أَرَادَ إِلَى الْمَلِكِ الْقَرْمِ ابْنِ الْهُمَامِ لَيْثِ الْكَتِيبَةِ وَهُوَ كَثِيرٌ الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يُذَبِّحُونَ) قِرَاءَةُ الْجَمَاعَةِ بِالتَّشْدِيدِ عَلَى التَّكْثِيرِ وقرا ابن محيضن" يَذْبَحُونَ" بِفَتْحِ الْبَاءِ. وَالذَّبْحِ: الشَّقُّ. وَالذِّبْحُ: الْمَذْبُوحُ. وَالذُّبَاحُ: تَشَقُّقٌ فِي أُصُولِ الْأَصَابِعِ وَذَبَحْتُ الدَّنَّ بَزَلْتُهُ أَيْ كَشَفْتُهُ وَسَعْدٌ الذَّابِحٌ: أَحَدُ السُّعُودِ. وَالْمَذَابِحُ: الْمَحَارِيبُ. وَالْمَذَابِحُ: جَمْعُ مَذْبَحٍ وَهُوَ إِذَا جَاءَ السَّيْلُ فَخَدَّ فِي الْأَرْضِ فَمَا كَانَ كَالشِّبْرِ وَنَحْوِهُ سُمِّيَ مَذْبَحًا فَكَانَ فِرْعَوْنُ يَذْبَحُ الْأَطْفَالَ وَيُبْقِي الْبَنَاتَ وَعَبَّرَ عَنْهُمْ بِاسْمِ النِّسَاءِ بِالْمَآلِ وَقَالَتْ طَائِفَةٌ" يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ" يَعْنِي الرِّجَالَ وَسُمُّوا أَبْنَاءً لَمَّا كَانُوا كَذَلِكَ وَاسْتَدَلَّ هَذَا الْقَائِلُ بِقَوْلِهِ" نِساءَكُمْ" وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ لِأَنَّهُ الْأَظْهَرُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- نَسَبَ اللَّهُ تَعَالَى الْفِعْلَ إِلَى آلِ فِرْعَوْنَ وَهُمْ إِنَّمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ بِأَمْرِهِ وَسُلْطَانِهِ لِتَوَلِّيهِمْ ذَلِكَ بِأَنْفُسِهِمْ وَلِيُعْلِمَ أَنَّ الْمُبَاشِرَ مَأْخُوذٌ بِفِعْلِهِ. قَالَ الطَّبَرِيُّ وَيَقْتَضِي أَنَّ مَنْ أَمَرَهُ ظَالِمٌ بِقَتْلِ أَحَدٍ فَقَتَلَهُ الْمَأْمُورُ فَهُوَ الْمَأْخُوذُ بِهِ. قُلْتُ: وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ يُقْتَلَانِ جَمِيعًا هَذَا بِأَمْرِهِ وَالْمَأْمُورُ بِمُبَاشَرَتِهِ هَكَذَا قَالَ النَّخَعِيُّ وَقَالَهُ الشَّافِعِيُّ وَمَالِكٌ فِي تَفْصِيلٍ لَهُمَا قَالَ الشَّافِعِيُّ: إِذَا أَمَرَ السُّلْطَانُ رَجُلًا بِقَتْلِ رَجُلٍ وَالْمَأْمُورُ يَعْلَمُ أَنَّهُ أُمِرَ بِقَتْلِهِ ظُلْمًا كَانَ عَلَيْهِ وَعَلَى الْإِمَامِ الْقَوَدُ كَقَاتِلَيْنِ مَعًا وَإِنْ أَكْرَهَهُ الْإِمَامُ عَلَيْهِ وَعَلِمَ أَنَّهُ يَقْتُلُهُ ظُلْمًا كَانَ عَلَى الْإِمَامِ الْقَوَدُ وَفِي المأمور
[Şair] 'ilâ'l-meliki'l-karmi'bni'l-hümâmi leyşi'l-ketîbeti' [demek] istemiştir; bu [tür kullanım] çoktur. Onuncu Mesele- Yüce Allah'ın { يُذَبِّحُونَ } “boğazlıyorlar” buyruğu: Çoğunluğun kıraati, çokluk bildirmesi için şeddeliyledir. İbn Muhaysın ise be harfinin fethasıyla "yezbehûne" şeklinde okumuştur. Zebh (الذَّبْحُ) yarmak/kesmek demektir. Zibh (الذِّبْحُ) boğazlanan hayvandır. Zübâh (الذُّبَاحُ) parmak diplerindeki yarıklardır. 'Zebehtü'd-denne' küpün ağzını açtım demektir. Sa'du'z-Zâbih menzillerden biridir. Mezâbih (الْمَذَابِحُ) mihraplar demektir. Mezâbih aynı zamanda 'mezbah' kelimesinin çoğuludur; sel gelip de yerde yarık açtığında, bir karış ve benzeri derinlikte olan yarığa mezbah denir. Firavun erkek çocukları boğazlar, kız çocukları ise sağ bırakırdı; sonradan varacakları hal sebebiyle onlardan 'kadınlar' diye bahsedilmiştir. Bir grup ise: { يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ } “oğullarınızı boğazlıyorlar” yani 'erkekleri [öldürüyorlardı]' demiştir; onlar daha önce öyle oldukları için kendilerine 'oğullar' denilmiştir. Bu görüşü savunan kimse, Yüce Allah'ın { نِساءَكُمْ } “kadınlarınızı” buyruğunu delil getirmiştir. Ancak birinci görüş daha açıktır ve en doğrusudur. Doğrusunu en iyi Allah bilir. On Birinci Mesele- Yüce Allah bu fiili bizzat Firavun'un hanedanına nispet etmiştir; oysa onlar bunu onun emri ve yetkisiyle yapıyorlardı. Çünkü bu işi bizzat kendileri üstlenmişlerdi ve bu, fiili bizzat işleyenin (mübaşir) fiilinden ötürü sorumlu tutulacağını bildirmek içindir. Taberî şöyle demiştir: Bu durum, zalim bir kimse birine bir şahsı öldürmesini emreder de emredilen kişi onu öldürürse, sorumlu tutulacak kişinin o [emredilen] olmasını gerektirir. Derim ki: Âlimler bu meselede üç görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Biri emretmesi, diğeri de bizzat işlemesi sebebiyle her ikisi de öldürülür (kısas uygulanır). Nehaî böyle demiştir; aralarındaki bir ayrıntıyla birlikte Şâfiî ve Mâlik de bunu söylemiştir. Şâfiî şöyle demiştir: Eğer sultan bir adama bir kimseyi öldürmesini emreder ve emredilen kişi de onun haksız yere öldürülmesinin emredildiğini bilirse, birlikte katletmiş iki kişi gibi hem ona hem de imama kısas gerekir. Şayet imam onu buna zorlar ve o da onu haksız yere öldüreceğini bilirse, imama kısas gerekir; emredilen kişi hakkında ise
قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا أَنَّ عَلَيْهِ الْقَوَدَ وَالْآخَرُ لَا قَوَدَ عَلَيْهِ وَعَلَيْهِ نِصْفُ الدِّيَةِ حَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَقَالَ عُلَمَاؤُنَا لَا يَخْلُو الْمَأْمُورُ أَنْ يَكُونَ مِمَّنْ تَلْزَمُهُ طَاعَةُ الْآمِرِ وَيَخَافُ شَرَّهُ كَالسُّلْطَانِ وَالسَّيِّدِ لِعَبْدِهِ فَالْقَوَدُ فِي ذَلِكَ لَازِمٌ لَهُمَا أَوْ يَكُونُ مِمَّنْ لَا يَلْزَمُهُ ذَلِكَ فَيُقْتَلُ الْمُبَاشِرُ وَحْدَهُ دُونَ الْآمِرِ وَذَلِكَ كَالْأَبِ يَأْمُرُ وَلَدَهُ أَوِ الْمُعَلِّمِ بَعْضَ صِبْيَانِهِ أَوِ الصَّانِعِ بَعْضَ مُتَعَلِّمِيهِ إِذَا كَانَ مُحْتَلِمًا فَإِنْ كَانَ غَيْرَ مُحْتَلِمٍ فَالْقَتْلُ عَلَى الْآمِرِ وَعَلَى عَاقِلَةِ الصَّبِيِّ نِصْفُ الدِّيَةِ وَقَالَ ابْنُ نَافِعٍ: لَا يُقْتَلُ السَّيِّدُ إِذَا أَمَرَ عَبْدَهُ وَإِنْ كَانَ أَعْجَمِيًّا بِقَتْلِ إِنْسَانٍ قَالَ ابْنُ حَبِيبٍ وَبِقَوْلِ ابْنِ الْقَاسِمِ أَقُولُ إِنَّ الْقَتْلَ عَلَيْهِمَا فَأَمَّا أَمْرُ مَنْ لَا خَوْفَ عَلَى الْمَأْمُورِ فِي مُخَالَفَتِهِ فَإِنَّهُ لَا يُلْحَقُ بِالْإِكْرَاهِ بَلْ يُقْتَلُ الْمَأْمُورُ دُونَ الْآمِرِ وَيُضْرَبُ الْآمِرُ وَيُحْبَسُ. وَقَالَ أَحْمَدُ فِي السَّيِّدِ يَأْمُرُ عَبْدَهُ أَنْ يَقْتُلَ رَجُلًا: يُقْتَلُ السَّيِّدُ. وَرُوِيَ هَذَا الْقَوْلُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ﵄. وَقَالَ عَلِيٌّ وَيُسْتَوْدَعُ الْعَبْدُ السِّجْنَ. وَقَالَ أَحْمَدُ وَيُحْبَسُ الْعَبْدُ وَيُضْرَبُ وَيُؤَدَّبُ وَقَالَ الثَّوْرِيُّ يُعَزَّرُ السَّيِّدُ وَقَالَ الْحَكَمُ وَحَمَّادٌ يُقْتَلُ الْعَبْدُ وَقَالَ قَتَادَةُ: يُقْتَلَانِ جَمِيعًا. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ إِنْ كَانَ الْعَبْدُ فَصِيحًا يَعْقِلُ قُتِلَ الْعَبْدُ وَعُوقِبَ السَّيِّدُ وَإِنْ كَانَ الْعَبْدُ أَعْجَمِيًّا فَعَلَى السَّيِّدِ الْقَوَدُ وَقَالَ سُلَيْمَانُ بْنُ مُوسَى لَا يُقْتَلُ الْآمِرُ وَلَكِنْ تَقْطَعُ يَدَيْهِ ثُمَّ يُعَاقَبُ وَيُحْبَسُ وَهُوَ الْقَوْلُ الثَّانِي وَيُقْتَلُ الْمَأْمُورُ للمباشرة. كذلك قَالَ عَطَاءٌ وَالْحَكَمُ وَحَمَّادٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ فِي الرَّجُلِ يَأْمُرُ الرَّجُلَ بِقَتْلِ الرَّجُلِ وَذَكَرَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَقَالَ زُفَرُ لَا يُقْتَلُ وَاحِدٌ مِنْهُمَا وَهُوَ الْقَوْلُ الثَّالِثُ حَكَاهُ أَبُو الْمَعَالِي فِي الْبُرْهَانِ وَرَأَى أَنَّ الْآمِرَ وَالْمُبَاشِرَ لَيْسَ كُلٌّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مُسْتَقِلًّا فِي الْقَوَدِ فَلِذَلِكَ لَا يُقْتَلُ وَاحِدٌ مِنْهُمَا عِنْدَهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- قَرَأَ الْجُمْهُورُ" يُذَبِّحُونَ" بِالتَّشْدِيدِ عَلَى المبالغة وقرا ابن محيصن" يذبحون" بالتخفيف والاولى أَرْجَحُ إِذِ الذَّبْحُ مُتَكَرِّرٌ وَكَانَ فِرْعَوْنُ عَلَى مَا رُوِيَ قَدْ رَأَى فِي مَنَامِهِ نَارًا خَرَجَتْ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَأَحْرَقَتْ بُيُوتَ مِصْرَ فَأُوِّلَتْ لَهُ رُؤْيَاهُ أَنَّ مَوْلُودًا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ يَنْشَأُ فَيَكُونُ خَرَابُ مُلْكِهِ عَلَى يَدَيْهِ وَقِيلَ غَيْرُ هَذَا وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ.
iki görüş vardır: Birincisi ona kısas gerekir; diğeri ise ona kısas gerekmez, ancak diyetin yarısı gerekir. Bunu İbnü'l-Münzir nakletmiştir. Bizim âlimlerimiz [Mâlikîler] ise şöyle demiştir: Emredilen kişi ya sultana ve kölenin efendisine [itaati gibi] emredene itaat etmesi zorunlu olan ve onun şerrinden korkan kimselerdendir; bu durumda her ikisine de kısas lazımdır; ya da böyle [bir zorunluluğu] olmayan kimselerdendir ki bu durumda emreden değil, yalnızca fiili bizzat işleyen öldürülür. Bu da babanın çocuğuna, öğretmenin bazı talebelerine veya ustanın buluğ çağına ermiş çıraklarına emretmesi gibidir. Şayet [çırak] buluğ çağına ermemişse, kısas emredene aittir, çocuğun âkilesine ise diyetin yarısı düşer. İbn Nâfi' şöyle demiştir: Efendi yabancı (Arapça bilmeyen/acem) bir kölesine bir insanı öldürmesini emrettiğinde efendi öldürülmez. İbn Habîb ise: Ben İbnü'l-Kāsım'ın 'Ölüm cezası her ikisine de uygulanır' sözünü benimsiyorum, demiştir. Muhalefet ettiğinde emredilen kişi için bir korku bulunmayan kimsenin emrine gelince, bu ikrah (zorlama) kapsamına girmez; bilakis emreden değil, emredilen öldürülür, emreden ise dövülür ve hapsedilir. Ahmed, kölesine bir adamı öldürmesini emreden efendi hakkında: 'Efendi öldürülür' demiştir. Bu görüş Ali b. Ebî Tâlib ve Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anhümâ da rivayet edilmiştir. Ali: 'Köle ise hapse atılır' demiştir. Ahmed ise: 'Köle hapsedilir, dövülür ve terbiye edilir' demiştir. Sevrî: 'Efendi ta'zir cezasına çarptırılır' demiştir. Hakem ve Hammâd: 'Köle öldürülür' demiştir. Katâde: 'Her ikisi de öldürülür' demiştir. Şâfiî: 'Eğer köle meramını anlatabilen akıllı bir kimse ise köle öldürülür, efendiye ceza verilir; şayet köle acem (Arapça bilmeyen/durumu idrak edemeyen) ise kısas efendiye aittir' demiştir. Süleyman b. Mûsâ: 'Emreden öldürülmez, fakat iki eli kesilir, sonra cezalandırılır ve hapsedilir -ki bu ikinci görüştür-; emredilen kişi ise fiili bizzat işlediği için öldürülür' demiştir. Bir adamın başka bir adama bir şahsı öldürmesini emretmesi hususunda Atâ, Hakem, Hammâd, Şâfiî, Ahmed ve İshak da böyle demiştir; bunu İbnü'l-Münzir zikretmiştir. Züfer ise: 'İkisi de öldürülmez' demiştir -ki bu üçüncü görüştür-; bunu Ebü'l-Meâlî el-Bürhân'da nakletmiş ve [Züfer'in] ne emredenin ne de fiili bizzat işleyenin tek başına kısasa müstakil olmadığını düşündüğünü, bu sebeple ona göre ikisinin de öldürülmeyeceğini ifade etmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. On İkinci Mesele- Çoğunluk mübalağa bildirmesi için şeddeli olarak "yüzebbihûne" şeklinde okumuştur. İbn Muhaysın ise şeddesiz olarak "yezbehûne" şeklinde okumuştur. Birinci okuyuş daha tercihe şayandır; zira boğazlama işi tekrarlanıp durmuştur. Rivayet edildiğine göre Firavun rüyasında Beytü'l-Makdis'ten çıkan bir ateşin Mısır evlerini yaktığını görmüştü. Rüyası, İsrailoğullarından bir erkek çocuğun doğup büyüyeceği ve krallığının onun eliyle yıkılacağı şeklinde tabir edildi. Bundan başkası da söylenmiştir; anlamlar birbirine yakındır.
الثالثة عشرة- قوله تعالى: (وَفِي ذلِكُمْ) إِشَارَةٌ إِلَى جُمْلَةِ الْأَمْرِ إِذْ هو خبر فهو كمنفرد حَاضِرٍ أَيْ وَفِي فِعْلِهِمْ ذَلِكَ بِكُمْ بَلَاءٌ أَيِ امْتِحَانٌ وَاخْتِبَارٌ وَ" بَلَاءٌ" نِعْمَةٌ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً" [الأنفال: ١٧] قَالَ أَبُو الْهَيْثَمِ الْبَلَاءُ يَكُونُ حَسَنًا وَيَكُونُ سَيِّئًا وَأَصْلُهُ الْمِحْنَةُ وَاللَّهُ ﷿ يَبْلُو عَبْدَهُ بِالصُّنْعِ الْجَمِيلِ لِيَمْتَحِنَ شُكْرَهُ وَيَبْلُوَهُ بِالْبَلْوَى الَّتِي يَكْرَهُهَا لِيَمْتَحِنَ صَبْرَهُ فَقِيلَ لِلْحَسَنِ بَلَاءٌ وَلِلسَّيِّئِ بَلَاءٌ حَكَاهُ الْهَرَوِيُّ وَقَالَ قَوْمٌ الْإِشَارَةُ بِ" ذلِكُمْ" إِلَى التَّنْجِيَةِ فَيَكُونُ الْبَلَاءُ عَلَى هَذَا فِي الْخَيْرِ أَيْ تَنْجِيَتُكُمْ نِعْمَةٌ مِنَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَقَالَ الْجُمْهُورُ: الْإِشَارَةُ إِلَى الذَّبْحِ وَنَحْوِهِ وَالْبَلَاءُ هُنَا فِي الشَّرِّ وَالْمَعْنَى: وَفِي الذبح مكروه
On Üçüncü Mesele- Yüce Allah'ın { وَفِي ذلِكُمْ } “Ve bunda” buyruğu: Olayın tamamına bir işarettir; zira haber olduğu için hazırda bulunan müstakil bir şey gibidir. Yani onların size bu yaptıklarında bir 'belâ' (بَلَاءٌ), yani bir imtihan ve sınama vardır. 'Belâ' nimet anlamına da gelir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً } “...ve müminleri kendi katından güzel bir imtihanla/nimetle sınamak için” [el-Enfâl 17]. Ebü'l-Heysem şöyle demiştir: Belâ hem iyi hem de kötü olabilir; aslı ise imtihandır. Yüce Allah kulunun şükrünü sınamak için onu güzel lütuflarla imtihan eder; sabrını sınamak için de hoşlanmadığı sıkıntılarla imtihan eder. Bu yüzden iyi olana da kötü olana da belâ denilmiştir; bunu el-Herevî nakletmiştir. Bir topluluk ise: { ذلِكُمْ } "bunda" ifadesiyle kurtarılmaya işaret edilmektedir; dolayısıyla bu durumda belâ hayır anlamında olur, yani 'Sizi kurtarmamız Allah'tan size bir nimettir' manasındadır, demiştir. Çoğunluk ise şöyle demiştir: İşaret, boğazlamaya ve benzeri şeylere yöneliktir; buradaki belâ ise şer anlamındadır. Anlamı şudur: Boğazlamada hoşlanılmayacak bir durum
وامتحان. وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ وَيُقَالُ فِي الْخَيْرِ أَبْلَاهُ اللَّهُ وَبَلَاهُ وَأَنْشَدَ
ve bir imtihan vardır. İbn Keysân şöyle demiştir: Hayır hakkında 'eblâhullāhu' ve 'belâhu' denilir. Nitekim şu beyti okumuştur:
جَزَى اللَّهُ بِالْإِحْسَانِ مَا فَعَلَا بِكُمْ ... وَأَبْلَاهُمَا خَيْرَ الْبَلَاءِ الَّذِي يَبْلُو
Allah, onların size yaptıklarına karşılık iyilik versin, / Ve onları sınadığı en hayırlı imtihanla mükâfatlandırsın.
فَجَمَعَ بَيْنَ اللُّغَتَيْنِ وَالْأَكْثَرُ فِي الْخَيْرِ أَبْلَيْتُهُ وَفِي الشَّرِّ بَلَوْتُهُ وَفِي الِاخْتِبَارِ ابْتَلَيْتُهُ وَبَلَوْتُهُ قاله النحاس.
[Şair] iki kullanımı bir arada zikretmiştir. En yaygın kullanım ise hayırda 'ebleytühû', şerde 'belevtühû', sınamada ise 'ibteleytühû' ve 'belevtühû' şeklindedir; bunu en-Nehhâs söylemiştir.
[سورة البقرة (٢): آية ٥٠]
[Bakara Suresi (2): Âyet 50]
وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْناكُمْ وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٠)
{ وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْناكُمْ وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٠) } “Hani sizin için denizi yarmış, sizi kurtarmış ve Firavun hanedanını siz bakıp dururken boğmuştuk.” (50)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْناكُمْ) " إِذْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ وَ" فَرَقْنَا" فَلَقْنَا فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ أَيِ الْجَبَلِ الْعَظِيمِ. وَأَصْلُ الْفَرْقِ الْفَصْلُ وَمِنْهُ فَرْقُ الشَّعْرِ وَمِنْهُ الْفُرْقَانُ لِأَنَّهُ يَفْرُقُ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ أَيْ يَفْصِلُ وَمِنْهُ" فَالْفارِقاتِ فَرْقاً" [المرسلات: ٤] يَعْنِي الْمَلَائِكَةَ تَنْزِلُ بِالْفَرْقِ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ ومنه" يَوْمَ الْفُرْقانِ" [الأنفال: ٤١] يَعْنِي يَوْمَ بَدْرٍ كَانَ فِيهِ فَرْقٌ بَيْنَ الحق والباطل ومنه" وَقُرْآناً فَرَقْناهُ" [الاسراء: ١٠٦] أَيْ فَصَّلْنَاهُ وَأَحْكَمْنَاهُ وَقَرَأَ الزُّهْرِيُّ:" فَرَّقْنَا" بِتَشْدِيدِ الرَّاءِ أَيْ جَعَلْنَاهُ فِرَقًا وَمَعْنَى" بِكُمُ" أَيْ لَكُمْ فَالْبَاءُ بِمَعْنَى اللَّامِ وَقِيلَ الْبَاءُ فِي مَكَانِهَا أَيْ فَرَقْنَا الْبَحْرَ بِدُخُولِكُمْ إِيَّاهُ أَيْ صَارُوا بَيْنَ الْمَاءَيْنِ فَصَارَ الْفَرْقُ بِهِمْ وَهَذَا أولى يبينه" فَانْفَلَقَ"
Yüce Allah'ın: { وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْناكُمْ } “Hani sizin için denizi yarmış, sizi kurtarmıştık” buyruğundaki { إِذْ } "iz" [kelimesi] nasb mahallindedir (mef'ûlün bih olarak üstün konumundadır). { فَرَقْنَا } "feraknâ", [onu] yardık (feleknâ) demektir; nitekim { فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ } "her bir parça koca bir dağ gibi olmuştu" yani büyük bir dağ gibiydi. Fark (الْفَرْق) kelimesinin asıl anlamı ise ayırmaktır (el-fasl). Saçın ayrılmasına 'farku'ş-şa'r' denilmesi de bu köktendir. Hak ile batılı ayırdığı, yani faslettiği için Furkan (الْفُرْقَانُ) da buradan gelir. { فَالْفارِقاتِ فَرْقاً } “[Hakkı bâtıldan] ayırdıkça ayıranlara” [el-Mürselât 77/4] ayeti de bu köktendir; yani hak ile batılı ayırma [hükmüyle] inen melekler demektir. { يَوْمَ الْفُرْقانِ } “Furkan günü” [el-Enfâl 8/41] buyruğu da bu köktendir; yani hak ile batılın birbirinden ayrıldığı Bedir günüdür. { وَقُرْآناً فَرَقْناهُ } “Kur'ân'ı... kısım kısım indirdik” [el-İsrâ 17/106] ayeti de böyledir; yani onu açıkça beyan ettik ve muhkem kıldık. Zührî ise râ harfini şeddeli olarak { فَرَّقْنَا } "ferraknâ" şeklinde okumuştur ki "onu kısımlara/bölümlere ayırdık" demektir. { بِكُمُ } "Biküm" ifadesinin anlamı ise "leküm" (sizin için) demektir; buradaki bâ harfi lâm manasındadır. Bâ harfinin kendi [aslî] manasında olduğu da söylenmiştir; yani "sizin denize girmeniz sebebiyle denizi yardık" demektir. Yani onlar iki suyun arasına girdiler de yarılma onlar sebebiyle gerçekleşti. Bu [ikinci görüş] daha tercihe şayandır; nitekim { فَانْفَلَقَ } "hemen yarıldı" [ifadesi] bunu açıklamaktadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (الْبَحْرَ) الْبَحْرُ مَعْرُوفٌ سُمِّيَ بِذَلِكَ لِاتِّسَاعِهِ. وَيُقَالُ: فَرَسٌ بَحْرٌ إِذَا كَانَ وَاسِعَ الْجَرْيِ أَيْ كَثِيرُهُ. وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي مَنْدُوبٍ فَرَسِ أَبِي طَلْحَةَ (وَإِنْ وَجَدْنَاهُ لَبَحْرًا) وَالْبَحْرُ: الْمَاءُ الْمَلِحُ. وَيُقَالُ: أَبْحَرَ الْمَاءُ: مَلُحَ قَالَ نُصَيْبٌ:
Yüce Allah'ın { الْبَحْرَ } “deniz” buyruğu: Deniz (bahr) malumdur; genişliği sebebiyle bu ismi almıştır. Koşusu geniş yani çok olan ata 'ferasün bahrun' (deniz gibi at) denilir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in, Ebû Talha'nın Mendûb adlı atı hakkında söylediği: (وَإِنْ وَجَدْنَاهُ لَبَحْرًا) “Biz onu gerçekten bir deniz gibi bulduk” sözü de bu kabildendir. Bahr (الْبَحْرُ) tuzlu sudur. Suyun tuzlanmasına 'ebhara'l-mâu' denilir. Nuseyb şöyle demiştir:
وَقَدْ عَادَ مَاءُ الْأَرْضِ بَحْرًا فَزَادَنِي ... إِلَى مَرَضِي أَنْ أَبْحَرَ الْمَشْرَبُ الْعَذْبُ
Yeryüzünün suyu deniz gibi tuzlandı da, / Tatlı su kaynağının tuzlanması hastalığımı daha da artırdı.
