Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 11. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لَمَّا رَأَيْتُ نَبَطًا أَنْصَارًا ... شمرت عن ركبتي الإزار

"Nabatlıları yardımcılar olarak gördüğümde / Eteğimi dizlerime kadar sıvadım.

كُنْتُ لَهُمْ مِنَ النَّصَارَى جَارَا

Nasrânîlerden onlara bir komşu oldum."

وَقِيلَ: سُمُّوا بِذَلِكَ لِقَوْلِهِ:" مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ" [آل عمران: ٥٢]. الرباعة- قوله تعالى: (وَالصَّابِئِينَ) جمع صَابِئٍ، وَقِيلَ: صَابٍ، وَلِذَلِكَ اخْتَلَفُوا فِي هَمْزِهِ، وَهَمَزَهُ الْجُمْهُورُ إِلَّا نَافِعًا. فَمَنْ هَمَزَهُ جَعَلَهُ من صبأت النجوم إذا طلعت، وصابت ثَنِيَّةُ الْغُلَامِ إِذَا خَرَجَتْ. وَمَنْ لَمْ يَهْمِزْ جَعَلَهُ مِنْ صَبَا يَصْبُو إِذَا مَالَ. فَالصَّابِئُ فِي اللُّغَةِ: مَنْ خَرَجَ وَمَالَ مِنْ دِينٍ إِلَى دِينٍ، وَلِهَذَا كَانَتِ الْعَرَبُ تَقُولُ لِمَنْ أَسْلَمَ قَدْ صَبَأَ. فَالصَّابِئُونَ قَدْ خَرَجُوا مِنْ دِينِ أَهْلِ الْكِتَابِ. الْخَامِسَةُ- لَا خِلَافَ فِي أَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَهْلُ كِتَابٍ وَلِأَجْلِ كِتَابِهِمْ جَازَ نِكَاحُ نِسَائِهِمْ وَأَكْلُ طَعَامِهِمْ- عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي الْمَائِدَةِ - وَضَرْبُ الْجِزْيَةِ عَلَيْهِمْ، عَلَى مَا يَأْتِي فِي، سُورَةِ" بَرَاءَةَ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَاخْتُلِفَ فِي الصَّابِئِينَ، فَقَالَ السُّدِّيُّ: هُمْ فِرْقَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَقَالَهُ إِسْحَاقُ بن رَاهْوَيْهِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَقَالَ إِسْحَاقُ: لَا بَأْسَ بِذَبَائِحِ الصَّابِئِينَ لِأَنَّهُمْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا بَأْسَ بِذَبَائِحِهِمْ وَمُنَاكَحَةِ نِسَائِهِمْ. وَقَالَ الْخَلِيلُ: هُمْ قَوْمٌ يُشْبِهُ دِينُهُمْ دِينَ النَّصَارَى، إِلَّا أَنَّ قِبْلَتَهُمْ نَحْوُ مَهَبِّ الْجَنُوبِ، يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ عَلَى دِينِ نُوحٍ ﵇. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ وَابْنُ أَبِي نَجِيحٍ: هُمْ قَوْمٌ تَرَكَّبَ دِينُهُمْ بَيْنَ الْيَهُودِيَّةِ وَالْمَجُوسِيَّةِ، لَا تُؤْكَلُ ذَبَائِحُهُمْ. ابْنُ عَبَّاسٍ: وَلَا تُنْكَحُ نِسَاؤُهُمْ. وَقَالَ الْحَسَنُ أَيْضًا وَقَتَادَةُ هُمْ قَوْمٌ يَعْبُدُونَ الْمَلَائِكَةَ وَيُصَلُّونَ إِلَى الْقِبْلَةِ وَيَقْرَءُونَ الزبور ويصلون الخمس، رآهم زياد

Şöyle de denilmiştir: Onlar, { مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ } “Allah yolunda benim yardımcılarım kimlerdir? Havariler: Bizler Allah'ın [dininin] yardımcılarıyız, dediler” [Âl-i İmrân: 52] buyruğundan ötürü bu şekilde isimlendirilmişlerdir. Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: (وَالصَّابِئِينَ) "ve Sâbiîler" buyruğu, *sâbi'* (صَابِئ) kelimesinin çoğuludur; *sâb'* (صَابٍ) şeklinde olduğu da söylenmiştir. Bu sebeple hemzeli okunup okunmaması hususunda ihtilaf etmişlerdir. Nâfi‘ müstesna, cumhur bunu hemzeli okumuştur. Hemzeli okuyan kimse bunu, yıldızlar doğduğu zaman kullanılan *sebeet en-nucûm* (صَبَأَتِ النُّجُومُ) ve çocuğun ön dişi çıktığı zaman kullanılan *sebeet seniyyetü'l-ğulâm* (صَبَأَتْ ثَنِيَّةُ الْغُلَامِ) ifadelerinden [türemiş] saymıştır. Hemzesiz okuyan ise bunu meylettiği zaman kullanılan *sabâ yasbû* (صَبَا يَصْبُو) fiilinden [türemiş] kabul etmiştir. Lügatte *sâbi'* (الصَّابِئُ), bir dinden çıkıp başka bir dine meyleden kimsedir. Bu sebeple Araplar Müslüman olan kimse için: "O, dininden çıktı (sâbiî oldu)" derlerdi. Sâbiîler de Ehl-i Kitâb'ın dininden çıkmış kimselerdir. Beşinci [Mesele]- Yahudilerin ve Hristiyanların Ehl-i Kitâp olduğunda hiçbir ihtilaf yoktur. Kitapları sebebiyle -ileride Mâide [suresinde] açıklaması geleceği üzere- onların kadınlarıyla evlenmek ve kestiklerini yemek caiz kılınmış; -inşâallah ileride Tevbe [Berâe] suresinde geleceği üzere- kendilerine cizye konulmuştur. Sâbiîler hakkında ise ihtilaf edilmiştir: es-Süddî: "Onlar Ehl-i Kitâb'dan bir fırkadır" demiştir; İshâk b. Râhûye de böyle söylemiştir. İbnü'l-Münzir der ki: İshâk şöyle demiştir: "Sâbiîlerin kestiklerini yemekte bir sakınca yoktur; çünkü onlar Ehl-i Kitâb'dan bir taifedir." Ebû Hanîfe de: "Onların kestiklerinde ve kadınlarıyla evlenmekte bir sakınca yoktur" demiştir. el-Halîl şöyle demiştir: "Onlar, dinleri Hristiyanların dinine benzeyen bir topluluktur; ancak kıbleleri güney rüzgârının estiği yöne doğrudur ve Nûh aleyhisselâm'ın dini üzere olduklarını iddia ederler." Mücâhid, el-Hasan ve İbn Ebî Necîh şöyle demişlerdir: "Onlar, dinleri Yahudilik ile Mecûsîlik arasında karışmış bir topluluktur; kestikleri yenmez." İbn Abbâs: "Kadınlarıyla da evlenilmez" [diye eklemiştir]. Yine el-Hasan ile Katâde şöyle demişlerdir: "Onlar meleklere tapan, kıbleye doğru namaz kılan, Zebûr okuyan ve beş vakit namaz kılan bir topluluktur." Ziyâd

ابن أَبِي سُفْيَانَ فَأَرَادَ وَضْعَ الْجِزْيَةِ عَنْهُمْ حِينَ عَرَفَ أَنَّهُمْ يَعْبُدُونَ الْمَلَائِكَةَ. وَالَّذِي تَحَصَّلَ مِنْ مَذْهَبِهِمْ- فِيمَا ذَكَرَهُ بَعْضُ عُلَمَائِنَا- أَنَّهُمْ مُوَحِّدُونَ مُعْتَقِدُونَ تَأْثِيرَ النُّجُومِ وَأَنَّهَا فَعَّالَةٌ، وَلِهَذَا أَفْتَى أَبُو سَعِيدٍ الْإِصْطَخْرِيُّ الْقَادِرُ بِاللَّهِ بِكُفْرِهِمْ حِينَ سَأَلَهُ عَنْهُمْ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَنْ آمَنَ) أَيْ صَدَّقَ. وَ" مَنْ" فِي قَوْلِهِ:" مَنْ آمَنَ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بَدَلٌ مِنَ" الَّذِينَ". وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ" فَلَهُمْ" دَاخِلَةٌ بِسَبَبِ الْإِبْهَامِ الذي في" مَنْ". و" فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ" ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ فِي مَوْضِعِ خَبَرِ إِنَّ. وَيَحْسُنُ أَنْ يَكُونَ" مَنْ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ، وَمَعْنَاهَا الشَّرْطُ. وَ" آمَنَ" فِي مَوْضِعِ جزم بالشرط، والفاء الجواب. و" فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ" خَبَرُ" مَنْ"، وَالْجُمْلَةُ كُلُّهَا خَبَرُ" إِنَّ"، وَالْعَائِدُ عَلَى" الَّذِينَ" مَحْذُوفٌ، تَقْدِيرُهُ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ. وَفِي الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ اندارج الْإِيمَانِ بِالرُّسُلِ وَالْكُتُبِ وَالْبَعْثِ. السَّابِعَةُ- إِنْ قَالَ قائل: لم جمع الضمير في قول تعالى:" فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ" وَ" آمَنَ" لَفْظٌ مُفْرَدٌ لَيْسَ بِجَمْعٍ، وَإِنَّمَا كَانَ يَسْتَقِيمُ لَوْ قَالَ: لَهُ أَجْرُهُ. فَالْجَوَابُ أَنَّ" مَنْ" يَقَعُ عَلَى الْوَاحِدِ وَالتَّثْنِيَةِ وَالْجَمْعِ، فَجَائِزٌ أَنْ يَرْجِعَ الضَّمِيرُ مُفْرَدًا وَمُثَنًّى وَمَجْمُوعًا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ" [يونس: ٤٢] عَلَى الْمَعْنَى. وَقَالَ:" وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ" عَلَى اللَّفْظِ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

b. Ebî Süfyân onları görmüş ve meleklere taptıklarını öğrenince onlardan cizyeyi kaldırmak istemişti. Bazı âlimlerimizin belirttiklerine göre onların mezhebinden anlaşılan özet şudur: Onlar bir tek yaratıcıya inanmakla birlikte yıldızların tesirine ve onların fiil sahibi olduğuna inanırlar. Bu sebeple Ebû Saîd el-İstahrî, el-Kādir-Billâh onlara dair soru sorduğunda onların kâfir olduklarına fetva vermiştir. Altıncısı: Yüce Allah'ın: { مَنْ آمَنَ } “her kim iman ederse” buyruğu, yani tasdik ederse demektir. { مَنْ آمَنَ } ifadesindeki { مَنْ } nasb mahallinde olup { الَّذِينَ } kelimesinden bedeldir. { فَلَهُمْ } ifadesindeki fâ harfi, { مَنْ } kelimesindeki kapalılık (mübhemlik) sebebiyle dahil olmuştur. { فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ } ise mübteda ve haber olup { إِنَّ }'nin haberinin yerindedir. { مَنْ } kelimesinin şart anlamı taşıyarak ibtidadan ötürü ref mahallinde olması da uygundur. { آمَنَ } şart sebebiyle cezm mahallindedir, fâ ise cevaptır. { فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ } ise { مَنْ } kelimesinin haberidir; cümlenin tamamı { إِنَّ }'nin haberidir. { الَّذِينَ } kelimesine dönen zamir hazfedilmiştir, takdiri men âmene minhüm billâh (onlardan her kim Allah'a iman ederse) şeklindedir. Allah'a ve ahiret gününe iman etmenin içine peygamberlere, kitaplara ve öldükten sonra dirilmeye iman etmek de dahildir. Yedincisi: Eğer birisi: "{ آمَنَ } lafzı çoğul olmayıp tekil olduğu halde, Yüce Allah'ın: { فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ } buyruğundaki zamir niçin çoğul kılınmıştır; oysa bu ancak lehû ecruhû (onun mükâfatı kendisinindir) denilseydi düzgün olurdu?" derse, cevap şudur: { مَنْ } kelimesi tekil, tesniye (ikil) ve cemi (çoğul) için kullanılır; bu yüzden zamirin tekil, ikil veya çoğul olarak dönmesi caizdir. Nitekim Yüce Allah manayı gözeterek: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ } “Onlardan seni dinleyenler de vardır” [Yûnus 42] buyurmuştur. Lafzı gözeterek de: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ } “Onlardan seni dinleyen [kimse] vardır” buyurmuştur. Şair şöyle demiştir:

أَلِمَّا بِسَلْمَى عَنْكُمَا إِنْ عَرَضْتُمَا ... وَقُولَا لَهَا عُوجِيَ عَلَى مَنْ تخلفوا

"Eğer yanından geçerseniz Selmâ'ya uğrayın / Ve ona deyin ki: Geride kalanlara [merhametle] yönel."

وقال الفرزدق:

el-Ferezdak da şöyle demiştir:

تعال فإن عاهدتني لَا تَخُونُنِي ... نَكُنْ مِثْلَ مَنْ يَا ذِئْبُ يَصْطَحِبَانِ

"Gel, bana ihanet etmeyeceğine dair söz verirsen / Ey kurt, birbiriyle arkadaşlık eden iki kimse gibi oluruz."

فَحُمِلَ عَلَى الْمَعْنَى وَلَوْ حُمِلَ عَلَى اللفظ لقال: يصطحب وتخلف. وقال تَعَالَى:" وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ" فَحُمِلَ عَلَى اللَّفْظِ. ثُمَّ قَالَ:" خالِدِينَ" فَحُمِلَ عَلَى الْمَعْنَى، وَلَوْ رَاعَى اللَّفْظَ لَقَالَ: خَالِدًا فِيهَا. وَإِذَا جَرَى مَا بَعْدَ" مَنْ" عَلَى اللَّفْظِ فَجَائِزٌ أَنْ يُخَالَفَ بِهِ بَعْدُ عَلَى الْمَعْنَى كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَإِذَا جَرَى مَا بَعْدَهَا عَلَى الْمَعْنَى لَمْ يَجُزْ أَنْ يُخَالَفَ بِهِ بَعْدُ عَلَى اللَّفْظِ لِأَنَّ الْإِلْبَاسَ يَدْخُلُ فِي الْكَلَامِ. وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِي قوله تعالى: (وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ). وَالْحَمْدُ لِلَّهِ.

[Şair burada fiili] anlama hamletmiştir (anlamı gözetmiştir); şayet lafza hamletmiş olsaydı "yasthab" (يصطحب) ve "tuhlif" (تخلف) derdi. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ } “Kim Allah'a ve Resûlüne itaat ederse, [Allah] onu altından ırmaklar akan cennetlere koyar”. Burada [ifade] lafza hamletmiştir. Ardından { خالِدِينَ } “orada ebedî kalıcılar olarak” buyurarak [çoğul getirmek suretiyle] anlama hamletmiştir; şayet lafzı gözetmiş olsaydı "orada ebedî kalıcı olarak" (خَالِدًا فِيهَا) derdi. "Men" (مَنْ) edatından sonra gelen ifade lafza göre cereyan ettiğinde, daha sonra bu ayette olduğu gibi anlama göre farklılaştırılması caizdir. Ancak "men"den sonra gelen ifade anlama göre cereyan ettiğinde, daha sonra lafza göre farklılaştırılması caiz olmaz; çünkü bu durumda söze kapalılık (ilbâs) girer. Yüce Allah'ın: { وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar mahzun da olmayacaklardır” buyruğuna dair açıklama daha önce geçmişti. Hamd Allah'adır.

الثَّامِنَةُ- رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ قَوْلَهُ: (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا" [الحج: ١٧] الآية. منسوخ بقوله تعالى:" يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ" [آل عمران: ٨٥] الْآيَةَ. وَقَالَ غَيْرُهُ: لَيْسَتْ بِمَنْسُوخَةٍ. وَهِيَ فِيمَنْ ثَبَتَ عَلَى إِيمَانِهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بِالنَّبِيِّ ﵇.

Sekizincisi: İbn Abbâs'tan: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا } [Hac 17] ayetinin Yüce Allah'ın: { يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ } “Kim İslam'dan başka bir din ararsa, asla ondan kabul edilmeyecektir” [Âl-i İmrân 85] ayetiyle mensuh olduğu (hükmünün kaldırıldığı) rivayet edilmiştir. Başkaları ise: "Mensuh değildir; bu ayet, Peygamber aleyhisselâm'a inananlardan imanı üzere sebat edenler hakkındadır" demiştir.

[تفسير]

[Tefsir]

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (٦٣) ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ (٦٤) قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ) هَذِهِ الْآيَةُ تُفَسِّرُ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى" وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ" [الأعراف: ١٧١]. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْمَعْنَى زَعْزَعْنَاهُ فَاسْتَخْرَجْنَاهُ مِنْ مكانه. قال: وكل شي قَلَعْتَهُ فَرَمَيْتَ بِهِ فَقَدْ نَتَقْتَهُ. وَقِيلَ: نَتَقْنَاهُ رَفَعْنَاهُ. قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: النَّاتِقُ الرَّافِعُ، وَالنَّاتِقُ الْبَاسِطُ، وَالنَّاتِقُ الْفَاتِقُ. وَامْرَأَةٌ نَاتِقٌ وَمُنْتَاقٌ: كَثِيرَةُ الْوَلَدِ. وَقَالَ الْقُتَبِيُّ: أُخِذَ ذَلِكَ مِنْ نَتْقِ السِّقَاءِ، وَهُوَ نَفْضُهُ حَتَّى تُقْتَلَعَ الزُّبْدَةَ مِنْهُ. قَالَ وَقَوْلُهُ:" وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ" قَالَ: قُلِعَ مِنْ أَصْلِهِ. وَاخْتُلِفَ فِي الطُّورِ، فَقِيلَ: الطُّورُ اسْمٌ لِلْجَبَلِ الَّذِي كَلَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ مُوسَى ﵇ وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ فِيهِ التَّوْرَاةَ دُونَ غَيْرِهِ، رَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَرَوَى الضَّحَّاكُ عَنْهُ أَنَّ الطُّورَ مَا أَنْبَتَ مِنَ الْجِبَالِ خَاصَّةً دُونَ مَا لَمْ يُنْبِتْ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: أَيُّ جَبَلٍ كَانَ. إِلَّا أَنَّ مُجَاهِدًا قَالَ: هُوَ اسْمٌ لِكُلِّ جَبَلٍ بِالسُّرْيَانِيَّةِ، وَقَالَهُ أَبُو الْعَالِيَةِ. وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ هَلْ وَقَعَ فِي الْقُرْآنِ أَلْفَاظٌ مُفْرَدَةٌ غَيْرُ مُعَرَّبَةٍ مِنْ غَيْرِ كَلَامٍ فِي مُقَدِّمَةِ الْكِتَابِ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَزَعَمَ الْبَكْرِيُّ أَنَّهُ سُمِّيَ بِطُورِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ ﵇، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. الْقَوْلُ فِي سَبَبِ رَفْعِ الطُّورِ وَذَلِكَ أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا جَاءَ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ بِالْأَلْوَاحِ فِيهَا التَّوْرَاةُ قَالَ لَهُمْ: خُذُوهَا وَالْتَزِمُوهَا. فَقَالُوا: لَا! إِلَّا أَنْ يُكَلِّمَنَا اللَّهُ بِهَا كَمَا كَلَّمَكَ. فَصُعِقُوا ثُمَّ أُحْيُوا. فَقَالَ لَهُمْ: خُذُوهَا. فَقَالُوا لَا. فَأَمَرَ اللَّهُ الْمَلَائِكَةَ فَاقْتَلَعَتْ جَبَلًا من جبال فلسطين طوله

Yüce Allah'ın: { وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } (63) “Hani sizden kesin söz almış ve Tûr'u üzerinize kaldırmıştık: 'Size verdiğimize kuvvetle sarılın ve içindekini hatırda tutun ki sakınasınız' [demiştik].” { ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ } (64) “Sonra bunun ardından yine yüz çevirdiniz. Eğer üzerinizde Allah'ın lütfu ve rahmeti olmasaydı, elbette hüsrana uğrayanlardan olurdunuz” buyrukları: Yüce Allah'ın: { وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ } “Hani sizden kesin söz almış ve Tûr'u üzerinize kaldırmıştık” buyruğu: Bu ayet, Yüce Allah'ın: { وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ } “Hani bir vakit dağı sanki bir gölgelikmiş gibi üzerlerine kaldırmıştık” [A'râf 171] buyruğunun manasını açıklamaktadır. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: "Bunun anlamı; onu sarsıp yerinden çıkardık, demektir." Yine o: "Kökünden söküp fırlattığın her şeyi netaqte (نَتَقْتَهُ) yapmışsındır" demiştir. "Netaqnâhu (نَتَقْنَاهُ): Onu kaldırdık [anlamındadır]" da denilmiştir. İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: "en-Nâtık (النَّاتِقُ); kaldıran, en-nâtık; yayan ve en-nâtık; yaran/açan demektir. 'İmraetün nâtıkun ve mintâk' (امْرَأَةٌ نَاتِقٌ وَمُنْتَاقٌ) ise çok çocuk doğuran kadın demektir." el-Kutebî ise şöyle demiştir: "Bu [kelime], tulumun içindeki yağ topağı sökülüp çıkıncaya kadar silkelenmesi anlamına gelen 'netku's-sikâ' (نَتْقِ السِّقَاءِ) tabirinden alınmıştır." O, Yüce Allah'ın: { وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ } buyruğu hakkında: "Kökünden söküldü" demiştir. Tûr hakkında ihtilaf edilmiştir: Tûr'un, diğerleri değil, yalnızca Allah'ın Mûsâ aleyhisselâm ile üzerinde konuştuğu ve ona Tevrat'ı indirdiği dağın adı olduğu söylenmiştir. Bunu İbn Cüreyc, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Dahhâk ise ondan [İbn Abbâs'tan], Tûr'un bitki bitirmeyenler değil, sadece bitki bitiren dağlar olduğu rivayetini nakletmiştir. Mücâhid ve Katâde ise: "Hangi dağ olursa olsun [dağ demektir]" demişlerdir. Ancak Mücâhid, onun Süryanicede her dağın adı olduğunu söylemiştir; Ebü'l-Âliye de böyle demiştir. Kur'an'da yabancı dillerden Arapçalaşmamış müfred (tekil) lafızların bulunup bulunmadığına dair açıklama, kitabın mukaddimesinde geçmişti. Hamd Allah'a mahsustur. el-Bekrî ise [bu dağın] İsmâil aleyhisselâm'ın oğlu Tûr'un adıyla isimlendirildiğini ileri sürmüştür; Yüce Allah en iyisini bilir. Tûr'un Kaldırılma Sebebi Hakkındaki Görüş: Mûsâ aleyhisselâm, İsrâiloğullarına Allah katından içinde Tevrat bulunan levhalarla geldiğinde onlara: "Bunları alın ve gereğince amel edin" dedi. Onlar ise: "Hayır! Allah seninle konuştuğu gibi bizimle de bizzat konuşmadıkça [almayız]!" dediler. Bunun üzerine çarpılıp bayıldılar (yıldırım çarptı), sonra tekrar diriltildiler. Mûsâ onlara: "Bunu alın" dedi. Onlar yine: "Hayır" dediler. Bunun üzerine Allah meleklere emretti; onlar da Filistin dağlarından uzunluğu...

فَرْسَخٌ فِي مِثْلِهِ، وَكَذَلِكَ كَانَ عَسْكَرُهُمْ، فَجُعِلَ عَلَيْهِمْ مِثْلُ الظُّلَّةِ، وَأُتُوا بِبَحْرٍ مِنْ خَلْفِهِمْ، وَنَارٍ مِنْ قِبَلِ وُجُوهِهِمْ، وَقِيلَ لَهُمْ: خُذُوهَا وَعَلَيْكُمُ الْمِيثَاقُ أَلَّا تُضَيِّعُوهَا، وَإِلَّا سَقَطَ عَلَيْكُمُ الْجَبَلُ. فَسَجَدُوا تَوْبَةً لِلَّهِ وَأَخَذُوا التَّوْرَاةَ بِالْمِيثَاقِ. قَالَ الطَّبَرِيُّ عَنْ بَعْضِ الْعُلَمَاءِ: لَوْ أَخَذُوهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِمْ مِيثَاقٌ. وَكَانَ سُجُودُهُمْ عَلَى شِقٍّ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَرْقُبُونَ الْجَبَلَ خَوْفًا، فَلَمَّا ﵏ قَالُوا: لَا سَجْدَةَ أَفْضَلَ مِنْ سَجْدَةٍ تَقَبَّلَهَا اللَّهُ وَرَحِمَ بِهَا عِبَادَهُ، فَأَمَرُّوا سُجُودَهُمْ عَلَى شِقٍّ وَاحِدٍ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالَّذِي لَا يَصِحُّ سِوَاهُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى اخْتَرَعَ وَقْتَ سُجُودِهِمُ الْإِيمَانَ [فِي قُلُوبِهِمْ] لَا أَنَّهُمْ آمَنُوا كُرْهًا وَقُلُوبُهُمْ غَيْرُ مُطْمَئِنَّةٍ بِذَلِكَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (خُذُوا) أَيْ فَقُلْنَا خُذُوا، فَحُذِفَ. (مَا آتَيْناكُمْ) أَعْطَيْنَاكُمْ. (بِقُوَّةٍ) أَيْ بجد واجتهاد، قاله ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ. وَقِيلَ: بِنِيَّةٍ وَإِخْلَاصٍ. مُجَاهِدٌ: الْقُوَّةُ الْعَمَلُ بِمَا فِيهِ. وَقِيلَ: بِقُوَّةٍ، بِكَثْرَةِ دَرْسٍ. (وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ) أَيْ تَدَبَّرُوهُ وَاحْفَظُوا أَوَامِرَهُ وَوَعِيدَهُ، وَلَا تَنْسَوْهُ وَلَا تُضَيِّعُوهُ. قُلْتُ: هَذَا هُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْكُتُبِ، الْعَمَلُ بِمُقْتَضَاهَا لَا تِلَاوَتُهَا بِاللِّسَانِ وَتَرْتِيلُهَا، فَإِنَّ ذَلِكَ نَبْذٌ لَهَا، عَلَى مَا قَالَهُ الشَّعْبِيُّ وَابْنُ عُيَيْنَةَ، وَسَيَأْتِي قَوْلُهُمَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ" [البقرة: ١٠١]. وَقَدْ رَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (إِنَّ مِنْ شَرِّ النَّاسِ رَجُلًا فَاسِقًا يقرأ القرآن لا يرعوي إلى شي مِنْهُ). فَبَيَّنَ ﷺ أَنَّ الْمَقْصُودَ الْعَمَلُ كَمَا بَيَّنَّا. وَقَالَ مَالِكٌ: قَدْ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ مَنْ لَا خَيْرَ فِيهِ. فَمَا لَزِمَ إِذًا مَنْ قَبْلَنَا وَأُخِذَ عَلَيْهِمْ لَازِمٌ لَنَا وَوَاجِبٌ عَلَيْنَا. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ" [الزمر: ٥٥] فَأُمِرْنَا بِاتِّبَاعِ كِتَابِهِ وَالْعَمَلِ بِمُقْتَضَاهُ، لَكِنْ تَرَكْنَا ذَلِكَ، كَمَا تَرَكَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، وَبَقِيَتْ أَشْخَاصُ الْكُتُبِ وَالْمَصَاحِفِ لَا تُفِيدُ شَيْئًا، لِغَلَبَةِ الْجَهْلِ وَطَلَبِ الرِّيَاسَةِ وَاتِّبَاعِ الْأَهْوَاءِ. رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ: كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ، فَشَخَصَ بِبَصَرِهِ إِلَى السَّمَاءِ ثُمَّ قَالَ: (هَذَا أوان

[Bu dağ] bir fersaha bir fersah [büyüklüğündeydi]. Orduları da bu kadardı. Böylece [dağ] üzerlerine bir gölgelik gibi kılındı; arkalarından bir deniz, önlerinden ise bir ateş getirildi ve onlara: “Onu (Tevrat'ı) alın, zayi etmeyeceğinize dair kesin söz verin; aksi takdirde dağ üzerinize düşecektir!” denildi. Bunun üzerine Allah'a tövbe ederek secdeye kapandılar ve kesin söz vererek Tevrat'ı aldılar. Taberî bazı ilim ehlinden şunu nakletmiştir: “Şayet onu ilk seferde alsalardı, üzerlerine [böyle ağır] bir misak (kesin söz) yüklenmeyecekti.” Onların secdesi [yüzlerinin] bir tarafı (yanı) üzerineydi; zira korkudan dolayı dağı gözetliyorlardı. [Selamete erdiklerinde] şöyle dediler: “Allah'ın kabul buyurduğu ve onun vesilesiyle kullarına merhamet ettiği bir secdeden daha faziletli bir secde yoktur.” Böylece secdelerini tek bir yan üzere sürdürdüler. İbn Atıyye şöyle demiştir: “Sahih olan tek görüş şudur: Yüce Allah secdeleri esnasında [onların kalplerinde] imanı yaratmıştır; yoksa onlar kalpleri bununla mutmain olmadığı hâlde zorla (kerhen) inanmış değillerdir.” Yüce Allah'ın: { خُذُوا } “alın” buyruğu, “[Biz de onlara] alın [dedik]” anlamındadır; [‘dedik’ kısmı] hazfedilmiştir. { مَا آتَيْناكُمْ } “Size verdiğimiz şeyi” yani size bahşettiğimizi; { بِقُوَّةٍ } “sımsıkı” yani ciddiyet ve gayretle [alın] demektir. Bunu İbn Abbâs, Katâde ve es-Süddî söylemiştir. “Niyet ve ihlasla” anlamında olduğu da söylenmiştir. Mücâhid: “Kuvvet, onun içindekilerle amel etmektir” demiştir. “Kuvvetle” ifadesinin “çokça ders çalışıp okuyarak” anlamına geldiği de söylenmiştir. { وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ } “ve içindekileri hatırda tutun” yani onu tefekkür edin, emirlerini ve tehditlerini belleyip koruyun; onu unutmayın ve zayi etmeyin demektir. Derim ki: Kitaplardan asıl maksat budur; dille tilavet edilip tertil üzere okunması değil, gereğiyle amel edilmesidir. Zira [amel etmeksizin sırf okumak], Şa‘bî ve İbn Uyeyne'nin de ifade ettiği gibi onu arkaya atmaktır. Nitekim her ikisinin bu sözü, Yüce Allah'ın: { نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verilenlerden bir fırka [onu] arkalarına attı” [el-Bakara 2/101] ayetinin tefsirinde gelecektir. Nitekim Nesâî, Ebû Saîd el-Hudrî'den [rivayetle] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « إِنَّ مِنْ شَرِّ النَّاسِ رَجُلًا فَاسِقًا يقرأ القرآن لا يرعوي إلى شي مِنْهُ » «İnsanların en şerlilerinden biri de Kur'an'ı okuduğu hâlde ondan hiçbir şeye kulak asmayan (hükümlerinden sakınmayan) fâsık adamdır.» Böylece [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem, açıkladığımız üzere asıl maksadın amel etmek olduğunu beyan buyurmuştur. Mâlik de şöyle demiştir: “Kendisinde hiçbir hayır bulunmayan kimse de Kur'an okuyabilir.” Dolayısıyla bizden öncekilere gerekli kılınan ve kendilerinden söz alınan hususlar, bizim için de bağlayıcı ve üzerimize vaciptir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun!” [ez-Zümer 39/55]. Böylece bizler O'nun Kitabı'na uymak ve gereğiyle amel etmekle emrolunduk; fakat Yahudi ve Hristiyanların terk ettiği gibi biz de onu terk ettik. Cehaletin baskın gelmesi, makam ve mevki hırsı ile heva ve heveslere uyulması sebebiyle kitapların ve mushafların bizzat varlığı hiçbir fayda vermez oldu. Tirmizî, Cübeyr b. Nüfeyr'den, o da Ebû'd-Derdâ'dan rivayet ettiğine göre [Ebû'd-Derdâ] şöyle demiştir: “Bizler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik. Gözünü semaya dikti, sonra şöyle buyurdu: « هَذَا أوان » «Bu, öyle bir zamandır ki...»

