتيم وأغلظهم على المسكين) روى أَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا تَقُولُ فِي الْمُعَلِّمِينَ؟ قَالَ: (دِرْهَمُهُمْ حَرَامٌ وَثَوْبُهُمْ سُحْتٌ وَكَلَامُهُمْ رِيَاءٌ) وَرَوَى عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ قَالَ: عَلَّمْتُ نَاسًا مِنْ أَهْلِ الصُّفَّةِ الْقُرْآنَ وَالْكِتَابَةَ، فَأَهْدَى إِلَيَّ رَجُلٌ مِنْهُمْ قَوْسًا فَقُلْتُ: لَيْسَتْ بِمَالٍ وَأَرْمِي عَنْهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَسَأَلْتُ عَنْهَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: (إِنْ سَرَّكَ أَنْ تُطَوَّقَ بِهَا طَوْقًا مِنْ نَارٍ فَاقْبَلْهَا). وَأَجَازَ أَخْذَ الْأُجْرَةِ عَلَى تَعْلِيمِ الْقُرْآنِ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَأَبُو ثَوْرٍ وَأَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ لِقَوْلِهِ ﵇ فِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ- حَدِيثِ الرُّقْيَةِ-: (إِنَّ أَحَقَّ مَا أَخَذْتُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا كِتَابُ اللَّهِ). أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ وَهُوَ نَصٌّ يَرْفَعُ الْخِلَافَ فَيَنْبَغِي أَنْ يُعَوَّلَ عَلَيْهِ. وَأَمَّا مَا احْتَجَّ بِهِ الْمُخَالِفُ مِنَ الْقِيَاسِ عَلَى الصَّلَاةِ وَالصِّيَامِ فَفَاسِدٌ لِأَنَّهُ فِي مُقَابَلَةِ النَّصِّ ثُمَّ إِنَّ بَيْنَهُمَا فُرْقَانًا وَهُوَ أَنَّ الصَّلَاةَ وَالصَّوْمَ عِبَادَاتٌ مُخْتَصَّةٌ بِالْفَاعِلِ وَتَعْلِيمُ الْقُرْآنِ عِبَادَةٌ مُتَعَدِّيَةٌ لِغَيْرِ الْمُعَلِّمِ فَتَجُوزُ الْأُجْرَةُ عَلَى مُحَاوَلَتِهِ النَّقْلَ كَتَعْلِيمِ كِتَابَةِ الْقُرْآنِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَأَبُو حَنِيفَةَ يُكْرَهُ تَعْلِيمُ الْقُرْآنِ بِأُجْرَةٍ وَيَجُوزُ أَنْ يَسْتَأْجِرَ الرَّجُلَ يَكْتُبُ لَهُ لَوْحًا أَوْ شِعْرًا أَوْ غِنَاءً مَعْلُومًا بِأَجْرٍ مَعْلُومٍ فَيُجَوِّزُ الْإِجَارَةَ فِيمَا هُوَ مَعْصِيَةٌ وَيُبْطِلُهَا فِيمَا هُوَ طَاعَةٌ.
üzerine bizzat farz-ı ayn olduğu halde karşılığında bir ücret alıncaya kadar kaçınan kimse bu ayetin hükmüne dahil olmuştur. En doğrusunu Allah bilir. Ebû Dâvûd, Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: (Kendisinden Allah azze ve celle'nin rızası talep edilen bir ilmi, sadece onunla dünyalıktan bir pay elde etmek için öğrenen kimse, kıyamet gününde cennetin kokusunu dahi alamaz). İKİNCİSİ: Âlimler bu ayet ve bu manadaki diğer deliller sebebiyle Kur'ân ve ilim öğretme karşılığında ücret alma hususunda ihtilaf etmişlerdir: ez-Zührî ve Rey ehli (Hanefîler) bunu yasaklamış ve şöyle demişlerdir: Kur'ân öğretmek karşılığında ücret almak caiz değildir; çünkü onu öğretmek, içerisinde yakınlaşma (kurbet) ve ihlas niyetine ihtiyaç duyulan vaciplerden bir vaciptir; namaz ve oruç gibi bunun karşılığında ücret alınamaz. Nitekim Yüce Allah: { وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا } buyurmuştur. İbn Abbâs, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: (Çocuklarınızın muallimleri en şerlilerinizdir; yetime karşı merhameti en az ve yoksula karşı en kaba olanlarıdır). Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Ey Allah'ın Resûlü! Muallimler hakkında ne buyurursunuz?" dedim. Şöyle buyurdu: (Onların dirhemi haram, elbiseleri suht (gayrimeşru kazanç) ve sözleri riyadır). Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ehl-i Suffe'den bazı kimselere Kur'ân ve yazı öğrettim; içlerinden bir adam bana bir yay hediye etti. Kendi kendime: "Bu bir mal sayılmaz, Allah yolunda onunla ok atarım" dedim ve bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordum; şöyle buyurdu: (Eğer boynuna ateşten bir halka geçirilmesi seni sevindirecekse onu kabul et!). Mâlik, Şâfiî, Ahmed, Ebû Sevr ve âlimlerin çoğu ise İbn Abbâs'ın rukye hadisindeki aleyhisselâm'ın şu buyruğundan ötürü Kur'ân öğretimi karşılığında ücret almayı caiz görmüşlerdir: (Karşılığında ücret aldığınız şeylerin en hak olanı Allah'ın Kitabı'dır). Bunu Buhârî tahric etmiştir; bu ihtilafı ortadan kaldıran açık bir nasstır, dolayısıyla ona dayanılmalıdır. Muhalifin namaz ve oruca kıyas ederek getirdiği delil ise fasittir; çünkü nassa karşı kıyas yapılmıştır. Ayrıca ikisi arasında açık bir fark vardır: Namaz ve oruç sadece failine has ibadetlerdir; Kur'ân öğretmek ise muallimin dışındakine de sirayet eden (müteaddî) bir ibadettir; dolayısıyla Kur'ân yazmayı öğretmekte olduğu gibi, bu nakil gayretine karşılık ücret alınması caizdir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: "Ebû Hanîfe Kur'ân'ın ücretle öğretilmesini mekruh görmekte; ancak bir kimsenin kendisine belirli bir ücretle bir levha, bir şiir yahut bilinen bir şarkı yazması için adam kiralamasını caiz görmektedir; böylece masiyet olan şeyde icâreyi (kiralamayı) caiz görmekte, taat olan şeyde ise iptal etmektedir."
وَأَمَّا الْجَوَابُ عَنِ الْآيَةِ- فَالْمُرَادُ بِهَا بَنُو إِسْرَائِيلَ، وَشَرْعُ مَنْ قَبْلَنَا هَلْ هُوَ شَرْعٌ لَنَا، فِيهِ خِلَافٌ، وَهُوَ لَا يَقُولُ بِهِ. جَوَابٌ ثَانٍ- وَهُوَ أَنْ تَكُونَ الْآيَةُ فِيمَنْ تَعَيَّنَ عَلَيْهِ التَّعْلِيمُ فَأَبَى حَتَّى يَأْخُذَ عَلَيْهِ أَجْرًا. فَأَمَّا إِذَا لَمْ يَتَعَيَّنْ فَيَجُوزُ لَهُ أَخْذُ الْأُجْرَةِ بِدَلِيلِ السُّنَّةِ فِي ذَلِكَ وَقَدْ يَتَعَيَّنُ عَلَيْهِ إِلَّا أَنَّهُ لَيْسَ عِنْدَهُ مَا يُنْفِقُهُ عَلَى نَفْسِهِ وَلَا عَلَى عِيَالِهِ فَلَا يَجِبُ عَلَيْهِ التَّعْلِيمُ وَلَهُ أَنْ يُقْبِلَ عَلَى صَنْعَتِهِ وَحِرْفَتِهِ. وَيَجِبُ عَلَى الْإِمَامِ أَنْ يُعِينَ لِإِقَامَةِ الدِّينِ إِعَانَتَهُ وَإِلَّا فَعَلَى الْمُسْلِمِينَ لِأَنَّ الصِّدِّيقَ ﵁ لَمَّا وُلِّيَ الْخِلَافَةَ وَعُيِّنَ لَهَا لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ مَا يُقِيمُ بِهِ أَهْلَهُ فَأَخَذَ ثِيَابًا وَخَرَجَ إِلَى السُّوقِ فَقِيلَ لَهُ فِي ذَلِكَ فَقَالَ: وَمِنْ أَيْنَ أُنْفِقُ عَلَى عِيَالِي! فَرَدُّوهُ وَفَرَضُوا لَهُ كِفَايَتَهُ. وأما الأحاديث فليس شي مِنْهَا يَقُومُ عَلَى سَاقٍ وَلَا يَصِحُّ مِنْهَا شي عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ بِالنَّقْلِ. أَمَّا حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ فَرَوَاهُ سَعِيدُ بْنُ طَرِيفٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنْهُ وَسَعِيدٌ مَتْرُوكٌ. وَأَمَّا حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ فَرَوَاهُ عَلِيُّ بْنُ عَاصِمٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ سلمة عَنْ أَبِي جُرْهُمٍ عَنْهُ وَأَبُو جُرْهُمٍ مَجْهُولٌ لَا يُعْرَفُ وَلَمْ يَرْوِ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ أَحَدٍ يُقَالُ لَهُ أَبُو جُرْهُمٍ وَإِنَّمَا رَوَاهُ عَنْ أَبِي الْمُهَزِّمِ وَهُوَ مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ أَيْضًا وَهُوَ حَدِيثٌ لَا أَصْلَ لَهُ. وَأَمَّا حَدِيثُ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ فَرَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ الْمُغِيرَةِ بْنِ زِيَادٍ الْمَوْصِلِيِّ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ نُسَيٍّ عَنِ الْأَسْوَدِ بْنِ ثَعْلَبَةَ عَنْهُ وَالْمُغِيرَةُ مَعْرُوفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَلَكِنَّهُ لَهُ مَنَاكِيرُ هَذَا مِنْهَا قَالَهُ أَبُو عُمَرَ. ثُمَّ قَالَ: وَأَمَّا حَدِيثُ الْقَوْسِ فَمَعْرُوفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ لِأَنَّهُ رُوِيَ عَنْ عُبَادَةَ مِنْ وَجْهَيْنِ وَرُوِيَ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ مِنْ حَدِيثِ مُوسَى بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ أبي وَهُوَ مُنْقَطِعٌ. وَلَيْسَ فِي الْبَابِ حَدِيثٌ يَجِبُ الْعَمَلُ بِهِ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ وَحَدِيثُ عُبَادَةَ وَأُبَيٍّ يَحْتَمِلُ التَّأْوِيلَ لِأَنَّهُ جَائِزٌ أَنْ يَكُونَ عَلَّمَهُ لِلَّهِ ثُمَّ أَخَذَ عَلَيْهِ أَجْرًا. وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (خَيْرُ النَّاسِ وَخَيْرُ مَنْ يَمْشِي عَلَى جديد الْأَرْضِ الْمُعَلِّمُونَ كُلَّمَا خَلُقَ الدِّينُ جَدَّدُوهُ أَعْطُوهُمْ وَلَا تَسْتَأْجِرُوهُمْ فَتُحْرِجُوهُمْ فَإِنَّ الْمُعَلِّمَ إِذَا قَالَ لِلصَّبِيِّ قُلْ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ فَقَالَ الصَّبِيُّ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ كَتَبَ اللَّهُ
Ayete verilecek cevaba gelince: Ayetten maksat İsrailoğullarıdır; bizden öncekilerin şeriatının bizim için de şeriat olup olmadığı hususunda ihtilaf vardır ve o [muhalif mezhep] bunu kabul etmemektedir. İkinci bir cevap: Ayet, öğretmek bizzat üzerine farz-ı ayn olduğu halde ücret alıncaya kadar bundan kaçınan kimse hakkındadır. Üzerine farz-ı ayn olmadığı durumlarda ise bu husustaki sünnetin delaletiyle ücret alması caizdir. Bazen üzerine farz-ı ayn olabilir, ancak kendisine ve ailesine harcayacak bir nafakası bulunmaz; bu durumda öğretmek ona vacip olmaz, kendi sanatına ve mesleğine yönelme hakkı vardır. Dinin ikame edilmesi için devlet başkanının (imamın) ona yardım tahsis etmesi vaciptir, aksi takdirde Müslümanların bunu karşılaması gerekir; zira es-Sıddîk (Ebû Bekir) radıyallâhu anh hilafet makamına getirilip bu işle görevlendirildiğinde ailesini geçindirecek bir şeyi yoktu, bu yüzden kumaş alıp çarşıya çıktı. Kendisine bu hususta bir şey söylenince: "Peki aileme nereden infak edeceğim!" dedi. Bunun üzerine onu geri çevirdiler ve kendisine yetecek kadar bir tahsisat belirlediler. Hadislere gelince: Bunlardan hiçbiri sağlam bir temele dayanmamakta ve nakil ilmi ehli nezdinde bunlardan hiçbir şey sahih kabul edilmemektedir. İbn Abbâs hadisine gelince: Bunu Saîd b. Tarîf, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; Saîd ise metrûk bir râvidir. Ebû Hüreyre hadisine gelince: Bunu Ali b. Âsım, Hammâd b. Seleme'den, o Ebû Cürhüm'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir; Ebû Cürhüm ise tanınmayan meçhul biridir ve Hammâd b. Seleme, Ebû Cürhüm diye anılan hiç kimseden rivayette bulunmamıştır; o bunu sadece Ebü'l-Mühezzim'den rivayet etmiştir ki o da hadisi metrûk biridir ve bu hadisin aslı yoktur. Ubâde b. es-Sâmit hadisine gelince: Bunu Ebû Dâvûd, Muğîre b. Ziyâd el-Mavsılî'nin Ubâde b. Nusey'den, onun el-Esved b. Sa'lebe'den, onun da Ubâde'den naklettiği hadis olarak rivayet etmiştir. Muğîre ilim ehli nezdinde tanınan biridir, ancak münker rivayetleri vardır ve Ebû Ömer'in belirttiğine göre bu da onlardandır. Sonra Ebû Ömer şöyle demiştir: Yay hadisi ilim ehli nezdinde bilinmektedir; çünkü Ubâde'den iki vecihten rivayet edilmiş, Übey b. Ka'b'dan da Mûsâ b. Alî'nin babasından, onun da Übey'den naklettiği hadis olarak rivayet edilmiştir ki bu rivayet münkati'dir. Bu babda nakil cihetiyle amel edilmesi vacip olan hiçbir hadis yoktur; Ubâde ve Übey hadisleri ise tevile muhtemeldir; zira Allah rızası için öğretip ardından karşılığında ücret almış olması caizdir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: (İnsanların en hayırlısı ve yeryüzünün üzerinde yürüyenlerin en hayırlısı muallimlerdir; din her yıprandığında onu yenilerler. Onlara veriniz, ancak onları kiralayıp da darlığa sokmayınız; zira muallim çocuğa 'Bismillâhirrahmânirrahîm de' dediğinde çocuk da 'Bismillâhirrahmânirrahîm' derse, Allah
بَرَاءَةً لِلصَّبِيِّ وَبَرَاءَةً لِلْمُعَلِّمِ وَبَرَاءَةً لِأَبَوَيْهِ مِنَ النار
...çocuk için bir beraat, muallim için bir beraat ve [çocuğun] anne babası için ateşten bir beraat [yazılır].
الثَّالِثَةُ: وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي حُكْمِ الْمُصَلِّي بِأُجْرَةٍ فَرَوَى أَشْهَبُ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الصَّلَاةِ خَلْفَ مَنِ اسْتُؤْجِرَ فِي رَمَضَانَ يَقُومُ لِلنَّاسِ فَقَالَ: أَرْجُو أَلَّا يَكُونَ بِهِ بَأْسٌ وَهُوَ أَشَدُّ كَرَاهَةً لَهُ فِي الْفَرِيضَةِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُ وَأَبُو ثَوْرٍ: لَا بَأْسَ بِذَلِكَ وَلَا بِالصَّلَاةِ خَلْفَهُ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: لَا صَلَاةَ لَهُ. وَكَرِهَهُ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَهَذِهِ الْمَسْأَلَةُ معلقة من التي قبلها واصلها وَاحِدٌ. قُلْتُ: وَيَأْتِي لِهَذَا أَصْلٌ آخَرُ مِنَ الْكِتَابِ فِي" بَرَاءَةَ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَكَرِهَ ابْنُ الْقَاسِمِ أَخْذَ الْأُجْرَةِ عَلَى تَعْلِيمِ الشِّعْرِ وَالنَّحْوِ. وَقَالَ ابْنُ حَبِيبٍ: لَا بَأْسَ بِالْإِجَارَةِ عَلَى تَعْلِيمِ الشِّعْرِ وَالرَّسَائِلِ وَأَيَّامِ الْعَرَبِ ويكره من الشعر ما فيه الخمر والخنى وَالْهِجَاءُ. قَالَ أَبُو الْحَسَنِ اللَّخْمِيُّ: وَيَلْزَمُ عَلَى قَوْلِهِ أَنْ يُجِيزَ الْإِجَارَةَ عَلَى كُتُبِهِ وَيُجِيزَ بَيْعَ كُتُبِهِ. وَأَمَّا الْغِنَاءُ وَالنَّوْحُ فَمَمْنُوعٌ عَلَى كُلِّ حَالٍ الرَّابِعَةُ: رَوَى الدَّارِمِيُّ أَبُو مُحَمَّدٍ فِي مُسْنَدِهِ أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ حدثنا محمد ابن عُمَرَ بْنِ الْكُمَيْتِ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ وَهْبٍ الْهَمْدَانِيُّ قَالَ أَخْبَرَنَا الضَّحَّاكُ بْنُ مُوسَى قَالَ: مَرَّ سُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بِالْمَدِينَةِ- وَهُوَ يُرِيدُ مَكَّةَ- فَأَقَامَ بِهَا أَيَّامًا فَقَالَ: هَلْ بِالْمَدِينَةِ أَحَدٌ أَدْرَكَ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ؟ قَالُوا لَهُ: أَبُو حَازِمٍ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ فَلَمَّا دَخَلَ عَلَيْهِ قَالَ لَهُ: يَا أَبَا حَازِمٍ مَا هَذَا الْجَفَاءُ؟ قَالَ أَبُو حَازِمٍ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَأَيُّ جَفَاءٍ رَأَيْتَ مِنِّي؟ قَالَ: أَتَانِي وُجُوهُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَلَمْ تَأْتِنِي! قَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أُعِيذُكَ بِاللَّهِ أَنْ تَقُولَ مَا لَمْ يَكُنْ مَا عَرَفْتَنِي قَبْلَ هَذَا الْيَوْمِ وَلَا أنا رأيتك! قال: فالتفت إلى محمد ابن شِهَابٍ الزُّهْرِيِّ فَقَالَ: أَصَابَ الشَّيْخُ وَأَخْطَأْتَ. قَالَ سُلَيْمَانُ: يَا أَبَا حَازِمٍ مَا لَنَا نَكْرَهُ الْمَوْتَ؟! قَالَ: لِأَنَّكُمْ أَخْرَبْتُمُ الْآخِرَةَ وَعَمَّرْتُمُ الدُّنْيَا فَكَرِهْتُمْ أَنْ تَنْتَقِلُوا مِنَ الْعُمْرَانِ إِلَى الْخَرَابِ قَالَ أَصَبْتَ يَا أَبَا حَازِمٍ فَكَيْفَ الْقُدُومُ غَدًا عَلَى اللَّهِ تَعَالَى؟ قَالَ: أَمَّا الْمُحْسِنُ فَكَالْغَائِبِ يَقْدَمُ عَلَى أَهْلِهِ وَأَمَّا الْمُسِيءُ فَكَالْآبِقِ يَقْدَمُ عَلَى مَوْلَاهُ. فَبَكَى سُلَيْمَانُ وَقَالَ: لَيْتَ شِعْرِي! مَا لَنَا عِنْدَ اللَّهِ؟ قَالَ: اعْرِضْ عَمَلَكَ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ. قَالَ: وَأَيُّ مَكَانٍ أجده؟ قال:
ÜÇÜNCÜSÜ: Âlimler ücret karşılığı namaz kıldıran kimsenin hükmünde ihtilaf etmişlerdir. Eşheb'in Mâlik'ten rivayet ettiğine göre, Ramazan ayında insanlara namaz kıldırmak üzere kiralanan kimsenin arkasında namaz kılmak sorulduğunda: "Bir sakıncası olmamasını umarım; farz namazda ise bunu daha şiddetli bir şekilde mekruh görürüm" demiştir. Şâfiî, ashabı ve Ebû Sevr: "Bunda da arkasında namaz kılmakta da bir sakınca yoktur" demişlerdir. el-Evzâî: "Onun namazı geçerli değildir" demiştir. Ebû Hanîfe ve ashabı ise daha önce geçtiği üzere bunu mekruh görmüşlerdir. İbn Abdilberr şöyle der: "Bu mesele bir önceki meseleye bağlıdır ve ikisinin aslı birdir." Derim ki: İnşâallahu teâlâ bunun için Kitap'tan Berâe (et-Tevbe) suresinde başka bir dayanak gelecektir. İbnü'l-Kâsım şiir ve nahiv öğretimi karşılığında ücret almayı mekruh görmüştür. İbn Habîb ise: "Şiir, mektup yazımı ve Arap tarihi (Eyyâmü'l-Arab) öğretimi için icâre akdi yapılmasında bir sakınca yoktur; şarap, fuhuş/müstehcenlik ve hiciv içeren şiirler ise mekruhtur" demiştir. Ebü'l-Hasen el-Lahmî: "Onun bu sözünün gereği olarak, onun kitapları üzerine icâre akdini caiz görmesi ve kitaplarının satışına cevaz vermesi gerekir. Şarkı söylemek ve ağıt yakmak ise her halükârda yasaktır" demiştir. DÖRDÜNCÜSÜ: ed-Dârimî Ebû Muhammed Müsned'inde şöyle rivayet etmiştir: Bize Ya'kûb b. İbrâhîm haber verip dedi ki: Bize Muhammed b. Ömer b. el-Kümeyt anlatıp dedi ki: Bize Ali b. Vehb el-Hemdânî anlatıp dedi ki: Bize ed-Dahhâk b. Mûsâ haber verip dedi ki: Süleyman b. Abdilmelik Mekke'ye gitmek isterken Medine'ye uğradı ve orada birkaç gün kaldı; ardından: "Medine'de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından herhangi birine yetişmiş kimse var mı?" diye sordu. Ona: "Ebû Hâzim var" dediler. Bunun üzerine ona haber gönderdi. Ebû Hâzim yanına girince ona: "Ey Ebû Hâzim! Bu ne vefasızlık/soğukluk?" dedi. Ebû Hâzim: "Ey Müminlerin Emiri! Benden ne vefasızlık gördün?" dedi. Süleyman: "Medine ehlinin ileri gelenleri bana geldi, sen ise gelmedin!" dedi. Ebû Hâzim: "Ey Müminlerin Emiri! Olmayan bir şeyi söylemenden seni Allah'a sığındırırım; sen bugünden önce ne beni tanırdın ne de ben seni gördüm!" dedi. ed-Dahhâk der ki: Bunun üzerine Süleyman, Muhammed b. Şihâb ez-Zührî'ye dönüp: "Yaşlı doğru söyledi, sen ise yanıldın" dedi. Süleyman: "Ey Ebû Hâzim! Bize ne oluyor da ölümden hoşlanmıyoruz?!" dedi. Ebû Hâzim: "Çünkü siz ahiretinizi harap edip dünyanızı imar ettiniz; dolayısıyla mamur bir yerden harabeye göç etmekten hoşlanmıyorsunuz" dedi. Süleyman: "Doğru söyledin ey Ebû Hâzim! Peki yarın Allah Teâlâ'nın huzuruna varış nasıl olacak?" dedi. Ebû Hâzim: "İyilik yapan kimse ailesinin yanına dönen gâib (yolcu) gibidir; kötülük yapan kimse ise efendisinin huzuruna getirilen kaçak köle gibidir" dedi. Bunun üzerine Süleyman ağladı ve: "Ah keşke bilseydim! Allah katında bizim durumumuz nedir?" dedi. Ebû Hâzim: "Amelini Allah'ın Kitabı'na arz et" dedi. Süleyman: "Bunu hangi ayette bulurum?" dedi. Ebû Hâzim şöyle dedi:
" إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ" [الانفطار: ١٤ - ١٣]. قَالَ سُلَيْمَانُ: فَأَيْنَ رَحْمَةُ اللَّهِ يَا أَبَا حَازِمٍ؟ قَالَ أَبُو حَازِمٍ: رَحْمَةُ اللَّهِ قَرِيبُ مِنَ الْمُحْسِنِينَ قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ: يَا أَبَا حَازِمٍ فَأَيُّ عِبَادِ اللَّهِ أَكْرَمُ؟ قَالَ: أُولُو الْمُرُوءَةِ وَالنُّهَى. قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ: فَأَيُّ الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ؟ قَالَ أَبُو حَازِمٍ أَدَاءُ الْفَرَائِضِ مَعَ اجْتِنَابِ الْمَحَارِمِ. قَالَ سُلَيْمَانُ: فَأَيُّ الدُّعَاءِ أَسْمَعُ؟ قَالَ دُعَاءُ الْمُحْسَنِ إِلَيْهِ لِلْمُحْسِنِ. فَقَالَ: أَيُّ الصَّدَقَةِ أَفْضَلُ؟ قَالَ: لِلسَّائِلِ الْبَائِسِ وَجُهْدُ الْمُقِلِّ لَيْسَ فِيهَا مَنٌّ وَلَا أَذًى. قَالَ: فَأَيُّ الْقَوْلِ أَعْدَلُ؟ قَالَ: قَوْلُ الْحَقِّ عِنْدَ مَنْ تَخَافُهُ أَوْ تَرْجُوهُ. قَالَ: فَأَيُّ الْمُؤْمِنِينَ أَكْيَسُ؟ قَالَ: رَجُلٌ عَمِلَ بِطَاعَةِ اللَّهِ وَدَلَّ النَّاسَ عَلَيْهَا. قَالَ: فَأَيُّ الْمُؤْمِنِينَ أَحْمَقُ؟ قَالَ: رَجُلٌ انْحَطَّ فِي هَوَى أَخِيهِ وَهُوَ ظَالِمٌ فَبَاعَ آخِرَتَهُ بِدُنْيَا غَيْرِهِ قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ: أَصَبْتَ فَمَا تَقُولُ فِيمَا نَحْنُ فِيهِ؟ قَالَ يَا أمير المؤمنين أو تعفيني؟ قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ: لَا! وَلَكِنْ نَصِيحَةٌ تُلْقِيهَا إِلَيَّ. قَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّ آبَاءَكَ قَهَرُوا النَّاسَ بِالسَّيْفِ وَأَخَذُوا هَذَا الْمُلْكَ عَنْوَةً عَلَى غَيْرِ مَشُورَةٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَلَا رِضَاهُمْ حَتَّى قَتَلُوا مِنْهُمْ مَقْتَلَةَ عَظِيمَةً فَقَدِ ارْتَحَلُوا عَنْهَا فَلَوْ شَعَرْتَ مَا قَالُوهُ وَمَا قِيلَ لَهُمْ!. فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنْ جُلَسَائِهِ: بِئْسَ مَا قُلْتَ يَا أَبَا حَازِمٍ! قَالَ أَبُو حَازِمٍ: كَذَبْتَ إِنَّ اللَّهَ أَخَذَ مِيثَاقَ الْعُلَمَاءِ ليبيننه للناس ولا تكتمونه. قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ: فَكَيْفَ لَنَا أَنْ نُصْلِحَ؟ قَالَ: تَدَعُونَ الصَّلَفَ وَتُمْسِكُونَ بِالْمُرُوءَةِ وَتَقْسِمُونَ بِالسَّوِيَّةِ. قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ: فَكَيْفَ لَنَا بِالْمَأْخَذِ بِهِ؟ قَالَ أَبُو حَازِمٍ: تَأْخُذُهُ مِنْ حِلِّهِ وَتَضَعُهُ فِي أَهْلِهِ. قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ: هَلْ لَكَ يَا أَبَا حَازِمٍ أَنْ تَصْحَبَنَا فَتُصِيبَ مِنَّا وَنُصِيبَ مِنْكَ؟ قَالَ أَعُوَذُ بِاللَّهِ! قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ: وَلِمَ ذَاكَ؟ قَالَ: أَخْشَى أَنْ أَرْكَنَ إِلَيْكُمْ شَيْئًا قَلِيلًا فَيُذِيقُنِي اللَّهُ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ. قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ ارْفَعْ إِلَيْنَا حَوَائِجَكَ قَالَ: تُنْجِينِي مِنَ النَّارِ وَتُدْخِلُنِي الْجَنَّةَ. قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ: لَيْسَ ذَاكَ إِلَيَّ! قَالَ له أَبُو حَازِمٍ: فَمَا لِي إِلَيْكَ حَاجَةٌ غَيْرَهَا. قَالَ: فَادْعُ لِي. قَالَ أَبُو حَازِمٍ: اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ سُلَيْمَانُ وَلِيَّكَ فَيَسِّرْهُ لِخَيْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَإِنْ كَانَ عَدُوَّكَ فَخُذْ بِنَاصِيَتِهِ إِلَى مَا تُحِبُّ وَتَرْضَى قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ قَطُّ! قال أبو حازم: قد أوجزت وأكثرت
{ إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ } “Şüphesiz iyiler nimet içindedirler; günahkârlar ise şüphesiz cehennemdedirler” [el-İnfitâr: 13-14]. Süleyman: "Peki Allah'ın rahmeti nerede ey Ebû Hâzim?" dedi. Ebû Hâzim: "Allah'ın rahmeti muhsinlere (iyilik edenlere) yakındır" dedi. Süleyman ona: "Ey Ebû Hâzim, Allah'ın kullarının en keremi (en değerlisi) kimdir?" dedi. [Ebû Hâzim]: "Mürüvvet ve akıl sahipleridir" dedi. Süleyman ona: "Peki amellerin hangisi daha faziletlidir?" dedi. Ebû Hâzim: "Haramlardan kaçınmakla birlikte farzları yerine getirmektir" dedi. Süleyman: "Peki duaların hangisi daha çok işitilir (kabule şayandır)?" dedi. [Ebû Hâzim]: "Kendisine iyilik yapılan kimsenin, iyilik edene ettiği duadır" dedi. [Süleyman]: "Sadakanın hangisi daha faziletlidir?" dedi. [Ebû Hâzim]: "Çaresiz durumdaki yoksula verilen ve darlığa düşenin elinden gelen gayretle verdiği sadakadır; onda ne başa kakma vardır ne de eza" dedi. [Süleyman]: "Peki sözün hangisi en adildir?" dedi. [Ebû Hâzim]: "Kendisinden korktuğun veya bir şey umduğun kimsenin yanında hakkı söylemektir" dedi. [Süleyman]: "Peki müminlerin en basiretlisi kimdir?" dedi. [Ebû Hâzim]: "Allah'a itaat doğrultusunda amel eden ve insanlara da bunu gösteren kimsedir" dedi. [Süleyman]: "Peki müminlerin en ahmakı kimdir?" dedi. [Ebû Hâzim]: "Zalim olduğu halde kardeşinin hevasına uyan, böylece başkasının dünyalığı karşılığında kendi ahiretini satan kimsedir" dedi. Süleyman ona: "Doğru söyledin. Peki bizim içinde bulunduğumuz bu duruma ne dersin?" dedi. [Ebû Hâzim]: "Ey Müminlerin Emîri, beni bundan muaf tutsan olmaz mı?" dedi. Süleyman ona: "Hayır! Ancak bana sunacağın bir nasihattir [bu]" dedi. [Ebû Hâzim] dedi ki: "Ey Müminlerin Emîri! Şüphesiz babaların insanları kılıçla boyunduruk altına aldılar ve Müslümanların istişaresi ve rızası olmaksızın bu idareyi zorla ele geçirdiler; hatta onlardan büyük bir topluluğu öldürdüler. Artık onlar [bu dünyadan] göçüp gittiler; bir bilsen ne dediklerini ve kendilerine neler dendiğini!" Bunun üzerine meclisinde oturanlardan bir adam ona: "Ne kötü söyledin ey Ebû Hâzim!" dedi. Ebû Hâzim: "Yalan söyledin! Şüphesiz Allah, onu insanlara mutlaka açıklayacaklarına ve gizlemeyeceklerine dair âlimlerden söz almıştır" dedi. Süleyman ona: "Peki durumu nasıl düzeltebiliriz?" dedi. [Ebû Hâzim]: "Böbürlenmeyi bırakırsınız, mürüvvete sarılırsınız ve [hakları] eşitçe paylaştırırsınız" dedi. Süleyman ona: "Peki bunu nasıl temin edebiliriz?" dedi. Ebû Hâzim: "Onu helalinden alır, ehline verirsin" dedi. Süleyman ona: "Ey Ebû Hâzim, bize yoldaşlık edip bizimle birlikte bulunur musun; böylece sen bizden bir pay elde edersin, biz de senden istifade ederiz?" dedi. [Ebû Hâzim]: "Allah'a sığınırım!" dedi. Süleyman ona: "Peki bu niçin?" dedi. [Ebû Hâzim]: "Size birazcık meyledip de Allah'ın bana hayatın ve ölümün kat kat [azabını] tattırmasından korkarım" dedi. Süleyman ona: "İhtiyaçlarını bize ilet" dedi. [Ebû Hâzim]: "Beni cehennemden kurtarman ve cennete girdirmendir" dedi. Süleyman ona: "Bu benim elimde olan bir şey değil!" dedi. Ebû Hâzim ona: "O halde senden bundan başka bir ihtiyacım yoktur" dedi. [Süleyman]: "Öyleyse bana dua et" dedi. Ebû Hâzim: "Allah'ım! Eğer Süleyman senin dostun ise, onu dünya ve ahiretin hayrına muvaffak kıl; eğer senin düşmanın ise, onu perçeminden tutup sevdiğin ve razı olduğun şeye yönelt" dedi. Süleyman ona: "Yeter!" dedi. Ebû Hâzim: "[Sözü] öz tuttum ama çok şey söyledim
إِنْ كُنْتَ مِنْ أَهْلِهِ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ مِنْ أَهْلِهِ فَمَا يَنْبَغِي أَنْ أَرْمِيَ عَنْ قَوْسٍ لَيْسَ لَهَا وَتَرٌ قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ أَوْصِنِي قَالَ سَأُوصِيكَ وَأُوجِزُ: عَظِّمْ رَبَّكَ وَنَزِّهْهُ أَنْ يَرَاكَ حَيْثُ نَهَاكَ أَوْ يَفْقِدَكَ حَيْثُ أَمَرَكَ. فَلَمَّا خَرَجَ مِنْ عِنْدِهِ بَعَثَ إِلَيْهِ بِمِائَةِ دِينَارٍ وَكَتَبَ [إِلَيْهِ] أَنْ أَنْفِقْهَا وَلَكَ عِنْدِي مِثْلُهَا كَثِيرٌ قَالَ فَرَدَّهَا عَلَيْهِ وَكَتَبَ إِلَيْهِ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أُعِيذُكَ بِاللَّهِ أَنْ يَكُونَ سُؤَالُكَ إِيَّايَ هَزْلًا أَوْ رَدِّي عَلَيْكَ بَذْلًا وَمَا أَرْضَاهَا لَكَ فَكَيْفَ [أَرْضَاهَا] لِنَفْسِي! إِنَّ مُوسَى بْنَ عِمْرَانَ لَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ رِعَاءً يَسْقُونَ وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمْ جَارِيَتَيْنِ تَذُودَانِ [فَسَأَلَهُمَا فَقَالَتَا لَا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَاءُ وَأَبُونَا شَيْخٌ كَبِيرٌ] فَسَقَى لَهُمَا ثُمَّ تَوَلَّى إِلَى الظِّلِّ فَقَالَ رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ وَذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ جَائِعًا خَائِفًا لَا يَأْمَنُ فَسَأَلَ رَبَّهُ وَلَمْ يَسْأَلِ النَّاسَ فَلَمْ يَفْطِنِ الرِّعَاءُ وَفَطِنَتِ الْجَارِيَتَانِ فَلَمَّا رَجَعَتَا إِلَى أَبِيهِمَا أخبرتاه بالقصة وبقوله. فقال أبوهما وهو شعب ﵇ هذا رجل جائع. فقال إحداهما: اذْهَبِي فَادْعِيهِ. فَلَمَّا أَتَتْهُ عَظَّمَتْهُ وَغَطَّتْ وَجْهَهَا وَقَالَتْ إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنَا فَشَقَّ عَلَى مُوسَى حِينَ ذَكَرَتْ" أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنا" وَلَمْ يَجِدْ بُدًّا مِنْ أَنْ يَتْبَعَهَا لِأَنَّهُ كَانَ بَيْنَ الْجِبَالِ جَائِعًا مُسْتَوْحِشًا. فَلَمَّا تَبِعَهَا هَبَّتِ الرِّيحُ فَجَعَلَتْ تُصَفِّقُ ثِيَابَهَا عَلَى ظَهْرِهَا فَتَصِفُ لَهُ عَجِيزَتَهَا- وَكَانَتْ ذَاتَ عَجُزٍ- وَجَعَلَ مُوسَى يُعْرِضُ مَرَّةً وَيَغُضُّ أُخْرَى فَلَمَّا عِيلَ صَبْرُهُ نَادَاهَا: يَا أَمَةَ اللَّهِ كُونِي خَلْفِي وَأَرِينِي السَّمْتَ بِقَوْلِكِ. فَلَمَّا دَخَلَ عَلَى شُعَيْبٍ إِذْ هُوَ بِالْعَشَاءِ مُهَيَّأٌ فَقَالَ لَهُ شُعَيْبٌ اجْلِسْ يَا شَابُّ فتعشى فَقَالَ لَهُ مُوسَى ﵇ أَعُوَذُ بِاللَّهِ! فَقَالَ لَهُ شُعَيْبُ: لِمَ؟ أَمَا أَنْتَ جَائِعٌ؟ قَالَ بَلَى وَلَكِنِّي أَخَافُ أَنْ يَكُونَ هَذَا عِوَضًا لِمَا سَقَيْتُ لَهُمَا وَأَنَا مِنْ أَهْلِ بَيْتٍ لَا نَبِيعُ شَيْئًا مِنْ دِينِنَا بِمِلْءِ الْأَرْضِ ذَهَبًا فَقَالَ لَهُ شُعَيْبٌ لَا يَا شَابُّ. وَلَكِنَّهَا عَادَتِي وَعَادَةُ آبَائِي: نَقْرِي الضَّيْفَ وَنُطْعِمُ الطَّعَامَ فَجَلَسَ مُوسَى فَأَكَلَ فَإِنْ كَانَتْ هَذِهِ الْمِائَةَ دِينَارٍ عِوَضًا لِمَا حَدَّثْتُ فَالْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ فِي حَالِ الِاضْطِرَارِ أَحَلُّ مِنْ هَذِهِ وَإِنْ كَانَ لِحَقٍّ فِي بَيْتِ الْمَالِ فَلِي فِيهَا نُظَرَاءُ فَإِنْ سَاوَيْتَ بَيْنَنَا وإلا فليس لي فيها حاجة
...eğer onun ehli isen. Şayet onun ehli değilsen, kirişi olmayan bir yayla ok atmam bana yakışmaz." Süleyman ona: "Bana vasiyette bulun" dedi. O da şöyle dedi: "Sana özlü bir vasiyette bulunayım: Rabbini yücelt ve O'nun, seni yasakladığı yerde görmesinden yahut emrettiği yerde bulamamasından O'nu tenzih et." Onun yanından çıktığında, [Süleyman] ona yüz dinar gönderdi ve [ona]: "Bunu harca, benim yanımda senin için bunun gibi daha pek çok [ihsan] vardır" diye yazdı. [Râvi] dedi ki: O da [parayı] ona geri çevirdi ve ona şöyle yazdı: "Ey Müminlerin Emîri! Senin bana soruşunun bir eğlence/alay konusu olmasından yahut benim sana cevabımın bir bağış [elde etme arzusu] olmasından Allah'a sığınırım! Ben bunu senin için uygun görmezken kendim için nasıl [uygun göreyim]! Şüphesiz İmrân oğlu Mûsâ Medyen suyuna vardığında, orada [hayvanlarını] sulayan bir grup çoban buldu. Onların gerisinde de [hayvanlarını sudan] alıkoyan iki genç kız buldu. [Onlara sordu; onlar da: "Çobanlar [hayvanlarını] sulayıp çekilinceye kadar biz sulayamayız; babamız da yaşlı bir ihtiyardır" dediler]. Bunun üzerine onların yerine [hayvanları] suladı, sonra gölgeye çekilip şöyle dedi: { رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ } “Rabbim! Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım”. Bu da onun aç, korku içinde ve emniyette olmamasından ötürüydü; dolayısıyla Rabbinden istedi, insanlardan istemedi. Çobanlar farkına varmadı ama iki kız fark etti. Babalarına döndüklerinde ona olayı ve onun söylediği sözü haber verdiler. Babaları -ki o Şuayb aleyhisselâm idi- şöyle dedi: "Bu, aç bir adamdır." [Sonra da] ikisinden birine: "Git, onu çağır" dedi. Kız onun yanına geldiğinde ona saygı gösterdi, yüzünü örttü ve: { إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنَا } “Babam, bizim yerimize sulamanın ücretini ödemek için seni çağırıyor” dedi. Kız "bizim yerimize sulamanın ücretini..." ifadesini zikrettiğinde bu durum Mûsâ'ya ağır geldi; fakat dağlar arasında aç ve yapayalnız olduğu için onu takip etmekten başka çare bulamadı. Onu takip ettiğinde rüzgâr esti ve elbisesini sırtına yapıştırıp kalçasının hatlarını ona belli etmeye başladı -kız da dolgun kalçalı idi-. Mûsâ bir yüzünü çeviriyor, bir gözlerini yumuyordu. Sabrı tükenince ona şöyle seslendi: "Ey Allah'ın kulu! Benim arkamdan yürü ve sözlerinle bana yolu göster." Şuayb'ın yanına girdiğinde akşam yemeğinin hazır olduğunu gördü. Şuayb ona: "Otur ey genç, akşam yemeğini ye" dedi. Mûsâ aleyhisselâm ona: "Allah'a sığınırım!" dedi. Şuayb ona: "Niçin? Sen aç değil misin?" dedi. Mûsâ: "Evet [açım], ancak bunun o ikisi yerine sulamama karşılık bir bedel olmasından korkarım. Biz öyle bir ev halkıyız ki dinimizden hiçbir şeyi yeryüzü dolusu altına dahi satmayız" dedi. Şuayb ona şöyle dedi: "Hayır ey genç! Fakat bu benim ve atalarımın âdetidir; biz misafiri ağırlar ve yemek yediririz." Bunun üzerine Mûsâ oturdu ve yedi. Şayet bu yüz dinar anlattığım [nasihatlerimin] bir bedeli ise, darda kalma durumunda leş, kan ve domuz eti bundan daha helaldir. Yok eğer Beytülmal'deki bir haktan dolayı ise, bu hususta benim gibi olan pek çok emsalim vardır; eğer aramızda eşitlik gözetirsen [alırım], aksi takdirde benim buna hiçbir ihtiyacım yoktur."
قُلْتُ: هَكَذَا يَكُونُ الِاقْتِدَاءُ بِالْكِتَابِ وَالْأَنْبِيَاءِ انْظُرُوا إِلَى هَذَا الْإِمَامِ الْفَاضِلِ وَالْحَبْرِ الْعَالِمِ كَيْفَ لَمْ يَأْخُذْ عَلَى عَمَلِهِ عِوَضًا وَلَا عَلَى وَصِيَّتِهِ بَدَلًا وَلَا عَلَى نَصِيحَتِهِ صَفَدًا بَلْ بَيَّنَ الْحَقَّ وَصَدَعَ وَلَمْ يَلْحَقْهُ فِي ذَلِكَ خَوْفٌ وَلَا فَزَعٌ. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (لَا يَمْنَعَنَّ أَحَدَكُمْ هَيْبَةُ أحد أن يقول أو يقوم بِالْحَقِّ حَيْثُ كَانَ). وَفِي التَّنْزِيلِ" يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ" [المائدة ٥٤]. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ) قَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى التقوى وقرى" فَاتَّقُونِي" بِالْيَاءِ وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَالَ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَوْلُهُ" وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ" قَالَ مَوْضِعُ عِلْمِي السَّابِقُ فِيكُمْ." وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ" قَالَ مَوْضِعُ الْمَكْرِ وَالِاسْتِدْرَاجِ لِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:" سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ" [الأعراف: ١٨٢] وقوله:" فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ" [الأعراف: ٩٩] فما استثنى نبيا ولا صديقا.
Derim ki: Kitaba ve peygamberlere uymak işte böyle olur! Bu faziletli imama ve âlim zata bakın; ameline karşılık hiçbir bedel, vasiyetine karşılık hiçbir ivaz ve nasihatine karşılık hiçbir hediye/bağış kabul etmedi; bilakis hakkı açıkladı, haykırdı ve bu hususta ona hiçbir korku ve dehşet ilişmedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Hiçbirinizin bir kimseden duyduğu çekinme/heybet, nerede olursa olsun hakkı söylemesine veya hakkı ikame etmesine engel olmasın). Kur'ân'da da şöyle buyrulmuştur: { يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ } “Allah yolunda cihad ederler ve hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar” [el-Mâide: 54]. Yüce Allah'ın { وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ } “Ve yalnız benden sakının!” buyruğu: Takvanın manası daha önce geçmişti; yâ harfi ile { فَاتَّقُونِي } kıraati de daha önce zikredilmişti. Sehl b. Abdillâh Yüce Allah'ın { وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ } buyruğu hakkında: "Hakkınızdaki geçmiş ilmimin yeridir" demiştir. { وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } hakkında ise: "Yüce Allah'ın { سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ } “Onları bilmedikleri bir yönden derece derece helake yaklaştıracağız” [el-A'râf: 182] ve { فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ } “Hüsrana uğrayan topluluktan başkası Allah'ın tuzağından (mekrinden) emin olmaz” [el-A'râf: 99] buyruklarından ötürü mekr ve istidraç makamıdır; zira Allah hiçbir peygamberi ve sıddîkı bundan istisna tutmamıştır" demiştir.
[سورة البقرة (٢): آية ٤٢]
[Bakara Suresi (2): Âyet 42]
وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤٢)
{ وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤٢) } “Hakkı batıl ile karıştırıp da bile bile hakkı gizlemeyin.”
قوله تعالى: (وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ) اللَّبْسُ: الْخَلْطُ. لَبَسْتُ عَلَيْهِ الْأَمْرَ أَلْبِسْهُ، إِذَا مَزَجْتُ بَيِّنَهُ بِمُشْكِلِهِ وَحَقَّهُ بِبَاطِلِهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى" وَلَلَبَسْنا عَلَيْهِمْ ما يَلْبِسُونَ" [الانعام: ٩]. وَفِي الْأَمْرِ لُبْسَةٌ أَيْ لَيْسَ بِوَاضِحٍ. وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُ عَلِيٍّ ﵁ لِلْحَارِثِ بْنِ حَوْطٍ يَا حَارِثُ إِنَّهُ مَلْبُوسٌ عَلَيْكَ، إِنَّ الْحَقَّ لَا يُعْرَفُ بِالرِّجَالِ، اعْرِفِ الْحَقَّ تَعْرِفْ أَهْلَهُ. وَقَالَتِ الْخَنْسَاءُ:
Yüce Allah'ın { وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ } “Hakkı batıl ile karıştırmayın” buyruğunda geçen *el-lebs* (اللَّبْسُ), karıştırmak demektir. Bir işin açığı ile kapalı olanını, hakkı ile bâtılını birbirine kattığımda [Arapçada] "لَبَسْتُ عَلَيْهِ الْأَمْرَ أَلْبِسُهُ" (İşi ona karıştırdım/müşkil kıldım) denir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَلَبَسْنا عَلَيْهِمْ ما يَلْبِسُونَ } “Ve onları yine düşmekte oldukları kuşkuya/karmaşaya düşürürdük” [el-En'âm: 9]. Bir işte kapalılık/karışıklık olduğunda "فِي الْأَمْرِ لُبْسَةٌ" (İşte bir belirsizlik var), yani iş açık/net değildir denir. Ali radıyallâhu anh'ın, Hâris b. Havt'a söylediği şu söz bu anlamdandır: "Ey Hâris! Şüphesiz bu mesele sana karışık gelmiş. Hak insanlarla tanınmaz; sen hakkı tanı ki ehlini de tanıyasın." Hansâ da şöyle demiştir:
تَرَى الْجَلِيسَ يَقُولُ الْحَقَّ تَحْسَبُهُ ... رُشْدًا وَهَيْهَاتَ فَانْظُرْ مَا بِهِ الْتَبَسَا
"Meclistekinin hakkı söylediğini görür, onu doğru yolda sanırsın; / Heyhat! Bak da gör ona nelerin karıştığını!
صَدِّقْ مَقَالَتَهُ وَاحْذَرْ عَدَاوَتَهُ ... وَالْبَسْ عليه أمورا مثل ما لبسا
Sözünü tasdik et, [fakat] düşmanlığından sakın; / O nasıl karıştırdıysa, sen de ona işleri öyle karıştır!
وَقَالَ الْعَجَّاجُ:
Accâc da şöyle demiştir:
لَمَّا لَبَسْنَ الْحَقَّ بِالتَّجَنِّي ... غَنِينَ وَاسْتَبْدَلْنَ زَيْدًا مِنِّي
"Hakkı iftira ve haksızlıkla karıştırdıklarında, / Zenginleştiler ve benim yerime Zeyd'i tercih ettiler."
رَوَى سَعِيدٌ عَنْ قَتَادَةَ في قوله:" وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ" [البقرة: ٤٢]، يَقُولُ: لَا تَلْبِسُوا الْيَهُودِيَّةَ وَالنَّصْرَانِيَّةَ بِالْإِسْلَامِ وَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّ دِينَ اللَّهِ- الَّذِي لَا يَقْبَلُ غَيْرَهُ ولا يجزئ إِلَّا بِهِ- الْإِسْلَامُ وَأَنَّ الْيَهُودِيَّةَ وَالنَّصْرَانِيَّةَ بِدْعَةٌ وَلَيْسَتْ مِنَ اللَّهِ. وَالظَّاهِرُ مِنْ قَوْلِ عَنْتَرَةَ:
Saîd, Katâde'den Yüce Allah'ın { وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ } “Hakkı bâtıl ile karıştırmayın” [el-Bakara: 42] buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Yahudilik ve Hristiyanlığı İslâm ile karıştırmayın. Hâlbuki siz, Allah'ın kendisinden başkasını kabul etmeyeceği ve ancak kendisiyle kurtuluşa erilebilecek dinin İslâm olduğunu; Yahudilik ve Hristiyanlığın ise bid'at olup Allah katından olmadığını pekâlâ bilmektesiniz." Antere'nin şu sözünün zâhiri de:
وَكَتِيبَةٍ لَبَّسْتُهَا بِكَتِيبَةٍ
"Ve nice birliği diğer birliğe kattım/karıştırdım"
أَنَّهُ مِنْ هَذَا الْمَعْنَى، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مِنَ اللِّبَاسِ. وَقَدْ قِيلَ هَذَا فِي مَعْنَى الْآيَةِ، أَيْ لَا تُغَطُّوا. وَمِنْهُ لَبِسَ الثَّوْبَ يُقَالُ لَبِسْتُ الثَّوْبَ أَلْبَسُهُ وَلِبَاسُ الرَّجُلِ زَوْجَتُهُ وَزَوْجُهَا لِبَاسُهَا قَالَ الْجَعْدِيُّ:
bu manadan olduğunu göstermektedir. Ancak kelimenin *el-libâs* (örtü/elbise) kökünden gelmiş olması da muhtemeldir. Âyetin manası hakkında: "Örtmeyiniz [hakkı gizlemeyiniz]" denildiği de nakledilmiştir. Elbise giymek anlamındaki *lebise* (لَبِسَ) fiili de bundandır; nitekim "لَبِسْتُ الثَّوْبَ أَلْبَسُهُ" (Elbiseyi giydim) denilir. Erkeğin elbisesi hanımı, hanımın elbisesi de kocasıdır. Ca'dî şöyle demiştir:
إِذَا مَا الضَّجِيعُ ثَنَى جِيدَهَا ... تَثَنَّتْ عَلَيْهِ فَكَانَتْ لِبَاسَا
"Yatak arkadaşı boynunu bükünce, / Ona sarılıp elbise gibi büründü."
وَقَالَ الْأَخْطَلُ:
Ahtal da şöyle demiştir:
وَقَدْ لَبِسْتُ لِهَذَا الْأَمْرِ أَعْصُرَهُ ... حَتَّى تَجَلَّلَ رَأْسِي الشَّيْبُ فَاشْتَعَلَا
"Bu iş için nice çağları elbise gibi giyindim/yaşadım; / Tâ ki başımı aklar kaplayıp alev gibi parlayıncaya dek."
وَاللَّبُوسُ: كُلُّ مَا يُلْبَسُ مِنْ ثِيَابٍ وَدِرْعٍ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى" وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ" [الأنبياء: ٨٠]. وَلَابَسْتُ فُلَانًا حَتَّى عَرَفْتُ بَاطِنَهُ وَفِي فُلَانٍ مَلْبَسٌ أَيْ مُسْتَمْتَعٌ قَالَ:
*el-Lebûs* (اللَّبُوسُ): Elbise ve zırh gibi giyilen her şeye denir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ } “Ona, sizi korusun diye zırh yapma sanatını öğrettik” [el-Enbiyâ: 80]. Bir kimsenin iç yüzünü öğreninceye kadar onunla içli dışlı olunduğunda "لَابَسْتُ فُلَانًا حَتَّى عَرَفْتُ بَاطِنَهُ" denir. "فِي فُلَانٍ مَلْبَسٌ" denildiğinde ise 'ondan faydalanılacak bir yön vardır' manası kastedilir. Şair şöyle demiştir:
أَلَا إِنَّ بَعْدَ الْعُدْمِ لِلْمَرْءِ قِنْوَةً ... وَبَعْدَ الْمَشِيبِ طُولَ عُمَرٍ وَمَلْبَسَا
"Bilesin ki yokluktan sonra kişi için bir kazanç vardır; / Yaşlılıktan sonra da uzun bir ömür ve yararlanılacak bir hayat vardır."
وَلِبْسُ الْكَعْبَةِ وَالْهَوْدَجِ مَا عَلَيْهِمَا مِنْ لِبَاسٍ (بِكَسْرِ اللَّامِ). قَوْلُهُ تَعَالَى" بِالْباطِلِ" الْبَاطِلُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ خِلَافُ الْحَقِّ وَمَعْنَاهُ الزَّائِلُ قال لبيد:
Kâbe'nin ve hevdecin örtüsü için (lâm harfinin kesresiyle) *libs* (لِبْس) tabiri kullanılır. Yüce Allah'ın { بِالْباطِلِ } buyruğuna gelince: *el-Bâtıl* (الْبَاطِلُ), Arap kelamında hakkın zıddıdır ve anlamı 'yok olup giden/zâil olan şey' demektir. Lebîd şöyle demiştir:
ألا كل شي مَا خَلَا اللَّهَ بَاطِلٌ
"Bilesiniz ki, Allah'tan başka her şey bâtıldır/yok olucudur!"
وَبَطَلَ الشَّيْءُ يَبْطُلُ بُطْلًا وَبُطُولًا وَبُطْلَانًا [ذَهَبَ ضَيَاعًا وَخَسَرًا] وَأَبْطَلَهُ غَيْرُهُ. وَيُقَالُ ذَهَبَ دَمُهُ بُطْلًا أَيْ هَدَرًا وَالْبَاطِلُ الشَّيْطَانُ وَالْبَطَلُ الشُّجَاعُ سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ يُبْطِلُ شَجَاعَةَ صَاحِبِهِ. قَالَ النَّابِغَةُ:
Bir şey zayi olup boşa çıktığında "بَطَلَ الشَّيْءُ يَبْطُلُ بُطْلًا وَبُطُولًا وَبُطْلَانًا" [Zayi olup hüsrana uğradı] denir; başkası onu boşa çıkardığında ise "أَبْطَلَهُ غَيْرُهُ" denir. Bir kimsenin kanı heder olup boşa gittiğinde "ذَهَبَ دَمُهُ بُطْلًا" denir. Şeytana da *bâtıl* denir. Yiğit ve cesur kimseye *batal* (الْبَطَل) denmesi, hasmının cesaretini boşa çıkarıp hükümsüz kıldığı içindir. Nâbiğa şöyle demiştir:
لَهُمْ لِوَاءٌ بِأَيْدِي مَاجِدٍ بَطَلٍ ... لَا يَقْطَعُ الْخِرَقَ إِلَّا طرفه سامي
Onların, şerefli [ve] yiğit bir kahramanın elinde öyle bir sancağı vardır ki; o engin çölleri ancak başı dik ve yüce olan [o sancaktar] aşabilir.
والمرأة بطله. وقد بطل الرجل (بِالضَّمِّ) يَبْطُلُ بُطُولَةً وَبَطَالَةً أَيْ صَارَ شُجَاعًا وَبَطَلَ الْأَجِيرُ (بِالْفَتْحِ) بَطَالَةُ أَيْ تَعَطَّلَ فَهُوَ بَطَّالٌ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ التَّأْوِيلِ فِي الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ" الْحَقَّ بِالْباطِلِ" فَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ لَا تَخْلِطُوا مَا عِنْدَكُمْ مِنَ الْحَقِّ فِي الْكِتَابِ بِالْبَاطِلِ وَهُوَ التَّغْيِيرُ وَالتَّبْدِيلُ. وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ قَالَتِ الْيَهُودُ مُحَمَّدٌ مَبْعُوثٌ وَلَكِنْ إِلَى غَيْرِنَا فَإِقْرَارُهُمْ بِبَعْثِهِ حَقٌّ وَجَحْدُهُمْ أَنَّهُ بُعِثَ إِلَيْهِمْ بَاطِلٌ وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ الْمُرَادُ بِالْحَقِّ التَّوْرَاةُ وَالْبَاطِلُ مَا بَدَّلُوا فِيهَا مِنْ ذِكْرِ مُحَمَّدٍ ﵇ وَغَيْرِهِ وَقَالَ مُجَاهِدٌ لَا تَخْلِطُوا الْيَهُودِيَّةَ وَالنَّصْرَانِيَّةَ بِالْإِسْلَامِ. وَقَالَهُ قَتَادَةُ وَقَدْ تَقَدَّمَ. قُلْتُ: وَقَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ أَصْوَبُ لِأَنَّهُ عَامٌّ فَيَدْخُلُ فِيهِ جَمِيعُ الْأَقْوَالِ وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ) يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى" تَلْبِسُوا" فَيَكُونَ مَجْزُومًا وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا بِإِضْمَارِ أَنْ التَّقْدِيرُ لَا يَكُنْ مِنْكُمْ لَبْسُ الْحَقِّ وَكِتْمَانُهُ أَيْ وَأَنْ تَكْتُمُوهُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي كِتْمَانَهُمْ أَمْرَ النَّبِيِّ ﷺ وَهُمْ يَعْرِفُونَهُ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ سِيرِينَ: نَزَلَ عِصَابَةٌ مِنْ وَلَدِ هَارُونَ يَثْرِبَ لَمَّا أَصَابَ بَنِي إِسْرَائِيلَ مَا أَصَابَهُمْ مِنْ ظُهُورِ الْعَدُوِّ عَلَيْهِمْ وَالذِّلَّةِ وَتِلْكَ الْعِصَابَةُ هُمْ حَمَلَةُ التَّوْرَاةِ يَوْمَئِذٍ فَأَقَامُوا بِيَثْرِبَ يَرْجُونَ أَنْ يَخْرُجَ مُحَمَّدٌ ﷺ بَيْنَ ظَهْرَانَيْهِمْ وَهُمْ مُؤْمِنُونَ مُصَدِّقُونَ بِنُبُوَّتِهِ فَمَضَى أُولَئِكَ الْآبَاءُ وَهُمْ مُؤْمِنُونَ وَخَلَفَ الْأَبْنَاءُ وَأَبْنَاءُ الْأَبْنَاءِ فَأَدْرَكُوا مُحَمَّدًا ﷺ فَكَفَرُوا بِهِ وَهُمْ يَعْرِفُونَهُ وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى" فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ" [البقرة: ٨٩]. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ) جُمْلَةٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ أَيْ أَنَّ مُحَمَّدًا ﵇ حَقٌّ فَكُفْرُهُمْ كَانَ كُفْرَ عِنَادٍ وَلَمْ يَشْهَدْ تَعَالَى لَهُمْ بِعِلْمٍ وَإِنَّمَا نَهَاهُمْ عَنْ كِتْمَانِ مَا عَلِمُوا. وَدَلَّ هَذَا عَلَى تَغْلِيظِ الذَّنْبِ عَلَى مَنْ وَاقَعَهُ عَلَى عِلْمٍ وَأَنَّهُ أَعْصَى مِنَ الْجَاهِلِ. وَسَيَأْتِي بَيَانُ هَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى" أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ" [البقرة: ٤٤] الآية.
