قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا" أَيْ صَدِّقُوا" بِما أَنْزَلَ اللَّهُ" يَعْنِي الْقُرْآنَ" قالُوا نُؤْمِنُ" أَيْ نُصَدِّقُ" بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا" يَعْنِي التَّوْرَاةَ." وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ" أَيْ بِمَا سِوَاهُ، عَنِ الْفَرَّاءِ. وَقَتَادَةَ: بِمَا بَعْدَهُ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي عُبَيْدَةَ، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَرَاءَ بِمَعْنَى خَلْفَ، وَقَدْ تَكُونُ بِمَعْنَى قُدَّامَ. وَهِيَ مِنَ الْأَضْدَادِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ " أي أمامهم، وتصغيرها ورئية (بِالْهَاءِ) وَهِيَ شَاذَّةٌ. وَانْتَصَبَ" وَراءَهُ" عَلَى الظَّرْفِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: يُقَالُ لَقِيتُهُ مِنْ وَرَاءُ، فَتَرْفَعُهُ عَلَى الْغَايَةِ إِذَا كَانَ غَيْرَ مُضَافٍ تَجْعَلُهُ اسْمًا وَهُوَ غَيْرُ مُتَمَكِّنٍ، كَقَوْلِكَ: مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ، وَأَنْشَدَ:
Yüce Allah'ın: { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا } yani “tasdik edin”, { بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } yani “Kur'an'ı”, { قالُوا نُؤْمِنُ } yani “biz tasdik ederiz”, { بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا } yani “Tevrat'ı” buyruğudur. { وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ } yani “ondan başkasını inkâr ederler” demektir; bu el-Ferrâ'dan rivayet edilmiştir. Katâde ve Ebû Ubeyde ise: “Ondan sonrakini” demişlerdir; mana birdir. el-Cevherî şöyle demiştir: “Verâe” (وَرَاءَ) kelimesi “arkasında/sonrasında” manasına gelir; bazen “önünde” manasına da gelebilir. Bu zıt anlamlı (ezdâd) kelimelerdendir. Yüce Allah: { وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ } yani “önlerinde bir kral vardı” buyurmuştur. İsmi tasgiri ise şâz olarak “hâ” ile “vüreyyie”dir (ورئية). “Verâehû” kelimesi zarf olarak mansubdur. el-Ahfeş şöyle demiştir: “لَقِيتُهُ مِنْ وَرَاءُ” (Onunla arkadan/öteden karşılaştım) denir; muzâf olmadığı zaman gaye üzere onu merfû kılarsın ve temekkünü olmayan bir isim yaparsın; tıpkı senin “مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ” sözün gibi. Ve şu beyti okumuştur:
إِذَا أَنَا لَمْ أُومَنْ عَلَيْكَ وَلَمْ يَكُنْ ... لِقَاؤُكَ إِلَّا مِنْ وَرَاءُ وراء
Eğer bana emniyet duymazsan ve seninle buluşmamız ... Ancak gerilerden ve uzaktan olursa
فلت: وَمِنْهُ قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فِي حَدِيثِ الشَّفَاعَةِ: (إِنَّمَا كُنْتُ خَلِيلًا مِنْ وَرَاءَ وَرَاءَ). وَالْوَرَاءُ: وَلَدُ الْوَلَدِ أَيْضًا. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَهُوَ الْحَقُّ" ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ." مُصَدِّقاً
Derim ki: İbrahim'in aleyhisselâm şefaat hadisindeki: (إِنَّمَا كُنْتُ خَلِيلًا مِنْ وَرَاءَ وَرَاءَ) “Ben ancak uzaktan uzağa bir dost idim” sözü de bu kabildendir. “el-Verâ” aynı zamanda torun (çocuğun çocuğu) demektir. Yüce Allah'ın: { وَهُوَ الْحَقُّ } buyruğu mübteda ve haberdir. { مُصَدِّقاً }
" حَالٌ مُؤَكِّدَةٌ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ." لِما مَعَهُمْ" مَا فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ بِاللَّامِ، وَ" مَعَهُمْ" صِلَتُهَا، وَ" مَعَهُمْ" نُصِبَ بالاستقرار، ومن أسكن جعله حرفا.
Sîbeveyh'e göre tekit edici bir hâldir. { لِما مَعَهُمْ } buyruğundaki { ما } harf-i cer olan lâm (لِـ) ile cer mahallindedir; { مَعَهُمْ } ise onun sılasıdır. { مَعَهُمْ } istikrâr (yerleşik oluş / müstakarr fiili) sebebiyle nasbedilmiştir; ayn harfini sükûn ile okuyan [ise] onu harf kabul etmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى" قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ" رَدٌّ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِمْ فِي قَوْلِهِمْ إِنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْهِمْ، وَتَكْذِيبٌ مِنْهُ لَهُمْ وَتَوْبِيخٌ، الْمَعْنَى: فَكَيْفَ قَتَلْتُمْ وَقَدْ نُهِيتُمْ عَنْ ذَلِكَ! فَالْخِطَابُ لِمَنْ حَضَرَ مُحَمَّدًا ﷺ وَالْمُرَادُ أَسْلَافُهُمْ. وَإِنَّمَا تَوَجَّهَ الْخِطَابُ لِأَبْنَائِهِمْ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَتَوَلَّوْنَ أُولَئِكَ الَّذِينَ قَتَلُوا، كَمَا قَالَ:" وَلَوْ كانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِياءَ " فَإِذَا تَوَلَّوْهُمْ فَهُمْ بِمَنْزِلَتِهِمْ. وَقِيلَ: لِأَنَّهُمْ رَضُوا فِعْلَهُمْ فَنُسِبَ ذَلِكَ إِلَيْهِمْ. وَجَاءَ" تَقْتُلُونَ" بِلَفْظِ الِاسْتِقْبَالِ وَهُوَ بِمَعْنَى الْمُضِيِّ لَمَّا ارْتَفَعَ الْإِشْكَالُ بِقَوْلِهِ:" مِنْ قَبْلُ". وَإِذَا لَمْ يُشْكِلْ فَجَائِزٌ أَنْ يَأْتِيَ الْمَاضِي بِمَعْنَى الْمُسْتَقْبَلِ، وَالْمُسْتَقْبَلُ بِمَعْنَى الْمَاضِي، قَالَ الْحُطَيْئَةُ:
Yüce Allah'ın: { قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ } buyruğu, onların kendilerine indirilene iman ettikleri yönündeki sözlerine Yüce Allah tarafından bir reddiye, onları yalanlama ve bir azarlamadır. Manası şöyledir: Size bu yasaklanmış olduğu halde [onları] nasıl öldürdünüz! Burada hitap Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde hazır bulunanlaradır, kastedilenler ise onların geçmiş atalarıdır. Hitabın onların çocuklarına yöneltilmesinin sebebi, öldüren o kimseleri dost edinmeleridir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ كانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِياءَ } “Eğer Allah'a, Peygambere ve ona indirilene iman etmiş olsalardı, onları dost edinmezlerdi.” Onları dost edindiklerine göre, onların konumundadırlar. Onların yaptıklarına razı oldukları için bu fiilin onlara nisbet edildiği de söylenmiştir. { تَقْتُلُونَ } fiili muzâri (gelecek/şimdiki zaman) lafzıyla gelmiştir; fakat { مِنْ قَبْلُ } buyruğuyla kapalılık ortadan kalktığı için mâzî (geçmiş zaman) anlamındadır. Anlamda bir kapalılık bulunmadığı takdirde mâzînin muzâri manasında, muzârinin de mâzî manasında gelmesi caizdir. el-Hutay'e şöyle demiştir:
شَهِدَ الْحُطَيْئَةُ يَوْمَ يَلْقَى رَبَّهُ ... أَنَّ الْوَلِيدَ أَحَقُّ بِالْعُذْرِ
Hutay'e Rabbine kavuşacağı gün şahitlik etti [eder] ki, ... Velid özür dilemeye daha layıktır.
شَهِدَ بِمَعْنَى يَشْهَدُ." إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ" أَيْ إِنْ كُنْتُمْ مُعْتَقِدِينَ الْإِيمَانَ فَلِمَ رَضِيتُمْ بِقَتْلِ الْأَنْبِيَاءِ! وَقِيلَ:" إِنَّ" بِمَعْنَى مَا، وَأَصْلُ" لِمَ" لِمَا، حُذِفَتِ الْأَلِفُ فَرْقًا بَيْنَ الِاسْتِفْهَامِ وَالْخَبَرِ، وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُوقَفَ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ إِنْ وُقِفَ عَلَيْهِ بِلَا هَاءٍ كَانَ لَحْنًا، وَإِنْ وقف عليه بالهاء زيد في السواد.
Burada “şehide” (شَهِدَ) fiili “yeşhedü” (يَشْهَدُ - şahitlik eder) manasındadır. { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } yani “Eğer gerçekten imanı benimsiyorsanız peygamberlerin öldürülmesine neden razı oldunuz!” demektir. “İn” (إِنْ) edatının “mâ” (مَا) manasında olduğu da söylenmiştir. “Lime” (لِمَ) kelimesinin aslı “limâ”dır (لِمَا); istifham (soru) ile haber arasını ayırt etmek için elif hazfedilmiştir. Üzerinde vakıf yapılmaması gerekir; zira üzerinde “hâ” olmaksızın vakıf yapılırsa lahin (dil yanlışı) olur; “hâ” ile vakıf yapılırsa mushafın yazısına (sevâd) ilave yapılmış olur.
[سورة البقرة (٢): آية ٩٢]
[Bakara Suresi (2): Ayet 92]
وَلَقَدْ جاءَكُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ (٩٢)
{ وَلَقَدْ جاءَكُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ (٩٢) } “Andolsun ki Musa size apaçık delillerle gelmişti. Sonra onun ardından buzağıyı [ilah] edindiniz ve sizler zalimler oldunuz. (92)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَقَدْ جاءَكُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ" اللَّامُ لَامُ الْقَسَمِ. وَالْبَيِّنَاتُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ " وَهِيَ الْعَصَا، وَالسُّنُونَ، وَالْيَدُ، وَالدَّمُ، وَالطُّوفَانُ، وَالْجَرَادُ وَالْقُمَّلُ، وَالضَّفَادِعُ، وَفَلْقُ الْبَحْرِ. وَقِيلَ: الْبَيِّنَاتُ التَّوْرَاةُ، وَمَا فِيهَا مِنَ الدَّلَالَاتِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ" توبيخ، وثم أَبْلَغُ مِنَ الْوَاوِ فِي التَّقْرِيعِ، أَيْ بَعْدَ النظر في الآيات، أو الإتيان بِهَا اتَّخَذْتُمْ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ إِنَّمَا فعلوا ذلك بعد مهلة من
Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ جاءَكُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ } “Andolsun ki Musa size apaçık delillerle gelmişti” buyruğundaki lâm (ل), kasem (yemin) lâmıdır. el-Beyyinât (apaçık deliller), Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ } “Andolsun biz Musa'ya apaçık dokuz ayet (mucize) verdik” buyruğudur. Bunlar da; asâ, kıtlık yılları (es-sinûn), el (yed-i beyzâ), kan, tufan, çekirge, haşere (kummel), kurbağalar ve denizin yarılmasıdır. Bir görüşe göre el-beyyinât; Tevrat ve onda bulunan delillerdir. Yüce Allah'ın: { ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ } “Sonra buzağıyı [ilah] edindiniz” buyruğu bir kınamadır. Burada geçen sümme (ثُمَّ / sonra), azarlama ve kınama ifade etmede vâv (وَ) harfinden daha beliğdir. Yani ayetleri inceledikten veya [o deliller] kendilerine geldikten sonra [buzağıyı ilah] edindiniz [demektir]. Bu da onların bunu ancak belirli bir mühletten sonra yaptıklarını gösterir...
[سورة البقرة (٢): آية ٩٣]
[Bakara Suresi (2): Ayet 93]
وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قالُوا سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَما يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩٣)
{ وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قالُوا سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَما يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩٣) } “Hani sizden kesin söz almış, Tûr'u da üzerinize kaldırmıştık: 'Size verdiğimizi kuvvetle tutun ve dinleyin' [demiştik]. 'İşittik ve isyan ettik' dediler. İnkârları sebebiyle kalplerine buzağı [sevgisi] içirildi. De ki: 'Eğer inanan kimseler iseniz, imanınızın size emrettiği şey ne kötüdür!' (93)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا" تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي هَذَا وَمَعْنَى" اسْمَعُوا" أَطِيعُوا، وَلَيْسَ مَعْنَاهُ الْأَمْرُ بِإِدْرَاكِ الْقَوْلِ فَقَطْ، وَإِنَّمَا الْمُرَادُ اعْمَلُوا بِمَا سَمِعْتُمْ وَالْتَزِمُوهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ، أَيْ قَبِلَ وَأَجَابَ. قَالَ:
Yüce Allah'ın: { وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا } buyruğuyla ilgili açıklama daha önce geçmişti. { وَاسْمَعُوا } buyruğunun manası “itaat edin” demektir; manası sadece sözü işitmekle emrolunmak değildir; bilakis kastedilen, işittiğinizle amel edin ve ona bağlı kalın demektir. Nitekim insanların: “سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ” (Allah kendisine hamd edeni işitti) sözü de “kabul etti ve icabet etti” manasındadır. Şair şöyle demiştir:
دَعَوْتُ اللَّهَ حَتَّى خِفْتُ أَلَّا ... يَكُونَ اللَّهُ يَسْمَعُ مَا أَقُولُ
Allah'a öyle dua ettim ki, sonunda Allah'ın ... Söylediklerimi işitmez olmasından [kabul etmemesinden] korktum.
أَيْ يَقْبَلُ، وَقَالَ الرَّاجِزُ:
Yani kabul etmesinden. Recez şairi de şöyle demiştir:
وَالسَّمْعُ وَالطَّاعَةُ وَالتَّسْلِيمُ ... خَيْرٌ وَأَعْفَى لِبَنِي تَمِيمِ
Dinlemek, itaat etmek ve teslim olmak ... Temimoğulları için daha hayırlı ve daha selametlidir.
" قالُوا سَمِعْنا وَعَصَيْنا" اخْتُلِفَ هَلْ صَدَرَ مِنْهُمْ هَذَا اللفظ حقيقة باللسان نطقا، أو يكونوا فَعَلُوا فِعْلًا قَامَ مَقَامَ الْقَوْلِ فَيَكُونُ مَجَازًا، كما قال: ز
{ قالُوا سَمِعْنا وَعَصَيْنا } buyruğu hakkında; bu sözün onlardan dille telaffuz edilerek hakikaten mi sadır olduğu, yoksa söz yerine geçen bir fiil işledikleri için mecaz mı olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir; nitekim şair şöyle demiştir:
امْتَلَأَ الْحَوْضُ وَقَالَ قَطْنِي ... مَهْلًا رُوَيْدًا قَدْ مَلَأْتَ بَطْنِي
Havuz doldu ve dedi ki: Yeter bana! ... Ağır ol, yavaş ol, karnımı doldurdun!
وَهَذَا احْتِجَاجٌ عَلَيْهِمْ فِي قَوْلِهِمْ:" نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا". قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ" أَيْ حُبُّ الْعِجْلِ. وَالْمَعْنَى: جُعِلَتْ قُلُوبُهُمْ تَشْرَبُهُ، وَهَذَا تَشْبِيهٌ وَمَجَازٌ عِبَارَةٌ عَنْ تَمَكُّنِ أَمْرِ الْعِجْلِ فِي قُلُوبِهِمْ. وَفِي الْحَدِيثِ: (تُعْرَضُ الْفِتَنُ عَلَى الْقُلُوبِ كَالْحَصِيرِ عُودًا عُودًا فَأَيُّ قَلْبٍ أُشْرِبَهَا نُكِتَ فِيهِ نُكْتَةٌ سَوْدَاءُ) الْحَدِيثَ، خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ. يُقَالُ أُشْرِبَ قَلْبُهُ حُبَّ كَذَا، قَالَ زُهَيْرٌ:
Bu, onların { نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا } “Biz bize indirilene iman ederiz” şeklindeki sözlerine karşı bir delildir. Yüce Allah'ın: { وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ } buyruğu, yani buzağı sevgisi [içirildi] demektir. Manası şudur: Kalpleri onu içer kılındı; bu bir benzetme ve mecaz olup buzağı işinin kalplerine iyice yerleşmesinden kinayedir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: (تُعْرَضُ الْفِتَنُ عَلَى الْقُلُوبِ كَالْحَصِيرِ عُودًا عُودًا فَأَيُّ قَلْبٍ أُشْرِبَهَا نُكِتَ فِيهِ نُكْتَةٌ سَوْدَاءُ) “Fitneler kalplere hasır çubukları gibi birer birer arz olunur; hangi kalp onları içine çekerse onda siyah bir leke oluşur...” Hadisi Müslim tahriç etmiştir. “أُشْرِبَ قَلْبُهُ حُبَّ كَذَا” (Kalbine falanca şeyin sevgisi içirildi) denir. Züheyr şöyle demiştir:
فَصَحَوْتُ عَنْهَا بَعْدَ حب داخل ... والحب تشربه فؤادك داء
İçime işlemiş bir sevgiden sonra ondan ayıldım (vazgeçtim)... Kalbine içirdiğin sevgi ise bir derttir.
وَإِنَّمَا عَبَّرَ عَنْ حُبِّ الْعِجْلِ بِالشُّرْبِ دُونَ الْأَكْلِ لِأَنَّ شُرْبَ الْمَاءِ يَتَغَلْغَلُ فِي الْأَعْضَاءِ حَتَّى يَصِلَ إِلَى بَاطِنِهَا، وَالطَّعَامُ مُجَاوِرٌ لَهَا غَيْرُ مُتَغَلْغِلٍ فِيهَا. وَقَدْ زَادَ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى أَحَدُ التَّابِعِينَ فَقَالَ فِي زَوْجَتِهِ عَثْمَةَ، وَكَانَ عَتَبَ عَلَيْهَا فِي بَعْضِ الْأَمْرِ فَطَلَّقَهَا وَكَانَ مُحِبًّا لَهَا:
Buzağı sevgisi, yemek ile değil de içmek ile ifade edilmiştir; çünkü su içildiğinde iç organların en derinlerine kadar nüfuz eder, yemek ise onlara sadece komşudur, derinliklerine nüfuz etmez. Tâbiînden biri bu manayı daha da ileri götürerek, bir meseleden ötürü kendisine kızıp boşadığı ve çok sevdiği eşi Asme hakkında şöyle demiştir:
تَغَلْغَلَ حُبُّ عَثْمَةَ فِي فُؤَادِي ... فَبَادِيهِ مَعَ الْخَافِي يَسِيرُ
Asme'nin aşkı kalbimin ta derinliklerine işledi ... Artık onun açığı da gizlisi de birlikte dolaşır,
تَغَلْغَلَ حَيْثُ لَمْ يَبْلُغْ شَرَابٌ ... وَلَا حُزْنٌ وَلَمْ يَبْلُغْ سُرُورُ
Ne bir içeceğin ne bir hüznün ... Ve ne de bir sevincin ulaşamadığı yere kadar işledi.
أَكَادُ إِذَا ذَكَرْتُ الْعَهْدَ مِنْهَا ... أَطِيرُ لَوَ انَّ إِنْسَانًا يَطِيرُ
Onun ahdini andığımda neredeyse ... İnsan uçabilirmiş gibi uçuvereceğim.
