Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 8. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة البقرة (٢): آية ٤٤]

[el-Bakara Suresi (2): Âyet 44]

أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٤٤)

{ أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Siz Kitab'ı okuduğunuz halde, insanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz? Aklınızı kullanmıyor musunuz?” (44)

فيه تسع مسائل:

Bunda dokuz mesele vardır:

الْأُولَى قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ) هَذَا استفهام معناه التَّوْبِيخِ وَالْمُرَادُ فِي قَوْلِ أَهْلِ التَّأْوِيلِ عُلَمَاءُ الْيَهُودِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ يَهُودُ الْمَدِينَةِ يَقُولُ الرَّجُلُ مِنْهُمْ لِصِهْرِهِ وَلِذِي قَرَابَتِهِ وَلِمَنْ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ رَضَاعٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ اثْبُتْ عَلَى الَّذِي أَنْتَ عَلَيْهِ وَمَا يَأْمُرُكَ بِهِ هَذَا الرَّجُلُ يُرِيدُونَ مُحَمَّدًا ﷺ فَإِنَّ أَمْرَهُ حَقٌّ فَكَانُوا يَأْمُرُونَ النَّاسَ بِذَلِكَ وَلَا يَفْعَلُونَهُ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا: كَانَ الْأَحْبَارُ يَأْمُرُونَ مُقَلِّدِيهِمْ وَأَتْبَاعِهِمْ بِاتِّبَاعِ التَّوْرَاةِ وَكَانُوا يُخَالِفُونَهَا فِي جَحْدِهِمْ صِفَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ كَانَ الْأَحْبَارُ يحضون في طَاعَةِ اللَّهِ وَكَانُوا هُمْ يُوَاقِعُونَ الْمَعَاصِيَ وَقَالَتْ فِرْقَةٌ كَانُوا يَحُضُّونَ عَلَى الصَّدَقَةِ وَيَبْخَلُونَ وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْإِشَارَاتِ الْمَعْنَى أَتُطَالِبُونَ النَّاسَ بِحَقَائِقِ الْمَعَانِي وَأَنْتُمْ تُخَالِفُونَ عَنْ ظَوَاهِرِ رُسُومِهَا! الثَّانِيَةُ- فِي شِدَّةِ عَذَابِ مَنْ هَذِهِ صِفَتُهُ رَوَى حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِي مَرَرْتُ عَلَى نَاسٍ تُقْرَضُ شِفَاهُهُمْ بِمَقَارِيضَ مِنْ نَارٍ فَقُلْتُ يَا جِبْرِيلُ مَنْ هَؤُلَاءِ؟ قَالَ هَؤُلَاءِ الْخُطَبَاءُ مِنْ أَهْلِ الدُّنْيَا يَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَيَنْسَوْنَ أَنْفُسَهُمْ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلَا يَعْقِلُونَ) وَرَوَى أَبُو أُمَامَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (إن الَّذِينَ يَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَيَنْسَوْنَ أَنْفُسَهُمْ يَجُرُّونَ قَصَبَهُمْ فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَيُقَالُ لَهُمْ مَنْ أَنْتُمْ؟ فَيَقُولُونَ نَحْنُ الَّذِينَ كُنَّا نَأْمُرُ النَّاسَ بِالْخَيْرِ وَنَنْسَى أَنْفُسَنَا). قُلْتُ: وَهَذَا الْحَدِيثُ وَإِنْ كَانَ فِيهِ لِينٌ، لِأَنَّ فِي سَنَدِهِ الْخَصِيبَ بْنَ جَحْدَرٍ كَانَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ يَسْتَضْعِفُهُ وَكَذَلِكَ ابْنُ مَعِينٍ يَرْوِيهِ عَنْ أَبِي غَالِبٍ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ صُدَيِّ بْنِ عَجْلَانَ الْبَاهِلِيِّ وَأَبُو غَالِبٍ هُوَ فِيمَا حَكَى يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ حَزَوَّرُ الْقُرَشِيُّ مَوْلَى خَالِدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ابن أَسِيدٍ وَقِيلَ: مَوْلَى بَاهِلَةَ وَقِيلَ: مَوْلَى عَبْدِ الرحمن الحضرمي كان يختلف إلى

BİRİNCİ MESELE: Yüce Allah'ın { أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ } “İnsanlara iyiliği emredip...” buyruğudur. Bu, kınama (tevbîh) anlamı taşıyan bir soru (istifhâm)dır. Tevil ehlinin görüşüne göre kastedilenler Yahudi âlimleridir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Medine Yahudilerinden bir adam damadına, akrabasına ve Müslümanlardan süt bağı olan kimselere: “Üzerinde bulunduğun dinde ve bu adamın -Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastediyorlardı- sana emrettiği şeyde sebat et; zira onun emrettiği haktır” derdi. Böylece insanlara bunu emrederler, fakat kendileri yapmazlardı. Yine İbn Abbâs'tan [şöyle nakledilmiştir]: Din bilginleri (ahbâr), taklitçilerine ve tâbilerine Tevrat'a uymayı emrederler, fakat kendileri Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasıflarını inkâr etmek suretiyle Tevrat'a muhalefet ederlerdi. İbn Cüreyc de şöyle demiştir: Din bilginleri Allah'a itaati teşvik ederler, kendileri ise günahlara dalarlardı. Bir topluluk da: “Sadaka vermeye teşvik ederler, kendileri ise cimrilik yaparlardı” demiştir; anlamlar birbirine yakındır. İşaret ehlinden bazıları ise şöyle demiştir: Anlamı şudur: “Siz insanlardan hakikatlerin manalarını talep ediyor da kendiniz bunların zahirî şekillerine muhalefet mi ediyorsunuz!” İKİNCİ MESELE: Bu sıfata sahip kimsenin azabının şiddeti hakkındadır. Hammâd b. Seleme, Ali b. Zeyd'den, o da Enes'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِي مَرَرْتُ عَلَى نَاسٍ تُقْرَضُ شِفَاهُهُمْ بِمَقَارِيضَ مِنْ نَارٍ فَقُلْتُ يَا جِبْرِيلُ مَنْ هَؤُلَاءِ؟ قَالَ هَؤُلَاءِ الْخُطَبَاءُ مِنْ أَهْلِ الدُّنْيَا يَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَيَنْسَوْنَ أَنْفُسَهُمْ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلَا يَعْقِلُونَ » «İsrâ gecesinde dudakları ateşten makaslarla kesilen bir topluluğun yanından geçtim. “Ey Cibrîl, bunlar kimlerdir?” dedim. O da: “Bunlar, Kitab'ı okudukları halde insanlara iyiliği emredip kendilerini unutan dünya ehlinden hatiplerdir. Aıllarını kullanmıyorlar mı?” dedi.» Ebû Ümâme'nin rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إن الَّذِينَ يَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَيَنْسَوْنَ أَنْفُسَهُمْ يَجُرُّونَ قَصَبَهُمْ فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَيُقَالُ لَهُمْ مَنْ أَنْتُمْ؟ فَيَقُولُونَ نَحْنُ الَّذِينَ كُنَّا نَأْمُرُ النَّاسَ بِالْخَيْرِ وَنَنْسَى أَنْفُسَنَا » «İnsanlara iyiliği emredip kendilerini unutan kimseler, cehennem ateşinde bağırsaklarını sürüklerler. Onlara “Siz kimlersiniz?” denilir. Onlar da: “Biz, insanlara hayrı emredip kendimizi unutanlarız” derler.» Ben derim ki: Bu hadiste bir zayıflık (lîn) bulunsa da -çünkü senedinde bulunan el-Hasîb b. Cahder'i İmam Ahmed zayıf sayardı, aynı şekilde İbn Maîn de onu zayıf görürdü; o bunu Ebû Gâlib'den, o da Ebû Ümâme Sudeyy b. Aclân el-Bâhilî'den rivayet etmiştir. Ebû Gâlib ise Yahyâ b. Maîn'in naklettiğine göre Hâlid b. Abdillâh b. Üseyd'in azatlısı Hazevver el-Kuraşî'dir; Bâhile'nin azatlısı olduğu da söylenmiştir, Abdurrahman el-Hadramî'nin azatlısı olduğu da söylenmiştir; ticareti için Şam'a gidip gelirdi-

الشَّامِ فِي تِجَارَتِهِ. قَالَ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ: هُوَ صَالِحُ الْحَدِيثِ فَقَدْ رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ بِمَعْنَاهُ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ (يُؤْتَى بِالرَّجُلِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُلْقَى فِي النَّارِ فَتَنْدَلِقُ أَقْتَابُ بَطْنِهِ فَيَدُورُ بِهَا كَمَا يَدُورُ الْحِمَارُ [بِالرَّحَى] فَيَجْتَمِعُ إِلَيْهِ أَهْلُ النَّارِ فَيَقُولُونَ يَا فُلَانُ مَا لَكَ أَلَمْ [تَكُنْ] تَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ فَيَقُولُ بَلَى قَدْ كُنْتُ آمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَلَا آتِيهِ وَأَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ وَآتِيهِ. الْقُصْبُ (بِضَمِّ الْقَافِ) الْمِعَى وَجَمْعُهُ أَقْصَابٌ. وَالْأَقْتَابُ: الْأَمْعَاءُ وَاحِدُهَا قِتْبٌ. وَمَعْنَى" فَتَنْدَلِقُ": فَتَخْرُجُ بِسُرْعَةٍ. وَرُوِّينَا" فَتَنْفَلِقُ". قُلْتُ: فَقَدْ دَلَّ الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ وَأَلْفَاظُ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ عُقُوبَةَ مَنْ كَانَ عَالِمًا بِالْمَعْرُوفِ وَبِالْمُنْكَرِ وَبِوُجُوبِ الْقِيَامِ بِوَظِيفَةِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَشَدُّ مِمَّنْ لَمْ يَعْلَمْهُ وَإِنَّمَا ذَلِكَ لِأَنَّهُ كَالْمُسْتَهِينِ بِحُرُمَاتِ اللَّهِ تَعَالَى وَمُسْتَخِفٍّ بِأَحْكَامِهِ وَهُوَ مِمَّنْ لَا يَنْتَفِعُ بِعِلْمِهِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (أَشَدُّ النَّاسِ عَذَابًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَالِمٌ لَمْ يَنْفَعْهُ اللَّهُ بِعِلْمِهِ). أَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ. الثَّالِثَةُ- اعْلَمْ وَفَّقَكَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ التَّوْبِيخَ فِي الْآيَةِ بِسَبَبِ تَرْكِ فِعْلِ الْبِرِّ لَا بِسَبَبِ الْأَمْرِ بِالْبِرِّ وَلِهَذَا ذَمَّ اللَّهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ قَوْمًا كَانُوا يَأْمُرُونَ بِأَعْمَالِ الْبِرِّ وَلَا يَعْمَلُونَ بِهَا وَبَّخَهُمْ بِهِ تَوْبِيخًا يُتْلَى عَلَى طُولِ الدَّهْرِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَقَالَ" أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ" الْآيَةَ. وَقَالَ مَنْصُورٌ الْفَقِيهُ فَأَحْسَنَ:

Yahyâ b. Maîn: 'O sâlihu'l-hadîstir' demiştir. Nitekim Müslim de Sahîh'inde bu manayı Üsâme b. Zeyd'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: (Kıyamet günü bir adam getirilir ve cehenneme atılır. Karnının bağırsakları dışarı fırlar da o, eşeğin [değirmen taşı] etrafında döndüğü gibi onların etrafında döner. Cehennem ehli onun etrafında toplanır ve: 'Ey filan, sana ne oldu? Sen iyiliği emredip kötülükten nehyetmiyor [muydun?]' derler. O da: 'Evet, iyiliği emrederdim fakat kendim yapmazdım; kötülükten nehyederdim fakat kendim yapardım' der). Kusb (قُصْب - kâf harfinin ötresiyle) bağırsak demektir, çoğulu aksâb (أَقْصَاب) gelir. Aktâb (الْأَقْتَابُ) da bağırsaklar demektir, tekili kıtb (قِتْب) gelir. 'Fetendeliku' (فَتَنْدَلِقُ) lafzının anlamı; hızla dışarı fırlar demektir. Bize 'fetnefeliku' (فَتَنْفَلِقُ - yarılır) şeklinde de rivayet edilmiştir. Derim ki: Bu sahih hadis ve ayetin lafızları; marufu, münkeri ve her ikisinin vazifesini yerine getirmenin gerekliliğini bilen kimsenin göreceği cezanın, bunu bilmeyen kimseden daha şiddetli olduğuna delalet etmiştir. Bu ancak, onun Allah Teâlâ'nın haramlarını hafife alan ve O'nun hükümlerini küçümseyen biri gibi olmasından ve ilminden faydalanmayan kimselerden bulunmasındandır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Kıyamet günü azabı en şiddetli olan insan, Allah'ın kendisini ilmiyle faydalandırmadığı âlimdir). Bunu İbn Mâce Sünen'inde tahric etmiştir. Üçüncüsü- Allah Teâlâ seni muvaffak kılsın, bil ki ayetteki azarlama iyiliği emretme sebebiyle değil, iyiliği yapmayı terk etme sebebiyledir. Bundan dolayı Allah Teâlâ Kitab'ında, iyilik amellerini emreden fakat kendileri bunları işlemeyen bir toplumu yermiş ve onları kıyamet gününe kadar çağlar boyunca okunacak bir şekilde azarlayarak { أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ } “İnsanlara iyiliği emredip...” ayetini buyurmuştur. Mansûr el-Fakîh ne güzel söylemiştir:

إِنَّ قَوْمًا يَأْمُرُونَا ... بِالَّذِي لَا يَفْعَلُونَا

Bize yapmadıkları şeyleri emreden bir topluluk...

لَمَجَانِينٌ وَإِنْ هُمْ ... لَمْ يَكُونُوا يُصْرَعُونَا

Cinnet geçirmiş değillerse de kesinlikle delidirler.

وَقَالَ أَبُو الْعَتَاهِيَةِ:

Ebü'l-Atâhiye de şöyle demiştir:

وَصَفْتَ التُّقَى حَتَّى كَأَنَّكَ ذُو تُقًى ... وَرِيحُ الْخَطَايَا مِنْ ثيابك تسطع

Takvayı sanki takva sahibi bir kimseymişsin gibi vasfettin, oysa günahların kokusu elbiselerinden buram buram yayılmaktadır.

وَقَالَ أَبُو الْأَسْوَدِ الدُّؤَلِيُّ:

Ebü'l-Esved ed-Düelî de şöyle demiştir:

لَا تَنْهَ عَنْ خُلُقٍ وَتَأْتِيَ مِثْلَهُ ... عَارٌ عَلَيْكَ إِذَا فَعَلْتَ عَظِيمٌ

Kendin benzerini işlerken bir ahlaktan nehyetme, / Bunu yaptığın zaman sana büyük bir utançtır.

وَابْدَأْ بِنَفْسِكَ فَانْهَهَا عَنْ غَيِّهَا ... فَإِنِ انْتَهَتْ عَنْهُ فَأَنْتَ حَكِيمُ

Nefsinle başla da onu azgınlığından vazgeçir, / Eğer o vazgeçerse işte o zaman sen hikmet sahibisin.

فَهُنَاكَ يُقْبَلُ إِنْ وَعَظْتَ وَيُقْتَدَى ... بِالْقَوْلِ مِنْكَ وَيَنْفَعُ التَّعْلِيمُ

İşte o zaman öğüt verirsen kabul edilir, / Sözüne uyulur ve öğretimin fayda verir.

وَقَالَ أَبُو عَمْرِو بْنِ مَطَرٍ: حَضَرْتُ مَجْلِسَ أَبِي عُثْمَانَ الْحِيرِيِّ الزَّاهِدِ فَخَرَجَ وَقَعَدَ عَلَى مَوْضِعِهِ الَّذِي كَانَ يَقْعُدُ عَلَيْهِ لِلتَّذْكِيرِ، فَسَكَتَ حَتَّى طَالَ سُكُوتُهُ، فَنَادَاهُ رَجُلٌ كَانَ يُعْرَفُ بِأَبِي الْعَبَّاسِ: تَرَى أَنْ تَقُولَ فِي سُكُوتِكَ شَيْئًا؟ فَأَنْشَأَ يَقُولُ:

Ebu Amr b. Matar şöyle demiştir: Zâhid Ebu Osmân el-Hîrî'nin meclisinde bulundum. Çıkıp vaaz vermek için oturduğu yere oturdu ve uzun bir süre sustu. Ebü'l-Abbâs diye bilinen bir adam ona: 'Suskunluğunun ardından bir şeyler söylesen olmaz mı?' diye seslendi. Bunun üzerine şu beyti okumaya başladı:

وَغَيْرُ تَقِيٍّ يَأْمُرُ النَّاسَ بِالتُّقَى ... طَبِيبٌ يُدَاوِي وَالطَّبِيبُ مَرِيضُ

Takva sahibi olmayan birinin insanlara takvayı emretmesi, / Tedavi eden bir tabibe benzer, oysa tabibin kendisi hastadır.

قَالَ: فَارْتَفَعَتِ الْأَصْوَاتُ بِالْبُكَاءِ وَالضَّجِيجِ. الرَّابِعَةُ- قَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ: إِنِّي لَأَكْرَهُ الْقَصَصَ لِثَلَاثِ آيَاتٍ، قَوْلِهِ تَعَالَى:" أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ" [البقرة: ٤٤] الْآيَةَ، وَقَوْلِهِ:" لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ" [الصف: ٢]، وَقَوْلِهِ:" وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى مَا أَنْهاكُمْ عَنْهُ" [هود: ٨٨]. وَقَالَ سَلْمُ بْنُ عَمْرٍو:

Dedi ki: Bunun üzerine ağlama ve feryat sesleri yükseldi. Dördüncüsü- İbrâhim en-Nehaî şöyle demiştir: 'Üç ayet sebebiyle kıssacılığı (vaaz vermeyi) kerih görürüm: Yüce Allah'ın { أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ } “İnsanlara iyiliği emredip...” [el-Bakara 44] ayeti, { لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ } “Yapmayacağınız şeyleri niçin söylüyorsunuz?” [es-Saf 2] kavli ve { وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى مَا أَنْهاكُمْ عَنْهُ } “Sizi menettiğim şeylerde size muhalefet etmek istemiyorum” [Hûd 88] kavlidir.' Selm b. Amr şöyle demiştir:

مَا أَقْبَحَ التَّزْهِيدَ مِنْ وَاعِظٍ ... يُزَهِّدُ النَّاسَ وَلَا يَزْهَدُ

İnsanları dünyadan sakındıran ama kendisi sakınmayan bir vaizin, / Dünyadan sakındırma çağrısı ne kadar da çirkindir!

لَوْ كَانَ فِي تَزْهِيدِهِ صَادِقًا ... أَضْحَى وَأَمْسَى بَيْتُهُ الْمَسْجِدُ

Eğer dünyadan sakındırmasında samimi olsaydı, / Sabahı da akşamı da mescit olurdu evi.

إِنْ رَفَضَ الدُّنْيَا فَمَا بَالُهُ ... يَسْتَمْنِحُ النَّاسَ وَيَسْتَرْفِدُ

Eğer dünyayı terk ettiyse, ona ne oluyor da / İnsanlardan ihsan istiyor ve bağış dileniyor?

وَالرِّزْقُ مَقْسُومٌ عَلَى مَنْ تَرَى ... يَنَالُهُ الْأَبْيَضُ وَالْأَسْوَدُ

Oysa rızık gördüğün herkes arasında paylaştırılmıştır; / Ona beyazı da ulaşır siyahı da.

