إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ) " بِغافِلٍ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى لُغَةِ أَهْلِ الْحِجَازِ، وَعَلَى لُغَةِ تَمِيمٍ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ. والياء تَوْكِيدٌ." عَمَّا تَعْمَلُونَ" أَيْ عَنْ عَمَلِكُمْ حَتَّى لَا يُغَادِرَ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا يُحْصِيهَا عَلَيْكُمْ،" فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ. وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ" [الزلزلة: ٧، ٨]. وَلَا تَحْتَاجُ" مَا" إِلَى عَائِدٍ إِلَّا أَنْ يَجْعَلَهَا بِمَعْنَى الَّذِي فَيُحْذَفُ الْعَائِدُ لِطُولِ الِاسْمِ، أَيْ عَنِ الَّذِي تَعْمَلُونَهُ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ" يَعْمَلُونَ" بِالْيَاءِ، وَالْمُخَاطَبَةُ عَلَى هَذَا لِمُحَمَّدٍ ﵇.
…inşâallâhu teâlâ. Yüce Allah'ın: { وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir” buyruğunda yer alan { بِغافِلٍ } lafzı, Hicaz ehlinin lehçesine göre nasb mahallinde, Temîm lehçesine göre ise ref mahallindedir. Bâ [harfi] tekit içindir. { عَمَّا تَعْمَلُونَ } yani aleyhinize küçük veya büyük hiçbir şeyi bırakmayıp hepsini sayması bakımından amelinizden [gafil değildir]. { فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ. وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ } “Artık kim zerre ağırlığınca bir hayır işlerse onu görür. Kim de zerre ağırlığınca bir kötülük işlerse onu görür” [Zilzâl: 7, 8]. { مَا } edatı bir âide (dönen zamire) ihtiyaç duymaz; ancak onu { الَّذِي } (ellezî) anlamında kabul ederse, ismin uzaması sebebiyle âid zamir hazfedilmiş olur; yani { عَنِ الَّذِي تَعْمَلُونَهُ } (yaptığınız şeylerden) demektir. İbn Kesîr ise { يَعْمَلُونَ } lafzını yâ ile [üçüncü şahıs olarak] okumuştur; bu kıraate göre hitap Muhammed (aleyhisselâm)'adır.
الجزء الثاني
İkinci Cüz
(بسم الله الرحمن الرحيم)
(Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla)
[تتمة تفسير سورة البقرة]
[Bakara Suresi Tefsirinin Devamı]
[سورة البقرة (٢): آية ٧٥]
[Bakara Suresi (2): Ayet 75]
أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥)
{ أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “Şimdi siz, bunların size inanacaklarını mı umuyorsunuz? Oysa onlardan bir zümre vardı ki, Allah'ın kelâmını işitirler de onu iyice anladıktan sonra, bile bile tahrif ederlerdi.” (75)
فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ" هَذَا اسْتِفْهَامٌ فِيهِ مَعْنَى الْإِنْكَارِ، كَأَنَّهُ أَيْأَسَهُمْ مِنْ إِيمَانِ هَذِهِ الْفِرْقَةِ مِنَ الْيَهُودِ، أَيْ إِنْ كَفَرُوا فَلَهُمْ سَابِقَةٌ فِي ذَلِكَ. وَالْخِطَابُ لِأَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ. وَذَلِكَ أَنَّ الْأَنْصَارَ كَانَ لَهُمْ حِرْصٌ عَلَى إِسْلَامِ الْيَهُودِ لِلْحِلْفِ وَالْجِوَارِ الَّذِي كَانَ بَيْنَهُمْ. وَقِيلَ: الْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ خَاصَّةً، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. أَيْ لَا تَحْزَنْ عَلَى تَكْذِيبِهِمْ إِيَّاكَ، وَأَخْبَرَهُ أَنَّهُمْ مِنْ أَهْلِ السُّوءِ الَّذِينَ مَضَوْا. وَ" أَنْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ فِي أَنْ يُؤْمِنُوا، نُصِبَ بِأَنْ، وَلِذَلِكَ حُذِفَتْ مِنْهُ النُّونُ. يُقَالُ: طَمِعَ فِيهِ طَمَعًا وَطَمَاعِيَةً- مُخَفَّفٌ- فَهُوَ طَمِعٌ، عَلَى وَزْنِ فَعِلٌ. وَأَطْمَعَهُ فِيهِ غَيْرُهُ. وَيُقَالُ فِي التَّعَجُّبِ: طَمُعَ الرَّجُلُ- بِضَمِّ الْمِيمِ- أَيْ صَارَ كَثِيرَ الطَّمَعِ. وَالطَّمَعُ: رِزْقُ الْجُنْدِ، يُقَالُ: أَمَرَ لَهُمُ الْأَمِيرُ بِأَطْمَاعِهِمْ، أَيْ بِأَرْزَاقِهِمْ. وَامْرَأَةٌ مِطْمَاعٌ: تُطْمِعُ وَلَا تُمَكِّنُ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ" الْفَرِيقُ اسْمُ جَمْعٍ لَا وَاحِدَ لَهُ مِنْ لَفْظِهِ، وَجَمْعُهُ فِي أَدْنَى الْعَدَدِ أَفْرِقَةٌ، وَفِي الْكَثِيرِ أَفْرِقَاءُ." يَسْمَعُونَ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ خَبَرُ" كانَ". وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْخَبَرُ" مِنْهُمْ"، وَيَكُونَ" يَسْمَعُونَ" نَعْتًا لِفَرِيقٍ، وَفِيهِ بُعْدٌ." كَلامَ اللَّهِ" قِرَاءَةُ الْجَمَاعَةِ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ" كَلِمَ اللَّهِ" عَلَى جَمْعِ كَلِمَةٍ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: وَاعْلَمْ أَنَّ نَاسًا مِنْ رَبِيعَةَ يَقُولُونَ" مِنْهِمْ" بِكَسْرِ الْهَاءِ إِتْبَاعًا لِكَسْرَةِ الْمِيمِ، وَلَمْ يَكُنِ الْمُسَكَّنُ حَاجِزًا حَصِينًا عِنْدَهُ." كَلامَ اللَّهِ" مَفْعُولٌ بِ" يَسْمَعُونَ". وَالْمُرَادُ السَّبْعُونَ الَّذِينَ اخْتَارَهُمْ مُوسَى عَلَيْهِ
Bunda dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ } “Şimdi siz bunların size inanacaklarını mı umuyorsunuz?” buyruğudur. Bu, inkâr manası taşıyan bir istifhamdır; sanki Yahudilerden oluşan bu fırkanın iman etmesinden onları ümitsiz kılmıştır, yani eğer inkâr ederlerse onların bu hususta bir geçmişi vardır. Hitap, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ashabınadır. Bu da, Ensar'ın aralarındaki antlaşma ve komşuluk sebebiyle Yahudilerin İslâm'a girmelerine çok düşkün olmalarından ileri gelmekteydi. İbn Abbas'tan gelen rivayette, hitabın özellikle Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e yönelik olduğu söylenmiştir; yani onların seni yalanlamasına üzülme; Allah ona, onların geçmişteki kötü kimselerden olduklarını haber vermiştir. { أَنْ } nasb mahallindedir, yani [iman etmelerine] { فِي أَنْ يُؤْمِنُوا } manasındadır, en ile nasb edilmiştir ve bu yüzden [fiilin sonundaki] nûn hazfedilmiştir. Tami'a fîhi tama'an ve tamâ'iyeten (hafif okunur) denir; faili tami'un olup fe'ilün veznindedir. Başkası onu bu hususta tamahlandırdığında etma'ahu fîhi gayruhu denir. Şaşkınlık/hayret ifadesinde mîmin zammesiyle tamura'r-racul denir, yani “çok tamahkâr oldu” demektir. et-Tama' askerin rızkı (maaşı) anlamına da gelir; emere lehumu'l-emîru bi-atmâ'ihim yani onların maaşlarını emretti denir. İmraetün mıtmâ'un ise umut veren fakat imkân tanımayan kadın demektir. İkincisi: Yüce Allah'ın: { وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ } “Oysa onlardan bir fırka/zümre vardı ki” buyruğudur. el-Ferîk, kendi lafzından tekili olmayan bir cem-i isimdir; azlık çoğulunda (cemi kıllet) efrika, çokluk çoğulunda (cemi kesret) furekâ gelir. { يَسْمَعُونَ } nasb mahallinde kâne'nin haberidir. Haberin { مِنْهُمْ } olup { يَسْمَعُونَ } ifadesinin ise ferîk'ın sıfatı olması da caizdir, fakat bunda bir uzaklık vardır. { كَلامَ اللَّهِ } cumhurun kıraatidir. el-A'meş kelime kelimesinin çoğulu olarak { كَلِمَ اللَّهِ } şeklinde okumuştur. Sîbeveyhi şöyle demiştir: “Bil ki Rabîa kabilesinden bazı insanlar, mîmin kesrasına tebaan hâ harfinin kesrasıyla minhim derler; sakin harf onun nezdinde koruyucu bir engel teşkil etmemiştir.” { كَلامَ اللَّهِ }, { يَسْمَعُونَ } fiilinin mef'ûlüdür. Kastedilenler, Mûsâ (aleyhisselâm)'ın
السَّلَامُ، فَسَمِعُوا كَلَامَ اللَّهِ فَلَمْ يَمْتَثِلُوا أَمْرَهُ، وَحَرَّفُوا الْقَوْلَ فِي إِخْبَارِهِمْ لِقَوْمِهِمْ. هَذَا قَوْلُ الرَّبِيعِ وَابْنِ إِسْحَاقَ، وَفِي هَذَا الْقَوْلِ ضَعْفٌ. وَمَنْ قَالَ: إِنَّ السَّبْعِينَ سَمِعُوا مَا سَمِعَ مُوسَى فَقَدْ أَخْطَأَ، وَأَذْهَبَ بِفَضِيلَةِ مُوسَى وَاخْتِصَاصِهِ بِالتَّكْلِيمِ. وَقَدْ قَالَ السُّدِّيُّ وَغَيْرُهُ: لَمْ يُطِيقُوا سَمَاعَهُ، وَاخْتَلَطَتْ أَذْهَانُهُمْ وَرَغِبُوا أَنْ يَكُونَ مُوسَى يَسْمَعُ وَيُعِيدُهُ لَهُمْ، فَلَمَّا فَرَغُوا وَخَرَجُوا بَدَّلَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَا سَمِعَتْ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِمْ مُوسَى ﵇، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلامَ اللَّهِ". فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ رَوَى الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ قَوْمَ مُوسَى سَأَلُوا مُوسَى أَنْ يَسْأَلَ رَبَّهُ أَنْ يُسْمِعَهُمْ كَلَامَهُ، فَسَمِعُوا صَوْتًا كَصَوْتِ الشَّبُّورِ: " إِنِّي أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا الْحَيُّ الْقَيُّومُ أَخْرَجْتُكُمْ مِنْ مِصْرَ بِيَدٍ رَفِيعَةٍ وَذِرَاعٍ شَدِيدَةٍ". قُلْتُ: هَذَا حَدِيثٌ بَاطِلٌ لَا يَصِحُّ، رَوَاهُ ابْنُ مَرْوَانَ عَنِ الْكَلْبِيِّ وَكِلَاهُمَا ضَعِيفٌ لَا يُحْتَجُّ بِهِ، وإنما الكلام شي خُصَّ بِهِ مُوسَى مِنْ بَيْنِ جَمِيعِ وَلَدِ آدَمَ، فَإِنْ كَانَ كَلَّمَ قَوْمَهُ أَيْضًا حَتَّى أَسْمَعَهُمْ كَلَامَهُ فَمَا فَضْلُ مُوسَى عَلَيْهِمْ، وَقَدْ قَالَ وَقَوْلُهُ الْحَقُّ:" إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتِي وَبِكَلامِي". وَهَذَا وَاضِحٌ. الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفَ النَّاسُ بماذا عَرَفَ مُوسَى كَلَامَ اللَّهِ وَلَمْ يَكُنْ سَمِعَ قَبْلَ ذَلِكَ خِطَابَهُ، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ سَمِعَ كَلَامًا لَيْسَ بِحُرُوفٍ وَأَصْوَاتٍ، وَلَيْسَ فِيهِ تَقْطِيعٌ وَلَا نَفَسٌ، فَحِينَئِذٍ عَلِمَ أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ هُوَ كَلَامَ الْبَشَرِ وَإِنَّمَا هُوَ كَلَامُ رَبِّ الْعَالَمِينَ. وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّهُ لَمَّا سَمِعَ كَلَامًا لَا مِنْ جِهَةٍ، وَكَلَامُ الْبَشَرِ يُسْمَعُ مِنْ جِهَةٍ مِنَ الْجِهَاتِ السِّتِّ، عَلِمَ أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ كَلَامِ الْبَشَرِ. وَقِيلَ: إِنَّهُ صَارَ جَسَدُهُ كُلُّهُ مَسَامِعَ حَتَّى سَمِعَ بِهَا ذَلِكَ الْكَلَامَ، فَعَلِمَ أَنَّهُ كَلَامُ اللَّهِ. وَقِيلَ فِيهِ: إِنَّ الْمُعْجِزَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ مَا سَمِعَهُ هُوَ كَلَامُ اللَّهِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ قِيلَ لَهُ: أَلْقِ عَصَاكَ، فَأَلْقَاهَا فَصَارَتْ ثُعْبَانًا، فَكَانَ ذَلِكَ عَلَامَةً عَلَى صِدْقِ الْحَالِ، وَأَنَّ الَّذِي يَقُولُ له:" إِنِّي أَنَا رَبُّكَ" هو الله ﷿. وَقِيلَ: إِنَّهُ قَدْ كَانَ أَضْمَرَ فِي نَفْسِهِ شيئا لا يقف عليه
...selâm; böylece Allah'ın kelâmını işittiler ama O'nun emrine uymadılar ve kavimlerine haber verirken sözü tahrif ettiler. Bu, er-Rebî' ile İbn İshâk'ın görüşüdür; ancak bu görüşte bir zayıflık vardır. Zira [o] yetmiş kişinin Mûsâ'nın işittiğini işittiğini söyleyen kimse hata etmiş, Mûsâ'nın faziletini ve [Allah ile] vasıtasız konuşma (teklim) ayrıcalığını ortadan kaldırmış olur. es-Süddî ve başkaları ise şöyle demiştir: Onlar bu hitabı dinlemeye takat getiremediler, zihinleri karıştı ve Mûsâ'nın dinleyip kendilerine aktarmasını istediler. İşi bitirip ayrıldıklarında, onlardan bir grup peygamberleri Mûsâ (aleyhisselâm)'ın dilinden işittikleri Allah'ın kelâmını değiştirdi; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلامَ اللَّهِ } “Eğer müşriklerden biri senden sığınma hakkı isterse, Allah'ın kelâmını işitinceye kadar ona sığınma hakkı tanı.” Eğer: "Kelbî, Ebû Sâlih vasıtasıyla İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Mûsâ'nın kavmi, Mûsâ'dan kendilerine kelâmını işittirmesi için Rabbine dua etmesini istemiş; onlar da şebbûr (boru) sesi gibi bir sesle: «Ben Allah'ım, benden başka ilâh yoktur; Hayy ve Kayyûm'um, sizi Mısır'dan yüce bir el ve güçlü bir kolla çıkardım» nidasını işitmişlerdir" denilirse; Derim ki: Bu bâtıl bir hadistir, sahih değildir. Bunu İbn Mervân, Kelbî'den rivayet etmiştir ki her ikisi de zayıftır ve kendileriyle delil getirilemez. Zira kelâm, Âdemoğullarının tamamı arasından yalnızca Mûsâ'ya tahsis edilmiş bir husustur. Şayet kavmine de kelâmını işittirecek şekilde konuşmuş olsaydı, Mûsâ'nın onlara ne üstünlüğü kalırdı? Halbuki O, sözü hak olarak şöyle buyurmuştur: { إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتِي وَبِكَلامِي } “Seni peygamberliklerimle ve seninle konuşmamla insanların başına seçtim.” Bu gayet açıktır. Üçüncüsü: İnsanlar, daha önce O'nun hitabını işitmemiş olan Mûsâ'nın Allah'ın kelâmını ne ile bildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bir kısmı: "O; harflerden ve seslerden oluşmayan, kesintisi ve nefesi bulunmayan bir kelâm işitti ve böylece bunun insan kelâmı olmayıp âlemlerin Rabbinin kelâmı olduğunu anladı" demiştir. Diğerleri ise şöyle demiştir: "O, herhangi bir cihetten gelmeyen bir kelâm işittiğinde —oysa insan kelâmı altı cihetten birinden işitilir— bunun insan kelâmı olmadığını anladı." Bir diğer görüşe göre: Onun bütün bedeni işitme organı haline geldi, öyle ki o kelâmı bütün bedeniyle işitti ve bunun Allah'ın kelâmı olduğunu bildi. Bu hususta şöyle de denilmiştir: İşittiği şeyin Allah'ın kelâmı olduğuna mucize delalet etmiştir; zira kendisine: «Asânı at» denilmiş, o da atınca bir yılana dönüşmüştür. Bu durum, hâlin doğruluğuna ve kendisine: { إِنِّي أَنَا رَبُّكَ } “Muhakkak ki ben, evet ben senin Rabbinim” diyenin Azîz ve Celîl olan Allah olduğuna bir alâmet olmuştur. Bir diğer görüşe göre ise o, içinde...
إِلَّا عَلَّامُ الْغُيُوبِ، فَأَخْبَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي خِطَابِهِ بِذَلِكَ الضَّمِيرِ، فَعَلِمَ أَنَّ الَّذِي يُخَاطِبُهُ هُوَ اللَّهُ جَلَّ وَعَزَّ. وَسَيَأْتِي فِي سُورَةِ" الْقَصَصِ" بَيَانُ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ" قَالَ مُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ: هُمْ عُلَمَاءُ الْيَهُودِ الَّذِينَ يُحَرِّفُونَ التَّوْرَاةَ فَيَجْعَلُونَ الْحَرَامَ حَلَالًا وَالْحَلَالَ حَرَامًا اتِّبَاعًا لِأَهْوَائِهِمْ." مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ" أَيْ عَرَفُوهُ وَعَلِمُوهُ. وَهَذَا تَوْبِيخٌ لَهُمْ، أَيْ إِنَّ هَؤُلَاءِ الْيَهُودَ قَدْ سَلَفَتْ لِآبَائِهِمْ أَفَاعِيلُ سُوءٍ وَعِنَادٍ، فَهَؤُلَاءِ عَلَى ذَلِكَ السُّنَنِ، فَكَيْفَ تَطْمَعُونَ فِي إِيمَانِهِمْ!. وَدَلَّ هَذَا الْكَلَامُ أَيْضًا عَلَى أَنَّ الْعَالِمَ بِالْحَقِّ الْمُعَانِدِ فِيهِ بَعِيدٌ مِنَ الرُّشْدِ، لِأَنَّهُ عَلِمَ الْوَعْدَ وَالْوَعِيدَ وَلَمْ ينهه ذلك عن عناده.
başkası bilemeyeceği bir şey gizlemişti; Yüce Allah hitabında o gizli şeyi ona haber verince kendisiyle konuşanın Celîl ve Azîz olan Allah olduğunu anladı. Yüce Allah'ın: { نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ } “Vadinin sağ kıyısından, mübarek yerdeki ağaçtan seslenildi” buyruğunun manasının açıklaması Kasas Suresi'nde inşâallâhu teâlâ gelecektir. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: { ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ } “Sonra onu tahrif ederlerdi” buyruğudur. Mücâhid ve es-Süddî şöyle demiştir: Onlar, hevalarına uyarak haramı helal, helali haram kılıp Tevrat'ı tahrif eden Yahudi âlimleridir. { مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ } yani onu iyice kavrayıp bildikten sonra. Bu onlar için bir kınamadır; yani bu Yahudilerin atalarından da kötü fiiller ve inatçılıklar geçmişti; bunlar da aynı yol üzeredirler, öyleyse nasıl olur da onların iman etmelerini umarsınız! Bu ifade aynı zamanda hakkı bilip de onda inat eden kimsenin doğru yoldan (rüşdden) uzak olduğuna delalet eder; çünkü o vaad ve vaîdi bildiği halde bu durum onu inatçılığından vazgeçirmemiştir.
[سورة البقرة (٢): الآيات ٧٦ الى ٧٧]
[Bakara Suresi (2): Ayetler 76-77]
وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ قالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٧٦) أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ (٧٧)
{ وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ قالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٧٦) أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ (٧٧) } “İman edenlerle karşılaştıkları zaman: «İman ettik» derler. Birbirleriyle baş başa kaldıklarında ise: «Rabbinizin huzurunda aleyhinize delil olarak kullansınlar diye mi Allah'ın size açıkladığı şeyi onlara anlatıyorsunuz? Hiç aklınızı kullanmıyor musunuz?» derler. (76) Bilmezler mi ki Allah onların gizlediklerini de, açığa vurduklarını da bilmektedir! (77)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا" هذا الْمُنَافِقِينَ. وَأَصْلُ" لَقُوا" لَقِيُوا، وَقَدْ تَقَدَّمَ." وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ" الْآيَةُ فِي الْيَهُودِ، وَذَلِكَ أَنَّ نَاسًا مِنْهُمْ أَسْلَمُوا ثُمَّ نَافَقُوا، فَكَانُوا يُحَدِّثُونَ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْعَرَبِ بِمَا عُذِّبَ بِهِ آبَاؤُهُمْ، فَقَالَتْ لَهُمُ الْيَهُودُ:" أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ" أَيْ حَكَمَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ مِنَ الْعَذَابِ، لِيَقُولُوا نَحْنُ أَكْرَمُ عَلَى اللَّهِ مِنْكُمْ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيِّ. وَقِيلَ: إِنَّ عَلِيًّا لَمَّا نَازَلَ قُرَيْظَةَ يَوْمَ خَيْبَرَ سَمِعَ سَبَّ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ صَلَّى فَانْصَرَفَ إِلَيْهِ وَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، لَا تَبْلُغْ إِلَيْهِمْ، وَعَرَضَ لَهُ، فَقَالَ:" أَظُنُّكَ سَمِعْتَ شَتْمِي مِنْهُمْ لَوْ رَأَوْنِي لَكَفُّوا عَنْ ذَلِكَ" وَنَهَضَ إِلَيْهِمْ، فَلَمَّا رَأَوْهُ أَمْسَكُوا، فَقَالَ لَهُمْ: (أَنَقَضْتُمُ الْعَهْدَ يَا إِخْوَةَ الْقِرَدَةِ وَالْخَنَازِيرِ أَخْزَاكُمُ الله وأنزل بكم نقمته) فقالوا:
Yüce Allah'ın: { وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا } “İman edenlerle karşılaştıkları zaman: «İman ettik» derler” buyruğu, [burada kastedilenler] münafıklardır. { لَقُوا } fiilinin aslı lekıyû (لَقِيُوا) şeklindedir ve [açıklaması] daha önce geçmişti. { وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ } “Birbirleriyle baş başa kaldıklarında ise...” ayeti Yahudiler hakkındadır. Şöyle ki: Onlardan birtakım kimseler Müslüman olmuş, sonra da nifaka düşmüşlerdi. Bunlar, Arap müminlere [geçmişte] atalarının ne şekilde azap gördüğünü anlatıyorlardı. Bunun üzerine Yahudiler onlara: { أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın size açtığı [bildirdiği] şeyi mi onlara anlatıyorsunuz?” yani “onlar: «Biz Allah katında sizden daha değerliyiz» desinler diye mi Allah'ın aleyhinize hükmettiği azabı anlatıyorsunuz?” dediler. Bu [açıklama] İbn Abbâs ve es-Süddî'den rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Ali radıyallâhu anh, Hayber günü Kurayza [oğulları] ile karşı karşıya geldiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hakaret edildiğini işitti. Bunun üzerine onun yanına dönüp: “Ey Allah'ın Resûlü, onların yanına kadar gitme!” dedi ve durumu üstü kapalı anlattı. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Sanırım onların bana sövdüğünü işittin. Şayet beni görselerdi bundan vazgeçerlerdi» buyurdu ve onların üzerine yürüdü. Onu gördüklerinde [sövmeyi] kestiler. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] onlara: «Ahdi bozdunuz mu ey maymunların ve domuzların kardeşleri! Allah sizi rezil etsin ve cezasını üzerinize indirsin!» buyurdu. Onlar da şöyle dediler:
مَا كُنْتَ جَاهِلًا يَا مُحَمَّدُ فَلَا تَجْهَلْ عَلَيْنَا، مَنْ حَدَّثَكَ بِهَذَا؟ مَا خَرَجَ هَذَا الْخَبَرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِنَا! رُوِيَ هَذَا الْمَعْنَى عَنْ مُجَاهِدٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِذا خَلا" الْأَصْلُ فِي" خَلا" خَلَوَ، قُلِبَتِ الْوَاوُ أَلِفًا لِتَحَرُّكِهَا وَانْفِتَاحِ مَا قَبْلَهَا، وَتَقَدَّمَ مَعْنَى" خَلا" فِي أَوَّلِ السُّورَةِ. وَمَعْنَى" فَتَحَ" حَكَمَ. وَالْفَتْحُ عِنْدَ الْعَرَبِ: الْقَضَاءُ وَالْحُكْمُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ" أَيِ الْحَاكِمِينَ، وَالْفَتَّاحُ: الْقَاضِي بِلُغَةِ الْيَمَنِ، يُقَالُ: بَيْنِي وَبَيْنَكَ الْفَتَّاحُ، قِيلَ ذَلِكَ لِأَنَّهُ يَنْصُرُ الْمَظْلُومَ عَلَى الظَّالِمِ. وَالْفَتْحُ: النَّصْرُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ:" يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا"،، وَقَوْلُهُ:" إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ". وَيَكُونُ بِمَعْنَى الْفَرْقِ بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" لِيُحَاجُّوكُمْ" نُصِبَ بِلَامِ كَيْ، وَإِنْ شِئْتَ بِإِضْمَارِ أَنْ، وَعَلَامَةُ النَّصْبِ، حَذْفُ النُّونِ. قَالَ يُونُسُ: وَنَاسٌ مِنَ الْعَرَبِ يَفْتَحُونَ لَامَ كَيْ. قَالَ الْأَخْفَشُ: لِأَنَّ الْفَتْحَ الْأَصْلُ. قَالَ خَلَفٌ الْأَحْمَرُ: هِيَ لُغَةُ بَنِي الْعَنْبَرِ. وَمَعْنَى" لِيُحَاجُّوكُمْ" لِيُعَيِّرُوكُمْ، وَيَقُولُوا نَحْنُ أَكْرَمُ عَلَى اللَّهِ مِنْكُمْ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لِيَحْتَجُّوا عَلَيْكُمْ بِقَوْلِكُمْ، يَقُولُونَ كَفَرْتُمْ بِهِ بَعْدَ أَنْ وَقَفْتُمْ عَلَى صِدْقِهِ. وَقِيلَ: إِنَّ الرَّجُلَ مِنَ الْيَهُودِ كَانَ يَلْقَى صَدِيقَهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَيَقُولُ لَهُ: تَمَسَّكْ بِدِينِ مُحَمَّدٍ فَإِنَّهُ نَبِيٌّ حَقًّا." عِنْدَ رَبِّكُمْ" قِيلَ فِي الْآخِرَةِ، كَمَا قَالَ:" ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ". وَقِيلَ: عِنْدَ ذِكْرِ رَبِّكُمْ. وَقِيلَ:" عِنْدَ" بِمَعْنَى" فِي" أَيْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ فِي رَبِّكُمْ، فَيَكُونُوا أَحَقَّ به منكم لظهور الحجة عليكم، وروي عَنِ الْحَسَنِ. وَالْحُجَّةُ: الْكَلَامُ الْمُسْتَقِيمُ عَلَى الْإِطْلَاقِ، وَمِنْ ذَلِكَ مَحَجَّةُ الطَّرِيقِ. وَحَاجَجْتُ فُلَانًا فَحَجَجْتُهُ، أَيْ غَلَبْتُهُ بِالْحُجَّةِ. وَمِنْهُ الْحَدِيثُ: (فَحَجَّ آدَمُ مُوسَى)." أَفَلا تَعْقِلُونَ" قِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ الْأَحْبَارِ لِلْأَتْبَاعِ. وَقِيلَ: هُوَ خِطَابٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِلْمُؤْمِنِينَ، أَيْ أَفَلَا تَعْقِلُونَ أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا يُؤْمِنُونَ وَهُمْ بِهَذِهِ الْأَحْوَالِ. ثُمَّ وَبَّخَهُمْ تَوْبِيخًا يُتْلَى فَقَالَ:" أَوَلا يَعْلَمُونَ" الْآيَةَ. فَهُوَ اسْتِفْهَامٌ مَعْنَاهُ التَّوْبِيخُ وَالتَّقْرِيعُ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ" يَعْلَمُونَ" بِالْيَاءِ، وَابْنِ مُحَيْصِنٍ بِالتَّاءِ، خِطَابًا لِلْمُؤْمِنِينَ. وَالَّذِي أَسَرُّوهُ كُفْرُهُمْ، وَالَّذِي أَعْلَنُوهُ الْجَحْدُ بِهِ.