وَقَالَ السُّدِّيُّ وَابْنُ جُرَيْجٍ: إِنَّ مُوسَى ﵇ بَرَدَ الْعِجْلَ وَذَرَاهُ فِي الْمَاءِ، وَقَالَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ: اشْرَبُوا مِنْ ذَلِكَ الْمَاءِ، فَشَرِبَ جَمِيعُهُمْ، فَمَنْ كَانَ يُحِبُّ الْعِجْلَ خَرَجَتْ بُرَادَةُ الذَّهَبِ عَلَى شَفَتَيْهِ. وَرُوِيَ أَنَّهُ مَا شَرِبَهُ أَحَدٌ إِلَّا جُنَّ، حَكَاهُ الْقُشَيْرِيُّ. قُلْتُ: أَمَّا تَذْرِيَتُهُ فِي الْبَحْرِ فَقَدْ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفاً " وَأَمَّا شُرْبُ الْمَاءِ وَظُهُورُ الْبُرَادَةِ عَلَى الشِّفَاهِ فَيَرُدُّهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ". وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" قُلْ بِئْسَما يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمانُكُمْ" أَيْ إِيمَانُكُمُ الَّذِي زَعَمْتُمْ فِي قَوْلِكُمْ: نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا. وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا الْكَلَامَ خِطَابٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ، أُمِرَ أَنْ يُوَبِّخَهُمْ، أَيْ قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ: بِئْسَ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ الَّتِي فَعَلْتُمْ وَأَمَرَكُمْ بِهَا إِيمَانُكُمْ. وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِي" بِئْسَما" وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وحده.
es-Süddî ve İbn Cüreyc şöyle demiştir: Musa aleyhisselâm buzağıyı eğeledi ve suya savurdu, sonra İsrâiloğullarına: “Bu sudan için” dedi. Hepsi içti; buzağıyı kim seviyorsa dudaklarında altın tozları belirdi. Ondan içen herkesin delirdiği de rivayet edilmiştir; bunu el-Kuşeyrî nakletmiştir. Derim ki: Onun denize savrulmasına Yüce Allah'ın: { ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفاً } “Sonra onu mutlaka denize savuracağız” buyruğu delalet etmektedir. Suyun içilmesi ve dudaklarda talaşın/tozun belirmesi meselesine gelince, Yüce Allah'ın: { وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ } buyruğu bunu reddetmektedir. En doğrusunu Yüce Allah bilir. Yüce Allah'ın: { قُلْ بِئْسَما يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمانُكُمْ } buyruğu; yani “Biz bize indirilene iman ederiz” sözünüzde iddia ettiğiniz imanınız [ne kötüdür] demektir. Bu sözün Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem bir hitap olduğu ve onları azarlamasının emredildiği de söylenmiştir; yani: Onlara de ki ey Muhammed! Yaptığınız ve imanınızın size emrettiği bu şeyler ne kötüdür! “Bi'semâ” (بِئْسَما) hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. Hamd yalnızca Allah'a mahsustur.
[سورة البقرة (٢): الآيات ٩٤ الى ٩٥]
[Bakara Suresi (2): Ayetler 94-95]
قُلْ إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٩٤) وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٩٥)
{ قُلْ إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٩٤) وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٩٥) } “De ki: 'Eğer diğer insanlara değil de sadece size ait olmak üzere Allah katında ahiret yurdu sizin ise ve bu iddianızda samimi iseniz, haydi ölümü temenni edin!' Fakat onlar, ellerinin önden gönderdikleri [günahlar] sebebiyle ölümü asla temenni etmeyeceklerdir. Allah o zalimleri çok iyi bilendir. (94-95)”
لَمَّا ادَّعَتِ الْيَهُودُ دَعَاوَى بَاطِلَةً حَكَاهَا اللَّهُ ﷿ عَنْهُمْ فِي كِتَابِهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً"، وَقَوْلُهُ:" وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى "
Yahudiler, Yüce Allah'ın Kitab'ında kendilerinden naklettiği; Yüce Allah'ın: { لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً } “Sayılı birkaç gün müstesna, ateş bize asla dokunmayacaktır” buyruğu ve: { وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى } “Dediler ki: Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecektir” buyruğu gibi [birtakım] batıl iddialarda bulunduklarında
، وَقَالُوا:" نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ " أَكْذَبَهُمُ اللَّهُ ﷿ وَأَلْزَمَهُمُ الْحُجَّةَ فَقَالَ قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ:" إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ" يَعْنِي الْجَنَّةَ." فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ" فِي أَقْوَالِكُمْ، لِأَنَّ مَنِ اعْتَقَدَ أَنَّهُ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ كَانَ الْمَوْتُ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنَ الْحَيَاةِ فِي الدُّنْيَا، لِمَا يَصِيرُ إِلَيْهِ مِنْ نَعِيمِ الْجَنَّةِ، وَيَزُولُ عَنْهُ مِنْ أَذَى الدُّنْيَا، فَأَحْجَمُوا عَنْ تَمَنِّي ذَلِكَ فَرَقًا مِنَ اللَّهِ لِقُبْحِ أَعْمَالِهِمْ وَمَعْرِفَتِهِمْ بِكُفْرِهِمْ فِي قَوْلِهِمْ:" نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ"، وَحِرْصِهِمْ عَلَى الدُّنْيَا، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى مُخْبِرًا عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ الْحَقِّ:" وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ" تَحْقِيقًا لِكَذِبِهِمْ. وَأَيْضًا لَوْ تَمَنَّوُا الْمَوْتَ لَمَاتُوا، كَمَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (لَوْ أَنَّ الْيَهُودَ تَمَنَّوُا الْمَوْتَ لَمَاتُوا وَرَأَوْا مَقَامَهُمْ مِنَ النَّارِ). وَقِيلَ: إِنَّ اللَّهَ صَرَفَهُمْ عَنْ إِظْهَارِ التَّمَنِّي، وَقَصَرَهُمْ عَلَى الْإِمْسَاكِ لِيَجْعَلَ ذَلِكَ آيَةً لِنَبِيِّهِ ﷺ، فَهَذِهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ فِي تَرْكِهِمُ التَّمَنِّي. وَحَكَى عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:" فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ" أَنَّ الْمُرَادَ ادْعُوا بِالْمَوْتِ عَلَى أَكْذَبِ الْفَرِيقَيْنِ مِنَّا وَمِنْكُمْ: فَمَا دَعَوْا لِعِلْمِهِمْ بِكَذِبِهِمْ. فَإِنْ قِيلَ: فَالتَّمَنِّي يَكُونُ بِاللِّسَانِ تَارَةً وَبِالْقَلْبِ أُخْرَى، فَمِنْ أَيْنَ عُلِمَ أَنَّهُمْ لَمْ يَتَمَنَّوْهُ بِقُلُوبِهِمْ؟ قِيلَ لَهُ: نَطَقَ الْقُرْآنُ بِذَلِكَ بِقَوْلِهِ" وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً" وَلَوْ تَمَنَّوْهُ بِقُلُوبِهِمْ لَأَظْهَرُوهُ بِأَلْسِنَتِهِمْ رَدًّا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَإِبْطَالًا لِحُجَّتِهِ، وَهَذَا بَيِّنٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" خالِصَةً" نَصْبٌ عَلَى خَبَرِ كَانَ، وَإِنْ شِئْتَ كَانَ حالًا، وَيَكُونُ" عِنْدَ اللَّهِ" فِي مَوْضِعِ الْخَبَرِ." أَبَداً" ظَرْفُ زَمَانٍ يَقَعُ عَلَى الْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ، كَالْحِينِ وَالْوَقْتِ، وَهُوَ هُنَا مِنْ أَوَّلِ الْعُمُرِ إِلَى الْمَوْتِ. و" ما" فِي قَوْلِهِ" بِما" بِمَعْنَى الَّذِي وَالْعَائِدُ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ قَدَّمَتْهُ، وَتَكُونُ مَصْدَرِيَّةً وَلَا تَحْتَاجُ إِلَى عائد. و" أَيْدِيهِمْ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، حُذِفَتِ الضَّمَّةُ مِنَ الْيَاءِ لِثِقَلِهَا مَعَ الْكَسْرَةِ، وَإِنْ كَانَتْ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ حَرَّكْتَهَا، لِأَنَّ النَّصْبَ خَفِيفٌ، وَيَجُوزُ إِسْكَانُهَا فِي الشِّعْرِ." وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ" ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ.
ve { وَقالُوا نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz dediler” [şeklindeki iddialarında] Allah azze ve celle onları yalanladı ve delili onların aleyhine kesinleştirdi. Şöyle buyurdu: De ki onlara ey Muhammed: { إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ } “Eğer ahiret yurdu sizin ise” yani cennet, { فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “eğer doğru söyleyenler iseniz haydi ölümü temenni edin” sözlerinizde [samimi iseniz]. Çünkü cennet ehlinden olduğuna inanan kimseye, cennetin nimetlerine kavuşacağı ve dünyanın eziyetlerinden kurtulacağı için ölüm dünya hayatından daha sevimli gelir. Fakat onlar kötü amelleri sebebiyle Allah'tan korkarak, { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” sözlerindeki inkârlarını bildiklerinden ve dünyaya olan düşkünlüklerinden ötürü ölümü temenni etmekten çekindiler. Bu sebeple Yüce Allah, onların yalancılığını tescillemek üzere onlar hakkında hak olan şu sözüyle haber verdi: { وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } “Ellerinin önden gönderdikleri sebebiyle onu asla temenni etmeyeceklerdir. Allah zalimleri hakkıyla bilendir.” Ayrıca şayet ölümü temenni etselerdi mutlaka ölürlerdi. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « لَوْ أَنَّ الْيَهُودَ تَمَنَّوُا الْمَوْتَ لَمَاتُوا وَرَأَوْا مَقَامَهُمْ مِنَ النَّارِ » «Şayet Yahudiler ölümü temenni etselerdi ölürler ve ateşteki yerlerini görürlerdi.» Şöyle de denilmiştir: Allah, bunu Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem için bir mucize kılmak üzere onları temennide bulunmayı açığa vurmaktan alıkoymuş ve suskun kalmaya mecbur bırakmıştır. İşte onların temenniyi terk etmeleri hakkında üç vecih (gerekçe) bunlardır. İkrime, İbn Abbâs'tan { فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ } “Ölümü temenni edin” buyruğu hakkında, maksadın "Bizden ve sizden oluşan iki fırkadan daha yalancı olanının aleyhine ölümle beddua edin" demek olduğunu nakletmiştir; ancak yalancı olduklarını bildikleri için beddua etmediler. Eğer: "Temenni bazen dille bazen de kalple olur. Kalpleriyle de temenni etmedikleri nereden bilinmektedir?" denilirse, buna şöyle cevap verilir: Kur'an { وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً } “Onu asla temenni etmeyeceklerdir” buyruğuyla bunu açıkça ifade etmiştir. Eğer kalpleriyle temenni etmiş olsalardı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e cevap vermek ve onun delilini çürütmek için bunu dilleriyle de açığa vururlardı; bu durum ise gayet açıktır. Yüce Allah'ın { خالِصَةً } buyruğu, { كَانَ } fiilinin haberi (yüklemi) olarak mansubdur; dilersen hal de olabilir, bu durumda { عِنْدَ اللَّهِ } haber konumunda olur. { أَبَداً }, "hîn" ve "vakt" gibi hem az hem çok zaman için kullanılan bir zaman zarfıdır; buradaki anlamı ise ömrün başından ölüme kadarki süredir. { بِما } buyruğundaki { ما }, { الَّذِي } (ilgi zamiri) anlamındadır ve ona dönen zamir (âid) hazfedilmiştir, takdiri { قَدَّمَتْهُ } şeklindedir. Mastariyye (mastar harfi) de olabilir, bu takdirde bir âid zamire ihtiyaç duymaz. { أَيْدِيهِمْ } ref konumundadır; [fakat] esre ile birlikte ağır geldiği için yâ harfinden ötre hazfedilmiştir. Şayet nasb konumunda olsaydı harekelenirdi çünkü nasb hafiftir; şiirde ise sükûnlu kılınması caizdir. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } mübteda (özne) ve haberdir (yüklemdir).
[سورة البقرة (٢): آية ٩٦]
[Bakara Suresi (2): Ayet 96]
وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ أَنْ يُعَمَّرَ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (٩٦)
{ وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ أَنْ يُعَمَّرَ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (٩٦) } “Andolsun ki sen onları hayata karşı insanların en düşkünü olarak bulursun; hatta müşriklerden bile daha düşkündürler. Onlardan her biri bin yıl yaşatılmasını ister. Oysa ömrünün uzatılması onu azaptan uzaklaştıracak değildir. Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir. (96)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ" يَعْنِي الْيَهُودَ." وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا" قِيلَ: الْمَعْنَى وَأَحْرَصُ، فَحُذِفَ" مِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا" لِمَعْرِفَتِهِمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَلَّا خَيْرَ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ، وَمُشْرِكُو الْعَرَبِ لَا يَعْرِفُونَ إِلَّا هَذِهِ الْحَيَاةَ وَلَا عِلْمَ لَهُمْ مِنَ الْآخِرَةِ، ألا ترى قول شاعرهم:
Yüce Allah'ın: { وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ } buyruğuyla Yahudiler kastedilmektedir. { وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } ifadesine gelince; mananın “ve müşriklerden de daha düşkün” olduğu, günahlarını ve Allah katında kendileri için hiçbir hayır bulunmadığını bildikleri için [böyle ifade edildiği] söylenmiştir; Arap müşrikleri ise sadece bu hayatı bilirler, ahirete dair bir bilgileri yoktur. Nitekim şairlerinin şu sözünü görmez misin:
تَمَتَّعْ مِنَ الدُّنْيَا فَإِنَّكَ فَانِ ... مِنَ النَّشَوَاتِ وَالنِّسَاءِ الْحِسَانِ
Dünyadan nasibini al, çünkü sen fanisin ... Sarhoşluklardan ve güzel kadınlardan.
وَالضَّمِيرُ فِي" أَحَدُهُمْ" يَعُودُ فِي هَذَا الْقَوْلِ عَلَى الْيَهُودِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْكَلَامَ تَمَّ فِي" حَياةٍ" ثُمَّ اسْتُؤْنِفَ الْإِخْبَارُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ. قِيلَ: هُمُ الْمَجُوسُ، وَذَلِكَ بَيِّنٌ فِي أَدْعِيَاتِهِمْ لِلْعَاطِسِ بِلُغَاتِهِمْ بِمَا مَعْنَاهُ" عِشْ أَلْفَ سَنَةٍ". وَخَصَّ الْأَلْفَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهَا نِهَايَةُ الْعَقْدِ فِي الْحِسَابِ. وَذَهَبَ الْحَسَنُ إِلَى أَنَّ" الَّذِينَ أَشْرَكُوا" مُشْرِكُو الْعَرَبِ، خُصُّوا بِذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْبَعْثِ، فَهُمْ يَتَمَنَّوْنَ طُولَ الْعُمُرِ. وَأَصْلُ سَنَةٍ سَنْهَةٌ. وَقِيلَ: سَنْوَةٌ. وَقِيلَ: فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالْمَعْنَى وَلَتَجِدَنَّهُمْ وَطَائِفَةً مِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ" أَصْلُ" يَوَدُّ" يَوْدَدْ، أُدْغِمَتْ لِئَلَّا يُجْمَعَ بَيْنَ حَرْفَيْنِ مِنْ جِنْسٍ وَاحِدٍ مُتَحَرِّكَيْنِ، وَقُلِبَتْ حَرَكَةُ الدَّالِ عَلَى الْوَاوِ، لِيَدُلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ يَفْعَلُ. وَحَكَى الْكِسَائِيُّ: وَدِدْتُ، فَيَجُوزُ عَلَى هَذَا يَوِدُّ بِكَسْرِ الْوَاوِ. وَمَعْنَى يَوَدُّ: يَتَمَنَّى. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ أَنْ يُعَمَّرَ" اخْتَلَفَ النُّحَاةُ فِي هُوَ، فَقِيلَ: هُوَ ضَمِيرُ الْأَحَدِ الْمُتَقَدِّمِ، التَّقْدِيرُ مَا أَحَدُهُمْ بِمُزَحْزِحِهِ، وَخَبَرُ الِابْتِدَاءِ فِي الْمَجْرُورِ." أَنْ يُعَمَّرَ" فَاعِلٌ بِمُزَحْزِحٍ وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: هُوَ ضَمِيرُ التَّعْمِيرِ، وَالتَّقْدِيرُ وَمَا التَّعْمِيرُ بِمُزَحْزِحِهِ، وَالْخَبَرُ فِي الْمَجْرُورِ،" أَنْ يُعَمَّرَ" بَدَلٌ مِنَ التَّعْمِيرِ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ. وَحَكَى الطَّبَرِيُّ عَنْ فِرْقَةٍ أَنَّهَا قَالَتْ:" هو" عماد.
Bu görüşe göre { أَحَدُهُمْ } ifadesindeki zamir Yahudilere dönmektedir. Sözün { حَياةٍ } kelimesinde tamamlandığı, ardından müşriklerden bir zümre hakkında yeni bir haber verilmeye başlandığı (istînâf yapıldığı) da söylenmiştir. Bunların Mecûsîler olduğu söylenmiştir; bu durum, kendi dillerinde aksıran kimseye “bin yıl yaşa” manasında yaptıkları dualarda açıkça görülür. Bin sayısının özellikle zikredilmesi, saymada son basamak (en büyük akid) olmasından dolayıdır. Hasan [el-Basrî] ise { الَّذِينَ أَشْرَكُوا } ifadesiyle Arap müşriklerinin kastedildiği görüşündedir; bunların özellikle zikredilme sebebi, yeniden dirilişe inanmamalarıdır, bu yüzden ömrün uzun olmasını temenni ederler. Sene (سَنَة) kelimesinin aslı senhedir (سَنْهَة). Senve (سَنْوَة) olduğu da söylenmiştir. Sözde bir takdim ve tehir (yer değiştirme) olduğu da söylenmiştir; buna göre mana: “Yemin olsun ki sen onları ve müşriklerden bir zümreyi, hayata en düşkün insanlar olarak bulursun” şeklindedir. Yüce Allah'ın: { يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ } “Onlardan her biri bin yıl yaşatılmasını ister” buyruğunda geçen { يَوَدُّ } kelimesinin aslı yevdedü (يَوْدَدْ) şeklindedir; aynı cinsten iki harekeli harf bir araya gelmesin diye idgam yapılmış ve { يَفْعَلُ } kalıbında olduğunu göstermek için dâl harfinin harekesi vâv harfine aktarılmıştır. el-Kisâî [mazisinin] vedidtü (وَدِدْتُ) olduğunu nakletmiştir; buna göre vâv harfinin kesresiyle yeviddü (يَوِدُّ) şeklinde okunması caiz olur. Yeveddü (يَوَدُّ) kelimesinin manası: Temenni eder, ister demektir. Yüce Allah'ın: { وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ أَنْ يُعَمَّرَ } “Oysa çok yaşatılması onu azaptan uzaklaştıracak değildir” buyruğunda geçen { هُوَ } hakkında nahiv âlimleri ihtilaf etmişlerdir: { هُوَ } zamirinin daha önce geçen { أَحَد } lafzına ait olduğu söylenmiştir; takdiri: “Onlardan biri onu uzaklaştıracak değildir” şeklindedir ve mübtedanın haberi harf-i cerli kısımdadır (mecrûrdadır). { أَنْ يُعَمَّرَ } ise müzehzıh (مُزَحْزِح) kelimesinin failidir. Bir grup da şöyle demiştir: { هُوَ }, çok yaşatılma (ta'mîr) manasına dönen bir zamirdir; takdiri: “Çok yaşatılmak onu uzaklaştıracak değildir” şeklindedir ve haber harf-i cerli kısımdadır; bu görüşe göre { أَنْ يُعَمَّرَ } ifadesi ta'mîrden bedeldir. et-Taberî bir grubun şöyle dediğini nakletmiştir: “{ هُوَ } zamîr-i fasldır (imâd).”