وَالْبَحْرُ: الْبَلْدَةُ يُقَالُ: هَذِهِ بَحْرَتُنَا أَيْ بَلْدَتُنَا. قَالَهُ الْأُمَوِيُّ. وَالْبَحْرُ: السُّلَالُ يُصِيبُ الْإِنْسَانَ. وَيَقُولُونَ: لَقِيتُهُ صَحْرَةً بَحْرَةً أَيْ بَارِزًا مَكْشُوفًا. وَفِي الْخَبَرِ عَنْ كَعْبِ الْأَحْبَارِ قَالَ: إِنَّ لِلَّهِ مَلَكًا يُقَالُ لَهُ: صَنْدَفَايِيلُ الْبِحَارُ كُلُّهَا فِي نَقْرَةِ إبهامه. ذكره أبو نعيم عن ثور ابن يَزِيدَ عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ عَنْ كَعْبٍ قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَنْجَيْناكُمْ) أَيْ أَخْرَجْنَاكُمْ مِنْهُ يُقَالُ نَجَوْتُ مِنْ كَذَا نِجَاءً مَمْدُودٌ وَنَجَاةً مَقْصُورٌ والصدق منجاة وأنجيت غيري ونجيته وقرى بِهِمَا" وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ" ... " فَأَنْجَيْناكُمْ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ) يُقَالُ: غَرِقَ فِي الْمَاءِ غَرَقًا فَهُوَ غَرِقٌ وَغَارِقٌ أَيْضًا وَمِنْهُ قَوْلُ أَبِي النَّجْمِ:
Bahr (الْبَحْرُ) belde/şehir demektir; 'hâzihî bahratünâ' yani 'bu bizim beldemizdir' denilir. Bunu el-Ümevî söylemiştir. Bahr insana isabet eden tüberküloz (سل/sülâl) hastalığıdır. [Araplar] 'Lekītühû sahreten bahreten' derler ki bu 'onunla açıkça, aşikâr bir şekilde karşılaştım' demektir. Ka'bü'l-Ahbâr'dan gelen rivayette şöyle demiştir: 'Allah'ın Sandefâyîl denilen bir meleği vardır ki bütün denizler onun başparmağının çukurundadır.' Bunu Ebû Nuaym, Sevr b. Yezîd'den, o Hâlid b. Ma'dân'dan, o da Ka'b'dan nakletmiştir. Yüce Allah'ın { فَأَنْجَيْناكُمْ } “sizi kurtardık” buyruğu: Yani 'sizi oradan çıkardık' demektir. Şundan kurtuldum anlamında hem med ile 'necâen' hem de kasr ile 'necâten' denir. Doğruluk kurtuluştur (el-mencât). Başkasını kurtardım anlamında 'enceytü gayrî' ve 'necceytühû' denir. Her iki kıraatle de { وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ } “Hani sizi kurtarmıştık” ve { فَأَنْجَيْناكُمْ } “sizi kurtardık” şeklinde okunmuştur. Yüce Allah'ın { وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ } “Firavun hanedanını boğduk” buyruğu: Suda boğuldu anlamında 'garika fi'l-mâi garakan' denir; faili 'garikun' ve 'gārikun' şeklinde gelir. Nitekim Ebü'n-Necm'in şu sözü de bu kabildendir:
مِنْ بَيْنِ مَقْتُولٍ وَطَافٍ غَارِقِ
Öldürülmüş olanlarla su üstünde yüzen boğulmuşlar arasından...
وَأَغْرَقَهُ غَيْرُهُ وَغَرَّقَهُ فَهُوَ مُغْرَّقٌ وَغَرِيقٌ. وَلِجَامٌ مُغَرَّقٌ بِالْفِضَّةِ أَيْ مُحَلًّى. وَالتَّغْرِيقُ: الْقَتْلُ قَالَ الْأَعْشَى:
Başkası onu boğduğunda 'agrekahû gayruhû' ve 'garrakahû' denir; fail/meful ismi ise 'mugrakun' ve 'garîkun' olarak gelir. 'Licâmün mugarrakun bi'l-fiddati' gümüşle süslenmiş gem demektir. Tagrîk (التَّغْرِيقُ) öldürmek demektir. A'şâ şöyle demiştir:
ألا ليت قيسا عرقته الْقَوَابِلُ
Keşke ebeler Kays'ı boğsalardı!
وَذَلِكَ أَنَّ الْقَابِلَةَ كَانَتْ تُغَرِّقُ الْمَوْلُودَ فِي مَاءِ السَّلَى عَامَ الْقَحْطِ ذَكَرًا كَانَ أَوْ أُنْثَى حَتَّى يَمُوتَ ثُمَّ جُعِلَ كُلُّ قتل تغريقا ومنه قول ذي الرمة
Bunun sebebi şudur: Ebe, kıtlık yılında yeni doğan bebeği -erkek olsun kız olsun- ölene kadar döl eşi sıvısında boğardı. Daha sonra her türlü öldürme eylemi için 'tağrîk' (boğarak öldürme) tabiri kullanılmıştır. Zü'r-Rimme'nin şu sözü de bu kabildendir:
إِذَا غَرَّقَتْ أَرْبَاضُهَا ثِنْيَ بَكْرَةٍ ... بِتَيْهَاءَ لَمْ تُصْبِحْ رَءُومًا سَلُوبُهَا
İpleri genç devenin ikinci yavrusunu boğduğu zaman, / Çölde yavrusu elinden alınan deve ona bir daha şefkat göstermez.
وَالْأَرْبَاضُ: الْحِبَالُ. وَالْبَكْرَةُ: النَّاقَةُ الْفَتِيَّةُ وَثِنْيُهَا: بَطْنُهَا الثَّانِي وَإِنَّمَا لَمْ تَعْطِفْ عَلَى وَلَدِهَا لِمَا لَحِقَهَا مِنَ التَّعَبِ.
Erbâd (الْأَرْبَاضُ) ipler demektir. Bekre (الْبَكْرَةُ) genç dişi devedir. Sinyühâ (ثِنْيُهَا) ise onun ikinci karnıdır. Yavrusuna şefkat göstermemesi ise çektiği yorgunluk sebebiyledir.
الْقَوْلُ فِي اخْتِلَافِ الْعُلَمَاءِ فِي كَيْفِيَّةِ إِنْجَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ
İsrailoğullarının Kurtarılma Keyfiyeti Hakkında Âlimlerin İhtilafı
فَذَكَرَ الطَّبَرِيُّ أَنَّ مُوسَى ﵇ أُوحِيَ إِلَيْهِ أَنْ يُسْرِيَ مِنْ مِصْرَ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ فَأَمَرَهُمْ مُوسَى أَنْ يَسْتَعِيرُوا الْحُلِيَّ وَالْمَتَاعَ مِنَ الْقِبْطِ وَأَحَلَّ اللَّهُ ذَلِكَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ فَسَرَى بِهِمْ مُوسَى مِنْ أَوَّلِ اللَّيْلِ فَأُعْلِمَ فِرْعَوْنُ فَقَالَ: لَا يَتْبَعُهُمْ أَحَدٌ حَتَّى تَصِيحَ الدِّيَكَةُ فَلَمْ يَصِحْ تِلْكَ اللَّيْلَةَ بِمِصْرَ دِيكٌ وَأَمَاتَ اللَّهُ تِلْكَ اللَّيْلَةَ كَثِيرًا مِنْ أَبْنَاءِ الْقِبْطِ فَاشْتَغَلُوا فِي الدَّفْنِ وَخَرَجُوا فِي الْأَتْبَاعِ مشرقين كما قال تعالى" فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ" [الشعراء: ٦٠]. وَذَهَبَ مُوسَى إِلَى نَاحِيَةِ الْبَحْرِ حَتَّى بَلَغَهُ. وَكَانَتْ عِدَّةُ بَنِي إِسْرَائِيلَ نَيِّفًا عَلَى سِتِّمِائَةِ أَلْفٍ وَكَانَتْ عِدَّةُ فِرْعَوْنَ أَلْفَ أَلْفٍ وَمِائَتَيْ أَلْفٍ. وَقِيلَ: إِنَّ فِرْعَوْنَ اتَّبَعَهُ فِي أَلْفِ أَلْفِ حِصَانٍ سِوَى الْإِنَاثِ وَقِيلَ دَخَلَ إِسْرَائِيلُ- وَهُوَ يَعْقُوبُ ﵇ مِصْرَ فِي سِتَّةٍ وَسَبْعِينَ نَفْسًا مِنْ وَلَدِهِ وَوَلَدِ وَلَدِهِ فَأَنْمَى اللَّهُ عَدَدَهُمْ وَبَارَكَ فِي ذُرِّيَّتِهِ حَتَّى خَرَجُوا إِلَى الْبَحْرِ يَوْمَ فِرْعَوْنَ وَهُمْ سِتُّمِائَةِ أَلْفٍ مِنَ الْمُقَاتِلَةِ سِوَى الشُّيُوخِ وَالذُّرِّيَّةِ وَالنِّسَاءِ وَذَكَرَ أَبُو بَكْرٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي شَيْبَةَ قَالَ حَدَّثَنَا شَبَابَةُ بْنُ سَوَّارٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ مُوسَى ﵇ حين أسرى إِسْرَائِيلَ بَلَغَ فِرْعَوْنَ فَأَمَرَ بِشَاةٍ فَذُبِحَتْ ثُمَّ قَالَ: لَا وَاللَّهِ لَا يُفْرَغُ مِنْ سَلْخِهَا حَتَّى تَجْتَمِعَ لِي سِتُّمِائَةِ أَلْفٍ مِنَ الْقِبْطِ قَالَ: فَانْطَلَقَ مُوسَى حَتَّى انْتَهَى إِلَى الْبَحْرِ فَقَالَ لَهُ افْرُقْ فَقَالَ لَهُ الْبَحْرُ: لَقَدِ اسْتَكْبَرْتَ يَا مُوسَى! وَهَلْ فَرَقْتُ لِأَحَدٍ مِنْ وَلَدِ آدَمَ فَأَفْرُقَ لَكَ! قَالَ: وَمَعَ مُوسَى رَجُلٌ عَلَى حِصَانٍ لَهُ قَالَ فَقَالَ لَهُ ذَلِكَ الرَّجُلُ أَيْنَ أُمِرْتَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ؟ قال ما أمر ت إِلَّا بِهَذَا الْوَجْهِ قَالَ: فَأَقْحَمَ فَرَسَهُ فَسَبَحَ فَخَرَجَ. فَقَالَ أَيْنَ أُمِرْتَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ؟ قَالَ مَا أُمِرْتُ إِلَّا بِهَذَا الْوَجْهِ قَالَ: وَاللَّهِ مَا كَذَبْتَ وَلَا كُذِبْتَ ثُمَّ اقْتَحَمَ الثَّانِيَةَ فَسَبَحَ بِهِ حَتَّى خَرَجَ فَقَالَ أَيْنَ أُمِرْتَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ؟ فَقَالَ مَا أُمِرْتُ
Taberî, Mûsâ'ya (aleyhisselâm) İsrailoğulları ile birlikte Mısır'dan geceleyin yola çıkmasının vahyedildiğini zikretmiştir. Mûsâ onlara Kıptîlerden ziynet ve kullanım eşyası ödünç almalarını emretti; Allah da bunu İsrailoğullarına helal kıldı. Mûsâ gecenin ilk vaktinde onları yola çıkardı. [Durum] Firavun'a haber verilince: "Horozlar ötünceye kadar hiç kimse onların peşine düşmesin" dedi. O gece Mısır'da hiçbir horoz ötmedi. Allah o gece Kıptîlerin çocuklarından birçoğunu öldürdü; bu yüzden [onlar] defin işleriyle meşgul oldular ve Yüce Allah'ın: { فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ } “Güneş doğarken onların ardına düştüler” [eş-Şuarâ 60] buyurduğu gibi güneş doğarken takibe çıktılar. Mûsâ deniz tarafına doğru gitti ve nihayet oraya vardı. İsrailoğullarının sayısı altı yüz binden fazlaydı. Firavun'un [ordusunun] sayısı ise bir milyon iki yüz bindi. Firavun'un, dişiler hariç bir milyon at ile onun peşine düştüğü de söylenmiştir. Yine şöyle denilmiştir: İsrâil -ki o Ya'kûb'dur (aleyhisselâm)- çocuklarından ve torunlarından yetmiş altı kişiyle Mısır'a girmişti. Allah onların sayısını artırdı ve soyunu bereketlendirdi; nihayet Firavun gününde yaşlılar, çocuklar ve kadınlar hariç altı yüz bin savaşçı olarak denize çıktılar. Ebû Bekr Abdullah b. Muhammed b. Ebî Şeybe rivayet edip dedi ki: Bize Şebâbe b. Sevvâr, Yûnus b. Ebî İshâk'tan, o Ebû İshâk'tan, o Amr b. Meymûn'dan, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan nakletti: Mûsâ (aleyhisselâm) İsrailoğullarını geceleyin yola çıkardığı vakit [haber] Firavun'a ulaştı. Bir koyun [getirilmesini] emretti ve koyun kesildi. Sonra şöyle dedi: "Hayır, vallahi onun derisi yüzülüp bitmeden Kıptîlerden altı yüz bin kişi yanımda toplanacaktır." [Ravi] dedi ki: Mûsâ yola koyuldu ve nihayet denize vardı. Denize: "Yarıl!" dedi. Deniz ona: "Büyük konuştun ey Mûsâ! Ben Âdemoğlundan bir kimse için yarıldım mı ki senin için yarılayım!" dedi. [Ravi] dedi ki: Mûsâ'nın yanında atı üzerinde bir adam vardı. O adam ona: "Ey Allah'ın peygamberi! Nereye [gitmekle] emrolundun?" dedi. Mûsâ: "Sadece bu istikamete emrolundum" dedi. [Ravi] dedi ki: Adam atını [denize] sürdü, at yüzdü ve [karşıya] çıktı. [Tekrar] "Ey Allah'ın peygamberi! Nereye [gitmekle] emrolundun?" dedi. Mûsâ: "Sadece bu istikamete emrolundum" dedi. Adam: "Vallahi sen ne yalan söyledin ne de sana yalan söylendi" dedi. Sonra ikinci defa [denize] daldı, at onu yüzdürdü ve nihayet çıktı. "Ey Allah'ın peygamberi! Nereye [gitmekle] emrolundun?" dedi. Mûsâ: "Ben...
إِلَّا بِهَذَا الْوَجْهِ قَالَ: وَاللَّهِ مَا كَذَبْتَ وَلَا كُذِبْتَ قَالَ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ" أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ" [الأعراف ١٦٠] فَضَرَبَهُ مُوسَى بِعَصَاهُ" فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ" [الشعراء ٦٣] فَكَانَ فِيهِ اثْنَا عَشَرَ فَرْقًا لِاثْنَيْ عَشَرَ سِبْطًا لِكُلِّ سِبْطٍ طَرِيقٌ يَتَرَاءَوْنَ وَذَلِكَ أَنَّ أَطْوَادَ الْمَاءِ صَارَ فِيهَا طِيقَانًا وَشَبَابِيكَ يَرَى مِنْهَا بَعْضُهُمْ بَعْضًا فَلَمَّا خَرَجَ أَصْحَابُ مُوسَى وَقَامَ أَصْحَابُ فِرْعَوْنَ الْتَطَمَ الْبَحْرُ عَلَيْهِمْ فَأَغْرَقَهُمْ وَيُذْكَرُ أَنَّ الْبَحْرَ هُوَ بَحْرُ الْقُلْزُمِ وَأَنَّ الرَّجُلَ الَّذِي كَانَ مَعَ مُوسَى عَلَى الْفَرَسِ هُوَ فَتَاهُ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ. وَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْحَى إِلَى الْبَحْرِ أَنَ انْفَرِقْ لِمُوسَى إِذَا ضَرَبَكَ فَبَاتَ الْبَحْرُ تِلْكَ اللَّيْلَةَ يَضْطَرِبُ فَحِينَ أَصْبَحَ ضَرَبَ الْبَحْرَ وَكَنَّاهُ أَبَا خَالِدٍ. ذَكَرَهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ أَيْضًا. وَقَدْ أَكْثَرَ الْمُفَسِّرُونَ فِي قَصَصِ هَذَا الْمَعْنَى وَمَا ذَكَرْنَاهُ كَافٍ وَسَيَأْتِي فِي سُورَةِ" يُونُسَ وَالشُّعَرَاءِ" زِيَادَةُ بَيَانٍ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى
bu istikametle emrolundum' dedi. Adam: 'Vallahi sen ne yalan söyledin ne de sana yalan söylendi' dedi. [Ravi] dedi ki: Bunun üzerine Allah ona: { أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ } “Asânla denize vur!” [el-A'râf 160] diye vahyetti. Mûsâ asâsıyla denize vurdu; { فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ } “Deniz yarıldı ve her bir parçası yüce bir dağ gibi oldu” [eş-Şuarâ 63]. Denizde on iki kabile için on iki yol açıldı; her kabile için birbirlerini görebilecekleri birer yol vardı. Çünkü su dağlarında kemerler ve pencereler oluşmuştu, oradan birbirlerini görüyorlardı. Mûsâ'nın arkadaşları denizden çıkıp Firavun'un adamları içine girince, deniz üzerlerine kapandı ve onları boğdu. Bu denizin Kulzüm Denizi (Kızıldeniz) olduğu ve Mûsâ'nın yanında at üzerinde bulunan adamın ise onun genç arkadaşı Yûşa' b. Nûn olduğu zikredilir. Yüce Allah'ın denize: 'Mûsâ sana vurduğunda yarıl!' diye vahyettiği, denizin o gece dalgalanıp çalkalandığı, sabah olunca Mûsâ'nın denize vurduğu ve ona Ebû Hâlid künyesini verdiği de İbn Ebî Şeybe tarafından zikredilmiştir. Müfessirler bu kıssanın ayrıntılarını çokça anlatmışlardır; bizim zikrettiğimiz kadarı yeterlidir. İnşâallah Teâlâ Yûnus ve Şuarâ sûrelerinde daha geniş açıklama gelecektir.
فَصْلٌ ذِكْرُ اللَّهِ تَعَالَى الْإِنْجَاءَ وَالْإِغْرَاقَ وَلَمْ يَذْكُرِ الْيَوْمَ الَّذِي كَانَ ذَلِكَ فِيهِ
FASIL: Yüce Allah Kurtarmayı ve Boğmayı Zikretmiş, Fakat Bunun Hangi Günde Olduğunu Belirtmemiştir
فَرَوَى مُسْلِمٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَدِمَ الْمَدِينَةَ فَوَجَدَ الْيَهُودَ صِيَامًا يَوْمَ عَاشُورَاءَ فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (مَا هَذَا الْيَوْمُ الَّذِي تَصُومُونَهُ) فَقَالُوا هَذَا يَوْمٌ عَظِيمٌ أَنْجَى اللَّهُ فِيهِ مُوسَى وَقَوْمَهُ وَغَرَّقَ فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ فَصَامَهُ مُوسَى شُكْرًا فَنَحْنُ نَصُومُهُ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (فَنَحْنُ أَحَقُّ وَأَوْلَى بِمُوسَى مِنْكُمْ) فَصَامَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَمَرَ بِصِيَامِهِ. وَأَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِأَصْحَابِهِ (أَنْتُمْ أَحَقُّ بِمُوسَى منهم فصوموا).
Müslim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde Yahudileri Âşûrâ günü oruç tutarken buldu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: (مَا هَذَا الْيَوْمُ الَّذِي تَصُومُونَهُ) “Tuttuğunuz bu gün ne günüdür?” diye sordu. Onlar: 'Bu, Allah'ın Mûsâ'yı ve kavmini kurtardığı, Firavun'u ve kavmini ise boğduğu büyük bir gündür; bu yüzden Mûsâ şükür amacıyla o gün oruç tutmuştur, biz de tutuyoruz' dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (فَنَحْنُ أَحَقُّ وَأَوْلَى بِمُوسَى مِنْكُمْ) “Biz Mûsâ'ya sizden daha layık ve daha yakınız” buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o gün oruç tuttu ve tutulmasını da emretti. Buhârî de bunu yine İbn Abbâs'tan nakletmiş olup rivayette Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına: (أَنْتُمْ أَحَقُّ بِمُوسَى منهم فصوموا) “Siz Mûsâ'ya onlardan daha layıksınız, öyleyse oruç tutun” buyurduğu yer almaktadır.
مسألة [في صوم يوم عاشوراء]
Mesele: [Âşûrâ Günü Orucu Hakkında]
ظَاهِرُ هَذِهِ الْأَحَادِيثِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ إِنَّمَا صَامَ عَاشُورَاءَ وَأَمَرَ بِصِيَامِهِ اقْتِدَاءً بِمُوسَى ﵇ عَلَى ما أخبر بِهِ الْيَهُودُ وَلَيْسَ كَذَلِكَ لِمَا رَوَتْهُ عَائِشَةُ ﵂ قَالَتْ كَانَ يَوْمُ عَاشُورَاءَ تَصُومُهُ قُرَيْشٌ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَصُومُهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَلَمَّا قَدِمَ الْمَدِينَةَ صَامَهُ وَأَمَرَ بِصِيَامِهِ فَلَمَّا فُرِضَ رَمَضَانُ تَرَكَ صِيَامَ يَوْمِ عَاشُورَاءَ فَمَنْ شَاءَ صَامَهُ وَمَنْ شَاءَ تَرَكَهُ أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ ومسلم
Bu hadislerin zâhiri, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Âşûrâ orucunu ancak Yahudilerin haber verdiği üzere Mûsâ aleyhisselâm'a uyarak tuttuğunu ve tutulmasını emrettiğini göstermektedir. Oysa durum böyle değildir; zira Âişe radıyallâhu anhâ şöyle rivayet etmiştir: « كَانَ يَوْمُ عَاشُورَاءَ تَصُومُهُ قُرَيْشٌ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَصُومُهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَلَمَّا قَدِمَ الْمَدِينَةَ صَامَهُ وَأَمَرَ بِصِيَامِهِ فَلَمَّا فُرِضَ رَمَضَانُ تَرَكَ صِيَامَ يَوْمِ عَاشُورَاءَ فَمَنْ شَاءَ صَامَهُ وَمَنْ شَاءَ تَرَكَهُ » «Câhiliye döneminde Kureyş Âşûrâ günü oruç tutardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de Câhiliye döneminde bu orucu tutardı. Medine'ye geldiğinde bu orucu tuttu ve tutulmasını emretti. Ramazan [orucu] farz kılınınca ise Âşûrâ günü oruç tutmayı [zorunlu kılmayı] bıraktı; artık dileyen onu tutar, dileyen de bırakırdı.» Bunu Buhârî ve Müslim rivayet etmiştir.