وَقَالَ الْحَسَنُ لِمُطِّرِفِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ: عِظْ أَصْحَابَكَ، فَقَالَ إِنِّي أَخَافُ أَنْ أَقُولَ مَا لَا أَفْعَلُ، قَالَ: يَرْحَمُكَ اللَّهُ! وَأَيُّنَا يَفْعَلُ مَا يَقُولُ! وَيَوَدُّ الشَّيْطَانُ أَنَّهُ قَدْ ظَفِرَ بِهَذَا، فَلَمْ يَأْمُرْ أَحَدٌ بِمَعْرُوفٍ وَلَمْ يَنْهَ عَنْ مُنْكَرٍ. وَقَالَ مَالِكٌ عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ يَقُولُ: لَوْ كَانَ الْمَرْءُ لَا يَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَلَا يَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ حتى لا يكون فيه شي، ما أمر

Hasan, Mutarrif b. Abdillâh'a: "Arkadaşlarına vaaz et" dedi. [Mutarrif]: "Ben yapmadığım şeyi söylemekten korkarım" dedi. [Hasan] şöyle dedi: "Allah sana merhamet etsin! Hangimiz söylediğini yapar ki! Şeytan bunu elde etmeyi [pek çok] arzular; böylece hiç kimse iyiliği emretmez ve kötülükten nehyetmez." Mâlik, Rebîa b. Ebî Abdirrahmân'dan nakletti: Saîd b. Cübeyr'in şöyle dediğini işittim: "Şayet insan, kendisinde hiçbir [kusur] bulunmayıncaya kadar iyiliği emretmeyecek ve kötülükten nehyetmeyecek olsaydı, [hiç kimse] emretmez...

أَحَدٌ بِمَعْرُوفٍ وَلَا نَهَى عَنْ مُنْكَرٍ. قَالَ مَالِكٌ: وَصَدَقَ، مَنْ ذَا الَّذِي لَيْسَ فِيهِ شي!. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (بِالْبِرِّ) الْبِرُّ هُنَا الطَّاعَةُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ. وَالْبِرُّ: الصِّدْقُ. وَالْبِرُّ: وَلَدُ الثَّعْلَبِ. وَالْبِرُّ: سَوْقُ الْغَنَمِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ:" لَا يَعْرِفُ هِرًّا مِنْ بِرٍّ" أَيْ لَا يَعْرِفُ دُعَاءَ الْغَنَمِ مِنْ سَوْقِهَا. فَهُوَ مُشْتَرَكٌ، وَقَالَ الشَّاعِرُ:

iyiliği emretmez ve kötülükten nehyetmezdi.' Mâlik: 'Doğru söylemiştir; kendisinde hiçbir kusur bulunmayan kim var ki!' dedi. Beşincisi- Yüce Allah'ın { بِالْبِرِّ } “iyiliği...” kavlidir. el-Birr (الْبِرُّ) burada itaat ve salih ameldir. el-Birr (الْبِرُّ); doğruluktur. el-Birr (الْبِرُّ); tilki yavrusudur. el-Birr (الْبِرُّ); koyunları gütmektir; nitekim onların 'Lâ ya'rifu hırran min birrin' (koyunu çağırmayı gütmekten ayıramaz) sözü bundandır. Dolayısıyla bu müşterek bir lafızdır. Şair şöyle demiştir:

لَا هُمَّ رَبِّ إِنَّ بِكْرًا دُونَكَا ... يَبَرُّكَ النَّاسُ وَيَفْجُرُونَكَا

Ey Rabbim! Muhakkak ki Bekr Sana muhtaçtır, / İnsanlar Sana itaat de ederler, Sana isyan da.

أَرَادَ بِقَوْلِهِ" يَبَرُّكَ النَّاسُ": أَيْ يُطِيعُونَكَ. وَيُقَالُ: إِنَّ الْبِرَّ الْفُؤَادُ فِي قَوْلِهِ:

'Yeberruke'n-nâs' sözüyle 'Sana itaat ederler' manasını kastetmiştir. Şu beyitte ise el-birr (الْبِرّ) kelimesinin kalp manasında olduğu söylenmiştir:

أَكُونُ مَكَانَ الْبِرِّ مِنْهُ وَدُونَهُ ... وَأَجْعَلُ مَالِي دُونَهُ وَأُوَامِرُهُ

Onun nezdinde kalbinin yerinde ve ona yakın olayım / Malımı onun önüne sereyim ve onunla istişare edeyim.

وَالْبُرُّ (بِضَمِّ الْبَاءِ) مَعْرُوفٌ، وَ (بِفَتْحِهَا) الْإِجْلَالُ وَالتَّعْظِيمُ، وَمِنْهُ وَلَدٌ بَرٌّ وَبَارٌّ، أَيْ يُعَظِّمُ وَالِدَيْهِ وَيُكْرِمُهُمَا. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ) أَيْ تَتْرُكُونَ. وَالنِّسْيَانُ (بِكَسْرِ النُّونِ) يَكُونُ بِمَعْنَى التَّرْكِ، وَهُوَ الْمُرَادُ هُنَا، وَفِي قوله تعالى:" نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ" [التوبة: ٦٧]، وقوله:" فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ" [الانعام: ٤٤]، وقوله:" وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ" [البقرة: ٢٣٧]. وَيَكُونُ خِلَافَ الذِّكْرِ وَالْحِفْظِ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ: (نَسِيَ آدَمُ فَنَسِيَتْ ذُرِّيَّتُهُ). وَسَيَأْتِي. يُقَالُ: رَجُلٌ نَسْيَانٌ (بِفَتْحِ النُّونِ): كَثِيرُ النِّسْيَانِ لِلشَّيْءِ. وَقَدْ نَسِيتُ الشَّيْءَ نِسْيَانًا، وَلَا تَقُلْ نَسَيَانًا (بِالتَّحْرِيكِ)، لِأَنَّ النَّسَيَانَ إِنَّمَا هُوَ تَثْنِيَةُ نَسَا الْعِرْقِ. وَأَنْفُسُ: جَمْعُ نَفْسٍ، جَمْعُ قِلَّةٍ. وَالنَّفْسُ: الرُّوحُ، يُقَالُ: خَرَجَتْ نَفْسُهُ، قَالَ أَبُو خِرَاشٍ:

el-Burr (الْبُرُّ - bâ harfinin ötresiyle) buğday olup bilinmektedir. el-Berr (الْبَرُّ - bâ harfinin üstünüyle) ise saygı ve ta'zimdir; veledün berrun ve bârr (وَلَدٌ بَرٌّ وَبَارٌّ) ifadesi de bundandır; yani anne babasına saygı gösteren ve onlara ikramda bulunan evlat demektir. Altıncısı- Yüce Allah'ın { وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ } “...kendinizi unutuyorsunuz” kavlidir; yani terk ediyorsunuz demektir. en-Nisyân (النِّسْيَانُ - nûn harfinin kesresiyle) terk etmek anlamında kullanılır; burada kastedilen de budur. Nitekim Yüce Allah'ın: { نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ } “Onlar Allah'ı unuttular (terk ettiler), O da onları unuttu (terk etti)” [et-Tevbe 67], { فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ } “Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında (terk ettiklerinde)” [el-En'âm 44] ve { وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ } “Aranızdaki fazileti (lütufkârlığı) unutmayın (terk etmeyin)” [el-Bakara 237] kavillerinde de bu anlamdadır. Bazen de hatırlamanın ve ezberin zıddı olur; nitekim 'Âdem unuttu, zürriyeti de unuttu' hadisi bundandır; ileride gelecektir. Bir şeyi çokça unutan kimseye 'recülün nesyân' (رَجُلٌ نَسْيَانٌ - nûn harfinin fethasıyla) denilir. 'Şeyi nisyânen unuttum' (نَسِيتُ الشَّيْءَ نِسْيَانًا) denilir; harekeli olarak 'neseyânen' (نَسَيَانًا) deme, zira neseyân ancak 'nesâ' (siyatik) damarının tesniyesidir. Enfüs (أَنْفُس), nefs (نَفْس) kelimesinin azlık çoğuludur (cem'-i kıllet). Nefis ise ruhtur; 'ruhu çıktı' manasında 'haracet nefsuhu' (خَرَجَتْ نَفْسُهُ) denilir. Ebu Hırâş şöyle demiştir:

نَجَا سَالِمٌ وَالنَّفْسُ مِنْهُ بِشِدْقِهِ ... وَلَمْ يَنْجُ إِلَّا جَفْنَ سَيْفٍ وَمِئْزَرًا

Sâlim canı ağzına gelmiş halde kurtuldu, / Sadece bir kılıç kını ve peştamal ile kurtulabildi.

أَيْ بِجَفْنِ سَيْفٍ وَمِئْزَرٍ. وَمِنَ الدليل في أَنَّ النَّفْسَ الرُّوحُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها" [الزمر: ٤٢] يُرِيدُ الْأَرْوَاحَ فِي قَوْلِ جَمَاعَةٍ مِنْ أَهْلِ التأويل على ما يأتي. وذلك

Yani bir kılıç kını ve peştamal ile [kurtuldu]. Nefsin ruh anlamına geldiğinin delillerinden biri de Yüce Allah'ın: { اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها } “Allah, ölümleri vaktinde canları (ruhları) alır” [ez-Zümer, 39/42] ayetidir. İleride geleceği üzere, tevil ehlinden bir topluluğun kavline göre [burada nefisler ile] ruhlar kastedilmektedir. Bu durum...

بَيِّنٌ فِي قَوْلِ بِلَالٍ لِلنَّبِيِّ ﷺ فِي حَدِيثِ ابْنِ شِهَابٍ: أَخَذَ بِنَفْسِي يَا رَسُولَ اللَّهِ الَّذِي أَخَذَ بِنَفْسِكَ. وَقَوْلُهُ ﵇ فِي حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ (إِنَّ اللَّهَ قَبَضَ أَرْوَاحَنَا وَلَوْ شَاءَ لَرَدَّهَا إِلَيْنَا فِي حِينٍ غَيْرِ هَذَا). رَوَاهُمَا مَالِكٌ وَهُوَ أَوْلَى مَا يُقَالُ بِهِ. وَالنَّفْسُ أَيْضًا الدَّمُ يُقَالُ سَالَتْ نَفْسُهُ قَالَ الشَّاعِرُ:

İbn Şihâb hadisinde Bilâl'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Ey Allah'ın Resûlü, senin nefsini (ruhunu) alan benim nefsimi de aldı' sözünde gayet açıktır. Yine Peygamber aleyhisselâm'ın Zeyd b. Eslem hadisindeki: (Allah ruhlarımızı kabzetti; dileseydi onları bize bundan başka bir vakitte iade ederdi) sözü de böyledir. Bunların ikisini de Mâlik rivayet etmiştir ve benimsenecek en evlâ görüş budur. Nefis aynı zamanda kan anlamına da gelir; 'kanı aktı' anlamında 'sâlet nefsuhu' (سَالَتْ نَفْسُهُ) denir. Şair şöyle demiştir:

تسيل على حد السيوف نُفُوسُنَا ... وَلَيْسَتْ عَلَى غَيْرِ الظُّبَاتِ تَسِيلُ

Kılıçların keskin ağızları üzerine akar kanlarımız, / Kılıç uçlarından başkası üzerine akmaz o.

وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ مَا لَيْسَ لَهُ نَفْسٌ سَائِلَةٌ فَإِنَّهُ لَا يُنَجِّسُ الْمَاءَ إِذَا مَاتَ فِيهِ. وَالنَّفْسُ أَيْضًا الْجَسَدُ قَالَ الشَّاعِرُ:

İbrâhim en-Nehaî şöyle demiştir: 'Akan kanı (nefs-i sâilesi) olmayan bir hayvan suya düşüp öldüğünde suyu necis yapmaz.' Nefis aynı zamanda beden manasına da gelir. Şair şöyle demiştir:

نُبِّئْتُ أَنَّ بَنِي سُحَيْمٍ أَدْخَلُوا ... أَبْيَاتَهُمْ تَامُورَ نَفْسِ الْمُنْذِرِ

Bana haber verildi ki Suheymoğulları evlerine / Münzir'in bedeninin/canının kanını sokmuşlar.

وَالتَّامُورُ أَيْضًا: الدَّمُ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ) تَوْبِيخٌ عَظِيمٌ لِمَنْ فَهِمَ." وتَتْلُونَ": تَقْرَءُونَ." الْكِتابَ": التَّوْرَاةَ. وَكَذَا مَنْ فَعَلَ فِعْلَهُمْ كَانَ مِثْلَهُمْ وَأَصْلُ التِّلَاوَةِ الِاتِّبَاعُ وَلِذَلِكَ اسْتُعْمِلَ فِي الْقِرَاءَةِ لِأَنَّهُ يُتْبِعُ بَعْضَ الْكَلَامِ بِبَعْضٍ فِي حُرُوفِهِ حَتَّى يَأْتِيَ عَلَى نَسَقِهِ يُقَالُ: تَلَوْتُهُ إِذَا تَبِعْتُهُ تُلُوًّا وَتَلَوْتُ الْقُرْآنَ تِلَاوَةً. وَتَلَوْتُ الرَّجُلَ تُلُوًّا إِذَا خَذَلْتُهُ. وَالتَّلِيَّةُ وَالتُّلَاوَةُ (بِضَمِّ التَّاءِ): الْبَقِيَّةُ يُقَالُ: تَلِيَتْ لِي مِنْ حَقِّي تُلَاوَةٌ وَتَلِيَّةٌ أَيْ بَقِيَتْ. وَأَتْلَيْتُ: أَبْقَيْتُ. وَتَتَلَّيْتُ حَقِّي إِذَا تَتَبَّعْتُهُ حَتَّى تَسْتَوْفِيَهُ قَالَ أَبُو زَيْدٍ: تَلَّى الرَّجُلُ إِذَا كَانَ بِآخِرِ رمق. الثامنة- قوله تعالى: (أَفَلا تَعْقِلُونَ) أَيْ أَفَلَا تَمْنَعُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ مُوَاقَعَةِ هَذِهِ الْحَالِ الْمُرْدِيَةِ لَكُمْ. وَالْعَقْلُ: الْمَنْعُ وَمِنْهُ عِقَالُ الْبَعِيرِ لِأَنَّهُ يَمْنَعُ عَنِ الْحَرَكَةِ وَمِنْهُ الْعَقْلُ لِلدِّيَةِ لِأَنَّهُ يَمْنَعُ وَلِيَّ الْمَقْتُولِ عَنْ قَتْلِ الْجَانِي وَمِنْهُ اعْتِقَالُ الْبَطْنِ وَاللِّسَانِ وَمِنْهُ يُقَالُ لِلْحِصْنِ: مَعْقِلٌ. وَالْعَقْلُ. نَقِيضُ الْجَهْلِ وَالْعَقْلُ ثَوْبٌ أَحْمَرُ تَتَّخِذُهُ نِسَاءُ الْعَرَبِ تُغَشِّي بِهِ الْهَوَادِجُ قَالَ عَلْقَمَةُ:

et-Tâmûr (التَّامُورُ) kelimesi de kandır. Yedincisi- Yüce Allah'ın { وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ } “...ve siz Kitab'ı okuduğunuz halde” kavlidir. Bu, idrak eden kimse için büyük bir azarlamadır. 'Tetlûne' (تَتْلُونَ); okuyorsunuz demektir. 'el-Kitâb' (الْكِتابَ) ise Tevrat'tır. Onların yaptığını yapan herkes de onlar gibidir. Tilâvetin aslı tâbi olmaktır. İşte bu sebeple kıraat hakkında da kullanılmıştır; zira okuyan kimse harflerinde sözün bir kısmını diğerinin peşine takarak onu bir düzen içinde getirir. Birine tâbi olduğunda 'televtuhû tülüvven' (تَلَوْتُهُ تُلُوًّا), Kur'an okuduğunda ise 'televtü'l-Kur'âne tilâveten' (تَلَوْتُ الْقُرْآنَ تِلَاوَةً) denir. Bir kimseyi yüzüstü bıraktığında 'televtü'r-racüle tülüvven' (تَلَوْتُ الرَّجُلَ تُلُوًّا) denir. et-Teliyye (التَّلِيَّةُ) ve et-tülâve (التُّلَاوَةُ - tâ harfinin ötresiyle) ise kalıntı ve artık demektir. 'Hakkımdan bana bir kalıntı/artık kaldı' anlamında 'teliyet lî min hakkî tülâvetün ve teliyyetün' (تَلِيَتْ لِي مِنْ حَقِّي تُلَاوَةٌ وَتَلِيَّةٌ) denir. 'etleytü' (أَتْلَيْتُ); geride bıraktım demektir. 'Hakkımı tam olarak alıncaya kadar peşini sürdüm' manasında 'tetelleytü hakkî' (تَتَلَّيْتُ حَقِّي) denir. Ebu Zeyd: 'Kişi son nefesinde olduğu zaman tellâ'r-racülü (تَلَّى الرَّجُلُ) denir' demiştir. Sekizincisi- Yüce Allah'ın { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Aklınızı kullanmıyor musunuz?” kavlidir; yani kendinizi sizi helake sürükleyen bu duruma düşmekten alıkoymuyor musunuz? demektir. Akıl lügatte engellemektir; devenin hareketini engellediği için bağlandığı ipe 'ıkâl' (عِقَال) denmesi bundandır. Diyet için 'akl' (الْعَقْل) denmesi de bundandır; çünkü o, maktulün velisini katili öldürmekten alıkoyar. Karın tutulması ve dil tutulması için 'i'tikâl' (اعْتِقَال) denmesi de bundandır. Kaleye sığınak anlamında 'ma'kıl' (مَعْقِل) denmesi de bundandır. Akıl (الْعَقْل); cehaletin zıddıdır. Akıl aynı zamanda Arap kadınlarının hevdeleri örtmek için edindikleri kırmızı bir kumaştır. Alkame şöyle demiştir:

عَقْلًا وَرَقْمًا تَكَادُ الطَّيْرُ تَخْطَفُهُ ... كَأَنَّهُ مِنْ دَمِ الْأَجْوَافِ مَدْمُومُ

[Üzerinde] çizgiler ve nakışlar bulunan [kırmızı bir kumaştı], kuşlar onu neredeyse kapıp götürecekti / Sanki o, karın boşluklarından [çıkan] kanla boyanmıştı.