قُلْتُ: وَفِيهِ بُعْدٌ، فَإِنَّ حَقَّ الْعِمَادِ أَنْ يَكُونَ بَيْنَ شَيْئَيْنِ مُتَلَازِمَيْنِ، مِثْلَ قَوْلِهِ:" إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ "، وَقَوْلُهُ:" وَلكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ " وَنَحْوُ ذَلِكَ. وَقِيلَ:" مَا" عَامِلَةٌ حجازية، و" هُوَ" اسْمُهَا، وَالْخَبَرُ فِي" بِمُزَحْزِحِهِ". وَقَالَتْ طَائِفَةٌ:" هُوَ" ضَمِيرُ الْأَمْرِ وَالشَّأْنِ. ابْنُ عَطِيَّةَ: وَفِيهِ بُعْدٌ، فَإِنَّ الْمَحْفُوظَ عَنِ النُّحَاةِ أَنْ يُفَسَّرَ بِجُمْلَةٍ سَالِمَةٍ مِنْ حَرْفِ جَرٍّ. وَقَوْلُهُ:" بِمُزَحْزِحِهِ" الزَّحْزَحَةُ: الْإِبْعَادُ وَالتَّنْحِيَةُ، يُقَالُ: زَحْزَحْتُهُ أَيْ بَاعَدْتُهُ فَتَزَحْزَحَ أَيْ تَنَحَّى وَتَبَاعَدَ، يَكُونُ لَازِمًا وَمُتَعَدِّيًا، قَالَ الشَّاعِرُ فِي الْمُتَعَدِّي:
Derim ki: Bu görüş uzaktır; zira imâdın hakkı, { إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ } ve { وَلكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ } ve benzeri ayetlerde olduğu gibi birbirine bağlı iki şeyin arasında bulunmasıdır. { مَا } harfinin Hicaz lehçesine göre amel ettiği, { هُوَ } zamirinin onun ismi, haberin ise { بِمُزَحْزِحِهِ } kısmında olduğu da söylenmiştir. Bir grup da: “{ هُوَ } zamîr-i şândır” demiştir. İbn Atıyye şöyle der: Bu da uzaktır; zira nahivcilerden nakledilen kural, onun harf-i cerden arınmış bir cümle ile açıklanmasıdır. Yüce Allah'ın: { بِمُزَحْزِحِهِ } buyruğundaki “zahzeha” (الزَّحْزَحَةُ) kelimesi: uzaklaştırmak ve defetmek demektir. “Onu uzaklaştırdım” manasında “زَحْزَحْتُهُ”, “uzaklaştı, kenara çekildi” manasında “تَزَحْزَحَ” denilir; hem lazım hem de müteaddi olur. Şair müteaddi kullanımı hakkında şöyle demiştir:
يَا قَابِضُ الرُّوحِ مِنْ نَفْسٍ إِذَا احْتُضِرَتْ ... وَغَافِرُ الذَّنْبِ زَحْزِحْنِي عَنِ النَّارِ
Ey can çekiştiğinde nefsin ruhunu kabzeden ... Ve ey günahı bağışlayan, beni cehennemden uzaklaştır!
وَأَنْشَدَهُ ذُو الرُّمَّةِ:
Zü'r-Rumme de bu beyti şöyle okumuştur:
يَا قَابِضَ الرُّوحِ عَنْ جِسْمٍ عَصَى زَمَنًا ... وَغَافِرَ الذَّنْبِ زَحْزِحْنِي عَنِ النَّارِ
Ey bir zamanlar isyan etmiş bedenden ruhu kabzeden ... Ve ey günahı bağışlayan, beni cehennemden uzaklaştır!
وَقَالَ آخَرُ فِي اللَّازِمِ:
Bir başkası da lazım kullanımı hakkında şöyle demiştir:
خَلِيلَيَّ مَا بَالُ الدُّجَى لَا يَتَزَحْزَحُ ... وَمَا بَالُ ضَوْءِ الصُّبْحِ لَا يَتَوَضَّحُ
Ey iki dostum, nedir bu karanlığın bir türlü uzaklaşmadığı ... Ve sabah aydınlığının bir türlü belirmediği?
وَرَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (مَنْ صَامَ يَوْمًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ زَحْزَحَ اللَّهُ وَجْهَهُ عَنِ النَّارِ سَبْعِينَ خَرِيفًا). قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ" أَيْ بِمَا يَعْمَلُ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَوَدُّ أَحَدُهُمْ أَنْ يُعَمَّرَ أَلْفَ سَنَةٍ. وَمَنْ قَرَأَ بِالتَّاءِ فَالتَّقْدِيرُ عِنْدَهُ. قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ اللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ. وَقَالَ الْعُلَمَاءُ: وَصَفَ اللَّهُ ﷿ نَفْسَهُ بِأَنَّهُ بَصِيرٌ عَلَى مَعْنَى أَنَّهُ عَالِمٌ بِخَفِيَّاتِ الْأُمُورِ. وَالْبَصِيرُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ: الْعَالِمُ بِالشَّيْءِ الْخَبِيرُ بِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: فُلَانٌ بَصِيرٌ بِالطِّبِّ، وَبَصِيرٌ بِالْفِقْهِ، وَبَصِيرٌ بِمُلَاقَاةِ الرِّجَالِ، قَالَ:
en-Nesâî, Ebû Hureyre'den radıyallâhu anh, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: (مَنْ صَامَ يَوْمًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ زَحْزَحَ اللَّهُ وَجْهَهُ عَنِ النَّارِ سَبْعِينَ خَرِيفًا) “Kim Allah yolunda bir gün oruç tutarsa, Allah onun yüzünü yetmiş yıllık mesafeden cehennem ateşinden uzaklaştırır.” Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ } buyruğu; yani her biri bin yıl yaşatılmasını arzulayan bu kimselerin yaptıklarını [görendir] demektir. “Tâ” harfiyle okuyana göre takdir şöyledir: Onlara de ki ey Muhammed! Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir. İlim adamları şöyle demiştir: Yüce Allah kendisini, gizli işleri hakkıyla bilen anlamında “basîr” (بَصِيرٌ) olarak nitelendirmiştir. Basîr, Arap kelamında: Bir şeyi bilen ve o konuda derin vukufiyeti (habîr) olan kimsedir. Nitekim: “Falanca tıbbı iyi bilir (basîr), fıkhı iyi bilir, insanları tanımayı iyi bilir” denilir. Şair şöyle demiştir:
فَإِنْ تَسْأَلُونِي بِالنِّسَاءِ فَإِنَّنِي ... بَصِيرٌ بِأَدْوَاءِ النِّسَاءِ طَبِيبُ
Eğer bana kadınları soracak olursanız, şüphesiz ben ... Kadınların dertlerini iyi bilen mahir bir tabibim.
قَالَ الْخَطَّابِيُّ: الْبَصِيرُ الْعَالِمُ، وَالْبَصِيرُ الْمُبْصِرُ. وَقِيلَ: وَصَفَ تَعَالَى نَفْسَهُ بِأَنَّهُ بَصِيرٌ عَلَى مَعْنَى جَاعِلِ الْأَشْيَاءِ الْمُبْصِرَةِ ذَوَاتِ إِبْصَارٍ، أَيْ مُدْرِكَةً لِلْمُبْصَرَاتِ بِمَا خَلَقَ لَهَا مِنَ الْآلَةِ الْمُدْرِكَةِ وَالْقُوَّةِ، فَاللَّهُ بَصِيرٌ بِعِبَادِهِ، أَيْ جَاعِلٌ عِبَادَهُ مُبْصِرِينَ.
el-Hattâbî şöyle demiştir: “el-Basîr; bilen (el-Âlim) demektir; el-Basîr, gören (el-Mübsir) demektir.” Şöyle de denilmiştir: Yüce Allah'ın kendisini 'Basîr' olarak nitelemesi; gören varlıkları, kendileri için yarattığı idrak aleti ve kuvvetiyle görülen şeyleri idrak eden görme sahipleri kılan anlamındadır. Buna göre Allah'ın kullarını basîr kılması, kullarını görür kılması demektir.
[سورة البقرة (٢): آية ٩٧]
[Bakara Suresi (2): Ayet 97]
قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُؤْمِنِينَ (٩٧)
{ قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُؤْمِنِينَ (٩٧) } “De ki: 'Kim Cibrîl'e düşman ise [bilsin ki], Allah'ın izniyle kendinden öncekileri tasdik eden, inananlar için bir hidayet ve müjde olan [Kur'an'ı] senin kalbine o indirmiştir.' (97)”
سَبَبُ نُزُولِهَا أَنَّ الْيَهُودَ قَالُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ: إِنَّهُ لَيْسَ نَبِيٌّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ إِلَّا يَأْتِيهِ مَلَكٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مِنْ عِنْدِ رَبِّهِ بِالرِّسَالَةِ وَبِالْوَحْيِ، فَمَنْ صَاحِبُكَ حَتَّى نُتَابِعَكَ؟ قَالَ: (جِبْرِيلُ) قَالُوا: ذَاكَ الَّذِي يَنْزِلُ بِالْحَرْبِ وَبِالْقِتَالِ، ذَاكَ عَدُوُّنَا! لَوْ قُلْتَ: مِيكَائِيلُ الَّذِي يَنْزِلُ بِالْقَطْرِ وَبِالرَّحْمَةِ تَابَعْنَاكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْآيَةَ إِلَى قَوْلِهِ:" لِلْكافِرِينَ" أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ" الضَّمِيرُ فِي" إِنَّهُ" يَحْتَمِلُ مَعْنَيَيْنِ، الْأَوَّلُ: فَإِنَّ اللَّهَ نَزَّلَ جِبْرِيلَ عَلَى قَلْبِكَ. الثَّانِي: فَإِنَّ جِبْرِيلَ نَزَلَ بِالْقُرْآنِ عَلَى قَلْبِكَ. وَخُصَّ الْقَلْبُ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُ مَوْضِعُ الْعَقْلِ وَالْعِلْمِ وَتَلَقِّي الْمَعَارِفِ. وَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى شَرَفِ جِبْرِيلَ ﵇ وَذَمِّ مُعَادِيهِ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" بِإِذْنِ اللَّهِ" أَيْ بِإِرَادَتِهِ وَعِلْمِهِ." مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ" يَعْنِي التَّوْرَاةَ." وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُؤْمِنِينَ" تَقَدَّمَ معناه، والحمد لله.
Bu ayetin nüzul sebebi şudur: Yahudiler Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: “Peygamberlerden hiçbir peygamber yoktur ki ona meleklerden bir melek Rabbinin katından risaletle ve vahiyle gelmiş olmasın. Sana gelen arkadaşın kimdir ki sana uyalım?” dediler. O da: (جِبْرِيلُ) “Cibrîl'dir” buyurdu. Onlar: “O, savaşla ve öldürmekle inen melektir, o bizim düşmanımızdır! Şayet yağmurla ve rahmetle inen Mîkâîl'dir deseydin sana uyardık” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti: { لِلْكافِرِينَ } buyruğuna kadar indirdi; bunu et-Tirmizî tahriç etmiştir. Yüce Allah'ın: { فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ } buyruğundaki “innehû” (إِنَّهُ) kelimesindeki zamir iki manaya muhtemeldir: Birincisi: “Şüphesiz Allah, Cibrîl'i senin kalbine indirmiştir.” İkincisi: “Şüphesiz Cibrîl, Kur'an'ı senin kalbine indirmiştir.” Kalbin zikredilmesinin sebebi; aklın, ilmin ve bilgileri kabul etmenin mahalli olmasındandır. Bu ayet Cibrîl'in aleyhisselâm şerefine ve ona düşmanlık besleyenlerin yerilmesine delalet etmektedir. Yüce Allah'ın: { بِإِذْنِ اللَّهِ } buyruğu; yani O'nun iradesi ve ilmiyle demektir. { مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ } yani Tevrat'ı [tasdik edici olarak]. { وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُؤْمِنِينَ } buyruğunun manası daha önce geçmişti. Hamd yalnızca Allah'a mahsustur.
[سورة البقرة (٢): آية ٩٨]
[Bakara Suresi (2): Ayet 98]
مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ (٩٨)
{ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ (٩٨) } “Kim Allah'a, meleklerine, peygamberlerine, Cibrîl'e ve Mîkâl'e düşman olursa, şüphesiz Allah da kâfirlerin düşmanıdır. (98)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ" شَرْطٌ، وَجَوَابُهُ" فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ". وَهَذَا وَعِيدٌ وَذَمٌّ لِمُعَادِي جِبْرِيلَ ﵇، وَإِعْلَانُ أَنَّ عَدَاوَةَ الْبَعْضِ تَقْتَضِي عَدَاوَةَ اللَّهِ لَهُمْ. وَعَدَاوَةَ الْعَبْدِ لِلَّهِ هي معصيته واجتناب طاعته، ومعادات أَوْلِيَائِهِ. وَعَدَاوَةَ اللَّهِ لِلْعَبْدِ تَعْذِيبُهُ وَإِظْهَارُ أَثَرِ الْعَدَاوَةِ عَلَيْهِ. فَإِنْ قِيلَ: لِمَ خَصَّ اللَّهُ جِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ بِالذِّكْرِ وَإِنْ كَانَ ذِكْرُ الْمَلَائِكَةِ قَدْ عَمَّهُمَا؟ قِيلَ لَهُ: خَصَّهُمَا بِالذِّكْرِ تَشْرِيفًا لَهُمَا، كَمَا قَالَ:" فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ ". وَقِيلَ: خُصًّا لِأَنَّ الْيَهُودَ ذَكَرُوهُمَا، وَنَزَلَتِ الْآيَةُ بِسَبَبِهِمَا، فَذِكْرُهُمَا وَاجِبٌ لِئَلَّا تَقُولَ الْيَهُودُ: إِنَّا لم نعاد
Allah Teâlâ'nın: { مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ } “Kim Allah'a düşman olursa” buyruğu şarttır; cevabı ise: { فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ } “Şüphesiz Allah da kâfirlerin düşmanıdır” [ifadesidir]. Bu, Cibrîl aleyhisselâm'a düşmanlık edenler için bir tehdit ve kınama olup [meleklerden veya peygamberlerden] bir kısmına düşman olmanın Allah'ın da onlara düşman olmasını gerektirdiğinin ilanıdır. Kulun Allah'a düşmanlığı; O'na isyan etmesi, O'na itaatten kaçınması ve O'nun dostlarına düşmanlık beslemesidir. Allah'ın kula düşmanlığı ise ona azap etmesi ve düşmanlığın eserini onun üzerinde açığa vurmasıdır. Eğer: “Meleklerin zikredilmesi ikisini de kapsamasına rağmen Allah Cibrîl ve Mîkâîl'i niçin ayrıca zikretmiştir?” denilirse, ona şöyle cevap verilir: [Allah], tıpkı: { فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ } “İçlerinde meyve, hurma ve nar vardır” buyurduğu gibi, şereflerini yüceltmek için ikisini tahsis ederek [ayrıca] zikretmiştir. Bir diğer görüşe göre de: Yahudiler bu ikisini andıkları ve ayet de onlar sebebiyle indiği için ayrıca zikredilmişlerdir. Yahudilerin: “Biz...
اللَّهَ وَجَمِيعَ مَلَائِكَتِهِ، فَنَصَّ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِمَا لِإِبْطَالِ مَا يَتَأَوَّلُونَهُ مِنَ التَّخْصِيصِ. وَلِعُلَمَاءِ اللِّسَانِ فِي جِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ ﵉ لُغَاتٌ، فَأَمَّا التي في جبريل فعشر: الاولى- لِجِبْرِيلَ، وَهِيَ لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ، قَالَ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ:
Allah'a ve bütün meleklerine düşman olmadık” dememeleri için ikisinin zikredilmesi zorunlu olmuştur. Böylece Allah Teâlâ, onların bu tahsis yönündeki tevilini boşa çıkarmak için ikisini açıkça belirtmiştir. Dil âlimlerinin Cibrîl ve Mîkâîl aleyhimesselâm hakkında çeşitli lehçeleri/kullanımları vardır. Cibrîl hakkındaki kullanımlar on tanedir: Birincisi: Cibrîl (جِبْرِيل) olup Hicaz ehlinin lehçesidir. Hassân b. Sâbit şöyle demiştir:
وَجِبْرِيلُ رَسُولُ اللَّهِ فِينَا
Ve aramızda Allah'ın elçisi Cibrîl varken...
الثَّانِيَةُ- جَبْرِيلُ (بِفَتْحِ الْجِيمِ) وَهِيَ قِرَاءَةُ الْحَسَنِ وَابْنِ كَثِيرٍ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ أَنَّهُ قَالَ: رَأَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ فِي النَّوْمِ وَهُوَ يَقْرَأُ جَبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ فَلَا أَزَالَ أَقْرَؤُهُمَا أَبَدًا كَذَلِكَ. الثَّالِثَةُ- جَبْرَئِيلُ (بِيَاءٍ بَعْدَ الْهَمْزَةِ، مِثَالُ جَبْرَعِيلُ)، كَمَا قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ، وَأَنْشَدُوا:
İkincisi: Cibrîl (Cim'in fethasıyla: جَبْرِيل) olup el-Hasan ile İbn Kesîr'in kıraatidir. İbn Kesîr'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem rüyamda gördüm; Cebrîl ve Mîkâîl şeklinde okuyordu, bu yüzden onları daima böyle okumaya devam edeceğim.” Üçüncüsü: Cebrâîl (Hemzeden sonra yâ ile: جَبْرَئِيلُ, “Cebraîl” kalıbında) olup Kûfe ehlinin okuyuşudur ve şu beyti inşad etmişlerdir:
شَهِدْنَا فَمَا تَلْقَى لَنَا مِنْ كَتِيبَةٍ ... مَدَى الدَّهْرِ إِلَّا جَبْرَئِيلُ أَمَامُهَا
Biz şahit olduk ki, zaman boyunca bizim hiçbir birliğimize rastlamazsın ki önünde Cebrâîl olmasın.