فَإِنْ قِيلَ يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ قُرَيْشٌ إِنَّمَا صَامَتْهُ بِإِخْبَارِ الْيَهُودِ لَهَا لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَسْمَعُونَ مِنْهُمْ لِأَنَّهُمْ كَانُوا عِنْدَهُمْ أَهْلَ عِلْمٍ فَصَامَهُ النَّبِيُّ ﵇ كَذَلِكَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ أَيْ بِمَكَّةَ فَلَمَّا قَدِمَ الْمَدِينَةَ وَوَجَدَ الْيَهُودَ يَصُومُونَهُ قَالَ (نَحْنُ أَحَقُّ وَأَوْلَى بِمُوسَى مِنْكُمْ) فَصَامَهُ اتِّبَاعًا لِمُوسَى (وَأَمَرَ بِصِيَامِهِ) أَيْ أَوْجَبَهُ وَأَكَّدَ أَمْرَهُ حَتَّى كَانُوا يَصُومُونَهُ الصِّغَارُ. قُلْنَا: هَذِهِ شُبْهَةُ مَنْ قَالَ إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَعَلَّهُ كَانَ مُتَعَبِّدًا بِشَرِيعَةِ مُوسَى وَلَيْسَ كَذَلِكَ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" الانعام " عند قول تعالى" فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ" [الانعام: ٩٠].
Eğer: 'Kureyş'in o gün oruç tutması, Yahudilerin kendilerine haber vermesi sebebiyle olabilir; zira onlar Yahudilerden söz işitirlerdi ve onları ilim ehli sayarlardı. Peygamber aleyhisselâm da Câhiliye döneminde, yani Mekke'de iken aynı şekilde oruç tutmuştu. Medine'ye gelip de Yahudilerin o gün oruç tuttuğunu görünce: (نَحْنُ أَحَقُّ وَأَوْلَى بِمُوسَى مِنْكُمْ) “Biz Mûsâ'ya sizden daha layık ve daha yakınız” dedi; Mûsâ'ya tabi olarak o gün oruç tuttu (وَأَمَرَ بِصِيَامِهِ) ve orucunu emretti; yani vacip kılıp emrini pekiştirdi, hatta küçük çocuklara bile oruç tutturulurdu' denilirse; biz deriz ki: Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in belki de Mûsâ'nın şeriatıyla amel ettiği kanaatinde olanların şüphesidir. Ancak En'âm Suresi'nde Yüce Allah'ın: { فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “Onların hidayetine uy!” [el-En'âm 90] buyruğunun tefsirinde açıklanacağı üzere durum böyle değildir.
مَسْأَلَةٌ: اخْتُلِفَ فِي يَوْمِ عَاشُورَاءَ هَلْ هُوَ التَّاسِعُ مِنَ الْمُحَرَّمِ أَوِ الْعَاشِرُ؟
Mesele: Âşûrâ gününün Muharrem ayının dokuzuncu günü mü yoksa onuncu günü mü olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir.
فَذَهَبَ الشَّافِعِيُّ إِلَى أَنَّهُ التَّاسِعُ لِحَدِيثِ الْحَكَمِ بْنِ الْأَعْرَجِ قَالَ: انْتَهَيْتُ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ وَهُوَ مُتَوَسِّدٌ رِدَاءَهُ فِي زَمْزَمَ فَقُلْتُ لَهُ: أَخْبِرْنِي عَنْ صَوْمِ عَاشُورَاءَ فَقَالَ إِذَا رَأَيْتَ هِلَالَ الْمُحَرَّمِ فَاعْدُدْ وَأَصْبَحْ يَوْمَ التَّاسِعِ صَائِمًا. قُلْتُ: هَكَذَا كَانَ مُحَمَّدٌ ﷺ يَصُومُهُ؟ قَالَ نَعَمْ خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ. وَذَهَبَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَمَالِكٌ وَجَمَاعَةٌ مِنَ السَّلَفِ إِلَى أَنَّهُ الْعَاشِرُ. وَذَكَرَ التِّرْمِذِيُّ حَدِيثَ الْحَكَمِ وَلَمْ يَصِفْهُ بِصِحَّةٍ وَلَا حُسْنٍ ثُمَّ أَرْدَفَهُ: أَنْبَأَنَا قُتَيْبَةُ أَنْبَأَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ عَنْ يُونُسَ عَنِ الْحَسَنِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِصَوْمِ عَاشُورَاءَ يَوْمَ الْعَاشِرِ. قَالَ أَبُو عِيسَى: حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: صُومُوا التَّاسِعَ وَالْعَاشِرَ وَخَالِفُوا الْيَهُودَ. وَبِهَذَا الْحَدِيثِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَإِسْحَاقُ. قَالَ غَيْرُهُ وَقَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ لِلسَّائِلِ: (فَاعْدُدْ وَأَصْبِحْ يَوْمَ التَّاسِعِ صَائِمًا) لَيْسَ فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى تَرْكِ صَوْمِ الْعَاشِرِ بَلْ وَعَدَ أَنْ يَصُومَ التَّاسِعَ مُضَافًا إِلَى الْعَاشِرِ. قَالُوا: فَصِيَامُ الْيَوْمَيْنِ جَمْعٌ بَيْنَ الْأَحَادِيثِ. وَقَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ لِلْحَكَمِ لَمَّا قَالَ لَهُ: هَكَذَا كَانَ مُحَمَّدٌ ﷺ يَصُومُهُ؟ قَالَ نَعَمْ مَعْنَاهُ أَنْ لَوْ عَاشَ وَإِلَّا فَمَا كَانَ النَّبِيُّ ﷺ صَامَ التَّاسِعَ قَطُّ. يُبَيِّنُهُ مَا خَرَّجَهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ وَمُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَئِنْ بَقِيتُ إِلَى قَابِلٍ لَأَصُومَنَّ اليوم التاسع).
Şâfiî, Hakem b. el-A'rec'in rivayet ettiği şu hadisten dolayı bunun dokuzuncu gün olduğu görüşüne varmıştır: Hakem demiştir ki: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın yanına vardım; Zemzem'de ridasını yastık yapmış oturuyordu. Ona: «Bana Âşûrâ orucundan haber ver» dedim. O da: «Muharrem hilalini gördüğün zaman [günleri] say ve dokuzuncu günün sabahında oruçlu ol!» dedi. Ben: «Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem de böyle mi oruç tutardı?» diye sordum. O da: «Evet» dedi. Bunu Müslim tahric etmiştir. Saîd b. el-Müseyyeb, Hasan-ı Basrî, Mâlik ve seleften bir topluluk ise bunun onuncu gün olduğu görüşüne varmışlardır. Tirmizî, Hakem'in hadisini zikretmiş fakat onun hakkında sahihlik veya hasenlik nitelemesinde bulunmamış, ardından şunu eklemiştir: Bize Kuteybe bildirdi, bize Abdülvâris, Yûnus'tan, o Hasan'dan, o da İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Âşûrâ orucunu onuncu gün tutmayı emretti.» Ebû Îsâ: «İbn Abbâs'ın hadisi hasen-sahih bir hadistir» demiştir. Tirmizî şöyle devam etmiştir: İbn Abbâs'tan şöyle dediği de rivayet edilmiştir: «Dokuzuncu ve onuncu günleri oruç tutun ve Yahudilere muhalefet edin.» Şâfiî, Ahmed b. Hanbel ve İshâk bu hadisle amel etmektedirler. Başkası ise şöyle demiştir: İbn Abbâs'ın soru soran kimseye: «(فَاعْدُدْ وَأَصْبِحْ يَوْمَ التَّاسِعِ صَائِمًا) [Günleri] say ve dokuzuncu günün sabahında oruçlu ol!» sözünde, onuncu günün orucunu terk etmeye bir delil yoktur; bilakis o, onuncu güne ilave olarak dokuzuncu günü de tutmayı vadetmiştir. Âlimler şöyle demişlerdir: Her iki günü oruçlu geçirmek hadislerin arasını cem etmektir. İbn Abbâs'ın Hakem'e, Hakem'in: «Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem de böyle mi oruç tutardı?» sorusu üzerine «Evet» demesinin manası: «Eğer yaşasaydı [böyle tutacaktı]» demektir; aksi takdirde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dokuzuncu günü asla [fiilen] oruçlu geçirmemiştir. İbn Mâce'nin Sünen'inde, Müslim'in de Sahîh'inde İbn Abbâs'tan tahric ettiği şu rivayet bunu açıklamaktadır: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «(لَئِنْ بَقِيتُ إِلَى قَابِلٍ لَأَصُومَنَّ اليوم التاسع) Eğer gelecek yıla kadar yaşarsam, mutlaka dokuzuncu günü de oruç tutacağım.»
فَضِيلَةٌ
Bir Fazilet
- رَوَى أَبُو قَتَادَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ (صِيَامُ يَوْمِ عَاشُورَاءَ أَحْتَسِبُ عَلَى اللَّهِ أَنْ يُكَفِّرَ السَّنَةَ الَّتِي قَبْلَهُ) أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ وَالتِّرْمِذِيُّ وَقَالَ لَا نَعْلَمُ في شي مِنَ الرِّوَايَاتِ أَنَّهُ قَالَ (صِيَامُ يَوْمِ عَاشُورَاءَ كَفَّارَةُ سَنَةٍ) إِلَّا فِي حَدِيثِ أَبِي قَتَادَةَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ) جُمْلَةٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ وَمَعْنَاهُ بِأَبْصَارِكُمْ فَيُقَالُ إِنَّ آلَ فِرْعَوْنَ طَفَوْا عَلَى الْمَاءِ فَنَظَرُوا إِلَيْهِمْ يَغْرَقُونَ وَإِلَى أَنْفُسِهِمْ يَنْجُونَ فَفِي هَذَا أَعْظَمُ الْمِنَّةِ وَقَدْ قِيلَ إِنَّهُمْ أُخْرِجُوا لَهُمْ حَتَّى رَأَوْهُمْ فَهَذِهِ مِنَّةٌ بَعْدَ مِنَّةٍ وَقِيلَ الْمَعْنَى" وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ" أَيْ بِبَصَائِرِكُمُ الِاعْتِبَارُ لِأَنَّهُمْ كَانُوا فِي شُغْلٍ عَنِ الْوُقُوفِ وَالنَّظَرِ بِالْأَبْصَارِ وَقِيلَ الْمَعْنَى وَأَنْتُمْ بِحَالِ مَنْ يَنْظُرُ لَوْ نَظَرَ كَمَا تُقُولُ هَذَا الْأَمْرُ مِنْكَ بِمَرْأًى وَمَسْمَعٍ أَيْ بِحَالٍ تَرَاهُ وَتَسْمَعُهُ إِنْ شِئْتَ. وَهَذَا الْقَوْلُ وَالْأَوَّلُ أَشْبَهُ بِأَحْوَالِ بَنِي إِسْرَائِيلَ لِتَوَالِي عَدَمِ الِاعْتِبَارِ فِيمَا صَدَرَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ بَعْدَ خُرُوجِهِمْ مِنَ الْبَحْرِ وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَنْجَاهُمْ وَغَرَّقَ عَدُوَّهُمْ قَالُوا يَا مُوسَى إِنَّ قُلُوبَنَا لَا تَطْمَئِنُّ إِنَّ فِرْعَوْنَ قَدْ غَرِقَ! حَتَّى أَمَرَ اللَّهُ الْبَحْرَ فَلَفَظَهُ فَنَظَرُوا إِلَيْهِ. ذَكَرَ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ قَيْسِ بْنِ عَبَّادٍ أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَتْ: مَا مَاتَ فِرْعَوْنُ وَمَا كَانَ لِيَمُوتَ أَبَدًا! قَالَ فَلَمَّا أَنْ سَمِعَ اللَّهُ تَكْذِيبَهُمْ نَبِيَّهُ ﵇ رَمَى بِهِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ كَأَنَّهُ ثَوْرٌ أَحْمَرُ يَتَرَاءَاهُ بَنُو إِسْرَائِيلَ فَلَمَّا اطْمَأَنُّوا وَبُعِثُوا مِنْ طَرِيقِ الْبَرِّ إِلَى مَدَائِنِ فِرْعَوْنَ حَتَّى نَقَلُوا كُنُوزَهُ وَغَرِقُوا فِي النِّعْمَةِ رَأَوْا قَوْمًا يَعْكُفُونَ عَلَى أَصْنَامٍ لَهُمْ قَالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ حَتَّى زَجَرَهُمْ مُوسَى وَقَالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلَهًا وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ أَيْ عَالَمِي زَمَانِهِ. ثُمَّ أَمَرَهُمْ أَنْ يَسِيرُوا إِلَى الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ الَّتِي كَانَتْ مَسَاكِنَ آبَائِهِمْ وَيَتَطَهَّرُوا مِنْ أَرْضِ فِرْعَوْنَ. وَكَانَتِ الْأَرْضُ الْمُقَدَّسَةُ فِي أَيْدِي الْجَبَّارِينَ قَدْ غُلِبُوا عَلَيْهَا فَاحْتَاجُوا إِلَى دَفْعِهِمْ عَنْهَا بِالْقِتَالِ فَقَالُوا أَتُرِيدُ أَنْ تَجْعَلَنَا لُحْمَةً لِلْجَبَّارِينَ! فَلَوْ أَنَّكَ تَرَكْتَنَا فِي يَدِ فرعون كان خيرا لنا قال" يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ" [المائدة: ٢١] إِلَى قَوْلِهِ" قاعِدُونَ" حَتَّى دَعَا عَلَيْهِمْ وَسَمَّاهُمْ فَاسْقِينَ فَبَقُوا فِي التِّيهِ أَرْبَعِينَ سَنَةً عُقُوبَةً ثُمَّ رَحِمَهُمْ فَمَنَّ عَلَيْهِمْ بِالسَّلْوَى وَبِالْغَمَامِ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ ثُمَّ سَارَ مُوسَى إِلَى طور سيناء
Ebû Katâde rivayet etti ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « صِيَامُ يَوْمِ عَاشُورَاءَ أَحْتَسِبُ عَلَى اللَّهِ أَنْ يُكَفِّرَ السَّنَةَ الَّتِي قَبْلَهُ » «Âşûrâ günü orucunun, Allah'ın geçmiş bir yılın [günahlarını] bağışlamasına vesile olmasını umarım.» Bunu Müslim ve Tirmizî tahric etmiştir. [Tirmizî] şöyle demiştir: Ebû Katâde'nin hadisi dışında hiçbir rivayette « صِيَامُ يَوْمِ عَاشُورَاءَ كَفَّارَةُ سَنَةٍ » «Âşûrâ günü orucu bir yılın kefaretidir» buyurduğunu bilmiyoruz. Yüce Allah'ın: { وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “Siz de bakıp duruyordunuz” buyruğu, hâl (durum bildiren) konumunda bir cümledir; anlamı da "gözlerinizle [görüyordunuz]" demektir. Firavun hanedanının suyun yüzüne çıktığı, onların da boğulmalarına ve kendilerinin kurtuluşuna baktıkları söylenmiştir ki bunda en büyük bir lütuf vardır. Onların, kendilerini görmeleri için [kıyıya] çıkarıldıkları da söylenmiştir; bu ise lütuf üstüne lütuftur. Şöyle de denilmiştir: { وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } ifadesinin anlamı; yani "basiretlerinizle ibret alıyordunuz" demektir; zira onlar durup gözleriyle bakamayacak kadar meşguldüler. Şöyle de denilmiştir: Anlamı, "baktığı takdirde görecek olan kimsenin hâlindeydiniz" demektir; nitekim senin: "Bu iş senin gözünün önünde ve kulağının dibindedir" yani "dilediğin takdirde onu göreceğin ve duyacağın bir durumdadır" demen gibidir. Bu görüş ile ilk görüş İsrâiloğullarının hâllerine daha uygundur; çünkü İsrâiloğullarının denizden çıktıktan sonra sergiledikleri tutumlarda ibret almamaları peş peşe gelmiştir. Şöyle ki: Yüce Allah onları kurtarıp düşmanlarını boğunca: "Ey Mûsâ! Firavun'un gerçekten boğulduğu hususunda kalplerimiz mutmain olmuyor!" dediler. Nihayet Allah denize emretti de deniz onu [kıyıya] attı ve ona baktılar. Ebû Bekir b. Ebî Şeybe, Kays b. Abbâd'dan nakletti ki İsrâiloğulları şöyle demiştir: "Firavun ölmedi ve asla ölecek de değildir!" Dedi ki: Allah, onların peygamberleri [Mûsâ] aleyhisselâm'ı yalanladıklarını işitince Firavun'u, İsrâiloğullarının birbirine göstereceği şekilde kızıl bir boğa gibi deniz sahiline fırlattı. Onlar mutmain olup kara yoluyla Firavun'un şehirlerine gönderilince, nihayet onun hazinelerini taşıyıp nimete gark olunca, kendilerine ait putlara tapan bir kavim gördüler ve: "Ey Mûsâ! Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap" dediler. Sonunda Mûsâ onları azarlayıp: { أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلَهًا وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ } “O sizi âlemlere üstün kılmışken, ben size Allah'tan başka bir ilah mı arayayım?” dedi; yani kendi döneminin âlemlerine. Sonra onlara, babalarının yurtları olan mukaddes toprağa gitmelerini ve Firavun'un diyarından arınmalarını emretti. Mukaddes toprak ise zorbaların elindeydi; oraya hâkim olmuşlardı. Bu yüzden savaşarak onları oradan çıkarmaları gerekti. Bunun üzerine: "Sen bizi zorbalara yem mi yapmak istiyorsun! Bizi Firavun'un elinde bıraksaydın bizim için daha hayırlı olurdu" dediler. [Mûsâ]: { يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Ey kavmim! Allah'ın sizin için takdir ettiği mukaddes toprağa girin...” [el-Mâide 5/21] ayetinden { قاعِدُونَ } “...oturanlarız” buyruğuna kadar [olan ayetleri] okudu. Hatta onlara beddua etti ve onları fâsıklar olarak niteledi. Bunun üzerine bir ceza olarak kırk yıl Tîh çölünde kaldılar. Sonra [Allah] onlara merhamet etti; ileride açıklaması geleceği üzere bıldırcın eti ve bulut ile kendilerine lütufta bulundu. Sonra Mûsâ Tûr-i Sînâ'ya doğru yola çıktı...
لِيَجِيئَهُمْ بِالتَّوْرَاةِ فَاتَّخَذُوا الْعِجْلَ- عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ - ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ: قَدْ وَصَلْتُمْ إِلَى بيت المقدس ف ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُولُوا حِطَّةٌ عَلَى مَا يَأْتِي وَكَانَ مُوسَى ﵇ شَدِيدَ الْحَيَاءِ سَتِيرًا فَقَالُوا: إِنَّهُ آدَرُ. فَلَمَّا اغْتَسَلَ وَضَعَ عَلَى الْحَجَرِ ثَوْبَهُ فَعَدَا الْحَجَرُ بِثَوْبِهِ إِلَى مَجَالِسِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَمُوسَى عَلَى أَثَرِهِ عُرْيَانُ وَهُوَ يقول يا حجر ثوبي! فذلك قول تَعَالَى" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا" [الأحزاب: ٦٩] عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ ثُمَّ لَمَّا مَاتَ هَارُونُ قَالُوا لَهُ: أَنْتَ قَتَلْتَ هَارُونَ وَحَسَدْتَهُ حَتَّى نَزَلَتِ الْمَلَائِكَةُ بِسَرِيرِهِ وَهَارُونُ مَيِّتٌ عَلَيْهِ- وَسَيَأْتِي فِي الْمَائِدَةِ - ثُمَّ سَأَلُوهُ أَنْ يَعْلَمُوا أية في قبول قربانهم فجعلت نار تجئ مِنَ السَّمَاءِ فَتَقْبَلُ قُرْبَانَهُمْ ثُمَّ سَأَلُوهُ أَنْ بَيِّنْ لَنَا كَفَّارَاتِ ذُنُوبِنَا فِي الدُّنْيَا فَكَانَ مَنْ أَذْنَبَ ذَنْبًا أَصْبَحَ عَلَى بَابِهِ مَكْتُوبٌ (عَمِلْتَ كَذَا وَكَفَّارَتُهُ قَطْعُ عُضْوٍ مِنْ أَعْضَائِكَ) يُسَمِّيهِ لَهُ وَمَنْ أَصَابَهُ بَوْلٌ لَمْ يَطْهُرْ حَتَّى يَقْرِضَهُ وَيُزِيلَ جِلْدَتَهُ مِنْ بَدَنِهِ ثُمَّ بَدَّلُوا التَّوْرَاةَ وَافْتَرَوْا عَلَى اللَّهِ وَكَتَبُوا بِأَيْدِيهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ عَرَضًا ثُمَّ صَارَ أَمْرُهُمْ إِلَى أَنْ قَتَلُوا أَنْبِيَاءَهُمْ وَرُسُلَهُمْ. فَهَذِهِ مُعَامَلَتُهُمْ مَعَ رَبِّهِمْ وَسِيرَتُهُمْ فِي دِينِهِمْ وَسُوءُ أَخْلَاقِهِمْ. وَسَيَأْتِي بَيَانُ كُلِّ فَصْلٍ مِنْ هَذِهِ الْفُصُولِ مُسْتَوْفًى فِي مَوْضِعِهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: وَفِي أَخْبَارِ الْقُرْآنِ عَلَى لِسَانِ مُحَمَّدٍ ﵇ بِهَذِهِ الْمُغَيَّبَاتِ الَّتِي لَمْ تَكُنْ مِنْ عِلْمِ الْعَرَبِ وَلَا وَقَعَتْ إِلَّا فِي حَقِّ بَنِي إِسْرَائِيلَ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عِنْدَ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَائِمٌ عَلَيْهِمْ بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ.
onlara Tevrat'ı getirmek için; fakat onlar -ileride açıklanacağı üzere- buzağıyı ilah edindiler. Sonra onlara: 'Beytü'l-Makdis'e ulaştınız; { ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُولُوا حِطَّةٌ } “kapıdan secde ederek girin ve 'hıtta' (bizi bağışla) deyin”' denildi -bu da gelecektir-. Mûsâ aleyhisselâm son derece hayâ sahibi ve örtünen bir zattı. Onlar: 'Onda fıtık/hastalık var' dediler. Mûsâ yıkandığı vakit elbisesini taşın üzerine koydu; taş elbiseyi alıp İsrailoğullarının meclislerine doğru kaçtı; Mûsâ da arkasından çıplak vaziyette: 'Ey taş, elbisemi ver! Ey taş, elbisemi ver!' diyerek koştu. İşte bu, Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا } “Ey iman edenler! Mûsâ'ya eziyet edenler gibi olmayın; nitekim Allah onu söyledikleri şeyden temize çıkardı...” [el-Ahzâb 69] buyruğudur -ileride açıklanacağı üzere-. Sonra Hârûn vefat edince Mûsâ'ya: 'Hârûn'u sen öldürdün, onu kıskandın' dediler; nihayet melekler Hârûn üzerinde ölmüş vaziyette iken onun tabutunu indirdiler -bu da Mâide Suresi'nde gelecektir-. Sonra kurbanlarının kabul edildiğine dair bir işaret bilmek istediler; bunun üzerine gökten bir ateş gelip kurbanlarını kabul eder oldu. Sonra: 'Dünyadaki günahlarımızın kefaretini bize bildir' diye istediler; günah işleyen kimsenin sabahleyin kapısında 'Şunu yaptın, kefareti de bedeninden şu uzvunun kesilmesidir' diye açıkça yazılırdı. Kendisine idrar bulaşan kimse ise o kısmı kesip bedenindeki deriyi gidermedikçe temizlenmiş sayılmazdı. Sonra Tevrat'ı değiştirdiler, Allah'a iftira ettiler, elleriyle yazıp az bir paha karşılığında sattılar; sonra işleri peygamberlerini ve elçilerini öldürmeye kadar vardı. İşte onların Rableriyle olan muameleleri, dinlerindeki gidişatları ve kötü ahlakları böyledir. Bu kısımların her birinin açıklaması inşâallah Teâlâ kendi yerinde etraflıca gelecektir. Taberî şöyle demiştir: Kur'an'ın Muhammed aleyhisselâm'ın diliyle, Arapların bilgisinde olmayan ve sadece İsrailoğulları hakkında vuku bulmuş olan bu gaybî haberleri bildirmesinde, İsrailoğulları nezdinde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğine dair apaçık ve aleyhlerine duran kesin bir delil vardır.
