Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 10. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَوَاحِدُ الْمَقَارِي مِقْرَاةٌ وَكُلُّهُ بِمَعْنَى الْجَمْعِ غَيْرُ مَهْمُوزٍ. وَالْقِرْيَةُ (بِكَسْرِ الْقَافِ) لُغَةُ الْيَمَنِ. وَاخْتُلِفَ فِي تَعْيِينِهَا فَقَالَ الْجُمْهُورُ: هِيَ بَيْتُ الْمَقْدِسِ. وَقِيلَ: أَرِيحَاءُ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ. قَالَ عُمَرُ بْنُ شَبَّةَ: كَانَتْ قَاعِدَةَ وَمَسْكَنَ مُلُوكٍ. ابْنُ كَيْسَانَ الشَّامُ. الضَّحَّاكُ: الرَّمْلَةُ وَالْأُرْدُنُّ وَفِلَسْطِينُ وَتَدْمُرُ. وَهَذِهِ نِعْمَةٌ أُخْرَى وَهِيَ أَنَّهُ أَبَاحَ لهم دخول البلدة وأزال عنهم التيه.

el-Makârî (الْمَقَارِي) kelimesinin tekili mıkrât (مِقْرَاةٌ) şeklindedir ve hemzesiz olarak hepsi toplama/biriktirme manasındadır. el-Kırye (الْقِرْيَةُ) ise (kāf harfinin kesresiyle) Yemen lehçesidir. [Ayette geçen] bu beldenin neresi olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Cumhur, "Orası Beytülmakdis'tir" demiştir. "Beytülmakdis civarındaki Eriha'dır" da denilmiştir. Ömer b. Şebbe: "Orası hükümdarların başkenti ve ikametgâhı idi" demiştir. İbn Keysân: "Şam'dır" derken; ed-Dahhâk: "Remle, Ürdün, Filistin ve Tedmür'dür" demiştir. Bu [onlara bahşedilen] bir başka nimettir ki o da beldeye girmelerine izin vermesi ve Tîh (çölünde başıboş dolaşma) halini onlardan kaldırmasıdır.

الثالثة- قوله تعالى (فَكُلُوا) إباحة. و (رَغَداً) كَثِيرًا وَاسِعًا وَهُوَ نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ أَيْ أكلا رغد. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ وَكَانَتْ أَرْضًا مُبَارَكَةً عَظِيمَةَ الْغَلَّةِ فَلِذَلِكَ قَالَ" رَغَداً" الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً) الْبَابُ يُجْمَعُ أَبْوَابًا وَقَدْ قَالُوا: أبوبه للازدواج قال الشاعر:

Üçüncüsü- Yüce Allah'ın: (فَكُلُوا) “yiyin” buyruğu ibâha (mubah kılma) bildirmektedir. (رَغَداً) “bol bol” ise çok ve bol demektir; bu da mahzuf bir mastarın sıfatıdır, yani 'bol bir yiyişle yiyin' demektir. Daha önce geçtiği üzere hal konumunda olması da caizdir. Orası mahsulü bol, bereketli bir topraktı; işte bu yüzden 'ragaden' buyurmuştur. Dördüncüsü- Yüce Allah'ın: (وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً) “kapıdan secde ederek (saygıyla eğilerek) girin” buyruğudur. el-Bâb (kapı) kelimesinin çoğulu ebvâb gelir. Çiftleme/uyum için ebvibe (أَبْوِبَة) de demişlerdir. Şair şöyle demiştir:

هَتَّاكُ أَخْبِيَةٍ وَلَّاجُ أَبْوِبَةٍ ... يَخْلِطُ بِالْبِرِّ مِنْهُ الْجِدَّ وَاللِّينَا

"Çadırları yırtıp açan [misafirperver], kapılardan sıkça giren; iyilik yaparken ciddiyeti ve yumuşaklığı bir arada tutandır."

وَلَوْ أَفْرَدَهُ لَمْ يَجُزْ. وَمِثْلُهُ قول ﵇: (مَرْحَبًا بِالْقَوْمِ- أَوْ بِالْوَفْدِ- غَيْرَ خَزَايَا وَلَا نَدَامَى). وَتَبَوَّبْتُ بَوَّابًا اتَّخَذْتُهُ وَأَبْوَابٌ مبوبة كما قالوا أصناف مصنفة. وهذا شي مِنْ بَابَتِكَ أَيْ يَصْلُحُ لَكَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى السُّجُودِ فَلَا مَعْنَى لِإِعَادَتِهِ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. والباب الذي أمروا بدخول هُوَ بَابٌ فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ يُعْرَفُ الْيَوْمَ بِ"- بَابِ حِطَّةٍ" عَنْ مُجَاهِدٍ وَغَيْرِهِ. وَقِيلَ: بَابُ الْقُبَّةِ الَّتِي كَانَ يُصَلِّي إِلَيْهَا مُوسَى وَبَنُو إِسْرَائِيلَ وَ" سُجَّداً" قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: منحنين ركوعا. وقيل متواضعين خشوعا لا على هية مُتَعَيِّنَةٍ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقُولُوا) عَطْفٌ عَلَى ادْخُلُوا. (حِطَّةٌ) بِالرَّفْعِ قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ عَلَى إِضْمَارِ مُبْتَدَأٍ أَيْ مَسْأَلَتُنَا حِطَّةٌ أَوْ يَكُونُ حِكَايَةً. قَالَ الْأَخْفَشُ: وَقُرِئَتْ" حِطَّةً" بِالنَّصْبِ عَلَى مَعْنَى أَحْطِطْ عَنَّا ذُنُوبَنَا حِطَّةً. قَالَ النَّحَّاسُ: الْحَدِيثُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قِيلَ لَهُمْ: قُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَفِي حَدِيثٍ آخَرَ عَنْهُ قِيلَ لَهُمْ قُولُوا مَغْفِرَةً تَفْسِيرٌ لِلنَّصْبِ أَيْ قُولُوا شَيْئًا يَحُطُّ ذُنُوبَكُمْ كَمَا يُقَالُ قُلْ خَيْرًا وَالْأَئِمَّةُ مِنَ الْقُرَّاءِ عَلَى الرَّفْعِ وَهُوَ أَوْلَى فِي اللُّغَةِ لِمَا حُكِيَ عَنِ الْعَرَبِ فِي مَعْنَى بَدَّلَ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى: يُقَالُ بَدَّلْتُهُ أَيْ غَيَّرْتُهُ وَلَمْ أُزِلْ عَيْنَهُ. وَأَبْدَلْتُهُ أَزَلْتُ عَيْنَهُ وَشَخْصَهُ كَمَا قَالَ:

Eğer tek başına [ahbiye olmadan] kullansaydı caiz olmazdı. Aleyhisselâm'ın: { مَرْحَبًا بِالْقَوْمِ- أَوْ بِالْوَفْدِ- غَيْرَ خَزَايَا وَلَا نَدَامَى } “Rezil ve pişman olmamış topluluğa -ya da heyete- merhaba!” hadisi de bunun gibidir. Tebevvebtü bevvâben (تَبَوَّبْتُ بَوَّابًا) 'Kapıcı edindim' demektir. Nitekim esnâfun musannefetün dedikleri gibi ebvâbun mübevvebetün (أَبْوَابٌ مبوبة) [bölümlere ayrılmış kapılar] de derler. Hâzâ şey'ün min bâbetik (هذا شي مِنْ بَابَتِكَ) 'Bu senin işine yarar/sana uygundur' demektir. Secdenin anlamı daha önce geçmişti, bu yüzden tekrar edilmesinin bir anlamı yoktur; Allah'a hamdolsun. Girmeleri emredilen kapı, Mücâhid ve başkalarından rivayet edildiğine göre bugün Beytülmakdis'te "Bâb-ı Hıtta" diye bilinen kapıdır. Mûsâ ve İsrâiloğullarının yönelerek namaz kıldıkları kubbenin kapısı olduğu da söylenmiştir. "Sücceden" (سُجَّداً) ifadesi hakkında İbn Abbâs: 'Rükû eder gibi eğilerek' demiştir. Belirli bir şekil olmaksızın 'huşû ve tevazu içinde' [girin] anlamında olduğu da söylenmiştir. Beşincisi- Yüce Allah'ın: (وَقُولُوا) “ve deyin” buyruğu "idhulû" üzerine matuftur. (حِطَّةٌ) “«Hıtta» (bağışlanma dileriz)” kelimesi, cumhurun kıraatinde gizli bir mübtedanın haberi olarak merfû okunmuştur; yani takdiri: 'Talebimiz bağışlanmadır (hıttatün)' şeklindedir ya da sözün hikâye edilmesi kabilindendir. el-Ahfeş şöyle demiştir: [Bu kelime] 'Günahlarımızı bizden döküp bağışla' manasında nasb ile "hıttaten" (حِطَّةً) olarak da okunmuştur. en-Nehhâs şöyle demiştir: İbn Abbâs'tan gelen rivayete göre onlara: 'Lâ ilâhe illallah deyin' denilmiştir; ondan gelen bir diğer rivayette ise onlara 'mağfiret' deyin denildiği nakledilmiştir ki bu nasb kıraatinin tefsiridir; yani 'Hayırlı bir şey söyle' denildiği gibi, 'Günahlarınızı dökecek bir şey söyleyin' demektir. Ancak kurrâ imamları ref' üzere okumuşlardır ve Araplardan "beddele"nin anlamı hakkında nakledilenler sebebiyle dil açısından en uygun olanı da budur. Ahmed b. Yahyâ şöyle demiştir: Beddeltühû (بَدَّلْتُهُ) denir ki 'Onu özünü yok etmeksizin değiştirdim' demektir. Ebdeltühû (أَبْدَلْتُهُ) ise 'Onun bizzat kendisini tamamen ortadan kaldırdım' demektir. Nitekim [şair] şöyle demiştir:

عزل الأمير للأمير المبدل

[O da] emirin, değiştirilen diğer emir sebebiyle azledilmesi [kapısı olarak bilinir].

وَقَالَ اللَّهُ ﷿" قالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ" [يونس: ١٥]. وَحَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالُوا" حِطَّةٌ" تَفْسِيرٌ عَلَى الرَّفْعِ. هَذَا كُلُّهُ قَوْلُ النَّحَّاسِ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَعِكْرِمَةُ:" حِطَّةٌ" بِمَعْنَى حُطَّ ذُنُوبَنَا أُمِرُوا أَنْ يَقُولُوا: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ لِيَحُطَّ بِهَا ذُنُوبَهُمْ وَقَالَ ابْنُ جُبَيْرٍ: مَعْنَاهُ الِاسْتِغْفَارُ. أَبَانُ بْنُ تَغْلِبَ: التَّوْبَةُ قَالَ الشَّاعِرُ:

Aziz ve Celil olan Allah da şöyle buyurmuştur: { قالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ } “Bizimle karşılaşmayı ummayanlar: 'Bundan başka bir Kur'an getir veya onu değiştir!' dediler” [Yûnus 15]. İbn Mes'ûd'un rivayetindeki onların "hıtta" (حِطَّةٌ) demiş olmaları da ref' kıraatine göre bir açıklamadır. Bunların tamamı en-Nehhâs'ın sözüdür. Hasan[-ı Basrî] ve İkrime: '"Hıtta", günahlarımızı dök/bağışla manasındadır; Allah bununla onların günahlarını döksün diye onlara "Lâ ilâhe illallah" demeleri emredildi' demişlerdir. İbn Cübeyr: 'Bunun anlamı istiğfardır' demiştir. Ebân b. Tağlib ise: 'Tövbedir' demiştir. Şair şöyle demiştir:

فَازَ بِالْحِطَّةِ الَّتِي جَعَلَ اللَّ ... هُـ بِهَا ذَنْبَ عَبْدِهِ مَغْفُورًا

"Allah'ın, kulu için günahı bağışlanmış kıldığı o hıtta ile kurtuluşa erdi."

وَقَالَ ابْنُ فَارِسٍ فِي الْمُجْمَلِ" حِطَّةٌ" كَلِمَةٌ أُمِرَ بِهَا بَنُو إِسْرَائِيلَ لَوْ قَالُوهَا لَحُطَّتْ أَوْزَارُهُمْ. وَقَالَهُ الْجَوْهَرِيُّ أَيْضًا فِي الصِّحَاحِ. قُلْتُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونُوا تَعَبَّدُوا بِهَذَا اللَّفْظِ بِعَيْنِهِ وَهُوَ الظَّاهِرُ مِنَ الْحَدِيثِ رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ الله ﷺ (قِيلَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ [فَبَدَّلُوا] فَدَخَلُوا الْبَابَ يَزْحَفُونَ عَلَى أَسْتَاهِهِمْ وَقَالُوا حَبَّةٌ فِي شَعْرَةٍ). وَأَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ وَقَالَ (فَبَدَّلُوا وَقَالُوا حِطَّةٌ حَبَّةٌ فِي شَعْرَةٍ). فِي غَيْرِ الصحيحين" حنطة في شعر". وقيل: قالوا هطاسمهاثا. وَهِيَ لَفْظَةٌ عِبْرَانِيَّةٌ تَفْسِيرُهَا: حِنْطَةٌ حَمْرَاءُ حَكَاهَا ابْنُ قُتَيْبَةَ وَحَكَاهُ الْهَرَوِيُّ عَنِ السُّدِّيِّ وَمُجَاهِدٍ. وَكَانَ قَصْدُهُمْ خِلَافَ مَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِهِ فَعَصَوْا وَتَمَرَّدُوا وَاسْتَهْزَءُوا فَعَاقَبَهُمُ اللَّهُ بِالرِّجْزِ وَهُوَ الْعَذَابُ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: كَانَ طَاعُونًا أَهْلَكَ مِنْهُمْ سَبْعِينَ أَلْفًا. وَرُوِيَ أَنَّ الْبَابَ جُعِلَ قَصِيرًا لِيَدْخُلُوهُ رُكَّعًا فَدَخَلُوهُ مُتَوَرِّكِينَ عَلَى أَسْتَاهِهِمْ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّادِسَةُ- اسْتَدَلَّ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ تَبْدِيلَ الْأَقْوَالِ الْمَنْصُوصِ عَلَيْهَا فِي الشَّرِيعَةِ لَا يَخْلُو أَنْ يَقَعَ التَّعَبُّدُ بِلَفْظِهَا أَوْ بِمَعْنَاهَا فَإِنْ كَانَ التَّعَبُّدُ وَقَعَ بِلَفْظِهَا فَلَا يَجُوزُ تَبْدِيلُهَا لِذَمِّ اللَّهِ تَعَالَى مَنْ بَدَّلَ مَا أَمَرَهُ بِقَوْلِهِ. وَإِنْ وَقَعَ بِمَعْنَاهَا جَازَ تَبْدِيلُهَا بِمَا يُؤَدِّي إِلَى ذَلِكَ الْمَعْنَى وَلَا يَجُوزُ تَبْدِيلُهَا بِمَا يَخْرُجُ عَنْهُ.

İbn Fâris el-Mücmel'de şöyle demiştir: "Hıtta (حِطَّةٌ), İsrâiloğullarına emredilen bir kelimedir; şayet onu söyleselerdi günahları dökülür [bağışlanır]dı." el-Cevherî de es-Sıhâh'ta bunu aynen söylemiştir. Ben [Kurtubî] derim ki: Onların bizzat bu lafızla mükellef tutulmuş olmaları muhtemeldir ki hadisten açıkça anlaşılan da budur. Müslim, Ebû Hüreyre'den [nakille] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « قِيلَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ [فَبَدَّلُوا] فَدَخَلُوا الْبَابَ يَزْحَفُونَ عَلَى أَسْتَاهِهِمْ وَقَالُوا حَبَّةٌ فِي شَعْرَةٍ » «İsrâiloğullarına: "Kapıdan secde ederek girin ve 'hıtta' deyin ki günahlarınızı bağışlayalım" denildi. [Fakat onlar bunu değiştirdiler] ve kapıdan kıçları üzerinde sürünerek girdiler ve: "Kıl içinde bir buğday tanesi" dediler.» Buhârî de bunu tahric etmiş ve [rivayetinde şöyle] demiştir: « فَبَدَّلُوا وَقَالُوا حِطَّةٌ حَبَّةٌ فِي شَعْرَةٍ » «Onlar [emredilen lafzı] değiştirdiler ve: "Hıtta, kıl içinde bir buğday tanesidir" dediler.» Sahîhayn dışındaki [kaynaklarda] ise "kıl içinde buğday (حنطة في شعر)" şeklindedir. Onların "hıtâ semhâsâ (هطاسمهاثا)" dedikleri de söylenmiştir. Bu, İbrânice bir kelime olup anlamı "kırmızı buğday" demektir; bunu İbn Kuteybe nakletmiş, el-Herevî de es-Süddî ve Mücâhid'den rivayet etmiştir. Onların maksadı, Allah'ın kendilerine emrettiğinin aksini yapmaktı; böylece isyan ettiler, haddi aştılar ve alay ettiler. Allah da onları "ricz" yani azap ile cezalandırdı. İbn Zeyd: "Bu, içlerinden yetmiş bin kişiyi helak eden bir veba salgını idi" demiştir. Rivayet edildiğine göre kapı, rükû ederek [eğilerek] girsinler diye alçak yapılmıştı; fakat onlar kıçları üzerine oturup sürünerek girdiler. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Altıncı [Mesele]- Bazı âlimler bu ayeti, şeriatta nass ile sabit olan sözlerin değiştirilmesinin, ya lafzıyla ya da manasıyla ibadet [taabbüd] kastı taşınmış olmasından hâlî olmayacağına [şu şekilde] delil getirmişlerdir: Şayet taabbüd bizzat lafızla gerçekleşmişse, Allah Teâlâ söylenmesini emrettiği şeyi değiştiren kimseyi yerdiği için onu değiştirmek caiz olmaz. Eğer taabbüd mana ile gerçekleşmişse, o manayı ifade eden başka bir lafızla değiştirilmesi caiz olur; ancak o mananın dışına çıkacak bir lafızla değiştirilmesi caiz değildir.

وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هَذَا الْمَعْنَى فَحُكِيَ عَنْ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِمْ أَنَّهُ يَجُوزُ لِلْعَالِمِ بِمَوَاقِعِ الْخِطَابِ الْبَصِيرِ بِآحَادِ كَلِمَاتِهِ نَقْلُ الْحَدِيثِ بِالْمَعْنَى لَكِنْ بِشَرْطِ الْمُطَابَقَةِ لِلْمَعْنَى بكمال وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ. وَمَنَعَ ذَلِكَ جَمْعٌ كَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ مِنْهُمُ ابْنُ سِيرِينَ وَالْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَرَجَاءُ بْنُ حَيْوَةَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: انْقُصْ مِنَ الْحَدِيثِ إِنْ شِئْتَ وَلَا تَزِدْ فِيهِ. وَكَانَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ يُشَدِّدُ فِي حَدِيثِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ في التَّاءِ وَالْيَاءِ وَنَحْوِ هَذَا. وَعَلَى هَذَا جَمَاعَةٌ مِنْ أَئِمَّةِ الْحَدِيثِ لَا يَرَوْنَ إِبْدَالَ اللَّفْظِ وَلَا تَغْيِيرَهُ حَتَّى إِنَّهُمْ يَسْمَعُونَ مَلْحُونًا وَيَعْلَمُونَ ذَلِكَ وَلَا يُغَيِّرُونَهُ. وَرَوَى أَبُو مِجْلَزٍ عَنْ قَيْسِ بْنِ عَبَّادٍ قَالَ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: مَنْ سَمِعَ حَدِيثًا فَحَدَّثَ بِهِ كَمَا سَمِعَ فَقَدْ سَلِمَ. وَرُوِيَ نَحْوُهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ. وَكَذَا الْخِلَافُ فِي التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ وَالزِّيَادَةِ وَالنُّقْصَانِ فَإِنَّ مِنْهُمْ مَنْ يَعْتَدُّ بِالْمَعْنَى وَلَا يَعْتَدُّ بِاللَّفْظِ وَمِنْهُمْ مَنْ يُشَدِّدُ فِي ذَلِكَ وَلَا يُفَارِقُ اللَّفْظَ. وَذَلِكَ هُوَ الْأَحْوَطُ فِي الدِّينِ وَالْأَتْقَى وَالْأَوْلَى وَلَكِنَّ أَكْثَرَ الْعُلَمَاءِ عَلَى خِلَافِهِ وَالْقَوْلُ بِالْجَوَازِ هُوَ الصَّحِيحُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى وَذَلِكَ أَنَّ الْمَعْلُومَ مِنْ سِيرَةِ الصَّحَابَةِ ﵃ هُوَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَرْوُونَ الْوَقَائِعَ الْمُتَّحِدَةَ بِأَلْفَاظٍ مُخْتَلِفَةٍ وَمَا ذَاكَ إِلَّا أَنَّهُمْ كَانُوا يَصْرِفُونَ عِنَايَتَهُمْ لِلْمَعَانِي وَلَمْ يَلْتَزِمُوا التَّكْرَارَ عَلَى الْأَحَادِيثِ وَلَا كَتْبِهَا وَرُوِيَ عَنْ وَاثِلَةَ بْنِ الْأَسْقَعِ أَنَّهُ قَالَ: لَيْسَ كُلُّ مَا أَخْبَرَنَا بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ نَقَلْنَاهُ إِلَيْكُمْ حَسْبُكُمُ الْمَعْنَى. وَقَالَ قَتَادَةُ عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى: لَقِيتُ عِدَّةً مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ فَاخْتَلَفُوا عَلَيَّ فِي اللَّفْظِ وَاجْتَمَعُوا فِي الْمَعْنَى. وَكَانَ النَّخَعِيُّ وَالْحَسَنُ وَالشَّعْبِيُّ ﵏ يَأْتُونَ بِالْحَدِيثِ عَلَى الْمَعَانِي وَقَالَ الْحَسَنُ: إِذَا أَصَبْتَ الْمَعْنَى أَجْزَأَكَ. وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ ﵀: إِذَا قُلْتُ لَكُمْ إِنِّي أُحَدِّثُكُمْ كَمَا سَمِعْتُ فَلَا تُصَدِّقُونِي إِنَّمَا هُوَ الْمَعْنَى. وَقَالَ وَكِيعٌ ﵀ إِنْ لَمْ يَكُنِ الْمَعْنَى وَاسِعًا فَقَدْ هَلَكَ النَّاسُ. وَاتَّفَقَ الْعُلَمَاءُ عَلَى جَوَازِ نَقْلِ الشَّرْعِ لِلْعَجَمِ بِلِسَانِهِمْ وَتَرْجَمَتِهِ لَهُمْ وَذَلِكَ هُوَ النَّقْلُ بِالْمَعْنَى. وَقَدْ فَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ فِي كِتَابِهِ فِيمَا قَصَّ مِنْ أَنْبَاءِ مَا قَدْ سَلَفَ فَقَصَّ قَصَصًا ذَكَرَ بَعْضَهَا فِي مَوَاضِعَ بألفاظ مختلقة وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ وَنَقَلَهَا مِنْ أَلْسِنَتِهِمْ إِلَى اللِّسَانِ الْعَرَبِيِّ وَهُوَ مُخَالِفٌ لَهَا فِي التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ والحذف والإلغاء