يُخْتَلَسُ فِيهِ الْعِلْمُ مِنَ النَّاسِ حَتَّى لَا يقدروا منه على شي (. فَقَالَ زِيَادُ بْنُ لَبِيَدٍ الْأَنْصَارِيُّ: كَيْفَ يُخْتَلَسُ منا وقد قرآنا القرآن! فوالله لنقرأنه ولنقرئنه نِسَاءَنَا وَأَبْنَاءَنَا. فَقَالَ: (ثَكِلَتْكَ أُمُّكَ يَا زِيَادُ إِنْ كُنْتُ لَأَعُدُّكَ مِنْ فُقَهَاءِ الْمَدِينَةِ هَذِهِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ عِنْدَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى فَمَاذَا تُغْنِي عَنْهُمْ) وَذَكَرَ الْحَدِيثَ، وَسَيَأْتِي. وَخَرَّجَهُ النَّسَائِيُّ مِنْ حَدِيثِ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ أَيْضًا عَنْ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ الْأَشْجَعِيِّ مِنْ طَرِيقٍ صَحِيحَةٍ، وَأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِزِيَادٍ: (ثَكِلَتْكَ أُمُّكَ يَا زِيَادُ هَذِهِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ عِنْدَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى). وَفِي الْمُوَطَّأِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ لِإِنْسَانٍ:" إِنَّكَ فِي زَمَانٍ كَثِيرٌ فُقَهَاؤُهُ، قَلِيلٌ قُرَّاؤُهُ، تُحْفَظُ فِيهِ حُدُودُ الْقُرْآنِ وَتُضَيَّعُ حُرُوفُهُ، قَلِيلٌ مَنْ يَسْأَلُ، كَثِيرٌ مَنْ يُعْطِي، يُطِيلُونَ الصَّلَاةَ وَيُقْصِرُونَ فِيهِ الْخُطْبَةَ، يَبْدَءُونَ فِيهِ أَعْمَالَهُمْ قَبْلَ أَهْوَائِهِمْ. وَسَيَأْتِي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ قَلِيلٌ فُقَهَاؤُهُ، كَثِيرٌ قُرَّاؤُهُ، تُحْفَظُ فِيهِ حُرُوفُ الْقُرْآنِ، وَتُضَيَّعُ حُدُودُهُ، كَثِيرٌ مَنْ يَسْأَلُ، قَلِيلٌ مَنْ يُعْطِي، يُطِيلُونَ فِيهِ الْخُطْبَةَ، وَيُقْصِرُونَ الصَّلَاةَ، يَبْدَءُونَ فِيهِ أَهْوَاءَهُمْ قَبْلَ أَعْمَالِهِمْ". وَهَذِهِ نُصُوصٌ تَدُلُّ عَلَى مَا ذَكَرْنَا. وَقَدْ قَالَ يَحْيَى: سَأَلْتُ ابْنَ نَافِعٍ عَنْ قَوْلِهِ: يَبْدَءُونَ أَهْوَاءَهُمْ قَبْلَ أَعْمَالِهِمْ؟ قَالَ يَقُولُ: يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ وَيَتْرُكُونَ الْعَمَلَ بِالَّذِي افْتُرِضَ عَلَيْهِمْ. وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ:" لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ". فَلَا مَعْنَى لِإِعَادَتِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ) تَوَلَّى تَفَعَّلَ، وَأَصْلُهُ الْإِعْرَاضُ وَالْإِدْبَارُ عَنِ الشَّيْءِ بالجسم، ثم استعمل في الاعراض عن الأوامر والأديان والمعتقدات اتساعا وَمَجَازًا. وَقَوْلُهُ: (مِنْ بَعْدِ ذلِكَ) أَيْ مِنْ بَعْدِ الْبُرْهَانِ، وَهُوَ أَخْذُ الْمِيثَاقِ وَرَفْعُ الْجَبَلِ. وقوله: (فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ) " فَضْلُ" مَرْفُوعٌ بِالِابْتِدَاءِ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ لَا يَجُوزُ إِظْهَارُهُ، لِأَنَّ الْعَرَبَ اسْتَغْنَتْ عَنْ إِظْهَارِهِ، إِلَّا أَنَّهُمْ إِذَا أرادوا إظهاره جاءوا بأن، فَإِذَا جَاءُوا بِهَا لَمْ يَحْذِفُوا الْخَبَرَ. وَالتَّقْدِيرُ فَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ تَدَارَكَكُمْ. (وَرَحْمَتُهُ) عَطْفٌ عَلَى" فَضْلُ" أي

«...ilmin insanlardan çekilip alınacağı, öyle ki ondan hiçbir şeye güç yetiremeyecekleri [bir zamandır].» Bunun üzerine Ziyâd b. Lebîd el-Ensârî [radıyallâhu anh]: “Biz Kur'an'ı okumuşken ilim bizden nasıl çekilip alınır? Vallahi biz onu mutlaka okuyacağız, kadınlarımıza ve çocuklarımıza da okutacağız!” dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Anan seni kaybetsin ey Ziyâd! Ben seni Medine'nin fakihlerinden sayardım. İşte Tevrat ve İncil Yahudilerin ve Hristiyanların yanındadır; peki bunlar onlara ne fayda sağlamaktadır?» Hadisi bu şekilde zikretti; ileride gelecektir. Nesâî de bunu Cübeyr b. Nüfeyr'den, o da Avf b. Mâlik el-Eşcaî'den sahih bir tarikle tahric etmiştir; orada da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ziyâd'a: «Anan seni kaybetsin ey Ziyâd! İşte Tevrat ve İncil Yahudilerin ve Hristiyanların yanındadır» buyurduğu yer alır. el-Muvatta'da Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre o, bir adama şöyle demiştir: “Sen öyle bir zamandasın ki, fakihi çok, [sadece ezberleyen] kurrâsı azdır; Kur'an'ın sınırları (hükümleri) korunur, harfleri ise zayi edilir. İsteyeni az, vereni çoktur; namazı uzatırlar, hutbeyi kısa tutarlar; amellerine hevalarından önce başlarlar. İnsanların üzerine öyle bir zaman gelecektir ki, fakihi az, kurrâsı çok olacaktır; Kur'an'ın harfleri korunacak, sınırları (hükümleri) ise zayi edilecektir. İsteyeni çok, vereni az olacaktır; hutbeyi uzatacaklar, namazı kısa tutacaklar; hevalarına amellerinden önce başlayacaklardır.” Bunlar zikrettiğimiz hususa delalet eden nasslardır. Yahyâ şöyle demiştir: İbn Nâfi'e onun “Hevalarına amellerinden önce başlarlar” sözünü sordum; o: “Hevalarına uyarlar ve üzerlerine farz kılınan şeyle amel etmeyi terk ederler demektir” dedi. Yüce Allah'ın: { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Umulur ki sakınırsınız” buyruğunun anlamına dair açıklama daha önce geçmişti; dolayısıyla bunu tekrar etmenin bir anlamı yoktur. Yüce Allah'ın: { ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ } “Sonra yüz çevirdiniz” kavline gelince: Tevellâ (تَوَلَّى), tefe‘‘ale (تَفَعَّلَ) veznindedir. Aslı, bir şeyden bedenen yüz çevirmek ve arkasını dönmektir; daha sonra genişletilerek ve mecazen emirlere, dinlere ve inançlara karşı yüz çevirmek anlamında kullanılmıştır. { مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “Bundan sonra” buyruğu ise; kesin delilden, yani kesin sözün (misakın) alınmasından ve dağın kaldırılmasından sonra demektir. { فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Eğer üzerinizde Allah'ın lütfu olmasaydı” kavlindeki { فَضْلُ } “fazl” lafzı Sîbeveyh'e göre mübteda olarak merfûdur; haberi ise hazfedilmiştir ve açığa çıkarılması caiz değildir. Çünkü Araplar bunu açığa çıkarmaktan müstağni kalmışlardır. Ancak onu açığa çıkarmak istediklerinde “enne” (أَنَّ) getirirler; onu getirdiklerinde ise haberi hazfetmezler. Takdiri: “Şayet Allah'ın lütfu size yetişmemiş olsaydı” şeklindedir. { وَرَحْمَتُهُ } “ve rahmeti” lafzı ise “fazl” üzerine matuftur; yani

لطفه وإمهاله. (لَكُنْتُمْ) جواب" فَلَوْلا". (مِنَ الْخاسِرِينَ) خَبَرُ كُنْتُمْ. وَالْخُسْرَانُ: النُّقْصَانُ، وَقَدْ تقدم. وقيل: فضله قبول التوبة، و" رَحْمَتُهُ" الْعَفْوُ. وَالْفَضْلُ: الزِّيَادَةُ عَلَى مَا وَجَبَ. وَالْإِفْضَالُ: فِعْلُ مَا لَمْ يَجِبْ. قَالَ ابْنُ فَارِسٍ فِي الْمُجْمَلِ: الْفَضْلُ الزِّيَادَةُ وَالْخَيْرُ، وَالْإِفْضَالُ: الْإِحْسَانُ.

O'nun lütfu ve mühlet vermesi demektir. { لَكُنْتُمْ } “olurdunuz” lafzı levlâ edatının cevabıdır. { مِنَ الْخاسِرِينَ } “ziyana uğrayanlardan” lafzı ise küntümün haberidir. Hüsran: Eksilme ve ziyana uğramaktır; bunun açıklaması daha önce geçmişti. Fazlının tövbeyi kabul etmek, { رَحْمَتُهُ } rahmetinin ise affetmek olduğu da söylenmiştir. Fazl: Vacip olanın üzerindeki fazlalıktır. İfdâl ise vacip olmayanı yapmaktır (ihsandır). İbn Fâris el-Mücmel'de: "Fazl, fazlalık ve hayırdır; ifdâl ise ihsanda bulunmaktır" demiştir.

[تفسير]

[Tefsir]

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ (٦٥) فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ) " عَلِمْتُمُ" مَعْنَاهُ عَرَفْتُمْ أَعْيَانَهُمْ. وَقِيلَ: عَلِمْتُمْ أَحْكَامَهُمْ. وَالْفَرْقُ بَيْنَهُمَا أَنَّ الْمَعْرِفَةَ مُتَوَجِّهَةٌ إِلَى ذَاتِ الْمُسَمَّى. وَالْعِلْمُ مُتَوَجِّهٌ إِلَى أَحْوَالِ الْمُسَمَّى. فَإِذَا قُلْتَ: عَرَفْتُ زَيْدًا، فَالْمُرَادُ شَخْصُهُ. وَإِذَا قُلْتَ: عَلِمْتُ زَيْدًا، فَالْمُرَادُ بِهِ الْعِلْمُ بِأَحْوَالِهِ مِنْ فَضْلٍ وَنَقْصٍ. فَعَلَى الْأَوَّلِ يَتَعَدَّى الْفِعْلُ إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ قَوْلُ سِيبَوَيْهِ:" عَلِمْتُمُ" بِمَعْنَى عَرَفْتُمْ. وَعَلَى الثَّانِي إِلَى مَفْعُولَيْنِ. وَحَكَى الْأَخْفَشُ: وَلَقَدْ عَلِمْتُ زَيْدًا وَلَمْ أَكُنْ أَعْلَمُهُ. وَفِي التَّنْزِيلِ:" لا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ" [الأنفال: ٦٠]. كُلُّ هَذَا بِمَعْنَى الْمَعْرِفَةِ، فَاعْلَمْ." الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ" [البقرة: ٦٥] صِلَةُ" الَّذِينَ". وَالِاعْتِدَاءُ. التَّجَاوُزُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. الثَّانِيَةُ- رَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ عَسَّالٍ قَالَ: قَالَ يَهُودِيٌّ لِصَاحِبِهِ: اذْهَبْ بِنَا إِلَى هَذَا النَّبِيِّ. فَقَالَ لَهُ صَاحِبُهُ: لَا تَقُلْ نَبِيٌّ لَوْ سَمِعَكَ! فَإِنَّ لَهُ أَرْبَعَةَ أَعْيُنٍ. فَأَتَيَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَسَأَلَاهُ عَنْ تِسْعِ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ، فَقَالَ لَهُمْ: (لَا تُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا تَسْرِقُوا وَلَا تَزْنُوا وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا تمشوا ببري إِلَى سُلْطَانٍ وَلَا تَسْحَرُوا وَلَا تَأْكُلُوا الرِّبَا وَلَا تَقْذِفُوا الْمُحْصَنَةَ وَلَا تُوَلُّوا يَوْمَ الزَّحْفِ وَعَلَيْكُمْ خَاصَّةُ يَهُودَ أَلَّا تَعْدُوَا فِي السَّبْتِ (. فَقَبَّلُوا يَدَيْهِ وَرِجْلَيْهِ وَقَالُوا: نَشْهَدُ أَنَّكَ نَبِيٌّ. قال:) فما

Yüce Allah'ın şu âyeti: { وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ } “Andolsun, içinizden cumartesi günü [yasağını] çiğneyenleri elbette bildiniz. Biz de onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik.” (el-Bakara 2/65) Bu âyette yedi mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ } “Andolsun, içinizden cumartesi günü [yasağını] çiğneyenleri elbette bildiniz” buyruğudur. { عَلِمْتُمُ } lafzı, “onların bizzat kendilerini (şahıslarını) bildiniz/tanıdınız” anlamındadır. “Onların hükümlerini bildiniz” anlamına geldiği de söylenmiştir. İkisi arasındaki fark şudur: Marifet (tanıma), isimlendirilen şeyin bizzat zatına yöneliktir; ilim (bilme) ise isimlendirilen şeyin durumlarına yöneliktir. Nitekim: “Zeyd'i tanıdım (araftü Zeyden)” dediğinde maksat onun şahsıdır; “Zeyd'i bildim (alimtü Zeyden)” dediğinde ise maksat onun fazilet veya kusur gibi durumlarını bilmektir. Birinci görüşe göre fiil tek bir mef‘ûle (nesneye) geçişli olur ki Sîbeveyh'in: “{ عَلِمْتُمُ } lafzı, { عَرَفْتُمْ } (tanıdınız) anlamındadır” sözü de bu kabildendir. İkinci görüşe göre ise iki mef‘ûle geçişli olur. Ahfeş: “Ve lekad alimtü Zeyden ve lem ekün a‘lemühû (Zeyd'i tanıdım, halbuki onu tanımazdım)” sözünü nakletmiştir. Kur'ân-ı Kerîm'de de şöyle buyrulmaktadır: { لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ } “Siz onları bilmezsiniz, Allah onları bilir” (el-Enfâl 8/60). Bütün bunlar marifet (tanıma) anlamındadır; bilesin! { الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ } ifadesi, { الَّذِينَ } lafzının sıla cümlesidir. İ‘tidâ ise haddi aşmak demektir; [bunun açıklaması] daha önce geçmişti. İkincisi: Nesâî, Safvân b. Assâl'dan şöyle rivayet etmiştir: Bir Yahudi arkadaşına: “Hadi bizi şu peygambere götür” dedi. Arkadaşı ona: “'Peygamber' deme! Eğer seni duyarsa [sevinir], çünkü onun dört gözü vardır” dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelip ona apaçık dokuz âyeti (mucizeyi/hükmü) sordular. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara şöyle buyurdu: «Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmayın, hırsızlık yapmayın, zina etmeyin, haklı bir sebep olmadıkça Allah'ın haram kıldığı canı öldürmeyin, suçsuz bir kimseyi [cezalandırılması için] yetki sahibine götürmeyin, büyü yapmayın, faiz yemeyin, iffetli kadına iftira atmayın, savaş meydanından kaçmayın ve özellikle siz Yahudiler cumartesi günü [yasağını] çiğnemeyin!» Bunun üzerine [o iki Yahudi] onun ellerini ve ayaklarını öptüler ve: “Senin bir peygamber olduğuna şahitlik ederiz” dediler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Öyleyse...»

يَمْنَعُكُمْ أَنْ تَتَّبِعُونِي (!. قَالُوا: إِنَّ دَاوُدَ دَعَا بِأَلَّا يَزَالَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ نَبِيٌّ وَإِنَّا نَخَافُ إِنِ اتَّبَعْنَاكَ أَنْ تَقْتُلَنَا يَهُودُ. وَخَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَقَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَسَيَأْتِي لَفْظُهُ فِي سُورَةِ" سُبْحَانَ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّالِثَةُ- (فِي السَّبْتِ) مَعْنَاهُ فِي يَوْمِ السَّبْتِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرِيدَ فِي حُكْمِ السَّبْتِ. وَالْأَوَّلُ قَوْلُ الْحَسَنِ وَأَنَّهُمْ أَخَذُوا فِيهِ الْحِيتَانَ عَلَى جِهَةِ الِاسْتِحْلَالِ. وَرَوَى أَشْهَبُ عَنْ مَالِكٍ قَالَ: زَعَمَ ابْنُ رُومَانَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَأْخُذُ الرَّجُلُ مِنْهُمْ خَيْطًا وَيَضَعُ فِيهِ وَهْقَةً وَأَلْقَاهَا فِي ذَنَبِ الْحُوتِ، وَفِي الطَّرَفِ الْآخَرِ مِنَ الْخَيْطِ وَتَدٌ وَتَرَكَهُ كَذَلِكَ إِلَى الْأَحَدِ، ثُمَّ تَطَرَّقَ النَّاسُ حِينَ رَأَوْا مَنْ صَنَعَ لَا يُبْتَلَى، حَتَّى كَثُرَ صَيْدُ الْحُوتِ وَمُشِيَ بِهِ فِي الْأَسْوَاقِ، وَأَعْلَنَ الْفَسَقَةُ بِصَيْدِهِ. فَقَامَتْ فِرْقَةٌ فَنَهَتْ وَجَاهَرَتْ بِالنَّهْيِ وَاعْتَزَلَتْ. وَيُقَالُ: إِنَّ النَّاهِينَ قَالُوا: لَا نُسَاكِنُكُمْ، فَقَسَمُوا الْقَرْيَةَ بِجِدَارٍ. فَأَصْبَحَ النَّاهُونَ ذَاتَ يَوْمٍ فِي مَجَالِسِهِمْ وَلَمْ يَخْرُجْ مِنَ الْمُعْتَدِينَ أَحَدٌ، فَقَالُوا: إِنَّ لِلنَّاسِ لَشَأْنًا، فَعَلَوْا عَلَى الْجِدَارِ فَنَظَرُوا فَإِذَا هُمْ قِرَدَةٌ، فَفَتَحُوا الْبَابَ وَدَخَلُوا عَلَيْهِمْ، فَعَرَفَتِ الْقِرَدَةُ أَنْسَابَهَا مِنَ الْإِنْسِ، وَلَا يَعْرِفُ الْإِنْسُ أَنْسَابَهُمْ مِنَ الْقِرَدَةِ، فَجَعَلَتِ الْقِرَدَةُ تَأْتِي نَسِيبَهَا مِنَ الْإِنْسِ فَتَشُمُّ ثِيَابَهُ وَتَبْكِي، فَيَقُولُ: أَلَمْ نَنْهَكُمْ! فَتَقُولُ بِرَأْسِهَا نَعَمْ. قَالَ قَتَادَةُ: صَارَ الشُّبَّانُ قِرَدَةً، وَالشُّيُوخُ خَنَازِيرَ، فَمَا نَجَا إِلَّا الَّذِينَ نَهَوْا وَهَلَكَ سَائِرُهُمْ. وَسَيَأْتِي فِي" الْأَعْرَافِ" قَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّهُمْ كَانُوا ثَلَاثَ فِرَقٍ. وَهُوَ أَصَحُّ مِنْ قَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّهُمْ لَمْ يَفْتَرِقُوا إِلَّا فِرْقَتَيْنِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَالسَّبْتُ مَأْخُوذٌ مِنَ السَّبْتِ وَهُوَ القطع، فقيل: إن الأشياء فيه سَبَتَتْ وَتَمَّتْ خِلْقَتُهَا. وَقِيلَ: هُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ السُّبُوتِ الَّذِي هُوَ الرَّاحَةُ وَالدَّعَةُ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمَمْسُوخِ هَلْ يَنْسِلُ عَلَى قَوْلَيْنِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: قَالَ قَوْمٌ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْقِرَدَةُ مِنْهُمْ. وَاخْتَارَهُ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: الْمَمْسُوخُ لَا يَنْسِلُ وَإِنَّ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَغَيْرُهُمَا كَانَتْ قَبْلَ ذَلِكَ، وَالَّذِينَ مسخهم الله قد هلكوا

"...bana tâbi olmanıza ne engel oluyor?" [diye sorunca], onlar: "Dâvûd, kendi soyundan bir peygamberin eksik olmaması için dua etmiştir. Biz sana uyarsak Yahudilerin bizi öldürmesinden korkuyoruz" dediler. Bunu Tirmizî tahric etmiş ve: "Hasen sahih bir hadistir" demiştir. Lafzı inşâallahu teâlâ Sübhân [İsrâ] Suresi'nde gelecektir. Üçüncüsü: { فِي السَّبْتِ } "Cumartesi gününde" [ifadesi], cumartesi gününde demektir. Cumartesi gününün hükmü hakkında kastedilmiş olması da muhtemeldir. Birinci görüş el-Hasan'ın görüşüdür; yani onlar o günde balıkları helal sayarak avlamışlardır. Eşheb'in Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Rûmân'ın naklettiğine göre onlardan bir adam bir ip alır, ucuna bir ilmek (vehka) yapar ve onu balığın kuyruğuna geçirirdi. İpin diğer ucunda ise bir kazık bulunur ve onu pazar gününe kadar öylece bırakırdı. Sonra insanlar bunu yapan kimsenin bir musibete uğramadığını görünce aynı yola başvurdular; nihayet balık avı çoğaldı, pazarlarda taşınır oldu ve fasıklar bunu açıkça avlamaya başladılar. Bunun üzerine bir grup kalkıp [onları] nehyetti, nehyetmeyi açıktan yaptı ve [onlardan] ayrıldı. Denildiğine göre nehyedenler: "Sizinle aynı yerde ikamet etmeyiz" dediler ve köyü bir duvarla [ikiye] böldüler. Bir gün nehyedenler sabahleyin meclislerinde otururken haddi aşanlardan hiç kimse [dışarı] çıkmadı. Bunun üzerine: "Bu insanlara mutlaka bir şey oldu" dediler. Duvarın üzerine çıkıp baktıklarında bir de gördüler ki onlar maymuna dönüşmüş! Kapıyı açıp yanlarına girdiler. Maymunlar insanlardan olan akrabalarını tanıyor, fakat insanlar maymunlardan olan akrabalarını tanıyamıyordu. Maymun, insanlardan olan akrabasının yanına gelir, elbiselerini koklar ve ağlardı. O da: "Biz sizi nehyetmemiş miydik?" der; maymun da başıyla "evet" diye işaret ederdi. Katâde şöyle demiştir: "Gençler maymun, yaşlılar ise domuz oldular. Nehyedenlerden başkası kurtulamadı, geri kalanların hepsi helak oldu." Onların üç grup olduğunu söyleyenlerin görüşü el-A'râf Suresi'nde gelecektir. Bu görüş, onların sadece iki gruba ayrıldığını söyleyenlerin görüşünden daha sahihtir. En doğrusunu Allah bilir. es-Sebt (السَّبْتُ) kelimesi, "kesmek" anlamına gelen sebt kökünden alınmıştır. Bu yüzden eşyanın onda kesildiği (tamamlandığı) ve yaratılışının kemale erdiği söylenmiştir. Rahatlık ve sükûnet anlamına gelen sübût (السُّبُوت) kelimesinden alındığı da söylenmiştir. Âlimler, sureti değiştirilen (mesh edilen) kimsenin neslinin devam edip etmeyeceği konusunda iki görüşe ayrılmışlardır. ez-Zeccâc der ki: Bir topluluk, bu maymunların onlardan türemiş olmasının caiz olduğunu söylemiştir. Kâdı Ebû Bekr b. el-Arabî de bu görüşü tercih etmiştir. Cumhur ise şöyle demiştir: Sureti değiştirilen kimse nesil bırakmaz. Maymunlar, domuzlar ve diğerleri bundan önce de vardı; Allah'ın suretlerini değiştirdiği kimseler ise helak olup gitmişlerdir

وَلَمْ يَبْقَ لَهُمْ نَسْلٌ، لِأَنَّهُ قَدْ أَصَابَهُمُ السُّخْطُ وَالْعَذَابُ، فَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ قَرَارٌ فِي الدُّنْيَا بَعْدَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمْ يَعِشْ مَسْخٌ قَطُّ فَوْقَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، وَلَمْ يَأْكُلْ وَلَمْ يَشْرَبْ وَلَمْ يَنْسِلْ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَثَبَتَ أَنَّ الْمَمْسُوخَ لَا يَنْسِلُ وَلَا يَأْكُلُ وَلَا يَشْرَبُ وَلَا يَعِيشُ أَكْثَرَ مِنْ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ. قُلْتُ: هَذَا هُوَ الصَّحِيحُ مِنَ الْقَوْلَيْنِ. وَأَمَّا مَا احْتَجَّ بِهِ ابْنُ الْعَرَبِيِّ وَغَيْرُهُ عَلَى صِحَّةِ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ مِنْ قَوْلِهِ ﷺ: (فُقِدَتْ أُمَّةٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا يُدْرَى مَا فَعَلَتْ وَلَا أَرَاهَا إِلَّا الْفَأْرَ أَلَا تَرَوْنَهَا إِذَا وُضِعَ لَهَا أَلْبَانُ الْإِبِلِ لَمْ تَشْرَبْهُ وَإِذَا وُضِعَ لَهَا أَلْبَانُ الشَّاءِ شَرِبَتْهُ (. رَوَاهُ أَبُو هُرَيْرَةَ أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ، وَبِحَدِيثِ الضَّبِّ رَوَاهُ مُسْلِمٌ أَيْضًا عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَجَابِرٍ، قَالَ جَابِرٌ: أُتِيَ النَّبِيُّ ﷺ بِضَبٍّ فَأَبَى أَنْ يَأْكُلَ مِنْهُ، وَقَالَ: (لَا أَدْرِي لَعَلَّهُ مِنَ الْقُرُونِ الَّتِي مُسِخَتْ) فَمُتَأَوَّلٌ عَلَى مَا يَأْتِي. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ أَنَّهُ قَالَ: رَأَيْتُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ قِرْدَةً قَدْ زَنَتْ فَرَجَمُوهَا فَرَجَمْتُهَا مَعَهُمْ. ثَبَتَ فِي بَعْضِ نُسَخِ الْبُخَارِيِّ وَسَقَطَ فِي بَعْضِهَا، وَثَبَتَ فِي نَصِّ الْحَدِيثِ" قَدْ زَنَتْ" وَسَقَطَ هَذَا اللَّفْظُ عِنْدَ بَعْضِهِمْ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: فَإِنْ قِيلَ: وَكَأَنَّ الْبَهَائِمَ بَقِيَتْ فِيهِمْ مَعَارِفُ الشَّرَائِعِ حَتَّى وَرِثُوهَا خَلَفًا عَنْ سَلَفٍ إِلَى زَمَانِ عَمْرٍو؟ قُلْنَا: نَعَمْ كَذَلِكَ كَانَ، لِأَنَّ الْيَهُودَ غَيَّرُوا الرَّجْمَ فَأَرَادَ اللَّهُ أَنْ يُقِيمَهُ فِي مُسُوخِهِمْ حَتَّى يَكُونَ أَبْلَغَ فِي الْحُجَّةِ عَلَى مَا أَنْكَرُوهُ مِنْ ذَلِكَ وغيروه، حتى تشهد عليهم كتبهم وأحجارهم وَمُسُوخُهُمْ، حَتَّى يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ، وَيُحْصِي مَا يُبَدِّلُونَ وَمَا يُغَيِّرُونَ، وَيُقِيمُ عَلَيْهِمُ الْحُجَّةَ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ وَيَنْصُرُ نَبِيَّهُ ﵇ وَهُمْ لَا يُنْصَرُونَ. قُلْتُ: هَذَا كَلَامُهُ فِي الْأَحْكَامِ، وَلَا حجة في شي مِنْهُ. وَأَمَّا مَا ذَكَرَهُ مِنْ قِصَّةِ عَمْرٍو فَذَكَرَ الْحُمَيْدِيُّ فِي جَمْعِ الصَّحِيحَيْنِ: حَكَى أَبُو مَسْعُودٍ الدِّمَشْقِيُّ أَنَّ لِعَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ الْأَوْدِيِّ فِي الصَّحِيحَيْنِ حِكَايَةً مِنْ رِوَايَةِ حُصَيْنٍ عَنْهُ قَالَ: رَأَيْتُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ قِرْدَةً اجْتَمَعَ عَلَيْهَا قردة

Onların bir nesli kalmamıştır; zira onlara gazap ve azap isabet etmiş, bu sebeple üç günden sonra dünyada bir karar ve bekaları olmamıştır. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Sureti değiştirilen (mesh edilen) hiçbir kimse üç günden fazla yaşamamış, yememiş, içmemiş ve nesil vermemiştir." İbn Atıyye der ki: "Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilmiş ve sureti değiştirilen kimsenin nesil vermeyeceği, yemeyeceği, içmeyeceği ve üç günden fazla yaşamayacağı sabit olmuştur." Derim ki: İki görüşten sahih olanı budur. İbnü'l-Arabî ve başkalarının birinci görüşün sıhhatine dair Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « فُقِدَتْ أُمَّةٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا يُدْرَى مَا فَعَلَتْ وَلَا أَرَاهَا إِلَّا الْفَأْرَ أَلَا تَرَوْنَهَا إِذَا وُضِعَ لَهَا أَلْبَانُ الْإِبِلِ لَمْ تَشْرَبْهُ وَإِذَا وُضِعَ لَهَا أَلْبَانُ الشَّاءِ شَرِبَتْهُ » «İsrailoğullarından bir ümmet kayboldu, ne yaptıkları bilinmemektedir. Ben onların fareden başkası olmadığını düşünüyorum; görmüyor musunuz, kendilerine deve sütü konulduğunda onu içmezler, koyun sütü konulduğunda ise içerler» buyruğunu delil getirmelerine -ki bunu Ebû Hüreyre rivayet etmiş ve Müslim tahric etmiştir- ve yine Müslim'in Ebû Saîd ile Câbir'den rivayet ettiği keler (dabb) hadisine gelince -Câbir şöyle demiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e keler getirildi de ondan yemekten imtina etti ve: « لَا أَدْرِي لَعَلَّهُ مِنَ الْقُرُونِ الَّتِي مُسِخَتْ » «Bilmiyorum, belki de sureti değiştirilen nesillerdendir» buyurdu-, bunlar ileride geleceği üzere tevil edilmiştir. İbnü'l-Arabî der ki: Buhârî'de Amr b. Meymûn'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Cahiliye döneminde zina etmiş bir dişi maymun gördüm; onu recmettiler, ben de onlarla birlikte recmettim." Bu rivayet Buhârî'nin bazı nüshalarında sabit olmuş, bazılarında ise düşmüştür. Hadisin metninde "zina etmiş" (قد زنت) lafzı sabit olmuş, bazılarında ise bu lafız düşmüştür. İbnü'l-Arabî der ki: Eğer "Hayvanlarda şeriat bilgisi, Amr'ın zamanına kadar nesilden nesile tevarüs edecek şekilde kalmış mıdır?" denilirse, biz deriz ki: Evet, öyle olmuştur. Çünkü Yahudiler recmi değiştirmişlerdi; Allah da inkâr edip değiştirdikleri şeye karşı delili daha tesirli kılmak için sureti değiştirilenlerinde bunu ikame etmeyi murad etti; ta ki kitapları, taşları ve sureti değiştirilenleri onların aleyhine şahitlik etsin; Allah'ın onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da bildiğini, tebdil ve tağyir ettiklerini bir bir sayıp kaydettiğini, hiç farkında olmadıkları yerden aleyhlerine hüccet ikame ettiğini ve Peygamberi aleyhisselâm'a yardım edip kendilerine yardım olunmayacağını bilsinler. Derim ki: Bu, onun el-Ahkâm'daki sözüdür ve bunda [iddiası lehine] hiçbir hüccet yoktur. Amr'ın kıssasına dair zikrettiğine gelince, el-Humeydî el-Cem' beyne's-Sahîhayn'da şöyle zikretmiştir: Ebû Mes'ûd ed-Dımaşkî, Amr b. Meymûn el-Evdî'ye ait Sahîhayn'da geçen bir rivayeti Husayn'ın ondan nakliyle aktararak şöyle dediğini bildirmiştir: "Cahiliye döneminde bir dişi maymun gördüm; maymunlar onun etrafında toplandı...