Cesur kadına da *batale* (بَطَلَة) denir. Adam cesurlaştığında (ötre ile) "بَطُلَ الرَّجُلُ يَبْطُلُ بُطُولَةً وَبَطَالَةً" denir. İşsiz kalan işçi için ise (üstün ile) "بَطَلَ الْأَجِيرُ بَطَالَةً" denir ki 'işsiz kaldı, boşta kaldı' demektir; böylesine de *battâl* (بَطَّال) denir. Müfessirler âyetteki { الْحَقَّ بِالْباطِلِ } “hakkı bâtıl ile” ifadesinden ne kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs ve başkalarından: 'Kitap'ta yanınızda bulunan hakkı, bâtıl olan tahrif ve değiştirme ile karıştırmayın' manası rivayet edilmiştir. Ebu'l-Âliye şöyle demiştir: 'Yahudiler, Muhammed peygamber olarak gönderilmiştir fakat bize değil başkalarına gönderilmiştir, dediler. Onların onun peygamberliğini ikrar etmeleri hak; kendilerine gönderildiğini inkâr etmeleri ise bâtıldır.' İbn Zeyd şöyle demiştir: 'Haktan kasıt Tevrat, bâtıldan kasıt ise onda Muhammed aleyhisselâm'ın zikri ve diğer hususlarda yaptıkları tahriflerdir.' Mücâhid: 'Yahudilik ve Hristiyanlığı İslâm ile karıştırmayın' demiştir. Katâde de bunu söylemiş olup daha önce geçmişti. Derim ki: İbn Abbâs'ın kavli daha isabetlidir; zira genel kapsamlıdır ve bütün bu görüşleri içine alır. Yardımına sığınılacak ancak Allah'tır. Yüce Allah'ın { وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ } “ve hakkı gizlemeyin” buyruğuna gelince: Bu fiilin { تَلْبِسُوا } fiiline matuf olarak meczûm olması caiz olduğu gibi, gizli bir *en* (أَنْ) edatıyla mansub olması da caizdir. Bu takdirde mana: 'Sizden hakkı karıştırmak ve onu gizlemek bir arada meydana gelmesin', yani [ve hakkı bile bile gizlemeniz de vaki olmasın] demektir. İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Yani onlar bildikleri halde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasıflarını ve durumunu gizlemeleridir.' Muhammed b. Sîrîn şöyle demiştir: 'İsrâiloğullarının başına düşmanlarının galip gelmesi ve zillet musibeti geldiğinde, Hârun'un soyundan bir grup Yesrib'e yerleşti. O grup o gün Tevrat'ı taşıyan âlimlerdi. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendi aralarından çıkacağını ümit ederek, ona iman etmiş ve nübüvvetini tasdik etmiş halde Yesrib'de ikamet ettiler. O babalar mümin olarak vefat ettiler; arkalarından oğulları ve torunları geldi. Onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e yetiştiler; fakat onu pek iyi bildikleri halde inkâr ettiler. Yüce Allah'ın { فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ } “Bildi tanıdıkları kendilerine gelince onu inkâr ettiler” [el-Bakara: 89] buyruğunun manası işte budur.' Yüce Allah'ın { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “bile bile” buyruğu: Hâl konumunda bir cümledir; yani Muhammed aleyhisselâm'ın hak peygamber olduğunu bildiğiniz halde [bunu yapıyorsunuz]. Dolayısıyla onların küfrü inat küfrü idi. Yüce Allah onlar için [kurtarıcı] bir ilme şahitlik etmemiş, sadece bildiklerini gizlemekten onları nehyetmiştir. Bu durum, bilerek günah işleyen kimsenin günahının daha ağır olduğuna ve onun cahil kimseden daha fazla isyankâr sayılacağına delalet eder. Bunun açıklaması Yüce Allah'ın { أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ } “Siz insanlara iyiliği emredip...” [el-Bakara: 44] âyetinde gelecektir.
[سورة البقرة (٢): آية ٤٣]
[Bakara Suresi (2): Âyet 43]
وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ (٤٣)
{ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ (٤٣) } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve rükû edenlerle birlikte rükû edin.”
فيه أربع وثلاثون مسألة:
Bu [ayette] otuz dört mesele vardır:
الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ) أَمْرٌ مَعْنَاهُ الْوُجُوبُ وَلَا خِلَافَ فِيهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي مَعْنَى إِقَامَةِ الصَّلَاةِ وَاشْتِقَاقِهَا وَفِي جُمْلَةٍ مِنْ أَحْكَامِهَا، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَآتُوا الزَّكاةَ) أَمْرٌ أَيْضًا يَقْتَضِي الْوُجُوبَ وَالْإِيتَاءُ الْإِعْطَاءُ. آتَيْتُهُ: أَعْطَيْتُهُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى" لَئِنْ آتانا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ" [التوبة: ٧٥]. وَأَتَيْتُهُ- بِالْقَصْرِ مِنْ غَيْرِ مَدٍّ- جِئْتُهُ فَإِذَا كَانَ الْمَجِيءُ بِمَعْنَى الِاسْتِقْبَالِ مُدَّ وَمِنْهُ الْحَدِيثُ: (وَلَآتِيَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَلَأُخْبِرَنَّهُ) وَسَيَأْتِي. الثَّالِثَةُ- الزَّكَاةُ مَأْخُوذَةٌ مِنْ زَكَا الشَّيْءُ إِذَا نَمَا وَزَادَ يُقَالُ زَكَا الزَّرْعُ وَالْمَالُ يَزْكُو إِذَا كَثُرَ وَزَادَ. وَرَجُلٌ زَكِيٌّ أَيْ زَائِدُ الْخَيْرِ. وَسُمِّيَ الْإِخْرَاجُ مِنَ الْمَالِ زَكَاةً وَهُوَ نَقْصٌ مِنْهُ مِنْ حَيْثُ يَنْمُو بِالْبَرَكَةِ أَوْ بِالْأَجْرِ الَّذِي يُثَابُ بِهِ الْمُزَكِّي وَيُقَالُ زَرْعٌ زَاكٍ بَيِّنُ الزَّكَاءِ. وَزَكَأَتِ النَّاقَةُ بِوَلَدِهَا تَزْكَأُ بِهِ إِذَا رَمَتْ بِهِ مِنْ بَيْنِ رِجْلَيْهَا. وَزَكَا الْفَرْدُ إِذَا صَارَ زَوْجًا بِزِيَادَةِ الزَّائِدِ عَلَيْهِ حَتَّى صَارَ شَفْعًا قَالَ الشَّاعِرُ:
Birinci Mesele- Yüce Allah'ın { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “Namazı dosdoğru kılın” buyruğu: Vücub ifade eden bir emirdir ve bunda hiçbir ihtilaf yoktur. Namazı ikame etmenin manası, türeyişi ve hükümlerinin bir kısmı hakkında açıklamalar daha önce geçmişti; Allah'a hamdolsun. İkinci Mesele- Yüce Allah'ın { وَآتُوا الزَّكاةَ } “Zekâtı verin” buyruğu: Bu da vücub ifade eden bir emirdir. *Îtâ* (الْإِيتَاءُ), vermek demektir. "آتَيْتُهُ": Ona verdim demektir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَئِنْ آتانا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ } “Eğer Allah lütfundan bize verirse, mutlaka sadaka vereceğiz” [et-Tevbe: 75]. Medsiz olarak kasr ile "أَتَيْتُهُ" denildiğinde ise 'ona geldim' manasına gelir. Şayet gelmek yönelmek/karşılamak manasında olursa med ile okunur; nitekim hadiste geçen: (وَلَآتِيَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَلَأُخْبِرَنَّهُ) "Mutlaka Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e varıp ona haber vereceğim" ifadesi böyledir ve ileride gelecektir. Üçüncü Mesele- Zekât kelimesi; bir şey gelişip arttığında söylenen "زَكَا الشَّيْءُ" tabirinden alınmıştır. Ekin ve mal çoğalıp arttığında "زَكَا الزَّرْعُ وَالْمَالُ يَزْكُو" denir. Hayrı bol olan kimseye "رَجُلٌ زَكِيٌّ" denir. Malı zekât olarak çıkarmak aslında maldan bir eksilme olduğu halde ona 'zekât' adının verilmesi; bereketle veya zekât verene verilecek mükâfatla manen artması sebebiyledir. Büyümesi açık olan ekine "زَرْعٌ زَاكٍ" denir. Dişi deve yavrusunu iki ayağının arasından fırlatıp doğurduğunda "زَكَأَتِ النَّاقَةُ بِوَلَدِهَا تَزْكَأُ بِهِ" denir. Tek sayı, üzerine bir fazlalık eklenip çift haline geldiğinde "زَكَا الْفَرْدُ" denir; şair şöyle demiştir:
كَانُوا خَسًا أَوْ زَكًا مِنْ دُونِ أَرْبَعَةٍ ... لَمْ يَخْلَقُوا وَجُدُودُ النَّاسِ تَعْتَلِجُ
"Dörtten az olarak tek veya çift idiler; / İnsanların talihleri yükselip dalgalanırken onlar yaratılmamışlardı."
جَمْعُ جَدٍّ وَهُوَ الْحَظُّ وَالْبَخْتُ تَعْتَلِجُ أَيْ تَرْتَفِعُ. اعْتَلَجَتِ الْأَرْضُ طَالَ نَبَاتُهَا فَخَسَا الْفَرْدُ وَزَكَا: الزَّوْجُ. وَقِيلَ: أَصْلُهَا الثَّنَاءُ الْجَمِيلُ وَمِنْهُ زَكَّى الْقَاضِي الشَّاهِدَ. فَكَأَنَّ مَنْ يُخْرِجُ الزَّكَاةَ يُحَصِّلُ لِنَفْسِهِ الثَّنَاءَ الْجَمِيلَ وَقِيلَ: الزَّكَاةُ مَأْخُوذَةٌ مِنَ التَّطْهِيرِ كَمَا يُقَالُ: زَكَا فُلَانٌ أَيْ طَهُرَ مِنْ دَنَسِ الْجَرْحَةِ وَالْإِغْفَالِ فَكَأَنَّ الْخَارِجَ مِنَ الْمَالِ يُطَهِّرُهُ مِنْ تَبِعَةِ الْحَقِّ الَّذِي جَعَلَ اللَّهُ فِيهِ لِلْمَسَاكِينِ أَلَا تَرَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سَمَّى مَا يَخْرُجُ مِنَ الزَّكَاةِ أَوْسَاخَ النَّاسِ وَقَدْ قَالَ تَعَالَى" خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها" [التوبة: ١٠٣] الرَّابِعَةُ- وَاخْتُلِفَ فِي الْمُرَادِ بِالزَّكَاةِ هُنَا فَقِيلَ: الزَّكَاةُ الْمَفْرُوضَةُ لِمُقَارَنَتِهَا بِالصَّلَاةِ وَقِيلَ: صَدَقَةُ الْفِطْرِ قاله مالك في سماع ابن القاسم
[Cüdûd (جدود),] 'Cedd' (şans ve talih) kelimesinin çoğuludur. Te'telicu (تعتلج), yükselip dalgalanır demektir. 'A'teleceti'l-ardu' (اعتلجت الأرض), yerin bitkisi uzadı, boy attı anlamına gelir. Hasâ (خسا) tek, zekâ (زكا) ise çifttir. Bir görüşe göre de [zekâtın] aslı güzel övgüdür; nitekim hâkimin şahidi tezkiye etmesi (zekkâ'l-kâdî eş-şâhid) bu köktendir. Buna göre sanki zekât veren kimse, kendisi için güzel bir övgü elde etmektedir. Zekâtın 'temizleme' (tathîr) anlamından türetildiği de söylenmiştir. Nitekim 'Zekâ fulânun' (فُلَانٌ زَكَا), yani falan kişi cerh (kusur) ve gaflet şaibesinden arındı/temizlendi, denir. Sanki maldan çıkarılan [bu miktar], malı Allah'ın onda yoksullar için kıldığı hak yükümlülüğünden temizlemektedir. Görmez misin ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zekât olarak çıkarılan payı 'insanların kiri' olarak adlandırmıştır. Nitekim Yüce Allah da şöyle buyurmuştur: { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها } “Onların mallarından, kendilerini temizleyeceğin ve arındıracağın bir sadaka [zekât] al” [et-Tevbe: 103]. Dördüncü Mesele- Burada zekât ile neyin kastedildiği hususunda ihtilaf edilmiştir: Namazla birlikte anılmasından ötürü bunun 'farz olan zekât' olduğu söylenmiştir. 'Fıtır sadakası' olduğu da söylenmiştir; bunu İbnü'l-Kâsım'ın Semâ'ında Mâlik ifade etmiştir.
قُلْتُ: فَعَلَى الْأَوَّلِ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ- فَالزَّكَاةُ فِي الْكِتَابِ مُجْمَلَةٌ بَيَّنَهَا النَّبِيُّ ﷺ فَرَوَى الْأَئِمَّةُ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ (لَيْسَ فِي حَبٍّ وَلَا تَمْرٍ صدقة حتى يبلغ خَمْسَةَ أَوْسُقٍ وَلَا فِيمَا دُونَ خَمْسِ ذَوْدٍ صَدَقَةٌ وَلَا فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ صَدَقَةٌ) وَقَالَ الْبُخَارِيُّ (خَمْسُ أَوَاقٍ مِنَ الْوَرِقِ) وَرَوَى الْبُخَارِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ (فِيمَا سَقَتِ السَّمَاءُ وَالْعُيُونُ أَوْ كَانَ عَثَرِيًّا الْعُشْرُ وَمَا سُقِيَ بِالنَّضْحِ نِصْفُ الْعَشْرِ) وَسَيَأْتِي بَيَانُ هَذَا الْبَابِ فِي" الْأَنْعَامِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَيَأْتِي فِي" بَرَاءَةٌ" زَكَاةُ الْعَيْنِ وَالْمَاشِيَةِ وَبَيَانُ الْمَالِ الَّذِي لَا يُؤْخَذُ مِنْهُ زَكَاةٌ عِنْدَ قَوْلِهِ تعالى" خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً" [التوبة: ١٠٣] وَأَمَّا زَكَاةُ الْفِطْرِ فَلَيْسَ لَهَا فِي الْكِتَابِ نَصٌّ عَلَيْهَا إِلَّا مَا تَأَوَّلَهُ مَالِكٌ هُنَا وَقَوْلُهُ تَعَالَى" قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى" [الأعلى: ١٥]. وَالْمُفَسِّرُونَ يَذْكُرُونَ الْكَلَامَ عَلَيْهَا فِي سُورَةِ" الْأَعْلَى"، وَرَأَيْتُ الْكَلَامَ عَلَيْهَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ عِنْدَ كَلَامِنَا عَلَى آيِ الصِّيَامِ لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَرَضَ زَكَاةَ الْفِطْرِ فِي رَمَضَانَ الْحَدِيثَ. وَسَيَأْتِي فَأَضَافَهَا إِلَى رَمَضَانَ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَارْكَعُوا) الرُّكُوعُ فِي اللُّغَةِ الِانْحِنَاءُ بِالشَّخْصِ وَكُلُّ مُنْحَنٍ رَاكِعٌ. قَالَ لَبِيَدٌ:
Derim ki: Âlimlerin çoğunluğunun benimsediği birinci görüşe göre; Kitap'taki zekât emri mücmeldir, onu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem açıklamıştır. İmamlar Ebu Saîd el-Hudrî'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: (Beş vesk miktarına ulaşmadıkça hububatta ve hurmada sadaka [zekât] yoktur; beş deveden azında sadaka yoktur ve beş ukıyyeden azında sadaka yoktur). Buhârî [bu hadiste] (Gümüşten beş ukıyye) lafzını ziyade etmiştir. Yine Buhârî, İbn Ömer'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: (Yağmur ve pınar sularıyla sulanan yahut kökleriyle suyu çeken mahsullerde öşür [onda bir]; kuyu ve taşıma su ile sulananlarda ise öşrün yarısı [yirmide bir] vardır). Bu bahsin geniş açıklaması inşâallâh Teâlâ el-En'âm Suresi'nde gelecektir. Para ve hayvanların zekâtı ile zekât alınmayacak malların beyanı ise Tevbe Suresi'nde Yüce Allah'ın { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً } “Onların mallarından bir sadaka al” [et-Tevbe: 103] buyruğu açıklanırken gelecektir. Fıtır sadakasına gelince; Mâlik'in buradaki tevili ile Yüce Allah'ın { قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى } “Arınan, Rabbinin adını anıp namaz kılan kesinlikle kurtuluşa ermiştir” [el-A'lâ: 14-15] buyruğu dışında Kitap'ta ona dair açık bir nass yoktur. Müfessirler buna dair açıklamaları el-A'lâ Suresi'nde zikrederler; ben ise bu suredeki oruç âyetlerini açıklarken ele almayı uygun gördüm; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem fıtır sadakasını ramazan ayında farz kılmış ve onu ramazana izafe etmiştir; hadis ileride gelecektir. Beşinci Mesele- Yüce Allah'ın { وَارْكَعُوا } “Ve rükû edin” buyruğu: Rükû, lügatte kişinin eğilmesidir; eğilen herkese *râki'* denir. Lebîd şöyle demiştir:
أخبِّر أَخْبَارَ الْقُرُونِ الَّتِي مَضَتْ ... أدبُّ كَأَنِّي كُلَّمَا قُمْتُ رَاكِعُ
"Geçip gitmiş nesillerin haberlerini veriyorum; / Her ayağa kalkışımda sanki rükû ediyormuşçasına iki büklüm yürüyorum."
وَقَالَ ابْنُ دُرَيْدٍ: الرَّكْعَةُ الْهُوَّةُ فِي الْأَرْضِ لُغَةٌ يَمَانِيَّةٌ وَقِيلَ الِانْحِنَاءُ يَعُمُّ الرُّكُوعَ وَالسُّجُودَ وَيُسْتَعَارُ أَيْضًا فِي الِانْحِطَاطِ فِي الْمَنْزِلَةِ قَالَ:
İbn Düreyd şöyle demiştir: *er-Rak'a*, Yemen lügatinde yerdeki çukurdur. Eğilmenin hem rükûu hem de secdeyi kapsadığı da söylenmiştir. Bu kelime mevki ve derecenin alçalması hakkında mecazen de kullanılır; nitekim şair şöyle demiştir:
وَلَا تُعَادِ الضَّعِيفَ عَلَّكَ أن ... تركع يوما والدهر قد رفعه
"Zayıf olana düşmanlık etme; olur ki bir gün / Sen boyun büküp alçalırken zaman onu yüceltmiş olur."
السَّادِسَةُ- وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي تَخْصِيصِ الرُّكُوعِ بِالذِّكْرِ فَقَالَ قَوْمٌ: جُعِلَ الرُّكُوعُ لَمَّا كَانَ مِنْ أَرْكَانِ الصَّلَاةِ عِبَارَةً عَنِ الصَّلَاةِ قُلْتُ: وَهَذَا لَيْسَ مُخْتَصًّا بِالرُّكُوعِ وَحْدَهُ فَقَدْ جَعَلَ الشَّرْعُ الْقِرَاءَةَ [عِبَارَةً] عَنِ الصَّلَاةِ وَالسُّجُودَ عِبَارَةً عَنِ الرَّكْعَةِ بِكَمَالِهَا فَقَالَ" وَقُرْآنَ الْفَجْرِ" أَيْ صَلَاةَ الْفَجْرِ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (مَنْ أَدْرَكَ سَجْدَةً مِنَ الصَّلَاةِ فَقَدْ أَدْرَكَ الصَّلَاةَ) وَأَهْلُ الْحِجَازِ يُطْلِقُونَ عَلَى الرَّكْعَةِ سَجْدَةً. وَقِيلَ إِنَّمَا خَصَّ الرُّكُوعَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَمْ يَكُنْ فِي صَلَاتِهِمْ رُكُوعٌ. وقيل: لأنه كان أثقل عل الْقَوْمِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ حَتَّى لَقَدْ قَالَ بَعْضُ مَنْ أَسْلَمَ أَظُنُّهُ عِمْرَانَ بْنَ حُصَيْنٍ لِلنَّبِيِّ ﷺ: عَلَى أَلَّا أَخِرَّ إِلَّا قَائِمًا. فَمِنْ تَأْوِيلِهِ عَلَى أَلَّا أَرْكَعَ فَلَمَّا تَمَكَّنَ الْإِسْلَامُ مِنْ قَلْبِهِ اطْمَأَنَّتْ بِذَلِكَ نَفْسُهُ وَامْتَثَلَ مَا أُمِرَ بِهِ مِنَ الرُّكُوعِ السَّابِعَةُ- الرُّكُوعُ الشَّرْعِيُّ هُوَ أَنْ يَحْنِيَ الرَّجُلُ صُلْبَهُ وَيَمُدَّ ظَهْرَهُ وَعُنُقَهُ وَيَفْتَحَ أَصَابِعَ يَدَيْهِ وَيَقْبِضَ عَلَى رُكْبَتَيْهِ ثُمَّ يَطْمَئِنَّ رَاكِعًا يَقُولُ سُبْحَانَ رَبِّي الْعَظِيمَ ثَلَاثًا وَذَلِكَ أَدْنَاهُ رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَسْتَفْتِحُ الصَّلَاةَ بِالتَّكْبِيرِ والقراءة بالحمد لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَكَانَ إِذَا رَكَعَ لَمْ يُشْخِصْ رَأْسَهُ وَلَمْ يُصَوِّبْهُ وَلَكِنْ بَيْنَ ذَلِكَ. وَرَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ أَبِي حُمَيْدٍ السَّاعِدِيِّ قَالَ: رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ إِذَا كَبَّرَ جَعَلَ يَدَيْهِ حَذْوَ مَنْكِبَيْهِ وَإِذَا رَكَعَ أَمْكَنَ يَدَيْهِ مِنْ رُكْبَتَيْهِ ثُمَّ هَصَرَ ظَهْرَهُ الْحَدِيثَ. الثَّامِنَةُ- الرُّكُوعُ فَرْضٌ، قُرْآنًا وَسُنَّةً، وَكَذَلِكَ السُّجُودُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي آخِرِ الْحَجِّ" ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا" [الحج: ٧٧]. وَزَادَتِ السُّنَّةُ الطُّمَأْنِينَةَ فِيهِمَا وَالْفَصْلَ بَيْنَهُمَا وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي ذَلِكَ وَبَيَّنَّا صِفَةَ الرُّكُوعِ آنِفًا. وَأَمَّا السُّجُودُ فَقَدْ جَاءَ مُبَيَّنًا مِنْ حَدِيثِ أَبِي حُمَيْدٍ السَّاعِدِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ إِذَا سَجَدَ مَكَّنَ جَبْهَتَهُ وَأَنْفَهُ مِنَ الْأَرْضِ وَنَحَّى يَدَيْهِ عَنْ جَنْبَيْهِ وَوَضَعَ كَفَّيْهِ حَذْوَ مَنْكِبَيْهِ. خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَقَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَرَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (اعْتَدِلُوا فِي السُّجُودِ وَلَا يَبْسُطُ أحدكم ذراعيه
Altıncı Mesele- İnsanlar [ayette] özellikle rükûun zikredilmesi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir topluluk şöyle demiştir: Rükû, namazın rükünlerinden biri olduğu için namazdan kinaye [olarak ifade] kılınmıştır. Derim ki: Bu durum sadece rükûa mahsus değildir; nitekim şeriat kıraati namazdan [kinaye], secdeyi de rekâtın tamamından kinaye kılmıştır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَقُرْآنَ الْفَجْرِ } “Sabah Kur'an'ını da (kıraatini daima gözet)...” yani sabah namazını buyurmuştur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: « مَنْ أَدْرَكَ سَجْدَةً مِنَ الصَّلَاةِ فَقَدْ أَدْرَكَ الصَّلَاةَ » «Kim namazdan bir secdeye (rekâte) yetişirse namaza yetişmiş olur.» buyurmuştur. Hicaz ehli de rekâte "secde" demektedir. Rükûun zikredilmesinin özel sebebinin, İsrâiloğulları'nın namazında rükûun bulunmayışı olduğu da söylenmiştir. Yine denilmiştir ki: Câhiliye döneminde insanlara en ağır gelen şey rükû idi; hatta Müslüman olanlardan biri -ki İmrân b. Husayn olduğunu sanıyorum- Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Yalnızca ayakta yere kapanmak (eğilmemek) şartıyla [bîat ederim]" demiştir. Bunun bir tevili "rükû etmemek şartıyla" şeklindedir. İslâm kalbine iyice yerleşince gönlü bununla mutmain olmuş ve emrolunduğu rükûu yerine getirmiştir. Yedinci Mesele- Şer'î rükû; kişinin omurgasını bükmesi, sırtını ve boynunu düz uzatması, el parmaklarını açıp dizlerini kavraması, sonra rükû hâlinde mutmain olarak (sükûnetle bekleyip) üç defa "Sübhâne rabbiye'l-azîm" demesidir; bu da [kemâlin] en asgarisidir. Müslim, Âişe [radıyallâhu anhâ]'dan şöyle rivayet etmiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namaza tekbirle, kıraate de { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } ile başlardı. Rükûa vardığında başını ne yukarı diker ne de aşağı eğerdi; bilakis ikisi arasında [düz] tutardı." Buhârî de Ebû Humeyd es-Sâidî'den şöyle rivayet etmiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in tekbir getirdiğinde ellerini omuzlarının hizasına kaldırdığını, rükûa vardığında elleriyle dizlerini sıkıca kavradığını, sonra da sırtını büküp düzleştirdiğini gördüm..." [hadisin devamını zikretti]. Sekizinci Mesele- Rükû; Kur'an ve sünnet ile farzdır. Hac Sûresi'nin sonundaki { ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا } “Rükû edin ve secde edin” [Hac 22/77] âyetinden ötürü secde de böyledir. Sünnet ise her ikisinde de ta'dîl-i erkânı (tuma'nîneti) ve ikisinin arasını [kıyam veya celse ile] ayırmayı ilave kılmıştır. Buna dair açıklama daha önce geçmişti; rükûun keyfiyetini de az önce belirttik. Secdeye gelince; Ebû Humeyd es-Sâidî'nin hadisinde açıklandığı üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem secde ettiği zaman alnını ve burnunu yere iyice yerleştirir, kollarını yanlarından uzaklaştırır ve avuçlarını omuzlarının hizasına koyardı. Bunu Tirmizî rivayet etmiş ve: "Hasen sahih bir hadistir" demiştir. Müslim de Enes [radıyallâhu anh]'tan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « اعْتَدِلُوا فِي السُّجُودِ وَلَا يَبْسُطُ أَحَدُكُمْ ذِرَاعَيْهِ ... » «Secdede mutedil olun (düzgün durun) ve hiçbiriniz kollarını...»
انْبِسَاطَ الْكَلْبِ (. وَعَنِ الْبَرَاءِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (إِذَا سَجَدْتَ فَضَعْ كَفَّيْكَ وَارْفَعْ مَرْفِقَيْكَ). وَعَنْ مَيْمُونَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَتْ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إذا سَجَدَ خَوَّى بِيَدَيْهِ- يَعْنِي جَنَّحَ حَتَّى يُرَى وَضَحُ إِبْطَيْهِ مِنْ وَرَائِهِ- وَإِذَا قَعَدَ اطْمَأَنَّ عَلَى فَخِذِهِ الْيُسْرَى. التَّاسِعَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيمَنْ وَضَعَ جَبْهَتَهُ فِي السُّجُودِ دُونَ أَنْفِهِ أَوْ أَنْفَهُ دُونَ جَبْهَتِهِ، فَقَالَ مَالِكٌ: يَسْجُدُ عَلَى جَبْهَتِهِ وَأَنْفِهِ، وَبِهِ قَالَ الثَّوْرِيُّ وَأَحْمَدُ، وَهُوَ قَوْلُ النَّخَعِيِّ. قَالَ أَحْمَدُ: لَا يُجْزِئُهُ السُّجُودُ عَلَى أَحَدِهِمَا دُونَ الْآخَرِ، وَبِهِ قَالَ أَبُو خَيْثَمَةَ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ. قَالَ إِسْحَاقُ: إِنْ سَجَدَ عَلَى أَحَدِهِمَا دُونَ الْآخَرِ فَصَلَاتُهُ فَاسِدَةٌ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَعِكْرِمَةَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى كُلُّهُمْ أَمَرَ بِالسُّجُودِ عَلَى الْأَنْفِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: يُجْزِئُ أَنْ يَسْجُدَ عَلَى جَبْهَتِهِ دُونَ أَنْفِهِ، هَذَا قَوْلُ. عَطَاءٍ وَطَاوُسٍ وَعِكْرِمَةَ وَابْنِ سِيرِينَ وَالْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ وَيَعْقُوبُ وَمُحَمَّدٌ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَقَالَ قَائِلٌ: إِنْ وَضَعَ جَبْهَتَهُ وَلَمْ يَضَعْ أَنْفَهُ أَوْ وَضَعَ أَنْفَهُ وَلَمْ يَضَعْ جَبْهَتَهُ فَقَدْ أَسَاءَ وَصَلَاتُهُ تَامَّةٌ، هَذَا قَوْلُ النُّعْمَانِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَلَا أَعْلَمُ أَحَدًا سَبَقَهُ إِلَى هَذَا الْقَوْلِ وَلَا تَابَعَهُ عَلَيْهِ. قُلْتُ: الصَّحِيحُ فِي السُّجُودِ وَضْعُ الْجَبْهَةِ وَالْأَنْفِ، لِحَدِيثِ أَبِي حُمَيْدٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَرَوَى الْبُخَارِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أُمِرْتُ أَنْ أَسْجُدَ عَلَى سَبْعَةِ أَعْظُمٍ عَلَى الْجَبْهَةِ- وَأَشَارَ بِيَدِهِ إِلَى أَنْفِهِ- وَالْيَدَيْنِ وَالرُّكْبَتَيْنِ وَأَطْرَافِ الْقَدَمَيْنِ وَلَا نَكْفِتَ الثِّيَابَ وَالشَّعْرَ (. وَهَذَا كُلُّهُ بَيَانٌ لِمُجْمَلِ الصَّلَاةِ فَتَعَيَّنَ الْقَوْلُ بِهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ وَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ يُجْزِيهِ أَنْ يَسْجُدَ عَلَى جَبْهَتِهِ دُونَ أَنْفِهِ، كَقَوْلِ عَطَاءٍ وَالشَّافِعِيِّ. وَالْمُخْتَارُ عِنْدَنَا قَوْلُهُ الْأَوَّلُ وَلَا يُجْزِئُ عِنْدَ مَالِكٍ إِذَا لَمْ يَسْجُدْ عَلَى جَبْهَتِهِ.