İlim adamları bu anlamda ihtilaf etmişlerdir: Mâlik, Şâfiî, Ebû Hanîfe ve onların ashabından; hitabın nüanslarını bilen, kelimelerinin tek tek manalarına vâkıf olan bir âlimin, manaya tamı tamına uygun olması şartıyla hadisi mana ile rivayet etmesinin caiz olduğu nakledilmiştir ki cumhurun görüşü de budur. İbn Sîrîn, el-Kâsım b. Muhammed ve Recâ b. Hayve'nin de aralarında bulunduğu ilim adamlarından büyük bir topluluk ise bunu yasaklamıştır. Mücâhid: 'Dilersen hadisten [lafız] eksilt ama ona ilave yapma' demiştir. Mâlik b. Enes, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hadisindeki 'tâ' ve 'yâ' harfleri ve benzeri konularda son derece titiz davranırdı. Hadis imamlarından bir grup da bu görüştedir; lafzın değiştirilmesini veya tebdil edilmesini caiz görmezler, hatta lahnli (gramer hatasıyla) işitseler ve bunun farkında olsalar bile onu değiştirmezler. Ebû Miclez, Kays b. Abbâd'dan şöyle rivayet etmiştir: Ömer b. el-Hattâb şöyle dedi: 'Kim bir hadis işitir de onu işittiği gibi rivayet ederse kurtulmuş olur.' Benzer bir rivayet Abdullah b. Amr ve Zeyd b. Erkam'dan da nakledilmiştir. Aynı şekilde [lafızları] öne alma, arkaya bırakma, artırma ve eksiltme konusundaki ihtilaf da böyledir: Zira onlardan kimisi manayı muteber sayıp lafzı önemsemezken, kimisi de bu konuda titiz davranıp lafızdan asla ayrılmaz. Dinde en ihtiyatlı, en takvalı ve en evlâ olanı da budur; ancak âlimlerin çoğu bunun aksini benimsemiştir. Caiz olduğu görüşü ise inşâallahu teâlâ doğru olan görüştür. Çünkü sahâbenin -radıyallâhu anhum- sîretinden bilinen şudur ki onlar tek bir olayı farklı lafızlarla rivayet ederlerdi. Bu da onların dikkatlerini manalara vermelerinden, hadisleri sürekli tekrarlamayı ve onları yazmayı iltizam etmemelerinden kaynaklanıyordu. Vâsile b. el-Eskâ'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bize haber verdiği her şeyi [birebir lafzıyla] size aktarmış değiliz; mana size yeter.' Katâde, Zürâre b. Evfâ'dan şöyle rivayet etmiştir: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahâbîlerinden birkaçıyla karşılaştım; lafızda ihtilaf ettiler fakat manada birleştiler.' en-Nehaî, Hasan[-ı Basrî] ve eş-Şa'bî -rahimehumullâh- hadisi mana ile rivayet ederlerdi. Hasan[-ı Basrî]: 'Manayı tutturduğun zaman bu sana yeterlidir' demiştir. Süfyân es-Sevrî -rahimehullâh- da: 'Size işittiğim gibi rivayet ettiğimi söylersem bana inanmayın; bu ancak manadır' demiştir. Vekî' -rahimehullâh- ise: 'Eğer manada genişlik olmasaydı insanlar helak olurdu' demiştir. Âlimler şeriatın [hükümlerinin] Arap olmayanlara kendi dilleriyle aktarılmasının ve onlara tercüme edilmesinin caiz olduğu hususunda icma etmişlerdir; bu da manayla nakletmenin ta kendisidir. Nitekim Allah da Kitabında geçmiş ümmetlerin haberlerinden kıssalar anlatırken bunu yapmış; bazılarını farklı yerlerde farklı lafızlarla zikretmiş ama mana bir olmuştur. Onları kendi dillerinden Arapçaya aktarmış; bu aktarımda takdim, tehir, hazif, ilga,

وَالزِّيَادَةِ وَالنُّقْصَانِ وَإِذَا جَازَ إِبْدَالُ الْعَرَبِيَّةِ بِالْعَجَمِيَّةِ فَلَأَنْ يَجُوزُ بِالْعَرَبِيَّةِ أَوْلَى. احْتَجَّ بِهَذَا الْمَعْنَى الْحَسَنُ وَالشَّافِعِيُّ وَهُوَ الصَّحِيحُ فِي الْبَابِ. فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ (نَضَّرَ اللَّهُ امْرَأً سَمِعَ مَقَالَتِي فَبَلَّغَهَا كَمَا سَمِعَهَا) وَذِكْرُ الْحَدِيثِ. وَمَا ثَبَتَ عَنْهُ ﷺ أَنَّهُ أَمَرَ رَجُلًا أَنْ يَقُولَ عِنْدَ مَضْجَعِهِ فِي دُعَاءٍ عَلَّمَهُ (آمَنْتُ بِكِتَابِكَ الَّذِي أَنْزَلْتَ وَنَبِيِّكَ الَّذِي أَرْسَلْتَ) فَقَالَ الرَّجُلُ: وَرَسُولِكَ الَّذِي أَرْسَلْتَ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ (وَنَبِيِّكَ الَّذِي أَرْسَلْتَ). قَالُوا: أَفَلَا تَرَى أَنَّهُ لَمْ يُسَوِّغْ لِمَنْ عَلَّمَهُ الدُّعَاءَ مُخَالَفَةَ اللَّفْظِ وَقَالَ: (فَأَدَّاهَا كَمَا سَمِعَهَا). قِيلَ لَهُمْ: أَمَّا قَوْلُهُ (فَأَدَّاهَا كَمَا سَمِعَهَا) فَالْمُرَادُ حُكْمُهَا لَا لَفْظُهَا لِأَنَّ اللَّفْظَ غَيْرُ مُعْتَدٍّ بِهِ. وَيَدُلُّكَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْخِطَابِ حُكْمُهُ قَوْلُهُ (فَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ غَيْرِ فَقِيهٍ وَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ إِلَى مَنْ هُوَ أَفْقَهُ مِنْهُ). ثُمَّ إِنَّ هَذَا الْحَدِيثَ بِعَيْنِهِ قَدْ نُقِلَ بِأَلْفَاظٍ مُخْتَلِفَةٍ وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ وَإِنْ أَمْكَنَ أَنْ يَكُونَ جَمِيعُ الْأَلْفَاظِ قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ فِي أَوْقَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ لَكِنِ الْأَغْلَبُ أَنَّهُ حَدِيثٌ وَاحِدٌ نُقِلَ بألفاظ مختلفة وذلك أدل دليل عَلَى الْجَوَازِ. وَأَمَّا رَدُّهُ ﵇ الرَّجُلَ مِنْ قَوْلِهِ (وَرَسُولِكَ إِلَى قَوْلِهِ وَنَبِيِّكَ) لِأَنَّ لَفْظَ النَّبِيِّ ﷺ أَمْدَحُ وَلِكُلِّ نَعْتٍ مِنْ هَذَيْنِ النَّعْتَيْنِ مَوْضِعٌ. أَلَا تَرَى أَنَّ اسْمَ الرَّسُولِ يَقَعُ عَلَى الْكَافَّةِ وَاسْمُ النَّبِيِّ لَا يَسْتَحِقُّهُ إِلَّا الْأَنْبِيَاءُ ﵈! وَإِنَّمَا فُضِّلَ الْمُرْسَلُونَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ لِأَنَّهُمْ جَمَعُوا النُّبُوَّةَ وَالرِّسَالَةَ. فَلَمَّا قَالَ: (وَنَبِيِّكَ) جَاءَ بِالنَّعْتِ الْأَمْدَحِ ثُمَّ قَيَّدَهُ بِالرِّسَالَةِ بِقَوْلِهِ (الَّذِي أَرْسَلْتَ). وَأَيْضًا فَإِنَّ نَقْلَهُ مِنْ قَوْلِهِ: (وَرَسُولِكَ إِلَى قَوْلِهِ وَنَبِيِّكَ) لِيَجْمَعَ بَيْنَ النُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ. وَمُسْتَقْبَحٌ فِي الْكَلَامِ أَنْ تَقُولَ: هَذَا رَسُولُ فُلَانٍ الَّذِي أَرْسَلَهُ وَهَذَا قَتِيلُ زَيْدٍ الَّذِي قَتَلَهُ لِأَنَّكَ تَجْتَزِئُ بِقَوْلِكَ: رَسُولُ فُلَانٍ وَقَتِيلُ فلان عن إعادة المرسل

ziyade ve noksanlık bakımından o dillere muhalefet etmiştir. Arapça [bir ifadenin] yabancı bir dil ile değiştirilmesi caiz olduğuna göre, Arapça ile [başka bir Arapça lafızla] değiştirilmesi öncelikle caiz olur. Hasan ve Şâfiî bu delile dayanmışlardır; bu babda doğru olan da budur. Şayet denilirse ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: { نَضَّرَ اللَّهُ امْرَأً سَمِعَ مَقَالَتِي فَبَلَّغَهَا كَمَا سَمِعَهَا } “Benim sözümü işitip de onu işittiği gibi tebliğ eden kimsenin Allah yüzünü ağartsın” buyurmuş ve hadisi zikretmiştir. Ayrıca kendisinden sallallâhu aleyhi ve sellem sabit olduğuna göre, bir adama yatağına girdiğinde söylemesi için öğrettiği duada: { آمَنْتُ بِكِتَابِكَ الَّذِي أَنْزَلْتَ وَنَبِيِّكَ الَّذِي أَرْسَلْتَ } “İndirdiğin Kitabına ve gönderdiğin Peygamberine iman ettim” demesini emretmiş; adam da 'Ve gönderdiğin Resûlüne' deyince Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: { وَنَبِيِّكَ الَّذِي أَرْسَلْتَ } “Ve gönderdiğin Peygamberine” buyurmuştur. [Bunu delil getirenler] şöyle demişlerdir: 'Görmüyor musun ki kendisine dua öğrettiği kimseye lafza muhalefet etme ruhsatı vermemiş ve: { فَأَدَّاهَا كَمَا سَمِعَهَا } “Onu işittiği gibi eda etti” buyurmuştur.' Onlara şöyle cevap verilir: O'nun { فَأَدَّاهَا كَمَا سَمِعَهَا } “Onu işittiği gibi eda etti” buyruğuna gelince, bundan maksat lafız değil hükümdür; zira tek başına lafız muteber değildir. Hitaptan maksadın onun hükmü olduğuna O'nun şu buyruğu delildir: { فَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ غَيْرِ فَقِيهٍ وَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ إِلَى مَنْ هُوَ أَفْقَهُ مِنْهُ } “Fıkhı taşıyan nice kimseler vardır ki fakih değildir ve fıkhı taşıyan nice kimseler vardır ki onu kendisinden daha fakih olana taşır.” Kaldı ki bizzat bu hadis dahi farklı lafızlarla ve tek bir manada nakledilmiştir. Her ne kadar bütün bu lafızların farklı vakitlerde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözü olması mümkün ise de, galip olan ihtimal bunun farklı lafızlarla nakledilmiş tek bir hadis olduğudur ki bu da cevazın en açık delilidir. Aleyhisselâm'ın o adamı { وَرَسُولِكَ } “ve Resûlüne” sözünden { وَنَبِيِّكَ } “ve Peygamberine” sözüne çevirmesine gelince; çünkü 'en-Nebî' sallallâhu aleyhi ve sellem lafzı daha fazla övgü ifade eder ve bu iki vasfın her birinin kendine has bir yeri vardır. Görmez misin ki 'el-Mürsel' (resûl) ismi herkese şamil olabilir ama 'en-Nebî' ismini nebilerden aleyhimüsselâm başkası hak edemez! Nebilerden resûl olanlar ise nübüvvet ile risâleti kendilerinde birleştirdikleri için üstün kılınmışlardır. Bu sebeple { وَنَبِيِّكَ } “ve Peygamberine” dediğinde daha çok övgü ifade eden vasfı getirmiş, ardından { الَّذِي أَرْسَلْتَ } “gönderdiğin” buyruğu ile onu risâletle kayıtlamıştır. Ayrıca onu { وَرَسُولِكَ } sözünden { وَنَبِيِّكَ } sözüne çevirmesi, nübüvvet ile risâleti bir araya getirmesi içindir. Sözde: 'Bu, filanın gönderdiği elçisidir' ve 'Bu, Zeyd'in öldürdüğü maktulüdür' demek çirkin görülür; zira 'filanın elçisi' ve 'filanın maktulü' demen, göndereni

والقاتل إِذْ كُنْتَ لَا تُفِيدُ بِهِ إِلَّا الْمَعْنَى الْأَوَّلَ. وَإِنَّمَا يَحْسُنُ أَنْ تَقُولَ: هَذَا رَسُولُ عَبْدِ اللَّهِ الَّذِي أَرْسَلَهُ إِلَى عَمْرٍو وَهَذَا قَتِيلُ زَيْدٍ الَّذِي قَتَلَهُ بِالْأَمْسِ أَوْ فِي وَقْعَةِ كَذَا. وَاللَّهُ وَلِيُّ التَّوْفِيقِ.

ve katili tekrar zikretmekten seni müstağni kılar; çünkü bu tekrarla ilk manadan başka bir şey ifade etmiş olmazsın. Ancak şöyle demen güzel olur: 'Bu, Abdullah'ın Amr'a gönderdiği elçisidir' ve 'Bu, Zeyd'in dün veya filan savaşta öldürdüğü maktulüdür.' Muvaffakiyetin sahibi Allah'tır.

فَإِنْ قِيلَ: إِذَا جَازَ لِلرَّاوِي الْأَوَّلِ تَغْيِيرُ ألفاظ الرسول ﵇ جاز للثاني تغير أَلْفَاظِ الْأَوَّلِ وَيُؤَدِّي ذَلِكَ إِلَى طَمْسِ الْحَدِيثِ بِالْكُلِّيَّةِ لِدِقَّةِ الْفُرُوقِ وَخَفَائِهَا. قِيلَ لَهُ: الْجَوَازُ مَشْرُوطٌ بِالْمُطَابَقَةِ وَالْمُسَاوَاةِ كَمَا ذَكَرْنَا فَإِنْ عُدِمَتْ لَمْ يَجُزْ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: الْخِلَافُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ إِنَّمَا يُتَصَوَّرُ بِالنَّظَرِ إِلَى عَصْرِ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ لِتَسَاوِيهِمْ فِي مَعْرِفَةِ اللُّغَةِ الْجِبِلِّيَّةِ الذَّوْقِيَّةِ وَأَمَّا مَنْ بَعْدَهُمْ فَلَا نَشُكُّ فِي أَنَّ ذَلِكَ لَا يَجُوزُ إِذِ الطِّبَاعُ قَدْ تَغَيَّرَتْ وَالْفُهُومُ قَدْ تَبَايَنَتْ وَالْعَوَائِدُ قَدِ اخْتَلَفَتْ وَهَذَا هُوَ الْحَقُّ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَالَ بَعْضُ عُلَمَائِنَا: لَقَدْ تَعَاجَمَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ ﵀ فَإِنَّ الْجَوَازَ إِذَا كَانَ مَشْرُوطًا بِالْمُطَابَقَةِ فَلَا فَرْقَ بَيْنَ زَمَنِ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ وَزَمَنِ غَيْرِهِمْ وَلِهَذَا لَمْ يُفَصِّلْ أَحَدٌ مِنَ الْأُصُولِيِّينَ وَلَا أَهْلِ الْحَدِيثِ هَذَا التَّفْصِيلَ. نَعَمْ لَوْ قَالَ: الْمُطَابَقَةُ فِي زَمَنِهِ أَبْعَدُ كَانَ أَقْرَبَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ) قِرَاءَةُ نَافِعٍ بِالْيَاءِ مَعَ ضَمِّهَا. وَابْنِ عَامِرٍ بِالتَّاءِ مَعَ ضَمِّهَا وَهِيَ قِرَاءَةُ مُجَاهِدٍ. وَقَرَأَهَا الْبَاقُونَ بِالنُّونِ مَعَ نَصْبِهَا وَهِيَ أَبْيَنُهَا لِأَنَّ قَبْلَهَا" وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا" فَجَرَى" نَغْفِرْ" عَلَى الْإِخْبَارِ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى وَالتَّقْدِيرُ وَقُلْنَا ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا نَغْفِرْ وَلِأَنَّ بَعْدَهُ" وَسَنَزِيدُ" بِالنُّونِ. و" خَطاياكُمْ" اتِّبَاعًا لِلسَّوَادِ وَأَنَّهُ عَلَى بَابِهِ. وَوَجْهُ مَنْ قرأ بالتاء أنه أنث لِتَأْنِيثِ لَفْظِ الْخَطَايَا لِأَنَّهَا جَمْعُ خَطِيئَةٍ عَلَى التَّكْسِيرِ. وَوَجْهُ الْقِرَاءَةِ بِالْيَاءِ أَنَّهُ ذَكَّرَ لَمَّا حَالَ بَيْنَ الْمُؤَنَّثِ وَبَيْنَ فِعْلِهِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ" فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ" [البقرة: ٣٧]. وَحَسُنَ الْيَاءُ وَالتَّاءُ وَإِنْ كَانَ قَبْلَهُ إِخْبَارٌ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ" وَإِذْ قُلْنَا" لِأَنَّهُ قَدْ عُلِمَ أَنَّ ذُنُوبَ الْخَاطِئِينَ لَا يَغْفِرُهَا إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى فَاسْتُغْنِيَ عَنِ النُّونِ وَرُدَّ الْفِعْلُ إِلَى الْخَطَايَا الْمَغْفُورَةِ. الثَّامِنَةُ- وَاخْتُلِفَ فِي أَصْلِ خَطَايَا جَمْعُ خَطِيئَةٍ بِالْهَمْزَةِ فَقَالَ الْخَلِيلُ: الْأَصْلُ فِي خَطَايَا أَنْ يَقُولَ: خَطَايِئٌ ثُمَّ قُلِبَ فَقِيلَ: خَطَائِيٌ بِهَمْزَةٍ بَعْدَهَا يَاءٌ ثُمَّ تُبْدِلُ مِنَ الْيَاءِ أَلِفًا بَدَلًا لَازِمًا فتقول: خطاء فَلَمَّا اجْتَمَعَتْ أَلِفَانِ بَيْنَهُمَا هَمْزَةٌ وَالْهَمْزَةُ مِنْ جِنْسِ الْأَلِفِ صِرْتَ كَأَنَّكَ جَمَعْتَ بَيْنَ ثَلَاثِ أَلِفَاتٍ فَأَبْدَلْتَ مِنَ الْهَمْزَةِ يَاءً فَقُلْتَ: خَطَايَا. وَأَمَّا سِيبَوَيْهِ فَمَذْهَبُهُ أَنَّ الْأَصْلَ مِثْلُ الْأَوَّلِ خَطَايِئٌ ثُمَّ وَجَبَ بِهَذِهِ أَنْ تَهْمِزَ الْيَاءَ كَمَا هَمَزْتَهَا فِي مَدَائِنَ فَتَقُولُ:

Şayet: 'İlk râvinin Resûl aleyhisselâm'ın lafızlarını değiştirmesi caiz olursa, ikinci râvinin de birincinin lafızlarını değiştirmesi caiz olur ve farkların inceliği ve kapalılığı sebebiyle bu durum hadisin tamamen tahrif edilip kaybolmasına yol açar' denilirse; ona şöyle cevap verilir: Cevaz, zikrettiğimiz üzere mananın tamı tamına uyması ve eşit olması şartına bağlıdır; bu şart bulunmazsa caiz olmaz. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Bu meseledeki ihtilaf ancak sahâbe ve tâbiîn asrı dikkate alındığında tasavvur edilebilir; çünkü onlar fıtrî ve zevkî dil bilgisinde eşittiler. Onlardan sonrakilere gelince, bunun caiz olmadığında şüphe etmeyiz; zira tabiatlar değişmiş, anlayışlar farklılaşmış ve örfler başkalaşmıştır. Doğru olan da budur.' En doğrusunu Allah bilir. Bazı âlimlerimiz şöyle demiştir: İbnü'l-Arabî -rahimehullâh- burada aşırı bir tutum sergilemiştir; zira cevaz mananın tamı tamına uyması şartına bağlı olduğuna göre, sahâbe ve tâbiîn zamanı ile başkalarının zamanı arasında bir fark yoktur. İşte bu yüzden ne usûlcülerden ne de hadis ehlinden hiç kimse böyle bir ayrıma gitmemiştir. Evet, 'Onun zamanında tam mutabakat daha uzaktır' deseydi daha isabetli olurdu. En doğrusunu Allah bilir. Yedincisi- Yüce Allah'ın: (نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ) “hatalarınızı bağışlayalım” buyruğudur. Nâfi' yâ harfinin zammesiyle [yuğfer], İbn Âmir ise tâ harfinin zammesiyle [tuğfer] okumuştur ki bu Mücâhid'in de kıraatidir. Geri kalanlar ise nûn harfinin fethasıyla [nağfir] okumuşlardır; en açık olanı da budur. Çünkü öncesinde: "Hani: 'Girin...' demiştik" buyruğu geçmiş ve "nağfir" ifadesi Yüce Allah'tan haber verme üslubu üzere cereyan etmiştir. Takdiri: 'Kapıdan secde ederek girin dedik, biz de bağışlayalım' şeklindedir ve çünkü ardından nûn ile "ve senezîdü" buyruğu gelmektedir. "Hatâyâküm" kelimesi Mushaf hattına tâbi olarak ve asıl kalıbı üzere gelmiştir. Tâ ile okuyanın gerekçesi; "hatâyâ" lafzının müennes olmasıdır, zira o "hatîe"nin kuralsız çoğuludur (cemi teksir). Yâ ile okuyan kıraatin gerekçesi ise; Bakara Suresi 37. ayetteki { فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ } “Derken Âdem Rabbinden birtakım kelimeler aldı” buyruğunda daha önce geçtiği üzere müennes ile fiili arasına fasıla girmesi sebebiyle fiilin müzekker kılınmasıdır. Öncesinde "Hani demiştik" buyruğunda Yüce Allah'tan bir haber verme bulunmasına rağmen yâ ve tâ ile okunması güzel olmuştur; çünkü günahkârların günahlarını ancak Yüce Allah'ın bağışlayacağı bilindiğinden nûn harfine ihtiyaç kalmamış ve fiil, bağışlanan hatalara (hata lafzına) döndürülmüştür. Sekizincisi- Hemzeli olan "hatîe"nin çoğulu olan "hatâyâ"nın aslı hususunda ihtilaf edilmiştir. el-Halîl şöyle demiştir: "Hatâyâ"nın aslı "hatâyi'" (خَطَايِئٌ) şeklinde söylenmesidir; sonra kalp (yer değiştirme) yapılarak ardından yâ gelen bir hemze ile "hatâ'iy" (خَطَائِي) denilmiştir. Ardından yâ harfi zorunlu bir bedel olarak elife çevrilir ve "hatâ'â" (خطاء) dersin. Aralarında bir hemze bulunan iki elif bir araya geldiğinde -hemze de elif cinsinden olduğu için- sanki üç elifi bir araya getirmiş gibi olursun; bu sebeple hemzeden bedel olarak bir yâ getirir ve "hatâyâ" (خَطَايَا) dersin. Sîbeveyh'in mezhebine gelince; onun aslı da birincisi gibi "hatâyi'"dir (خَطَايِئٌ), sonra bu sebeple "medâin" kelimesinde hemzeli yaptığın gibi yâ harfini hemzeye çevirmen vacip olur ve şöyle dersin:

خَطَائِئٌ وَلَا تَجْتَمِعُ هَمْزَتَانِ فِي كَلِمَةٍ فَأَبْدَلْتَ مِنَ الثَّانِيَةِ يَاءً فَقُلْتَ: خَطَائِي ثُمَّ عَمِلْتَ كَمَا عَمِلْتَ فِي الْأَوَّلِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: خَطَايَا جمع خطية بلا همز، كَمَا تَقُولُ: هَدِيَّةً وَهَدَايَا. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَلَوْ جمعت خطيئة مهموزة لقلت: خطاء. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: لَوْ جَمَعْتَهَا مَهْمُوزَةً أَدْغَمْتَ الْهَمْزَةَ فِي الْهَمْزَةِ كَمَا قُلْتَ: دَوَابٌّ. التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ) أَيْ فِي إِحْسَانِ مَنْ لَمْ يَعْبُدِ الْعِجْلَ. وَيُقَالُ: يَغْفِرُ خَطَايَا مَنْ رَفَعَ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى لِلْغَدِ وَسَنَزِيدُ فِي إِحْسَانِ مَنْ لَمْ يَرْفَعْ لِلْغَدِ. وَيُقَالُ: يَغْفِرُ خَطَايَا مَنْ هُوَ عَاصٍ وَسَيَزِيدُ فِي إِحْسَانِ مَنْ هُوَ مُحْسِنٌ أَيْ نَزِيدُهُمْ إِحْسَانًا عَلَى الْإِحْسَانِ الْمُتَقَدِّمِ عِنْدَهُمْ وَهُوَ اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ أَحْسَنَ. وَالْمُحْسِنُ مَنْ صَحَّحَ عَقْدَ تَوْحِيدِهِ وَأَحْسَنَ سِيَاسَةَ نَفْسِهِ وَأَقْبَلَ عَلَى أَدَاءِ فَرَائِضِهِ وَكَفَى الْمُسْلِمِينَ شَرَّهُ. وَفِي حَدِيثِ جِبْرِيلَ ﵇ (مَا الْإِحْسَانُ قَالَ أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ قَالَ صدقت) وذكر الحديث. خرجه مسلم.