وَهِيَ لُغَةُ تَمِيمٍ وَقَيْسٍ. الرَّابِعَةُ- جَبْرَئِلُ (عَلَى وَزْنِ جَبْرَعِلَ) مَقْصُورٌ، وَهِيَ قِرَاءَةُ أَبِي بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ. الْخَامِسَةُ- مِثْلُهَا، وَهِيَ قِرَاءَةُ يَحْيَى بْنِ يَعْمُرَ، إِلَّا أَنَّهُ شَدَّدَ اللَّامَ. السَّادِسَةُ- جَبْرَائِلُ (بِأَلِفٍ بَعْدَ الرَّاءِ ثُمَّ هَمْزَةٍ) وَبِهَا قَرَأَ عِكْرِمَةُ. السَّابِعَةُ- مِثْلُهَا، إِلَّا أَنَّ بَعْدَ الْهَمْزَةِ يَاءٌ. الثَّامِنَةُ- جبرئيل (بِيَاءَيْنِ بِغَيْرِ هَمْزَةٍ) وَبِهَا قَرَأَ الْأَعْمَشُ وَيَحْيَى بْنُ يَعْمَرَ أَيْضًا. التَّاسِعَةُ- جَبْرَئِينُ (بِفَتْحِ الْجِيمِ مَعَ هَمْزَةٍ مَكْسُورَةٍ بَعْدَهَا يَاءٌ وَنُونٌ). الْعَاشِرَةُ- جبرين (بكسر الجيم وتسكين الياء بِنُونٍ مِنْ غَيْرِ هَمْزَةٍ) وَهِيَ لُغَةُ بَنِي أَسَدٍ. قَالَ الطَّبَرِيُّ: وَلَمْ يُقْرَأْ بِهَا. قَالَ النَّحَّاسُ- وَذَكَرَ قِرَاءَةَ ابْنِ كَثِيرٍ-:" لَا يُعْرَفُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ فَعْلِيلٌ، وَفِيهِ فِعْلِيلٌ، نَحْوُ دِهْلِيزٌ وَقِطْمِيرٌ وَبِرْطِيلٌ، وَلَيْسَ يُنْكَرُ أَنْ يَكُونَ فِي كَلَامِ الْعَجَمِ مَا لَيْسَ لَهُ نَظِيرٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَلَيْسَ يُنْكَرُ أَنْ يَكْثُرَ تغيره، كما قالوا: إبراهيم وإبرهم وإبراهم
Bu, Temîm ve Kays [kabilelerinin] lehçesidir. Dördüncüsü: Cebrâil (جَبْرَئِلُ - cebra'il [جَبْرَعِلَ] vezninde) maksûr olarak; bu, Âsım'dan [rivayetle] Ebû Bekr'in kıraatidir. Beşincisi: Bunun benzeri olup Yahyâ b. Ya'mer'in kıraatidir, ancak o lâmı şeddelemiştir. Altıncısı: Cebrâil (جَبْرَائِلُ - râ'dan sonra elif, ardından hemze ile); İkrime bu şekilde okumuştur. Yedincisi: Bunun benzeri olup yalnızca hemzeden sonra bir yâ harfi bulunmaktadır. Sekizincisi: Cebrîl (جبرئيل - hemzesiz iki yâ ile); el-A'meş ve yine Yahyâ b. Ya'mer böyle okumuştur. Dokuzuncusu: Cebrâîn (جَبْرَئِينُ - cîm'in fethası, kesreli bir hemze, ardından yâ ve nûn ile). Onuncusu: Cibrîn (جبرين - cîm'in kesresi, yâ'nın sükûnu ve hemzesiz nûn ile) olup Benî Esed'in lehçesidir. et-Taberî şöyle demiştir: “Bununla [kıraat olarak] okunmamıştır.” en-Nehhâs —İbn Kesîr'in kıraatini zikrederek— şöyle demiştir: “Arap kelamında fa'lîl (فَعْلِيل) [vezni] bilinmez; onda dehlîz (دِهْلِيزٌ), kıtmîr (قِطْمِيرٌ) ve bırtîl (بِرْطِيلٌ) gibi fi'lîl (فِعْلِيل) [vezni] vardır. Acem (Arap olmayanların) kelamında, Arap kelamında benzeri olmayan bir yapının bulunması yadırganamaz. Nitekim İbrâhîm, İbrehem ve İbrâhem dedikleri gibi, onda değişimin çok olması da yadırganamaz...
وَإِبْرَاهَامُ". قَالَ غَيْرُهُ: جِبْرِيلُ اسْمٌ أَعْجَمِيٌّ عَرَّبَتْهُ الْعَرَبُ، فَلَهَا فِيهِ هَذِهِ اللُّغَاتُ وَلِذَلِكَ لَمْ يَنْصَرِفْ. قُلْتُ: قَدْ تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ الْكِتَابِ أَنَّ الصَّحِيحَ فِي هَذِهِ الْأَلْفَاظِ عَرَبِيَّةٌ نَزَلَ بِهَا جِبْرِيلُ بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَيُجْمَعُ جِبْرِيلُ عَلَى التَّكْسِيرِ جَبَارِيلَ. وَأَمَّا اللُّغَاتُ التي في ميكائيل فست: الاولى- ميكائيل، قراءة نافع. وميكائيل (بياء بعد الهمزة) قراءة حمزة. مِيكالَ، لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ أَبِي عَمْرٍو وَحَفْصٍ عَنْ عَاصِمٍ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ الثَّلَاثَةُ أَوْجُهٌ، قَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ:
ve İbrâhâm dedikleri gibi, onda değişimin çok olması da yadırganmaz.” Başkası da şöyle demiştir: Cibrîl yabancı (acemî) bir isimdir, Araplar onu Araplaştırmıştır. Bu yüzden onda bu lehçeler/kullanımlar vardır ve bundan dolayı gayrimunsarıftır. Derim ki: Kitabın başında bu lafızların sahih olan görüşe göre Arapça olduğu ve Cibrîl'in bunları apaçık Arapça bir lisanla indirdiği geçmişti. en-Nehhâs şöyle der: Cibrîl kelimesinin kuralsız çoğulu (cemi teksîr) “cebârîl” şeklinde gelir. Mîkâîl hakkındaki lehçeler/kullanımlar ise altı tanedir: Birincisi: Mîkâil (مِيكَائِيلُ), Nâfi‘in kıraatidir. Mîkâîl (Hemzeden sonra yâ ile: مِيكَائِيْلُ), Hamza'nın kıraatidir. Mîkâl (مِيكَال), Hicaz ehlinin lehçesidir; Ebû Amr ile Âsım'dan rivayetle Hafs'ın kıraatidir. İbn Kesîr'den ise bu üç vecih de rivayet edilmiştir. Kâ'b b. Mâlik şöyle demiştir:
وَيَوْمَ بَدْرٍ لَقِينَاكُمْ لَنَا مَدَدٌ ... فِيهِ مَعَ النصر ميكال وجبريل
Bedir günü sizinle karşılaştık; yardım ile birlikte içinde Mîkâl ve Cibrîl'in bulunduğu bir yardımcımız vardı.
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
عَبَدُوا الصَّلِيبَ وَكَذَّبُوا بِمُحَمَّدٍ ... وَبِجَبْرَئِيلَ وَكَذَّبُوا مِيكَالَا
Haça taptılar, Muhammed'i ve Cebrâîl'i yalanladılar, Mîkâl'i de yalanladılar.
الرَّابِعَةُ مِيكَئِيلُ، مِثْلُ مِيكَعِيلَ، وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ مُحَيْصِنٍ. الْخَامِسَةُ- مِيكَايِيلُ (بِيَاءَيْنِ) وَهِيَ قِرَاءَةُ الْأَعْمَشِ بِاخْتِلَافٍ عَنْهُ. السَّادِسَةُ- مِيكَاءَلُ، كَمَا يُقَالُ (إِسْرَاءَلُ بِهَمْزَةٍ مَفْتُوحَةٍ)، وَهُوَ اسْمٌ أَعْجَمِيٌّ فَلِذَلِكَ لَمْ يَنْصَرِفْ. وَذَكَرَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ جَبْرَ وَمِيكَا وَإِسْرَافَ هِيَ كُلُّهَا بِالْأَعْجَمِيَّةِ بِمَعْنَى: عَبْدٍ وَمَمْلُوكٍ. وائل: اسْمُ اللَّهِ تَعَالَى، وَمِنْهُ قَوْلُ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁ حِينَ سَمِعَ سَجْعَ مُسَيْلِمَةَ: هَذَا كَلَامٌ لَمْ يَخْرُجْ مِنْ إِلٍّ، وَفِي التَّنْزِيلِ:" لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلا ذِمَّةً" فِي أَحَدِ التَّأْوِيلَيْنِ، وَسَيَأْتِي. قَالَ المارودي: إِنَّ جِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ اسْمَانِ، أَحَدُهُمَا عَبْدُ اللَّهِ، وَالْآخَرُ عُبَيْدُ اللَّهِ، لِأَنَّ إِيلَ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَجِبْرَ هُوَ عَبْدُ، وَمِيكَا هُوَ عُبَيْدُ، فَكَأَنَّ جِبْرِيلَ عَبْدُ اللَّهِ، وَمِيكَائِيلَ عُبَيْدُ اللَّهِ، هَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَلَيْسَ لَهُ فِي المفسرين مخالف.
Dördüncüsü: Mîke'îl (مِيكَئِيلُ) [kıraatidir]; Mîke'îl (مِيكَعِيلَ) vezninde olup İbn Muhaysın'ın kıraatidir. Beşincisi: (İki yâ ile) Mîkâyîl (مِيكَايِيلُ) [kıraatidir]; kendisinden gelen farklı bir rivayetle el-A'meş'in kıraatidir. Altıncısı: [Fethalı hemze ile] İsrâ'el (إِسْرَاءَلُ) denildiği gibi Mîkâ'el (مِيكَاءَلُ) [kıraatidir]. O yabancı kökenli (Arapça olmayan) bir isimdir; bu sebeple gayri munsarıftır (tenvin almaz). İbn Abbâs; Cebr, Mîkâ ve İsrâf [kelimelerinin] hepsinin yabancı dilde “kul” ve “köle” anlamına geldiğini belirtmiştir. Îl ise Yüce Allah'ın ismidir. Ebû Bekir es-Sıddîk'ın radıyallâhu anh, Müseylime'nin seciini duyduğunda söylediği: “Bu, bir Îl'den (ilahî bir kaynaktan) çıkmamış bir sözdür” ifadesi de bu kabildendir. Kur'ân-ı Kerîm'deki: { لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلا ذِمَّةً } “Bir mümin hakkında ne bir ahit/akrabalık ne de bir antlaşma gözetirler” ayeti de [bu kelimeye verilen] iki tevil/anlamdan birine göredir ve [açıklaması ileride] gelecektir. el-Mâverdî şöyle demiştir: Cebrâîl ve Mîkâîl iki isimdir; biri “Abdullah” (Allah'ın kulu), diğeri ise “Ubeydullah” (Allah'ın kulcağızı) demektir. Çünkü “îl”, Yüce Allah'tır; “cebr”, kul; “mîkâ” ise kulcağızdır. Dolayısıyla sanki Cebrâîl Abdullah, Mîkâîl de Ubeydullah gibidir. Bu, İbn Abbâs'ın görüşüdür ve müfessirler arasında ona muhalif olan yoktur.
قُلْتُ: وَزَادَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: وَإِسْرَافِيلُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَمَنْ تَأَوَّلَ الْحَدِيثَ" جِبْرَ" عَبْدَ، وَ" إِلَّ" اللَّهَ وَجَبَ عَلَيْهِ أَنْ يَقُولَ: هذا جبرئل ورأيت جبرئل ومررت بجبريل، وَهَذَا لَا يُقَالُ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى الْحَدِيثِ أَنَّهُ مُسَمًّى بِهَذَا. قَالَ غَيْرُهُ: وَلَوْ كَانَ كَمَا قَالُوا لَكَانَ مَصْرُوفًا، فَتَرْكُ الصَّرْفِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ اسْمٌ وَاحِدٌ مُفْرَدٌ لَيْسَ بِمُضَافٍ. وَرَوَى عَبْدُ الْغَنِيِّ الْحَافِظُ مِنْ حَدِيثِ أَفْلَتَ بْنِ خَلِيفَةَ- وَهُوَ فُلَيْتٌ الْعَامِرِيُّ وَهُوَ أَبُو حَسَّانَ- عَنْ جَسْرَةَ بِنْتِ دَجَاجَةَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (اللَّهُمَّ رَبَّ جبريل وميكائل وَإِسْرَافِيلَ أَعُوَذُ بِكَ مِنْ حَرِّ النَّارِ وَعَذَابِ القبر).
Derim ki: Bazı müfessirler de şunu eklemiştir: İsrâfîl ise Abdurrahman (Rahmân'ın kulu) demektir. en-Nehhâs şöyle demiştir: “Cebr”i kul, “îl”i Allah diye tevil eden kimsenin; “Bu Cebr-i îl'dir, Cebr-i îl'i gördüm, Cebr-i îl'e uğradım” demesi [yani tamlama yapması] gerekirdi. Oysa böyle söylenmez. Dolayısıyla hadisin manası, onun bu isimle adlandırılmış olmasıdır. Başkası da şöyle demiştir: Eğer onların dediği gibi [izafet] olsaydı munsarif olurdu; gayrimunsarif olması, onun tamlama olmayan tek ve müfred bir isim olduğuna delalet eder. Hafız Abdülganî, Eflet b. Halîfe'den —ki o Ebû Hassân el-Fuleyt el-Âmirî'dir—, o Cesre bint Decece'den, o da Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: (اللَّهُمَّ رَبَّ جبريل وميكائل وَإِسْرَافِيلَ أَعُوَذُ بِكَ مِنْ حَرِّ النَّارِ وَعَذَابِ القبر) “Allah'ım! Cibrîl'in, Mîkâîl'in ve İsrâfîl'in Rabbi! Ateşin sıcağından ve kabir azabından Sana sığınırım.”
[سورة البقرة (٢): آية ٩٩]
[Bakara Suresi (2): Ayet 99]
وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ آياتٍ بَيِّناتٍ وَما يَكْفُرُ بِها إِلاَّ الْفاسِقُونَ (٩٩)
{ وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ آياتٍ بَيِّناتٍ وَما يَكْفُرُ بِها إِلاَّ الْفاسِقُونَ (٩٩) } “Andolsun, sana apaçık ayetler indirdik. Onları fasıklardan başkası inkâr etmez. (99)”
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: هَذَا جَوَابٌ لِابْنِ صُورِيَّا حَيْثُ قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: يَا مُحَمَّدُ مَا جِئْتَنَا بِشَيْءٍ نَعْرِفُهُ، وَمَا أُنْزِلَ عَلَيْكَ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ فَنَتَّبِعَكَ بِهَا؟ فأنزل الله هذه الآية، ذكره الطبري.
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Bu, İbn Sûriyâ'ya bir cevaptır; zira o, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ey Muhammed! Bize bildiğimiz bir şey getirmedin ve sana uymamızı sağlayacak apaçık bir ayet de sana indirilmedi” demişti. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi; bunu et-Taberî zikretmiştir.
[سورة البقرة (٢): آية ١٠٠]
[Bakara Suresi (2): Ayet 100]
أَوَكُلَّما عاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠٠)
{ أَوَكُلَّما عاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠٠) } “Onlar ne zaman bir ahit yaptılarsa, içlerinden bir fırka onu bozup atmadı mı? Bilakis, onların çoğu iman etmezler. (100)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَوَكُلَّما عاهَدُوا عَهْداً" الْوَاوُ وَاوُ الْعَطْفِ، دَخَلَتْ عَلَيْهَا أَلِفُ الِاسْتِفْهَامِ كَمَا تَدْخُلُ عَلَى الْفَاءِ فِي قَوْلِهِ:" أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ "،" أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ "،" أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ ". وَعَلَى ثُمَّ كَقَوْلِهِ:" أَثُمَّ إِذا مَا وَقَعَ " هَذَا قَوْلُ سِيبَوَيْهِ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: الْوَاوُ زَائِدَةٌ. وَمَذْهَبُ الْكِسَائِيِّ أَنَّهَا أَوْ، حُرِّكَتِ الْوَاوُ مِنْهَا تَسْهِيلًا. وَقَرَأَهَا قَوْمٌ أَوْ، سَاكِنَةَ الْوَاوِ فَتَجِيءُ بِمَعْنَى بَلْ، كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ: لَأَضْرِبَنَّكَ، فَيَقُولُ الْمُجِيبُ: أَوْ يَكْفِي اللَّهُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا كُلُّهُ مُتَكَلَّفٌ، وَالصَّحِيحُ قَوْلُ سِيبَوَيْهِ." كُلَّما" نصب على الظرف، والمعني
Yüce Allah'ın: { أَوَكُلَّما عاهَدُوا عَهْداً } “Onlar ne zaman bir ahit yaptılarsa... mı?” buyruğundaki vav (و), atıf vavıdır. Tıpkı { أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ } “Cahiliye hükmünü mü [arzu ediyorlar]?”, { أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ } “Sağırlara sen mi işittireceksin?” ve { أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ } “Onu ve soyunu mu [dost] ediniyorsunuz?” buyruklarında fâ (ف) harfinin başına geldiği gibi; { أَثُمَّ إِذا مَا وَقَعَ } “Sonra o vuku bulunca mı?” buyruğunda sümme (ثُمَّ) edatının başına geldiği gibi, [bu vavın] başına da istifham elifi (soru hemzesi) girmiştir. Bu, Sîbeveyh'in görüşüdür. el-Ahfeş ise: “Vav zaiddir (fazlalıktır)” demiştir. Kisâî'nin mezhebi (görüşü) ise, onun “ev” (أَوْ / veya) olduğu ve telaffuz kolaylığı (teshîl) sebebiyle vavının harekelendiği yönündedir. Bir topluluk ise onu vavı sakin olarak “ev” (أَوْ) şeklinde okumuştur; bu durumda “bel” (بَلْ / bilakis/aksine) anlamına gelir. Nitekim bir kimsenin “Seni mutlaka döveceğim” demesine karşılık muhatabın “Ev yekfillâh” (Aksine Allah kâfi gelir / engel olur) demesi gibidir. İbn Atiyye şöyle demiştir: “Bütün bunlar tekellüflüdür (zorlamadır); doğru olan ise Sîbeveyh'in görüşüdür.” “Küllemâ” (كُلَّما) zarf olduğu için mansubdur; anlamı ise...
فِي الْآيَةِ مَالِكُ بْنُ الصَّيْفِ، وَيُقَالُ فِيهِ ابْنُ الضَّيْفِ، كَانَ قَدْ قَالَ: وَاللَّهُ مَا أُخِذَ عَلَيْنَا عَهْدٌ فِي كِتَابِنَا أَنْ نُؤْمِنَ بِمُحَمَّدٍ وَلَا مِيثَاقَ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَقِيلَ: إِنَّ الْيَهُودَ عَاهَدُوا لَئِنْ خَرَجَ مُحَمَّدٌ لَنُؤْمِنُ بِهِ وَلَنَكُونَنَّ مَعَهُ عَلَى مُشْرِكِي الْعَرَبِ، فَلَمَّا بُعِثَ كَفَرُوا بِهِ. وَقَالَ عَطَاءٌ: هِيَ الْعُهُودُ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَ النَّبِيِّ ﷺ وَبَيْنَ الْيَهُودِ فَنَقَضُوهَا كَفِعْلِ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ، دَلِيلُهُ قول تَعَالَى:" الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ ". قَوْلُهُ تَعَالَى:" نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ" النَّبْذُ: الطَّرْحُ وَالْإِلْقَاءُ، وَمِنْهُ النَّبِيذُ وَالْمَنْبُوذُ، قَالَ أَبُو الْأَسْوَدِ:
Mâlik b. es-Sayf'tır; ona İbnü'd-Dayf da denir. O: “Allah'a yemin olsun ki kitabımızda Muhammed'e iman etmemize dair bizden hiçbir ahit ve hiçbir söz alınmamıştır” demiş, bunun üzerine bu ayet inmiştir. Şöyle de denilmiştir: Yahudiler, “Şayet Muhammed ortaya çıkarsa mutlaka ona iman edeceğiz ve müşrik Araplara karşı onunla birlikte olacağız” diye söz vermişlerdi; fakat o peygamber olarak gönderilince onu inkâr ettiler. Atâ ise şöyle demiştir: Bunlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile Yahudiler arasında bulunan ve Kureyza ile Nadîr kabilelerinin yaptığı gibi bozdukları antlaşmalardır. Bunun delili Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ } “Kendileriyle antlaşma yaptığın, sonra da her defasında çekinmeden antlaşmalarını bozan kimselerdir.” Yüce Allah'ın: { نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ } “İçlerinden bir fırka onu bozup attı” buyruğunda geçen nebz (نَبْذ); fırlatıp atmak ve bırakmaktır. “Nebîz” ve “menbûz” (atılmış bebek) kelimeleri de buradan gelir. Ebü'l-Esved şöyle demiştir:
وَخَبَّرَنِي مَنْ كُنْتُ أَرْسَلْتُ إِنَّمَا ... أَخَذْتَ كِتَابِي مُعْرِضًا بِشِمَالِكَا
Gönderdiğim haberci bana bildirdi ki sen mektubumu yüz çevirerek sol elinle almışsın,
نَظَرْتَ إِلَى عُنْوَانِهِ فَنَبَذْتَهُ ... كَنَبْذِكَ نَعْلًا أَخَلَقَتْ مِنْ نِعَالِكَا
Başlığına bakıp onu fırlatıp atmışsın; tıpkı pabuçlarından eskimiş bir pabucu fırlatıp attığın gibi.