[سورة البقرة (٢): آية ٥١]
[Bakara Suresi (2): Âyet 51]
وَإِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ (٥١)
{ وَإِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ (٥١) } “Hani Mûsâ ile kırk gece için sözleşmiştik; sonra siz onun ardından kendinize zulmederek buzağıyı (ilah) edindiniz.” (51)
فِيهِ سِتُّ مسائل:
Bunda altı mesele vardır:
الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً) قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو" وَعَدْنَا" بِغَيْرِ أَلِفٍ، وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ وَرَجَّحَهُ وَأَنْكَرَ" واعَدْنا" قَالَ: لِأَنَّ الْمُوَاعَدَةَ إِنَّمَا تَكُونُ مِنَ الْبَشَرِ فَأَمَّا الله ﷿ فَإِنَّمَا هُوَ الْمُنْفَرِدُ بِالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ. عَلَى هَذَا وَجَدْنَا الْقُرْآنَ، كَقَوْلِهِ ﷿:" وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ" (إِبْرَاهِيمَ: ٢٢) وَقَوْلُهُ:" وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ" (الْفَتْحِ: ٢٩) وَقَوْلُهُ:" وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّها لَكُمْ" [الأنفال: ٧]. قَالَ مَكِّيٌّ: وَأَيْضًا فَإِنَّ ظَاهِرَ اللَّفْظِ فِيهِ وَعْدٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِمُوسَى، وَلَيْسَ فِيهِ وَعْدٌ مِنْ مُوسَى، فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى الْوَاحِدِ، لِظَاهِرِ النَّصِّ أَنَّ الْفِعْلَ مُضَافٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَحْدَهُ، وَهِيَ قِرَاءَةُ الْحَسَنِ وَأَبِي رَجَاءٍ وَأَبِي جَعْفَرٍ وَشَيْبَةَ وَعِيسَى بْنِ عُمَرَ، وَبِهِ قَرَأَ قَتَادَةُ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ عِنْدَنَا" وَعَدْنَا" بِغَيْرِ أَلِفٍ، لِأَنَّ الْمُوَاعَدَةَ أَكْثَرُ مَا تَكُونُ بَيْنَ الْمَخْلُوقِينَ وَالْمُتَكَافِئِينَ، كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَعِدُ صَاحِبَهُ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الْمِيعَادُ: الْمُوَاعَدَةُ وَالْوَقْتُ وَالْمَوْضِعُ. قَالَ مَكِّيٌّ: الْمُوَاعَدَةُ أَصْلُهَا مِنَ اثْنَيْنِ، وَقَدْ تَأْتِي الْمُفَاعَلَةُ مِنْ وَاحِدٍ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، قَالُوا: طَارَقْتُ النَّعْلَ، وَدَاوَيْتُ الْعَلِيلَ، وَعَاقَبْتُ اللِّصَّ، وَالْفِعْلُ مِنْ وَاحِدٍ. فَيَكُونُ لَفْظُ الْمُوَاعَدَةِ مِنَ اللَّهِ خَاصَّةً لِمُوسَى كَمَعْنَى وَعَدْنَا، فَتَكُونُ الْقِرَاءَتَانِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. والاختبار" واعَدْنا" بِالْأَلِفِ لِأَنَّهُ بِمَعْنَى" وَعَدْنَا" فِي أَحَدِ معنييه، ولأنه لأبد لِمُوسَى مِنْ وَعْدٍ أَوْ قَبُولٍ يَقُومُ مَقَامَ الْوَعْدِ فَتَصِحُّ الْمُفَاعَلَةُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَقِرَاءَةُ" واعَدْنا" بِالْأَلِفِ أَجْوَدُ وَأَحْسَنُ، وَهِيَ قِرَاءَةُ مُجَاهِدٍ وَالْأَعْرَجِ وَابْنِ كَثِيرٍ وَنَافِعٍ وَالْأَعْمَشِ وَحَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ، وَلَيْسَ قَوْلُهُ ﷿:" وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ" من هذا في شي، لِأَنَّ" واعَدْنا مُوسى " إِنَّمَا هُوَ مِنْ بَابِ الْمُوَافَاةِ، وَلَيْسَ هَذَا مِنَ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ فِي شي، وَإِنَّمَا هُوَ مِنْ قَوْلِكَ: مَوْعِدُكَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ، وَمَوْعِدُكَ مَوْضِعَ كَذَا. وَالْفَصِيحُ فِي هَذَا أَنْ يُقَالَ: وَاعَدْتُهُ. قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ:" واعَدْنا" هَا هُنَا بِالْأَلِفِ جَيِّدٌ، لِأَنَّ الطَّاعَةَ فِي القبول بمنزلة المواعدة، فمن الله ﷿ وَعْدٌ، وَمِنْ مُوسَى قَبُولٌ وَاتِّبَاعٌ يَجْرِي مَجْرَى الْمُوَاعَدَةِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ. وَرَجَّحَ أَبُو عُبَيْدَةَ" وَعَدْنَا" وَلَيْسَ بِصَحِيحٍ، لِأَنَّ قَبُولَ مُوسَى لِوَعْدِ الله والتزامه وارتقابه يشبه المواعدة.
Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: { وَإِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } “Hani Mûsâ ile kırk gece için sözleşmiştik” buyruğu: Ebû Amr, elifsiz olarak "وَعَدْنَا" (vaad ettik) şeklinde okumuştur. Ebû Ubeyd de bunu seçip tercih etmiş ve "وَاعَدْنَا" (sözleştik) okuyuşunu uygun bulmayarak şöyle demiştir: “Çünkü muâade (karşılıklı sözleşme) ancak insanlar arasında olur. Yüce Allah ise vaad (müjde) ve vaîd (tehdit) hususunda tek olandır. Kur'ân'da da bunu böyle bulmaktayız; nitekim Yüce Allah: { وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ } “[Şüphesiz Allah] size hak bir vaadde bulundu” (İbrâhîm: 22), { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Allah, sizden iman edip salih amel işleyenlere vaadde bulunmuştur” (el-Feth: 29) ve { وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّها لَكُمْ } “Hani Allah size iki topluluktan birinin sizin olacağını vaad ediyordu” [el-Enfâl: 7] buyurmaktadır.” Mekkî şöyle demiştir: “Ayrıca lafzın zahirinde Yüce Allah'tan Mûsâ'ya bir vaad söz konusudur, Mûsâ'dan bir vaad yoktur. Dolayısıyla fiil açık nasta yalnızca Yüce Allah'a isnat edildiğinden tek taraflı oluşuna hamledilmesi gerekmiştir.” Bu; Hasan, Ebû Recâ, Ebû Ca'fer, Şeybe ve Îsâ b. Ömer'in kıraatidir; Katâde ile İbn Ebî İshâk da böyle okumuştur. Ebû Hâtim şöyle demiştir: “Bizce genel çoğunluğun (âmme) kıraati elifsiz olarak 'وَعَدْنَا' şeklindedir. Çünkü muâade (karşılıklı sözleşme) çoğunlukla yaratılmışlar ve birbirine denk olanlar arasında olur; her biri arkadaşına söz verir.” el-Cevherî şöyle demiştir: “Mîâd (مِيعَاد); sözleşme (muâade), vakit ve mekân anlamına gelir.” Mekkî şöyle demiştir: “Müfâale kalıbının aslı iki kişi arasında gerçekleşendir; ancak Arap kelamında tek taraftan da gelebilir. Nitekim tek bir failden kaynaklandığı halde 'طَارَقْتُ النَّعْلَ' (ayakkabıyı tabanladım), 'دَاوَيْتُ الْعَلِيلَ' (hastayı tedavi ettim) ve 'عَاقَبْتُ اللِّصَّ' (hırsızı cezalandırdım) demişlerdir. Bu durumda Yüce Allah'tan özellikle Mûsâ'ya yönelik sözleşme lafzı (muâade), 'وَعَدْنَا' (vaad ettik) manasında olur; böylece her iki kıraat de aynı anlama gelir. Tercih edilen ise elifle 'وَاعَدْنَا' okuyuşudur; çünkü o, iki anlamından birinde 'وَعَدْنَا' manasındadır ve ayrıca Mûsâ'dan bir vaad veya vaad yerine geçecek bir kabul zorunlu olduğu için müfâale kalıbı sahih olur.” en-Nehhâs şöyle demiştir: “'وَاعَدْنَا' lafzının elif ile okunması daha üstün ve daha güzeldir. Bu; Mücâhid, el-A'rec, İbn Kesîr, Nâfi', el-A'meş, Hamza ve el-Kisâî'nin kıraatidir. Yüce Allah'ın: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } buyruğu bu kabilden değildir. Çünkü { واعَدْنا مُوسى } ifadesi ancak belirlenen vakitte buluşma (muvâfât) babındandır; vaad ve vaîd ile hiçbir ilgisi yoktur. Bu tıpkı, 'Seninle buluşma vaktimiz cuma günüdür' veya 'Seninle buluşma yerimiz şurasıdır' demen gibidir. Bu durumda en fasih olanı 'وَاعَدْتُهُ' (onunla buluşma vakti/yeri belirledim) denilmesidir.” Ebû İshâk ez-Zeccâc şöyle demiştir: “Burada elif ile 'وَاعَدْنَا' okunması gayet güzeldir; zira [ilahi emri] kabuldeki itaat, karşılıklı sözleşme (muâade) konumundadır. Dolayısıyla Yüce Allah'tan vaad, Mûsâ'dan ise kabul ve tâbi olma vardır ki bu da sözleşme hükmündedir.” İbn Atiyye şöyle demiştir: “Ebû Ubeyde 'وَعَدْنَا' okuyuşunu tercih etmiştir, fakat bu doğru değildir; çünkü Mûsâ'nın Allah'ın vaadini kabul etmesi, buna sarılması ve onu beklemesi karşılıklı sözleşmeye (muâadeye) benzemektedir.”
الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مُوسى) مُوسَى اسْمٌ أَعْجَمِيٌّ لَا يَنْصَرِفُ لِلْعُجْمَةِ وَالتَّعْرِيفِ. وَالْقِبْطُ عَلَى- مَا يُرْوَى- يَقُولُونَ لِلْمَاءِ: مُو، وَلِلشَّجَرِ: شَا. فَلَمَّا وُجِدَ مُوسَى فِي التَّابُوتِ عِنْدَ مَاءٍ وَشَجَرٍ سُمِّيَ مُوسَى. قَالَ السُّدِّيُّ: لَمَّا خَافَتْ عَلَيْهِ أُمُّهُ جَعَلَتْهُ فِي التَّابُوتِ وَأَلْقَتْهُ فِي الْيَمِّ- كَمَا أَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهَا- فَأَلْقَتْهُ فِي الْيَمِّ بَيْنَ أَشْجَارٍ عِنْدَ بَيْتِ فِرْعَوْنَ، فَخَرَجَ جَوَارِي آسِيَةَ امْرَأَةِ فِرْعَوْنَ يَغْتَسِلْنَ فَوَجَدْنَهُ، فَسُمِّيَ بِاسْمِ الْمَكَانِ. وَذَكَرَ النَّقَّاشُ وَغَيْرُهُ: أَنَّ اسْمَ الَّذِي الْتَقَطَتْهُ صَابُوثُ. قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: وَمُوسَى هُوَ مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ بْنِ يَصْهَرَ بْنِ قَاهِثِ ابن لَاوِي بْنِ يَعْقُوبَ إِسْرَائِيلَ اللَّهِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ﵇. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَرْبَعِينَ لَيْلَةً" أَرْبَعِينَ نَصْبٌ عَلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي، وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ قَالَ الْأَخْفَشُ: التَّقْدِيرُ وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى تَمَامَ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً كَمَا قَالَ" وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ" وَالْأَرْبَعُونَ كُلُّهَا دَاخِلَةٌ فِي الْمِيعَادِ. وَالْأَرْبَعُونَ فِي قَوْلِ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ ذُو الْقَعْدَةِ وَعَشَرَةٌ مِنْ ذِي الْحَجَّةِ وَكَانَ ذَلِكَ بَعْدَ أَنْ جاوز البحر وسأل قَوْمُهُ أَنْ يَأْتِيَهُمْ بِكِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَخَرَجَ إِلَى الطُّورِ فِي سَبْعِينَ مِنْ خِيَارِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَصَعِدُوا الْجَبَلَ وَوَاعَدَهُمْ إِلَى تَمَامِ أربعين ليلة فعدوا فيما ذكر المفسرين عِشْرِينَ يَوْمًا وَعِشْرِينَ لَيْلَةً وَقَالُوا قَدْ أَخْلَفَنَا مَوْعِدَهُ. فَاتَّخَذُوا الْعِجْلَ وَقَالَ لَهُمُ السَّامِرِيُّ: هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فَاطْمَأَنُّوا إِلَى قَوْلِهِ وَنَهَاهُمْ هَارُونُ وَقَالَ" يَا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي. قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنا مُوسى " (طه: ٩٠). فَلَمْ يَتَّبِعْ هَارُونَ وَلَمْ يُطِعْهُ فِي تَرْكِ عِبَادَةِ الْعِجْلِ إِلَّا اثْنَا عَشَرَ أَلْفًا فِيمَا رُوِيَ فِي الْخَبَرِ. وَتَهَافَتَ فِي عِبَادَتِهِ سَائِرُهُمْ وَهُمْ أَكْثَرُ مِنْ أَلْفَيْ أَلْفٍ فَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى وَوَجَدَهُمْ عَلَى تِلْكَ الْحَالِ أَلْقَى الْأَلْوَاحَ فَرُفِعَ مِنْ جُمْلَتِهَا سِتَّةُ أَجْزَاءٍ وَبَقِيَ جُزْءٌ وَاحِدٌ وَهُوَ الْحَلَالُ وَالْحَرَامُ وَمَا يَحْتَاجُونَ وَأَحْرَقَ الْعِجْلَ وَذَرَاهُ فِي الْبَحْرِ فَشَرِبُوا مِنْ مَائِهِ حبا للعجل فظهرت على شفاههم صفرة
İkinci Mesele- Yüce Allah'ın { مُوسى } “Mûsâ” buyruğu: Mûsâ yabancı kökenli (gayriarap) bir isimdir; yabancı dilden oluşu (ucme) ve özel isim (marife) oluşu sebebiyle gayrimunsarıftır (tenvin ve kesre almaz). Rivayet edildiğine göre Kıptîler suya "mû", ağaca ise "şâ" derler. Mûsâ sandık içinde su ve ağaç kenarında bulununca kendisine Mûsâ adı verildi. es-Süddî şöyle demiştir: Annesi onun hakkında endişelenince -Allah'ın kendisine vahyettiği gibi- onu sandığa koyup nehre bıraktı; onu nehirde, Firavun'un sarayının yanındaki ağaçların arasına bıraktı. Firavun'un hanımı Âsiye'nin cariyeleri yıkanmak için çıkıp onu buldular ve ona bulunduğu yerin ismi verildi. en-Nakkāş ve başkaları, onu sudan çıkaran [cariyenin] adının Sâbûs olduğunu zikretmiştir. İbn İshâk şöyle demiştir: Mûsâ; Mûsâ b. İmrân b. Yashar b. Kâhis b. Lâvî b. Ya'kūb -ki o İsrâîlullah'tır- b. İshâk b. İbrâhîm aleyhimesselâm'dır. Üçüncü Mesele- Yüce Allah'ın { أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } “Kırk gece” buyruğu: "Erbaîne" (أَرْبَعِينَ) kelimesi ikinci mef'ûl (ikinci nesne) olarak mansubdur. Cümlede bir hazif (gizli kelime) vardır. el-Ahfeş şöyle demiştir: Takdiri "Hani Mûsâ ile tam kırk gece için sözleşmiştik" şeklindedir; nitekim { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “Karyeye (halkına) sor” buyruğunda da [böyledir]. Kırk gecenin tamamı sözleşme süresine dâhildir. Müfessirlerin çoğunun görüşüne göre bu kırk [gün/gece], Zilkade ayı ile Zilhicce'nin on günüdür. Bu durum, denizi geçtikten ve kavminin kendilerine Allah katından bir kitap getirmesini istemesinden sonra gerçekleşmiştir. Mûsâ, İsrâiloğullarının seçkinlerinden yetmiş kişiyle birlikte Tûr'a çıktı. Dağa çıktılar ve Mûsâ onlarla tam kırk gece için sözleşti. Müfessirlerin zikrettiğine göre yirmi gün ve yirmi gece saydılar ve: "Bize verdiği sözü tutmadı/vaktini geçirdi" dediler. Bunun üzerine buzağıyı [ilah] edindiler. Sâmirî onlara: "Bu sizin de Mûsâ'nın da ilahıdır" dedi, onlar da onun sözüne kandılar. Hârûn onları bundan nehyedip şöyle dedi: { يَا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي. قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنا مُوسى } “Ey kavmim! Siz bununla yalnızca imtihan edildiniz. Şüphesiz sizin Rabbiniz Rahmân'dır; öyleyse bana uyun ve emrime itaat edin! Onlar dediler ki: Mûsâ bize dönünceye kadar ona tapmaya devam edeceğiz!” (Tâhâ: 90). Rivayette nakledildiğine göre buzağıya tapmayı terk etme hususunda Hârûn'a sadece on iki bin kişi uyup itaat etti. Sayıları iki milyondan fazla olan diğerleri ise ona tapmaya yöneldiler. Mûsâ geri dönüp onları bu hâlde görünce levhaları [yere] bıraktı; levhaların toplamından altı cüz kaldırıldı, geriye sadece helal, haram ve muhtaç oldukları hususları içeren bir cüz kaldı. Mûsâ buzağıyı yaktı ve [küllerini] denize savurdu. Buzağıya duydukları sevgiden ötürü o sudan içtiler; bu yüzden dudaklarında sarılık belirdi
وَوَرِمَتْ بُطُونُهُمْ فَتَابُوا وَلَمْ تُقْبَلْ تَوْبَتُهُمْ دُونَ أَنْ يَقْتُلُوا أَنْفُسَهُمْ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ" [البقرة: ٥٤] فَقَامُوا بِالْخَنَاجِرِ وَالسُّيُوفِ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ مِنْ لَدُنْ طُلُوعِ الشَّمْسِ إِلَى ارْتِفَاعِ الضُّحَى فَقَتَلَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا لَا يَسْأَلُ وَالِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَلَا وَلَدٌ عَنْ وَالِدِهِ وَلَا أَخٌ عَنْ أَخِيهِ وَلَا أَحَدٌ عَنْ أَحَدٍ كُلُّ مَنَ اسْتَقْبَلَهُ ضَرَبَهُ بِالسَّيْفِ وَضَرَبَهُ الْآخَرُ بِمِثْلِهِ حَتَّى عَجَّ مُوسَى إِلَى اللَّهِ صَارِخًا: يَا رَبَّاهُ قَدْ فَنِيَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ! فَرَحِمَهُمُ اللَّهُ وَجَادَ عَلَيْهِمْ بِفَضْلِهِ فَقَبِلَ تَوْبَةَ مَنْ بَقِيَ وَجَعَلَ مَنْ قُتِلَ فِي الشُّهَدَاءِ عَلَى مَا يَأْتِي. الرَّابِعَةُ- إِنْ قِيلَ لِمَ خَصَّ اللَّيَالِي بِالذِّكْرِ دُونَ الْأَيَّامِ؟ قِيلَ لَهُ: لِأَنَّ اللَّيْلَةَ أَسْبَقُ مِنَ الْيَوْمِ فَهِيَ قَبْلَهُ فِي الرُّتْبَةِ وَلِذَلِكَ وَقَعَ بِهَا التَّارِيخُ فَاللَّيَالِي أَوَّلُ الشُّهُورِ وَالْأَيَّامُ تَبَعٌ لَهَا. الْخَامِسَةُ- قَالَ النَّقَّاشُ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِشَارَةٌ إِلَى صِلَةِ الصَّوْمِ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَوْ ذَكَرَ الْأَيَّامَ لَأَمْكَنَ أَنْ يُعْتَقَدَ أَنَّهُ كَانَ يُفْطِرُ بِاللَّيْلِ فَلَمَّا نَصَّ عَلَى اللَّيَالِي اقْتَضَتْ قُوَّةُ الْكَلَامِ أَنَّهُ ﵇ وَاصَلَ أَرْبَعِينَ يَوْمًا بِلَيَالِيِهَا. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: سَمِعْتُ أَبِي يَقُولُ: سَمِعْتُ الشَّيْخَ الزَّاهِدَ الْإِمَامَ الْوَاعِظَ أَبَا الْفَضْلِ الْجَوْهَرِيَّ ﵀ يَعِظُ النَّاسَ فِي الْخَلْوَةِ بِاللَّهِ وَالدُّنُوِّ مِنْهُ فِي الصَّلَاةِ وَنَحْوِهِ وَأَنَّ ذَلِكَ يَشْغَلُ عَنْ كُلِّ طَعَامٍ وَشَرَابٍ وَيَقُولُ أَيْنَ حَالُ مُوسَى فِي الْقُرْبِ مِنَ اللَّهِ! وَوِصَالِ ثَمَانِينَ مِنَ الدَّهْرِ مِنْ قول حِينَ سَارَ إِلَى الْخَضِرِ لِفَتَاهُ فِي بَعْضِ يوم" آتِنا غَداءَنا" [الكهف: ٦٢]. قُلْتُ: وَبِهَذَا اسْتَدَلَّ عُلَمَاءُ الصُّوفِيَّةِ عَلَى الْوِصَالِ وَأَنَّ أَفْضَلَهُ أَرْبَعُونَ يَوْمًا. وَسَيَأْتِي الْكَلَامُ فِي الْوِصَالِ فِي آيِ الصِّيَامِ مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَيَأْتِي فِي" الْأَعْرَافِ" زِيَادَةُ أَحْكَامٍ لِهَذِهِ الْآيَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى" وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً" [الأعراف: ١٤٢] ويأتي لقصة العجل ببان في كيفيته وخوارة وَفِي" طه" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ) أَيِ اتَّخَذْتُمُوهُ إِلَهًا مِنْ بَعْدِ مُوسَى. وَأَصْلُ اتَّخَذْتُمُ ائْتَخَذْتُمْ مِنَ الْأَخْذِ وَوَزْنُهُ افْتَعَلْتُمْ سُهِّلَتِ الْهَمْزَةُ الثَّانِيَةُ لِامْتِنَاعِ هَمْزَتَيْنِ فَجَاءَ ايتَخَذْتُمْ فَاضْطَرَبَتِ الْيَاءُ فِي التَّصْرِيفِ جَاءَتْ أَلِفًا فِي يَاتَخِذُ وواوا في موتخذ
[ve] karınları şişti. Bunun üzerine tevbe ettiler; fakat nefislerini öldürmedikçe tevbeleri kabul edilmedi. İşte Yüce Allah'ın: { فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Yaratıcınıza tevbe edin de nefislerinizi öldürün” [el-Bakara 54] buyruğu buna işaret etmektedir. Güneşin doğuşundan kuşluk vaktinin yükselmesine kadar hançer ve kılıçlarla birbirlerinin üzerine yürüdüler ve birbirlerini öldürdüler. Ne bir baba oğlunu, ne bir oğul babasını, ne bir kardeş kardeşini, ne de bir kimse bir başkasını sorup kolluyordu; karşılaştığı herkesi kılıçtan geçiriyor, diğeri de ona aynı şekilde karşılık veriyordu. Nihayet Mûsâ feryat ederek Allah'a yalvardı: "Ey Rabbim! İsrâiloğulları yok oldu!" Bunun üzerine Allah onlara merhamet etti ve lütfundan ihsanda bulundu; geride kalanların tevbesini kabul etti, öldürülenleri ise ileride geleceği üzere şehitler arasına kattı. Dördüncü Mesele- Şayet: "Gündüzler değil de niçin sadece geceler zikredilmiştir?" denilirse, ona şöyle cevap verilir: Çünkü gece, gündüzden öncedir ve mertebe bakımından ondan evvel gelir. Bundan dolayı tarih düşme işlemi de geceyle gerçekleşir; aylar gecelerle başlar, gündüzler ise onlara tabidir. Beşinci Mesele- Nakkâş şöyle demiştir: Bu ayette visal orucuna (iftar etmeksizin peş peşe tutulan oruca) bir işaret vardır. Çünkü Yüce Allah şayet gündüzleri zikretmiş olsaydı, [Mûsâ'nın] geceleri iftar ettiği zannedilebilirdi. Fakat özellikle geceleri açıkça belirtince, ifadenin kuvveti onun aleyhisselâm geceleriyle birlikte kırk gün boyunca aralıksız oruç tuttuğunu (visal yaptığını) gerektirmiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Babamın şöyle dediğini işittim: Zahit şeyh, vaiz imam Ebü'l-Fazl el-Cevherî'nin rahimehullâh insanlara Allah ile baş başa kalma (halvet), namaz ve benzeri ibadetlerde O'na yakınlaşma ve bu durumun insanı her türlü yeme ve içmeden alıkoyacağı hususunda vaaz ederken şöyle dediğini işittim: "Mûsâ'nın Allah'a yakınlık hâli ve zamanın seksen [günü] boyunca visal tutması nerede; Hızır'a doğru giderken günün bir vaktinde yardımcısına söylediği: { آتِنا غَداءَنا } “Öğle yemeğimizi getir” [el-Kehf 62] sözü nerede!" Derim ki: Tasavvuf âlimleri visal orucuna ve bunun en faziletlisinin kırk gün olduğuna bu ayetle delil getirmişlerdir. Visal orucu ile ilgili açıklamalar Allah Teâlâ izin verirse bu surenin oruç ayetlerinde gelecektir. Bu ayetle ilgili ilave hükümler de A'râf Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً } “Mûsâ ile otuz gece için sözleştik” [el-A'râf 142] buyruğunun tefsirinde gelecektir. Buzağı kıssasının, onun keyfiyetinin ve böğürmesinin açıklaması da inşâallahu teâlâ Tâhâ Suresi'nde yer alacaktır. Altıncı Mesele- Yüce Allah'ın: { ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ } “Sonra onun ardından buzağıyı [ilah] edindiniz” buyruğu: Yani Mûsâ'nın [Tûr'a gidişinin] ardından onu ilah edindiniz, demektir. İttehaztüm (اتَّخَذْتُمُ) kelimesinin aslı 'ahz' (الْأَخْذ) kökünden "i'tehaztüm" (ائْتَخَذْتُمْ) olup vezni "iftealtüm" (افْتَعَلْتُمْ)dür. İki hemzenin bir arada bulunmasının imkânsızlığı sebebiyle ikinci hemze teshil edilerek "îtezaztüm" (ايتَخَذْتُمْ) şekline gelmiş, ardından ya harfi çekimde kararsızlığa uğrayıp "ye'tehizu" (يَاتَخِذُ)da elife, "mûtehaz" (موتخذ)da ise vava dönüşmüştür...