الْمَدْمُومُ (بِالدَّالِ الْمُهْمَلَةِ) الْأَحْمَرُ وَهُوَ الْمُرَادُ هُنَا. وَالْمَدْمُومُ الْمُمْتَلِئُ شَحْمًا مِنَ الْبَعِيرِ وَغَيْرِهِ وَيُقَالُ: هُمَا ضَرْبَانِ مِنَ الْبُرُودِ. قَالَ ابْنُ فَارِسٍ: وَالْعَقْلُ مِنْ شِيَاتِ الثِّيَابِ مَا كَانَ نَقْشُهُ طُولًا وَمَا كَانَ نَقْشُهُ مُسْتَدِيرًا فَهُوَ الرَّقْمُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْعَاقِلُ مَنْ عَمِلَ بِمَا أَوْجَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ فَمَنْ لَمْ يَعْمَلْ فَهُوَ جَاهِلٌ. التَّاسِعَةُ- اتَّفَقَ أَهْلُ الْحَقِّ عَلَى أَنَّ الْعَقْلَ كَائِنٌ مَوْجُودٌ لَيْسَ بِقَدِيمٍ وَلَا مَعْدُومٍ لِأَنَّهُ لو كان معدوما لما اختص بالإنصاف بِهِ بَعْضُ الذَّوَاتِ دُونَ بَعْضٍ وَإِذَا ثَبَتَ وُجُودُهُ فَيَسْتَحِيلُ الْقَوْلُ بِقِدَمِهِ، إِذِ الدَّلِيلُ قَدْ قَامَ عَلَى أَنْ لَا قَدِيمَ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَغَيْرِهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَدْ صَارَتِ الْفَلَاسِفَةُ إِلَى أَنَّ الْعَقْلَ قَدِيمٌ ثُمَّ مِنْهُمْ مَنْ صَارَ إِلَى أَنَّهُ جَوْهَرٌ لَطِيفٌ فِي الْبَدَنِ يَنْبَثُّ شُعَاعُهُ مِنْهُ بِمَنْزِلَةِ السِّرَاجِ فِي الْبَيْتِ يَفْصِلُ بِهِ بَيْنَ حَقَائِقِ الْمَعْلُومَاتِ. وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّهُ جَوْهَرٌ بَسِيطٌ أَيْ غَيْرُ مُرَكَّبٍ. ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي مَحَلِّهِ فَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ: مَحَلَّهُ الدِّمَاغُ لِأَنَّ الدِّمَاغَ مَحَلُّ الْحِسِّ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ أُخْرَى مَحَلَّهُ الْقَلْبُ لِأَنَّ الْقَلْبَ مَعْدِنُ الْحَيَاةِ وَمَادَّةُ الْحَوَاسِّ. وَهَذَا الْقَوْلُ فِي الْعَقْلِ بِأَنَّهُ جَوْهَرٌ فَاسِدٌ مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْجَوَاهِرَ مُتَمَاثِلَةٌ فَلَوْ كَانَ جَوْهَرٌ عَقْلًا لَكَانَ كُلُّ جَوْهَرٍ عَقْلًا. وَقِيلَ: إِنَّ الْعَقْلَ هُوَ الْمُدْرِكُ لِلْأَشْيَاءِ عَلَى مَا هِيَ عَلَيْهِ مِنْ حَقَائِقِ الْمَعَانِي. وَهَذَا الْقَوْلُ وَإِنْ كَانَ أَقْرَبُ مِمَّا قَبْلَهُ فَيَبْعُدُ عَنِ الصَّوَابِ مِنْ جِهَةِ أَنَّ الْإِدْرَاكَ مِنْ صِفَاتِ الْحَيِّ وَالْعَقْلُ عَرَضٌ يَسْتَحِيلُ ذَلِكَ مِنْهُ كَمَا يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ مُلْتَذًّا وَمُشْتَهِيًا وَقَالَ الشَّيْخُ أَبُو الْحَسَنِ الأشعري والأستاذ أبو إسحاق الاسفرايني وَغَيْرُهُمَا مِنَ الْمُحَقِّقِينَ الْعَقْلُ هُوَ الْعِلْمُ بِدَلِيلِ أَنَّهُ لَا يُقَالُ عَقَلْتُ وَمَا عَلِمْتُ أَوْ عَلِمْتُ وَمَا عَقَلْتُ وَقَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرٍ الْعَقْلُ عُلُومٌ ضَرُورِيَّةٌ بِوُجُوبِ الْوَاجِبَاتِ وَجَوَازِ الْجَائِزَاتِ وَاسْتِحَالَةِ الْمُسْتَحِيلَاتِ وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي الْمَعَالِي فِي الْإِرْشَادِ وَاخْتَارَ فِي الْبُرْهَانِ أَنَّهُ صِفَةٌ يَتَأَتَّى بِهَا دَرْكُ الْعُلُومِ وَاعْتَرَضَ عَلَى مَذْهَبِ الْقَاضِي وَاسْتَدَلَّ عَلَى فَسَادِ مَذْهَبِهِ وَحُكِيَ فِي الْبُرْهَانِ عَنِ الْمُحَاسِبِيِّ أَنَّهُ قَالَ الْعَقْلُ غَرِيزَةٌ وَحَكَى الأستاذ

el-Medmûm (الْمَدْمُومُ - noktasız dâl ile) kırmızı demektir ve burada kastedilen de budur. el-Medmûm, deve ve benzeri hayvanların yağ ile dopdolu olması manasına da gelir. 'Bunlar iki çeşit çizgili Yemen kumaşıdır' da denilmiştir. İbn Fâris şöyle demiştir: 'Kumaş desenlerinden nakışı uzunlamasına olana akl (عَقْل), yuvarlak olana ise rakm (رَقْم) denir.' Zeccâc: 'Akıllı kimse, Allah'ın kendisine farz kıldığı şeylerle amel edendir; amel etmeyen ise câhildir' demiştir. Dokuzuncusu- Hak ehli, aklın mevcut bir varlık olduğu, kadîm de ma'dûm (yok) da olmadığı hususunda ittifak etmişlerdir. Çünkü eğer ma'dûm olsaydı, bazı zâtlar onunla nitelenmekle diğerlerinden ayrışmazdı. Onun varlığı sabit olunca, kadîm olduğunu söylemek imkânsızdır; zira Allah Teâlâ'dan başka hiçbir kadîm bulunmadığına dair delil sabittir, nitekim bunun açıklaması Allah Teâlâ dilerse bu surede ve diğer yerlerde gelecektir. Filozoflar ise aklın kadîm olduğu görüşüne varmışlardır; sonra onlardan bir kısmı, aklın bedende bulunan, ışığı tıpkı evdeki bir kandil gibi yayılan ve onunla bilinen şeylerin hakikatlerinin arasını ayıran latif bir cevher olduğu görüşüne varmıştır. Onlardan kimi de onun basit yani bileşik olmayan bir cevher olduğunu söylemiştir. Sonra onun mahalli konusunda ihtilaf etmişlerdir: Onlardan bir grup 'Onun mahalli beyindir; çünkü beyin hislerin mahallidir' demiştir. Diğer bir grup ise 'Onun mahalli kalptir; çünkü kalp hayatın madeni ve duyuların kaynağıdır' demiştir. Aklın cevher olduğuna dair bu görüş bâtıldır; çünkü cevherler birbirinin benzeridir, şayet bir cevher akıl olsaydı her cevherin akıl olması gerekirdi. Aklın, eşyayı gerçek anlamları üzere olduğu gibi idrak eden şey olduğu da söylenmiştir. Bu görüş öncekinden daha yakın olsa da yine de doğrudan uzaktır; çünkü idrak etmek diri olanın sıfatlarındandır, akıl ise arazdır ve arazın idrak etmesi tıpkı lezzet alan veya arzulayan olması gibi imkânsızdır. Şeyh Ebu'l-Hasan el-Eş'arî, Üstat Ebu İshak el-İsferâyînî ve muhakkik âlimlerden başkaları: 'Akıl ilimdir; bunun delili 'aklettim ama bilmedim' yahut 'bildim ama akletmedim' denilemeyişidir' demişlerdir. Kâdı Ebu Bekir: 'Akıl; vaciplerin vücubuna, caizlerin cevazına ve müstahillerin imkânsızlığına dair zaruri ilimlerdir' demiştir. Bu, Ebu'l-Meâlî'nin el-İrşâd'daki tercihidir. el-Burhân'da ise aklın ilimleri kavramanın kendisiyle meydana geldiği bir sıfat olduğunu tercih etmiş, Kâdı'nın mezhebine itiraz etmiş ve onun mezhebinin tutarsızlığına delil getirmiştir. el-Burhân'da Muhâsibî'den aklın fıtrî bir kabiliyet (garîze) olduğunu söylediği nakledilmiştir. Üstat

أَبُو بَكْرٍ عَنِ الشَّافِعِيِّ وَأَبِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُجَاهِدٍ أَنَّهُمَا قَالَا الْعَقْلُ آلَةُ التَّمْيِيزِ وَحُكِيَ عَنْ أَبِي الْعَبَّاسِ الْقَلَانِسِيِّ أَنَّهُ قَالَ الْعَقْلُ قُوَّةُ التَّمْيِيزِ وَحُكِيَ عَنِ الْمُحَاسِبِيِّ أَنَّهُ قَالَ الْعَقْلُ أَنْوَارٌ وَبَصَائِرُ ثُمَّ رَتَّبَ هَذِهِ الْأَقْوَالَ وَحَمَلَهَا عَلَى مَحَامِلَ فَقَالَ وَالْأَوْلَى أَلَّا يَصِحَّ هَذَا النَّقْلُ عَنِ الشَّافِعِيِّ وَلَا عَنِ ابْنِ مُجَاهِدٍ فَإِنَّ الْآلَةَ إِنَّمَا تُسْتَعْمَلُ فِي الْآلَةِ الْمُثْبَتَةِ وَاسْتِعْمَالُهَا فِي الْأَعْرَاضِ مَجَازٌ. وَكَذَلِكَ قَوْلُ مَنْ قَالَ إِنَّهُ قُوَّةٌ فَإِنَّهُ لَا يُعْقَلُ مِنَ الْقُوَّةِ إِلَّا الْقُدْرَةُ وَالْقَلَانِسِيُّ أَطْلَقَ مَا أَطْلَقَهُ تَوَسُّعًا فِي الْعِبَارَاتِ وَكَذَلِكَ الْمُحَاسِبِيُّ. وَالْعَقْلُ لَيْسَ بِصُورَةٍ وَلَا نُورٍ وَلَكِنْ تُسْتَفَادُ بِهِ الْأَنْوَارُ وَالْبَصَائِرُ وَسَيَأْتِي فِي هَذِهِ السُّورَةِ بَيَانُ فَائِدَتِهِ فِي آيَةِ التَّوْحِيدِ إِنْ شَاءَ الله تعالى.

Ebu Bekir; Şâfiî ve Ebu Abdillâh b. Mücâhid'den onların 'Akıl temyiz aletidir' dediklerini nakletmiştir. Ebu'l-Abbâs el-Kalânisî'den 'Akıl temyiz kuvvetidir' dediği nakledilmiş, Muhâsibî'den de 'Akıl nurlar ve basiretlerdir' dediği nakledilmiştir. Sonra bu görüşleri sıralayıp uygun manalara hamletmiş ve şöyle demiştir: 'En doğrusu bu naklin Şâfiî'den de İbn Mücâhid'den de sahih olmamasıdır; çünkü alet lafzı ancak cisimleşmiş alet için kullanılır, onun arazlar hakkında kullanılması ise mecazdır. Aynı şekilde onun kuvvet olduğunu söyleyenin sözü de böyledir; zira kuvvetten ancak kudret anlaşılır. Kalânisî'nin bu lafzı kullanması ifadede genişlik (mecaz) kabilindendir, Muhâsibî'nin sözü de böyledir. Akıl bir suret veya nur değildir; fakat nurlar ve basiretler onun vasıtasıyla elde edilir.' Allah Teâlâ dilerse bu suredeki tevhid ayetinde onun faydasının açıklaması gelecektir.

[سورة البقرة (٢): آية ٤٥]

[el-Bakara Suresi (2): Âyet 45]

وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلاَّ عَلَى الْخاشِعِينَ (٤٥)

{ وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلاَّ عَلَى الْخاشِعِينَ } “Sabır ve namazla yardım dileyin. Şüphesiz o, huşû duyanlardan başkasına pek ağır gelir.” (45)

فِيهِ ثَمَانِ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ) الصَّبْرُ: الْحَبْسُ فِي اللُّغَةِ وَقُتِلَ فُلَانٌ صَبْرًا أَيْ أُمْسِكَ وَحُبِسَ حَتَّى أُتْلِفَ وَصَبَّرْتُ نَفْسِي عَلَى الشَّيْءِ حَبَسْتُهَا. وَالْمَصْبُورَةُ الَّتِي نُهِيَ عَنْهَا فِي الْحَدِيثِ هِيَ الْمَحْبُوسَةُ عَلَى الْمَوْتِ وَهِيَ الْمُجَثَّمَةُ. وَقَالَ عَنْتَرَةُ:

Bunda sekiz mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } “Sabır ve namazla yardım dileyin” kavlidir. es-Sabr (الصَّبْرُ); dilde hapsetmek/tutmaktır. 'Kutile fülânün sabren' (فُلَانٌ قُتِلَ صَبْرًا) denildiğinde; yani hapsedilip bağlanarak telef edildi demektir. 'Sabbertü nefsî ale'ş-şey'' (صَبَّرْتُ نَفْسِي عَلَى الشَّيْءِ); kendimi o şey üzerinde tuttum/hapsettim demektir. Hadiste nehyedilen 'masbûre' (الْمَصْبُورَةُ) ise ölüme hapsedilen hayvandır ki o da 'mücesseme' (hedef tahtası yapılan)dir. Antere şöyle demiştir:

فَصَبَرْتُ عَارِفَةً لِذَلِكَ حُرَّةً ... تَرْسُو إِذَا نَفْسُ الْجَبَانِ تَطَلَّعُ

Bunun için hür ve dirençli nefsimi sabırla tuttum; / Korkak kimsenin nefsi kaçıp kurtulmak isterken o sebat eder.

الثَّانِيَةُ- أَمَرَ تَعَالَى بِالصَّبْرِ عَلَى الطَّاعَةِ وَعَنِ الْمُخَالَفَةِ فِي كِتَابِهِ فَقَالَ" وَاصْبِرُوا" يُقَالُ فُلَانٌ صَابِرٌ عَنِ الْمَعَاصِي وَإِذَا صَبَرَ عَنِ الْمَعَاصِي فَقَدْ صَبَرَ عَلَى الطَّاعَةِ هَذَا أَصَحُّ مَا قِيلَ قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَا يُقَالُ لِمَنْ صَبَرَ عَلَى الْمُصِيبَةِ: صَابِرٌ إِنَّمَا يُقَالُ صَابِرٌ عَلَى كَذَا. فَإِذَا قُلْتَ صَابِرٌ مُطْلَقًا فَهُوَ عَلَى مَا ذَكَرْنَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى" إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ " [الزمر: ١٠] الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَالصَّلاةِ" خَصَّ الصَّلَاةَ بِالذِّكْرِ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ الْعِبَادَاتِ تَنْوِيهًا بِذِكْرِهَا وَكَانَ ﵇ إِذَا حَزَبَهُ أَمْرٌ فَزَعَ إِلَى الصَّلَاةِ وَمِنْهُ مَا رُوِيَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ

İkincisi- Yüce Allah Kitabı'nda itaate sabretmeyi ve karşı gelmekten [günahtan] sakınmaya sabretmeyi emrederek { وَاصْبِرُوا } “...ve sabredin” buyurmuştur. 'Falan kimse günahlara karşı sabırlıdır' denilir; günahlara karşı sabrettiğinde ise zaten itaate sabretmiş olur. Söylenenlerin en sahihi budur. en-Nehhâs şöyle demiştir: Musibete sabreden kişiye [yalın halde] 'sabreden (sâbir)' denmez; ancak 'şuna karşı sabreden' denilir. Mutlak [yalın] olarak 'sabreden' dediğinde ise bu, zikrettiğimiz anlamdadır. Nitekim Yüce Allah: { إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ } “Yalnızca sabredenlerin mükâfatı hesapsız olarak tastamam ödenecektir” [ez-Zümer 10] buyurmuştur. Üçüncüsü- Yüce Allah'ın { وَالصَّلاةِ } “...ve namazla...” kavlidir. Şanını yüceltmek amacıyla diğer ibadetler arasından namazı özellikle zikretmiştir. [Peygamber] aleyhisselâm kendisini sıkıntıya sokan bir durumla karşılaştığında hemen namaza sığınırdı. Nitekim rivayet edildiğine göre Abdullah

ابن عَبَّاسٍ نُعِيَ لَهُ أَخُوهُ قُثَمُ- وَقِيلَ بِنْتٌ لَهُ- وَهُوَ فِي سَفَرٍ فَاسْتَرْجَعَ وَقَالَ: عَوْرَةٌ سترها الله، ومئونة كَفَاهَا اللَّهُ، وَأَجْرٌ سَاقَهُ اللَّهُ. ثُمَّ تَنَحَّى عَنِ الطَّرِيقِ وَصَلَّى ثُمَّ انْصَرَفَ إِلَى رَاحِلَتِهِ وَهُوَ يَقْرَأُ:" وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ" (فَالصَّلَاةُ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ هِيَ الشَّرْعِيَّةُ. وَقَالَ قَوْمٌ: هِيَ الدُّعَاءُ عَلَى عُرْفِهَا فِي اللُّغَةِ فَتَكُونُ الْآيَةُ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ مُشْبِهَةً لِقَوْلِهِ تَعَالَى" إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ" [الأنفال ٤٥] لِأَنَّ الثَّبَاتَ هُوَ الصَّبْرُ وَالذِّكْرَ هُوَ الدُّعَاءُ وَقَوْلٌ ثَالِثٌ قَالَ مُجَاهِدٌ: الصَّبْرُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الصَّوْمُ وَمِنْهُ قِيلَ لِرَمَضَانَ شَهْرُ الصَّبْرِ فَجَاءَ الصَّوْمُ وَالصَّلَاةُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ فِي الْآيَةِ مُتَنَاسِبًا فِي أَنَّ الصِّيَامَ يَمْنَعُ مِنَ الشَّهَوَاتِ وَيُزَهِّدُ فِي الدُّنْيَا وَالصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَتَخَشُّعٌ وَيُقْرَأُ فِيهَا الْقُرْآنُ الَّذِي يُذَكِّرُ الْآخِرَةَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةُ- الصَّبْرُ عَلَى الْأَذَى وَالطَّاعَاتِ مِنْ بَابِ جِهَادِ النَّفْسِ وَقَمْعِهَا عَنْ شَهَوَاتِهَا وَمَنْعِهَا مِنْ تَطَاوُلِهَا وَهُوَ مِنْ أَخْلَاقِ الْأَنْبِيَاءِ وَالصَّالِحِينَ قَالَ يَحْيَى بْنُ الْيَمَانِ الصَّبْرُ أَلَّا تَتَمَنَّى حَالَةً سِوَى مَا رَزَقَكَ اللَّهُ وَالرِّضَا بِمَا قَضَى اللَّهُ مِنْ أَمْرِ دُنْيَاكَ وَآخِرَتِكَ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ قَالَ عَلِيٌّ ﵁ الصَّبْرُ مِنَ الْإِيمَانِ بِمَنْزِلَةِ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ قَالَ الطَّبَرِيُّ وَصَدَقَ عَلِيٌّ ﵁ وَذَلِكَ أَنَّ الْإِيمَانَ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ وَإِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ وَعَمَلٌ بِالْجَوَارِحِ فَمَنْ لَمْ يَصْبِرْ عَلَى الْعَمَلِ بِجَوَارِحِهِ لَمْ يَسْتَحِقَّ الْإِيمَانَ بِالْإِطْلَاقِ. فَالصَّبْرُ عَلَى الْعَمَلِ بِالشَّرَائِعِ نَظِيرُ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ لِلْإِنْسَانِ الَّذِي لَا تَمَامَ لَهُ إِلَّا بِهِ. الْخَامِسَةُ- وَصَفَ اللَّهُ تَعَالَى جَزَاءَ الْأَعْمَالِ وَجَعَلَ لَهَا نِهَايَةً وَحَدًّا فَقَالَ" مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها" [الانعام ١٦٠] وَجَعَلَ جَزَاءَ الصَّدَقَةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَوْقَ هَذَا فَقَالَ" مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ" [البقرة: ٢٦١] الْآيَةَ. وَجَعَلَ أَجْرَ الصَّابِرِينَ بِغَيْرِ حِسَابٍ وَمَدَحَ أَهْلَهُ فَقَالَ" إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ

b. Abbâs'a bir yolculukta iken kardeşi Kusem'in -kızı olduğu da söylenmiştir- ölüm haberi verildiğinde istircâda bulundu (İnnâ lillâhi... dedi) ve: 'Allah'ın örttüğü bir avret, Allah'ın giderdiği bir külfet ve Allah'ın sevk ettiği bir ecirdir' dedi. Sonra yoldan kenara çekilip namaz kıldı, ardından { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } “Sabır ve namazla yardım dileyin” ayetini okuyarak biniti tarafına yöneldi. Bu tevile göre namaz, şer'î anlamdaki namazdır. Bir grup da şöyle demiştir: O dildeki örfü üzere duadır; bu takdirde ayet Yüce Allah'ın { إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ } “Bir toplulukla karşılaştığınızda sebat edin ve Allah'ı zikredin” [el-Enfâl 45] kavline benzemiş olur; çünkü sebat etmek sabırdır, zikir ise duadır. Üçüncü bir görüş olarak Mücâhid şöyle demiştir: Bu ayetteki sabır oruçtur; nitekim Ramazan'a bu sebeple sabır ayı denmiştir. Bu görüşe göre ayetteki oruç ve namaz; orucun şehvetleri engellemesi ve dünyadan sakındırması, namazın da hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyması, huşû sağlaması ve onda ahireti hatırlatan Kur'an'ın okunması yönüyle birbirine uygun düşmektedir, Allah en doğrusunu bilir. Dördüncüsü- Eziyetlere ve itaatlere sabretmek, nefisle cihat etmek, onu şehvetlerinden bastırmak ve azgınlığından alıkoymak kabilindendir; bu peygamberlerin ve salihlerin ahlakındandır. Yahyâ b. el-Yemân şöyle demiştir: 'Sabır; Allah'ın sana rızık olarak verdiğinden başka bir durum temenni etmemen ve Allah'ın senin dünyan ve ahiretin hakkında takdir ettiği şeye rıza göstermendir.' Şa'bî, Ali radıyallâhu anh'ın şöyle dediğini söylemiştir: 'Sabrın imandaki yeri, başın bedendeki yeri gibidir.' Taberî: 'Ali radıyallâhu anh doğru söylemiştir; zira iman kalp ile marifet, dil ile ikrar ve uzuvlarla ameldir. Uzuvlarıyla amel etmeye sabretmeyen kimse mutlak anlamda imanı hak edemez. Şeriat hükümleriyle amel etmeye sabretmek, insanın onsuz tamam olamayacağı başın bedendeki durumu gibidir' demiştir. Beşincisi- Allah Teâlâ amellerin mükâfatını vasfedip ona bir nihayet ve sınır tayin ederek: { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها } “Kim bir iyilikle gelirse ona bunun on katı vardır” [el-En'âm 160] buyurmuştur. Allah yolundaki sadakanın mükâfatını ise bundan daha üstün kılıp: { مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ } “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu bir tanenin durumu gibidir...” [el-Bakara 261] ayetini buyurmuştur. Sabredenlerin mükâfatını ise hesapsız kılmış ve sabır ehlini överek şöyle buyurmuştur: { إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ } “Yalnızca sabredenlere mükâfatları hesapsız ödenecektir”

" [الزمر: ١٠] وَقَالَ" وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ" [الشورى: ٤٣] وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالصَّابِرِينَ فِي قَوْلِهِ" إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ" [الزمر: ١٠] أَيِ الصَّائِمُونَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي صَحِيحِ السُّنَّةِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: (الصِّيَامُ لِي وَأَنَا أَجْزِي بِهِ) فَلَمْ يَذْكُرْ ثَوَابًا مُقَدَّرًا كَمَا لَمْ يَذْكُرْهُ فِي الصَّبْرِ. وَاللَّهُ أعلم.