«Ey Muhammed! Sen cahil değildin, bize karşı da cahillik etme! Bunu sana kim anlattı? Bu haber ancak bizim tarafımızdan çıkmıştır!» Bu anlam Mücâhid'den rivayet edilmiştir. Yüce Allah'ın: { وَإِذا خَلا } “Birbirleriyle baş başa kaldıklarında” buyruğuna gelince; { خَلا } kelimesinin aslı halevedir (خَلَوَ). Vav harfi harekeli olup bir önceki harf fethalı olduğu için elife dönüştürülmüştür. { خَلا } kelimesinin anlamı surenin başında geçmişti. { فَتَحَ } kelimesinin anlamı ise “hükmetti” demektir. Arapların dilinde feth (الْفَتْحُ); hüküm vermek ve kaza (yargılamak) manasındadır. Yüce Allah'ın: { رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ } “Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet; zira Sen hükmedenlerin en hayırlısısın” buyruğu da bu kabildendir; yani «hükmedenlerin» demektir. Yemen lügatinde fettâh (الْفَتَّاحُ), kadı (hâkim) demektir. «Benimle senin aranda fettâh (hâkim) vardır» denir. Bunun mazluma zalime karşı yardım etmesinden ötürü böyle söylendiği belirtilmiştir. Feth aynı zamanda nusret (zafer/yardım) manasına da gelir. Yüce Allah'ın: { يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenlere karşı fetih (zafer/yardım) istiyorlardı” ve: { إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ } “Eğer fetih (hüküm/zafer) istiyorsanız, işte size fetih gelmiştir” buyrukları bu kabildendir. Ayrıca iki şeyin arasını ayırmak anlamına da gelir. Yüce Allah'ın: { لِيُحَاجُّوكُمْ } “Sizinle tartışsınlar diye mi...” buyruğu, sebep bildiren lâm (lâm-ı key) ile nasb edilmiştir; dilerseniz gizli bir en (أَنْ) ile [nasb edilmiştir] de diyebilirsiniz. Nasb alameti ise nûn harfinin düşmesidir (hazfidir). Yûnus: «Araplardan bir grup, lâm-ı key'i fethalı okur» demiştir. Ahfeş: «Çünkü fetha asıldır» demiştir. Halef el-Ahmer de: «Bu, Benî Anber'in lehçesidir» demiştir. { لِيُحَاجُّوكُمْ } ifadesinin manası; «sizi ayıplasınlar ve:
[سورة البقرة (٢): آية ٧٨]
[Bakara Suresi (2): Ayet 78]
وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلاَّ أَمانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَظُنُّونَ (٧٨)
{ وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلاَّ أَمانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَظُنُّونَ } “Onlardan bir kısmı da ümmîlerdir ki Kitab'ı bilmezler; ancak birtakım kuruntuları bilirler ve onlar sadece zanda bulunurlar.” (78)
فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ" أَيْ مِنَ الْيَهُودِ. وَقِيلَ: مِنَ الْيَهُودِ وَالْمُنَافِقِينَ أُمِّيُّونَ، أَيْ مَنْ لَا يَكْتُبُ وَلَا يَقْرَأُ، وَاحِدُهُمْ أُمِّيٌّ، مَنْسُوبٌ إِلَى الْأُمَّةِ الْأُمِّيَّةِ الَّتِي هِيَ عَلَى أَصْلِ وِلَادَةِ أُمَّهَاتِهَا لَمْ تَتَعَلَّمِ الْكِتَابَةَ وَلَا قِرَاءَتَهَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ ﵇: (إِنَّا أُمَّةٌ أُمِّيَّةٌ لَا نَكْتُبُ وَلَا نَحْسُبُ) الْحَدِيثَ. وَقَدْ قِيلَ لَهُمْ إِنَّهُمْ أُمِّيُّونَ لِأَنَّهُمْ لَمْ يُصَدِّقُوا بِأُمِّ الْكِتَابِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: إِنَّمَا قِيلَ لَهُمْ أُمِّيُّونَ لِنُزُولِ الْكِتَابِ عَلَيْهِمْ، كَأَنَّهُمْ نُسِبُوا إِلَى أُمِّ الْكِتَابِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: وَمِنْهُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ. عِكْرِمَةُ وَالضَّحَّاكُ: هُمْ نَصَارَى الْعَرَبِ. وَقِيلَ: هُمْ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، رُفِعَ كِتَابُهُمْ لِذُنُوبٍ ارْتَكَبُوهَا فَصَارُوا أُمِّيِّينَ. عَلِيٌّ ﵁: هُمُ الْمَجُوسُ. قُلْتُ: وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَظْهَرُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى" لَا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلَّا أَمانِيَّ"" إِلَّا" هَا هُنَا بِمَعْنَى لَكِنْ، فَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّباعَ الظَّنِّ". وَقَالَ النَّابِغَةُ:
Bunda dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ } “Onlardan bir kısmı da ümmîlerdir” buyruğudur; yani Yahudilerden [ümmîler vardır] demektir. Yahudilerden ve münafıklardan yazı yazmayan ve okumayan ümmî kimseler olduğu da söylenmiştir; tekili ümmiyy olup, annelerinden doğdukları asıl halleri üzere kalıp yazı yazmayı ve onu okumayı öğrenmemiş olan ümmî ümmete mensupturlar; Peygamber (aleyhisselâm)'ın: (Biz ümmî bir ümmetiz; ne yazarız ne de hesap yaparız) hadisi bundandır. İbn Abbas'tan gelen rivayette, Ümmü'l-Kitâb'ı (Kitab'ın aslını) tasdik etmedikleri için kendilerine ümmîler denildiği de söylenmiştir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Kendilerine Kitap indiği için ümmîler denilmiştir; sanki Ümmü'l-Kitâb'a nispet edilmişlerdir; buna göre sanki: “Onlardan ehl-i kitap olanlar vardır ki Kitab'ı bilmezler” buyurmuştur. İkrime ve ed-Dahhâk: “Onlar Arap Hıristiyanlarıdır” demiştir. Şöyle de denilmiştir: Onlar Ehl-i Kitap'tan bir topluluktur; işledikleri günahlar sebebiyle kitapları ellerinden kaldırılmış, böylece ümmî olmuşlardır. Ali (radıyallâhu anh): “Onlar Mecusilerdir” demiştir. Derim ki: Birinci görüş en açıktır, doğrusunu Allah bilir. İkincisi: Yüce Allah'ın: { لا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلَّا أَمانِيَّ } “Kitab'ı bilmezler, ancak birtakım emaniyye müstesna” buyruğudur. Buradaki { إِلَّا }, fakat/lakin manasındadır; dolayısıyla munkatı bir istisnadır; nitekim Yüce Allah'ın: { مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّباعَ الظَّنِّ } “Onların bu hususta hiçbir bilgileri yoktur, ancak zanna uyarlar” buyruğu gibidir. en-Nâbiğa şöyle demiştir:
حَلَفْتُ يَمِينًا غَيْرَ ذِي مَثْنَوِيَّةٍ ... وَلَا عِلْمَ إِلَّا حُسْنَ ظَنٍّ بِصَاحِبِ
İstisnası olmayan bir yemin ettim ... Dost hakkında hüsnüzandan başka bilgi yoktur.
وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَشَيْبَةُ وَالْأَعْرَجُ" إِلَّا أَمَانِيَ" خَفِيفَةَ الْيَاءِ، حَذَفُوا إِحْدَى الْيَاءَيْنِ اسْتِخْفَافًا. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: كُلُّ مَا جَاءَ مِنْ هَذَا النَّحْوِ وَاحِدُهُ مُشَدَّدٌ، فَلَكَ فِيهِ التَّشْدِيدُ وَالتَّخْفِيفُ، مِثْلُ أَثَافِيَّ وَأَغَانِيَّ وَأَمَانِيَّ، وَنَحْوِهِ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: هَذَا كَمَا يقال في جميع مِفْتَاحٍ: مَفَاتِيحُ وَمَفَاتِحُ، وَهِيَ يَاءُ الْجَمْعِ. قَالَ النَّحَّاسُ: الْحَذْفُ فِي الْمُعْتَلِّ أَكْثَرُ، كَمَا قَالَ الشاعر:
Ebû Ca'fer, Şeybe ve el-A'rec yâ harfini hafifleterek { إِلَّا أَمَانِيَ } şeklinde okumuşlardır; hafiflik sağlamak maksadıyla iki yâ'dan birini hazfetmişlerdir. Ebû Hâtim şöyle demiştir: “Bu türden tekili şeddeli olan her kelimede, şeddeli okuma hakkın olduğu gibi hafifletme (şeddesiz okuma) hakkın da vardır; esâfiyy, eğâniyy, emâniyy ve benzerleri gibi.” el-Ahfeş şöyle demiştir: “Bu, miftâh kelimesinin çoğulunda hem mefâtîh hem de mefâtih denilmesi gibidir; bu çoğul yâ'sıdır.” en-Nehhâs şöyle der: “İlletli harflerde hazif daha çoktur; şairin şu sözünde olduğu gibi:
وَهَلْ يُرْجِعُ التَّسْلِيمَ أَوْ يَكْشِفُ الْعَمَى ... ثَلَاثُ الأثافي والرسوم البلاقع
Selâmı geri çevirir mi yahut körlüğü [keder ve şaşkınlığı] giderir mi; üç sacayağı taşı ile [ıssız] harap kalıntılar?
وَالْأَمَانِيُّ جَمْعُ أُمْنِيَّةٍ وَهِيَ التِّلَاوَةُ، وَأَصْلُهَا أُمْنُويَةٌ عَلَى وَزْنِ أُفْعُولَةٍ، فَأُدْغِمَتِ الْوَاوُ فِي الْيَاءِ فَانْكَسَرَتِ النُّونُ مِنْ أَجْلِ الْيَاءِ فَصَارَتْ أُمْنِيَّةً، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ " أَيْ إِذَا تَلَا أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي تِلَاوَتِهِ. وَقَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ:
el-Emânî: Umniyye kelimesinin çoğuludur ve tilavet (okuma) demektir. Aslı uf'ûletün vezninde umnûyetündür; vâv yâ harfine idgam edilmiş, yâ sebebiyle de nûn kesralanmış, böylece umniyyetün olmuştur. Yüce Allah'ın: { إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ } “...ancak o bir şey okuduğu zaman şeytan onun okumasına [bir şüphe] atardı” ayeti bundandır; yani okuduğu zaman şeytan onun tilavetine vesvese katardı demektir. Kâ'b b. Mâlik şöyle demiştir:
تَمَنَّى كِتَابَ اللَّهِ أَوَّلَ لَيْلِهِ ... وَآخِرَهُ لَاقَى حِمَامَ الْمَقَادِرِ
Gecesinin ilk vaktinde Allah'ın Kitabı'nı okudu (temennâ) ... Sonunda ise takdir edilen ecellerle karşılaştı.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
تَمَنَّى كِتَابَ اللَّهِ آخِرَ لَيْلِهِ ... تَمَنِّيَ دَاوُدَ الزَّبُورَ عَلَى رِسْلِ
Gecesinin sonunda Allah'ın Kitabı'nı okudu ... Dâvûd'un Zebûr'u yavaş yavaş ve ahenkle okuyuşu gibi.
وَالْأَمَانِيُّ أَيْضًا الْأَكَاذِيبُ، وَمِنْهُ قَوْلُ عُثْمَانَ ﵁: مَا تَمَنَّيْتُ مُنْذُ أَسْلَمْتُ، أَيْ مَا كَذَبْتُ. وَقَوْلُ بَعْضِ الْعَرَبِ لِابْنِ دَأْبٍ وهو يحدث: أهذا شي رويته أم شي تَمَنَّيْتَهُ؟ أَيِ افْتَعَلْتَهُ. وَبِهَذَا الْمَعْنَى فَسَّرَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ" أَمانِيَّ" فِي الْآيَةِ. وَالْأَمَانِيُّ أَيْضًا مَا يَتَمَنَّاهُ الْإِنْسَانُ وَيَشْتَهِيهِ. قَالَ قَتَادَةُ:" إِلَّا أَمانِيَّ" يَعْنِي أَنَّهُمْ يَتَمَنَّوْنَ عَلَى اللَّهِ مَا لَيْسَ لَهُمْ. وَقِيلَ: الْأَمَانِيُّ التَّقْدِيرُ، يُقَالُ: مُنِّيَ له أي قدر، قال الْجَوْهَرِيُّ، وَحَكَاهُ ابْنُ بَحْرٍ، وَأَنْشَدَ قَوْلَ الشَّاعِرِ:
el-Emânî aynı zamanda yalanlar manasına da gelir; Osman (radıyallâhu anh)'ın: “Müslüman olduğumdan beri temennîde bulunmadım” yani yalan söylemedim sözü bundandır. Araplardan birinin hadis anlatan İbn De'b'e: “Bu rivayet ettiğin bir şey midir, yoksa temennî ettiğin (uydurduğun) bir şey midir?” yani sen mi uydurdun demesi de bundandır. İbn Abbas ve Mücâhid ayetteki { أَمانِيَّ } kelimesini bu mana ile tefsir etmişlerdir. el-Emânî aynı zamanda insanın arzulayıp canının çektiği kuruntulardır. Katâde: “{ إِلَّا أَمانِيَّ } yani onlar Allah'a karşı kendilerine ait olmayan şeyleri temenni ederler (kuruntulara kapılırlar)” demiştir. el-Emânî kelimesinin takdir etmek manasına geldiği de söylenmiştir; el-Cevherî'nin dediğine göre müniye lehu yani takdir edildi denir; bunu İbn Bahr da nakletmiş ve şairin şu sözünü inşad etmiştir:
لَا تَأْمَنَنَّ وَإِنْ أَمْسَيْتَ فِي حَرَمٍ ... حَتَّى تُلَاقِيَ مَا يَمْنِي لَكَ الْمَانِي
Harem'de akşama ersensen bile asla güvende hissetme ... Takdir edenin senin için takdir ettiği şeyle karşılaşıncaya dek!
أَيْ يُقَدِّرُ لَكَ الْمُقَدِّرُ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى" وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ"" إِنْ" بِمَعْنَى مَا النَّافِيَةِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" إِنِ الْكافِرُونَ إِلَّا فِي غُرُورٍ". و" يَظُنُّونَ" يَكْذِبُونَ وَيُحْدِثُونَ، لِأَنَّهُمْ لَا عِلْمَ لَهُمْ بِصِحَّةِ ما يتلون، وإنما هم مقلدون لاحبارهم فيها يقرءون به. قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ: وَقَدْ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى النَّحْوِيُّ أَنَّ الْعَرَبَ تَجْعَلُ الظَّنَّ عِلْمًا وَشَكًّا وَكَذِبًا، وَقَالَ: إِذَا قَامَتْ بَرَاهِينُ الْعِلْمِ فَكَانَتْ أَكْثَرَ مِنْ بَرَاهِينِ الشَّكِّ فَالظَّنُّ يَقِينٌ، وَإِذَا اعْتَدَلَتْ بَرَاهِينُ الْيَقِينِ وَبَرَاهِينُ الشَّكِّ فَالظَّنُّ شَكٌّ، وَإِذَا زَادَتْ بَرَاهِينُ الشَّكِّ عَلَى بَرَاهِينِ الْيَقِينِ فَالظَّنُّ كَذِبٌ، قَالَ اللَّهُ ﷿" وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ" أَرَادَ إِلَّا يَكْذِبُونَ. الرَّابِعَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ: نعت الله تعالى أحبارهم بأنه يبدلون ويحرقون فَقَالَ وَقَوْلُهُ الْحَقُّ:" فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ" الآية. وذلك أنه لما درس
Yani [ölümü] takdir eden senin için [ölüm] takdir eder. Üçüncü [mesele]: Yüce Allah'ın { وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ } “Onlar sadece zanda bulunurlar” buyruğudur. Buradaki “in” (إِنْ), Yüce Allah'ın: { إِنِ الْكَافِرُونَ إِلَّا فِي غُرُورٍ } “Kâfirler sadece bir aldanış içindedirler” buyruğunda olduğu gibi nefy (olumsuzluk) bildiren “mâ” (مَا) anlamındadır. “Yezunnûn” (يَظُنُّونَ) ise yalan söylerler ve [aslı olmayan şeyler] uydururlar demektir; çünkü onların okudukları şeylerin sıhhatine dair bir bilgileri yoktur, onlar okudukları hususlarda sadece hahamlarını taklit etmektedirler. Ebû Bekir el-Enbârî şöyle demiştir: Nahivci Ahmed b. Yahyâ bize Arapların zan kelimesini ilim, şüphe ve yalan anlamlarında kullandıklarını rivayet etti ve şöyle dedi: İlim delilleri ortaya çıkıp şüphe delillerinden daha fazla olursa zan yakîn [anlamına gelir]; yakîn delilleri ile şüphe delilleri eşit olursa zan şüphe [anlamına gelir]; şüphe delilleri yakîn delillerinden fazla olursa zan yalan [anlamına gelir]. Allah azze ve celle: { وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ } “Onlar sadece zanda bulunurlar” buyururken, ancak yalan söylerler anlamını murad etmiştir. Dördüncü [mesele]: Âlimlerimiz -Allah'ın rahmeti üzerlerine olsun- şöyle demiştir: Yüce Allah, hahamlarını [kitabı] değiştirmek ve tahrif etmekle niteleyerek şöyle buyurmuştur -ve O'nun sözü haktır-: { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ } “Elleriyle kitabı yazanların vay haline!” ayeti. Bunun sebebi şudur: Aralarında iş köhneleşip...
الْأَمْرُ فِيهِمْ، وَسَاءَتْ رَعِيَّةُ عُلَمَائِهِمْ، وَأَقْبَلُوا عَلَى الدُّنْيَا حِرْصًا وَطَمَعًا، طَلَبُوا أَشْيَاءَ تَصْرِفُ وُجُوهَ النَّاسِ إِلَيْهِمْ، فَأَحْدَثُوا فِي شَرِيعَتِهِمْ وَبَدَّلُوهَا، وَأَلْحَقُوا ذَلِكَ بِالتَّوْرَاةِ، وَقَالُوا لِسُفَهَائِهِمْ: هَذَا مِنْ عِنْدِ الله، ليقبلوها عنهم فتتأكد رئاستهم وَيَنَالُوا بِهِ حُطَامَ الدُّنْيَا وَأَوْسَاخَهَا. وَكَانَ مِمَّا أَحْدَثُوا فِيهِ أَنْ قَالُوا: لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ، وَهُمُ الْعَرَبُ، أَيْ مَا أَخَذْنَا مِنْ أَمْوَالِهِمْ فَهُوَ حِلٌّ لَنَا. وَكَانَ مِمَّا أَحْدَثُوا فِيهِ أَنْ قَالُوا: لَا يَضُرُّنَا ذَنْبٌ، فَنَحْنُ أَحِبَّاؤُهُ وَأَبْنَاؤُهُ، تَعَالَى اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ! وَإِنَّمَا كَانَ فِي التَّوْرَاةِ" يَا أَحْبَارِي وَيَا أَبْنَاءَ رُسُلِي" فَغَيَّرُوهُ وَكَتَبُوا" يَا أَحِبَّائِي وَيَا أَبْنَائِي" فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَكْذِيبَهُمْ:" وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ ". فَقَالَتْ: لَنْ يُعَذِّبَنَا اللَّهُ، وَإِنْ عَذَّبَنَا فَأَرْبَعِينَ يَوْمًا مِقْدَارَ أَيَّامِ الْعِجْلِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً ". قَالَ ابْنُ مِقْسَمٍ: يَعْنِي تَوْحِيدًا، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى:" إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً " يَعْنِي لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ" فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ". ثُمَّ أَكْذَبَهُمْ فَقَالَ:" بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ. وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ ". فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الْخُلُودَ فِي النَّارِ وَالْجَنَّةِ إِنَّمَا هُوَ بِحَسَبِ الْكُفْرِ وَالْإِيمَانِ، لَا بِمَا قَالُوهُ.
âlimlerinin yönetimi bozulduğunda ve hırs ile tamah yüzünden dünyaya yöneldiklerinde insanların yüzlerini kendilerine çevirecek şeyler aradılar; şeriatlarında bidatler çıkardılar, onu değiştirdiler ve bunu Tevrat'a eklediler; beyinsizlerine de: “Bu Allah katındandır” dediler ki bunu onlardan kabul etsinler, böylece riyasetleri pekişsin ve bununla dünyanın değersiz döküntülerini ve kirlerini elde etsinler. Uydurdukları şeylerden biri de: “Ümmîler (yani Araplar) hakkında bize bir vebal yoktur” yani onların mallarından aldığımız şeyler bize helaldir demeleriydi. Yine uydurdukları şeylerden biri de: “Bize hiçbir günah zarar vermez; biz O'nun sevgilileri ve oğullarıyız” demeleriydi —Allah bundan münezzehtir! Oysa Tevrat'ta sadece: “Ey hahamlarım ve ey resullerimin oğulları!” yazıyordu; bunu değiştirip “Ey sevgililerim ve ey oğullarım!” diye yazdılar. Bunun üzerine Allah onların yalanını ortaya çıkarmak için şu ayeti indirdi: { وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ } “Yahudiler ve Hristiyanlar: «Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz» dediler. De ki: «Öyleyse neden size günahlarınız yüzünden azap ediyor?»”. Bunun üzerine onlar: “Allah bize azap etmeyecektir, şayet azap ederse bu buzağıya [taptığımız günlerin] sayısı kadar yani kırk gündür” dediler. Yüce Allah da şu ayeti indirdi: { وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً } “Ve dediler ki: «Bize sayılı birkaç günden başka asla ateş dokunmayacaktır.» De ki: «Allah katından bir söz mü aldınız?»”. İbn Mıksem şöyle demiştir: [Söz ile kastedilen] tevhiddir; zira Yüce Allah: { إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً } “Ancak Rahmân'ın katında bir ahit almış olanlar müstesna” buyurmuştur; yani “Lâ ilâhe illallâh” demektir; “...Allah asla sözünden caymaz; yoksa Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?”. Sonra onları yalanlayarak şöyle buyurdu: { بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ . وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Hayır! Kim bir kötülük işler de günahı kendisini kuşatırsa, işte onlar cehennemliktirler; onlar orada ebedî kalacaklardır. İman edip salih ameller işleyenlere gelince, onlar da cennetliktirler; onlar orada ebedî kalacaklardır”. Yüce Allah cehennemde ve cennette ebedî kalmanın onların söylediklerine göre değil, ancak küfür ve imana göre olduğunu açıklamıştır.
[سورة البقرة (٢): آية ٧٩]
[Bakara Suresi (2): Ayet 79]
فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ (٧٩)
{ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ } “Artık elleriyle kitabı yazıp sonra az bir menfaat karşılığında satmak için: «Bu Allah katındandır» diyenlerin vay haline! Elleriyle yazdıklarından ötürü vay haline onların! Kazanmakta oldukları şeylerden ötürü de vay haline onların!” (79)
فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ:" فَوَيْلٌ" اخْتُلِفَ فِي الْوَيْلِ مَا هُوَ، فَرَوَى عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ عَنِ النَّبِيِّ ﵌ أَنَّهُ جَبَلٌ مِنْ نَارٍ. وَرَوَى أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ أَنَّ الْوَيْلَ وَادٍ فِي جَهَنَّمَ بين
Bunda beş mesele vardır: Birincisi: [Yüce Allah'ın]: { فَوَيْلٌ } “Artık vay haline!” buyruğudur. Veylin ne olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Osmân b. Affân, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den onun ateşten bir dağ olduğunu rivayet etmiştir. Ebû Saîd el-Hudrî de veylin, cehennemde [...] arasında bir vadi olduğunu rivayet etmiştir:
جَبَلَيْنِ يَهْوِي فِيهِ الْهَاوِي أَرْبَعِينَ خَرِيفًا. وَرَوَى سُفْيَانُ وَعَطَاءُ بْنُ يَسَارٍ: إِنَّ الْوَيْلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَادٍ يَجْرِي بِفِنَاءِ جَهَنَّمَ مِنْ صَدِيدِ أَهْلِ النَّارِ. وَقِيلَ: صِهْرِيجٌ فِي جَهَنَّمَ. وَحَكَى الزَّهْرَاوِيُّ عَنْ آخَرِينَ: أَنَّهُ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ جَهَنَّمَ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: الْوَيْلُ الْمَشَقَّةُ مِنَ الْعَذَابِ. وَقَالَ الْخَلِيلُ: الْوَيْلُ شِدَّةُ الشَّرِّ. الأصمعي: الويل تفجع، والويح ترحم. سِيبَوَيْهِ: وَيْلٌ لِمَنْ وَقَعَ فِي الْهَلَكَةِ، وَوَيْحٌ زَجْرٌ لِمَنْ أَشْرَفَ عَلَى الْهَلَكَةِ. ابْنُ عَرَفَةَ: الْوَيْلُ الْحُزْنُ، يُقَالُ: تَوَيَّلَ الرَّجُلُ إِذَا دَعَا بِالْوَيْلِ، وَإِنَّمَا يُقَالُ ذَلِكَ عِنْدَ الْحُزْنِ وَالْمَكْرُوهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ،" فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ". وَقِيلَ: أَصْلُهُ الْهَلَكَةُ، وَكُلُّ مَنْ وَقَعَ فِي هلكة دعا بالويل، ومنه قوله تعالى:" يا وَيْلَتَنا مالِ هذَا الْكِتابِ ". وَهِيَ الْوَيْلُ وَالْوَيْلَةُ، وَهُمَا الْهَلَكَةُ، وَالْجَمْعُ الْوَيْلَاتُ، قَالَ:
iki dağ arasında bir vadi olduğunu, düşen kimsenin orada kırk yıl boyunca aşağıya yuvarlandığını rivayet etmiştir. Süfyân ve Atâ b. Yesâr ise bu ayetteki veylin, cehennemin avlusunda cehennem ehlinin irininden akan bir vadi olduğunu rivayet etmişlerdir. Cehennemde bir sarnıç olduğu da söylenmiştir. ez-Zehrâvî başkalarından onun cehennem kapılarından bir kapı olduğunu nakletmiştir. İbn Abbas'tan ise veylin azabın meşakkati olduğu nakledilmiştir. el-Halîl: “el-Veyl, şerrin şiddetidir” demiştir. el-Asmaî: “el-Veyl feryat ve kederlenme, el-veyh ise merhamet/acıma ifadesidir” demiştir. Sîbeveyhi: “Veyl helake düşen kimse için, veyh ise helakin eşiğine gelen kimseyi sakındırma içindir” demiştir. İbn Arefe: “el-Veyl hüzündür; kişi veyl ile beddua ettiğinde teveyle'r-racul denir; bu ancak hüzün ve hoşlanılmayan bir durum anında söylenir; O'nun: { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ } buyruğu bundandır” demiştir. Aslının helak olduğu, helake düşen herkesin veyl ile feryat ettiği de söylenmiştir; nitekim Yüce Allah: { يا وَيْلَتَنا مالِ هذَا الْكِتابِ } “Eyvah bize! Bu nasıl bir kitaptır...” buyurmuştur. Bu kelime el-veyl ve el-veyle şeklinde gelir; her ikisi de helak demektir, çoğulu ise el-veylâttır. Şair şöyle demiştir:
لَهُ الْوَيْلُ إِنْ أَمْسَى وَلَا أُمَّ هَاشِمٍ
Ümmu Hâşim olmaksızın akşamlarsa vay onun haline!