فَبُدِّلَتْ بِحَرْفٍ جَلْدٍ ثَابِتٍ مِنْ جِنْسِ مَا بعدها وهي التاء وأدغمت ثم أجلبت أَلِفُ الْوَصْلِ لِلنُّطْقِ وَقَدْ يُسْتَغْنَى عَنْهَا إِذَا كَانَ مَعْنَى الْكَلَامِ التَّقْرِيرُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى" قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً" [البقرة: ٨٠] فَاسْتَغْنَى عَنْ أَلِفِ الْوَصْلِ بِأَلِفِ التَّقْرِيرِ قَالَ الشَّاعِرُ:
böylece kendisinden sonraki harfin cinsinden sağlam ve sabit bir harfle, yani te harfiyle değiştirilip idgam edildi. Ardından telaffuz edilebilmesi için başına vasıl hemzesi getirildi. Kelamın anlamı soru/takrir olduğunda ise bu vasıl hemzesine ihtiyaç kalmayabilir; nitekim Yüce Allah'ın: { قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً } “De ki: Allah katından bir söz mü aldınız?” [el-Bakara 80] buyruğunda takrir hemzesi sebebiyle vasıl hemzesine ihtiyaç duyulmamıştır. Şair şöyle demiştir:
أَسْتَحْدَثَ الرَّكْبُ عَنْ أَشْيَاعِهِمْ خَبَرًا ... أَمْ رَاجَعَ الْقَلْبَ مِنْ أَطْرَابِهِ طَرَبُ
Kervandakiler dostlarından yeni bir haber mi aldılar, / Yoksa özleminden ötürü kalbe yeniden bir heyecan mı geldi?
وَنَحْوُهُ فِي القرآن" أَطَّلَعَ الْغَيْبَ" [مريم: ٧٨] " أَصْطَفَى الْبَناتِ" [الصافات: ١٥٣] " أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ" [ص: ٧٥]. وَمَذْهَبُ أَبِي عَلِيٍّ الْفَارِسِيِّ أَنَّ" اتَّخَذْتُمُ" مِنْ تخذلا مِنْ أَخَذَ. (وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ) جُمْلَةٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى الظُّلْمِ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ.
Bunun Kur'an'daki benzerleri şunlardır: { أَطَّلَعَ الْغَيْبَ } “Gaybı mı gördü?” [Meryem 78], { أَصْطَفَى الْبَناتِ } “Kızları mı seçti?” [es-Sâffât 153], { أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ } “Büyüklük mü tasladın, yoksa... mı oldun?” [Sâd 75]. Ebû Ali el-Fârisî'nin mezhebine göre ise "ittehaztüm" kelimesi 'ahz' kökünden değil, 'tehize' kökündendir. { وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ } “kendinize zulmederek” ifadesi hâl mahallinde bir cümledir. Zulmün anlamı daha önce geçmişti. Allah'a hamdolsun.
[سورة البقرة (٢): آية ٥٢]
[Bakara Suresi (2): Âyet 52]
ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٢)
{ ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٢) } “Sonra, şükredesiniz diye bunun ardından sizi affettik.” (52)
فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ) العفو: عفو الله ﷿ عَنْ خَلْقِهِ وَقَدْ يَكُونُ بَعْدَ الْعُقُوبَةِ وَقَبْلَهَا بِخِلَافِ الْغُفْرَانِ فَإِنَّهُ لَا يَكُونُ مَعَهُ عُقُوبَةٌ الْبَتَّةَ. وَكُلُّ مَنِ اسْتَحَقَّ عُقُوبَةً فَتُرِكَتْ لَهُ فَقَدْ عُفِيَ عَنْهُ فَالْعَفْوُ: مَحْوُ الذَّنْبِ أَيْ مَحَوْنَا ذُنُوبَكُمْ وَتَجَاوَزْنَا عَنْكُمْ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِكَ: عَفَتِ الرِّيحُ الْأَثَرَ أَيْ أَذْهَبَتْهُ وَعَفَا الشَّيْءُ كَثُرَ فَهُوَ مِنَ الْأَضْدَادِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى" حَتَّى عَفَوْا". [الأعراف ٩٥]. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنْ بَعْدِ ذلِكَ) أَيْ مِنْ بَعْدِ عِبَادَتِكُمُ الْعِجْلَ. وَسُمِّيَ الْعِجْلُ عِجْلًا لِاسْتِعْجَالِهِمْ عِبَادَتَهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَالْعِجْلُ وَلَدُ الْبَقَرَةِ. وَالْعِجَّوْلُ مِثْلُهُ وَالْجَمْعُ الْعَجَاجِيلُ وَالْأُنْثَى عِجْلَةٌ. عَنْ أَبِي الْجَرَّاحِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ) كَيْ تَشْكُرُوا عَفْوَ اللَّهِ عَنْكُمْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى لَعَلَّ. وَأَمَّا الشُّكْرُ فَهُوَ فِي اللُّغَةِ الظهور من قول دَابَّةٌ شَكُورٌ إِذَا ظَهَرَ عَلَيْهَا مِنَ السِّمَنِ فَوْقَ مَا تُعْطَى مِنَ الْعَلَفِ وَحَقِيقَتُهُ الثَّنَاءُ على الإنسان بمعروف يوليكه. كما تقدم
Burada dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ } “Sonra sizi affettik” buyruğudur. Af (el-Afv), Allah Azze ve Celle'nin yaratıklarını bağışlamasıdır. Bu af, cezalandırmadan sonra olabileceği gibi cezalandırmadan önce de olabilir; mağfiret (el-Ğufrân) ise böyle değildir, zira onunla birlikte kesinlikle hiçbir ceza bulunmaz. Cezayı hak edip de cezalandırılmaktan vazgeçilen herkes affedilmiş olur. Af, günahı silmektir; yani 'günahlarınızı sildik ve sizi bağışlayıp geçtik' demektir. Bu kelime, 'Rüzgâr izi sildi (عَفَتِ الرِّيحُ الْأَثَرَ)' yani onu giderip yok etti ifadesinden alınmıştır. Bir şeyin çoğalması anlamında 'عَفَا الشَّيْءُ' ifadesinde de kullanılır; dolayısıyla zıt anlamlı (ezdâd) kelimelerdendir. Yüce Allah'ın { حَتَّى عَفَوْا } “Nihayet çoğaldılar” [el-A'râf 7/95] buyruğu da bu kabildendir. İkincisi: Yüce Allah'ın { مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “Bunun ardından” buyruğudur; yani buzağıya tapmanızın ardından demektir. Buzağıya (el-Icl), ona tapmakta acele ettikleri için bu isim verilmiştir; doğrusunu Allah bilir. el-Icl (الْعِجْل), ineğin yavrusudur. el-Iccavl (الْعِجَّوْلُ) da onun gibidir; çoğulu 'el-Acâcîl' (الْعَجَاجِيلُ), dişisi ise 'Icle' (عِجْلَةٌ) şeklinde gelir. [Bu açıklama] Ebü'l-Cerrâh'tan [nakledilmiştir]. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Şükredesiniz diye” buyruğudur; yani Allah'ın sizi affetmesine şükredesiniz diye demektir. 'Lealle' (لَعَلَّ) edatının anlamı daha önce geçmişti. Şükre (eş-Şükr) gelince; lügatte 'ortaya çıkmak/belirmek' demektir. Nitekim kendisine verilen yemin üzerinde bir semizlik gösterip belirten hayvan hakkında 'dâbbetün şekûr' (دَابَّةٌ شَكُورٌ) denilir. Şükrün asıl mahiyeti ise, insanın kendisine yaptığı bir iyilik sebebiyle bir kimseyi övmesidir. Tıpkı daha önce geçtiği gibi...
فِي الْفَاتِحَةِ قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الشُّكْرُ: الثَّنَاءُ عَلَى الْمُحْسِنِ بِمَا أَوْلَاكَهُ مِنَ الْمَعْرُوفِ يُقَالُ: شَكَرْتُهُ وَشَكَرْتُ لَهُ وَبِاللَّامِ أَفْصَحُ. وَالشُّكْرَانُ: خِلَافُ الْكُفْرَانِ. وَتَشَكَّرْتُ لَهُ مِثْلُ شَكَرْتُ لَهُ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ (لَا يَشْكُرُ اللَّهَ مَنْ لَا يَشْكُرُ النَّاسَ) قَالَ الْخَطَّابِيُّ هَذَا الْكَلَامُ يَتَأَوَّلُ عَلَى مَعْنَيَيْنِ أَحَدُهُمَا أَنَّ مَنْ كَانَ مِنْ طَبْعِهِ كُفْرَانُ نِعْمَةِ النَّاسِ وَتَرْكُ الشُّكْرِ لِمَعْرُوفِهِمْ كَانَ مِنْ عَادَتِهِ كُفْرَانُ نِعْمَةِ اللَّهِ ﷿ وَتَرْكُ الشُّكْرِ لَهُ. وَالْوَجْهُ الْآخَرُ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَا يَقْبَلُ شكر العبد على إحسانه إليه إذ كَانَ الْعَبْدُ لَا يَشْكُرُ إِحْسَانَ النَّاسِ إِلَيْهِ وَيَكْفُرُ مَعْرُوفَهُمْ لِاتِّصَالِ أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ بِالْآخَرِ. الرَّابِعَةُ- فِي عِبَارَاتِ الْعُلَمَاءِ فِي مَعْنَى الشُّكْرِ فَقَالَ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: الشُّكْرُ: الِاجْتِهَادُ فِي بَذْلِ الطَّاعَةِ مَعَ الِاجْتِنَابِ لِلْمَعْصِيَةِ فِي السِّرِّ وَالْعَلَانِيَةِ وَقَالَتْ فِرْقَةٌ أُخْرَى: الشُّكْرُ هُوَ الِاعْتِرَافُ فِي تَقْصِيرِ الشُّكْرِ لِلْمُنْعِمِ وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى" اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُكْراً" [سبأ: ١٣] فَقَالَ دَاوُدُ: كَيْفَ أَشْكُرُكَ يَا رَبِّ وَالشُّكْرُ نِعْمَةٌ مِنْكَ! قَالَ: الْآنَ قَدْ عَرَفْتَنِي وَشَكَرْتَنِي إِذْ قَدْ عَرَفْتَ أَنَّ الشُّكْرَ مِنِّي نِعْمَةٌ قَالَ يَا رَبِّ فَأَرِنِي أَخْفَى نِعَمِكَ عَلَيَّ قَالَ يَا دَاوُدُ تَنَفَّسْ فَتَنَفَّسَ دَاوُدُ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى مَنْ يُحْصِي هَذِهِ النِّعْمَةَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ. وَقَالَ مُوسَى ﵇: كَيْفَ أَشْكُرُكَ وَأَصْغَرُ نِعْمَةٍ وَضَعْتَهَا بِيَدِي مِنْ نِعَمِكَ لَا يُجَازِي بِهَا عَمَلِي كُلُّهِ! فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ يَا مُوسَى الْآنَ شَكَرْتَنِي وَقَالَ الْجُنَيْدُ حَقِيقَةُ الشُّكْرِ الْعَجْزُ عَنِ الشُّكْرِ وَعَنْهُ قَالَ كُنْتُ بَيْنَ يَدَيِ السَّرِيِّ السَّقَطِيِّ أَلْعَبُ وَأَنَا ابْنُ سَبْعِ سِنِينَ وَبَيْنَ يَدَيْهِ جَمَاعَةٌ يَتَكَلَّمُونَ فِي الشُّكْرِ فَقَالَ لِي يَا غُلَامُ مَا الشُّكْرُ؟ فَقُلْتُ أَلَّا يُعْصَى اللَّهُ بِنِعَمِهِ فَقَالَ لِي: أَخْشَى أَنْ يَكُونَ حَظُّكَ مِنَ اللَّهِ لِسَانَكَ. قَالَ الْجُنَيْدُ فَلَا أَزَالُ أَبْكِي عَلَى هَذِهِ الْكَلِمَةِ الَّتِي قَالَهَا السَّرِيُّ لِي. وَقَالَ الشِّبْلِيُّ الشُّكْرُ التَّوَاضُعُ وَالْمُحَافَظَةُ عَلَى الْحَسَنَاتِ وَمُخَالَفَةُ الشَّهَوَاتِ وبذل الطاعات ومراقبة جبار الأرض والسموات وَقَالَ ذُو النُّونِ الْمِصْرِيُّ أَبُو الْفَيْضِ الشُّكْرُ لِمَنْ فَوْقَكَ بِالطَّاعَةِ وَلِنَظِيرِكَ بِالْمُكَافَأَةِ وَلِمَنْ دُونَكَ بالإحسان والإفضال
Fâtiha [Suresi'nin tefsirin]de [geçmişti]. el-Cevherî şöyle demiştir: Şükür (eş-Şükr); iyilik yapana, sana ulaştırdığı iyilik sebebiyle övgüde bulunmaktır. [Arapçada] "Şekertühü" (ona teşekkür ettim) ve "Şekertü lehû" denir; lâm [harf-i ceri] ile olanı daha fasihtir. Şükran (şükür), küfrânın (nankörlüğün) zıddıdır. "Teşekkertü lehû" da "Şekertü lehû" gibidir. Tirmizî ve Ebû Dâvûd'un Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَا يَشْكُرُ اللَّهَ مَنْ لَا يَشْكُرُ النَّاسَ » «İnsanlara teşekkür etmeyen, Allah'a da şükretmez.» Hattâbî şöyle demiştir: "Bu söz iki anlama gelir: Birincisi; insanların nimetine karşı nankörlük etmek ve onların ihsanına şükretmemek tabiatında olan kimsenin, Allah azze ve celle'nin nimetine karşı nankörlük etmek ve O'na şükrü terk etmek de âdeti olur. Diğer yönü ise; kul, insanların kendisine yaptığı iyiliğe teşekkür etmeyip onların ihsanına nankörlük ettiği takdirde, iki durumun birbiriyle bağlantılı olması sebebiyle Sübhân olan Allah da kulun Kendisinin ihsanına karşı yapacağı şükrünü kabul etmez." Dördüncü Mesele- Âlimlerin şükrün anlamı hakkındaki ifadeleri: Sehl b. Abdullah şöyle demiştir: "Şükür; gizlide ve açıkta günahtan kaçınmakla birlikte itaati yerine getirmek için gayret göstermektir." Diğer bir grup ise şöyle demiştir: "Şükür, Nimet Veren'e (el-Mün'im) karşı şükürde kusurlu olduğunu itiraf etmektir." Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُكْراً } “Ey Dâvûd ailesi, şükür için amel edin!” [Sebe: 13] Bunun üzerine Dâvûd: "Ey Rabbim! Şükretmek de Sen'den bir nimet iken Sana nasıl şükredebilirim?" dedi. [Allah]: "Şükretmenin Benden bir nimet olduğunu bildiğin vakit Beni bildin ve Bana şükrettin" buyurdu. [Dâvûd]: "Ey Rabbim! Üzerimdeki en gizli nimetini bana göster" dedi. [Allah]: "Ey Dâvûd, nefes al!" buyurdu. Dâvûd nefes alınca Yüce Allah: "Gece ve gündüz bu nimeti kim sayabilir ki!" buyurdu. Mûsâ aleyhisselâm da: "Nimetlerinden bana ihsan ettiğin en küçük bir nimetin karşılığını bile amellerimin tamamı karşılayamazken Sana nasıl şükredebilirim?" dedi. Bunun üzerine Allah ona: "Ey Mûsâ! Şimdi Bana şükrettin" diye vahyetti. Cüneyd [el-Bağdâdî] şöyle demiştir: "Şükrün hakikati, şükretmekten âciz olduğunu bilmektir." Yine ondan nakledildiğine göre o şöyle demiştir: "Ben yedi yaşındayken Serî es-Sakatî'nin önünde oynuyordum. Yanında bir topluluk şükür hakkında konuşuyordu. Bana: 'Ey çocuk, şükür nedir?' dedi. Ben de: 'Allah'ın nimetleriyle O'na isyan edilmemesidir' dedim. Bunun üzerine bana: 'Allah'tan nasibinin sadece dilin olmasından korkarım' dedi." Cüneyd dedi ki: "Serî'nin bana söylediği bu söze hâlâ ağlarım." Şiblî ise şöyle demiştir: "Şükür; tevazu göstermek, iyilikleri korumak, heva ve heveslere muhalefet etmek, taatleri yerine getirmek ve yerlerin ve göklerin Cebbâr'ını murakabe etmektir." Zünnûn el-Mısrî Ebü'l-Feyz de şöyle demiştir: "Şükür; senden üstte olana itaatle, senin dengin olana karşılık vermekle, senden altta olana ise ihsan ve lütufta bulunmakla olur."
[سورة البقرة (٢): آية ٥٣]
[Bakara Suresi (2): Âyet 53]
وَإِذْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَالْفُرْقانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (٥٣)
{ وَإِذْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَالْفُرْقانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (٥٣) } “Hani doğru yolu bulasınız diye Mûsâ'ya Kitab'ı ve Furkân'ı vermiştik.” (53)
" إذا" اسْمٌ لِلْوَقْتِ الْمَاضِي وَ" إِذَا" اسْمٌ لِلْوَقْتِ المستقبل و" آتينا" أَعْطَيْنَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ جَمِيعُ هَذَا. وَالْكِتَابُ: التَّوْرَاةُ بِإِجْمَاعٍ مِنَ الْمُتَأَوِّلِينَ. وَاخْتُلِفَ فِي الْفُرْقَانِ فَقَالَ الْفَرَّاءُ وَقُطْرُبٌ: الْمَعْنَى آتَيْنَا مُوسَى التَّوْرَاةَ وَمُحَمَّدًا ﵇ الفرقان قال النحاس: هذا خطاء الْإِعْرَابِ وَالْمَعْنَى أَمَّا الْإِعْرَابُ فَإِنَّ الْمَعْطُوفَ عَلَى الشَّيْءِ مِثْلُهُ وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ يَكُونُ الْمَعْطُوفُ عَلَى الشَّيْءِ خِلَافَهُ. وَأَمَّا الْمَعْنَى فَقَدْ قَالَ تَعَالَى" وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ". قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ: يَكُونُ الْفُرْقَانُ هُوَ الْكِتَابَ أعيد ذكره ياسمين تَأْكِيدًا. وَحُكِيَ عَنِ الْفَرَّاءِ وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
"İz" (إِذْ) geçmiş zaman için bir isimdir; "izâ" (إِذَا) ise gelecek zaman için bir isimdir. "Âteynâ" (آتَيْنَا) ise [bize] 'verdik' demektir. Bunların tamamı daha önce geçmişti. Müfessirlerin icmâı ile 'el-Kitâb' Tevrat'tır. 'el-Furkân' hakkında ise ihtilaf edilmiştir: Ferrâ ve Kutrub şöyle demiştir: 'Mana; Mûsâ'ya Tevrat'ı, Muhammed aleyhisselâm'a da Furkân'ı verdik şeklindedir.' en-Nehhâs şöyle demiştir: 'Bu, irap ve mana bakımından bir hatadır. İrap yönüne gelince; bir şeye atfedilen şey [hükümde] onun gibidir. Bu söze göre ise bir şeye atfedilen şey onun hilafına olmaktadır. Manaya gelince; nitekim Yüce Allah: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ } “Andolsun ki Mûsâ ve Hârûn'a Furkân'ı verdik” [Enbiyâ 48] buyurmuştur.' Ebû İshâk ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: 'Furkân bizzat Kitap'ın kendisi olup tekit amacıyla iki ayrı isimle zikredilmiştir.' Bu görüş Ferrâ'dan da nakledilmiştir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
وَقَدَّمْتِ الْأَدِيمَ لِرَاهِشَيْهِ ... وَأَلْفَى قَوْلَهَا كَذِبًا وَمَيْنَا
«۲» 'Deri parçasını onun bilek damarlarına uzattın... / Ve onun sözünün yalan ve uydurma (meyn) olduğunu gördü.'
وقال آخر:
Bir başka şair de şöyle demiştir:
أَلَا حَبَّذَا هِنْدٌ وَأَرْضٌ بِهَا هِنْدُ ... وَهِنْدٌ أَتَى مِنْ دُونِهَا النَّأْيُ وَالْبُعْدُ
'Ne güzeldir Hind ve Hind'in bulunduğu diyar! / Oysa Hind'in önüne ıraklık ve uzaklık girdi.'
فَنُسِقَ الْبُعْدُ عَلَى النَّأْيِ وَالْمَيْنُ عَلَى الْكَذِبِ لِاخْتِلَافِ اللَّفْظَيْنِ تَأْكِيدًا وَمِنْهُ قَوْلُ عَنْتَرَةَ:
Burada lafızların farklılığı sebebiyle tekit amacıyla 'bu'd' (uzaklık) kelimesi 'ne'y' kelimesine, 'meyn' (uydurma) kelimesi de 'kizb' (yalan) kelimesine atfedilmiştir. Antere'nin şu sözü de bu kabildendir:
حُيِّيَتِ مِنْ طَلَلٍ تَقَادَمَ عَهْدُهُ ... أَقْوَى وَأَقْفَرَ بَعْدَ أُمِّ الْهَيْثَمِ
'Selam olsun üzerinden zaman geçmiş o kalıntıya! / Ümmü'l-Heysem'den sonra ıssız kalmış ve bomboş olmuştur.'
قال النحاس وهذا إنما يجئ فِي الشِّعْرِ وَأَحْسَنُ مَا قِيلَ فِي هَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ فَرْقًا بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ أَيِ الَّذِي عَلَّمَهُ إِيَّاهُ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الْفُرْقَانُ انْفِرَاقُ الْبَحْرِ لَهُ حَتَّى صَارَ فِرَقًا فَعَبَرُوا. وَقِيلَ: الْفُرْقَانُ الْفَرَجُ مِنَ الْكَرْبِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا مُسْتَعْبَدِينَ مَعَ الْقِبْطِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً" [الأنفال: ٢٩] أَيْ فَرَجًا وَمَخْرَجًا. وَقِيلَ: إِنَّهُ الْحُجَّةُ وَالْبَيَانُ. قَالَهُ ابْنُ بَحْرٍ. وَقِيلَ الْوَاوُ صِلَةٌ وَالْمَعْنَى آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ الْفُرْقَانَ وَالْوَاوُ قَدْ تُزَادُ فِي النُّعُوتِ كَقَوْلِهِمْ فُلَانٌ حَسَنٌ وَطَوِيلٌ وَأَنْشَدَ:
en-Nehhâs: 'Bu [kullanım] ancak şiirde gelir. Bu konuda söylenenlerin en güzeli Mücâhid'in; 'hak ile batıl arasındaki fark' yani [Allah'ın] ona öğrettiği şey şeklindeki sözüdür' demiştir. İbn Zeyd ise: 'Furkân, onlar geçebilsinler diye denizin kendisi için yarılarak fırkalar haline gelmesidir' demiştir. Yine şöyle denilmiştir: 'Furkân, sıkıntıdan kurtuluştur; çünkü onlar Kıptîlerin elinde köleleştirilmişlerdi.' Yüce Allah'ın: { إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً } “Eğer Allah'tan korkup sakınırsanız, O size bir furkân (kurtuluş ve çıkış yolu) verir” [Enfâl 29] ayeti de bu manadadır; yani ferahlık ve bir çıkış yolu [kılar]. İbn Bahr: 'O, hüccet ve apaçık beyandır' demiştir. Vâv harfinin sıla (fazlalık) olduğu ve mananın 'Mûsâ'ya Furkân olan Kitab'ı verdik' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Nitekim vâv harfi sıfatlarda da fazladan gelebilir; tıpkı 'falan adam hem güzeldir hem uzundur' (فُلَانٌ حَسَنٌ وَطَوِيلٌ) demeleri gibi. Şair şöyle demiştir:
إِلَى الْمَلِكِ الْقَرْمِ وَابْنِ الْهُمَامِ ... وَلَيْثِ الْكَتِيبَةِ في المزدحم
'O ulu hükümdara, himmet sahibinin oğluna / Ve savaşın kızıştığı yerdeki o askeri birliğin aslanına...'