فَرَجَمُوهَا فَرَجَمْتُهَا مَعَهُمْ. كَذَا حَكَى أَبُو مَسْعُودٍ وَلَمْ يَذْكُرْ فِي أَيِّ مَوْضِعٍ أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ مِنْ كِتَابِهِ، فَبَحَثْنَا عَنْ ذَلِكَ فَوَجَدْنَاهُ فِي بَعْضِ النُّسَخِ لَا فِي كُلِّهَا، فَذُكِرَ فِي كِتَابِ أَيَّامِ الْجَاهِلِيَّةِ. وَلَيْسَ فِي رِوَايَةِ النُّعَيْمِيِّ عن الفربري أصلا شي مِنْ هَذَا الْخَبَرِ فِي الْقِرَدَةِ، وَلَعَلَّهَا مِنَ الْمُقْحَمَاتِ فِي كِتَابِ الْبُخَارِيِّ. وَالَّذِي قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي التَّارِيخِ الْكَبِيرِ: قَالَ: لِي نُعَيْمُ بْنُ حَمَّادٍ أَخْبَرَنَا هُشَيْمٌ عَنْ أَبِي بَلْجٍ وَحُصَيْنٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ قَالَ: رَأَيْتُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ قِرْدَةً اجْتَمَعَ عَلَيْهَا قُرُودٌ فَرَجَمُوهَا فَرَجَمْتُهَا مَعَهُمْ. وَلَيْسَ فِيهِ" قَدْ زَنَتْ". فَإِنْ صَحَّتْ هَذِهِ الرِّوَايَةُ فَإِنَّمَا أَخْرَجَهَا الْبُخَارِيُّ دَلَالَةً عَلَى أَنَّ عَمْرَو بْنَ مَيْمُونٍ قَدْ أَدْرَكَ الْجَاهِلِيَّةَ وَلَمْ يُبَالِ بِظَنِّهِ الَّذِي ظَنَّهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ. وَذَكَرَ أَبُو عُمَرَ فِي الِاسْتِيعَابِ عَمْرُو بْنُ مَيْمُونٍ وَأَنَّ كُنْيَتَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ" مَعْدُودٌ فِي كِبَارِ التَّابِعِينَ مِنَ الْكُوفِيِّينَ، وَهُوَ الَّذِي رَأَى الرَّجْمَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ مِنَ الْقِرَدَةِ إِنْ صَحَّ ذَلِكَ، لِأَنَّ رُوَاتَهُ مَجْهُولُونَ. وَقَدْ ذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ عَنْ نُعَيْمٍ عَنْ هُشَيْمٍ عَنْ حُصَيْنٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ الْأَوْدِيِّ مُخْتَصَرًا قَالَ: رَأَيْتُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ قِرْدَةً زَنَتْ فَرَجَمُوهَا- يَعْنِي الْقِرَدَةَ- فَرَجَمْتُهَا مَعَهُمْ. وَرَوَاهُ عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ عَنْ حُصَيْنٍ كَمَا رَوَاهُ هُشَيْمٌ مُخْتَصَرًا. وَأَمَّا الْقِصَّةُ بِطُولِهَا فَإِنَّهَا تَدُورُ عَلَى عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ عِيسَى بْنِ حِطَّانَ، وَلَيْسَا مِمَّنْ يُحْتَجُّ بِهِمَا. وَهَذَا عِنْدَ جَمَاعَةِ أَهْلِ الْعِلْمِ مُنْكَرٌ إِضَافَةُ الزِّنَى إِلَى غَيْرِ مُكَلَّفٍ، وَإِقَامَةُ الْحُدُودِ فِي الْبَهَائِمِ. وَلَوْ صَحَّ لَكَانُوا مِنَ الْجِنِّ، لِأَنَّ الْعِبَادَاتِ فِي الْإِنْسِ وَالْجِنِّ دُونَ غَيْرِهِمَا". وَأَمَّا قَوْلُهُ ﵇ فِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ: (وَلَا أَرَاهَا إِلَّا الْفَأْرَ) وَفِي الضَّبِّ: (لَا أَدْرِي لَعَلَّهُ مِنَ الْقُرُونِ الَّتِي مُسِخَتْ) وَمَا كَانَ مِثْلَهُ، فَإِنَّمَا كَانَ ظَنًّا وَخَوْفًا لِأَنْ يَكُونَ الضَّبُّ وَالْفَأْرُ وَغَيْرُهُمَا مِمَّا مُسِخَ، وَكَانَ هَذَا حَدْسًا مِنْهُ ﷺ قَبْلَ أَنْ يُوحَى إِلَيْهِ أَنَّ اللَّهَ لَمْ يَجْعَلْ لِلْمَسْخِ نَسْلًا، فَلَمَّا أُوْحِيَ إِلَيْهِ بِذَلِكَ زَالَ عَنْهُ ذَلِكَ التَّخَوُّفُ، وَعَلِمَ أَنَّ الضَّبَّ وَالْفَأْرَ لَيْسَا مِمَّا مُسِخَ، وَعِنْدَ ذَلِكَ أَخْبَرَنَا بِقَوْلِهِ ﷺ لِمَنْ سَأَلَهُ عَنِ الْقِرَدَةِ وَالْخَنَازِيرِ: هِيَ مِمَّا مُسِخَ؟ فَقَالَ: (إِنَّ اللَّهَ لَمْ يُهْلِكْ قَوْمًا أَوْ يُعَذِّبْ قَوْمًا فَيَجْعَلُ لَهُمْ نَسْلًا وَإِنَّ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ (. وَهَذَا نَصٌّ صَرِيحٌ صَحِيحٌ رَوَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي كِتَابِ الْقَدَرِ. وَثَبَتَتِ النُّصُوصُ بِأَكْلِ الضَّبِّ بِحَضْرَتِهِ وَعَلَى مَائِدَتِهِ وَلَمْ ينكر،

onu recmettiler, ben de onlarla birlikte recmettim." Ebû Mes'ûd böyle nakletmiş, fakat Buhârî'nin bunu kitabının neresinde tahric ettiğini zikretmemiştir. Biz bunu araştırdık ve bütün nüshalarda değil, bazı nüshalarda Kitâbü Eyyâmi'l-Câhiliyye bahsinde zikredildiğini gördük. en-Nueymî'nin el-Firebrî'den olan rivayetinde ise maymunlara dair bu haberden hiçbir şey yoktur; bu muhtemelen Buhârî'nin kitabına sonradan eklenenlerdendir. Buhârî'nin et-Târîhu'l-Kebîr'de söylediği ise şudur: "Nueym b. Hammâd bana şöyle dedi: Bize Huşeym, Ebû Belc ve Husayn'dan; onlar da Amr b. Meymûn'dan haber verdiler: 'Cahiliye devrinde etrafında maymunların toplandığı bir dişi maymun gördüm, onu recmettiler; ben de onlarla birlikte recmettim' dedi." Bu rivayette "zina etmişti" lafzı yoktur. Eğer bu rivayet sahih ise Buhârî bunu ancak Amr b. Meymûn'un Cahiliye dönemine yetiştiğini göstermek için tahric etmiştir; Cahiliye devrinde kapıldığı zannına ise itibar etmemiştir. Ebû Ömer el-İstî'âb adlı eserinde Amr b. Meymûn'u zikretmiş ve künyesinin Ebû Abdillâh olduğunu belirterek: "O, Kûfelilerden Tâbiîn'in büyüklerinden sayılır; eğer sahih ise Cahiliye devrinde maymunların recmettiğini gören kimsedir; zira bunun ravileri meçhuldür. Buhârî bunu Nueym'den, o Huşeym'den, o Husayn'dan, o da Amr b. Meymûn el-Evdî'den muhtasar olarak zikretmiştir; o: 'Cahiliye devrinde zina eden bir dişi maymun gördüm, onu —yani maymunlar— recmettiler; ben de onlarla birlikte recmettim' demiştir. Abbâd b. el-Avvâm da Husayn'dan, Huşeym'in muhtasaran rivayet ettiği gibi rivayet etmiştir. Kıssanın uzun haline gelince; o, Îsâ b. Hıttân'dan rivayetle Abdülmelik b. Müslim etrafında dönmektedir ki bu ikisi kendileriyle delil getirilecek kimselerden değildir. İlim ehlinin çoğunluğuna göre mükellef olmayan bir varlığa zina nispet etmek ve hayvanlar üzerinde had cezaları uygulamak münkerdir (kabul edilemez). Şayet sahih olsaydı onlar cinlerden olurlardı; çünkü ibadetler ve mükellefiyetler diğer varlıklara değil, sadece insanlara ve cinlere aittir" demiştir. Aleyhisselâm'ın Ebû Hüreyre hadisindeki: (وَلَا أَرَاهَا إِلَّا الْفَأْرَ) “Ben onların fareden başkası olmadığını sanıyorum” ve keler hakkındaki: (لَا أَدْرِي لَعَلَّهُ مِنَ الْقُرُونِ الَّتِي مُسِخَتْ) “Bilmiyorum, belki de o sureti değiştirilen nesillerdendir” ve benzeri ifadelerine gelince; bu, kelerin, farenin ve diğerlerinin sureti değiştirilenlerden olabileceğine dair bir zan ve endişeden ibaretti. Bu, sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah'ın sureti değiştirilenler için bir nesil takdir etmediği vahyedilmeden önceki bir tahminiydi. Bu husus kendisine vahyedilince o endişesi ortadan kalktı ve keler ile farenin sureti değiştirilen varlıklardan olmadığını bildi. İşte o vakit kendisine maymunlar ve domuzlar hakkında: "Onlar sureti değiştirilenlerden midir?" diye soran kimseye sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurarak haber vermiştir: (إِنَّ اللَّهَ لَمْ يُهْلِكْ قَوْمًا أَوْ يُعَذِّبْ قَوْمًا فَيَجْعَلُ لَهُمْ نَسْلًا وَإِنَّ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ) “Şüphesiz Allah bir topluluğu helak ettiğinde veya bir topluluğa azap ettiğinde onlar için bir nesil var etmez; maymunlar ve domuzlar ise bundan önce de vardı.” Bu, Abdullah b. Mes'ûd'un rivayet ettiği ve Müslim'in Kitâbü'l-Kader'de tahric ettiği gayet açık ve sahih bir nastır. Huzurunda ve sofrasında keler etinin yendiği ve bunu inkâr etmediği nasslarla sabit olmuştur;

فَدَلَّ عَلَى صِحَّةِ مَا ذَكَرْنَا. وَبِاللَّهِ تَوْفِيقُنَا. وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ إِنَّمَا مُسِخَتْ قُلُوبُهُمْ فَقَطْ، وَرُدَّتْ أَفْهَامُهُمْ كَأَفْهَامِ الْقِرَدَةِ. وَلَمْ يَقُلْهُ غَيْرُهُ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ فِيمَا أَعْلَمُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً) " قِرَدَةً" خَبَرُ كَانَ." خاسِئِينَ" نعت، وإن شئت جعلته خبرا ثانيا لكان، أَوْ حَالًا مِنَ الضَّمِيرِ فِي" كُونُوا". وَمَعْنَاهُ مُبْعَدِينَ. يُقَالُ: خَسَأْتُهُ فَخَسَأَ وَخُسِئَ، وَانْخَسَأَ أَيْ أَبْعَدْتُهُ فَبَعُدَ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً" [الملك: ٤] أي مبعدا. وقوله:" اخْسَؤُا فِيها" [المؤمنون: ١٠٨] أَيْ تَبَاعَدُوا. تَبَاعُدَ سُخْطٍ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: خَسَأَ الرَّجُلُ خُسُوءًا، وَخَسَأْتُهُ خَسْأً. وَيَكُونُ الْخَاسِئُ بِمَعْنَى الصاغر القمي. يُقَالُ: قَمُؤَ الرَّجُلُ قَمَاءً وَقَمَاءَةً صَارَ قَمِيئًا، وَهُوَ الصَّاغِرُ الذَّلِيلُ. وَأَقْمَأْتُهُ: صَغَّرْتُهُ وَذَلَّلْتُهُ، فَهُوَ قمي على فعيل.

bu da zikrettiğimiz şeyin sıhhatine delalet etmektedir. Muvaffakiyetimiz Allah'tandır. Bu ayetin tefsirinde Mücâhid'den, sadece kalplerinin suretinin değiştirildiği ve anlayışlarının maymunların anlayışı gibi kılındığı rivayet edilmiştir. Bildiğim kadarıyla müfessirlerden başkası bunu söylememiştir; en doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın: { فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً } “onlara: 'Maymunlar olun' dedik” buyruğundaki { قِرَدَةً } kelimesi kâne'nin haberidir. { خاسِئِينَ } “aşağılık” kelimesi ise sıfattır; dilersen onu kâne'nin ikinci haberi veya { كُونُوا } fiilindeki zamirden hâl yapabilirsin. Bunun anlamı kovulmuş, uzaklaştırılmış olanlar demektir. Bir şeyi kovup uzaklaştırdığında hase'tühû fe hase'e ve husi'e ve'nhasa'e yani onu uzaklaştırdım, o da uzaklaştı denilir. Yüce Allah'ın: { يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً } “göz hor ve hakir olarak sana döner” [Mülk 4] buyruğu da kovulmuş/uzaklaşmış olarak demektir. O'nun: { اخْسَؤُا فِيها } “oraya sinin/uzaklaşın” [Mü'minûn 108] buyruğu da uzaklaşın, gazapla uzaklaşma şeklinde uzaklaşın demektir. el-Kisâî şöyle demiştir: Adam hakir olup kovulduğunda hase'e'r-raculü husûen, ben onu kovup uzaklaştırdığımda ise hase'tühû has'en denilir. el-Hâsi' kelimesi alçalmış, hakir ve zelil olmuş (es-sâgır el-kamî') anlamında da olur. Bir kimse küçülüp zelil hale geldiğinde kamee'r-raculü kamâen ve kamâeten denilir ki o zelil ve alçalmış kimsedir. Akma'tühû ise onu küçülttüm ve zelil ettim demektir; o kimse de faîl vezninde kamî' olur.

[سورة البقرة (٢): آية ٦٦]

[Bakara Suresi (2): Ayet 66]

فَجَعَلْناها نَكالاً لِما بَيْنَ يَدَيْها وَما خَلْفَها وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٦٦)

{ فَجَعَلْناها نَكالاً لِما بَيْنَ يَدَيْها وَما خَلْفَها وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٦٦) } “Böylece bunu, hem önündekilere hem arkasındakilere ibretlik bir ceza, sakınanlara da bir öğüt kıldık. (66)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَجَعَلْناها نَكالًا) نَصْبٌ عَلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي. وَفِي الْمَجْعُولِ نَكَالًا أَقَاوِيلُ، قِيلَ: الْعُقُوبَةُ. وَقِيلَ: الْقَرْيَةُ، إِذْ مَعْنَى الْكَلَامِ يَقْتَضِيهَا. وَقِيلَ: الْأُمَّةُ الَّتِي مُسِخَتْ. وَقِيلَ: الْحِيتَانُ، وَفِيهِ بُعْدٌ. وَالنَّكَالُ: الزَّجْرُ وَالْعِقَابُ. وَالنِّكْلُ وَالْأَنْكَالُ: الْقُيُودُ. وَسُمِّيَتِ الْقُيُودُ أَنْكَالًا لِأَنَّهَا يُنْكَّلُ بِهَا، أَيْ يُمْنَعُ. وَيُقَالُ لِلِّجَامِ الثَّقِيلِ: نَكْلٌ وَنِكْلٌ، لِأَنَّ الدَّابَّةَ تُمْنَعُ بِهِ. وَنَكَلَ عَنِ الْأَمْرِ يَنْكُلُ، وَنَكِلَ يَنْكَلُ إِذَا امْتَنَعَ. وَالتَّنْكِيلُ: إِصَابَةُ الْأَعْدَاءِ بِعُقُوبَةٍ تُنَكِّلُ مَنْ وَرَاءَهُمْ، أَيْ تُجَبِّنُهُمْ. وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ: النَّكَالُ الْعُقُوبَةُ. ابْنُ دُرَيْدٍ: وَالْمَنْكَلُ: الشيء الذي ينكل بالإنسان، قال:

Yüce Allah'ın: { فَجَعَلْناها نَكالًا } “Böylece bunu ibretlik bir ceza kıldık” buyruğunda [nekâlen] kelimesi ikinci mef'ûl olarak mansubdur. İbretlik ceza kılınan (zamirin işaret ettiği) şey hakkında çeşitli görüşler vardır: Bunun verilen ceza olduğu söylenmiştir. Sözün gelişinin bunu gerektirmesi sebebiyle o karye (kasaba) olduğu söylenmiştir. Sureti değiştirilen topluluk olduğu söylenmiştir. Balıklar olduğu da söylenmiştir, ancak bu uzak bir ihtimaldir. en-Nekâl: Caydırıcı ceza ve azap demektir. en-Nikl ve el-enkâl: Prangalar ve bukağılar demektir. Prangalara, kendileriyle caydırıcılık sağlandığı (engellendiği) için enkâl denilmiştir. Ağır gem için de nekl ve nikl denilir; çünkü binek hayvanı onunla engellenir. Bir işten geri durup kaçındığında nekele ani'l-emri yenkülü ve nekile yenkelü denilir. et-Tenkîl: Düşmanlara, onların arkasındakileri yıldıracak ve korkutacak bir ceza vermektir. el-Ezherî: "en-Nekâl cezadır" demiştir. İbn Düreyd: "el-Menkel, insanı engelleyip cezalandıran şeydir" demiş ve şu beyti nakletmiştir:

فارم على أقفائهم بمنكل

«Onların enselerine ibret verici bir ceza ile vur!»

قَوْلُهُ: (لِما بَيْنَ يَدَيْها) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيُّ: لِمَا بَيْنَ يَدَيِ الْمَسْخَةِ مَا قَبْلَهَا مِنْ ذُنُوبِ الْقَوْمِ. (وَما خَلْفَها) لِمَنْ يَعْمَلُ مِثْلَ تِلْكَ الذُّنُوبِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: جُعِلَتِ الْمَسْخَةُ نَكَالًا لِمَا مَضَى مِنَ الذُّنُوبِ، وَلِمَا يُعْمَلُ بَعْدَهَا لِيَخَافُوا الْمَسْخَ بِذُنُوبِهِمْ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا قَوْلٌ جَيِّدٌ، وَالضَّمِيرَانِ لِلْعُقُوبَةِ. وَرَوَى الْحَكَمُ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: لِمَنْ حَضَرَ مَعَهُمْ وَلِمَنْ يَأْتِي بَعْدَهُمْ. وَاخْتَارَهُ النَّحَّاسُ، قَالَ: وَهُوَ أَشْبَهُ بِالْمَعْنَى، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا:" لِما بَيْنَ يَدَيْها وَما خَلْفَها" مِنَ الْقُرَى. وَقَالَ قَتَادَةُ:" لِما بَيْنَ يَدَيْها" مِنْ ذُنُوبِهِمْ" وَما خَلْفَها" مِنْ صَيْدِ الْحِيتَانِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ) عَطْفٌ عَلَى نَكَالٍ، وَوَزْنُهَا مَفْعِلَةٌ مِنَ الِاتِّعَاظِ وَالِانْزِجَارِ. وَالْوَعْظُ: التَّخْوِيفُ. وَالْعِظَةُ الِاسْمُ. قَالَ الْخَلِيلُ: الْوَعْظُ التَّذْكِيرُ بِالْخَيْرِ فِيمَا يَرِقُّ لَهُ الْقَلْبُ. قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: وَخَصَّ الْمُتَّقِينَ وَإِنْ كَانَتْ مَوْعِظَةً لِلْعَالَمِينَ لِتَفَرُّدِهِمْ بِهَا عَنِ الْكَافِرِينَ الْمُعَانِدِينَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَاللَّفْظُ يَعُمُّ كُلَّ مُتَّقٍ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ" وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ" لِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ أَنْ يَنْتَهِكُوا مِنْ حُرَمِ اللَّهِ ﷿ مَا نَهَاهُمْ عَنْهُ، فَيُصِيبُهُمْ مَا أَصَابَ أَصْحَابَ السَّبْتِ إِذِ انْتَهَكُوا حُرَمَ اللَّهِ فِي سَبْتِهِمْ.

O'nun: { لِما بَيْنَ يَدَيْها } “hem önündekilere” buyruğu hakkında İbn Abbâs ve es-Süddî: "Suretin değiştirilmesinden önceki o kavmin günahlarına ibret kıldık" demişlerdir. { وَما خَلْفَها } “hem arkasındakilere” ise bu günahların benzerini işleyecek olanlar için demektir. el-Ferrâ: "Suretin değiştirilmesi, geçmiş günahlar için ve sonradan işlenecek günahlara karşı günahları sebebiyle maymuna dönüştürülmekten korksunlar diye bir ibret kılınmıştır" demiştir. İbn Atıyye der ki: "Bu güzel bir sözdür ve her iki zamir de cezaya aittir." el-Hakem, Mücâhid vasıtasıyla İbn Abbâs'tan: "Onlarla birlikte hazır bulunanlara ve onlardan sonra geleceklere" dediğini rivayet etmiştir. en-Nehhâs bunu tercih etmiş ve: "Anlama en uygun olanı budur, en doğrusunu Allah bilir" demiştir. İbn Abbâs'tan yine: "{ لِما بَيْنَ يَدَيْها وَما خَلْفَها } yani [o zamandaki] ve etrafındaki beldeler için" dediği de rivayet edilmiştir. Katâde ise: "{ لِما بَيْنَ يَدَيْها } kendi günahları için, { وَما خَلْفَها } ise [cumartesi yasağını çiğneyip] balık avlamaları sebebiyledir" demiştir. Yüce Allah'ın: { وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ } “sakınanlara da bir öğüt” buyruğu { نَكالاً } kelimesine matuftur; vezni mef'iletün olup öğüt almak ve sakınmak manasındaki el-ittiâzdan gelir. el-Va'z: Korkutmaktır; el-Iza ise isimdir. el-Halîl: "el-Va'z, kalbin yumuşayacağı hususlarda hayrı hatırlatmaktır" demiştir. el-Mâverdî: "Bütün âlemler için bir öğüt olmasına rağmen, inatçı kâfirlerden ayrı olarak yalnız onlar bundan istifade ettiği için takva sahiplerini tahsis etmiştir" demiştir. İbn Atıyye: "Bu lafız her ümmetten bütün takva sahiplerini kapsar" demiştir. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: "{ وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ } yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine, Allah Azze ve Celle'nin kendilerine yasakladığı haramları çiğnememeleri içindir; aksi takdirde cumartesi ehli cumartesi günlerindeki Allah'ın haramlarını çiğnediklerinde başlarına gelenlerin aynısı onların da başına gelir."

[سورة البقرة (٢): آية ٦٧]

[Bakara Suresi (2): Ayet 67]

وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ (٦٧)

{ وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ (٦٧) } “Hani Mûsâ kavmine: ‘Allah size bir sığır kesmenizi emrediyor’ demişti. Onlar: ‘Bizimle alay mı ediyorsun?’ dediler. O da: ‘Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım’ dedi. (67)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً) فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ) حُكِيَ عَنْ أَبِي عَمْرٍو أَنَّهُ قَرَأَ" يَأْمُرْكُمْ" بِالسُّكُونِ، وَحَذْفِ الضَّمَّةِ مِنَ الرَّاءِ لِثِقَلِهَا. قَالَ أَبُو الْعَبَّاسِ الْمُبَرِّدُ: لَا يَجُوزُ هَذَا لِأَنَّ الرَّاءَ حَرْفُ الْإِعْرَابِ، وَإِنَّمَا الصَّحِيحُ عَنْ أَبِي عَمْرٍو أَنَّهُ كَانَ يَخْتَلِسُ الْحَرَكَةَ." أَنْ تَذْبَحُوا" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِ" يَأْمُرُكُمْ" أَيْ بِأَنْ تَذْبَحُوا." بَقَرَةً" نَصْبٌ بِ" تَذْبَحُوا". وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى الذبح فلا معنى لإعادته.

Yüce Allah'ın: { وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً } “Hani Mûsâ kavmine: ‘Allah size bir sığır kesmenizi emrediyor’ demişti” buyruğunda dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ } buyruğu hakkında Ebû Amr'dan; ağırlığından ötürü râ harfindeki dammeyi (ötreyi) atarak sükûn ile "يَأْمُرْكُمْ" şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Ebû'l-Abbâs el-Müberred ise şöyle demiştir: "Bu caiz değildir; çünkü râ harfi irap harfidir (irap harekesini alan harftir). Ebû Amr'dan sahih olan rivayet, onun sadece harekeyi ihtilâs ettiği (hızlıca ve kısaltarak telaffuz ettiği) yönündedir." { أَنْ تَذْبَحُوا } ifadesi { يَأْمُرُكُمْ } fiili sebebiyle nasb mahallindedir; yani "bi-en tezbehû (kesmenizi)" demektir. { بَقَرَةً } lafzı ise { تَذْبَحُوا } fiilinin mef'ûlü olarak mensuptur. Zebh (kesim/boğazlama) kelimesinin anlamı daha önce geçmişti; bu sebeple onu tekrarlamanın bir anlamı yoktur.

الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً) مُقَدَّمٌ فِي التِّلَاوَةِ وَقَوْلُهُ:" قَتَلْتُمْ نَفْساً" مُقَدَّمٌ فِي الْمَعْنَى عَلَى جَمِيعِ مَا ابْتَدَأَ بِهِ مِنْ شَأْنِ الْبَقَرَةِ. وَيَجُوزُ أَنْ يكون قوله:" قَتَلْتُمْ" في النزول مقدما، والام بِالذَّبْحِ مُؤَخَّرًا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَرْتِيبُ نُزُولِهَا عَلَى حَسَبِ تِلَاوَتِهَا، فَكَأَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُمْ بِذَبْحِ الْبَقَرَةِ حَتَّى ذَبَحُوهَا ثُمَّ وَقَعَ مَا وَقَعَ من أَمْرِ الْقَتْلِ، فَأُمِرُوا أَنْ يَضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا، وَيَكُونُ" وَإِذْ قَتَلْتُمْ" مُقَدَّمًا فِي الْمَعْنَى عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ حَسَبَ مَا ذَكَرْنَا، لِأَنَّ الْوَاوَ لَا تُوجِبُ التَّرْتِيبَ. وَنَظِيرُهُ فِي التَّنْزِيلِ فِي قِصَّةِ نُوحٍ بَعْدَ ذِكْرِ الطُّوفَانِ وَانْقِضَائِهِ فِي قَوْلِهِ:" حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ" إِلَى قوله" إِلَّا قَلِيلٌ" [هود: ٤٠]. فَذَكَرَ إِهْلَاكَ مَنْ هَلَكَ مِنْهُمْ ثُمَّ عَطَفَ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ:" وَقالَ ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها" [هود: ٤١]. فَذَكَرَ الرُّكُوبَ مُتَأَخِّرًا فِي الْخِطَابِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ركوبهم كال قَبْلَ الْهَلَاكِ. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلى عَبْدِهِ الْكِتابَ وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً قَيِّماً" [هود: ١٩]. وَتَقْدِيرُهُ: أَنْزَلَ عَلَى عَبْدِهِ الْكِتَابَ قَيِّمًا وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجًا، وَمِثْلُهُ فِي الْقُرْآنِ كَثِيرٌ. الثَّالِثَةُ- لَا خِلَافَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ الذَّبْحَ أَوْلَى فِي الْغَنَمِ، وَالنَّحْرَ أَوْلَى فِي الْإِبِلِ، وَالتَّخَيُّرُ فِي الْبَقَرِ. وَقِيلَ: الذَّبْحُ أَوْلَى، لِأَنَّهُ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّهُ، وَلِقُرْبِ الْمَنْحَرِ مِنَ الْمَذْبَحِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: لَا أَعْلَمُ أَحَدًا حَرَّمَ أَكْلَ مَا نُحِرَ مِمَّا يُذْبَحُ، أَوْ ذُبِحَ مِمَّا يُنْحَرُ. وَكَرِهَ مَالِكٌ ذَلِكَ. وَقَدْ يَكْرَهُ الْمَرْءُ الشَّيْءَ وَلَا يُحَرِّمُهُ. وَسَيَأْتِي فِي سُورَةِ" الْمَائِدَةِ" أَحْكَامُ الذَّبْحِ وَالذَّابِحِ وَشَرَائِطُهُمَا عِنْدَ قَوْلِهِ تعالى:" إِلَّا ما ذَكَّيْتُمْ" [المائدة: ٣] مُسْتَوْفًى إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: وَإِنَّمَا أُمِرُوا- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- بِذَبْحِ بَقَرَةٍ دُونَ غَيْرِهَا، لِأَنَّهَا مِنْ جِنْسِ مَا عَبَدُوهُ مِنَ الْعِجْلِ لِيُهَوِّنَ عِنْدَهُمْ مَا كَانَ يَرَوْنَهُ مِنْ تَعْظِيمِهِ، وَلِيَعْلَمَ بِإِجَابَتِهِمْ مَا كَانَ فِي نُفُوسِهِمْ مِنْ عِبَادَتِهِ. وَهَذَا الْمَعْنَى عِلَّةٌ فِي ذَبْحِ الْبَقَرَةِ، وَلَيْسَ بَعِلَّةٍ فِي جَوَابِ السَّائِلِ، وَلَكِنَّ الْمَعْنَى فِيهِ أَنْ يَحْيَا الْقَتِيلُ بِقَتْلِ حَيٍّ، فَيَكُونُ أَظْهَرُ لِقُدْرَتِهِ فِي اخْتِرَاعِ الْأَشْيَاءِ مِنْ أضدادها. الرابعة- قوله تعالى: (بَقَرَةً) " بَقَرَةً" الْبَقَرَةُ اسْمٌ لِلْأُنْثَى، وَالثَّوْرُ اسْمٌ لِلذَّكَرِ مِثْلُ نَاقَةٍ وَجَمَلٍ وَامْرَأَةٍ وَرَجُلٍ. وَقِيلَ: الْبَقَرَةُ وَاحِدُ الْبَقَرِ، الْأُنْثَى وَالذَّكَرُ سَوَاءٌ. وَأَصْلُهُ مِنْ قولك:

İkincisi: Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً } “Allah size bir sığır kesmenizi emrediyor” buyruğu tilavette (okunuşta) öndedir; { قَتَلْتُمْ نَفْساً } “Bir cana kıymıştınız” buyruğu ise sığır meselesine dair ilk zikredilen hususların tamamından mana bakımından öndedir. { قَتَلْتُمْ } “Öldürmüştünüz” buyruğunun nüzulde (iniş sırasında) önce, kesme emrinin ise sonra olması caiz olduğu gibi; nüzul sırasının tilavet sırasına göre olması da mümkündür. Buna göre Allah onlara sığırı kesmelerini emretmiş, onlar da onu kesmiş, ardından cinayet olayı vuku bulmuş ve [maktulü] onun bir parçasıyla vurmaları emredilmiştir. Birinci görüşe göre ise daha önce belirttiğimiz üzere { وَإِذْ قَتَلْتُمْ } “Hani siz bir cana kıymıştınız” buyruğu mana bakımından öndedir; zira "vav" harfi sıra bildirmeyi (tertibi) gerektirmez. Kur'an-ı Kerim'de bunun benzeri, Nûh kıssasında tufanın ve onun sona erişinin zikredilmesinden sonra geçen şu buyruktur: { حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ } “Nihayet emrimiz gelip de tandır kaynayınca dedik ki: 'Her cinsten çifter [ikişer tane] içine yükle...'” buyruğundan { إِلَّا قَلِيلٌ } “...pek azı müstesna” [Hûd, 40] sözüne kadar olan kısımdır. Burada [Allah], onlardan helak olanların helakini zikretmiş, ardından: { وَقالَ ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها } “Dedi ki: 'Binin ona! Onun akıp gitmesi de durması da Allah'ın adıyladır'” [Hûd, 41] buyruğunu buna atfetmiştir. Hitapta gemiye binmeyi sonra zikretmiştir; oysa bilinmektedir ki onların binmesi helakten önce idi. Aynı şekilde Yüce Allah'ın şu buyruğu da böyledir: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلى عَبْدِهِ الْكِتابَ وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً قَيِّماً } “Hamd, kuluna Kitab'ı indiren ve onda hiçbir eğrilik kılmayan, dosdoğru [bir Kitap kılan] Allah'a mahsustur” [Kehf, 1-2]. Bunun takdiri şöyledir: “Kuluna Kitab'ı dosdoğru olarak indiren ve onda hiçbir eğrilik kılmayan...” Kur'an'da bunun benzeri çoktur. Üçüncüsü: Âlimler arasında koyunda zebh (boğazlamak), devede nahr (göğüs çukurundan kesmek) yapılmasının daha evla olduğu, sığırda ise muhayyerlik bulunduğu (ikisinden birinin seçilebileceği) hususunda ihtilaf yoktur. Sığırda da zebhin daha evla olduğu söylenmiştir; zira Allah'ın zikrettiği budur ve boğazlama yeri (mezbeh) göğüs çukuruna (menhar) yakındır. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: "Boğazlanması (zebh) gereken hayvanlardan nahr edileni yahut nahr edilmesi gerekenlerden boğazlananı yemenin haram olduğunu söyleyen bir kimse bilmiyorum." Mâlik ise bunu mekruh görmüştür. Bir kimse bir şeyi mekruh görebilir ancak haram kılmaz. Mâide Suresi'nde Yüce Allah'ın: { إِلَّا ما ذَكَّيْتُمْ } “Kestikleriniz müstesna” [el-Mâide 5/3] buyruğunun tefsirinde kesim ve kesenle ilgili hükümler ve şartları inşâallâh eksiksiz bir şekilde gelecektir. Mâverdî şöyle demiştir: “Onlara başka bir hayvan değil de sığır kesmeleri emredilmiştir —Allah en doğrusunu bilir ya— çünkü bu, buzağı şeklinde taptıkları şeyin cinsindendir; böylece ona karşı besledikleri tazimi (kutsallığı) gözlerinde küçültmek ve [emre] icabet etmeleriyle nefislerinde ona tapınmaktan arta kalanların ne olduğunu ortaya çıkarmak içindir. Bu mana sığır kesilmesinin gerekçesidir; soruyu sorana cevap olmasının gerekçesi değildir. Buradaki mana ise diri bir canlının öldürülmesiyle ölü bir kimsenin diriltilmesidir; böylece [Allah'ın] şeyleri zıtlarından yaratmadaki kudreti daha açık şekilde ortaya çıkacaktır.” Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: { بَقَرَةً } “Bir sığır” buyruğudur. Bakara (بَقَرَة), dişinin ismidir; sevr (ثَوْر / öküz) ise dişi deve (nâka) ile erkek deve (cemel), kadın ile erkek gibi erkeğin ismidir. Bir görüşe göre bakara (بَقَرَة), sığır cinsinin tekilidir; dişisi de erkeği de birdir. Bu kelimenin aslı şuradan gelmektedir:

بَقَرَ بَطْنَهُ، أَيْ شَقَّهُ، فَالْبَقَرَةُ تَشُقُّ الْأَرْضَ بِالْحَرْثِ وَتُثِيرُهُ. وَمِنْهُ الْبَاقِرُ لِأَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ زَيْنِ الْعَابِدِينَ، لِأَنَّهُ بَقَرَ الْعِلْمَ وَعَرَفَ أَصْلَهُ، أَيْ شَقَّهُ. وَالْبَقِيرَةُ: ثَوْبٌ يُشَقُّ فَتُلْقِيهِ الْمَرْأَةُ فِي عُنُقِهَا مِنْ غَيْرِ كُمَّيْنِ. وَفِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي شَأْنِ الْهُدْهُدِ (فَبَقَرَ الْأَرْضَ). قَالَ شَمِرٌ: بَقَرَ نَظَرَ مَوْضِعَ الْمَاءِ، فَرَأَى الْمَاءَ تَحْتَ الْأَرْضِ. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: الْبَقَرُ اسْمٌ لِلْجِنْسِ وَجَمْعُهُ بَاقِرٌ. ابْنُ عَرَفَةَ: يُقَالُ بَقِيرٌ وَبَاقِرٌ وَبَيْقُورٌ. وَقَرَأَ عِكْرِمَةُ وَابْنُ يَعْمُرَ" إِنَّ الْبَاقِرَ". وَالثَّوْرُ: وَاحِدُ الثِّيرَانِ. وَالثَّوْرُ: السيد من الرجال. والثور القطعة من القط. وَالثَّوْرُ: الطُّحْلُبُ. وَثَوْرٌ: جَبَلٌ. وَثَوْرٌ: قَبِيلَةٌ مِنَ الْعَرَبِ. وَفِي الْحَدِيثِ: (وَوَقْتُ الْعِشَاءِ مَا لَمْ يَغِبْ ثَوْرُ الشَّفَقِ) يَعْنِي انْتِشَارَهُ، يُقَالُ: ثَارَ يَثُورُ ثَوْرًا وَثَوَرَانًا إِذَا انْتَشَرَ فِي الْأُفُقِ. وَفِي الْحَدِيثِ: (مَنْ أَرَادَ الْعِلْمَ فَلْيُثَوِّرِ الْقُرْآنَ). قَالَ شَمِرٌ: تَثْوِيرُ الْقُرْآنِ قِرَاءَتُهُ وَمُفَاتَشَةُ الْعُلَمَاءِ بِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً) هَذَا جَوَابٌ مِنْهُمْ لِمُوسَى ﵇ لَمَّا قَالَ لَهُمْ:" إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً" [البقرة: ٦٧] وَذَلِكَ أَنَّهُمْ وَجَدُوا قَتِيلًا بَيْنَ أَظْهُرِهِمْ قِيلَ: اسْمُهُ عَامِيلُ- وَاشْتَبَهَ أَمْرُ قَاتِلِهِ عَلَيْهِمْ، وَوَقَعَ بَيْنَهُمْ خِلَافٌ، فَقَالُوا: نَقْتَتِلُ وَرَسُولُ اللَّهِ بَيْنَ أَظْهُرِنَا، فَأَتَوْهُ وَسَأَلُوهُ الْبَيَانَ- وَذَلِكَ قَبْلَ نُزُولِ الْقَسَامَةِ فِي التَّوْرَاةِ، فَسَأَلُوا مُوسَى أَنْ يَدْعُوَ اللَّهَ- فَسَأَلَ مُوسَى ﵇ رَبَّهُ فَأَمَرَهُمْ بِذَبْحِ بَقَرَةٍ، فَلَمَّا سَمِعُوا ذَلِكَ مِنْ مُوسَى وَلَيْسَ فِي ظَاهِرِهِ جَوَابٌ عَمَّا سَأَلُوهُ عَنْهُ وَاحْتَكَمُوا فِيهِ عِنْدَهُ، قَالُوا: أَتَتَّخِذُنَا هُزُؤًا؟ وَالْهُزْءُ: اللَّعِبُ وَالسُّخْرِيَةُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَرَأَ الْجَحْدَرِيُّ" أَيَتَّخِذُنَا" بِالْيَاءِ، أَيْ قَالَ ذَلِكَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ فَأَجَابَهُمْ مُوسَى ﵇ بِقَوْلِهِ:" أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ" [البقرة: ٦٧] لِأَنَّ الْخُرُوجَ عَنْ جَوَابِ السَّائِلِ الْمُسْتَرْشِدِ إِلَى الْهُزْءِ جَهْلٌ، فَاسْتَعَاذَ مِنْهُ ﵇، لِأَنَّهَا صِفَةٌ تَنْتَفِي عَنِ الْأَنْبِيَاءِ. وَالْجَهْلُ نَقِيضُ الْعِلْمِ. فَاسْتَعَاذَ مِنَ الْجَهْلِ، كَمَا جَهِلُوا فِي قَوْلِهِمْ: أَتَتَّخِذُنا هُزُواً،

[Arapçada] 'Karnını yardı' anlamında { بَقَرَ بَطْنَهُ } denilir. Sığır (bakara) da toprağı çift sürerek yarar ve altüst eder. Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali Zeynelâbidîn'e 'el-Bâkır' denilmesi de bundandır; zira o ilmi yarıp açmış ve aslını kavramıştır, yani [ilim dağarcığını] derinlemesine yarıp incelemiştir. Bakîra (الْبَقِيرَةُ) ise [ortası] yarılarak kadının kolları olmaksızın boynuna geçirdiği bir elbisedir. İbn Abbâs'ın hüdhüd ile ilgili hadisinde geçen: { فَبَقَرَ الْأَرْضَ } 've yeri yardı' ifadesinde de [bu kök yer alır]. Şemir şöyle demiştir: 'Bakar (yardı); suyun yerini gözledi ve yerin altındaki suyu gördü demektir.' Ezherî şöyle demiştir: 'Bakar cins ismidir, çoğulu ise bâkırdır.' İbn Arefe: 'Bakîr, bâkır ve beykûr da denilir' demiştir. İkrime ve İbn Ya'mer ise { إِنَّ الْبَاقِرَ } şeklinde okumuşlardır. Sevr (الثَّوْرُ) kelimesi 'boğalar/öküzler' (sîrân) kelimesinin tekilidir. Sevr ayrıca erkeklerin efendisi/önderi anlamına gelir. Sevr bir parça keş/peynir (akt) demektir. Sevr su yosunu demektir. Sevr bir dağ adıdır. Sevr bir Arap kabilesidir. Hadiste geçen: « وَوَقْتُ الْعِشَاءِ مَا لَمْ يَغِبْ ثَوْرُ الشَّفَقِ » «Yatsı vakti, şafağın yaygınlığı kaybolmadığı sürece devam eder» ifadesindeki sevr, şafağın yayılması anlamına gelir. Ufukta yayıldığı zaman: 'Sevr ve severân olarak intişar etti' anlamında (sâre yesûru sevran ve severânen) denilir. Yine hadiste geçen: « مَنْ أَرَادَ الْعِلْمَ فَلْيُثَوِّرِ الْقُرْآنَ » «Kim ilim isterse Kur'an'ı derinlemesine araştırsın» ifadesi yer alır. Şemir: 'Kur'an'ın tesvîr edilmesi; onun okunması ve onda bulunan [anlamların] âlimlerle birlikte derinlemesine araştırılmasıdır' demiştir. Yüce Allah'ın: { قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً } “‘Bizimle alay mı ediyorsun?’ dediler” buyruğu; Mûsâ aleyhisselâm kendilerine: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً } “Allah size bir sığır kesmenizi emrediyor” [el-Bakara 2/67] dediğinde onların Mûsâ'ya verdikleri cevaptır. Bunun sebebi şuydu: Onlar aralarında öldürülmüş birini buldular -isminin Âmîl olduğu söylenmiştir- ve katilinin kim olduğu konusunda şüpheye düştüler. Aralarında anlaşmazlık çıktı. Bunun üzerine: 'Allah'ın elçisi aramızdayken birbirimizle mi vuruşacağız?' dediler. Hemen ona gelip durumu açıklamasını istediler. Bu olay, Tevrat'ta kasâme [hükmü] inmeden önceydi. Mûsâ'dan Allah'a dua etmesini istediler. Mûsâ aleyhisselâm Rabbine niyazda bulundu; O da kendilerine bir sığır kesmelerini emretti. Mûsâ'dan bunu işittiklerinde -ve bu emir görünüşte kendisinin huzurunda hükmüne başvurdukları ve sordukları şeyin bir cevabı olmadığından-: 'Bizimle alay mı ediyorsun?' dediler. Hüz' (الْهُزْءُ), oyun ve alay demektir; bunun açıklaması daha önce geçmişti. Cahderî, 'yâ' harfi ile { أَيَتَّخِذُنَا } şeklinde okumuştur; yani 'Bunu bazısı bazısına söyledi' [demektir]. Mûsâ aleyhisselâm onlara: { أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } “Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım” [el-Bakara 2/67] sözüyle cevap verdi. Çünkü doğru yolu arayan bir soru sahibine cevap vermek yerine alaya yönelmek bir cehalettir. Bu sebeple Mûsâ aleyhisselâm bundan [Allah'a] sığındı; zira bu, peygamberlerde bulunması imkânsız olan bir niteliktir. Cehalet (el-cehl), ilmin zıddıdır. [Mûsâ], onların { أَتَتَّخِذُنا هُزُواً } “Bizimle alay mı ediyorsun?” sözlerinde

لِمَنْ يُخْبِرُهُمْ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى، وَظَاهِرُ هَذَا الْقَوْلِ يَدُلُّ عَلَى فَسَادِ اعْتِقَادِ مَنْ قَالَهُ. وَلَا يَصِحُّ إِيمَانُ مَنْ قَالَ لِنَبِيٍّ قَدْ ظَهَرَتْ مُعْجِزَتُهُ،- وَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكَ بِكَذَا-: أَتَتَّخِذُنَا هُزُؤًا؟ وَلَوْ قَالَ ذَلِكَ الْيَوْمَ أَحَدٌ عَنْ بَعْضِ أَقْوَالِ النَّبِيِّ ﷺ لَوَجَبَ تَكْفِيرُهُ. وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ مِنْهُمْ عَلَى جِهَةِ غِلَظِ الطَّبْعِ وَالْجَفَاءِ وَالْمَعْصِيَةِ، عَلَى نَحْوِ مَا قَالَ الْقَائِلُ لِلنَّبِيِّ ﷺ فِي قِسْمَةِ غَنَائِمِ حُنَيْنٍ: إِنَّ هَذِهِ لَقِسْمَةٌ مَا أُرِيدَ بِهَا وَجْهَ اللَّهِ. وَكَمَا قَالَ لَهُ الْآخَرُ: اعْدِلْ يَا مُحَمَّدُ. وَفِي هَذَا كُلِّهِ أَدَلُّ دَلِيلٍ عَلَى قُبْحِ الْجَهْلِ، وَأَنَّهُ مُفْسِدٌ لِلدِّينِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" هُزُواً" مَفْعُولٌ ثَانٍ، وَيَجُوزُ تَخْفِيفُ الْهَمْزَةِ تَجْعَلُهَا بَيْنَ الْوَاوِ وَالْهَمْزَةِ. وَجَعَلَهَا حَفْصٌ وَاوًا مَفْتُوحَةً، لِأَنَّهَا هَمْزَةٌ مَفْتُوحَةٌ قَبْلَهَا ضَمَّةٌ فَهِيَ تَجْرِي عَلَى الْبَدَلِ، كَقَوْلِهِ:" السُّفَهاءُ وَلكِنْ". وَيَجُوزُ حَذْفُ الضَّمَّةِ مِنَ الزَّايِ كَمَا تَحْذِفُهَا مِنْ عَضُدٍ، فَتَقُولُ: هُزْؤًا، كَمَا قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ، وَكَذَلِكَ" وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُؤًا أَحَدٌ". وَحَكَى الْأَخْفَشُ عَنْ عِيسَى بْنِ عُمَرَ أَنَّ كُلَّ اسْمٍ عَلَى ثَلَاثَةِ أَحْرُفٍ أَوَّلُهُ مَضْمُومٌ فَفِيهِ لُغَتَانِ: التَّخْفِيفُ وَالتَّثْقِيلُ، نَحْوُ الْعُسْرِ وَالْيُسْرِ وَالْهُزْءِ. وَمِثْلُهُ مَا كَانَ مِنَ الْجَمْعِ عَلَى فُعُلٍ كَكُتُبٍ وَكُتْبٍ، وَرُسُلٍ وَرُسْلٍ، وَعُوُنٍ وَعُوْنٍ. وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبادِهِ جُزْءاً" [الزخرف: ١٥] فَلَيْسَ مِثْلَ هُزْءٍ وَكُفْءٍ، لِأَنَّهُ عَلَى فُعْلٍ مِنَ الْأَصْلِ. عَلَى مَا يَأْتِي فِي مَوْضِعِهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. مَسْأَلَةٌ: فِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى مَنْعِ الِاسْتِهْزَاءِ بِدِينِ اللَّهِ وَدِينِ الْمُسْلِمِينَ وَمَنْ يَجِبُ تَعْظِيمُهُ، وَأَنَّ ذَلِكَ جَهْلٌ وَصَاحِبُهُ مُسْتَحِقٌّ لِلْوَعِيدِ. وَلَيْسَ الْمُزَاحُ مِنَ الِاسْتِهْزَاءِ بِسَبِيلٍ، أَلَا تَرَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَمْزَحُ وَالْأَئِمَّةَ بَعْدَهُ. قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ: وَقَدْ بَلَغَنَا أَنَّ رَجُلًا تَقَدَّمَ إِلَى عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ وَهُوَ قَاضِي الْكُوفَةِ فَمَازَحَهُ عُبَيْدُ اللَّهِ فَقَالَ: جُبَّتُكَ هَذِهِ مِنْ صُوفِ نَعْجَةٍ أَوْ صُوفِ كَبْشٍ؟ فَقَالَ لَهُ: لَا تَجْهَلْ أَيُّهَا الْقَاضِي! فَقَالَ له عبيد الله: وأين وجدت المزاج جَهْلًا! فَتَلَا عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةَ، فَأَعْرَضَ عَنْهُ عُبَيْدُ اللَّهِ، لِأَنَّهُ رَآهُ جَاهِلًا لَا يَعْرِفُ الْمَزْحَ مِنَ الِاسْتِهْزَاءِ، وَلَيْسَ أَحَدُهُمَا مِنَ الْآخَرِ بسبيل.

...kendilerine Allah Teâlâ'dan haber getiren kimseye [böyle söylemişlerdir]. Bu sözün zahiri, onu söyleyen kimsenin itikadının bozukluğuna delalet eder. Mucizesi açıkça ortaya çıkmış ve: "Allah sana şunu emrediyor" diyen bir peygambere: "Bizimle alay mı ediyorsun?" diyen kimsenin imanı sahih olmaz. Şayet bugün bir kimse Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözlerinden biri hakkında böyle söyleyecek olsa, onun tekfir edilmesi (küfrüne hükmedilmesi) vacip olurdu. Bir topluluk ise bunun, Huneyn ganimetlerinin taksimi sırasında bir kimsenin Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Doğrusu bu, kendisiyle Allah'ın rızası gözetilmemiş bir taksimattır» demesi veya bir başkasının ona: «Adil ol ey Muhammed!» demesi gibi tabiat kabalığı, hoyratlık ve isyan kabilinden olduğunu ileri sürmüştür. Bütün bunlarda, cehaletin çirkinliğine ve dini ifsat ettiğine en açık bir delil vardır. Yüce Allah'ın: { هُزُواً } buyruğu ikinci mef'uldür (ikinci nesnedir). Hemzenin tahfifi (kolaylaştırılması) caizdir; onu vâv ile hemze arasında kılarsın. Hafs ise onu fethalı bir vâv yapmıştır. Çünkü o, kendisinden önce ötre bulunan fethalı bir hemzedir; dolayısıyla { السُّفَهاءُ وَلكِنْ } buyruğunda olduğu gibi bedel (harf değişimi) kuralına göre işler. 'Adud (عَضُد) kelimesinden ötreyi hazfettiğin gibi zâ harfinden de ötreyi hazfetmek caizdir; Kûfelilerin kıraat ettiği gibi hüz'en (هُزْءًا) dersin. { وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُؤًا أَحَدٌ } de böyledir. el-Ahfeş, Îsâ b. Ömer'den şunu nakletmiştir: İlk harfi ötreli olan üç harfli her isimde iki lügat vardır: Tahfîf (harekesiz kılma) ve teskîl (harekeli kılma); el-'usr ve el-yusr ile el-hüz' gibi. Fu'ul vezninde gelen kütüb ve kütb, rusul ve rusl, 'uvun ve 'uvn gibi çoğullar da böyledir. Yüce Allah'ın: { وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبادِهِ جُزْءاً } “Kulları arasından O'na bir parça (çocuk) isnat ettiler” [ez-Zuhruf: 15] buyruğuna gelince, o aslen fu'l vezninde olduğu için hüz' ve küf' gibi değildir. İnşâallahu Teâlâ kendi yerinde geleceği üzere. Mesele: Bu ayette Allah'ın dinine, Müslümanların dinine ve tazim edilmesi gereken kimseye karşı alay etmenin (istihzânın) yasak olduğuna, bunun bir cehalet olduğuna ve bunu yapanın tehdide müstahak olduğuna delil vardır. Şaka (mizah) ise kesinlikle istihzâ (alay) türünden değildir. Görmez misin ki Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ondan sonraki imamlar da şaka yaparlardı. İbn Huveyzimendâd dedi ki: "Bize ulaştığına göre bir adam, Kûfe kadısı iken Ubeydullah b. el-Hasan'ın yanına varmış, Ubeydullah da ona şaka yaparak: 'Bu cübben koyun yününden mi yoksa koç yününden mi?' demiştir. Adam ona: 'Cahillik etme ey kadı!' deyince, Ubeydullah ona: 'Şakanın nerede cehalet olduğunu gördün?' demiştir. Adam bu ayeti okuyunca, Ubeydullah onun şaka ile alayı ayırt edemeyen bir cahil olduğunu ve bu ikisinin birbiriyle hiçbir ilgisi bulunmadığını gördüğü için ondan yüz çevirmiştir."

[سورة البقرة (٢): آية ٦٨]

[Bakara Suresi (2): Ayet 68]

قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا هِيَ قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لَا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ (٦٨)

{ قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا هِيَ قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لَا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ (٦٨) } “Dediler ki: ‘Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın.’ [Mûsâ] dedi ki: ‘O buyuruyor ki, o ne pek yaşlı ne de pek genç, ikisi ortası dinç bir sığırdır. Haydi, emrolunduğunuz şeyi yapın.’ (68)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ) هَذَا تَعْنِيتٌ مِنْهُمْ وَقِلَّةُ طَوَاعِيَةٍ، وَلَوِ امْتَثَلُوا الْأَمْرَ وَذَبَحُوا أَيَّ بَقَرَةٍ كَانَتْ لَحَصَلَ الْمَقْصُودُ، لَكِنَّهُمْ شَدَّدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ فَشَدَّدَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو الْعَالِيَةِ وَغَيْرُهُمَا. وَنَحْوَ ذَلِكَ رَوَى الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَلُغَةُ بَنِي عَامِرٍ" ادْعُ". وقد تقدم. و (يبينن) مَجْزُومٌ عَلَى جَوَابِ الْأَمْرِ (مَا هِيَ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ. وَمَاهِيَّةُ الشَّيْءِ: حَقِيقَتُهُ وَذَاتُهُ الَّتِي هُوَ عَلَيْهَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لَا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ) فِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ النَّسْخِ قَبْلَ وَقْتِ الْفِعْلِ، لِأَنَّهُ لَمَّا أَمَرَ بِبَقَرَةٍ اقْتَضَى أَيَّ بَقَرَةٍ كَانَتْ، فَلَمَّا زَادَ فِي الصِّفَةِ نَسَخَ الْحُكْمَ الْأَوَّلَ بِغَيْرِهِ، كَمَا لَوْ قَالَ: فِي ثَلَاثِينَ مِنَ الْإِبِلِ بِنْتُ مَخَاضٍ، ثُمَّ نَسَخَهُ بِابْنَةِ لَبُونٍ أَوْ حِقَّةٍ. وَكَذَلِكَ ها هنا لَمَّا عَيَّنَ الصِّفَةَ صَارَ ذَلِكَ نَسْخًا لِلْحُكْمِ الْمُتَقَدِّمِ. وَالْفَارِضُ: الْمُسِنَّةُ. وَقَدْ فَرَضَتْ تَفْرِضُ فُرُوضًا، أَيْ أَسَنَّتْ. وَيُقَالُ لِلشَّيْءِ الْقَدِيمِ فَارِضٌ، قَالَ الرَّاجِزُ:

Yüce Allah'ın: { قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ } “Dediler ki: ‘Bizim için Rabbine dua et’” buyruğu; bu, onların bir yokuşa sürmesi (zorlaştırması) ve itaatten kaçınmalarıdır. Şayet emre uyup herhangi bir sığırı kesselerdi maksat hâsıl olacaktı; ancak onlar işi kendilerine zorlaştırdılar, Allah da onlara zorlaştırdı; bunu İbn Abbâs, Ebü'l-Âliye ve başkaları söylemiştir. Hasan-ı Basrî de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den buna benzer bir rivayette bulunmuştur. Benî Âmir lügatinde hemzenin fethasıyla ed'u denir; bu daha önce geçmişti. { يُبَيِّنْ لَنا } “bize açıklasın” ifadesi emir fiilinin cevabı olarak meczûmdur. { مَا هِيَ } “o nedir” ise mübteda ve haberdir. Bir şeyin mâhiyeti: Onun hakikati ve üzerinde bulunduğu zâtıdır. Yüce Allah'ın: { قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لَا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ } “[Mûsâ] dedi ki: ‘O buyuruyor ki, o ne pek yaşlı ne de pek genç, ikisi ortası dinç bir sığırdır’” buyruğu; bunda fiilin yapılma vaktinden önce neshedilmesinin (hükmün değiştirilmesinin) caiz olduğuna delil vardır; çünkü [Allah] bir sığır emrettiğinde bu herhangi bir sığırı gerektiriyordu; vasfı artırınca önceki hükmü başkasıyla neshetmiş oldu; tıpkı: "Otuz devede bir bint-i mehâz (bir yaşında dişi deve) vardır" dedikten sonra bunu bint-i lebûn (iki yaşında dişi deve) veya hıkka (üç yaşında dişi deve) ile neshetmesi gibi. Burada da vasfı tayin edince bu, önceki hükmü neshetmek kabilinden oldu. el-Fârid: Pek yaşlı olan hayvandır. İyice yaşlandığında faradat tefridu fürûdan denilir. Eski olan şeye de fârid denir. Recez şairi şöyle demiştir:

شَيَّبَ أَصْدَاغِي فَرَأْسِي أَبْيَضُ ... مَحَامِلُ فِيهَا رِجَالٌ فُرَّضُ

"Şakaklarımı ağarttı da başım bembeyaz oldu / İçinde yaşlı başlı adamların bulunduğu tahtırevanlar"

يَعْنِي هَرْمَى، قَالَ آخَرُ:

Yani yaşlı ihtiyarlar demektir. Bir başkası da şöyle demiştir:

لَعَمْرُكَ قَدْ أَعْطَيْتَ جَارَكَ فَارِضًا ... تُسَاقُ إِلَيْهِ مَا تَقُومُ عَلَى رِجْلِ

"Ömrüne yemin olsun ki komşuna yaşlı bir deve verdin / Ona doğru sevk edilir de ayakları üzerinde duramaz."

أَيْ قَدِيمًا، وَقَالَ آخَرُ:

Yani yaşlı bir deve demektir. Bir diğeri de şöyle demiştir:

يا رب ذي ضغن علي فارض ... له قروء كقروء الحائض

"Nice bana karşı köklü [ve büyük] bir kin besleyen vardır ki / Ay hali gören kadının âdet dönemleri gibi [tekrarlayan kin] nöbetleri vardır."

أَيْ قَدِيمٌ. وَ" لَا فارِضٌ" رُفِعَ عَلَى الصفة لبقرة." وَلا بِكْرٌ" عَطْفٌ. وَقِيلَ:" لَا فارِضٌ" خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مُضْمَرٍ، أَيْ لَا هِيَ فَارِضٌ وَكَذَا" لَا ذَلُولٌ"، وَكَذَلِكَ" لَا تَسْقِي الْحَرْثَ" وَكَذَلِكَ" مُسَلَّمَةٌ" فَاعْلَمْهُ. وَقِيلَ: الْفَارِضُ الَّتِي قَدْ وَلَدَتْ بُطُونًا كَثِيرَةً فَيَتَّسِعُ جَوْفُهَا لِذَلِكَ، لِأَنَّ مَعْنَى الْفَارِضِ في اللغة الواسع، قاله بَعْضُ الْمُتَأَخِّرِينَ. وَالْبِكْرُ: الصَّغِيرَةُ الَّتِي لَمْ تَحْمِلْ. وَحَكَى الْقُتَبِيُّ أَنَّهَا الَّتِي وَلَدَتْ. وَالْبِكْرُ: الْأَوَّلُ مِنَ الْأَوْلَادِ، قَالَ:

Yani eski demektir. { لَا فارِضٌ } ifadesi sığır (bakaratün) kelimesinin sıfatı olarak merfûdur. { وَلا بِكْرٌ } ise matuftur. { لَا فارِضٌ } ifadesinin gizli bir mübtedanın haberi olduğu da söylenmiştir; yani lâ hiye fâridun (o ne yaşlıdır) demektir; nitekim { لَا ذَلُولٌ } “ne boyunduruk görmüş”, aynı şekilde { لَا تَسْقِي الْحَرْثَ } “ne ekin sular” ve aynı şekilde { مُسَلَّمَةٌ } “kusursuzdur” ifadeleri de böyledir, bunu bilesin. el-Fârid kelimesinin birçok batın doğurmuş ve bu sebeple karnı genişlemiş hayvan olduğu da söylenmiştir; zira dilde fârid geniş manasına gelir; bunu bazı müteahhir âlimler söylemiştir. el-Bikr ise: Henüz gebe kalmamış genç ve küçük hayvandır. el-Kutebî onun doğurmuş hayvan olduğunu da nakletmiştir. el-Bikr: İlk doğan çocuk anlamına da gelir. Şair şöyle demiştir:

يَا بِكْرُ بِكْرَيْنِ وَيَا خِلْبَ الْكَبِدْ ... أَصْبَحْتَ مِنِّي كَذِرَاعٍ مِنْ عَضُدْ

"Ey iki ilkin ilki ve ey ciğerimin köşesi! / Benim için pazıdan bir kol gibi oldun."

وَالْبِكْرُ أَيْضًا فِي إِنَاثِ الْبَهَائِمِ وَبَنِي آدَمَ: مَا لَمْ يَفْتَحِلْهُ الْفَحْلُ، وَهِيَ مَكْسُورَةُ الْبَاءِ. وَبِفَتْحِهَا الْفَتِيِّ مِنَ الْإِبِلِ. وَالْعَوَانُ: النِّصْفُ الَّتِي قَدْ وَلَدَتْ بَطْنًا أَوْ بَطْنَيْنِ، وَهِيَ أَقْوَى مَا تَكُونُ مِنَ الْبَقَرِ وَأَحْسَنُهُ، بِخِلَافِ الْخَيْلِ، قَالَ الشَّاعِرُ يَصِفُ فَرَسًا:

el-Bikr aynı zamanda hayvanların ve insanların dişilerinde henüz erkekle çiftleşmemiş olan dişidir ve bâ harfinin kesrasıyla okunur. Bâ harfinin fethasıyla el-bekr ise genç devedir. el-Avân: Bir veya iki batın doğurmuş orta yaşlı hayvandır; bu, sığırın en güçlü ve en güzel olduğu halidir; atlar ise böyle değildir. Şair bir atı vasfederken şöyle demiştir:

كُمَيْتٌ بَهِيمُ اللَّوْنِ لَيْسَ بِفَارِضٍ ... وَلَا بِعَوَانٍ ذَاتُ لَوْنٍ مُخَصَّفٍ فَرَسٌ

"O saf doru renkli bir attır; ne çok yaşlıdır / Ne de karnındaki beyazlığı böğrüne çıkan orta yaşlıdır." Bir at için

أَخْصَفُ: إِذَا ارْتَفَعَ الْبَلَقُ مِنْ بَطْنِهِ إِلَى جَنْبِهِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْعَوَانُ مِنَ الْبَقَرَةِ هِيَ الَّتِي قَدْ وَلَدَتْ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ. وَحَكَاهُ أَهْلُ اللُّغَةِ. وَيُقَالُ: إِنَّ الْعَوَانَ النَّخْلَةُ الطَّوِيلَةُ، وَهِيَ فِيمَا زَعَمُوا لُغَةٌ يَمَانِيَّةٌ. وَحَرْبٌ عَوَانٌ: إِذَا كَانَ قَبْلَهَا حَرْبٌ بِكْرٌ، قَالَ زُهَيْرٌ:

ferasün ahsaf: Karnındaki beyazlık böğrüne kadar yükseldiğinde denilir. Mücâhid: "Sığırda el-Avân, defalarca doğurmuş olandır" demiştir; dil ehli de bunu nakletmiştir. el-Avân kelimesinin uzun hurma ağacı anlamına geldiği de söylenir; iddialarına göre bu Yemen lehçesindendir. Harbün avânün (ikinci savaş): Kendisinden önce ilk bir savaş (harbün bikr) geçmiş olan savaşa denir. Züheyr şöyle demiştir:

إِذَا لَقِحَتْ حَرْبٌ عَوَانٌ مُضِرَّةٌ ... ضَرُوسٌ تُهِرُّ النَّاسَ أَنْيَابُهَا عُصْلُ

"Kızışıp alevlendiğinde o şiddetli ikinci savaş, / İnsanları ısıran çarpık dişli yırtıcı bir canavar gibidir."

أَيْ لَا هِيَ صَغِيرَةٌ وَلَا هِيَ مُسِنَّةٌ، أَيْ هِيَ عَوَانٌ، وَجَمْعُهَا" عُوْنٌ" بِضَمِّ الْعَيْنِ وَسُكُونِ الْوَاوِ وَسُمِعَ" عُوُنٌ" بِضَمِّ الْوَاوِ كَرُسُلٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَحَكَى الْفَرَّاءُ مِنَ الْعَوَانِ عَوَّنَتْ تَعْوِينًا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ) تَجْدِيدٌ لِلْأَمْرِ وَتَأْكِيدٌ وَتَنْبِيهٌ عَلَى تَرْكِ التَّعَنُّتِ فَمَا تَرَكُوهُ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُقْتَضَى الْأَمْرِ الْوُجُوبُ كَمَا تَقُولُهُ الْفُقَهَاءُ، وَهُوَ الصَّحِيحُ عَلَى مَا هُوَ مَذْكُورٌ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ، وَعَلَى أَنَّ الْأَمْرَ عَلَى الْفَوْرِ، وَهُوَ مَذْهَبُ أَكْثَرِ الْفُقَهَاءِ أَيْضًا. وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ ذَلِكَ أَنَّهُ تَعَالَى اسْتَقْصَرَهُمْ حِينَ لَمْ يُبَادِرُوا إِلَى فِعْلِ مَا أُمِرُوا بِهِ فقال:

Yani ne küçüktür ne de yaşlıdır; yani o orta yaştadır (avân). Bunun çoğulu ayn harfinin ötresi ve vâv harfinin sükûnu ile ‘ûn (عُوْن) şeklindedir; rusul (رُسُل) kelimesi gibi vâv harfinin ötresiyle ‘uun (عُوُن) şeklinde de işitilmiştir. Bu husus daha önce geçmişti. el-Ferrâ, el-avân kelimesinden türetilerek avvenet ta‘vînen (عَوَّنَتْ تَعْوِينًا) [fiilinin kullanıldığını] nakletmiştir. Yüce Allah'ın: { فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ } “Artık emrolunduğunuz şeyi yapın!” buyruğu; emrin yenilenmesi, pekiştirilmesi ve inatçılığı/güçlük çıkarmayı terk etmeleri yönünde bir ikazdır; fakat onlar bunu terk etmediler. Bu [ifade], fakihlerin söylediği üzere emrin gereğinin vücûb (farziyet) ifade ettiğine delalet eder; fıkıh usûlünde zikredildiği üzere sahih olan da budur. Ayrıca emrin fevr (derhal yerine getirme gerekliliği) üzere olduğuna da delalet eder ki bu da fakihlerin çoğunun mezhebidir. Bunun doğruluğuna delil ise Yüce Allah'ın, emrolundukları şeyi yapmaya derhal girişmediklerinde onların bu tutumunu yetersiz/kusurlu bulup şöyle buyurmasıdır:

" فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ" [البقرة: ٧١]. وَقِيلَ: لَا، بَلْ عَلَى التَّرَاخِي، لِأَنَّهُ لَمْ يعنفهم على التأخير والمراجعة في الخطاب. قال ابن خويز منداد.

{ فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } [el-Bakara: 71] “Sonunda onu kestiler; az kalsın bunu yapmayacaklardı.” Bir görüşe göre ise hayır, aksine [emir] terâhî (hemen yapmama serbestisi) üzeredir; çünkü [Allah] geciktirmelerinden ve sözü uzatmalarından ötürü onları azarlamamıştır. Bunu İbn Huveyzimendâd söylemiştir.