وَقَالَ أَيْضًا:
Yine şöyle demiştir:
فَقَالَتْ لك الويلات إنك مرجلى
Bunun üzerine: Helaklar olsun sana, sen beni yaya bıraktın! dedi.
وارتفع" فَوَيْلٌ" بِالِابْتِدَاءِ، وَجَازَ الِابْتِدَاءُ بِهِ وَإِنْ كَانَ نَكِرَةً لِأَنَّ فِيهِ مَعْنَى الدُّعَاءِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: وَيَجُوزُ النَّصْبُ عَلَى إِضْمَارِ فِعْلٍ، أَيْ أَلْزَمَهُمُ اللَّهُ وَيْلًا. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْأَصْلُ فِي الْوَيْلِ" وَيْ" أَيْ حُزْنٌ، كَمَا تَقُولُ: وَيْ لِفُلَانٍ، أَيْ حُزْنٌ لَهُ، فَوَصَلَتْهُ الْعَرَبُ بِاللَّامِ وَقَدَّرُوهَا مِنْهُ فَأَعْرَبُوهَا. وَالْأَحْسَنُ فِيهِ إِذَا فُصِلَ عَنِ الْإِضَافَةِ الرَّفْعُ، لِأَنَّهُ يَقْتَضِي الْوُقُوعَ. وَيَصِحُّ النَّصْبُ عَلَى مَعْنَى الدُّعَاءِ، كَمَا ذَكَرْنَا. قَالَ الْخَلِيلُ: وَلَمْ يُسْمَعْ عَلَى بِنَائِهِ إِلَّا وَيْحُ وَوَيْسُ وَوَيْهُ وَوَيْكُ وَوَيْلُ وَوَيْبُ، وَكُلُّهُ يَتَقَارَبُ فِي الْمَعْنَى. وقد فرق بينها انتصاب المصادر ويله وعوله وويحه وويسه، إذا أَدْخَلْتَ اللَّامَ رَفَعْتَ فَقُلْتَ: وَيْلٌ لَهُ، وَوَيْحٌ له. الثانية- قوله تعالى:" لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ" الكأبة مَعْرُوفَةٌ. وَأَوَّلُ مَنْ كَتَبَ بِالْقَلَمِ وَخَطَّ بِهِ إِدْرِيسُ ﵇، وَجَاءَ ذَلِكَ فِي حَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ، خَرَّجَهُ الْآجُرِّيُّ وَغَيْرُهُ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ آدَمَ ﵇ أُعْطِيَ الْخَطَّ فَصَارَ وراثة في ولده.
{ فَوَيْلٌ } ibaresi ibtida (mübteda olma) sebebiyle merfudur. Nekire olmasına rağmen onunla ibtida [yapmak] caiz olmuştur; çünkü içinde dua (beddua) anlamı bulunmaktadır. el-Ahfeş şöyle demiştir: Gizli bir fiil takdiriyle mansub olması da caizdir; yani "Allah onlara veyli (helaki) gerekli kıldı" [demektir]. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: Veyl (وَيْل) kelimesinin aslı vey (وَيْ) olup hüzün/keder demektir. Nitekim "Falancaya vey olsun", yani "ona hüzün olsun/yazıklar olsun" dersin. Araplar bunu lâm (ل) harfiyle bitiştirmiş ve [lâmı] kelimenin bir parçası sayarak i'rablandırmışlardır. İzafetten ayrıldığında en uygun olanı merfu olmasıdır; çünkü [merfuluk hükmün] gerçekleşmesini gerektirir. Belirttiğimiz üzere dua manasında mansub olması da sahihtir. el-Halîl şöyle demiştir: Bu vezinde yalnızca veyh (وَيْحُ), veys (وَيْسُ), veyheh (وَيْهُ), veyk (وَيْكُ), veyl (وَيْلُ) ve veyb (وَيْبُ) kelimeleri işitilmiştir; bunların hepsi anlamca birbirine yakındır. "Veylehû ve avlehû ve veyhahû ve veysehû" masdarlarının nasbı bunları birbirinden ayırmıştır. Lâm harfini dahil ettiğinde merfu yaparak: "Veylun lehû" ve "Veyhun lehû" dersin. İkincisi: Yüce Allah'ın: { لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ } “Yazanların [vay haline]” buyruğudur. el-Keâbe (yazı/yazma) bilinmektedir. Kalemle ilk yazan ve onunla çizgi çizen İdris aleyhisselâm'dır. Bu [rivayet], Ebû Zer'in hadisinde gelmiş olup onu el-Âcurrî ve başkaları tahric etmiştir. Şöyle de denilmiştir: Âdem aleyhisselâm'a yazı verildi ve bu [yazı] çocukları arasında bir miras haline geldi.
الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" بِأَيْدِيهِمْ" تَأْكِيدٌ، فَإِنَّهُ قَدْ عُلِمَ أَنَّ الْكَتْبَ لَا يَكُونُ إِلَّا بِالْيَدِ، فَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ:" وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ"، وَقَوْلِهِ" يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ" وَقِيلَ: فَائِدَةُ" بِأَيْدِيهِمْ" بَيَانٌ لِجُرْمِهِمْ وَإِثْبَاتٌ لِمُجَاهَرَتِهِمْ، فَإِنَّ مَنْ تَوَلَّى الْفِعْلَ أَشَدُّ مُوَاقَعَةً مِمَّنْ لَمْ يَتَوَلَّهُ وَإِنْ كَانَ رَأْيًا لَهُ. وَقَالَ ابْنُ السَّرَّاجِ:" بِأَيْدِيهِمْ" كِنَايَةٌ عَنْ أَنَّهُمْ مِنْ تِلْقَائِهِمْ دُونَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ، وَإِنْ لَمْ تَكُنْ حَقِيقَةً فِي كَتْبِ أَيْدِيهِمْ. الرَّابِعَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَالَّتِي قَبْلَهَا التَّحْذِيرُ مِنَ التَّبْدِيلِ وَالتَّغْيِيرِ وَالزِّيَادَةِ فِي الشَّرْعِ، فَكُلُّ مَنْ بَدَّلَ وَغَيَّرَ أَوِ ابْتَدَعَ فِي دِينِ اللَّهِ مَا لَيْسَ مِنْهُ وَلَا يَجُوزُ فِيهِ فَهُوَ دَاخِلٌ تَحْتَ هَذَا الْوَعِيدِ الشَّدِيدِ، وَالْعَذَابِ الْأَلِيمِ، وَقَدْ حَذَّرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أُمَّتَهُ لَمَّا قَدْ عَلِمَ مَا يَكُونُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ فَقَالَ: (أَلَا مَنْ قَبْلَكُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ افْتَرَقُوا عَلَى اثْنَتَيْنِ وَسَبْعِينَ مِلَّةً وَإِنَّ هَذِهِ الْأُمَّةَ سَتَفْتَرِقُ عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً كُلُّهَا فِي النَّارِ إِلَّا وَاحِدَةً) الْحَدِيثَ، وَسَيَأْتِي. فَحَذَّرَهُمْ أَنْ يُحْدِثُوا مِنْ تِلْقَاءِ أَنْفُسِهِمْ فِي الدِّينِ خِلَافَ كِتَابِ اللَّهِ أَوْ سُنَّتِهِ أَوْ سُنَّةِ أَصْحَابِهِ فَيُضِلُّوا به الناس، وقد وقع ما حدره وشاع،. كثر وَذَاعَ، فَإِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ. الْخَامِسَةُ- قوله تعالى:" لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا" وَصَفَ اللَّهُ تَعَالَى مَا يَأْخُذُونَهُ بِالْقِلَّةِ، إِمَّا لِفَنَائِهِ وَعَدَمِ ثَبَاتِهِ، وَإِمَّا لِكَوْنِهِ حَرَامًا، لِأَنَّ الْحَرَامَ لَا بَرَكَةَ فِيهِ وَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ. قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَالْكَلْبِيُّ: كَانَتْ صِفَةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي كِتَابِهِمْ رَبْعَةً أَسْمَرَ، فَجَعَلُوهُ آدَمَ سَبْطًا طَوِيلًا، وَقَالُوا لِأَصْحَابِهِمْ وَأَتْبَاعِهِمُ: انْظُرُوا إِلَى صِفَةِ النَّبِيِّ- ﷺ الَّذِي يُبْعَثُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ لَيْسَ يشبهه نعت هذا، وكانت للأحبار والعلماء رئاسة وَمَكَاسِبُ، فَخَافُوا إِنْ بَيَّنُوا أَنْ تَذْهَبَ مَآكِلُهُمْ ورئاستهم، فَمِنْ ثَمَّ غَيَّرُوا. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى:" فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ" قِيلَ مِنَ الْمَآكِلِ. وَقِيلَ مِنَ الْمَعَاصِي. وكرر الويل تغليظا لفعلهم.
Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { بِأَيْدِيهِمْ } “Elleriyle” buyruğu tekittir; zira yazmanın ancak elle olacağı bilinmektedir. Dolayısıyla bu, O'nun: { وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } “İki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki...” ve O'nun: { يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ } “Ağızlarıyla söylerler” buyrukları gibidir. { بِأَيْدِيهِمْ } ifadesinin faydasının, onların cürümlerini açıklamak ve bunu alenen yaptıklarını ispat etmek olduğu da söylenmiştir; zira bir fiili bizzat üstlenen kimse, kendi görüşü olsa bile onu bizzat üstlenmeyen kimseden fiili işlemeye daha şiddetle bulaşmış demektir. İbnu's-Serrâc şöyle demiştir: { بِأَيْدِيهِمْ } ifadesi, kendilerine vahyedilmeden kendi taraflarından uydurduklarına dair bir kinayedir; elleriyle bizzat yazmaları hakiki olmasa bile. Dördüncüsü: Bu ayette ve bir öncekinde, dinde tahrif yapmaktan, değiştirmekten ve şeriata ilaveler yapmaktan sakındırma vardır. Kim Allah'ın dininde ondan olmayan ve dinde caiz görülmeyen bir şeyi tebdil eder, değiştirir veya ihdas ederse (bidat çıkarırsa), o kimse bu şiddetli vaîdin ve elim azabın kapsamına girer. Nitekim Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), âhir zamanda olacakları bildiği için ümmetini sakındırarak şöyle buyurmuştur: (Haberiniz olsun! Sizden önceki Ehl-i Kitap yetmiş iki fırkaya ayrıldı. Bu ümmet ise yetmiş üç fırkaya ayrılacaktır; biri hariç hepsi cehennemdedir...) hadis ileride gelecektir. Böylece onları, kendi kafalarından dinde Allah'ın Kitabı'na, O'nun sünnetine veya ashabının sünnetine aykırı şeyler ihdas edip insanları saptırmalarından sakındırmıştır. Ne var ki uyardığı şeyler meydana gelmiş, yayılmış, çoğalmış ve duyulmuştur. İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn (Şüphesiz biz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz). Beşincisi: Yüce Allah'ın: { لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا } “Onunla az bir paha (menfaat) satın almak için” buyruğudur. Yüce Allah aldıkları şeyi, ya yok olup gideceği ve kalıcı olmadığı için ya da haram olduğu için azlık ile nitelemiştir; çünkü haramda bereket yoktur ve Allah katında artmaz. İbn İshâk ve el-Kelbî şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in onların kitabındaki sıfatı orta boylu ve esmerdi; onlar ise onu buğday tenli, düz saçlı ve uzun boylu yaptılar ve ashâbları ile tâbilerine şöyle dediler: “Âhir zamanda gönderilecek olan peygamberin sıfatına bakın, onun vasfı şunun vasfına hiç benzemiyor!” Hahamların ve âlimlerin bir riyaseti ve kazançları vardı; şayet açıklarlarsa menfaatlerinin ve riyasetlerinin elden gitmesinden korktular ve bundan ötürü değiştirdiler. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ } “Elleriyle yazdıklarından ötürü vay haline onların! Kazanmakta oldukları şeylerden ötürü de vay haline onların!”. [Kazanmaktan kastın] gayrimeşru kazançlar olduğu söylenmiştir. Günahlar olduğu da söylenmiştir. Yaptıkları işin çirkinliğini vurgulamak için “veyl” lafzı tekrar edilmiştir.
[سورة البقرة (٢): آية ٨٠]
[Bakara Suresi (2): Ayet 80]
وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلاَّ أَيَّاماً مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٨٠)
{ وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلاَّ أَيَّاماً مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ } “Ve dediler ki: «Bize sayılı birkaç günden başka asla ateş dokunmayacaktır.» De ki: «Allah katından bir söz mü aldınız? -ki Allah asla sözünden caymaz- yoksa Allah hakkında bilmediğiniz bir şeyi mi söylüyorsunuz?»” (80)
فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَقالُوا" يَعْنِي الْيَهُودَ." لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً" اخْتُلِفَ، فِي سَبَبِ نُزُولِهَا، فَقِيلَ: إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِلْيَهُودِ: (مَنْ أَهْلُ النَّارِ). قَالُوا: نَحْنُ، ثُمَّ تَخْلُفُونَا أَنْتُمْ. فَقَالَ: (كَذَبْتُمْ لَقَدْ عَلِمْتُمْ أنا لا نخلفكم) فنزلت هذه الآية، قال ابْنُ زَيْدٍ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْمَدِينَةَ وَالْيَهُودُ تَقُولُ: إِنَّمَا هَذِهِ الدُّنْيَا سَبْعَةُ آلَافٍ، وَإِنَّمَا يُعَذَّبُ النَّاسُ فِي النَّارِ لِكُلِّ أَلْفِ سَنَةٍ مِنْ أَيَّامِ الدُّنْيَا يَوْمٌ وَاحِدٌ فِي النَّارِ مِنْ أَيَّامِ الْآخِرَةِ، وَإِنَّمَا هِيَ سَبْعَةُ أَيَّامٍ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْآيَةَ، وَهَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: قَالَتِ الْيَهُودُ إِنَّ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ جَهَنَّمَ مَسِيرَةُ أَرْبَعِينَ سَنَةً، وَأَنَّهُمْ يَقْطَعُونَ فِي كُلِّ يَوْمٍ سَنَةً حَتَّى يُكْمِلُوهَا وَتَذْهَبَ جَهَنَّمُ. وَرَوَاهُ الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: زَعَمَ الْيَهُودُ أَنَّهُمْ وَجَدُوا فِي التَّوْرَاةِ مَكْتُوبًا أَنَّ مَا بَيْنَ طَرَفَيْ جَهَنَّمَ مَسِيرَةُ أَرْبَعِينَ سَنَةً إِلَى أَنْ يَنْتَهُوا إِلَى شَجَرَةِ الزَّقُّومِ. وَقَالُوا: إِنَّمَا نُعَذَّبُ حَتَّى نَنْتَهِيَ إِلَى شَجَرَةِ الزَّقُّومِ فَتَذْهَبَ جَهَنَّمُ وَتَهْلِكَ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَقَتَادَةَ: أَنَّ الْيَهُودَ قَالَتْ إِنَّ اللَّهَ أَقْسَمَ أَنْ يُدْخِلَهُمُ النَّارَ أَرْبَعِينَ يَوْمًا عَدَدَ عِبَادَتِهِمُ الْعِجْلَ، فَأَكْذَبَهُمُ اللَّهُ، كَمَا تَقَدَّمَ. الثَّانِيَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ رَدٌّ عَلَى أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ حَيْثُ اسْتَدَلُّوا بِقَوْلِهِ ﵇: (دَعِي الصَّلَاةَ أَيَّامَ أَقْرَائِكِ) فِي أَنَّ مُدَّةَ الْحَيْضِ مَا يُسَمَّى أَيَّامَ الْحَيْضِ، وَأَقَلُّهَا ثَلَاثَةٌ وَأَكْثَرُهَا عَشَرَةٌ، قَالُوا: لِأَنَّ مَا دُونَ الثَّلَاثَةِ يُسَمَّى يَوْمًا وَيَوْمَيْنِ، وَمَا زَادَ عَلَى الْعَشَرَةِ يُقَالُ فِيهِ أَحَدَ عَشَرَ يَوْمًا وَلَا يُقَالُ فِيهِ أَيَّامٌ، وَإِنَّمَا يُقَالُ أَيَّامٌ مِنَ الثَّلَاثَةِ إِلَى الْعَشَرَةِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ "" تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ "،" سَخَّرَها عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيالٍ وَثَمانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُوماً "
Bu ayette üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَقالُوا } “Ve dediler ki” yani Yahudiler; { لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً } “Bize sayılı birkaç günden başka asla ateş dokunmayacaktır” buyruğudur. Bu ayetin nüzul sebebi hakkında ihtilaf edilmiştir. Bir rivayete göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudilere: « مَنْ أَهْلُ النَّارِ » «Ateş ehli kimdir?» diye sormuş; onlar: «Biziz, sonra da yerimize siz geçeceksiniz» demişlerdir. Bunun üzerine [Allah Resûlü]: « كَذَبْتُمْ لَقَدْ عَلِمْتُمْ أنا لا نخلفكم » «Yalan söylediniz! Andolsun ki bizim sizin yerinize geçmeyeceğimizi pekâlâ biliyorsunuz» buyurmuş ve bu ayet nazil olmuştur. Bu, İbn Zeyd'in görüşüdür. İkrime'nin İbn Abbâs'tan rivayetine göre ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde Yahudiler şöyle diyorlardı: «Bu dünya sadece yedi bin yıldır. İnsanlar ateşte, dünya günlerinden her bin yıla karşılık ahiret günlerinden yalnızca bir gün azap göreceklerdir; bu da topu topu yedi gündür.» Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Bu aynı zamanda Mücâhid'in de görüşüdür. Bir grup da şöyle demiştir: Yahudiler, Tevrat'ta cehennemin kırk yıllık bir mesafe olduğunu ve kendilerinin her gün bir yıllık mesafeyi katetmek suretiyle onu tamamlayıp cehennemin de yok olup gideceğini söylediler. Bunu ed-Dahhâk, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. İbn Abbâs'tan nakledilen bir diğer rivayette ise Yahudiler, Tevrat'ta cehennemin iki ucu arasının Zakkum ağacına ulaşıncaya kadar kırk yıllık bir mesafe olarak yazılı olduğunu bulduklarını iddia etmiş ve: «Biz ancak Zakkum ağacına varıncaya kadar azap göreceğiz; sonra cehennem yok olup helak olacaktır» demişlerdir. Yine İbn Abbâs'tan ve Katâde'den rivayet edildiğine göre Yahudiler, Allah'ın buzağıya taptıkları günlerin sayısı kadar, yani kırk gün kendilerini ateşe sokmaya yemin ettiğini söylemişler; bunun üzerine Allah -daha önce geçtiği üzere- onları yalanlamıştır. İkincisi: Bu ayette Ebû Hanîfe ve ashabına bir reddiye bulunmaktadır. Zira onlar, Peygamber aleyhisselâm'ın: « دَعِي الصَّلَاةَ أَيَّامَ أَقْرَائِكِ » «Âdet günlerinde namazı bırak» hadisine dayanarak hayız süresinin ancak "hayız günleri" (eyyâm) diye isimlendirilen süre olduğunu, bunun da en azının üç, en çoğunun on gün olduğunu ileri sürmüşlerdir. Şöyle demişlerdir: «Çünkü üçten azına bir gün ve iki gün denir; ondan fazlasına ise on bir gün denir, "günler" (eyyâm) denmez. "Eyyâm" (günler) ifadesi ancak üç ile on arası için kullanılır.» Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ } “...hacda üç gün oruç...”, { تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ } “Yurdunuzda üç gün daha yaşayıp yararlanın”, { سَخَّرَها عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيالٍ وَثَمانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُوماً } “Onu aralıksız olarak yedi gece sekiz gün üzerlerine musallat etti”.
فَيُقَالُ لَهُمْ: فَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي الصَّوْمِ:" أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ" يَعْنِي جَمِيعَ الشَّهْرِ، وَقَالَ:" لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ " يَعْنِي أَرْبَعِينَ يَوْمًا. وَأَيْضًا فَإِذَا أُضِيفَتِ الْأَيَّامُ إِلَى عَارِضٍ لَمْ يُرَدْ بِهِ تَحْدِيدُ الْعَدَدِ، بَلْ يُقَالُ: أَيَّامُ مَشْيِكَ وَسَفَرِكَ وَإِقَامَتِكَ، وَإِنْ كَانَ ثَلَاثِينَ وَعِشْرِينَ وَمَا شِئْتَ مِنَ الْعَدَدِ، وَلَعَلَّهُ أَرَادَ مَا كَانَ مُعْتَادًا لَهَا، وَالْعَادَةُ سِتٌّ أَوْ سَبْعٌ، فَخَرَجَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى" قُلْ أَتَّخَذْتُمْ" تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي" اتَّخَذَ " فَلَا مَعْنَى لِإِعَادَتِهِ" عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً" أَيْ أَسْلَفْتُمْ عَمَلًا صَالِحًا فَآمَنْتُمْ وَأَطَعْتُمْ تستوجبون بِذَلِكَ الْخُرُوجَ مِنَ النَّارِ أَوْ هَلْ عَرَفْتُمْ ذلك بويح الَّذِي عَهِدَهُ إِلَيْكُمْ" فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ" توبيخ وتقريع.
Onlara şöyle denilir: Nitekim Yüce Allah oruç hakkında bütün bir ayı kastederek: { أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ } “Sayılı günler...” buyurmuş ve yine kırk günü kastederek: { لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ } “Bize sayılı günlerden başka asla ateş dokunmayacaktır” buyurmuştur. Ayrıca 'günler' lafzı ârızî bir duruma izafe edildiğinde bununla belirli bir sayının sınırlandırılması kastedilmez; bilakis otuz, yirmi veya dilediğin herhangi bir sayıda olsa bile: “Yürüme günlerin, yolculuk günlerin ve ikamet günlerin” denilir. Belki de Resûlullah onun âdeti olan günleri kastetmiştir; âdet ise altı veya yedi gündür ve söz buna binaen söylenmiştir. Doğrusunu Allah bilir. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { قُلْ أَتَّخَذْتُمْ } “De ki: Aldınız mı?” buyruğudur. { اتَّخَذَ } kelimesi hakkındaki söz daha önce geçmişti, bu yüzden onu tekrar etmenin manası yoktur. { عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً } yani önceden salih bir amel takdim edip iman ve itaat ettiniz de bu sayede ateşten çıkmayı mı hak ettiniz, yoksa bunu O'nun size bildirdiği bir vahiy ile mi öğrendiniz? { فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ } “Allah asla sözünden caymaz; yoksa Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?” buyruğu ise bir azarlama ve kınamadır.
[سورة البقرة (٢): الآيات ٨١ الى ٨٢]
[Bakara Suresi (2): Ayetler 81-82]
بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٨١) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٨٢)
{ بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٨١) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٨٢) } “Hayır! Kim bir kötülük kazanır da günahı kendisini çepeçevre kuşatırsa, işte onlar cehennemliktirler; onlar orada ebedî kalacaklardır. (81) İman edip salih ameller işleyenlere gelince, onlar da cennetliktirler; onlar orada ebedî kalacaklardır. (82)”
فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تعالى:" بَلى " أي الْأَمْرُ كَمَا ذَكَرْتُمْ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: لَيْسَ" بَلَى" وَ" نَعَمْ" اسْمَيْنِ. وَإِنَّمَا هُمَا حَرْفَانِ مِثْلُ" بل" وغيره، وهي رد لقولهم: إن تَمَسَّنَا النَّارُ. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ: أَصْلُهَا بَلِ الَّتِي لِلْإِضْرَابِ عَنِ الْأَوَّلِ، زِيدَتْ عَلَيْهَا الْيَاءُ لِيَحْسُنَ الْوَقْفُ، وَضُمِّنَتِ الْيَاءُ مَعْنَى الْإِيجَابِ وَالْإِنْعَامِ. فَ" بَلْ" تَدُلُّ عَلَى رَدِّ الْجَحْدِ، وَالْيَاءُ تَدُلُّ عَلَى الْإِيجَابِ لِمَا بَعْدُ. قَالُوا: وَلَوْ قَالَ قَائِلٌ: أَلَمْ تَأْخُذْ دِينَارًا؟ فَقُلْتَ: نَعَمْ، لَكَانَ الْمَعْنَى لَا، لَمْ آخُذْ، لِأَنَّكَ حَقَّقْتَ النَّفْيَ وَمَا بَعْدَهُ. فَإِذَا قُلْتَ: بَلَى، صَارَ الْمَعْنَى قَدْ أَخَذْتُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: إِذَا قَالَ الرَّجُلُ لصاحبه: ما لك علي شي، فَقَالَ الْآخَرُ: نَعَمْ، كَانَ ذَلِكَ تَصْدِيقًا، لِأَنَّ لا شي
Bunda üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { بَلى } “Hayır (bilakis)” buyruğudur. Yani durum [asla] söylediğiniz gibi [değildir]. Sîbeveyh şöyle demiştir: “Belâ ve ne'am iki isim değildir. Aksine bunlar bel ve benzerleri gibi iki harftir (edattır). Bu, onların: «Bize asla ateş dokunmayacaktır» şeklindeki sözlerini bir reddediştir.” Kûfeliler ise şöyle demiştir: “Bunun aslı, önceki sözden vazgeçmeyi (idrâb) ifade eden bel (بَلْ) edatıdır; durmanın (vakfın) güzel olması için sonuna 'yâ' harfi eklenmiş ve bu 'yâ' harfine olumluluk ve onaylama anlamı yüklenmiştir. Dolayısıyla bel olumsuzlamayı (inkârı) reddetmeye, 'yâ' ise sonraki hükmü olumlamaya delalet eder.” Şöyle demişlerdir: “Şayet bir kimse: «Bir dinar almadın mı?» dese, sen de: «Ne'am (evet)» desen, anlam: «Hayır, almadım» şeklinde olur. Çünkü sen olumsuzluğu ve sonrasını pekiştirmiş olursun. Şayet: «Belâ (bilakis/aldım)» dersen, anlam: «Elbette aldım» hâline gelir.” el-Ferrâ şöyle demiştir: “Bir adam arkadaşına: «Senin bende hiçbir hakkın yoktur» dese, diğeri de: «Ne'am (evet)» diye cevap verse, bu bir tasdik (onaylama) olur. Çünkü hiçbir şey...