[köpeğin] kollarını yayması gibi [yaymaktan nehyetti]). Berâ'dan [rivayet edildiğine göre] o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Secde ettiğin vakit avuçlarını [yere] koy ve dirseklerini kaldır.» Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevcesi Meymûne'den [şöyle rivayet edilmiştir]: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem secde ettiğinde kollarını [yanlarından] öyle uzaklaştırırdı ki -yani kanat gibi açardı- arkasından koltuk altlarının beyazlığı görünürdü. Oturduğu vakit ise sol uyluğunun üzerine rahatça otururdu." Dokuzuncu Mesele- Âlimler, secdede burnunu koymaksızın sadece alnını yahut alnını koymaksızın sadece burnunu yere koyan kimse hakkında ihtilaf etmişlerdir. Mâlik şöyle demiştir: 'Alnı ve burnu üzerine secde eder.' Sevrî ve Ahmed de bu görüştedir; Nehaî'nin kavli de budur. Ahmed: 'Birini bırakıp sadece diğeri üzerine secde etmesi kâfi gelmez' demiştir; Ebû Hayseme ve İbn Ebî Şeybe de bu görüştedir. İshâk: 'Şayet birini bırakıp sadece diğeri üzerine secde ederse namazı fasit olur' demiştir. Evzâî ve Saîd b. Abdilazîz de böyle demiştir. İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr, İkrime ve Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan da rivayet edildiğine göre onların hepsi burun üzerine secde etmeyi emretmişlerdir. Bir topluluk ise: 'Burnunu koymaksızın yalnızca alnı üzerine secde etmesi kâfi gelir' demiştir. Bu görüş Atâ, Tâvûs, İkrime, İbn Sîrîn ve el-Hasan el-Basrî'nin kavlidir; Şâfiî, Ebû Sevr, Ya'kûb ve Muhammed de bu görüşü benimsemiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: 'Biri de şöyle demiştir: Şayet alnını koyar da burnunu koymazsa yahut burnunu koyar da alnını koymazsa, kötü bir iş yapmış olur fakat namazı tamdır. Bu, Nu'mân'ın kavlidir.' İbnü'l-Münzir: 'Bu görüşte ona öncülük eden birini de, ona bu konuda tâbi olan birini de bilmiyorum' demiştir. Derim ki: Secdede sahih olan, daha önce geçen Ebû Humeyd hadisinden dolayı hem alnın hem de burnun [yere] konulmasıdır. Nitekim Buhârî, İbn Abbâs'tan [şöyle] rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Yedi kemik üzerine secde etmekle emrolundum: Alın -eliyle burnuna işaret etti-, iki el, iki diz ve ayakların parmak uçları; bir de elbiseleri ve saçları toplamamakla.» Bütün bunlar, namazın mücmel [bırakılan kısımları] için bir açıklamadır; dolayısıyla bu görüşü benimsemek vacip olmuştur. Doğrusunu Allah bilir. Mâlik'ten; Atâ ve Şâfiî'nin kavli gibi, burnu olmaksızın sadece alnı üzerine secde etmesinin kâfi geleceği de rivayet edilmiştir. Bizce tercih edilen ise onun birinci kavlidir. Mâlik'e göre alnı üzerine secde etmediğinde [namazı] asla kâfi gelmez.
الْعَاشِرَةُ- وَيُكْرَهُ السُّجُودُ عَلَى كَوْرِ الْعِمَامَةِ، وَإِنْ كَانَ طَاقَةً أَوْ طَاقَتَيْنِ مِثْلَ الثِّيَابِ الَّتِي تَسْتُرُ الرُّكَبَ وَالْقَدَمَيْنِ فَلَا بَأْسَ، وَالْأَفْضَلُ مُبَاشَرَةُ الْأَرْضِ أَوْ مَا يُسْجَدُ عَلَيْهِ. فَإِنْ كَانَ هُنَاكَ مَا يُؤْذِيهِ أَزَالَهُ قَبْلَ دُخُولِهِ فِي الصَّلَاةِ، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ فَلْيَمْسَحْهُ مَسْحَةً وَاحِدَةً. وَرَوَى مُسْلِمٌ عَنْ مُعَيْقِيبَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ فِي الرَّجُلِ يُسَوِّي التُّرَابَ حَيْثُ يَسْجُدُ قَالَ (إِنْ كُنْتَ فَاعِلًا فَوَاحِدَةٌ) وَرُوِيَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: كُنَّا نُصَلِّي مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي شِدَّةِ الْحَرِّ فَإِذَا لَمْ يَسْتَطِعْ أَحَدُنَا أَنْ يُمَكِّنَ جَبْهَتَهُ مِنَ الْأَرْضِ بَسَطَ ثَوْبَهُ فَسَجَدَ عَلَيْهِ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- لما قال تعالى:" ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا" [الحج: ٧٧] قَالَ بَعْضُ عُلَمَائِنَا وَغَيْرُهُمْ يَكْفِي مِنْهَا مَا يُسَمَّى رُكُوعًا وَسُجُودًا، وَكَذَلِكَ مِنَ الْقِيَامِ. وَلَمْ يَشْتَرِطُوا الطُّمَأْنِينَةَ فِي ذَلِكَ فَأَخَذُوا بِأَقَلِّ الِاسْمِ فِي ذَلِكَ وَكَأَنَّهُمْ لَمْ يَسْمَعُوا الْأَحَادِيثَ الثَّابِتَةَ فِي إِلْغَاءِ الصَّلَاةِ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَلَا يُجْزِي رُكُوعٌ وَلَا سُجُودٌ وَلَا وُقُوفٌ بَعْدَ الرُّكُوعِ وَلَا جُلُوسٌ بَيْنَ السَّجْدَتَيْنِ حَتَّى يَعْتَدِلَ رَاكِعًا وَوَاقِفًا وَسَاجِدًا وَجَالِسًا. وَهُوَ الصَّحِيحُ فِي الْأَثَرِ وَعَلَيْهِ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ وَأَهْلُ النَّظَرِ وَهِيَ رِوَايَةُ ابْنِ وَهْبٍ وَأَبِي مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ. وَقَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ: وَقَدْ تَكَاثَرَتِ الرِّوَايَةُ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ وَغَيْرِهِ بِوُجُوبِ الْفَصْلِ وَسُقُوطِ الطُّمَأْنِينَةِ وَهُوَ وَهْمٌ عَظِيمٌ لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ فَعَلَهَا وَأَمَرَ بِهَا وَعَلَّمَهَا. فَإِنْ كَانَ لِابْنِ الْقَاسِمِ عُذْرٌ أَنْ كَانَ لَمْ يَطَّلِعْ عَلَيْهَا فَمَا لَكُمْ أَنْتُمْ وَقَدِ انْتَهَى الْعِلْمُ إِلَيْكُمْ وَقَامَتِ الْحُجَّةُ بِهِ عَلَيْكُمْ! رَوَى النَّسَائِيُّ وَالدَّارَقُطْنِيُّ وَعَلِيُّ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ رِفَاعَةَ بْنِ رَافِعٍ قَالَ: كُنْتُ جَالِسًا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِذْ جَاءَهُ رَجُلٌ فَدَخَلَ الْمَسْجِدَ فَصَلَّى، فَلَمَّا قَضَى الصَّلَاةَ جَاءَ فَسَلَّمَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَعَلَى الْقَوْمِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (ارْجِعْ فَصَلِّ فَإِنَّكَ لَمْ تُصَلِّ) وَجَعَلَ يُصَلِّي وَجَعَلْنَا نَرْمُقُ صَلَاتَهُ لَا نَدْرِي مَا يَعِيبُ مِنْهَا فَلَمَّا جَاءَ فَسَلَّمَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَعَلَى الْقَوْمِ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ (وَعَلَيْكَ ارْجِعْ فَصَلِّ فَإِنَّكَ لَمْ تُصَلِّ). قَالَ هَمَّامٌ: فَلَا نَدْرِي أَمَرَهُ بِذَلِكَ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثلاثا فقال له الرجل:
Onuncu Mesele- Sarığın kıvrımı (sarık sargısı) üzerine secde etmek mekruhtur. Eğer dizleri ve ayakları örten elbiseler gibi bir ya da iki kat olursa bir sakıncası yoktur; fakat en faziletli olanı, [alnın] bizzat yere yahut üzerine secde edilen şeye temas etmesidir. Şayet orada kişiye eziyet verecek bir şey bulunursa, namaza girmeden önce onu temizler; şayet bunu yapmamışsa [namazda iken] onu tek bir defa süpürüp düzeltsin. Müslim'in Muaykîb'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, secde ettiği yerdeki toprağı düzelten kimse hakkında: « إِنْ كُنْتَ فَاعِلًا فَوَاحِدَةٌ » «[İllâ] yapacaksan bir defa [yap]!» buyurmuştur. Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre ise o şöyle demiştir: "Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte şiddetli sıcakta namaz kılardık; birimiz alnını yere tam koymaya güç yetiremediğinde elbisesini yayar ve onun üzerine secde ederdi." On Birinci Mesele- Yüce Allah { ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا } [Hac: 77] “Rükû edin, secdeye varın” buyurunca, âlimlerimizden bazıları ile diğer [mezhep âlimleri], bunlardan rükû ve secde olarak isimlendirilebilecek en asgari miktarın yerine getirilmesinin yeterli olacağını, aynı durumun kıyam için de geçerli olduğunu söylemişlerdir. Bu hususta tuma’nîneyi (rükünlerde azaların hareketsiz kalacağı kadar beklemeyi) şart koşmamışlar ve bu konuda söz konusu isimlerin en asgarisini esas almışlardır; sanki [namazın erkânını yerine getirmeyen kimsenin] namazının geçersiz sayıldığına dair sabit olan hadisleri işitmemiş gibidirler. İbn Abdilberr şöyle demiştir: "Rükûda, secdede, rükûdan sonraki doğruluşta ve iki secde arasındaki oturuşta tam olarak itidal (dengeli bir duruş ve sükûnet) sağlanmadıkça ne rükû, ne secde, ne rükûdan sonraki ayakta duruş, ne de iki secde arasındaki oturuş geçerli olur. Hadis açısından sahih olan görüş budur; âlimlerin ve nazar (fıkhî muhakeme) ehlinin cumhuru da bu görüştedir. Bu aynı zamanda İbn Vehb ve Ebû Mus'ab'ın Mâlik'ten yaptığı rivayettir." Kādî Ebû Bekir b. el-Arabî de şöyle demiştir: "İbnü'l-Kāsım ve diğerlerinden rükünler arasını ayırmanın (fasl) vacip olduğu, fakat tuma’nînenin gerekmediği yönünde birçok rivayet nakledilmiştir; bu ise büyük bir yanılgıdır. Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu bizzat uygulamış, emretmiş ve öğretmiştir. İbnü'l-Kāsım bunlara vâkıf olmadığı için mazur görülebilirse, ilim size kadar ulaşmış ve hüccet aleyhinize ikame edilmişken size ne oluyor!" Nesâî, Dârekutnî ve Ali b. Abdilazîz'in Rifâa b. Râfi'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında oturuyordum; derken bir adam gelip mescide girdi ve namaz kıldı. Namazı bitirince gelip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve oradaki topluluğa selâm verdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « ارْجِعْ فَصَلِّ فَإِنَّكَ لَمْ تُصَلِّ » «Dön de [yeniden] namaz kıl, çünkü sen namaz kılmadın» buyurdu. Adam namaz kılmaya başladı, biz de onun namazını dikkatle süzüyor, namazında neyi kusurlu bulduğunu bilemiyorduk. Adam gelip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve oradaki topluluğa selâm verince, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: « وَعَلَيْكَ ارْجِعْ فَصَلِّ فَإِنَّكَ لَمْ تُصَلِّ » «Sana da selâm olsun. Dön de [yeniden] namaz kıl, çünkü sen namaz kılmadın» buyurdu. Hemmâm dedi ki: "Ona bunu iki defa mı yoksa üç defa mı emretti bilemiyoruz." Bunun üzerine adam ona şöyle dedi:
مَا أَلَوْتُ فَلَا أَدْرِي مَا عِبْتَ عَلَيَّ من صلاتي؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (إِنَّهُ لَا تَتِمُّ صَلَاةُ أَحَدِكُمْ حَتَّى يُسْبِغَ الْوُضُوءَ كَمَا أَمَرَهُ اللَّهُ فَيَغْسِلَ وَجْهَهُ وَيَدَيْهِ إِلَى الْمَرْفِقَيْنِ وَيَمْسَحَ بِرَأْسِهِ وَرِجْلَيْهِ إِلَى الْكَعْبَيْنِ ثُمَّ يُكَبِّرَ اللَّهَ تَعَالَى وَيُثْنِيَ عَلَيْهِ ثُمَّ يَقْرَأَ أُمَّ الْقُرْآنِ وَمَا أُذِنَ لَهُ فِيهِ وَتَيَسَّرَ ثُمَّ يُكَبِّرَ فَيَرْكَعَ فَيَضَعَ كَفَّيْهِ عَلَى رُكْبَتَيْهِ حَتَّى تَطْمَئِنَّ مَفَاصِلُهُ وَيَسْتَرْخِيَ ثُمَّ يَقُولَ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ وَيَسْتَوِيَ قَائِمًا حَتَّى يقيم صلبه ويأخذ كل عظيم مأخذه ثُمَّ يُكَبِّرَ فَيَسْجُدَ فَيُمَكِّنَ وَجْهَهُ- قَالَ هَمَّامٌ: وَرُبَّمَا قَالَ: جَبْهَتَهُ- مِنَ الْأَرْضِ حَتَّى تَطْمَئِنَّ مَفَاصِلُهُ وَيَسْتَرْخِيَ ثُمَّ يُكَبِّرَ فَيَسْتَوِيَ قَاعِدًا عَلَى مَقْعَدِهِ وَيُقِيمَ صُلْبَهُ- فَوَصَفَ الصَّلَاةَ هَكَذَا أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ حَتَّى فَرَغَ ثُمَّ قَالَ- لَا تَتِمُّ صَلَاةُ أَحَدِكُمْ حَتَّى يَفْعَلَ ذَلِكَ) وَمِثْلُهُ حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ وَقَدْ تَقَدَّمَ. قُلْتُ: فَهَذَا بَيَانُ الصَّلَاةِ الْمُجْمَلَةِ فِي الْكِتَابِ بِتَعْلِيمِ النَّبِيِّ ﵇ وَتَبْلِيغِهِ إِيَّاهَا جَمِيعَ الْأَنَامِ فَمَنْ لَمْ يَقِفْ عِنْدَ هَذَا الْبَيَانِ وَأَخَلَّ بِمَا فَرَضَ عَلَيْهِ الرَّحْمَنُ وَلَمْ يَمْتَثِلْ مَا بَلَغَهُ عَنْ نَبِيِّهِ ﵇ كَانَ مِنْ جُمْلَةِ مَنْ دَخَلَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى" فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ" [مريم: ٥٩] عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ هُنَاكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ قَالَ رَأَى حُذَيْفَةُ رَجُلًا لَا يُتِمُّ الرُّكُوعَ وَلَا السُّجُودَ فَقَالَ: مَا صَلَّيْتَ وَلَوْ مُتَّ لَمُتَّ عَلَى غَيْرِ الْفِطْرَةِ الَّتِي فَطَرَ اللَّهُ عَلَيْهَا مُحَمَّدًا ﷺ الثامنة عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَعَ الرَّاكِعِينَ) " مَعَ" تَقْتَضِي الْمَعِيَّةَ وَالْجَمْعِيَّةَ وَلِهَذَا قَالَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ التَّأْوِيلِ بِالْقُرْآنِ: إِنَّ الْأَمْرَ بِالصَّلَاةِ أَوَّلًا لَمْ يَقْتَضِ شُهُودَ الْجَمَاعَةِ فَأَمَرَهُمْ بِقَوْلِهِ" مَعَ" شُهُودِ الْجَمَاعَةِ وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي شُهُودِ الْجَمَاعَةِ عَلَى قَوْلَيْنِ فَالَّذِي عَلَيْهِ الْجُمْهُورُ أَنَّ ذَلِكَ مِنَ السُّنَنِ الْمُؤَكَّدَةِ وَيَجِبُ عَلَى مَنْ أَدْمَنَ التَّخَلُّفَ عَنْهَا مِنْ غَيْرِ عُذْرٍ الْعُقُوبَةُ. وَقَدْ أَوْجَبَهَا بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فَرْضًا عَلَى الْكِفَايَةِ قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَهَذَا قَوْلٌ صَحِيحٌ لِإِجْمَاعِهِمْ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُجْتَمَعَ عَلَى تَعْطِيلِ الْمَسَاجِدِ كُلِّهَا مِنَ الْجَمَاعَاتِ فَإِذَا قَامَتِ الْجَمَاعَةُ فِي الْمَسْجِدِ فَصَلَاةُ الْمُنْفَرِدِ فِي بَيْتِهِ جَائِزَةٌ لِقَوْلِهِ ﵇ (صَلَاةُ الْجَمَاعَةِ أفضل من صلاة الفذ بِسَبْعٍ وَعِشْرِينَ دَرَجَةً) أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ الله
"[Elimden gelen] hiçbir gayreti esirgemedim; namazımda ayıpladığın şeyin ne olduğunu bilemiyorum?" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Biriniz, Allah'ın kendisine emrettiği gibi abdesti tam olarak alıp yüzünü ve dirseklere kadar ellerini yıkayıp başını meshedinceye ve topuklara kadar ayaklarını [yıkayıncaya] kadar, sonra Allah Teâlâ'yı tekbir edip O'na senâda bulununca, sonra Ümmü'l-Kur'ân'ı (Fâtiha'yı) ve kendisine izin verilen ve kolayına geleni okuyunca, sonra tekbir getirip rükûa vararak mafsalları yerine yerleşip sükûnet buluncaya kadar ellerini dizlerine koyunca, sonra 'Semiallâhu limen hamideh' deyip sırtını doğrultup her bir kemik yerli yerine oturuncaya kadar dosdoğru ayakta durunca, sonra tekbir getirip secdeye vararak mafsalları yerine oturup sükûnet buluncaya kadar yüzünü —Hemmâm: 'Bazen de alnını dedi' demiştir— yere sağlamca koyunca, sonra tekbir getirip oturma yeri üzerine oturarak sırtını doğrultuncaya kadar [hiçbirinizin] namazı tam olmaz.» —Nitekim bitirinceye kadar dört rekâtlık namazı bu şekilde vasfetti, sonra şöyle buyurdu:— «Böyle yapmadıkça hiçbirinizin namazı tam olmaz.» Bunun bir benzeri de Ebû Hüreyre'nin hadisidir; onu Müslim rivayet etmiştir ve daha önce geçmişti. Derim ki: İşte bu, Kitap'ta mücmel (kapalı) bırakılan namazın, Peygamber aleyhisselâm'ın öğretmesi ve onu bütün insanlara tebliğ etmesiyle yapılan açıklamasıdır. Kim bu beyanın sınırında durmaz, Rahmân'ın kendisine farz kıldığı hususları ihlal eder ve Peygamberi aleyhisselâm'dan kendisine ulaşan emirlere uymazsa, Allah Teâlâ'nın: { فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ } “Nihayet onların ardından öyle bir nesil geldi ki, namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular” [Meryem: 59] ayetinin kapsamına giren kimselerden olur; nitekim inşâallahu teâlâ bunun açıklaması orada gelecektir. Buhârî, Zeyd b. Vehb'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Huzeyfe, rükûunu ve secdesini tam yapmayan bir adam gördü ve şöyle dedi: "Sen namaz kılmadın! Şayet [bu hal üzere] ölecek olsan, Allah'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yarattığı fıtrattan başka bir fıtrat üzere ölürdün." On Sekizinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { مَعَ الرَّاكِعِينَ } “Rükû edenlerle beraber” buyruğu: [Ayette geçen] "mea (مَعَ)" lafzı, beraberlik ve birliktelik ifade eder. Bu sebeple Kur'an tevil ehlinin bir kısmı şöyle demiştir: Namaz emri ilk başta cemaate katılmayı gerektirmiyordu; bunun üzerine Allah, "beraber" ifadesiyle onlara cemaate katılmayı emretti. İlim ehli cemaate katılma konusunda iki görüşe ayrılmıştır: Cumhûrun benimsediği görüşe göre bu, müekked sünnetlerdendir; geçerli bir mazereti olmaksızın cemaati sürekli terk eden kimseye ceza uygulanması vaciptir. İlim ehlinden bazıları ise bunu farz-ı kifâye kılmıştır. İbn Abdilberr şöyle demiştir: "Bu sahih bir görüştür; zira mescitlerin tamamının cemaatlerden büsbütün boş bırakılması üzerinde ittifak edilmesinin caiz olmadığı hususunda icmâ etmişlerdir. Dolayısıyla mescitte cemaat kaim olduğu takdirde, kişinin evinde tek başına kılması caizdir. Zira Peygamber aleyhisselâm: «Cemaatle kılınan namaz, tek başına kılınan namazdan yirmi yedi derece daha faziletlidir» buyurmuştur." Bunu Müslim, İbn Ömer'in hadisinden rivayet etmiştir. Ebû Hüreyre radıyallâhu
عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (صَلَاةُ الْجَمَاعَةِ أَفْضَلُ مِنْ صَلَاةِ أَحَدِكُمْ وَحْدَهُ بِخَمْسَةٍ وَعِشْرِينَ جُزْءًا). وَقَالَ دَاوُدُ: الصَّلَاةُ فِي الْجَمَاعَةِ فَرْضٌ عَلَى كُلِّ أَحَدٍ فِي خَاصَّتِهِ كَالْجُمُعَةِ وَاحْتَجَّ بِقَوْلِهِ ﵇: (لَا صَلَاةَ لِجَارِ الْمَسْجِدِ إِلَّا فِي الْمَسْجِدِ) خَرَّجَهُ أَبُو دَاوُدَ وَصَحَّحَهُ أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْحَقِّ، وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ وَأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ وَأَبِي ثَوْرٍ وَغَيْرِهِمْ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا أُرَخِّصُ لِمَنْ قَدَرَ عَلَى الْجَمَاعَةِ فِي تَرْكِ إِتْيَانِهَا إِلَّا مِنْ عُذْرٍ حَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ. وَرَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ أَتَى النَّبِيَّ ﷺ رَجُلٌ أَعْمَى فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهُ لَيْسَ لِي قَائِدٌ يَقُودُنِي إِلَى الْمَسْجِدِ فَسَأَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أن يُرَخِّصَ لَهُ فَيُصَلِّيَ فِي بَيْتِهِ فَرَخَّصَ لَهُ فَلَمَّا وَلَّى دَعَاهُ فَقَالَ:" [هَلْ [] تَسْمَعُ النِّدَاءَ بِالصَّلَاةِ" قَالَ نَعَمْ قَالَ (فَأَجِبْ) وَقَالَ أَبُو دَاوُدَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ (لَا أَجِدُ لَكَ رُخْصَةً). خَرَّجَهُ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ وَذَكَرَ أَنَّهُ كَانَ هُوَ السَّائِلَ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (من سَمِعَ النِّدَاءَ فَلَمْ يَمْنَعْهُ مِنْ إِتْيَانِهِ عُذْرٌ- قَالُوا: وَمَا الْعُذْرُ؟ قَالَ خَوْفٌ أَوْ مَرَضٌ- لَمْ تُقْبَلْ مِنْهُ الصَّلَاةُ الَّتِي صَلَّى (. قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْحَقِّ: هَذَا يَرْوِيهِ مَغْرَاءُ الْعَبْدِيُّ وَالصَّحِيحُ مَوْقُوفٌ عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ (مَنْ سَمِعَ النِّدَاءَ فَلَمْ يَأْتِ فَلَا صَلَاةَ لَهُ) عَلَى أَنَّ قَاسِمَ بْنَ أَصْبَغَ ذَكَرَهُ فِي كِتَابِهِ فَقَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ الْقَاضِي قَالَ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ (مَنْ سَمِعَ النِّدَاءَ فَلَمْ يُجِبْ فَلَا صَلَاةَ لَهُ إِلَّا مِنْ عُذْرٍ) وَحَسْبُكَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ صِحَّةً وَمَغْرَاءُ الْعَبْدِيُّ رَوَى عَنْهُ أَبُو إِسْحَاقَ وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: وَلَقَدْ رَأَيْتُنَا وَمَا يَتَخَلَّفُ عَنْهَا إِلَّا مُنَافِقٌ مَعْلُومُ النِّفَاقِ. وَقَالَ ﵇ (بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْمُنَافِقِينَ شُهُودُ الْعَتَمَةِ وَالصُّبْحِ لَا يَسْتَطِيعُونَهُمَا) قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَلَقَدْ رُوِّينَا عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُمْ قَالُوا (مَنْ سَمِعَ النِّدَاءَ فَلَمْ يُجِبْ مِنْ غَيْرِ عُذْرٍ فَلَا صَلَاةَ لَهُ) مِنْهُمُ ابْنُ مَسْعُودٍ وَأَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ
[Ondan rivayet edildiğine göre] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « صَلَاةُ الْجَمَاعَةِ أَفْضَلُ مِنْ صَلَاةِ أَحَدِكُمْ وَحْدَهُ بِخَمْسَةٍ وَعِشْرِينَ جُزْءًا » «Cemaatle kılınan namaz, birinizin tek başına kıldığı namazdan yirmi beş derece daha faziletlidir.» Dâvûd [ez-Zâhirî] şöyle demiştir: Cemaatle namaz kılmak, tıpkı Cuma namazı gibi her bir mükellefin bizzat kendisine farzdır (farz-ı ayndır). O, Peygamber aleyhisselâm'ın şu buyruğunu delil getirmiştir: « لَا صَلَاةَ لِجَارِ الْمَسْجِدِ إِلَّا فِي الْمَسْجِدِ » «Mescide komşu olanın namazı ancak mescitte [kılınırsa makbul] olur.» Bunu Ebû Dâvûd tahric etmiş ve Ebû Muhammed Abdülhak da sahih olduğunu belirtmiştir. Bu, Atâ b. Ebî Rebâh, Ahmed b. Hanbel, Ebû Sevr ve başkalarının da görüşüdür. Şâfiî ise şöyle demiştir: "Cemaate katılmaya gücü yeten bir kimsenin, bir mazereti olmaksızın cemaate gelmeyi terk etmesine ruhsat vermem." Bunu İbnü'l-Münzir nakletmiştir. Müslim, Ebû Hüreyre'den [şöyle dediğini] rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e âmâ bir adam gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Mescide beni götürecek bir rehberim yoktur" dedi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den evinde namaz kılması hususunda kendisine ruhsat tanımasını istedi. [Resûlullah da] ona ruhsat verdi. Ancak adam arkasını dönüp gidince onu çağırdı ve: « هَلْ تَسْمَعُ النِّدَاءَ بِالصَّلَاةِ » «Namaz için yapılan çağrıyı (ezanı) işitiyor musun?» diye sordu. Adam: "Evet" deyince; « فَأَجِبْ » «O halde [çağrıya] icabet et» buyurdu. Ebû Dâvûd bu hadiste: « لَا أَجِدُ لَكَ رُخْصَةً » «Senin için bir ruhsat bulamıyorum» [ifadesine yer verdi]. Bunu İbn Ümmü Mektûm hadisinden tahric etti ve soruyu soranın o olduğunu zikretti. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « مَنْ سَمِعَ النِّدَاءَ فَلَمْ يَمْنَعْهُ مِنْ إِتْيَانِهِ عُذْرٌ -قَالُوا: وَمَا الْعُذْرُ؟ قَالَ خَوْفٌ أَوْ مَرَضٌ- لَمْ تُقْبَلْ مِنْهُ الصَّلَاةُ الَّتِي صَلَّى » «Kim ezanı işitir de [cemaate] gelmesine bir mazeret engel olmazsa -'Mazeret nedir?' diye sordular; 'Korku yahut hastalıktır' buyurdu- kıldığı namaz kendisinden kabul olunmaz.» Ebû Muhammed Abdülhak şöyle demiştir: Bunu Mağrâ el-Abdî rivayet etmektedir; sahih olan ise İbn Abbâs'tan mevkuf olarak [rivayet edilen] şu sözdür: « مَنْ سَمِعَ النِّدَاءَ فَلَمْ يَأْتِ فَلَا صَلَاةَ لَهُ » «Kim ezanı işitir de [cemaate] gelmezse, onun namazı yoktur.» Bununla birlikte Kâsım b. Asbağ bunu kitabında zikrederek şöyle demiştir: Bize Kâdı İsmâil b. İshak rivayet edip dedi ki: Bize Süleyman b. Harb anlattı, bize Şu'be, Habîb b. Ebî Sâbit'ten, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etti: « مَنْ سَمِعَ النِّدَاءَ فَلَمْ يُجِبْ فَلَا صَلَاةَ لَهُ إِلَّا مِنْ عُذْرٍ » «Kim ezanı işitir de bir mazereti olmaksızın icabet etmezse, onun namazı yoktur.» Sıhhat bakımından bu isnad sana yeter! Mağrâ el-Abdî'den de Ebû İshak rivayette bulunmuştur. İbn Mes'ûd şöyle demiştir: "Yemin olsun, biz kendimizi öyle bir halde gördük ki, [cemaatle namazdan] nifakı açıkça bilinen münafıktan başkası geri kalmazdı." Peygamber aleyhisselâm da şöyle buyurmuştur: « بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْمُنَافِقِينَ شُهُودُ الْعَتَمَةِ وَالصُّبْحِ لَا يَسْتَطِيعُونَهُمَا » «Bizimle münafıklar arasındaki [fark], yatsı ve sabah namazlarında [cemaatte] hazır bulunmaktır; onlar buna güç yetiremezler.» İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birden çok kimseden: "Kim ezanı işitir de bir mazeret olmaksızın icabet etmezse, onun namazı yoktur" dedikleri bize rivayet edilmiştir. Bunlar arasında İbn Mes'ûd ve Ebû Mûsâ el-Eş'arî de vardır. Ebû Dâvûd, Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah
اللَّهِ ﷺ: (لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ آمُرَ فِتْيَتِي فَيَجْمَعُوا حُزَمًا مِنْ حَطَبٍ ثُمَّ آتِيَ قَوْمًا يُصَلُّونَ فِي بُيُوتِهِمْ لَيْسَتْ لَهُمْ عِلَّةٌ فَأُحَرِّقَهَا عَلَيْهِمْ). هَذَا مَا احْتَجَّ بِهِ مَنْ أَوْجَبَ الصَّلَاةَ فِي الْجَمَاعَةِ فَرْضًا وَهِيَ ظَاهِرَةٌ فِي الْوُجُوبِ وَحَمَلَهَا الْجُمْهُورُ عَلَى تَأْكِيدِ أَمْرِ شُهُودِ الصَّلَوَاتِ فِي الْجَمَاعَةِ بِدَلِيلِ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَحَمَلُوا قَوْلَ الصَّحَابَةِ وَمَا جَاءَ فِي الْحَدِيثِ مِنْ أَنَّهُ (لَا صَلَاةَ لَهُ) عَلَى الْكَمَالِ وَالْفَضْلِ وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ ﵇ لِابْنِ أُمٍّ مَكْتُومٍ (فَأَجِبْ) عَلَى النَّدْبِ. وَقَوْلُهُ ﵇ (لَقَدْ هَمَمْتُ) لَا يَدُلُّ عَلَى الْوُجُوبِ الْحَتْمِ لِأَنَّهُ هَمَّ وَلَمْ يَفْعَلْ وَإِنَّمَا مَخْرَجُهُ مَخْرَجُ التَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ لِلْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ كَانُوا يَتَخَلَّفُونَ عَنِ الْجَمَاعَةِ وَالْجُمُعَةِ. يُبَيِّنُ هَذَا الْمَعْنَى مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ (مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَلْقَى اللَّهَ غَدًا مُسْلِمًا فَلْيُحَافِظْ عَلَى هَؤُلَاءِ الصَّلَوَاتِ حَيْثُ يُنَادَى بِهِنَّ، فَإِنَّ اللَّهَ شَرَعَ لِنَبِيِّكُمْ ﷺ سُنَنَ الْهُدَى، وَإِنَّهُنَّ مِنْ سُنَنِ الْهُدَى، وَلَوْ أَنَّكُمْ صَلَّيْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ كَمَا يُصَلِّي هَذَا الْمُتَخَلِّفُ فِي بَيْتِهِ لَتَرَكْتُمْ سُنَّةَ نَبِيِّكُمْ ﷺ، وَلَوْ تَرَكْتُمْ سُنَّةَ نَبِيِّكُمْ ﷺ لَضَلَلْتُمْ، وَمَا مِنْ رَجُلٍ يَتَطَهَّرُ فَيُحْسِنُ الطُّهُورَ ثُمَّ يَعْمَدُ إِلَى مَسْجِدٍ مِنْ هَذِهِ الْمَسَاجِدِ إِلَّا كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِكُلِّ خُطْوَةٍ يَخْطُوهَا حَسَنَةً وَيَرْفَعُهُ بِهَا دَرَجَةً وَيَحُطُّ عَنْهُ بِهَا سَيِّئَةً وَلَقَدْ رَأَيْتُنَا وَمَا يَتَخَلَّفُ عَنْهَا إِلَّا مُنَافِقٌ مَعْلُومُ النِّفَاقِ وَلَقَدْ كَانَ الرَّجُلُ يُؤْتَى بِهِ يُهَادَى بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ حَتَّى يُقَامَ فِي الصَّفِّ (. فَبَيَّنَ ﵁ فِي حَدِيثِهِ أَنَّ الِاجْتِمَاعَ سُنَّةٌ مِنْ سُنَنِ الْهُدَى وَتَرْكَهُ ضَلَالٌ، وَلِهَذَا قَالَ الْقَاضِي أَبُو الْفَضْلِ عِيَاضٌ: اخْتُلِفَ فِي التَّمَالُؤِ عَلَى تَرْكِ ظَاهِرِ السنن، هل يقاتل عليها أولا، وَالصَّحِيحُ قِتَالُهُمْ، لِأَنَّ فِي التَّمَالُؤِ عَلَيْهَا إِمَاتَتَهَا. قُلْتُ: فَعَلَى هَذَا إِذَا أُقِيمَتِ السُّنَّةُ وَظَهَرَتْ جَازَتْ صَلَاةُ الْمُنْفَرِدِ وَصَحَّتْ. رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (صَلَاةُ الرَّجُلِ فِي جَمَاعَةٍ تَزِيدُ عَلَى صَلَاتِهِ فِي بَيْتِهِ وَصَلَاتِهِ فِي سُوقِهِ بِضْعًا وَعِشْرِينَ دَرَجَةً وَذَلِكَ أَنَّ أَحَدَهُمْ إِذَا تَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ ثُمَّ أَتَى الْمَسْجِدَ لَا يَنْهَزُهُ إِلَّا الصَّلَاةُ لَا يُرِيدُ إِلَّا الصَّلَاةَ فَلَمْ يَخْطُ خُطْوَةً إِلَّا رُفِعَ لَهُ بها درجة
[Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Andolsun ki gençlere odun demetleri toplamalarını emretmeyi, sonra da mazeretleri bulunmadığı halde evlerinde namaz kılan bir topluluğa gidip evlerini üzerlerine yakmayı düşündüm!» buyruğudur. Cemaatle namaz kılmayı farz kabul edenlerin delil getirdiği husus budur ve bu [hadisler] zahirî olarak vücûba delalet etmektedir. Cumhur ise İbn Ömer ve Ebû Hüreyre hadisinin delaletiyle bu rivayetleri cemaatle namazlara katılmanın önemini teyit etmeye hamletmiştir. Sahabîlerin sözlerini ve hadiste geçen «Onun namazı yoktur» ifadesini kemale ve fazilete hamletmişlerdir. Aynı şekilde [Peygamber] aleyhisselâm'ın İbn Ümmü Mektûm'a yönelik «O halde [davete] icabet et» buyruğunu da mendupluğa hamletmişlerdir. [Peygamber] aleyhisselâm'ın «Andolsun ki düşündüm» buyruğu kesin bir farziyete delalet etmez; çünkü o sadece niyet etmiş fakat bunu fiilen yapmamıştır. Bu ifade ancak cemaati ve cuma namazını terk eden münafıklara yönelik bir tehdit ve azap uyarısı sadedindedir. Bu manayı Müslim'in Abdullah [b. Mes'ûd]'dan rivayet ettiği şu hadis açıklamaktadır; o şöyle demiştir: «Yarın Allah'ın huzuruna Müslüman olarak çıkmak kimi sevindirecekse, nida edildikleri (ezan okunduğu) yerlerde bu namazları kılmaya devam etsin. Şüphesiz Allah, Peygamberinize sallallâhu aleyhi ve sellem hidayet yollarını meşru kılmıştır ve şüphesiz bu [namazlar] da hidayet yollarındandır. Eğer sizler, cemaate gelmeyen şu adamın evinde kıldığı gibi evlerinizde kılacak olursanız Peygamberinizin sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetini terk etmiş olursunuz. Peygamberinizin sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetini terk ederseniz mutlaka sapıklığa düşersiniz. Kim güzelce abdest alır, sonra da bu mescidlerden bir mescide yönelirse, Allah onun attığı her adıma karşılık muhakkak bir sevap yazar, onunla derecesini yükseltir ve bir günahını siler. Yemin olsun ki ben kendimizi öyle gördüm ki [namaza] nifakı bilinen münafıktan başkası gelmemezlik etmezdi. Andolsun ki adam [hastalıktan ötürü] iki kişinin arasında kollarına girilerek getirilir ve safa dikilirdi.» [İbn Mes'ûd] radıyallâhu anh bu hadisinde cemaatle toplanmanın hidayet yollarından bir sünnet olduğunu ve onu terk etmenin sapıklık olduğunu açıklamıştır. Bu sebeple Kadı Ebu'l-Fazl İyâz şöyle demiştir: "Açık sünnetlerin terk edilmesi hususunda ittifak edilirse, bunun üzerine [onlarla] savaşılıp savaşılmayacağı konusunda ihtilaf edilmiştir. Sahih olan görüş [onlarla] savaşılmasıdır; zira bunların terkinde ittifak etmek onları öldürmektir." Ben [Kurtubî] derim ki: Buna göre sünnet ikame edilip açığa çıkarıldığında tek başına kılanın namazı caiz ve sahih olur. Müslim, Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Kişinin cemaatle kıldığı namazı, evinde ve çarşısında kıldığı namazından yirmi küsur derece daha fazladır. Bu da şundandır: Onlardan biri güzelce abdest alır, sonra da mescide kendisini yalnızca namaz harekete geçirmiş olarak ve namazdan başka bir şey istemeyerek gelirse, attığı her adıma karşılık mutlaka onun derecesi yükseltilir...»
وَحُطَّ عَنْهُ بِهَا خَطِيئَةٌ حَتَّى يَدْخُلَ الْمَسْجِدَ فَإِذَا دَخَلَ الْمَسْجِدَ كَانَ فِي الصَّلَاةِ مَا كَانَتِ الصَّلَاةُ هِيَ تَحْبِسُهُ وَالْمَلَائِكَةُ يُصَلُّونَ عَلَى أَحَدِكُمْ مَا دَامَ فِي مَجْلِسِهِ الَّذِي صَلَّى فِيهِ يَقُولُونَ اللَّهُمَّ ارْحَمْهُ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ اللَّهُمَّ تُبْ عَلَيْهِ مَا لَمْ يُؤْذِ فِيهِ مَا لَمْ يُحْدِثْ فِيهِ (. قِيلَ لِأَبِي هُرَيْرَةَ: مَا يُحْدِثُ؟ قَالَ: يَفْسُو أَوْ يَضْرِطُ. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هَذَا الْفَضْلِ الْمُضَافِ لِلْجَمَاعَةِ هَلْ لِأَجْلِ الْجَمَاعَةِ فَقَطْ حَيْثُ كَانَتْ أَوْ إِنَّمَا يَكُونُ ذَلِكَ الْفَضْلُ لِلْجَمَاعَةِ الَّتِي تَكُونُ فِي الْمَسْجِدِ لِمَا يُلَازِمُ ذَلِكَ مِنْ أَفْعَالٍ تَخْتَصُّ بِالْمَسَاجِدِ كَمَا جَاءَ فِي الْحَدِيثِ قَوْلَانِ وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ لِأَنَّ الْجَمَاعَةَ هُوَ الْوَصْفُ الَّذِي عُلِّقَ عَلَيْهِ الْحُكْمُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ وَمَا كان من إكثار الخطا إِلَى الْمَسَاجِدِ وَقَصْدِ الْإِتْيَانِ إِلَيْهَا وَالْمُكْثِ فِيهَا فَذَلِكَ زِيَادَةُ ثَوَابٍ خَارِجٌ عَنْ فَضْلِ الْجَمَاعَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفُوا أَيْضًا هَلْ تَفْضُلُ جَمَاعَةٌ جَمَاعَةً بِالْكَثْرَةِ وَفَضِيلَةِ الْإِمَامِ؟ فَقَالَ مَالِكٌ: لَا. وَقَالَ ابْنُ حَبِيبٍ نَعَمْ لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ (صَلَاةُ الرَّجُلِ مَعَ الرَّجُلِ أَزْكَى مِنْ صَلَاتِهِ وَحْدَهُ وَصَلَاتُهُ مَعَ الرَّجُلَيْنِ أَزْكَى مِنْ صَلَاتِهِ مَعَ الرَّجُلِ وَمَا كَثُرَ فَهُوَ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ) رَوَاهُ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ وَأَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ وَفِي إِسْنَادِهِ لِينٌ الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفُوا أَيْضًا فمن صَلَّى فِي جَمَاعَةٍ هَلْ يُعِيدُ صَلَاتَهُ تِلْكَ فِي جَمَاعَةٍ أُخْرَى؟ فَقَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُمْ إِنَّمَا يُعِيدُ الصَّلَاةَ فِي جَمَاعَةٍ مَعَ الْإِمَامِ مَنْ صَلَّى وَحْدَهُ فِي بَيْتِهِ وَأَهْلِهِ أَوْ فِي غَيْرِ بَيْتِهِ وَأَمَّا مَنْ صَلَّى فِي جَمَاعَةٍ وَإِنْ قَلَّتْ فَإِنَّهُ لَا يُعِيدُ فِي جَمَاعَةٍ أَكْثَرَ مِنْهَا وَلَا أَقَلَّ وقال أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَإِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ وَدَاوُدُ بْنُ عَلِيٍّ: جَائِزٌ لِمَنْ صَلَّى فِي جماعة ووجد جماعة أُخْرَى فِي تِلْكَ الصَّلَاةِ أَنْ يُعِيدَهَا مَعَهُمْ إِنْ شَاءَ لِأَنَّهَا نَافِلَةٌ وَسُنَّةٌ. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ وَأَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَصِلَةَ بْنِ زُفَرَ وَالشَّعْبِيِّ وَالنَّخَعِيِّ وَبِهِ قَالَ حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ وَسُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ. احْتَجَّ مَالِكٌ بِقَوْلِهِ ﷺ (لَا تُصَلَّى صَلَاةٌ فِي يَوْمٍ مَرَّتَيْنِ) وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ لَا تُصَلُّوا رَوَاهُ سُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَاتَّفَقَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ عَلَى أَنَّ مَعْنَى
ve bir günahı silinir. Mescide girdiği andan itibaren namaz onu alıkoyduğu müddetçe namazda sayılır. Sizden biri namaz kıldığı meclisinde kaldığı sürece melekler: 'Allahım ona merhamet et! Allahım onu bağışla! Allahım onun tövbesini kabul et!' diyerek ona dua ederler; meğerki orada birine eziyet etmesin ve abdestini bozmasın). Ebu Hüreyre'ye: 'Abdesti ne bozar?' denilince; 'Sessiz veya sesli yellenmektir' demiştir. On Üçüncü Mesele- Âlimler cemaate izafe edilen bu faziletin nerede olursa olsun sadece cemaat sebebiyle mi olduğu, yoksa hadiste geçtiği üzere mescidlere has fiillerin gereği olarak sırf mescidde kılınan cemaate mi ait olduğu hususunda iki görüşe ayrılmışlardır: Birinci görüş daha açıktır; çünkü hükmün bağlandığı vasıf bizzat cemaattir, doğrusunu en iyi Allah bilir. Mescidlere doğru adımları çoğaltmak, mescide gitmeyi kastetmek ve orada beklemek ise cemaat faziletinin dışında ilave bir sevaptır; doğrusunu en iyi Allah bilir. On Dördüncü Mesele- Cemaatin kalabalık oluşu ve imamın fazileti sebebiyle bir cemaatin diğer cemaatten daha üstün olup olmayacağı hususunda da ihtilaf etmişlerdir: Mâlik: 'Hayır' demiştir. İbn Habîb ise: 'Evet' demiştir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Kişinin bir kişiyle birlikte kıldığı namaz, tek başına kıldığı namazdan daha bereketlidir. İki kişiyle kıldığı namaz, bir kişiyle kıldığı namazdan daha bereketlidir. Sayı ne kadar çok olursa Allah'a o kadar sevimlidir). Bunu Übey b. Kâ'b rivayet etmiş ve Ebu Dâvûd tahric etmiştir; isnadında bir miktar zayıflık vardır. On Beşinci Mesele- Cemaatle namaz kılan bir kimsenin o namazı başka bir cemaatle tekrar kılıp kılmayacağı hususunda da ihtilaf etmişlerdir: Mâlik, Ebu Hanîfe, Şâfiî ve onların mezhepdaşları şöyle demişlerdir: İmamla birlikte cemaat halinde namazı ancak evinde, ailesiyle veya evinin dışında tek başına kılmış olan kimse iade eder. Az kişiyle de olsa cemaatle kılmış olan kimse ise kendisinden daha kalabalık veya daha az bir cemaatte o namazı tekrar kılmaz. Ahmed b. Hanbel, İshak b. Râhûye ve Dâvûd b. Ali ise şöyle demişlerdir: Cemaatle kılıp da aynı namaz için başka bir cemaat bulan kimsenin dilerse onlarla birlikte namazı iade etmesi caizdir; çünkü bu nafile ve sünnettir. Bu görüş Huzeyfe b. el-Yemân, Ebu Mûsâ el-Eş'arî, Enes b. Mâlik, Sıla b. Züfer, Şa'bî ve Nehaî'den rivayet edilmiştir; Hammâd b. Zeyd ve Süleyman b. Harb de bu görüştedir. Mâlik, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: (Bir günde bir namaz iki defa kılınmaz) buyruğunu delil getirmiştir; bazı rivayetlerde ise "لَا تُصَلُّوا" (kılmayınız) şeklindedir. Bunu Süleyman b. Yesâr, İbn Ömer'den rivayet etmiştir. Ahmed ve İshak,
هَذَا الْحَدِيثِ أَنْ يُصَلِّي الْإِنْسَانُ الْفَرِيضَةَ ثُمَّ يَقُومَ فَيُصَلِّيَهَا ثَانِيَةً يَنْوِي بِهَا الْفَرْضَ مَرَّةً أُخْرَى فَأَمَّا إِذَا صَلَّاهَا مَعَ الْإِمَامِ عَلَى أَنَّهَا سُنَّةٌ أَوْ تَطَوُّعٌ فَلَيْسَ بِإِعَادَةِ الصَّلَاةِ وَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِلَّذِينَ أَمَرَهُمْ بِإِعَادَةِ الصَّلَاةِ فِي جَمَاعَةٍ (إِنَّهَا لَكُمْ نَافِلَةٌ) مِنْ حَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ وَغَيْرِهِ السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (يَؤُمُّ الْقَوْمَ أَقْرَؤُهُمْ لِكِتَابِ اللَّهِ فَإِنْ كَانُوا فِي الْقِرَاءَةِ سَوَاءً فَأَعْلَمُهُمْ بِالسُّنَّةِ فَإِنْ كَانُوا فِي السُّنَّةِ سَوَاءً فَأَقْدَمُهُمْ هِجْرَةً فَإِنْ كَانُوا فِي الْهِجْرَةِ سَوَاءً فَأَقْدَمُهُمْ سِلْمًا وَلَا يَؤُمَّنَّ الرَّجُلُ الرَّجُلَ فِي سُلْطَانِهِ وَلَا يَقْعُدَ فِي بَيْتِهِ عَلَى تَكْرِمَتِهِ إِلَّا بِإِذْنِهِ) وَفِي رِوَايَةٍ (سِنًّا) مَكَانَ (سِلْمًا) وَأَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ وَقَالَ: قَالَ شُعْبَةُ: فَقُلْتُ لِإِسْمَاعِيلَ مَا تَكْرِمَتُهُ؟ قَالَ: فِرَاشُهُ وَأَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَقَالَ: حَدِيثُ أَبِي مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا: أَحَقُّ النَّاسِ بِالْإِمَامَةِ أَقْرَؤُهُمْ لِكِتَابِ اللَّهِ وَأَعْلَمُهُمْ بِالسُّنَّةِ وَقَالُوا صَاحِبُ الْمَنْزِلِ أَحَقُّ بِالْإِمَامَةِ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا أَذَّنَ صَاحِبُ الْمَنْزِلِ لِغَيْرِهِ فَلَا بَأْسَ أَنْ يُصَلِّيَ بِهِ. وَكَرِهَهُ بَعْضُهُمْ وَقَالُوا: السُّنَّةُ أَنْ يُصَلِّيَ صَاحِبُ الْبَيْتِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ رُوِّينَا عَنِ الْأَشْعَثِ ابن قَيْسٍ أَنَّهُ قَدَّمَ غُلَامًا وَقَالَ إِنَّمَا أُقَدِّمُ الْقُرْآنَ وَمِمَّنْ قَالَ يَؤُمُّ الْقَوْمَ أَقْرَؤُهُمُ ابْنُ سِيرِينَ وَالثَّوْرِيُّ وَإِسْحَاقُ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ بِهَذَا نَقُولُ لِأَنَّهُ مُوَافِقٌ لِلسُّنَّةِ وَقَالَ مَالِكٌ يَتَقَدَّمُ الْقَوْمَ أَعْلَمُهُمْ إِذَا كَانَتْ حَالُهُ حَسَنَةً وَإِنَّ لِلسِّنِّ حَقًّا وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ يَؤُمُّهُمْ أَفْقَهُهُمْ وَكَذَلِكَ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ إِذَا كَانَ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْفَقِيهَ أَعْرَفُ بِمَا يَنُوبُهُ مِنَ الْحَوَادِثِ فِي الصَّلَاةِ وَتَأَوَّلُوا الْحَدِيثَ بِأَنَّ الْأَقْرَأَ مِنَ الصَّحَابَةِ كَانَ الْأَفْقَهَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَتَفَقَّهُونَ فِي الْقُرْآنِ وَقَدْ كَانَ مِنْ عُرْفِهِمُ الْغَالِبِ تَسْمِيَتُهُمُ الْفُقَهَاءَ بِالْقُرَّاءِ وَاسْتَدَلُّوا بِتَقْدِيمِ النَّبِيِّ ﷺ فِي مَرَضِهِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ أَبَا بَكْرٍ لِفَضْلِهِ وَعِلْمِهِ. وَقَالَ إِسْحَاقُ إِنَّمَا قَدَّمَهُ النَّبِيُّ ﷺ لِيَدُلَّ عَلَى أَنَّهُ خَلِيفَتُهُ بَعْدَهُ ذَكَرَهُ أَبُو عُمَرَ فِي التَّمْهِيدِ. وَرَوَى أَبُو بَكْرٍ الْبَزَّارُ بِإِسْنَادٍ حَسَنٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله
bu hadisin manasının: Kişinin farzı kılıp sonra tekrar kalkarak ikinci defa farz niyetiyle kılması olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. İmamla birlikte sünnet veya nafile niyetiyle kılmasına gelince; bu o namazı [farz olarak] iade etmek sayılmaz. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namazı cemaatle iade etmelerini emrettiği kimselere Ebu Zer ve başkalarının rivayet ettiği hadiste: (Şüphesiz o sizin için bir nafiledir) buyurmuştur. On Altıncı Mesele- Müslim Ebu Mes'ûd'dan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: (Cemaate Allah'ın Kitabı'nı en iyi okuyanları imam olsun. Şayet kıraatte eşit iseler Sünnet'i en iyi bilenleri; Sünnet'te eşit iseler hicrette en önde olanları; hicrette de eşit iseler İslâm'a ilk önce girenleri imam olsun. Hiçbir kimse bir başkasına onun hâkimiyet alanında imamlık yapmasın ve evinde onun hususi oturma yerine izni olmadan oturmasın). Bir rivayette 'İslâm'da' yerine 'yaşça' lafzı geçmektedir. Ebu Dâvûd bunu tahric etmiş ve: Şu'be dedi ki: 'İsmail'e tekrimeti nedir?' diye sordum; 'Minderi/özel döşeğidir' dedi. Tirmizî de bunu tahric etmiş ve şöyle demiştir: 'Ebu Mes'ûd hadisi hasen sahih bir hadistir ve ilim ehlinin uygulaması buna göredir. Onlar şöyle demişlerdir: İmamlığa insanların en layık olanı Allah'ın Kitabı'nı en iyi okuyanı ve Sünnet'i en iyi bilenidir. Ev sahibinin imamlığa daha layık olduğunu da söylemişlerdir.' Bazıları ise: 'Ev sahibi başkasına izin verirse, o kimsenin imamlık yapmasında bir beis yoktur' demişlerdir. Bazıları bunu mekruh görmüş ve 'Sünnet olan ev sahibinin kıldırmasıdır' demişlerdir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Bize nakledildiğine göre Eş'as b. Kays bir köleyi öne geçirmiş ve: 'Ben ancak Kur'ân'ı öne geçiriyorum' demiştir. Cemaate en iyi okuyanın imam olacağını söyleyenler arasında İbn Sîrîn, Sevrî, İshak ve re'y ehli bulunmaktadır. İbnü'l-Münzir: 'Sünnete uygun olduğu için biz de bunu söylüyoruz' demiştir. Mâlik ise: 'Hali düzgün olduğu takdirde cemaate en âlim olanları öne geçer; şüphesiz yaşın da bir hakkı vardır' demiştir. Evzâî: 'Onlara en fakih olanları imam olur' demiştir; Şâfiî ve Ebu Sevr de Kur'ân okuyabiliyor olması kaydıyla böyle söylemişlerdir. Çünkü fakih olan kimse namazda başına gelecek arızaları en iyi bilendir. Onlar bu hadisi şöyle tevil etmişlerdir: Ashâb-ı kiramdan kıraati en iyi olanlar aynı zamanda en fakih olanlardı; çünkü onlar Kur'ân ile fıkıh öğreniyorlardı. Nitekim onların örfünde fakihlere 'kurrâ' denmesi yaygındı. Ayrıca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefat ettiği hastalığında fazileti ve ilmi sebebiyle Ebu Bekir'i öne geçirmesini de delil getirmişlerdir. İshak: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendisinden sonra halifesi olduğunu göstermek için onu öne geçirmiştir' demiştir; bunu Ebu Ömer et-Temhîd'de zikretmiştir. Ebu Bekir el-Bezzâr hasen bir isnadla Ebu Hüreyre'den Resûlullah sallallâhu
عَلَيْهِ وَسَلَّمَ (إِذَا سَافَرْتُمْ فَلْيَؤُمَّكُمْ أَقْرَؤُكُمْ وَإِنْ كَانَ أَصْغَرَكُمْ وَإِذَا أَمَّكُمْ فَهُوَ أَمِيرُكُمْ) قَالَ: لَا نَعْلَمُهُ يُرْوَى عَنِ النَّبِيِّ ﷺ إِلَّا مِنْ رِوَايَةِ أَبِي هُرَيْرَةَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ. قُلْتُ: إِمَامَةُ الصَّغِيرِ جَائِزَةٌ إِذَا كَانَ قَارِئًا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ عَنْ عُمَرَ بْنِ سَلَمَةَ قَالَ: كُنَّا بِمَاءٍ مَمَرَّ النَّاسِ وَكَانَ يَمُرُّ بِنَا الرُّكْبَانُ فَنَسْأَلُهُمْ مَا لِلنَّاسِ؟ مَا هَذَا الرَّجُلُ؟ فَيَقُولُونَ: يَزْعُمُ أَنَّ اللَّهَ أَرْسَلَهُ أَوْحَى إِلَيْهِ كَذَا! أَوْحَى إِلَيْهِ كَذَا! فَكُنْتُ أَحْفَظُ ذَلِكَ الْكَلَامَ فَكَأَنَّمَا يُقَرُّ فِي صَدْرِي وَكَانَتِ الْعَرَبُ تَلَوَّمُ بِإِسْلَامِهَا فَيَقُولُونَ اتْرُكُوهُ وَقَوْمَهُ فَإِنَّهُ إِنْ ظَهَرَ عَلَيْهِمْ فَهُوَ نَبِيٌّ صَادِقٌ فَلَمَّا كَانَتْ وَقْعَةُ الْفَتْحِ بَادَرَ كُلُّ قَوْمٍ بِإِسْلَامِهِمْ وَبَدَرَ أَبِي قَوْمِي بِإِسْلَامِهِمْ فَلَمَّا قَدِمَ قَالَ: جِئْتُكُمْ وَاللَّهِ مِنْ عِنْدِ نَبِيِّ اللَّهِ حَقًّا، قَالَ: (صَلُّوا صَلَاةَ كَذَا فِي حِينِ كَذَا فَإِذَا حَضَرَتِ الصَّلَاةُ فَلْيُؤَذِّنْ أَحَدُكُمْ وَلْيَؤُمَّكُمْ أَكْثَرُكُمْ قُرْآنًا). فَنَظَرُوا فَلَمْ يَكُنْ أَحَدٌ أَكْثَرَ مِنِّي قُرْآنًا لِمَا كُنْتُ أَتَلَقَّى مِنَ الرُّكْبَانِ فَقَدَّمُونِي بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَأَنَا ابْنُ سِتٍّ أَوْ سَبْعِ سِنِينَ وَكَانَتْ عَلِيَّ بُرْدَةٌ إِذَا سَجَدْتُ تَقَلَّصَتْ عَنِّي فَقَالَتِ امْرَأَةٌ مِنَ الْحَيِّ: أَلَا تُغَطُّونَ عَنَّا اسْتَ قَارِئِكُمْ! فَاشْتَرَوْا فَقَطَعُوا لِي قَمِيصًا فَمَا فَرِحْتُ بِشَيْءٍ فَرَحِي بِذَلِكَ الْقَمِيصِ. وَمِمَّنْ أَجَازَ إِمَامَةَ الصَّبِيِّ غَيْرِ الْبَالِغِ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَإِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ إِذَا عَقَلَ الصَّلَاةَ وَقَامَ بِهَا لِدُخُولِهِ فِي جُمْلَةِ قَوْلِهِ ﷺ (يَؤُمُّ الْقَوْمَ أَقْرَؤُهُمْ) وَلَمْ يَسْتَثْنِ وَلِحَدِيثِ عمرو ابن سَلَمَةَ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ يَؤُمُّ فِي سَائِرِ الصَّلَوَاتِ وَلَا يَؤُمُّ فِي الْجُمُعَةِ وَقَدْ كَانَ قَبْلُ يَقُولُ وَمَنْ أَجْزَأَتْ إِمَامَتُهُ فِي الْمَكْتُوبَةِ أَجْزَأَتْ إِمَامَتُهُ فِي الْأَعْيَادِ غَيْرَ أَنِّي أَكْرَهُ فِيهَا إِمَامَةَ غَيْرِ الْوَالِيِّ وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: لَا يَؤُمُّ الْغُلَامُ فِي الصَّلَاةِ الْمَكْتُوبَةِ حَتَّى يَحْتَلِمَ إِلَّا أَنْ يَكُونَ قَوْمٌ لَيْسَ معهم من القرآن شي فَإِنَّهُ يَؤُمُّهُمُ الْغُلَامُ الْمُرَاهِقُ وَقَالَ الزُّهْرِيُّ إِنَ اضْطُرُّوا إِلَيْهِ أَمَّهُمْ. وَمَنَعَ ذَلِكَ جُمْلَةً مَالِكٌ والثوري وأصحاب الرأي. السابعة عشرة- الإتمام بِكُلِّ إِمَامٍ بَالِغٍ مُسْلِمٍ حُرٍّ عَلَى اسْتِقَامَةٍ جَائِزٌ مِنْ غَيْرِ خِلَافٍ إِذَا كَانَ يَعْلَمُ حُدُودَ الصَّلَاةِ وَلَمْ يَكُنْ يَلْحَنُ فِي أُمِّ الْقُرْآنِ لَحْنًا يُخِلُّ بِالْمَعْنَى مِثْلَ أَنْ يَكْسِرَ الكاف
[...ve aleyhi ve sellem:] «Yolculuğa çıktığınızda, en küçüğünüz bile olsa Kur'an'ı en iyi bileniniz size imam olsun. O size imam olunca da emirinizdir» buyurmuştur. [Tirmizî] dedi ki: "Bunun Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den ancak Ebû Hüreyre rivayetiyle bu senetle rivayet edildiğini biliyoruz." Derim ki: Kur'an'ı iyi okuyan biri olduğu takdirde küçük [yaştaki çocuğun] imamlığı caizdir. Sahîh-i Buhârî'de Amr b. Seleme'den şöyle rivayet edilerek sabit olmuştur: Biz insanların gelip geçtiği bir su başında idik. Binekli kafileler yanımıza uğrardı; biz de onlara: "İnsanların hali nedir? Bu adam kimdir?" diye sorardık. Onlar da: "Allah'ın kendisini peygamber gönderdiğini, kendisine şöyle vahyedildiğini, şöyle vahyedildiğini iddia ediyor!" derlerdi. Ben o sözleri ezberlerdim; sanki o [kelimeler] göğsüme yerleşiyordu. Araplar ise Müslüman olmak için bekliyorlardı ve: "Onu kavmiyle baş başa bırakın; şayet onlara üstün gelirse o şüphesiz doğru söyleyen bir peygamberdir" diyorlardı. Mekke'nin fethi gerçekleşince her topluluk Müslüman olmakta acele etti. Babam da kavmimin Müslüman olmasında acele edip öne geçti. [Kavmine] dönüp geldiğinde: "Vallahi ben size gerçekten Allah'ın Nebîsi'nin yanından geldim. O şöyle buyurdu: «Şu namazı şu vakitte kılınız. Namaz vakti gelince içinizden biri ezan okusun, Kur'an'ı en çok bileniniz de size imam olsun»" dedi. Baktılar, binekli kafilelerden öğrendiklerim dolayısıyla aralarında benden daha çok Kur'an bilen kimse yoktu. Bunun üzerine ben altı veya yedi yaşlarında bir çocuk iken beni öne geçirdiler. Üzerimde bir bürde (hırka) vardı, secdeye vardığımda üzerimden sıyrılıp açılırdı. Kabileden bir kadın: "Okuyucunuzun avret yerini bizden örtmeyecek misiniz!" dedi. Bunun üzerine kumaş satın alıp bana bir gömlek kestiler (diktiler). O gömleğe sevindiğim kadar hiçbir şeye sevinmemiştim. Büluğ çağına ermemiş çocuğun imamlığını caiz görenler arasında Hasan-ı Basrî ve İshak b. Râhûye de vardır. İbnü'l-Münzir de namazın mahiyetini anlayıp yerine getirebildiği takdirde bu görüşü tercih etmiştir; zira o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hiçbir istisna yapmaksızın buyurduğu «Cemaate Kur'an'ı en iyi okuyanları imam olsun» hadisinin kapsamına girmektedir ve [ayrıca] Amr b. Seleme hadisi sebebiyle de [bu caizdir]. Şâfiî ise iki görüşünden birinde: "Diğer namazlarda imam olur, cuma namazında imam olamaz" demiştir. Daha önce ise şöyle diyordu: "Farz namazda imamlığı geçerli olanın bayram namazlarında da imamlığı geçerlidir; ancak bayramlarda idareciden (vâli) başkasının imam olmasını mekruh görürüm." Evzâî ise şöyle demiştir: "Çocuk ihtilam oluncaya (ergenliğe erinceye) kadar farz namazda imam olamaz; meğerki yanlarında Kur'an'dan hiçbir şey bulunmayan bir topluluk olsun, bu takdirde bülûğa yaklaşmış çocuk onlara imam olur." Zührî ise: "Şayet ona mecbur kalırlarsa kendilerine imam olur" demiştir. Mâlik, Sevrî ve re'y ehli ise bunu toptan men etmişlerdir. On Yedinci Mesele- Namazın sınırlarını bilen ve Fatiha'da —mesela kâf harfini esreli okumak