[سورة البقرة (٢): آية ٦٩]

[Bakara Suresi (2): Ayet 69]

قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا لَوْنُها قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ صَفْراءُ فاقِعٌ لَوْنُها تَسُرُّ النَّاظِرِينَ (٦٩)

{ قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا لَوْنُها قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ صَفْراءُ فاقِعٌ لَوْنُها تَسُرُّ النَّاظِرِينَ (٦٩) } “'Rabbine bizim için dua et de onun renginin ne olduğunu bize açıklasın' dediler. [Mûsâ] dedi ki: 'O diyor ki: O, bakanların içini açan, sapsarı bir inektir.'”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا لَوْنُها) " مَا" اسْتِفْهَامٌ مُبْتَدَأَةٌ وَ" لَوْنُها" الْخَبَرُ. وَيَجُوزُ نَصْبُ" لَوْنُهَا" بِ"- يُبَيِّنُ"، وَتَكُونُ" مَا" زَائِدَةٌ. وَاللَّوْنُ وَاحِدُ الْأَلْوَانِ وَهُوَ هَيْئَةٌ كَالسَّوَادِ وَالْبَيَاضِ وَالْحُمْرَةِ. وَاللَّوْنُ: النَّوْعُ. وَفُلَانٌ مُتَلَوِّنٌ: إِذَا كَانَ لا يثبت على خلق وَاحِدٍ وَحَالٍ وَاحِدٍ، قَالَ:

Yüce Allah'ın: { قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا لَوْنُها } “'Rabbine bizim için dua et de onun renginin ne olduğunu bize açıklasın' dediler” buyruğunda geçen mâ (مَا), istifham (soru) edatı olup mübtedadır; levnuhâ (لَوْنُها) ise haberidir. Levnehâ kelimesinin yubeyyin fiiliyle nasb edilmesi ve mâ edatının zâit olması da caizdir. el-Levn (الَّلوْن), renkler anlamına gelen elvânın tekilidir; siyahlık, beyazlık ve kırmızılık gibi bir heyettir (görünüştür). el-Levn: Çeşit, tür anlamına da gelir. Bir kimse tek bir ahlak ve tek bir hal üzere sebat etmediğinde “falanca mütelevvindir (renkten renge girer/kararsızdır)” denilir. [Şair] şöyle demiştir:

كُلُّ يَوْمٍ تَتَلَوَّنُ ... غَيْرَ هَذَا بِكَ أَجْمَلُ

“Her gün renkten renge giriyorsun... / Bundan başkası sana daha çok yakışır.”

وَلَوَّنَ الْبُسْرُ تَلْوِينًا: إِذَا بَدَا فِيهِ أَثَرُ النُّضْجِ. وَاللَّوْنُ: الدَّقَلُ، وَهُوَ ضَرْبٌ مِنَ النَّخْلِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: هُوَ جَمَاعَةٌ، وَاحِدُهَا لِينَةٌ. قَوْلُهُ: (صَفْراءُ) جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّهَا صَفْرَاءُ اللَّوْنِ، مِنَ الصُّفْرَةِ الْمَعْرُوفَةِ. قَالَ مَكِّيٌّ عَنْ بَعْضِهِمْ: حَتَّى الْقَرْنُ وَالظَّلْفُ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَابْنُ جُبَيْرٍ: كَانَتْ صَفْرَاءَ الْقَرْنِ وَالظَّلْفِ فَقَطْ. وَعَنِ الْحَسَنِ أَيْضًا:" صَفْراءُ" مَعْنَاهُ سَوْدَاءُ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Koruk olgunlaşma emaresi gösterdiğinde levvene'l-busru telvînen denir. el-Levn: Hurmanın bir türü olan dekaldir. el-Ahfeş şöyle demiştir: “Bu çoğul bir kelimedir, tekili ise lînedir.” Yüce Allah'ın: { صَفْراءُ } “Sarı” buyruğu hakkında müfessirlerin çoğunluğu, onun bilinen sarılıktan ötürü sarı renkli olduğu görüşündedir. Mekkî, bazılarından naklen: “Boynuzu ve tırnağına varıncaya kadar [sarıydı]” demiştir. el-Hasan ve İbn Cübeyr ise şöyle demiştir: “Sadece boynuzu ve tırnağı sarıydı.” Yine el-Hasan'dan safrâ kelimesinin “siyah” anlamına geldiği de rivayet edilmiştir. Şair şöyle demiştir:

تِلْكَ خَيْلِي مِنْهُ وَتِلْكَ رِكَابِي ... هُنَّ صُفْرٌ أَوْلَادُهَا كَالزَّبِيبِ

“İşte ondan [kalan] atlarım ve işte binek develerim... / Onlar sarıdır (siyahtır), yavruları ise kuru üzüm gibidir.”

قُلْتُ: وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ لِأَنَّهُ الظَّاهِرُ، وَهَذَا شَاذٌّ لَا يُسْتَعْمَلُ مَجَازًا إِلَّا فِي الْإِبِلِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" كَأَنَّهُ جِمالَتٌ صُفْرٌ" [المرسلات: ٣٣] وَذَلِكَ أَنَّ السُّودَ مِنَ الْإِبِلِ سَوَادُهَا صُفْرَةٌ. وَلَوْ أَرَادَ السَّوَادَ لَمَا أَكَّدَهُ بِالْفُقُوعِ، وَذَلِكَ نَعْتٌ مُخْتَصٌّ بِالصُّفْرَةِ، وَلَيْسَ يُوصَفُ السَّوَادُ بِذَلِكَ تَقُولُ الْعَرَبُ: أَسْوَدُ حَالِكٌ وَحَلَكُوكٌ وَحُلْكُوكٌ، وَدَجُوجِيٌّ وَغِرْبِيبٌ، وَأَحْمَرُ قَانِئٌ، وَأَبْيَضُ نَاصِعٌ وَلَهِقٌ وَلِهَاقٌ وَيَقَقٌ، وَأَخْضَرُ نَاضِرٌ، وَأَصْفَرُ فَاقِعٌ، هَكَذَا نَصَّ نقلة اللغة عن العرب. قال

Derim ki: Birincisi daha doğrudur; çünkü zâhir olan (açık mana) odur. Bu [kullanım] ise şâzzdır, mecaz olarak ancak develer hakkında kullanılır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { كَأَنَّهُ جِمالَتٌ صُفْرٌ } “Sanki onlar sarı develerdir.” [Mürselât 77/33]. Çünkü siyah develerin siyahlığı sarımtıraktır. Şayet siyah rengi kastetmiş olsaydı, onu fukû‘ (parlak sarılık) ile pekiştirmezdi; zira bu, sarı renge has bir niteleme olup siyah renk bununla nitelenmez. Nitekim Araplar şöyle der: Esvedu hâlik, halekûk, hulkûk, decûciyy ve ğırbîb (kapkara, zifiri siyah); ahmeru kâni’ (kıpkırmızı); ebyadu nâsı‘, lehik, lihâk ve yekak (bembeyaz); ahdaru nâdır (yemyeşil) ve asferu fâkı‘ (sapsarı, parlak sarı). Dil nakilcileri Araplardan bunu böylece açıkça nakletmişlerdir. [el-Kisâî] dedi

الْكِسَائِيُّ: يُقَالُ فَقَعَ لَوْنُهَا يَفْقَعُ فُقُوعًا إِذَا خَلَصَتْ صُفْرَتُهُ. وَالْإِفْقَاعُ: سُوءُ الْحَالِ. وَفَوَاقِعُ الدَّهْرِ بَوَائِقُهُ. وَفَقَّعَ بِأَصَابِعِهِ إِذَا صَوَّتَ، وَمِنْهُ حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ: نَهَى عَنِ التَّفْقِيعِ فِي الصَّلَاةِ، وَهِيَ الْفَرْقَعَةُ، وَهِيَ غَمْزُ الْأَصَابِعِ حَتَّى تُنْقِضَ. وَلَمْ يَنْصَرِفْ" صَفْراءُ" فِي مَعْرِفَةٍ وَلَا نَكِرَةٍ، لِأَنَّ فِيهَا أَلِفَ التَّأْنِيثِ وَهِيَ مُلَازَمَةٌ فَخَالَفَتِ الْهَاءَ، لِأَنَّ مَا فِيهِ الْهَاءُ يَنْصَرِفُ فِي النَّكِرَةِ، كَفَاطِمَةَ وَعَائِشَةَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فاقِعٌ لَوْنُها) يُرِيدُ خَالِصًا لَوْنُهَا لَا لَوْنَ فِيهَا سِوَى لَوْنِ جِلْدِهَا. (تَسُرُّ النَّاظِرِينَ) قَالَ وَهْبٌ: كَأَنَّ شُعَاعَ الشَّمْسِ يَخْرُجُ مِنْ جِلْدِهَا، وَلِهَذَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الصُّفْرَةُ تَسُرُّ النَّفْسَ. وَحَضَّ عَلَى لِبَاسِ النِّعَالِ الصُّفْرِ، حَكَاهُ عَنْهُ النَّقَّاشُ. وَقَالَ علي ابن أَبِي طَالِبٍ ﵁: مَنْ لَبِسَ نَعْلَيْ جِلْدٍ أَصْفَرَ قَلَّ هَمُّهُ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ:" صَفْراءُ فاقِعٌ لَوْنُها تَسُرُّ النَّاظِرِينَ" حَكَاهُ عَنْهُ الثَّعْلَبِيُّ. وَنَهَى ابْنُ الزُّبَيْرِ وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ لِبَاسِ النِّعَالِ السُّودِ، لِأَنَّهَا تُهِمُّ. وَمَعْنَى" تَسُرُّ" تُعْجِبُ. وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: مَعْنَاهُ فِي سَمْتِهَا وَمَنْظَرِهَا فَهِيَ ذَاتُ وصفين، والله أعلم.

el-Kisâî şöyle demiştir: Sarısı saf ve parlak olduğunda faka'a levnuhâ yefka'u fukû'an denir. el-İfkâ': Kötü durumda olmaktır. Fevâki'u'd-dehr ise zamanın felaketleridir. Parmaklarını çıtlattığında fakke'a bi-esâbi'ihî denir. İbn Abbâs'ın, namazda parmak çıtlatmayı nehyettiğine dair hadis de bundandır; bu da parmakları ses çıkarıncaya kadar bükmektir. Safrâ (صَفْراءُ) kelimesi, marife olsun nekre olsun gayr-i munsarıftır; çünkü kendisinde zâil olmayan (ayrılmayan) müenneslik elifi vardır. Bu yüzden [müenneslik] hâ'sından farklı olmuştur; zira hâ bulunan kelimeler Fâtıma ve Âişe gibi nekre yapıldığında munsarif olur. Yüce Allah'ın: { فاقِعٌ لَوْنُها } “Sapsarı” buyruğu, derisinin renginden başka hiçbir rengi bulunmayan, rengi saf ve katışıksız demektir. { تَسُرُّ النَّاظِرِينَ } “Bakanların içini açan” buyruğu hakkında Vehb: “Sanki derisinden güneş ışığı çıkıyordu” demiştir. Bundan dolayı İbn Abbâs: “Sarı renk nefsi sevindirir (iç açar)” demiş ve sarı pabuç giymeyi teşvik etmiştir; bunu ondan en-Nakkâş nakletmiştir. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh ise: “Kim sarı deriden bir pabuç giyerse tasası azalır; çünkü Yüce Allah: { صَفْراءُ فاقِعٌ لَوْنُها تَسُرُّ النَّاظِرِينَ } buyurmaktadır” demiştir; bunu ondan es-Sa'lebî nakletmiştir. İbnü'z-Zübeyr ve Muhammed b. Ebî Kesîr ise keder verdiği gerekçesiyle siyah pabuç giymeyi yasaklamışlardır. Tesürru kelimesinin anlamı “hoşuna gider, hayran bırakır” demektir. Ebu'l-Âliye ise şöyle demiştir: “Bu, onun tavrı ve görünüşü hakkındadır; dolayısıyla o iki vasfa sahiptir.” Doğrusunu Allah bilir.

[سورة البقرة (٢): آية ٧٠]

[Bakara Suresi (2): Ayet 70]

قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا وَإِنَّا إِنْ شاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ (٧٠)

{ قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا وَإِنَّا إِنْ شاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ (٧٠) } “'Bizim için Rabbine dua et de onun nasıl bir şey olduğunu bize açıklasın; çünkü sığırlar bize birbirine benzer geldi. Allah dilerse biz elbette doğru yolu buluruz' dediler.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا) سَأَلُوا سُؤَالًا رَابِعًا، وَلَمْ يَمْتَثِلُوا الْأَمْرَ بَعْدَ الْبَيَانِ. وَذَكَرَ الْبَقَرَ لِأَنَّهُ بِمَعْنَى الْجَمْعِ، وَلِذَلِكَ قَالَ:" إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا" فَذَكَّرَهُ لِلَّفْظِ تَذْكِيرِ الْبَقَرِ. قَالَ قُطْرُبٌ: جَمْعُ الْبَقَرَةِ بَاقِرٌ وَبَاقُورٌ وَبَقَرٌ. وَقَالَ الْأَصْمَعِيُّ: الْبَاقِرُ جَمْعُ بَاقِرَةٍ، قَالَ: وَيُجْمَعُ بَقَرٌ عَلَى بَاقُورَةٍ، حَكَاهُ النَّحَّاسُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى إِنَّ جِنْسَ الْبَقَرِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ فِيمَا ذَكَرَ النَّحَّاسُ، وَالْأَعْرَجُ فِيمَا ذَكَرَ الثَّعْلَبِيُّ" إِنَّ الْبَقَرَ تَشَّابَهَ" بِالتَّاءِ وَشَدِّ الشِّينِ، جَعَلَهُ فِعْلًا مُسْتَقْبِلًا وَأَنَّثَهُ. وَالْأَصْلُ تَتَشَابَهُ، ثُمَّ أُدْغِمَ التَّاءُ فِي الشِّينِ. وَقَرَأَ مجاهد" تشبه" كقراءتهما،

Yüce Allah’ın: { إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا } “Çünkü sığırlar bize birbirine benzer geldi” buyruğu hakkında: Dördüncü kez soru sordular ve açıklama yapıldıktan sonra emre uymadılar. [Âyette] el-Bakar (sığır) kelimesi çoğul anlamında olduğu için müzekker (eril) olarak zikredilmiştir. Bu sebeple: { إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا } “Çünkü sığırlar bize birbirine benzer geldi” buyurmuştur; yani el-bakar lafzının müzekkerliğine binaen [fiili] müzekker kılmıştır. Kutrub: “el-Bakarah kelimesinin çoğulu bâkır, bâkûr ve bakardır” demiştir. el-Asmaî ise: “el-Bâkır, bâkıranın çoğuludur” demiş ve: “Bakar kelimesi de bâkûrah şeklinde çoğul yapılır” diye eklemiştir. Bunu en-Nehhâs nakletmiştir. ez-Zeccâc da: “Anlamı, sığır cinsi [bize benzer geldi] demektir” demiştir. en-Nehhâs'ın naklettiğine göre el-Hasan ve Sa'lebî'nin naklettiğine göre el-A'rec, fiili muzari (şimdiki/geniş zaman) ve müennes (dişil) kılarak tâ ile ve şîn'in şeddesiyle { إِنَّ الْبَقَرَ تَشَّابَهُ } şeklinde okumuşlardır. Aslı teteteşâbehu (تَتَشَابَهُ) olup sonra tâ harfi şîn harfine idgam edilmiştir. Mücâhid de onların kıraati gibi { تَشَبَّهُ } şeklinde okumuştur,

إِلَّا أَنَّهُ بِغَيْرِ أَلِفٍ. وَفِي مُصْحَفِ أُبَيٍّ" تَشَّابَهَتْ" بِتَشْدِيدِ الشِّينِ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: وَهُوَ غَلَطٌ، لِأَنَّ التَّاءَ فِي هَذَا الْبَابِ لَا تُدْغَمُ إِلَّا فِي الْمُضَارَعَةِ. وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ يَعْمُرَ" إِنَّ الْبَاقِرَ يَشَّابَهُ" جَعَلَهُ فِعْلًا مُسْتَقْبِلًا، وَذَكَرَ الْبَقَرَ وَأَدْغَمَ. وَيَجُوزُ" إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهُ" بِتَخْفِيفِ الشِّينِ وَضَمِّ الْهَاءِ، وَحَكَاهَا الثَّعْلَبِيُّ عَنِ الْحَسَنِ. النَّحَّاسُ: وَلَا يَجُوزُ" يَشَابَهُ" بِتَخْفِيفِ الشِّينِ وَالْيَاءِ، وَإِنَّمَا جَازَ فِي التَّاءِ لِأَنَّ الْأَصْلَ تتشابه فحذفت لاجتماع. التائين. وَالْبَقَرُ وَالْبَاقِرُ وَالْبَيْقُورُ وَالْبَقِيرُ لُغَاتٌ بِمَعْنًى، وَالْعَرَبُ تُذَكِّرُهُ وَتُؤَنِّثُهُ، وَإِلَى ذَلِكَ تَرْجِعُ مَعَانِي الْقِرَاءَاتِ فِي" تَشابَهَ". وَقِيلَ: إِنَّمَا قَالُوا:" إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا" لِأَنَّ وُجُوهَ الْبَقَرِ تَتَشَابَهُ، وَمِنْهُ حَدِيثُ حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ ذَكَرَ (فِتَنًا كَقِطْعِ اللَّيْلِ تَأْتِي كَوُجُوهِ الْبَقَرِ). يُرِيدُ أَنَّهَا يُشْبِهُ بَعْضُهَا بَعْضًا. وَوُجُوهُ الْبَقَرِ تَتَشَابَهُ، وَلِذَلِكَ قَالَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ: إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنَّا إِنْ شاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ) اسْتِثْنَاءٌ مِنْهُمْ، وَفِي اسْتِثْنَائِهِمْ فِي هَذَا السُّؤَالِ الْأَخِيرِ إِنَابَةٌ مَا وَانْقِيَادٌ، وَدَلِيلُ نَدَمٍ عَلَى عَدَمِ مُوَافَقَةِ الْأَمْرِ. وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (لَوْ مَا اسْتَثْنَوْا مَا اهْتَدَوْا إِلَيْهَا أَبَدًا). وَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ وَإِنَّا لَمُهْتَدُونَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. فَقُدِّمَ عَلَى ذِكْرِ الاهتداء اهتماما به. و" شاءَ" فِي مَوْضِعِ جَزْمٍ بِالشَّرْطِ، وَجَوَابُهُ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ الْجُمْلَةُ" إِنَّ" وَمَا عَمِلَتْ فِيهِ. وَعِنْدَ أَبِي العباس المبرد محذوف.

ancak elifsiz olarak { تَشَبَّهُ } şeklinde okumuştur. Übey'in mushafında ise şînin şeddesiyle { تَشَّابَهَتْ } şeklindedir. Ebû Hâtim: “Bu yanlıştır; çünkü bu babda tâ harfi ancak muzaride idgam edilir” demiştir. Yahyâ b. Ya'mer ise fiili muzari yaparak, el-bakarı müzekker kabul edip idgam ile { إِنَّ الْبَاقِرَ يَشَّابَهُ } şeklinde okumuştur. Şînin şeddesiz ve he'nin zammesiyle { إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهُ } şeklinde okunması da caizdir; es-Sa'lebî bunu el-Hasan'dan nakletmiştir. en-Nehhâs şöyle der: “Yâ ve şînin şeddesiz haliyle yeşâbehu caiz değildir; tâ ile caiz olması ise aslı teteşâbehu olup iki tâ yan yana geldiği için [birinin] hazfedilmesindendir.” el-Bakar, el-bâkır, el-beykûr ve el-bakîr aynı anlamda lehçelerdir; Araplar bunu hem müzekker hem müennes olarak kullanırlar. { تَشابَهَ } kelimesindeki kıraatlerin anlamları da buna racidir. Bir rivayete göre onların: “Sığırlar bize birbirine benzer geldi” demelerinin sebebi, sığırların yüzlerinin birbirine benzemesidir. Nitekim Huzeyfe b. el-Yemân'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği hadiste o: “(Karanlık gecenin parçaları gibi sığır yüzlerine benzeyen fitneler gelecektir)” buyurmuştur. Bununla o fitnelerin birbirine benzediğini kastetmiştir; çünkü sığırların yüzleri birbirine benzer. İşte bu sebeple İsrailoğulları: “Sığırlar bize birbirine benzer geldi” demişlerdir. Yüce Allah'ın: { وَإِنَّا إِنْ شاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ } “Allah dilerse biz elbette doğru yolu buluruz” buyruğu, onlardan bir istisnadır (inşallah demeleridir). Onların bu son sorudaki bu istisnalarında bir nevi yöneliş, boyun eğiş ve emre uymayışlarına dair bir pişmanlık delili vardır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “(Eğer istisna yapmasalardı [inşallah demeselerdi] ona asla ulaşamazlardı).” Cümlenin takdiri: “İnşallah biz elbette doğru yolu buluruz” şeklindedir. Hidayet bulmanın zikrinin öne alınması, ona verilen önemden ötürüdür. Şâe (شاءَ) şart edatıyla meczum konumundadır; Sîbeveyh'e göre onun cevabı inne ve amel ettiği isim-haber cümlesidir. Ebü'l-Abbâs el-Müberred'e göre ise mahzuftur.

[سورة البقرة (٢): آية ٧١]

[Bakara Suresi (2): Ayet 71]

قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيها قالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ (٧١)

{ قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيها قالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ (٧١) } “[Mûsâ] dedi ki: 'O diyor ki: O, ne boyunduruk altına alınıp yer süren ne de ekin sulayan, kusursuz, üzerinde hiçbir alacası olmayan bir inektir.' 'İşte şimdi hakkı getirdin' dediler ve onu kestiler; az kalsın yapmayacaklardı.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ) قَرَأَ الْجُمْهُورُ" لَا ذَلُولٌ" بِالرَّفْعِ عَلَى الصِّفَةِ لِبَقَرَةٍ. قَالَ الْأَخْفَشُ:" لَا ذَلُولٌ" نَعْتُهُ وَلَا يَجُوزُ نَصْبُهُ. وَقَرَأَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ" لَا ذَلُولَ" بِالنَّصْبِ عَلَى النَّفْيِ وَالْخَبَرُ مُضْمَرٌ. وَيَجُوزُ لَا هِيَ ذَلُولٌ، لَا هِيَ تَسْقِي الْحَرْثَ، هِيَ مُسَلَّمَةٌ. وَمَعْنَى" لَا ذَلُولٌ" لَمْ يُذَلِّلْهَا الْعَمَلُ، يُقَالُ: بَقَرَةٌ مُذَلَّلَةٌ بَيِّنَةُ الذِّلِّ (بِكَسْرِ الذَّالِ). وَرَجُلٌ ذَلِيلٌ بَيِّنُ الذُّلِّ (بِضَمِّ الذَّالِ). أَيْ هِيَ بَقَرَةٌ صَعْبَةٌ غَيْرُ رَيِّضَةٍ لَمْ تُذَلَّلْ بالعمل.

Yüce Allah'ın: { قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ } “[Mûsâ] dedi ki: 'O diyor ki: O, boyunduruk altına alınmamış bir inektir'” buyruğunda cumhur, { لَا ذَلُولٌ } ibaresini { بَقَرَةٌ } kelimesinin sıfatı olarak ref ile okumuştur. el-Ahfeş şöyle demiştir: “{ لَا ذَلُولٌ }, onun sıfatıdır ve nasb ile okunması caiz değildir.” Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ise cinsini nefyetme üzere nasb ile { لَا ذَلُولَ } şeklinde okumuştur; haber ise gizlidir. [Takdirin] “Ne o boyunduruk altındadır ne de ekini sulamaktadır; o kusursuzdur” şeklinde olması da caizdir. { لَا ذَلُولٌ } ifadesinin anlamı; iş görmenin onu uysallaştırmamış olmasıdır. Nitekim zel harfinin kesresiyle uysallığı açık olan inek için بَقَرَةٌ مُذَلَّلَةٌ بَيِّنَةُ الذِّلِّ (uysallığı aşikâr olan inek), zel harfinin dammesiyle de رَجُلٌ ذَلِيلٌ بَيِّنُ الذُّلِّ (zilleti aşikâr olan adam) denir. Yani o; hırçın, alıştırılmamış ve çalıştırılarak boyunduruk altına alınmamış bir inektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (تُثِيرُ الْأَرْضَ) " تُثِيرُ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى الصِّفَةِ لِلْبَقَرَةِ أَيْ هِيَ بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ مُثِيرَةٌ. قَالَ الْحَسَنُ: وَكَانَتْ تِلْكَ الْبَقَرَةُ وَحْشِيَّةً وَلِهَذَا وَصَفَهَا اللَّهُ تَعَالَى بِأَنَّهَا لَا تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ أَيْ لَا يُسْنَى بِهَا لِسَقْيِ الزَّرْعِ وَلَا يُسْقَى عليها. والوقف ها هنا حَسَنٌ. وَقَالَ قَوْمٌ:" تُثِيرُ" فِعْلٌ مُسْتَأْنَفٌ وَالْمَعْنَى إِيجَابُ الْحَرْثِ لَهَا وَأَنَّهَا كَانَتْ تَحْرُثُ وَلَا تَسْقِي. وَالْوَقْفُ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ" لَا ذَلُولٌ" وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: مَا ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ سُلَيْمَانَ أَنَّهُ قَالَ: لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" تُثِيرُ" مُسْتَأْنَفًا، لِأَنَّ بَعْدَهُ" وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ"، فَلَوْ كَانَ مُسْتَأْنَفًا لَمَا جَمَعَ بَيْنَ الْوَاوِ وَ" لَا". الثَّانِي أَنَّهَا لَوْ كَانَتْ تُثِيرُ الْأَرْضَ لَكَانَتِ الْإِثَارَةُ قَدْ ذَلَّلَتْهَا، وَاللَّهُ تَعَالَى قَدْ نَفَى عَنْهَا الذُّلَّ بِقَوْلِهِ:" لَا ذَلُولٌ". قُلْتُ: وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ" تُثِيرُ الْأَرْضَ" فِي غَيْرِ الْعَمَلِ مَرَحًا وَنَشَاطًا، كَمَا قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

Yüce Allah'ın: { تُثِيرُ الْأَرْضَ } “Yer süren” buyruğunda tüsîru, ineğin sıfatı olarak ref konumundadır; yani o, ne boyunduruk altında ne de toprağı süren bir inektir. el-Hasan şöyle demiştir: “O yabani bir inekti; bu sebeple Yüce Allah onu toprağı sürmeyen ve ekini sulamayan -yani ekin sulamak için kuyu başına koşulmayan ve üzerine yük vurulup sulama yapılmayan- bir inek olarak vasfetmiştir.” Burada vakf yapmak güzeldir. Bir grup ise şöyle demiştir: “Tüsîru müstakil (yeni) bir fiil cümlesidir; anlamı, onun çift sürme işini yaptığını, yani çift sürüp sulama yapmadığını ifade etmektir.” Bu yoruma göre vakf { لَا ذَلُولٌ } üzerindedir. Birinci görüş ise iki yönden daha sahihtir: Birincisi: en-Nehhâs'ın Ali b. Süleyman'dan naklettiğidir; o şöyle demiştir: “Tüsîru ifadesinin müstakil cümle olması caiz değildir; çünkü peşinden { وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ } gelmektedir. Şayet müstakil olsaydı, vâv ile lâyı bir arada getirmezdi.” İkincisi: Eğer o toprağı sürüyor olsaydı, toprak sürme işi onu uysallaştırmış olurdu; halbuki Yüce Allah: { لَا ذَلُولٌ } buyurarak onun uysallığını nefyetmiştir. Derim ki: Tüsîru'l-ard ifadesinin, iş amacıyla değil de İmruülkays'ın dediği gibi bir şımarıklık ve canlılıktan ötürü [toprağı deşmesi] anlamına gelmesi de muhtemeldir:

يُهِيلُ وَيُذْرِي تُرْبَهُ وَيُثِيرُهُ ... إِثَارَةَ نَبَّاثِ الْهَوَاجِرِ مُخْمِسِ

“Toprağı yığar, savurur ve deşeler... / Sıcak günlerde beş günde bir su arayanın deşelemesi gibi.”

فَعَلَى هذا يكون" تُثِيرُ" مستأنفا،" وَلا تَسْقِي" مَعْطُوفٌ عَلَيْهِ، فَتَأَمَّلْهُ. وَإِثَارَةُ الْأَرْضِ: تَحْرِيكُهَا وَبَحْثُهَا، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ: (أَثِيرُوا الْقُرْآنَ فَإِنَّهُ عِلْمُ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ) وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى: (مَنْ أَرَادَ الْعِلْمَ فَلْيُثَوِّرِ الْقُرْآنَ) وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَفِي التَّنْزِيلِ:" وَأَثارُوا الْأَرْضَ" [الروم: ٩] أَيْ قَلَّبُوهَا لِلزِّرَاعَةِ. وَالْحَرْثُ: مَا حُرِثَ وَزُرِعَ. وَسَيَأْتِي. مَسْأَلَةٌ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَدَلُّ دَلِيلٍ عَلَى حَصْرِ الْحَيَوَانِ بِصِفَاتِهِ، وَإِذَا ضُبِطَ بِالصِّفَةِ وَحُصِرَ بِهَا جَازَ السَّلَمُ فِيهِ. وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَاللَّيْثُ وَالشَّافِعِيُّ. وَكَذَلِكَ كُلُّ ما يضبط بالصفة، لوصف الله تعالى البقرة فِي كِتَابِهِ وَصْفًا يَقُومُ مَقَامَ التَّعْيِينِ، وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَا تَصِفُ الْمَرْأَةُ الْمَرْأَةَ لِزَوْجِهَا حَتَّى كَأَنَّهُ يَنْظُرُ إِلَيْهَا). أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. فَجَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ الصِّفَةَ تَقُومُ مَقَامَ الرُّؤْيَةِ، وَجَعَلَ ﷺ دِيَةَ الْخَطَأِ فِي ذِمَّةِ مَنْ أَوْجَبَهَا عَلَيْهِ دَيْنًا إِلَى أَجَلٍ وَلَمْ يَجْعَلْهَا عَلَى الْحُلُولِ. وَهُوَ يَرُدُّ قَوْلَ

Buna göre { تُثِيرُ } “[toprağı] sürer” [ifadesi] müste’nefe (bağımsız yeni bir cümle), { وَلَا تَسْقِي } “ve sulamaz” ise ona matuftur; bunu iyi düşün! Toprağı sürmek (isâre): Onu altüst edip deşelemektir. Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: « أَثِيرُوا الْقُرْآنَ فَإِنَّهُ عِلْمُ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ » «Kur'ân'ı deşeleyip araştırın; zira o, öncekilerin ve sonrakilerin ilmidir.» Bir başka rivayette de: « مَنْ أَرَادَ الْعِلْمَ فَلْيُثَوِّرِ الْقُرْآنَ » «İlim isteyen kimse Kur'ân'ı deşelesin (inceden inceye araştırsın)» denilmiştir; bu rivayet daha önce geçmişti. Kur'ân-ı Kerîm'de [şöyle buyrulmaktadır]: { وَأَثَارُوا الْأَرْضَ } “Toprağı altüst edip sürdüler” (er-Rûm 30/9); yani ekim için onu altüst ettiler. el-Hars (الْحَرْث) ise: Sürülen ve ekilen şeydir; [bunun açıklaması] ileride gelecektir. Mesele: Bu ayette, hayvanın nitelikleriyle sınırlandırılabileceğine dair en açık delil vardır. Nitelikleriyle zapt edilip sınırlandırıldığında, hayvan üzerinde selem [akdi] yapmak caiz olur. İmam Mâlik ve arkadaşları, el-Evzâî, el-Leys ve eş-Şâfiî de bu görüştedir. Nitelikle zapt edilebilen her şey de böyledir; zira Yüce Allah, Kitabı'nda ineği bizzat görme ve belirleme yerine geçecek bir nitelikle vasfetmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: « لَا تَصِفُ الْمَرْأَةُ الْمَرْأَةَ لِزَوْجِهَا حَتَّى كَأَنَّهُ يَنْظُرُ إِلَيْهَا » «Bir kadın, diğer bir kadını kocasına, sanki ona bakıyormuş gibi tasvir etmesin.» Bunu Müslim rivayet etmiştir. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem nitelendirmeyi görmenin yerine koymuştur. Yine sallallâhu aleyhi ve sellem, hataen adam öldürme diyetini, üzerine vacip kıldığı kimsenin zimmetinde vadeli bir borç kılmış, onu peşin kılmamıştır. Bu durum [şunların] görüşünü reddeder:

الْكُوفِيِّينَ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ وَالثَّوْرِيُّ وَالْحَسَنُ بْنُ صَالِحٍ حَيْثُ قَالُوا: لَا يَجُوزُ السَّلَمُ فِي الْحَيَوَانِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَحُذَيْفَةَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ، لِأَنَّ الْحَيَوَانَ لَا يُوقَفُ عَلَى حَقِيقَةِ صِفَتِهِ مِنْ مَشْيٍ وَحَرَكَةٍ، وَكُلُّ ذَلِكَ يَزِيدُ فِي ثَمَنِهِ وَيَرْفَعُ مِنْ قِيمَتِهِ. وَسَيَأْتِي حُكْمُ السَّلَمِ وَشُرُوطُهُ فِي آخِرِ السُّورَةِ فِي آيَةِ الدَّيْنِ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (مُسَلَّمَةٌ) أَيْ هِيَ مُسَلَّمَةٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ وَصْفًا، أَيْ أَنَّهَا بَقَرَةٌ مُسَلَّمَةٌ مِنَ الْعَرَجِ وَسَائِرِ الْعُيُوبِ، قَالَهُ قَتَادَةُ وَأَبُو الْعَالِيَةِ. وَلَا يُقَالُ: مُسَلَّمَةٌ مِنَ الْعَمَلِ لِنَفْيِ اللَّهِ الْعَمَلَ عَنْهَا. وَقَالَ الْحَسَنُ: يَعْنِي سَلِيمَةَ الْقَوَائِمِ لَا أَثَرَ فِيهَا لِلْعَمَلِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا شِيَةَ فِيها) أَيْ لَيْسَ فِيهَا لَوْنٌ يُخَالِفُ مُعْظَمَ لَوْنِهَا، هِيَ صَفْرَاءُ كُلُّهَا لَا بَيَاضَ فِيهَا وَلَا حُمْرَةَ وَلَا سَوَادَ، كَمَا قَالَ:" فاقِعٌ لَوْنُها". وَأَصْلُ" شِيَةَ" وَشِي حُذِفَتِ الْوَاوُ كَمَا حُذِفَتْ مِنْ يَشِي، وَالْأَصْلُ يُوشِي، وَنَظِيرُهُ الزِّنَةُ وَالْعِدَةُ وَالصِّلَةُ. وَالشِّيَةُ مَأْخُوذَةٌ مِنْ وَشْيِ الثَّوْبِ إِذَا نُسِجَ عَلَى لَوْنَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ. وَثَوْرٌ مُوَشًّى: فِي وَجْهِهِ وَقَوَائِمِهِ سَوَادٌ. قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: الشِّيَةُ اللَّوْنُ. وَلَا يُقَالُ لِمَنْ نم: واش، حتى يغير الكلام ويلونه فجعله ضُرُوبًا وَيُزَيِّنُ مِنْهُ مَا شَاءَ. وَالْوَشْيُ: الْكَثْرَةُ. وَوَشَى بَنُو فُلَانٍ: كَثُرُوا. وَيُقَالُ: فَرَسٌ أَبْلَقُ، وَكَبْشٌ أَخْرَجُ، وَتَيْسٌ أَبْرَقُ، وَغُرَابٌ أَبْقَعُ، وَثَوْرٌ أَشْيَهُ. كُلُّ ذَلِكَ بِمَعْنَى الْبُلْقَةِ، هَكَذَا نَصَّ أَهْلُ اللُّغَةِ. وَهَذِهِ الْأَوْصَافُ فِي الْبَقَرَةِ سَبَبُهَا أَنَّهُمْ شَدَّدُوا فَشَدَّدَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، وَدِينُ اللَّهِ يُسْرٌ، وَالتَّعَمُّقُ فِي سُؤَالِ الْأَنْبِيَاءِ وَغَيْرِهِمْ مِنَ الْعُلَمَاءِ مَذْمُومٌ، نَسْأَلُ اللَّهَ الْعَافِيَةَ. وَرُوِيَ فِي قَصَصِ هَذِهِ الْبَقَرَةِ رِوَايَاتٌ تَلْخِيصُهَا: أَنَّ رَجُلًا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وُلِدَ لَهُ ابْنٌ، وَكَانَتْ لَهُ عِجْلَةٌ فَأَرْسَلَهَا فِي غَيْضَةٍ وَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْتَوْدِعُكَ هَذِهِ الْعِجْلَةَ لِهَذَا الصَّبِيِّ. وَمَاتَ الرَّجُلُ، فَلَمَّا كَبِرَ الصَّبِيُّ قَالَتْ لَهُ أُمُّهُ وَكَانَ بَرًّا بِهَا: إِنَّ أَبَاكَ اسْتَوْدَعَ اللَّهَ عِجْلَةً لَكَ فَاذْهَبْ فَخُذْهَا، فَذَهَبَ فَلَمَّا رَأَتْهُ الْبَقَرَةُ جَاءَتْ إِلَيْهِ حَتَّى أَخَذَ بِقَرْنَيْهَا وَكَانَتْ مُسْتَوْحِشَةً فَجَعَلَ يَقُودُهَا نَحْوَ أُمِّهِ، فَلَقِيَهُ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَوَجَدُوا بَقَرَةً عَلَى الصِّفَةِ الَّتِي أُمِرُوا بِهَا، فَسَامُوهُ فَاشْتَطَّ عَلَيْهِمْ. وَكَانَ قِيمَتُهَا عَلَى

... Kûfeliler'den Ebû Hanîfe ve arkadaşları, es-Sevrî ve el-Hasan b. Sâlih'in [görüşüdür]; zira onlar: “Hayvanda selem (peşin parayla vadeli hayvan satışı) caiz değildir” demişlerdir. Bu [görüş], İbn Mes'ûd, Huzeyfe ve Abdurrahman b. Semure'den de rivayet edilmiştir; çünkü hayvanın yürüyüşü ve hareketliliği gibi niteliklerinin hakikati tam olarak bilinemez, oysa bütün bunlar onun fiyatını artırır ve değerini yükseltir. Selem akdinin hükmü ve şartları bu surenin sonunda, müdâyene (borçlanma) ayetinde inşâallâhu teâlâ gelecektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { مُسَلَّمَةٌ } “kusursuz” buyruğu: Yani o, kusursuzdur/salimdir demektir. Bunun bir sıfat olması da caizdir; yani o, topallıktan ve diğer bütün kusurlardan arınmış (selîm) bir inektir. Bunu Katâde ve Ebu'l-Âliye söylemiştir. Allah Teâlâ zaten onun üzerinden çalışma işini nefyettiği için “çalışmaktan uzak (kurtulmuş)” denilmez. el-Hasan ise şöyle demiştir: Yani ayakları sağlamdır, üzerinde çalışmaya dair hiçbir iz yoktur. Cenâb-ı Hakk'ın: { لا شِيَةَ فِيها } “onda hiçbir alaca/leke yoktur” buyruğu: Yani onda hâkim rengine aykırı hiçbir renk yoktur; bütünüyle sarıdır, içinde ne beyazlık, ne kırmızılık, ne de siyahlık vardır; nitekim { فاقِعٌ لَوْنُها } “rengi sapsarı” buyurmuştur. Şiye (شِيَة) kelimesinin aslı veşy (وَشْي) olup, yeşî (يَشِي) fiilinden vâv harfinin düşürüldüğü gibi düşürülmüştür; aslı yevşî (يُوْشِي)'dir. Bunun benzerleri zine (زِنَة), ‘ıde (عِدَة) ve sıle (صِلَة) kelimeleridir. eş-Şiye, kumaşın iki farklı renkte dokunması anlamına gelen veşyü's-sevb (وَشْي الثَّوْب) ifadesinden türetilmiştir. Sevrün muveşşâ (ثَوْرٌ مُوَشًّى): Yüzünde ve ayaklarında siyahlık bulunan boğa demektir. İbn Arefe şöyle demiştir: eş-Şiye, renktir. Laf taşıyan kimseye (nemmam), sözü değiştirip renklendirmedikçe, onu çeşit çeşit kılıp dilediği gibi süslemedikçe vâşî (واش / laf taşıyıcı) denilmez. el-Veşy, çokluk anlamına da gelir; veşâ benû fülân (وَشَى بَنُو فُلَانٍ), “falan oğulları çoğaldı” demektir. [Ayrıca] feresün eblak (فَرَسٌ أَبْلَقُ), kebşün ahrec (كَبْشٌ أَخْرَجُ), teysün ebrak (تَيْسٌ أَبْرَقُ), gurâbün ebka‘ (غُرَابٌ أَبْقَعُ) ve sevrün eşyeh (ثَوْرٌ أَشْيَهُ) denilir. Dilcilerin açıkça belirttiği üzere bunların hepsi el-bulka (alacalık, iki renklilik) anlamındadır. Bu ineğin böyle niteliklerle vasıflanmasının sebebi; onların işi yokuşa sürmeleri (aşırı soru sormaları), Allah'ın da onların işini zorlaştırmasıdır. Oysa Allah'ın dini kolaylıktır. Peygamberlere ve diğer âlimlere derinlemesine ve gereksiz ayrıntılara girerek sorular sormak yerilmiştir; Allah'tan âfiyet dileriz. Bu ineğin kıssası hakkında özetle şöyle rivayetler aktarılmıştır: İsrâiloğullarından bir adamın bir erkek çocuğu dünyaya geldi. Adamın bir düvesi vardı; onu sık ağaçlıklı bir koruluğa saldı ve: “Allahım, bu düveyi şu çocuk için sana emanet ediyorum” dedi. Sonra adam vefat etti. Çocuk büyüdüğünde -ki annesine karşı çok hayırlı bir evlattı- annesi ona: “Baban senin için bir düveyi Allah'a emanet etmişti; git ve onu al” dedi. Çocuk gitti; inek çocuğu görünce hemen yanına geldi, çocuk onun boynuzlarından tuttu. İnek yabani/ürkek olduğu halde çocuk onu annesine doğru sürmeye başladı. Derken İsrâiloğulları onunla karşılaştı ve kendilerine emredilen niteliklere sahip bir inek bulmuş oldular. Ondan satın almak için pazarlık ettiler, o ise onlara karşı yüksek fiyat istedi. İneğin değeri...

مَا رُوِيَ عَنْ عِكْرِمَةَ ثَلَاثَةَ دَنَانِيرَ، فَأَتَوْا بِهِ مُوسَى ﵇ وَقَالُوا: إِنَّ هَذَا اشْتَطَّ عَلَيْنَا، فَقَالَ لَهُمْ: أَرْضُوهُ فِي مُلْكِهِ، فَاشْتَرَوْهَا مِنْهُ بِوَزْنِهَا مَرَّةً، قَالَهُ عُبَيْدَةُ. السُّدِّيُّ: بِوَزْنِهَا عَشْرَ مَرَّاتٍ. وَقِيلَ: بِمِلْءِ مَسْكِهَا دَنَانِيرَ. وَذَكَرَ مَكِّيٌّ: أَنَّ هَذِهِ الْبَقَرَةَ نَزَلَتْ مِنَ السَّمَاءِ وَلَمْ تَكُنْ مِنْ بَقَرِ الْأَرْضِ فَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ) أَيْ بَيَّنْتَ الْحَقَّ، قَالَهُ قَتَادَةُ. وَحَكَى الْأَخْفَشُ:" قالُوا الْآنَ" قَطَعَ أَلِفَ الْوَصْلِ، كَمَا يُقَالُ: يَا أَللَّهُ. وَحَكَى وَجْهًا آخَرَ" قَالُوا لَانَ" بِإِثْبَاتِ الْوَاوِ. نَظِيرُهُ قِرَاءَةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَأَبِي عَمْرٍو" عَادًا لُولَى" وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ" قَالُوا الْآنَ" بِالْهَمْزِ. وَقِرَاءَةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ" قَالُ لَانَ" بِتَخْفِيفِ الْهَمْزِ مَعَ حَذْفِ الْوَاوِ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ. قَالَ الزَّجَّاجُ:" الْآنَ" مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ لِمُخَالَفَتِهِ سَائِرَ مَا فِيهِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ، لِأَنَّ الْأَلِفَ وَاللَّامَ دَخَلَتَا لِغَيْرِ عَهْدٍ، تَقُولُ: أَنْتَ إِلَى الْآنِ هُنَا، فَالْمَعْنَى إِلَى هَذَا الْوَقْتِ. فَبُنِيَتْ كَمَا بُنِيَ هَذَا، وَفُتِحَتِ النُّونُ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ. وَهُوَ عِبَارَةٌ عَمَّا بَيْنَ الْمَاضِي وَالْمُسْتَقْبَلِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما كادُوا يَفْعَلُونَ) أَجَازَ سِيبَوَيْهِ: كَادَ أَنْ يَفْعَلَ، تَشْبِيهًا بِعَسَى. وَقَدْ تَقَدَّمَ أَوَّلَ السُّورَةِ. وَهَذَا إِخْبَارٌ عَنْ تَثْبِيطِهِمْ فِي ذَبْحِهَا وَقِلَّةِ مُبَادَرَتِهِمْ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ. وَقَالَ الْقُرَظِيُّ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ: لِغَلَاءِ ثَمَنِهَا. وَقِيلَ: خَوْفًا مِنَ الْفَضِيحَةِ عَلَى أَنْفُسِهِمْ فِي مَعْرِفَةِ الْقَاتِلِ مِنْهُمْ، قاله وهب بن منبه.

onun değeri üç dinardı. Onu Mûsâ aleyhisselâm'a getirip: “Bu adam bize karşı aşırı fiyat istedi” dediler. Mûsâ onlara: “Kendi mülkü konusunda onu razı edin” dedi. Ubeyde'nin belirttiğine göre onu ağırlığınca [altın] karşılığında satın aldılar. es-Süddî: “Ağırlığının on katına” demiştir. “Derisinin dolusu altındır” da denilmiştir. Mekkî ise bu ineğin gökten indirildiğini ve yeryüzü sığırlarından olmadığını zikretmiştir; doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın: { قالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ } “'İşte şimdi hakkı getirdin' dediler” buyruğu, Katâde'nin dediğine göre “yani hakkı apaçık beyan ettin” demektir. el-Ahfeş, kâlü'l-âne (قالُوا الْآنَ) ifadesinde Yâ Ellâh denildiği gibi vasıl elifinin kat' edildiğini nakletmiştir. Bir diğer vecih olarak da vâvın sübûtu ile kâlû lâne şeklinde nakletmiştir. Bunun benzeri, Medine ehli ile Ebû Amr'ın { عَادًا لُولَى } kıraatidir. Kûfeliler ise hemze ile { قَالُوا الْآنَ } şeklinde okumuşlardır. Medine ehlinin kıraati ise iki sakinin yan yana gelmesinden ötürü vâvın hazfi ve hemzenin teshiliyle kâlü lâne şeklindedir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: “el-Ân kelimesi, başında elif-lâm bulunan diğer kelimelerden farklı olduğu için fetha üzere mebnidir; çünkü buradaki elif-lâm ahd için dahil olmamıştır. 'Sen şu ana kadar buradasın' dersin ki anlamı 'bu vakte kadar'dır. Dolayısıyla hâzâ gibi mebni kılınmış ve iki sakinin bir araya gelmesi sebebiyle nûn harfi fethalanmıştır. Bu kelime, geçmiş ile gelecek arasındaki zamanı ifade eder.” Yüce Allah'ın: { وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } “Az kalsın yapmayacaklardı” buyruğu hakkında Sîbeveyh, asâ fiiline benzeterek kâde en yef'ale kullanımını caiz görmüştür; bu surenin başında geçmişti. Bu, onların ineği kesmekte ne kadar ağır davrandıklarını ve Allah'ın emrine ne kadar az yöneldiklerini haber vermektedir. el-Kurazî Muhammed b. Ka'b: “Fiyatının pahalılığından ötürü” demiştir. Vehb b. Münebbih ise: “Aralarındaki katilin ortaya çıkmasıyla kendilerine gelecek rezillikten korktukları için” demiştir.

[سورة البقرة (٢): آية ٧٢]

[Bakara Suresi (2): Ayet 72]

وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادَّارَأْتُمْ فِيها وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٧٢)

{ وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادَّارَأْتُمْ فِيها وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٧٢) } “Hani bir adam öldürmüştünüz de onun hakkında birbirinizle çekişmiştiniz. Halbuki Allah, gizlemekte olduğunuz şeyi açığa çıkaracaktı.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادَّارَأْتُمْ فِيها) هَذَا الْكَلَامُ مُقَدَّمٌ عَلَى أَوَّلِ الْقِصَّةِ، التَّقْدِيرُ: وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا. فَقَالَ مُوسَى: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ بِكَذَا. وَهَذَا كَقَوْلِهِ:" الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلى عَبْدِهِ الْكِتابَ وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً. قَيِّماً" [الكهف: ٢ ١] أي أَنْزَلَ عَلَى عَبْدِهِ الْكِتَابَ قَيِّمًا وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجًا، وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ، وَقَدْ بَيَّنَّاهُ أَوَّلَ القصة.

Yüce Allah'ın: { وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادَّارَأْتُمْ فِيها } “Hani bir adam öldürmüştünüz de onun hakkında birbirinizle çekişmiştiniz” buyruğu: Bu söz, kıssanın başından önceye takdim edilmiştir. Takdiri şöyledir: “Hani bir adam öldürmüştünüz de onun hakkında birbirinizle çekişmiştiniz. [Bunun üzerine] Mûsâ: 'Şüphesiz Allah size şöyle emrediyor' demişti.” Bu, tıpkı [Allah Teâlâ'nın] şu buyruğu gibidir: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلى عَبْدِهِ الْكِتابَ وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً. قَيِّماً } [el-Kehf: 1-2] Yani: “Kuluna Kitab'ı dosdoğru olarak indiren ve onda hiçbir eğrilik kılmayan...” demektir. Bunun benzerleri çoktur; nitekim bunu kıssanın başında açıklamıştık.

وَفِي سَبَبِ قَتْلِهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: لِابْنَةٍ لَهُ حَسْنَاءَ أَحَبَّ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا ابْنُ عَمِّهَا فَمَنَعَهُ عَمُّهُ، فَقَتَلَهُ وَحَمَلَهُ مِنْ قَرْيَتِهِ إِلَى قَرْيَةٍ أُخْرَى فَأَلْقَاهُ هُنَاكَ. وَقِيلَ: أَلْقَاهُ بَيْنَ قَرْيَتَيْنِ. الثَّانِي: قَتَلَهُ طَلَبًا لِمِيرَاثِهِ، فَإِنَّهُ كَانَ فَقِيرًا وَادَّعَى قَتْلَهُ عَلَى بَعْضِ الْأَسْبَاطِ. قَالَ عِكْرِمَةُ: كَانَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ مَسْجِدٌ لَهُ اثْنَا عَشَرَ بَابًا لِكُلِّ بَابٍ قَوْمٌ يَدْخُلُونَ مِنْهُ، فَوَجَدُوا قَتِيلًا فِي سِبْطٍ مِنَ الْأَسْبَاطِ، فَادَّعَى هَؤُلَاءِ عَلَى هَؤُلَاءِ، وَادَّعَى هَؤُلَاءِ عَلَى هَؤُلَاءِ، ثُمَّ أَتَوْا مُوسَى يَخْتَصِمُونَ إِلَيْهِ فَقَالَ:" إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً" [البقرة: ٦٧] الآية. ومعنى" فَادَّارَأْتُمْ" [البقرة: ٧٢] الآية. اخْتَلَفْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. وَأَصْلُهُ تَدَارَأْتُمْ ثُمَّ أُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الدَّالِ، وَلَا يَجُوزُ الِابْتِدَاءُ بِالْمُدْغَمِ، لِأَنَّهُ سَاكِنٌ فَزِيدَ أَلِفُ الْوَصْلِ." وَاللَّهُ مُخْرِجٌ" ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ." مَا كُنْتُمْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِ" مُخْرِجٌ"، وَيَجُوزُ حَذْفُ التَّنْوِينِ عَلَى الْإِضَافَةِ." تَكْتُمُونَ" جُمْلَةٌ فِي مَوْضِعِ خَبَرِ كَانَ وَالْعَائِدُ مَحْذُوفٌ التَّقْدِيرُ تَكْتُمُونَهُ. وَعَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّهُ قَتَلَهُ طَلَبًا لِمِيرَاثِهِ لَمْ يَرِثْ قَاتِلُ عَمْدٍ مِنْ حِينَئِذٍ، قَالَهُ عَبِيدَةُ السَّلْمَانِيُّ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَتَلَ هَذَا الرَّجُلُ عَمَّهُ لِيَرِثَهُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَبِمِثْلِهِ جَاءَ شَرْعُنَا. وَحَكَى مَالِكٌ ﵀ فِي" مُوَطَّئِهِ" أَنَّ قِصَّةَ أُحَيْحَةَ بْنِ الْجُلَاحِ فِي عَمِّهِ هِيَ كَانَتْ سَبَبُ أَلَّا يَرِثَ قَاتِلٌ، ثُمَّ ثَبَّتَ ذَلِكَ الْإِسْلَامُ كَمَا ثَبَّتَ كَثِيرًا مِنْ نَوَازِلِ الْجَاهِلِيَّةِ. وَلَا خِلَافَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّهُ لَا يَرِثُ قَاتِلُ الْعَمْدِ مِنَ الدِّيَةِ وَلَا مِنَ الْمَالِ، إِلَّا فِرْقَةٌ شَذَّتْ عَنِ الْجُمْهُورِ كُلُّهُمْ أَهْلُ بِدَعٍ. وَيَرِثُ قَاتِلُ الْخَطَأِ مِنَ الْمَالِ وَلَا يَرِثُ مِنَ الدِّيَةِ فِي قَوْلِ مَالِكٍ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَأَبِي ثور والشافعي، لأنه لا يهتم عَلَى أَنَّهُ قَتَلَهُ لِيَرِثَهُ وَيَأْخُذَ مَالَهُ. وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ، وَالشَّافِعِيُّ فِي قَوْلٍ لَهُ آخَرَ: لَا يَرِثُ الْقَاتِلُ عَمْدًا وَلَا خَطَأً شَيْئًا مِنَ الْمَالِ وَلَا مِنَ الدِّيَةِ. وَهُوَ قَوْلُ شُرَيْحٍ وَطَاوُسٍ وَالشَّعْبِيِّ وَالنَّخَعِيِّ. وَرَوَاهُ الشَّعْبِيُّ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَزَيْدٍ قَالُوا: لَا يَرِثُ الْقَاتِلُ عَمْدًا وَلَا خَطَأً شَيْئًا. وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ الْقَوْلَانِ جَمِيعًا. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنَ الْبَصْرِيِّينَ: يَرِثُ قَاتِلُ الْخَطَأِ مِنَ الدِّيَةِ وَمِنَ الْمَالِ جَمِيعًا، حَكَاهُ أَبُو عُمَرَ. وَقَوْلُ مَالِكٍ أَصَحُّ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي آية المواريث إن شاء الله تعالى.

Onun öldürülme sebebi hakkında iki görüş vardır: Birincisi: [Adamın] güzel bir kızı vardı, amcasının oğlu onunla evlenmek istedi, fakat amcası buna engel oldu. Bunun üzerine [yeğeni] onu öldürdü ve kendi köyünden başka bir köye taşıyıp oraya attı. İki köyün arasına attığı da söylenmiştir. İkincisi: Mirasına konmak için onu öldürdü; zira kendisi fakirdi ve cinayeti [İsrailoğulları'nın] kabilelerinden bazılarının üzerine attı. İkrime şöyle demiştir: İsrailoğulları'nın on iki kapısı olan bir mescidi vardı; her kapıdan [ayrı] bir topluluk girerdi. Kabilelerden birinde bir maktul buldular. Bunun üzerine bunlar ötekileri, ötekiler de bunları itham etti. Sonra davalaşmak üzere Mûsâ'ya geldiler. Mûsâ da: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً } “Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor” [Bakara 67] ayetini [okudu]. Ayette geçen { فَادَّارَأْتُمْ } lafzının anlamı: İhtilafa düştünüz ve çekiştiniz demektir; bunu Mücâhid söylemiştir. Aslı “tedâra'tüm” (تَدَارَأْتُمْ) şeklindedir; sonra 'tâ' harfi 'dâl' harfine idgam edilmiştir. İdgam edilen harfle [söze] başlamak caiz olmadığından -çünkü o sakindir- başına vasıl hemzesi ziyade edilmiştir. { وَاللَّهُ مُخْرِجٌ } ibaresi mübteda (özne) ve haber (yüklem)dir. { مَا كُنْتُمْ } ibaresi “muhric” kelimesinden dolayı nasb mahallindedir; izafet dolayısıyla tenvinin hazfedilmesi de caizdir. { تَكْتُمُونَ } ise 'kâne'nin haberi konumunda bir cümledir; ait zamir hazfedilmiştir, takdiri “tektümûnehû” (تَكْتُمُونَهُ) şeklindedir. Onu mirasına konmak için öldürdüğü görüşüne göre, kasten adam öldüren kimse o andan itibaren mirasçı olamaz hale gelmiştir; bunu Ubeyde es-Selmânî söylemiştir. İbn Abbâs: “Bu adam, mirasını almak için amcasını öldürdü” demiştir. İbn Atiyye de: “Bizim şeriatımız da bunun benzeriyle gelmiştir” demiştir. Mâlik -rahimehullâh- *el-Muvatta'*ında, kâtilin mirasçı olamayacağı hükmünün sebebinin Uhayha b. el-Cülâh'ın amcasıyla ilgili kıssası olduğunu, sonra İslam'ın, Cahiliye devrindeki birçok hükmü onayladığı gibi bunu da onaylayıp sabitlediğini nakletmiştir. Âlimler arasında, kasten adam öldüren kimsenin ne diyetten ne de maldan miras alamayacağı hususunda -cumhurun dışına çıkan ve tamamı bidat ehlinden olan şaz bir fırka müstesna- hiçbir ihtilaf yoktur. Hataen adam öldüren kimse ise Mâlik, Evzâî, Ebû Sevr ve Şâfiî'nin bir kavline göre maldan miras alır, ancak diyetten miras alamaz; çünkü onun, mirasçı olmak ve malını almak maksadıyla öldürdüğüne dair bir töhmet yoktur. Süfyân es-Sevrî, Ebû Hanîfe ve arkadaşları ile diğer bir kavlinde Şâfiî şöyle demişlerdir: Kasten veya hataen öldüren kimse ne maldan ne de diyetten hiçbir şeye mirasçı olamaz. Bu, Şüreyh, Tâvûs, Şa'bî ve en-Nehaî'nin de kavlidir. Şa'bî bunu Ömer, Ali ve Zeyd'den nakletmiştir; onlar: “Kasten veya hataen öldüren kimse hiçbir şeye mirasçı olamaz” demişlerdir. Mücâhid'den ise her iki kavil de rivayet edilmiştir. Basralılardan bir grup da: “Hataen adam öldüren kimse hem diyetten hem de maldan mirasçı olur” demiştir; bunu Ebû Ömer nakletmiştir. Mâlik'in kavli, inşâallahu teâlâ miras ayetinde açıklanacağı üzere daha sahihtir.

[سورة البقرة (٢): آية ٧٣]

[Bakara Suresi (2): Ayet 73]

فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى وَيُرِيكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٧٣)

{ فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى وَيُرِيكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٧٣) } “'Ona [ineğin] bir parçasıyla vurun' dedik. İşte Allah ölüleri böyle diriltir ve akledesiniz diye size ayetlerini gösterir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها)

Yüce Allah'ın: { فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها } “'Ona [ineğin] bir parçasıyla vurun' dedik” buyruğu hakkında;

قِيلَ: بِاللِّسَانِ لِأَنَّهُ آلَةُ الْكَلَامِ. وَقِيلَ: بِعَجْبِ الذَّنَبِ، إِذْ فِيهِ يُرَكَّبُ خَلْقُ الْإِنْسَانِ. وَقِيلَ: بِالْفَخِذِ. وَقِيلَ: بِعَظْمٍ مِنْ عِظَامِهَا، وَالْمَقْطُوعُ بِهِ عُضْوٌ مِنْ أَعْضَائِهَا، فَلَمَّا ضُرِبَ بِهِ حَيِيَ وَأَخْبَرَ بِقَاتِلِهِ ثُمَّ عَادَ مَيِّتًا كَمَا كَانَ. مَسْأَلَةٌ: اسْتَدَلَّ مَالِكٌ ﵀ فِي رِوَايَةِ ابْنِ وَهْبٍ وَابْنِ الْقَاسِمِ عَلَى صِحَّةِ الْقَوْلِ بِالْقَسَامَةِ بِقَوْلِ الْمَقْتُولِ: دَمِيَ عِنْدَ فُلَانٍ، أَوْ فُلَانٌ قَتَلَنِي. وَمَنَعَهُ الشَّافِعِيُّ وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ، قَالُوا: وَهُوَ الصَّحِيحُ، لِأَنَّ قَوْلَ الْمَقْتُولِ: دَمِيَ عِنْدَ فُلَانٍ، أَوْ فُلَانٌ قَتَلَنِي، خَبَرٌ يَحْتَمِلُ الصِّدْقَ وَالْكَذِبَ. وَلَا خِلَافَ أَنَّ دَمَ الْمُدَّعَى عَلَيْهِ مَعْصُومٌ مَمْنُوعٌ إِبَاحَتُهُ إِلَّا بِيَقِينٍ، وَلَا يَقِينَ مَعَ الِاحْتِمَالِ، فَبَطَلَ اعْتِبَارُ قَوْلِ الْمَقْتُولِ دَمِي عِنْدَ فُلَانٍ. وَأَمَّا قَتِيلُ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَكَانَتْ مُعْجِزَةً وَأَخْبَرَ تَعَالَى أَنَّهُ يُحْيِيهِ، وَذَلِكَ يَتَضَمَّنُ الْإِخْبَارَ بِقَاتِلِهِ خَبَرًا جَزْمًا لَا يَدْخُلُهُ احْتِمَالٌ، فَافْتَرَقَا. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: الْمُعْجِزَةُ كَانَتْ فِي إِحْيَائِهِ، فَلَمَّا صَارَ حَيًّا كَانَ كَلَامُهُ كَسَائِرِ كَلَامِ النَّاسِ كُلِّهِمْ فِي الْقَبُولِ وَالرَّدِّ. وَهَذَا فَنٌّ دَقِيقٌ مِنَ الْعِلْمِ لَمْ يَتَفَطَّنْ لَهُ إِلَّا مَالِكٌ، وَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ أَنَّهُ إِذَا أَخْبَرَ وَجَبَ صِدْقُهُ، فَلَعَلَّهُ أَمَرَهُمْ بِالْقَسَامَةِ مَعَهُ وَاسْتَبْعَدَ ذَلِكَ الْبُخَارِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَجَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ فَقَالُوا: كَيْفَ يُقْبَلُ قوله في الدم وهؤلاء لَا يُقْبَلُ قَوْلُهُ فِي دِرْهَمٍ. مَسْأَلَةٌ: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْحُكْمِ بِالْقَسَامَةِ، فَرُوِيَ عَنْ سَالِمٍ وَأَبِي قِلَابَةَ وَعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَالْحَكَمِ بْنِ عُيَيْنَةَ التَّوَقُّفُ فِي الْحُكْمِ بِهَا. وَإِلَيْهِ مَالَ الْبُخَارِيُّ، لِأَنَّهُ أَتَى بِحَدِيثِ الْقَسَامَةِ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: الْحُكْمُ بِالْقَسَامَةِ ثَابِتٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي كَيْفِيَّةِ الْحُكْمِ بِهَا، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: يَبْدَأُ فِيهَا الْمُدَّعُونَ بِالْأَيْمَانِ فَإِنْ حَلَفُوا اسْتَحَقُّوا، وَإِنْ نَكَلُوا حَلَفَ الْمُدَّعَى عَلَيْهِمْ خَمْسِينَ يَمِينًا وَبَرِءُوا. هَذَا قَوْلُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَاللَّيْثِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَأَبِي ثَوْرٍ. وَهُوَ مُقْتَضَى حَدِيثِ حُوَيِّصَةَ ومحيصة، خرجه الأئمة مالك وغيره. وذهبت

[Ona ne ile vurulduğu konusunda] “Konuşma aleti olduğu için diliyle” denilmiştir. “İnsanın yaratılışı onda terkip edildiği için kuyruk sokumu kemiğiyle (acbü'z-zeneb)” denilmiştir. “Uyluğuyla” denilmiştir. “Kemiklerinden bir kemikle” denilmiştir. Kesin olan husus, onun uzuvlarından bir uzuv olduğudur. [O uzuvla] vurulunca dirildi, katilini haber verdi ve ardından eskisi gibi tekrar ölü hâline döndü. MESELE: Mâlik rahimehullâh, İbn Vehb ve İbnu'l-Kâsım'ın rivayetinde maktulün: “Kanım falanın üzerinedir” yahut “Beni falan öldürdü” sözü sebebiyle kasâme ile hükmetmenin geçerliliğine bu ayetle delil getirmiştir. eş-Şâfiî ve âlimlerin cumhuru ise buna karşı çıkmış ve şöyle demişlerdir: “Doğru olan da budur; zira maktulün: 'Kanım falanın üzerinedir' yahut 'Beni falan öldürdü' demesi, doğru veya yalan olma ihtimali taşıyan bir haberdir. Aleyhine dava açılan kimsenin (davalının) canının masum olduğu ve kesin bir delil olmaksızın [kanının] helal kılınmasının yasak olduğu konusunda hiçbir görüş ayrılığı yoktur. İhtimal varken kesinlik olmaz; dolayısıyla maktulün 'Kanım falanın üzerinedir' sözünün dikkate alınması hükümsüzdür. İsrâiloğullarının maktulüne gelince; bu bir mucizeydi ve Yüce Allah onu dirilttiğini haber vermişti. Bu ise katilini kesin olarak ve ihtimale yer bırakmayacak bir haberle bildirmeyi içermektedir; dolayısıyla ikisi birbirinden farklıdır.” İbnu'l-Arabî şöyle demiştir: “Mucize onun diriltilmesindeydi. Dirildikten sonra ise onun sözü, kabul ve red hususunda diğer bütün insanların sözü gibiydi. Bu, Mâlik'ten başka kimsenin fark edemediği ince bir ilmi inceliktir. Kur'an'da, o haber verdiğinde sözünün doğru kabul edilmesinin vacip olduğuna dair bir hüküm yoktur. Belki de [Allah] onun sözüyle birlikte kasâme yapmalarını emretmiştir.” el-Buhârî, eş-Şâfiî ve bir grup âlim ise bunu uzak bir ihtimal görerek şöyle demişlerdir: “Bir dirhem konusunda dahi sözü kabul edilmeyen kimselerin kan davasında sözü nasıl kabul edilir?” MESELE: Âlimler kasâme ile hükmetme hususunda ihtilaf etmişlerdir. Sâlim, Ebû Kılâbe, Ömer b. Abdilazîz ve el-Hakem b. Uyeyne'den kasâme ile hükmetme konusunda tevakkuf ettikleri (hüküm vermekten çekindikleri) rivayet edilmiştir. el-Buhârî de kasâme hadisini asıl yeri dışında zikrettiği için bu görüşe meyletmiştir. Cumhur ise: “Kasâme ile hükmetmek Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabittir” demiştir. Ardından onunla nasıl hükmedileceği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: “Kasâmede yeminlere davacılar başlar; yemin ederlerse [diyete] hak kazanırlar. Eğer yemin etmekten kaçınırlarsa davalılar elli defa yemin eder ve beraat ederler.” Bu, Medinelilerin, el-Leys'in, eş-Şâfiî'nin, Ahmed'in ve Ebû Sevr'in görüşüdür. İmam Mâlik ve diğer imamların tahric ettiği Huveyyisa ve Muhayyisa hadisinin gereği de budur. Diğer bir grup ise