أَرَادَ إِلَى الْمَلِكِ الْقَرْمِ ابْنِ الْهُمَامِ لَيْثِ الْكَتِيبَةِ وَدَلِيلُ هَذَا التَّأْوِيلِ قَوْلُهُ ﷿:" ثُمَّ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ" [الانعام: ١٥٤] أَيْ بَيَّنَ الْحَرَامَ وَالْحَلَالَ وَالْكُفْرَ وَالْإِيمَانَ وَالْوَعْدَ وَالْوَعِيدَ وَغَيْرَ ذَلِكَ. وَقِيلَ: الْفُرْقَانُ الْفَرْقُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَنْجَى هَؤُلَاءِ وَأَغْرَقَ أُولَئِكَ. وَنَظِيرُهُ:" يَوْمَ الْفُرْقانِ". فَقِيلَ: يَعْنِي بِهِ يَوْمَ بَدْرٍ نَصَرَ اللَّهُ فِيهِ مُحَمَّدًا ﷺ وَأَصْحَابَهُ وَأَهْلَكَ أَبَا جَهْلٍ وَأَصْحَابَهُ. (لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ) لِكَيْ تَهْتَدُوا مِنَ الضَّلَالَةِ وَقَدْ تقدم.
Şair 'o ulu hükümdar olan, askeri birliğin aslanı himmet sahibinin oğluna' demek istemiştir. Bu tevilin delili Yüce Allah'ın: { ثُمَّ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ } “Sonra iyilik eden kimseye [nimetimizi] tamamlamak ve her şeyi açıklamak üzere Mûsâ'ya Kitab'ı verdik” [En'âm 154] buyruğudur; yani haramı, helali, küfrü, imanı, vaadi, tehdidi ve diğer şeyleri açıklamıştır. Furkân'ın, onlarla Firavun kavmi arasındaki ayrım olduğu da söylenmiştir; nitekim bunları kurtarmış, onları ise boğmuştur. Bunun benzeri { يَوْمَ الْفُرْقانِ } “Furkân günü” ifadesidir. Bununla Bedir gününün kastedildiği, Allah'ın o günde Muhammed ﷺ'e ve ashabına yardım edip Ebû Cehil'i ve yandaşlarını helak ettiği söylenmiştir. { لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “doğru yolu bulasınız diye” ifadesi; sapıklıktan hidayete eresiniz diyedir. Bunun açıklaması daha önce geçmişti.
[سورة البقرة (٢): آية ٥٤]
[Bakara Suresi (2): Âyet 54]
وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بارِئِكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٥٤)
{ وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بارِئِكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٥٤) } “Hani Mûsâ kavmine: 'Ey kavmim! Muhakkak ki siz buzağıyı [ilah] edinmekle kendinize zulmettiniz. Hemen Yaratıcınıza tövbe edin de nefislerinizi öldürün! Böylesi Yaratıcınız katında sizin için daha hayırlıdır' demişti. Bunun üzerine [Allah] tövbenizi kabul etti. Şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul eden, çok merhametli olandır.” (54)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ) الْقَوْمُ: الْجَمَاعَةُ الرِّجَالُ دُونَ النِّسَاءِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى" لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ" [الحجرات: ١١] ثم قال" وَلا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ" [الحجرات: ١١] وَقَالَ زُهَيْرٌ:
Yüce Allah'ın: { وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ } “Hani Mûsâ kavmine demişti” buyruğunda geçen 'kavm' (el-kavm), kadınlar hariç erkekler topluluğudur. Yüce Allah: { لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ } “Bir topluluk (erkekler) başka bir toplulukla alay etmesin” [Hucurât 11] buyurmuş, ardından da: { وَلا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ } “Kadınlar da kadınlarla [alay etmesin]” [Hucurât 11] buyurmuştur. Züheyr de şöyle demiştir:
وَمَا أَدْرِي وَسَوْفَ إِخَالُ أَدْرِي ... أَقَوْمٌ آلُ حِصْنٍ أَمْ نِسَاءُ
'Ve bilmiyorum -pek yakında bileceğimi sanıyorum- / Hısn ailesi erkek topluluğu mudur yoksa kadınlar mıdır?'
وَقَالَ تَعَالَى:" وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ" [الأعراف: ٨٠] أَرَادَ الرِّجَالَ دُونَ النِّسَاءِ. وَقَدْ يَقَعُ الْقَوْمُ عَلَى الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى" إِنَّا أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ" [نوح: ١] وَكَذَا كُلُّ نَبِيٍّ مُرْسَلٌ إِلَى النِّسَاءِ وَالرِّجَالِ جَمِيعًا قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا قَوْمِ) مُنَادَى مُضَافٌ وَحُذِفَتِ الْيَاءُ فِي" يَا قَوْمِ" لِأَنَّهُ مَوْضِعُ حَذْفٍ وَالْكَسْرَةُ تَدُلُّ عَلَيْهَا وَهِيَ بِمَنْزِلَةِ التَّنْوِينِ فَحَذَفْتَهَا كَمَا تَحْذِفُ التَّنْوِينَ مِنَ الْمُفْرَدِ وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ إِثْبَاتُهَا سَاكِنَةً فَتَقُولُ يَا قَوْمِي لِأَنَّهَا اسْمٌ وَهِيَ فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ وَإِنْ شِئْتَ فَتَحْتَهَا وَإِنْ شِئْتَ أَلْحَقْتَ مَعَهَا هَاءً فَقُلْتَ يَا قَوْمِيَهْ. وَإِنْ شِئْتَ أَبْدَلْتَ مِنْهَا أَلِفًا لِأَنَّهَا أَخَفُّ فَقُلْتَ يَا قَوْمًا وَإِنْ شِئْتَ قُلْتَ يَا قَوْمُ بِمَعْنَى يَا أَيُّهَا الْقَوْمُ وَإِنْ جَعَلْتَهُمْ نَكِرَةً نَصَبْتَ وَنَوَّنْتَ وَوَاحِدُ الْقَوْمِ امْرُؤٌ عَلَى غَيْرِ اللَّفْظِ وَتَقُولُ قَوْمٌ وَأَقْوَامٌ وَأَقَاوِمُ جَمْعُ الْجَمْعِ. وَالْمُرَادُ هُنَا بِالْقَوْمِ عَبَدَةُ الْعِجْلِ وَكَانَتْ مُخَاطَبَتُهُ ﵇ لهم بأمر من الله تعالى.
Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ } “Lût'u da [peygamber gönderdik]. Hani o kavmine şöyle demişti...” [A'râf 80]; burada kadınlar değil, sadece erkekler kastedilmiştir. Bazen 'kavm' kelimesi hem erkekleri hem de kadınları kapsayacak şekilde kullanılır. Nitekim Yüce Allah: { إِنَّا أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ } “Şüphesiz biz Nûh'u kavmine gönderdik” [Nûh 1] buyurmuştur. Aynı şekilde her peygamber hem kadınlara hem de erkeklere [birlikte] gönderilmiştir. Yüce Allah'ın: (يَا قَوْمِ) [“Ey kavmim!”] buyruğu muzaf bir münâdâdır (tamlanan durumunda seslenme ifadesi). { يَا قَوْمِ } ifadesindeki yâ (ي) harfi, hazf yeri olduğu için düşürülmüştür. Kesre ise ona delalet etmektedir. O, tenvin konumundadır; tekil kelimeden tenvini düşürdüğün gibi onu da düşürürsün. Kur'ân dışındaki kelamda ise yâ harfini sâkin olarak sabit tutmak câizdir; böylece isim olduğu ve cer konumunda bulunduğu için 'yâ kavmî' (يَا قَوْمِي) dersin. Dilersen fethalı okursun [yâ kavmiye], dilersen sonuna [sekt] he'si ekleyip 'yâ kavmiyeh' (يَا قَوْمِيَهْ) dersin. Dilersen daha hafif olduğu için onu elife dönüştürüp 'yâ kavmâ' (يَا قَوْمَا) dersin. Dilersen 'ey topluluk!' (yâ eyyühe'l-kavm) anlamında 'yâ kavmu' (يَا قَوْمُ) dersin. Eğer onları nekre (belirsiz) kılarsan nasb eder ve tenvinlersin [yâ kavmen]. 'Kavm' kelimesinin kendi lafzından olmayan tekili 'imru'' (kişi/adam) kelimesidir. 'Kavm' (قَوْمٌ), 'akvâm' (أَقْوَامٌ) ve çoğulun çoğulu (cem'u'l-cem') olarak da 'ekâvim' (أَقَاوِمُ) denir. Burada 'kavm' ile kastedilenler buzağıya tapanlardır. [Mûsâ] aleyhisselâm'ın onlara bu hitabı Yüce Allah'ın emriyle olmuştur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ) اسْتَغْنَى بِالْجَمْعِ الْقَلِيلِ عَنِ الْكَثِيرِ وَالْكَثِيرُ نُفُوسٌ وَقَدْ يُوضَعُ الْجَمْعُ الْكَثِيرُ مَوْضِعَ جَمْعِ الْقِلَّةِ وَالْقَلِيلُ مَوْضِعَ الكثرة قال الله تعالى" ثَلاثَةَ قُرُوءٍ"" [البقرة: ٢٢٨] وقال" وَفِيها ما تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ" [الزخرف: ٧١]. وَيُقَالُ لِكُلِّ مَنْ فَعَلَ فِعْلًا يَعُودُ عَلَيْهِ ضَرَرُهُ: إِنَّمَا أَسَأْتَ إِلَى نَفْسِكَ. وَأَصْلُ الظُّلْمِ وَضْعُ الشَّيْءِ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: (بِاتِّخاذِكُمُ الْعِجْلَ) قَالَ بَعْضُ أَرْبَابِ الْمَعَانِي عِجْلُ كُلِّ إِنْسَانٍ نَفْسُهُ فَمَنْ أَسْقَطَهُ وَخَالَفَ مُرَادَهُ فَقَدْ بَرِئَ مِنْ ظُلْمِهِ. وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ هُنَا عِجْلٌ عَلَى الْحَقِيقَةِ عَبَدُوهُ كَمَا نَطَقَ بِهِ التَّنْزِيلُ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ) لَمَّا قَالَ لَهُمْ: فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ قَالُوا: كَيْفَ؟ قَالَ" فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ" قَالَ أَرْبَابُ الْخَوَاطِرِ: ذَلِّلُوهَا بِالطَّاعَاتِ وَكُفُّوهَا عَنِ الشَّهَوَاتِ. والصحيح أنه قل عَلَى الْحَقِيقَةِ هُنَا. وَالْقَتْلُ: إِمَاتَةُ الْحَرَكَةِ. وَقَتَلْتُ الْخَمْرَ: كَسَرْتُ شِدَّتَهَا بِالْمَاءِ. قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: التَّوْبَةُ نِعْمَةٌ مِنَ اللَّهِ أَنْعَمَ اللَّهُ بِهَا عَلَى هَذِهِ الْأُمَّةِ دُونَ غَيْرِهَا مِنَ الْأُمَمِ وَكَانَتْ تَوْبَةُ بَنِي إِسْرَائِيلَ الْقَتْلَ. وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لَمْ يُؤْمَرْ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ عَبَدَةِ الْعِجْلِ بِأَنْ يَقْتُلَ نَفْسَهُ بِيَدِهِ قَالَ الزُّهْرِيُّ لَمَّا قِيلَ لَهُمْ" فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ" قَامُوا صَفَّيْنِ وَقَتَلَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا حَتَّى قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا فَكَانَ ذَلِكَ شَهَادَةً لِلْمَقْتُولِ وَتَوْبَةً لِلْحَيِّ عَلَى مَا تَقَدَّمَ وَقَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ أَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ظَلَامًا فَفَعَلُوا ذَلِكَ وَقِيلَ وَقَفَ الَّذِينَ عَبَدُوا الْعِجْلَ صَفًّا وَدَخَلَ الَّذِينَ لَمْ يَعْبُدُوهُ عَلَيْهِمْ بِالسِّلَاحِ فَقَتَلُوهُمْ وَقِيلَ: قَامَ السَّبْعُونَ الَّذِينَ كَانُوا مَعَ مُوسَى فَقَتَلُوا إِذْ لَمْ يَعْبُدُوا الْعِجْلَ مَنْ عَبَدَ الْعِجْلَ. وَيُرْوَى أَنَّ يُوشَعَ بْنَ نُونٍ خَرَجَ عَلَيْهِمْ وَهُمْ مُحْتَبُونَ فَقَالَ مَلْعُونٌ مَنْ حَلَّ حَبْوَتَهُ أَوْ مَدَّ طَرَفَهُ إِلَى قَاتِلِهِ أَوِ اتَّقَاهُ بِيَدٍ أَوْ رِجْلٍ فَمَا حَلَّ أَحَدٌ مِنْهُمْ حَبْوَتَهُ حَتَّى قُتِلَ مِنْهُمْ يَعْنِي مَنْ قُتِلَ وَأَقْبَلَ الرَّجُلُ يَقْتُلُ مَنْ يَلِيهِ. ذَكَرُهُ النَّحَّاسُ وَغَيْرُهُ. وَإِنَّمَا عُوقِبَ الَّذِينَ لَمْ يَعْبُدُوا الْعِجْلَ بِقَتْلِ أَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ لِأَنَّهُمْ لَمْ يُغَيِّرُوا الْمُنْكَرَ حِينَ عَبَدُوهُ وَإِنَّمَا اعْتَزَلُوا وَكَانَ الْوَاجِبُ عَلَيْهِمْ أَنْ يُقَاتِلُوا مَنْ عَبَدَهُ. وَهَذِهِ سُنَّةُ اللَّهِ فِي عِبَادِهِ إِذَا فَشَا الْمُنْكَرُ وَلَمْ يُغَيَّرْ عُوقِبَ الْجَمِيعُ. رَوَى جَرِيرٌ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (مَا مِنْ قَوْمٍ يُعْمَلُ فِيهِمْ
Yüce Allah'ın: (إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ) “Muhakkak ki siz kendinize zulmettiniz” buyruğunda; çokluk çoğulu yerine azlık çoğulu (enfüs) getirilmiştir. Çokluk çoğulu 'nüfûs'tur. Bazen çokluk çoğulu azlık çoğulu yerine, azlık çoğulu da çokluk çoğulu yerine kullanılabilir; nitekim Yüce Allah: { ثَلاثَةَ قُرُوءٍ } “üç kur' (âdet dönemi)” [Bakara 228] ve { وَفِيها ما تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ } “Orada nefislerin arzuladığı şeyler vardır” [Zuhruf 71] buyurmuştur. Zararı kendisine dönen bir işi yapan her kimse için 'Sen ancak kendine kötülük ettin' denilir. Zulmün asıl manası bir şeyi kendisine ait olmayan yere koymaktır. Daha sonra Yüce Allah: (بِاتِّخاذِكُمُ الْعِجْلَ) “buzağıyı [ilah] edinmekle” buyurmuştur. İşârî mana ehlinin bazıları şöyle demiştir: 'Her insanın buzağısı kendi nefsidir; kim onu yere çalar ve arzusuna muhalefet ederse, onun zulmünden beri olur.' Sahih olan ise burada vahy-i ilâhînin açıkça ifade ettiği gibi hakikaten taptıkları gerçek bir buzağı olduğudur, Allah'a hamdolsun. Yüce Allah'ın: (فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ) “Hemen Yaratıcınıza tövbe edin” buyruğuna gelince; Mûsâ onlara: 'Yaratıcınıza tövbe edin' dediğinde 'Nasıl?' dediler. O da: { فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Nefislerinizi öldürün” dedi. Tasavvuf ehli: 'Nefislerinizi taatlerle boyun eğdirin ve onları şehevî arzulardan alıkoyun' demiştir. Ancak sahih olan, burada hakiki anlamda bir öldürme olduğudur. Katl (öldürme), hareketi yok etmektir. 'Şarabı öldürdüm' denildiğinde, su katarak onun sertliğini kırdım anlamına gelir. Süfyân b. Uyeyne şöyle demiştir: 'Tövbe, Allah'ın diğer ümmetlere değil yalnızca bu ümmete ihsan ettiği bir nimettir. İsrâiloğulları'nın tövbesi ise öldürülmekti.' Müfessirler, buzağıya tapanların her birine bizzat kendi eliyle kendini öldürmesinin emredilmediği hususunda icmâ etmişlerdir. ez-Zührî şöyle demiştir: 'Onlara: { فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Yaratıcınıza tövbe edin de nefislerinizi öldürün” denilince iki saf halinde durdular ve kendilerine 'Durun!' denilinceye kadar birbirlerini öldürdüler. Bu durum daha önce geçtiği üzere öldürülen için şehitlik, sağ kalan için ise tövbe oldu.' Bazı müfessirler ise Allah'ın üzerlerine bir karanlık gönderdiğini ve bunu öylece yaptıklarını söylemişlerdir. Bir görüşe göre de buzağıya tapanlar bir saf halinde durmuş, tapmayanlar ise ellerinde kılıçlarla üzerlerine yürüyüp onları öldürmüşlerdir. Bir diğer görüşe göre; Mûsâ ile birlikte olan o yetmiş kişi buzağıya tapmadıkları için kalkıp tapanları öldürmüşlerdir. Rivayet edildiğine göre Yûşa b. Nûn, onlar dizlerini karınlarına çekip oturmuş vaziyette (ihtibâ halinde) iken yanlarına çıkmış ve şöyle demiştir: 'Bağını çözen, gözünü katiline diken veya eliyle yahut ayağıyla kendini korumaya çalışan melundur!' Bunun üzerine onlardan öldürülen öldürülünceye kadar hiçbiri bağını çözmedi ve kişi yanı başındakini öldürmeye koyuldu. Bunu en-Nehhâs ve başkaları zikretmiştir. İlk görüşe göre buzağıya tapmayanların bizzat kendilerini öldürmekle cezalandırılmalarının sebebi, onlar buzağıya taparken münkeri engellememeleri, sadece bir kenara çekilmeleridir; oysa onlara vacip olan, buzağıya tapanlarla savaşmaktı. İşte Allah'ın kulları hakkındaki sünneti böyledir: Münker yayılır ve değiştirilmezse ceza herkese şamil olur. Cerîr rivayet ettiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: (مَا مِنْ قَوْمٍ يُعْمَلُ فِيهِمْ)
بِالْمَعَاصِي هُمْ أَعَزُّ مِنْهُمْ وَأَمْنَعُ لَا يُغَيِّرُونَ إِلَّا عَمَّهُمُ اللَّهُ بِعِقَابٍ (. أَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ. وَسَيَأْتِي الْكَلَامُ فِي هَذَا الْمَعْنَى إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. فَلَمَّا اسْتَحَرَّ فِيهِمُ الْقَتْلُ وَبَلَغَ سَبْعِينَ أَلْفًا عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعَلِيٍّ ﵄. وَإِنَّمَا رَفَعَ اللَّهُ عَنْهُمُ الْقَتْلَ لِأَنَّهُمْ أَعْطَوُا الْمَجْهُودَ فِي قَتْلِ أَنْفُسِهِمْ فَمَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَى هَذِهِ الْأُمَّةِ نِعْمَةً بَعْدَ الْإِسْلَامِ هِيَ أَفْضَلُ مِنَ التَّوْبَةِ. وَقَرَأَ قَتَادَةُ: فَأَقِيلُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ الْإِقَالَةِ أَيِ اسْتَقْبِلُوهَا مِنَ الْعَثْرَةِ بِالْقَتْلِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" بارِئِكُمْ" الْبَارِئُ: الْخَالِقُ وَبَيْنَهُمَا فَرْقٌ وَذَلِكَ أَنَّ الْبَارِئَ هُوَ الْمُبْدِعُ الْمُحْدِثُ. وَالْخَالِقُ هُوَ الْمُقَدِّرُ النَّاقِلُ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ. وَالْبَرِيَّةُ الْخَلْقُ وَهِيَ فَعِيلَةٌ بِمَعْنَى مَفْعُولَةٍ غَيْرَ أَنَّهَا لَا تُهْمَزُ وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو" بَارِئْكُمْ" بِسُكُونِ الْهَمْزَةِ وَيُشْعِرْكُمْ وَيَنْصُرْكُمْ وَيَأْمُرْكُمْ. وَاخْتَلَفَ النُّحَاةُ فِي هَذَا فَمِنْهُمْ مَنْ يُسَكِّنُ الضَّمَّةَ وَالْكَسْرَةَ فِي الْوَصْلِ وَذَلِكَ فِي الشِّعْرِ. وَقَالَ أَبُو الْعَبَّاسِ الْمُبَرِّدُ: لَا يَجُوزُ التَّسْكِينُ مَعَ تَوَالِي الْحَرَكَاتِ فِي حَرْفِ الْإِعْرَابِ فِي كَلَامٍ وَلَا شِعْرٍ وَقِرَاءَةُ أَبِي عَمْرٍو لَحْنٌ قَالَ النَّحَّاسُ وَغَيْرُهُ وَقَدْ أَجَازَ ذَلِكَ النَّحْوِيُّونَ الْقُدَمَاءُ الْأَئِمَّةُ وَأَنْشَدُوا:
بِالْمَعَاصِي هُمْ أَعَزُّ مِنْهُمْ وَأَمْنَعُ لَا يُغَيِّرُونَ إِلَّا عَمَّهُمُ اللَّهُ بِعِقَابٍ ) “Aralarında günahlar işlenen ve bunu değiştirebilecek güçte ve kuvvette olup da değiştirmeyen hiçbir kavim yoktur ki Allah onları topyekûn bir azapla kuşatmasın.” Bunu İbn Mâce Sünen'inde rivayet etmiştir. Bu konudaki açıklama inşâallah ileride gelecektir. Aralarındaki öldürme şiddetlenip ölü sayısı yetmiş bine ulaşınca Allah onları affetti. Bunu İbn Abbâs ve Ali radıyallâhu anhümâ söylemiştir. Allah'ın onlardan öldürülme cezasını kaldırması, onların nefislerini öldürme hususunda bütün güçlerini sarf etmelerinden ötürüdür. Allah bu ümmete İslâm'dan sonra tövbeden daha üstün bir nimet vermemiştir. Katâde bu kelimeyi; 'hata ve günahı öldürme yoluyla telafi edin' anlamında olmak üzere 'ikâle' (vazgeçme/bağışlama) kökünden (فَأَقِيلُوا أَنْفُسَكُمْ) şeklinde okumuştur. Yüce Allah'ın: "bâriiküm" (بارِئِكُمْ) buyruğuna gelince; 'el-Bâri'', yaratıcı (el-Hâlik) demektir. Ancak ikisi arasında bir fark vardır; zira el-Bâri', yoktan var eden ve ilk defa yaratandır (el-mübdi' el-muhdis). el-Hâlik ise takdir eden ve bir halden diğer bir hale geçirendir. 'el-Beriyye' yaratılmışlar demektir ve mef'ûl (yaratılmış) anlamında faîle veznindedir; ancak hemzesiz okunur. Ebû Amr ise hemzenin sükûnu ile "bâri'küm" (بَارِئْكُمْ) şeklinde, ayrıca 'yüş'irküm' (يُشْعِرْكُمْ), 'yensurküm' (يَنْصُرْكُمْ) ve 'ye'mürküm' (يَأْمُرْكُمْ) olarak okumuştur. Dilciler bu konuda ihtilaf etmişlerdir; kimisi vasıl (bağlantı) halinde zamme ve kesreyi sâkin kılar ki bu durum şiirde görülür. Ebü'l-Abbâs el-Müberred ise şöyle demiştir: 'Ne normal kelamda ne de şiirde irap harfinde harekelerin peş peşe gelmesi durumunda sükûn yapmak caiz değildir; Ebû Amr'ın kıraati ise bir lehnedir (hatadır).' en-Nehhâs ve başkaları ise şöyle demiştir: Önceki önder dilciler buna cevaz vermiş ve şu beyti delil getirmişlerdir:
إِذَا اعْوَجَجْنَ قُلْتُ صَاحِبْ قَوِّمِ ... بِالدَّوِّ أَمْثَالَ السَّفِينِ الْعُوَّمِ
'Onlar eğrildiklerinde: 'Ey yoldaş, düzelt çöldeki yüzen gemiler misali develeri!' dedim.'
وَقَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
İmruü'l-Kays da şöyle demiştir:
فَالْيَوْمَ أَشْرَبْ غَيْرَ مُسْتَحْقِبٍ ... إِثْمًا مِنَ اللَّهِ وَلَا وَاغِلِ
'Bugün artık içiyorum; Allah'tan bir günah yüklenmeksizin ve davetsiz bir misafir olmaksızın.'
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
قَالَتْ سُلَيْمَى اشْتَرْ لَنَا سَوِيقًا
'Süleymâ: 'Bizim için kavut satın al' dedi.'
وَقَالَ الْآخَرُ:
Bir diğeri de şöyle demiştir:
رُحْتِ وَفِي رِجْلَيْكِ مَا فيهما ... وقد بدا هنك من المئزر
Çıkıp gittin ve ayaklarında ne varsa onunla beraberdin... Ve peştamalinden avret yerin (henk) görünüverdi.
فَمَنْ أَنْكَرَ التَّسْكِينَ فِي حَرْفِ الْإِعْرَابِ فَحُجَّتُهُ أَنَّ ذَلِكَ لَا يَجُوزُ مِنْ حَيْثُ كَانَ عَلَمًا لِلْإِعْرَابِ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: وَأَمَّا حَرَكَةُ الْبِنَاءِ فَلَمْ يَخْتَلِفِ النُّحَاةُ فِي جَوَازِ تَسْكِينِهَا مَعَ تَوَالِي الْحَرَكَاتِ. وَأَصْلُ بَرَأَ مِنْ تَبَرَّى الشَّيْءُ مِنَ الشَّيْءِ وَهُوَ انْفِصَالُهُ مِنْهُ. فَالْخَلْقُ قَدْ فُصِلُوا مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ وَمِنْهُ بَرَأْتُ مِنَ الْمَرَضِ بَرْءًا (بِالْفَتْحِ) كَذَا يَقُولُ أَهْلُ الْحِجَازِ. وَغَيْرُهُمْ يَقُولُ بَرِئْتُ مِنَ الْمَرَضِ بُرْءًا (بِالضَّمِّ) وَبَرِئْتُ مِنْكَ وَمِنَ الدُّيُونِ وَالْعُيُوبِ بَرَاءَةً وَمِنْهُ الْمُبَارَأَةُ لِلْمَرْأَةِ. وَقَدْ بَارَأَ شَرِيكَهُ وَامْرَأَتَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَتابَ عَلَيْكُمْ) فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ تَقْدِيرُهُ فَفَعَلْتُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ أَيْ فَتَجَاوَزَ عَنْكُمْ أَيْ عَلَى الْبَاقِينَ مِنْكُمْ. (إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ) تقدم معناه والحمد لله.
İrap harfinde sükûnu kabul etmeyen kimsenin delili; irap harfinin bir alamet olması sebebiyle bunun caiz olamayacağıdır. Ebû Ali ise şöyle demiştir: 'Bina harekesine gelince, peş peşe gelen harekelerde onun sâkin kılınmasının caiz olduğu hususunda nahivciler ihtilaf etmemiştir.' 'Beree' (بَرَأَ) kelimesinin aslı, bir şeyin diğer bir şeyden ayrılması (teberrîsi) manasından gelir. Nitekim mahlukat da yokluktan varlığa ayrılarak çıkarılmıştır. 'Hastalıktan iyileştim' anlamındaki 'bera'tü mine'l-meradi ber'en' (بَرَأْتُ مِنَ الْمَرَضِ بَرْءًا) -fetha ile- ifadesi de bundandır; Hicaz ehli böyle söyler. Başkaları ise damme ile 'beri'tü mine'l-meradi bür'en' (بَرِئْتُ مِنَ الْمَرَضِ بُرْءًا) der. 'Senden, borçlardan ve ayıplardan beri oldum' anlamında da 'berâeten' (بَرَاءَةً) denir. Kadının mehrinden vazgeçip boşanması anlamındaki 'mübârea' da bundandır. Kişi ortağından veya eşinden ayrıldığında 'bâree şerîkehû ve'mraetehû' denir. Yüce Allah'ın: (فَتابَ عَلَيْكُمْ) “bunun üzerine tövbenizi kabul etti” buyruğunda bir hazif vardır; takdiri: '[Bunu] yaptınız, O da tövbenizi kabul etti' yani sizden geriye kalanları bağışladı şeklindedir. (إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ) “Şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul eden, çok merhametli olandır” ifadesinin manası daha önce geçmişti, Allah'a hamdolsun.
[سورة البقرة (٢): الآيات ٥٥ الى ٥٦]
[Bakara Suresi (2): Âyetler 55-56]
وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٥) ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٦)
{ وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٥) ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٦) } “Hani siz: 'Ey Mûsâ! Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayacağız' demiştiniz de gözleriniz göre göre sizi yıldırım çarpmıştı. Sonra şükredesiniz diye ölümünüzün ardından sizi tekrar diriltmiştik.” (55-56)
فيه خمس مسائل: الاولى- قوله تعالى: (وَإِذْ قُلْتُمْ) مَعْطُوفٌ" يَا مُوسى " نِدَاءٌ مُفْرَدٌ" لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ" أَيْ نُصَدِّقَكَ" حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً" قِيلَ: هُمُ السَّبْعُونَ الَّذِينَ اخْتَارَهُمْ مُوسَى وَذَلِكَ أَنَّهُمْ لَمَّا أَسْمَعَهُمْ كَلَامَ اللَّهِ تَعَالَى قَالُوا لَهُ بَعْدَ ذَلِكَ" لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ" [البقرة: ٥٥] وَالْإِيمَانُ بِالْأَنْبِيَاءِ وَاجِبٌ بَعْدَ ظُهُورِ مُعْجِزَاتِهِمْ فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ نَارًا مِنَ السَّمَاءِ فَأَحْرَقَهُمْ ثُمَّ دَعَا مُوسَى رَبَّهُ فَأَحْيَاهُمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى" ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ" [البقرة: ٥٦] وَسَتَأْتِي قِصَّةُ السَّبْعِينَ فِي الْأَعْرَافِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى قَالَ ابْنُ فُورَكَ يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ مُعَاقَبَتُهُمْ لِإِخْرَاجِهِمْ طَلَبَ الرُّؤْيَةِ عَنْ طَرِيقِهِ بقولهم لموسى" أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً" [النساء: ١٥٣] وَلَيْسَ ذَلِكَ مِنْ مَقْدُورِ مُوسَى ﵇. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي جَوَازِ رُؤْيَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَأَكْثَرُ الْمُبْتَدِعَةِ عَلَى إِنْكَارِهَا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. وَأَهْلُ السُّنَّةِ وَالسَّلَفِ عَلَى جَوَازِهَا فِيهِمَا وَوُقُوعِهَا فِي الْآخِرَةِ فَعَلَى هَذَا لَمْ يَطْلُبُوا مِنَ الرؤية
Burada beş mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَإِذْ قُلْتُمْ } “Hani demiştiniz...” buyruğu ma'tuftur (önceki cümleye bağlanmıştır). { يَا مُوسى } “Ey Mûsâ!” [ifadesi] müfred münadadır (tekil hitaptır). { لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ } “Sana asla inanmayacağız” yani seni tasdik etmeyeceğiz [demektir]. { حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً } “Allah'ı apaçık görünceye kadar” [ifadesi hakkında] şöyle denilmiştir: Bunlar, Mûsâ'nın seçtiği yetmiş kişidir. Zira [Mûsâ] onlara Yüce Allah'ın kelâmını işittirince, bunun ardından ona: { لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ } “Sana asla inanmayacağız” [el-Bakara 2/55] demişlerdi. Hâlbuki mucizeleri ortaya çıktıktan sonra peygamberlere iman etmek vaciptir. Bunun üzerine Allah onların üzerine gökten bir ateş gönderdi ve onları yaktı. Sonra Mûsâ Rabbine dua etti ve Yüce Allah'ın: { ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ } “Sonra ölümünüzün ardından sizi tekrar dirilttik” [el-Bakara 2/56] buyurduğu gibi onları diriltti. Yetmiş kişinin kıssası inşâallahu teâlâ el-A'râf [suresinde] gelecektir. İbn Fûrek şöyle demiştir: Onların cezalandırılmaları, Mûsâ'ya: { أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً } “Bize Allah'ı apaçık göster” [en-Nisâ 4/153] diyerek rü'yet (görme) talebini usûlü dışına çıkarmalarından ötürü olabilir; zira bu, Mûsâ aleyhisselâm'ın güç yetirebileceği bir şey değildi. Yüce Allah'ın görülmesinin (rü'yetullahın) caiz olup olmadığı hususunda ihtilaf edilmiştir: Bid'at ehlinin çoğunluğu hem dünyada hem ahirette bunun imkânsız olduğunu savunarak inkâr etmiştir. Ehl-i Sünnet ve Selef ise her iki yurtta da caiz olduğu ve ahirette vuku bulacağı görüşündedir. Buna göre onlar rü'yetten
مُحَالًا وَقَدْ سَأَلَهَا مُوسَى ﵇ وَسَيَأْتِي الْكَلَامُ فِي الرُّؤْيَةِ فِي" الْأَنْعَامِ" وَ" الْأَعْرَافِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (جَهْرَةً) مَصْدَرٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ وَمَعْنَاهُ عَلَانِيَةٌ وَقِيلَ عِيَانًا قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَأَصْلُ الْجَهْرِ الظُّهُورُ وَمِنْهُ الْجَهْرُ بِالْقِرَاءَةِ إِنَّمَا هُوَ إِظْهَارُهَا. وَالْمُجَاهَرَةُ بِالْمَعَاصِي: الْمُظَاهَرَةُ بِهَا. وَرَأَيْتُ الْأَمِيرَ جِهَارًا وَجَهْرَةً أَيْ غَيْرَ مُسْتَتِرٍ بِشَيْءٍ وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ" جَهَرَةً" بِفَتْحِ الْهَاءِ. وَهُمَا لُغَتَانِ مِثْلَ زَهْرَةٍ وَزَهَرَةٍ. وَفِي الْجَهْرِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُ صِفَةٌ لِخِطَابِهِمْ لِمُوسَى أَنَّهُمْ جَهَرُوا بِهِ وَأَعْلَنُوا فَيَكُونُ فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ وَالتَّقْدِيرُ: وَإِذْ قُلْتُمْ جَهْرَةً يَا مُوسَى. الثَّانِي- أَنَّهُ صِفَةٌ لِمَا سَأَلُوهُ مِنْ رُؤْيَةِ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يروه جهرة وعيانا فيكون الكلام عله نَسَقِهِ لَا تَقْدِيمَ فِيهِ وَلَا تَأْخِيرَ. وَأُكِّدَ بِالْجَهْرِ فَرْقًا بَيْنَ رُؤْيَةِ الْعِيَانِ وَرُؤْيَةِ الْمَنَامِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ) قَدْ تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ مَعْنَى الصَّاعِقَةِ وَقَرَأَ عُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ" الصَّعْقَةُ" وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ مُحَيْصِنٍ فِي جَمِيعِ الْقُرْآنِ. (وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ) جُمْلَةٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ. وَيُقَالُ: كَيْفَ يَمُوتُونَ وَهُمْ يَنْظُرُونَ؟ فَالْجَوَابُ أَنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ: دُورُ آلِ فُلَانٍ تَرَاءَى أَيْ يُقَابِلُ بَعْضُهَا بَعْضًا وَقِيلَ الْمَعْنَى" تَنْظُرُونَ" أَيْ إِلَى حَالِكُمْ وَمَا نَزَلَ بِكُمْ مِنَ الْمَوْتِ وَآثَارِ الصَّعْقَةِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ) أَيْ أَحْيَيْنَاكُمْ قال قتادة ماتوا وذهبت أرواحهم ثم ودوا لِاسْتِيفَاءِ آجَالِهِمْ قَالَ النَّحَّاسُ وَهَذَا احْتِجَاجٌ عَلَى مَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِالْبَعْثِ مِنْ قُرَيْشٍ وَاحْتِجَاجٌ عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ إِذْ خُبِّرُوا بِهَذَا وَالْمَعْنَى" لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ" مَا فُعِلَ بِكُمْ مِنَ الْبَعْثِ بَعْدَ الْمَوْتِ وَقِيلَ مَاتُوا مَوْتَ هُمُودٍ يَعْتَبِرُ بِهِ الْغَيْرُ ثُمَّ أُرْسِلُوا وَأَصْلُ الْبَعْثِ الْإِرْسَالُ. وَقِيلَ: بَلْ أَصْلُهُ إِثَارَةُ الشَّيْءِ مِنْ مَحَلِّهِ يُقَالُ: بَعَثْتُ النَّاقَةَ: أَثَرْتُهَا أَيْ حَرَّكَتُهَا قَالَ امرؤ القيس:
[Bu istek] imkânsız değildir; nitekim Mûsâ aleyhisselâm da bunu istemişti. [Allah'ı] görme (rü'yet) ile ilgili açıklamalar inşâallahu teâlâ el-En'âm ve el-A'râf [surelerin]de gelecektir. İkincisi- Yüce Allah'ın: (جَهْرَةً) “apaçık” buyruğu, hâl (durum bildiren) konumunda bir mastardır. Manası "alenen" demektir. İbn Abbâs'ın belirttiğine göre "gözle görerek (ıyânen)" anlamına geldiği de söylenmiştir. Cehro (الْجَهْر) kelimesinin asıl anlamı açığa çıkmaktır (zuhûr). Kıraatin cehren yapılması da onu açığa vurmaktan (sesli okumaktan) ibarettir. Günahları mücâhere etmek, onları açıkça işlemek demektir. "Emîri cihâran ve cehreten gördüm" denir ki hiçbir şeyle gizlenmeksizin [açıkça gördüm] demektir. İbn Abbâs, he harfinin fethasıyla "cehereten" (جَهَرَةً) şeklinde okumuştur. Bunlar, zehra (زَهْرَة) ile zehere (زَهَرَة) gibi iki ayrı lehçedir. "Cehre" ifadesinde iki yön vardır: Birincisi: Bu, onların Mûsâ'ya olan hitaplarının bir vasfıdır; yani bu sözü yüksek sesle ve açıkça söylemişlerdir. Bu takdirde sözde takdim ve tehir (önde ve sonda bulunma) olup takdiri: { وَإِذْ قُلْتُمْ جَهْرَةً يَا مُوسَى } [Hani ey Mûsâ! Açıkça demiştiniz] şeklindedir. İkincisi: Yüce Allah'ı görme taleplerinin bir vasfıdır; yani O'nu apaçık ve gözleriyle görmek [istemişlerdir]. Bu durumda söz kendi dizilişinde olup onda hiçbir takdim ve tehir yoktur. Ayette uyanıkken gözle görme ile rüyada görmeyi birbirinden ayırt etmek için [bu talep] "cehren" ifadesiyle pekiştirilmiştir. Üçüncüsü- Yüce Allah'ın: (فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ) “Sizi yıldırım çarptı” buyruğudur. Yıldırımın (es-sâika) anlamı surenin başında geçmişti. Ömer, Osmân ve Ali "es-sa'ka" (الصَّعْقَةُ) şeklinde okumuşlardır; bu, İbn Muhaysın'ın da Kur'ân'ın tamamındaki kıraatidir. (وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ) “Gözleriniz göre göre” cümlesi hâl konumundadır. "Bakıp dururlarken nasıl öldüler?" denilirse, buna cevap şudur: Araplar "Falanoğullarının evleri terâ'â oldu" derler ki 'birbirini karşılıklı görür / karşı karşıyadır' demektir. [Buradaki] "tenzurûn" (bakıyordunuz) ifadesinin, 'kendi durumunuza, başınıza gelen ölüme ve yıldırım çarpmasının izlerine bakıyordunuz' anlamına geldiği de söylenmiştir. Dördüncüsü- Yüce Allah'ın: (ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ) “Sonra ölümünüzün ardından sizi tekrar dirilttik” buyruğudur; yani 'sizi dirilttik' demektir. Katâde: "Öldüler ve ruhları gitti, sonra da ecellerini tamamlasınlar diye [hayata] döndürüldüler" demiştir. Nehhâs şöyle der: "Bu, Kureyş'ten yeniden dirilişe (ba's) inanmayanlara karşı bir delil olduğu gibi, kendilerine bu olay haber verilen Ehl-i Kitap'a karşı da bir delildir." (لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ) “Umulur ki şükredersiniz” buyruğunun manası ise: 'Ölümden sonra yeniden diriltilmek suretiyle size yapılan bu nimete şükredersiniz' demektir. Başkalarının ibret alması için hareketsiz ve cansız bir ölümle öldükleri, ardından gönderildikleri de söylenmiştir. Zira ba's (الْبَعْث) kelimesinin asıl anlamı göndermektir. Bir görüşe göre ise asıl anlamı bir şeyi yerinden harekete geçirmektir. Nitekim "Deveyi ba'settim" denir ki 'onu yerinden kaldırıp hareket ettirdim' demektir. İmruü'l-Kays şöyle demiştir:
وَفَتَيَانِ صِدْقٍ قَدْ بَعَثْتُ بِسُحْرَةٍ ... فَقَامُوا جَمِيعًا بَيْنَ عَاثٍ وَنَشْوَانَ
'Nice yiğit kimseleri seher vakti uyandırdım... / Hepsi de mahmurluk ile sarhoşluk arasında ayağa kalktılar.'
وَقَالَ عَنْتَرَةُ:
Antere de şöyle demiştir:
وَصَحَابَةٍ شُمِّ الْأُنُوفِ بَعَثْتُهُمْ ... لَيْلًا وَقَدْ مَالَ الْكَرَى بِطِلَاهَا
'Nice başı dik yoldaşlarımı gece vakti uyandırdım; / Oysa uyku onların boyunlarını bükmüştü.'
وقال بعضهم" بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ" [البقرة: ٥٦] عَلَّمْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ جَهْلِكُمْ. قُلْتُ: وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ لِأَنَّ الْأَصْلَ الْحَقِيقَةُ، وَكَانَ مَوْتَ عُقُوبَةٍ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْياهُمْ" عَلَى مَا يأتي [البقرة: ٢٤٣]. الْخَامِسَةُ- قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: وَاخْتُلِفَ فِي بَقَاءِ تَكْلِيفِ مَنْ أُعِيدَ بَعْدَ مَوْتِهِ وَمُعَايَنَةِ الْأَحْوَالِ الْمُضْطَرَّةِ إِلَى الْمَعْرِفَةِ عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا- بَقَاءُ تَكْلِيفِهِمْ لِئَلَّا يَخْلُوَ عَاقِلٌ مِنْ تَعَبُّدٍ. الثَّانِي: سُقُوطُ تَكْلِيفِهِمْ مُعْتَبَرًا بِالِاسْتِدْلَالِ دُونَ الِاضْطِرَارِ. قُلْتُ: وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ فَإِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَدْ رَأَوُا الْجَبَلَ فِي الْهَوَاءِ سَاقِطًا عَلَيْهِمْ وَالنَّارَ مُحِيطَةً بِهِمْ وَذَلِكَ مِمَّا اضْطَرَّهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ وَبَقَاءُ التَّكْلِيفِ ثَابِتٌ عَلَيْهِمْ وَمِثْلُهُمْ قَوْمُ يُونُسَ. وَمُحَالٌ أَنْ يكونوا غير مكلفين. والله أعلم.
Bazıları: { بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ } “Ölümünüzün ardından sizi dirilttik” [Bakara 56] buyruğunun, 'cehaletinizden sonra size ilim verdik' anlamına geldiğini söylemiştir. Derim ki: Birinci görüş daha sahihtir; çünkü asıl olan hakikattir. Bu bir ceza ölümü idi; nitekim Yüce Allah'ın ileride geleceği üzere: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْياهُمْ } “Ölüm korkusuyla yurtlarından çıkan binlerce kişiyi görmedin mi? Allah onlara: 'Ölün!' dedi, sonra da onları diriltti” [Bakara 243] buyruğu da bu kabildendir. Beşincisi- el-Mâverdî şöyle demiştir: 'Ölümünden sonra diriltilen ve zorunlu bilgiye sevk eden durumları bizzat müşahede eden kimsenin mükellefiyetinin devam edip etmeyeceği hususunda iki görüş üzere ihtilaf edilmiştir: Birincisi; hiçbir akıl sahibinin kulluk vazifesinden hali kalmaması için mükellefiyetlerinin devam ettiğidir. İkincisi; mükellefiyetin zorunlulukla değil istidlal (akıl yürütme) ile geçerli olduğu dikkate alınarak mükellefiyetlerinin düşmüş olduğudur.' Derim ki: Birincisi daha sahihtir; zira İsrâiloğulları dağın havada üzerlerine düşmek üzere durduğunu ve ateşin kendilerini kuşattığını görmüşlerdi. Bu durum onları imana mecbur kılmıştı ve buna rağmen mükellefiyetleri üzerlerinde sabit kalmıştı; Yûnus'un kavmi de böyledir. Onların mükellef olmamaları ise muhaldir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة البقرة (٢): آية ٥٧]
[Bakara Suresi (2): Âyet 57]
وَظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٥٧)
{ وَظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٥٧) } “Ve üzerinize bulutları gölgelik kıldık, size kudret helvası ile bıldırcın indirdik. 'Size rızık olarak verdiğimiz tertemiz şeylerden yiyin' [dedik]. Onlar Bize zulmetmediler, ancak kendi nefislerine zulmediyorlardı.” (57)
فِيهِ ثَمَانِي مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ) أَيْ جَعَلْنَاهُ عَلَيْكُمْ كَالظُّلَّةِ. وَالْغَمَامُ جَمْعُ غَمَامَةٍ كَسَحَابَةٍ وَسَحَابٍ قَالَهُ الْأَخْفَشُ سَعِيدٌ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَيَجُوزُ غَمَائِمُ وَهِيَ السَّحَابُ لِأَنَّهَا تَغُمُّ السَّمَاءَ أَيْ تَسْتُرُهَا وَكُلُّ مُغَطًّى فَهُوَ مَغْمُومٌ وَمِنْهُ الْمَغْمُومُ على عقله. وغم الهلال
Bunda sekiz mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ } “Ve üzerinize bulutları gölgelik kıldık” buyruğudur. Yani onu üzerinize bir gölgelik gibi yaptık. Ahfeş Saîd: 'Gamâm (الْغَمَامُ), sehâbe (سَحَابَة) ve sehâb (سَحَاب) gibi gamâme (غَمَامَة) kelimesinin [cins isim] çoğuludur' demiştir. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: 'Çoğulunun gamâim (غَمَائِم) şeklinde gelmesi de caizdir. Bunlar buluttur; çünkü göğü örter (tegummü's-semâ), yani onu kapatır. Örtülen her şeye mağmûm (مَغْمُوم) denir. Aklı örtülen [şuuru kapanan] kimse için kullanılan el-mağmûmu alâ aklîh (الْمَغْمُومُ على عقله) tabiri de bu köktendir. Hilâli...