"Hatâ'i'" (خَطَائِئٌ); ancak bir kelimede iki hemze bir araya gelmeyeceğinden ikincisini yâ harfine çevirir ve "hatâ'î" (خَطَائِي) dersin. Sonra da birincide yaptığın gibi amel edersin. Ferrâ ise: 'Hatâyâ, hemzesiz olan "hatıyye"nin çoğuludur; nitekim "hediyye" ve "hedâyâ" dersin' demiştir. Ferrâ: 'Şayet hemzeli olarak hatîe'nin çoğulunu yapsaydın "hatâ'â" (خطاء) derdin' demiştir. el-Kisâî de: 'Şayet onu hemzeli olarak çoğul yapsaydın, tıpkı "devâbb" dediğin gibi hemzeyi hemzeye idgam ederdin' demiştir. Dokuzuncusu- Yüce Allah'ın: (وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ) “iyilik edenlerin mükâfatını ise daha da artıracağız” buyruğudur. Yani buzağıya tapmayanların ihsanını artıracağız demektir. Bir görüşe göre: Kudret helvasını ve bıldırcın etini yarına saklayanların günahlarını bağışlayacak, yarına saklamayanların ise ihsanını artıracağız demektir. Yine şöyle denilmiştir: Günahkâr olanın günahlarını bağışlayacak, ihsan sahibi olanın da ihsanını artıracaktır; yani onlara geçmişteki ihsanlarına ilaveten ihsan vereceğiz demektir. Bu kelime "ahsene" fiilinin ism-i failidir. Muhsin; tevhid akidesini sağlamlaştıran, nefsini güzel idare eden, farzlarını eda etmeye yönelen ve kötülüğünden Müslümanları emin kılan kimsedir. Cebrail aleyhisselâm'ın hadisinde de şöyle buyrulmuştur: { مَا الْإِحْسَانُ قَالَ أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ قَالَ صدقت } “'İhsan nedir?' buyurdu ki: 'Allah'a O'nu görüyormuş gibi ibadet etmendir; zira sen O'nu görmesen de O seni görmektedir.' O da: 'Doğru söyledin' dedi” ve hadisi zikretti. Bunu Müslim rivayet etmiştir.

[سورة البقرة (٢): آية ٥٩]

[Bakara Suresi (2): Âyet 59]

فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (٥٩)

{ فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (٥٩) } “Fakat zulmedenler, kendilerine söylenen sözü başka bir sözle değiştirdiler. Biz de yoldan çıkmaları sebebiyle o zulmedenlerin üzerine gökten feci bir azap indirdik.” (59)

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الاولى- قوله تعالى: (فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا) ... " الَّذِينَ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ أَيْ فَبَدَّلَ الظَّالِمُونَ مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ. وَذَلِكَ أَنَّهُ قِيلَ لَهُمْ: قُولُوا حِطَّةٌ فَقَالُوا حِنْطَةٌ عَلَى مَا تَقَدَّمَ فَزَادُوا حَرْفًا فِي الْكَلَامِ فَلَقُوا مِنَ الْبَلَاءِ مَا لَقُوا تَعْرِيفًا أَنَّ الزِّيَادَةَ فِي الدِّينِ وَالِابْتِدَاعِ فِي الشَّرِيعَةِ عَظِيمَةُ الْخَطَرِ شَدِيدَةُ الضَّرَرِ. هَذَا فِي تَغْيِيرِ كَلِمَةٍ هِيَ عِبَارَةٌ عَنِ التَّوْبَةِ أَوْجَبَتْ كُلَّ ذَلِكَ مِنَ الْعَذَابِ فَمَا ظَنُّكَ بِتَغْيِيرِ مَا هُوَ مِنْ صِفَاتِ الْمَعْبُودِ! هَذَا وَالْقَوْلُ أَنْقَصُ مِنَ الْعَمَلِ فَكَيْفَ بِالتَّبْدِيلِ وَالتَّغْيِيرِ فِي الْفِعْلِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَبَدَّلَ) تَقَدَّمَ مَعْنَى بَدَّلَ وَأَبْدَلَ وقرى" عَسى رَبُّنا أَنْ يُبْدِلَنا" عَلَى الْوَجْهَيْنِ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَأَبْدَلْتُ الشَّيْءَ بِغَيْرِهِ. وَبَدَّلَهُ اللَّهُ مِنَ الخوف

Bunda dört mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: (فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا) “Fakat zulmedenler... sözü değiştirdiler” buyruğudur. "Ellezîne" ref' konumundadır; yani 'onlardan zulmedenler, kendilerine söylenen sözden başkasıyla değiştirdiler' demektir. Şöyle ki; onlara: 'Hıtta deyin' denildi, onlar ise daha önce geçtiği üzere bir harf ekleyerek 'Hınta' dediler. Dinde fazlalık yapmanın ve şeriata bidat sokmanın tehlikesinin ne kadar büyük, zararının ne kadar şiddetli olduğunu bildirmek üzere başlarına gelen o belaya çarptırıldılar. Bu durum, tövbeyi ifade eden bir kelimenin değiştirilmesinde bile bütün bu azabı gerektirmişse, Mâbud'un sıfatlarından olan şeyleri değiştirmek hakkında ne düşünürsün! Kaldı ki söz amelden daha aşağıdadır; öyleyse fiildeki tebdil ve tağyir (değişiklik) nasıl olur! İkincisi- Yüce Allah'ın: (فَبَدَّلَ) “değiştirdiler” buyruğudur. "Beddele" ve "ebdele" kelimelerinin manası daha önce geçmişti. { عَسى رَبُّنا أَنْ يُبْدِلَنا } ayeti her iki vecihle de okunmuştur. el-Cevherî şöyle demiştir: Bir şeyi başkasıyla değiştirdiğimde ebdeltü'ş-şey'e bi-ğayrihî (أَبْدَلْتُ الشَّيْءَ بِغَيْرِهِ) denir. Allah korkusunu

أَمْنًا. وَتَبْدِيلَ الشَّيْءِ أَيْضًا تَغْيِيرُهُ وَإِنْ لَمْ يَأْتِ بِبَدَلٍ. وَاسْتَبْدَلَ الشَّيْءَ بِغَيْرِهِ وَتَبَدَّلَهُ بِهِ إِذَا أَخَذَهُ مَكَانَهُ. وَالْمُبَادَلَةُ التَّبَادُلُ. وَالْأَبْدَالُ: قَوْمٌ مِنَ الصَّالِحِينَ لَا تَخْلُو الدُّنْيَا مِنْهُمْ إِذَا مَاتَ وَاحِدٌ مِنْهُمْ أَبْدَلَ اللَّهُ مَكَانَهُ بِآخَرَ. قَالَ ابْنُ دُرَيْدٍ: الْوَاحِدُ بَدِيلٌ. وَالْبَدِيلُ: الْبَدَلُ. وَبَدَلُ الشَّيْءِ: غَيْرُهُ يُقَالُ: بَدَلٌ وَبِدْلٌ لُغَتَانِ مِثْلُ شَبَهٍ وَشِبْهٍ وَمَثَلٍ وَمِثْلٍ وَنَكَلٍ وَنِكْلٍ قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: لَمْ يُسْمَعْ فِي فَعَلٌ وَفِعْلٌ غَيْرَ هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ الْأَحْرُفِ. وَالْبَدَلُ: وَجَعٌ يَكُونُ فِي الْيَدَيْنِ وَالرِّجْلَيْنِ. وَقَدْ بَدِلَ (بِالْكَسْرِ) يَبْدَلُ بَدَلًا الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا) كَرَّرَ لَفْظَ" ظَلَمُوا" وَلَمْ يُضْمِرْهُ تَعْظِيمًا لِلْأَمْرِ. وَالتَّكْرِيرُ يَكُونُ عَلَى ضَرْبَيْنِ أَحَدُهُمَا اسْتِعْمَالُهُ بَعْدَ تَمَامِ الْكَلَامِ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَقَوْلِهِ" فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ" [البقرة: ٧٩] ثُمَّ قَالَ بَعْدُ" فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ" وَلَمْ يَقُلْ مِمَّا كَتَبُوا وَكَرَّرَ الْوَيْلَ تَغْلِيظًا لِفِعْلِهِمْ وَمِنْهُ قَوْلُ الْخَنْسَاءِ:

güvene çevirdi [anlamında da bu kullanılır]. Bir şeyin tebdili, yerine bir bedel getirilmemiş olsa bile onu değiştirmektir. Bir şeyi onun yerine aldığında istebdele'ş-şey'e bi-ğayrihî ve tebeddelehû bihî denir. el-Mübâdele karşılıklı değiştirmektir. el-Ebdâl: Dünyanın kendilerinden hali kalmadığı salih bir topluluktur; onlardan biri öldüğünde Allah onun yerine bir başkasını koyar. İbn Düreyd: 'Tekili bedîldir' demiştir. el-Bedîl bedel demektir. Bir şeyin bedeli onun gayrısıdır. Şebeh ve şibh, mesel ve misl, nekel ve nikl gibi bedel ve bidl iki ayrı lehçedir. Ebû Ubeyd: 'Fa'al ve fi'l vezninde bu dört kelimeden başkası işitilmemiştir' demiştir. el-Bedel: Ellerde ve ayaklarda olan bir ağrıdır. Kesre ile bedile yebdelü bedelen şeklinde kullanılır. Üçüncüsü- Yüce Allah'ın: (فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا) “Biz de o zulmedenlerin üzerine indirdik” buyruğudur. İşi büyütmek ve vurgulamak için zamir getirmeyip "zalemû" lafzını tekrar etmiştir. Tekrar iki kısımdır: Birincisi, bu ayette ve Yüce Allah'ın: { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ } “Elleriyle kitabı yazanların vay haline!” [Bakara 79] buyruğunda olduğu gibi sözün tamamlanmasından sonra kullanılmasıdır. Nitekim ardından 'yazdıklarından ötürü' demeyip onların fiilini şiddetle kınamak için: "Ellerinin yazdıklarından ötürü onlara yazıklar olsun!" buyurmuş ve "veyl" kelimesini tekrar etmiştir. el-Hansâ'nın şu sözü de bundandır:

تَعَرَّقَنِي الدَّهْرُ نَهْسًا وَحَزَّا ... وَأَوْجَعَنِي الدَّهْرُ قَرْعًا وَغَمْزَا

"Zaman beni ısırıp kopararak etimi sıyırdı... / Zaman vurup sıkarak canımı yaktı."

أَرَادَتْ أَنَّ الدَّهْرَ أَوْجَعَهَا بِكُبْرَيَاتِ نَوَائِبِهِ وَصُغْرَيَاتِهَا. وَالضَّرْبُ الثَّانِي: مَجِيءُ تَكْرِيرِ الظَّاهِرِ فِي مَوْضِعِ الْمُضْمَرِ قَبْلَ أَنْ يَتِمَّ الْكَلَامُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى" الْحَاقَّةُ. مَا الْحَاقَّةُ" [الحاقة: ٢ - ١] و" الْقارِعَةُ. مَا الْقارِعَةُ" [القارعة: ٢ - ١] كَانَ الْقِيَاسُ لَوْلَا مَا أُرِيدَ بِهِ مِنَ التَّعْظِيمِ وَالتَّفْخِيمِ: الْحَاقَّةُ مَا هِيَ وَالْقَارِعَةُ مَا هِيَ وَمِثْلُهُ" فَأَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ مَا أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ وَأَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ ما أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ". كرر" فَأَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ" تَفْخِيمًا لِمَا يُنِيلُهُمْ مِنْ جَزِيلِ الثَّوَابِ وكرر لفظ" أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ" لِمَا يَنَالُهُمْ مِنْ أَلِيمِ الْعَذَابِ. وَمِنْ هَذَا الضَّرْبِ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Bununla zamanın büyük ve küçük musibetleriyle canını yaktığını kastetmiştir. İkinci kısım: Yüce Allah'ın: { الْحَاقَّةُ. مَا الْحَاقَّةُ } “el-Hâkka! Nedir o el-Hâkka?” [el-Hâkka 1-2] ve { الْقارِعَةُ. مَا الْقارِعَةُ } “el-Kâria! Nedir o el-Kâria?” [el-Kâria 1-2] buyruklarında olduğu gibi söz tamamlanmadan önce zamir yerine zahir ismin tekrar edilmesidir. Şayet tazim ve tefhim (büyütme ve heybet katma) kastı olmasaydı kıyasa uygun olan: 'el-Hâkka mâ hiye' ve 'el-Kâria mâ hiye' şeklinde olmasıydı. { فَأَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ مَا أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ وَأَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ ما أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ } ayeti de bunun gibidir. Onlara vereceği büyük mükâfatı yüceltmek için "Ashâb-ı Meymene" lafzını, onlara erişecek acı azabın büyüklüğünü belirtmek için de "Ashâb-ı Meş'eme" lafzını tekrar etmiştir. Şairin şu sözü de bu kısımdandır:

لَيْتَ الْغُرَابَ غَدَاةَ يَنْعَبُ دَائِبًا ... كَانَ الْغُرَابُ مُقَطَّعُ الْأَوْدَاجِ

"Keşke o karga durmaksızın öttüğü o sabah... / Keşke o karga şah damarları kesilmiş olsaydı!"

وَقَدْ جَمَعَ عدي بن زيد المعنيين فقال:

Adî b. Zeyd her iki anlamı bir arada toplamış ve şöyle demiştir:

لا أرى الموت يسبق الموت شي ... نَغَّصَ الْمَوْتُ ذَا الْغِنَى وَالْفَقِيرَا

"Ölümün önüne geçecek hiçbir şey görmüyorum... / Ölüm hem zenginin hem de fakirin ağzının tadını kaçırdı."

فَكَرَّرَ لَفْظَ الْمَوْتِ ثَلَاثًا وَهُوَ مِنَ الضَّرْبِ الْأَوَّلِ وَمِنْهُ قَوْلُ الْآخَرِ:

Burada ölüm lafzını üç kez tekrar etmiştir ve bu birinci kısımdandır. Bir diğer şairin şu sözü de bundandır:

أَلَا حَبَّذَا هِنْدٌ وَأَرْضٌ بِهَا هِنْدُ ... وَهِنْدٌ أَتَى مِنْ دُونِهَا النَّأْيُ وَالْبُعْدُ

"Ne güzeldir Hind ve Hind'in bulunduğu diyar! / Ve o Hind ki araya ayrılık ve uzaklık girdi."

فَكَرَّرَ ذِكْرَ مَحْبُوبَتِهِ ثَلَاثًا تَفْخِيمًا لَهَا الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (رِجْزاً) قِرَاءَةُ الْجَمَاعَةِ" رِجْزاً" بِكَسْرِ الرَّاءِ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ بِضَمِّ الرَّاءِ. وَالرِّجْزُ: الْعَذَابُ (بالزاي) و (بالسين): النتن والقذر ومنه قول تعالى" فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ، [التوبة: ١٢٥] أي نتنا إلى نتنهم قال الْكِسَائِيُّ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الرِّجْزُ هُوَ الرِّجْسُ قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ كَمَا يُقَالُ السُّدْغُ وَالزُّدْغُ وَكَذَا رِجْسٌ وَرِجْزٌ بِمَعْنًى. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَذَكَرَ بَعْضُهُمْ أَنَّ الرُّجْزَ (بِالضَّمِّ) اسْمُ صَنَمٍ كَانُوا يَعْبُدُونَهُ وقرى بذلك في قول تَعَالَى" وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ" وَالرَّجَزُ (بِفَتْحِ الرَّاءِ وَالْجِيمِ): نَوْعٌ مِنَ الشِّعْرِ وَأَنْكَرَ الْخَلِيلُ أَنْ يَكُونَ شِعْرًا. وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الرَّجَزِ وَهُوَ دَاءٌ يُصِيبُ الْإِبِلَ فِي أَعْجَازِهَا فَإِذَا ثَارَتِ ارْتَعَشَتْ أَفْخَاذُهَا. (بِما كانُوا يَفْسُقُونَ) أَيْ بِفِسْقِهِمْ. وَالْفِسْقِ الْخُرُوجُ وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَرَأَ ابْنُ وَثَّابٍ وَالنَّخَعِيُّ:" يفسقون" بكسر السين.

Burada sevgilisini yüceltmek için adını üç kez tekrar etmiştir. Dördüncüsü- Yüce Allah'ın: (رِجْزاً) “azap” buyruğudur. Çoğunluğun kıraati râ harfinin kesresiyle "riczen" (رِجْزاً); İbn Muheysın'ın kıraati ise râ harfinin zammesiyle "ruczen" şeklindedir. Zâ harfiyle ricz azap demektir; sîn harfiyle rics ise pis koku ve murdarlık demektir. Yüce Allah'ın: { فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ } “Onların pisliğine pislik katmıştır” [Tevbe 125] buyruğu da bundandır; el-Kisâî: 'Yani murdarlıklarına murdarlık katmıştır' demiştir. Ferrâ ise: 'Ricz, rics demektir' demiştir. Ebû Ubeyd: 'Südg ve züdg denildiği gibi rics ve ricz de aynı anlamdadır' demiştir. Ferrâ şöyle demiştir: 'Bazıları zamme ile rucz kelimesinin onların taptığı bir putun ismi olduğunu zikretmişlerdir.' Yüce Allah'ın: { وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ } “ve pislikten uzak dur” buyruğunda da böyle okunmuştur. Râ ve cîm harflerinin fethasıyla recez ise bir şiir türüdür; el-Halîl onun şiir olduğunu kabul etmemiştir. Bu kelime, develerin kalçalarına arız olan bir hastalık olan recezden türetilmiştir; deve ayağa kalktığında uylukları titrer. (بِما كانُوا يَفْسُقُونَ) “yoldan çıkmaları sebebiyle” yani fıskları sebebiyle demektir. Fısk [itaatten] dışarı çıkmaktır; bunun açıklaması daha önce geçmişti. İbn Vessâb ve en-Nehaî sîn harfinin kesresiyle "yefsikûn" şeklinde okumuşlardır.

[سورة البقرة (٢): آية ٦٠]

[Bakara Suresi (2): Âyet 60]

وَإِذِ اسْتَسْقى مُوسى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٦٠)

{ وَإِذِ اسْتَسْقى مُوسى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٦٠) } “Hani Mûsâ kavmi için su istemişti de: 'Asânı taşa vur!' demiştik. Bunun üzerine taştan on iki pınar fışkırmıştı. Her topluluk su içeceği yeri bilmişti. 'Allah'ın rızkından yiyin, için ve yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın' [demiştik].” (60)

فِيهِ ثمان مَسَائِلَ: الْأُولَى قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذِ اسْتَسْقى مُوسى لِقَوْمِهِ) كُسِرَتِ الذَّالُ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ. وَالسِّينُ سِينُ السُّؤَالِ مِثْلُ: اسْتَعْلَمَ وَاسْتَخْبَرَ وَاسْتَنْصَرَ وَنَحْوِ ذَلِكَ أَيْ طَلَبَ وَسَأَلَ السَّقْيَ لِقَوْمِهِ. وَالْعَرَبُ تَقُولُ: سقيته وأسقيته لغتان بمعنى، قال:

Bu âyette sekiz mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { وَإِذِ اسْتَسْقى مُوسى لِقَوْمِهِ } “Hani Mûsâ kavmi için su istemişti” buyruğudur. İltikâ-i sâkineyn (iki sâkin harfin yan yana gelmesi) sebebiyle zâl (ذ) harfi kesrelenmiştir. [Kelimenin başındaki] sîn harfi; iste'leme (öğrenmek istedi), istahbera (haber almak istedi), istensara (yardım istedi) ve benzeri kullanımlarda olduğu gibi talep (isteme) sînidir; yani kavmi için su talep etti ve su istedi demektir. Araplar aynı anlamda iki ayrı söyleyiş olarak hem sekaytühû (سَقَيْتُهُ) hem de eskaytühû (أَسْقَيْتُهُ) derler. [Şair] şöyle demiştir:

سَقَى قَوْمِي بَنِي مَجْدٍ وَأَسْقَى ... نُمَيْرًا وَالْقَبَائِلَ مِنْ هِلَالِ

"Kavmim Benî Mecd'i suladı; Nümeyr'e ve Hilâl kabilelerine de su verdi."

وَقِيلَ: سَقَيْتُهُ مِنْ سَقْيِ الشَّفَةِ وَأَسْقَيْتُهُ دَلَلْتُهُ عَلَى الْمَاءِ. الثَّانِيَةُ- الِاسْتِسْقَاءُ إِنَّمَا يَكُونُ عِنْدَ عُدْمِ الْمَاءِ وَحَبْسِ الْقَطْرِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَالْحُكْمُ حِينَئِذٍ إِظْهَارُ الْعُبُودِيَّةِ وَالْفَقْرِ وَالْمَسْكَنَةِ وَالذِّلَّةِ مَعَ التَّوْبَةِ النَّصُوحِ. وَقَدِ اسْتَسْقَى نَبِيُّنَا مُحَمَّدٌ ﷺ فَخَرَجَ إِلَى الْمُصَلَّى مُتَوَاضِعًا مُتَذَلِّلًا مُتَخَشِّعًا مُتَرَسِّلًا مُتَضَرِّعًا وَحَسْبُكَ بِهِ! فَكَيْفَ بِنَا وَلَا تَوْبَةَ مَعَنَا إِلَّا الْعِنَادَ وَمُخَالَفَةَ رَبِّ الْعِبَادِ فَأَنَّى نُسْقَى! لَكِنْ قَدْ قَالَ ﷺ فِي حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ (وَلَمْ يَمْنَعُوا زَكَاةَ أَمْوَالِهِمْ إِلَّا مُنِعُوا الْقَطْرَ مِنَ السَّمَاءِ وَلَوْلَا الْبَهَائِمُ لَمْ يُمْطَرُوا) الْحَدِيثَ. وَسَيَأْتِي بِكَمَالِهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. الثَّالِثَةُ- سُنَّةُ الِاسْتِسْقَاءِ الْخُرُوجُ إِلَى الْمُصَلَّى- عَلَى الصِّفَةِ الَّتِي ذَكَرْنَا- وَالْخُطْبَةُ وَالصَّلَاةُ وَبِهَذَا قَالَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ. وَذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ إِلَى أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ سُنَّتِهِ صَلَاةٌ وَلَا خُرُوجٌ وَإِنَّمَا هُوَ دُعَاءٌ لَا غَيْرُ. وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ أَنَسٍ الصَّحِيحِ أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ. وَلَا حُجَّةَ لَهُ فِيهِ فَإِنَّ ذَلِكَ كَانَ دُعَاءٌ عُجِّلَتْ إِجَابَتُهُ فَاكْتُفِيَ بِهِ عَمَّا سِوَاهُ وَلَمْ يَقْصِدْ بِذَلِكَ بَيَانَ سُنَّةٍ وَلَمَّا قَصَدَ الْبَيَانَ بَيَّنَ بِفِعْلِهِ حَسَبَ مَا رَوَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بن زيد الْمَازِنِيُّ قَالَ: خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْمُصَلَّى فَاسْتَسْقَى وَحَوَّلَ رِدَاءَهُ ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ. رَوَاهُ مُسْلِمٌ. وَسَيَأْتِي مِنْ أَحْكَامِ الِاسْتِسْقَاءِ زِيَادَةٌ فِي سُورَةِ" هُودٍ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ) الْعَصَا: مَعْرُوفٌ وَهُوَ اسْمٌ مَقْصُورٌ مُؤَنَّثٌ وَأَلِفُهُ مُنْقَلِبَةٌ عَنْ وَاوٍ، قَالَ:

Şöyle de denilmiştir: Sekaytühû 'bizzat içirdim', eskaytühû ise 'ona suyun yerini gösterdim' demektir. İkincisi- İstiskâ (yağmur/su duası) ancak suyun bulunmadığı ve yağmurun kesildiği zamanlarda yapılır. Durum böyle olunca, o vakit gereken hüküm; samimi bir tövbe ile birlikte kulluğu, muhtaçlığı, fakirliği ve zilleti ortaya koymaktır. Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem de istiskâda bulunmuş; musallâya tevazu, tezellül, huşû, sükûnet ve yakarış içinde çıkmıştır. O'nun bu hali sana yeter bir örnektir! Ya bizim halimiz ne olacak; bizde inat ve kulların Rabbine muhalefetten başka bir tövbe yokken bize nasıl su verilsin! Ancak sallallâhu aleyhi ve sellem İbn Ömer'in rivayet ettiği hadiste şöyle buyurmuştur: { وَلَمْ يَمْنَعُوا زَكَاةَ أَمْوَالِهِمْ إِلَّا مُنِعُوا الْقَطْرَ مِنَ السَّمَاءِ وَلَوْلَا الْبَهَائِمُ لَمْ يُمْطَرُوا } “Mallarının zekâtını vermekten kaçınan hiçbir topluluk yoktur ki gökten yağmurdan mahrum bırakılmasınlar; şayet hayvanlar olmasaydı onlara yağmur bile yağdırılmazdı.” Hadis inşâallah bütünüyle gelecektir. Üçüncüsü- İstiskânın sünneti; zikrettiğimiz vasıflar üzere musallâya çıkmak, hutbe irad etmek ve namaz kılmaktır. Âlimlerin cumhuru bu görüştedir. Ebû Hanîfe ise onun sünnetinde namazın ve [musallâya] çıkmanın bulunmadığına, onun sadece duadan ibaret olduğuna hükmetmiştir. O, Enes'in Buhârî ve Müslim tarafından rivayet edilen sahih hadisini delil getirmiştir. Ancak bunda onun için bir delil yoktur; zira o, duasına hemen icabet edilen münferit bir dua idi ve bu sebeple diğer uygulamalara ihtiyaç duyulmamıştı; bununla sünneti beyan etmeyi kastetmemişti. Sünneti açıklamayı kastettiğinde ise, Abdullah b. Zeyd el-Mâzinî'nin rivayet ettiği üzere bunu fiiliyle göstermiştir. O şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem musallâya çıktı, yağmur duası yaptı, ridasını ters çevirdi ve iki rekât namaz kıldı.' Bunu Müslim rivayet etmiştir. İstiskâ hükümleriyle ilgili daha geniş bilgi Hûd Suresi'nde inşâallah gelecektir. Dördüncüsü- Yüce Allah'ın: (فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ) “'Asânı taşa vur!' demiştik” buyruğudur. el-Asâ bilinen bir kelimedir; maksûr ve müennes bir isim olup elifi vâv harfinden dönüşmüştür. [Şair] şöyle demiştir:

عَلَى عصويها سابري مشبرق

[Şairin şu mısraında geçtiği gibi:] “...[kovanın] iki çapraz ağacı üzerinde yırtık pırtık ince bir Sâbirî kumaşı [gibi örümcek ağı vardı].”