طَائِفَةٌ إِلَى أَنَّهُ يَبْدَأُ بِالْأَيْمَانِ الْمُدَّعَى عَلَيْهِمْ فَيَحْلِفُونَ وَيَبْرَءُونَ. رُوِيَ هَذَا عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَالشَّعْبِيِّ وَالنَّخَعِيِّ، وَبِهِ قَالَ الثَّوْرِيُّ وَالْكُوفِيُّونَ، وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ شُعْبَةَ بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ بَشِيرِ ابن يَسَارٍ، وَفِيهِ: فَبَدَأَ بِالْأَيْمَانِ الْمُدَّعَى عَلَيْهِمْ وَهُمُ الْيَهُودُ. وَبِمَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ رِجَالٍ مِنَ الْأَنْصَارِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِلْيَهُودِ وَبَدَأَ بِهِمْ: (أَيَحْلِفُ مِنْكُمْ خَمْسُونَ رَجُلًا). فَأَبَوْا، فَقَالَ لِلْأَنْصَارِ: (اسْتَحِقُّوا) فَقَالُوا: نَحْلِفُ عَلَى الْغَيْبِ يَا رَسُولَ اللَّهِ! فَجَعَلَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ دِيَةً عَلَى يَهُودَ، لِأَنَّهُ وُجِدَ بَيْنَ أَظْهُرِهِمْ. وَبِقَوْلِهِ ﵇: (وَلَكِنَّ الْيَمِينَ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِ) فَعُيِّنُوا. قَالُوا: وَهَذَا هُوَ الْأَصْلُ الْمَقْطُوعُ بِهِ فِي الدَّعَاوَى الَّذِي نَبَّهَ الشَّرْعُ عَلَى حِكْمَتِهِ بِقَوْلِهِ ﵇ (لَوْ يُعْطَى النَّاسُ بِدَعْوَاهُمْ لَادَّعَى نَاسٌ دِمَاءَ رِجَالٍ وَأَمْوَالِهِمْ وَلَكِنَّ الْيَمِينَ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِ رَدَّ عَلَيْهِمْ أَهْلُ الْمَقَالَةِ الْأُولَى فَقَالُوا: حَدِيثُ سَعِيدِ بْنِ عُبَيْدٍ فِي تَبْدِيَةِ الْيَهُودِ وَهْمٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ، وَقَدْ أَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ وَقَالَ: وَلَمْ يُتَابَعْ سَعِيدٌ فِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ فِيمَا أَعْلَمُ، وَقَدْ أَسْنَدَ حَدِيثَ بَشِيرٍ عَنْ سَهْلٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَدَأَ بِالْمُدَّعِينَ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ وَابْنِ عُيَيْنَةَ وَحَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ وَعَبْدِ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيِّ وَعِيسَى بْنِ حَمَّادٍ وَبِشْرِ بْنِ الْمُفَضَّلِ، فَهَؤُلَاءِ سَبْعَةٌ. وَإِنْ كَانَ أَرْسَلَهُ مَالِكٌ فَقَدْ وَصَلَهُ جَمَاعَةُ الْحُفَّاظِ، وَهُوَ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ سَعِيدِ بْنِ عُبَيْدٍ. قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ الْأَصِيلِيُّ: فَلَا يَجُوزُ أَنْ يُعْتَرَضَ بِخَبَرٍ وَاحِدٍ عَلَى خَبَرِ جَمَاعَةٍ، مَعَ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ عُبَيْدٍ قَالَ فِي حَدِيثِهِ: فَوَدَاهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِائَةً مِنْ إِبِلِ الصَّدَقَةِ، وَالصَّدَقَةُ لَا تُعْطَى فِي الدِّيَاتِ وَلَا يُصَالَحُ بِهَا عَنْ غَيْرِ أَهْلِهَا، وَحَدِيثُ أَبِي دَاوُدَ مُرْسَلٌ فَلَا تُعَارَضُ بِهِ الْأَحَادِيثُ الصِّحَاحُ الْمُتَّصِلَةُ، وَأَجَابُوا عَنِ التَّمَسُّكِ بِالْأَصْلِ بِأَنَّ هَذَا الْحُكْمَ أَصْلٌ بِنَفْسِهِ لِحُرْمَةِ الدِّمَاءِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: ثَبَتَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ جَعَلَ الْبَيِّنَةَ عَلَى الْمُدَّعِي وَالْيَمِينَ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِ، وَالْحُكْمُ بِظَاهِرِ ذَلِكَ يَجِبُ، إِلَّا أَنْ يَخُصَّ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ أَوْ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ ﷺ حكما في شي مِنَ الْأَشْيَاءِ فَيُسْتَثْنَى مِنْ جُمْلَةِ هَذَا الْخَبَرِ. فَمِمَّا دَلَّ عَلَيْهِ الْكِتَابُ إِلْزَامُ الْقَاذِفِ حَدَّ الْمَقْذُوفِ إِذَا لَمْ يَكُنْ مَعَهُ أَرْبَعَةُ شُهَدَاءَ يَشْهَدُونَ لَهُ عَلَى صِدْقِ مَا رُمِيَ بِهِ المقذوف وخص

[Bir] topluluk, yeminlere aleyhine dava açılanlardan (davalılardan) başlanacağı, onların yemin edip [sorumluluktan] kurtulacakları görüşüne varmıştır. Bu [görüş], Ömer b. el-Hattâb, Şa'bî ve en-Nehaî'den rivayet edilmiş olup Sevrî ve Kûfeliler de bu görüşü benimsemişlerdir. Onlar, Şu'be b. Ubeyd'in Beşîr b. Yesâr'dan rivayet ettiği ve içinde: “Bunun üzerine [yemine] aleyhine dava açılanlardan başladı ki onlar da Yahudiler idi” ifadesi geçen hadisi delil göstermişlerdir. Ayrıca Ebû Dâvûd'un ez-Zührî'den, onun Ebû Seleme b. Abdirrahmân'dan, onun da Ensâr'dan bazı adamlardan naklettiği; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Yahudilere —onlardan başlayarak—: «Sizden elli kişi yemin eder mi?» buyurduğu, onların kaçınması üzerine Ensâr'a: «[Yemin edip hakkınızı] hak edin» buyurduğu, onların da: “Görmediğimiz bir şey üzerine nasıl yemin edelim ey Allah'ın Resûlü!” dedikleri, bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in, maktul onların aralarında bulunduğu için diyeti Yahudilere yüklediği rivayetini ve Peygamber aleyhisselâm'ın: «Fakat yemin aleyhine dava açılana (davalıya) düşer» buyruğunu delil getirmişler ve böylece tayin edilmişlerdir. Onlar şöyle demişlerdir: Davalarda kesin kabul edilen ve dinin hikmetine şu buyrukla dikkat çektiği asıl kural budur: «İnsanlara sırf iddialarına göre [istedikleri] verilecek olsaydı, birtakım kimseler [başka] insanların kanlarını ve mallarını iddia ederlerdi; fakat yemin aleyhine dava açılanın (davalının) üzerinedir.» İlk görüş sahipleri onlara cevap vererek şöyle demişlerdir: Saîd b. Ubeyd'in Yahudilerden başlandığına dair rivayeti hadis ehline göre bir vehimden (yanılgıdan) ibarettir. Nitekim en-Nesâî bu hadisi tahrîc etmiş ve: “Bildiğim kadarıyla bu rivayette Saîd'e mütâbaat edilmemiştir (rivayeti desteklenmemiştir)” demiştir. Beşîr'in Sehl'den rivayet ettiği ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in iddia sahiplerinden (davacılardan) başladığını bildiren hadisi ise Yahyâ b. Saîd, İbn Uyeyne, Hammâd b. Zeyd, Abdülvehhâb es-Sekafî, Îsâ b. Hammâd ve Bişr b. el-Mufaddal olmak üzere yedi kişi müsned olarak rivayet etmiştir. Mâlik onu mürsel olarak rivayet etmiş olsa bile, hafızlardan oluşan bir cemaat onu mevsûl (kesintisiz) olarak rivayet etmiştir ve bu rivayet Saîd b. Ubeyd'in hadisinden daha sahihtir. Ebû Muhammed el-Asîlî şöyle demiştir: “Tek bir kişinin rivayetiyle bir topluluğun rivayetine itiraz etmek caiz değildir. Bununla birlikte Saîd b. Ubeyd hadisinde: ‘Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun diyetini zekât develerinden yüz deve olarak ödedi’ demiştir. Oysa zekât malları diyetlerde verilmez ve hak sahibi olmayanlar adına onunla sulh yapılamaz. Ebû Dâvûd'un hadisi ise mürseldir; dolayısıyla onunla sahih ve muttasıl hadislere karşı çıkılamaz.” İlk görüş sahipleri, asıl kurala tutunma gerekçesine de şöyle cevap vermişlerdir: Bu hüküm, canların dokunulmazlığından ötürü bizzat kendisi müstakil bir asıldır. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in delili iddia sahibine (davacıya), yemini ise aleyhine iddiada bulunana (davalıya) yüklediği sabittir. Bunun zahiriyle hükmetmek vaciptir; meğerki Allah Kitabı'nda yahut Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle herhangi bir hususta bir hükmü tahsis etmiş olsun, işte o zaman bu genel haberden istisna edilir. Kitap'ın delalet ettiği hususlardan biri, iftira ettiği hususun doğruluğuna dair lehine tanıklık edecek dört şahidi bulunmayan iftiracıya (kâzife) kazif haddinin uygulanması gereğidir ve [bu hükümden] eşine

مَنْ رَمَى زَوْجَتَهُ بِأَنْ أَسْقَطَ عَنْهُ الْحَدَّ إِذَا شَهِدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ. وَمِمَّا خَصَّتْهُ السُّنَّةُ حُكْمُ النَّبِيِّ ﷺ بِالْقَسَامَةِ. وَقَدْ رَوَى ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (الْبَيِّنَةُ عَلَى مَنِ ادَّعَى وَالْيَمِينُ عَلَى مَنْ أَنْكَرَ إِلَّا فِي الْقَسَامَةِ). خَرَّجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ. وَقَدِ احْتَجَّ مَالِكٌ لِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فِي مُوَطَّئِهِ بِمَا فِيهِ كِفَايَةٌ، فَتَأَمَّلْهُ هُنَاكَ. مَسْأَلَةٌ: وَاخْتَلَفُوا أَيْضًا فِي وُجُوبِ الْقَوَدِ بِالْقَسَامَةِ، فَأَوْجَبَتْ طَائِفَةٌ الْقَوَدَ بِهَا، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَاللَّيْثِ وَأَحْمَدَ وَأَبِي ثَوْرٍ، لِقَوْلِهِ ﵇ لِحُوَيِّصَةَ وَمُحَيِّصَةَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ: (أَتَحْلِفُونَ وَتَسْتَحِقُّونَ دَمَ صَاحِبِكُمْ). وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَتَلَ رَجُلًا بِالْقَسَامَةِ مِنْ بَنِي نَضْرِ بْنِ مَالِكٍ. قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: نُسْخَةُ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ صَحِيحَةٌ، وَكَذَلِكَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ يُصَحِّحُ حَدِيثَ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، وَيَحْتَجُّ بِهِ، وَقَالَ الْبُخَارِيُّ: رَأَيْتُ عَلِيَّ بْنَ الْمَدِينِيِّ وَأَحْمَدَ بن حنبل والحميدي وإسحاق بن رَاهْوَيْهِ يَحْتَجُّونَ بِهِ قَالَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ فِي السُّنَنِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: لَا قَوَدَ بِالْقَسَامَةِ، وَإِنَّمَا تُوجِبُ الدِّيَةَ. رُوِيَ هَذَا عَنْ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَهُوَ قَوْلُ النَّخَعِيِّ وَالْحَسَنِ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الثَّوْرِيُّ والكوفيون الشافعي وَإِسْحَاقُ، وَاحْتَجُّوا بِمَا رَوَاهُ مَالِكٌ عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَوْلَهُ لِلْأَنْصَارِ: (إِمَّا أَنْ يَدُوا صَاحِبَكُمْ وَإِمَّا أَنْ يُؤْذَنُوا بِحَرْبٍ). قَالُوا: وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى الدِّيَةِ لَا عَلَى الْقَوَدِ، قَالُوا: وَمَعْنَى قَوْلِهِ ﵇: (وَتَسْتَحِقُّونَ دَمَ صَاحِبِكُمْ) دِيَةُ دَمِ قَتِيلِكُمْ لِأَنَّ الْيَهُودَ لَيْسُوا بِأَصْحَابٍ لَهُمْ، وَمَنِ اسْتَحَقَّ دِيَةَ صَاحِبِهِ فَقَدِ اسْتَحَقَّ دَمَهُ، لِأَنَّ الدِّيَةَ قَدْ تُؤْخَذُ فِي الْعَمْدِ فَيَكُونُ ذَلِكَ اسْتِحْقَاقًا لِلدَّمِ. مَسْأَلَةٌ: الْمُوجِبُ لِلْقَسَامَةِ اللَّوْثُ وَلَا بُدَّ مِنْهُ. وَاللَّوْثُ: أَمَارَةٌ تُغَلِّبُ عَلَى الظَّنِّ صِدْقَ مُدَّعِي الْقَتْلِ، كَشَهَادَةِ الْعَدْلِ الْوَاحِدِ عَلَى رُؤْيَةِ الْقَتْلِ، أَوْ يُرَى الْمَقْتُولُ يَتَشَحَّطُ فِي دَمِهِ، وَالْمُتَّهَمُ نَحْوَهُ أَوْ قُرْبَهُ عَلَيْهِ آثَارُ الْقَتْلِ. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي اللَّوْثِ وَالْقَوْلِ بِهِ، فَقَالَ مَالِكٌ: هُوَ قَوْلُ الْمَقْتُولِ دَمِي عِنْدَ فُلَانٍ. وَالشَّاهِدُ الْعَدْلُ لَوْثٌ. كَذَا في رواية ابن القاسم عنه.

...dört şahitlikte (yeminde) bulunursa kendisinden had cezasını düşürerek karısına iftira eden kimseyi [bu genel kuraldan istisna kılmıştır]. Sünnetin tahsis ettiği (istisna tuttuğu) hususlardan biri de Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in kasâme ile hükmetmesidir. İbn Cüreyc, Atâ'dan, o da Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kasâme müstesna; delil getirmek iddia edene, yemin ise inkâr edene düşer.» Bunu ed-Dârekutnî tahric etmiştir. Mâlik de bu mesele için el-Muvatta'ında yeteri kadar delil getirmiştir, oraya bakınız. Bir Mesele: Kasâme ile kısasın gerekip gerekmeyeceği hususunda da ihtilaf etmişlerdir. Bir grup kasâme ile kısasın gerekeceğine hükmetmiştir ki bu Mâlik, el-Leys, Ahmed ve Ebû Sevr'in görüşüdür. Zira [Nebî] aleyhisselâm, Huveyyisa, Muhayyisa ve Abdurrahman'a: «Yemin edip arkadaşınızın kanını hak eder misiniz?» buyurmuştur. Ebû Dâvûd, Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, Benî Nasr b. Mâlik'ten bir adamı kasâme ile öldürtmüştür (kısas ettirmiştir). ed-Dârekutnî: “Amr b. Şuayb'ın babasından, onun da dedesinden gelen nüshası sahihtir” demiştir. Aynı şekilde Ebû Ömer b. Abdilberr de Amr b. Şuayb'ın hadisini sahih sayar ve onunla delil getirir. el-Buhârî ise: “Ali b. el-Medînî, Ahmed b. Hanbel, el-Humeydî ve İshâk b. Râhûye'nin onunla delil getirdiklerini gördüm” demiştir; bunu ed-Dârekutnî es-Sünen'de zikretmiştir. Diğer bir grup ise şöyle demiştir: Kasâme ile kısas gerekmez, o sadece diyeti gerektirir. Bu görüş Ömer ve İbn Abbâs'tan rivayet edilmiş olup en-Nehaî ve el-Hasan'ın da görüşüdür. es-Sevrî, Kûfeliler, eş-Şâfiî ve İshâk da bu görüşe varmışlardır. Onlar, Mâlik'in İbn Ebî Leylâ b. Abdillâh'tan, onun da Sehl b. Ebî Hasme'den rivayet ettiği Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ensâr'a yönelik şu buyruğunu delil getirmişlerdir: «Ya onlar arkadaşınızın diyetini öderler ya da kendilerine savaş açıldığı ilan olunur.» Onlar şöyle demişlerdir: Bu ifade kısasa değil diyete delalet etmektedir. Ayrıca [Nebî] aleyhisselâm'ın «Arkadaşınızın kanını hak eder misiniz» buyruğunun anlamı, öldürülen arkadaşınızın kanının diyetidir; zira Yahudiler onların arkadaşları değildir. Arkadaşının diyetini hak eden kimse onun kanını da hak etmiş sayılır; çünkü diyet kasten öldürmede de alınabilir, dolayısıyla bu durum kanı hak etmek anlamına gelir. Bir Mesele: Kasâmeyi gerektiren şey levstir ve bunun bulunması şarttır. Levs; cinayet iddiasında bulunan kimsenin doğruluğuna dair kuvvetli zan (zann-ı gâlip) oluşturan belirtidir. Nitekim cinayeti gördüğüne dair adil tek bir şahidin şahitlik etmesi yahut maktulün kanlar içinde çırpınırken görülmesi ve üzerinde cinayet izleri bulunan şüphelinin de onun yönünde veya yakınında bulunması böyledir. Levs ve onunla hükmetme hususunda ihtilaf edilmiştir: Mâlik: “O, maktulün ‘Kanım falandadır (beni falan öldürdü)’ demesidir. Tek adil şahit de bir levstir” demiştir. İbnü'l-Kâsım'ın ondan rivayeti böyledir.

وَرَوَى أَشْهَبُ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ يَقْسِمُ مَعَ الشَّاهِدِ غَيْرِ الْعَدْلِ وَمَعَ الْمَرْأَةِ. وَرَوَى ابْنُ وَهْبٍ أَنَّ شَهَادَةَ النِّسَاءِ لَوْثٌ. وَذَكَرَ مُحَمَّدٌ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ أَنَّ شَهَادَةَ الْمَرْأَتَيْنِ لَوْثٌ دُونَ شَهَادَةِ الْمَرْأَةِ الْوَاحِدَةِ. قَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ: اخْتُلِفَ فِي اللَّوْثِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا، مَشْهُورُ الْمَذْهَبِ أَنَّهُ الشَّاهِدُ الْعَدْلِ. وَقَالَ مُحَمَّدٌ: هُوَ أَحَبُّ إِلَيَّ. قَالَ: وَأَخَذَ بِهِ ابْنُ الْقَاسِمِ وَابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ. وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَرْوَانَ: أَنَّ الْمَجْرُوحَ أَوِ الْمَضْرُوبَ إِذَا قَالَ دَمِي عِنْدَ فُلَانٍ وَمَاتَ كَانَتِ الْقَسَامَةُ. وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ. وَاحْتَجَّ مَالِكٌ بِقَتِيلِ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ قَالَ: قَتَلَنِي فُلَانٌ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: اللَّوْثُ الشَّاهِدُ الْعَدْلُ، أَوْ يَأْتِي بِبَيِّنَةٍ وَإِنْ لَمْ يَكُونُوا عُدُولًا. وَأَوْجَبَ الثَّوْرِيُّ وَالْكُوفِيُّونَ الْقَسَامَةَ بِوُجُودِ الْقَتِيلِ فَقَطْ، وَاسْتَغْنَوْا عَنْ مُرَاعَاةِ قَوْلِ الْمَقْتُولِ وَعَنِ الشَّاهِدِ، قَالُوا: إِذَا وُجِدَ قَتِيلٌ فِي مَحَلَّةِ قَوْمٍ وَبِهِ أَثَرٌ حَلَفَ أَهْلُ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ أَنَّهُمْ لَمْ يَقْتُلُوهُ وَيَكُونُ عَقْلُهُ عَلَيْهِمْ، وَإِذَا لَمْ يَكُنْ بِهِ أَثَرٌ لَمْ يَكُنْ عَلَى العاقلة شي إِلَّا أَنْ تَقُومَ الْبَيِّنَةُ عَلَى وَاحِدٍ. وَقَالَ سُفْيَانُ: وَهَذَا مِمَّا أُجْمِعَ عَلَيْهِ عِنْدَنَا، وَهُوَ قول ضعيف خالقوا فِيهِ أَهْلَ الْعِلْمِ، وَلَا سَلَفَ لَهُمْ فِيهِ، وَهُوَ مُخَالِفٌ لِلْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ، وَلِأَنَّ فِيهِ إِلْزَامَ الْعَاقِلَةِ مَالًا بِغَيْرِ بَيِّنَةٍ ثَبَتَتْ عَلَيْهِمْ وَلَا إِقْرَارَ مِنْهُمْ. وَذَهَبَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ إِلَى أَنَّ الْقَتِيلَ إِذَا وُجِدَ فِي مَحَلَّةِ قَوْمٍ أَنَّهُ هَدَرٌ، لَا يُؤْخَذُ بِهِ أَقْرَبُ النَّاسِ دَارًا، لِأَنَّ الْقَتِيلَ قَدْ يُقْتَلُ ثُمَّ يُلْقَى عَلَى بَابِ قَوْمٍ لِيُلَطَّخُوا بِهِ، فَلَا يُؤَاخَذُ بِمِثْلِ ذَلِكَ حَتَّى تَكُونَ الْأَسْبَابُ الَّتِي شَرَطُوهَا فِي وُجُوبِ الْقَسَامَةِ. وَقَدْ قَالَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ: هَذَا مِمَّا يُؤَخَّرُ فِيهِ الْقَضَاءُ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. مَسْأَلَةٌ: قَالَ الْقَاسِمُ بْنُ مَسْعَدَةَ قُلْتُ لِلنَّسَائِيِّ: لَا يَقُولُ مَالِكٌ بِالْقَسَامَةِ إِلَّا بِاللَّوْثِ، فَلِمَ أَوْرَدَ حَدِيثَ الْقَسَامَةِ وَلَا لَوْثَ فِيهِ؟ قَالَ النَّسَائِيُّ: أَنْزَلَ مَالِكٌ الْعَدَاوَةَ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْيَهُودِ بِمَنْزِلَةِ اللَّوْثِ، وَأَنْزَلَ اللَّوْثَ أَوْ قَوْلَ الْمَيِّتِ بِمَنْزِلَةِ الْعَدَاوَةِ. قَالَ ابْنُ أَبِي زَيْدٍ: وَأَصْلُ هَذَا فِي قِصَّةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ حِينَ أَحْيَا اللَّهُ الَّذِي ضُرِبَ بِبَعْضِ الْبَقَرَةِ فَقَالَ: قَتَلَنِي فُلَانٌ، وَبِأَنَّ الْعَدَاوَةَ لَوْثٌ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: وَلَا نَرَى قَوْلَ الْمَقْتُولِ لَوْثًا، كَمَا تَقَدَّمَ. قَالَ الشافعي:

Eşheb, Mâlik'ten; adil olmayan şahitle ve kadınla beraber de yemin edileceğini rivayet etmiştir. İbn Vehb ise kadınların şahitliğinin levs olduğunu rivayet etmiştir. Muhammed, İbnü'l-Kâsım'dan; tek bir kadının değil, iki kadının şahitliğinin levs sayılacağını nakletmiştir. Kâdı Ebû Bekr b. el-Arabî şöyle demiştir: “Levs hakkında çokça ihtilaf edilmiştir; mezhebin meşhur görüşüne göre o, tek adil şahittir. Muhammed: 'Bu bana daha sevimlidir' demiştir. İbnü'l-Kâsım ve İbn Abdilhakem de bunu benimsemiştir. Abdülmelik b. Mervân'dan şöyle rivayet edilmiştir: Yaralanan veya darbe alan kimse 'Kanım falancadadır' der ve ölürse kasâme gerekir. Mâlik ve Leys b. Sa'd da bu görüştedir. Mâlik, İsrailoğullarının maktulünün 'Beni falanca öldürdü' demesiyle delil getirmiştir. Şâfiî ise: 'Levs, tek adil şahittir yahut adil olmasalar bile bir beyyine (delil/tanıklar) getirmesidir' demiştir. Sevrî ve Kûfeliler ise kasâmeyi sadece cesedin bulunmasıyla vacip kılmış; maktulün sözünü ve şahidi dikkate almaktan müstağni kalmışlardır. Şöyle demişlerdir: 'Bir topluluğun mahallesinde üzerinde yara izi olan bir maktul bulunduğunda, o yerin ahalisi onu öldürmediklerine dair yemin ederler ve diyeti de onlara ait olur. Eğer üzerinde yara izi yoksa, tek bir şahsa karşı delil ikame edilmedikçe âkıleye hiçbir şey gerekmez.' Süfyân: 'Bu, bizim nezdimizde üzerinde icmâ edilen hususlardandır' demiştir; ancak bu, ilim ehline muhalefet ettikleri zayıf bir görüştür ve selefte bir dayanakları yoktur; Kur'an ve Sünnet'e de aykırıdır; ayrıca bunda, aleyhlerine sabit olmuş bir delil veya ikrarları olmaksızın âkıleye bir mal yükleme vardır. Mâlik ve Şâfiî ise bir topluluğun mahallesinde maktul bulunduğunda kanının heder olacağı, evi en yakın olan kimsenin bununla sorumlu tutulamayacağı görüşüne varmışlardır; zira maktul öldürülüp sonra üzerlerine suç atılsın diye bir topluluğun kapısına bırakılmış olabilir. Dolayısıyla kasâmenin vücûbu için şart koştukları sebepler bulunmadıkça böyle bir şeyden ötürü kimse sorumlu tutulamaz. Nitekim Ömer b. Abdilazîz: 'Bu, kıyamet gününde Allah hüküm verinceye kadar hükmü ertelenen hususlardandır' demiştir.” Bir Mesele: el-Kâsım b. Mas'ade şöyle demiştir: Nesâî'ye dedim ki: “Mâlik sadece levs ile kasâmeye hükmeder; öyleyse içinde levs bulunmayan kasâme hadisini niçin rivayet etmiştir?” Nesâî şöyle dedi: “Mâlik, onlarla Yahudiler arasındaki düşmanlığı levs makamına koymuş; levsi veya ölünün sözünü de düşmanlık makamına indirgemiştir.” İbn Ebî Zeyd şöyle demiştir: “Bunun aslı, İsrailoğulları kıssasında Yüce Allah'ın ineğin bir parçasıyla vurulan kimseyi dirilttiğinde onun: 'Beni falanca öldürdü' demesinde ve düşmanlığın levs kabul edilmesindedir.” Şâfiî ise daha önce geçtiği gibi: “Maktulün sözünü levs olarak görmüyoruz” demiştir. Şâfiî şöyle demiştir:

إِذَا كَانَ بَيْنَ قَوْمٍ وَقَوْمٍ عَدَاوَةٌ ظَاهِرَةٌ كَالْعَدَاوَةِ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَ الْأَنْصَارِ وَالْيَهُودِ، وَوُجِدَ قَتِيلٌ فِي أَحَدِ الْفَرِيقَيْنِ وَلَا يُخَالِطُهُمْ غَيْرُهُمْ وَجَبَتِ الْقَسَامَةُ فِيهِ. مَسْأَلَةٌ: وَاخْتَلَفُوا فِي الْقَتِيلِ بوجد فِي الْمَحَلَّةِ الَّتِي أَكْرَاهَا أَرْبَابُهَا، فَقَالَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ: هُوَ عَلَى أَهْلِ الْخُطَّةِ وَلَيْسَ عَلَى السكان شي، فَإِنْ بَاعُوا دُورَهُمْ ثُمَّ وُجِدَ قَتِيلٌ فَالدِّيَةُ على المشتري وليس على السكان شي، وَإِنْ كَانَ أَرْبَابُ الدُّورِ غُيَّبًا وَقَدْ أَكْرَوْا دورهم فالقسامة والديه على أرباب الدور الغيب وَلَيْسَ عَلَى السُّكَّانِ الَّذِينَ وُجِدَ الْقَتِيلُ بَيْنَ أظهرهم شي. ثُمَّ رَجَعَ يَعْقُوبُ مِنْ بَيْنِهِمْ عَنْ هَذَا الْقَوْلِ فَقَالَ: الْقَسَامَةُ وَالدِّيَةُ عَلَى السُّكَّانِ فِي الدُّورِ. وَحَكَى هَذَا الْقَوْلَ عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، وَاحْتَجَّ بِأَنَّ أَهْلَ خَيْبَرَ كَانُوا عُمَّالًا سُكَّانًا يَعْمَلُونَ فَوُجِدَ الْقَتِيلُ فِيهِمْ. قَالَ الثَّوْرِيُّ وَنَحْنُ نَقُولُ: هُوَ عَلَى أَصْحَابِ الْأَصْلِ، يَعْنِي أَهْلَ الدُّورِ. وَقَالَ أَحْمَدُ: الْقَوْلُ قَوْلُ ابْنِ أَبِي لَيْلَى فِي الْقَسَامَةِ لَا فِي الدِّيَةِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: وَذَلِكَ كُلُّهُ سَوَاءٌ، وَلَا عَقْلَ وَلَا قَوَدَ إِلَّا بِبَيِّنَةٍ تَقُومُ، أَوْ مَا يُوجِبُ الْقَسَامَةَ فَيُقْسِمُ الْأَوْلِيَاءُ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَهَذَا أَصَحُّ. مَسْأَلَةٌ: وَلَا يُحْلَفُ فِي الْقَسَامَةِ أَقَلَّ مِنْ خَمْسِينَ يَمِينًا، لِقَوْلِهِ ﵇ فِي حَدِيثِ حُوَيِّصَةَ وَمُحَيِّصَةَ: (يُقْسِمُ خَمْسِينَ مِنْكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ). فَإِنْ كَانَ الْمُسْتَحِقُّونَ خَمْسِينَ حَلَفَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ يَمِينًا وَاحِدَةً، فَإِنْ كَانُوا أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ أَوْ نَكَلَ مِنْهُمْ مَنْ لَا يَجُوزُ عَفْوُهُ رُدَّتِ الْأَيْمَانُ عَلَيْهِمْ بِحَسَبِ عَدَدِهِمْ. وَلَا يَحْلِفُ فِي الْعَمْدِ أَقَلُّ مِنَ اثْنَيْنِ مِنَ الرِّجَالِ، لَا يَحْلِفُ فِيهِ الْوَاحِدُ مِنَ الرِّجَالِ وَلَا النِّسَاءِ، يَحْلِفُ الْأَوْلِيَاءُ وَمَنْ يَسْتَعِينُ بِهِمُ الْأَوْلِيَاءُ مِنَ الْعَصَبَةِ خَمْسِينَ يَمِينًا. هَذَا مَذْهَبُ مَالِكٍ وَاللَّيْثِ وَالثَّوْرِيِّ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَأَحْمَدَ وَدَاوُدَ. وَرَوَى مُطَرِّفٌ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ لَا يَحْلِفُ مَعَ الْمُدَّعَى عَلَيْهِ أَحَدٌ وَيَحْلِفُ هُمْ أَنْفُسُهُمْ كَمَا لَوْ كَانُوا وَاحِدًا فَأَكْثَرَ خمسين يمينا يبرءون بِهَا أَنْفُسَهُمْ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا يُقْسِمُ إِلَّا وَارِثٌ، كَانَ الْقَتْلُ عَمْدًا أَوْ خَطَأً. وَلَا يَحْلِفُ عَلَى مَالٍ وَيَسْتَحِقُّهُ إِلَّا مَنْ لَهُ الْمِلْكُ لِنَفْسِهِ أَوْ مَنْ جَعَلَ اللَّهُ لَهُ الْمِلْكَ مِنَ الْوَرَثَةِ، وَالْوَرَثَةُ يُقْسِمُونَ عَلَى قَدْرِ مَوَارِيثِهِمْ. وَبِهِ قَالَ أَبُو ثور