من" إِيَّاكَ نَعْبُدُ" [الفاتحة: ٥] وَيَضُمَّ التَّاءَ فِي" أَنْعَمْتَ" وَمِنْهُمْ مَنْ رَاعَى تَفْرِيقَ الطَّاءِ مِنَ الضَّادِ وَإِنْ لَمْ يُفَرِّقْ بَيْنَهُمَا لَا تَصِحَّ إِمَامَتُهُ لِأَنَّ مَعْنَاهُمَا يَخْتَلِفُ. وَمِنْهُمْ مَنْ رَخَّصَ فِي ذَلِكَ كُلِّهِ إِذَا كَانَ جَاهِلًا بِالْقِرَاءَةِ وَأَمَّ مِثْلَهُ وَلَا يَجُوزُ الإتمام بِامْرَأَةٍ وَلَا خُنْثَى مُشْكِلٍ وَلَا كَافِرٍ وَلَا مَجْنُونٍ وَلَا أُمِّيٍّ وَلَا يَكُونُ وَاحِدٌ مِنْ هَؤُلَاءِ إِمَامًا بِحَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ عِنْدَ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ عَلَى مَا يَأْتِي ذِكْرُهُ إِلَّا الْأُمِّيَّ لِمِثْلِهِ قَالَ عُلَمَاؤُنَا: لَا تَصِحُّ إِمَامَةُ الْأُمِّيِّ الَّذِي لَا يُحْسِنُ الْقِرَاءَةَ مَعَ حُضُورِ الْقَارِئِ لَهُ وَلَا لِغَيْرِهِ وَكَذَلِكَ قَالَ الشَّافِعِيُّ. فَإِنْ أَمَّ أُمِّيًّا مِثْلَهُ صَحَّتْ صَلَاتُهُمْ عِنْدَنَا وَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ إِذَا صَلَّى الْأُمِّيُّ بِقَوْمٍ يَقْرَءُونَ وَبِقَوْمٍ أُمِّيِّينَ فَصَلَاتُهُمْ كُلُّهُمْ فَاسِدَةٌ. وخالقه أَبُو يُوسُفَ فَقَالَ صَلَاةُ الْإِمَامِ وَمَنْ لَا يَقْرَأُ تَامَّةٌ وَقَالَتْ فِرْقَةٌ صَلَاتَهُمْ كُلُّهُمْ جَائِزَةٌ لِأَنَّ كُلًّا مُؤَدٍّ فَرْضَهُ وَذَلِكَ مِثْلُ الْمُتَيَمِّمِ يُصَلِّي بِالْمُتَطَهِّرِينَ بِالْمَاءِ وَالْمُصَلِّي قَاعِدًا يُصَلِّي بِقَوْمٍ قِيَامٍ صَلَاتُهُمْ مُجْزِئَةٌ فِي قَوْلِ مَنْ خَالَفَنَا لان كلا مؤد فرضي نفسه. قلت: وقد يحتج لهذا القول بقول ﵇ (أَلَا يَنْظُرُ الْمُصَلِّي [إِذَا صَلَّى [] كَيْفَ يُصَلِّي فَإِنَّمَا يُصَلِّي لِنَفْسِهِ) أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ وَإِنَّ صَلَاةَ الْمَأْمُومِ لَيْسَتْ مُرْتَبِطَةٌ بِصَلَاةِ الْإِمَامِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ وَكَانَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ يقول إذا كانت امرأته تقرأ كبر هي وَتَقْرَأُ هِيَ فَإِذَا فَرَغَتْ مِنَ الْقِرَاءَةِ كَبَّرَ وَرَكَعَ وَسَجَدَ وَهِيَ خَلْفَهُ تُصَلِّي وَرُوِيَ هَذَا الْمَعْنَى عَنْ قَتَادَةَ. الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ وَلَا بَأْسَ بِإِمَامَةِ الْأَعْمَى وَالْأَعْرَجِ وَالْأَشَلِّ وَالْأَقْطَعِ وَالْخَصِيِّ وَالْعَبْدِ إِذَا كَانَ كُلٌّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ عَالِمًا بِالصَّلَاةِ وَقَالَ ابْنُ وَهْبٍ لَا أَرَى أَنْ يَؤُمَّ الْأَقْطَعُ وَالْأَشَلُّ لِأَنَّهُ مُنْتَقِصٌ عَنْ دَرَجَةِ الْكَمَالِ وَكُرِهَتْ إِمَامَتُهُ لِأَجْلِ النَّقْصِ. وَخَالَفَهُ جُمْهُورُ أَصْحَابِهِ وَهُوَ الصَّحِيحُ لِأَنَّهُ عُضْوٌ لَا يَمْنَعُ فَقْدُهُ فَرْضًا مِنْ فُرُوضِ الصَّلَاةِ فَجَازَتِ الْإِمَامَةُ الرَّاتِبَةُ مَعَ فَقْدِهِ كَالْعَيْنِ وَقَدْ رَوَى أَنَسٌ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ اسْتَخْلَفَ ابْنَ أُمِّ مَكْتُومٍ يَؤُمُّ النَّاسَ وَهُوَ أَعْمَى، (وَكَذَا الْأَعْرَجُ وَالْأَقْطَعُ وَالْأَشَلُّ وَالْخَصِيُّ قِيَاسًا وَنَظَرًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّهُ قَالَ فِي الْأَعْمَى: (وَمَا حَاجَتُهُمْ إِلَيْهِ! وكان ابن عباس وعتبان ابن مَالِكٍ يَؤُمَّانِ وَكِلَاهُمَا أَعْمَى، وَعَلَيْهِ عَامَّةُ الْعُلَمَاءِ.
{ إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” [Fâtiha: 5] ayetinde [nun harfini kesreli okumaktan] ve "En'amte"deki te harfini ötreli okumaktan [sakındırmıştır]. Onlardan kimisi de tâ (ط) ile dâd (ض) harflerini birbirinden ayırt etmeye dikkat çekmiştir; şayet ikisinin arasını ayırt etmezse, manaları farklılaşacağı için imamlığı sahih olmaz. Onlardan kimi de okumayı bilmediği ve kendisi gibi birine imam olduğu takdirde bütün bunlara ruhsat tanımıştır. Kadına, hünsâ-yı müşküle (cinsiyeti belirsiz kimseye), kâfire, deliye ve ümmîye (okuma yazma bilmeyene) uymak caiz değildir. Âlimlerin çoğuna göre, ileride zikredileceği üzere, ümmînin kendi benzerine [imam olması] müstesna, bunlardan hiçbiri hiçbir durumda imam olamaz. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Okumasını bilen biri varken, iyi okuyamayan ümmînin ne ona ne de başkasına imamlığı sahih olur; Şâfiî de böyle demiştir. Şayet kendisi gibi bir ümmîye imam olursa, bizim mezhebimize ve Şâfiî'ye göre namazları sahih olur. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: 'Ümmî bir kimse, okuyan bir topluluğa ve ümmî kimselere kıldırırsa hepsinin namazı fasit olur.' Ebû Yûsuf ona muhalefet ederek şöyle demiştir: 'İmamın ve okuma bilmeyenin namazı tamdır.' Bir grup âlim de şöyle demiştir: 'Hepsinin namazı caizdir; zira herkes kendi farzını eda etmektedir.' Bu da teyemmüm edenin su ile temizlenenlere namaz kıldırması ve oturan kimsenin ayakta duran topluluğa namaz kıldırması gibidir; bize muhalefet edenlerin kavline göre namazları geçerlidir, çünkü herkes bizzat kendi farzını eda etmektedir. Derim ki: Bu görüş için Peygamber aleyhisselâm'ın şu hadisi delil getirilebilir: « أَلَا يَنْظُرُ الْمُصَلِّي [إِذَا صَلَّى] كَيْفَ يُصَلِّي فَإِنَّمَا يُصَلِّي لِنَفْسِهِ » “Namaz kılan kimse [namaz kıldığında] nasıl namaz kıldığına dikkat etmez mi? Zira o ancak kendisi için namaz kılmaktadır.” Bunu Müslim rivayet etmiştir. Dolayısıyla imama uyanın namazı imamın namazına bağlı değildir; en doğrusunu Allah bilir. Atâ b. Ebî Rabâh şöyle derdi: 'Kişinin hanımı okuma biliyorsa, koca tekbir alır, hanımı [kıraati sesli] okur; kadın okumayı bitirince koca tekbir getirip rükû ve secde eder, kadın da arkasında namaz kılar.' Bu mana Katâde'den de rivayet edilmiştir. On Sekizinci [Mesele]: Âmâ, topal, felçli/çolak, eli/kolu kesik, hadım ve köle; her biri namaz [hükümlerini] bildiği takdirde imamlık yapmalarında bir sakınca yoktur. İbn Vehb ise: 'Eli kesik olanın ve felçlinin imam olmasını uygun görmem; zira o kemal derecesinden noksandır ve imamlığı bu eksiklik sebebiyle mekruh görülmüştür' demiştir. Ancak ashabının cumhuru ona muhalefet etmiştir ve doğru olan da budur; çünkü o, kaybedilmesi namazın farzlarından bir farza engel teşkil etmeyen bir organdır. Dolayısıyla göz gibi onun yokluğunda da daimi imamlık caizdir. Nitekim Enes, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in, âmâ olduğu halde insanlara imamlık yapması için İbn Ümmü Mektûm'u yerine vekil bıraktığını rivayet etmiştir. Kıyas ve fıkhi değerlendirme açısından topal, eli kesik, felçli ve hadım da böyledir; en doğrusunu Allah bilir. Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre o, âmâ hakkında: 'Onların ona ne ihtiyacı var!' demiştir. İbn Abbâs ile İtbân b. Mâlik de her ikisi âmâ oldukları halde imamlık yaparlardı; âlimlerin çoğunluğunun benimsediği görüş de budur.
التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفُوا فِي إِمَامَةِ وَلَدِ الزِّنَى فَقَالَ مَالِكٌ أَكْرَهُ أَنْ يَكُونَ إِمَامًا رَاتِبًا وَكَرِهَ ذَلِكَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَكَانَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ يَقُولُ لَهُ أَنْ يَؤُمَّ إِذَا كَانَ مَرْضِيًّا وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ وَالزُّهْرِيِّ وَالنَّخَعِيِّ وَسُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَتُجْزِئُ الصَّلَاةُ خَلْفَهُ عِنْدَ أَصْحَابِ الرَّأْيِ وَغَيْرُهُ أَحَبُّ إِلَيْهِمْ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ أَكْرَهُ أَنْ يُنَصَّبَ إِمَامًا رَاتِبًا مَنْ لَا يُعْرَفُ أَبُوهُ وَمَنْ صَلَّى خَلْفَهُ أَجْزَأَهُ وَقَالَ عِيسَى بْنُ دِينَارٍ لَا أَقُولُ بِقَوْلِ مَالِكٍ فِي إِمَامَةِ وَلَدِ الزِّنَى وَلَيْسَ عَلَيْهِ مِنْ ذَنْبِ أَبَوَيْهِ شي وَنَحْوَهُ قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ إِذَا كَانَ فِي نَفْسِهِ أَهْلًا لِلْإِمَامَةِ قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ يَؤُمُّ لِدُخُولِهِ فِي جُمْلَةِ قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ (يَؤُمُّ الْقَوْمَ أَقْرَؤُهُمْ) وقال أبو عمر ليس في شي مِنَ الْآثَارِ الْوَارِدَةِ فِي شَرْطِ الْإِمَامَةِ مَا يدل على مراعاة نسب وإنما فيها دلالة عَلَى الْفِقْهِ وَالْقِرَاءَةِ وَالصَّلَاحِ فِي الدِّينِ الْمُوَفِّيَةُ عِشْرِينَ- وَأَمَّا الْعَبْدُ فَرَوَى الْبُخَارِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: لَمَّا قَدِمَ الْمُهَاجِرُونَ الْأَوَّلُونَ الْعَصَبَةَ- مَوْضِعٌ بِقُبَاءٍ- قَبْلَ مَقْدِمِ النَّبِيِّ ﷺ كَانَ يَؤُمُّهُمْ سَالِمٌ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ وَكَانَ أَكْثَرَهُمْ قُرْآنًا. وَعَنْهُ قَالَ: كَانَ سالم مولى أبي حذيفة يؤو الْمُهَاجِرِينَ الْأَوَّلِينَ وَأَصْحَابَ النَّبِيِّ ﷺ في مسجد قباء فهم أبو بكر وعمر وزيد وعامر ابن رَبِيعَةَ وَكَانَتْ عَائِشَةُ يَؤُمُّهَا عَبْدُهَا ذَكْوَانُ مِنَ الْمُصْحَفِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَأَمَّ أَبُو سَعِيدٍ مَوْلَى أَبِي أُسَيْدٍ وَهُوَ عَبْدٌ نَفَرًا مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْهُمْ حُذَيْفَةُ وَأَبُو مَسْعُودٍ. وَرَخَّصَ فِي إِمَامَةِ الْعَبْدِ النَّخَعِيُّ وَالشَّعْبِيُّ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَالْحَكَمُ وَالثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ وَكَرِهَ ذَلِكَ أَبُو مِجْلَزٍ. وَقَالَ مَالِكٌ لَا يَؤُمُّهُمْ إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْعَبْدُ قَارِئًا وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْأَحْرَارِ لَا يَقْرَءُونَ إِلَّا أَنْ يَكُونَ فِي عِيدٍ أَوْ جُمُعَةٍ فَإِنَّ الْعَبْدَ لَا يَؤُمُّهُمْ فِيهَا وَيُجْزِئُ عِنْدَ الْأَوْزَاعِيِّ إِنْ صَلَّوْا وَرَاءَهُ قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ الْعَبْدُ دَاخِلٌ فِي جُمْلَةِ قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ (يَؤُمُّ الْقَوْمَ أَقْرَؤُهُمْ). الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَأَمَّا الْمَرْأَةُ فَرَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ أَبِي بَكْرَةَ قَالَ: لَمَّا بَلَغَ رسول الله ﷺ أن أَهْلَ فَارِسَ قَدْ مَلَّكُوا بِنْتَ كِسْرَى قَالَ (لَنْ يُفْلِحَ قَوْمٌ وَلَّوْا أَمْرَهُمُ
On Dokuzuncu Mesele- Zina çocuğunun imamlığı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Mâlik: 'Onun daimi imam olmasını mekruh görürüm' demiştir; Ömer b. Abdilazîz de bunu mekruh görmüştür. Atâ b. Ebî Rabâh ise: 'Hali beğenilen bir kimse ise imamlık yapabilir' derdi; bu görüş Hasan-ı Basrî, Zührî, Nehaî, Süfyân es-Sevrî, Evzâî, Ahmed ve İshak'ın da kavlidir. Re'y ehline göre onun arkasında kılınan namaz geçerlidir fakat başkasının kıldırması onlara daha sevimlidir. Şâfiî: 'Babası bilinmeyen kimsenin daimi imam tayin edilmesini mekruh görürüm; arkasında kılanın ise namazı geçerlidir' demiştir. Îsâ b. Dînâr: 'Zina çocuğunun imamlığı hususunda Mâlik'in görüşünü benimsemiyorum; onun üzerinde anne babasının günahından hiçbir şey yoktur' demiştir. İbnü Abdilhâkem de kişinin kendisi imamlığa ehil olduğu takdirde benzer şekilde söylemiştir. İbnü'l-Münzir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in (Cemaate en iyi okuyanları imam olsun) umumi buyruğuna dahil olduğu için imamlık yapar' demiştir. Ebu Ömer [İbn Abdilberr] şöyle demiştir: 'İmamlığın şartlarına dair vârid olan rivayetlerin hiçbirinde nesebe itibar edileceğine dair bir delil yoktur; o rivayetlerde sadece fıkha, kıraate ve dindeki salahate delalet vardır.' Yirminci Mesele- Köleye gelince: Buhârî İbn Ömer'den şöyle rivayet etmiştir: "İlk muhacirler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gelişinden önce Kubâ'daki Usbe mevkiine geldiklerinde, aralarında Kur'ân'ı en çok bilen o olduğu için kendilerine Ebu Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim imamlık yapıyordu." Yine ondan gelen rivayette: "Ebu Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim, Kubâ Mescidi'nde ilk muhacirlere ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbına imamlık yapıyordu; aralarında Ebu Bekir, Ömer, Zeyd ve Âmir b. Rebîa da vardı." Âişe'ye de kölesi Zekvân mushaftan yüzüne okuyarak imamlık yapardı. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: "Ebu Useyd'in azatlısı Ebu Saîd köle olduğu halde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından aralarında Huzeyfe ve Ebu Mes'ûd'un da bulunduğu bir gruba imamlık yapmıştır." Kölenin imamlığına Nehaî, Şa'bî, Hasan-ı Basrî, Hakem, Sevrî, Şâfiî, Ahmed, İshak ve re'y ehli ruhsat vermiş; Ebu Miclez ise bunu mekruh görmüştür. Mâlik: 'Köle okuma biliyor da yanındaki hürler okuma bilmiyorlarsa imam olur; ancak bayram ve cuma namazlarında köle onlara imamlık yapamaz' demiştir. Evzâî'ye göre ise arkasında namaz kılarlarsa geçerlidir. İbnü'l-Münzir: 'Köle, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in (Cemaate en iyi okuyanları imam olsun) umumi buyruğuna dahildir' demiştir. Yirmi Birinci Mesele- Kadına gelince: Buhârî Ebu Bekra'dan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Fars halkının Kisrâ'nın kızını hükümdar yaptıkları haberi ulaşınca şöyle buyurdu: (İşlerini
امْرَأَةً (. وَذَكَرَ أَبُو دَاوُدَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ خَلَّادٍ عَنْ أُمِّ وَرَقَةَ بِنْتِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَزُورُهَا فِي بَيْتِهَا قَالَ وَجَعَلَ لَهَا مُؤَذِّنًا يُؤَذِّنُ لَهَا وَأَمَرَهَا أَنْ تَؤُمَّ أَهْلَ دَارِهَا قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ: فَأَنَا رَأَيْتُ مُؤَذِّنَهَا شَيْخًا كَبِيرًا. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَالشَّافِعِيُّ يُوجِبُ الْإِعَادَةَ عَلَى مَنْ صَلَّى مِنَ الرِّجَالِ خَلْفَ الْمَرْأَةِ. وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ لَا إِعَادَةَ عَلَيْهِمْ. وَهَذَا قِيَاسُ قَوْلِ الْمُزَنِيِّ. قُلْتُ: وَقَالَ عُلَمَاؤُنَا لَا تَصِحُّ إِمَامَتُهَا لِلرِّجَالِ وَلَا لِلنِّسَاءِ. وَرَوَى ابْنُ أَيْمَنَ جَوَازَ إِمَامَتِهَا لِلنِّسَاءِ. وَأَمَّا الْخُنْثَى الْمُشْكِلُ فَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا يَؤُمُّ الرِّجَالَ وَيَؤُمُّ النِّسَاءَ. وَقَالَ مَالِكٌ: لَا يَكُونُ إِمَامًا بِحَالٍ، وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْفُقَهَاءِ. الثَّانِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- الْكَافِرُ الْمُخَالِفُ لِلشَّرْعِ كَالْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ يَؤُمُّ الْمُسْلِمِينَ وَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ بِكُفْرِهِ. وَكَانَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ يقولان لا يجزئهم ويعيدون وقاله مالك وأصحاب لِأَنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِ الْقُرْبَةِ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: يُعَاقَبُ. وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ وَالْمُزَنِيُّ لَا إِعَادَةَ عَلَى مَنْ صَلَّى خَلْفَهُ وَلَا يَكُونُ بِصَلَاتِهِ مُسْلِمًا عِنْدَ الشَّافِعِيِّ وَأَبِي ثَوْرٍ. وَقَالَ أَحْمَدُ: يُجْبَرُ عَلَى الْإِسْلَامِ الثَّالِثَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَأَمَّا أَهْلُ الْبِدَعِ مِنْ أَهْلِ الْأَهْوَاءِ كَالْمُعْتَزِلَةِ وَالْجَهْمِيَّةِ وَغَيْرِهِمَا فَذَكَرَ الْبُخَارِيُّ عَنِ الْحَسَنِ صَلِّ وَعَلَيْهِ بِدْعَتُهُ وَقَالَ أَحْمَدُ: لَا يُصَلَّى خَلْفَ أَحَدٍ مِنْ أَهْلِ الْأَهْوَاءِ إِذَا كَانَ دَاعِيَةً إِلَى هَوَاهُ وَقَالَ مَالِكٌ وَيُصَلَّى خَلْفَ أَئِمَّةِ الْجَوْرِ وَلَا يُصَلَّى خَلْفَ أَهْلِ الْبِدَعِ مِنَ الْقَدَرِيَّةِ وَغَيْرِهِمْ. وَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ كُلُّ مَنْ أَخْرَجَتْهُ بِدْعَتُهُ إِلَى الْكُفْرِ لَمْ تَجُزِ الصَّلَاةُ خَلْفَهُ وَمَنْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ فَالصَّلَاةُ خَلْفَهُ جَائِزَةٌ وَلَا يَجُوزُ تَقْدِيمُ مَنْ هَذِهِ صِفَتُهُ. الرَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَأَمَّا الْفَاسِقُ بِجَوَارِحِهِ كَالزَّانِي وَشَارِبِ الْخَمْرِ وَنَحْوِ ذَلِكَ فَاخْتَلَفَ الْمَذْهَبُ فِيهِ فَقَالَ ابْنُ حَبِيبٍ مَنْ صَلَّى وَرَاءَ مَنْ شَرِبَ الْخَمْرَ فَإِنَّهُ يُعِيدُ أَبَدًا إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْوَالِي الَّذِي تُؤَدَّى إِلَيْهِ الطَّاعَةُ فَلَا إِعَادَةَ عَلَى مَنْ صَلَّى خَلْفَهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ حِينَئِذٍ سَكْرَانَ. قاله
...bir kadına [uymak da caiz değildir]. Ebû Dâvûd, Abdurrahman b. Hallâd'dan, o da Ümmü Varaka bint Abdillâh'tan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu evinde ziyaret ederdi; [Abdurrahman] dedi ki: [Resûlullah] ona ezan okuyan bir müezzin tayin etmiş ve ev halkına imamlık yapmasını emretmişti. Abdurrahman şöyle demiştir: "Ben onun müezzinini yaşlı bir ihtiyar olarak gördüm." İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Şâfiî, kadının arkasında namaz kılan erkeklerin namazı iade etmesini vacip görür. Ebû Sevr ise "Onlara iade gerekmez" demiştir; Müzenî'nin sözünün kıyası da budur. Ben derim ki: Âlimlerimiz kadının gerek erkeklere gerekse kadınlara imamlığının sahih olmayacağını söylemişlerdir. İbn Eymen ise onun kadınlara imamlığının caiz olduğunu rivayet etmiştir. Hünsâ-i müşkil (cinsiyeti belirsiz kimse) konusuna gelince; Şâfiî: "Erkeklere imamlık yapamaz, kadınlara imamlık yapar" demiştir. Mâlik ise: "Hiçbir surette imam olamaz" demiştir ki fakihlerin çoğunluğunun görüşü de budur. Yirmi İkinci Mesele- Şeriata aykırı olan Yahudi ve Hristiyan gibi bir kâfir, Müslümanlar onun kâfir olduğunu bilmeksizin onlara imamlık yapsa; Şâfiî ve Ahmed, "[Namazları] onlara yetmez ve iade ederler" derlerdi. Mâlik ve mezhep arkadaşları da kurbet (ibadet) ehlinden olmadığı için böyle demiştir. Evzâî: "Cezalandırılır" demiştir. Ebû Sevr ile Müzenî ise onun arkasında namaz kılan kimseye iade gerekmediğini belirtmişlerdir. Şâfiî ve Ebû Sevr'e göre [kâfir], [bu] namazı kılmakla Müslüman olmuş sayılmaz. Ahmed ise: "İslam'a zorlanır" demiştir. Yirmi Üçüncü Mesele- Mu'tezile, Cehmiyye ve benzeri hevâ ehlinden olan bidat ehline gelince; Buhârî, Hasan[-ı Basrî]'den: "Sen namazını kıl, onun bidati kendisinedir" dediğini nakletmiştir. Ahmed: "Kendi hevasına çağıran bir davetçi olduğu takdirde heva ehlinden hiçbir kimsenin arkasında namaz kılınmaz" demiştir. Mâlik de şöyle demiştir: "Zalim idarecilerin arkasında namaz kılınır; fakat Kaderiyye ve benzeri bidat ehlinin arkasında namaz kılınmaz." İbnü'l-Münzir ise şöyle demiştir: "Bidati kendisini küfre düşüren herkesin arkasında namaz kılmak caiz değildir. Böyle olmayan kimsenin arkasında ise namaz kılmak caizdir; ancak bu vasıftaki bir kimseyi [imamlığa] öne geçirmek caiz olmaz." Yirmi Dördüncü Mesele- Zina eden, içki içen ve benzeri azalarıyla günah işleyen fâsıka gelince; [Mâlikî] mezhebi[nde] bu konuda ihtilaf edilmiştir. İbn Habîb şöyle demiştir: İçki içen kimsenin arkasında namaz kılan kişi, itaati yerine getirilen vali olmadıkça [namazını] her halükarda ebediyen iade eder. [Vali olduğu takdirde] ise o esnada sarhoş olmadığı müddetçe arkasında namaz kılana iade gerekmez. Bunu...