آخَرُ:
Bir başkası [şöyle demiştir]:
إِنَّ الَّذِينَ أَمَرْتَهُمْ أَنْ يَعْدِلُوا ... نَبَذُوا كِتَابَكَ وَاسْتَحَلُّوا الْمَحْرَمَا
Kendilerine adil olmalarını emrettiğin kimseler, senin kitabını arkaya atıp haramı helal saydılar.
وَهَذَا مَثَلٌ يُضْرَبُ لِمَنِ اسْتَخَفَّ بِالشَّيْءِ فَلَا يَعْمَلُ بِهِ، تَقُولُ الْعَرَبُ: اجْعَلْ هَذَا خَلْفَ ظَهْرِكَ، وَدُبُرًا مِنْكَ، وَتَحْتَ قَدَمِكَ، أَيِ اتْرُكْهُ وَأَعْرِضْ عَنْهُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا ". وَأَنْشَدَ الْفَرَّاءُ:
Bu, bir şeyi hafife alıp onunla amel etmeyen kimse için getirilen bir darb-ı meseldir. Araplar: “Bunu sırtının arkasına, arkana ve ayağının altına koy” derler; yani onu bırak ve ondan yüz çevir demektir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا } “Ve onu arkanıza atıp unuttunuz”. el-Ferrâ şu beyti inşad etmiştir:
تَمِيمُ بْنُ زَيْدٍ لَا تَكُونَنَّ حَاجَتِي ... بِظَهْرٍ فَلَا يَعْيَا عَلَيَّ جَوَابُهَا
Ey Temîm b. Zeyd! İhtiyacım arka plana atılmış olmasın ki cevabı bana zor gelmesin.
" بَلْ أَكْثَرُهُمْ" ابْتِدَاءٌ." لَا يُؤْمِنُونَ" فِعْلٌ مُسْتَقْبَلٌ فِي موضع الخبر.
{ بَلْ أَكْثَرُهُمْ } “Bilakis, onların çoğu” mübtedadır. { لَا يُؤْمِنُونَ } “iman etmezler” ise haber konumunda muzari bir fiildir.
[سورة البقرة (٢): آية ١٠١]
[Bakara Suresi (2): Ayet 101]
وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ كِتابَ اللَّهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٠١)
{ وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ كِتابَ اللَّهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Allah katından kendilerine, yanlarındakini doğrulayan bir elçi geldiğinde, kendilerine kitap verilenlerden bir topluluk, sanki bilmiyorlarmış gibi Allah'ın Kitabı'nı arkalarına atıverdiler. (101)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ" نَعْتٌ لِرَسُولٍ، وَيَجُوزُ نَصْبُهُ عَلَى الْحَالِ." نَبَذَ فَرِيقٌ" جَوَابٌ" لَمَّا"." مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ كِتابَ اللَّهِ" نُصِبَ بِ" نَبَذَ"، وَالْمُرَادُ التَّوْرَاةُ، لِأَنَّ كُفْرَهُمْ بِالنَّبِيِّ ﵇ وَتَكْذِيبَهُمْ لَهُ نَبْذٌ لَهَا. قَالَ السُّدِّيُّ: نَبَذُوا التَّوْرَاةَ وَأَخَذُوا بِكِتَابِ آصِفَ، وَسِحْرِ هَارُوتَ وَمَارُوتَ. وَقِيلَ: يَجُوزُ أَنْ يَعْنِيَ بِهِ الْقُرْآنَ. قَالَ الشَّعْبِيُّ: هُوَ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ يَقْرَءُونَهُ، وَلَكِنْ نَبَذُوا الْعَمَلَ بِهِ. وَقَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: أَدْرَجُوهُ فِي الْحَرِيرِ وَالدِّيبَاجِ، وَحَلَّوْهُ بِالذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ، وَلَمْ يُحِلُّوا حَلَالَهُ وَلَمْ يُحَرِّمُوا حَرَامَهُ، فَذَلِكَ النَّبْذُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ مُسْتَوْفًى." كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ" تَشْبِيهٌ بِمَنْ لَا يَعْلَمُ إِذْ فَعَلُوا فِعْلَ الْجَاهِلِ فَيَجِيءُ مِنَ اللَّفْظِ أَنَّهُمْ كفروا على علم.
Yüce Allah'ın: { وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ } buyruğundaki “musaddikun” (مُصَدِّقٌ), “resûl” (رَسُولٌ) kelimesinin sıfatıdır; hal olarak mansub olması da caizdir. { نَبَذَ فَرِيقٌ } ise “lemmâ”nın (لَمَّا) cevabıdır. { مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ كِتابَ اللَّهِ } buyruğundaki “kitâballāhi” (كِتَابَ اللَّهِ), “nebeze” (نَبَذَ) fiiliyle mansub kılınmıştır. Kastedilen Tevrat'tır; çünkü onların Peygamber'i aleyhisselâm inkâr edip yalanlamaları, Tevrat'ı arkaya atmaları demektir. es-Süddî şöyle demiştir: “Tevrat'ı arkaya attılar; Âsaf'ın kitabına ve Hârût ile Mârût'un sihrine sarıldılar.” Bununla Kur'an'ın kastedilmiş olmasının caiz olduğu da söylenmiştir. eş-Şa'bî: “O önlerindeydi, onu okuyorlardı; fakat onunla amel etmeyi terk ettiler” demiştir. Süfyân b. Uyeyne ise: “Onu ipeğe ve atlasa sardılar, altın ve gümüşle süslediler; fakat helalini helal, haramını haram kılmadılar; işte arkaya atmak budur” demiştir. Bunun açıklaması daha önce eksiksiz olarak geçmişti. { كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Sanki bilmiyorlarmış gibi” ifadesi, cahilin yaptığını yaptıkları için bilmeyen kimseye benzetmedir; dolayısıyla bu lafızdan, onların bilerek inkâr ettikleri anlaşılmaktadır.
[سورة البقرة (٢): آية ١٠٢]
[Bakara Suresi (2): Ayet 102]
وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبابِلَ هارُوتَ وَمارُوتَ وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (١٠٢)
{ وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبابِلَ هارُوتَ وَمارُوتَ وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (١٠٢) } “Ve onlar, Süleyman'ın mülkü [hükümranlığı] aleyhine şeytanların uydurup okudukları şeylerin ardına düştüler. Hâlbuki Süleyman inkâr etmedi; fakat insanlara sihri ve Babil'de Hârût ile Mârût adlı iki meleğe indirileni öğreten şeytanlar inkâr ettiler. Oysa o iki melek: 'Biz yalnızca bir imtihan vesilesiyiz, sakın inkâr etme!' demedikçe hiç kimseye [bir şey] öğretmezlerdi. Onlar o ikisinden kişi ile eşinin arasını ayıracak şeyleri öğreniyorlardı. Hâlbuki onlar Allah'ın izni olmadıkça onunla hiç kimseye zarar veremezlerdi. Kendilerine zarar veren ve fayda sağlamayan şeyleri öğreniyorlardı. Andolsun onlar, onu satın alan kimsenin ahirette hiçbir nasibi olmadığını çok iyi biliyorlardı. Karşılığında kendilerini sattıkları şey ne kötüdür! Keşke bilselerdi! (102)”
فِيهِ أَرْبَعٌ وَعِشْرُونَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ" هَذَا إِخْبَارٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَنِ الطَّائِفَةِ الَّذِينَ نَبَذُوا الْكِتَابَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا السِّحْرَ أَيْضًا، وَهُمُ الْيَهُودُ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: عَارَضَتِ الْيَهُودُ مُحَمَّدًا ﷺ بِالتَّوْرَاةِ فَاتَّفَقَتِ التَّوْرَاةُ وَالْقُرْآنُ فَنَبَذُوا التَّوْرَاةَ وَأَخَذُوا بِكِتَابِ آصِفِ وَبِسِحْرِ هَارُوتَ وَمَارُوتَ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: لَمَّا ذَكَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ سُلَيْمَانَ فِي الْمُرْسَلِينَ قَالَ بَعْضُ أَحْبَارِهِمْ: يَزْعُمُ مُحَمَّدٌ أَنَّ ابْنَ داود
Bu ayette yirmi dört mesele vardır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: { وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ } “Süleyman'ın hükümdarlığı aleyhine şeytanların uydurup okudukları şeylerin ardına düştüler” buyruğudur. Bu, Yüce Allah'ın Kitab'ı arkalarına atan topluluğun aynı zamanda sihre de uyduklarına dair verdiği bir haberdir; bunlar da Yahudilerdir. es-Süddî şöyle demiştir: “Yahudiler Tevrat ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı çıktılar; fakat Tevrat ile Kur'ân birbiriyle uyuşunca Tevrat'ı arkalarına attılar, Âsaf'ın kitabına ve Hârût ile Mârût'un sihrine sarıldılar.” Muhammed b. İshâk ise şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberler arasında Süleyman'ı zikredince, onların hahamlarından bazıları: “Muhammed, Dâvûd'un oğlunun
كَانَ نَبِيًّا! وَاللَّهِ مَا كَانَ إِلَّا سَاحِرًا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا" أَيْ أَلْقَتْ إِلَى بَنِي آدَمَ أَنَّ مَا فَعَلَهُ سُلَيْمَانُ مِنْ رُكُوبِ الْبَحْرِ وَاسْتِسْخَارِ الطَّيْرِ وَالشَّيَاطِينِ كَانَ سِحْرًا. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: كَتَبَتِ الشَّيَاطِينُ السِّحْرَ وَالنِّيرَنْجِيَّاتِ عَلَى لِسَانِ آصِفَ كَاتِبَ سُلَيْمَانَ، وَدَفَنُوهُ تَحْتَ مُصَلَّاهُ حِينَ انْتَزَعَ اللَّهُ مُلْكَهُ وَلَمْ يَشْعُرْ بِذَلِكَ سُلَيْمَانُ، فَلَمَّا مَاتَ سُلَيْمَانُ اسْتَخْرَجُوهُ وَقَالُوا لِلنَّاسِ: إِنَّمَا مَلَكَكُمْ بِهَذَا فَتَعَلَّمُوهُ، فَأَمَّا عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَقَالُوا: مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ يَكُونَ هَذَا عِلْمُ سُلَيْمَانَ! وَأَمَّا السَّفَلَةُ فَقَالُوا: هَذَا عِلْمُ سُلَيْمَانَ، وَأَقْبَلُوا عَلَى تَعْلِيمِهِ وَرَفَضُوا كُتُبَ أَنْبِيَائِهِمْ حَتَّى بَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّدًا ﷺ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ عَلَى نَبِيِّهِ عُذْرَ سُلَيْمَانَ وَأَظْهَرَ بَرَاءَتَهُ مِمَّا رُمِيَ بِهِ فَقَالَ:" وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ". قال عطاء:" تَتْلُوا" تقرأ من التلاوة. وقال ابن عباس:" تَتْلُوا" تَتْبَعُ، كَمَا تَقُولُ: جَاءَ الْقَوْمُ يَتْلُو بَعْضُهُمْ بَعْضًا. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ:" اتَّبَعُوا" بِمَعْنَى فَضَّلُوا. قُلْتُ: لِأَنَّ كُلَّ مَنِ اتَّبَعَ شَيْئًا وَجَعَلَهُ أَمَامَهُ فقد فضله على غيره، ومعنى" تَتْلُوا" يَعْنِي تَلَتْ، فَهُوَ بِمَعْنَى الْمُضِيِّ، قَالَ الشَّاعِرُ:
bir peygamber olduğunu iddia ediyor! Allah'a yemin olsun ki o bir büyücüden başka bir şey değildi” dediler. Bunun üzerine Yüce Allah: { وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا } “Süleyman inkâr etmedi; fakat şeytanlar inkâr ettiler” ayetini indirdi; yani Süleyman'ın denizde yol alması, kuşları ve şeytanları boyun eğdirmesi gibi yaptıklarının sihir olduğunu âdemoğluna şeytanlar aşılamıştı. el-Kelbî şöyle demiştir: Şeytanlar sihri ve tılsımları (nîrenciyyât) Süleyman'ın kâtibi Âsaf'ın diliyle yazdılar ve Allah onun mülkünü elinden aldığı sırada Süleyman'ın haberi olmadan bunu onun namazgâhının altına gömdüler. Süleyman vefat edince onu çıkarıp insanlara: “O size ancak bununla hükümran oldu, siz de bunu öğrenin” dediler. İsrâiloğullarının âlimleri ise: “Bunun Süleyman'ın ilmi olmasından Allah'a sığınırız!” dediler; ayak takımı ise: “Bu Süleyman'ın ilmidir” diyerek onu öğrenmeye yöneldiler ve Allah Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem gönderinceye kadar peygamberlerinin kitaplarını terk ettiler. Bunun üzerine Yüce Allah peygamberine Süleyman'ın mazeretini indirip kendisine isnat edilen şeyden berî olduğunu açıkladı ve şöyle buyurdu: { وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ } “Ve şeytanların okudukları şeylerin ardına düştüler.” Atâ: “Tetlû” (تَتْلُوا), tilavetten olup ‘okur’ demektir, demiştir. İbn Abbâs ise: “Tetlû”, ‘ardına düşer/takip eder’ manasındadır; nitekim ‘Topluluk birbirini takip ederek (yetlû) geldi’ denilir, demiştir. et-Taberî: “İttebeû” (اتَّبَعُوا), ‘üstün tuttular/tercih ettiler’ demektir, demiştir. Derim ki: Çünkü bir şeyin peşine düşüp onu önüne alan herkes, onu başkasına tercih etmiş olur. “Tetlû” (تَتْلُوا) kelimesinin manası ise ‘okudu’ (telet) demektir, yani geçmiş zaman manasındadır. Şair şöyle demiştir:
وَإِذَا مَرَرْتَ بِقَبْرِهِ فَاعْقِرْ بِهِ ... كُومَ الْهِجَانِ وَكُلَّ طَرَفٍ سَابِحِ
Onun kabrine uğradığında orada hörgüçlü cins develeri ve akıp giden küheylan atları kurban et!
وَانَضَحْ جَوَانِبَ قَبْرِهِ بِدِمَائِهَا ... فلقد يكون أخادم وذبائح
Ve kabrinin etrafını onların kanlarıyla sula; zira o ikram edici ve kurbanlar kesici idi.
أي فلقد كان. و" ما" مَفْعُولُ بِ" اتَّبَعُوا" أَيِ اتَّبَعُوا مَا تَقَوَّلَتْهُ الشَّيَاطِينُ عَلَى سُلَيْمَانَ وَتَلَتْهُ. وَقِيلَ:" مَا" نَفْيٌ، وَلَيْسَ بِشَيْءٍ لَا فِي نِظَامِ الْكَلَامِ وَلَا في صحته، قال ابْنُ الْعَرَبِيِّ." عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ" أَيْ عَلَى شرعه ونبوته. قال الزجاج: المعنى عَلَى عَهْدِ مُلْكِ سُلَيْمَانَ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى فِي مُلْكِ سُلَيْمَانَ، يَعْنِي فِي قَصَصِهِ وَصِفَاتِهِ وَأَخْبَارِهِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: تَصْلُحُ عَلَى وَفِي، فِي مِثْلِ هَذَا الْمَوْضِعِ. وَقَالَ" عَلى " وَلَمْ يَقُلْ بَعْدَ لقوله تعالى:
Yani; o [böyle] idi. “Mâ” (مَا) lafzı, “ittebe‘û” (اتَّبَعُوا / uydular) fiilinin mef‘ûlüdür (nesnesidir). Yani; şeytanların Süleyman aleyhine uydurdukları ve okudukları şeylere uydular. “Mâ” lafzının nefy (olumsuzluk edatı) olduğu da söylenmiştir; ancak İbnü'l-Arabî'nin belirttiğine göre bu, ne sözün dizilişi ne de sıhhati bakımından geçerli bir şey değildir. { عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ } “Süleyman’ın hükümranlığı aleyhine” ifadesi; onun şeriatı ve peygamberliği aleyhine demektir. ez-Zeccâc: “Bunun anlamı, 'Süleyman'ın hükümranlığı döneminde' demektir” demiştir. Bir diğer görüşe göre de anlamı: “Süleyman'ın hükümranlığı hakkında”, yani onun kıssaları, vasıfları ve haberleri hakkında demektir. el-Ferrâ: “Böylesi bir yerde hem 'alâ' (عَلَى) hem de 'fî' (فِي) edatı uygun düşer” demiştir. [Cenâb-ı Hak], Yüce Allah'ın şu buyruğundan ötürü “ba‘de” (بَعْدَ / sonra) demeyip “alâ” (عَلَى) demiştir:
" وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ " أَيْ فِي تِلَاوَتِهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى الشَّيْطَانِ وَاشْتِقَاقِهِ، فَلَا مَعْنَى لِإِعَادَتِهِ. وَالشَّيَاطِينُ هُنَا قِيلَ: هُمْ شَيَاطِينُ الْجِنِّ، وَهُوَ الْمَفْهُومُ مِنْ هَذَا الِاسْمِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ شَيَاطِينُ الْإِنْسِ الْمُتَمَرِّدُونَ فِي الضَّلَالِ، كَقَوْلِ جَرِيرٍ:
{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ } “Senden önce hiçbir resul ve hiçbir nebi göndermedik ki, o bir şey okuduğu zaman şeytan onun okumasına [bir şüphe] katmış olmasın”; yani tilavetine. Şeytan kelimesinin manası ve iştikakı daha önce geçmişti, dolayısıyla tekrar etmenin anlamı yoktur. Buradaki “şeytanlar”ın cin şeytanları olduğu söylenmiştir ki bu isimden anlaşılan da budur. Sapıklıkta haddi aşan insan şeytanları olduğu da söylenmiştir; Cerîr'in şu sözünde olduğu gibi:
أَيَّامَ يَدْعُونَنِي الشَّيْطَانَ مِنْ غَزَلِي ... وَكُنَّ يَهْوَيْنَنِي إِذْ كُنْتُ شَيْطَانًا
Çapkınlığımdan ötürü bana şeytan dedikleri ve ben bir şeytan iken onların beni sevdikleri günlerde...
الثَّانِيَةُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ" تَبْرِئَةٌ مِنَ اللَّهِ لِسُلَيْمَانَ، وَلَمْ يَتَقَدَّمْ فِي الْآيَةِ أَنَّ أَحَدًا نَسَبَهُ إِلَى الْكُفْرِ، وَلَكِنَّ الْيَهُودَ نَسَبَتْهُ إِلَى السِّحْرِ، وَلَكِنْ لَمَّا كَانَ السِّحْرُ كُفْرًا صَارَ بِمَنْزِلَةِ مَنْ نَسَبَهُ إِلَى الْكُفْرِ. ثُمَّ قَالَ:" وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا" فَأَثْبَتَ كُفْرَهُمْ بتعليم السحر. و" يُعَلِّمُونَ: فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ ثَانٍ. وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ سِوَى عَاصِمٍ" وَلَكِنِ الشَّيَاطِينُ" بِتَخْفِيفِ" لَكِنْ"، وَرَفْعِ النُّونِ مِنْ" الشَّيَاطِينِ"، وَكَذَلِكَ فِي الْأَنْفَالِ" وَلَكِنِ اللَّهُ رَمَى " وَوَافَقَهُمِ ابْنُ عَامِرٍ. الْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ وَالنَّصْبِ. وَ" لَكِنَّ" كَلِمَةً لَهَا مَعْنَيَانِ: نَفْيُ الْخَبَرِ الْمَاضِي، وَإِثْبَاتُ الْخَبَرِ الْمُسْتَقْبَلِ، وَهِيَ مَبْنِيَّةٌ مِنْ ثَلَاثِ كَلِمَاتٍ: لَا، كِ، إِنَّ." لَا" نَفْيٌ، وَ" الْكَافُ" خِطَابٌ، وَ" إِنَّ" إِثْبَاتٌ وَتَحْقِيقٌ، فَذَهَبَتِ الْهَمْزَةُ اسْتِثْقَالًا، وَهِيَ تُثَقَّلُ وَتُخَفَّفُ، فَإِذَا ثُقِّلَتْ نَصَبَتْ كَإِنَّ الثَّقِيلَةِ، وَإِذَا خُفِّفَتْ رَفَعْتَ بِهَا كَمَا تَرْفَعُ بِإِنِ الْخَفِيفَةِ. الثَّالِثَةُ- السِّحْرُ، قِيلَ: السِّحْرُ أَصْلُهُ التمويه بالحيل والتخائيل، وَهُوَ أَنْ يَفْعَلَ السَّاحِرُ أَشْيَاءَ وَمَعَانِيَ، فَيُخَيَّلُ لِلْمَسْحُورِ أَنَّهَا بِخِلَافٍ مَا هِيَ بِهِ، كَالَّذِي يَرَى السَّرَابَ مِنْ بَعِيدٍ فَيُخَيَّلُ إِلَيْهِ أَنَّهُ مَاءٌ، وَكَرَاكِبِ السَّفِينَةِ السَّائِرَةِ سَيْرًا حَثِيثًا يُخَيَّلُ إِلَيْهِ أَنَّ مَا يَرَى مِنَ الْأَشْجَارِ وَالْجِبَالِ سَائِرَةٌ مَعَهُ. وَقِيلَ: هُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ سَحَرْتُ الصَّبِيَّ إِذَا خَدَعْتَهُ، وَكَذَلِكَ إِذَا عَلَّلْتَهُ، وَالتَّسْحِيرُ مِثْلُهُ، قَالَ لَبِيَدٌ:
İkincisi: Yüce Allah'ın: { وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ } “Süleyman inkâr etmedi” buyruğu, Süleyman'ın Allah tarafından temize çıkarılmasıdır. Ayetin öncesinde hiç kimsenin onu küfre nispet ettiği geçmemişti; ancak Yahudiler onu sihre nispet etmişlerdi. Sihir de küfür olduğu için onu küfre nispet etmiş gibi oldular. Sonra: { وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا } “Fakat şeytanlar inkâr ettiler” buyurarak sihir öğretmeleri sebebiyle onların kâfir olduğunu sabit kıldı. { يُعَلِّمُونَ } “öğretiyorlar” fiili hal konumunda mansubdur; ikinci haber olarak merfû konumda olması da caizdir. Âsım dışındaki Kûfeliler, “lâkin”i şeddesiz ve “eş-şeyâtîn”in nûnunu merfû olarak “ve lâkini'ş-şeyâtînü” (وَلَكِنِ الشَّيَاطِينُ) şeklinde okumuşlardır; aynı şekilde Enfâl Suresi'ndeki { وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } “Fakat Allah attı” ayetinde de böyle okumuşlar ve İbn Âmir de onlara muvafakat etmiştir. Diğer kurrâ ise şedde ve nasb ile [“ve lâkinne'ş-şeyâtîne”] okumuşlardır. “Lâkinne” (لَكِنَّ) kelimesi iki manaya gelen bir edattır: Geçmişteki haberi nefyetmek ve gelecekteki haberi ispat etmek. Bu kelime üç kelimeden meydana gelmiştir: “Lâ”, “kâf” ve “inne”. “Lâ” olumsuzluk (nefy), “kâf” hitap, “inne” ise ispat ve tahkik içindir; ağırlığından ötürü hemze düşürülmüştür. Bu edat hem şeddeli hem de şeddesiz okunur; şeddeli kılındığında şeddeli “inne” gibi nasb eder, şeddesiz kılındığında ise şeddesiz “in” gibi merfû kılarsın. Üçüncüsü: Sihir; sihrin aslının hile ve hayal gösterme yoluyla aldatmak (temvîh) olduğu söylenmiştir. Bu da büyücünün bazı şeyler ve fiiller yapması, büyülenene ise bunların gerçekte olduğundan farklı hayal ettirilmesidir; tıpkı serabı uzaktan görüp su zanneden veya hızlı giden bir gemiye binen kimsenin gördüğü ağaçların ve dağların kendisiyle birlikte yürüdüğünü zannetmesi gibi. Sihir kelimesinin: “Çocuğu aldattım” manasındaki sehartü's-sabiyye (سَحَرْتُ الصَّبِيَّ) ifadesinden türediği de söylenmiştir; aynı şekilde onu oyaladığında da bu kullanılır. “Teshîr” de böyledir. Lebîd şöyle demiştir:
فَإِنْ تَسْأَلِينَا فِيمَ نَحْنُ فَإِنَّنَا ... عصافير من هذا الأنام المسحر
Eğer bizim ne durumda olduğumuzu soracak olursan, şüphesiz biz, bu yedirilip içirilen (veya büyülenmiş) insanlardan birer serçeyiz.
آخر:
Bir başkası [şöyle demiştir]:
أَرَانَا مُوضِعِينَ لِأَمْرِ غَيْبٍ ... وَنُسْحَرُ بِالطَّعَامِ وَبِالشَّرَابِ
Kendimizi gaybî bir işe doğru süratle gider görüyorum; yiyecekle ve içecekle beslenip oyalanıyoruz.
عَصَافِيرٌ وَذِبَّانٌ وَدُودٌ ... وَأَجْرَأُ مِنْ مُجَلِّحَةِ الذِّئَابِ
Serçeler, sinekler ve kurtlarız; ve hücum eden kurtlardan daha cüretkârız.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ" يُقَالُ: الْمُسَحَّرُ الَّذِي خُلِقَ ذَا سَحَرٍ، وَيُقَالُ مِنَ الْمُعَلَّلِينَ، أَيْ مِمَّنْ يَأْكُلُ الطَّعَامَ وَيَشْرَبُ الشَّرَابَ. وَقِيلَ: أَصْلُهُ الْخَفَاءُ، فَإِنَّ السَّاحِرَ يَفْعَلُهُ فِي خُفْيَةٍ. وَقِيلَ: أَصْلُهُ الصَّرْفُ، يُقَالُ: مَا سَحَرَكَ عَنْ كَذَا، أَيْ مَا صَرَفَكَ عَنْهُ، فَالسِّحْرُ مَصْرُوفٌ عَنْ جِهَتِهِ. وَقِيلَ: أَصْلُهُ الِاسْتِمَالَةُ، وَكُلُّ مَنِ اسْتَمَالَكَ فَقَدْ سَحَرَكَ. وَقِيلَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ" أَيْ سُحِرْنَا فَأُزِلْنَا بِالتَّخْيِيلِ عَنْ مَعْرِفَتِنَا. وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: السِّحْرُ الْأَخْذَةُ، وَكُلُّ مَا لَطُفَ مَأْخَذُهُ وَدَقَّ فَهُوَ سِحْرٌ، وَقَدْ سَحَرَهُ يَسْحَرُهُ سِحْرًا. وَالسَّاحِرُ: الْعَالِمُ، وَسَحَرَهُ أَيْضًا بِمَعْنَى خَدَعَهُ، وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: كُنَّا نُسَمِّي السِّحْرَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ الْعِضَهَ. وَالْعِضَهُ عِنْدَ الْعَرَبِ: شِدَّةُ الْبَهْتِ وَتَمْوِيهُ الْكَذِبِ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Yüce Allah'ın: { إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ } “Sen ancak büyülenmişlerdensin” buyruğunda geçen el-müsehhâr için: “Akciğer sahibi olarak yaratılmış olan” denildiği gibi, “Yiyip içmekle oyalananlardan / beslenenlerden” manasında olduğu da söylenmiştir. Sihrin aslının kapalılık/gizlilik olduğu da söylenmiştir; çünkü büyücü onu gizlice yapar. Aslının çevirmek (sarf) olduğu da söylenmiştir; “Seni bundan ne çevirdi/büyüledi?” denilir, yani büyü asıl yönünden çevrilmiştir. Aslının celbetmek/kendine çekmek (istimâle) olduğu da söylenmiştir; zira seni kendine çeken herkes seni büyülemiştir. Yüce Allah'ın: { بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ } “Bilakis biz büyülenmiş bir topluluğuz” buyruğu hakkında: “Büyülendik ve hayal yoluyla bilgimizden uzaklaştırıldık” manasında olduğu söylenmiştir. el-Cevherî şöyle der: Sihir büyü/gözbağıdır; kavranması latif ve ince olan her şey sihirdir. ‘Seharahû yeshuruhû sihren’ denilir. Sâhir, âlim/bilgin demektir; onu aldattı manasında da kullanılır ki bunu zikretmiştik. İbn Mes'ûd şöyle demiştir: “Biz Cahiliye döneminde sihre ‘adah’ (الْعِضَه) derdik.” Araplarda ıdah/adah; şiddetli iftira ve yalanı süsleyip aldatmaktır. Şair şöyle demiştir:
أَعُوَذُ بِرَبِّي مِنَ النَّافِثَا ... تَ فِي عِضَهِ الْعَاضِهِ الْمُعْضِهِ
Büyücünün bühtan dolu iftiralarına üfleyen kadınlardan Rabbime sığınırım.
الرَّابِعَةُ وَاخْتُلِفَ هَلْ لَهُ حَقِيقَةٌ أَمْ لَا، فَذَكَرَ الْغَزْنَوِيُّ الْحَنَفِيُّ فِي عُيُونِ الْمَعَانِي لَهُ: أَنَّ السِّحْرَ الْمُعْتَزِلَةِ خُدَعٌ لَا أَصْلَ لَهُ، وَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ وَسْوَسَةٌ وَأَمْرَاضٌ. قَالَ: وَعِنْدَنَا أَصْلُهُ طِلَّسْمٌ يُبْنَى عَلَى تَأْثِيرِ خَصَائِصِ الْكَوَاكِبِ، كَتَأْثِيرِ الشَّمْسِ فِي زِئْبَقِ عِصِيِّ فِرْعَوْنَ، أَوْ تَعْظِيمِ الشَّيَاطِينِ لِيُسَهِّلُوا لَهُ مَا عَسُرَ. قُلْتُ: وَعِنْدَنَا أَنَّهُ حَقٌّ وَلَهُ حَقِيقَةٌ يَخْلُقُ اللَّهُ عِنْدَهُ مَا شَاءَ، عَلَى مَا يَأْتِي. ثُمَّ مِنَ السِّحْرِ مَا يَكُونُ بِخِفَّةِ الْيَدِ كَالشَّعْوَذَةِ. وَالشَّعْوَذِيُّ: الْبَرِيدُ لِخِفَّةِ سَيْرِهِ. قَالَ ابْنُ فَارِسٍ فِي الْمُجْمَلِ: الشَّعْوَذَةُ لَيْسَ مِنْ كَلَامِ أَهْلِ الْبَادِيَةِ، وَهِيَ خِفَّةٌ فِي الْيَدَيْنِ وَأَخْذَةٌ كَالسِّحْرِ، وَمِنْهُ مَا يَكُونُ كَلَامًا يُحْفَظُ، وَرُقًى مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى. وَقَدْ يَكُونُ مِنْ عُهُودِ الشَّيَاطِينِ، وَيَكُونُ أَدْوِيَةً وأدخنة وغير ذلك.
Dördüncüsü: Sihrin bir hakikatinin bulunup bulunmadığı hususunda ihtilaf edilmiştir. el-Gaznevî el-Hanefî, Uyûnu’l-Me‘ânî adlı eserinde şöyle zikretmiştir: Sihir, Mu‘tezile’ye göre aslı olmayan aldatmacalardan ibarettir; Şâfiî’ye göre ise vesvese ve hastalıklardır. [Gaznevî] der ki: “Bizim mezhebimize göre ise onun aslı; güneşin, Firavun’un [büyücülerinin] asalarındaki cıvaya tesir etmesi gibi, yıldızların hususiyetlerinin tesirine dayanan bir tılsımdır yahut büyücüye zor olan şeyleri kolaylaştırsınlar diye şeytanları tazim etmektir.” Ben [Kurtubî] derim ki: Bizim mezhebimize göre ise sihir haktır ve bir hakikati vardır; ileride geleceği üzere Allah onun yanında dilediğini yaratır. Ayrıca sihrin bir kısmı, el çabukluğuyla yapılan hokkabazlık (şa‘veze) gibidir. Hızlı gidişinden dolayı ulak için de “şa‘vezî” denir. İbn Fâris el-Mücmel’de şöyle demiştir: “Şa‘veze, bedevilerin kelamından değildir. O, iki eldeki bir çeviklik (el çabukluğu) ve sihir gibi bir bağlama/büyüleme (ahze) çeşididir.” Sihrin bir kısmı da ezberlenen sözler ve Yüce Allah’ın isimlerinden yapılan rukyelerdir. Kimi zaman şeytanların ahitlerinden ibaret olur; kimi zaman da ilaçlar, tütsüler ve benzeri şeylerden ibarettir.
الْخَامِسَةُ سَمَّى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْفَصَاحَةَ فِي الْكَلَامِ وَاللِّسَانَةَ فِيهِ سِحْرًا، فَقَالَ: (إِنَّ مِنَ الْبَيَانِ لَسِحْرًا) أَخْرَجَهُ مَالِكٌ وَغَيْرُهُ. وَذَلِكَ لِأَنَّ فِيهِ تَصْوِيبُ الْبَاطِلِ حَتَّى يَتَوَهَّمَ السَّامِعُ أَنَّهُ حَقٌّ، فَعَلَى هَذَا يَكُونُ قَوْلُهُ ﵇: (إِنَّ مِنَ الْبَيَانِ لَسِحْرًا) خَرَجَ مَخْرَجَ الذَّمِّ لِلْبَلَاغَةِ وَالْفَصَاحَةِ، إِذْ شَبَّهَهَا بِالسِّحْرِ. وَقِيلَ: خَرَجَ مَخْرَجَ الْمَدْحِ لِلْبَلَاغَةِ وَالتَّفْضِيلِ للبيان، قاله جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ ﵇: (فَلَعَلَّ بَعْضَكُمْ أَنْ يَكُونَ أَلْحَنَ بِحُجَّتِهِ مِنْ بَعْضٍ)، وَقَوْلُهُ: (إِنَّ أَبْغَضَكُمْ إِلَيَّ الثَّرْثَارُونَ الْمُتَفَيْهِقُونَ). الثَّرْثَرَةُ: كَثْرَةُ الْكَلَامِ وَتَرْدِيدُهُ، يُقَالُ: ثَرْثَرَ الرَّجُلُ فَهُوَ ثَرْثَارٌ مِهْذَارٌ. وَالْمُتَفَيْهِقُ نَحْوُهُ. قَالَ ابْنُ دُرَيْدٍ. فُلَانٌ يَتَفَيْهَقُ فِي كَلَامِهِ إِذَا تَوَسَّعَ فِيهِ وَتَنَطَّعَ، قَالَ: وَأَصْلُهُ الْفَهْقُ وَهُوَ الِامْتِلَاءُ، كَأَنَّهُ مَلَأَ بِهِ فَمَهُ. قُلْتُ: وَبِهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي ذَكَرْنَاهُ فَسَّرَهُ عَامِرٌ الشَّعْبِيُّ رَاوِي الْحَدِيثِ وَصَعْصَعَةُ بْنُ صُوحَانَ فَقَالَا: أَمَّا قَوْلُهُ ﷺ: (إِنَّ مِنَ الْبَيَانِ لَسِحْرًا) فَالرَّجُلُ يَكُونُ عَلَيْهِ الْحَقُّ وَهُوَ أَلْحَنُ بِالْحُجَجِ مِنْ صَاحِبِ الْحَقِّ فَيَسْحَرُ الْقَوْمَ بِبَيَانِهِ فَيَذْهَبُ بِالْحَقِّ وَهُوَ عَلَيْهِ، وَإِنَّمَا يَحْمَدُ الْعُلَمَاءُ الْبَلَاغَةَ وَاللِّسَانَةَ مَا لَمْ تَخْرُجْ إِلَى حَدِّ الْإِسْهَابِ وَالْإِطْنَابِ، وَتَصْوِيرِ الْبَاطِلِ فِي صُورَةِ الْحَقِّ. وَهَذَا بَيِّنٌ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. السَّادِسَةُ- مِنَ السِّحْرِ مَا يَكُونُ كُفْرًا مِنْ فَاعِلِهِ، مِثْلُ مَا يَدْعُونَ مِنْ تَغْيِيرِ صُوَرِ النَّاسِ، وَإِخْرَاجِهِمْ فِي هَيْئَةِ بَهِيمَةٍ، وَقَطْعِ مَسَافَةِ شَهْرٍ فِي لَيْلَةٍ، وَالطَّيَرَانِ فِي الْهَوَاءِ، فَكُلُّ مَنْ فَعَلَ هَذَا لِيُوهِمَ النَّاسَ أَنَّهُ مُحِقٌّ فَذَلِكَ كُفْرٌ مِنْهُ، قَالَهُ أَبُو نَصْرٍ عَبْدُ الرَّحِيمِ الْقُشَيْرِيُّ. قَالَ أَبُو عَمْرٌو: مَنْ زَعَمَ أَنَّ السَّاحِرَ يَقْلِبُ الْحَيَوَانَ مِنْ صُورَةٍ إِلَى صُورَةٍ، فَيَجْعَلُ الْإِنْسَانَ حِمَارًا أَوْ نَحْوَهُ، وَيَقْدِرُ عَلَى نَقْلِ الْأَجْسَادِ وَهَلَاكِهَا وَتَبْدِيلِهَا، فَهَذَا يَرَى قَتْلَ السَّاحِرِ لِأَنَّهُ كَافِرٌ بِالْأَنْبِيَاءِ، يَدَّعِي مِثْلَ آيَاتِهِمْ وَمُعْجِزَاتِهِمْ، وَلَا يَتَهَيَّأُ مَعَ هَذَا عِلْمُ صِحَّةِ النُّبُوَّةِ إِذْ قَدْ يَحْصُلُ مِثْلُهَا بِالْحِيلَةِ. وَأَمَّا مَنْ زَعَمَ أَنَّ السِّحْرَ خُدَعٌ وَمَخَارِيقُ وَتَمْوِيهَاتٌ وَتَخْيِيلَاتٌ فَلَمْ يَجِبْ عَلَى أَصْلِهِ قَتْلُ السَّاحِرِ، إِلَّا أَنْ يَقْتُلَ بِفِعْلِهِ أَحَدًا فَيُقْتَلُ به.