“Bir kavim ile diğer bir kavim arasında, Ensâr ile Yahudiler arasındaki gibi açık bir düşmanlık varsa ve iki gruptan birinin içinde, aralarına başkaları karışmaksızın bir maktul bulunursa, o konuda kasâme vacip olur.” Bir Mesele: Sahiplerinin kiraya verdiği bir mahallede bulunan maktul hakkında ihtilaf etmişlerdir. Rey ehli: “Bu [sorumluluk] mülk sahiplerinindir, oturanlara (kiracılara) bir şey gerekmez; eğer evlerini satmışlarsa ve sonra maktul bulunmuşsa diyet alıcıya aittir, oturanlara bir şey düşmez; ev sahipleri uzakta olup evlerini kiraya vermişlerse kasâme ve diyet uzaktaki ev sahiplerine aittir, aralarında maktul bulunan oturanlara hiçbir şey düşmez” demişlerdir. Sonra aralarından Ya'kûb (Ebû Yûsuf) bu görüşten dönüp: “Kasâme ve diyet evlerde oturanlaradır” demiştir. Bu görüşü İbn Ebî Leylâ'dan nakletmiş ve Hayber ehlinin orada çalışan ve oturan kimseler olduğunu, maktulün de onların arasında bulunduğunu delil getirmiştir. es-Sevrî: “Biz ise o asıl sahiplerine, yani ev sahiplerine aittir deriz” demiştir. Ahmed: “Görüş, diyet hususunda değil kasâme hususunda İbn Ebî Leylâ'nın görüşüdür” demiştir. eş-Şâfiî ise: “Bunların hepsi birdir; ikame edilecek açık bir delil veya velilerin yemin edeceği kasâmeyi gerektiren bir durum olmadıkça ne diyet ne de kısas gerekir” demiştir. İbnü'l-Münzir: “En sahih olanı da budur” demiştir. Bir Mesele: Kasâmede elli yeminden daha az yemin edilmez; çünkü aleyhisselâm Huveyyisa ve Muhayyisa hadisinde: “(İçinizden elli kişi onlardan bir adama karşı yemin eder)” buyurmuştur. Hak sahipleri elli kişi ise her biri birer yemin eder; eğer bundan daha az iseler veya içlerinden affı caiz olmayan biri yeminden kaçınırsa, yeminler sayılarına göre onların üzerine paylaştırılır. Kasten öldürmede erkeklerden ikiden az kişi yemin edemez; bu hususta tek bir erkek veya kadınlar yemin edemez. Veliler ve velilerin asabeden yardım istediği kimseler elli defa yemin ederler. Bu; Mâlik, el-Leys, es-Sevrî, el-Evzâî, Ahmed ve Dâvûd'un mezhebidir. Mutarrif, Mâlik'ten; aleyhine iddiada bulunulan kimseyle beraber başkasının yemin etmeyeceğini, bir veya daha fazla kişi de olsalar bizzat kendilerinin elli yemin ederek beraat edeceklerini rivayet etmiştir; bu Şâfiî'nin de görüşüdür. Şâfiî şöyle demiştir: “Öldürme kasten olsun hataen olsun, ancak vâris yemin eder. Bir mala karşı ancak o mala bizzat sahip olan veya Allah'ın vârislerden o mala sahip kıldığı kimse yemin edip hak kazanır; vârisler de miras payları oranında yemin ederler.” Ebû Sevr de bu görüştedir;

واختاره ابْنُ الْمُنْذِرِ وَهُوَ الصَّحِيحُ، لِأَنَّ مَنْ لَمْ يُدَّعَ عَلَيْهِ لَمْ يَكُنْ لَهُ سَبَبٌ يَتَوَجَّهُ عَلَيْهِ فِيهِ يَمِينٌ. ثُمَّ مَقْصُودُ هَذِهِ

İbnü'l-Münzir de bunu tercih etmiştir ve sahih olan da budur; çünkü aleyhine dava açılmayan kimsenin üzerine yemin terettüp edecek bir sebep yoktur. Kaldı ki bu

الْأَيْمَانِ الْبَرَاءَةُ مِنَ الدَّعْوَى وَمَنْ لَمْ يُدَّعَ عليه برئ. وَقَالَ مَالِكٌ فِي الْخَطَأِ: يَحْلِفُ فِيهَا الْوَاحِدُ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ، فَمَهْمَا كَمُلَتْ خَمْسِينَ يَمِينًا مِنْ وَاحِدٍ أَوْ أَكْثَرَ اسْتَحَقَّ الْحَالِفُ مِيرَاثَهُ، وَمَنْ نَكَلَ لَمْ يَسْتَحِقَّ شَيْئًا، فَإِنْ جَاءَ مَنْ غَابَ حَلَفَ مِنَ الْأَيْمَانِ مَا كَانَ يَجِبُ عَلَيْهِ لَوْ حَضَرَ بِحَسَبِ مِيرَاثِهِ. هَذَا قَوْلُ مَالِكٍ الْمَشْهُورُ عَنْهُ، وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ لَا يَرَى فِي الْخَطَأِ قَسَامَةً. وَتَتْمِيمُ مَسَائِلِ الْقَسَامَةِ وَفُرُوعِهَا وَأَحْكَامِهَا مَذْكُورٌ فِي كُتُبِ الْفِقْهِ وَالْخِلَافِ، وَفِيمَا ذَكَرْنَاهُ كِفَايَةٌ، وَاللَّهُ الْمُوَفِّقُ. مَسْأَلَةٌ: فِي قِصَّةِ الْبَقَرَةِ هَذِهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ شَرْعَ مَنْ قَبْلَنَا شَرْعٌ لَنَا، وَقَالَ بِهِ طَوَائِفُ مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ وَقَوْمٌ مِنَ الْفُقَهَاءِ، وَاخْتَارَهُ الْكَرْخِيُّ وَنَصَّ عَلَيْهِ ابْنُ بُكَيْرٍ الْقَاضِي مِنْ عُلَمَائِنَا، وَقَالَ الْقَاضِي أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْوَهَّابِ: هُوَ الَّذِي تَقْتَضِيهِ أُصُولُ مَالِكٍ وَمَنَازِعُهُ فِي كُتُبِهِ، وَإِلَيْهِ مَالَ الشَّافِعِيُّ، وَقَدْ قَالَ الله:" فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ" [الانعام: ٩٠] عَلَى مَا يَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قوله تعالى: (كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى)

yeminlerin maksadı davadan beraattir; aleyhine dava açılmayan kimse ise zaten berîdir. Mâlik hataen öldürmede şöyle demiştir: “Erkeklerden ve kadınlardan tek kişi de olsa yemin eder; bir veya birden fazla kişiden elli yemin tamamlandığında, yemin eden mirasındaki hakkını alır; kaçınan ise hiçbir şeye hak kazanamaz. Gaip olan kimse gelirse, hazır bulunsaydı mirası oranında üzerine vacip olacak yeminleri eder.” Mâlik'ten meşhur olan görüşü budur; ancak kendisinden hataen öldürmede kasâme görmediği de rivayet edilmiştir. Kasâme meselelerinin, füruunun ve hükümlerinin tamamı fıkıh ve hilaf kitaplarında zikredilmiştir; zikrettiğimiz bu kadarı kâfidir, muvaffak kılan Allah'tır. Bir Mesele: Bu inek kıssasında, bizden öncekilerin şeriatının bizim için de şeriat olduğuna dair bir delil vardır. Kelamcılardan birtakım fırkalar ve fakihlerden bir topluluk bu görüşü benimsemiştir; el-Kerhî bunu tercih etmiş ve âlimlerimizden Kâdı İbn Bükeyr de bunu açıkça belirtmiştir. Kâdı Ebû Muhammed Abdülvehhâb ise: “Mâlik'in usulünün ve kitaplarındaki yaklaşımlarının gerektirdiği de budur” demiştir; Şâfiî de buna meyletmiştir. Nitekim Yüce Allah: { فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } [el-En'âm: 90] “Sen de onların hidayetine uy” buyurmuştur; inşallah Yüce Allah'ın izniyle ileride gelecektir. Yüce Allah'ın: { كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى } “İşte Allah ölüleri böyle diriltir” buyruğu;

أَيْ كَمَا أَحْيَا هَذَا بَعْدَ مَوْتِهِ كَذَلِكَ يُحْيِي اللَّهُ كُلَّ مَنْ مَاتَ فَالْكَافُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، لِأَنَّهُ نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ. (وَيُرِيكُمْ آياتِهِ)

yani ölümünden sonra bunu dirilttiği gibi, Yüce Allah ölen herkesi de böyle diriltir demektir. Buradaki kâf harfi, mahzuf bir masdarın sıfatı olduğu için nasb konumundadır. { وَيُرِيكُمْ آياتِهِ } “Ve size ayetlerini gösterir”

أَيْ عَلَامَاتِهِ وَقُدْرَتَهُ. (لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ)

yani delillerini ve kudretini [gösterir]. { لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “Akledesiniz diye”

كَيْ تَعْقِلُوا. وَقَدْ تَقَدَّمَ. أَيْ تَمْتَنِعُونَ مِنْ عِصْيَانِهِ. وَعَقَلْتُ نَفْسِي عَنْ كَذَا أَيْ منعتها منه والمعاقل: الحصون.

akıl erdiresiniz diye demektir; bu daha önce geçmişti. Yani O'na isyan etmekten kendinizi alıkoyasınız diye. Bir şeyden kendimi alıkoyduğumda akaltü nefsî an kezâ denir; el-meâkıl ise kaleler/sığınaklar demektir.

[سورة البقرة (٢): آية ٧٤]

[Bakara Suresi (2): Ayet 74]

ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٧٤)

{ ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٧٤) } “Sonra bunun ardından kalpleriniz yine katılaştı; taş gibi, hatta daha da katı oldu. Zira taşlardan öyleleri vardır ki içinden nehirler kaynar; öyleleri vardır ki yarılır da bağrından su fışkırır; öyleleri de vardır ki Allah korkusundan aşağı yuvarlanır. Allah yaptıklarınızdan asla habersiz değildir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ) الْقَسْوَةُ: الصَّلَابَةُ وَالشِّدَّةُ وَالْيُبْسُ وَهِيَ عِبَارَةٌ عَنْ خُلُوِّهَا مِنَ الْإِنَابَةِ وَالْإِذْعَانِ لِآيَاتِ اللَّهِ تَعَالَى. قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ وَقَتَادَةُ وغيرهما:

Yüce Allah'ın: { ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “Sonra bunun ardından kalpleriniz yine katılaştı” buyruğuna gelince; *el-Kasve* (الْقَسْوَةُ); katılık, sertlik ve kuruluk demektir. Bu da [kalplerin], Allah Teâlâ'nın ayetlerine yönelmekten ve boyun eğmekten yoksun kalmasını ifade eder. Ebu'l-Âliye, Katâde ve başkaları şöyle demiştir:

الْمُرَادُ قُلُوبُ جَمِيعِ بَنِي إِسْرَائِيلَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْمُرَادُ قُلُوبُ وَرَثَةِ الْقَتِيلِ، لِأَنَّهُمْ حِينَ حَيِيَ وَأَخْبَرَ بِقَاتِلِهِ وَعَادَ إِلَى مَوْتِهِ أَنْكَرُوا قَتْلَهُ، وَقَالُوا: كَذَبَ، بَعْدَ مَا رَأَوْا هَذِهِ الْآيَةَ الْعُظْمَى، فَلَمْ يَكُونُوا قَطُّ أَعْمَى قُلُوبًا، وَلَا أَشَدَّ تَكْذِيبًا لِنَبِيِّهِمْ مِنْهُمْ عِنْدَ ذَلِكَ، لَكِنْ نَفَذَ حُكْمُ اللَّهِ بِقَتْلِهِ. رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَا تُكْثِرُوا الْكَلَامَ بِغَيْرِ ذِكْرِ اللَّهِ فَإِنَّ كَثْرَةَ الْكَلَامِ بِغَيْرِ ذِكْرِ اللَّهِ قَسْوَةٌ لِلْقَلْبِ وَإِنَّ أَبْعَدَ النَّاسِ مِنَ اللَّهِ الْقَلْبُ الْقَاسِي (. وَفِي مُسْنَدِ الْبَزَّارِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:) أَرْبَعَةٌ مِنَ الشقاء جمود العين وقساء الْقَلْبِ وَطُولُ الْأَمَلِ وَالْحِرْصُ عَلَى الدُّنْيَا (. قَوْلُهُ تَعَالَى:) فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً (" أَوْ" قِيلَ: هِيَ بِمَعْنَى الْوَاوِ كَمَا قَالَ:" آثِماً أَوْ كَفُوراً" [الإنسان: ٢٤]." عُذْراً أَوْ نُذْراً" وَقَالَ الشَّاعِرُ:

“Kastedilen, bütün İsrailoğullarının kalpleridir.” İbn Abbâs ise şöyle demiştir: “Kastedilen, maktulün vârislerinin kalpleridir; çünkü o dirilip katilini haber verip tekrar ölüm haline dönünce bu büyük mucizeyi gördükten sonra onun öldürüldüğünü inkar ettiler ve: 'Yalan söyledi' dediler. O vakitte onların kalplerinden daha kör ve peygamberlerini onlar kadar yalanlayan hiç kimse olmamıştı; fakat Allah'ın [katilin] öldürülmesine dair hükmü infaz edildi.” Tirmizî, Abdullah b. Ömer'den rivayet etmiştir; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “(Allah'ın zikri olmaksızın sözü çok uzatmayın; çünkü Allah'ın zikri olmadan yapılan çok konuşma kalbe katılık verir. Şüphesiz insanların Allah'tan en uzak olanı katı kalpli olandır)” buyurmuştur. Bezzâr'ın Müsned'inde Enes'ten rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “(Dört şey şekavettendir [bedbahtlıktandır]: Gözün yaşarmaması, kalbin katılığı, uzun emel ve dünyaya karşı hırs)” buyurmuştur. Yüce Allah'ın: { فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً } “Taş gibi yahut daha da katı” buyruğunda geçen ev (أَوْ) edatının, { آثِماً أَوْ كَفُوراً } [el-İnsân: 24] ve { عُذْراً أَوْ نُذْراً } [el-Mürselât: 6] ayetlerinde olduğu gibi vâv (ve) anlamında olduğu söylenmiştir. Şair de şöyle demiştir:

نَالَ الْخِلَافَةَ أَوْ كَانَتْ لَهُ قَدَرًا

“Hilafeti elde etti veya (ve) o kendisi için bir kaderdi.”

أَيْ وَكَانَتْ. وَقِيلَ: هِيَ بِمَعْنَى بَلْ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ" [الصافات: ١٤٧] الْمَعْنَى بَلْ يَزِيدُونَ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

Yani “ve kaderi idi” demektir. Bir görüşe göre ise Yüce Allah'ın: { وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ } [es-Sâffât: 147] “Onu yüz bin yahut daha da artan bir topluluğa gönderdik” ayetinde olduğu gibi bel (bilakis/hatta) anlamındadır; yani “bilakis daha fazladırlar” demektir. Şair şöyle demiştir:

بَدَتْ مِثْلَ قَرْنِ الشَّمْسِ فِي رَوْنَقِ الضُّحَى ... وَصُورَتُهَا أَوْ أَنْتِ فِي الْعَيْنِ أَمْلَحُ

“Kuşluk vaktinin parlaklığında güneşin doğuşu gibi göründü, / Onun sureti yahut (bilakis) sen göze daha tatlısın.”

أَيْ بَلْ أَنْتِ وَقِيلَ: مَعْنَاهَا الْإِبْهَامُ عَلَى الْمُخَاطَبِ، وَمِنْهُ قَوْلُ أَبِي الْأَسْوَدِ الدُّؤَلِيِّ:

Yani “bilakis sen” demektir. Anlamının muhataba ibham (şüpheye sevk etme) olduğu da söylenmiştir; Ebü'l-Esved ed-Düelî'nin şu sözü bundandır:

أُحِبُّ مُحَمَّدًا حُبًّا شَدِيدًا ... وَعَبَّاسًا وَحَمْزَةَ أَوْ عَلِيًّا

“Muhammed'i pek şiddetli bir sevgiyle severim, / Abbâs'ı, Hamza'yı veya (ve) Ali'yi de.”

فَإِنْ يَكُ حُبُّهُمْ رُشْدًا أُصِبْهُ ... وَلَسْتُ بِمُخْطِئٍ إِنْ كَانَ غَيًّا

“Onların sevgisi doğru bir yolsa ona ulaşmış olurum, / Şayet bir sapıklık ise ben yanılmış değilim.”

وَلَمْ يَشُكَّ أَبُو الْأَسْوَدِ أَنَّ حُبَّهُمْ رُشْدٌ ظَاهِرٌ، وَإِنَّمَا قَصَدَ الْإِبْهَامَ. وَقَدْ قِيلَ لِأَبِي الْأَسْوَدِ حِينَ قَالَ ذَلِكَ: شَكَكْتَ! قَالَ: كَلَّا، ثُمَّ اسْتَشْهَدَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ" [سبأ: ٢٤] وَقَالَ: أَوَ كَانَ شَاكًّا مَنْ أَخْبَرَ بِهَذَا! وقيل: معناها التخيير، أي شبهوها بالحجارة

Ebü’l-Esved, onları sevmenin apaçık bir doğruluk olduğundan asla şüphe etmemiştir; o yalnızca [muhatabı] belirsizlik içinde bırakmayı (ibhâm) kastetmiştir. Nitekim Ebü’l-Esved bu sözü söylediğinde kendisine: “Şüpheye mi düştün?” denilmiş; o da: “Asla!” cevabını vermiştir. Sonra da Yüce Allah’ın: { وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Doğrusu ya biz ya da siz, elbette ya doğru bir hidayet üzereyiz yahut apaçık bir sapıklık içindeyiz.” [Sebe' 34/24] buyruğunu delil getirmiş ve: “Bunu haber veren [Allah / Rasûlü] şüphe içinde miydi ki!” demiştir. Bir diğer görüşe göre ise [ayette geçen “ev” edatının] manası muhayyer bırakmadır (tahyîr); yani onları taşa benzetiniz...

تُصِيبُوا، أَوْ بِأَشَدِّ مِنَ الْحِجَارَةِ تُصِيبُوا، وَهَذَا كَقَوْلِ الْقَائِلِ: جَالِسِ الْحَسَنَ أَوِ ابْنِ سِيرِينَ، وتعلم الفقه أو الحديث أو النحو. وقيل: بَلْ هِيَ عَلَى بَابِهَا مِنَ الشَّكِّ، وَمَعْنَاهَا عِنْدَكُمْ أَيُّهَا الْمُخَاطَبُونَ وَفِي نَظَرِكُمْ أَنْ لَوْ شَاهَدْتُمْ قَسْوَتَهَا لَشَكَكْتُمْ: أَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ مِنَ الْحِجَارَةِ؟ وَقَدْ قِيلَ هَذَا الْمَعْنَى فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ" [الصافات: ١٤٧]. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: إِنَّمَا أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ فِيهِمْ مَنْ قَلْبُهُ كَالْحَجَرِ،. وَفِيهِمْ مَنْ قَلْبُهُ أشد من الحجر. فالمعنى هم فرقتان. قوله تعالى: (أَوْ أَشَدُّ) " أَشَدُّ" مَرْفُوعٌ بِالْعَطْفِ عَلَى مَوْضِعِ الْكَافِ فِي قَوْلِهِ" كَالْحِجارَةِ"، لِأَنَّ الْمَعْنَى فَهِيَ مِثْلُ الْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ. وَيَجُوزُ أَوْ" أَشَدُّ" بِالْفَتْحِ عَطْفٌ عَلَى الْحِجَارَةِ. وَ" قَسْوَةً" نَصْبٌ عَلَى التَّمْيِيزِ. وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ" قَسَاوَةً" وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ) قَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى الِانْفِجَارِ. وَيَشَّقَّقُ أَصْلُهُ يَتَشَقَّقُ، أُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الشِّينِ، وَهَذِهِ عِبَارَةٌ عَنِ الْعُيُونِ الَّتِي لَمْ تَعْظُمْ حَتَّى تَكُونَ أَنْهَارًا، أَوْ عَنِ الْحِجَارَةِ الَّتِي تَتَشَقَّقُ وَإِنْ لَمْ يَجْرِ مَاءٌ مُنْفَسِحٌ. وَقَرَأَ ابْنُ مُصَرِّفٍ" يَنْشَقِقْ" بِالنُّونِ، وَقَرَأَ" لَمَّا يَتَفَجَّرُ"" لَمَّا يَتَشَقَّقُ" بِتَشْدِيدِ" لَمَّا" فِي الْمَوْضِعَيْنِ. وَهِيَ قِرَاءَةٌ غَيْرُ مُتَّجَهَةٍ. وَقَرَأَ مَالِكُ بْنُ دِينَارٍ" يَنْفَجِرُ" بِالنُّونِ وَكَسْرِ الْجِيمِ. قَالَ قَتَادَةُ: عَذَرَ الْحِجَارَةَ وَلَمْ يَعْذِرْ شَقِيَّ بَنِي آدَمَ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: يَجُوزُ لَمَا تَتَفَجَّرُ بِالتَّاءِ، وَلَا يَجُوزُ لَمَا تَتَشَقَّقُ بِالتَّاءِ، لِأَنَّهُ إِذَا قَالَ تَتَفَجَّرُ أَنَّثَهُ بِتَأْنِيثِ الْأَنْهَارِ، وَهَذَا لَا يَكُونُ فِي تَشَقَّقَ. قَالَ النَّحَّاسُ: يَجُوزُ مَا أَنْكَرَهُ عَلَى الْمَعْنَى، لِأَنَّ الْمَعْنَى وَإِنَّ مِنْهَا لَحِجَارَةً تَتَشَقَّقُ، وَأَمَّا يَشَّقَّقُ فَمَحْمُولٌ عَلَى لَفْظِ مَا. وَالشَّقُّ وَاحِدُ الشُّقُوقِ، فَهُوَ فِي الْأَصْلِ مَصْدَرٌ، تَقُولُ: بِيَدِ فُلَانٍ وَرِجْلَيْهِ شُقُوقٌ، وَلَا تَقُلْ: شِقَاقٌ، إِنَّمَا الشِّقَاقُ دَاءٌ يَكُونُ بِالدَّوَابِّ، وَهُوَ تَشَقُّقٌ يُصِيبُ أَرْسَاغَهَا وَرُبَّمَا ارْتَفَعَ إِلَى وَظِيفِهَا، عَنْ يَعْقُوبَ. وَالشَّقُّ: الصُّبْحُ. وَ" مَا" فِي قوله:

[ister taşa benzetin de] isabet etmiş olun, ister taştan daha katı [bir şeye] isabet etmiş olun. Bu, bir kimsenin: “Hasan ile yahut İbn Sîrîn ile otur” veya “Fıkıh yahut hadis yahut nahiv öğren” demesi gibidir. Şöyle de denilmiştir: Bilakis buradaki [ev], kendi asıl manası olan şüphe üzeredir. Bunun manası, ey muhataplar, sizin nezdinizde ve sizin nazarınızda şayet onların katılığını görseydiniz: “Acaba taş gibi midir, yoksa taştan daha mı katıdır?” diye şüpheye düşerdiniz, demektir. Bu mana, Yüce Allah'ın: { إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ } [Sâffât: 147] “Yüz bin yahut daha da artarlar” buyruğunda da söylenmiştir. Bir grup da şöyle demiştir: Yüce Allah sadece onlardan bazısının kalbinin taş gibi, bazısının kalbinin ise taştan daha katı olduğunu kastetmiştir. Buna göre mana, onların iki grup olduğudur. Yüce Allah'ın: { أَوْ أَشَدُّ } buyruğuna gelince; { أَشَدُّ } lafzı, { كَالْحِجارَةِ } lafzındaki kâf harfinin mahalli üzerine atıfla merfûdur (ötreli). Zira mana: “O taş gibidir yahut daha katıdır” demektir. { أَوْ أَشَدَّ } şeklinde fetha (üstün) ile okunarak { الْحِجَارَةِ } lafzına atfedilmesi de caizdir. { قَسْوَةً } lafzı temyiz olarak mansubdur (üstünlü). Ebû Hayve { قَسَاوَةً } şeklinde okumuştur; mana birdir. Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ } “Şüphesiz taşlardan öyleleri vardır ki ondan nehirler fışkırır; yine onlardan öyleleri vardır ki yarılır da ondan su çıkar” buyruğuna gelince; infilak/fışkırma (inficâr) manası daha önce geçmişti. { يَشَّقَّقُ } lafzının aslı { يَتَشَقَّقُ } olup te harfi şîn harfine idğam edilmiştir. Bu, nehir olacak kadar büyümeyen kaynaklardan yahut gürül gürül bir su akmasa bile yarılan taşlardan kinayedir. İbn Musarrif nûn harfiyle { يَنْشَقِقْ } şeklinde okumuştur; ayrıca her iki yerde de { لَمَّا }'nın şeddesiyle { لَمَّا يَتَفَجَّرُ }, { لَمَّا يَتَشَقَّقُ } şeklinde okumuştur. Bu ise [nahiv ve kıraat usulü açısından] pek tutarlı olmayan bir kıraattir. Mâlik b. Dînâr ise nûn harfi ve cîm harfinin kesresiyle { يَنْفَجِرُ } şeklinde okumuştur. Katâde şöyle demiştir: “[Allah] taşları mazur gördü de Âdemoğlunun bedbahtını mazur görmedi.” Ebû Hâtim şöyle demiştir: Tâ harfiyle { لَمَا تَتَفَجَّرُ } denilmesi caizdir; ancak { لَمَا تَتَشَقَّقُ } denilmesi caiz değildir. Çünkü { تَتَفَجَّرُ } dediğinde onu 'nehirler' kelimesinin müennesliği sebebiyle müennes kılmıştır; bu ise { تَشَقَّقَ } kelimesinde söz konusu değildir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Ebû Hâtim'in reddettiği şey mana bakımından caizdir; çünkü mana “Şüphesiz onlardan öyle taşlar vardır ki yarılır” demektir. { يَشَّقَّقُ } [müzekker] gelmesi ise mâ lafzına hamledilmiştir. Şakk (الشَّقُّ), şukûk (çatlaklar/yarıklar) kelimesinin tekilidir; aslen bir masdardır. “Falanın elinde ve ayaklarında şukûk (yarıklar/çatlaklar) var” dersin; “şikâk” deme! Zira şikâk, binek hayvanlarında görülen bir hastalıktır ki ayak bileklerine (ersâğ) isabet eden ve bazen vazîflerine kadar yükselen bir çatlaktır; [bu açıklama] Ya'kûb'dan nakledilmiştir. Şakk ayrıca sabah/fecr manasına da gelir. Yüce Allah'ın buyruğundaki { مَا } lafzı...

" لَما يَتَفَجَّرُ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، لِأَنَّهَا اسْمُ إِنَّ وَاللَّامُ لِلتَّأْكِيدِ." مِنْهُ" عَلَى لَفْظِ مَا، وَيَجُوزُ مِنْهَا عَلَى الْمَعْنَى، وَكَذَلِكَ" وَإِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ". وَقَرَأَ قَتَادَةُ" وَإِنْ" فِي الْمَوْضِعَيْنِ، مُخَفَّفَةٌ مِنَ الثَّقِيلَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ) يَقُولُ إِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ مَا هُوَ أَنْفَعُ مِنْ قُلُوبِكُمْ، لِخُرُوجِ الْمَاءِ مِنْهَا وَتَرَدِّيهَا. قَالَ مُجَاهِدٌ: مَا تَرَدَّى حَجَرٌ مِنْ رَأْسِ جَبَلٍ، وَلَا تَفَجَّرَ نَهْرٌ مِنْ حَجَرٍ، وَلَا خَرَجَ مِنْهُ مَاءٌ إِلَّا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ، نَزَلَ بِذَلِكَ الْقُرْآنُ الْكَرِيمُ. وَمِثْلُهُ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ. وَقَالَ بَعْضُ الْمُتَكَلِّمِينَ فِي قَوْلِهِ:" وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ": الْبَرَدُ الْهَابِطُ مِنَ السَّحَابِ. وَقِيلَ: لَفْظَةُ الْهُبُوطِ مَجَازٌ، وَذَلِكَ أَنَّ الْحِجَارَةَ لَمَّا كَانَتِ الْقُلُوبُ تَعْتَبِرُ بِخَلْقِهَا، وَتَخْشَعُ بِالنَّظَرِ إِلَيْهَا، أُضِيفَ تَوَاضُعُ النَّاظِرِ إِلَيْهَا، كَمَا قَالَتِ الْعَرَبُ: نَاقَةٌ تَاجِرَةٌ، أَيْ تَبْعَثُ مَنْ يَرَاهَا عَلَى شِرَائِهَا. وَحَكَى الطَّبَرِيُّ عَنْ فِرْقَةٍ أَنَّ الْخَشْيَةَ لِلْحِجَارَةِ مُسْتَعَارَةٌ، كَمَا اسْتُعِيرَتِ الْإِرَادَةُ لِلْجِدَارِ فِي قَوْلِهِ:" يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ" وَكَمَا قَالَ زَيْدُ الْخَيْلِ:

{ لَما يَتَفَجَّرُ } lafzındaki [mâ], mansub konumundadır; zira o, inne'nin ismidir, [başındaki] lâm ise tekit içindir. { مِنْهُ } lafzı, mâ lafzına göredir; mana göz önüne alınarak { مِنْهَا } denilmesi de caizdir. { وَإِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ } buyruğu da böyledir. Katâde her iki yerde de şeddeliden hafifletilmiş olarak { وَإِنْ } şeklinde okumuştur. Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Taşlardan öyleleri de vardır ki Allah korkusundan aşağıya yuvarlanır” buyruğunda, taşların içinden su çıkması ve yuvarlanıp düşmeleri sebebiyle sizin kalplerinizden daha faydalı olduğu söylenmektedir. Mücâhid şöyle demiştir: “Hiçbir taş dağın tepesinden yuvarlanmaz, hiçbir nehir taştan kaynamaz ve ondan hiçbir su çıkmaz ki hepsi ancak Allah korkusundandır; Yüce Kur'an bununla inmiştir.” Benzeri İbn Cüreyc'den de rivayet edilmiştir. Kelâmcılardan bazıları O'nun: { وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Taşlardan öyleleri de vardır ki Allah korkusundan aşağıya yuvarlanır” buyruğu hakkında: “[Buradaki] buluttan inen doludur” demişlerdir. Şöyle de denilmiştir: İnme (hubût) lafzı mecazdır; zira kalpler taşların yaratılışından ibret alıp onlara bakmakla haşyet duyduğundan, bakanın tevazuu taşa izafe edilmiştir; nitekim Arapların: Nâkatun tâciratun (tüccar deve) [yani onu gören kişide onu satın alma arzusu uyandıran deve] demeleri gibidir. et-Taberî bir gruptan, taşlara haşyet izafe edilmesinin tıpkı Yüce Allah'ın: { يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ } “Yıkılmak üzere olan [bir duvar]” buyruğunda duvara irade izafe edilmesi ve Zeydü'l-Hayl'in şu sözünde olduğu gibi bir istiare olduğunu nakletmiştir:

لَمَّا أَتَى خَبَرُ الزُّبَيْرِ تَوَاضَعَتْ ... سُوَرُ الْمَدِينَةِ وَالْجِبَالُ الْخُشَّعُ

Zübeyr'in haberi geldiğinde ... Şehrin surları ve boyun eğen dağlar alçaldı/tevazu gösterdi.

وَذَكَرَ ابْنُ بَحْرٍ أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِنَّ مِنْها" رَاجِعٌ إِلَى الْقُلُوبِ لَا إِلَى الْحِجَارَةِ أَيْ مِنَ الْقُلُوبِ لَمَا يَخْضَعُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ. قُلْتُ: كُلُّ مَا قِيلَ يَحْتَمِلُهُ اللَّفْظُ، وَالْأَوَّلُ صَحِيحٌ، فَإِنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يُعْطَى بَعْضَ الْجَمَادَاتِ الْمَعْرِفَةَ فَيَعْقِلُ، كَالَّذِي رُوِيَ عَنِ الْجِذْعِ الَّذِي كَانَ يَسْتَنِدُ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إذا خَطَبَ، فَلَمَّا تَحَوَّلَ عَنْهُ حَنَّ، وَثَبَتَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: (إِنَّ حَجَرًا كَانَ يُسَلِّمُ عَلَيَّ في الجاهلية

İbn Bahr, Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ مِنْها } “Şüphesiz onlardan öyleleri vardır ki...” buyruğundaki zamirin taşlara değil, kalplere ait olduğunu; yani “kalplerden Allah korkusundan boyun eğenler vardır” anlamına geldiğini belirtmiştir. Derim ki: Söylenenlerin hepsini lafız kaldırmaktadır; ancak birinci [görüş] doğrudur. Zira bazı cansız varlıklara idrak verilip akletmeleri imkânsız değildir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hutbe verirken dayandığı, kendisinden ayrılınca da inleyen hurma kütüğünden rivayet edilen husus böyledir. Ayrıca kendisinden [Resûlullah'tan] sabit olduğuna göre o şöyle buyurmuştur: « إِنَّ حَجَرًا كَانَ يُسَلِّمُ عَلَيَّ في الجاهلية... » «Cahiliye devrinde bana selâm veren bir taş vardı...

إِنِّي لَأَعْرِفُهُ الْآنَ (. وَكَمَا رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:) قَالَ لِي ثَبِيرٌ اهْبِطْ فَإِنِّي أَخَافُ أَنْ يَقْتُلُوكَ عَلَى ظَهْرِي فَيُعَذِّبُنِي اللَّهُ (. فَنَادَاهُ حِرَاءٌ: إِلَيَّ يَا رَسُولَ اللَّهِ. وَفِي التَّنْزِيلِ:" إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبالِ" [الأحزاب: ٧٢] الْآيَةَ. وَقَالَ:" لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ" [الحشر: ٢١] يَعْنِي تَذَلُّلًا وَخُضُوعًا، وَسَيَأْتِي لِهَذَا مَزِيدُ بَيَانٍ فِي سُورَةِ" سُبْحَانَ"»

ben onu şu anda da bilmekteyim/tanımaktayım). Nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: (Sebîr bana: “İn, çünkü seni sırtımda öldürürler de Allah bana azap eder diye korkarım” dedi. Bunun üzerine Hırâ ona: “Bana gel, ey Allah'ın Resûlü!” diye seslendi). Kur'an'da da şöyle buyrulmaktadır: { إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبالِ } “Biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik...” [el-Ahzâb 72] ayeti. Yine şöyle buyurmuştur: { لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Eğer biz bu Kur’an’ı bir dağa indirseydik, elbette onu Allah korkusundan baş eğerek parça parça olmuş görürdün” [el-Haşr 21], yani tevazu ve boyun eğme ile. Bu konunun geniş açıklaması Sübhân [el-İsrâ] Suresi'nde gelecektir