لَهُ عَلَيْهِ، وَلَوْ قَالَ: بَلَى، كَانَ رَدًّا لِقَوْلِهِ، وَتَقْدِيرُهُ: بَلَى لِي عَلَيْكَ. وَفِي التَّنْزِيلِ" أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى " وَلَوْ قَالُوا نَعَمْ لكفروا. الثانية- قوله تعالى:" سَيِّئَةً" السَّيِّئَةُ الشِّرْكُ. قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ قُلْتُ لِعَطَاءٍ:" مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً"؟ قَالَ: الشِّرْكُ، وَتَلَا" وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ»
yoktur. Şayet “Bilakis (belâ)” derse, bu onun sözünü reddetmek olur ve takdiri: “Bilakis, senin üzerinde hakkım vardır” şeklindedir. Kur'an'da da şöyle buyrulmaktadır: { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى } “«Ben sizin Rabbiniz değil miyim?» dediler ki: «Evet (Rabbimizsin)!»”. Şayet onlar “ne'am” deselerdi kâfir olurlardı. İkincisi: Yüce Allah'ın: { سَيِّئَةً } buyruğudur. Kötülük (seyyie), şirktir. İbn Cüreyc şöyle demiştir: Atâ'ya: “{ مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً } ayetinin manası nedir?” diye sordum. O: “Şirktir” dedi ve: { وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ } “Kim de kötülükle gelirse, artık yüzükoyun ateşe atılırlar”
". وَكَذَا قَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ، قَالَا: وَالْخَطِيئَةُ الْكَبِيرَةُ. الثَّالِثَةُ- لَمَّا قَالَ تَعَالَى:" بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ" دَلَّ عَلَى أَنَّ الْمُعَلَّقَ عَلَى شَرْطَيْنِ لَا يَتِمُّ بِأَقَلِّهِمَا، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا " وَقَوْلُهُ ﵇ لِسُفْيَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الثَّقَفِيِّ وَقَدْ قَالَ لَهُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، قُلْ لِي فِي الْإِسْلَامِ قَوْلًا لَا أَسْأَلُ عَنْهُ أَحَدًا بَعْدَكَ. قَالَ: (قُلْ آمَنْتُ بِاللَّهِ ثُمَّ اسْتَقِمْ). رَوَاهُ مُسْلِمٌ. وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي هَذَا الْمَعْنَى وَمَا لِلْعُلَمَاءِ فِيهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى لِآدَمَ وَحَوَّاءَ:" وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ ". وَقَرَأَ نَافِعٌ" خَطِيئَاتُهُ" بِالْجَمْعِ، الْبَاقُونَ بِالْإِفْرَادِ، وَالْمَعْنَى الْكَثْرَةُ، مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها ".
ayetini okudu. el-Hasan ve Katâde de böyle demiştir; onlar: “Hata/günah ise büyük günahtır” demişlerdir. Üçüncüsü: Yüce Allah: { بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ } “Hayır! Kim bir kötülük kazanır da günahı kendisini çepeçevre kuşatırsa...” buyurunca bu, iki şarta bağlanan bir hükmün bu şartların sadece biriyle tamamlanamayacağına delalet etmiştir. Tıpkı Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا } “Şüphesiz: «Rabbimiz Allah'tır» deyip sonra dosdoğru olanlar...” buyruğu ve Peygamber (aleyhisselâm)'ın kendisine: “Ey Allah'ın Resûlü! Bana İslâm hakkında öyle bir söz söyle ki senden sonra bu hususta hiç kimseye bir şey sormayayım” diyen Süfyân b. Abdillâh es-Sekafî'ye: (Allah'a inandım de, sonra da dosdoğru ol) buyurması gibidir. Bunu Müslim rivayet etmiştir. Bu mana hakkındaki açıklama ve âlimlerin görüşleri, Yüce Allah'ın Âdem ve Havvâ'ya hitaben buyurduğu: { وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ } “Şu ağaca yaklaşmayın, yoksa zâlimlerden olursunuz” ayetinde geçmişti. Nâfi çoğul olarak { خَطِيئَاتُهُ } şeklinde okumuştur; diğerleri ise tekil okumuştur ve mana Yüce Allah'ın: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها } “Eğer Allah'ın nimetini saymaya kalkışırsanız onu sayıp bitiremezsiniz” buyruğunda olduğu gibi çokluktur.
[سورة البقرة (٢): آية ٨٣]
[Bakara Suresi (2): Ayet 83]
وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ (٨٣)
{ وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ لا تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ (٨٣) } “Hani İsrâiloğullarından: «Allah'tan başkasına kulluk etmeyin, ana babaya, akrabaya, yetimlere ve yoksullara iyilik yapın, insanlara güzel söz söyleyin, namazı dosdoğru kılın ve zekâtı verin» diye sağlam söz almıştık. Sonra pek azınız müstesna, yüz çevirerek dönüp gittiniz. (83)”
فِيهِ عَشْرُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ" تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي بَيَانِ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ. وَاخْتُلِفَ فِي الْمِيثَاقِ هُنَا، فَقَالَ مَكِّيٌّ: هُوَ الْمِيثَاقُ الَّذِي أُخِذَ عَلَيْهِمْ حِينَ أُخْرِجُوا مِنْ صُلْبِ آدَمَ كَالذَّرِّ. وَقِيلَ: هُوَ مِيثَاقٌ أُخِذَ عَلَيْهِمْ وَهُمْ عُقَلَاءُ في حياتهم على ألسنة أنبيائهم.
Bu [ayette] on mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ } “Hani İsrâiloğullarından mîsâk (kesin söz) almıştık” buyruğudur. Bu lafızların açıklaması daha önce geçmişti. Buradaki mîsâk hususunda ihtilaf edilmiştir. Mekkî şöyle demiştir: Bu, Âdem'in sulbünden zerreler gibi çıkarıldıkları vakit kendilerinden alınan mîsâktır. Şöyle de denilmiştir: Bu, akıl baliğ olduklarında, hayatları esnasında peygamberlerinin diliyle kendilerinden alınan bir mîsâktır.
وَهُوَ قَوْلُهُ:" لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ" وَعِبَادَةُ اللَّهِ إِثْبَاتُ تَوْحِيدِهِ، وَتَصْدِيقُ رُسُلِهِ، وَالْعَمَلُ بِمَا أَنْزَلَ فِي كُتُبِهِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَا تَعْبُدُونَ" قَالَ سِيبَوَيْهِ:" لَا تَعْبُدُونَ" مُتَعَلِّقٌ بِقَسَمٍ، وَالْمَعْنَى وَإِذِ اسْتَخْلَفْنَاهُمْ وَاللَّهِ لَا تَعْبُدُونَ، وَأَجَازَهُ الْمُبَرِّدُ وَالْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ. وَقَرَأَ أُبَيٌّ وَابْنُ مَسْعُودٍ" لَا تَعْبُدُوا" عَلَى النَّهْيِ، وَلِهَذَا وَصَلَ الْكَلَامَ بِالْأَمْرِ فَقَالَ:" وقُومُوا، وقُولُوا، وأَقِيمُوا، وآتُوا". وَقِيلَ: هُوَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ مُوَحِّدِينَ، أَوْ غَيْرَ مُعَانِدِينَ، قَالَهُ قُطْرُبٌ وَالْمُبَرِّدُ أَيْضًا. وَهَذَا إِنَّمَا يَتَّجِهُ عَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ كَثِيرٍ وَحَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ" يَعْبُدُونَ" بِالْيَاءِ مِنْ أَسْفَلَ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ وَجَمَاعَةٌ: الْمَعْنَى أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ بِأَلَّا يَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ، وَبِأَنْ يُحْسِنُوا لِلْوَالِدَيْنِ، وَبِأَلَّا يَسْفِكُوا الدِّمَاءَ، ثُمَّ حُذِفَتْ أَنْ وَالْبَاءُ فَارْتَفَعَ الْفِعْلُ لِزَوَالِهِمَا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي ". قَالَ الْمُبَرِّدُ: هَذَا خَطَأٌ، لِأَنَّ كُلَّ مَا أُضْمِرَ فِي الْعَرَبِيَّةِ فَهُوَ يَعْمَلُ عَمَلَهُ مُظْهَرًا، تَقُولُ: وَبَلَدٍ قَطَعْتُ، أَيْ رُبَّ بَلَدٍ. قُلْتُ: لَيْسَ هَذَا بِخَطَأٍ، بَلْ هُمَا وَجْهَانِ صحيحان وعليهما أنشد سيبويه:
O da O'nun: { لا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ } “Allah'tan başkasına kulluk etmeyin” buyruğudur. Allah'a kulluk; O'nun birliğini ikrar etmek, peygamberlerini tasdik etmek ve kitaplarında indirdiği hükümlerle amel etmektir. İkincisi: Yüce Allah'ın: { لا تَعْبُدُونَ } buyruğudur. Sîbeveyh: “{ لا تَعْبُدُونَ }, bir yemine bağlıdır; manası: Hani onlara «Vallahi Allah'tan başkasına kulluk etmeyeceksiniz» diye yemin ettirmiştik, şeklindedir” demiştir. el-Müberred, el-Kisâî ve el-Ferrâ da buna cevaz vermiştir. Übeyy ve İbn Mes'ûd nehiy (yasaklama) manasında “لَا تَعْبُدُوا” şeklinde okumuşlardır. Bu sebeple kelamı emir kipiyle devam ettirerek: { وَقُولُوا }, { وَأَقِيمُوا } ve { وَآتُوا } buyurmuştur. Bunun hâl konumunda olduğu da söylenmiştir; yani: “Biz onların mîsâkını tevhid ehli veya inat etmeyen kimseler oldukları hâlde aldık” demektir; bunu Kutrub ve aynı şekilde el-Müberred de söylemiştir. Bu [ihtimal], ancak İbn Kesîr, Hamza ve el-Kisâî'nin alttan yâ ile “يَعْبُدُونَ” şeklindeki kıraatine göre uygun düşer. el-Ferrâ, ez-Zeccâc ve bir grup âlim ise şöyle demiştir: Manası; biz onların mîsâkını Allah'tan başkasına kulluk etmemeleri, ana babaya iyilik yapmaları ve kan dökmemeleri üzere aldık, şeklindedir. Sonra [cümleden] “أن” ve “بـ” harf-i cerri hazfedilmiş, bunların düşmesi sebebiyle fiil merfû olmuştur; tıpkı Yüce Allah'ın: { أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي } “Bana Allah'tan başkasını mı emrediyorsunuz?” buyruğunda olduğu gibi. el-Müberred şöyle demiştir: Bu yanlıştır; zira Arapçada zamirde gizlenen her amil, açıkta olduğundaki amelini yapar. Nitekim sen: “وَبَلَدٍ قَطَعْتُ” dersin, yani “رُبَّ بَلَدٍ” demektir. Ben de derim ki: Bu yanlış değildir; bilakis her ikisi de sahih iki vecihtir ve Sîbeveyh bunlar hakkında şu beyti delil getirmiştir:
ألا أيها ذا الزاجري أخضر الْوَغَى ... وَأَنْ أَشْهَدَ اللَّذَّاتِ هَلْ أَنْتَ مُخْلِدِي
Ey savaşa girmeme ve zevkleri tatmama mani olan kişi! Sen beni ebedî mi kılacaksın?
بِالنَّصْبِ وَالرَّفْعِ، فَالنَّصْبُ عَلَى إِضْمَارِ أَنْ، وَالرَّفْعُ عَلَى حَذْفِهَا. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً" أَيْ وَأَمَرْنَاهُمْ بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا. وَقَرَنَ اللَّهُ ﷿ فِي هَذِهِ الْآيَةِ حَقَّ الْوَالِدَيْنِ بِالتَّوْحِيدِ، لِأَنَّ النَّشْأَةَ الْأُولَى مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَالنَّشْءَ الثَّانِيَ- وَهُوَ التَّرْبِيَةُ- مِنْ جِهَةِ الْوَالِدَيْنِ، وَلِهَذَا قَرَنَ تَعَالَى الشُّكْرَ لَهُمَا بِشُكْرِهِ فَقَالَ:" أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوالِدَيْكَ ". وَالْإِحْسَانُ إِلَى الْوَالِدَيْنِ: مُعَاشَرَتُهُمَا بِالْمَعْرُوفِ، وَالتَّوَاضُعُ لَهُمَا، وَامْتِثَالُ أَمْرِهِمَا، وَالدُّعَاءُ بِالْمَغْفِرَةِ بَعْدَ مَمَاتِهِمَا، وَصِلَةُ أَهْلِ وُدِّهِمَا، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ مُفَصَّلًا فِي" الْإِسْرَاءِ " إِنْ شَاءَ الله تعالى.
nasb ve ref' ile [okunmuştur]; nasb [ile okunuşu] "en" (أَنْ) edatının gizlenmesine (takdirine), ref' [ile okunuşu] ise onun hazfedilmesine göredir. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } buyruğudur; yani “Onlara ana babaya da iyilik yapmalarını emrettik” demektir. Allah azze ve celle bu ayette ana baba hakkını tevhid ile yan yana zikretmiştir; çünkü ilk yaratılış Allah katındandır, ikinci yaratılış -ki o da terbiyedir- ana baba tarafındandır. Bundan dolayı Yüce [Allah], onlara şükretmeyi Kendisine şükretmekle birlikte zikrederek: { أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوالِدَيْكَ } “Bana ve ana babana şükret” buyurmuştur. Ana babaya iyilik etmek: Onlarla güzelce geçinmek, onlara karşı mütevazı olmak, emirlerine itaat etmek, vefatlarından sonra onlar için mağfiret dilemek ve sevdikleriyle olan bağı sürdürmektir; nitekim bunun açıklaması tafsilatlı bir şekilde Yüce Allah'ın izniyle “el-İsrâ” [Suresi'nde] gelecektir.
الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَذِي الْقُرْبى " عَطَفَ ذِي الْقُرْبَى عَلَى الْوَالِدَيْنِ. وَالْقُرْبَى: بِمَعْنَى الْقَرَابَةِ، وَهُوَ مَصْدَرٌ كَالرُّجْعَى وَالْعُقْبَى، أَيْ وَأَمَرْنَاهُمْ بِالْإِحْسَانِ إِلَى الْقَرَابَاتِ بِصِلَةِ أَرْحَامِهِمْ. وَسَيَأْتِي بَيَانُ هَذَا مُفَصَّلًا فِي سُورَةِ" الْقِتَالِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَالْيَتامى " الْيَتَامَى عُطِفَ أَيْضًا، وَهُوَ جَمْعُ يَتِيمٍ، مِثْلُ نَدامَى جَمْعُ نَدِيمٍ. وَالَيْتُمْ فِي بَنِي آدَمَ بِفَقْدِ الْأَبِ، وَفِي الْبَهَائِمِ بِفَقْدِ الْأُمِّ. وَحَكَى الْمَاوَرْدِيُّ أَنَّ الْيَتِيمَ يُقَالُ فِي بَنِي آدَمَ فِي فَقْدِ الْأُمِّ، وَالْأَوَّلُ الْمَعْرُوفُ. وَأَصْلُهُ الِانْفِرَادُ، يُقَالُ: صَبِيٌّ يَتِيمٌ، أي منفرد من أبيه. وبئت يتيم: أي ليس قبله ولا بعده شي مِنَ الشِّعْرِ. وَدُرَّةٌ يَتِيمَةٌ: لَيْسَ لَهَا نَظِيرٌ. وَقِيلَ: أَصْلُهُ الْإِبْطَاءُ، فَسُمِّيَ بِهِ الْيَتِيمُ، لِأَنَّ الْبِرَّ يُبْطِئُ عَنْهُ. وَيُقَالُ: يَتُمَ يَيْتُمُ يُتْمًا، مِثْلَ عَظُمَ يَعْظُمُ. وَيَتِمَ يَيْتَمُ يُتْمًا وَيَتَمًا، مِثْلَ سَمِعَ يَسْمَعُ، ذَكَرَ الْوَجْهَيْنِ الْفَرَّاءُ. وَقَدْ أَيْتَمَهُ اللَّهُ. وَيَدُلُّ هَذَا عَلَى الرَّأْفَةِ بِالْيَتِيمِ وَالْحَضِّ عَلَى كَفَالَتِهِ وَحِفْظِ مَالِهِ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" النِّسَاءِ ". وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (كَافِلُ الْيَتِيمِ لَهُ أَوْ لِغَيْرِهِ أَنَا وَهُوَ كَهَاتَيْنِ فِي الْجَنَّةِ). وَأَشَارَ مَالِكٌ بِالسَّبَّابَةِ وَالْوُسْطَى، رَوَاهُ أَبُو هُرَيْرَةَ أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. وَخَرَّجَ الْإِمَامُ الْحَافِظُ أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْغَنِيِّ بْنُ سَعِيدٍ مِنْ حَدِيثِ الْحَسَنِ بْنِ دِينَارٍ أَبِي سَعِيدٍ الْبَصْرِيِّ وَهُوَ الْحَسَنُ بْنُ وَاصِلٍ قَالَ حَدَّثَنَا الْأَسْوَدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ هِصَّانَ عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (مَا قَعَدَ يَتِيمٌ مَعَ قَوْمٍ عَلَى قَصْعَتِهِمْ فَيَقْرَبَ قَصْعَتَهُمُ الشَّيْطَانُ). وَخُرِّجَ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ حُسَيْنِ بْنِ قَيْسٍ وَهُوَ أَبُو عَلِيٍّ الرَّحَبِيُّ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَنْ ضَمَّ يَتِيمًا من بين ملمين إِلَى طَعَامِهِ وَشَرَابِهِ حَتَّى يُغْنِيَهُ اللَّهُ ﷿ غُفِرَتْ لَهُ ذُنُوبُهُ أَلْبَتَّةَ إِلَّا أَنْ يَعْمَلَ عَمَلًا لَا يُغْفَرُ وَمَنْ أَذْهَبَ اللَّهُ كَرِيمَتَيْهِ فَصَبَرَ وَاحْتَسَبَ غُفِرَتْ لَهُ ذُنُوبُهُ- قَالُوا: وَمَا كَرِيمَتَاهُ؟ قَالَ:- عَيْنَاهُ وَمَنْ كَانَ لَهُ ثَلَاثُ بَنَاتٍ أَوْ ثَلَاثُ أَخَوَاتٍ فَأَنْفَقَ عَلَيْهِنَّ وَأَحْسَنَ إِلَيْهِنَّ حَتَّى يَبِنَّ أَوْ يَمُتْنَ غُفِرَتْ له ذنوبه البتة
Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: { وَذِي الْقُرْبى } buyruğudur. Zü'l-kurbâ (akrabalar), ana babaya atfedilmiştir. el-Kurbâ (الْقُرْبَى), akrabalık (el-karâbet) anlamındadır; er-ru'câ ve el-ukbâ gibi bir masdardır. Yani: “Onlara sıla-i rahimde bulunarak akrabalara iyilik yapmalarını emrettik.” Bunun tafsilatlı açıklaması inşâallahu teâlâ Kıtâl Suresi'nde gelecektir. Beşincisi: Yüce Allah'ın: { وَالْيَتامى } buyruğudur. el-Yetâmâ (yetimler) kelimesi de atfedilmiştir; tıpkı nedîmin çoğulunun nedâmâ olması gibi yetîmin çoğuludur. İnsanoğlunda yetimlik babanın kaybedilmesiyle, hayvanlarda ise annenin kaybedilmesiyle olur. Mâverdî, insanoğlunda annenin kaybedilmesine de yetim dendiğini nakletmiştir; ancak bilinen ve meşhur olan birincisidir. Kelimenin asıl anlamı tek başına kalmaktır (el-infirâd). Nitekim babasından ayrı kalmış çocuğa صَبِيٌّ يَتِيمٌ (yetim çocuk); öncesinde ve sonrasında şiirden hiçbir şey bulunmayan tek beyte بَيْتٌ يَتِيمٌ (yetim beyit); benzeri bulunmayan inciye de دُرَّةٌ يَتِيمَةٌ (eşsiz inci) denir. Bir görüşe göre kelimenin aslı gecikmedir (el-ibtâ'). İyilik ve ihsan kendisine geciktiği için yetime bu isim verilmiştir. [Bu fiil], عَظُمَ يَعْظُمُ gibi يَتُمَ يَيْتُمُ يُتْمًا şeklinde; سَمِعَ يَسْمَعُ gibi يَتِمَ يَيْتَمُ يُتْمًا وَيَتَمًا şeklinde söylenir. Ferrâ her iki kullanımı da zikretmiştir. “Allah onu yetim bıraktı” anlamında أَيْتَمَهُ اللَّهُ denir. Bu [ifade], yetime şefkat gösterilmesine, onun bakımının üstlenilmesine ve malının korunmasına teşvik etmektedir; nitekim bunun açıklaması Nisâ Suresi'nde gelecektir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « كَافِلُ الْيَتِيمِ لَهُ أَوْ لِغَيْرِهِ أَنَا وَهُوَ كَهَاتَيْنِ فِي الْجَنَّةِ » «Gerek kendisine ait gerekse başkasına ait bir yetimin bakımını üstlenen kimse ile ben, cennette şu ikisi gibiyizdir.» Mâlik işaret parmağı ile orta parmağına işaret etmiştir. Bunu Ebû Hüreyre rivayet etmiş, Müslim tahric etmiştir. İmam Hâfız Ebû Muhammed Abdülganî b. Saîd, Hasen b. Dînâr Ebû Saîd el-Basrî —ki o Hasen b. Vâsıl'dır— rivayetiyle tahric etmiştir; o şöyle demiştir: Bize Esved b. Abdirrahmân, Hısân'dan, o Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etti: « مَا قَعَدَ يَتِيمٌ مَعَ قَوْمٍ عَلَى قَصْعَتِهِمْ فَيَقْرَبَ قَصْعَتَهُمُ الشَّيْطَانُ » «Bir yetim bir toplulukla birlikte onların yemek kabına oturduğunda, artık şeytan onların yemek kabına yaklaşamaz.» Yine Hüseyn b. Kays —ki o Ebû Alî er-Rahabî'dir— yoluyla İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan tahric edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَنْ ضَمَّ يَتِيمًا من بين ملمين إِلَى طَعَامِهِ وَشَرَابِهِ حَتَّى يُغْنِيَهُ اللَّهُ ﷿ غُفِرَتْ لَهُ ذُنُوبُهُ أَلْبَتَّةَ إِلَّا أَنْ يَعْمَلَ عَمَلًا لَا يُغْفَرُ وَمَنْ أَذْهَبَ اللَّهُ كَرِيمَتَيْهِ فَصَبَرَ وَاحْتَسَبَ غُفِرَتْ لَهُ ذُنُوبُهُ- قَالُوا: وَمَا كَرِيمَتَاهُ؟ قَالَ:- عَيْنَاهُ وَمَنْ كَانَ لَهُ ثَلَاثُ بَنَاتٍ أَوْ ثَلَاثُ أَخَوَاتٍ فَأَنْفَقَ عَلَيْهِنَّ وَأَحْسَنَ إِلَيْهِنَّ حَتَّى يَبِنَّ أَوْ يَمُتْنَ غُفِرَتْ له ذنوبه البتة » «Kim Müslümanlar arasından bir yetimi, Allah Azze ve Celle onu kimseye muhtaç etmeyecek duruma getirene kadar yiyeceğine ve içeceğine ortak ederse, bağışlanmayacak bir amel işlemedikçe günahları kesinlikle bağışlanır. Allah her kime iki sevgilisini (gözlerini) kaybettirir de o da sabredip ecrini Allah'tan beklerse günahları bağışlanır.” —“İki sevgilisi nedir?” diye sordular; “İki gözüdür” buyurdu.— “Kimin de üç kızı veya üç kız kardeşi olup da onlar evlenene yahut vefat edene kadar onların nafakalarını sağlar ve kendilerine iyi davranırsa, günahları kesinlikle bağışlanır...»