وَالْجَمْعُ عُصِيٌّ وَعِصِيٌّ، وَهُوَ فُعُولٌ وَإِنَّمَا كُسِرَتِ الْعَيْنُ لِمَا بَعْدَهَا مِنَ الْكَسْرَةِ وَأَعْصٍ أَيْضًا مِثْلُهُ مِثْلُ زَمَنٍ وَأَزْمُنٍ وَفِي الْمَثَلِ" الْعَصَا مِنَ الْعُصَيَّةِ" أَيْ بَعْضُ الْأَمْرِ مِنْ بَعْضٍ. وَقَوْلُهُمْ" أَلْقَى عَصَاهُ" أَيْ أَقَامَ وَتَرَكَ الْأَسْفَارَ وَهُوَ مَثَلٌ. قَالَ:

Çoğulu usıyy (عُصِيٌّ) ve ısıyy (عِصِيٌّ) gelir; vezni fu'ûldür. Ayn harfinin kesrelenmesi kendisinden sonra gelen kesreden ötürüdür. Tıpkı zemen ve ezmün gibi a'sin (أَعْصٍ) şeklinde de çoğulu gelir. Atasözünde: 'el-Asâ mine'l-useyye' (Asâ küçük değnekten çıkar) denir; yani 'büyük işler küçüklerin devamıdır/birbirinden doğar' demektir. 'Asâsını bıraktı' sözü ise yerleşti ve yolculukları terk etti demektir ki bu bir meseldir. [Şair] şöyle demiştir:

فَأَلْقَتْ عَصَاهَا وَاسْتَقَرَّ بِهَا النَّوَى ... كَمَا قَرَّ عَيْنًا بِالْإِيَابِ الْمُسَافِرُ

"Asâsını bıraktı ve artık menzili karar kıldı; / Tıpkı yolcunun dönüşle gözünün aydın olması gibi."

وَفِي التَّنْزِيلِ" وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يَا مُوسى. قالَ هِيَ عَصايَ أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها" [طه: ١٨ - ١٧]. وَهُنَاكَ يَأْتِي الْكَلَامُ فِي مَنَافِعِهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى قَالَ الْفَرَّاءُ أَوَّلُ لَحْنٍ سُمِعَ بِالْعِرَاقِ هَذِهِ عَصَاتِي. وَقَدْ يُعَبَّرُ بِالْعَصَا عَنِ الِاجْتِمَاعِ وَالِافْتِرَاقِ وَمِنْهُ يُقَالُ فِي الْخَوَارِجِ: قَدْ شَقُّوا عَصَا الْمُسْلِمِينَ أَيْ اجْتِمَاعَهُمْ وَائْتِلَافَهُمْ. وَانْشَقَّتِ الْعَصَا أَيْ وَقَعَ الْخِلَافُ قَالَ الشَّاعِرُ:

Kur'an'da da şöyle buyrulmaktadır: { وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يَا مُوسى. قالَ هِيَ عَصايَ أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها } “'Ey Mûsâ! Sağ elindeki nedir?' 'O benim asâmdır, ona dayanırım...' dedi” [Tâhâ 17-18]. Asânın faydalarıyla ilgili açıklamalar inşâallahu teâlâ orada gelecektir. Ferrâ şöyle demiştir: 'Irak'ta işitilen ilk dil hatası (lahn), *hâzihî asâtî* sözüdür.' Asâ kelimesi bazen birlik ve ayrılık anlamında kinaye olarak kullanılır; nitekim Hâricîler hakkında: 'Müslümanların asâsını yardılar' yani onların birliğini ve beraberliğini bozdular denir. 'Asâ yarıldı' demek de ihtilaf çıktı demektir. Şair şöyle demiştir:

إِذَا كَانَتِ الْهَيْجَاءُ وَانْشَقَّتِ الْعَصَا ... فَحَسْبُكَ وَالضَّحَّاكَ سَيْفٌ مُهَنَّدُ

"Savaş patlak verip asâ yarıldığında (birlik bozulduğunda), / Sana da Dahhâk'a da keskin bir Hint kılıcı yeter."

أَيْ يَكْفِيكَ وَيَكْفِي الضَّحَّاكَ. وَقَوْلُهُمْ: لَا ترفع عصاك عن أهلك براد بِهِ الْأَدَبُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَالْحَجَرُ مَعْرُوفٌ وَقِيَاسُ جَمْعِهِ فِي أَدْنَى الْعَدَدِ أَحْجَارٌ وَفِي الْكَثِيرِ حِجَارٌ وَحِجَارَةٌ وَالْحِجَارَةُ نَادِرٌ. وَهُوَ كَقَوْلِنَا: جَمَلٌ وَجِمَالَةٌ وَذَكَرٌ وَذِكَارَةٌ كَذَا قَالَ ابْنُ فَارِسٍ والجوهري. قلت: وفي القرآن" فَهِيَ كَالْحِجارَةِ" [البقرة: ٧٤]." وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ" [البقرة: ٧٤]." قُلْ كُونُوا حِجارَةً" [الاسراء: ٥٠]." تَرْمِيهِمْ بِحِجارَةٍ" [الفيل: ٤]." وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً" [الحجر: ٧٤] فَكَيْفَ يَكُونُ نَادِرًا إِلَّا أَنْ يُرِيدَا أَنَّهُ نادر في القياس كثير في الاستعمال فصيح. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَانْفَجَرَتْ) فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ تَقْدِيرُهُ فَضَرَبَ فَانْفَجَرَتْ. وَقَدْ كَانَ تَعَالَى قَادِرًا عَلَى تَفْجِيرِ الْمَاءِ وَفَلْقِ الْحَجَرِ مِنْ غَيْرِ ضَرْبٍ لَكِنْ أَرَادَ أَنْ يَرْبِطَ الْمُسَبِّبَاتِ بِالْأَسْبَابِ حِكْمَةً مِنْهُ لِلْعِبَادِ فِي وُصُولِهِمْ إِلَى الْمُرَادِ وَلِيُرَتِّبَ عَلَى ذَلِكَ ثَوَابَهُمْ وَعِقَابَهُمْ فِي الْمَعَادِ. وَالِانْفِجَارُ: الِانْشِقَاقُ وَمِنْهُ انْشَقَّ الْفَجْرُ. وَانْفَجَرَ الْمَاءُ انْفِجَارًا انْفَتَحَ. وَالْفُجْرَةُ: مَوْضِعُ تَفَجُّرِ الْمَاءِ وَالِانْبِجَاسِ أَضْيَقُ مِنَ الِانْفِجَارِ لِأَنَّهُ يَكُونُ انْبِجَاسًا ثُمَّ يَصِيرُ انْفِجَارًا. وَقِيلَ: انْبَجَسَ وَتَبَجَّسَ وَتَفَجَّرَ وتفتق بمعنى واحد حكاه الهروي وغيره

Yani sana da yeter, Dahhâk'a da yeter demektir. [Arapların] "Ailenden asânı kaldırma" sözüyle ise terbiye kastolunur. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Hacer (taş) [kelimesi] bilinmektedir. Kurala göre azlık çoğulu (cem-i kıllet) ahcâr (أَحْجَار), çokluk çoğulu (cem-i kesret) ise hicâr (حِجَار) ve hicâre (حِجَارَة) şeklindedir. Hicâre [vezni] nadirdir. Bu, cemel (جَمَل) için cimâle (جِمَالَة), zeker (ذَكَر) için zikâre (ذِكَارَة) denilmesi gibidir. İbn Fâris ve el-Cevherî böyle demiştir. Derim ki: Kur'an'da { فَهِيَ كَالْحِجارَةِ } “Artık o [kalpleriniz] taş gibidir” [Bakara 74], { وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ } “Çünkü öyle taşlar vardır ki...” [Bakara 74], { قُلْ كُونُوا حِجارَةً } “De ki: İster taş olun...” [İsrâ 50], { تَرْمِيهِمْ بِحِجارَةٍ } “Onlara taşlar atıyordu” [Fîl 4] ve { وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً } “Üzerlerine taş yağdırdık” [Hicr 74] buyrulmaktadır. [Bu kadar çok geçerken] nasıl nadir olabilir? Meğerki onlar, kıyasta (kural olarak) nadir, kullanımda çok ve fasih olduğunu kastetmiş olsunlar. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Yüce Allah'ın: (فَانْفَجَرَتْ) “[fışkırdı]” buyruğunda bir hazif (gizli öge) vardır; takdiri: "[Bunun üzerine asâsıyla vurdu ve fışkırdı]" şeklindedir. Yüce Allah vurma olmaksızın da suyu fışkırtmaya ve taşı yarmaya elbette kādirdi. Fakat kulların maksatlarına ulaşmalarında bir hikmet olarak sonuçları sebeplere bağlamayı ve ahirette sevap ve cezalarını da buna göre tertip etmeyi murat etmiştir. İnfitcâr (انفجار), yarılmak demektir; şafağın sökmesine "inşekka'l-fecr" denilmesi de bundandır. Suyun inficâr etmesi, [yol bulup] açılmasıdır. Fucra (فُجْرَة), suyun fışkırdığı yerdir. İnbicâs (sızıp akma), inficârdan daha dardır (azdır); çünkü önce inbicâs (sızma) olur, sonra inficâra (coşkun akışa) dönüşür. İnbecese, tebeccese, tefeccere ve tefetteka kelimelerinin aynı anlamda olduğu da söylenmiştir; bunu el-Herevî ve başkaları nakletmiştir.

الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً) ... " اثْنَتا" في موضع رفع ب"- فَانْفَجَرَتْ" وَعَلَامَةُ الرَّفْعِ فِيهَا الْأَلِفُ وَأُعْرِبَتْ دُونَ نَظَائِرِهَا لِأَنَّ التَّثْنِيَةَ مُعْرَبَةٌ أَبَدًا لِصِحَّةِ مَعْنَاهَا." عَيْناً" نَصْبٌ عَلَى الْبَيَانِ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَطَلْحَةُ وَعِيسَى" عَشِرَةٌ" بِكَسْرِ الشِّينِ وَهِيَ لُغَةُ بَنِي تَمِيمٍ وَهَذَا مِنْ لُغَتِهِمْ نَادِرٌ لِأَنَّ سَبِيلَهُمُ التَّخْفِيفُ. وَلُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ" عَشْرَةَ" وَسَبِيلُهُمُ التَّثْقِيلُ. قَالَ جَمِيعُهُ النَّحَّاسُ. وَالْعَيْنُ مِنَ الْأَسْمَاءِ الْمُشْتَرَكَةِ يُقَالُ: عَيْنُ الْمَاءِ وَعَيْنُ الْإِنْسَانِ وَعَيْنُ الرُّكْبَةِ وَعَيْنُ الشَّمْسِ. وَالْعَيْنُ: سَحَابَةٌ تُقْبِلُ مِنْ نَاحِيَةِ الْقِبْلَةِ. وَالْعَيْنُ: مَطَرٌ يَدُومُ خَمْسًا أَوْ سِتًّا لَا يُقْلِعُ. وَبَلَدٌ قَلِيلُ الْعَيْنِ أَيْ قَلِيلُ النَّاسِ وَمَا بِهَا عَيَنٌ مُحَرَّكَةُ الْيَاءِ وَالْعَيْنُ: الثَّقْبُ فِي الْمَزَادَةِ. وَالْعَيْنُ مِنَ الْمَاءِ مُشَبَّهَةٌ بِالْعَيْنِ مِنَ الْحَيَوَانِ لِخُرُوجِ الْمَاءِ مِنْهَا كَخُرُوجِ الدَّمْعِ مِنْ عَيْنِ الْحَيَوَانِ. وَقِيلَ: لَمَّا كَانَ عَيْنُ الْحَيَوَانِ أَشْرَفَ مَا فِيهِ شُبِّهَتْ بِهِ عَيْنُ الْمَاءِ لِأَنَّهَا أَشْرَفُ مَا فِي الْأَرْضِ. السَّادِسَةُ- لَمَّا اسْتَسْقَى مُوسَى ﵇ لِقَوْمِهِ أُمِرَ أن يضرب عند استسقائه بعصاه حجرا قبل: مُرَبَّعًا طُورِيًّا (مِنَ الطُّورِ) عَلَى قَدْرِ رَأْسِ الشَّاةِ يُلْقَى فِي كَسْرِ جُوَالِقٍ وَيُرْحَلُ بِهِ فَإِذَا نَزَلُوا وُضِعَ فِي وَسَطِ مَحَلَّتِهِمْ وَذُكِرَ أَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا يَحْمِلُونَ الْحَجَرَ لَكِنَّهُمْ كَانُوا يَجِدُونَهُ فِي كُلِّ مَرْحَلَةٍ فِي مَنْزِلَتِهِ مِنَ الْمَرْحَلَةِ الْأُولَى وَهَذَا أَعْظَمُ فِي الْآيَةِ وَالْإِعْجَازِ. وَقِيلَ: إِنَّهُ أَطْلَقَ لَهُ اسْمَ الْحَجَرِ لِيَضْرِبَ مُوسَى أَيَّ حَجَرٍ شَاءَ وَهَذَا أَبْلَغُ فِي الْإِعْجَازِ. وَقِيلَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَهُ أَنْ يَضْرِبَ حَجَرًا بِعَيْنِهِ بَيَّنَهُ لِمُوسَى ﵇ وَلِذَلِكَ ذُكِرَ بِلَفْظِ التَّعْرِيفِ. قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ هُوَ الْحَجَرُ الَّذِي وَضَعَ عَلَيْهِ مُوسَى ثَوْبَهُ لَمَّا اغْتَسَلَ وَفَرَّ بِثَوْبِهِ حَتَّى بَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا رَمَاهُ بِهِ قَوْمَهُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَلَا خِلَافَ أَنَّهُ كَانَ حَجَرًا مُنْفَصِلًا مُرَبَّعًا تَطَّرِدُ مِنْ كُلِّ جِهَةٍ ثَلَاثُ عُيُونٍ إِذَا ضَرَبَهُ مُوسَى وَإِذَا اسْتَغْنَوْا عَنِ الْمَاءِ ورحلوا جفت العيون.

Beşinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: {(فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ) اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا} “(Ondan) on iki pınar fışkırdı” buyruğu... "İsnetâ" (اثْنَتا) kelimesi, "fe-nfeceret" (فَانْفَجَرَتْ) fiili sebebiyle ref konumundadır ve buradaki ref alameti eliftir. Benzerlerinin aksine irab alması, tesniyenin (ikil yapının) mana sıhhati sebebiyle daima mu'reb olmasından ileri gelir. "Aynen" (عَيْناً) kelimesi ise beyan (temyiz) olarak mansubdur. Mücâhid, Talha ve Îsâ, şîn harfinin kesresiyle "aşirete" (عَشِرَةَ) şeklinde okumuşlardır ki bu, Benî Temîm'in lehçesidir. Temîm lehçesinin aslı tahfif (hafifletme) olduğu için bu onların dilinde nadir bir kullanımdır. Hicaz ehlinin lehçesi ise "aşrate" (عَشْرَةَ) şeklindedir ve onların kuralı teskildir (ağırlaştırma/harekelemedir). Bütün bunları en-Nehhâs söylemiştir. el-Ayn (العين), müşterek (eş sesli/çok anlamlı) isimlerdendir. Aynu'l-mâ' (su kaynağı/pınar), aynu'l-insân (insan gözü), aynu'r-rukbe (diz çukuru) ve aynu'ş-şems (güneş yuvarlağı) denilir. el-Ayn: Kıble yönünden gelen buluttur. el-Ayn: Kesilmeksizin beş veya altı gün süren yağmurdur. Beledün kalîlü'l-ayn (insanı az olan belde) denir. Mâ bihâ ayanun (Orada kimse yoktur) denir. el-Ayn: Kırbadaki deliktir. Su pınarına ayn denilmesi, suyun oradan çıkışının canlının gözünden yaş çıkışına benzemesindendir. Bir görüşe göre de canlının gözü onun en şerefli uzvu olduğu için, su kaynağı da yeryüzünün en şerefli parçası olduğundan ona benzetilmiştir. Altıncı [Mesele]- Mûsâ aleyhisselâm kavmi için su istediğinde, su talebi esnasında asâsıyla bir taşa vurması emredildi. Denildi ki: [Bu taş] Tûr'dan [alınma], koyun başı büyüklüğünde, dörtgen bir taştı; çuvalın kenarına konur ve onunla göç edilirdi. Konakladıklarında ise yerleşim yerlerinin ortasına konurdu. Taşımadıkları, bilakis her menzilde o taşı ilk menzildeki yerinde buldukları da zikredilmiştir ki bu, mucize ve aciz bırakma (i'câz) bakımından daha büyüktür. Mûsâ'nın dilediği taşa vurması için taş isminin mutlak (belirsiz) bırakıldığı da söylenmiştir ki bu da i'câz açısından daha beliğdir. Bir görüşe göre de Yüce Allah, Mûsâ aleyhisselâm'a bizzat belirlediği muayyen bir taşa vurmasını emretmiştir; bundan dolayı [ayette] marife (belirli) lafızla zikredilmiştir. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: O, Mûsâ'nın yıkandığı sırada elbisesini üzerine koyduğu ve kavminin isnat ettiği şeyden Allah onu temize çıkarıncaya kadar elbisesiyle kaçan taştır. İbn Atıyye şöyle demiştir: Mûsâ vurduğunda her bir tarafından üçer pınarın aktığı, suya ihtiyaçları kalmayıp göç ettiklerinde pınarların kuruduğu müstakil ve dörtgen bir taş olduğu konusunda ihtilaf yoktur.

قُلْتُ: مَا أُوتِيَ نَبِيُّنَا مُحَمَّدٌ ﷺ مِنْ نَبْعِ الْمَاءِ وَانْفِجَارِهِ مِنْ يَدِهِ وَبَيْنَ أَصَابِعِهِ أَعْظَمُ فِي الْمُعْجِزَةِ فَإِنَّا نُشَاهِدُ الْمَاءَ يَتَفَجَّرُ مِنَ الْأَحْجَارِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَآنَاءَ النَّهَارِ وَمُعْجِزَةُ نَبِيِّنَا ﵇ لَمْ تَكُنْ لِنَبِيٍّ قَبْلَ نَبِيِّنَا ﷺ يَخْرُجُ الْمَاءُ مِنْ بَيْنِ لَحْمٍ وَدَمٍ! رَوَى الْأَئِمَّةُ الثِّقَاتُ وَالْفُقَهَاءُ الْأَثْبَاتُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فَلَمْ نَجِدْ مَاءً فَأُتِيَ بِتَوْرٍ فَأَدْخَلَ يَدَهُ فِيهِ: فَلَقَدْ رَأَيْتُ الْمَاءَ يَتَفَجَّرُ مِنْ بَيْنِ أَصَابِعِهِ وَيَقُولُ (حَيَّ عَلَى الطَّهُورِ). قَالَ الْأَعْمَشُ: فَحَدَّثَنِي سَالِمُ بْنُ أَبِي الْجَعْدِ قَالَ قُلْتُ لِجَابِرٍ كَمْ كُنْتُمْ يَوْمَئِذٍ؟ قَالَ: أَلْفًا وَخَمْسَمِائَةٍ. لَفْظُ النَّسَائِيِّ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ) يَعْنِي أَنَّ لِكُلِّ سِبْطٍ مِنْهُمْ عَيْنًا قَدْ عَرَفَهَا لَا يَشْرَبُ مِنْ غَيْرِهَا. وَالْمَشْرَبُ مَوْضِعُ الشُّرْبِ. وَقِيلَ: الْمَشْرُوبُ. وَالْأَسْبَاطُ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ كَالْقَبَائِلِ فِي الْعَرَبِ وَهُمْ ذُرِّيَّةُ الِاثْنَيْ عَشَرَ أَوْلَادِ يَعْقُوبَ ﵇ وَكَانَ لِكُلِّ سِبْطٍ عَيْنٌ مِنْ تِلْكَ الْعُيُونِ لَا يَتَعَدَّاهَا. قَالَ عَطَاءٌ: كَانَ لِلْحَجَرِ أَرْبَعَةُ أَوْجُهٍ يَخْرُجُ مِنْ كُلِّ وَجْهٍ ثَلَاثُ أَعْيُنٍ لِكُلِّ سِبْطٍ عَيْنٌ لَا يُخَالِطُهُمْ سِوَاهُمْ. وَبَلَغَنَا أَنَّهُ كَانَ فِي كُلِّ سِبْطٍ خَمْسُونَ أَلْفَ مُقَاتِلٍ سِوَى خَيْلِهِمْ وَدَوَابِّهِمْ. قَالَ عَطَاءٌ: كَانَ يَظْهَرُ عَلَى كُلِّ مَوْضِعٍ مِنْ ضَرْبَةِ مُوسَى مِثْلَ ثَدْيِ الْمَرْأَةِ عَلَى الْحَجَرِ فَيَعْرَقُ أَوَّلًا ثُمَّ يَسِيلُ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (كُلُوا وَاشْرَبُوا) فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ تَقْدِيرُهُ وَقُلْنَا لَهُمْ كُلُوا الْمَنَّ وَالسَّلْوَى وَاشْرَبُوا الْمَاءَ الْمُتَفَجِّرَ مِنَ الْحَجَرِ الْمُنْفَصِلِ. (وَلا تَعْثَوْا) أَيْ لَا تُفْسِدُوا. وَالْعَيْثُ: شِدَّةُ الْفَسَادِ نَهَاهُمْ عَنْ ذَلِكَ. يُقَالُ: عَثِيَ يَعْثَى عُثِيًّا وَعَثَا يَعْثُو عُثُوًّا وَعَاثَ يَعِيثُ عَيْثًا وَعُيُوثًا وَمَعَاثًا وَالْأَوَّلُ لُغَةُ الْقُرْآنِ. وَيُقَالُ: عَثَّ يَعُثُّ فِي الْمُضَاعَفِ: أَفْسَدَ وَمِنْهُ الْعُثَّةُ وَهِيَ السُّوسَةُ الَّتِي تَلْحَسُ الصُّوفَ. و (مُفْسِدِينَ) حَالٌ وَتَكَرَّرَ الْمَعْنَى تَأْكِيدًا لِاخْتِلَافِ اللَّفْظِ. وَفِي هَذِهِ الْكَلِمَاتِ إِبَاحَةُ النِّعَمِ وَتَعْدَادُهَا وَالتَّقَدُّمُ في المعاصي والنهي عنها.