... [ez-Zümer: 10] ve { وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } “Her kim sabreder ve bağışlarsa, şüphesiz bu azmedilmeye değer işlerdendir” [eş-Şûrâ: 43] buyurmuştur. { إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ } “...sabredenlere ancak mükâfatları hesapsız ödenecektir” [ez-Zümer: 10] kavlindeki 'sabredenler' ile kastedilenin oruç tutanlar olduğu da söylenmiştir. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahih sünnette rivayet edildiğine göre Yüce Allah: « الصِّيَامُ لِي وَأَنَا أَجْزِي بِهِ » «Oruç Benim içindir ve onun mükâfatını Ben veririm» buyurmuştur. Sabırda muayyen bir sevap zikretmediği gibi burada da takdir edilmiş muayyen bir sevap zikretmemiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

السَّادِسَةُ- مِنْ فَضْلِ الصَّبْرِ وَصَفَ اللَّهُ تَعَالَى نَفْسَهُ بِهِ كَمَا فِي حَدِيثِ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ (ليس أحد أو ليس شي أَصْبَرَ عَلَى أَذًى سَمِعَهُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى إِنَّهُمْ لَيَدْعُونَ لَهُ وَلَدًا وَإِنَّهُ لَيُعَافِيهِمْ وَيَرْزُقُهُمْ) أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَصْفُ اللَّهِ تَعَالَى بِالصَّبْرِ إِنَّمَا هُوَ بِمَعْنَى الْحِلْمِ وَمَعْنَى وَصْفِهِ تَعَالَى بِالْحِلْمِ هُوَ تَأْخِيرُ الْعُقُوبَةِ عَنِ الْمُسْتَحِقِّينَ لَهَا وَوَصْفُهُ تَعَالَى بِالصَّبْرِ لَمْ يَرِدْ فِي التَّنْزِيلِ وَإِنَّمَا وَرَدَ فِي حَدِيثِ أَبِي مُوسَى وَتَأَوَّلَهُ أَهْلُ السُّنَّةِ عَلَى تَأْوِيلِ الْحِلْمِ قَالَهُ ابْنُ فُورَكَ وَغَيْرُهُ. وَجَاءَ فِي أَسْمَائِهِ" الصَّبُورُ" لِلْمُبَالَغَةِ فِي الْحِلْمِ عَمَّنْ عَصَاهُ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ) اخْتَلَفَ الْمُتَأَوِّلُونَ فِي عَوْدِ الضَّمِيرِ مِنْ قَوْلِهِ:" وَإِنَّها"، فَقِيلَ: عَلَى الصَّلَاةِ وَحْدَهَا خَاصَّةً لِأَنَّهَا تَكْبُرُ عَلَى النُّفُوسِ مَا لَا يَكْبُرُ الصَّوْمُ وَالصَّبْرُ هُنَا: الصَّوْمُ فَالصَّلَاةُ فِيهَا سِجْنُ النُّفُوسِ وَالصَّوْمُ إِنَّمَا فِيهِ مَنْعُ الشَّهْوَةِ فَلَيْسَ مَنْ مَنَعَ شَهْوَةً وَاحِدَةً أَوْ شَهْوَتَيْنِ كَمَنْ مَنَعَ جَمِيعَ الشَّهَوَاتِ. فَالصَّائِمُ إِنَّمَا مَنَعَ شَهْوَةَ النِّسَاءِ وَالطَّعَامِ وَالشَّرَابِ ثُمَّ يَنْبَسِطُ فِي سَائِرِ الشَّهَوَاتِ مِنَ الْكَلَامِ وَالْمَشْيِ وَالنَّظَرِ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ مُلَاقَاةِ الْخَلْقِ فَيَتَسَلَّى بِتِلْكَ الْأَشْيَاءِ عَمَّا مُنِعَ. وَالْمُصَلِّي يَمْتَنِعُ مِنْ جَمِيعِ ذَلِكَ فَجَوَارِحُهُ كُلُّهَا مُقَيَّدَةٌ بِالصَّلَاةِ عَنْ جَمِيعِ الشَّهَوَاتِ. وَإِذَا كَانَ ذَلِكَ كَانَتِ الصَّلَاةُ أَصْعَبَ عَلَى النَّفْسِ وَمُكَابَدَتُهَا أَشَدَّ فَلِذَلِكَ قَالَ" وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ" وَقِيلَ: عَلَيْهِمَا وَلَكِنَّهُ كَنَّى عَنِ الْأَغْلَبِ وَهُوَ الصَّلَاةُ كَقَوْلِهِ" وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ" [التوبة: ٣٤] وَقَوْلُهُ:" وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها" [الجمعة: ١١] فَرَدَّ الْكِنَايَةَ إِلَى الْفِضَّةِ لِأَنَّهَا الْأَغْلَبُ وَالْأَعَمُّ وَإِلَى التِّجَارَةِ لِأَنَّهَا الْأَفْضَلُ وَالْأَهَمُّ وَقِيلَ: إِنَّ الصبر لما كان داخل فِي الصَّلَاةِ أَعَادَ عَلَيْهَا كَمَا قَالَ" وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ" [التوبة: ٦٢] وَلَمْ يَقُلْ: يُرْضُوهُمَا لِأَنَّ رِضَا الرَّسُولِ دَاخِلٌ في رضا الله ﷿ ومنه قول الشاعر:

Altıncısı- Sabrın faziletindendir ki, Allah Teâlâ Ebu Mûsâ'nın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği şu hadiste olduğu gibi Zâtını onunla vasfetmiştir: (İşittiği eziyete Allah Teâlâ'dan daha sabırlı hiç kimse —yahut hiçbir şey— yoktur. Onlar O'na çocuk isnat ederler, O ise onlara afiyet verir ve onları rızıklandırır). Bunu Buhârî tahric etmiştir. Âlimlerimiz şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ'nın sabırla vasfedilmesi ancak hilim anlamındadır; O'nun hilim ile vasfedilmesinin anlamı ise hak edenlerden cezayı ertelemesidir. Allah Teâlâ'nın sabırla vasfedilmesi Kur'an'da yer almamış, ancak Ebu Mûsâ hadisinde varit olmuştur; Ehl-i Sünnet bunu hilim teviliyle tevil etmiştir; bunu İbn Fûrek ve başkaları söylemiştir. O'na isyan edenlere karşı hilminin çokluğunu ifade etmek üzere esmâ-i hüsnâsı arasında 'es-Sabûr' da gelmiştir. Yedincisi- Yüce Allah'ın { وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ } “Şüphesiz o pek ağır gelir” kavlidir. Tevil ehli { وَإِنَّها } kavlindeki zamirin nereye döndüğü hususunda ihtilaf etmişlerdir: Sadece ve özellikle namaza döndüğü söylenmiştir; çünkü namaz nefislere orucun ağır gelmediği kadar ağır gelir -buradaki sabır oruçtur-. Zira namazda nefislerin hapsedilmesi vardır; oruçta ise yalnızca şehvetin engellenmesi vardır. Bir veya iki şehveti engelleyen kimse bütün şehvetleri engelleyen kimse gibi değildir. Çünkü oruçlu kimse sadece kadın, yeme ve içme şehvetini engeller, ardından konuşma, yürüme, bakma ve insanlarla karşılaşma gibi diğer şehvetlerde serbestçe davranır; böylece engellendiği şeylerden bu şeylerle teselli bulur. Namaz kılan kimse ise bütün bunlardan menedilmiştir; dolayısıyla bütün uzuvları namaz vasıtasıyla bütün şehvetlerden bağlanmıştır. Durum böyle olunca namaz nefse daha zor ve onun meşakkati daha şiddetli olur; işte bu sebeple { وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ } buyurmuştur. Zamirin her ikisine döndüğü, fakat Yüce Allah'ın { وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Altın ve gümüşü yığıp da onları Allah yolunda harcamayanlar...” [et-Tevbe 34] ve { وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها } “Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona yönelip dağıldılar” [el-Cuma 11] kavillerinde olduğu gibi daha baskın olan namaza zamirle kinaye yaptığı da söylenmiştir; zira zamiri daha baskın ve yaygın olduğu için gümüşe, daha faziletli ve önemli olduğu için de ticarete döndürmüştür. Sabır namazın içine dâhil olduğu için namaza döndürdüğü de söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ } “Allah ve Resûlü, razı etmelerine daha layıktır” [et-Tevbe 62] buyurmuş, 'yurdûhumâ' (ikisini razı etmelerine) dememiştir; çünkü Resûl'ün rızası Yüce Allah'ın rızasına dâhildir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

إن شرخ الشَّبَابِ وَالشَّعْرَ الْأَسْ ... وَدَ مَا لَمْ يُعَاصَ كان جنونا

Şüphesiz gençliğin tazeliği ve siyah saç, / Karşı konulup dizginlenmedikçe bir deliliktir.

وَلَمْ يَقُلْ يُعَاصَيَا رَدٌّ إِلَى الشَّبَابِ لِأَنَّ الشَّعْرَ دَاخِلٌ فِيهِ. وَقِيلَ: رَدَّ الْكِنَايَةَ إِلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا لَكِنْ حُذِفَ اخْتِصَارًا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى" وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً " [المؤمنون: ٥٠] ولم يقل آيتين ومنه قول الشاعر:

'Yû'asayâ' (ikisine karşı konulmadığı) dememiş, gençliğe döndürmüştür; çünkü saç da onun içine dâhildir. Zamiri her ikisine birden döndürdüğü, fakat kısaltma amacıyla tekil getirildiği de söylenmiştir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً } “Meryem oğlunu ve annesini bir ayet kıldık” [el-Mü'minûn 50] buyurmuş, iki ayet dememiştir. Şairin şu sözü de bundandır:

فَمَنْ يَكُ أَمْسَى بِالْمَدِينَةِ رَحْلُهُ ... فَإِنِّي وَقَيَّارٌ بها لغريب

Kimin biniti akşamı Medine'de bulduysa [bilsin ki], / Ben ve Kayyâr orada şüphesiz iki yabancıyız.

وقال آخر:

Bir başkası da şöyle demiştir:

لِكُلِّ هَمٍّ مِنَ الْهُمُومِ سَعَهْ ... وَالصُّبْحُ وَالْمُسْيُ لَا فَلَاحَ مَعَهْ

Her bir keder için bir genişlik vardır, / Sabah ve akşam ile birlikte ise kurtuluş yoktur.

أَرَادَ: لَغَرِيبَانِ، لَا فَلَاحَ معهم وَقِيلَ: عَلَى الْعِبَادَةِ الَّتِي يَتَضَمَّنُهَا بِالْمَعْنَى ذِكْرُ الصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ. وَقِيلَ: عَلَى الْمَصْدَرِ وَهِيَ الِاسْتِعَانَةُ الَّتِي يَقْتَضِيهَا قَوْلُهُ" وَاسْتَعِينُوا" وَقِيلَ عَلَى إِجَابَةِ مُحَمَّدٍ ﵇ لِأَنَّ الصَّبْرَ وَالصَّلَاةَ مِمَّا كَانَ يَدْعُو إِلَيْهِ وَقِيلَ عَلَى الْكَعْبَةِ لِأَنَّ الْأَمْرَ بِالصَّلَاةِ إِنَّمَا هُوَ إِلَيْهَا" وَكَبِيرَةٌ" مَعْنَاهُ ثَقِيلَةٌ شَاقَّةٌ خَبَرُ" إِنَّ" وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ: وَإِنَّهُ لَكَبِيرَةٌ" إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ" فَإِنَّهَا خَفِيفَةٌ عَلَيْهِمْ. قَالَ أَرْبَابُ الْمَعَانِي إِلَّا عَلَى مَنْ أُيِّدَ فِي الْأَزَلِ بِخَصَائِصِ الِاجْتِبَاءِ وَالْهُدَى. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (عَلَى الْخاشِعِينَ) الْخَاشِعُونَ جَمْعُ خَاشِعٍ وَهُوَ الْمُتَوَاضِعُ. وَالْخُشُوعُ: هَيْئَةٌ فِي النَّفْسِ يَظْهَرُ مِنْهَا فِي الْجَوَارِحِ سُكُونٌ وَتَوَاضُعٌ. وَقَالَ قَتَادَةُ: الْخُشُوعُ فِي الْقَلْبِ وَهُوَ الْخَوْفُ وَغَضُّ الْبَصَرِ فِي الصَّلَاةِ قَالَ الزَّجَّاجُ: الْخَاشِعُ الَّذِي يُرَى أَثَرُ الذُّلِّ وَالْخُشُوعِ عَلَيْهِ كَخُشُوعِ الدَّارِ بَعْدَ الْإِقْوَاءِ هَذَا هُوَ الْأَصْلُ قَالَ النَّابِغَةُ:

[Şairler] 'Le-garîbâni' (iki yabancıyız) ve 'Lâ felâha me'ahümâ' (ikisiyle birlikte kurtuluş yoktur) demek istemişlerdir. Zamirin, sabır ve namazın zikredilmesinin manen kapsadığı 'ibadet'e döndüğü de söylenmiştir. Bir görüşe göre de "ve'ste'înû" (yardım isteyin) emrinin gerektirdiği mastara, yani 'yardım isteme'ye (istiâne) döner. Bir diğer görüşe göre Muhammed aleyhisselâm'a icabet etmeye döner; çünkü sabır ve namaz, onun davet ettiği şeylerdendir. Bir diğer görüşe göre Kâbe'ye döner; çünkü namaz kılma emri ancak ona yöneliktir. "Kebîratün" ifadesi ağır, meşakkatli anlamında olup "inne"nin haberidir. Kur'an dışındaki bir kelamda "ve innehû le-kebîratün" denilmesi de caizdir. { إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ } “ancak huşû sahipleri hariç” kısmı ise; şüphesiz namaz onlara hafif gelir demektir. Mana ehli [âlimler] şöyle demişlerdir: Ancak ezelde seçilme ve hidayet hususiyetleriyle desteklenen kimseler müstesnadır. Sekizinci Mesele- Yüce Allah'ın { عَلَى الْخاشِعِينَ } “huşû sahipleri üzerine” buyruğu: Hâşi'ûn (الْخَاشِعُونَ), hâşi' (خَاشِع) kelimesinin çoğulu olup mütevazı olan kimse demektir. Huşû ise nefiste bulunan bir hâldir ki, bundan dolayı azalar üzerinde bir sükûnet ve tevazu belirir. Katâde: "Huşû kalptedir, o da korku ve namazda gözü [harama ve sağa sola] yummaktır" demiştir. Zeccâc ise şöyle demiştir: Hâşi', üzerinde zillet ve boyun eğiş eseri görülen kimsedir; tıpkı boşalıp harabeye döndükten sonra evin sönüp silinmesi (huşûu) gibi. Bu kelimenin asıl anlamı budur. Nâbiğa şöyle demiştir:

رَمَادٌ كَكُحْلِ الْعَيْنِ لَأْيًا أُبَيِّنُهُ ... وَنُؤْيٌ كَجِذْمِ الْحَوْضِ أَثْلَمُ خَاشِعُ

Göz sürmesi gibi bir kül ki güçlükle ayırt edebiliyorum, / Ve havuzun kalıntısı gibi yıkılmış, silinip gitmiş bir siper.

وَمَكَانٌ خَاشِعٌ: لَا يُهْتَدَى لَهُ. وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ أَيْ سَكَنَتْ. وَخَشَعَتْ خَرَاشِيُّ صَدْرِهِ إِذَا أَلْقَى بُصَاقًا لَزِجًا. وَخَشَعَ بِبَصَرِهِ إِذَا غَضَّهُ. وَالْخُشْعَةُ: قِطْعَةٌ مِنَ الْأَرْضِ رَخْوَةٌ وَفِي الْحَدِيثِ: (كَانَتْ خُشْعَةً عَلَى الْمَاءِ ثُمَّ دُحِيَتْ بَعْدُ وَبَلْدَةٌ خَاشِعَةٌ: مُغْبَرَّةٌ لَا مَنْزِلَ

Mekânun hâşiun (مَكَانٌ خَاشِعٌ): Yol bulunamayan [belirsiz ve ıssız] yer demektir. Haşea'l-asvât (خَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ) ise sesler dindi, kesildi anlamına gelir. Haşeat harâşiyyü sadrihî (خَشَعَتْ خَرَاشِيُّ صَدْرِهِ) ifadesi, kişi göğsünden yapışkan bir balgam çıkardığı zaman söylenir. Haşea bi-basarihî (خَشَعَ بِبَصَرِهِ) ise gözünü yere indirdiği/sakındığı zaman kullanılır. el-Huş'a (الْخُشْعَةُ); yumuşak bir toprak parçasıdır. Hadiste şöyle geçmektedir: « كَانَتْ خُشْعَةً عَلَى الْمَاءِ ثُمَّ دُحِيَتْ بَعْدُ » «[Yeryüzü] su üzerinde bir toprak parçası/yükselti idi, sonra yayıldı.» Beldetün hâşiatün (بَلْدَةٌ خَاشِعَةٌ) ise tozlu-topraklı, içinde hiçbir mesken