Beşincisi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sözdeki fasihliği ve belagati sihir olarak adlandırmış ve şöyle buyurmuştur: (إِنَّ مِنَ الْبَيَانِ لَسِحْرًا) “Şüphesiz bazı sözlerde büyüleyici bir güç vardır.” Bunu Mâlik ve başkaları tahriç etmiştir. Bunun sebebi; onda bâtılı doğru gösterme özelliği bulunması ve dinleyenin onu hak zannetmesidir. Buna göre onun aleyhisselâm: (إِنَّ مِنَ الْبَيَانِ لَسِحْرًا) “Şüphesiz bazı sözlerde büyüleyici bir güç vardır” buyruğu, sihre benzetildiği için belagat ve fesahati yerme makamında söylenmiştir. İlim ehlinden bir topluluk ise bunun belagati övme ve beyanı üstün tutma makamında söylendiğini belirtmiştir. Birinci görüş daha sahihtir; bunun delili onun aleyhisselâm: (فَلَعَلَّ بَعْضَكُمْ أَنْ يَكُونَ أَلْحَنَ بِحُجَّتِهِ مِنْ بَعْضٍ) “Olur ki biriniz delilini diğerinden daha güzel ifade eder” buyruğu ile: (إِنَّ أَبْغَضَكُمْ إِلَيَّ الثَّرْثَارُونَ الْمُتَفَيْهِقُونَ) “İçinizde bana en sevimsiz olanlar, çok konuşup boşboğazlık edenler ve kibirlenerek ağız bükenlerdir” buyruğudur. Sersere (ثَرْثَرَة); sözü çok söylemek ve tekrarlamaktır; ‘sersera’r-racülü fe hüve sersârun mihzârun’ denilir. Mütefeyhık da bunun gibidir. İbn Düreyd: “Kişi sözü genişletip yapmacık davrandığında ‘fülânün yetefeyheku fî kelâmihî’ denilir” demiştir ve şöyle eklemiştir: “Aslı doluluk manasındaki ‘faheka’dır; sanki onunla ağzını doldurmuş gibidir.” Derim ki: Hadisin ravisi olan Âmir eş-Şa'bî ile Sa'saa b. Sûhân bu hadisi zikrettiğimiz manayla tefsir etmiş ve şöyle demişlerdir: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: (إِنَّ مِنَ الْبَيَانِ لَسِحْرًا) “Şüphesiz bazı sözlerde büyüleyici bir güç vardır” buyruğuna gelince; aleyhinde hak bulunan adam, hak sahibinden delil getirmede daha mahir olur, beyanıyla topluluğu büyüler ve aleyhine olmasına rağmen hakkı alıp götürür. Âlimler belagat ve güzel konuşmayı ancak aşırıya ve lüzumsuz uzatmaya kaçmadıkça ve bâtılı hak suretinde göstermedikçe överler. Bu da gayet açıktır; hamd Allah'a mahsustur. Altıncısı: Sihrin bir kısmı vardır ki onu yapanın küfrü olur; insanların suretlerini değiştirdiklerini, onları hayvan kılığına soktuklarını, bir gecede bir aylık mesafeyi katettiklerini ve havada uçtuklarını iddia etmeleri gibi. İnsanları haklı olduğuna inandırmak için bunu yapan herkes kâfir olur; bunu Ebû Nasr Abdürrahîm el-Kuşeyrî söylemiştir. Ebû Amr şöyle demiştir: Büyücünün hayvanı bir suretten başka bir surete çevirdiğini, insanı eşek veya benzeri bir hale getirdiğini, bedenleri taşımaya, helak etmeye ve değiştirmeye muktedir olduğunu iddia eden kimse; büyücünün öldürülmesi gerektiği görüşündedir. Çünkü o peygamberleri inkâr eden bir kâfirdir; onların ayet ve mucizelerinin benzerini iddia etmektedir ve bununla birlikte peygamberliğin doğruluğunun bilinmesi imkânsız hale gelir, zira hile ile de benzeri gerçekleşebilir. Sihrin aldatmacalardan, hokkabazlıklardan, yanılsamalardan ve hayallerden ibaret olduğunu savunan kimseye göre ise büyücünün öldürülmesi gerekmez; ancak fiiliyle birini öldürürse o zaman kısasen öldürülür.
السَّابِعَةُ- ذَهَبَ أَهْلُ السُّنَّةِ إِلَى أَنَّ السِّحْرَ ثَابِتٌ وَلَهُ حَقِيقَةٌ. وَذَهَبَ عَامَّةُ الْمُعْتَزِلَةِ وَأَبُو إسحاق الأسترآبادي مِنْ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ إِلَى أَنَّ السِّحْرَ لَا حَقِيقَةَ لَهُ، وَإِنَّمَا هُوَ تَمْوِيهٌ وَتَخْيِيلٌ وَإِيهَامٌ لِكَوْنِ الشَّيْءِ عَلَى غَيْرِ مَا هُوَ بِهِ، وَأَنَّهُ ضَرْبٌ مِنَ الْخِفَّةِ وَالشَّعْوَذَةِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى " وَلَمْ يَقُلْ تَسْعَى عَلَى الْحَقِيقَةِ، وَلَكِنْ قَالَ" يُخَيَّلُ إِلَيْهِ". وَقَالَ أَيْضًا:" سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ ". وَهَذَا لَا حُجَّةَ فِيهِ، لِأَنَّا لَا نُنْكِرُ أَنْ يَكُونَ التَّخْيِيلُ وَغَيْرُهُ مِنْ جُمْلَةِ السِّحْرِ، وَلَكِنْ ثَبَتَ وَرَاءَ ذَلِكَ أُمُورٌ جَوَّزَهَا الْعَقْلُ وَوَرَدَ بِهَا السَّمْعُ، فَمِنْ ذَلِكَ مَا جَاءَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ ذِكْرِ السِّحْرِ وَتَعْلِيمِهِ، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ لَهُ حَقِيقَةٌ لَمْ يُمْكِنْ تَعْلِيمُهُ، وَلَا أَخْبَرَ تَعَالَى أَنَّهُمْ يُعَلِّمُونَهُ النَّاسَ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ لَهُ حَقِيقَةٌ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى في قصة سحرة فرعون:" وَجاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ" وَسُورَةِ" الْفَلَقِ"، مَعَ اتِّفَاقِ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ سَبَبَ نُزُولِهَا مَا كَانَ مِنْ سِحْرِ لَبِيَدِ بْنِ الْأَعْصَمِ، وَهُوَ مِمَّا خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: سَحَرَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَهُودِيٌّ مِنْ يَهُودِ بَنِي زُرَيْقٍ يُقَالُ لَهُ لَبِيَدُ بْنُ الْأَعْصَمِ، الْحَدِيثَ. وَفِيهِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لَمَّا حُلَّ السِّحْرِ: (إِنَّ اللَّهَ شَفَانِي). وَالشِّفَاءُ إِنَّمَا يَكُونُ بِرَفْعِ الْعِلَّةِ وَزَوَالِ الْمَرَضِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ لَهُ حَقًّا وَحَقِيقَةً، فَهُوَ مَقْطُوعٌ بِهِ بِإِخْبَارِ اللَّهِ تَعَالَى وَرَسُولُهُ عَلَى وُجُودِهِ وَوُقُوعِهِ. وَعَلَى هَذَا أَهْلُ الْحَلِّ وَالْعَقْدِ الَّذِينَ يَنْعَقِدُ بِهِمُ الْإِجْمَاعُ، وَلَا عِبْرَةَ مَعَ اتِّفَاقِهِمْ بِحُثَالَةِ الْمُعْتَزِلَةِ وَمُخَالَفَتِهِمْ أَهْلَ الْحَقِّ. وَلَقَدْ شَاعَ السِّحْرُ وَذَاعَ فِي سَابِقِ الزَّمَانِ وَتَكَلَّمَ النَّاسُ فِيهِ، وَلَمْ يَبْدُ مِنَ الصَّحَابَةِ وَلَا مِنَ التَّابِعِينَ إِنْكَارٌ لِأَصْلِهِ. وَرَوَى سُفْيَانُ عَنْ أَبِي الْأَعْوَرِ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: عِلْمُ السِّحْرِ فِي قَرْيَةٍ مِنْ قُرَى مِصْرَ يُقَالُ لَهَا:" الْفَرَمَا" فَمَنْ كَذَّبَ بِهِ فَهُوَ كَافِرٌ، مُكَذِّبٌ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ، مُنْكِرٌ لِمَا عُلِمَ مُشَاهَدَةً وَعِيَانًا. الثَّامِنَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا: لَا يُنْكَرُ أَنْ يَظْهَرَ عَلَى يَدِ السَّاحِرِ خَرْقُ الْعَادَاتِ مِمَّا لَيْسَ فِي مَقْدُورِ الْبَشَرِ مِنْ مَرَضٍ وَتَفْرِيقٍ وَزَوَالِ عَقْلٍ وَتَعْوِيجِ عُضْوٍ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا قَامَ الدَّلِيلُ عَلَى اسْتِحَالَةِ كَوْنِهِ مِنْ مَقْدُورَاتِ الْعِبَادِ. قَالُوا: وَلَا يَبْعُدُ فِي السِّحْرِ أَنْ يُسْتَدَقَّ جِسْمُ السَّاحِرِ حَتَّى
Yedincisi: Ehl-i Sünnet, sihrin sabit ve bir hakikatinin olduğu görüşüne varmıştır. Mu'tezile'nin geneli ile Şâfiî'nin ashabından Ebû İshak el-İsferâyînî ise sihrin bir hakikatinin olmadığı, sadece yanıltma, hayal gösterme ve bir şeyin olduğundan farklı görünmesini sağlama olduğunu, bunun bir tür el çabukluğu ve hokkabazlık olduğunu savunmuşlardır; nitekim Allah Teâlâ: { يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى } “Sihirlerinden ötürü ona sanki koşuyorlarmış gibi hayal ettirildi” buyurmuş, hakikatte koşuyorlar dememiş, bilakis “ona hayal ettirildi” buyurmuştur. Yine: { سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ } “İnsanların gözlerini büyülediler” buyurmuştur. Fakat bunda bir delil yoktur; çünkü biz hayal göstermenin ve diğer şeylerin sihrin bir parçası olduğunu inkâr etmiyoruz. Ancak bunun ötesinde aklın caiz gördüğü ve naklin de bildirdiği hususlar sabit olmuştur. Bunlardan biri de bu ayette sihrin zikredilmesi ve onun öğretilmesidir. Eğer bir hakikati olmasaydı onun öğretilmesi mümkün olmazdı ve Allah Teâlâ onların insanlara onu öğrettiklerini haber vermezdi; bu da onun bir hakikati olduğuna delalet eder. Firavun'un büyücüleri kıssasında Yüce Allah'ın: { وَجاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ } “Ve büyük bir sihir getirdiler” buyruğu ile Felak Suresi de böyledir; üstelik müfessirler bu surenin iniş sebebinin Lebîd b. el-A'sam'ın yaptığı büyü olduğu konusunda ittifak etmişlerdir. Bu hadis, Buhârî, Müslim ve diğerlerinin Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet ettikleri hadistir; o şöyle demiştir: “Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Züreyk Yahudilerinden Lebîd b. el-A'sam denilen bir Yahudi büyü yaptı...” Hadisin devamında; büyü çözüldüğünde Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: (إِنَّ اللَّهَ شَفَانِي) “Şüphesiz Allah bana şifa verdi” buyurduğu yer alır. Şifa ise ancak illetin kalkması ve hastalığın zeval bulmasıyla olur; bu da onun gerçek ve bir hakikatinin bulunduğuna delalet eder. Dolayısıyla varlığı ve meydana gelmesi hususunda Allah Teâlâ'nın ve Resûlü'nün haber vermesiyle kesin hüküm verilmiştir. İcmaın kendileriyle gerçekleştiği ehl-i hal ve'l-akd de bu görüştedir; onların ittifakı karşısında Mu'tezile süprüntülerinin ve onların ehl-i hakka muhalefetlerinin hiçbir kıymeti yoktur. Geçmiş dönemlerde sihir yayılmış, şöhret bulmuş ve insanlar bunun hakkında konuşmuşlardır; ne sahabeden ne de tabiînden onun aslına yönelik bir inkâr görülmemiştir. Süfyân, Ebü'l-Ahves'ten (Ebû'l-A'ver), o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Sihir ilmi Mısır köylerinden ‘el-Feremâ’ denilen bir köydedir; kim onu yalanlarsa kâfir olur, Allah'ı ve Resûlü'nü yalanlamış, müşahede ve apaçık görülen şeyi inkâr etmiş olur.” Sekizincisi: Âlimlerimiz şöyle demiştir: Büyücünün elinde, kulların gücünün yetmesinin imkânsız olduğuna delil bulunan hastalık, ayırma, aklın gitmesi, bir uzvun eğrilmesi gibi beşerin gücü dahilinde olmayan harikulade durumların zuhur etmesi inkâr edilemez. Şöyle demişlerdir: Sihirde, büyücünün bedeninin incelip...
يَتَوَلَّجَ فِي الْكُوَّاتِ وَالْخَوْخَاتِ وَالِانْتِصَابِ عَلَى رَأْسِ قَصَبَةٍ، والجري على
[insanın] menfezlerden ve küçük kapılardan içeri süzülüp girmesi, bir kamışın ucunda dikilip durması ve [incecik bir...]
خَيْطٍ مُسْتَدَقٍّ، وَالطَّيَرَانُ فِي الْهَوَاءِ وَالْمَشْيُ عَلَى الْمَاءِ وَرُكُوبُ كَلْبٍ وَغَيْرُ ذَلِكَ. وَمَعَ ذَلِكَ فَلَا يَكُونُ السِّحْرُ مُوجِبًا لِذَلِكَ، وَلَا عِلَّةَ لِوُقُوعِهِ وَلَا سَبَبًا مُوَلَّدًا، وَلَا يَكُونُ السَّاحِرُ مُسْتَقِلًّا بِهِ، وَإِنَّمَا يَخْلُقُ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْأَشْيَاءَ وَيُحْدِثُهَا عِنْدَ وُجُودِ السِّحْرِ، كَمَا يَخْلُقُ الشيع عِنْدَ الْأَكْلِ، وَالرِّيَّ عِنْدَ شُرْبِ الْمَاءِ. رَوَى سُفْيَانُ عَنْ عَمَّارٍ الذَّهَبِيِّ أَنَّ سَاحِرًا كَانَ عِنْدَ الْوَلِيدِ بْنِ عُقْبَةَ يَمْشِي عَلَى الْحَبْلِ، وَيَدْخُلُ فِي اسْتِ الْحِمَارِ وَيَخْرُجُ مِنْ فِيهِ، فَاشْتَمَلَ لَهُ جُنْدُبٌ عَلَى السَّيْفِ فَقَتَلَهُ جُنْدُبُ- هَذَا هُوَ جُنْدُبُ بْنُ كَعْبٍ الْأَزْدِيُّ وَيُقَالُ الْبَجَلِيُّ- وَهُوَ الَّذِي قَالَ فِي حَقِّهِ النَّبِيَّ ﷺ: (يَكُونُ فِي أُمَّتِي رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ جُنْدُبٌ يَضْرِبُ ضَرْبَةً بِالسَّيْفِ يُفَرِّقُ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ). فَكَانُوا يَرَوْنَهُ جُنْدُبًا هَذَا قَاتِلُ السَّاحِرِ. قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ: رَوَى عَنْهُ حَارِثَةَ بْنِ مُضَرِّبٍ. التَّاسِعَةُ- أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ فِي السِّحْرِ مَا يَفْعَلُ اللَّهُ عِنْدَهُ إِنْزَالَ الْجَرَادِ وَالْقُمَّلِ وَالضَّفَادِعِ وَفَلْقَ الْبَحْرِ وَقَلْبَ الْعَصَا وَإِحْيَاءَ الْمَوْتَى وَإِنْطَاقَ الْعَجْمَاءِ، وَأَمْثَالَ ذَلِكَ مِنْ عَظِيمِ آيَاتِ الرُّسُلِ ﵈. فَهَذَا وَنَحْوُهُ مِمَّا يَجِبُ الْقَطْعُ بِأَنَّهُ لَا يَكُونُ وَلَا يَفْعَلُهُ اللَّهُ عِنْدَ إِرَادَةِ السَّاحِرِ. قَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنِ الطَّيِّبِ: وَإِنَّمَا مَنَعْنَا ذَلِكَ بِالْإِجْمَاعِ وَلَوْلَاهُ لَأَجَزْنَاهُ. الْعَاشِرَةُ- فِي الْفَرْقِ بَيْنَ السِّحْرِ وَالْمُعْجِزَةِ، قَالَ عُلَمَاؤُنَا: السِّحْرُ يُوجَدُ مِنَ السَّاحِرِ وَغَيْرِهِ، وَقَدْ يَكُونُ جَمَاعَةٌ يَعْرِفُونَهُ وَيُمْكِنُهُمُ الْإِتْيَانُ بِهِ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ. وَالْمُعْجِزَةُ لَا يُمَكِّنُ اللَّهُ أَحَدًا أَنْ يَأْتِيَ بِمِثْلِهَا وَبِمُعَارَضَتِهَا، ثُمَّ السَّاحِرُ لَمْ يَدَّعِ النُّبُوَّةَ فَالَّذِي يَصْدُرُ مِنْهُ مُتَمَيِّزٌ عَنِ الْمُعْجِزَةِ، فَإِنَّ الْمُعْجِزَةَ شَرْطُهَا اقْتِرَانُ دَعْوَى النُّبُوَّةِ وَالتَّحَدِّي بِهَا، كَمَا تَقَدَّمَ فِي مُقَدِّمَةِ الْكِتَابِ. الحادية عشرة- وَاخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ فِي حُكْمِ السَّاحِرِ الْمُسْلِمِ وَالذِّمِّيِّ، فَذَهَبَ مَالِكٌ إِلَى أَنَّ الْمُسْلِمَ إِذَا سَحَرَ بِنَفْسِهِ بِكَلَامٍ يَكُونُ كُفْرًا يُقْتَلُ وَلَا يُسْتَتَابُ وَلَا تُقْبَلُ تَوْبَتُهُ، لِأَنَّهُ أَمْرٌ يَسْتَسِرُّ بِهِ كَالزِّنْدِيقِ وَالزَّانِي، وَلِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَمَّى السِّحْرَ كُفْرًا بِقَوْلِهِ:" وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ" وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ وَأَبِي ثَوْرٍ وَإِسْحَاقَ والشافعي
ince bir ip üzerinde koşması, havada uçması, su üzerinde yürümesi, köpeğe binmesi ve benzeri şeylerdir. Bununla birlikte sihir, bunların [meydana gelmesini] gerektirici, vuku bulmasının illeti veya doğuran bir sebebi değildir; sihirbaz da bunda müstakil [bir fail] değildir. Aksine Allah Teâlâ, yemek yeme anında doymayı ve su içme anında suya kanmayı yarattığı gibi bu şeyleri de sihrin varlığı anında yaratır ve var eder. Süfyân, Ammâr ez-Zehebî'den rivayet etti ki: Velîd b. Ukbe'nin yanında ip üstünde yürüyen, eşeğin arkasından girip ağzından çıkan bir sihirbaz vardı. Cündeb, kılıcını elbisesinin altına gizleyip onu öldürdü. Bu [zat], Cündeb b. Ka'b el-Ezdî'dir -el-Becelî de denilir-. O, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında: « يَكُونُ فِي أُمَّتِي رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ جُنْدُبٌ يَضْرِبُ ضَرْبَةً بِالسَّيْفِ يُفَرِّقُ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ » «Ümmetim içinde Cündeb adında bir adam olacaktır; kılıçla öyle bir darbe vuracaktır ki hak ile batılı birbirinden ayıracaktır» buyurduğu kimsedir. İnsanlar onun, sihirbazı öldüren bu Cündeb olduğunu düşünüyorlardı. Ali b. el-Medînî: “Ondan Hârise b. Mudarrib rivayette bulunmuştur” demiştir. Dokuzuncusu: Müslümanlar, peygamberlerin aleyhimüsselâm çekirge, haşere ve kurbağa musallat edilmesi, denizin yarılması, asânın [yılana] dönüştürülmesi, ölülerin diriltilmesi, dilsiz hayvanların konuşturulması gibi büyük mucizeleri türünden şeyleri Allah'ın sihir esnasında yaratmayacağı hususunda icmâ etmişlerdir. Bu ve benzeri şeylerin kesinlikle meydana gelmeyeceğini ve sihirbazın iradesi doğrultusunda Allah'ın bunları yapmayacağını kesin olarak kabul etmek vaciptir. Kâdı Ebû Bekir b. et-Tayyib şöyle demiştir: “Biz bunu ancak icmâ sebebiyle caiz görmedik; şayet icmâ olmasaydı bunu caiz görürdük.” Onuncusu: Sihir ile mucize arasındaki fark konusunda âlimlerimiz şöyle demiştir: Sihir, sihirbazdan da başkasından da meydana gelebilir; onu bilen bir topluluk bulunabilir ve onu aynı anda gerçekleştirmeleri mümkündür. Mucizeye gelince, Allah hiç kimseye onun bir benzerini getirme ve ona karşı koyabilme imkânı vermez. Ayrıca sihirbaz peygamberlik iddiasında bulunmaz; dolayısıyla ondan sadır olan şey mucizeden ayrılır. Zira kitabın mukaddimesinde geçtiği üzere mucizenin şartı, peygamberlik iddiası ve meydan okuma ile birlikte bulunmasıdır. On birincisi: Fakihler, Müslüman ve zimmî sihirbazın hükmü konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, Müslümanın bizzat kendisi küfür teşkil eden bir sözle sihir yapması durumunda öldürüleceği, tövbeye davet edilmeyeceği ve tövbesinin kabul edilmeyeceği görüşüne varmıştır; çünkü bu, zındık ve zânî gibi kişinin gizlediği bir iştir ve Allah Teâlâ: { وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ } “Onlar: 'Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz, sakın kâfir olma!' demedikçe hiç kimseye [bir şey] öğretmezlerdi” buyurarak sihri küfür olarak isimlendirmiştir. Bu, Ahmed b. Hanbel, Ebû Sevr, İshâk ve Şâfiî...