Derim ki: Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e elinden ve parmaklarının arasından suyun kaynaması ve fışkırması şeklinde verilen [mucize], mucize bakımından daha büyüktür. Çünkü biz suyun taşlardan gece ve gündüz vakitlerinde fışkırdığını müşahede etmekteyiz. Peygamberimiz aleyhisselâm'ın bu mucizesi ise Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'den önceki hiçbir peygambere verilmemiştir; su et ve kan arasından çıkmaktadır! Güvenilir (sika) imamlar ve sebatkâr fakihler Abdullah [b. Mes'ûd]'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Biz Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik ve su bulamadık. Kendisine küçük bir kap (tevr) getirildi, elini içine soktu; yemin olsun ki suyun parmaklarının arasından fışkırdığını ve « حَيَّ عَلَى الطَّهُورِ » «Temiz suya (abdest almaya) gelin!» buyurduğunu gördüm. A'meş dedi ki: Sâlim b. Ebi'l-Ca'd bana rivayet edip dedi ki: Câbir'e "O gün kaç kişiydiniz?" diye sordum. "Bin beş yüz kişiydik" dedi. Bu lafız Nesâî'ye aittir. Yedincisi- Yüce Allah'ın: { قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ } “Her grup içeceği yeri bildi” buyruğudur. Yani onlardan her bir kabilenin bildiği ve başkasından içmediği bir pınarı vardı. el-Meşreb, içilecek yer demektir; içilen şey olduğu da söylenmiştir. İsrâiloğulları'nda esbât (kabileler), Araplardaki kabileler gibidir ve bunlar Ya'kûb aleyhisselâm'ın on iki oğlunun soyudur. Her bir kabilenin bu pınarlardan [kendine ait] aşmadığı bir pınarı vardı. Atâ şöyle demiştir: Taşın dört yüzü vardı; her yüzünden üç pınar çıkıyordu, her kabilenin bir pınarı vardı ve başkaları onlara karışmıyordu. Bize ulaştığına göre atları ve binek hayvanları hariç her kabilede elli bin savaşçı vardı. Atâ dedi ki: Mûsâ'nın taşa vurduğu her bir yerde kadın memesi gibi bir kabartı belirir, önce terler sonra akardı. Sekizincisi- Yüce Allah'ın: { كُلُوا وَاشْرَبُوا } “Yiyin, için” buyruğudur. Sözde bir hazif (gizli ibare) vardır; takdiri: "Onlara: Kudret helvası ve bıldırcın etinden yiyin, [dağdan] koparılmış taştan fışkıran sudan da için dedik" şeklindedir. { وَلا تَعْثَوْا } “bozgunculuk yapmayın” yani fesat çıkarmayın demektir. el-Ays (الْعَيْث): Fesadın (bozgunculuğun) şiddetlisidir; onları bundan nehyetmiştir. asiye ye'sâ usiyyen (عَثِيَ يَعْثَى عُثِيًّا), asâ ya'sû usüvven (عَثَا يَعْثُو عُثُوًّا) ve âse ye'îsü ayşen ve uyûsen ve meâsen (عَاثَ يَعِيثُ عَيْثًا وَعُيُوثًا وَمَعَاثًا) denilir; birincisi Kur'an'ın lügatidir (kullanımıdır). Muzaaf fiilde ise: asse ye'ussu (عَثَّ يَعُثُّ) "fesat çıkardı" anlamında kullanılır; yünü kemiren güve böceğine usse (الْعُثَّةُ) denilmesi de bundandır. { مُفْسِدِينَ } “bozguncular olarak” kelimesi hâldir; lafız farklılığı sebebiyle anlam pekiştirme (te'kid) amacıyla tekrarlanmıştır. Bu kelimelerde nimetlerin mubah kılınması, sayılması, günahlara karşı önceden uyarıda bulunulması ve onlardan nehyedilmesi söz konusudur.

[سورة البقرة (٢): آية ٦١]

[Bakara Suresi (2): Âyet 61]

وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسى لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ فَادْعُ لَنا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِها وَقِثَّائِها وَفُومِها وَعَدَسِها وَبَصَلِها قالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَكُمْ ما سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (٦١)

{ وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسى لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ فَادْعُ لَنا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِها وَقِثَّائِها وَفُومِها وَعَدَسِها وَبَصَلِها قالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَكُمْ ما سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (٦١) } “Hani: 'Ey Mûsâ! Biz tek bir yiyeceğe asla katlanamayız. Bizim için Rabbine dua et de yerin bitirdiği sebzesinden, acurundan, sarımsağından, mercimeğinden ve soğanından çıkarsın' demiştiniz. O da: 'Daha üstün olanı daha aşağı olanla mı değiştirmek istiyorsunuz? Bir şehre inin, istedikleriniz orada mutlaka vardır' demişti. Onlara zillet ve meskenet (aşağılık ve yoksulluk) damgası vuruldu ve Allah'ın gazabına uğradılar. Bu, onların Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmeleri sebebiyleydi. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşmaları yüzündendi.” (61)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسى لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ) كَانَ هَذَا الْقَوْلُ مِنْهُمْ فِي التِّيهِ حِينَ مَلُّوا الْمَنَّ وَالسَّلْوَى وَتَذَكَّرُوا عَيْشَهُمُ الْأَوَّلَ بِمِصْرَ. قَالَ الْحَسَنُ: كَانُوا نَتَانَى أَهْلَ كُرَّاثٍ وَأَبْصَالٍ وَأَعْدَاسٍ فَنَزَعُوا إِلَى عِكْرِهِمْ عِكْرِ السُّوءِ وَاشْتَاقَتْ طِبَاعُهُمْ إِلَى مَا جَرَتْ عَلَيْهِ عَادَتُهُمْ فَقَالُوا: لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ. وَكَنَّوْا عَنِ الْمَنِّ وَالسَّلْوَى بِطَعَامٍ وَاحِدٍ وَهُمَا اثْنَانِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَأْكُلُونَ أَحَدَهُمَا بِالْآخَرِ فَلِذَلِكَ قَالُوا: طَعَامٌ وَاحِدٌ. وَقِيلَ: لِتَكْرَارِهِمَا فِي كُلِّ يَوْمٍ غِذَاءً كَمَا تَقُولُ لِمَنْ يُدَاوِمُ عَلَى الصَّوْمِ وَالصَّلَاةِ وَالْقِرَاءَةِ هُوَ عَلَى أَمْرٍ وَاحِدٍ لِمُلَازَمَتِهِ لِذَلِكَ. وَقِيلَ الْمَعْنَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى الْغِنَى فَيَكُونُ جَمِيعُنَا أَغْنِيَاءُ فَلَا يَقْدِرُ بَعْضُنَا عَلَى الِاسْتِعَانَةِ بِبَعْضٍ لِاسْتِغْنَاءِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَّا بِنَفْسِهِ. وَكَذَلِكَ كَانُوا فَهُمْ أَوَّلُ مَنِ اتَّخَذَ الْعَبِيدَ وَالْخَدَمَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (عَلى طَعامٍ) الطَّعَامُ يُطْلَقُ عَلَى مَا يُطْعَمُ وَيُشْرَبُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى" وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي" وَقَالَ" لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا" [المائدة: ٩٣] أَيْ مَا شَرِبُوهُ مِنَ الْخَمْرِ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. وَإِنْ كَانَ السَّلْوَى الْعَسَلُ- كَمَا حَكَى الْمُؤَرِّجُ- فَهُوَ مَشْرُوبٌ أَيْضًا. وَرُبَّمَا خُصَّ بِالطَّعَامِ الْبُرُّ وَالتَّمْرُ كَمَا فِي حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: كُنَّا نُخْرِجُ صَدَقَةَ الْفِطْرِ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ صَاعًا مِنْ طَعَامٍ أَوْ صَاعًا مِنْ

Yüce Allah'ın: (وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسى لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ) “Hani siz: 'Ey Mûsâ! Biz tek bir yiyeceğe asla katlanamayız' demiştiniz” buyruğu: Onların bu sözü, Tîh sahrasında kudret helvası ve bıldırcın etinden usandıkları ve Mısır'daki önceki yaşantılarını hatırladıkları sırada vuku bulmuştur. el-Hasan şöyle demiştir: "Onlar pırasa, soğan ve mercimek ehli pis kokulu kimselerdi. Bu yüzden kendi kötü asıllarına/tabiatlarına çektiler ve mizaçları alışageldikleri şeyleri arzuladı da: 'Tek bir yiyeceğe asla katlanamayız' dediler." İki ayrı gıda oldukları hâlde kudret helvası ve bıldırcın etinden "tek bir yiyecek" diye kinâyeli olarak bahsettiler; çünkü birini diğeriyle birlikte yiyorlardı. İşte bu sebeple "tek bir yiyecek" dediler. Bir diğer görüşe göre: Her gün gıda olarak tekrarlandığı içindir. Nitekim sürekli oruç tutan, namaz kılan ve [Kur'an] okuyan bir kimseye, buna devam etmesinden ötürü: "O, tek bir iş üzeredir" denilmesi gibidir. Bir diğer görüşe göre ise âyetin anlamı: "Hepimiz zengin olup da her birimiz kendi kendine yettiği için birbirimizden yardım isteyemeyecek şekilde zenginliğe katlanamayız" demektir. Nitekim onlar gerçekten de böyleydiler; köle ve hizmetçi edinen ilk kimseler onlardır. Yüce Allah'ın: (عَلى طَعامٍ) “[tek bir] yiyeceğe” buyruğu: Taâm (yiyecek) kelimesi hem yenilen hem de içilen şeyler için kullanılır. Nitekim Yüce Allah: { وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي } “...kim ondan tatmazsa/içmezse şüphesiz bendendir...” buyurmuştur. Yine: { لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا } [el-Mâide: 93] “İman edip salih ameller işleyenlere, [daha önce] tattıklarından/içtiklerinden dolayı bir günah yoktur” buyurmuştur; yani ileride açıklaması geleceği üzere içtikleri şaraptan ötürü. Eğer el-Müerric'in naklettiği gibi selvâ bal demekse, o da aynı şekilde içilen bir şeydir. Bazen taâm kelimesiyle buğday ve hurma da kastedilebilir. Nitekim Ebû Saîd el-Hudrî'nin [radıyallâhu anh] rivayet ettiği hadiste o şöyle demiştir: "Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde fıtır sadakasını bir sâ' taâm veya bir sâ'...

شَعِيرٍ، الْحَدِيثَ. وَالْعُرْفُ جَارٍ بِأَنَّ الْقَائِلَ: ذَهَبْتُ إِلَى سُوقِ الطَّعَامِ فَلَيْسَ يُفْهَمُ مِنْهُ إِلَّا مَوْضِعُ بَيْعِهِ دُونَ غَيْرِهِ مِمَّا يُؤْكَلُ أَوْ يُشْرَبُ. وَالطَّعْمُ (بِالْفَتْحِ) هُوَ مَا يُؤَدِّيهِ الذَّوْقُ يُقَالُ طَعْمُهُ مُرٌّ. وَالطَّعْمُ أَيْضًا: مَا يُشْتَهَى مِنْهُ يُقَالُ لَيْسَ لَهُ طَعْمٌ وَمَا فُلَانٌ بِذِي طَعْمٍ إِذَا كَانَ غَثًّا. وَالطُّعْمُ (بِالضَّمِّ): الطَّعَامُ قَالَ أَبُو خِرَاشٍ:

arpa olarak çıkarırdık...' Hadisi zikretti. Örfte de 'Taâm pazarına gittim' diyen bir kimsenin sözünden, yenen ve içilen diğer şeylerin değil sadece onun satıldığı yer anlaşılır. Fetha ile et-Ta'm tatma duyusunun algıladığı şeydir; ta'muhû mürrun (tadı acıdır) denir. et-Ta'm aynı zamanda canın çektiği şeydir; bir şey yavan/tatsız olduğunda leyse lehû ta'mün (tadı tuzu yoktur) ve mâ fülânün bi-zî ta'min denir. Zamme ile et-Tu'm ise yiyecektir. Ebû Hırâş şöyle demiştir:

أَرُدُّ شُجَاعَ الْبَطْنِ لَوْ تَعْلَمِينَهُ ... وَأُوثِرُ غَيْرِي مِنْ عِيَالِكِ بِالطُّعْمِ

"Bilebilsen, karnımdaki açlık yılanını bastırır... / Ve senin çoluk çocuğundan başkalarını yiyecekte kendime tercih ederim."

وَأَغْتَبِقُ الْمَاءَ الْقَرَاحَ فَأَنْتِهِي ... إِذَا الزَّادُ أَمْسَى لِلْمُزَلَّجِ ذَا طَعْمِ

"Akşamları katıksız duru su içer ve yetinirim; / Katık, sabırsız ve zayıf karakterli kimseye lezzetli göründüğü vakit."

أَرَادَ بِالْأَوَّلِ الطَّعَامَ وَبِالثَّانِي مَا يُشْتَهَى مِنْهُ وَقَدْ طَعِمَ يَطْعَمُ فَهُوَ طَاعِمٌ إِذَا أَكَلَ وَذَاقَ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى" وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي" [البقرة: ٢٤٩] أَيْ مَنْ لَمْ يَذُقْهُ. وَقَالَ" فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا" [الأحزاب: ٥٣ [أَيْ أَكَلْتُمْ. وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي زَمْزَمَ (إِنَّهَا طَعَامُ طُعْمٍ وَشِفَاءُ سُقْمٍ). وَاسْتَطْعَمَنِي فُلَانٌ الْحَدِيثَ إِذَا أَرَادَ أَنْ تُحَدِّثَهُ. وَفِي الْحَدِيثِ (إِذَا اسْتَطْعَمَكُمُ الْإِمَامُ فَأَطْعِمُوهُ). يَقُولُ: إِذَا اسْتَفْتَحَ فَافْتَحُوا عَلَيْهِ. وَفُلَانٌ مَا يَطْعَمُ النَّوْمَ إِلَّا قَائِمًا. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

Birincisiyle yiyeceği, ikincisiyle ise canın çektiği tadı kastetmiştir. Yediği ve tattığı zaman taime yat'amü fe-hüve tâimün denir. Yüce Allah'ın: { وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي } “Kim onu tatmazsa bendendir” [Bakara 249] yani 'ondan tatmazsa' buyruğu bundandır. Yine: { فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا } “Yemeği yediğinizde dağılın” [Ahzâb 53] yani 'yediğinizde' buyurmuştur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de Zemzem hakkında şöyle buyurmuştur: { إِنَّهَا طَعَامُ طُعْمٍ وَشِفَاءُ سُقْمٍ } “O, doyuran bir yiyecek ve hastalığa şifadır.” Bir kimse senin konuşmanı istediğinde istat'amenî fülânüni'l-hadîse denir. Hadiste de: { إِذَا اسْتَطْعَمَكُمُ الْإِمَامُ فَأَطْعِمُوهُ } “İmam sizden [kıraat] isterse ona yedirin” buyrulmuştur; yani takılıp açılmak isterse ona hatırlatın demektir. Ayakta uyuyan kimse için de fülânün mâ yat'amü'n-nevme illâ kâimen denir. Şair şöyle demiştir:

نَعَامًا بِوَجْرَةَ صُفْرَ الْخُدُو ... دِ مَا تَطْعَمُ النوم إلا صياما

"Vecre'deki devekuşları sarı yanaklıdır; / Uykuyu ancak ayakta dikilerek tadarlar."

قوله تعالى: (فَادْعُ لَنا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ) لُغَةُ بَنِي عَامِرٍ" فَادْعُ" بِكَسْرِ الْعَيْنِ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ يُجْرُونَ الْمُعْتَلَّ مَجْرَى الصَّحِيحِ وَلَا يراعون المحذوف. و" يُخْرِجْ

Yüce Allah'ın: { فَادْعُ لَنا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ } “Bizim için Rabbine dua et de bize yerin bitirdiği şeylerden çıkarsın” buyruğunda Benî Âmir lehçesinde, iki sâkinin bir araya gelmesi (iltikâ-i sâkineyn) sebebiyle ayın harfinin kesresiyle { فَادْعِ } okunur. Onlar illetli fiili sahih fiil gibi kabul eder ve hazfedileni dikkate almazlar. { يُخْرِجْ } kelimesi

" مجزوم في مَعْنَى سَلْهُ وَقُلْ لَهُ: أَخْرِجْ يُخْرِجُ. وَقِيلَ: هُوَ عَلَى مَعْنَى الدُّعَاءِ عَلَى تَقْدِيرِ حَذْفِ

"Ondan iste ve O'na: 'Çıkar' de ki çıkarsın" anlamında meczûmdur (cezm edilmiştir). Bir görüşe göre de [emir] lâmının hazfedildiği takdiriyle dua anlamındadır,

اللَّامِ وَضَعَّفَهُ الزَّجَّاجُ وَ" مِنْ" فِي قَوْلِهِ" مِمَّا" زَائِدَةٌ فِي قَوْلِ الْأَخْفَشِ وَغَيْرُ زَائِدَةٍ فِي قَوْلِ سِيبَوَيْهِ لِأَنَّ الْكَلَامَ مُوجَبٌ قَالَ النَّحَّاسُ وَإِنَّمَا دَعَا الْأَخْفَشُ إِلَى هَذَا لِأَنَّهُ لَمْ يَجِدْ مَفْعُولًا لِ" يُخْرِجْ" فَأَرَادَ أَنْ يَجْعَلَ" مَا" مَفْعُولًا وَالْأَوْلَى أَنْ يَكُونَ الْمَفْعُولُ مَحْذُوفًا دَلَّ عَلَيْهِ سَائِرُ الْكَلَامِ التَّقْدِيرُ: يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مَأْكُولًا. فَ" مِنْ" الاولى على هذا للتبعيض والثانية للتخصيص. و (مِنْ بَقْلِها) بَدَلٌ مِنْ" مَا" بِإِعَادَةِ الْحَرْفِ. والبقل (وَقِثَّائِها) عطف عليه وكذا ما بعده فاعلمه. والبقل معروف وهو كل نبات ليس له ساق والشجر: ما له ساق. وَالْقِثَّاءُ أَيْضًا مَعْرُوفٌ وَقَدْ تُضَمُّ قَافُهُ وَهِيَ قراءة يحيى بن وثاب وطلحة ابن مُصَرِّفٍ لُغَتَانِ وَالْكَسْرُ أَكْثَرُ وَقِيلَ فِي جَمْعِ قِثَّاءٍ قَثَائِيٌّ مِثْلُ عِلْبَاءَ وَعَلَابِيٍّ إِلَّا أَنَّ قِثَّاءً مِنْ ذَوَاتِ الْوَاوِ تَقُولُ: أَقْثَأْتُ الْقَوْمَ أي أطعمتهم ذلك.] وقثأت الْقِدْرَ سَكَنْتُ غَلَيَانَهَا بِالْمَاءِ قَالَ الْجَعْدِيُّ:

fakat ez-Zeccâc bu görüşü zayıf bulmuştur. { مِمَّا } ifadesindeki { مِنْ } edatı el-Ahfeş'e göre zâiddir (fazlalıktır); Sîbeveyh'e göre ise kelam olumlu (mûceb) olduğu için zâid değildir. en-Nahhâs şöyle demiştir: el-Ahfeş'i buna sevk eden sebep, { يُخْرِجْ } fiili için bir mef'ûl (nesne) bulamaması ve { مَا } kelimesini mef'ûl yapmak istemesidir. Oysa evlâ olan, sözün akışının delalet ettiği mef'ûlün hazfedilmiş olmasıdır ki takdiri: Yuhric lenâ mimmâ tünbitü'l-ardu me'kûlen (Yerin bitirdiklerinden bize yenilecek bir şey çıkarsın) şeklindedir. Buna göre birinci { مِنْ } teb'îz (kısmilik), ikincisi ise tahsis içindir. { مِنْ بَقْلِها } ifadesi, harfin tekrarıyla { مَا } kelimesinden bedeldir. Bakl ve { وَقِثَّائِها } ona matuftur, sonrakiler de böyledir, bilesin. Bakl (sebze) bilinmektedir; o gövdesi olmayan her bitkidir. Şecer (ağaç) ise gövdesi olandır. Kısâ' (acur/salatalık) da bilinmektedir; kāf harfi zammeli de okunabilir. Bu, Yahyâ b. Vessâb ile Talha b. Musarrif'in kıraatidir. Bu iki lehçedir, kesreli okunuş ise daha yaygındır. Kısâ' kelimesinin çoğulunun, ılbâ' ve alâbiyy gibi kasâ'iyy olduğu da söylenmiştir; ancak kısâ' vâvîdir (kökünde vâv harfi vardır). Bir kavme bundan yedirdiğinde aksyetü'l-kavme dersin. [Tencerenin kaynamasını su ile teskin ettiğinde fas'etü'l-kıdre dersin. el-Ca'dî şöyle demiştir:]

تَفُورُ عَلَيْنَا قِدْرُهُمْ فَنُدِيمُهَا ... وَنَفْثَؤُهَا عَنَّا إِذَا حَمْيُهَا غَلَا

"Onların tenceresi bize karşı kaynar da biz onu devam ettiririz; / Harareti kaynayıp taştığında da onu kendimizden teskin edip yatıştırırız."

وَفَثَأْتُ الرَّجُلَ إِذَا كَسَرْتَهُ عَنْكَ بِقَوْلٍ أَوْ غَيْرِهِ وَسَكَّنْتَ غَضَبَهُ وَعَدَا حَتَّى أَفْثَأَ أَيْ أَعْيَا وَانْبَهَرَ. وَأَفْثَأَ الْحَرُّ أَيْ سَكَنَ وَفَتَرَ. وَمِنْ أَمْثَالِهِمْ فِي الْيَسِيرِ مِنَ الْبِرِّ قَوْلُهُمْ: إِنَّ الرَّثِيئَةَ تَفْثَأُ فِي الْغَضَبِ" وَأَصْلُهُ أَنَّ رَجُلًا كَانَ غَضِبَ عَلَى قَوْمٍ وَكَانَ مَعَ غَضَبِهِ جَائِعًا فَسَقَوْهُ رَثِيئَةً فَسَكَنَ غَضَبُهُ وَكَفَّ عَنْهُمْ. الرَّثِيئَةُ: اللَّبَنُ الْمَحْلُوبُ عَلَى الْحَامِضِ لِيَخْثُرَ رَثَأْتُ اللَّبَنَ رَثْأً إِذَا حَلَبْتَهُ عَلَى حامض فخثر والاسم الرثيئة. ورتثأ اللَّبَنُ خَثُرَ [. وَرَوَى ابْنُ مَاجَهْ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: كَانَتْ أُمِّي تُعَالِجُنِي لِلسُّمْنَةِ تُرِيدُ أَنْ تُدْخِلَنِي عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَمَا اسْتَقَامَ لَهَا ذَلِكَ حَتَّى أَكَلْتُ الْقِثَّاءَ بِالرُّطَبِ فَسَمِنْتُ كَأَحْسَنِ سمنة. وهذا إسناد صحيح.