بِهَا قَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ سَأَلْتُ الْأَعْمَشَ عَنِ الْخُشُوعِ فَقَالَ يَا ثَوْرِيُّ أَنْتَ تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ إِمَامًا لِلنَّاسِ وَلَا تَعْرِفُ الْخُشُوعَ! سَأَلْتُ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيَّ عَنِ الْخُشُوعِ فَقَالَ: أُعَيْمِشُ! تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ إِمَامًا لِلنَّاسِ وَلَا تَعْرِفُ الْخُشُوعَ! لَيْسَ الْخُشُوعُ بِأَكْلِ الْخَشِنِ وَلُبْسِ الْخَشِنِ وَتَطَأْطُؤِ الرَّأْسِ! لَكِنَّ الْخُشُوعَ أَنْ تَرَى الشَّرِيفَ وَالدَّنِيءَ فِي الْحَقِّ سَوَاءً وَتَخْشَعُ لِلَّهِ فِي كُلِّ فَرْضٍ افْتُرِضَ عَلَيْكَ وَنَظَرَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ إِلَى شَابٍّ قَدْ نَكَسَ رَأْسَهُ فَقَالَ يَا هَذَا! ارْفَعْ رَأَسَكَ فَإِنَّ الْخُشُوعَ لَا يَزِيدُ عَلَى مَا فِي الْقَلْبِ. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: الْخُشُوعُ فِي الْقَلْبِ، وَأَنْ تُلِينَ كَفَّيْكَ لِلْمَرْءِ الْمُسْلِمِ وَأَلَّا تَلْتَفِتَ فِي صَلَاتِكَ. وَسَيَأْتِي هَذَا الْمَعْنَى مُجَوَّدًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ" [المؤمنون: ٢ - ١] فَمَنْ أَظْهَرَ لِلنَّاسِ خُشُوعًا فَوْقَ مَا فِي قلبه فإنما أظهر نفاقا علو نِفَاقٍ قَالَ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ لَا يَكُونُ خَاشِعًا حَتَّى تَخْشَعَ كُلُّ شَعْرَةٍ عَلَى جَسَدِهِ لِقَوْلِ اللَّهِ ﵎" تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ" [الزمر: ٢٣]. قُلْتُ: هَذَا هُوَ الْخُشُوعُ الْمَحْمُودُ لِأَنَّ الْخَوْفَ إِذَا سَكَنَ الْقَلْبَ أَوْجَبَ خُشُوعَ الظَّاهِرِ فَلَا يَمْلِكُ صَاحِبُهُ دَفْعَهُ فَتَرَاهُ مُطْرِقًا مُتَأَدِّبًا مُتَذَلِّلًا وَقَدْ كَانَ السَّلَفُ يَجْتَهِدُونَ فِي سَتْرِ مَا يَظْهَرُ مِنْ ذَلِكَ وَأَمَّا الْمَذْمُومُ فَتَكَلُّفُهُ وَالتَّبَاكِي وَمُطَأْطَأَةُ الرَّأْسِ كَمَا يَفْعَلُهُ الْجُهَّالُ لِيُرَوْا بِعَيْنِ الْبِرِّ وَالْإِجْلَالِ وَذَلِكَ خَدْعٌ مِنَ الشَّيْطَانِ وَتَسْوِيلٌ مِنْ نَفْسِ الْإِنْسَانِ. رَوَى الْحَسَنُ أَنَّ رَجُلًا تَنَفَّسَ عِنْدَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ كَأَنَّهُ يَتَحَازَنُ فَلَكَزَهُ عُمَرُ أَوْ قَالَ لَكَمَهُ. وَكَانَ عُمَرُ ﵁ إِذَا تَكَلَّمَ أَسْمَعَ وَإِذَا مَشَى أَسْرَعَ وَإِذَا ضَرَبَ أَوْجَعَ وَكَانَ نَاسِكًا صِدْقًا وَخَاشِعًا حَقًّا وَرَوَى ابْنُ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ الْخَاشِعُونَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا.

belde demektir. Süfyân es-Sevrî şöyle demiştir: A'meş'e huşûu sordum, o da: 'Ey Sevrî! Sen insanlara imam olmak istiyorsun ama huşûu bilmiyorsun!' dedi. Ben de İbrâhim en-Nehaî'ye huşûu sordum; o da şöyle dedi: 'A'meşçik! İnsanlara imam olmak istiyorsun ama huşûu bilmiyorsun! Huşû kaba şeyler yemek, kaba elbiseler giymek ve başı öne eğmek değildir! Fakat huşû, hak konusunda şerefli olanla sıradan olanı bir görmen ve sana farz kılınan her farzda Allah için boyun eğmendir.' Ömer b. el-Hattâb başını öne eğmiş bir genci görünce: 'Ey kişi! Başını kaldır, çünkü huşû kalpte olandan fazla değildir' demiştir. Ali b. Ebî Tâlib de şöyle demiştir: 'Huşû kalptedir, müslüman kimseye karşı ellerini yumuşatman (ona yumuşak davranman) ve namazında sağa sola bakınmamandır.' Bu mana Yüce Allah'ın: { قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ } “Müminler muhakkak kurtuluşa ermiştir; onlar ki namazlarında huşû içindedirler” [el-Mü'minûn 1-2] ayetinde etraflıca gelecektir. Dolayısıyla kim insanlara kalbindekinden fazla bir huşû sergilerse, o ancak nifak üzerine bir nifak sergilemiş olur. Sehl b. Abdullah: 'Allah celle celâluhu'nun { تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ } “Rablerinden korkanların derileri bundan ürperir” [ez-Zümer 23] buyruğu sebebiyle bedenindeki her bir kıl huşû duymadıkça kişi hâşi' (huşû sahibi) olamaz' demiştir. Derim ki: İşte övülen huşû budur; çünkü korku kalbe yerleştiği zaman dış azaların huşûunu zorunlu kılar ve sahibi bunu defetmeye güç yetiremez; böylece onu başını öne eğmiş, edepli ve boyun eğmiş görürsün. Selef-i salihin bundan dışarıya yansıyan şeyleri gizlemeye gayret ederlerdi. Yerilen huşû ise, cahillerin takva ve saygı gözüyle görülmek için yaptıkları gibi kendini kasmak, ağlar gibi yapmak ve başı öne eğmektir ki bu, şeytanın bir aldatmacası ve insan nefsinin bir ayartmasıdır. Hasan[-ı Basrî], bir adamın Ömer b. el-Hattâb'ın yanında hüzünleniyormuş gibi iç çektiğini, bunun üzerine Ömer'in ona yumruk veya tokat vurduğunu rivayet etmiştir. Ömer radıyallâhu anh konuştuğunda işittirir, yürüdüğünde hızlı yürür, vurduğunda acıtırdı; o tam anlamıyla bir âbid ve gerçek anlamda bir huşû sahibiydi. İbn Ebî Necîh de Mücâhid'den: 'Huşû sahipleri, gerçek müminlerdir' dediğini rivayet etmiştir.

[سورة البقرة (٢): آية ٤٦]

[Bakara Suresi (2), Ayet 46]

الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ (٤٦)

{ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ } “Onlar, Rablerine kavuşacaklarını ve gerçekten O'na döneceklerini kesin olarak bilen kimselerdir.” (46)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِينَ يَظُنُّونَ) " الَّذِينَ" فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ عَلَى النَّعْتِ لِلْخَاشِعِينَ، وَيَجُوزُ الرَّفْعُ عَلَى الْقَطْعِ. وَالظَّنُّ هُنَا فِي قَوْلِ الْجُمْهُورِ بِمَعْنَى الْيَقِينِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تعالى" إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ" [الحاقة: ٢٠] وقوله:" فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها" [الكهف: ٥٣]. قَالَ دُرَيْدُ بْنُ الصِّمَّةِ:

Yüce Allah'ın { الَّذِينَ يَظُنُّونَ } “Onlar ki zannederler/kesin olarak bilirler” buyruğunda yer alan "ellezîne" (الَّذِينَ), huşû sahipleri (hâşi'în) kelimesinin sıfatı olarak cer (esre) mahallindedir; kat' tarikiyle ref' mahallinde olması da caizdir. Buradaki zan (الظَّنُّ) kelimesi, cumhurun kavline göre kesin bilgi (yakîn) anlamındadır. Yüce Allah'ın { إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ } “Şüphesiz ben, hesabıma kavuşacağımı kesin olarak bilmiştim” [el-Hâkka 20] ve { فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها } “Artık oraya düşeceklerini kesin olarak anladılar” [el-Kehf 53] buyrukları da bu kabildendir. Düreyd b. es-Sımme şöyle demiştir:

فَقُلْتُ لَهُمْ ظُنُّوا بألفي مدجج ... سراتهم في الفارسي المسرد

Onlara dedim ki: Tepeden tırnağa silahlanmış iki bin askeri kesin olarak bilin [hesaba katın], / Onların ileri gelenleri sağlam örülmüş Fars zırhları içindedir.

وَقَالَ أَبُو دَاوُدَ:

Ebû Dâvûd da şöyle demiştir:

رُبَّ هَمٍّ فَرَّجْتَهُ بِغَرِيمٍ ... وَغُيُوبٍ كَشَفْتَهَا بِظُنُونِ

Nice kederler vardır ki bir borçlu ile onu giderdin, / Ve nice gayblar vardır ki onları kesin bilgilerle açığa çıkardın.

وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الظَّنَّ فِي الْآيَةِ يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ عَلَى بَابِهِ وَيُضْمَرُ فِي الْكَلَامِ بِذُنُوبِهِمْ فَكَأَنَّهُمْ يَتَوَقَّعُونَ لِقَاءَهُ مُذْنِبِينَ ذَكَرَ الْمَهْدَوِيُّ وَالْمَاوَرْدِيُّ قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا تَعَسُّفٌ. وَزَعَمَ الْفَرَّاءُ أَنَّ الظَّنَّ قَدْ يَقَعُ بِمَعْنَى الْكَذِبِ وَلَا يَعْرِفُ ذَلِكَ الْبَصْرِيُّونَ. وَأَصْلُ الظَّنِّ وَقَاعِدَتُهُ الشَّكُّ مَعَ مَيْلٍ إِلَى أَحَدِ مُعْتَقَدَيْهِ وَقَدْ يُوقَعُ مَوْقِعَ الْيَقِينِ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَغَيْرِهَا لَكِنَّهُ لَا يُوقَعُ فِيمَا قَدْ خَرَجَ إِلَى الْحِسِّ لَا تَقُولُ الْعَرَبُ فِي رَجُلٍ مَرْئِيٍّ حَاضِرٍ أَظُنُّ هَذَا إِنْسَانًا وَإِنَّمَا تَجِدُ الِاسْتِعْمَالَ فِيمَا لَمْ يَخْرُجْ إلى الحس بمعنى كَهَذِهِ الْآيَةِ وَالشِّعْرِ وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى" فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها" وقد يجئ الْيَقِينُ بِمَعْنَى الظَّنِّ وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ أَوَّلَ السُّورَةِ وَتَقُولُ سُؤْتُ بِهِ ظَنًّا وَأَسَأْتُ بِهِ الظَّنَّ يُدْخِلُونَ الْأَلِفَ إِذَا جَاءُوا بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ. ومعنى (مُلاقُوا رَبِّهِمْ) جَزَاءَ رَبِّهِمْ. وَقِيلَ: جَاءَ عَلَى الْمُفَاعَلَةِ وَهُوَ مِنْ وَاحِدٍ، مِثْلَ عَافَاهُ اللَّهُ. (وَأَنَّهُمْ) بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ عَطْفٌ عَلَى الْأَوَّلِ وَيَجُوزُ" وَإِنَّهُمْ" بِكَسْرِهَا عَلَى الْقَطْعِ. (إِلَيْهِ) أَيْ إِلَى رَبِّهِمْ وَقِيلَ إِلَى جَزَائِهِ. (راجِعُونَ) إِقْرَارٌ بِالْبَعْثِ وَالْجَزَاءِ والعرض على الملك الأعلى.

Ayetteki zannın kendi asıl manasında (şüphe/ihtimal) olmasının sahih olduğu ve kelamda 'günahları sebebiyle' kaydının takdir edileceği de söylenmiştir; sanki onlar O'na günahkâr olarak kavuşmayı beklemektedirler. Bunu Mehdevî ve Mâverdî zikretmiştir. İbn Atiyye ise: 'Bu zorlama bir yorumdur' demiştir. Ferrâ, zannın bazen yalan anlamında da kullanıldığını iddia etmişse de Basralılar bunu kabul etmezler. Zannın aslı ve kaidesi, iki ihtimalden birine meyletmekle birlikte şüphe etmektir; fakat bu ayette ve diğerlerinde olduğu gibi bazen yakîn (kesin bilgi) yerine de kullanılır. Ancak duyu organlarıyla idrak edilen (hisse çıkan) şeyler için kullanılmaz. Araplar hazır bulunan ve görülen bir adam hakkında 'Bu kimsenin bir insan olduğunu zannediyorum' demezler. Bu kullanım ancak bu ayette, şiirde ve Yüce Allah'ın { فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها } kavlinde olduğu gibi henüz duyu alanına girmemiş hususlarda bulunur. Yakîn kelimesi de bazen zan anlamında gelebilir ki bunun açıklaması surenin başında geçmişti. 'Se'tü bihî zannen' ve 'Ese'tü bihi'z-zanne' (ona kötü zan besledim) dersin; elif-lam getirdiklerinde başına hemze (elif) dâhil ederler. { مُلاقُوا رَبِّهِمْ } “Rablerine kavuşacaklarını” ifadesinin anlamı, Rablerinin mükâfatına kavuşacaklarıdır. Mufâale babında geldiği halde, 'âfâhullâh' (Allah ona afiyet versin) örneğinde olduğu gibi tek taraflı bir fiil olduğu da söylenmiştir. { وَأَنَّهُمْ } hemzenin fethasıyla birinciye matuftur; kat' üzere hemzenin kesresiyle "ve innehüm" okunması da caizdir. { إِلَيْهِ } yani Rablerine; mükâfatına [döneceklerini] manasında olduğu da söylenmiştir. { راجِعُونَ } “döneceklerdir” ifadesi, yeniden dirilmeyi (ba's), karşılığı ve Yüce Hükümran'ın huzuruna arz olunmayı ikrardır.

[سورة البقرة (٢): آية ٤٧]

[Bakara Suresi (2), Ayet 47]

يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (٤٧)

{ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } “Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi ve sizi cümle âleme üstün kıldığımı hatırlayın.” (47)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ) تقدم و (وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ) يُرِيدُ عَلَى عَالَمِي زَمَانِهِمْ، وَأَهْلُ كُلِّ زَمَانٍ عَالَمٌ. وَقِيلَ: عَلَى كُلِّ الْعَالَمِينَ بِمَا جُعِلَ فِيهِمْ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وهذا خاصة لهم وليست لغيرهم.

Yüce Allah'ın: { يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ } “Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın” buyruğu daha önce geçmişti. { وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } “ve sizi âlemlere üstün kıldığımı” buyruğu ile kendi dönemlerinin âlemlerini kastetmektedir; zira her dönemin halkı bir âlemdir. İçlerinden peygamberler çıkarılması sebebiyle bütün âlemlere üstün kılındıkları da söylenmiştir ki bu, onlara mahsus bir durumdur, başkaları için geçerli değildir.

[سورة البقرة (٢): آية ٤٨]

[Bakara Suresi (2), Ayet 48]

وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٤٨)

{ وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } “Ve hiçbir kimsenin bir başkası adına herhangi bir şey ödeyemeyeceği, hiç kimseden bir şefaatin kabul edilmeyeceği, kimseden fidye alınmayacağı ve kendilerine yardım da edilmeyeceği bir günden sakının!” (48)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً) أَمْرٌ مَعْنَاهُ الْوَعِيدُ وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِي التَّقْوَى." يَوْماً" يُرِيدُ عَذَابَهُ وَهَوْلَهُ وَهُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ. وَانْتَصَبَ عَلَى الْمَفْعُولِ بِ"- اتَّقُوا" وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ يَوْمَ لَا تَجْزِي عَلَى الْإِضَافَةِ. وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ بَيْنَ النَّحْوِيِّينَ فِيهِ اخْتِلَافٌ. قَالَ الْبَصْرِيُّونَ: التَّقْدِيرُ يَوْمًا لَا تَجْزِي فِيهِ نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شيئا ثم حذف فيه كما قال:

Yüce Allah'ın { وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً } “Hiçbir kimsenin bir başkası adına bir şey ödeyemeyeceği bir günden sakının” buyruğu, tehdit anlamı taşıyan bir emirdir. Takva hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. "Yevmen" (يَوْماً) ile o günün azabını ve dehşetini kastetmektedir ki o da kıyamet günüdür. "İttekû" fiilinin mefulü olarak mansub olmuştur. Kur'an dışındaki bir kelamda izafet üzere "yevme lâ teczî" denilmesi de caizdir. Bu ifadede, nahivcilerin ihtilaf ettiği bir hazif (düşürme) vardır. Basralılar şöyle demiştir: Takdiri; 'yevmen lâ teczî fîhi nefsün an nefsin şey'en' (içinde hiçbir kimsenin bir başkası adına bir şey ödeyemeyeceği bir gün) şeklindedir; sonra [şairin] şu sözünde olduğu gibi 'fîhi' hazfedilmiştir:

يوما شَهِدْنَاهُ سُلَيْمًا وَعَامِرًا

Süleym ve Âmir'e tanıklık ettiğimiz bir günde

أَيْ شَهِدْنَا فِيهِ وَقَالَ الْكِسَائِيُّ هَذَا خَطَأٌ لَا يَجُوزُ حَذْفُ" فِيهِ" وَلَكِنَّ التَّقْدِيرَ وَاتَّقُوا يَوْمًا لَا تَجْزِيهِ نَفْسٌ ثُمَّ حَذَفَ الْهَاءَ وَإِنَّمَا يَجُوزُ حَذْفُ الْهَاءِ لِأَنَّ الظُّرُوفَ عِنْدَهُ لَا يَجُوزُ حَذْفُهَا قَالَ لَا يَجُوزُ أَنْ تَقُولَ هَذَا رَجُلًا قَصَدْتُ وَلَا رَأَيْتُ رَجُلًا أَرْغَبُ وَأَنْتَ تُرِيدُ قَصَدْتُ إِلَيْهِ وَأَرْغَبُ فِيهِ قَالَ وَلَوْ جَازَ ذَلِكَ لَجَازَ الَّذِي تَكَلَّمْتُ زَيْدٌ بِمَعْنَى تَكَلَّمْتُ فِيهِ زَيْدٌ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ يَجُوزُ أَنْ تُحْذَفَ الْهَاءُ وَفِيهِ وَحَكَى الْمَهْدَوِيُّ أَنَّ الْوَجْهَيْنِ جَائِزَانِ عِنْدَ سيبويه والأخفش والزجاج وَمَعْنَى" لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً": أَيْ لَا تُؤَاخَذُ نَفْسٌ بِذَنْبِ أُخْرَى وَلَا تَدْفَعُ عَنْهَا شَيْئًا تَقُولُ جَزَى عَنِّي هَذَا الْأَمْرُ يَجْزِي كَمَا تَقُولُ قَضَى عَنِّي وَاجْتَزَأْتُ بِالشَّيْءِ اجْتِزَاءً إِذَا اكْتَفَيْتُ بِهِ قَالَ الشَّاعِرُ:

Yani 'şehidnâ fîhi' (kendisinde tanıklık ettiğimiz) demektir. Kisâî ise: 'Bu yanlıştır; "fîhi"nin hazfedilmesi caiz değildir, aksine takdiri "ve'ttekû yevmen lâ teczîhi nefsün" şeklindedir, sonra "hâ" zamiri hazfedilmiştir' demiştir. Ona göre zamirin hazfi caizdir, çünkü onun mezhebinde zarfların hazfi caiz değildir. O şöyle demiştir: 'Kasadtü ileyhi' (ona yöneldim) ve 'erğabu fîhi' (onu arzuluyorum) demek isterken, 'hâzâ recülen kasadtü' veya 'reaytü recülen erğabu' demen caiz değildir; şayet bu caiz olsaydı, 'tekellemte fîhi Zeydün' (hakkında konuştuğun Zeyd'dir) anlamında 'ellezî tekellemte Zeydün' demek de caiz olurdu. Ferrâ ise hem "hâ" zamirinin hem de "fîhi"nin hazfedilmesinin caiz olduğunu söylemiştir. Mehdevî, bu iki vechin de Sîbeveyh, Ahfeş ve Zeccâc nezdinde caiz olduğunu nakletmiştir. "Lâ teczî nefsün an nefsin şey'en" ifadesinin anlamı ise: Hiçbir kimse bir başkasının günahından dolayı muaheze olunmaz ve ondan hiçbir şeyi savamaz demektir. Bir şey birinin yerine geçtiğinde veya ihtiyacını giderdiğinde 'cezâ annî hâze'l-emru yeczî' (bu iş bana yetti / benden yana yerine geçti) dersin; nitekim 'kazâ annî' (benden yana ödedi) de dersin. Bir şeyle yetindiğinde ise 'icteze'tü bi'ş-şey'i ictizâen' dersin. Şair şöyle demiştir:

فَإِنَّ الْغَدْرَ فِي الْأَقْوَامِ عَارٌ ... وَإِنَّ الْحُرَّ يَجْزَأُ بِالْكُرَاعِ

Kavimler arasında hıyanet bir utançtır, / Hür kimse ise paça etiyle bile yetinir.