مَنْ لَقِيتُ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ وَرُوِيَ مِنْ حَدِيثِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ عَلَى الْمِنْبَرِ (لَا تَؤُمَّنَّ امْرَأَةٌ رَجُلًا وَلَا يَؤُمَّنَّ أَعْرَابِيٌّ مُهَاجِرًا وَلَا يَؤُمَّنَّ فَاجِرٌ بَرًّا إِلَّا أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ ذَا سُلْطَانٍ) قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْحَقِّ هَذَا يَرْوِيهِ عَلِيُّ بْنُ زَيْدِ بْنِ جُدْعَانَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَالْأَكْثَرُ يُضَعِّفُ عَلِيَّ بْنَ زَيْدٍ وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (إِنْ سَرَّكُمْ أَنْ تُزَكُّوا صَلَاتَكُمْ فَقَدِّمُوا خِيَارَكُمْ) فِي إِسْنَادِهِ أَبُو الْوَلِيدِ خَالِدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْمَخْزُومِيُّ وَهُوَ ضَعِيفٌ قال الدَّارَقُطْنِيُّ. وَقَالَ فِيهِ أَبُو أَحْمَدَ بْنُ عَدِيٍّ كَانَ يَضَعُ الْحَدِيثَ عَلَى ثِقَاتِ الْمُسْلِمِينَ وَحَدِيثُهُ هَذَا يَرْوِيهِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَذَكَرَ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ سَلَّامِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ عُمَرَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ وَاسِعٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (اجْعَلُوا أَئِمَّتَكُمْ خِيَارَكُمْ فَإِنَّهُمْ وَفْدٌ فِيمَا بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ اللَّهِ) قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ عُمَرُ هَذَا هُوَ عِنْدِي عُمَرُ بْنُ يَزِيدَ قَاضِي الْمَدَائِنِ وَسَلَّامُ بْنُ سُلَيْمَانَ أَيْضًا مَدَائِنِيٌّ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ قَالَهُ عَبْدُ الْحَقِّ. الْخَامِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- رَوَى الْأَئِمَّةُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ (إِنَّمَا جُعِلَ الْإِمَامُ لِيُؤْتَمَّ بِهِ فَلَا تَخْتَلِفُوا عَلَيْهِ فَإِذَا كَبَّرَ فَكَبِّرُوا وَإِذَا رَكَعَ فَارْكَعُوا وَإِذَا قَالَ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ فَقُولُوا اللَّهُمَّ رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ وَإِذَا سَجَدَ فَاسْجُدُوا وَإِذَا صَلَّى جَالِسًا فَصَلُّوا جُلُوسًا أجمعون) وقد اختلف العلماء فيمن وكع أَوْ خَفَضَ قَبْلَ الْإِمَامِ عَامِدًا عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ صَلَاتَهُ فَاسِدَةٌ إِنْ فَعَلَ ذَلِكَ فِيهَا كُلِّهَا أَوْ فِي أَكْثَرِهَا وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الظَّاهِرِ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ. ذَكَرَ سُنَيْدٌ قَالَ: حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ أَبِي قِلَابَةَ عَنْ أَبِي الْوَرْدِ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ صَلَّيْتُ إِلَى جَنْبِ ابْنِ عُمَرَ فَجَعَلْتُ أَرْفَعُ قَبْلَ الْإِمَامِ وَأَضَعُ قَبْلَهُ فَلَمَّا سَلَّمَ الامام أخذ ابن عمر بيدي فلو اني وجذبني فقلت مالك! قَالَ مَنْ أَنْتَ؟ قُلْتُ: فُلَانُ بْنُ فُلَانٍ قَالَ: أَنْتَ مِنْ أَهْلِ بَيْتِ صِدْقٍ! فَمَا يَمْنَعُكَ أَنْ تُصَلِّيَ؟ قُلْتُ: أَوَمَا رَأَيْتَنِي إِلَى جَنْبِكَ! قَالَ: قَدْ رَأَيْتُكَ تَرْفَعُ قَبْلَ الْإِمَامِ وَتَضَعُ قَبْلَهُ وَإِنَّهُ لَا صَلَاةَ لِمَنْ خَالَفَ الْإِمَامَ. وَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ حَيٍّ فِيمَنْ رَكَعَ أَوْ سَجَدَ قَبْلَ الْإِمَامِ ثُمَّ رَفَعَ مِنْ رُكُوعِهِ أَوْ سُجُودِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْكَعَ الْإِمَامُ أو يسجد:
karşılaştığım Mâlik'in ashâbı söylemiştir. Câbir b. Abdillâh hadisinden rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem minberde şöyle buyurmuştur: (Hiçbir kadın bir erkeğe imam olmasın; hiçbir bedevi bir muhacire imam olmasın ve sultan/hükümdar olmadıkça hiçbir fâcir iyi/salih bir kimseye imam olmasın). Ebu Muhammed Abdülhak şöyle demiştir: 'Bunu Ali b. Zeyd b. Cüd'ân, Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet etmektedir; muhaddislerin çoğunluğu Ali b. Zeyd'i zayıf sayar.' Dârekutnî Ebu Hüreyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: (Namazınızı tertemiz arındırmak sizi sevindirecekse hayırlılarınızı öne geçiriniz). Dârekutnî'nin belirttiğine göre bunun isnadında zayıf bir râvi olan Ebu'l-Velîd Hâlid b. İsmâil el-Mahzûmî vardır. Ebu Ahmed b. Adiy onun hakkında: 'Müslümanların sika râvileri adına hadis uydururdu' demiştir; o bu hadisi İbn Cüreyc'den, o Atâ'dan, o da Ebu Hüreyre'den rivayet etmektedir. Dârekutnî Sellâm b. Süleyman'dan, o Ömer'den, o Muhammed b. Vâsi'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Ömer'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu zikretmiştir: (İmamlarınızı en hayırlılarınızdan yapınız; zira onlar sizinle Allah arasındaki elçilerinizdir). Dârekutnî şöyle demiştir: 'Bana göre buradaki Ömer, Medâin kadısı Ömer b. Yezîd'dir; Sellâm b. Süleyman da Medâinli olup kuvvetli bir râvi değildir.' Bunu Abdülhak söylemiştir. Yirmi Beşinci Mesele- İmamlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: (İmam ancak kendisine uyulmak için kılınmıştır; sakın ona muhalefet etmeyiniz! O tekbir alınca tekbir alınız; o rükûa varınca rükû ediniz; o 'Semiallâhu limen hamideh' deyince 'Allâhümme Rabbenâ ve leke'l-hamd' deyiniz; o secdeye varınca secde ediniz ve o oturarak kılarsa hepiniz oturarak kılınız). Âlimler imamdan önce kasten rükûa varan veya secdeye eğilen kimse hakkında iki görüşe ayrılmışlardır: Birincisi: Namazın tamamında yahut çoğunda bunu yaparsa namazı fasittir; bu Zâhirîlerin görüşü olup İbn Ömer'den de rivayet edilmiştir. Süneyd şöyle zikretmiştir: Bize İbn Uleyye, Eyyûb'dan, o Ebu Kılâbe'den, o da Ebu'l-Verd el-Ensârî'den anlattı; o şöyle dedi: 'İbn Ömer'in yanında namaz kıldım; imamdan önce başımı kaldırıp ondan önce eğiliyordum. İmam selam verince İbn Ömer elimden tuttu, beni çevirip sarstı ve: Sana ne oluyor! dedi. Sen kimsin? diye sordu. Falan oğlu falanım, dedim. Sen dürüst bir ev halkındansın! Seni namaz kılmaktan alıkoyan nedir? dedi. Yanında kıldığımı görmedin mi? dedim. İmamdan önce başını kaldırdığını ve ondan önce eğildiğini gördüm; oysa imama muhalefet edenin namazı yoktur, dedi.' Hasan b. Hayy ise imamdan önce rükû veya secde edip, sonra imam rükûa veya secdeye varmadan önce rükû yahut secdesinden kalkan kimse hakkında şöyle demiştir:
لَمْ يَعْتَدَّ بِذَلِكَ وَلَمْ يَجْزِهِ. وَقَالَ أَكْثَرُ الْفُقَهَاءِ: مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ فَقَدْ أَسَاءَ وَلَمْ تَفْسُدْ صَلَاتُهُ لِأَنَّ الْأَصْلَ فِي صَلَاةِ الْجَمَاعَةِ وَالِائْتِمَامِ فِيهَا بِالْأَئِمَّةِ سُنَّةٌ حَسَنَةٌ فَمَنْ خَالَفَهَا بَعْدَ أَنْ أَدَّى فَرْضَ صَلَاتِهِ بِطَهَارَتِهَا وَرُكُوعِهَا وَسُجُودِهَا وَفَرَائِضِهَا فَلَيْسَ عَلَيْهِ إِعَادَتُهَا وَإِنْ أَسْقَطَ بَعْضَ سُنَنِهَا لِأَنَّهُ لَوْ شَاءَ أَنْ يَنْفَرِدَ فَصَلَّى قَبْلَ إِمَامِهِ تِلْكَ الصَّلَاةَ أَجْزَأَتْ عَنْهُ وَبِئْسَ مَا فَعَلَ فِي تَرْكِهِ الْجَمَاعَةَ قَالُوا: وَمَنْ دَخَلَ فِي صَلَاةِ الْإِمَامِ فَرَكَعَ بِرُكُوعِهِ وَسَجَدَ بِسُجُودِهِ وَلَمْ يَكُنْ فِي رَكْعَةٍ وَإِمَامُهُ فِي أُخْرَى فَقَدِ اقْتَدَى وَإِنْ كَانَ يَرْفَعُ قَبْلَهُ وَيَخْفِضُ قَبْلَهُ لِأَنَّهُ بِرُكُوعِهِ يَرْكَعُ وَبِسُجُودِهِ يَسْجُدُ وَيَرْفَعُ وَهُوَ فِي ذَلِكَ تَبَعٌ لَهُ إلا أنه مسي فِي فِعْلِهِ ذَلِكَ لِخِلَافِهِ سُنَّةَ الْمَأْمُومِ الْمُجْتَمَعِ عَلَيْهَا. قُلْتُ: مَا حَكَاهُ ابْنُ عَبْدِ الْبِرِّ عَنِ الْجُمْهُورِ يُنْبِئُ عَلَى أَنَّ صَلَاةَ الْمَأْمُومِ عِنْدَهُمْ غَيْرُ مُرْتَبِطَةٍ بِصَلَاةِ الْإِمَامِ لِأَنَّ الِاتِّبَاعَ الْحِسِّيَّ وَالشَّرْعِيَّ مَفْقُودٌ وَلَيْسَ الْأَمْرُ هَكَذَا عِنْدَ أَكْثَرِهِمْ وَالصَّحِيحُ فِي الْأَثَرِ وَالنَّظَرِ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ فَإِنَّ الْإِمَامَ إِنَّمَا جُعِلَ لِيُؤْتَمَّ بِهِ وَيُقْتَدَى بِهِ بِأَفْعَالِهِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى" إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً" [البقرة: ١٢٤] أَيْ يَأْتَمُّونَ بِكَ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ هَذَا حَقِيقَةُ الْإِمَامِ لُغَةً وَشَرْعًا فَمَنْ خَالَفَ إِمَامَهُ لَمْ يَتَّبِعْهُ ثُمَّ إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَيَّنَ فَقَالَ: (إِذَا كَبَّرَ فَكَبِّرُوا) الْحَدِيثَ. فَأَتَى بِالْفَاءِ الَّتِي تُوجِبُ التَّعْقِيبَ وَهُوَ الْمُبَيِّنُ عَنِ اللَّهِ مُرَادَهُ. ثُمَّ أَوْعَدَ مَنْ رَفَعَ أَوْ رَكَعَ قَبْلُ وَعِيدًا شَدِيدًا فَقَالَ (أَمَا يَخْشَى الَّذِي يَرْفَعُ رَأْسَهُ قَبْلَ الْإِمَامِ أَنْ يُحَوِّلَ اللَّهُ رَأْسَهُ رَأْسَ حِمَارٍ أَوْ صُورَتَهُ صُورَةَ حِمَارٍ) أَخْرَجَهُ الْمُوَطَّأُ وَالْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَأَبُو دَاوُدَ وَغَيْرُهُمْ وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ إِنَّمَا نَاصِيَتُهُ بِيَدِ شَيْطَانٍ. وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (كُلُّ عَمَلٍ لَيْسَ عَلَيْهِ أَمْرُنَا فَهُوَ رَدٌّ) يعني مردود فَمَنْ تَعَمَّدَ خِلَافَ إِمَامِهِ عَالِمًا بِأَنَّهُ مَأْمُورٌ باتباعه منهم عَنْ مُخَالَفَتِهِ فَقَدِ اسْتَخَفَّ بِصَلَاتِهِ وَخَالَفَ مَا أمر به فواجب ألا تجزي عَنْهُ صَلَاتُهُ تِلْكَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّادِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- فَإِنْ رَفَعَ رَأْسَهُ سَاهِيًا
Bunu geçerli saymaz ve bu hareket ona yetmez. Fukahanın çoğunluğu ise şöyle demiştir: Bunu yapan kimse kötü bir davranışta bulunmuştur fakat namazı fasit olmaz; çünkü cemaatle namaz kılmanın ve imama uymanın aslı güzel bir sünnettir. Namazının farzını taharetiyle, rükûuyla, secdesiyle ve diğer farzlarıyla yerine getirdikten sonra sünnete aykırı davranan kimsenin —sünnetlerinden bir kısmını düşürmüş olsa bile— namazı iade etmesi gerekmez. Zira o dileseydi tek başına kılar ve o namazı imamından önce kılsa dahi geçerli olurdu; cemaati terk etmekle kötü bir iş yapmış olurdu, dediler. Yine şöyle dediler: İmamın namazına dahil olan, onun rükûu ile rükû eden, secdesi ile secde eden ve kendisi bir rekâtta iken imamı başka bir rekâtta bulunmayan kimse; her ne kadar ondan önce eğilip ondan önce kalksa da imama uymuş sayılır; çünkü onun rükûu ile rükû etmekte, secdesi ile secde edip kalkmaktadır ve bu hususta ona tabidir; ancak cemaatin üzerinde icmâ ettiği sünnete muhalefet ettiği için bu fiilinde kötülük işlemiştir. Derim ki: İbn Abdilberr'in cumhûrdan naklettiği bu görüş, onların nezdinde cemaatin namazının imamın namazına bağlı olmadığı esasına dayanır; çünkü fiilî ve şer'î ittiba ortadan kalkmıştır. Oysa çoğunluğun benimsediği asıl durum böyle değildir; rivayet ve dirayet açısından sahih olan birinci görüştür. Zira imam, ancak kendisine uyulması ve fiillerinde ona iktida edilmesi için imam kılınmıştır. Yüce Allah'ın { إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً } “Seni insanlara önder/imam yapacağım” [el-Bakara: 124] yani açıklaması geleceği üzere sana uyacaklar, buyruğu bundandır. Lügat ve şeriat açısından imamın hakikati budur; dolayısıyla imamına muhalefet eden kimse ona tabi olmamış demektir. Ayrıca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: (O tekbir alınca tekbir alınız...) hadisinde açıklamada bulunmuştur. Burada peşisıra yapılmayı gerektiren fâ (فَـ) harfini getirmiştir; Allah'ın muradını açıklayan da bizzat kendisidir. Sonra imamdan önce kalkan veya rükûa varan kimseyi şiddetli bir tehditle sakındırmış ve: (İmamdan önce başını kaldıran kimse, Allah'ın onun başını bir eşek başına veya suretini bir eşek suretine dönüştürmesinden korkmaz mı?) buyurmuştur. Bunu el-Muvatta', Buhârî, Müslim, Ebu Dâvûd ve başkaları tahric etmiştir. Ebu Hüreyre de: 'Onun perçemi ancak şeytanın elindedir' demiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (Bizim emrimize uygun olmayan her amel merduttur/reddedilmiştir) buyurmuştur. İmamına tabi olmakla emrolunduğunu ve ona muhalefetten menedildiğini bildiği halde kasten imamına muhalefet eden kimse; namazını hafife almış ve emrolunduğu şeye aykırı davranmıştır. Dolayısıyla o namazının kendisi için geçerli olmaması vaciptir; doğrusunu en iyi Allah bilir. Yirmi Altıncı Mesele- Şayet başını yanılarak
قَبْلَ الْإِمَامِ فَقَالَ مَالِكٌ ﵀: السُّنَّةُ فِيمَنْ سَهَا فَفَعَلَ ذَلِكَ فِي رُكُوعٍ أَوْ فِي سُجُودٍ أَنْ يَرْجِعَ رَاكِعًا أَوْ سَاجِدًا وَيَنْتَظِرَ الْإِمَامَ وَذَلِكَ خَطَأٌ مِمَّنْ فَعَلَهُ لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ (إِنَّمَا جُعِلَ الْإِمَامُ لِيُؤْتَمَّ به
...imamdan önce [rükû veya secdeye varan kimse hakkında] Mâlik rahimehullâh şöyle demiştir: Yanılarak bunu rükûda veya secdede yapan kimse hakkındaki sünnet (uyulması gereken kural); [yeniden] rükûa veya secdeye dönüp imamı beklemesidir. Bunu yapmak, işleyen kimse adına bir hatadır; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « إِنَّمَا جُعِلَ الْإِمَامُ لِيُؤْتَمَّ به » «İmam, ancak kendisine uyulması için tayin edilmiştir...» buyurmuştur.
فَلَا تَخْتَلِفُوا عَلَيْهِ) قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: ظَاهِرُ قَوْلِ مَالِكٍ هَذَا لَا يُوجِبُ الْإِعَادَةَ على من فعله عامدا لقوله:" وذلك خطاء ممن فعله"، لان الساهي عَنْهُ مَوْضُوعٌ. السَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَهَذَا الْخِلَافُ إِنَّمَا هُوَ فِيمَا عَدَا تَكْبِيرَةَ الْإِحْرَامِ وَالسَّلَامَ أَمَّا السَّلَامُ فَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ. وَأَمَّا تَكْبِيرَةُ الْإِحْرَامِ فَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ تَكْبِيرَ الْمَأْمُومِ لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْدَ تَكْبِيرِ الْإِمَامِ إِلَّا مَا رُوِيَ عَنِ الشَّافِعِيِّ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ: أَنَّهُ إِنْ كَبَّرَ قَبْلَ إِمَامِهِ تَكْبِيرَةَ الْإِحْرَامِ أَجْزَأَتْ عَنْهُ لِحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ جَاءَ إِلَى الصَّلَاةِ فَلَمَّا كَبَّرَ انْصَرَفَ وَأَوْمَأَ إِلَيْهِمْ- أَيْ كَمَا أَنْتُمْ- ثُمَّ خَرَجَ ثُمَّ جَاءَ وَرَأْسُهُ يَقْطُرُ فَصَلَّى بِهِمْ فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ: (إِنِّي كُنْتُ جُنُبًا فَنَسِيتُ أَنْ أَغْتَسِلَ). وَمِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ (فَكَبَّرَ وَكَبَّرْنَا مَعَهُ) وَسَيَأْتِي بَيَانُ هَذَا عِنْدَ قوله تعالى:" وَلا جُنُباً" في" النساء " [النِّسَاءِ: ٤٣] إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّامِنَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَرَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَمْسَحُ مَنَاكِبَنَا فِي الصَّلَاةِ وَيَقُولُ (اسْتَوُوا وَلَا تَخْتَلِفُوا فَتَخْتَلِفَ قُلُوبُكُمْ لِيَلِنِي مِنْكُمْ أُولُو الْأَحْلَامِ وَالنُّهَى ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ (. قَالَ أَبُو مَسْعُودٍ: فَأَنْتُمُ الْيَوْمَ أَشَدُّ اخْتِلَافًا. زَادَ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ (وَإِيَّاكُمْ وَهَيْشَاتِ الْأَسْوَاقِ). وَقَوْلُهُ (اسْتَوُوا) أَمْرٌ بِتَسْوِيَةِ الصُّفُوفِ وَخَاصَّةً الصَّفَّ الْأَوَّلَ وَهُوَ الَّذِي يَلِي الْإِمَامَ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي سُورَةِ" الْحِجْرِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَهُنَاكَ يَأْتِي الْكَلَامُ عَلَى مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ بِحَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى. التَّاسِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي كَيْفِيَّةِ الْجُلُوسِ فِي الصَّلَاةِ لِاخْتِلَافِ الْآثَارِ فِي ذَلِكَ فَقَالَ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ: يُفْضِي الْمُصَلِّي بِأَلْيَتَيْهِ إِلَى الْأَرْضِ وَيَنْصِبُ رِجْلَهُ الْيُمْنَى وَيَثْنِي رِجْلَهُ الْيُسْرَى، لِمَا رَوَاهُ فِي مُوَطَّئِهِ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ أَنَّ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ أَرَاهُمُ الْجُلُوسَ فِي التَّشَهُّدِ فَنَصَبَ رِجْلَهُ الْيُمْنَى وَثَنَى رِجْلَهُ الْيُسْرَى وَجَلَسَ عَلَى وَرِكِهِ الْأَيْسَرِ وَلَمْ يَجْلِسْ عَلَى قَدَمِهِ، ثُمَّ قَالَ: أَرَانِي هَذَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وحدثني أن أباه كان يفعل ذلك.
«ona aykırı davranmayın») buyurmuştur. İbn Abdilberr şöyle demiştir: Mâlik'in bu sözünün zahiri, bunu bilerek yapan kimseye namazı iade etmeyi vacip kılmaz; zira o, «Bunu yapmak bir hatadır» demiştir; çünkü yanılan kimseden [günah/sorumluluk] kaldırılmıştır. Yirmi Yedinci Mesele- Bu ihtilaf, ancak iftitah tekbiri ile selâm dışındaki fiillerdedir. Selâma gelince, onun hakkındaki hüküm daha önce geçmişti. İftitah tekbirine gelince, cumhura göre cemaatin tekbiri ancak imamın tekbirinden sonra olur. Yalnızca Şâfiî'den gelen iki görüşten birinde; cemaatten biri imamından önce iftitah tekbiri alsa dahi bunun kendisi için yeterli olacağı rivayet edilmiştir. Bu da Ebû Hüreyre'nin rivayet ettiği şu hadise dayanır: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namaza geldi; tekbir alınca geri çekilip onlara oldukları gibi durmalarını işaret etti. Sonra çıkıp gitti; ardından başından sular damlar vaziyette geldi ve onlara namazı kıldırdı. Namazı bitirince de: «Ben cünüptüm, boy abdesti almayı unutmuşum» buyurdu. Bir de Enes'in rivayet ettiği: «Tekbir aldı, biz de onunla birlikte tekbir aldık» hadisi vardır. Bunun açıklaması Yüce Allah'ın { وَلَا جُنُبًا } “cünüpken de [namaza yaklaşmayın]” ayetinde, Nisâ Suresi'nde inşâallâhu teâlâ gelecektir. Yirmi Sekizinci Mesele- Müslim, Ebû Mes'ûd'dan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namazda omuzlarımızı sıvazlar ve şöyle buyururdu: «Düzgün durun, ayrılığa düşmeyin; yoksa kalpleriniz de birbirine muhalif olur. İçinizden akıl ve basiret sahipleri bana yakın dursun, sonra onların ardındakiler, sonra da onların ardındakiler gelsin». Ebû Mes'ûd: «Bugün sizler ihtilaf bakımından çok daha şiddetlisiniz» demiştir. Abdullah'ın hadisinden yapılan ziyadede: «Çarşı pazardaki gürültü ve kargaşadan sakının» buyrulmuştur. Hadisteki «Düzgün durun» emri, safların ve özellikle de imamın hemen arkasındaki ilk safın düzeltilmesi emridir; nitekim bunun açıklaması Hicr Suresi'nde inşâallâhu teâlâ gelecektir. Bu hadisin manasına dair açıklama da Allah Teâlâ'nın havliyle orada gelecektir. Yirmi Dokuzuncu Mesele- Bu husustaki rivayetlerin farklılığı sebebiyle âlimler namazda oturuş şekli konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve arkadaşları şöyle demiştir: Namaz kılan kimse kalçalarını yere koyar, sağ ayağını diker ve sol ayağını yatırır. Bu, Muvatta'ında Yahyâ b. Saîd'den rivayet ettiği şu habere dayanır: Kāsım b. Muhammed onlara teşehhütteki oturuşu gösterdi; sağ ayağını dikti, sol ayağını yatırdı ve sol kalçası üzerine oturdu, ayağının üzerine oturmadı. Sonra da şöyle dedi: «Bunu bana Abdullah b. Ömer gösterdi ve babasının da böyle yaptığını bana anlattı.»
قُلْتُ: وَهَذَا الْمَعْنَى قَدْ جَاءَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٌ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ. كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَسْتَفْتِحُ الصَّلَاةَ بِالتَّكْبِيرِ والقراءة بالحمد لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَكَانَ إِذَا رَكَعَ لَمْ يُشْخِصْ رَأْسَهُ وَلَمْ يُصَوِّبْهُ وَلَكِنْ بَيْنَ ذَلِكَ، وَكَانَ إِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّكُوعِ لَمْ يَسْجُدْ حَتَّى يَسْتَوِيَ قَائِمًا وَكَانَ إِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ السَّجْدَةِ لَمْ يَسْجُدْ حَتَّى يَسْتَوِيَ جَالِسًا وَكَانَ يَقُولُ فِي كُلِّ رَكْعَتَيْنِ التَّحِيَّةَ، وَكَانَ يَفْرِشُ رِجْلَهُ الْيُسْرَى وَيَنْصِبُ رِجْلَهُ الْيُمْنَى وَكَانَ يَنْهَى عَنْ عُقْبَةِ الشَّيْطَانِ وَيَنْهَى أَنْ يَفْتَرِشَ الرَّجُلُ ذِرَاعَيْهِ افْتِرَاشَ السَّبُعِ، وَكَانَ يَخْتِمُ الصَّلَاةَ بِالتَّسْلِيمِ. قُلْتُ: وَلِهَذَا الْحَدِيثِ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- قَالَ ابْنُ عُمَرَ: إِنَّمَا سُنَّةُ الصَّلَاةِ أَنْ تَنْصِبَ رِجْلَكَ الْيُمْنَى وَتَثْنِيَ الْيُسْرَى. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَالْحَسَنُ بْنُ صَالِحِ بْنِ حي: ينصب اليمنى ويقعد عَلَى الْيُسْرَى (، لِحَدِيثِ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ، وَكَذَلِكَ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ فِي الْجِلْسَةِ الْوُسْطَى. وَقَالُوا فِي الْآخِرَةِ مِنَ الظُّهْرِ أَوِ الْعَصْرِ أَوِ الْمَغْرِبِ أَوِ الْعِشَاءِ كَقَوْلِ مَالِكٍ لِحَدِيثِ أَبِي حُمَيْدٍ السَّاعِدِيِّ رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ قَالَ: رَأَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ إِذَا كَبَّرَ جَعَلَ يَدَيْهِ حَذْوَ مَنْكِبَيْهِ وَإِذَا رَكَعَ أَمْكَنَ يَدَيْهِ مِنْ رُكْبَتَيْهِ ثُمَّ هَصَرَ ظَهَرَهُ فَإِذَا رَفَعَ اسْتَوَى حَتَّى يَعُودَ كُلُّ فَقَارٍ مَكَانَهُ فَإِذَا سَجَدَ وَضَعَ يَدَيْهِ غَيْرَ مُفْتَرِشٍ وَلَا قَابِضِهِمَا وَاسْتَقْبَلَ بِأَطْرَافِ أَصَابِعِ رِجْلَيْهِ الْقِبْلَةَ وَإِذَا جَلَسَ فِي الرَّكْعَتَيْنِ جَلَسَ عَلَى رِجْلِهِ الْيُسْرَى وَنَصَبَ الْأُخْرَى وَإِذَا جَلَسَ فِي الرَّكْعَةِ الْآخِرَةِ قَدَّمَ رِجْلَهُ الْيُسْرَى وَنَصَبَ الْيُمْنَى وَقَعَدَ عَلَى مَقْعَدَتِهِ. قَالَ الطَّبَرِيُّ: إِنْ فَعَلَ هَذَا فَحَسَنٌ كُلُّ ذَلِكَ قَدْ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. الْمُوفِيَةُ الثَّلَاثِينَ- مَالِكٌ عَنْ مُسْلِمِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُعَاوِيِّ أَنَّهُ قَالَ: رَآنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَأَنَا أَعْبَثُ بِالْحَصْبَاءِ فِي الصَّلَاةِ، فَلَمَّا انْصَرَفَ نَهَانِي فَقَالَ: اصْنَعْ كَمَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَصْنَعُ قُلْتُ وَكَيْفَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَصْنَعُ؟ قَالَ: كَانَ (إِذَا جَلَسَ فِي الصَّلَاةِ وَضَعَ كَفَّهُ الْيُمْنَى عَلَى فخذه اليمنى وقبض أصابعه
Ben derim ki: Bu mana, Sahîh-i Müslim'de Âişe'den [rivayetle] gelmiştir; o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namaza tekbirle ve kıraate de { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” ile başlardı. Rükûa vardığında başını ne yukarı diker ne de aşağı eğerdi; bilakis bu ikisi arasında [dengeli] tutardı. Başını rükûdan kaldırdığında dimdik ayakta durmadıkça secdeye varmazdı. Başını secdeden kaldırdığında da tam olarak oturmadıkça [diğer] secdeye varmazdı. Her iki rekâtta bir et-Tehiyyât'ı okurdu. Sol ayağını yatırıp sağ ayağını dikerdi. Ukbetü'ş-şeytândan (şeytanın ökçesi üzerine oturmasından) ve kişinin kollarını yırtıcı hayvanın serişi gibi yere sermesinden nehyederdi. Namazı da selamla bitirirdi.» Ben derim ki: İşte bu hadisten dolayı -Allah en iyisini bilir- İbn Ömer şöyle demiştir: “Namazın sünneti, sağ ayağını dikip sol ayağını yatırmandır.” es-Sevrî, Ebû Hanîfe ve arkadaşları ile el-Hasan b. Sâlih b. Hayy, Vâil b. Hucr'ün hadisi sebebiyle: “Sağ [ayağını] diker ve sol [ayağının] üzerine oturur” demişlerdir. Şâfiî, Ahmed ve İshâk da orta oturuşta (ilk oturuşta) böyle demişlerdir. Öğle, ikindi, akşam veya yatsı namazlarının son oturuşunda ise, Buhârî'nin rivayet ettiği Ebû Humeyd es-Sâidî hadisinden dolayı Mâlik'in görüşü gibi [teverrük yapılacağını] söylemişlerdir. O [Ebû Humeyd] şöyle demiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i tekbir getirdiği zaman ellerini omuzlarının hizasına kaldırdığını gördüm. Rükûa vardığında elleriyle dizlerini kavradı, sonra sırtını düz tuttu. Başını kaldırdığında her omur kemiği yerine dönünceye kadar doğruldu. Secde ettiğinde kollarını [yere] sermeksizin ve onları [bedenine] yapıştırmaksızın ellerini koydu; ayak parmaklarının uçlarını da kıbleye yöneltti. İki rekâttan sonraki oturuşta sol ayağının üzerine oturdu ve diğerini dikti. Son rekâttaki oturuşta ise sol ayağını [sağ ayağının altından öne] çıkardı, sağ ayağını dikti ve mak'adı (kaba etleri) üzerine oturdu.» et-Taberî şöyle demiştir: “Bunu yaparsa güzeldir; zira bütün bunlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olmuştur.” Otuzuncu Mesele- Mâlik, Müslim b. Ebî Meryem'den, o da Ali b. Abdirrahmân el-Muâvî'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Ben namazda çakıl taşlarıyla oynarken Abdullah b. Ömer beni gördü. Namazdan çıkınca beni [bundan] nehyetti ve şöyle dedi: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yaptığı gibi yap!” Ben: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem nasıl yapardı?” dedim. Şöyle dedi: «O, namazda oturduğu zaman sağ avucunu sağ uyluğunun üzerine koyar ve parmaklarının...»