Bir kimseyi bir söz yahut başka bir yolla kendinden savuşturup öfkesini dindirdiğinde "فَثَأْتُ الرَّجُلَ" (fese'tü'r-racul) denir. "عَدَا حَتَّى أَفْثَأَ" ifadesi, yorulup soluk soluğa kalıncaya kadar koştu demektir. "أَفْثَأَ الْحَرُّ" ise sıcağın dinip hafiflemesi anlamına gelir. Az miktardaki bir iyilik hakkında Arapların meşhur atasözlerinden biri de: "إِنَّ الرَّثِيئَةَ تَفْثَأُ فِي الْغَضَبِ" (Kesilmiş süt şüphesiz öfkeyi dindirir) sözüdür. Bunun aslı şudur: Bir adam bir kavme öfkelenmişti, öfkesinin yanı sıra karnı da açtı. Ona kesilmiş süt (rasîe) içirdiler; bunun üzerine öfkesi dindi ve onlara ilişmekten vazgeçti. Rasîe (الرَّثِيئَةُ): Koyu kıvama gelmesi için ekşimiş sütün üzerine sağılan süttür. Sütü ekşimiş süt üzerine sağıp koyulaştırdığında "رَثَأْتُ اللَّبَنَ رَثْأً" dersin; isim hali ise er-rasîedir. "ارْتَثَأَ اللَّبَنُ" ifadesi de sütün koyulaşması anlamına gelir. [ İbn Mâce rivayet etti: Bize Muhammed b. Abdillâh b. Nümeyr anlattı, bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, bize Hişâm b. Urve babasından, o da Âişe'den rivayet etti; Âişe dedi ki: « كَانَتْ أُمِّي تُعَالِجُنِي لِلسُّمْنَةِ تُرِيدُ أَنْ تُدْخِلَنِي عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَمَا اسْتَقَامَ لَهَا ذَلِكَ حَتَّى أَكَلْتُ الْقِثَّاءَ بِالرُّطَبِ فَسَمِنْتُ كَأَحْسَنِ سمنة » «Annem beni Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına sokmak (gelin etmek) istediği için kilo almam hususunda beni tedavi ediyordu. Yaş hurma ile acur yiyene kadar bu hususta hiçbir şey netice vermedi; [bunları yiyince] en güzel şekilde kilo aldım.» Bu sahih bir isnaddır.]

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَفُومِها) اخْتُلِفَ فِي الْفُومِ فَقِيلَ هُوَ الثُّومُ لِأَنَّهُ الْمُشَاكِلُ لِلْبَصَلِ. رَوَاهُ جُوَيْبِرٌ عَنِ الضَّحَّاكِ. وَالثَّاءُ تُبْدَلُ مِنَ الْفَاءِ كَمَا قَالُوا مَغَافِيرُ وَمَغَاثِيرُ. وَجَدَثَ وَجَدَفَ لِلْقَبْرِ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ" ثُومِهَا" بِالثَّاءِ الْمُثَلَّثَةِ وَرُوِيَ ذَلِكَ عن ابن عباس. وقال أمية ابن أبي الصلت:

Yüce Allah'ın: { وَفُومِها } “sarımsağından/buğdayından” buyruğunda geçen el-Fûm hakkında ihtilaf edilmiştir. Soğana benzediği için onun sarmısak (es-Sûm) olduğu söylenmiştir. Bunu Cüveybir ed-Dahhâk'tan rivayet etmiştir. Nitekim megâfîr ve megâsîr, kabir için de cedes ve cedef dedikleri gibi sâ harfi fâ harfine dönüşebilir. İbn Mes'ûd üç noktalı sâ ile { ثُومِهَا } şeklinde okumuştur; bu İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. Ümeyye b. Ebi's-Salt şöyle demiştir:

كانت منازلهم إذ ذال ظَاهِرَةً ... فِيهَا الْفَرَادِيسُ وَالْفُومَانُ وَالْبَصَلُ

"O vakit onların konakları açıkta ve belirgindi; / Oralarda bostanlar, sarımsaklar ve soğanlar vardı."

الْفَرَادِيسُ وَاحِدُهَا فَرْدِيسٌ. وَكَرْمٌ مُفَرْدَسٌ أَيْ مُعَرَّشٌ. وَقَالَ حَسَّانُ:

el-Ferâdîs kelimesinin tekili ferdîstir. Kermün müferdesün çardak kurulmuş üzüm bağı demektir. Hassân da şöyle demiştir:

وَأَنْتُمْ أُنَاسٌ لِئَامُ الْأُصُولِ ... طَعَامُكُمُ الْفُومُ وَالْحَوْقَلُ

"Sizler kökleri alçak kimselersiniz; / Yemeğiniz ise sarımsak ve yaban soğanıdır."

يَعْنِي الثُّومَ وَالْبَصَلَ وَهُوَ قَوْلُ الْكِسَائِيُّ وَالنَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ. وَقِيلَ: الْفُومُ الْحِنْطَةُ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَأَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ وَاخْتَارَهُ النَّحَّاسُ قَالَ: وَهُوَ أَوْلَى وَمَنْ قَالَ بِهِ أَعْلَى وَأَسَانِيدُهُ صِحَاحٌ وَلَيْسَ جُوَيْبِرٌ بِنَظِيرٍ لِرِوَايَتِهِ وَإِنْ كَانَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ قَدِ اخْتَارَا الْقَوْلَ الْأَوَّلَ لِإِبْدَالِ الْعَرَبِ الْفَاءَ مِنَ الثَّاءِ وَالْإِبْدَالُ لَا يُقَاسُ عَلَيْهِ وَلَيْسَ ذَلِكَ بِكَثِيرٍ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ. وَأَنْشَدَ ابْنُ عَبَّاسٍ لِمَنْ سَأَلَهُ عَنِ الْفُومِ وَأَنَّهُ الْحِنْطَةُ قَوْلَ أُحَيْحَةَ بْنِ الْجُلَاحِ:

Sarımsak ve soğanı kastetmiştir; bu el-Kisâî ve en-Nadr b. Şümeyl'in görüşüdür. el-Fûm kelimesinin buğday olduğu da söylenmiştir; bu da İbn Abbâs'tan ve müfessirlerin çoğundan rivayet edilmiştir. en-Nahhâs da bunu tercih ederek şöyle demiştir: "Bu daha uygundur; bunu söyleyenler daha üstündür ve rivayet zincirleri sahihtir. Cüveybir ise rivayet bakımından onların dengi değildir. Her ne kadar el-Kisâî ve el-Ferrâ, Arapların fâ harfini sâ harfinden bedel yapmalarına dayanarak birinci görüşü tercih etmişlerse de ibdâl kıyasa esas olmaz ve bu, Arap kelamında çok da yaygın değildir." İbn Abbâs kendisine el-fûm hakkında soru sorup buğday olduğunu öğrenmek isteyen kimseye Uheyha b. el-Cülâh'ın şu beytini okumuştur:

قَدْ كُنْتُ أَغْنَى النَّاسِ شَخْصًا وَاجِدًا ... وَرَدَ الْمَدِينَةَ عَنْ زِرَاعَةِ فُومِ

"Ben buğday ziraati sayesinde Medine'ye gelen, / Varlıklı kişilerin en zengini idim."

وَقَالَ أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ وَكَيْفَ يَطْلُبُ الْقَوْمُ طَعَامًا لَا بُرَّ فِيهِ وَالْبُرُّ أَصْلُ الْغِذَاءِ! وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ أَبُو نَصْرٍ الْفُومُ الْحِنْطَةُ وَأَنْشَدَ الْأَخْفَشُ:

Ebû İshâk ez-Zeccâc da şöyle demiştir: "Bu kavim içinde buğday bulunmayan bir yiyeceği nasıl ister ki buğday gıdanın aslıdır!" Ebû Nasr el-Cevherî ise: "el-Fûm buğdaydır" demiştir. el-Ahfeş de şu beyti okumuştur:

قَدْ كُنْتُ أَحْسَبُنِي كَأَغْنَى وَاجِدٍ ... نَزَلَ الْمَدِينَةَ عَنْ زِرَاعَةِ فُومِ

"Kendimi, buğday ekimi sayesinde Medine'ye inmiş / En zengin varlıklı kimse gibi sanırdım."

وَقَالَ ابْنُ دُرَيْدٍ: الْفُومَةُ السُّنْبُلَةُ وَأَنْشَدَ:

İbn Düreyd: "el-Fûme başak demektir" demiş ve şu beyti okumuştur:

وَقَالَ رَبِيئُهُمْ لَمَّا أَتَانَا ... بِكَفِّهْ فُومَةٌ أَوْ فومتان

"Gözcüleri bize geldiğinde dedi ki: / ... Avucunda bir başak yahut iki başak vardı."

وَالْهَاءُ فِي" كَفِّهِ" غَيْرُ مُشْبَعَةٍ وَقَالَ بَعْضُهُمْ الْفُومُ الْحِمَّصُ لُغَةٌ شَامِيَّةٌ وَبَائِعُهُ فَامِيٌّ، مُغَيَّرٌ عَنْ فُومِيٍّ لِأَنَّهُمْ قَدْ يُغَيِّرُونَ فِي النَّسَبِ، كَمَا قَالُوا سُهْلِيٌّ وَدُهْرِيٌّ. وَيُقَالُ: فَوِّمُوا لَنَا أي اختبزوا. قال القراء: هِيَ لُغَةٌ قَدِيمَةٌ. وَقَالَ عَطَاءٌ وَقَتَادَةُ: الْفُومُ كُلُّ حَبٍّ يُخْتَبَزُ. مَسْأَلَةٌ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي أَكْلِ الْبَصَلِ وَالثُّومِ وَمَا لَهُ رَائِحَةٌ كَرِيهَةٌ مِنْ سَائِرِ الْبُقُولِ. فَذَهَبَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ إِلَى إِبَاحَةِ ذَلِكَ، لِلْأَحَادِيثِ الثَّابِتَةِ فِي ذَلِكَ. وَذَهَبَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الظَّاهِرِ الْقَائِلِينَ بِوُجُوبِ الصَّلَاةِ فِي الْجَمَاعَةِ فَرْضًا- إِلَى الْمَنْعِ، وَقَالُوا: كُلُّ مَا مَنَعَ مِنْ إِتْيَانِ الْفَرْضِ وَالْقِيَامِ بِهِ فَحَرَامٌ عَمَلُهُ وَالتَّشَاغُلُ بِهِ. وَاحْتَجُّوا بِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ سَمَّاهَا خَبِيثَةً، وَاللَّهُ ﷿ قَدْ وَصَفَ نَبِيَّهُ ﵇ بِأَنَّهُ يُحَرِّمُ الْخَبَائِثَ. وَمِنَ الْحُجَّةِ لِلْجُمْهُورِ مَا ثَبَتَ عَنْ جَابِرٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أُتِيَ بِبَدْرٍ فِيهِ خَضِرَاتٌ مِنْ بُقُولٍ فَوَجَدَ لَهَا رِيحًا، قَالَ: فَأُخْبِرَ بِمَا فِيهَا مِنَ الْبُقُولِ، فَقَالَ (قَرِّبُوهَا) إِلَى بَعْضِ أَصْحَابِهِ كَانَ مَعَهُ فَلَمَّا رَآهُ كَرِهَ أَكْلَهَا، قَالَ: (كُلْ فَإِنِّي أُنَاجِي مَنْ لَا تُنَاجِي). أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ وَأَبُو دَاوُدَ. فَهَذَا بَيِّنٌ فِي الْخُصُوصِ لَهُ وَالْإِبَاحَةِ لِغَيْرِهِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ أَيْضًا عَنْ أَبِي أَيُّوبَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَزَلَ عَلَى أَبِي أَيُّوبَ، فَصَنَعَ لِلنَّبِيِّ ﷺ طَعَامًا فِيهِ ثُومٌ، فَلَمَّا رُدَّ إِلَيْهِ سَأَلَ عَنْ مَوْضِعِ أَصَابِعِ النَّبِيِّ ﷺ، فَقِيلَ لَهُ: لَمْ يَأْكُلْ. فَفَزِعَ وَصَعِدَ إِلَيْهِ فَقَالَ: أَحَرَامٌ هُوَ؟ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (لَا وَلَكِنِّي أَكْرَهُهُ). قَالَ فَإِنِّي أَكْرَهُ مَا تَكْرَهُ أَوْ مَا كَرِهْتَ، قَالَ: وَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُؤْتَى (يَعْنِي يَأْتِيهِ الْوَحْيُ) فَهَذَا نَصٌّ عَلَى عَدَمِ التَّحْرِيمِ. وَكَذَلِكَ مَا رَوَاهُ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ حِينَ أَكَلُوا الثُّومَ زَمَنَ خَيْبَرَ وَفَتْحِهَا: (أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ لَيْسَ لِي تَحْرِيمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ وَلَكِنَّهَا شَجَرَةٌ أَكْرَهُ رِيحَهَا). فَهَذِهِ الْأَحَادِيثُ تُشْعِرُ بِأَنَّ الْحُكْمَ خَاصٌّ بِهِ، إِذْ هُوَ الْمَخْصُوصُ بِمُنَاجَاةِ الْمَلَكِ. لَكِنْ قَدْ عَلِمْنَا هَذَا الْحُكْمَ فِي حَدِيثِ جَابِرٍ بِمَا يَقْتَضِي التَّسْوِيَةَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ غَيْرِهِ فِي هَذَا الْحُكْمِ حَيْثُ قَالَ: (مَنْ أَكَلَ مِنْ هَذِهِ الْبَقْلَةِ الثُّومِ وقال مرة: من أكل البصل والثوم

[Beyitteki] "kef-fih (كَفِّهِ)" kelimesindeki "hâ" harfi işbâsızdır (uzatılmadan okunur). Bazıları da: "el-Fûm nohut demektir ve Şam lehçesidir; satıcısına da fâmî denir ki bu, fûmîden değiştirilmiştir; zira onlar nisbet ekinde bazen değişiklik yaparlar; nitekim 'sehliyyün' ve 'dehriyyün' dedikleri gibi" demiştir. [Arapçada]: "Bizim için ekmek yapın / pişirin" anlamında 'fevvimû lenâ' (فَوِّمُوا لَنَا) denilir. Ferrâ: "Bu kadim bir lehçedir" demiştir. Atâ ve Katâde ise: "el-Fûm, kendisinden ekmek yapılan her türlü tahıldır" demişlerdir. MESELE: Âlimler; soğan, sarımsak ve diğer sebzelerden kötü kokulu olanların yenmesi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Âlimlerin cumhuru (çoğunluğu), bu husustaki sabit hadislere dayanarak bunun mubah olduğu görüşüne varmışlardır. Cemaatle namaz kılmanın farz-ı ayn olduğunu söyleyen Zâhirîlerden bir grup ise bunun yasak (haram) olduğuna hükmetmiş ve: "Farzın yerine getirilmesine ve eda edilmesine engel olan her şeyin yapılması ve onunla meşgul olunması haramdır" demişlerdir. Onlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunları 'habis (kötü/çirkin)' olarak isimlendirmesini ve Allah Azze ve Celle'nin de Peygamberi aleyhisselâm'ı habâisi (kötü ve pis şeyleri) haram kılıcı olarak vasfetmesini delil getirmişlerdir. Cumhurun delillerinden biri de Câbir'den sabit olan şu rivayettir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e içinde sebzelerden yeşillikler bulunan bir tabak getirildi. Onda bir koku hissetti. [Câbir] dedi ki: Kendisine içindeki sebzeler haber verilince, yanında bulunan ashabından birine: « قَرِّبُوهَا » «Onu şuna yaklaştırın» buyurdu. O sahabi [Resûlullah'ın] yemekten hoşlanmadığını görünce [Resûlullah]: « كُلْ فَإِنِّي أُنَاجِي مَنْ لَا تُنَاجِي » «Ye! Zira ben senin fısıldaşmadığın (münacatta bulunmadığın melek) ile fısıldaşırım» buyurdu. Bunu Müslim ve Ebû Dâvûd rivayet etmiştir. Bu rivayet, durumun ona (Peygamberimize) mahsus olduğunu ve başkaları için mubah kılındığını açıkça göstermektedir. Yine Sahîh-i Müslim'de Ebû Eyyûb'dan rivayet edildiğine göre; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Eyyûb'un evine misafir olmuştu. [Ebû Eyyûb] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için içinde sarımsak bulunan bir yemek yaptı. Yemek kendisine geri getirilince Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in parmaklarının (yediği) yerini sordu. Kendisine: "Yemedi" denildi. Bunun üzerine telaşlandı ve onun yanına çıkıp: "O haram mıdır?" diye sordu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « لَا وَلَكِنِّي أَكْرَهُهُ » «Hayır, fakat ben ondan hoşlanmıyorum» buyurdu. [Ebû Eyyûb]: "Senin hoşlanmadığından ben de hoşlanmam" dedi. [Râvi] dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e [melek/vahiy] gelirdi (yani kendisine vahiy gelirdi). Dolayısıyla bu, haram olmadığının açık bir ifadesidir. Aynı şekilde Ebû Saîd el-Hudrî'nin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği şu hadis de böyledir: Hayber zamanında ve fethi sırasında sarımsak yedikleri vakit [Resûlullah]: « أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ لَيْسَ لِي تَحْرِيمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ وَلَكِنَّهَا شَجَرَةٌ أَكْرَهُ رِيحَهَا » «Ey insanlar! Allah'ın helal kıldığını haram kılmak bana ait değildir; lâkin o, kokusundan hoşlanmadığım bir bitkidir» buyurmuştur. İşte bu hadisler, hükmün ona has olduğunu hissettirmektedir; zira melekle münacatta bulunmaya mahsus olan bizzat odur. Ancak biz bu hükmü Câbir hadisinde, bu hükümde onunla başkaları arasında eşitliği gerektiren bir ifadeyle de öğrendik; şöyle ki o şöyle buyurmuştur: « مَنْ أَكَلَ مِنْ هَذِهِ الْبَقْلَةِ الثُّومِ » «Kim bu sebzeden, yani sarımsaktan yerse» —bir defasında da şöyle demiştir: « من أكل البصل والثوم » «Kim soğan ve sarımsak [yerse...]»

وَالْكُرَّاثَ فَلَا يَقْرَبَنَّ مَسْجِدَنَا فَإِنَّ الْمَلَائِكَةَ تَتَأَذَّى مِمَّا يَتَأَذَّى مِنْهُ بَنُو آدَمَ (. وَقَالَ عُمَرُ ابن الْخَطَّابِ ﵁ فِي حَدِيثٍ فِيهِ طُولٌ: إِنَّكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ تَأْكُلُونَ شَجَرَتَيْنِ لَا أَرَاهُمَا إِلَّا خَبِيثَتَيْنِ، هَذَا الْبَصَلُ وَالثُّومُ. وَلَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ إِذَا وَجَدَ رِيحَهُمَا مِنَ الرَّجُلِ فِي الْمَسْجِدِ أَمَرَ بِهِ فَأُخْرِجَ إِلَى الْبَقِيعِ، فَمَنْ أَكَلَهُمَا فَلْيُمِتْهُمَا طَبْخًا. خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَعَدَسِها وَبَصَلِها) الْعَدَسُ مَعْرُوفٌ. وَالْعَدَسَةُ: بَثْرَةٌ تَخْرُجُ بِالْإِنْسَانِ، وربما قتلت. وعدس: زجر للبغال، قال:

ve pırasa yerse mescidimize kesinlikle yaklaşmasın; çünkü Âdemoğlunun eziyet duyduğu şeyden melekler de eziyet duyar'-. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh uzunca bir hadiste şöyle demiştir: "Ey insanlar! Sizler şu iki bitkiden yiyorsunuz ki ben onları habis (kokusu çirkin) görmekten başka bir şey yapamam: İşte bu soğan ve sarımsak. Andolsun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i mescidde bir kimseden bunların kokusunu duyduğunda emir verip o kimsenin Bakî'ye çıkarıldığını gördüm. Artık kim bunları yiyecekse pişirerek kokusunu gidersin." Bunu Müslim rivayet etmiştir. Yüce Allah'ın: { وَعَدَسِها وَبَصَلِها } “mercimeğinden ve soğanından” buyruğunda geçen el-Ades (mercimek) bilinmektedir. el-Adese insanda çıkan bir çıbandır ve bazen öldürür. Ades ise katırları sürmek için çıkarılan bir sestir; şair şöyle demiştir:

عَدَسْ مَا لِعَبَّادٍ عَلَيْكِ إِمَارَةٌ ... نَجَوْتِ وَهَذَا تحملين طليق

"Deh katırım! Abbâd'ın senin üzerinde bir hâkimiyeti yoktur; / Kurtuldun sen; taşıdığın bu adam da artık serbesttir."

والعدس: شدة الوطي، وَالْكَدْحِ أَيْضًا، يُقَالُ: عَدَسَهُ. وَعَدَسَ فِي الْأَرْضِ: ذَهَبَ فِيهَا. وَعَدَسَتْ إِلَيْهِ الْمَنِيَّةُ أَيْ سَارَتْ، قَالَ الْكُمَيْتُ:

el-Ads: Şiddetle basmak ve aynı şekilde çabalamak/yorulmaktır; adesehu denir. Adese fi'l-ardı ise yeryüzünde çekip gitti demektir. Adeset ileyhi'l-meniyyetü ise ecel ona doğru yürüdü demektir. el-Kümeyt şöyle demiştir:

أُكَلِّفُهَا هَوْلَ الظَّلَامِ وَلَمْ أَزَلْ ... أَخَا اللَّيْلِ مَعْدُوسًا إِلَيَّ وَعَادِسًا

"Onu karanlığın dehşetine sürerim; ben oldum olası / Gecenin dostuyumdur; bana doğru geceleyin yürünür ve ben de yürürüm."