أَيْ يَكْتَفِي بِهَا. وَفِي حَدِيثِ عُمَرَ (إِذَا أَجْرَيْتُ الْمَاءَ عَلَى الْمَاءِ جَزَى عَنْكَ) يُرِيدُ إِذَا صَبَبْتَ الْمَاءَ عَلَى الْبَوْلِ فِي الْأَرْضِ فَجَرَى عَلَيْهِ طَهُرَ الْمَكَانُ وَلَا حَاجَةَ بِكَ إِلَى غَسْلِ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ وَتَنْشِيفِ الْمَاءِ بِخِرْقَةٍ أَوْ غَيْرِهَا كَمَا يَفْعَلُ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ وَفِي صَحِيحِ الْحَدِيثِ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ بْنِ نِيَارٍ فِي الْأُضْحِيَّةِ: (لَنْ تَجْزِيَ عَنْ أَحَدٍ بَعْدَكَ) أَيْ لَنْ تُغْنِيَ فَمَعْنَى لَا تَجْزِي: لَا تَقْضِي وَلَا تُغْنِي وَلَا تكفي إن لم يكن عليها شي فإن كان فإنها تجزي وتقضي وتغني

Yani onunla yetinir demektir. Ömer'in [radıyallâhu anh] nakledilen şu hadisinde de böyledir: «إِذَا أَجْرَيْتُ الْمَاءَ عَلَى الْمَاءِ جَزَى عَنْكَ» «Suyu suyun (idrarın) üzerine akıttığın zaman bu senin için yeterli olur.» Bununla şunu kastetmektedir: Toprak/zemin üzerindeki idrarın üstüne su döküp de su onun üzerinden akıp gittiğinde o yer temizlenmiş olur; artık birçok insanın yaptığı gibi o yeri ayrıca yıkamaya ve suyu bir bez parçası yahut benzeri bir şeyle kurulamaya ihtiyacın kalmaz. Kurban konusunda Ebû Bürde b. Niyâr'dan nakledilen sahih hadiste de şöyle buyrulmuştur: «لَنْ تَجْزِيَ عَنْ أَحَدٍ بَعْدَكَ» «Senden sonra artık hiç kimse için yeterli/geçerli olmaz.» Yani yerini tutmaz, fayda sağlamaz demektir. Dolayısıyla 'lâ teczî' ifadesinin anlamı şudur: Şayet üzerinde [ödemesi gereken] bir hak yoksa [bir başkasının borcunu] ödemez, ona fayda vermez ve kâfi gelmez. Şayet üzerinde [bir hak] bulunuyorsa o takdirde kâfi gelir, öder ve yerini tutar

بِغَيْرِ اخْتِيَارِهَا مِنْ حَسَنَاتِهَا مَا عَلَيْهَا مِنَ الْحُقُوقِ كَمَا فِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال (مَنْ كَانَتْ عِنْدَهُ مَظْلَمَةٌ لِأَخِيهِ مِنْ عِرْضِهِ أو شي فَلْيَتَحَلَّلْهُ مِنْهُ الْيَوْمَ قَبْلَ أَلَّا يَكُونَ دِينَارٌ وَلَا دِرْهَمٌ إِنْ كَانَ لَهُ عَمَلٌ صَالِحٌ أُخِذَ مِنْهُ بِقَدْرِ مَظْلَمَتِهِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ حَسَنَاتٌ أُخِذَ مِنْ سَيِّئَاتِ صَاحِبِهِ فَحُمِلَ عَلَيْهِ (. خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ. وَمِثْلُهُ حَدِيثُهُ الْآخَرُ فِي الْمُفْلِسِ وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي التَّذْكِرَةِ خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ. وقرى" تُجْزِئُ" بِضَمِّ التَّاءِ وَالْهَمْزِ. وَيُقَالُ: جَزَى وَأَجْزَى بِمَعْنًى وَاحِدٍ. وَقَدْ فَرَّقَ بَيْنَهُمَا قَوْمٌ فَقَالُوا جَزَى بِمَعْنَى قَضَى وَكَافَأَ وَأَجْزَى بِمَعْنَى أَغْنَى وَكَفَى أَجْزَأَنِي الشَّيْءُ يُجْزِئُنِي أَيْ كَفَانِي قَالَ الشَّاعِرُ:

[ancak bu] kendi tercihi olmaksızın, üzerindeki haklar nispetinde sevaplarından [alınması suretiyle] olur. Nitekim Ebû Hüreyre'nin naklettiği hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Kimin üzerinde kardeşinin ırzına veya bir şeyine dair bir haksızlık varsa, dinar ve dirhemin bulunmayacağı [kıyamet günü gelmeden] önce bugün onunla helalleşsin. Eğer onun salih bir ameli varsa, haksızlığı nispetinde ondan alınır; şayet sevapları yoksa, hak sahibinin günahlarından alınıp onun üzerine yüklenir). Bunu Buhârî tahric etmiştir. Müflis hakkındaki diğer hadisi de bu kabildendir ki onu et-Tezkire'de zikretmiştik; onu da Müslim tahric etmiştir. Bu kelime te harfinin zammesi ve hemze ile "tüczi'ü" (تُجْزِئُ) şeklinde de okunmuştur. 'Cezâ' (جَزَى) ile 'ecze'e' (أَجْزَى) kelimelerinin aynı manada olduğu söylenir. Bir grup âlim ise ikisinin arasını ayırarak şöyle demiştir: 'Cezâ' ödedi ve karşılığını verdi; 'ecze'e' ise fayda sağladı ve kâfi geldi demektir. 'Eczenî'ş-şey'u yüczi'ünî' bana yetti, kâfi geldi demektir. Şair şöyle demiştir:

وَأَجْزَأْتَ أَمْرَ الْعَالَمِينَ وَلَمْ يَكُنْ ... لِيُجْزِئَ إِلَّا كَامِلٌ وَابْنُ كَامِلِ

Sen âlemlerin işine kâfi geldin; / Zaten kâmil olan ve kâmil oğlu olan birinden başkası kâfi gelemezdi.

الثَّالِثَةُ - قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ) الشَّفَاعَةُ مَأْخُوذَةٌ مِنَ الشَّفْعِ وَهُمَا الِاثْنَانِ تَقُولُ كَانَ وَتْرًا فَشَفَعْتُهُ شَفْعًا وَالشُّفْعَةُ مِنْهُ لِأَنَّكَ تَضُمُّ مِلْكَ شَرِيكِكَ إِلَى مِلْكِكَ. وَالشَّفِيعُ صَاحِبُ الشُّفْعَةِ وَصَاحِبُ الشَّفَاعَةِ وَنَاقَةٌ شَافِعٌ إِذَا اجْتَمَعَ لَهَا حَمْلٌ وَوَلَدٌ يَتْبَعُهَا تَقُولُ مِنْهُ: شَفَعَتِ النَّاقَةُ شَفْعًا وَنَاقَةٌ شَفُوعٌ وَهِيَ الَّتِي تَجْمَعُ بَيْنَ مِحْلَبَيْنِ فِي حَلَبَةٍ وَاحِدَةٍ. وَاسْتَشْفَعْتُهُ إِلَى فُلَانٍ: سَأَلْتُهُ أَنْ يَشْفَعَ لِي إِلَيْهِ. وَتَشَفَّعْتُ إِلَيْهِ فِي فُلَانٍ فَشَفَّعَنِي فِيهِ فَالشَّفَاعَةُ إِذًا ضَمُّ غَيْرِكَ إِلَى جَاهِكَ وَوَسِيلَتِكَ فَهِيَ عَلَى التَّحْقِيقِ إِظْهَارٌ لِمَنْزِلَةِ الشَّفِيعِ عِنْدَ الْمُشَفَّعِ وَإِيصَالُ مَنْفَعَتِهِ لِلْمَشْفُوعِ. الرَّابِعَةُ- مَذْهَبُ أَهْلِ الْحَقِّ أَنَّ الشَّفَاعَةَ حَقٌّ وَأَنْكَرَهَا الْمُعْتَزِلَةُ وَخَلَّدُوا الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْمُذْنِبِينَ الَّذِينَ دَخَلُوا النَّارَ فِي الْعَذَابِ. وَالْأَخْبَارُ مُتَظَاهِرَةٌ بِأَنَّ مَنْ كَانَ مِنَ الْعُصَاةِ الْمُذْنِبِينَ الْمُوَحِّدِينَ مِنْ أُمَمِ النَّبِيِّينَ هُمُ الَّذِينَ تَنَالُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ. وَقَدْ تَمَسَّكَ الْقَاضِي عَلَيْهِمْ فِي الرَّدِّ بِشَيْئَيْنِ أَحَدُهُمَا الْأَخْبَارُ الْكَثِيرَةُ الَّتِي تَوَاتَرَتْ فِي الْمَعْنَى. وَالثَّانِي الْإِجْمَاعُ مِنَ السَّلَفِ عَلَى تَلَقِّي هَذِهِ الْأَخْبَارِ بِالْقَبُولِ وَلَمْ يبد من

Üçüncüsü - Yüce Allah'ın: { وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ } “Ondan hiçbir şefaat kabul olunmaz” kavlidir. Şefaat (الشَّفَاعَةُ) kelimesi, 'iki / çift' anlamına gelen eş-şef' (الشَّفْع) kökünden türemiştir. Nitekim tek idi, onu çift yaptım anlamında [كَانَ وَتْرًا فَشَفَعْتُهُ شَفْعًا] dersin. Şüf'a (önalım hakkı) da bu köktendir; zira sen ortağının mülkünü kendi mülküne katarsın. Şefî' (الشَّفِيعُ), hem şüf'a hakkı sahibine hem de şefaat sahibine denir. Karnında yavrusu olup arkasından da bir yavrusu kendisini takip eden deveye [نَاقَةٌ شَافِعٌ] denir ve bu durum için [شَفَعَتِ النَّاقَةُ شَفْعًا] denir. Tek sağımda iki kabı dolduran süt veren deveye de [نَاقَةٌ شَفُوعٌ] denir. Bir kimseye bir başkası nezdinde aracı olmasını istemek anlamında [اسْتَشْفَعْتُهُ إِلَى فُلَانٍ] 'Falanca nezdinde benim için şefaatçi / aracı olmasını istedim' denir. [تَشَفَّعْتُ إِلَيْهِ فِي فُلَانٍ فَشَفَّعَنِي فِيهِ] ise 'Falanca hakkında ona şefaat ettim, o da onun hakkındaki şefaatimi kabul etti' demektir. Buna göre şefaat; başkasını kendi itibarına ve vesilene katmandır. Hakikatte şefaat, şefaatçinin (şefî') şefaati kabul eden (müşeffa') katındaki itibarını göstermek ve onun menfaatini hakkında şefaat olunana (meşfû') ulaştırmaktır. Dördüncüsü - Ehl-i Hakk'ın mezhebine göre şefaat haktır. Mutezile ise şefaati inkâr etmiş ve cehenneme giren günahkâr müminleri azapta ebedî saymıştır. Hâlbuki peygamberlerin ümmetlerinden olan günahkâr ve âsi muvahhidlerin; meleklerden, peygamberlerden, şehitlerden ve salihlerden oluşan şefaatçilerin şefaatine nail olacaklarına dair haberler birbirini teyit eder niteliktedir. Kâdî [Ebû Bekir el-Bâkıllânî], onlara reddiye hususunda iki esasa dayanmıştır: Birincisi, manen mütevâtir derecesine ulaşan çok sayıdaki haberlerdir. İkincisi, Selef'in bu haberleri hüsnükabul ile karşılamış olmaları ve [içlerinden] hiçbir kimseden...

أَحَدٍ مِنْهُمْ فِي عَصْرٍ مِنَ الْأَعْصَارِ نَكِيرٌ فَظُهُورُ رِوَايَتِهَا وَإِطْبَاقُهُمْ عَلَى صِحَّتِهَا وَقَبُولُهُمْ لَهَا دَلِيلٌ قَاطِعٌ عَلَى صِحَّةِ عَقِيدَةِ أَهْلِ الْحَقِّ وَفَسَادِ دِينِ الْمُعْتَزِلَةِ فَإِنْ قَالُوا قَدْ وَرَدَتْ نُصُوصٌ مِنَ الْكِتَابِ بِمَا يُوجِبُ رَدَّ هَذِهِ الْأَخْبَارِ مِثْلُ قَوْلِهِ" مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ" [غافر: ١٨]. قَالُوا: وَأَصْحَابُ الْكَبَائِرِ ظَالِمُونَ. وَقَالَ:" مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ" [النساء: ١٢٣] " وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ" [البقرة: ٤٨] قُلْنَا لَيْسَتْ هَذِهِ الْآيَاتُ عَامَّةً فِي كُلِّ ظَالِمٍ وَالْعُمُومُ لَا صِيغَةَ لَهُ فَلَا تَعُمُّ هَذِهِ الْآيَاتُ كُلَّ مَنْ يَعْمَلُ سُوءًا وَكُلَّ نَفْسٍ وَإِنَّمَا الْمُرَادُ بِهَا الْكَافِرُونَ دُونَ الْمُؤْمِنِينَ بِدَلِيلِ الْأَخْبَارِ الْوَارِدَةِ فِي ذَلِكَ وَأَيْضًا فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَثْبَتَ شَفَاعَةً لِأَقْوَامٍ وَنَفَاهَا عَنْ أَقْوَامٍ فَقَالَ فِي صِفَةِ الْكَافِرِينَ" فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ" [المدثر: ٤٨] وقال" وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى " [الأنبياء: ٢٨] وَقَالَ" وَلا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ" [سبأ: ٢٣]. فَعَلِمْنَا بِهَذِهِ الْجُمْلَةِ أَنَّ الشَّفَاعَةَ إِنَّمَا تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ دُونَ الْكَافِرِينَ وَقَدْ أَجْمَعَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى" وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ

hiçbir kimsenin inkârı görülmeksizin bu haberleri hüsnükabul ile karşılamış olmaları üzerindeki icmadır. Bu haberlerin şöhret bulması, sıhhati üzerinde ittifak etmeleri ve onları kabul etmeleri, Ehl-i Hakk'ın inancının doğruluğuna ve Mutezile mezhebinin batıllığına kesin bir delildir. Şayet onlar: Kitap'tan bu haberlerin reddedilmesini gerektiren nasslar vârid olmuştur; nitekim { مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ } “Zalimler için ne bir yakın dost ne de sözü dinlenir bir şefaatçi vardır” [el-Mü'min 18] buyrulmuştur; büyük günah sahipleri de zalimdirler, ayrıca Allah Teâlâ: { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” [en-Nisâ 123] ve { وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ } “kimseden bir şefaat kabul olunmaz” [el-Bakara 48] buyurmuştur derlerse; deriz ki: Bu ayetler her zalim hakkında umumi değildir; umumun ise kendine has [kesin] bir sığası yoktur. Dolayısıyla bu ayetler kötülük yapan herkesi ve her nefsi kapsamaz; bu konudaki haberlerin delaletiyle bunlardan murat müminler değil, kâfirlerdir. Ayrıca Allah Teâlâ şefaati bir takım topluluklar için sabit kılmış, bir takım topluluklardan ise nefyetmiştir; nitekim kâfirlerin vasfı hakkında: { فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ } “Artık şefaatçilerin şefaati onlara fayda vermez” [el-Müddessir 48] buyurmuş; yine { وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى } “Onlar, ancak O'nun razı olduğu kimseye şefaat ederler” [el-Enbiyâ 28] ve { وَلا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ } “O'nun katında, izin verdiği kimseden başkasına şefaat fayda vermez” [Sebe 23] buyurmuştur. Bütün bunlardan anladık ki şefaat kâfirlere değil, ancak müminlere fayda verir. Nitekim müfessirler Yüce Allah'ın { وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ } kavlinde kastedilenin,

" النَّفْسُ الْكَافِرَةُ لَا كُلُّ نَفْسٍ. وَنَحْنُ وَإِنْ قُلْنَا بِعُمُومِ الْعَذَابِ لِكُلِّ ظَالِمٍ عَاصٍ فَلَا نَقُولُ إِنَّهُمْ مُخَلَّدُونَ فِيهَا بِدَلِيلِ الْأَخْبَارِ الَّتِي رُوِّينَاهَا وَبِدَلِيلِ قَوْلِهِ" وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ" [النساء: ٤٨] وَقَوْلِهِ" إِنَّهُ لَا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكافِرُونَ" [يوسف: ٨٧]. فَإِنْ قَالُوا: فَقَدْ قَالَ تَعَالَى" وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى " وَالْفَاسِقُ غَيْرُ مُرْتَضًى قُلْنَا لَمْ يَقُلْ لِمَنْ لَا يَرْضَى وَإِنَّمَا قَالَ" لِمَنِ ارْتَضى " وَمَنَ ارْتَضَاهُ اللَّهُ لِلشَّفَاعَةِ هُمُ الْمُوَحِّدُونَ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ" لَا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً " [مريم ٨٧]. وَقِيلَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: مَا عَهْدُ اللَّهِ مَعَ خَلْقِهِ قَالَ (أَنْ يُؤْمِنُوا وَلَا يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا). وَقَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إِلَّا مَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. فَإِنْ قَالُوا الْمُرْتَضَى هُوَ التَّائِبُ الَّذِي اتَّخَذَ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا بِالْإِنَابَةِ إِلَيْهِ بِدَلِيلِ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ اسْتَغْفَرُوا لَهُمْ وَقَالَ" فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ" [غافر: ٧] وَكَذَلِكَ شَفَاعَةُ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ إِنَّمَا هِيَ لِأَهْلِ التَّوْبَةِ دُونَ أَهْلِ الْكَبَائِرِ قُلْنَا: عِنْدَكُمْ يجب على الله تعالى قبول التوبة

[Kastedilen] her nefis değil, kâfir nefistir. Biz her ne kadar her zâlim ve âsi için azabın umumi olduğunu söylesek de, rivayet ettiğimiz haberler ve Yüce Allah'ın { وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” [en-Nisâ 4:48] buyruğu ile { إِنَّهُ لَا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكافِرُونَ } “Doğrusu kâfirler topluluğundan başkası Allah'ın rahmetinden ümidini kesmez” [Yûsuf 12:87] buyruğu deliliyle onların orada ebedî kalacaklarını söylemeyiz. Eğer: Yüce Allah { وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى } “Onlar, O'nun razı olduğu kimseden başkasına şefaat etmezler” [el-Enbiyâ 21:28] buyurmuştur; fâsık ise kendisinden razı olunmuş biri değildir, derlerse; biz deriz ki: [Allah], "razı olmadığı kimse için" buyurmamış, aksine { لِمَنِ ارْتَضى } “razı olduğu kimse” buyurmuştur. Allah'ın kendisi için şefaate razı olduğu kimseler ise muvahhidlerdir; nitekim Yüce Allah { لَا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً } “Rahmân'ın katında bir ahit almış olan kimseden başkaları şefaate malik olamazlar” [Meryem 19:87] buyurmuştur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Allah'ın kullarıyla olan ahdi nedir?" diye sorulunca; « أَنْ يُؤْمِنُوا وَلَا يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا » «İman etmeleri ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmamalarıdır» buyurmuştur. Müfessirler de: "Lâ ilâhe illallâh diyen kimseden başkası..." demişlerdir. Şayet onlar: "Kendisinden razı olunan kimse, O'na yönelmek suretiyle Allah katında ahit almış olan tevbekârdır; nitekim melekler onlar için istiğfarda bulunmuş ve { فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ } “Tevbe eden ve Senin yoluna uyanları bağışla” [Gâfir 40:7] demişlerdir. Aynı şekilde peygamberlerin -aleyhimüsselâm- şefaati de büyük günah sahiplerine değil, ancak tevbe ehline mahsustur" derlerse; biz deriz ki: Size göre Allah Teâlâ'nın tevbeyi kabul etmesi vaciptir.