كُلَّهَا وَأَشَارَ بِأُصْبُعِهِ الَّتِي تَلِي الْإِبْهَامَ وَوَضَعَ كَفَّهُ الْيُسْرَى عَلَى فَخِذِهِ الْيُسْرَى وَقَالَ: هَكَذَا كَانَ يَفْعَلُ (. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَمَا وَصَفَهُ ابْنُ عُمَرَ مِنْ وَضْعِ كَفِّهِ الْيُمْنَى عَلَى فَخِذِهِ الْيُمْنَى وَقَبْضِ أَصَابِعِ يَدِهِ تِلْكَ كُلِّهَا إِلَّا السَّبَّابَةَ مِنْهَا فَإِنَّهُ يُشِيرُ بِهَا وَوَضْعِ كَفِّهِ الْيُسْرَى عَلَى فَخِذِهِ الْيُسْرَى مَفْتُوحَةً مَفْرُوجَةَ الْأَصَابِعِ، كُلُّ ذَلِكَ سُنَّةٌ فِي الْجُلُوسِ في الصلاة مجمع عليه لا خِلَافَ عَلِمْتُهُ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ فِيهَا وَحَسْبُكَ بِهَذَا إِلَّا أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي تَحْرِيكِ أُصْبُعِهِ السَّبَّابَةِ فَمِنْهُمْ مَنْ رَأَى تَحْرِيكَهَا وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ يَرَهُ وَكُلُّ ذَلِكَ مَرْوِيٌّ فِي الْآثَارِ الصِّحَاحِ الْمُسْنَدَةِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَجَمِيعُهُ مُبَاحٌ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَرَوَى سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مُسْلِمِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ بِمَعْنَى مَا رَوَاهُ مَالِكٌ وَزَادَ فِيهِ: قَالَ سُفْيَانُ وَكَانَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ حَدَّثَنَاهُ عَنْ مُسْلِمٍ ثُمَّ لَقِيتُهُ فَسَمِعْتُهُ مِنْهُ وَزَادَنِي فِيهِ قَالَ (هِيَ مَذَبَّةُ الشَّيْطَانِ لَا يَسْهُو أَحَدُكُمْ مَا دَامَ يُشِيرُ بِإِصْبَعِهِ وَيَقُولُ هَكَذَا). قُلْتُ: رَوَى أَبُو دَاوُدَ فِي حَدِيثِ ابْنِ الزُّبَيْرِ أَنَّهُ ﵇ كَانَ يُشِيرُ بِإِصْبَعِهِ إِذَا دَعَا وَلَا يُحَرِّكُهَا. وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ بَعْضُ الْعِرَاقِيِّينَ فَمَنَعَ مِنْ تَحْرِيكِهَا وَبَعْضُ عُلَمَائِنَا رَأَوْا أَنَّ مَدَّهَا إِشَارَةٌ إِلَى دَوَامِ التَّوْحِيدِ وَذَهَبَ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ وَغَيْرِهِمْ إِلَى تَحْرِيكِهَا إِلَّا أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي الْمُوَالَاةِ بِالتَّحْرِيكِ عَلَى قَوْلَيْنِ تَأَوَّلَ مَنْ وَالَاهُ بِأَنْ قَالَ إِنَّ ذَلِكَ يُذَكِّرُ بِمُوَالَاةِ الْحُضُورِ فِي الصَّلَاةِ وَبِأَنَّهَا مَقْمَعَةٌ وَمَدْفَعَةٌ لِلشَّيْطَانِ عَلَى مَا رَوَى سُفْيَانُ وَمَنْ لَمْ يُوَالِ رَأَى تَحْرِيكَهَا عِنْدَ التَّلَفُّظِ بِكَلِمَتَيِ الشَّهَادَةِ وَتَأَوَّلَ فِي الْحَرَكَةِ كَأَنَّهَا نُطْقٌ بِتِلْكَ الْجَارِحَةِ بِالتَّوْحِيدِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ الْحَادِيَةُ وَالثَّلَاثُونَ- وَاخْتَلَفُوا فِي جُلُوسِ الْمَرْأَةِ فِي الصَّلَاةِ فَقَالَ مَالِكٌ هِيَ كَالرَّجُلِ وَلَا تُخَالِفُهُ فِيمَا بَعْدَ الْإِحْرَامِ إِلَّا فِي اللِّبَاسِ وَالْجَهْرِ وَقَالَ الثَّوْرِيُّ: تَسْدُلُ الْمَرْأَةُ جِلْبَابَهَا مِنْ جَانِبٍ وَاحِدٍ وَرَوَاهُ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: تَجْلِسُ الْمَرْأَةُ كَأَيْسَرَ مَا يَكُونُ لَهَا. وَهُوَ قَوْلُ الشَّعْبِيِّ تَقْعُدُ كَيْفَ تَيَسَّرَ لَهَا. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ تَجْلِسُ بِأَسْتَرِ مَا يَكُونُ لها.
...hepsini büktü ve başparmağın yanındaki parmağıyla işaret etti. Sol avucunu da sol uyluğunun üzerine koydu ve: 'İşte böyle yapardı' dedi.) İbn Abdilberr şöyle demiştir: İbn Ömer'in tarif ettiği; sağ avucunu sağ uyluğunun üzerine koyması, işaret parmağı hariç bu elinin bütün parmaklarını bükmesi ve onunla işaret etmesi, sol avucunu ise sol uyluğunun üzerine parmakları açık ve aralıklı olarak koyması şeklindeki uygulamaların tamamı namazda oturuş esnasında sünnettir; bu hususta icmâ vardır, âlimler arasında bir ihtilaf olduğunu bilmiyorum. Bu sana kâfidir. Ancak onlar işaret parmağını hareket ettirip ettirmeme konusunda ihtilaf etmişlerdir: Kimi onun hareket ettirilmesini uygun görmüş, kimi de görmemiştir. Bunların hepsi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakledilen müsned sahih rivayetlerde yer almaktadır ve hepsi mubahtır, elhamdülillah. Süfyân b. Uyeyne bu hadisi Müslim b. Ebî Meryem'den, Mâlik'in rivayet ettiği anlamda rivayet etmiş ve şunları eklemiştir: Süfyân şöyle demiştir: Yahyâ b. Saîd bunu bize Müslim'den rivayet etmişti, sonra onunla karşılaştım ve bizzat kendisinden işittim; bana şu ilaveyi yaptı: ('O şeytanı kovan bir kamçıdır; biriniz parmağıyla işaret ettiği ve böyle yaptığı müddetçe yanılmaz' dedi). Derim ki: Ebu Dâvûd'un İbnü'z-Zübeyr hadisinden rivayet ettiğine göre Peygamber aleyhisselâm dua ettiği zaman parmağıyla işaret eder, onu hareket ettirmezdi. Iraklılardan bazıları bu görüşe varmış ve parmağı hareket ettirmeyi menetmiştir. Bizim âlimlerimizden bazıları ise parmağı uzatmanın tevhîdin devamına işaret olduğu görüşündedirler. Mâlik'in ashabından ve başkalarından âlimlerin çoğu ise onu hareket ettirme görüşüne varmışlardır; ancak aralıksız hareket ettirme hususunda iki görüşe ayrılmışlardır: Aralıksız hareket ettiren kimse, bunun namazdaki huzurun devamlılığını hatırlattığını ve Süfyân'ın rivayet ettiği üzere şeytanı bastırıp defeden bir şey olduğunu tevil etmiştir. Aralıksız hareket ettirmeyen ise sadece iki şehâdet kelimesini söylerken hareket ettirilmesini uygun görmüş ve bu hareketi o uzvun tevhid ile konuşması gibi tevil etmiştir, Allah en doğrusunu bilir. Otuz Birinci Mesele- Kadının namazdaki oturuşu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Mâlik, 'O erkek gibidir; ihramdan sonra giyim ve açıktan okuma dışında erkeğe muhalefet etmez' demiştir. Sevrî, İbrâhim en-Nehaî'den rivayetle: 'Kadın cilbabını tek bir taraftan salar' demiştir. Ebu Hanîfe ve ashâbı: 'Kadın kendisine en kolay gelen şekilde oturur' demişlerdir. Bu, Şa'bî'nin de 'Kendisine nasıl kolay gelirse öyle oturur' şeklindeki sözüdür. Şâfiî ise: 'Kendisi için en örtücü olacak şekilde oturur' demiştir.
رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ طَاوُسٍ قَالَ قُلْنَا لِابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْإِقْعَاءِ عَلَى الْقَدَمَيْنِ، فَقَالَ: هِيَ السُّنَّةُ فَقُلْنَا لَهُ إِنَّا لَنَرَاهُ جَفَاءً بِالرَّجُلِ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: [بَلْ [] هِيَ سُنَّةُ نَبِيِّكَ ﷺ. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ في صفة الإقعاء ما هو فَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: الْإِقْعَاءُ جُلُوسُ الرَّجُلِ عَلَى أَلْيَتَيْهِ نَاصِبًا فَخِذَيْهِ مِثْلُ إِقْعَاءِ الْكَلْبِ وَالسَّبُعِ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ وَهَذَا إِقْعَاءٌ مُجْتَمَعٌ عَلَيْهِ لَا يَخْتَلِفُ الْعُلَمَاءُ فِيهِ وَهَذَا تَفْسِيرُ أَهْلِ اللُّغَةِ وَطَائِفَةٍ مِنْ أَهْلِ الْفِقْهِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَمَّا أَهْلُ الْحَدِيثِ فَإِنَّهُمْ يَجْعَلُونَ الْإِقْعَاءَ أَنْ يَجْعَلَ أَلْيَتَيْهِ عَلَى عَقِبَيْهِ بَيْنَ السَّجْدَتَيْنِ قَالَ الْقَاضِي عِيَاضٌ وَالْأَشْبَهُ عِنْدِي فِي تَأْوِيلِ الْإِقْعَاءِ الَّذِي قَالَ فِيهِ ابْنُ عَبَّاسٍ إِنَّهُ مِنَ السُّنَّةِ الَّذِي فَسَّرَ بِهِ الْفُقَهَاءُ مِنْ وَضْعِ الْأَلْيَتَيْنِ عَلَى الْعَقِبَيْنِ بَيْنَ السَّجْدَتَيْنِ وَكَذَا جَاءَ مُفَسَّرًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنَ السنة أن تمس عقبك إلى أليتك رواه إبراهيم بن مسرة عَنْ طَاوُسٍ عَنْهُ ذَكَرَهُ أَبُو عُمَرَ قَالَ الْقَاضِيُ: وَقَدْ رُوِيَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ السَّلَفِ وَالصَّحَابَةِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَفْعَلُونَهُ وَلَمْ يَقُلْ بِذَلِكَ عَامَّةُ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ وَسَمَّوْهُ إِقْعَاءً. ذَكَرَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَّهُ رَأَى ابْنَ عُمَرَ وَابْنَ عَبَّاسٍ وَابْنَ الزُّبَيْرِ يَقْعُونَ بَيْنَ السَّجْدَتَيْنِ. الثَّالِثَةُ وَالثَّلَاثُونَ- لَمْ يَخْتَلِفْ مَنْ قَالَ مِنَ الْعُلَمَاءِ بِوُجُوبِ التَّسْلِيمِ وَبِعَدَمِ وُجُوبِهِ أَنَّ التَّسْلِيمَةَ الثَّانِيَةَ لَيْسَتْ بِفَرْضٍ إِلَّا مَا رُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ حَيٍّ أَنَّهُ أَوْجَبَ التَّسْلِيمَتَيْنِ مَعًا. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ الطَّحَاوِيُّ: لَمْ نَجِدْ عَنْ أَحَدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ الَّذِينَ ذَهَبُوا إِلَى التَّسْلِيمَتَيْنِ أَنَّ الثَّانِيَةَ مِنْ فَرَائِضِهَا غَيْرُهُ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: مِنْ حُجَّةِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ فِي إِيجَابِهِ التَّسْلِيمَتَيْنِ جَمِيعًا- وَقَوْلِهِ: إِنَّ مَنْ أَحْدَثَ بَعْدَ الْأُولَى وَقَبْلَ الثَّانِيَةِ فَسَدَتْ صَلَاتُهُ- قَوْلُهُ ﷺ:" تَحْلِيلُهَا التَّسْلِيمُ". ثُمَّ بَيَّنَ كَيْفَ التَّسْلِيمُ فَكَانَ يُسَلِّمُ عَنْ يَمِينِهِ وَعَنْ يَسَارِهِ. وَمِنْ حُجَّةِ مَنْ أَوْجَبَ التَّسْلِيمَةَ الْوَاحِدَةَ دُونَ الثَّانِيَةِ قَوْلُهُ ﷺ:" تَحْلِيلُهَا التَّسْلِيمُ" قَالُوا: وَالتَّسْلِيمَةُ الْوَاحِدَةُ يَقَعُ عليها اسم تسليم.
Müslim, Tâvûs'tan şöyle rivayet etmiştir: İbn Abbâs'a iki ayak üzerine ik‘â (oturuşu) hakkında sorduk; o: «O sünnettir» dedi. Biz de ona: "Biz onu adama (bacağa) eziyet olarak görüyoruz" dedik. Bunun üzerine İbn Abbâs: «[Aksine] o, Peygamberin sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetidir» dedi. Âlimler ik‘ânın mahiyeti konusunda ihtilaf etmişlerdir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: İk‘â, köpeğin ve yırtıcı hayvanın ik‘âsı gibi, kişinin uyluklarını dikip kalçaları üzerine oturmasıdır. İbn Abdilberr: "Bu, üzerinde icmâ edilen, âlimlerin hakkında ihtilaf etmediği ik‘âdır; lügat ehlinin ve fıkıh ehlinden bir grubun açıklaması da budur" demiştir. Ebû Ubeyd şöyle devam etmiştir: Hadis ehli ise ik‘âyı, kişinin iki secde arasında kalçalarını topukları üzerine koyması olarak kabul ederler. Kâdı İyâz şöyle demiştir: Bana göre İbn Abbâs'ın sünnet olduğunu belirttiği ik‘ânın yorumunda en uygun olanı, fakihlerin iki secde arasında kalçaları topuklar üzerine koymak şeklinde açıkladıklarıdır. Nitekim İbn Abbâs'tan şu şekilde açıklanarak da rivayet edilmiştir: «Sünnet olan, topuğunun kalçana değmesidir». Bunu İbrâhim b. Meysere, Tâvûs'tan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; Ebû Ömer [İbn Abdilberr] bunu zikretmiştir. Kâdı [İyâz] şöyle demiştir: Seleften ve sahâbeden bir topluluğun bunu yaptıkları rivayet edilmiştir. Beldelerin fakihlerinin geneli ise buna kail olmamış ve bunu da ik‘â olarak isimlendirmişlerdir. Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o İbn Tâvûs'tan, o da babasından nakletmiştir ki; babası İbn Ömer, İbn Abbâs ve İbnü'z-Zübeyr'i iki secde arasında ik‘â yaparken görmüştür. Otuz Üçüncü [Mesele]- Âlimlerden selam vermenin farz olduğunu söyleyenler ile farz olmadığını söyleyenler, ikinci selamın farz olmadığı konusunda ihtilaf etmemişlerdir; ancak Hasan b. Hayy'dan her iki selamı birden farz kıldığına dair gelen rivayet müstesnadır. Ebû Ca'fer et-Tahâvî şöyle demiştir: İki selama kail olan ilim ehlinden onun dışında, ikincisinin namazın farzlarından olduğunu söyleyen hiç kimse tespit edemedik. İbn Abdilberr şöyle demiştir: Hasan b. Sâlih'in iki selamın her ikisini de farz kılmasındaki ve "Birinci selamdan sonra, ikinci selamdan önce abdesti bozulanın namazı bâtıl olur" şeklindeki görüşünün delili, [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « تَحْلِيلُهَا التَّسْلِيمُ » «Namazdan çıkaran (helal kılıcı olan) selamdır» hadisidir. Sonra [Resûlullah] selamın nasıl verileceğini açıklamış ve sağına ve soluna selam vermiştir. İkincisi hariç sadece tek bir selamı farz kılanların delili de yine [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « تَحْلِيلُهَا التَّسْلِيمُ » «Namazdan çıkaran selamdır» hadisidir. Onlar şöyle demişlerdir: Tek bir selam üzerine de selam ismi ıtlak olunur (selam denir).
قُلْتُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةُ مَبْنِيَّةٌ عَلَى الْأَخْذِ بِأَقَلِّ الِاسْمِ أَوْ بِآخِرِهِ وَلَمَّا كَانَ الدُّخُولُ فِي الصَّلَاةِ بِتَكْبِيرَةٍ وَاحِدَةٍ بِإِجْمَاعٍ فَكَذَلِكَ الْخُرُوجُ مِنْهَا بِتَسْلِيمَةٍ وَاحِدَةٍ إِلَّا أَنَّهُ تَوَارَدَتِ السُّنَنُ الثَّابِتَةُ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ- وَهُوَ أَكْثَرُهَا تَوَاتُرًا- وَمِنْ حَدِيثِ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ الْحَضْرَمِيِّ وَحَدِيثِ عَمَّارٍ وَحَدِيثٍ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ وَحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ وَحَدِيثِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يُسَلِّمُ تَسْلِيمَتَيْنِ. رَوَى ابْنُ جُرَيْجٍ وَسُلَيْمَانُ بْنُ بِلَالٍ وعبد العزيز ابن مُحَمَّدٍ الدَّرَاوَرْدِيُّ كُلُّهُمْ عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى الْمَازِنِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ عَنْ عَمِّهِ وَاسِعِ بْنِ حَبَّانَ قَالَ قُلْتُ لِابْنِ عُمَرَ: حَدِّثْنِي عَنْ صَلَاةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ كَيْفَ كَانَتْ؟ فَذَكَرَ التَّكْبِيرَ كُلَّمَا رَفَعَ رَأْسَهُ وَكُلَّمَا خَفَضَهُ وَذَكَرَ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ عَنْ يَمِينِهِ، السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ عَنْ يَسَارِهِ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَهَذَا إِسْنَادٌ مَدَنِيٌّ صَحِيحٌ وَالْعَمَلُ الْمَشْهُورُ بِالْمَدِينَةِ التَّسْلِيمَةُ الْوَاحِدَةُ وَهُوَ عَمَلٌ قَدْ تَوَارَثَهُ أَهْلُ الْمَدِينَةِ كَابِرًا عَنْ كَابِرٍ وَمِثْلُهُ يَصِحُّ فِيهِ الِاحْتِجَاجُ بِالْعَمَلِ فِي كُلِّ بَلَدٍ لِأَنَّهُ لَا يَخْفَى لِوُقُوعِهِ فِي كُلِّ يَوْمٍ مِرَارًا. وَكَذَلِكَ الْعَمَلُ بِالْكُوفَةِ وَغَيْرِهَا مُسْتَفِيضٌ عِنْدَهُمْ بالتسليمتين ومتوارث عندهم أَيْضًا. وَكُلُّ مَا جَرَى هَذَا الْمَجْرَى فَهُوَ اخْتِلَافٌ فِي الْمُبَاحِ كَالْأَذَانِ وَكَذَلِكَ لَا يُرْوَى عَنْ عَالِمٍ بِالْحِجَازِ وَلَا بِالْعِرَاقِ وَلَا بِالشَّامِ وَلَا بِمِصْرَ إِنْكَارُ التَّسْلِيمَةِ الْوَاحِدَةِ وَلَا إِنْكَارُ التَّسْلِيمَتَيْنِ بَلْ ذَلِكَ عِنْدَهُمْ مَعْرُوفٌ وَحَدِيثُ التَّسْلِيمَةِ الْوَاحِدَةِ رَوَاهُ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ وَعَائِشَةُ وَأَنَسٌ إِلَّا أَنَّهَا مَعْلُولَةٌ لَا يُصَحِّحُهَا أَهْلُ الْعِلْمِ بِالْحَدِيثِ. الرَّابِعَةُ وَالثَّلَاثُونَ- رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ: مِنَ السُّنَّةِ أَنْ يُخْفِيَ التَّشَهُّدَ. وَاخْتَارَ مَالِكٌ تَشَهُّدَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ وَهُوَ. التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ الزَّكِيَّاتُ لِلَّهِ الطَّيِّبَاتُ الصَّلَوَاتُ لِلَّهِ السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ. وَاخْتَارَ الشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُ وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ تَشَهُّدَ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُعَلِّمُنَا التَّشَهُّدَ كَمَا يُعَلِّمُنَا السُّورَةَ مِنَ الْقُرْآنِ فَكَانَ يَقُولُ: (التَّحِيَّاتُ المباركات الصلوات الطيبات
Ben derim ki: Bu mesele, ismin en azı ile yetinme veya sonunu esas alma esasına dayanmaktadır. İcma ile namaza giriş tek bir tekbirle olduğuna göre, namazdan çıkış da aynı şekilde tek bir selamla olur. Ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in iki defa selam verdiğine dair İbn Mes'ûd'un hadisinden -ki aralarında en mütevâtir olanı budur-, Vâil b. Hucr el-Hadramî, Ammâr, Berâ b. Âzib, İbn Ömer ve Sa'd b. Ebî Vakkas'ın hadislerinden sabit sünnetler peş peşe gelmiştir. İbn Cüreyc, Süleyman b. Bilâl ve Abdülazîz b. Muhammed ed-Derâverdî'nin hepsi Amr b. Yahyâ el-Mâzinî'den, o Muhammed b. Yahyâ b. Habbân'dan, o da amcası Vâsi' b. Habbân'dan şöyle rivayet etmiştir: İbn Ömer'e: "Bana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in namazının nasıl olduğunu anlat" dedim. O da başını her kaldırıp her eğdiğinde tekbir getirdiğini zikretti ve sağına «es-Selâmu aleykum ve rahmetullâh», soluna da «es-Selâmu aleykum ve rahmetullâh» dediğini aktardı. İbn Abdilberr şöyle demiştir: Bu Medine menşeli sahih bir senettir. Medine'de meşhur olan amel ise tek selam vermektir. Bu, Medine ehlinin nesilden nesile tevarüs ettiği bir ameldir. Bunun gibisinde, her beldede amelle amel etmek ve delil getirmek sahih olur; zira her gün defalarca meydana geldiği için gizli kalmaz. Aynı şekilde Kûfe ve diğer yerlerde de iki selam verme ameli onlar nezdinde müstefîzdir (yaygındır) ve onlar arasında da tevarüs edilmiştir. Bu minvalde olan her mesele, ezan gibi mubah olan şeylerdeki bir ihtilaftır. Nitekim ne Hicaz'da, ne Irak'ta, ne Şam'da ne de Mısır'da hiçbir âlimden tek selamı veya iki selamı inkâr ettiği rivayet edilmemiştir; bilakis bu onların nezdinde maruftur. Tek selam hadisini ise Sa'd b. Ebî Vakkas, Âişe ve Enes rivayet etmiştir; ancak bunlar illetlidir ve hadis ilmi ehli bunları sahih kabul etmemektedir. Otuz Dördüncü [Mesele]- Dârekutnî, İbn Mes'ûd'dan onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Teşehhüdü gizli (sessiz) okumak sünnettendir.» Mâlik, Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'ın teşehhüdünü tercih etmiştir ki o şöyledir: «et-Tahiyyâtu lillâh, ez-zekiyyâtu lillâh, et-tayyibâtu's-salavâtu lillâh. es-Selâmu aleyke eyyühe'n-Nebiyyu ve rahmetullâhi ve berekâtuh. es-Selâmu aleynâ ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn. Eşhedü en lâ ilâhe illallâh ve eşhedü enne Muhammeden abduhû ve Rasûluh.» Şâfiî, mezhep arkadaşları ve Leys b. Sa'd ise İbn Abbâs'ın teşehhüdünü tercih etmişlerdir. O şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Kur'an'dan bir sure öğretir gibi bize teşehhüdü öğretir ve şöyle derdi: («et-Tahiyyâtu'l-mubârekâtu's-salavâtu't-tayyibâtu...
لِلَّهِ، السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ) وَاخْتَارَ الثَّوْرِيُّ وَالْكُوفِيُّونَ وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْحَدِيثِ تَشَهُّدَ ابْنِ مَسْعُودٍ الَّذِي رَوَاهُ مُسْلِمٌ أَيْضًا قَالَ: كُنَّا نَقُولُ فِي الصَّلَاةِ خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: السَّلَامُ عَلَى اللَّهِ السَّلَامُ عَلَى فُلَانٍ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ذَاتَ يَوْمٍ (إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّلَامُ فَإِذَا قَعَدَ أَحَدُكُمْ فِي الصَّلَاةِ فَلْيَقُلِ التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ- فَإِذَا قَالَهَا أَصَابَتْ كُلَّ عَبْدٍ [لِلَّهِ [] صَالِحٍ فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ ثُمَّ يَتَخَيَّرُ مِنَ الْمَسْأَلَةِ مَا شَاءَ) وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَدَاوُدُ. وَكَانَ أَحْمَدُ بْنُ خَالِدٍ بِالْأَنْدَلُسِ يَخْتَارُهُ وَيَمِيلُ إِلَيْهِ وَرُوِيَ عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ مَرْفُوعًا وَمَوْقُوفًا نَحْوُ تَشَهُّدِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَهَذَا كُلُّهُ اخْتِلَافٌ فِي مباح ليس شي مِنْهُ عَلَى الْوُجُوبِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَحْدَهُ. فَهَذِهِ جُمْلَةٌ مِنْ أَحْكَامِ الْإِمَامِ وَالْمَأْمُومِ تَضَمَّنَهَا قَوْلُهُ ﷿" وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ" [البقرة: ٤٣]. وَسَيَأْتِي الْقَوْلُ فِي الْقِيَامِ فِي الصَّلَاةِ عِنْدَ قوله تعالى" وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ" [البقرة: ٢٣٨]. وَيَأْتِي هُنَاكَ حُكْمُ الْإِمَامِ الْمَرِيضِ وَغَيْرُهُ مِنْ أَحْكَامِ الصَّلَاةِ وَيَأْتِي فِي" آلِ عِمْرَانَ" حُكْمُ صَلَاةِ الْمَرِيضِ غَيْرِ الْإِمَامِ وَيَأْتِي فِي" النِّسَاءِ" فِي صَلَاةِ الْخَوْفِ حُكْمُ الْمُفْتَرِضِ خَلْفَ الْمُتَنَفِّلِ وَيَأْتِي فِي سُورَةِ" مَرْيَمَ" حُكْمُ الْإِمَامِ يُصَلِّي أَرْفَعَ مِنَ الْمَأْمُومِ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَوْقَاتِ وَالْأَذَانِ وَالْمَسَاجِدِ وَهَذَا كُلُّهُ بَيَانٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى" وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ" وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ جُمْلَةٌ مِنْ أَحْكَامِهَا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى ذلك.
...lillâh. es-Selâmu aleyke eyyühe'n-Nebiyyu ve rahmetullâhi ve berekâtuh. es-Selâmu aleynâ ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn. Eşhedü en lâ ilâhe illallâh ve eşhedü enne Muhammeden rasûlullâh).' Sevrî, Kûfeliler ve hadis ehlinin çoğu ise Müslim'in de rivayet ettiği İbn Mes'ûd teşehhüdünü tercih etmişlerdir; o şöyle demiştir: 'Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkasında namaz kılarken 'es-Selâmu alallâh, es-Selâmu alâ fülân' derdik. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün şöyle buyurdu: (Şüphesiz Allah, Selâm'ın ta kendisidir. Biriniz namazda oturduğu vakit şöyle desin: et-Tahiyyâtu lillâhi ve's-salavâtu ve't-tayyibât. es-Selâmu aleyke eyyühe'n-Nebiyyu ve rahmetullâhi ve berekâtuh. es-Selâmu aleynâ ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn. —Bunu söylediği vakit gökte ve yerde bulunan [Allah'ın] her salih kuluna ulaşır— Eşhedü en lâ ilâhe illallâh ve eşhedü enne Muhammeden abduhû ve rasûluh. Sonra dilediği duayı seçsin).' Ahmed, İshak ve Dâvûd da bu görüşü benimsemişlerdir. Endülüs'te Ahmed b. Hâlid de bunu tercih eder ve buna meylederdi. Ebu Mûsâ el-Eş'arî'den de merfû ve mevkûf olarak İbn Mes'ûd'un teşehhüdünün benzeri rivayet edilmiştir. Bunların tamamı mubah çerçevesindeki bir ihtilaftır, hiçbirisi vacip hükmünde değildir; hamd yalnızca Allah'a mahsustur. İşte bunlar, Yüce Allah'ın { وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ } “Rükû edenlerle birlikte rükû edin” [el-Bakara 43] kavlinin kapsadığı imam ve imama uyan kimse ile ilgili hükümlerden bir kısmıdır. Namazda kıyam konusundaki açıklama Yüce Allah'ın { وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ } “Allah'a saygı ve bağlılık içinde [namaza] durun” [el-Bakara 238] kavlinde gelecektir. Orada hasta imamın hükmü ve diğer namaz hükümleri gelecektir. Âl-i İmrân'da imam dışındaki hastanın namazının hükmü, Nisâ'da korku namazında nafile kılana uyan farz kılıcının hükmü, Meryem Suresi'nde imamın cemaatten daha yüksekte namaz kılmasının hükmü ve bunlardan başka vakitler, ezan ve mescitler bahsi gelecektir. Bütün bunlar Yüce Allah'ın { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “Namazı dosdoğru kılın” kavlinin açıklaması mahiyetindedir. Surenin başında da namaz hükümlerinden bir kısmı geçmişti; bundan dolayı Allah'a hamdolsun.