وَأَبِي حَنِيفَةَ. وَرُوِيَ قَتْلُ السَّاحِرِ عَنْ عُمَرَ وَعُثْمَانَ وَابْنِ عُمَرَ وَحَفْصَةَ وَأَبِي مُوسَى وَقَيْسِ ابن سَعْدٍ وَعَنْ سَبْعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ. وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: (حَدُّ السَّاحِرِ ضَرْبُهُ بِالسَّيْفِ) خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَلَيْسَ بِالْقَوِيِّ، انْفَرَدَ بِهِ إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ وَهُوَ ضَعِيفٌ عِنْدَهُمْ، رَوَاهُ ابْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنِ الْحَسَنِ مُرْسَلًا، وَمِنْهُمْ مَنْ جَعَلَهُ عَنْ الحسن عَنْ جُنْدُبٌ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَقَدْ رُوِّينَا عَنْ عَائِشَةَ. أَنَّهَا بَاعَتْ سَاحِرَةً كَانَتْ سَحَرَتْهَا وَجَعَلَتْ ثَمَنَهَا فِي الرِّقَابِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَإِذَا أَقَرَّ الرَّجُلُ أَنَّهُ سَحَرَ بِكَلَامٍ يَكُونُ كُفْرًا وَجَبَ قَتْلُهُ إِنْ لَمْ يَتُبْ، وَكَذَلِكَ لَوْ ثَبَتَتْ بِهِ عَلَيْهِ بَيِّنَةٌ وَوَصَفَتِ الْبَيِّنَةُ كَلَامًا يَكُونُ كُفْرًا. وَإِنْ كَانَ الْكَلَامُ الَّذِي ذَكَرَ أَنَّهُ سَحَرَ بِهِ لَيْسَ بِكُفْرٍ لَمْ يَجُزْ قَتْلُهُ، فَإِنْ كَانَ أَحْدَثَ فِي الْمَسْحُورِ جِنَايَةً تُوجِبُ الْقِصَاصَ اقْتُصَّ مِنْهُ إِنْ كَانَ عَمَدَ ذَلِكَ، وَإِنْ كَانَ مِمَّا لَا قِصَاصَ فِيهِ فَفِيهِ دِيَةٌ ذَلِكَ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَإِذَا اخْتَلَفَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي الْمَسْأَلَةِ وَجَبَ اتِّبَاعُ أَشْبَهِهِمْ بِالْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، وَقَدْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ السِّحْرُ الَّذِي أَمَرَ مَنْ أَمَرَ مِنْهُمْ بِقَتْلِ السَّاحِرِ سِحْرًا يَكُونُ كُفْرًا فَيَكُونُ ذَلِكَ مُوَافِقًا لِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ عَائِشَةُ ﵂ أَمَرَتْ بِبَيْعِ سَاحِرَةٍ لَمْ يَكُنْ سِحْرُهَا كُفْرًا. فَإِنِ احْتَجَّ مُحْتَجٌّ بِحَدِيثِ جُنْدُبٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: (حَدُّ السَّاحِرِ ضَرْبُهُ بِالسَّيْفِ) فَلَوْ صَحَّ لَاحْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ أَمَرَ بِقَتْلِ السَّاحِرِ الَّذِي يَكُونُ سِحْرُهُ كُفْرًا، فَيَكُونُ ذَلِكَ مُوَافِقًا لِلْأَخْبَارِ الَّتِي جَاءَتْ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (لَا يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا بِإِحْدَى ثَلَاثٍ ... ) قُلْتُ: وَهَذَا صَحِيحٌ، وَدِمَاءُ الْمُسْلِمِينَ مَحْظُورَةٌ لَا تُسْتَبَاحُ إِلَّا بِيَقِينٍ وَلَا يَقِينَ مَعَ الِاخْتِلَافِ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنْ قَالَ أَهْلُ الصِّنَاعَةِ إِنَّ السِّحْرَ لَا يَتِمُّ إِلَّا مع الكفر ولاستكبار، أَوْ تَعْظِيمِ الشَّيْطَانِ فَالسِّحْرُ إِذًا دَالٌّ عَلَى الْكُفْرِ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. وَرُوِيَ عَنِ الشَّافِعِيِّ: لَا يُقْتَلُ السَّاحِرُ إِلَّا أَنْ يَقْتُلَ بِسِحْرِهِ وَيَقُولَ تَعَمَّدْتُ الْقَتْلَ، وَإِنْ قَالَ لَمْ أَتَعَمَّدْهُ لَمْ يُقْتَلْ، وَكَانَتْ فِيهِ الدية كقتل الخطأ، وإن أضربه أُدِّبَ عَلَى قَدْرِ الضَّرَرِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا بَاطِلٌ مِنْ وَجْهَيْنِ، أَحَدُهُمَا: إِنَّهُ لَمْ يَعْلَمِ السِّحْرَ، وَحَقِيقَتُهُ أَنَّهُ كَلَامٌ
ve Ebû Hanîfe'nin de görüşüdür. Büyücünün öldürülmesi Ömer, Osman, İbn Ömer, Hafsa, Ebû Mûsâ ve Kays b. Sa'd'dan ve tâbiînden yedi kişiden rivayet edilmiştir. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem de: (حَدُّ السَّاحِرِ ضَرْبُهُ بِالسَّيْفِ) “Büyücünün cezası kılıçla boynunun vurulmasıdır” şeklinde rivayet edilmiştir. Bunu Tirmizî tahric etmiştir; ancak senedi kuvvetli değildir. Bu rivayette İsmâil b. Müslim tek kalmıştır ve o hadisçiler nezdinde zayıftır. İbn Uyeyne bunu İsmâil b. Müslim'den, o Hasen'den mürsel olarak rivayet etmiştir; bazısı da Hasen'den, o da Cündüb'den diyerek rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir der ki: Âişe'den radıyallâhu anhâ, kendisine büyü yapmış olan bir kadın köleyi sattığı ve bedelini köle azat etmek için kullandığı bize rivayet edilmiştir. İbnü'l-Münzir şöyle der: Kişi küfür olan bir sözle büyü yaptığını ikrar ederse, tevbe etmediği takdirde öldürülmesi vacip olur. Aynı şekilde onun aleyhinde bir delil sabit olur ve şahitler de küfür olan bir sözü açıklarsa hüküm yine böyledir. Eğer büyü yaptığını söylediği söz küfür değilse öldürülmesi caiz olmaz. Şayet büyülenen kimsede kısası gerektiren bir cinayet meydana getirmiş ve bunu kasten yapmışsa kendisinden kısas alınır; kısas gerektirmeyen bir zarar ise bunda o zararın diyeti gerekir. İbnü'l-Münzir der ki: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı bu meselede ihtilaf ettiklerinde, Kitap ve Sünnete en uygun olanlarına uymak vaciptir. Onlardan büyücünün öldürülmesini emredenlerin bahsettiği sihrin küfür olan bir sihir olması mümkündür ve böylece bu Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetine uygun olur. Âişe'nin radıyallâhu anhâ satılmasını emrettiği büyücü kadının sihrinin ise küfür olmaması muhtemeldir. Eğer bir kimse Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem gelen Cündüb hadisindeki: (حَدُّ السَّاحِرِ ضَرْبُهُ بِالسَّيْفِ) “Büyücünün cezası kılıçla boynunun vurulmasıdır” sözünü delil getirecek olursa; bu hadis sahih olsaydı dahi, sihri küfür olan büyücünün öldürülmesini emrettiği şeklinde yorumlanması muhtemel olurdu. Böylece bu, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edilen: (لَا يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا بِإِحْدَى ثَلَاثٍ ... ) “Müslüman bir kimsenin kanı ancak üç şeyden biri sebebiyle helal olur...” hadislerine uygun düşerdi. Derim ki: Bu doğrudur; Müslümanların kanları dokunulmazdır, kesin bir delil olmaksızın mubah kılınamaz ve ihtilaf ile kesinlik olmaz. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir. Bazı âlimler şöyle demiştir: Eğer bu işin ehli olanlar, sihrin ancak küfür, kibir veya şeytana tazim ile tamamlandığını söylerlerse, bu takdirde sihir küfre delalet eder. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir. Şâfiî'den şöyle rivayet edilmiştir: Büyücü, sihriyle birini öldürüp “Kasten öldürdüm” demedikçe öldürülmez. Şayet “Kasten öldürmedim” derse öldürülmez ve hataen öldürme gibi diyet gerekir. Eğer büyülenen kimseye bir zarar verdiyse verdiği zarar ölçüsünde te'dip edilir (cezalandırılır). İbnü'l-Arabî şöyle der: Bu iki yönden bâtıldır; birincisi: O sihri bilmemiştir; zira sihrin hakikati, kendisiyle Allah Teâlâ'dan başkasına tazim edilen ve takdirler ile yaratılışın kendisine nispet edildiği tertipli bir sözdür.
مُؤَلَّفٌ يُعَظِّمُ بِهِ غَيْرُ اللَّهِ تَعَالَى، وَتُنْسَبُ إِلَيْهِ الْمَقَادِيرُ وَالْكَائِنَاتُ. الثَّانِي: إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدْ صَرَّحَ فِي كِتَابِهِ بِأَنَّهُ كُفْرٌ فَقَالَ:" وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ" بِقَوْلِ السِّحْرُ" وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا" بِهِ وَبِتَعْلِيمِهِ، وَهَارُوتَ وَمَارُوتَ يَقُولَانِ:" إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ" وَهَذَا تَأْكِيدٌ لِلْبَيَانِ. احْتَجَّ أَصْحَابُ مَالِكٍ بِأَنَّهُ لَا تُقْبَلُ تَوْبَتُهُ، لِأَنَّ السِّحْرَ بَاطِنٌ لَا يُظْهِرُهُ صَاحِبُهُ فَلَا تُعْرَفُ تَوْبَتُهُ كَالزِّنْدِيقِ، وَإِنَّمَا يُسْتَتَابُ مَنْ أَظْهَرَ الْكُفْرَ مُرْتَدًّا، قَالَ مَالِكٌ: فَإِنْ جَاءَ السَّاحِرُ أَوِ الزِّنْدِيقُ تَائِبًا قَبْلَ أَنْ يُشْهَدَ عَلَيْهِمَا قُبِلَتْ تَوْبَتُهُمَا، وَالْحُجَّةُ لِذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا " فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ قَبْلَ نُزُولِ الْعَذَابِ، فَكَذَلِكَ هَذَانَ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- وَأَمَّا سَاحِرُ الذِّمَّةِ، فَقِيلَ يُقْتَلُ. وَقَالَ مَالِكٌ: لَا يُقْتَلُ إِلَّا أَنْ يَقْتُلَ بِسِحْرِهِ وَيَضْمَنَ مَا جَنَى، وَيُقْتَلُ إِنْ جَاءَ مِنْهُ مَا لَمْ يُعَاهَدْ عَلَيْهِ. وَقَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ: فَأَمَّا إِذَا كَانَ ذِمِّيًّا فَقَدِ اخْتَلَفَتِ الرِّوَايَةُ عَنْ مَالِكٍ، فَقَالَ مَرَّةً: يُسْتَتَابُ وَتَوْبَتُهُ الْإِسْلَامُ. وَقَالَ مَرَّةً: يُقْتَلُ وَإِنْ أَسْلَمَ. وَأَمَّا الْحَرْبِيُّ فَلَا يُقْتَلُ إِذَا تَابَ، وَكَذَلِكَ قَالَ مَالِكٌ فِي ذِمِّيٍّ سَبَّ النَّبِيَّ ﷺ: يُسْتَتَابُ وَتَوْبَتُهُ الْإِسْلَامُ. وَقَالَ مَرَّةً: يُقْتَلُ وَلَا يُسْتَتَابُ كَالْمُسْلِمِ. وَقَالَ مَالِكٌ أَيْضًا فِي الذِّمِّيِّ إِذَا سُحِرَ: يُعَاقَبُ، إِلَّا أَنْ يَكُونَ قَتَلَ بِسِحْرِهِ، أَوْ أَحْدَثَ حَدَثًا فَيُؤْخَذُ مِنْهُ بِقَدْرِهِ. وَقَالَ غَيْرُهُ: يُقْتَلُ، لِأَنَّهُ قَدْ نَقَضَ الْعَهْدَ. وَلَا يَرِثُ السَّاحِرُ وَرَثَتُهُ، لِأَنَّهُ كَافِرٌ إِلَّا أَنْ يَكُونَ سِحْرُهُ لَا يُسَمَّى كُفْرًا. وَقَالَ مَالِكٌ فِي الْمَرْأَةِ تَعْقِدُ زَوْجَهَا عَنْ نَفْسِهَا أَوْ عَنْ غَيْرِهَا: تُنَكَّلُ وَلَا تُقْتَلُ. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- واختلفوا هل يسئل السَّاحِرُ حَلَّ السِّحْرِ عَنِ الْمَسْحُورِ، فَأَجَازَهُ سَعِيدُ ابن الْمُسَيَّبِ عَلَى مَا ذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ، وَإِلَيْهِ مَالَ الْمُزَنِيُّ وَكَرِهَهُ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: لَا بَأْسَ بِالنُّشْرَةِ. قَالَ ابْنُ بَطَّالٍ: وَفِي كِتَابِ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ أَنْ يَأْخُذَ سَبْعَ وَرَقَاتٍ من سدر
...Allah Teâlâ'dan başkasının tazim edildiği, takdirlerin ve yaratılmışların kendisine nispet edildiği telif edilmiş bir sözdür. İkincisi: Allah Sübhânehu Kitâb'ında onun küfür olduğunu açıkça belirtmiş ve: { وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ } “Süleyman kâfir olmadı” -[yani] sihir sözü söyleyerek küfre girmedi- { وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا } “Fakat şeytanlar kâfir oldular” -onu yapmak ve öğretmekle- buyurmuştur. Hârût ve Mârût da: { إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ } “Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz, sakın küfre girme” demektedirler. Bu da açıklamanın bir tekitidir (vurgusudur). Mâlik'in ashabı onun tevbesinin kabul edilmeyeceğine dair şunu delil getirmişlerdir: Çünkü sihir bâtınî (gizli) bir şeydir, sahibi onu açığa vurmaz; bu yüzden zındıkta olduğu gibi onun tevbesi bilinemez. Tevbeye ise ancak küfrünü açığa vuran mürted kimse davet edilir. Mâlik şöyle demiştir: Büyücü veya zındık, haklarında aleyhte şahitlik yapılmadan önce tevbe ederek gelirlerse tevbeleri kabul edilir. Bunun delili ise Allah Teâlâ'nın: { فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا } “Fakat azabımızı gördüklerinde imanları kendilerine fayda vermedi” ayetidir. Bu da azap inmeden önceki imanlarının kendilerine fayda verdiğini gösterir; bu ikisinin durumu da böyledir. On ikincisi: Zimmî büyücüye gelince; onun öldürüleceği söylenmiştir. Mâlik ise şöyle demiştir: Sihriyle birini öldürmedikçe öldürülmez ve işlediği cinayetin tazminatını öder; kendisiyle yapılan ahidde yer almayan bir şey yaparsa öldürülür. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Şayet zimmî olursa Mâlik'ten farklı rivayetler gelmiştir: Bir defasında 'Tevbeye davet edilir, onun tevbesi ise İslâm'a girmesidir' demiştir. Bir defasında da 'Müslüman olsa bile öldürülür' demiştir. Harbîye gelince, o tevbe ettiği takdirde öldürülmez. Mâlik, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem söven zimmî hakkında da şöyle demiştir: 'Tevbeye davet edilir, onun tevbesi İslâm'a girmesidir.' Bir defasında da: 'Müslüman gibi tevbeye çağrılmaksızın öldürülür' demiştir. Mâlik ayrıca zimmî büyü yaptığı zaman şöyle demiştir: 'Büyüsüyle birini öldürmedikçe veya bir hadise çıkarmadıkça cezalandırılır; [bir hadise çıkarırsa] hak ettiği ölçüde cezaya çarptırılır.' Başkası ise şöyle demiştir: 'Öldürülür, çünkü o ahdi bozmuştur.' Büyücüye mirasçıları mirasçı olamaz; çünkü o kâfirdir, meğerki büyüsü küfür sayılmayan bir türden olsun. Mâlik, kocasını kendisinden veya başkasından [bağlayıp] alıkoyan kadın hakkında: 'Cezalandırılır fakat öldürülmez' demiştir. On üçüncüsü: Büyülenen kimseden büyünün çözülmesinin büyücüden istenip istenemeyeceği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Buhârî'nin zikrettiğine göre Saîd b. el-Müseyyeb buna cevaz vermiş, el-Müzenî de bu görüşe meyletmiştir; el-Hasan el-Basrî ise bunu hoş görmemiştir (mekruh saymıştır). Şa'bî ise: 'Nüşrede bir sakınca yoktur' demiştir. İbn Battâl şöyle demiştir: Vehb b. Münebbih'in kitabında [şöyle] yer almaktadır: [Büyülenen kimse] yeşil sedir yaprağından yedi adet alır...