إِلَّا أَنْ يَعْمَلَ عَمَلًا لَا يُغْفَرُ) فَنَادَاهُ رَجُلٌ مِنَ الْأَعْرَابِ مِمَّنْ هَاجَرَ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَوِ اثْنَتَيْنِ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أَوِ اثْنَتَيْنِ). فَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ إِذَا حَدَّثَ بِهَذَا الْحَدِيثِ قَالَ: هَذَا وَاللَّهِ مِنْ غَرَائِبِ الْحَدِيثِ وَغُرَرِهِ. السَّادِسَةُ- السَّبَّابَةُ مِنَ الْأَصَابِعِ هِيَ الَّتِي تَلِي الْإِبْهَامَ، وَكَانَتْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ تُدْعَى بِالسَّبَّابَةِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَسُبُّونَ بِهَا، فَلَمَّا جَاءَ اللَّهُ بِالْإِسْلَامِ كَرِهُوا هَذَا الِاسْمَ فَسَمَّوْهَا الْمُشِيرَةَ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُشِيرُونَ بِهَا إِلَى اللَّهِ فِي التَّوْحِيدِ. وَتُسَمَّى أَيْضًا بِالسَّبَّاحَةِ، جَاءَ تَسْمِيَتُهَا بِذَلِكَ فِي حَدِيثِ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَغَيْرِهِ، وَلَكِنَّ اللُّغَةَ سَارَتْ بِمَا كَانَتْ تَعْرِفُهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَغَلَبَتْ. وَرُوِيَ عَنْ أَصَابِعِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّ الْمُشِيرَةَ مِنْهَا كَانَتْ أَطْوَلَ مِنَ الْوُسْطَى، ثُمَّ الْوُسْطَى أَقْصَرُ مِنْهَا، ثُمَّ الْبِنْصَرُ أَقْصَرُ مِنَ الْوُسْطَى. رَوَى يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ قَالَ: أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مِقْسَمٍ الطَّائِفِيُّ قَالَ حَدَّثَتْنِي عَمَّتِي سَارَةُ بِنْتُ مِقْسَمٍ أَنَّهَا سَمِعَتْ مَيْمُونَةَ بِنْتَ كَرْدَمٍ قَالَتْ: خَرَجْتُ فِي حَجَّةٍ حَجَّهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَرَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَلَى رَاحِلَتِهِ وَسَأَلَهُ أَبِي عَنْ أَشْيَاءَ، فَلَقَدْ رَأَيْتُنِي أَتَعَجَّبُ وَأَنَا جَارِيَةٌ مِنْ طُولِ أُصْبُعِهِ الَّتِي تَلِي الْإِبْهَامَ عَلَى سَائِرِ أَصَابِعِهِ. فَقَوْلُهُ ﵇: (أَنَا وَهُوَ كَهَاتَيْنِ فِي الْجَنَّةِ)، وَقَوْلُهُ فِي الْحَدِيثِ الْآخَرِ: (أُحْشَرُ أَنَا وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ هَكَذَا) وَأَشَارَ بِأَصَابِعِهِ الثَّلَاثِ، فَإِنَّمَا أَرَادَ ذِكْرَ الْمَنَازِلِ وَالْإِشْرَافِ عَلَى الْخَلْقِ فَقَالَ: نُحْشَرُ هَكَذَا وَنَحْنُ مُشْرِفُونَ، وَكَذَا كَافِلُ الْيَتِيمِ تَكُونُ مَنْزِلَتُهُ رَفِيعَةً. فَمَنْ لَمْ يَعْرِفْ شَأْنَ أَصَابِعِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ صَلَّى حَمَلَ تَأْوِيلَ الْحَدِيثِ عَلَى الِانْضِمَامِ وَالِاقْتِرَابِ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ فِي مَحَلِّ الْقُرْبَةِ. وَهَذَا مَعْنًى بَعِيدٌ، لِأَنَّ مَنَازِلَ الرُّسُلِ وَالنَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ مَرَاتِبُ مُتَبَايِنَةٌ، وَمَنَازِلُ مُخْتَلِفَةٌ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى" وَالْمَساكِينِ"" الْمَسَاكِينِ" عَطْفٌ أَيْضًا أَيْ وَأَمَرْنَاهُمْ بِالْإِحْسَانِ إِلَى الْمَسَاكِينِ، وَهُمُ الَّذِينَ أَسْكَنَتْهُمُ الْحَاجَةُ وَأَذَلَّتْهُمْ. وَهَذَا يَتَضَمَّنُ الْحَضَّ عَلَى الصَّدَقَةِ وَالْمُؤَاسَاةِ وَتَفَقُّدِ أَحْوَالِ الْمَسَاكِينِ وَالضُّعَفَاءِ. رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (السَّاعِي عَلَى الْأَرْمَلَةِ وَالْمِسْكِينِ كَالْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ- وَأَحْسَبُهُ قَالَ-
yeter ki bağışlanmayacak bir amel işlemiş olmasın). Bunun üzerine hicret etmiş bedevîlerden bir adam seslenerek: “Ey Allah'ın Resûlü! Ya iki tane olursa?” dedi. Resûlullah ﷺ de: (İki tane de olsa) buyurdu. İbn Abbâs bu hadisi anlattığında şöyle derdi: “Vallahi bu, hadisin en nadide ve en güzellerindendir.” Altıncısı: Parmaklardan sebbâbe (السَّبَّابَة), başparmağın yanında bulunan parmaktır. Cahiliye devrinde buna sebbâbe (sövme parmağı) denirdi; çünkü sövdükleri vakit onunla işaret ederlerdi. Allah İslâm'ı getirince bu ismi hoş görmeyip ona el-Müşîre (işaret eden) adını verdiler; zira tevhidde onunla Allah'a işaret ediyorlardı. Buna es-Sebbâha (tesbih eden) da denir; Vâil b. Hucr ve diğerlerinin hadisinde bu isimle geçmiştir. Fakat lügat Cahiliye'de bildiği şekliyle süregelmiş ve bu kullanım galip gelmiştir. Resûlullah ﷺ'in parmakları hakkında el-Müşîre parmağının orta parmaktan daha uzun olduğu, sonra orta parmağın ondan kısa olduğu, sonra yüzük parmağının orta parmaktan daha kısa olduğu rivayet edilmiştir. Yezîd b. Hârûn rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Mıksem et-Tâifî bildirdi, dedi ki: Bana halam Sâre binti Mıksem anlattı ki kendisi Meymûne binti Kerdem'den şöyle dediğini işitmiştir: “Resûlullah ﷺ'in yaptığı bir hac esnasında çıktım, Resûlullah ﷺ'i devesi üzerinde gördüm; babam O'na birtakım şeyler soruyordu. Kendimi, genç bir kızken O'nun başparmağının yanındaki parmağının diğer parmaklarından daha uzun olmasına hayret ederken bulduğumu çok iyi hatırlıyorum.” Dolayısıyla O (aleyhisselâm)'ın: (Ben ve o, cennette şu ikisi gibiyiz) buyruğu ve diğer bir hadisteki: (Kıyamet gününde ben, Ebû Bekir ve Ömer şöyle haşrolunacağız) deyip üç parmağıyla işaret etmesiyle, ancak mertebeleri ve yaratılmışlara üstünlüğü kastetmiştir ve: “Biz üstün ve hâkim durumda olarak böylece haşrolunacağız” demiştir. Aynı şekilde yetimi himaye edenin mertebesi de yüce olacaktır. Resûlullah ﷺ'in parmaklarının bu hususiyetini bilmeyen kimseler, hadisin tevilini kurbiyet makamında birbirine katılma ve yaklaşma şeklinde anlamışlardır. Oysa bu uzak bir manadır; çünkü resullerin, nebilerin, sıddıkların, şehidlerin ve salihlerin mertebeleri birbirinden farklı dereceler ve muhtelif makamlardır. Yedincisi: Yüce Allah'ın: { وَالْمَساكِينِ } buyruğudur. el-Mesâkîn (الْمَسَاكِينِ) kelimesi de atıftır; yani “Biz onlara yoksullara da iyilik yapmalarını emrettik” demektir. Onlar, ihtiyacın kendilerini hareketsiz kıldığı ve zelil ettiği kimselerdir. Bu, sadaka vermeye, yardımlaşmaya, yoksulların ve zayıfların hâllerini gözetmeye teşviki içermektedir. Müslim'in Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: (Dul ve yoksulların işine koşan kimse, Allah yolundaki mücahid gibidir -ravi der ki: Sanırım şöyle de buyurdu-:
وَكَالْقَائِمِ لَا يَفْتُرُ وَكَالصَّائِمِ لَا يُفْطِرُ (. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَكَانَ طَاوُسٌ يَرَى السَّعْيَ عَلَى الْأَخَوَاتِ أَفْضَلَ مِنَ الْجِهَادِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. الثامنة- قوله تعالى:" وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً"" حُسْناً" نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ عَلَى الْمَعْنَى، لِأَنَّ الْمَعْنَى لِيَحْسُنْ قَوْلُكُمْ. وَقِيلَ: التَّقْدِيرُ وَقُولُوا لِلنَّاسِ قَوْلًا ذَا حُسْنٍ، فَهُوَ مَصْدَرٌ لَا عَلَى الْمَعْنَى. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" حَسَنًا" بِفَتْحِ الْحَاءِ وَالسِّينِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: هُمَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ، مِثْلُ الْبُخْلِ وَالْبَخَلِ، وَالرُّشْدِ وَالرَّشَدِ. وَحَكَى الْأَخْفَشُ:" حُسْنَى" بِغَيْرِ تَنْوِينٍ عَلَى فُعْلَى. قَالَ النَّحَّاسُ:" وَهَذَا لَا يَجُوزُ فِي الْعَرَبِيَّةِ، لَا يُقَالُ مِنْ هذا شي إِلَّا بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ، نَحْوُ الْفُضْلَى وَالْكُبْرَى وَالْحُسْنَى، هَذَا قَوْلُ سِيبَوَيْهِ وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ" حُسُنًا" بِضَمَّتَيْنِ، مِثْلَ" الْحُلُمِ". قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْمَعْنَى قُولُوا لَهُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَمُرُوهُمْ بِهَا. ابْنُ جُرَيْجٍ: قُولُوا لِلنَّاسِ صِدْقًا فِي أَمْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ وتغيروا نَعْتَهُ. سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: مُرُوهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَوْهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ. أَبُو الْعَالِيَةِ: قُولُوا لَهُمُ الطَّيِّبَ مِنَ الْقَوْلِ، وَجَازُوهُمْ بِأَحْسَنِ مَا تُحِبُّونَ أَنْ تُجَازَوْا بِهِ. وَهَذَا كُلُّهُ حَضٌّ عَلَى مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ، فينبغي للإنسان أن يكون قول لِلنَّاسِ لَيِّنًا وَوَجْهُهُ مُنْبَسِطًا طَلْقًا مَعَ الْبَرِّ وَالْفَاجِرِ، وَالسُّنِّيِّ وَالْمُبْتَدِعِ، مِنْ غَيْرِ مُدَاهَنَةٍ، وَمِنْ غَيْرِ أَنْ يَتَكَلَّمَ مَعَهُ بِكَلَامٍ يَظُنُّ أَنَّهُ يُرْضِي مَذْهَبَهُ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ لِمُوسَى وَهَارُونَ:" فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً ". فَالْقَائِلُ لَيْسَ بِأَفْضَلَ مِنْ مُوسَى وَهَارُونَ، وَالْفَاجِرُ لَيْسَ بِأَخْبَثَ مِنْ فِرْعَوْنَ، وَقَدْ أَمَرَهُمَا اللَّهُ تَعَالَى بِاللِّينِ مَعَهُ. وَقَالَ طَلْحَةُ بْنُ عُمَرَ: قُلْتُ لِعَطَاءٍ إِنَّكَ رَجُلٌ يَجْتَمِعُ عِنْدَكَ نَاسٌ ذَوُو أَهْوَاءٍ مُخْتَلِفَةٍ، وَأَنَا رَجُلٌ فِيَّ حِدَّةٌ فَأَقُولُ لَهُمْ بَعْضَ الْقَوْلِ الْغَلِيظِ، فَقَالَ: لَا تَفْعَلْ! يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى:" وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً". فَدَخَلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى فَكَيْفَ بِالْحَنِيفِيِّ. وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ لِعَائِشَةَ: (لَا تَكُونِي فَحَّاشَةً فَإِنَّ الْفُحْشَ لَوْ كَانَ رَجُلًا لَكَانَ رَجُلَ سُوءٍ). وَقِيلَ: أَرَادَ بِالنَّاسِ مُحَمَّدًا ﷺ، كَقَوْلِهِ:" أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ " فَكَأَنَّهُ قَالَ: قُولُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ حسنا. وحكى
«...وَكَالْقَائِمِ لَا يَفْتُرُ وَكَالصَّائِمِ لَا يُفْطِرُ» «...hiç gevşemeden sürekli namaz kılan ve [hiç ara vermeden] sürekli oruç tutan kimse gibidir.») İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Tâvûs, kız kardeşlerin geçimi için çalışıp çabalamayı Allah yolunda cihattan daha üstün görürdü. Sekizincisi: Yüce Allah'ın: { وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً } “İnsanlara güzel [söz] söyleyin” buyruğudur. "Hüsnâ" (حُسْناً) kelimesi, anlam yönünden masdar olarak nasb edilmiştir; çünkü anlam "Sözünüz güzel olsun" demektir. Şöyle de denilmiştir: Takdiri, "İnsanlara güzellik sahibi bir söz söyleyin" şeklindedir; dolayısıyla lafzın kendisine dayalı bir masdardır, anlama dayalı değildir. Hamza ve Kisâî, ha ve sin harflerinin fethasıyla "hasenen" (حَسَنًا) şeklinde okumuşlardır. el-Ahfeş şöyle demiştir: Bunlar, buhl (الْبُخْلِ) ile bahel (الْبَخَلِ) ve rüşd (الرُّشْدِ) ile raşed (الرَّشَدِ) gibi aynı anlamdadır. el-Ahfeş, tenvinsiz olarak fu'lâ vezninde "hüsnâ" (حُسْنَى) okunuşunu da nakletmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Bu, Arap dilinde caiz değildir; bu vezinden hiçbir şey el-fudlâ (الْفُضْلَى), el-kübrâ (الْكُبْرَى) ve el-hüsnâ (الْحُسْنَى) örneklerinde olduğu gibi elif-lâm olmadan söylenemez. Bu, Sîbeveyh'in görüşüdür." Îsâ b. Ömer ise hülüm (الْحُلُمِ) gibi iki ötre ile "husunen" (حُسُنًا) şeklinde okumuştur. İbn Abbâs: "Bunun anlamı, onlara 'Lâ ilâhe illallâh' deyin ve bunu onlara emredin demektir" demiştir. İbn Cüreyc: "İnsanlara Muhammed ﷺ'in durumu hakkında doğruyu söyleyin ve onun vasfını değiştirmeyin [demektir]" demiştir. Süfyân es-Sevrî: "Onlara iyiliği emredin, kötülükten sakındırın [demektir]" demiştir. Ebu'l-Âliye: "Onlara sözün güzelini söyleyin ve kendinize nasıl davranılmasını istiyorsanız onlara en güzeliyle öyle karşılık verin [demektir]" demiştir. Bütün bunlar güzel ahlaka teşviktir. Bu bakımdan insana yaraşan; dalkavukluk etmeksizin ve mezhebini hoşnut edeceğini düşündüğü bir sözle konuşmaksızın, iyiye de kötüye de, sünnet ehline de bidat ehline de sözünün yumuşak, yüzünün güler ve açık olmasıdır. Çünkü Yüce Allah Mûsâ ile Hârûn'a şöyle buyurmuştur: { فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً } “Ona yumuşak söz söyleyin.” Sözü söyleyen kimse Mûsâ ve Hârûn'dan daha üstün olmadığı gibi, yoldan çıkmış günahkâr da Firavun'dan daha kötü değildir; buna rağmen Yüce Allah o ikisine ona karşı yumuşak davranmalarını emretmiştir. Talha b. Ömer şöyle demiştir: Atâ'ya: "Sen yanına farklı heva ve heves sahiplerinin toplandığı bir adamsın; ben ise sert mizaçlı bir kimseyim, bu yüzden onlara bazen kaba söz söylüyorum" dedim. Bunun üzerine o: "Böyle yapma! Zira Yüce Allah: { وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً } 'İnsanlara güzel [söz] söyleyin' buyurmaktadır. Yahudiler ve Hristiyanlar bile bu ayetin kapsamına girmiştir; öyleyse bir Müslümana nasıl davranılmalıdır?" dedi. Peygamber ﷺ'den, Âişe'ye şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «لَا تَكُونِي فَحَّاشَةً فَإِنَّ الْفُحْشَ لَوْ كَانَ رَجُلًا لَكَانَ رَجُلَ سُوءٍ» «Çirkin söz söyleyen biri olma; zira çirkinlik/kabalık şayet bir adam olsaydı, muhakkak kötü bir adam olurdu.» Şöyle de denilmiştir: Ayetteki "insanlar" ile Muhammed ﷺ kastedilmiştir; tıpkı Yüce Allah'ın: { أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Yoksa Allah'ın lütfundan kendilerine verdikleri şeyden dolayı insanları mı kıskanıyorlar?” buyruğunda olduğu gibi. Sanki şöyle buyurmuştur: "Peygamber ﷺ'e güzel söz söyleyin." [el-Mehdevî] nakletmiştir...
الْمَهْدَوِيُّ عَنْ قَتَادَةَ أَنَّ قَوْلَهُ:" وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً" مَنْسُوخٌ بِآيَةِ السَّيْفِ. وَحَكَاهُ أَبُو نَصْرٍ عَبْدُ الرَّحِيمِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي الِابْتِدَاءِ ثُمَّ نَسَخَتْهَا آيَةُ السَّيْفِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْأُمَّةَ خُوطِبَتْ بِمِثْلِ هَذَا اللَّفْظِ فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ، وَأَمَّا الْخَبَرُ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَمَا أُمِرُوا بِهِ فَلَا نَسْخَ فِيهِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ" تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ. وَالْخِطَابُ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَزَكَاتُهُمْ هِيَ الَّتِي كَانُوا يَضَعُونَهَا فَتَنْزِلُ النَّارُ عَلَى مَا يُتَقَبَّلُ، وَلَا تَنْزِلُ عَلَى مَا لَمْ يُتَقَبَّلْ، وَلَمْ تَكُنْ كَزَكَاةِ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ. قُلْتُ: وَهَذَا يَحْتَاجُ إِلَى نَقْلٍ، كَمَا ثَبَتَ ذَلِكَ فِي الْغَنَائِمِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: الزَّكَاةُ الَّتِي أُمِرُوا بِهَا طَاعَةُ اللَّهِ وَالْإِخْلَاصُ. الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ" الْخِطَابُ لِمُعَاصِرِي مُحَمَّدٍ ﷺ، وَأَسْنَدَ إِلَيْهِمْ تَوَلِّي أَسْلَافِهِمْ إِذْ هُمْ كُلُّهُمْ بِتِلْكَ السَّبِيلِ فِي إِعْرَاضِهِمْ عَنِ الْحَقِّ مِثْلُهُمْ، كَمَا قَالَ:" شِنْشِنَةٌ أعرفها من أخزم"." إِلَّا قَلِيلًا" كَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَأَصْحَابِهِ. و" قَلِيلًا" نُصِبَ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ، وَالْمُسْتَثْنَى عِنْدَ سِيبَوَيْهِ مَنْصُوبٌ، لأنه مشبه بالمفعول. وقال محمد ابن يَزِيدَ: هُوَ مَفْعُولٌ عَلَى الْحَقِيقَةِ، الْمَعْنَى اسْتَثْنَيْتُ قَلِيلًا." وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ" ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ. وَالْإِعْرَاضُ وَالتَّوَلِّي بِمَعْنًى وَاحِدٍ، مُخَالَفٌ بَيْنَهُمَا فِي اللَّفْظِ. وَقِيلَ: التولي بِالْجِسْمِ، وَالْإِعْرَاضُ بِالْقَلْبِ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ:" وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ" حَالٌ، لِأَنَّ التَّوَلِّيَ فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى الْإِعْرَاضِ.
el-Mehdavî, Katâde'den Yüce Allah'ın: { وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً } “İnsanlara güzel söz söyleyin” buyruğunun kılıç ayetiyle neshedildiğini rivayet etmiştir. Bunu Ebû Nasr Abdürrahîm da İbn Abbâs'tan nakletmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: “Bu ayet başlangıçta indi, daha sonra onu kılıç ayeti neshetti.” İbn Atiyye şöyle demiştir: “Bu, bu ümmete de İslam'ın başlangıcında buna benzer bir lafızla hitap edildiğine delalet eder. İsrâiloğulları'ndan ve onlara emredilen hususlardan verilen habere gelince, onda nesh söz konusu değildir. En doğrusunu Allah bilir.” Dokuzuncusu: Yüce Allah'ın: { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin” buyruğudur. Buna dair açıklama daha önce geçmişti. Hitap İsrâiloğulları'nadır. İbn Atiyye şöyle demiştir: “Onların zekâtı, [bir yere] koydukları, kabul olunanın üzerine ateş inen, kabul olunmayanın üzerine ise inmeyen şeydi; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinin zekâtı gibi değildi.” Derim ki: Bu husus, tıpkı ganimetlerde sabit olduğu gibi nakle muhtaçtır. İbn Abbâs'tan şöyle dediği de rivayet edilmiştir: “Kendilerine emredilen zekât, Allah'a itaat ve ihlastır.” Onuncusu: Yüce Allah'ın: { ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ } “Sonra yüz çevirdiniz” buyruğudur. Hitap, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in çağdaşlarınadır. Haktan yüz çevirmede hepsi de ataları gibi aynı yolda oldukları için atalarının yüz çevirmesi kendilerine isnat edilmiştir; nitekim [atasözünde]: “Şinşinetün a'rifühâ min Ahzem (Bu, Ahzem'den bildiğim bir tabiattır/ot kökü üstünde biter)” denilmiştir. { إِلَّا قَلِيلًا } “Pek azınız müstesna” [ifadesi], Abdullah b. Selâm ve arkadaşları gibilerdir. { قَلِيلًا } kelimesi istisna olarak nasbedilmiştir. Sîbeveyh'e göre müstesna, mef'ûle benzediği için mansubdur. Muhammed b. Yezîd ise şöyle demiştir: “O hakikatte mef'ûldür; mana: ‘Pek azını istisna ettim’ şeklindedir.” { وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ } “Ve siz yüz çeviren kimselersiniz” [ifadesi], mübteda ve haberdir. İ'râz ve tevellî aynı manadadır, aralarındaki fark sadece lafızdadır. Tevellînin bedenle, i'râzın ise kalple olduğu da söylenmiştir. el-Mehdavî şöyle demiştir: “{ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ }, haldir; zira tevelli (arkasını dönmek) içinde i'râza (yüz çevirmeye) bir delalet barındırır.”
[سورة البقرة (٢): آية ٨٤]
[Bakara Suresi (2): Ayet 84]
وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٨٤)
{ وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٨٤) } “Hani: «Birbirinizin kanlarını dökmeyeceksiniz, birbirinizi yurtlarınızdan çıkarmayacaksınız» diye sizden sağlam söz almıştık; sonra siz de bunu ikrar etmiş ve şahitlikte bulunmuştunuz. (84)”
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ" تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ." لَا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ" الْمُرَادُ بَنُو إِسْرَائِيلَ، وَدَخَلَ فِيهِ بِالْمَعْنَى مَنْ بَعْدَهُمْ." لَا تَسْفِكُونَ" مِثْلُ" لَا تَعْبُدُونَ" فِي الْإِعْرَابِ. وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ وَشُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ بِضَمِّ الْفَاءِ وَهِيَ لُغَةٌ، وَأَبُو نَهِيكٍ" تُسَفِّكُونَ" بِضَمِّ التَّاءِ وَتَشْدِيدِ الْفَاءِ وفتح السين. والسفك: الصب. وقد تقدم." وَلا تُخْرِجُونَ" مَعْطُوفٌ." أَنْفُسَكُمْ" النَّفْسُ مَأْخُوذَةٌ مِنَ النَّفَاسَةِ، فَنَفْسُ الْإِنْسَانِ أَشْرَفُ مَا فِيهِ. وَالدَّارُ: الْمَنْزِلُ الَّذِي فِيهِ أَبْنِيَةُ الْمَقَامِ بِخِلَافِ مَنْزِلِ الِارْتِحَالِ. وَقَالَ الْخَلِيلُ: كُلُّ مَوْضِعٍ حَلَّهُ قَوْمٌ فَهُوَ دَارٌ لَهُمْ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ فِيهِ أَبْنِيَةٌ. وَقِيلَ: سُمِّيَتْ دَارًا لِدَوْرِهَا عَلَى سُكَّانِهَا، كَمَا سُمِّيَ الْحَائِطُ حَائِطًا لِإِحَاطَتِهِ عَلَى مَا يحويه. و" أَقْرَرْتُمْ" مِنَ الْإِقْرَارِ، أَيْ بِهَذَا الْمِيثَاقِ الَّذِي أُخِذَ عَلَيْكُمْ وَعَلَى أَوَائِلِكُمْ." وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ" مِنَ الشَّهَادَةِ، أَيْ شُهَدَاءُ بِقُلُوبِكُمْ عَلَى هَذَا وَقِيلَ: الشَّهَادَةُ بِمَعْنَى الْحُضُورِ، أَيْ تَحْضُرُونَ سَفْكَ دِمَائِكُمْ، وَإِخْرَاجَ أَنْفُسِكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ. الثَّانِيَةُ- فَإِنْ قِيلَ: وَهَلْ يَسْفِكُ أَحَدٌ دَمَهُ وَيُخْرِجُ نَفْسَهُ مِنْ دَارِهِ؟ قِيلَ لَهُ لَمَّا كَانَتْ مِلَّتُهُمْ وَاحِدَةً وَأَمْرُهُمْ واحد وَكَانُوا فِي الْأُمَمِ كَالشَّخْصِ الْوَاحِدِ جُعِلَ قَتْلُ بَعْضِهِمْ بَعْضًا وَإِخْرَاجُ بَعْضِهِمْ بَعْضًا قَتْلًا لِأَنْفُسِهِمْ وَنَفْيًا لَهَا. وَقِيلَ: الْمُرَادُ الْقِصَاصُ، أَيْ لَا يَقْتُلْ أَحَدٌ فَيُقْتَلَ قِصَاصًا، فَكَأَنَّهُ سَفَكَ دَمَهُ. وَكَذَلِكَ لَا يَزْنِي وَلَا يَرْتَدَّ، فَإِنَّ ذَلِكَ يُبِيحُ الدَّمَ. وَلَا يُفْسِدْ فَيُنْفَى، فَيَكُونُ قَدْ أَخْرَجَ نَفْسَهُ مِنْ دِيَارِهِ. وَهَذَا تَأْوِيلٌ فِيهِ بُعْدٌ وَإِنْ كَانَ صَحِيحَ الْمَعْنَى. وَإِنَّمَا كَانَ الْأَمْرُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ أَخَذَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي التَّوْرَاةِ مِيثَاقًا أَلَّا يَقْتُلَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، وَلَا يَنْفِيَهُ وَلَا يَسْتَرِقَّهُ، وَلَا يَدَعَهُ يَسْرِقُ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الطَّاعَاتِ.
Bu ayette iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ } “Hani sizden sağlam söz almıştık” buyruğuna dair açıklama daha önce geçmişti. { لَا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ } “Birbirinizin kanlarını dökmeyeceksiniz” ifadesinden kasıt İsrailoğullarıdır; mana bakımından onlardan sonrakiler de buna dâhildir. { لَا تَسْفِكُونَ } ifadesi irap bakımından { لَا تَعْبُدُونَ } gibidir. Talha b. Musarrif ve Şuayb b. Ebî Hamze fâ harfini ötre ile [lâ tesfükûne şeklinde] okumuşlardır; bu bir lehçedir. Ebû Nehîk ise te harfinin öt有名resi, fâ harfinin şeddesi ve sin harfinin üstünü ile “tüseffikûne” (تُسَفِّكُونَ) şeklinde okumuştur. Sefk (السَّفْك): Akıtmak demektir; bunun açıklaması da daha önce geçmişti. { وَلا تُخْرِجُونَ } [ifadesi önceki fiile] matuftur. { أَنْفُسَكُمْ } [kelimesinde geçen] Nefs (النَّفْسُ), nefâset (kıymetlilik/değerlilik) kökünden türemiştir; dolayısıyla insanın nefsi (canı), kendisindeki en şerefli varlığıdır. ed-Dâr (الدَّارُ): Göç esnasındaki konaklama yerinin aksine, ikamet yapılarının bulunduğu yerleşim yeri (ev/yurt) demektir. Halîl şöyle demiştir: “Bir topluluğun yerleştiği her yer, orada binalar bulunmasa dahi onlar için bir dâr'dır.” Şöyle de denilmiştir: Duvarın kuşattığı şeyi çepeçevre sarmasından dolayı hâit (حَائِط) diye isimlendirilmesi gibi, sakinlerinin etrafını çevrelemesinden dolayı buraya dâr (دَار) denilmiştir. { أَقْرَرْتُمْ } ikrar kökündendir; yani sizden ve atalarınızdan alınan bu misakı ikrar ettiniz [demektir]. { وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ } şehâdet kökündendir; yani kalplerinizle buna şahitsiniz [demektir]. Şehâdetin 'hazır bulunmak' manasında olduğu da söylenmiştir; yani birbirinizin kanlarını akıtmanıza ve birbirinizi yurtlarınızdan çıkarmanıza bizzat tanıklık etmektesiniz / hazır bulunmaktasınız [demektir]. İkincisi: Eğer: “Kişi hiç kendi kanını döker ve kendisini yurdundan çıkarır mı?” denilirse, ona şöyle cevap verilir: Onların dinleri bir, işleri bir olduğundan ve milletler arasında adeta tek bir şahıs gibi bulunduklarından, birbirlerini öldürmeleri ve birbirlerini [yurtlarından] çıkarmaları, bizzat kendilerini öldürmeleri ve kendilerini sürgün etmeleri mesabesinde sayılmıştır. Şöyle de denilmiştir: Bundan kasıt kısastır; yani “Hiç kimse birini öldürüp de kısasen öldürülmesin; zira [böyle yaparsa] sanki kendi kanını dökmüş gibi olur. Aynı şekilde zina etmesin ve dinden dönmesin (irtidat etmesin); çünkü bu [fiiller] kanı helal kılar. Fesat çıkarıp da sürgün edilmesin; [yoksa] kendisini yurdundan çıkarmış olur.” Anlam bakımından doğru olsa da bu, uzak bir tevil (yorum)dur. İşin aslı şudur ki: Yüce Allah Tevrat'ta İsrailoğullarından birbirlerini öldürmemeleri, birbirlerini sürmemeleri, birbirlerini köleleştirmemeleri ve hırsızlık yapmasına göz yummamaları gibi diğer itaatler hususunda kesin bir söz (misak) almıştır.
قلت: وهذا كله محترم عَلَيْنَا، وَقَدْ وَقَعَ ذَلِكَ كُلُّهُ بِالْفِتَنِ فِينَا، فَإِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ! وَفِي التَّنْزِيلِ:" أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ " وَسَيَأْتِي. قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ: وَقَدْ يَجُوزُ أن يراد به الظاهر، لا يقتل الإنسانية نفسه، ولا يخرج من داره سفها، كم تَقْتُلُ الْهِنْدُ أَنْفُسَهَا. أَوْ يَقْتُلُ الْإِنْسَانُ نَفْسَهُ مِنْ جَهْدٍ وَبَلَاءٍ يُصِيبُهُ، أَوْ يَهِيمُ فِي الصَّحْرَاءِ وَلَا يَأْوِي الْبُيُوتَ جَهْلًا فِي دِيَانَتِهِ وَسَفَهًا فِي حِلْمِهِ: فَهُوَ عُمُومٌ فِي جَمِيعِ ذَلِكَ. وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ مَظْعُونٍ بَايَعَ فِي عَشَرَةٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَعَزَمُوا أَنْ يَلْبَسُوا الْمُسُوحَ، وَأَنْ يَهِيمُوا فِي الصَّحْرَاءِ وَلَا يَأْوُوا الْبُيُوتَ: وَلَا يَأْكُلُوا اللَّحْمَ وَلَا يَغْشَوُا النِّسَاءَ، فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ ﷺ فَجَاءَ إِلَى دَارِ عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ فَلَمْ يَجِدْهُ، فَقَالَ لِامْرَأَتِهِ: (مَا حَدِيثٌ بَلَغَنِي عَنْ عُثْمَانَ)؟ وَكَرِهَتْ أَنْ تُفْشِيَ سِرَّ زَوْجِهَا، وَأَنْ تَكْذِبَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنْ كَانَ قَدْ بَلَغَكَ شي فَهُوَ كَمَا بَلَغَكَ، فَقَالَ: (قُولِي لِعُثْمَانَ أَخِلَافٌ لِسُنَّتِي أَمْ عَلَى غَيْرِ مِلَّتِي إِنِّي أُصَلِّي وَأَنَامُ وَأَصُومُ وَأُفْطِرُ وَأَغْشَى النِّسَاءَ وَآوِي الْبُيُوتَ وَآكُلُ اللَّحْمَ فَمَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي) فَرَجَعَ عُثْمَانُ وَأَصْحَابُهُ عَمَّا كَانُوا عَلَيْهِ.
Ben derim ki: Bunların hepsi bize de haram kılınmıştır; ne var ki aramızdaki fitneler sebebiyle bunların hepsi başımıza gelmiştir. Biz şüphesiz Allah'a aidiz ve muhakkak O'na döneceğiz! Nitekim Kur'an'da: { أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ } “Yahut sizi fırka fırka birbirinize düşürüp kiminize kiminizin şiddetini tattırması...” buyrulmuştur ve ileride gelecektir. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Bununla zahir mananın kastedilmiş olması da caizdir: İnsanın bizzat kendi canına kıymaması ve Hintlilerin kendilerini öldürmesi gibi bir sefihlikle kendi yurdundan çıkıp gitmemesidir. Yahut insanın başına gelen bir zorluk ve bela sebebiyle intihar etmesi veya dinindeki bir cehalet ve aklındaki bir sefihlik yüzünden çöllerde başıboş dolaşıp evlere sığınmamasıdır; ayet bunların tamamını kapsamaktadır. Nitekim rivayet edildiğine göre Osmân b. Maz'ûn, Resûlullah ﷺ'in ashabından on kişiyle birlikte sözleşmiş, kaba çuldan elbiseler giymeye, çöllerde başıboş dolaşıp evlere sığınmamaya, et yememeye ve kadınlara yaklaşmamaya azmetmişlerdi. Bu durum Peygamber ﷺ'e ulaşınca Osmân b. Maz'ûn'un evine geldi, fakat onu bulamadı. Hanımına: (Osmân hakkında bana ulaşan bu haber nedir?) buyurdu. Hanımı kocasının sırrını ifşa etmekten de Resûlullah ﷺ'e yalan söylemekten de çekinerek: “Ey Allah'ın Resûlü, eğer sana bir şey ulaştıysa ulaştığı gibidir” dedi. Bunun üzerine Peygamber: (Osmân'a söyle: Benim sünnetime muhalefet mi ediyor, yoksa benim dinimden başka bir dinde midir? Doğrusu ben hem namaz kılarım hem uyurum; hem oruç tutarım hem iftar ederim; kadınlara da yaklaşırım, evlerde de barınırım, et de yerim. Kim benim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir) buyurdu. Bunun üzerine Osmân ve arkadaşları bulundukları bu tutumdan vazgeçtiler.
[سورة البقرة (٢): الآيات ٨٥ الى ٨٦]
[Bakara Suresi (2): Ayetler 85-86]
ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إِلاَّ خِزْيٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ إِلى أَشَدِّ الْعَذابِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٨٥) أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٨٦)
{ ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إِلاَّ خِزْيٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ إِلى أَشَدِّ الْعَذابِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٨٥) أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٨٦) } “Sonra siz öyle kimselersiniz ki kendi nefislerinizi öldürüyor, içinizden bir grubu yurtlarından çıkarıyor, onlara karşı günah ve düşmanlıkta yardımlaşıyorsunuz. Eğer onlar size esir olarak gelirlerse fidyelerini verip kurtarıyorsunuz; hâlbuki onları yurtlarından çıkarmak size haram kılınmıştı. Yoksa siz Kitab'ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz? Sizden böyle yapanın cezası, dünya hayatında rezillikten başka nedir? Kıyamet gününde ise onlar azabın en şiddetlisine uğratılırlar. Allah yaptıklarınızdan gafil değildir. (85) İşte onlar, ahirete karşılık dünya hayatını satın alan kimselerdir. Bu yüzden onlardan azap hafifletilmeyecek ve kendilerine yardım da edilmeyecektir. (86)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ"" أَنْتُمْ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ، وَلَا يُعْرَبُ، لِأَنَّهُ مُضْمَرٌ. وَضُمَّتِ التَّاءُ مِنْ" أَنْتُمْ" لِأَنَّهَا كَانَتْ مَفْتُوحَةً إِذَا خاطبت واحدا مذكرا، ومكسورة
Yüce Allah'ın: { ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ } “Sonra sizler öyle kimselersiniz ki...” buyruğundaki { أَنْتُمْ } ifadesi, mübteda olarak ref mahallindedir; zamir (muzmer) olduğu için [lafzan] irab almaz. { أَنْتُمْ } lafzındaki “tâ” harfi zammelenmiştir; zira tekil bir müzekkere hitap ettiğinde fethalı, [tekil bir müennese hitap ettiğinde ise] kesreli
إِذَا خَاطَبْتَ وَاحِدَةً مُؤَنَّثَةً، فَلَمَّا ثُنِّيَتْ أَوْ جُمِعَتْ لَمْ يَبْقَ إِلَّا الضَّمَّةُ." هؤُلاءِ" قَالَ الْقُتَبِيُّ: التَّقْدِيرُ يَا هَؤُلَاءِ. قَالَ النَّحَّاسُ: هَذَا خَطَأٌ عَلَى قَوْلِ سِيبَوَيْهِ، وَلَا يَجُوزُ هَذَا أقبل. وقال الزجاج: هؤلاء بمعنى الذين. و" تَقْتُلُونَ" دَاخِلٌ فِي الصِّلَةِ، أَيْ ثُمَّ أَنْتُمُ الَّذِينَ تقتلون. وقيل:" هؤُلاءِ" رفع بالابتداء، و" أَنْتُمْ" خبر مقدم، و" تَقْتُلُونَ" حَالٌ مِنْ أُولَاءِ. وَقِيلَ:" هؤُلاءِ" نُصِبَ بِإِضْمَارِ أَعْنِي. وَقَرَأَ الزُّهْرِيُّ" تُقَتِّلُونَ" بِضَمِّ التَّاءِ مُشَدَّدًا، وَكَذَلِكَ" فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ". وَهَذِهِ الْآيَةُ خِطَابٌ لِلْمُوَاجَهِينَ لَا يَحْتَمِلُ رَدَّهُ إِلَى الْأَسْلَافِ. نَزَلَتْ فِي بَنِي قَيْنُقَاعَ وَقُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ مِنَ الْيَهُودِ، وَكَانَتْ بَنُو قَيْنُقَاعَ أَعْدَاءَ قُرَيْظَةَ، وَكَانَتِ الْأَوْسُ حُلَفَاءَ بَنِي قَيْنُقَاعَ، وَالْخَزْرَجُ حُلَفَاءَ بَنِي قُرَيْظَةَ. وَالنَّضِيرُ وَالْأَوْسُ وَالْخَزْرَجُ إِخْوَانٌ، وَقُرَيْظَةُ وَالنَّضِيرُ أَيْضًا إِخْوَانٌ، ثُمَّ افْتَرَقُوا فَكَانُوا يَقْتَتِلُونَ، ثُمَّ يرتفع الحرب فيفدون أساراهم، فَعَيَّرَهُمُ اللَّهُ بِذَلِكَ فَقَالَ:" وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ". قوله تعالى:" تَظاهَرُونَ" مَعْنَى" تَظاهَرُونَ" تَتَعَاوَنُونَ، مُشْتَقٌّ مِنَ الظَّهْرِ، لِأَنَّ بَعْضَهُمْ يُقَوِّي بَعْضًا فَيَكُونُ لَهُ كَالظَّهْرِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
idi; tesniye veya cem yapıldığında geriye sadece zamme kaldı. { هؤُلاءِ } kelimesi hakkında el-Kutebî: “Takdiri ‘Ey sizler!’ (yâ hâulâi) şeklindedir” demiştir. en-Nehhâs ise şöyle der: “Sîbeveyh'in görüşüne göre bu yanlıştır; bu şekilde ‘öne çık/gel’ denilmez.” ez-Zeccâc: “{ هؤُلاءِ }, ‘ellezîne’ (o kimseler) manasındadır. { تَقْتُلُونَ } ise sıla cümlesine dâhildir; yani: ‘Sonra sizler o kimselersiniz ki öldürüyorsunuz’ demektir” demiştir. Bir görüşe göre { هؤُلاءِ } mübteda olarak merfûdur, { أَنْتُمْ } mukaddem haberdir, { تَقْتُلُونَ } ise { أُولاءِ } kelimesinden hâldir. { هؤُلاءِ } kelimesinin “kastediyorum” (a'nî) takdiriyle mansub olduğu da söylenmiştir. ez-Zührî, tâ harfinin zammesi ve şedde ile “تُقَتِّلُونَ” şeklinde okumuştur; aynı şekilde { فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ } ayetinde de böyle okumuştur. Bu ayet doğrudan muhataplara yönelik bir hitaptır, geçmiş atalara döndürülmesi ihtimali yoktur. Yahudilerden Benî Kaynukâ, Kurayza ve Nadîr hakkında inmiştir. Benî Kaynukâ, Kurayza'nın düşmanıydı; Evs kabilesi Benî Kaynukâ'nın, Hazrec ise Benî Kurayza'nın müttefikiydi. Nadîr, Evs ve Hazrec ise kardeş idiler; Kurayza ile Nadîr de yine kardeştiler. Sonra araları ayrıldı ve birbirleriyle savaşırlardı. Savaş durulunca da esirlerini fidye verip kurtarırlardı. Allah Teâlâ bu sebeple onları kınayarak: { وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ } buyurmuştur. Yüce Allah'ın: { تَظاهَرُونَ } buyruğuna gelince; “تَظَاهَرُونَ” birbirinize arka çıkıp yardımlaşıyorsunuz demektir. Arkadan (ez-zahr) türetilmiştir; zira bir kısmı diğerini güçlendirir ve onun için arka/destek gibi olur. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
تَظَاهَرْتُمْ أَسْتَاهَ بَيْتٍ تَجَمَّعَتْ ... عَلَى وَاحِدٍ لَا زِلْتُمْ قِرْنَ وَاحِدِ
Tek bir kişiye karşı toplanan bir evin fertleri gibi birbirinize arka çıktınız; siz hep tek bir hasma karşı birlik olursunuz.
وَالْإِثْمُ: الْفِعْلُ الَّذِي يَسْتَحِقُّ عَلَيْهِ صَاحِبُهُ الذَّمَّ. وَالْعُدْوَانُ: الْإِفْرَاطُ فِي الظُّلْمِ وَالتَّجَاوُزُ فِيهِ. وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَأَهْلُ مَكَّةَ" تَظَّاهَرُونَ" بِالتَّشْدِيدِ، يُدْغِمُونَ التَّاءَ فِي الظَّاءِ لِقُرْبِهَا مِنْهَا، وَالْأَصْلُ تَتَظَاهَرُونَ. وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ" تَظاهَرُونَ" مُخَفَّفًا، حَذَفُوا التَّاءَ الثَّانِيَةَ لِدَلَالَةِ الْأُولَى عَلَيْهَا، وَكَذَا" وَإِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ ". وَقَرَأَ قَتَادَةُ" تَظْهَرُونَ عَلَيْهِمْ" وَكُلُّهُ رَاجِعٌ إِلَى مَعْنَى التَّعَاوُنِ، وَمِنْهُ:" وَكانَ الْكافِرُ عَلى رَبِّهِ ظَهِيراً " وَقَوْلُهُ:" وَالْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهِيرٌ" فَاعْلَمْهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ" فِيهِ سِتُّ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى " شرط، وجوابه:" تُفادُوهُمْ" و" أُسارى " نُصِبَ عَلَى الْحَالِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ وَكَانَ أَبُو عَمْرٍو يَقُولُ: مَا صَارَ فِي أَيْدِيهِمْ فهم
İsm (الْإِثْمُ): Sahibinin kınanmayı hak ettiği fiildir. Udvan (الْعُدْوَانُ) ise zulümde aşırıya gitmek ve haddi aşmaktır. Medine ve Mekke ehli [kıraat imamları], te harfini [mahreççe] yakınlığından ötürü zâ harfine idğam ederek şeddeli olarak “تَظَّاهَرُونَ” şeklinde okumuşlardır; aslı “تَتَظَاهَرُونَ” şeklindedir. Kûfeliler ise birinci harfin ona delaleti sebebiyle ikinci te harfini hazfederek şeddesiz olarak “تَظاهَرُونَ” okumuşlardır; { وَإِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ } “Eğer ona karşı birbirinize arka çıkarsanız” ayetinde olduğu gibi. Katâde ise “تَظْهَرُونَ عَلَيْهِمْ” şeklinde okumuştur. Bunların hepsi yardımlaşma manasına racidir; nitekim { وَكانَ الْكافِرُ عَلى رَبِّهِ ظَهِيراً } “Kâfir ise Rabbine karşı [şeytana] arka çıkandır” ayeti ve O'nun { وَالْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهِيرٌ } “Bundan sonra melekler de [ona] yardımcıdır” buyruğu da bu kabildendir, bunu bilesin! Yüce Allah'ın: { وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ } “Şayet size esir olarak gelirlerse fidyelerini verir kurtarırsınız; oysa onların çıkarılması size haram kılınmıştı” buyruğunda altı mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى } buyruğu şart, { تُفادُوهُمْ } ise onun cevabıdır. { أُسارى } kelimesi hâl (durum bildiren öge) olarak nasb edilmiştir. Ebû Ubeyd dedi ki: Ebû Amr şöyle derdi: [Düşmanın] ellerine [zorla] geçenler...
الْأُسَارَى، وَمَا جَاءَ مُسْتَأْسَرًا فَهُمُ الْأَسْرَى. وَلَا يَعْرِفُ أَهْلُ اللُّغَةِ مَا قَالَ أَبُو عَمْرٍو، إِنَّمَا هُوَ كَمَا تَقُولُ: سُكَارَى وَسَكْرَى. وَقِرَاءَةُ الْجَمَاعَةِ" أُسارى " مَا عَدَا حَمْزَةَ فَإِنَّهُ قَرَأَ" أَسْرَى" عَلَى فَعْلَى، جَمْعُ أَسِيرٍ بِمَعْنَى مَأْسُورٍ، وَالْبَابُ- فِي تَكْسِيرِهِ إِذَا كَانَ كَذَلِكَ- فَعْلَى، كَمَا تَقُولُ: قَتِيلٌ وَقَتْلَى، وَجَرِيحٌ وَجَرْحَى. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: وَلَا يَجُوزُ أَسَارَى. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: يُقَالُ أَسَارَى كَمَا يُقَالُ سَكَارَى، وَفُعَالَى هُوَ الْأَصْلُ، وَفَعَالَى دَاخِلَةٌ عَلَيْهَا. وَحُكِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَزِيدَ قَالَ: يُقَالُ أَسِيرٌ وَأُسَرَاءُ، كَظَرِيفٍ وَظُرَفَاءَ. قَالَ ابْنُ فَارِسٍ: يُقَالُ فِي جَمْعِ أسير أسرى وأسارى، وقرى بِهِمَا. وَقِيلَ: أَسَارَى (بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ) وَلَيْسَتْ بِالْعَالِيَةِ. الثَّانِيَةُ- الْأَسِيرُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْإِسَارِ، وَهُوَ الْقِدُّ الَّذِي يُشَدُّ بِهِ الْمَحْمَلُ فَسُمِّيَ أَسِيرًا، لِأَنَّهُ يُشَدُّ وَثَاقُهُ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: قَدْ أَسَرَ قَتَبَهُ، أَيْ شَدَّهُ، ثُمَّ سُمِّيَ كُلُّ أَخِيذٍ أَسِيرًا وَإِنْ لَمْ يُؤْسَرْ، وَقَالَ الْأَعْشَى:
usârâ (الْأُسَارَى), kendiliğinden teslim olup esir gelenler ise esrâ (الْأَسْرَى) olarak adlandırılır. Dilciler Ebû Amr'ın bu ayrımını bilmezler; bu tıpkı “sükârâ” ve “sekrâ” (sarhoşlar) demek gibidir. Hamza müstesna kurrâ cumhurunun kıraati “أُسارى” şeklindedir; Hamza ise “fe'lâ” vezninde “أَسْرَى” okumuştur. Bu, me'sûr (esir edilmiş) anlamındaki esîr kelimesinin çoğuludur; bu kalıptaki kelimelerin çoğulunda kural “fe'lâ” veznidir, nitekim “katîl - katlâ” (öldürülenler) ve “cerîh - cerhâ” (yaralılar) denilir. Ebû Hâtim: “Esârâ (أَسَارَى) caiz değildir” demiştir. ez-Zeccâc ise şöyle der: “Sükârâ denildiği gibi esârâ da denilir; fu'âlâ (فُعَالَى) asıldır, fe'âlâ (فَعَالَى) ise ona dahil olmuştur.” Muhammed b. Yezîd'den: “Zarîf - zurafâ denildiği gibi esîr - üserâ da denilir” dediği rivayet edilmiştir. İbn Fâris: “Esîr kelimesinin çoğulunda esrâ ve usârâ denilir ve her ikisiyle de kıraat edilmiştir” demiştir. Hemzenin fethasıyla “esârâ” dendiği de nakledilmiştir, ancak bu fasih/yaygın değildir. İkincisi: el-Esîr (الْأَسِيرُ) kelimesi el-isâr (الْإِسَارُ)'dan türetilmiştir; bu ise mahmilin bağlandığı deri bağdır. İyice bağlandığı için ona esîr denilmiştir. Araplar: “قَدْ أَسَرَ قَتَبَهُ” yani semerini bağladı derler. Sonra bağlanmamış olsa bile ele geçirilen her kimseye esir denilmiştir. el-A'şâ şöyle demiştir:
وَقَيَّدَنِي الشِّعْرُ فِي بَيْتِهِ ... كَمَا قَيَّدَ الْآسِرَاتُ الْحِمَارَا
Şiir beni beytine öyle bir bağladı ki, tıpkı bağlayıcıların merkepten kaçmasın diye ipi bağladığı gibi.
أَيْ أنا في بيته، يريد ذلك بُلُوغَهُ النِّهَايَةَ فِيهِ. فَأَمَّا الْأَسْرُ فِي قَوْلِهِ ﷿:" وَشَدَدْنا أَسْرَهُمْ " فَهُوَ الْخَلْقُ. وَأُسْرَةُ الرجل رهطه، لأنه يتقوى بهم. الثالثة- قوله تعالى:" تُفادُوهُمْ" كَذَا قَرَأَ نَافِعٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ. وَالْبَاقُونَ" تَفْدُوهُمْ" مِنَ الْفِدَاءِ. وَالْفِدَاءُ: طَلَبُ الْفِدْيَةِ فِي الْأَسِيرِ الَّذِي فِي أَيْدِيهِمْ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ:" الْفِدَاءُ إِذَا كُسِرَ أَوَّلُهُ يُمَدُّ وَيُقْصَرُ، وَإِذَا فُتِحَ فَهُوَ مَقْصُورٌ، يُقَالُ: قُمْ فَدًى لَكَ أَبِي. وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَكْسِرُ" فِدَاءً" بِالتَّنْوِينِ إِذَا جَاوَرَ لَامَ الْجَرِّ خَاصَّةً، فَيَقُولُ: فِدَاءً لَكَ، لِأَنَّهُ نَكِرَةٌ يُرِيدُونَ بِهِ مَعْنَى الدُّعَاءِ. وَأَنْشَدَ الْأَصْمَعِيُّ لِلنَّابِغَةِ:
Yani ben onun beytindeyim; bununla şiirde son noktaya ulaştığını kastetmektedir. Yüce Allah'ın: { وَشَدَدْنا أَسْرَهُمْ } “Onların yaratılışlarını sapasağlam kıldık” buyruğundaki esr (الْأَسْرُ) ise yaratılış demektir. Kişinin usresi (أُسْرَة) de onun kabilesi ve yakınlarıdır; zira onlarla güç kazanır. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { تُفادُوهُمْ } buyruğudur. Nâfi, Hamza ve el-Kisâî bu şekilde okumuşlardır. Diğerleri ise fidyeden türeyen “تَفْدُوهُمْ” şeklinde okumuşlardır. el-Fidâ (الْفِدَاءُ), ellerinde bulunan esir karşılığında fidye talep etmektir. el-Cevherî der ki: “Fidâ kelimesinin ilk harfi kesreli olduğunda hem medli hem kasrlı okunabilir (fidâ/fide); fethalı olduğunda ise sadece kasrlıdır (fedâ). Nitekim: ‘Kalk, babam sana feda olsun’ (fedâ) denilir. Araplardan bazıları, özellikle cer harfi olan lâm ile yan yana geldiğinde ‘fidâen leke’ (فِدَاءً لَكَ) diyerek tenvinli ve kesreli okurlar; çünkü dua manasını kastettikleri bir nekredir.” el-Asmaî, en-Nâbiga'nın şu beytini okumuştur:
مَهْلًا فِدَاءً لَكَ الْأَقْوَامُ كُلُّهُمْ ... وَمَا أُثَمِّرُ مِنْ مَالٍ وَمِنْ وَلَدِ
Ağır ol! Bütün kavimler, artırdığım mal ve evlat sana feda olsun!
وَيُقَالُ: فَدَاهُ وَفَادَاهُ إِذَا أَعْطَى فِدَاءَهُ فَأَنْقَذَهُ. وَفَدَاهُ بِنَفْسِهِ، وَفَدَاهُ يَفْدِيهِ إِذَا قَالَ جُعِلْتُ فِدَاكَ. وَتَفَادَوْا، أَيْ فَدَى بَعْضُهُمْ بَعْضًا". وَالْفِدْيَةُ وَالْفِدَى والفداء كله بمعنى واحد.
Şöyle de denir: Bir kimse onun fidyesini verip kurtardığında ‘فَدَاهُ’ ve ‘فَادَاهُ’ denir. ‘فَدَاهُ بِنَفْسِهِ’ [canını ona feda etti] ve bir kimse: “Sana feda olayım” dediğinde ‘فَدَاهُ يَفْدِيهِ’ denir. ‘تَفَادَوْا’ ise ‘birbirlerinin fidyesini verip kurtardılar’ demektir. el-Fidye (الْفِدْيَة), el-fidâ (الْفِدَى) ve el-fidâ’ (الْفِدَاء) kelimelerinin tamamı aynı anlamdadır.
وَفَادَيْتُ نَفْسِي إِذَا أَطْلَقْتَهَا بَعْدَ أَنْ دَفَعْتَ شَيْئًا، بِمَعْنَى فَدَيْتُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْعَبَّاسِ لِلنَّبِيِّ ﷺ: فَادَيْتُ نَفْسِي وَفَادَيْتُ عَقِيلًا. وَهُمَا فِعْلَانِ يَتَعَدَّيَانِ إِلَى مَفْعُولَيْنِ الثَّانِي مِنْهُمَا بِحَرْفِ الْجَرِّ، تَقُولُ: فَدَيْتُ نَفْسِي بِمَالِي وَفَادَيْتُهُ بِمَالِي، قَالَ الشَّاعِرُ:
Bir şey ödeyip kendini kurtardığında ‘فَدَيْتُ’ anlamında ‘فَادَيْتُ نَفْسِي’ dersin. Nitekim el-Abbâs'ın Peygamber ﷺ'e: “Kendimi de Akîl'i de fidye verip kurtardım” sözü de bu kabildendir. Bu iki fiil iki mef'ule geçişli olur; ikincisi harf-i cer ile gelir. Nitekim: ‘Kendimi malımla fidye verip kurtardım’ (فَدَيْتُ نَفْسِي بِمَالِي) ve ‘Onu malımla kurtardım’ (فَادَيْتُهُ بِمَالِي) dersin. Şair şöyle demiştir:
قِفِي فَادِي أَسِيرَكِ إِنَّ قَوْمِي ... وَقَوْمَكِ مَا أَرَى لَهُمُ اجْتِمَاعَا
Dur da esirini fidye ile kurtar! Zira benim kavmimle senin kavminin bir daha bir araya geleceğini sanmıyorum.
الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ"" هُوَ" مبتدأ وهو كناية عن الإخراج، و" مُحَرَّمٌ" خبره، و" إِخْراجُهُمْ" بَدَلٌ مِنْ" هُوَ" وَإِنْ شِئْتَ كَانَ كِنَايَةً عَنِ الْحَدِيثِ وَالْقِصَّةِ، وَالْجُمْلَةُ الَّتِي بَعْدَهُ خَبَرُهُ، أي والامر محرم عليكم إخراجهم. ف" إِخْراجُهُمْ" مبتدأ ثان. و" مُحَرَّمٌ" خَبَرُهُ، وَالْجُمْلَةُ خَبَرٌ عَنْ" هُوَ"، وَفِي" مُحَرَّمٌ" ضَمِيرُ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ يَعُودُ عَلَى الإخراج. ويجوز أن يكون" مُحَرَّمٌ" مبتدأ، و" إِخْراجُهُمْ" مَفْعُولَ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ يَسُدُّ مَسَدَّ خَبَرِ" مُحَرَّمٌ"، وَالْجُمْلَةُ خَبَرٌ عَنْ" هُوَ". وَزَعَمَ الْفَرَّاءُ أَنَّ" هُوَ" عِمَادٌ، وَهَذَا عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ خَطَأٌ لَا مَعْنًى لَهُ، لِأَنَّ الْعِمَادَ لَا يَكُونُ فِي أَوَّلِ الْكَلَامِ. وَيُقْرَأُ" وَهْوَ" بِسُكُونِ الْهَاءِ لِثِقَلِ الضَّمَّةِ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:
Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: { وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ } buyruğudur. { هُوَ } mübtedadır ve çıkarmaktan kinayedir; { مُحَرَّمٌ } onun haberidir, { إِخْراجُهُمْ } ise { هُوَ } zamirinden bedeldir. Dilersen bu zamir durum ve kıssadan kinaye (zamîrü'ş-şe'n) olur, ondan sonraki cümle ise onun haberi olur; yani ‘Durum şudur ki onları çıkarmanız size haram kılınmıştır’ demektir. Bu durumda { إِخْراجُهُمْ } ikinci mübteda, { مُحَرَّمٌ } onun haberi olur; bu isim cümlesi de { هُوَ } zamirinin haberi olur ve { مُحَرَّمٌ } kelimesinde çıkarmaya dönen naib-i fail zamiri bulunur. { مُحَرَّمٌ } kelimesinin mübteda, { إِخْراجُهُمْ } kelimesinin ise { مُحَرَّمٌ } kelimesinin haberi yerine geçen naib-i fail olması ve bu cümlenin { هُوَ } zamirinin haberi olması da caizdir. el-Ferrâ { هُوَ } zamirinin imâd (fasıl zamiri) olduğunu iddia etmiştir; ancak bu Basralılara göre anlamsız bir hatadır, çünkü imâd kelamın başında bulunmaz. Zammelerin ağırlığından ötürü hâ harfinin sükûnu ile “وَهْوَ” şeklinde de okunur; nitekim şair şöyle demiştir:
فَهْوَ لا تنمى رميته ... ما له لَا عُدَّ مِنْ نَفَرِهِ وَكَذَلِكَ
Onun attığı av asla telef olup gitmez, ona ne oldu ki kabilesinden sayılmadı!
إِنْ جِئْتَ بِاللَّامِ وَثُمَّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: كَانَ اللَّهُ تَعَالَى قَدْ أَخَذَ عَلَيْهِمْ أَرْبَعَةَ عُهُودٍ: تَرْكُ الْقَتْلِ، وَتَرْكُ الْإِخْرَاجِ، وَتَرْكُ الْمُظَاهَرَةِ، وَفِدَاءُ أُسَارَاهُمْ، فَأَعْرَضُوا عَنْ كُلِّ مَا أُمِرُوا بِهِ إِلَّا الْفِدَاءَ، فَوَبَّخَهُمُ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ تَوْبِيخًا يُتْلَى فَقَالَ:" أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ" وَهُوَ التَّوْرَاةُ" وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ"!! قُلْتُ: وَلَعَمْرُ اللَّهِ لَقَدْ أَعْرَضْنَا نَحْنُ عَنِ الْجَمِيعِ بِالْفِتَنِ فَتَظَاهَرَ بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ! لَيْتَ بِالْمُسْلِمِينَ، بَلْ بِالْكَافِرِينَ! حَتَّى تَرَكْنَا إِخْوَانَنَا أَذِلَّاءَ صَاغِرِينَ يَجْرِي عَلَيْهِمْ حُكْمُ الْمُشْرِكِينَ، فَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ!. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: فِدَاءُ الْأُسَارَى وَاجِبٌ وَإِنْ لَمْ يَبْقَ دِرْهَمٌ وَاحِدٌ. قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ: تَضَمَّنَتِ الْآيَةُ وُجُوبَ فَكِّ الْأَسْرَى، وَبِذَلِكَ وَرَدَتِ الْآثَارُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ
... Lâfzın başına lâm harfini ve "sümme"yi getirsen de durum böyledir. Bu husus daha önce geçmişti. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Yüce Allah onlardan dört ahit almıştı: Öldürmeyi terk etmek, yurtlarından çıkarmayı terk etmek, [birbirine karşı düşmana] arka çıkmayı terk etmek ve esirlerini fidyeyle kurtarmak. Onlar ise fidyeyle kurtarmak hariç emrolundukları her şeyden yüz çevirdiler. Bunun üzerine Yüce Allah onları [kıyamete kadar] tilavet olunan bir kınamayla kınayarak şöyle buyurdu: { أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ } “Kitabın bir kısmına inanıp” -ki o Tevrat'tır- { وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ } “bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz?” Ben de derim ki: Allah'ın ömrüne yemin olsun ki, fitneler sebebiyle biz bu [ahitlerin] tamamından yüz çevirdik de birbirimize karşı yardımlaştık! Keşke Müslümanlarla [yardımlaşsaydık], bilakis kâfirlerle yardımlaştık! Hatta kardeşlerimizi zelil ve hakir bir vaziyette, üzerlerinde müşriklerin hükmü uygulanır halde [kendi hallerine] terk ettik. Lâ havle velâ kuvvete illâ billâhi'l-Aliyyi'l-Azîm (Pek yüce ve pek büyük olan Allah'tan başka güç ve kuvvet sahibi yoktur)! Âlimlerimiz şöyle demiştir: [Gerekirse elde] tek bir dirhem bile kalmasa esirleri fidyeyle kurtarmak vaciptir. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Bu ayet, esirlerin kurtarılmasının vacip olduğunu ihtiva etmektedir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den onun
فَكَّ الْأُسَارَى وَأَمَرَ بِفَكِّهِمْ، وَجَرَى بِذَلِكَ عَمَلُ الْمُسْلِمِينَ وَانْعَقَدَ بِهِ الْإِجْمَاعُ. وَيَجِبُ فَكُّ الْأُسَارَى مِنْ بَيْتِ الْمَالِ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فَهُوَ فَرْضٌ عَلَى كَافَّةِ الْمُسْلِمِينَ، وَمَنْ قَامَ بِهِ مِنْهُمْ أَسْقَطَ الْفَرْضَ عَنِ الْبَاقِينَ. وَسَيَأْتِي. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا" ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ. وَالْخِزْيُ الْهَوَانُ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَخَزِيَ- بِالْكَسْرِ- يَخْزَى خِزْيًا إِذَا ذَلَّ وَهَانَ. قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: وَقَعَ فِي بَلِيَّةٍ. وَأَخْزَاهُ اللَّهُ، وَخَزِيَ أَيْضًا يَخْزَى خِزَايَةً إِذَا اسْتَحْيَا، فَهُوَ خَزْيَانُ. وَقَوْمٌ خَزَايَا وَامْرَأَةٌ خَزْيَا. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ"" يُرَدُّونَ" بِالْيَاءِ قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ، وَقَرَأَ الْحَسَنُ" تُرَدُّونَ" بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ." إِلى أَشَدِّ الْعَذابِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ" تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ وَكَذَلِكَ:" أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا" الآية، فلا معنى للإعادة." يَوْمَ" منصوب ب" يُرَدُّونَ".
esirleri kurtardığı ve onların kurtarılmasını emrettiği varid olmuştur; Müslümanların uygulaması da böyle cereyan etmiş ve bu hususta icma hasıl olmuştur. Esirleri beytülmâlden kurtarmak vaciptir; şayet beytülmâlde para yoksa bu bütün Müslümanlara farzdır. Onlardan bunu yerine getiren kimse, farzı diğerlerinin üzerinden düşürmüş olur. Bu konu ileride gelecektir. Beşincisi: Yüce Allah'ın: { فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } buyruğudur. Bu cümle mübteda ve haberdir. el-Hizy (الْخِزْيُ), rezillik ve aşağılanmadır. el-Cevherî der ki: Kesre ile ‘خَزِيَ يَخْزَى خِزْيًا’ zelil ve hakir olduğunda söylenir. İbnü's-Sikkît: “Belaya düştü, ‘أَخْزَاهُ اللَّهُ’ ise Allah onu rezil etti demektir. Utandığında da ‘خَزِيَ يَخْزَى خِزَايَةً’ denilir ve bu kimseye hazvân (خَزْيَانُ) denir. Çoğuluna kavmun hazâyâ (خَزَايَا), kadına ise imraetün hazyâ (خَزْيَا) denir” demiştir. Altıncısı: Yüce Allah'ın: { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ } buyruğudur. { يُرَدُّونَ } yâ harfi ile cumhurun kıraatidir; el-Hasan ise muhatap sîgasıyla ve tâ ile “تُرَدُّونَ” okumuştur. { إِلى أَشَدِّ الْعَذابِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } buyruğuna dair açıklamalar daha önce geçmişti. Aynı şekilde: { أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا } ayeti hakkında da açıklamalar geçmişti; bu sebeple tekrara gerek yoktur. { يَوْمَ } zarfı { يُرَدُّونَ } fiiliyle mansubdur.
[سورة البقرة (٢): آية ٨٧]
[Bakara Suresi (2): Ayet 87]
وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَقَفَّيْنا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقاً تَقْتُلُونَ (٨٧)
{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَقَفَّيْنا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقاً تَقْتُلُونَ (٨٧) } “Andolsun biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik ve ardından peş peşe resuller gönderdik. Meryem oğlu Îsâ'ya da apaçık deliller verdik ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik. Nefislerinizin hoşlanmadığı bir şeyle size bir resul geldikçe büyüklük taslamadınız mı? Kimini yalanladınız, kimini de öldürüyorsunuz! (87)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ" يَعْنِي التَّوْرَاةَ." وَقَفَّيْنا" أَيْ أَتْبَعْنَا. وَالتَّقْفِيَةُ: الْإِتْبَاعُ وَالْإِرْدَافُ، مَأْخُوذٌ مِنْ إِتْبَاعِ الْقَفَا وَهُوَ مُؤَخَّرُ الْعُنُقِ. تَقُولُ اسْتَقْفَيْتُهُ إِذَا جِئْتَ مِنْ خَلْفِهِ، وَمِنْهُ سُمِّيَتْ قَافِيَةُ الشِّعْرِ، لِأَنَّهَا تَتْلُو سَائِرَ الْكَلَامِ. وَالْقَافِيَةُ: الْقَفَا، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ: (يَعْقِدُ الشَّيْطَانُ عَلَى قَافِيَةِ رَأْسِ أَحَدِكُمْ). وَالْقَفِيُّ وَالْقَفَاوَةُ: مَا يُدَّخَرُ مِنَ اللَّبَنِ وَغَيْرِهِ لِمَنْ تُرِيدُ إِكْرَامَهُ. وَقَفَوْتُ الرَّجُلَ: قَذَفْتَهُ بِفُجُورٍ. وَفُلَانٌ قِفْوَتِي أَيْ تُهَمَتِي. وَقِفْوَتِي أَيْ خِيرَتِي. قَالَ ابْنُ دُرَيْدٍ كَأَنَّهُ مِنَ الْأَضْدَادِ. قَالَ الْعُلَمَاءُ: وَهَذِهِ الْآيَةُ مِثْلَ قوله تعالى:" ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا ". وَكُلُّ رَسُولٍ جَاءَ بَعْدَ مُوسَى فَإِنَّمَا جَاءَ بإثبات التوراة والامر
Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } “Andolsun biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik” buyruğunda Tevrat kastedilmektedir. { وَقَفَّيْنا } “ve ardından peş peşe gönderdik” ifadesi, birbiri ardınca tâbi kıldık demektir. Takfiye (تَقْفِيَة); ardı sıra göndermek ve peş peşe getirmektir. Bu da enseyi (boynun arkasını) takip etmek kökünden türetilmiştir. Birinin arkasından geldiğin zaman, istakfaytühû (اسْتَقْفَيْتُهُ) dersin. Şiirin kafiyesine de sözün geri kalanını takip edip ardından geldiği için bu isim verilmiştir. Kâfiye (الْقَافِيَةُ) aynı zamanda ense demektir; nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: « يَعْقِدُ الشَّيْطَانُ عَلَى قَافِيَةِ رَأْسِ أَحَدِكُمْ » «Şeytan, birinizin başının kafiyesine (ense köküne) [üç düğüm] atar.» el-Kafiyy (الْقَفِيُّ) ve el-kafâve (الْقَفَاوَةُ) ise, kendisine ikramda bulunmak istediğin kimse için saklanan süt ve benzeri şeylerdir. Kafevtü'r-racüle (قَفَوْتُ الرَّجُلَ) dediğinde, kişiye fısk veya çirkin fiil isnat ettiğin (iftira attığın) anlamına gelir. Fülânün kıfvetî (فُلَانٌ قِفْوَتِي) ise “itham ettiğim kimsedir” anlamına geldiği gibi, aynı zamanda “seçkin kıldığım/tercih ettiğim kimsedir” anlamına da gelir. İbn Düreyd şöyle demiştir: “Bu kelime sanki ezdâddan (zıt anlamlı sözcüklerden) gibidir.” İlim ehli şöyle demiştir: Bu ayet, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا } “Sonra birbiri ardınca peygamberlerimizi gönderdik.” Mûsâ'dan sonra gelen her peygamber, mutlaka Tevrat'ı doğrulamak ve ona [bağlı kalmayı] emretmek...
بِلُزُومِهَا إِلَى عِيسَى ﵇. وَيُقَالُ: رُسُلٌ وَرُسْلٌ لُغَتَانِ، الْأُولَى لُغَةُ الْحِجَازِ، وَالثَّانِيَةُ لُغَةُ تَمِيمٍ، وَسَوَاءٌ كَانَ مُضَافًا أَوْ غَيْرَ مُضَافٍ. وَكَانَ أَبُو عَمْرٍو يُخَفِّفُ إِذَا أَضَافَ إِلَى حَرْفَيْنِ، وَيُثَقِّلُ إِذَا أَضَافَ إِلَى حَرْفٍ وَاحِدٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ" أَيِ الْحُجَجَ وَالدَّلَالَاتِ، وَهِيَ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ فِي" آلِ عِمْرَانَ" وَ" الْمَائِدَةَ"، قَالَهُ ابْنُ عباس." أَيَّدْناهُ" أَيْ قَوَّيْنَاهُ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ" آيَدْنَاهُ" بِالْمَدِّ، وَهُمَا لُغَتَانِ." بِرُوحِ الْقُدُسِ" رَوَى أَبُو مَالِكٍ وَأَبُو صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمَعْمَرٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَا: جِبْرِيلُ ﵇. وَقَالَ حَسَّانُ:
üzere gelmiştir. “Rusül” (رُسُلٌ) ve “rusl” (رُسْلٌ) iki lehçedir; birincisi Hicaz lehçesi, ikincisi ise Temîm lehçesidir; ister muzaf olsun ister muzaf olmasın böyledir. Ebû Amr iki harfe izafe edildiğinde hafifletir, tek bir harfe izafe edildiğinde ise zammeli okurdu. Yüce Allah'ın: { وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ } buyruğu apaçık hüccetler ve deliller demektir; İbn Abbâs'ın belirttiğine göre bunlar Allah'ın “Âl-i İmrân” ve “Mâide” surelerinde zikrettiği mucizelerdir. { أَيَّدْناهُ } yani onu güçlendirdik. Mücâhid ve İbn Muhaysın med ile “آيَدْنَاهُ” şeklinde okumuşlardır ve bunlar iki ayrı lehçedir. { بِرُوحِ الْقُدُسِ } hakkında Ebû Mâlik ve Ebû Sâlih İbn Abbâs'tan, Ma'mer de Katâde'den onların: “Cibrîl (aleyhisselâm)'dır” dediklerini rivayet etmişlerdir. Hassân şöyle demiştir:
وَجِبْرِيلُ رَسُولُ اللَّهِ فِينَا ... وَرُوحُ الْقُدُسِ لَيْسَ بِهِ خَفَاءُ
Allah'ın Resûlü Cebrail aramızdadır; Rûhu'l-Kudüs ise onda hiçbir kapalılık olmayan zattır.
قَالَ النَّحَّاسُ: وَسُمِّيَ جِبْرِيلُ رُوحًا وَأُضِيفَ إِلَى الْقُدُسِ، لِأَنَّهُ كَانَ بِتَكْوِينِ اللَّهِ ﷿ لَهُ رُوحًا مِنْ غَيْرِ وِلَادَةِ وَالِدٍ وَلَدَهُ، وَكَذَلِكَ سُمِّيَ عِيسَى رُوحًا لِهَذَا. وَرَوَى غَالِبُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: الْقُدُسُ هُوَ اللَّهُ ﷿. وَكَذَا قَالَ الْحَسَنُ: الْقُدُسُ هُوَ اللَّهُ، وَرُوحُهُ جِبْرِيلُ. وَرَوَى أَبُو رَوْقٍ عَنِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ:" بِرُوحِ الْقُدُسِ" قَالَ: هُوَ الِاسْمُ الَّذِي كَانَ يُحْيِي بِهِ عِيسَى الْمَوْتَى، وَقَالَهُ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَعُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ، وَهُوَ اسْمُ اللَّهِ الْأَعْظَمِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ الْإِنْجِيلُ، سَمَّاهُ رُوحًا كَمَا سَمَّى اللَّهُ الْقُرْآنَ رُوحًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا ". وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. وَالْقُدُسُ: الطَّهَارَةُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ" أَيْ بِمَا لَا يُوَافِقُهَا وَيُلَائِمُهَا، وَحُذِفَتِ الْهَاءُ لِطُولِ الِاسْمِ، أَيْ بِمَا لَا تَهْوَاهُ." اسْتَكْبَرْتُمْ" عَنْ إِجَابَتِهِ احْتِقَارًا لِلرُّسُلِ، وَاسْتِبْعَادًا لِلرِّسَالَةِ. وَأَصْلُ الْهَوَى الْمَيْلُ إلى الشيء، وبجمع أَهْوَاءً، كَمَا جَاءَ فِي التَّنْزِيلِ، وَلَا يُجْمَعُ أَهْوِيَةً، عَلَى أَنَّهُمْ قَدْ قَالُوا فِي نَدًى أَنْدِيَةٌ، قَالَ الشَّاعِرُ:
en-Nehhâs şöyle demiştir: “Cibrîl'e ruh denilmesi ve kuds kelimesine izafe edilmesi; onu doğuran bir ana-baba olmaksızın doğrudan Allah Azze ve Celle'nin onu ruh olarak yaratması sebebiyledir. Aynı şekilde Îsâ'ya da bu sebeple ruh denilmiştir.” Gâlib b. Ubeydillâh, Mücâhid'den: “el-Kuds, Allah Azze ve Celle'dir” dediğini rivayet etmiştir. el-Hasan da böyle diyerek: “el-Kuds Allah'tır, O'nun ruhu ise Cibrîl'dir” demiştir. Ebû Ravk, ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan: { بِرُوحِ الْقُدُسِ } hakkında: “O, Îsâ'nın ölüleri dirilttiği isimdir” dediğini rivayet etmiştir; Saîd b. Cübeyr ve Ubeyd b. Umeyr de böyle demişlerdir ve o İsm-i Âzam'dır. Kastedilenin İncil olduğu da söylenmiştir; nitekim Yüce Allah: { وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا } “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh vahyettik” buyruğunda Kur'an'ı ruh diye isimlendirdiği gibi onu da ruh diye isimlendirmiştir. Birinci görüş daha açıktır; en doğrusunu Yüce Allah bilir. el-Kuds (الْقُدُسُ), temizlik ve paklık demektir; açıklaması daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: { أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ } buyruğu nefislerinize uymayan ve hoşunuza gitmeyen bir şeyle demektir; ismin uzunluğu sebebiyle hâ zamiri hazfedilmiştir; yani “بِمَا لَا تَهْوَاهُ” takdirindedir. { اسْتَكْبَرْتُمْ } resulleri hakir görüp peygamberliği uzak sayarak ona icabet etmekten kibirlendiniz. el-Hevâ (الْهَوَى) kelimesinin aslı bir şeye meyletmektir; Kur'an'da geldiği gibi çoğulu “ehvâ” (أَهْوَاء) şeklinde gelir; her ne kadar “nedâ - endiye” demiş olsalar da bunun çoğulu “ehviye” şeklinde gelmez. Şair şöyle demiştir:
فِي لَيْلَةٍ مِنْ جُمَادَى ذَاتِ أَنْدِيَةٍ ... لَا يُبْصِرُ الْكَلْبُ فِي ظَلْمَائِهَا الطنبا
Cümâdâ [ayının] çiyli/yağmurlu bir gecesinde... / [Öyle ki] köpek o gecenin karanlığında çadır ipini bile göremez.
قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَهُوَ شَاذٌّ وَسُمِّيَ الْهَوَى هَوًى لِأَنَّهُ يَهْوِي بِصَاحِبِهِ إِلَى النَّارِ، وَلِذَلِكَ لَا يُسْتَعْمَلُ فِي الْغَالِبِ إِلَّا فِيمَا لَيْسَ بِحَقٍّ وَفِيمَا لَا خَيْرَ فِيهِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ مِنْ ذَلِكَ. وَقَدْ يُسْتَعْمَلُ فِي الْحَقِّ، وَمِنْهُ قَوْلُ عُمَرَ ﵁ فِي أُسَارَى بَدْرٍ: فَهَوِيَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَا قَالَ أَبُو بَكْرٍ وَلَمْ يَهْوَ مَا قُلْتُ. وَقَالَتْ عَائِشَةُ لِلنَّبِيِّ ﷺ فِي صَحِيحِ الْحَدِيثِ: وَاللَّهِ مَا أَرَى رَبَّكَ إِلَّا يُسَارِعُ فِي هَوَاكَ. أَخْرَجَهُمَا مُسْلِمٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ"" فَفَرِيقاً" مَنْصُوبٌ بِ" كَذَّبْتُمْ"، وَكَذَا" وَفَرِيقاً تَقْتُلُونَ" فَكَانَ مِمَّنْ كَذَّبُوهُ عِيسَى وَمُحَمَّدٌ ﵉، وَمِمَّنْ قَتَلُوهُ يَحْيَى وَزَكَرِيَّا ﵉، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ في" سبحان " إن شاء الله تعالى.
el-Cevherî: “Bu şâzz bir kullanımdır” der. Hevâya (الْهَوَى) hevâ denilmesi, sahibini ateşe düşürmesi (yehvi) sebebiyledir. Bundan dolayı çoğunlukla hak olmayan ve içinde hayır bulunmayan şeyler hakkında kullanılır; bu ayet de bu kabildendir. Bazen hak hakkında da kullanılır; nitekim Ömer (radıyallâhu anh)'ın Bedir esirleri hakkındaki şu sözü bundandır: “Resûlullah ﷺ Ebû Bekir'in söylediğini arzu etti (heviye), benim söylediğimi ise arzu etmedi.” Sahih hadiste Âişe'nin de Peygamber ﷺ'e: “Vallahi Rabbinin senin arzunu (hevâke) yerine getirmekte acele ettiğinden başka bir şey görmüyorum” dediği sabittir. Bu iki rivayeti Müslim tahric etmiştir. Yüce Allah'ın: { فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ } buyruğundaki { فَفَرِيقاً } kelimesi { كَذَّبْتُمْ } fiili ile nasbedilmiştir; aynı şekilde { وَفَرِيقاً تَقْتُلُونَ } da böyledir. Yalanladıkları peygamberlerden biri Îsâ ve Muhammed (aleyhimesselâm), öldürdüklerinden biri ise -inşallah Yüce Allah izin verirse “Sübhân (İsrâ) Suresi”nde açıklaması geleceği üzere- Yahyâ ve Zekeriyyâ (aleyhimesselâm) idi.
[سورة البقرة (٢): آية ٨٨]
[Bakara Suresi (2): Ayet 88]
وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلاً مَا يُؤْمِنُونَ (٨٨)
{ وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلاً ما يُؤْمِنُونَ (٨٨) } “Ve dediler ki: «Kalplerimiz örtülüdür/kılıflıdır.» Bilakis, küfürleri sebebiyle Allah onları lanetlemiştir; bu yüzden pek az inanırlar. (88)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَقالُوا" يَعْنِي الْيَهُودَ" قُلُوبُنا غُلْفٌ" بِسُكُونِ اللَّامِ جَمْعُ أَغْلَفَ، أي عليها أغطية. وهو مثل قول:" قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ " أَيْ فِي أَوْعِيَةٍ. قَالَ مُجَاهِدٌ:" غُلْفٌ" عَلَيْهَا غِشَاوَةٌ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: عَلَيْهَا طَابَعٌ. وَحَكَى أَهْلُ اللُّغَةِ غَلَّفْتُ السَّيْفَ جَعَلْتَ لَهُ غِلَافًا، فَقُلِبَ أَغْلَفَ، أَيْ مَسْتُورٌ عَنِ الْفَهْمِ وَالتَّمْيِيزِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْأَعْرَجُ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ" غُلُفٌ" بِضَمِّ اللَّامِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيْ قُلُوبُنَا مُمْتَلِئَةٌ عِلْمًا لَا تَحْتَاجُ إِلَى عِلْمِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَلَا غَيْرِهِ. وَقِيلَ: هُوَ جَمْعُ غِلَافٍ. مِثْلَ خِمَارٍ وَخُمُرٍ، أَيْ قُلُوبُنَا أَوْعِيَةٌ لِلْعِلْمِ فَمَا بَالُهَا لَا تَفْهَمُ عَنْكَ وَقَدْ وَعَيْنَا عِلْمًا كَثِيرًا! وَقِيلَ: الْمَعْنَى فَكَيْفَ يَعْزُبُ عَنْهَا عِلْمُ مُحَمَّدٍ ﷺ. فَرَدَّ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ:" بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ" ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ السَّبَبَ فِي نُفُورِهِمْ عَنِ الْإِيمَانِ إِنَّمَا هُوَ أَنَّهُمْ لُعِنُوا بِمَا تَقَدَّمَ مِنْ كُفْرِهِمْ وَاجْتِرَائِهِمْ، وَهَذَا هُوَ الْجَزَاءُ عَلَى الذَّنْبِ بِأَعْظَمَ مِنْهُ. وَأَصْلُ اللَّعْنِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الطَّرْدُ وَالْإِبْعَادُ. وَيُقَالُ لِلذِّئْبِ: لَعِينٌ. وَلِلرَّجُلِ الطَّرِيدِ: لَعِينٌ، وَقَالَ الشَّمَّاخُ:
Yüce Allah'ın: { وَقالُوا } yani Yahudiler dediler ki: { قُلُوبُنا غُلْفٌ } lâm harfinin sükûnu ile ağlef (أَغْلَف) kelimesinin çoğuludur; yani kalplerimiz üzerinde örtüler vardır demektir. Bu, onların: { قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ } “Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler/kılıflar içindedir” sözü gibidir. Mücâhid: “{ غُلْفٌ }, üzerinde perde bulunan demektir” demiştir. İkrime ise: “Üzerinde mühür vardır demektir” demiştir. Dil ehli: “Kılıcın kılıfını yaptığında ‘غَلَّفْتُ السَّيْفَ’ dersin, dolayısıyla ağlef kalp de anlama ve ayırt etmeye karşı perdelenmiş kalp demektir” diye açıklamıştır. İbn Abbâs, el-A'rec ve İbn Muhaysın lâm harfinin zammesiyle “غُلُفٌ” okumuşlardır. İbn Abbâs: “Yani kalplerimiz ilimle doludur; Muhammed ﷺ'in ne de başkasının ilmine ihtiyacı yoktur” demiştir. Hımâr (خِمَار) kelimesinin çoğulunun humur (خُمُر) olması gibi gılâf (غِلَاف) kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir; yani “Kalplerimiz ilim kaplarıdır, bunca çok ilmi kavramışken nasıl olur da senin sözünü anlamaz!” demektir. “Muhammed ﷺ'in ilmi kalplerimizden nasıl gizli kalabilir ki?” manasında olduğu da söylenmiştir. Bunun üzerine Yüce Allah onlara şu sözüyle cevap vermiştir: { بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلاً ما يُؤْمِنُونَ } “Bilakis, küfürleri sebebiyle Allah onları lanetlemiştir; bu yüzden pek az inanırlar.” Sonra onların imandan kaçınmalarının sebebinin, daha önceki küfürleri ve cüretkârlıkları sebebiyle lanetlenmiş olmaları olduğunu beyan etmiştir; bu ise bir günahın cezasının daha büyüğüyle verilmesidir. Lanetin (el-la'n) Arap kelamındaki asıl manası kovmak ve uzaklaştırmaktır. Kurda laîn (لَعِين), kovulmuş adama da laîn denir. eş-Şemmâh şöyle demiştir:
ذَعَرْتُ بِهِ الْقَطَا وَنَفَيْتُ عَنْهُ ... مقام الذئب كالرجل اللعين
“Onunla bağırtlak kuşlarını ürküttüm ve lânetlenmiş (kovulmuş) bir adam gibi olan kurdun mekânını ondan uzaklaştırdım.”
وَوَجْهُ الْكَلَامِ: مَقَامُ الذِّئْبِ اللَّعِينِ كَالرَّجُلِ، فَالْمَعْنَى أَبْعَدَهُمُ اللَّهُ مِنْ رَحْمَتِهِ. وَقِيلَ: مِنْ تَوْفِيقِهِ وَهِدَايَتِهِ. وَقِيلَ: مِنْ كُلِّ خَيْرٍ، وَهَذَا عَامٌّ." فَقَلِيلًا" نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، تَقْدِيرُهُ فَإِيمَانًا قَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ. وَقَالَ مَعْمَرٌ: الْمَعْنَى لَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا بِقَلِيلٍ مِمَّا فِي أَيْدِيهِمْ وَيَكْفُرُونَ بِأَكْثَرِهِ، ويكون" فَقَلِيلًا" منصوب بنزع حرف الصفة. و" ما" صِلَةٌ، أَيْ فَقَلِيلًا يُؤْمِنُونَ. وَقَالَ الْوَاقِدِيُّ: مَعْنَاهُ لَا يُؤْمِنُونَ قَلِيلًا وَلَا كَثِيرًا، كَمَا تَقُولُ: مَا أَقَلَّ مَا يَفْعَلُ كَذَا، أَيْ لَا يَفْعَلُهُ أَلْبَتَّةَ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: تَقُولُ الْعَرَبُ مَرَرْنَا بِأَرْضٍ قَلَّ مَا تُنْبِتُ الْكُرَّاثَ وَالْبَصَلَ، أَيْ لا تنبت شيئا.
Sözün düzgün şekli: Kovulmuş kurdun durduğu yer tıpkı kovulmuş adam gibidir, şeklindedir. Mana şudur: Allah onları rahmetinden uzaklaştırmıştır. Tevfik ve hidayetinden uzaklaştırmıştır da denilmiştir. Her türlü hayırdan uzaklaştırmıştır da denilmiştir ki bu umumi bir manadır. { فَقَلِيلاً } kelimesi mahzuf bir masdarın sıfatıdır; takdiri: “Artık onlar pek az bir imanla inanırlar” (فَإِيمَانًا قَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ) şeklindedir. Ma'mer şöyle demiştir: Manası; onlar ellerindekinin pek azına inanırlar, çoğunu ise inkâr ederler; bu durumda { فَقَلِيلاً } sıfat harf-i cerrinin hazfiyle nasbedilmiştir. “مَا” ise zâiddir (sıladır); yani: “Pek az inanırlar” demektir. el-Vâkıdî: “Bunun anlamı, ne az ne çok hiçbir şekilde inanmazlar demektir; nitekim sen: ‘Falan kimse falan şeyi ne kadar da az yapar’ dersin ki, yani onu kesinlikle yapmaz demektir” demiştir. el-Kisâî ise şöyle demiştir: Araplar: “Pırasa ve soğanı pek az bitiren bir toprağa uğradık” derler ki; yani hiçbir şey bitirmez demektir.
[سورة البقرة (٢): آية ٨٩]
[Bakara Suresi (2): Ayet 89]
وَلَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ (٨٩)
{ وَلَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ (٨٩) } “Yanlarındakini doğrulayıcı olarak Allah katından onlara bir Kitap geldiği zaman -ki daha önce inkâr edenlere karşı fetih/yardım isteyip duruyorlardı- işte tanıdıkları o şey kendilerine gelince onu inkâr ettiler. Artık Allah'ın laneti kâfirlerin üzerinedir. (89)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَمَّا جاءَهُمْ" يَعْنِي الْيَهُودَ." كِتابٌ" يَعْنِي الْقُرْآنَ." مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ" نَعْتٌ لِكِتَابٍ، وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ نَصْبُهُ عَلَى الْحَالِ، وَكَذَلِكَ هُوَ فِي مُصْحَفِ أُبَيٍّ بِالنَّصْبِ فِيمَا رُوِيَ." لِما مَعَهُمْ" يَعْنِي التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ يُخْبِرُهُمْ بِمَا فيهما." وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ" أَيْ يَسْتَنْصِرُونَ. وَالِاسْتِفْتَاحُ الِاسْتِنْصَارُ. اسْتَفْتَحْتُ: اسْتَنْصَرْتُ. وَفِي الْحَدِيثِ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَسْتَفْتِحُ بِصَعَالِيكِ الْمُهَاجِرِينَ، أَيْ يَسْتَنْصِرُ بِدُعَائِهِمْ وَصَلَاتِهِمْ. وَمِنْهُ" فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ ". والنصر: فتح شي مُغْلَقٍ، فَهُوَ يَرْجِعُ إِلَى قَوْلِهِمْ فَتَحْتُ الْبَابَ. وَرَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (إنما نَصَرَ اللَّهُ هَذِهِ الْأُمَّةَ بِضُعَفَائِهَا بِدَعْوَتِهِمْ وَصَلَاتِهِمْ وَإِخْلَاصِهِمْ). وَرَوَى النَّسَائِيُّ أَيْضًا عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يقول:
Yüce Allah'ın: { وَلَمَّا جاءَهُمْ } “Onlara geldiği zaman” buyruğunda kastedilenler Yahudilerdir. { كِتابٌ } “Bir Kitap” ile Kur'ân kastedilmektedir. { مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ } “Allah katından doğrulayıcı olarak” ifadesindeki [musaddıkun / مُصَدِّقٌ kelimesi], "kitâb" kelimesinin sıfatıdır. Kur'ân dışındaki [kelâmda] hal olarak nasb edilmesi de caizdir; nitekim rivayet edildiğine göre Übeyy'in mushafında da nasb iledir. { لِما مَعَهُمْ } “Yanlarındakini” ifadesi Tevrat ve İncil'i kastetmekte olup onlara bu iki kitaptaki şeyleri haber vermektedir. { وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ } “-ki daha önce fetih/yardım isteyip duruyorlardı-” yani yardım diliyorlardı. İstiftâh (اِسْتِفْتَاح), yardım istemek (istinṣâr / اِسْتِنْصَار) demektir. "İsteftahtü" (اسْتَفْتَحْتُ), yardım istedim demektir. Hadiste şöyle geçmektedir: « كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَسْتَفْتِحُ بِصَعَالِيكِ الْمُهَاجِرِينَ » «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Muhacirlerin fakirleri vesilesiyle fetih/yardım isterdi» yani onların duası ve namazı ile yardım dilerdi. { فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ } “Belki de Allah bir fetih (zafer) veya katından bir emir getirir” [ayeti] de bu köktendir. Nasr (yardım/zafer), kapalı bir şeyin açılması (fethi) demektir; dolayısıyla bu, [Arapçadaki] "kapıyı açtım" sözüne dayanmaktadır. Nesâî'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إنما نَصَرَ اللَّهُ هَذِهِ الْأُمَّةَ بِضُعَفَائِهَا بِدَعْوَتِهِمْ وَصَلَاتِهِمْ وَإِخْلَاصِهِمْ » «Allah bu ümmete ancak zayıfları sebebiyle; onların duası, namazı ve ihlası hürmetine yardım etmiştir.» Nesâî ayrıca Ebû'd-Derdâ'dan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim:
(أَبْغُونِي الضَّعِيفَ فَإِنَّكُمْ إِنَّمَا تُرْزَقُونَ وَتُنْصَرُونَ بِضُعَفَائِكُمْ". قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَتْ يَهُودُ خَيْبَرَ تُقَاتِلُ غَطَفَانَ فَلَمَّا الْتَقَوْا هُزِمَتْ يَهُودُ، فَعَادَتْ يَهُودُ بِهَذَا الدُّعَاءِ وَقَالُوا: إِنَّا نَسْأَلُكَ بِحَقِّ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي وَعَدْتَنَا أَنْ تُخْرِجَهُ لَنَا فِي آخِرِ الزَّمَانِ إِلَّا تَنْصُرُنَا عَلَيْهِمْ. قَالَ: فَكَانُوا إِذَا الْتَقَوْا دَعَوْا بِهَذَا الدُّعَاءِ فَهَزَمُوا غَطَفَانَ، فَلَمَّا بُعِثَ النَّبِيُّ ﷺ كَفَرُوا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا" أَيْ بِكَ يَا مُحَمَّدُ، إِلَى قَوْلِهِ:" فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ". قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَمَّا جاءَهُمْ" جَوَابُ" لَمَّا" الْفَاءُ وَمَا بَعْدَهَا فِي قَوْلِهِ:" فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا" في قول الفراء، وجواب" فَلَمَّا" الثَّانِيَةِ" كَفَرُوا". وَقَالَ الْأَخْفَشُ سَعِيدٌ: جَوَابُ" لَمَّا" مَحْذُوفٌ لِعِلْمِ السَّامِعِ، وَقَالَهُ الزَّجَّاجُ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: جواب" فَلَمَّا" في قوله:" كَفَرُوا"، وأعيدت" فَلَمَّا" الثَّانِيَةُ لِطُولِ الْكَلَامِ. وَيُفِيدُ ذَلِكَ تَقْرِيرَ الذَّنْبِ وتأكيدا له.
(Bana zayıfları arayın; çünkü siz ancak zayıflarınız hürmetine rızıklandırılır ve yardım görürsünüz). İbn Abbâs şöyle demiştir: Hayber Yahudileri Gatafân ile savaşıyorlardı. Karşılaştıklarında Yahudiler hezimete uğradı; bunun üzerine Yahudiler şu duaya sarılarak: “Allah'ım! Âhir zamanda bizim için çıkaracağını vaat ettiğin o ümmî peygamber hakkı için senden onlara karşı bize yardım etmeni diliyoruz” dediler. İbn Abbâs dedi ki: Onlar ne zaman karşılaşsalar bu duayı ederler ve Gatafân'ı hezimete uğratırlardı. Fakat Peygamber ﷺ gönderilince onu inkâr ettiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا } yani “Ey Muhammed! Seninle yardım diliyorlardı” ayetinden { فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ } kısmına kadar olan ayeti indirdi. Yüce Allah'ın: { وَلَمَّا جاءَهُمْ } buyruğundaki birinci “lemmâ” (لَمَّا) edatının cevabı; el-Ferrâ'nın görüşüne göre { فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا } ifadesindeki fâ harfi ile ondan sonrası, ikinci “fe-lemmâ”nın cevabı ise { كَفَرُوا } kısmıdır. el-Ahfeş Saîd ise: “Birinci ‘lemmâ’nın cevabı muhatabın malumu olduğu için hazfedilmiştir” demiştir; ez-Zeccâc da böyle söylemiştir. el-Müberred ise şöyle demiştir: “Lemmâ”nın cevabı { كَفَرُوا } fiilidir; aradaki sözün uzaması sebebiyle ikinci “fe-lemmâ” tekrarlanmıştır. Bu ise günahın ikrarını ve teyidini ifade eder.
[سورة البقرة (٢): آية ٩٠]
[Bakara Suresi (2): Ayet 90]
بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْياً أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ (٩٠)
{ بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْياً أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ (٩٠) } “Allah'ın kullarından dilediğine lütfundan indirmesini çekemeyerek, Allah'ın indirdiğini inkâr etmekle kendilerini karşılığında sattıkları şey ne kötüdür! Bu yüzden gazap üstüne gazaba uğradılar. Kâfirler için alçaltıcı bir azap vardır. (90)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" بِئْسَمَا اشْتَرَوْا" بِئْسَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ مُسْتَوْفِيَةٌ لِلذَّمِّ، كَمَا أَنَّ" نِعْمَ" مُسْتَوْفِيَةٌ لِلْمَدْحِ. وَفِي كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا أَرْبَعُ لُغَاتٍ: بِئْسَ بَئْسَ بَئِسَ بِئِسَ. نِعْمَ نَعْمَ نَعِمَ نِعِمَ. وَمَذْهَبُ سِيبَوَيْهِ أَنَّ" مَا" فَاعِلَةُ بِئْسَ، وَلَا تَدْخُلُ إِلَّا عَلَى أَسْمَاءِ الْأَجْنَاسِ وَالنَّكِرَاتِ. وَكَذَا نِعْمَ، فَتَقُولُ نِعْمَ الرَّجُلُ زَيْدٌ، وَنِعْمَ رَجُلًا زَيْدٌ، فَإِذَا كَانَ مَعَهَا اسْمٌ بِغَيْرِ أَلِفٍ وَلَامٍ فَهُوَ نَصْبٌ أَبَدًا، فَإِذَا كَانَ فِيهِ أَلِفٌ وَلَامٌ فَهُوَ رَفْعٌ أَبَدًا، وَنَصْبُ رَجُلٍ عَلَى التَّمْيِيزِ. وَفِي نِعْمَ مُضْمَرٌ عَلَى شَرِيطَةِ التَّفْسِيرِ، وَزَيْدٌ مَرْفُوعٌ عَلَى وَجْهَيْنِ: عَلَى خَبَرِ ابْتِدَاءٍ مَحْذُوفٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ مَنِ الْمَمْدُوحِ؟ قُلْتَ هُوَ زَيْدٌ، وَالْآخَرُ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَمَا قَبْلَهُ خَبَرُهُ. وَأَجَازَ أَبُو عَلِيٍّ أَنْ تَلِيَهَا" مَا" مَوْصُولَةً وَغَيْرَ مَوْصُولَةٍ مِنْ حَيْثُ كَانَتْ مُبْهَمَةً تقع على الكثرة ولا تخص واحدا
Yüce Allah'ın: { بِئْسَمَا اشْتَرَوْا } “Kendilerini karşılığında sattıkları şey ne kötüdür!” buyruğuna gelince; Arapların kelâmında “bi’se” (بِئْسَ), “ni‘me”nin (نِعْمَ) övgünün bütün anlamlarını kapsadığı gibi yerginin bütün anlamlarını tam olarak kapsar. Bunların her birinde dört lügat (söyleyiş biçimi) vardır: Bi’se, ba’se, beise, biise (بِئْسَ بَئْسَ بَئِسَ بِئِسَ); ni‘me, na‘me, naime, ni‘ime (نِعْمَ نَعْمَ نَعِمَ نِعِمَ). Sîbeveyh'in mezhebine göre { ما } kelimesi “bi’se” fiilinin fâilidir; [bu fiiller] cins isimler ve belirsiz (nekre) isimlerden başkasının üzerine dâhil olmaz. “Ni‘me” de böyledir; nitekim şöyle dersin: “نِعْمَ الرَّجُلُ زَيْدٌ” (Zeyd ne güzel adamdır) ve “نِعْمَ رَجُلًا زَيْدٌ” (Zeyd, adam olarak ne güzeldir). Şayet onunla birlikte elif ve lâmsız bir isim bulunursa o daima mansûbdur. Eğer onda elif ve lâm varsa daima merfûdur. “رَجُلًا” kelimesinin mansûb oluşu temyîz sebebiyledir. “Ni‘me” fiilinde ise [sonradan gelecek] açıklama şartına bağlı olarak gizli bir zamir vardır. “Zeyd” kelimesi iki vecih üzere merfûdur: [Birincisi], hazfedilmiş bir mübtedânın haberi olarak; sanki “Övülen kimdir?” denilmiş de sen “O Zeyd'dir” demişsin gibidir. Diğeri ise mübteda oluşu sebebiyledir ki kendisinden önceki kısım da onun haberidir. Ebû Alî ise { ما } kelimesinin, müphem olup çokluğa delalet etmesi ve...
بِعَيْنِهِ، وَالتَّقْدِيرُ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ: بِئْسَ الشَّيْءُ اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا. فَ" أَنْ يَكْفُرُوا" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهُ فِيمَا قَبْلَهُ، كَقَوْلِكَ: بِئْسَ الرَّجُلُ زَيْدٌ، وَ" مَا" عَلَى هَذَا الْقَوْلِ مَوْصُولَةٌ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ:" مَا" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى التَّمْيِيزِ، كَقَوْلِكَ: بِئْسَ رَجُلًا زَيْدٌ، فَالتَّقْدِيرُ بِئْسَ شَيْئًا أَنْ يَكْفُرُوا. فَ" اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ" عَلَى هَذَا الْقَوْلِ صِفَةُ" ما". وقال الفراء:" بِئْسَمَا" بجملته شي وَاحِدٌ رُكِّبَ كَحَبَّذَا. وَفِي هَذَا الْقَوْلِ اعْتِرَاضٌ، لِأَنَّهُ يَبْقَى فِعْلٌ بِلَا فَاعِلٍ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ:" ما" و" اشْتَرَوْا" بِمَنْزِلَةِ اسْمٍ وَاحِدٍ قَائِمٍ بِنَفْسِهِ، وَالتَّقْدِيرُ بِئْسَ اشْتِرَاؤُهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا. وَهَذَا مَرْدُودٌ، فَإِنَّ نِعْمَ وَبِئْسَ لَا يَدْخُلَانِ عَلَى اسْمٍ مُعَيَّنٍ مُعَرَّفٍ، وَالشِّرَاءُ قَدْ تَعَرَّفَ بِإِضَافَتِهِ إِلَى الضَّمِيرِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَأَبْيَنُ هَذِهِ الْأَقْوَالِ قَوْلُ الْأَخْفَشِ وَسِيبَوَيْهِ. قَالَ الْفَرَّاءُ وَالْكِسَائِيُّ:" أَنْ يَكْفُرُوا" إِنْ شِئْتَ كَانَتْ" أَنْ" فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ رَدًّا عَلَى الْهَاءِ فِي بِهِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: أَيِ اشْتَرَوْا أَنْفُسَهُمْ بِأَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ. فَاشْتَرَى بِمَعْنَى بَاعَ وَبِمَعْنَى ابْتَاعَ، وَالْمَعْنَى: بِئْسَ الشَّيْءُ الَّذِي اخْتَارُوا لِأَنْفُسِهِمْ حَيْثُ اسْتَبْدَلُوا الْبَاطِلَ بِالْحَقِّ، وَالْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" بَغْياً" مَعْنَاهُ حَسَدًا، قَالَهُ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ، وَهُوَ مَفْعُولٌ مِنْ أَجْلِهِ، وَهُوَ عَلَى الْحَقِيقَةِ مَصْدَرٌ. الْأَصْمَعِيُّ: وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ: قَدْ بَغَى الْجُرْحُ إِذَا فَسَدَ. وَقِيلَ: أَصْلُهُ الطَّلَبُ، وَلِذَلِكَ سُمِّيَتِ الزَّانِيَةُ بَغِيًّا." أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ لِأَنْ يُنَزِّلَ، أَيْ لِأَجْلِ إِنْزَالِ اللَّهِ الْفَضْلَ عَلَى نَبِيِّهِ ﷺ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ" أَنْ يُنْزِلَ" مُخَفَّفًا، وَكَذَلِكَ سَائِرُ مَا فِي الْقُرْآنِ، إِلَّا" وَما نُنَزِّلُهُ" فِي" الْحِجْرِ "، وَفِي" الْأَنْعَامِ"" عَلى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً ". قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَباؤُ" أَيْ رَجَعُوا، وَأَكْثَرُ مَا يُقَالُ فِي الشَّرِّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ." بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ" تَقَدَّمَ مَعْنَى غَضَبِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، وَهُوَ عِقَابُهُ، فَقِيلَ: الْغَضَبُ الْأَوَّلُ لِعِبَادَتِهِمُ الْعِجْلَ، وَالثَّانِي لِكُفْرِهِمْ بِمُحَمَّدٍ ﷺ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: لِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِعِيسَى ثُمَّ كَفَرُوا بِمُحَمَّدٍ، يَعْنِي الْيَهُودَ. وَرَوَى سَعِيدٌ عَنْ قَتَادَةَ: الْأَوَّلُ لكفرهم
[belirli bir şeyin] bizzat kendisine [dahil olmaz]. Sîbeveyh'e göre takdir şöyledir: “Bi'se'ş-şey'u'şterev bihî enfüsehüm en yekfürû” (Kendisi karşılığında nefislerini sattıkları inkâr etmeleri ne kötü bir şeydir!). Dolayısıyla { أَنْ يَكْفُرُوا } mübtedâ olarak merfû konumundadır; haberi ise kendisinden önceki kısımdır. Tıpkı senin: “Bi'se'r-raculü Zeydün” (Zeyd ne kötü bir adamdır) demen gibi. Bu görüşe göre { ما }, ism-i mevsûldür. el-Ahfeş ise şöyle demiştir: { ما }, temyiz olarak mansûb konumundadır; tıpkı senin: “Bi'se racülen Zeydün” (Zeyd, adamlık bakımından ne kötüdür) demen gibi. Buna göre takdir: “Bi'se şey'en en yekfürû” (İnkâr etmeleri, şey olarak ne kötüdür!) şeklindedir. Bu görüşe göre { اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ }, { ما }'nın sıfatıdır. el-Ferrâ şöyle demiştir: { بِئْسَمَا } bütünüyle, tıpkı { حَبَّذَا } gibi terkip edilmiş tek bir kelimedir. Ancak bu görüşe itiraz edilmiştir; çünkü bu durumda failsiz bir fiil kalmaktadır. el-Kisâî ise şöyle demiştir: { ما } ve { اشْتَرَوْا }, tek bir müstakil isim konumundadır; takdiri de: “Bi'se'ştirâuhum en yekfürû” (İnkâr etmeleri, onların alışverişi olarak ne kötüdür) şeklindedir. Fakat bu [görüş] reddedilmiştir; zira “ni'me” ve “bi'se”, muayyen ve marife bir ismin başına gelmez; buradaki satın alma (iş-şirâ') ise zamire muzâf kılınarak marife olmuştur. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu görüşlerin en açığı, el-Ahfeş ve Sîbeveyh'in görüşüdür. el-Ferrâ ve el-Kisâî şöyle demiştir: İstersen { أَنْ يَكْفُرُوا } ifadesindeki { أَنْ }, { بِهِ }'deki zamire bedel kılınarak mecrûr (hafz) konumunda da olabilir. el-Ferrâ: “Yani 'Nefislerini, Allah'ın indirdiğini inkâr etmek karşılığında sattılar' demektir” demiştir. “İşterâ” (اشْتَرَى) hem 'sattı' hem de 'satın aldı' manasına gelir. Anlam şöyledir: Bâtılı hakka, küfrü de imana değişmekle kendileri için seçtikleri şey ne kötüdür! Yüce Allah'ın: { بَغْياً } buyruğunun manası “haset ederek” demektir; bunu Katâde ve es-Süddî söylemiştir. Bu kelime mef'ûlün lieclihdir ve hakikatte bir masdardır. el-Asmaî şöyle der: Bu kelime, Arapların yara bozulup iltihaplandığı zaman söyledikleri: “Kad beğa'l-curhu” (قَدْ بَغَى الْجُرْحُ) sözünden alınmadır. Aslının “talep etmek” olduğu da söylenmiştir; bundan dolayı zinakâr kadına “bağiyye” (بَغِيّ) denilmiştir. { أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ } ifadesi mansûb konumundadır; yani “li en yünezzile” (indirmesinden dolayı), yani Allah'ın peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem lütfunu indirmesi sebebiyle demektir. İbn Kesîr, Ebû Amr, Ya'kûb ve İbn Muhaysın; Hicr Suresi'ndeki: { وَما نُنَزِّلُهُ } ve En'âm Suresi'ndeki: { عَلى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً } ayetleri müstesna olmak üzere, Kur'an'daki diğer bütün yerlerde olduğu gibi bunu da şeddesiz (tahfif ile) { أَنْ يُنْزِلَ } şeklinde okumuşlardır. Yüce Allah'ın: { فَباؤُ } buyruğu “döndüler” demektir; çoğunlukla şer durumunda kullanılır ve [açıklaması] daha önce geçmişti. { بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ } buyruğuna gelince; Allah'ın onlara olan gazabının anlamı daha önce geçmişti; o da O'nun cezalandırmasıdır. Şöyle denilmiştir: İlk gazap buzağıya tapmalarından ötürü, ikincisi ise Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem inkâr etmelerinden ötürüdür; bunu İbn Abbâs söylemiştir. İkrime ise: “Çünkü onlar önce Îsâ'yı inkâr ettiler, sonra da Muhammed'i inkâr ettiler” demiştir; yani Yahudileri kastetmiştir. Saîd'in Katâde'den rivayet ettiğine göre ise: Birincisi
بِالْإِنْجِيلِ، وَالثَّانِي لِكُفْرِهِمْ بِالْقُرْآنِ. وَقَالَ قَوْمٌ: الْمُرَادُ التأييد وَشِدَّةُ الْحَالِ عَلَيْهِمْ، لَا أَنَّهُ أَرَادَ غَضَبَيْنِ معللين بمعصيتين. و" مُهِينٌ" مَأْخُوذٌ مِنَ الْهَوَانِ، وَهُوَ مَا اقْتَضَى الْخُلُودَ فِي النَّارِ دَائِمًا بِخِلَافِ خُلُودِ الْعُصَاةِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَإِنَّ ذَلِكَ تَمْحِيصٌ لَهُمْ وَتَطْهِيرٌ، كَرَجْمِ الزَّانِي وَقَطْعِ يَدِ السَّارِقِ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي سُورَةِ" النِّسَاءِ " مِنْ حَدِيثِ أَبِي سعيد الخدري، إن شاء الله تعالى.
İncil'i inkâr etmeleri sebebiyle, ikincisi ise Kur'an'ı inkâr etmeleri sebebiyledir. Bir grup ise şöyle demiştir: Kastedilen, iki ayrı günaha bağlanan iki gazap değil, azabın sürekliliği ve durumlarının şiddetidir. “Muhîn” (مُهِينٌ) ise “hevân” (aşağılanma ve alçalma) kelimesinden alınmıştır; bu da cehennemde ebedî kalmayı gerektiren durumdur. Müslümanlardan olan günahkârların [cehennemde] kalması ise böyle değildir; çünkü bu onlar için -tıpkı zina edenin recmedilmesi ve hırsızın elinin kesilmesi gibi- bir arınma ve temizlenmedir. Nitekim bunun açıklaması Ebû Saîd el-Hudrî'nin hadisinden, Nisâ Suresi'nde inşâallahu teâlâ gelecektir.
[سورة البقرة (٢): آية ٩١]
[Bakara Suresi (2): Ayet 91]
وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩١)
{ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩١) } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine iman edin' denildiğinde: 'Biz bize indirilene iman ederiz' derler ve ondan sonrasını inkâr ederler. Halbuki o, kendi yanlarındakini tasdik eden bir haktır. De ki: 'Eğer inanıyor idiyseniz daha önce Allah'ın peygamberlerini niçin öldürüyordunuz?' (91)”