فَإِذَا قَبِلَ اللَّهُ تَوْبَةَ الْمُذْنِبِ فَلَا يَحْتَاجُ إِلَى الشَّفَاعَةِ وَلَا إِلَى الِاسْتِغْفَارِ. وَأَجْمَعَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ" فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تابُوا" أَيْ مِنَ الشِّرْكِ" وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ" أَيْ سَبِيلَ الْمُؤْمِنِينَ. سَأَلُوا اللَّهَ تَعَالَى أَنْ يَغْفِرَ لَهُمْ مَا دُونَ الشِّرْكِ مِنْ ذُنُوبِهِمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى" وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ" [النساء: ٤٨] فَإِنْ قَالُوا جَمِيعُ الْأُمَّةِ يَرْغَبُونَ فِي شَفَاعَةِ النَّبِيِّ ﷺ فَلَوْ كَانَتْ لِأَهْلِ الْكَبَائِرِ خَاصَّةً بَطَلَ سُؤَالُهُمْ. قُلْنَا: إِنَّمَا يَطْلُبُ كُلُّ مُسْلِمٍ شَفَاعَةَ الرَّسُولِ وَيَرْغَبُ إِلَى اللَّهِ فِي أَنْ تَنَالَهُ لِاعْتِقَادِهِ أَنَّهُ غَيْرُ سالم من الذنوب ولا قاسم لِلَّهِ سُبْحَانَهُ بِكُلِّ مَا افْتَرَضَ عَلَيْهِ بَلْ كُلُّ وَاحِدٍ مُعْتَرِفٌ عَلَى نَفْسِهِ بِالنَّقْصِ فَهُوَ لِذَلِكَ يَخَافُ الْعِقَابَ وَيَرْجُو النَّجَاةَ وَقَالَ ﷺ (لَا يَنْجُو أَحَدٌ إِلَّا بِرَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَقِيلَ وَلَا أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ فَقَالَ: وَلَا أَنَا إِلَّا أَنْ يَتَغَمَّدَنِي اللَّهُ بِرَحْمَتِهِ) الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلا يُقْبَلُ" قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو" تُقْبَلُ" بِالتَّاءِ لِأَنَّ الشَّفَاعَةَ مُؤَنَّثَةٌ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْيَاءِ عَلَى التَّذْكِيرِ لِأَنَّهَا بِمَعْنَى الشَّفِيعِ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: حَسُنَ التَّذْكِيرُ لِأَنَّكَ قَدْ فَرَّقْتَ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ" فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ" [البقرة: ٣٧] السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ) أَيْ فِدَاءٌ وَالْعَدْلُ (بِفَتْحِ الْعَيْنِ) الْفِدَاءُ وَ (بِكَسْرِهَا) الْمِثْلُ يُقَالُ عِدْلٌ وَعَدِيلٌ لِلَّذِي يُمَاثِلُكَ فِي الْوَزْنِ وَالْقَدْرِ وَيُقَالُ عَدْلُ الشَّيْءِ هُوَ الَّذِي يُسَاوِيهِ قِيمَةً وَقَدْرًا وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مِنْ جِنْسِهِ وَالْعِدْلُ (بِالْكَسْرِ) هُوَ الَّذِي يُسَاوِي الشَّيْءَ مِنْ جِنْسِهِ وَفِي جِرْمِهِ وَحَكَى الطَّبَرِيُّ: أَنَّ مِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَكْسِرُ الْعَيْنَ مِنْ مَعْنَى الْفِدْيَةِ فَأَمَّا وَاحِدُ الْأَعْدَالِ فَبِالْكَسْرِ لَا غَيْرَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ) أَيْ يُعَانُونَ. وَالنَّصْرُ الْعَوْنُ وَالْأَنْصَارُ الْأَعْوَانُ وَمِنْهُ قَوْلُهُ" مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ" [آل عمران: ٥٢] أَيْ مَنْ يَضُمُّ نُصْرَتَهُ إِلَى نُصْرَتِي وَانْتَصَرَ الرَّجُلُ: انْتَقَمَ وَالنَّصْرُ: الْإِتْيَانُ يُقَالُ: نَصَرْتُ أَرْضَ بني فلان أتيتها قال الشاعر:

Allah günahkârın tövbesini kabul ettiği zaman, onun ne şefaate ne de istiğfara ihtiyacı kalır. Tefsir ehli, { فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تابُوا } “Tevbe edenleri bağışla” ifadesinden muradın şirkten tövbe edenler, { وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ } “ve senin yoluna uyanları” ifadesinden muradın ise müminlerin yoluna uyanlar olduğu hususunda icma etmişlerdir. Onlar, Allah Teâlâ'nın: { وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” [en-Nisâ 48] buyurduğu gibi, şirk dışındaki günahlarını bağışlamasını Allah Teâlâ'dan dilemişlerdir. Şayet onlar: “Bütün ümmet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şefaatini arzu etmektedir. Eğer bu şefaat sadece büyük günah sahiplerine mahsus olsaydı, onların bu talepleri bâtıl olurdu” derlerse, biz deriz ki: Her bir Müslüman, günahlardan salim olmadığına ve Allah Sübhânehu'nun kendisine farz kıldığı her şeyi tam olarak yerine getirmediğine inandığı, bilakis herkes kendi nefsi aleyhine noksanlığını itiraf ettiği için Resûl'ün şefaatini talep etmekte ve bunun kendisine ulaşması için Allah'a yalvarmaktadır. İşte bundan dolayı o, cezadan korkmakta ve kurtuluşu ummaktadır. Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَا يَنْجُو أَحَدٌ إِلَّا بِرَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى » «Hiç kimse Allah Teâlâ'nın rahmeti olmaksızın kurtulamaz.» Kendisine: “Sen de mi ey Allah'ın Resûlü?” diye soruldu. O da şöyle buyurdu: « وَلَا أَنَا إِلَّا أَنْ يَتَغَمَّدَنِي اللَّهُ بِرَحْمَتِهِ » «Allah beni rahmetiyle bürümedikçe ben dahi [kurtulamam].» Beşinci [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { وَلا يُقْبَلُ } buyruğu: İbn Kesîr ve Ebû Amr, şefaat lafzı müennes olduğu için [fiili] te ile { تُقْبَلُ } şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise şefaat şefî (şefaatçi) anlamında olduğu için müzekker kılarak ye ile [ { وَلا يُقْبَلُ } şeklinde] okumuşlardır. el-Ahfeş şöyle demiştir: Müzekker kılınması güzeldir; zira Allah Teâlâ'nın: { فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ } [el-Bakara 37] buyruğunda daha önce geçtiği gibi [fiil ile fâil arasını] ayırmış bulunmaktasın. Altıncı [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ } “Ondan hiçbir fidye kabul edilmez” buyruğunda adl (عَدْل) fidye demektir. Adl (ayn harfinin fethasıyla) fidye, idl (ayn harfinin kesresiyle) ise misil/denk demektir. Ağırlık ve miktarda sana denk olan kimse için 'ıdl' ve 'adîl' denir. Bir şeyin cinsinden olmasa bile kıymet ve değer olarak ona denk olan şeye 'adl' denildiği, cinsinden olup hacimce ona denk olan şeye ise 'ıdl' (kesre ile) denildiği de söylenmiştir. et-Taberî, Araplardan fidye anlamında [bu kelimenin] ayn harfini kesreli okuyanların olduğunu nakletmiştir. Denklerin (a'dâl) tekili olan kelime ise sadece kesre ile ('ıdl') kullanılır. Allah Teâlâ'nın: { وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } “Onlara yardım da edilmez” buyruğu, yani onlara yardım olunmaz demektir. Nasr (yardım) avn demektir, ensâr da yardımcılar demektir. Allah Teâlâ'nın: { مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ } “Allah yolunda benim yardımcılarım kimdir?” [Âl-i İmrân 52] buyruğu da bu köktendir; yani “yardımını benim yardımıma kim katacak?” demektir. 'İntesara'r-racul' adam intikam aldı demektir. Nasr aynı zamanda 'varmak, gitmek' anlamına da gelir; nitekim 'falan oğullarının arazisine vardım/gittim' anlamında 'nasartu arda benî fulân' denir. Şair şöyle demiştir:

إِذَا دَخَلَ الشَّهْرُ الْحَرَامُ فَوَدِّعِي ... بِلَادَ تَمِيمٍ وَانْصُرِي أَرْضَ عَامِرِ

Haram ay girdiğinde Temîm yurduna veda et, / Ve Âmir diyarına yönelip git.

وَالنَّصْرُ الْمَطَرُ يُقَالُ نُصِرَتِ الْأَرْضُ مُطِرَتْ وَالنَّصْرُ الْعَطَاءُ قَالَ:

Nasr yağmur anlamına da gelir; yeryüzüne yağmur yağdığında 'nusirati'l-ardu' denir. Nasr aynı zamanda bağış, ihsan demektir; [şair] şöyle demiştir:

إِنِّي وَأَسْطَارٍ سُطِرْنَ سَطْرَا ... لَقَائِلٌ يَا نَصْرُ نَصْرًا نَصْرَا

Şüphesiz satır satır yazılmış satırlara andolsun ki, / Ben: 'Ey Nasr! İhsan üstüne ihsan et' diye haykırmaktayım.

وَكَانَ سَبَبُ هَذِهِ الْآيَةِ فِيمَا ذَكَرُوا أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالُوا نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ وَأَبْنَاءُ أَنْبِيَائِهِ وَسَيَشْفَعُ لَنَا آبَاؤُنَا فَأَعْلَمَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَنَّهُ لَا تُقْبَلُ قيه الشَّفَاعَاتُ وَلَا يُؤْخَذُ فِيهِ فِدْيَةٌ. وَإِنَّمَا خَصَّ الشَّفَاعَةَ وَالْفِدْيَةَ وَالنَّصْرَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهَا هِيَ الْمَعَانِي الَّتِي اعْتَادَهَا بَنُو آدَمَ فِي الدُّنْيَا فَإِنَّ الْوَاقِعَ فِي الشِّدَّةِ لَا يَتَخَلَّصُ إِلَّا بِأَنْ يشفع له أو ينصر أو يفتدي.

Zikrettiklerine göre bu ayetin nüzul sebebi şudur: İsrailoğulları; 'Biz Allah'ın oğulları, O'nun sevgilileri ve peygamberlerinin evlatlarıyız, atalarımız bize şefaat edecektir' demişlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ kıyamet gününde şefaatlerin kabul olunmayacağını ve fidye alınmayacağını onlara bildirdi. Şefaat, fidye ve yardımı özellikle zikretmiştir; çünkü bunlar insanoğlunun dünyada alışageldiği kurtuluş yollarıdır; zira darlığa düşen bir kimse ancak kendisine şefaat edilmesi, yardım edilmesi veya fidye verilmesi yoluyla kurtulur.

[سورة البقرة (٢): آية ٤٩]

[Bakara Suresi (2), Ayet 49]

وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (٤٩)

{ وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ } “Hani sizi Firavun ailesinden kurtarmıştık; onlar size azabın en kötüsünü tattırıyor, oğullarınızı boğazlıyor, kadınlarınızı ise sağ bırakıyorlardı. Bunda sizin için Rabbinizden büyük bir imtihan vardı.” (49)

فِيهِ ثَلَاثَ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ) " إِذْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَطْفٌ عَلَى" اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ". وَهَذَا وَمَا بَعْدَهُ تَذْكِيرٌ بِبَعْضِ النِّعَمِ الَّتِي كَانَتْ لَهُ عَلَيْهِمْ أَيِ اذْكُرُوا نِعْمَتِي بِإِنْجَائِكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَجَعْلِ الْأَنْبِيَاءِ فِيكُمْ وَالْخِطَابُ لِلْمَوْجُودِينَ وَالْمُرَادُ مَنْ سَلَفَ مِنَ الْآبَاءِ كَمَا قَالَ" إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ حَمَلْناكُمْ فِي الْجارِيَةِ

Bu ayette on üç mesele vardır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın { وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ } “Hani sizi Firavun ailesinden kurtarmıştık” buyruğundaki "iz" (إِذْ) edatı, "üzkürû ni'metî" (nimetimi hatırlayın) lafzına matuf olarak nasb mahallindedir. Bu ve bundan sonrakiler, Allah'ın onlara bahşettiği bazı nimetlerin hatırlatılmasıdır; yani düşmanınızdan sizi kurtararak ve içinizden peygamberler çıkararak üzerinize olan nimetimi hatırlayın demektir. Hitap hazır bulunanlaradır; murat ise Yüce Allah'ın: { إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ حَمَلْناكُمْ فِي الْجارِيَةِ } “Şüphesiz su taştığı zaman sizi gemide taşıdık”

" [الحاقة: ١١] أَيْ حَمَلْنَا آبَاءَكُمْ وَقِيلَ إِنَّمَا قَالَ" نَجَّيْناكُمْ" لِأَنَّ نَجَاةَ الْآبَاءِ كَانَتْ سَبَبًا لِنَجَاةِ هَؤُلَاءِ الْمَوْجُودِينَ وَمَعْنَى" نَجَّيْناكُمْ" أَلْقَيْنَاكُمْ عَلَى نَجْوَةٍ مِنَ الْأَرْضِ وَهِيَ مَا ارْتَفَعَ مِنْهَا هَذَا هُوَ الْأَصْلُ ثُمَّ سُمِّيَ كُلُّ فَائِزٍ نَاجِيًا. فَالنَّاجِي من خرج من ضيق إلى سعة وقرى" وَإِذْ نَجَّيْتُكُمْ" عَلَى التَّوْحِيدِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ) " آلُ فِرْعَوْنَ" قَوْمُهُ وَأَتْبَاعُهُ وَأَهْلُ دِينِهِ. وَكَذَلِكَ آلُ الرَّسُولِ ﷺ مَنْ هُوَ عَلَى دِينِهِ وَمِلَّتِهِ فِي عَصْرِهِ وَسَائِرِ الْأَعْصَارِ سَوَاءٌ كَانَ نَسِيبًا لَهُ أَوْ لَمْ يَكُنْ. وَمَنْ لَمْ يَكُنْ عَلَى دِينِهِ وَمِلَّتِهِ فَلَيْسَ مِنْ آلِهِ وَلَا أَهْلِهِ وَإِنْ كَانَ نَسِيبَهُ وَقَرِيبَهُ خِلَافًا لِلرَّافِضَةِ حَيْثُ قَالَتْ إِنَّ آلَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فاطمة

[el-Hâkka 11], yani "atalarınızı taşıdık" demektir. Bir diğer görüşe göre "sizi kurtardık" denilmesi, ataların kurtulmasının şu an mevcut olan bu kimselerin kurtuluşuna sebep olmasındandır. "Neccetnâküm" (sizi kurtardık) ifadesinin anlamı: Sizi yeryüzünün necve (yüksek) olan yerine çıkardık demektir; kelimenin asıl anlamı budur. Sonradan kurtuluşa eren her kişiye "nâcî" denilmiştir. Nitekim nâcî (kurtulan), darlıktan genişliğe çıkan kimsedir. [Bu kelime] teklik kipiyle { وَإِذْ نَجَّيْتُكُمْ } şeklinde de okunmuştur. İkinci Mesele- Yüce Allah'ın { مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ } “Firavun ailesinden” buyruğunda geçen "Firavun'un âli", onun kavmi, tâbileri ve dinine mensup olan kimselerdir. Aynı şekilde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in âli de gerek kendi asrında gerekse diğer bütün asırlarda -ister soyundan gelsin ister gelmesin- onun dinine ve milletine bağlı olan kimselerdir. Onun dinine ve milletine bağlı olmayan kimse ise nesebinden ve akrabasından olsa dahi ne onun âlindendir ne de ehlindendir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in âlinin Fâtıma,

وَالْحَسَنُ وَالْحُسَيْنُ فَقَطْ. دَلِيلُنَا قَوْلُهُ تَعَالَى" وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ" [البقرة: ٥٠] " أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ" [غافر: ٤٦] أَيْ آلَ دِينِهِ إِذْ لَمْ يَكُنْ لَهُ ابْنٌ وَلَا بِنْتٌ وَلَا أَبٌ وَلَا عَمٌّ ولا أخ ولا عصبة. ولأنه لا خوف أَنَّ مَنْ لَيْسَ بِمُؤْمِنٍ وَلَا مُوَحِّدٍ فَإِنَّهُ لَيْسَ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ وَإِنْ كَانَ قَرِيبًا لَهُ وَلِأَجْلِ هَذَا يُقَالُ إِنَّ أَبَا لَهَبٍ وَأَبَا جَهْلٍ لَيْسَا مِنْ آلِهِ وَلَا مِنْ أَهْلِهِ وَإِنْ كَانَ بَيْنَهُمَا وَبَيْنَ النَّبِيِّ ﷺ قَرَابَةٌ وَلِأَجْلِ هَذَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي ابْنِ نُوحٍ" إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ" [هود: ٤٦]. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ جِهَارًا غَيْرَ سِرٍّ يَقُولُ [أَلَا] إِنَّ آلَ أَبِي- يَعْنِي فُلَانًا لَيْسُوا [لِي] بِأَوْلِيَاءَ إِنَّمَا وَلِيِّيَ اللَّهُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ) وَقَالَتْ طَائِفَةٌ آلُ مُحَمَّدٍ أَزْوَاجُهُ وَذُرِّيَّتُهُ خَاصَّةً لِحَدِيثِ أَبِي حُمَيْدٍ السَّاعِدِيِّ أَنَّهُمْ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ نُصَلِّي عَلَيْكَ؟ قَالَ (قُولُوا اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى أَزْوَاجِهِ وَذُرِّيَّتِهِ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ وَبَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى أَزْوَاجِهِ وَذُرِّيَّتِهِ كَمَا بَارَكْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ) رَوَاهُ مُسْلِمٌ وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ الْأَهْلُ مَعْلُومٌ وَالْآلُ الْأَتْبَاعُ وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ لِمَا ذَكَرْنَاهُ وَلِحَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ إِذَا أَتَاهُ قَوْمٌ بِصَدَقَتِهِمْ قَالَ (اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَيْهِمْ) فَأَتَاهُ أَبِي بِصَدَقَتِهِ فَقَالَ (اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى آلِ أَبِي أَوْفَى) الثَّالِثَةُ- اخْتَلَفَ النُّحَاةُ هَلْ يُضَافُ الْآلُ إِلَى الْبُلْدَانِ أَوْ لَا؟ فَقَالَ الْكِسَائِيُّ إِنَّمَا يُقَالُ آلُ فُلَانٍ وَآلُ فُلَانَةٍ وَلَا يُقَالُ فِي الْبُلْدَانِ هُوَ مِنْ آلِ حِمْصَ وَلَا مِنْ آلِ الْمَدِينَةِ. قَالَ الْأَخْفَشُ إِنَّمَا يُقَالُ فِي الرَّئِيسِ الْأَعْظَمِ نَحْوَ آلِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَآلِ فِرْعَوْنَ لِأَنَّهُ رَئِيسُهُمْ فِي الضَّلَالَةِ. قَالَ وَقَدْ سَمِعْنَاهُ فِي الْبُلْدَانِ قالوا: أهل المدينة وآل المدينة.

...ve yalnızca Hasan ile Hüseyin'dir. Bizim delilimiz ise Yüce Allah'ın { وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ } “Firavun ailesini de suda boğmuştuk” [el-Bakara 50] ve { أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ } “Firavun ailesini en şiddetli azaba sokun!” [el-Mü'min/Ğâfir 46] ayetleridir. Yani [burada Firavun ailesinden kasıt] onun dinine tâbi olanlardır; çünkü onun ne bir oğlu ne bir kızı ne bir babası ne bir amcası ne bir erkek kardeşi ne de bir asabesi (erkek akrabası) vardı. Ayrıca mümin ve muvahhid olmayan kimsenin -ona yakın akraba dahi olsa- Muhammed'in âlinden olmadığı hususunda hiçbir şüphe yoktur. Bu sebepledir ki Ebû Leheb ve Ebû Cehil'in, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile aralarında akrabalık bağı bulunmasına rağmen onun âlinden ve ehlinden olmadıkları söylenir. İşte bu yüzden Yüce Allah Nûh'un oğlu hakkında: { إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ } “O kesinlikle senin ailenden değildir; çünkü o, salih olmayan bir ameldir” [Hûd 46] buyurmuştur. Sahîh-i Müslim'de Amr b. el-Âs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gizlemeden, açıktan şöyle buyurduğunu işittim: « أَلَا إِنَّ آلَ أَبِي- يَعْنِي فُلَانًا لَيْسُوا لِي بِأَوْلِيَاءَ إِنَّمَا وَلِيِّيَ اللَّهُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ » «[Haberiniz olsun ki] babamın âli -yani falanca- [benim] velilerim (dostlarım) değildir. Benim velim ancak Allah ve salih müminlerdir». Bir grup ise: 'Muhammed'in âli, özellikle onun hanımları ve zürriyetidir' demiştir. Zira Ebû Humeyd es-Sâidî'nin rivayet ettiğine göre onlar: 'Ey Allah'ın Resûlü! Sana nasıl salât edelim?' diye sormuşlar; o da şöyle buyurmuştur: « قُولُوا اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى أَزْوَاجِهِ وَذُرِّيَّتِهِ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ وَبَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى أَزْوَاجِهِ وَذُرِّيَّتِهِ كَمَا بَارَكْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ » «Şöyle deyiniz: Allah'ım! İbrâhim'in âline salât ettiğin gibi, Muhammed'e, eşlerine ve zürriyetine de salât eyle! İbrâhim'in âlini mübarek kıldığın gibi Muhammed'i, eşlerini ve zürriyetini de mübarek kıl! Şüphesiz Sen, övülmeye layık ve şanı pek yüce olansın» (Bunu Müslim rivayet etmiştir). İlim ehlinden bir topluluk ise şöyle demiştir: 'Ehl' kelimesinin anlamı malumdur; 'âl' ise tâbiler (izinden gidenler) demektir. Birinci görüş, zikrettiğimiz delillerden ve Abdullah b. Ebî Evfâ'nın rivayet ettiği şu hadisten dolayı daha sahihtir: Bir topluluk Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e zekâtlarını getirdiğinde o: « اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَيْهِمْ » «Allah'ım! Onlara salât eyle (rahmet ve mağfiret kıl)» derdi. Babam da zekâtını getirdiğinde: « اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى آلِ أَبِي أَوْفَى » «Allah'ım! Ebû Evfâ ailesine (âline) salât eyle» buyurdu. Üçüncü Mesele- Nahivciler, 'âl' kelimesinin şehirlere/beldelere izafe edilip edilemeyeceği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Kisâî şöyle demiştir: 'Yalnızca falanca erkeğin âli (âl-u fülân) veya falanca kadının âli (âl-u fülâne) denir; beldeler için ise 'o Humus âlindendir' ya da 'Medine âlindendir' denilmez.' Ahfeş ise şöyle demiştir: 'Bu ifade ancak büyük bir önder için kullanılır; nitekim Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in âli ve sapıklıkta önderleri olduğu için Firavun'un âli denilmesi gibi.' Ahfeş ayrıca şöyle demiştir: 'Biz bunun beldeler hakkında kullanıldığını da işittik; Medine ehli ve Medine âli demişlerdir.'

الرَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفَ النُّحَاةُ أَيْضًا هَلْ يُضَافُ الْآلُ إِلَى الْمُضْمَرِ أَوْ لَا؟ فَمَنَعَ مِنْ ذَلِكَ النَّحَّاسُ وَالزُّبَيْدِيُّ وَالْكِسَائِيُّ فَلَا يُقَالُ إِلَّا اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَلَا يُقَالُ وَآلِهِ وَالصَّوَابُ أَنْ يُقَالَ: أَهْلِهِ. وَذَهَبَتْ طَائِفَةٌ أُخْرَى إِلَى أَنَّ ذَلِكَ يُقَالُ مِنْهُمُ ابْنُ السَّيِّدِ وَهُوَ الصَّوَابُ لِأَنَّ السَّمَاعَ الصَّحِيحَ يُعَضِّدُهُ فَإِنَّهُ قَدْ جَاءَ فِي قَوْلِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ:

Dördüncü Mesele- Nahivciler ayrıca âl kelimesinin zamire izafe edilip edilemeyeceğinde de ihtilaf etmişlerdir. Nehhâs, Zübeydî ve Kisâî bunu menederek sadece 'Allāhümme salli alâ Muhammedin ve âli Muhammed' denileceğini, 've âlihî' denilemeyeceğini; doğrusunun 've ehlihî' denilmesi olduğunu savunmuşlardır. İbnü's-Seyyid'in de aralarında bulunduğu diğer bir grup ise bunun söylenebileceği görüşüne varmıştır ki doğru olan da budur; zira sahih sema (nakil) bunu desteklemektedir. Nitekim Abdülmuttalib'in şu sözünde yer almıştır:

لاهمّ إن العبد يمن ... ع رَحْلَهُ فَامْنَعْ حِلَالَكْ

Allah'ım! Kul kendi binitini ve yükünü korur, / Sen de Kendi haremini koru!

وَانْصُرْ عَلَى آلِ الصَّلِي ... بِ وَعَابِدِيهِ الْيَوْمَ آلَكْ

Haç ehline ve ona tapanlara karşı, / Bugün Kendi aileni/tarafını muzaffer kıl!

وَقَالَ نُدْبَةُ:

Nüdbe de şöyle demiştir:

أَنَا الْفَارِسُ الْحَامِي حَقِيقَةَ وَالِدِي ... وَآلِي كَمَا تَحْمِي حَقِيقَةَ آلِكَا

Ben babamın ve ailemin hukukunu koruyan bir süvariyim, / Tıpkı senin kendi aileni ve hukukunu koruduğun gibi.

الْحَقِيقَةُ (بِقَافَيْنِ): مَا يَحِقُّ عَلَى الْإِنْسَانِ أَنْ يَحْمِيَهُ أَيْ تَجِبُ عَلَيْهِ حِمَايَتُهُ. الْخَامِسَةُ- وَاخْتَلَفُوا أَيْضًا فِي أَصْلِ آلِ فَقَالَ النَّحَّاسُ أَصْلُهُ أَهْلٌ ثُمَّ أُبْدِلَ مِنَ الْهَاءِ أَلِفًا فَإِنْ صَغَّرْتَهُ رَدَدْتَهُ إِلَى أَصْلِهِ فَقُلْتَ: أُهَيْلٌ. وَقَالَ الْمَهْدَوِيُّ: أَصْلُهُ أَوْلٌ. وَقِيلَ: أَهْلٌ قُلِبَتِ الْهَاءُ هَمْزَةً ثُمَّ أُبْدِلَتِ الْهَمْزَةُ أَلِفًا. وَجَمْعُهُ آلُوَنَ وَتَصْغِيرُهُ أُوَيْلٌ فِيمَا حَكَى الْكِسَائِيُّ. وحكى غيره أهيل وقد ذكرناه عَنِ النَّحَّاسِ. وَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ بْنُ كَيْسَانَ: إِذَا جَمَعْتَ آلًا قُلْتَ آلُونَ فَإِنْ جَمَعْتَ آلًا الَّذِي هُوَ السَّرَابُ قُلْتَ آوَالٌ مِثْلَ مَالٍ وَأَمْوَالٍ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فِرْعَوْنَ) " فِرْعَوْنَ" قِيلَ إِنَّهُ اسْمُ ذَلِكَ الْمَلِكِ بِعَيْنِهِ. وَقِيلَ اسْمُ كُلِّ مَلِكٍ مِنْ مُلُوكِ الْعَمَالِقَةِ مِثْلَ كِسْرَى لِلْفُرْسِ وَقَيْصَرَ لِلرُّومِ وَالنَّجَاشِيِّ لِلْحَبَشَةِ وَإِنَّ اسْمَ فِرْعَوْنَ مُوسَى قَابُوسٌ فِي قَوْلِ أَهْلِ الكتاب. وقال وهب أسمه الوليد ابن مُصْعَبِ بْنِ الرَّيَّانِ وَيُكَنَّى أَبَا مُرَّةَ وَهُوَ مِنْ بَنِي عِمْلِيقِ بْنِ لَاوَذَ بْنِ إِرَمَ بْنِ سَامِ بْنِ نُوحٍ ﵇. قَالَ السُّهَيْلِيُّ وَكُلُّ مَنْ وَلِيَ الْقِبْطَ وَمِصْرَ فَهُوَ فِرْعَوْنُ. وَكَانَ فَارِسِيًّا مِنْ أَهْلِ إِصْطَخْرَ. قَالَ الْمَسْعُودِيُّ لَا يُعْرَفُ لِفِرْعَوْنَ تَفْسِيرٌ بِالْعَرَبِيَّةِ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: فِرْعَوْنُ لَقَبُ الْوَلِيدِ بْنِ مُصْعَبٍ مَلِكُ مِصْرَ وَكُلُّ عَاتٍ فِرْعَوْنُ وَالْعُتَاةُ الْفَرَاعِنَةُ وَقَدْ تفر عن

İki kāf [harfi] ile el-Hakîka (الحقيقة): İnsanın savunması hak olan, yani himaye etmesi üzerine vacip olan şey demektir. Beşinci Mesele- Âl (آل) kelimesinin aslı hakkında da ihtilaf ettiler. en-Nahhâs şöyle demiştir: Aslı ehl (أهل)'dir, sonra he harfi elife dönüştürülmüştür. Onu tasgir ettiğinde (küçültme ismi yaptığında) aslına döndürür ve üheyl (أُهَيْل) dersin. el-Mehdevî ise şöyle demiştir: Aslı evl (أَوْل)'dir. Şöyle de denilmiştir: Aslı ehl (أَهْل)'dir; he harfi hemzeye dönüştürülmüş, sonra da hemze elife tebdil edilmiştir. Kisâî'nin aktardığına göre çoğulu âlûne (آلُونَ), tasgiri ise üveyl (أُوَيْل)'dir. Ondan başkası ise üheyl şeklinde nakletmiştir ki bunu en-Nahhâs'tan aktarmıştık. Ebu'l-Hasen b. Keysân ise şöyle demiştir: Âl kelimesini çoğul yaptığında âlûne dersin; şayet serap anlamına gelen âl kelimesini çoğul yapacak olursan, tıpkı mâl-emvâl gibi âvâl (آوَال) dersin. Altıncı Mesele- Yüce Allah'ın: { فِرْعَوْنَ } “Firavun” buyruğu: Firavun kelimesinin bizzat o hükümdarın özel ismi olduğu söylenmiştir. Farsların Kisrâ'sı, Rumların Kayser'i ve Habeşlilerin Necâşî'si gibi Amâlika hükümdarlarından her birinin unvanı olduğu da söylenmiştir. Ehl-i Kitab'ın sözüne göre Mûsâ'nın Firavun'unun adı Kâbûs'tur. Vehb ise şöyle demiştir: Onun adı el-Velîd b. Mus'ab b. er-Reyyân'dır, künyesi Ebû Mürre'dir ve o Nûh aleyhisselâm'ın oğlu Sâm'ın oğlu İrem'in oğlu Lâvez'in oğlu Imlîk'in soyundandır. es-Süheylî şöyle demiştir: Kıptîlere ve Mısır'a hükmeden herkes Firavun'dur. O, İstahr ehlinden bir Farslı idi. el-Mes'ûdî: "Firavun kelimesinin Arapça bir karşılığı/açıklaması bilinmemektedir" demiştir. el-Cevherî ise şöyle demiştir: Firavun, Mısır kralı el-Velîd b. Mus'ab'ın lakabıdır. Her azgın ve zorba kimseye firavun denir; azgın zorbalara da ferâine (firavunlar) denir. Nitekim tefer'ane...

وَهُوَ ذُو فَرْعَنَةٍ أَيْ دَهَاءٍ وَنُكْرٍ. وَفِي الحديث (أخذنا فرعون هذه الامة)." وفرعون" فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ إِلَّا أَنَّهُ لَا يَنْصَرِفُ لِعُجْمَتِهِ السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَسُومُونَكُمْ) قِيلَ: مَعْنَاهُ يُذِيقُونَكُمْ وَيُلْزِمُونَكُمْ إِيَّاهُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: يُوَلُّونَكُمْ يُقَالُ: سَامَهُ خُطَّةُ خَسْفٍ إِذَا أَوْلَاهُ إِيَّاهَا ومنه قول عمرو ابن كُلْثُومٍ:

fiili türetilmiştir; o 'zû fer'anetin' yani kurnazlık ve kötülük sahibidir demektir. Hadiste: (Bu ümmetin Firavun'unu yakaladık) buyrulmuştur. "Fir'avne" kelimesi cer mahallindedir; ancak acemilik (yabancı kökenli olma) sebebiyle gayrimunsarıftır. Yedinci Mesele- Yüce Allah'ın { يَسُومُونَكُمْ } buyruğu: Bunun anlamının; size tattırıyorlar ve bunu size zorunlu kılıyorlar şeklinde olduğu söylenmiştir. Ebû Ubeyde ise: 'Size yüklüyorlar' demiştir; nitekim bir kimseye zillet ve aşağılanmayı reva gördüğünde 'sâmehu huttete hasfin' denir. Amr b. Gülsûm'un şu sözü de bu kabildendir:

إِذَا مَا الْمَلْكُ سَامَ النَّاسَ خَسْفًا ... أبينا أن نقر الخسف فِينَا

Hükümdar insanlara zilleti reva gördüğü zaman, / Biz üzerimize zilletin kondurulmasını reddederiz.

وَقِيلَ: يُدِيمُونَ تَعْذِيبَكُمْ. وَالسَّوْمُ: الدَّوَامُ وَمِنْهُ سَائِمَةُ الْغَنَمِ لِمُدَاوَمَتِهَا الرَّعْيَ. قَالَ الْأَخْفَشُ: وَهُوَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَإِنْ شِئْتَ كان في موضع نصب غلى الْحَالِ أَيْ سَائِمِينَ لَكُمْ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (سُوءَ الْعَذابِ) مَفْعُولٌ ثَانٍ لِ" يَسُومُونَكُمْ" وَمَعْنَاهُ أَشَدُّ الْعَذَابِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى سَوْمِ الْعَذَابِ. وَقَدْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نَعْتًا بِمَعْنَى سَوْمًا سَيِّئًا. فَرُوِيَ أَنَّ فِرْعَوْنَ جَعَلَ بَنِي إِسْرَائِيلَ خَدَمًا وَخَوَلًا وَصَنَّفَهُمْ فِي أَعْمَالِهِ فَصِنْفٌ يَبْنُونَ وَصِنْفٌ يَحْرُثُونَ وَيَزْرَعُونَ وَصِنْفٌ يَتَخَدَّمُونَ وَكَانَ قَوْمُهُ جُنْدًا مُلُوكًا وَمَنْ لَمْ يَكُنْ مِنْهُمْ فِي عَمَلٍ مِنْ هَذِهِ الْأَعْمَالِ ضُرِبَتْ عَلَيْهِ الْجِزْيَةُ فَذَلِكَ سُوءُ الْعَذَابِ التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ) ... " يُذَبِّحُونَ" بِغَيْرِ وَاوٍ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ قَوْلِهِ" يَسُومُونَكُمْ" كَمَا قَالَ أَنْشَدَهُ سِيبَوَيْهِ:

Size sürekli azap ediyorlar manasında olduğu da söylenmiştir. Sevv (السَّوْمُ) devamlılık demektir; nitekim otlamaya devam ettiği için otlayan koyunlara 'sâime' denilmiştir. Ahfeş: Bu cümle ibtidaen ref' mahallindedir; dilerseniz 'sâimîne leküm' (size reva görerek) anlamında hâl olarak nasb mahallindedir demiştir. Sekizinci Mesele- Yüce Allah'ın { سُوءَ الْعَذابِ } buyruğu: "Yesûmûneküm" fiilinin ikinci mefulü olup azabın en şiddetlisi demektir. 'Savme'l-azâb' (azabın tattırılması) manasında olması da caizdir. 'Savmen seyyien' (kötü bir azap tattırma) manasında sıfat olması da caizdir. Rivayet edildiğine göre Firavun, İsrailoğullarını hizmetçi ve köle edinmiş, onları işlerine göre kısımlara ayırmıştı; bir kısmı bina yapar, bir kısmı eker biçer, bir kısmı da hizmet ederdi. Kendi kavmi ise asker ve hükümdardı; İsrailoğullarından bu işlerin hiçbirinde çalışmayan kimselere de cizye konulmuştu; işte 'sûu'l-azâb' (azabın kötüsü) budur. Dokuzuncu Mesele- Yüce Allah'ın { يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ } “oğullarınızı boğazlıyorlar” buyruğu: "Yüzebbihûne" kelimesi, Sîbeveyh'in inşad ettiği şu beyitte olduğu gibi "yesûmûneküm" ifadesinden bedel olarak vav harfi olmaksızın gelmiştir:

مَتَى تَأْتِنَا تُلْمِمْ بِنَا فِي دِيَارِنَا ... تَجِدْ حَطَبًا جَزْلًا وَنَارًا تَأَجَّجَا

Ne zaman bize gelir de yurtlarımızda yanımıza uğrarsan, / Bol odun ve alev alev yanan bir ateş bulursun.

قَالَ الْفَرَّاءُ وَغَيْرُهُ" يُذَبِّحُونَ" بِغَيْرِ وَاوٍ عَلَى التَّفْسِيرِ لِقَوْلِهِ" يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ" [البقرة: ٤٩] كَمَا تَقُولُ أَتَانِي الْقَوْمُ زَيْدٌ وَعَمْرٌو فَلَا تَحْتَاجُ إِلَى الْوَاوِ فِي زَيْدٍ وَنَظِيرُهُ:" وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ" [الفرقان: ٦٩ - ٦٨] وَفِي سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ" وَيُذَبِّحُونَ" بِالْوَاوِ لِأَنَّ الْمَعْنَى

Ferrâ ve başkaları şöyle demiştir: { يُذَبِّحُونَ } “oğullarınızı boğazlıyorlar” ifadesinin “vav”sız gelmesi, { يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ } “size azabın en kötüsünü reva görüyorlardı” [el-Bakara 2/49] buyruğunun açıklaması mahiyetinde olduğu içindir. Nitekim sen, “Bana topluluk, [yani] Zeyd ve Amr geldi” dersin de Zeyd'in başında “vav”a ihtiyaç duymazsın. Bunun bir benzeri de şudur: { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ } “Kim de bunları yaparsa günahının cezasını bulur; ona azap kat kat artırılır” [el-Furkân 25/68-69]. İbrâhîm Suresi'nde ise [bu ifade] “vav” ile { وَيُذَبِّحُونَ } şeklindedir; çünkü anlam...

يُعَذِّبُونَكُمْ بِالذَّبْحِ وَبِغَيْرِ الذَّبْحِ فَقَوْلُهُ" وَيُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ" جِنْسٌ آخَرُ مِنَ الْعَذَابِ لَا تَفْسِيرٌ لِمَا قَبْلَهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قُلْتُ: قَدْ يُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الْوَاوَ زَائِدَةٌ بِدَلِيلِ سُورَةِ" الْبَقَرَةِ" وَالْوَاوُ قَدْ تُزَادُ كَمَا قَالَ:

...size boğazlayarak ve boğazlama dışında [başka yollarla] azap ediyorlardı demektir. Dolayısıyla O'nun { وَيُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ } “ve oğullarınızı boğazlıyorlardı” buyruğu, önceki ifadenin bir açıklaması değil, azabın başka bir türüdür. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Derim ki: Bakara Suresi'nin delaletiyle buradaki vav harfinin zâid (fazlalık) olduğu da söylenebilir; zira vav harfi, şairin şu sözünde olduğu gibi bazen zâid olarak gelir:

فَلَمَّا أَجَزْنَا سَاحَةَ الْحَيِّ وَانْتَحَى

Kabilenin avlusunu geçip de yöneldiğimiz zaman...

أَيْ قَدِ انْتَحَى وَقَالَ آخَرُ:

Yani 'kad intehâ' (yönelmişti) demektir. Bir başka şair de şöyle demiştir:

إِلَى الْمَلِكِ الْقَرْمِ وَابْنِ الْهُمَامِ ... وَلَيْثِ الْكَتِيبَةِ فِي الْمُزْدَحِمِ

O yüce hükümdara, o yiğit oğluna, / Savaş meydanında ordunun aslanına doğru.