إِذَا غَطَّاهُ الْغَيْمُ وَالْغَيْنُ مِثْلُ الْغَيْمِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ ﵇: (إِنَّهُ لَيُغَانُ عَلَى قَلْبِي). قَالَ صَاحِبُ الْعَيْنِ: غِينَ عَلَيْهِ: غُطِّيَ عَلَيْهِ. وَالْغَيْنُ: شَجَرٌ مُلْتَفٌّ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: الْغَمَامُ السَّحَابُ الْأَبْيَضُ. وَفَعَلَ هَذَا بِهِمْ لِيَقِيَهُمْ حَرَّ الشَّمْسِ نَهَارًا وَيَنْجَلِي فِي آخِرِهِ لِيَسْتَضِيئُوا بِالْقَمَرِ لَيْلًا. وَذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ أَنَّ هَذَا جَرَى فِي التِّيهِ بَيْنَ مِصْرَ وَالشَّامِ لَمَّا امْتَنَعُوا مِنْ دُخُولِ مَدِينَةِ الْجَبَّارِينَ وَقِتَالِهِمْ وَقَالُوا لِمُوسَى" فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا" [المائدة: ٤٢]. فَعُوقِبُوا فِي ذَلِكَ الْفَحْصِ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي خَمْسَةِ فَرَاسِخَ أَوْ سِتَّةٍ. رُوِيَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَمْشُونَ النَّهَارَ كُلَّهُ وَيَنْزِلُونَ لِلْمَبِيتِ فَيُصْبِحُونَ حيت كانوا بكرة أمس. وإذا كَانُوا بِأَجْمَعِهِمْ فِي التِّيهِ قَالُوا لِمُوسَى: مَنْ لَنَا بِالطَّعَامِ! فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى. قَالُوا: مَنْ لَنَا مِنْ حَرِّ الشَّمْسِ! فَظَلَّلَ عَلَيْهِمُ الْغَمَامَ. قَالُوا: فَبِمَ نَسْتَصْبِحُ! فَضَرَبَ لَهُمْ عَمُودَ نُورٍ فِي وَسَطِ مَحِلَّتِهِمْ وَذَكَرَ مَكِّيٌّ عَمُودٌ مِنْ نَارٍ. قَالُوا مَنْ لَنَا بِالْمَاءِ! فَأَمَرَ مُوسَى بِضَرْبِ الْحَجَرِ قَالُوا مَنْ لَنَا بِاللِّبَاسِ! فَأُعْطُوا أَلَّا يَبْلَى لَهُمْ ثَوْبٌ وَلَا يَخْلَقَ وَلَا يَدْرَنَ وَأَنْ تَنْمُوَ صِغَارُهَا حَسَبَ نُمُوِّ الصِّبْيَانِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنْزَلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى) اخْتُلِفَ فِي الْمَنِّ مَا هُوَ وَتَعْيِينُهُ عَلَى أَقْوَالٍ فَقِيلَ التَّرَّنْجَبِينُ - بِتَشْدِيدِ الرَّاءِ وَتَسْكِينِ النُّونِ ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ وَيُقَالُ الطَّرَّنْجَبِينُ بِالطَّاءِ وَعَلَى هَذَا أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ وَقِيلَ صَمْغَةٌ حُلْوَةٌ وَقِيلَ عَسَلٌ: وَقِيلَ شَرَابٌ حُلْوٌ. وَقِيلَ: خُبْزُ الرِّقَاقِ عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ. وَقِيلَ:" الْمَنُّ" مَصْدَرٌ يَعُمُّ جَمِيعَ مَا مَنَّ اللَّهُ بِهِ عَلَى عِبَادِهِ مِنْ غَيْرِ تَعَبٍ وَلَا زَرْعٍ وَمِنْهُ قَوْلُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي حَدِيثِ سَعِيدِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ (الْكَمْأَةُ مِنَ الْمَنِّ الَّذِي أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ وَمَاؤُهَا شِفَاءٌ لِلْعَيْنِ) فِي رِوَايَةٍ (مِنَ الْمَنِّ الَّذِي أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى مُوسَى) رَوَاهُ مُسْلِمٌ قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَهَذَا الْحَدِيثُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكَمْأَةَ مِمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَيْ مِمَّا خَلَقَهُ اللَّهُ لَهُمْ فِي التِّيهِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: إِنَّمَا شَبَّهَهَا بِالْمَنِّ لِأَنَّهُ لَا مَئُونَةَ فِيهَا بِبَذْرٍ وَلَا سَقْيٍ وَلَا عِلَاجٍ فَهِيَ مِنْهُ أَيْ مِنْ جِنْسٍ مَنِّ
...bulut onu örttüğü zaman [kullanılır]. 'Gayn' da tıpkı 'gaym' (bulut) gibidir. Nitekim Peygamber aleyhisselâm'ın: « إِنَّهُ لَيُغَانُ عَلَى قَلْبِي » «Şüphesiz benim kalbime de bir perde çekilir» sözü de bu köktendir. Kitâbü'l-Ayn'ın müellifi [Halîl b. Ahmed] şöyle demiştir: 'Gîne aleyh: Üzeri örtüldü/büründü demektir. Gayn ise birbirine sarmaş dolaş olmuş ağaç topluluğudur.' Süddî de şöyle demiştir: 'Gamâm, beyaz buluttur.' [Yüce Allah] bunu, gündüzün güneşin sıcağından onları korusun, günün sonunda ise geceleyin ayın ışığından aydınlansınlar diye açılsın diye onlara yaptı. Müfessirler, bu olayın Mısır ile Şam arasındaki Tîh Çölü'nde; onlar zorbaların şehrine girmekten ve onlarla savaşmaktan kaçınıp Mûsâ'ya: { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا } “Haydi, sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın!” [el-Mâide: 42] dedikleri zaman meydana geldiğini zikretmişlerdir. Bunun üzerine onlar o düzlükte/arazide kırk yıl boyunca, beş veya altı fersahlık bir alan içinde şaşkınca dönüp dolaşmakla cezalandırıldılar. Rivayet edildiğine göre onlar bütün gün yürür, gece konaklamak üzere dururlar; sabahladıklarında ise kendilerini dünkü sabah bulundukları yerde bulurlardı. Hep birlikte Tîh Çölü'nde bulundukları sırada Mûsâ'ya: 'Bize kim yiyecek sağlayacak?' dediler; bunun üzerine Allah onlara kudret helvası (menn) ve bıldırcın (selvâ) indirdi. 'Bizi güneşin sıcağından kim koruyacak?' dediler; üzerlerine bulutu gölgelik kıldı. 'Neyle aydınlanacağız?' dediler; yerleşim yerlerinin ortasına onlar için nurdan bir direk dikti; Mekkî ise ateşten bir direk olduğunu zikretmiştir. 'Bize suyu kim sağlayacak?' dediler; Mûsâ'ya taşa vurması emredildi. 'Bize elbiseyi kim sağlayacak?' dediler; bunun üzerine onlara hiçbir elbiselerinin eskimeyeceği, yıpranmayacağı, kirlenmeyeceği ve küçük elbiselerin de çocukların büyümesine paralel olarak büyüyeceği bahşedildi. Doğrusunu en iyi Allah bilir. İkincisi- Yüce Allah'ın: (وَأَنْزَلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى) “Ve üzerinize kudret helvası ile bıldırcın indirdik” buyruğudur. Menn'in ne olduğu ve tayini konusunda farklı görüşler ileri sürülmüştür: Bunun terencebîn -Nahhâs'ın belirttiğine göre 'râ' harfinin şeddesi ve 'nûn' harfinin sükûnu ile- olduğu söylenmiştir; 'tı' harfi ile 'tarencebîn' de denir ve müfessirlerin çoğunluğunun görüşü budur. Tatlı bir zamk olduğu söylenmiştir; bal olduğu söylenmiştir; tatlı bir içecek olduğu söylenmiştir. Vehb b. Münebbih'ten ince yufka ekmeği olduğu rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre de 'menn', Allah'ın kullarına hiçbir zahmet ve ekim olmaksızın lütfettiği (menn ettiği) bütün nimetleri kapsayan bir masdardır. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in, Saîd b. Zeyd b. Amr b. Nüfeyl hadisinde geçen: « الْكَمْأَةُ مِنَ الْمَنِّ الَّذِي أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ وَمَاؤُهَا شِفَاءٌ لِلْعَيْنِ » «Domalan mantarı (kem'e), Allah'ın İsrailoğullarına indirdiği menndendir ve suyu da göze şifadır» buyruğu da bu kabildendir; bir rivayette: « ...مِنَ الْمَنِّ الَّذِي أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى مُوسَى » «...Allah'ın Mûsâ'ya indirdiği menndendir» şeklindedir; bunu Müslim rivayet etmiştir. İlim adamlarımız şöyle demiştir: 'Bu hadis, domalan mantarının Allah'ın İsrailoğullarına indirdiği yani Tîh Çölü'nde onlar için yarattığı nimetlerden olduğuna delalet eder.' Ebû Ubeyd ise şöyle demiştir: 'Onu menne benzetmesi; tohum ekme, sulama ve bakım gibi hiçbir külfetinin bulunmayışındandır. Dolayısıyla o, ondandır; yani İsrailoğullarına verilen menn cinsindendir.'
بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي أَنَّهُ كَانَ دُونَ تَكَلُّفٍ. رُوِيَ أَنَّهُ كَانَ يَنْزِلُ عَلَيْهِمْ مِنْ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَى طُلُوعِ الشَّمْسِ كَالثَّلْجِ فَيَأْخُذُ الرَّجُلُ مَا يَكْفِيهِ لِيَوْمِهِ فَإِنِ ادَّخَرَ مِنْهُ شَيْئًا فَسَدَ عَلَيْهِ إِلَّا فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَدَّخِرُونَ لِيَوْمِ السَّبْتِ فَلَا يَفْسُدُ عَلَيْهِمْ لِأَنَّ يَوْمَ السَّبْتِ يَوْمُ عِبَادَةٍ وَمَا كَانَ ينزل عليهم يوم السبت شي. الثَّالِثَةُ- لَمَّا نَصَّ ﵇ عَلَى أَنَّ مَاءَ الْكَمْأَةِ شِفَاءٌ لِلْعَيْنِ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ بِالطِّبِّ: إِمَّا لِتَبْرِيدِ الْعَيْنِ مِنْ بَعْضِ مَا يَكُونُ فِيهَا مِنَ الْحَرَارَةِ فَتُسْتَعْمَلُ بِنَفْسِهَا مُفْرَدَةً وَإِمَّا لِغَيْرِ ذَلِكَ فَمُرَكَّبَةٌ مَعَ غَيْرِهَا. وَذَهَبَ أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁ إِلَى اسْتِعْمَالِهَا بَحْتًا فِي جَمِيعِ مَرَضِ الْعَيْنِ. وَهَذَا كَمَا اسْتَعْمَلَ أَبُو وَجْزَةَ الْعَسَلَ فِي جَمِيعِ الْأَمْرَاضِ كُلِّهَا حَتَّى فِي الْكُحْلِ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي سُورَةِ" النَّحْلِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: الْكَمْءُ وَاحِدٌ وَكَمْآنُ اثْنَانِ وَأَكْمُؤٌ ثَلَاثَةٌ فَإِذَا زَادُوا قَالُوا- كَمْأَةٌ- بِالتَّاءِ- عَلَى عَكْسِ شَجَرَةٍ وَشَجَرٍ. وَالْمَنُّ اسْمُ جِنْسٍ لَا وَاحِدَ لَهُ مِنْ لَفْظِهِ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ قَالَهُ الْأَخْفَشُ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالسَّلْوى) اخْتُلِفَ فِي السَّلْوَى فَقِيلَ هُوَ السُّمَانَى بِعَيْنِهِ قَالَهُ الضَّحَّاكُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: السَّلْوَى طير بإجماع المفسرين وقد غلط الهذلي فَقَالَ:
oğullarının menninin cinsindendir; çünkü o da zahmetsizce elde edilmekteydi.' Rivayet edildiğine göre menn, fecrin doğuşundan güneşin doğuşuna kadar kar gibi üzerlerine yağardı; kişi o gün kendisine yetecek kadarını alırdı. Şayet ondan bir şey biriktirirse bozulup kokuşurdu; sadece cuma günü müstesnaydı. Zira onlar cumartesi günü için de biriktirirlerdi ve bozulmazdı; çünkü cumartesi günü ibadet günüydü ve cumartesi günleri üzerlerine hiçbir şey inmezdi. Üçüncüsü- Peygamber aleyhisselâm domalan suyunun göze şifa olduğunu açıkça belirtince, tıp ehlinden bazıları şöyle demiştir: 'Bu ya gözdeki bir miktar harareti soğutmak içindir ve tek başına sade olarak kullanılır ya da başka maksatlar için olup diğer ilaçlarla karıştırılarak kullanılır.' Ebû Hüreyre radıyallâhu anh ise bütün göz hastalıklarında onu katıksız (sade) olarak kullanma yoluna gitmiştir. Bu durum tıpkı Ebû Veczete'nin, inşâallah Nahl Suresi'nde açıklaması geleceği üzere, sürme çekmek de dâhil bütün hastalıklarda balı kullanması gibidir. Dilciler şöyle demiştir: 'Kem'' (كَمْء) tekildir, 'kem'ân' (كَمْآن) ikildir, 'ekmü'' (أَكْمُؤ) üç tanedir; daha fazla olduğunda ise -şecere ve şecer kelimelerinin aksine- tâ ile 'kem'etün' (كَمْأَةٌ) derler. Said el-Ahfeş'in belirttiğine göre menn; 'hayır' ve 'şer' kelimeleri gibi kendi lafzından tekili olmayan bir cins ismidir. Dördüncüsü- Yüce Allah'ın: (وَالسَّلْوى) “ve bıldırcın” buyruğudur. Selvâ hakkında ihtilaf edilmiştir: Dahhâk onun bizzat bıldırcın kuşu (sümânâ) olduğunu söylemiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: 'Müfessirlerin icmâı ile selvâ bir kuştur; Hüzeylî şair ise yanılmış ve şöyle demiştir:
وَقَاسَمَهَا بِاللَّهِ جَهْدًا لَأَنْتُمْ ... أَلَذُّ مِنَ السَّلْوَى إِذَا مَا نَشُورُهَا
'Ve var gücüyle Allah'a yemin etti ki: 'Sizler, kovanından çıkardığımız selvâdan (baldan) daha tatlısınız.'
ظَنَّ السَّلْوَى الْعَسَلَ. قُلْتُ: مَا ادَّعَاهُ مِنَ الْإِجْمَاعِ لَا يَصِحُّ وَقَدْ قَالَ الْمُؤَرِّجُ أَحَدُ عُلَمَاءِ اللُّغَةِ وَالتَّفْسِيرِ: إِنَّهُ الْعَسَلُ وَاسْتَدَلَّ بِبَيْتِ الْهُذَلِيِّ وَذَكَرَ أَنَّهُ كَذَلِكَ بِلُغَةِ كِنَانَةَ سُمِّيَ بِهِ لِأَنَّهُ يُسْلَى بِهِ وَمِنْهُ عَيْنُ السُّلْوَانِ، وَأَنْشَدَ:
O, selvâyı bal zannetmiştir.' Derim ki: İbn Atıyye'nin iddia ettiği icmâ doğru değildir. Nitekim lügat ve tefsir âlimlerinden biri olan el-Müerric, onun bal olduğunu söylemiş ve Hüzeylî'nin beytini delil getirmiştir. Kinâne kabilesinin lehçesinde de böyle olduğunu, kendisiyle teselli bulunup keder unutulduğu için (yüslâ bihî) bu adın verildiğini belirtmiştir. 'Aynü's-sulvân' (teselli pınarı) tabiri de bundandır. Şair şöyle demiştir:
لَوْ أَشْرَبُ السُّلْوَانَ مَا سَلَيْتُ ... مَا بِي غِنًى عَنْكِ وإن غنيت
"Teselli suyunu (es-sulvân) içseydim bile [seni] unutmazdım... [Her şeyden] müstağni olsam da senden asla vazgeçemem."
وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالسَّلْوَى الْعَسَلُ وَذَكَرَ بَيْتَ الْهُذَلِيِّ:
el-Cevherî de şöyle demiştir: 'Selvâ baldır' ve Hüzeylî'nin şu beytini zikretmiştir:
أَلَذُّ مِنَ السَّلْوَى إِذَا مَا نَشُورُهَا
'Kovanından çıkardığımız selvâdan daha lezzetli.'
وَلَمْ يَذْكُرْ غَلَطًا. وَالسُّلْوَانَةُ (بِالضَّمِّ): خَرَزَةٌ كَانُوا يَقُولُونَ إِذَا صُبَّ عَلَيْهَا مَاءُ الْمَطَرِ فَشَرِبَهُ الْعَاشِقُ سَلَا قَالَ:
Ve herhangi bir hata zikretmemiştir. es-Sulvânetü (سُلْوَانَة) -ötre ile-; üzerine yağmur suyu dökülüp âşık olan kimse o sudan içtiğinde aşk acısını unutur dedikleri bir boncuktur. Şair şöyle demiştir:
شَرِبْتُ عَلَى سُلْوَانَةٍ مَاءَ مُزْنَةٍ ... فَلَا وَجَدِيدُ الْعَيْشِ يَا مَيَّ مَا أَسْلُو
'Sulvâne boncuğu üzerinden süzülen yağmur suyunu içtim... / Hayır, ömrüm hakkı için ey Meyyâ, seni asla unutamam!'
وَاسْمُ ذَلِكَ الْمَاءِ السُّلْوَانُ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: السُّلْوَانُ دَوَاءٌ يُسْقَاهُ الْحَزِينُ فَيَسْلُو وَالْأَطِبَّاءُ يُسَمُّونَهُ الْمُفَرِّحَ. يُقَالُ: سَلَيْتُ وَسَلَوْتُ لُغَتَانِ. وَهُوَ فِي سَلْوَةٍ مِنَ الْعَيْشِ أَيْ فِي رَغَدٍ عَنْ أَبِي زَيْدٍ. الْخَامِسَةُ- وَاخْتُلِفَ فِي السَّلْوَى هَلْ هُوَ جَمْعٌ أَوْ مُفْرَدٌ فَقَالَ الْأَخْفَشُ: جَمْعٌ لَا وَاحِدَ لَهُ مِنْ لَفْظِهِ مِثْلُ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ وَهُوَ يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ وَاحِدُهُ سَلْوَى مِثْلُ جَمَاعَتِهِ كَمَا قَالُوا: دِفْلَى لِلْوَاحِدِ وَالْجَمَاعَةِ وَسُمَانَى وَشُكَاعَى فِي الْوَاحِدِ وَالْجَمِيعِ. وَقَالَ الْخَلِيلُ: وَاحِدُهُ سلواة وأنشد:
İşte bu suyun adı 'es-sulvân'dır. Bazıları da şöyle demiştir: 'Sulvân, kederli kimseye içirilen ve kederini unutturan bir ilaçtır; hekimler buna müferrih (ferahlatıcı) derler.' 'Seleytü' ve 'selevtü' denilir, her ikisi de birer lehçedir. Ebû Zeyd'den rivayetle; bir kimse refah ve bolluk içinde olduğunda 'hüve fî selvatin mine'l-ayş' denilir. Beşincisi- Selvâ kelimesinin çoğul mu yoksa tekil mi olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: el-Ahfeş: ''Hayır' ve 'şer' kelimelerinde olduğu gibi kendi lafzından tekili olmayan bir çoğuldur. Tekili ile çoğulu tıpkı 'diflâ', 'sümânâ' ve 'şukâ'â' kelimelerinde tekil için de çoğul için de aynı lafzın kullanılması gibi tekilinin de 'selvâ' olması muhtemeldir' demiştir. el-Halîl ise: 'Tekili selvâtedir' demiş ve şu beyti okumuştur:
وإني لتعروني لذكرك هِزَّةٌ ... كَمَا انْتَفَضَ السَّلْوَاةُ مِنْ بَلَلِ الْقَطْرِ
'Seni andığımda muhakkak ki beni bir titreme sarar... / Yağmurun ıslaklığından bıldırcın kuşunun silkinişi gibi.'
وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: السَّلْوَى وَاحِدَةٌ وَجَمْعُهُ سَلَاوِي. السَّادِسَةُ-" السَّلْوَى" عَطْفٌ عَلَى" الْمَنِّ" وَلَمْ يَظْهَرْ فِيهِ الْإِعْرَابُ لِأَنَّهُ مَقْصُورٌ. وَوَجَبَ هَذَا فِي الْمَقْصُورِ كُلِّهِ لِأَنَّهُ لَا يَخْلُو مِنْ أَنْ يَكُونَ فِي آخِرِهِ أَلِفٌ. قَالَ الْخَلِيلُ: وَالْأَلِفُ حَرْفٌ هَوَائِيٌّ لَا مُسْتَقَرَّ لَهُ فَأَشْبَهَ الْحَرَكَةَ فَاسْتَحَالَتْ حَرَكَتُهُ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: لَوْ حُرِّكَتِ الْأَلِفُ صَارَتْ هَمْزَةً. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ) ... " كُلُوا" فِيهِ حَذْفٌ تَقْدِيرُهُ وَقُلْنَا كلوا فحذف اختصار الدلالة الظَّاهِرِ عَلَيْهِ. وَالطَّيِّبَاتُ هُنَا قَدْ جَمَعَتِ الْحَلَالَ واللذيذ.
el-Kisâî ise şöyle demiştir: es-Selvâ tekildir, çoğulu ise selâvîdir. Altıncısı- “es-Selvâ” kelimesi “el-Menn” üzerine matuftur; maksûr [bir isim] olduğu için onda irap açıkça ortaya çıkmamıştır. Bu durum bütün maksûr isimlerde zorunludur; zira maksûr ismin sonunda mutlaka bir elif bulunur. el-Halîl şöyle demiştir: Elif, havâî (mahreci göğüs boşluğu olan) ve kararsız bir harftir. Bu sebeple harekete benzemiş ve harekelenmesi imkânsız hale gelmiştir. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: Eğer elif harekelenseydi hemzeye dönüşürdü. Yedincisi- Yüce Allah'ın: { كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ } “Size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin” buyruğudur. “Kulû” (yiyin) ifadesinde bir hazif vardır; takdiri “ve kulnâ kulû” (ve yiyin dedik) şeklindedir. Zâhir olan karîneye dayanılarak kısaltma amacıyla hazfedilmiştir. Buradaki et-tayyibât (temiz ve güzel şeyler), hem helal hem de lezzetli olanı bir arada toplamıştır.
الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما ظَلَمُونا) يُقَدَّرُ قَبْلَهُ فَعَصَوْا وَلَمْ يُقَابِلُوا النِّعَمَ بِالشُّكْرِ. (وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ) لمقابلتهم النعم بالمعاصي.
Sekizincisi- Yüce Allah'ın: (وَما ظَلَمُونا) “Onlar Bize zulmetmediler” buyruğunun öncesinde; 'Bunun üzerine isyan ettiler ve nimetleri şükürle karşılamadılar' şeklinde bir takdir yapılır. (وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ) “ancak kendi nefislerine zulmediyorlardı” yani nimetlere günahlarla karşılık verdikleri için [kendi kendilerine zulmettiler].
[سورة البقرة (٢): آية ٥٨]
[Bakara Suresi (2): Âyet 58]
وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَداً وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (٥٨)
{ وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَداً وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (٥٨) } “Hani: 'Şu şehre girin, oradan dilediğiniz yerde bol bol yiyin, kapıdan secde ederek (saygıyla eğilerek) girin ve «Hıtta» (bağışlanma dileriz) deyin ki hatalarınızı bağışlayalım; iyilik edenlerin mükâfatını ise daha da artıracağız' demiştik.” (58)
فِيهِ تِسْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ) حُذِفَتِ الْأَلِفُ مِنْ" قُلْنَا" لِسُكُونِهَا وَسُكُونِ الدَّالِ بَعْدَهَا وَالْأَلِفُ الَّتِي يُبْتَدَأُ بِهَا قَبْلَ الدَّالِ أَلِفُ وَصْلٍ لِأَنَّهُ مِنْ يَدْخُلُ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (هذِهِ الْقَرْيَةَ) أَيْ الْمَدِينَةَ سُمِّيَتْ بِذَلِكَ لِأَنَّهَا تَقَرَّتْ أَيْ اجْتَمَعَتْ وَمِنْهُ قَرَيْتُ الْمَاءَ فِي الْحَوْضِ أَيْ جَمَعْتُهُ وَاسْمُ ذَلِكَ الْمَاءِ قِرًى (بِكَسْرِ الْقَافِ) مَقْصُورٌ. وَكَذَلِكَ مَا قُرِيَ بِهِ الضَّيْفُ قَالَهُ الْجَوْهَرِيُّ. وَالْمِقْرَاةُ لِلْحَوْضِ. وَالْقَرِيُّ لِمَسِيلِ الْمَاءِ. وَالْقَرَا لِلظَّهْرِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ:
Bunda dokuz mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: (وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ) “Hani: 'Şu şehre girin...' demiştik” buyruğudur. "Kulnâ" (قُلْنَا) kelimesindeki elif, kendisinin sakin olması ve ardından gelen dâl harfinin de sakin olması sebebiyle hazfedilmiştir. Dâl harfinden önce kendisiyle başlanan elif ise vasıl elifidir; çünkü bu fiil "yedhulu" (يَدْخُلُ) fiilinden gelmektedir. İkincisi- Yüce Allah'ın: (هذِهِ الْقَرْيَةَ) “Şu şehre” buyruğudur. Yani kasaba/şehir demektir. Ona bu ismin verilmesi, insanların onda bir araya toplanıp yerleşmesi (tekarrat) nedeniyledir. 'Suyu havuzda topladım' anlamındaki karaytü'l-mâe fi'l-havz (قَرَيْتُ الْمَاءَ فِي الْحَوْضِ) ifadesi de buradan gelir. Bu suyun adına maksûr olarak ve kâf harfinin kesresiyle kıran (قِرًى) denir. Misafire ikram edilen şeye de böyledir; bunu el-Cevherî söylemiştir. el-Mikrât (الْمِقْرَاةُ) havuz için, el-kariyy (الْقَرِيُّ) su mecrası için kullanılır. el-Karâ (الْقَرَا) ise sırt demektir. Şairin şu sözü de bundandır:
لَاحِقُ بَطْنٍ بِقَرًا سَمِينِ
"Semiz bir sırta yapışmış karnı olan [bir at]."
وَالْمَقَارِي: الْجِفَانُ الْكِبَارُ قَالَ:
el-Makârî (الْمَقَارِي) ise büyük çanaklar demektir. [Şair] şöyle demiştir:
عِظَامُ الْمَقَارِي ضَيْفُهُمْ لَا يُفَزَّعُ
"Çanakları büyüktür onların, misafirleri asla korkutulmaz."