أَيْ يُسَارُ إِلَيَّ بِاللَّيْلِ. وَعَدَسٌ: لُغَةٌ فِي حَدَسٍ، قَالَهُ الْجَوْهَرِيُّ. وَيُؤْثَرُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ حَدِيثِ عَلِيٍّ أَنَّهُ قَالَ: (عَلَيْكُمْ بِالْعَدَسِ فَإِنَّهُ مُبَارَكٌ مُقَدَّسٌ وَإِنَّهُ يُرِقُّ الْقَلْبَ وَيُكْثِرُ الدَّمْعَةَ فَإِنَّهُ بَارَكَ فِيهِ سَبْعُونَ نَبِيًّا آخِرُهُمْ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ)، ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ وَغَيْرُهُ. وَكَانَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ يَأْكُلُ يَوْمًا خُبْزًا بِزَيْتٍ، وَيَوْمًا بِلَحْمٍ، وَيَوْمًا بِعَدَسٍ. قَالَ الْحَلِيمِيُّ: وَالْعَدَسُ وَالزَّيْتُ طَعَامُ الصَّالِحِينَ، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ لَهُ فَضِيلَةٌ إِلَّا أَنَّهُ ضِيَافَةُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فِي مَدِينَتِهِ لَا تَخْلُو مِنْهُ لَكَانَ فِيهِ كِفَايَةٌ. وَهُوَ مِمَّا يُخَفِّفُ الْبَدَنَ فيخف للعبادة، ولا تَثُورُ مِنْهُ الشَّهَوَاتُ كَمَا تَثُورُ مِنَ اللَّحْمِ. وَالْحِنْطَةُ مِنْ جُمْلَةِ الْحُبُوبِ وَهِيَ الْفُومُ عَلَى الصَّحِيحِ، وَالشَّعِيرُ قَرِيبٌ مِنْهَا وَكَانَ طَعَامَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، كَمَا كَانَ الْعَدَسُ مِنْ طَعَامِ قَرْيَةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇، فَصَارَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْحَبَّتَيْنِ بِأَحَدِ النَّبِيَّيْنِ ﵉ فَضِيلَةٌ. وَقَدْ روي أن النبي صلى الله

Yani geceleyin bana doğru yürünür. Ades (عَدَس), hades (حَدَس) kelimesinin bir lehçesidir; bunu el-Cevherî söylemiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den, Ali [radıyallâhu anh]'ın rivayetiyle şöyle dediği nakledilir: « عَلَيْكُمْ بِالْعَدَسِ فَإِنَّهُ مُبَارَكٌ مُقَدَّسٌ وَإِنَّهُ يُرِقُّ الْقَلْبَ وَيُكْثِرُ الدَّمْعَةَ فَإِنَّهُ بَارَكَ فِيهِ سَبْعُونَ نَبِيًّا آخِرُهُمْ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ » «Mercimeğe devam ediniz; çünkü o bereketli ve mukaddestir, kalbi inceltir ve gözyaşını çoğaltır. Nitekim sonuncusu Meryem oğlu Îsâ olmak üzere yetmiş peygamber onun için bereket duası etmiştir.» Bunu es-Sa‘lebî ve başkaları zikretmiştir. Ömer b. Abdilazîz bir gün zeytinyağlı ekmek, bir gün etli [ekmek], bir gün de mercimekli [ekmek] yerdi. el-Halîmî şöyle demiştir: "Mercimek ve zeytinyağı salihlerin yiyeceğidir. Şayet onun, İbrâhim aleyhisselâm'ın şehrindeki ikram sofrasının onsuz kalmaması dışında hiçbir fazileti olmasaydı bile bu yeterli gelirdi. O, bedeni hafifletir ve böylece beden ibadete dinçleşir; etten kaynaklandığı gibi ondan dolayı şehvetler kabarmaz. Buğday da tahıllardandır ve sahih görüşe göre fûm (الفوم) odur. Arpa da ona yakındır ve Medine ehlinin yiyeceğiydi; nitekim mercimek de İbrâhim aleyhisselâm'ın beldesinin yiyeceğiydi. Böylece bu iki taneden her birinin iki peygamberden aleyhimesselâm biri vesilesiyle bir fazileti olmuştur. Nitekim Peygamber sallallâhu

عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمْ يَشْبَعْ هُوَ وَأَهْلُهُ مِنْ خُبْزِ بُرٍّ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ مُتَتَابِعَةٍ مُنْذُ قَدِمَ الْمَدِينَةَ إِلَى أَنْ تَوَفَّاهُ اللَّهُ ﷿. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ) الِاسْتِبْدَالُ: وَضْعُ الشَّيْءِ مَوْضِعَ الآخر، ومنه البدل، وقد تقدم. و" أَدْنى " مَأْخُوذٌ عِنْدَ الزَّجَّاجِ مِنَ الدُّنُوِّ أَيْ الْقُرْبِ فِي الْقِيمَةِ، مِنْ قَوْلِهِمْ: ثَوْبٌ مُقَارِبٌ، أَيْ قَلِيلُ الثَّمَنِ. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ: هُوَ مَهْمُوزٌ مِنَ الدَّنِيءِ الْبَيِّنِ الدَّنَاءَةِ بِمَعْنَى الْأَخَسِّ، إِلَّا أَنَّهُ خُفِّفَ هَمْزَتُهُ. وَقِيلَ: هُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الدُّونِ أَيْ الْأَحَطِّ، فَأَصْلُهُ أَدْوَنُ، أَفْعَلُ، قُلِبَ فَجَاءَ أَفْلَعُ، وَحُوِّلَتِ الْوَاوُ أَلِفًا لِتَطَرُّفِهَا. وقرى فِي الشَّوَاذِّ" أَدْنَى". وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَتَسْتَبْدِلُونَ الْبَقْلَ وَالْقِثَّاءَ وَالْفُومَ وَالْعَدَسَ وَالْبَصَلَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالْمَنِّ وَالسَّلْوَى الَّذِي هُوَ خَيْرٌ. وَاخْتُلِفَ فِي الْوُجُوهِ الَّتِي تُوجِبُ فَضْلَ الْمَنِّ وَالسَّلْوَى عَلَى الشَّيْءِ الَّذِي طَلَبُوهُ وَهِيَ خَمْسَةٌ: الْأَوَّلُ- أَنَّ الْبُقُولَ لَمَّا كَانَتْ لَا خَطَرَ لَهَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمَنِّ وَالسَّلْوَى كَانَا أَفْضَلَ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. الثَّانِي- لَمَّا كَانَ الْمَنُّ وَالسَّلْوَى طَعَامًا مَنَّ اللَّهُ بِهِ عَلَيْهِمْ وَأَمَرَهُمْ بِأَكْلِهِ وَكَانَ فِي اسْتِدَامَةِ أَمْرِ اللَّهِ وَشُكْرِ نِعْمَتِهِ أَجْرٌ وَذُخْرٌ فِي الْآخِرَةِ، وَالَّذِي طَلَبُوهُ عَارٍ مِنْ هَذِهِ الْخَصَائِلِ كَانَ أَدْنَى فِي هَذَا الْوَجْهِ. الثَّالِثُ- لَمَّا كَانَ مَا مَنَّ اللَّهُ بِهِ عَلَيْهِمْ أَطْيَبَ وَأَلَذَّ مِنَ الَّذِي سَأَلُوهُ، كَانَ مَا سَأَلُوهُ أَدْنَى مِنْ هَذَا الْوَجْهِ لَا مَحَالَةَ. الرَّابِعُ- لَمَّا كَانَ مَا أُعْطُوا لَا كُلْفَةَ فيه ولا تعب، والذي طلبوه لا يجئ إِلَّا بِالْحَرْثِ وَالزِّرَاعَةِ وَالتَّعَبِ كَانَ أَدْنَى. الْخَامِسُ- لَمَّا كَانَ مَا يَنْزِلُ عَلَيْهِمْ لَا مِرْيَةَ فِي حِلِّهِ وَخُلُوصِهِ لِنُزُولِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، الحبوب وَالْأَرْضُ يَتَخَلَّلُهَا الْبُيُوعُ وَالْغُصُوبُ وَتَدْخُلُهَا الشُّبَهُ، كَانَتْ أدنى من هذا الوجه.

[Peygamber] aleyhisselam, Medine'ye geldiği günden aziz ve celil olan Allah canını alıncaya kadar ne kendisi ne de ailesi art arda üç gün buğday ekmeğinden doymuş değildir. Yüce Allah'ın: { قالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ } “[Mûsâ] dedi ki: 'Daha hayırlı olanı, daha değersiz olanla mı değiştirmek istiyorsunuz?'” buyruğu: İstibdâl (değiştirmek), bir şeyi diğerinin yerine koymaktır; bedel (karşılık) kelimesi de bundan gelir ve [açıklaması] daha önce geçmişti. ez-Zeccâc'a göre "ednâ" (أَدْنى), dünüvvden (yakınlıktan) yani kıymetteki düşüklükten alınmadır; Arapların, az pahalı (ucuz) elbise anlamında ثَوْبٌ مُقَارِبٌ (seviyesi düşük elbise) demeleri de böyledir. Ali b. Süleyman ise şöyle demiştir: Bu kelime, bayağılığı açık ve en değersiz manasına gelen "denî" (دَنِيء) kelimesinden türemiş olup hemzelidir; ancak hemzesi hafifletilerek [telyin ile] okunmuştur. Bir diğer görüşe göre bu kelime "dûn" (دُون) yani en alçak/aşağı manasından alınmıştır; aslı ef'al (أَفْعَلُ) vezninde "edven" (أَدْوَنُ) iken harf değişimiyle efle' (أَفْلَعُ) veznine dönüşmüş ve vâv harfi sonda yer aldığı için elife çevrilmiştir. Şâzz kıraatlerde de "ednâ" şeklinde okunmuştur. Ayetin anlamı şudur: Siz daha değersiz olan sebzeyi, acuru, sarımsağı, mercimeği ve soğanı; daha hayırlı olan kudret helvası ve bıldırcın eti ile mi değiştirmek istiyorsunuz? Kudret helvası ile bıldırcın etinin onların talep ettiği şeylerden daha üstün olmasını gerektiren hususlarda ihtilaf edilmiş olup bunlar beş tanedir: Birincisi: ez-Zeccâc'ın belirttiğine göre sebzelerin kudret helvası ve bıldırcın etine nispetle bir kıymeti/önemi olmadığı için o ikisi daha üstündü. İkincisi: Kudret helvası ve bıldırcın eti, Allah'ın onlara lütfettiği ve yemelerini emrettiği bir yiyecekti; Allah'ın emrine bağlı kalmakta ve O'nun nimetine şükretmekte ahiret için bir mükâfat ve azık vardı. Onların talep ettiği şey ise bu hasletlerden yoksundu; bu bakımdan daha aşağı idi. Üçüncüsü: Allah'ın kendilerine lütfettiği şey, onların istediğinden daha leziz ve daha hoş idi; bu bakımdan istedikleri şey şüphesiz daha aşağı idi. Dördüncüsü: Kendilerine verilen şeyde hiçbir külfet ve meşakkat yokken, talep ettikleri şey ancak ekip biçmek ve zahmet çekmekle elde edilebiliyordu; bu sebeple daha aşağı idi. Beşincisi: Onlara inen yiyeceğin Allah katından gelmesi sebebiyle helalliğinde ve arılığında hiçbir şüphe yoktu; tahıllara ve toprağa ise alışverişler, gasplar ve şüpheler karışır; bu bakımdan daha aşağı idi.

مَسْأَلَةٌ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ أَكْلِ الطَّيِّبَاتِ وَالْمَطَاعِمِ الْمُسْتَلَذَّاتِ، وَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُحِبُّ الْحَلْوَى وَالْعَسَلَ، وَيَشْرَبُ الْمَاءَ الْبَارِدَ الْعَذْبَ، وَسَيَأْتِي هَذَا الْمَعْنَى فِي" الْمَائِدَةِ" وَ" النَّحْلِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ مُسْتَوْفًى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (اهْبِطُوا مِصْراً) تَقَدَّمَ مَعْنَى الْهُبُوطِ، وَهَذَا أَمْرٌ مَعْنَاهُ التَّعْجِيزُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً" [الاسراء: ٥٠] لِأَنَّهُمْ كَانُوا فِي التِّيهِ وَهَذَا عُقُوبَةٌ لَهُمْ. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ أُعْطُوا مَا طَلَبُوهُ. وَ" مِصْراً" بِالتَّنْوِينِ مُنَكَّرًا قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ، وَهُوَ خَطُّ الْمُصْحَفِ. قَالَ مُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُ: فَمَنْ صَرَفَهَا أَرَادَ مِصْرًا مِنَ الْأَمْصَارِ غَيْرَ مُعَيَّنٍ. وَرَوَى عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:" اهْبِطُوا مِصْراً" قَالَ: مِصْرًا مِنْ هَذِهِ الْأَمْصَارِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِمَّنْ صَرَفَهَا أَيْضًا: أَرَادَ مِصْرَ فِرْعَوْنَ بِعَيْنِهَا. اسْتَدَلَّ الْأَوَّلُونَ بِمَا اقْتَضَاهُ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ مِنْ أَمْرِهِمْ دُخُولَ الْقَرْيَةِ، وَبِمَا تَظَاهَرَتْ بِهِ الرِّوَايَةُ أَنَّهُمْ سَكَنُوا الشَّامَ بَعْدَ التِّيهِ. وَاسْتَدَلَّ الْآخَرُونَ بِمَا فِي الْقُرْآنِ مِنْ أَنَّ اللَّهَ أَوْرَثَ بَنِي إِسْرَائِيلَ دِيَارَ آلِ فِرْعَوْنَ وَآثَارَهُمْ، وَأَجَازُوا صَرْفَهَا. قَالَ الْأَخْفَشُ وَالْكِسَائِيُّ: لِخِفَّتِهَا وَشَبَهِهَا بِهِنْدٍ وَدَعْدٍ، وَأَنْشَدَ:

Mesele: Bu ayette temiz ve lezzetli yiyeceklerin yenilmesinin caiz olduğuna delil vardır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem tatlıyı ve balı sever, soğuk ve tatlı su içerdi. Bu mana Mâide ve Nahl surelerinde inşallah etraflıca gelecektir. Yüce Allah'ın: { اهْبِطُوا مِصْراً } “Bir şehre inin” buyruğunda geçen hübûtun (inmenin) anlamı daha önce geçmişti. Bu, Yüce Allah'ın: { قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً } “De ki: İster taş olun, ister demir” [İsrâ 50] buyruğu gibi aciz bırakma (ta'cîz) manasında bir emirdir; çünkü onlar Tîh çölündeydiler ve bu onlar için bir cezaydı. İstedikleri şeyin kendilerine verildiği de söylenmiştir. Tenvinli ve nekre olarak { مِصْراً } kıraati cumhûrun kıraatidir ve Mushaf'ın hattı da böyledir. Mücâhid ve başkaları şöyle demiştir: Kelimeyi munsarıf kılan (tenvinli okuyan) kimse, belirsiz herhangi bir şehri kastetmiştir. İkrime de İbn Abbâs'tan: { اهْبِطُوا مِصْراً } buyruğu hakkında: "Bu şehirlerden herhangi bir şehir" dediğini rivayet etmiştir. Kelimeyi munsarıf kılanlardan bir grup da doğrudan Firavun'un Mısır'ını kastettiğini söylemiştir. Birinciler, Kur'an'ın zahirinin onlara şehre (karyeye) girmelerini emretmesini ve Tîh çölünden sonra Şam'a yerleştiklerine dair rivayetlerin birbirini desteklemesini delil getirmişlerdir. Diğerleri ise Kur'an'da Allah'ın Firavun hanedanının yurtlarını ve kalıntılarını İsrâiloğullarına miras kıldığına dair ayetleri delil getirmiş ve kelimenin munsarıf olabileceğini caiz görmüşlerdir. el-Ahfeş ve el-Kisâî şöyle demiştir: Hafifliği ve Hind ile Da'd isimlerine benzemesi sebebiyle [munsarıf kılınmıştır]. Şu beyti okumuştur:

لَمْ تَتَلَفَّعْ بِفَضْلِ مِئْزَرِهَا ... دَعْدٌ وَلَمْ تُسْقَ دَعْدُ فِي الْعُلَبِ

"Da'd «دَعْدٌ» izârının fazlalığıyla bürünmedi / Ve Da'd'a «دَعْدُ» tahta kaplarda [süt] içirilmedi."

فَجَمَعَ بَيْنَ اللُّغَتَيْنِ. وَسِيبَوَيْهِ وَالْخَلِيلُ وَالْفَرَّاءُ لَا يُجِيزُونَ هَذَا، لِأَنَّكَ لَوْ سَمَّيْتَ امْرَأَةً بِزَيْدٍ لَمْ تَصْرِفْ. وَقَالَ غَيْرُ الْأَخْفَشِ: أَرَادَ الْمَكَانَ فَصَرَفَ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَأَبَانُ بْنُ تَغْلِبَ وَطَلْحَةُ:" مِصْرَ" بِتَرْكِ الصَّرْفِ. وَكَذَلِكَ هِيَ فِي مُصْحَفِ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ وَقِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ. وَقَالُوا: هِيَ مِصْرُ فِرْعَوْنَ. قَالَ أَشْهَبُ قَالَ لِي مَالِكٌ: هِيَ عِنْدِي مِصْرُ قَرْيَتُكَ مَسْكَنُ فِرْعَوْنَ، ذَكَرَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ وَالْمِصْرُ أَصْلُهُ فِي اللُّغَةِ الْحَدُّ. وَمِصْرُ الدَّارِ: حُدُودُهَا. قَالَ ابْنُ فَارِسٍ وَيُقَالُ: إِنَّ أَهْلَ هَجَرَ يَكْتُبُونَ فِي شُرُوطِهِمْ" اشْتَرَى فُلَانٌ الدَّارَ بِمُصُورِهَا" أَيْ حُدُودِهَا، قَالَ عَدِيٌّ:

Böylece iki lehçeyi bir arada kullanmıştır. Sîbeveyh, el-Halîl ve el-Ferrâ ise buna cevaz vermezler; zira bir kadına Zeyd adını versen gayrimunsarıf yaparsın (tenvin vermezsin). el-Ahfeş'in dışındakiler ise: 'Mekânı kastettiği için munsarıf kıldı' demişlerdir. el-Hasan, Ebân b. Tağlib ve Talha gayrimunsarıf olarak { مِصْرَ } şeklinde okumuşlardır. Übey b. Ka'b'ın mushafında ve İbn Mes'ûd'un kıraatinde de böyledir. Onlar: 'Bu, Firavun'un Mısır'ıdır' demişlerdir. Eşheb demiştir ki: Mâlik bana: 'Bana göre o, senin memleketin olan Firavun'un yerleştiği Mısır'dır' dedi. Bunu İbn Atıyye zikretmiştir. Mısr kelimesinin dildeki asıl anlamı sınırdır. Mısru'd-dâr ise evin sınırlarıdır. İbn Fâris der ki: Hacer ehlinin sözleşmelerinde: 'Falan kimse evi sınırlarıyla (bi-musûrihâ) satın aldı' yani sınırlarıyla satın aldı diye yazdıkları söylenir. Adiyy şöyle demiştir:

وَجَاعِلُ الشَّمْسِ مِصْرًا لَا خَفَاءَ بِهِ ... بَيْنَ النَّهَارِ وَبَيْنَ الليل قد فصلا

"Güneşi, gündüz ile gece arasında hiçbir kapalılığı bulunmayan bir sınır kılan [O'dur]; [onları birbirinden] iyice ayırmıştır."

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ) " مَا" نَصْبٌ بِإِنَّ، وَقَرَأَ ابْنُ وَثَّابٍ وَالنَّخَعِيُّ" سِأَلْتُمْ" بِكَسْرِ السِّينِ، يُقَالُ: سَأَلْتُ وَسَلْتُ بِغَيْرِ هَمْزٍ. وهو من ذوات الواو، بدليل قولهم: يتساولون. ومعنى (ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ) أَيْ أُلْزِمُوهُمَا وَقُضِيَ عَلَيْهِمْ بِهِمَا، مَأْخُوذٌ مِنْ ضَرْبِ الْقِبَابِ، قَالَ الْفَرَزْدَقُ فِي جَرِيرٍ:

Yüce Allah'ın: { فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ } “Şüphesiz istediğiniz şeyler sizindir” buyruğunda { مَا }, inne ile mansuptur. İbn Vessâb ve en-Nehaî sîn harfinin kesresiyle { سِأَلْتُمْ } şeklinde okumuşlardır. Hemzesiz olarak seeltü ve siltü denir. Birbirlerinden istemeleri hakkında yetesâvelûn demeleri deliliyle vâvîdir (kökü vâvlıdır). { ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ } “Onların üzerine alçaklık ve yoksulluk vuruldu” buyruğunun manası ise: Bunlar onlara ayrılmaz kılındı ve aleyhlerine hükmedildi demektir. Çadırların kurulmasından (darbından) alınmadır. el-Ferazdak, Cerîr hakkında şöyle demiştir:

ضَرَبَتْ عَلَيْكَ الْعَنْكَبُوتُ بِنَسْجِهَا ... وَقَضَى عَلَيْكَ بِهِ الْكِتَابُ الْمُنْزَلُ

"Örümcek senin üzerine ağını kurdu; / İndirilen Kitap da aleyhine böyle hükmetti."

وَضَرَبَ الْحَاكِمُ عَلَى الْيَدِ، أَيْ حَمَلَ وَأَلْزَمَ. وَالذِّلَّةُ: الذُّلُّ وَالصَّغَارُ. وَالْمَسْكَنَةُ: الْفَقْرُ. فَلَا يُوجَدُ يَهُودِيٌّ وَإِنْ كَانَ غَنِيًّا خَالِيًا مِنْ زِيِّ الْفَقْرِ وَخُضُوعِهِ وَمَهَانَتِهِ. وَقِيلَ: الذِّلَّةُ فَرْضُ الْجِزْيَةِ، عَنِ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ. وَالْمَسْكَنَةُ الْخُضُوعُ، وَهِيَ مَأْخُوذَةٌ مِنَ السُّكُونِ، أَيْ قَلَّلَ الْفَقْرُ حَرَكَتَهُ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الذِّلَّةُ الصَّغَارُ. وَالْمَسْكَنَةُ مَصْدَرُ الْمِسْكِينِ. وَرَوَى الضَّحَّاكُ بْنُ مُزَاحِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ:" وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ" قَالَ: هُمْ أَصْحَابُ الْقَبَالَاتِ. قوله تعالى: (وَباؤُ) أَيِ انْقَلَبُوا وَرَجَعُوا، أَيْ لَزِمَهُمْ ذَلِكَ. وَمِنْهُ قول ﵇ فِي دُعَائِهِ وَمُنَاجَاتِهِ: (أَبُوءُ بِنِعْمَتِكَ عَلَيَّ) أَيْ أُقِرُّ بِهَا وَأُلْزِمُهَا نَفْسِي. وَأَصْلُهُ فِي اللُّغَةِ الرُّجُوعُ، يُقَالُ بَاءَ بِكَذَا، أَيْ رَجَعَ بِهِ، وَبَاءَ إِلَى الْمَبَاءَةِ وَهِيَ الْمَنْزِلُ أَيْ رَجَعَ. وَالْبَوَاءُ: الرُّجُوعُ بِالْقَوَدِ. وَهُمْ فِي هَذَا الْأَمْرِ بَوَاءٌ، أَيْ سَوَاءٌ، يَرْجِعُونَ فِيهِ إِلَى مَعْنًى وَاحِدٍ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

Hâkimin el koyup yükümlü kılması durumunda darabe'l-hâkimü ale'l-yedi denir. ez-Zillet: Horluk ve aşağılanmadır. el-Meskenet ise fakirliktir. Zengin olsa bile fakirlik kılığından, boyun eğmişliğinden ve düşkünlüğünden uzak hiçbir Yahudi bulunmaz. el-Hasan ve Katâde'den nakledildiğine göre ise ez-Zillet, cizye yükümlülüğüdür. ez-Zeccâc'a göre el-Meskenet boyun eğmektir ve sükûndan (hareketsizlikten) alınmadır; yani fakirlik onun hareketini azaltmıştır. Ebû Ubeyde ise: 'ez-Zillet aşağılanmadır, el-meskenet ise miskin kelimesinin masdarıdır' demiştir. Dahhâk b. Müzâhim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ } ayeti hakkında: "Onlar cizye/vergi ödeyenlerdir" demiştir. Yüce Allah'ın: { وَباؤُ } buyruğu ise döndüler ve geri geldiler, yani bu durum onların üzerine vacip olup ayrılmaz oldu demektir. Peygamber aleyhisselâm'ın dua ve münacatındaki: { أَبُوءُ بِنِعْمَتِكَ عَلَيَّ } “Üzerimdeki nimetini itiraf ederim” sözü de bundandır; yani onu ikrar eder ve kendime bağlarım demektir. Dildeki aslı dönmektir; bir şeyle döndüğünde bâe bi-kezâ denir. Ev/konak anlamına gelen mebâeye döndüğünde bâe ile'l-mebâeti denir. el-Bevâ' ise kısasla dönmektir. Hüm fî hâze'l-emri bevâün yani bu işte eşittirler, onda tek bir anlama dönerler demektir. Şair şöyle demiştir:

أَلَا تَنْتَهِي عَنَّا مُلُوكٌ وَتَتَّقِي ... مَحَارِمَنَا لَا يَبْوءُ الدَّمُ بِالدَّمِ

"Hükümdarlar bizden el çekip haramlarımıza saygı göstermezler mi? / Yoksa kana kan kısasla karşılık verilmez."

أَيْ لَا يَرْجِعُ الدَّمُ بِالدَّمِ فِي الْقَوَدِ. وَقَالَ:

Yani kısasta kan kana denk gelip dönmez. [Şair] şöyle demiştir:

فَآبُوا بِالنِّهَابِ وَبِالسَّبَايَا ... وَأُبْنَا بِالْمُلُوكِ مُصَفَّدِينَا

"Onlar ganimetler ve esirlerle döndüler; / Biz ise zincire vurulmuş hükümdarlarla döndük."

أَيْ رَجَعُوا وَرَجَعْنَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ معنى الغضب في الفاتحة.

Yani onlar döndüler ve biz de döndük. Gazap kelimesinin anlamı daha önce Fâtiha [Suresi tefsirinde] geçmişti.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ) " ذَلِكَ" تَعْلِيلٌ. (بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ) أَيْ يَكْذِبُونَ- بِآياتِ اللَّهِ) أَيْ بِكِتَابِهِ وَمُعْجِزَاتِ أَنْبِيَائِهِ، كَعِيسَى وَيَحْيَى وَزَكَرِيَّا وَمُحَمَّدٍ ﵈. (وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ) مَعْطُوفٌ عَلَى" يَكْفُرُونَ". وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ" يَقْتُلُونَ" وَعَنْهُ أَيْضًا كَالْجَمَاعَةِ. وَقَرَأَ نَافِعٌ" النَّبِيئِينَ" بِالْهَمْزِ حَيْثُ وَقَعَ فِي الْقُرْآنِ إِلَّا فِي مَوْضِعَيْنِ: فِي سُورَةِ الْأَحْزَابِ:" إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرادَ" [الأحزاب. ٥٠]. و" لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا" [الأحزاب: ٥٣] فَإِنَّهُ قَرَأَ بِلَا مَدٍّ وَلَا هَمْزٍ. وَإِنَّمَا تَرَكَ هَمْزَ هَذَيْنِ لِاجْتِمَاعِ هَمْزَتَيْنِ مَكْسُورَتَيْنِ. وَتَرَكَ الْهَمْزَ فِي جَمِيعِ ذَلِكَ الْبَاقُونَ. فَأَمَّا مَنْ هَمَزَ فَهُوَ عِنْدَهُ مِنْ أَنْبَأَ إِذَا أَخْبَرَ، واسم فاعله منبئ. ويجمع نبئ أَنْبِيَاءَ، وَقَدْ جَاءَ فِي جَمْعِ نَبِيٍّ نُبَآءُ، قَالَ الْعَبَّاسُ بْنُ مِرْدَاسٍ السُّلَمِيُّ يَمْدَحُ النَّبِيَّ ﷺ:

Yüce Allah'ın: { ذلِكَ } “İşte bu” buyruğundaki { ذلِكَ } gerekçelendirmedir (ta'lîldir). { بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ } “onların inkâr etmeleri sebebiyledir” yani yalanlamaları; { بِآياتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetlerini” yani İsa, Yahyâ, Zekeriyyâ ve Muhammed aleyhimesselâm gibi peygamberlerinin kitabını ve mucizelerini; { وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ } “ve peygamberleri öldürmeleri [sebebiyledir]” buyruğu { يَكْفُرُونَ } fiiline matuftur. el-Hasan'dan { يُقَتِّلُونَ } şeklinde de rivayet edilmiştir, ondan çoğunluk gibi de rivayet edilmiştir. Nâfi', Ahzâb suresindeki: { إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرادَ } “kendini Peygamber'e hibe ederse ve Peygamber de... dilerse” [Ahzâb 50] ve { لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا } “Peygamber'in evlerine girmeyin” [Ahzâb 53] ayetleri hariç Kur'an'da geçen her yerde bu kelimeyi hemze ile { النَّبِيئِينَ } şeklinde okumuştur. Bu iki yerde ise med ve hemze olmaksızın okumuştur. Bu iki yerde hemzeyi terk etmesinin sebebi, iki kesreli hemzenin yan yana gelmesidir. Diğer kurrâ ise bütün bu yerlerde hemzeyi terk etmiştir. Hemze ile okuyana göre bu kelime, haber verdi anlamındaki enbe'e kökünden gelir ve ism-i fâili münbi'dir. Nebî' kelimesinin çoğulu enbiyâ' olarak gelir; nebî kelimesinin çoğulunun nübeâ' olarak geldiği de vaki olmuştur. Abbâs b. Mirdâs es-Sülemî Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i överken şöyle demiştir:

يَا خَاتَمَ النُّبَآءِ إِنَّكَ مُرْسَلٌ ... بِالْحَقِّ كُلُّ هُدَى السَّبِيلِ هُدَاكَا

"Ey peygamberlerin sonuncusu! Şüphesiz sen hak ile gönderildin; / Yolun her türlü hidayeti ancak senin rehberliğindir."

هَذَا مَعْنَى قِرَاءَةِ الْهَمْزِ. وَاخْتَلَفَ الْقَائِلُونَ بِتَرْكِ الْهَمْزِ، فَمِنْهُمْ مَنِ اشْتَقَّ اشْتِقَاقَ مَنْ هَمَزَ، ثُمَّ سَهَّلَ الْهَمْزَ. وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: هُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ نَبَا يَنْبُو إِذَا ظَهَرَ. فَالنَّبِيُّ مِنَ النُّبُوَّةِ وَهُوَ الِارْتِفَاعُ، فَمَنْزِلَةُ النَّبِيِّ رَفِيعَةٌ. وَالنَّبِيُّ بِتَرْكِ الْهَمْزِ أَيْضًا الطَّرِيقُ، فَسُمِّيَ الرَّسُولُ نَبِيًّا لِاهْتِدَاءِ الْخَلْقِ بِهِ كَالطَّرِيقِ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Hemzeli okuyuşun anlamı budur. Hemzesiz okuyanlar ise ihtilaf etmişlerdir: Onlardan kimi, hemzeli okuyanların iştikakı gibi türetip ardından hemzeyi teshîl etmiş (kolaylaştırmış)tir. Kimi de şöyle demiştir: Kelime, ortaya çıkıp belirginleşti anlamındaki nebâ yenbûdan türemiştir. Buna göre en-Nebî, yükseklik anlamına gelen en-nübüvvedendir; çünkü peygamberin mertebesi yücedir. Hemzesiz okunuşuyla en-Nebiyy aynı zamanda yol demektir. Peygambere tıpkı bir yol gibi insanların onunla doğru yolu bulması sebebiyle nebî denilmiştir. Şair şöyle demiştir:

لَأَصْبَحَ رَتْمًا دِقَاقُ الْحَصَى ... مَكَانَ النَّبِيِّ مِنَ الْكَاثِبِ

"Küçük çakıl taşları un ufak olurdu; / Kâsib tepesindeki yolun bulunduğu yerde."

رَتَمْتُ الشَّيْءِ: كَسَرْتُهُ، يُقَالُ: رَتَمَ أَنْفَهُ وَرَثَمَهُ، بِالتَّاءِ وَالثَّاءِ جَمِيعًا. وَالرَّتْمُ أَيْضًا الْمَرْتُومُ أَيْ الْمَكْسُورُ. وَالْكَاثِبُ اسْمُ جَبَلٍ. فَالْأَنْبِيَاءُ لَنَا كَالسُّبُلِ فِي الْأَرْضِ. وَيُرْوَى أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: السَّلَامُ عَلَيْكَ يا نبئ اللَّهِ، وَهَمَزَ. فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (لَسْتَ بنبي اللَّهِ- وَهَمَزَ- وَلَكِنِّي نَبِيُّ اللَّهِ) وَلَمْ يَهْمِزْ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: ضُعِّفَ سَنَدُ هَذَا الْحَدِيثِ، وَمِمَّا يُقَوِّي ضَعْفَهُ أَنَّهُ ﵇ قَدْ أَنْشَدَهُ الْمَادِحُ:

Retemtü'ş-şey'e: Onu kırdım demektir. Hem tâ hem de sâ ile reteme enfehû ve resemehû denir. er-Retm aynı zamanda kırılmış şey (el-mertûm) demektir. el-Kâsib ise bir dağ ismidir. Dolayısıyla peygamberler bizim için yeryüzündeki yollar gibidir. Rivayet edildiğine göre bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hemze ile: Es-Selâmü aleyke yâ nebî'allâh demiştir. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hemze ile: { لَسْتُ بِنَبِيءِ اللَّهِ وَلَكِنِّي نَبِيُّ اللَّهِ } “Ben nebî'ullah değilim, fakat nebiyyullahım” buyurarak [ikincisinde] hemzelememiştir. Ebû Alî şöyle demiştir: Bu hadisin senedi zayıf bulunmuştur. Zayıflığını güçlendiren hususlardan biri de onu öven şairin aleyhisselâm'a:

يَا خَاتَمَ النُّبَآءِ ...

"Ey peygamberlerin sonuncusu!..."

وَلَمْ يُؤْثَرْ في ذلك إنكار.

[Ve] bu hususta herhangi bir inkâr/itiraz nakledilmemiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (بِغَيْرِ الْحَقِّ) تَعْظِيمٌ لِلشُّنْعَةِ وَالذَّنْبِ الَّذِي أَتَوْهُ. فَإِنْ قِيلَ: هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ قَدْ يَصِحُّ أَنْ يُقْتَلُوا بِالْحَقِّ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ مَعْصُومُونَ مِنْ أَنْ يَصْدُرَ مِنْهُمْ مَا يُقْتَلُونَ بِهِ. قِيلَ لَهُ: لَيْسَ كَذَلِكَ، وَإِنَّمَا خَرَجَ هَذَا مَخْرَجَ الصِّفَةِ لِقَتْلِهِمْ أَنَّهُ ظُلْمٌ وَلَيْسَ بِحَقٍّ، فَكَانَ هَذَا تَعْظِيمًا لِلشُّنْعَةِ عَلَيْهِمْ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا يُقْتَلُ نَبِيٌّ بِحَقٍّ، وَلَكِنْ يُقْتَلُ عَلَى الْحَقِّ، فَصَرَّحَ قَوْلُهُ:" بِغَيْرِ الْحَقِّ" عَنْ شُنْعَةِ الذَّنْبِ وَوُضُوحِهِ، وَلَمْ يَأْتِ نَبِيٌّ قَطُّ بِشَيْءٍ يُوجِبُ قَتْلَهُ. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ جَازَ أَنْ يُخَلِّيَ بَيْنَ الْكَافِرِينَ وَقَتْلِ الْأَنْبِيَاءِ؟ قِيلَ: ذَلِكَ كَرَامَةٌ لَهُمْ وَزِيَادَةٌ فِي مَنَازِلِهِمْ، كَمَثَلِ مَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَلَيْسَ ذَلِكَ بِخِذْلَانٍ لَهُمْ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ: لَمْ يُقْتَلْ نَبِيٌّ قَطُّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ إِلَّا مَنْ لَمْ يُؤْمَرْ بِقِتَالٍ، وَكُلُّ مَنْ أُمِرَ بِقِتَالٍ نُصِرَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ) " ذَلِكَ" رَدٌّ عَلَى الْأَوَّلِ وَتَأْكِيدٌ لِلْإِشَارَةِ إِلَيْهِ. وَالْبَاءُ فِي" بِمَا" بَاءُ السَّبَبِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: أَيْ بِعِصْيَانِهِمْ. وَالْعِصْيَانُ: خِلَافُ الطَّاعَةِ. وَاعْتَصَتِ النَّوَاةُ إِذَا اشْتَدَّتْ. والاعتداء: تجاوز الحد في كل شي، وعرف في الظلم والمعاصي.

Yüce Allah'ın: { بِغَيْرِ الْحَقِّ } “haksız yere” buyruğu, işledikleri günahın ve çirkinliğin büyüklüğünü belirtmek içindir. Şayet: "Bu, onların haklı olarak öldürülmelerinin sahih olabileceğine delildir; oysa peygamberlerin öldürülmelerini gerektirecek bir şey yapmaktan masum oldukları bilinmektedir" denilirse, buna şöyle cevap verilir: Durum öyle değildir. Bu ifade, onların yaptıkları öldürme fiilinin zulüm olup hak olmadığını belirten bir sıfat kabilindendir; dolayısıyla bu, aleyhlerindeki cürmün çirkinliğini vurgulamak içindir. Zira hiçbir peygamberin hak ile öldürülmeyeceği, aksine hak uğruna öldürüleceği malumdur. Dolayısıyla { بِغَيْرِ الْحَقِّ } buyruğu günahın çirkinliğini ve apaçıklığını açıkça ifade etmiştir; hiçbir peygamber asla öldürülmesini gerektirecek bir şeyle gelmemiştir. Şayet: "Kâfirlerin peygamberleri öldürmelerine fırsat verilmesi nasıl caiz olmuştur?" denilirse, şöyle denilir: Bu, müminlerden Allah yolunda öldürülen kimselerde olduğu gibi onlar için bir ikram ve derecelerinin yükseltilmesidir; yoksa onları yalnız ve yardımsız bırakmak (hizlan) değildir. İbn Abbâs ve el-Hasan şöyle demiştir: Peygamberlerden sadece savaşla emrolunmayanlar öldürülmüştür; savaşla emrolunanların hepsi ise zafere ulaştırılmıştır. Yüce Allah'ın: { ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ } “Bu, onların isyan etmeleri ve haddi aşmaları sebebiyledir” buyruğundaki { ذلِكَ }, önceki hükme bir dönüş ve ona işaretin tekididir. { بِمَا } ifadesindeki bâ harfi sebep bildirir. el-Ahfeş: "Yani isyanları sebebiyle" demiştir. İsyan, itaatin zıddıdır. Hurma çekirdeği sertleştiğinde i'tasa'n-nevâtü denir. İ'tidâ (haddi aşmak) ise her şeyde sınırı geçmektir ve daha çok zulüm ve günahlarda bilinir.

[سورة البقرة (٢): الآيات ٦٢ الى ٦٥]

[Bakara Suresi (2), Âyetler 62-65]

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالنَّصارى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢) وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (٦٣) ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ (٦٤) وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ (٦٥)

{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالنَّصارى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢) وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (٦٣) ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ (٦٤) وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ (٦٥) } “Şüphesiz iman edenler; Yahudilerden, Hristiyanlardan ve Sâbiîlerden de kim Allah'a ve ahiret gününe iman edip salih amel işlerse, artık onların ecirleri Rableri katındadır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. (62) Hani sizden kesin söz almış ve Tûr'u üzerinize kaldırmıştık: 'Size verdiğimizi kuvvetle tutun ve içindekini hatırda tutun ki sakınasınız.' (63) Sonra bunun ardından yine yüz çevirdiniz. Eğer üzerinizde Allah'ın lütfu ve merhameti olmasaydı, elbette hüsrana uğrayanlardan olurdunuz. (64) Andolsun, içinizden cumartesi günü haddi aşanları elbette bildiniz. Biz de onlara: 'Aşağılık maymunlar olun' dedik. (65)”

فِيهِ ثَمَانِي مَسَائِلَ: الْأُولَى قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا) أَيْ صَدَّقُوا بِمُحَمَّدٍ ﷺ. وَقَالَ سُفْيَانُ: الْمُرَادُ الْمُنَافِقُونَ. كَأَنَّهُ قَالَ: الَّذِينَ آمَنُوا فِي ظَاهِرِ أَمْرِهِمْ، فَلِذَلِكَ قَرَنَهُمْ بِالْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ، ثُمَّ بَيَّنَ حُكْمَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ مِنْ جَمِيعِهِمْ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ هادُوا) مَعْنَاهُ صَارُوا يَهُودًا، نُسِبُوا إِلَى يَهُوذَا وَهُوَ أَكْبَرُ وَلَدِ يَعْقُوبَ ﵇، فَقَلَبَتِ الْعَرَبُ الذَّالَ دَالًا، لِأَنَّ الْأَعْجَمِيَّةَ إِذَا عُرِّبَتْ غُيِّرَتْ

Bu ayetlerde sekiz mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz iman edenler” buyruğu, yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i tasdik edenler demektir. Süfyân ise: "Kastedilenler münafıklardır. Sanki 'Zahiren iman edenler' demiştir; bundan dolayı onları Yahudiler, Hristiyanlar ve Sâbiîler ile birlikte zikretmiş, sonra da hepsinden Allah'a ve ahiret gününe [gerçekten] iman edenlerin hükmünü açıklamıştır" demiştir. İkincisi: Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ هادُوا } “Yahudiler” buyruğu; yani Yahudi olanlar demektir. Bunlar Ya'kūb aleyhisselâm'ın en büyük oğlu Yehûzâ'ya nispet edilmişlerdir; yabancı kelimeler Arapçalaştırıldığında lafzı değiştirildiği için Araplar zâl harfini dâl harfine dönüştürmüşlerdir.

عَنْ لَفْظِهَا. وَقِيلَ: سُمُّوا بِذَلِكَ لِتَوْبَتِهِمْ عَنْ عِبَادَةِ الْعِجْلِ. هَادَ: تَابَ. وَالْهَائِدُ: التَّائِبُ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Onların buzağıya tapmaktan tövbe etmeleri sebebiyle böyle isimlendirildikleri de söylenmiştir. Hâde: Tövbe etti demektir. el-Hâid ise tövbe eden kimsedir. Şair şöyle demiştir:

إِنِّي امْرُؤٌ مِنْ حُبِّهِ هَائِدُ

"Ben onun sevgisinden tövbe eden bir adamım."

أَيْ تائب. وفى التنزيل:" إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ" [الأعراف: ١٥٦] أَيْ تُبْنَا. وَهَادَ الْقَوْمُ يَهُودُونَ هَوْدًا وَهِيَادَةً إِذَا تَابُوا. وَقَالَ ابْنُ عَرَفَةَ:" هُدْنا إِلَيْكَ" أَيْ سَكَنَّا إِلَى أَمْرِكَ. وَالْهَوَادَةُ السُّكُونُ وَالْمُوَادَعَةُ. قال: ومنه قول تَعَالَى:" إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا". وَقَرَأَ أَبُو السَّمَّالِ:" هَادَوْا" بِفَتْحِ الدَّالِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالنَّصارى) جَمْعٌ وَاحِدُهُ نَصْرَانِيٌّ. وَقِيلَ: نَصْرَانُ بِإِسْقَاطِ الْيَاءِ، وَهَذَا قَوْلُ سِيبَوَيْهِ. وَالْأُنْثَى نَصْرَانَةٌ، كَنَدْمَانَ وَنَدْمَانَةٍ. وَهُوَ نَكِرَةٌ يُعَرَّفُ بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Yani tövbe eden. Kur'an'da: { إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ } “Şüphesiz biz sana döndük/tövbe ettik” [A'râf 156] yani tövbe ettik buyrulmuştur. Bir topluluk tövbe ettiğinde hâde'l-kavmü yehûdûne hevden ve hiyâdeten denir. İbn Arefe: "{ هُدْنا إِلَيْكَ } yani senin emrine sükûnetle yöneldik demektir. el-Hevâde ise sükûn ve barışıklıktır" demiştir ve: "Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا } buyruğu da bundandır" diye eklemiştir. Ebu's-Semmâl dâl harfinin fethasıyla { هَادَوْا } şeklinde okumuştur. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { وَالنَّصارى } “Hristiyanlar” buyruğu bir çoğuldur; tekili nasrâniyydir. Yâ harfi atılarak nasrân olduğu da söylenmiştir; bu Sîbeveyh'in görüşüdür. Müennesi (dişili) ise nedmân ve nedmâne gibi nasrânedir. Nekredir, elif-lâm ile marife yapılır. Şair şöyle demiştir:

صَدَّتْ كَمَا صَدَّ عَمَّا لَا يَحِلُّ لَهُ ... سَاقِي نَصَارَى قُبَيْلَ الْفِصْحِ صُوَّامُ

"O yüz çevirdi; tıpkı Paskalya yortusunun hemen öncesinde / Oruç tutan Hristiyanların sakisi, kendisine helal olmayan şeyden yüz çevirdiği gibi."

فَوَصَفَهُ بِالنَّكِرَةِ. وَقَالَ الْخَلِيلُ: وَاحِدُ النَّصَارَى نَصْرِيٌّ، كَمَهْرِيٌّ وَمَهَارَى. وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ شَاهِدًا عَلَى قَوْلِهِ:

[Görüldüğü gibi] onu nekre ile nitelemiştir. el-Halîl ise: "en-Nasârâ kelimesinin tekili, mehrî ve mehârâ gibi nasrîdir" demiştir. Sîbeveyh kendi görüşüne şahit olarak şu beyti okumuştur:

تَرَاهُ إِذَا دَارَ الْعِشَا مُتَحَنِّفًا ... وَيُضْحِي لَدَيْهِ وَهُوَ نَصْرَانُ شَامِسُ

"Akşam vakti döndüğünde onu hanîf (müslüman) gibi görürsün; / Kuşluk vaktine ulaştığında ise o, [dininde] katı bir Hristiyandır."

وَأَنْشَدَ:

Ve şu beyti okumuştur:

فَكِلْتَاهُمَا خَرَّتْ وَأَسْجَدَ رَأْسُهَا ... كَمَا أَسْجَدَتْ نَصْرَانَةٌ لَمْ تَحَنَّفِ

"Her ikisi de yere kapandı ve başlarını eğdiler / Tıpkı hanîf olmayan bir Hristiyan kadının başını eğdiği gibi."

يُقَالُ: أَسْجَدَ إِذَا مَالَ. وَلَكِنْ لَا يُسْتَعْمَلُ نَصْرَانُ ونصرانة إلا بياء النَّسَبِ، لِأَنَّهُمْ قَالُوا: رَجُلٌ نَصْرَانِيٌّ وَامْرَأَةٌ نَصْرَانِيَّةٌ. وَنَصَّرَهُ: جَعَلَهُ نَصْرَانِيًّا. وَفِي الْحَدِيثِ: (فَأَبَوَاهُ يُهَوِّدَانِهِ أَوْ يُنَصِّرَانِهِ). وَقَالَ ﵇: (لَا يَسْمَعُ بِي أَحَدٌ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ يَهُودِيٌّ وَلَا نصراني

[Arapçada] eğildiği zaman escede (أَسْجَدَ) denilir. Fakat nasrân (نَصْرَان) ve nasrâne (نصرانة) [kelimeleri] ancak nisbet yâ'sı ile kullanılır; nitekim [Araplar] raculün nasrâniyyün (رَجُلٌ نَصْرَانِيٌّ - Hristiyan bir adam) ve imraetün nasrâniyyetün (امْرَأَةٌ نَصْرَانِيَّةٌ - Hristiyan bir kadın) demişlerdir. Nassara-hu (نَصَّرَهُ) ise 'onu Hristiyan yaptı' [demektir]. Hadiste [şöyle] buyrulmuştur: «فَأَبَوَاهُ يُهَوِّدَانِهِ أَوْ يُنَصِّرَانِهِ» «...fakat anne babası onu Yahudileştirir veya Hristiyanlaştırır.» [Peygamber] aleyhisselâm da [şöyle] buyurmuştur: «لَا يَسْمَعُ بِي أَحَدٌ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ يَهُودِيٌّ وَلَا نصراني» «Bu ümmetten Yahudi olsun Hristiyan olsun beni işiten hiçbir kimse yoktur ki...

ثُمَّ لَمْ يُؤْمِنْ بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَّا كَانَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ (. وَقَدْ جَاءَتْ جُمُوعٌ عَلَى غَيْرِ مَا يُسْتَعْمَلُ وَاحِدُهَا، وَقِيَاسُهُ النَّصْرَانِيُّونَ. ثُمَّ قِيلَ: سُمُّوا بِذَلِكَ لِقَرْيَةٍ تُسَمَّى" نَاصِرَةَ" كَانَ يَنْزِلُهَا عِيسَى ﵇ فَنُسِبَ إِلَيْهَا فَقِيلَ: عِيسَى النَّاصِرِيُّ، فَلَمَّا نُسِبَ أَصْحَابُهُ إِلَيْهِ قِيلَ النَّصَارَى، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ. وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَنَصْرَانُ قَرْيَةٌ بِالشَّامِ يُنْسَبُ إِلَيْهَا النَّصَارَى، وَيُقَالُ نَاصِرَةٌ. وَقِيلَ: سُمُّوا بِذَلِكَ لِنُصْرَةِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا، قَالَ الشَّاعِرُ:

(ثُمَّ لَمْ يُؤْمِنْ بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَّا كَانَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ) sonra benimle gönderilene iman etmezse, mutlaka cehennem ehlinden olur.” Çoğul kalıpları bazen tekillerinin kullanılageldiği ölçünün dışında da gelmiştir; kurala göre olanı ise en-Nasrâniyyûndur. Daha sonra şöyle denilmiştir: Îsâ aleyhisselâm'ın kaldığı ve "Nasıra" adı verilen bir köye nispet edildikleri için bu ismi almışlardır; ona nispetle "en-Nâsırî Îsâ" denilmiş, ashâbı da ona nispet edilince "en-Nasârâ" denmiştir. Bunu İbn Abbâs ve Katâde söylemiştir. el-Cevherî ise şöyle demiştir: "Nasrân, Şam'da bir köydür; Nasârâ ona nispet edilir, Nâsıra da denilir." Birbirlerine yardım ettikleri için (nusretten ötürü) bu adı aldıkları da söylenmiştir. Şair şöyle demiştir: