أَخْضَرَ فَيَدُقَّهُ بَيْنَ حَجَرَيْنِ ثُمَّ يَضْرِبَهُ بِالْمَاءِ وَيَقْرَأَ عَلَيْهِ آيَةَ الْكُرْسِيِّ، ثُمَّ يَحْسُوَ مِنْهُ ثَلَاثَ حَسَوَاتٍ وَيَغْتَسِلَ بِهِ، فَإِنَّهُ يُذْهِبُ عَنْهُ كُلَّ مَا بِهِ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَهُوَ جَيِّدٌ لِلرَّجُلِ إِذَا حُبِسَ عَنْ أَهْلِهِ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- أَنْكَرَ مُعْظَمُ الْمُعْتَزِلَةِ الشَّيَاطِينَ وَالْجِنَّ، وَدَلَّ إِنْكَارُهُمْ عَلَى قِلَّةِ مُبَالَاتِهِمْ وَرَكَاكَةِ دِيَانَاتِهِمْ، وَلَيْسَ فِي إِثْبَاتِهِمْ مُسْتَحِيلٌ عَقْلِيٌّ، وَقَدْ دَلَّتْ نُصُوصُ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ عَلَى إِثْبَاتِهِمْ، وَحَقُّ عَلَى اللَّبِيبِ الْمُعْتَصِمِ بِحَبْلِ اللَّهِ أَنْ يُثْبِتَ مَا قَضَى الْعَقْلُ بِجَوَازِهِ، وَنَصَّ الشَّرْعُ عَلَى ثُبُوتِهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا" وَقَالَ:" وَمِنَ الشَّياطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ" إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ، مِنَ الْآيِ، وَسُورَةُ" الْجِنِّ" تَقْضِي بِذَلِكَ، وَقَالَ ﵇: (إِنَّ الشَّيْطَانَ يَجْرِي مِنَ ابْنِ آدَمَ مَجْرَى الدَّمِ). وَقَدْ أَنْكَرَ هَذَا الْخَبَرَ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ، وَأَحَالُوا رُوحَيْنِ فِي جَسَدٍ، وَالْعَقْلُ لَا يُحِيلُ سُلُوكَهُمْ فِي الْإِنْسِ إِذَا كَانَتْ أَجْسَامُهُمْ رَقِيقَةً بَسِيطَةً عَلَى مَا يَقُولُهُ بَعْضُ النَّاسِ بَلْ أَكْثَرَهُمْ، وَلَوْ كَانُوا كِثَافًا لَصَحَّ ذَلِكَ أَيْضًا مِنْهُمْ، كَمَا يَصِحُّ دُخُولُ الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ فِي الْفَرَاغِ مِنَ الْجِسْمِ، وَكَذَلِكَ الدِّيدَانُ قَدْ تَكُونُ فِي بَنِي آدَمَ وهي أحياء. الخامسة عشرة- قوله تعالى:" وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ"" مَا" نَفْيٌ، وَالْوَاوُ لِلْعَطْفِ عَلَى قَوْلِهِ:" وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ" وَذَلِكَ أَنَّ الْيَهُودَ قَالُوا: إِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ جِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ بِالسِّحْرِ، فَنَفَى اللَّهُ ذَلِكَ. وَفِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، التَّقْدِيرُ وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ، وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ، وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ، فَهَارُوتُ وَمَارُوتُ بَدَلٌ مِنَ الشَّيَاطِينِ فِي قَوْلِهِ:" وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا". هَذَا أَوْلَى مَا حُمِلَتْ عَلَيْهِ الْآيَةُ مِنَ التَّأْوِيلِ، وَأَصَحُّ مَا قِيلَ فِيهَا وَلَا يُلْتَفَتُ إِلَى سِوَاهُ، فَالسِّحْرُ مِنَ اسْتِخْرَاجِ الشَّيَاطِينِ لِلَطَافَةِ جَوْهَرِهِمْ، وَدِقَّةِ أَفْهَامِهِمْ، وَأَكْثَرُ مَا يَتَعَاطَاهُ مِنَ الْإِنْسِ النِّسَاءُ وَخَاصَّةً فِي حَالِ طَمْثِهِنَّ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثاتِ فِي الْعُقَدِ ". وَقَالَ الشَّاعِرُ:
iki taş arasında ezmesi, sonra onu suyla karıştırıp üzerine Âyetü'l-Kürsî'yi okuması, ardından bundan üç yudum içip kalanıyla yıkanması gerektiği yer alır. Zira Allah Teâlâ'nın izniyle bu, onda bulunan her türlü sıkıntıyı giderir; bu, eşinden alıkonulan (bağlanan) erkek için de faydalıdır. On dördüncüsü: Mu'tezile'nin çoğunluğu şeytanları ve cinleri inkâr etmiştir. Onların bu inkârı, umursamazlıklarına ve dindarlıklarının zayıflığına delalet eder. Onların varlığını kabul etmekte aklen imkânsız hiçbir durum yoktur; Kitap ve Sünnetin nassları da onların varlığına delalet etmiştir. Allah'ın ipine sarılan akıl sahibine düşen görev, aklın caiz gördüğü ve şeriatın da sabit olduğunu açıkça bildirdiği şeyi kabul etmektir. Allah Teâlâ: { وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا } “Fakat şeytanlar kâfir oldular” ve: { وَمِنَ الشَّياطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ } “Şeytanlardan da onun için dalgıçlık yapanlar vardı” buyurmuştur. Diğer ayetler ve Cin Suresi de bunu kesin olarak hükme bağlamaktadır. Peygamber aleyhisselâm da: (إِنَّ الشَّيْطَانَ يَجْرِي مِنَ ابْنِ آدَمَ مَجْرَى الدَّمِ) “Şüphesiz şeytan, âdemoğlunun kan damarlarında dolaştığı gibi dolaşır” buyurmuştur. İnsanlardan birçoğu bu haberi inkâr etmiş ve bir bedende iki ruhun bulunmasını imkânsız görmüşlerdir. Oysa insanların bir kısmının, hatta çoğunun söylediği gibi, eğer onların bedenleri latif ve basit cisimler ise akıl onların insan bedenine girmesini imkânsız görmez. Katı ve yoğun cisimler olsalardı bile, tıpkı yiyecek ve içeceğin bedendeki boşluklara girmesinin mümkün olması gibi, onlardan da bu durum sahih olurdu. Nitekim kurtçuklar da âdemoğlunun içinde canlı olarak bulunabilmektedir. On beşincisi: Yüce Allah'ın: { وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ } “Ve iki meleğe indirilene [uydular]” buyruğundaki { ما } edatı olumsuzluk (nefy) bildirir; vav harfi ise O'nun: { وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ } “Süleyman kâfir olmadı” buyruğuna atıf içindir. Bunun sebebi şudur: Yahudiler, “Allah Cebrail ve Mikail'e sihir indirdi” demişlerdi; Allah da bunu nefyetti. Sözde bir takdim ve tehir (yer değiştirme) vardır; takdiri şöyledir: “Süleyman kâfir olmadı, iki meleğe de bir şey indirilmedi; fakat şeytanlar kâfir oldular, Babil'de Hârût ve Mârût insanlara sihri öğretiyorlardı.” Buna göre Hârût ve Mârût, O'nun: { وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا } “Fakat şeytanlar kâfir oldular” buyruğundaki şeytanlardan bedeldir. Ayetin teviline dair en evlâ olan ve bu konuda söylenenlerin en sahihi budur; başkasına itibar edilmez. Sihir, cevherlerinin letafeti ve kavrayışlarının inceliği sebebiyle şeytanların ortaya çıkardığı bir şeydir. İnsanlardan sihirle en çok uğraşanlar kadınlardır, özellikle de hayız hallerinde. Allah Teâlâ: { وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثاتِ فِي الْعُقَدِ } “Ve düğümlere üfleyen kadınların şerrinden” buyurmuştur. Şair de şöyle demiştir:
أَعُوَذُ بِرَبِّي مِنَ النَّافِثَا ... تَ ..............
“Sığınırım Rabbime üfleyen kadınlardan...” ..............
السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- إِنْ قَالَ قَائِلٌ: كَيْفَ يَكُونُ اثْنَانِ بَدَلًا مِنْ جَمْعٍ وَالْبَدَلُ إِنَّمَا يكون على حد المبدل منه، فَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ ثَلَاثَةٍ، الْأَوَّلُ: أَنَّ الِاثْنَيْنِ قد يطلق عليهما اسم
On altıncısı: Eğer bir kimse: “Bedel ancak mübdelün minh (yerine geçtiği öge) ölçüsünde olabileceğine göre, iki [kişi] çoğula nasıl bedel olabilir?” diye soracak olursa, bunun cevabı üç açıdandır: Birincisi: İki [öge] için bazen çoğul ismi
الْجَمْعِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ" وَلَا يَحْجُبُهَا عَنِ الثُّلُثِ إِلَى السُّدُسِ إِلَّا اثْنَانِ مِنَ الْإِخْوَةِ فَصَاعِدًا، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" النِّسَاءِ ". الثَّانِي: أَنَّهُمَا لَمَّا كَانَا الرَّأْسَ فِي التَّعْلِيمِ نَصَّ عَلَيْهِمَا دُونَ أَتْبَاعِهِمَا، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" عَلَيْها تِسْعَةَ عَشَرَ " الثَّالِثُ: إِنَّمَا خُصَّا بِالذِّكْرِ مِنْ بَيْنِهِمْ لِتَمَرُّدِهِمَا، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ " وَقَوْلُهُ:" وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ". وَهَذَا كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ وَفِي كَلَامِ الْعَرَبِ، فَقَدْ يُنَصُّ بِالذِّكْرِ عَلَى بَعْضِ أَشْخَاصِ الْعُمُومِ إِمَّا لِشَرَفِهِ وَإِمَّا لِفَضْلِهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهذَا النَّبِيُّ " وَقَوْلِهِ:" وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ"، وَإِمَّا لِطِيبِهِ كَقَوْلِهِ:" فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ"، وَإِمَّا لِأَكْثَرِيَّتِهِ، كَقَوْلِهِ ﷺ: (جُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَتُرْبَتُهَا طَهُورًا)، وَإِمَّا لِتَمَرُّدِهِ وَعُتُوِّهِ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ" مَا" عَطْفٌ عَلَى السِّحْرِ وَهِيَ مَفْعُولَةٌ، فَعَلَى هَذَا يَكُونُ" مَا" بِمَعْنَى الَّذِي، وَيَكُونُ السِّحْرُ مُنَزَّلًا عَلَى الْمَلَكَيْنِ فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَامْتِحَانًا، وَلِلَّهِ أَنْ يَمْتَحِنَ عِبَادَهُ بِمَا شَاءَ، كَمَا امْتَحَنَ بِنَهَرِ طَالُوتَ، وَلِهَذَا يَقُولُ الْمَلَكَانِ: إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ، أَيْ مِحْنَةٌ مِنَ اللَّهِ، نُخْبِرُكَ أَنَّ عَمَلَ السَّاحِرِ كُفْرٌ فَإِنْ أَطَعْتَنَا نَجَوْتَ، وَإِنْ عَصَيْتَنَا هَلَكْتَ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَكَعْبِ الْأَحْبَارِ وَالسُّدِّيِّ وَالْكَلْبِيِّ مَا مَعْنَاهُ: أَنَّهُ لَمَّا كَثُرَ الْفَسَادُ مِنْ أَوْلَادِ آدَمَ ﵇ وَذَلِكَ فِي زَمَنِ إِدْرِيسَ ﵇ عَيَّرَتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: أَمَا إِنَّكُمْ لَوْ كُنْتُمْ مَكَانَهُمْ، وَرَكَّبْتُ فِيكُمْ مَا رَكَّبْتُ فِيهِمْ لَعَمِلْتُمْ مِثْلَ أَعْمَالِهِمْ، فَقَالُوا: سُبْحَانَكَ! مَا كَانَ يَنْبَغِي لَنَا ذَلِكَ، قَالَ: فَاخْتَارُوا مَلَكَيْنِ مِنْ خِيَارِكُمْ، فَاخْتَارُوا هَارُوتَ وَمَارُوتَ، فَأَنْزَلَهُمَا إِلَى الْأَرْضِ فَرَكَّبَ فِيهِمَا الشَّهْوَةَ، فَمَا مَرَّ بِهِمَا شَهْرٌ حَتَّى فُتِنَا بِامْرَأَةٍ اسْمُهَا بِالنِّبْطِيَّةِ" بيدخت" وَبِالْفَارِسِيَّةِ" ناهيل " وَبِالْعَرَبِيَّةِ" الزُّهَرَةُ" اخْتَصَمَتْ إِلَيْهِمَا، وَرَاوَدَاهَا عَنْ نَفْسِهَا فَأَبَتْ إِلَّا أَنْ يَدْخُلَا فِي دِينِهَا وَيَشْرَبَا الْخَمْرَ وَيَقْتُلَا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ، فَأَجَابَاهَا وَشَرِبَا الْخَمْرَ وَأَلَمَّا بِهَا، فَرَآهُمَا رَجُلٌ فَقَتَلَاهُ، وَسَأَلَتْهُمَا عَنِ الِاسْمِ الَّذِي يَصْعَدَانِ بِهِ إِلَى السَّمَاءِ فَعَلَّمَاهَا فتكلمت به
çoğul ismi verilebilir; nitekim Yüce Allah: { فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ } “Eğer kardeşleri varsa annesinin payı altıda birdir” buyurmuştur. Nisâ Suresi'nde açıklanacağı üzere, anneyi üçte bir paydan altıda bire ancak iki veya daha fazla kardeş hacbeder (düşürür). İkincisi: Bu ikisi öğretmede elebaşı oldukları için, kendilerine uyanlar değil yalnızca bu ikisi açıkça zikredilmiştir; nitekim Yüce Allah: { عَلَيْها تِسْعَةَ عَشَرَ } “Üzerinde on dokuz [muhafız] vardır” buyurmuştur. Üçüncüsü: Onlar arasından özellikle bu ikisinin zikredilmesi azgınlıkları sebebiyledir; nitekim Yüce Allah: { فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ } “İçlerinde her tür meyve, hurma ve nar vardır” ve: { وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ } “Cebrail ve Mikail...” buyurmuştur. Bu, Kur'ân'da ve Arapların kelamında çokça görülür; zira genel kapsamdaki fertlerden bazıları ya şerefi veya fazileti sebebiyle açıkça belirtilir; nitekim Yüce Allah'ın: { إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهذَا النَّبِيُّ } “Şüphesiz İbrahim'e insanların en yakını, ona uyanlar ile bu Peygamberdir” ve: { وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ } “Cebrail ve Mikail...” buyruklarında olduğu gibi; ya üstünlüğü/hoşluğu sebebiyle, Yüce Allah'ın: { فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ } “[Her tür] meyve, hurma ve nar...” buyruğunda olduğu gibi; ya da ekseriyeti sebebiyle, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « جُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَتُرْبَتُهَا طَهُورًا » «Yeryüzü bana mescit, toprağı da temizleyici kılındı» buyruğunda olduğu gibi; ya da bu ayette olduğu gibi azgınlığı ve haddi aşması sebebiyle zikredilir. Doğrusunu Yüce Allah bilir. Şöyle de denilmiştir: Şüphesiz [ayetteki] "mâ" (مَا) lafzı "es-sihr" (السِّحْر) üzerine matuftur ve mef'ûldür. Buna göre "mâ" lafzı "ellezî" (الَّذِي) anlamında olur; sihir de insanlara bir fitne ve imtihan olmak üzere iki meleğe indirilmiş olur. Allah dilediği şeyle kullarını imtihan edebilir; nitekim Tâlût'un nehriyle de imtihan etmiştir. Bu sebepledir ki iki melek: “Biz ancak bir fitneyiz”, yani Allah'tan bir imtihanız; sana sihirbazın amelinin küfür olduğunu haber veriyoruz; eğer bize itaat edersen kurtulursun, şayet bize isyan edersen helak olursun, demektedirler. Ali, İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, İbn Ömer, Kâ'bü'l-Ahbâr, es-Süddî ve el-Kelbî'den şu anlamda rivayet edilmiştir: Âdemoğullarının fesadı çoğalınca -ki bu İdrîs aleyhisselâm zamanındaydı- melekler onları kınadılar. Bunun üzerine Yüce Allah: “Bilin ki siz onların yerinde olsaydınız ve onlara yerleştirdiğim [fıtratı/şehveti] size de yerleştirseydim, siz de onların yaptıklarının benzerini yapardınız” buyurdu. Onlar: “Seni tenzih ederiz! Bu bize yakışmazdı” dediler. Allah: “O halde en hayırlılarınızdan iki melek seçin” buyurdu. Onlar da Hârût ile Mârût'u seçtiler. Allah onları yeryüzüne indirdi ve içlerine şehvet yerleştirdi. Aradan bir ay geçmemişti ki Nebatice adı “Bîduht”, Farsça adı “Nâhil”, Arapça adı ise “Zühre” olan bir kadınla imtihan edildiler. Kadın davalı olarak onların yanına gelmişti; melekler kadından murat almak istediler. Kadın ise ancak kendi dinine girmeleri, şarap içmeleri ve Allah'ın haram kıldığı canı öldürmeleri şartıyla kabul edeceğini söyledi. Onlar da kadının isteğini kabul edip şarap içtiler ve onunla birlikte oldular. Bir adam onları gördü, bunun üzerine adamı öldürdüler. Kadın onlara göğe yükseldikleri [İsm-i Âzam] ismini sordu, onlar da öğrettiler; kadın o ismi söyleyip
فَعَرَجَتْ فَمُسِخَتْ كَوْكَبًا. وَقَالَ سَالِمٌ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ: فَحَدَّثَنِي كَعْبٌ الْحَبْرُ أَنَّهُمَا لَمْ يَسْتَكْمِلَا يَوْمَهُمَا حَتَّى عَمِلَا بِمَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا. وَفِي غَيْرِ هَذَا الْحَدِيثِ: فَخُيِّرَا بَيْنَ عَذَابِ الدُّنْيَا وَعَذَابِ الْآخِرَةِ فَاخْتَارَا عَذَابَ الدُّنْيَا، فَهُمَا يُعَذَّبَانِ بِبَابِلَ فِي سَرَبٍ مِنَ الْأَرْضِ. قِيلَ: بَابِلُ الْعِرَاقِ. وَقِيلَ: بَابِلُ نَهَاوَنْدَ، وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ فِيمَا يُرْوَى عَنْ عَطَاءٍ أَنَّهُ كَانَ إِذَا رَأَى الزُّهَرَةَ وَسُهَيْلًا سَبَّهُمَا وَشَتَمَهُمَا، وَيَقُولُ: إِنَّ سُهَيْلًا كَانَ عَشَّارًا بِالْيَمَنِ يَظْلِمُ النَّاسَ، وَإِنَّ الزُّهَرَةَ كَانَتْ صَاحِبَةَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ. قُلْنَا: هَذَا كُلُّهُ ضَعِيفٌ وَبَعِيدُ عَنِ ابن عمر وغيره، لا يصح منه شي، فَإِنَّهُ قَوْلٌ تَدْفَعُهُ الْأُصُولُ فِي الْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ هُمْ أُمَنَاءُ اللَّهِ عَلَى وَحْيِهِ، وَسُفَرَاؤُهُ إِلَى رُسُلِهِ" لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ "." بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ. لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ "." يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لَا يَفْتُرُونَ ". وَأَمَّا الْعَقْلُ فَلَا يُنْكِرُ وُقُوعَ الْمَعْصِيَةِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَيُوجَدُ مِنْهُمْ خِلَافُ مَا كُلِّفُوهُ، وَيَخْلُقُ فِيهِمُ الشَّهَوَاتِ، إِذْ فِي قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى كُلُّ مَوْهُومٍ، وَمِنْ هَذَا خَوْفُ الأنبياء والأولياء الفضلاء العلماء، ولكن وُقُوعُ هَذَا الْجَائِزِ لَا يُدْرَكُ إِلَّا بِالسَّمْعِ وَلَمْ يَصِحَّ. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ صِحَّتِهِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ النُّجُومَ وَهَذِهِ الْكَوَاكِبَ حِينَ خَلَقَ السَّمَاءَ، فَفِي الْخَبَرِ: (أَنَّ السَّمَاءَ لَمَّا خُلِقَتْ خُلِقَ فِيهَا سَبْعَةُ دَوَّارَةٍ زُحَلُ وَالْمُشْتَرِي وَبَهْرَامُ وَعُطَارِدُ وَالزُّهَرَةُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ". وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:" وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ ". فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّ الزُّهَرَةَ وَسُهَيْلًا قَدْ كَانَا قَبْلَ خَلْقِ آدَمَ، ثُمَّ إِنَّ قَوْلَ الْمَلَائِكَةِ:" مَا كانَ يَنْبَغِي لَنا" عَوْرَةٌ: لَا تَقْدِرُ عَلَى فِتْنَتِنَا، وَهَذَا كُفْرٌ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْهُ وَمِنْ نِسْبَتِهِ إِلَى الْمَلَائِكَةِ الْكِرَامِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ، وَقَدْ نَزَّهْنَاهُمْ وَهُمُ الْمُنَزَّهُونَ عَنْ كُلِّ مَا ذَكَرَهُ وَنَقَلَهُ الْمُفَسِّرُونَ، سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ. السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ أَبْزَى وَالضَّحَّاكُ وَالْحَسَنُ:" الْمَلِكَيْنِ" بِكَسْرِ اللَّامِ. قَالَ ابْنُ أَبْزَى: هُمَا دَاوُدُ وَسُلَيْمَانُ. فَ" مَا" عَلَى هَذَا الْقَوْلِ أَيْضًا نَافِيَةٌ، وَضَعَّفَ هَذَا الْقَوْلَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. وَقَالَ الْحَسَنُ: هُمَا عِلْجَانِ كَانَا بِبَابِلَ مَلَكَيْنِ، فَ" مَا" عَلَى هَذَا الْقَوْلِ مَفْعُولَةٌ غَيْرُ نافية.
Bunun üzerine [o kadın] göğe yükseldi ve bir yıldıza dönüştürüldü (mesh edildi). Sâlim babasından, o da Abdullah [b. Ömer]'den naklettiğine göre: Ka'b el-Ahbâr bana, o ikisinin daha günlerini tamamlamadan Allah'ın kendilerine haram kıldığı şeyi işlediklerini anlattı. Bu hadisin dışındaki bir rivayette ise şöyle geçer: Dünya azabı ile ahiret azabı arasında muhayyer bırakıldılar, onlar da dünya azabını tercih ettiler. Şimdi onlar Babil'de yer altındaki bir dehlizde azap görmektedirler. Buranın Irak Babil'i olduğu söylendiği gibi, Nihavend Babil'i olduğu da söylenmiştir. Atâ'dan rivayet edildiğine göre İbn Ömer, Zühre (Venüs) ve Süheyl yıldızlarını gördüğünde onlara sövüp hakaret eder ve şöyle derdi: “Süheyl, Yemen'de insanlara zulmeden bir aşşâr (vergi tahsildarı) idi. Zühre ise Hârût ile Mârût'un beraberindeki kadındı.” Biz deriz ki: Bunların hepsi zayıftır, İbn Ömer'den ve başkalarından rivayet edilmesi uzak bir ihtimaldir, bunlardan hiçbir şey sahih değildir. Zira bu, Allah'ın vahiy konusundaki eminleri ve elçilerine gönderdiği sefirleri olan melekler hakkındaki temel esasların (usûlün) reddettiği bir sözdür: { لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ } “Allah'ın kendilerine emrettiği şeylere karşı gelmezler ve emrolundukları şeyleri yaparlar”; { بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ. لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ } “Aksine [onlar] ikram olunmuş kullardır. Sözle O'nun önüne geçemezler ve onlar yalnızca O'nun emriyle hareket ederler”; { يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لَا يَفْتُرُونَ } “Gece gündüz bıkıp usanmadan [Allah'ı] tesbih ederler”. Akla gelince; akıl, meleklerden bir günahın sadır olmasını, mükellef kılındıkları şeyin hilafının onlarda bulunmasını ve içlerinde şehvetlerin yaratılmasını imkânsız görmez; zira vehmedilebilen her şey Yüce Allah'ın kudreti dâhilindedir. Faziletli ve âlim peygamberler ile velilerin korkusu da bundandır. Ancak caiz (aklen mümkün) olan bu durumun vuku bulduğu ancak nakil (sem') ile anlaşılabilir; bu konuda ise sahih hiçbir rivayet bulunmamaktadır. Bunun sahih olmadığına delalet eden hususlardan biri de şudur: Yüce Allah yıldızları ve bu gezegenleri göğü yarattığı vakit yaratmıştır. Nitekim bir haberde şöyle geçer: « أَنَّ السَّمَاءَ لَمَّا خُلِقَتْ خُلِقَ فِيهَا سَبْعَةُ دَوَّارَةٍ زُحَلُ وَالْمُشْتَرِي وَبَهْرَامُ وَعُطَارِدُ وَالزُّهَرَةُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ » «Gök yaratıldığında, içinde dönen yedi gezegen yaratıldı: Zühal (Satürn), Müşteri (Jüpiter), Behrâm (Merih/Mars), Utârid (Merkür), Zühre (Venüs), Güneş ve Ay.» Yüce Allah'ın: { وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ } “Her biri bir yörüngede yüzmektedir” buyruğunun manası da budur. Böylece Zühre ve Süheyl'in Âdem yaratılmadan önce de var oldukları sabit olmuştur. Ayrıca meleklerin: “Bize yaraşmaz / bize güç yetiremezsin” şeklindeki sözü bir ayıptır / çirkin bir iddiadır; yani “bizi fitneye düşürmeye gücün yetmez” demektir. Bu ise bir küfürdür. Bundan ve bunu şerefli meleklere -Allah'ın salâtı hepsinin üzerine olsun- nispet etmekten Allah'a sığınırız. Biz onları tenzih ettik; zira onlar müfessirlerin zikrettiği ve naklettiği her türlü şeyden münezzehtirler: “İzzet sahibi Rabbin, onların nitelemelerinden münezzehtir.” On yedincisi: İbn Abbâs, İbn Ebzâ, Dahhâk ve Hasan [el-Basrî], { الْمَلِكَيْنِ } kelimesini lâm harfinin kesresiyle (el-Melikeyni: iki hükümdar/kral) okumuşlardır. İbn Ebzâ: “Onlar Dâvûd ve Süleyman'dır” demiştir. Bu görüşe göre de [ayetin başındaki] “mâ” (مَا) edatı olumsuzluk (nefiy) bildirir. İbnü'l-Arabî bu görüşü zayıf bulmuştur. Hasan ise: “Onlar Babil'de iki kral olan iki zımmî kâfirdir (ılg)” demiştir. Bu görüşe göre ise “mâ” (مَا) edatı olumsuzluk değil, mef'ûl konumundadır.
الثامنة عشرة- قوله تعالى:" بِبابِلَ" بَابِلُ لَا يَنْصَرِفُ لِلتَّأْنِيثِ وَالتَّعْرِيفِ وَالْعُجْمَةِ، وَهِيَ قُطْرٌ مِنَ الْأَرْضِ، قِيلَ: الْعِرَاقُ وَمَا وَالَاهُ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ لِأَهْلِ الْكُوفَةِ: أَنْتُمْ بَيْنَ الْحِيرَةِ وَبَابِلَ. وَقَالَ قَتَادَةُ: هِيَ مِنْ نَصِيبِينَ إِلَى رَأْسِ الْعَيْنِ. وَقَالَ قَوْمٌ: هِيَ بِالْمَغْرِبِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا ضَعِيفٌ. وَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ جَبَلُ نَهَاوَنْدَ، فَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. وَاخْتُلِفَ فِي تَسْمِيَتِهِ بِبَابِلَ، فَقِيلَ: سُمِّيَ بِذَلِكَ لتبلبل الألسن بها حين سقط صرح نمرود. وَقِيلَ: سُمِّيَ بِهِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَرَادَ أَنْ يُخَالِفَ بَيْنَ أَلْسِنَةِ بَنِي آدَمَ بَعَثَ رِيحًا فَحَشَرَتْهُمْ مِنَ الْآفَاقِ إِلَى بَابِلَ، فَبَلْبَلَ اللَّهُ أَلْسِنَتَهُمْ بِهَا، ثُمَّ فَرَّقَتْهُمْ تِلْكَ الرِّيحُ فِي الْبِلَادِ. وَالْبَلْبَلَةُ: التَّفْرِيقُ، قَالَ مَعْنَاهُ الْخَلِيلُ. وَقَالَ أَبُو عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْبَرِّ: مِنْ أَخْصَرِ مَا قِيلَ فِي الْبَلْبَلَةِ وَأَحْسَنِهِ مَا رَوَاهُ دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ عَنْ عِلْبَاءَ بْنِ أَحْمَرَ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ نُوحًا ﵇ لَمَّا هَبَطَ إِلَى أَسْفَلِ الْجُودِيِّ ابْتَنَى قَرْيَةً وَسَمَّاهَا ثَمَانِينَ، فَأَصْبَحَ ذَاتَ يَوْمٍ وَقَدْ تَبَلْبَلَتْ أَلْسِنَتُهُمْ عَلَى ثَمَانِينَ لُغَةٍ، إِحْدَاهَا اللِّسَانُ الْعَرَبِيُّ، وَكَانَ لَا يَفْهَمُ بَعْضُهُمْ عَنْ بَعْضٍ. التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ- رَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بِشْرٍ الْمَازِنِيُّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (اتَّقُوا الدنيا فوالذي نفسي بيده إنها لا سحر مِنْ هَارُوتَ وَمَارُوتَ). قَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِنَّمَا كَانَتِ الدُّنْيَا أَسْحَرُ مِنْهُمَا لِأَنَّهَا تَسْحَرُكَ بِخُدَعِهَا، وَتَكْتُمُكَ فِتْنَتَهَا، فَتَدْعُوكَ إِلَى التَّحَارُصِ عَلَيْهَا وَالتَّنَافُسِ فِيهَا، وَالْجَمْعِ لَهَا وَالْمَنْعِ، حَتَّى تُفَرِّقَ بَيْنَكَ وَبَيْنَ طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَتُفَرِّقَ بَيْنَكَ وَبَيْنَ رُؤْيَةِ الْحَقِّ وَرِعَايَتِهِ، فَالدُّنْيَا أَسْحَرُ مِنْهُمَا، تَأْخُذُ بِقَلْبِكَ عَنِ اللَّهِ، وَعَنِ الْقِيَامِ بِحُقُوقِهِ، وَعَنْ وَعْدِهِ وَوَعِيدِهِ. وَسِحْرُ الدُّنْيَا مَحَبَّتُهَا وَتَلَذُّذُكَ بِشَهَوَاتِهَا، وَتَمَنِّيكَ بِأَمَانِيِّهَا الْكَاذِبَةَ حَتَّى تَأْخُذَ بِقَلْبِكَ، وَلِهَذَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (حُبُّكَ الشَّيْءَ يُعْمِي وَيُصِمُّ). الْمُوَفِّيَةُ عِشْرِينَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" هارُوتَ وَمارُوتَ" لَا يَنْصَرِفُ" هَارُوتُ"، لِأَنَّهُ أَعْجَمِيٌّ مَعْرِفَةٌ، وَكَذَا" مَارُوتُ"، وَيُجْمَعُ هَوَارِيتُ وَمَوَارِيتُ، مِثْلُ طَوَاغِيتَ، وَيُقَالُ: هَوَارِتَةٌ وَهَوَارٌ، وَمَوَارِتَةٌ وَمَوَارٌ، وَمِثْلُهُ جَالُوتُ وَطَالُوتُ، فَاعْلَمْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَلْ هُمَا مَلَكَانِ أَوْ غَيْرُهُمَا؟ خِلَافٌ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: أَيْ وَالَّذِي أُنْزِلَ
On sekizincisi: Yüce Allah'ın: { بِبابِلَ } “Babil'de” buyruğundaki Babil kelimesi; müenneslik, alem (özel isim) ve acemilik (yabancı kökenlilik) sebebiyle gayri munsarıftır. Babil yeryüzünde bir bölgedir; Irak ve civarı olduğu söylenmiştir. İbn Mes'ûd Kûfe halkına: “Siz Hîre ile Babil arasındasınız” demiştir. Katâde: “Nusaybin'den Re'sülayn'a kadar olan yerdir” demiştir. Bir topluluk: “Mağrip'tedir” demiştir; İbn Atiyye bunun zayıf olduğunu belirtmiştir. Bir topluluk da: “Nihâvend dağıdır” demiştir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Babil diye isimlendirilmesi hususunda ihtilaf edilmiştir: Nemrud'un kulesi yıkıldığında orada dillerin birbirine karışması (tebelbül) sebebiyle bu adın verildiği söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre; Allah Teâlâ âdemoğullarının dillerini farklılaştırmak istediğinde bir rüzgâr gönderip onları her taraftan Babil'e topladı; Allah orada onların dillerini birbirine karıştırdı, sonra o rüzgâr onları memleketlere dağıttı. Belbele (بَلْبَلَة) ayrıştırmak, karıştırmak demektir; Halîl bu anlamı vermiştir. Ebû Ömer b. Abdilberr şöyle demiştir: Belbele hakkında söylenenlerin en özlüsü ve en güzeli, Dâvûd b. Ebî Hind'in İlbâ b. Ahmer'den, onun İkrime'den, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu haberdir: Nûh aleyhisselâm Cûdî'nin eteğine indiğinde bir köy inşa etti ve adını Semânîn (Seksenler) koydu. Bir sabah kalktığında dilleri seksen dile ayrılıp birbirine karışmıştı; bunlardan biri Arap diliydi ve birbirlerinin dilini anlayamıyorlardı. On dokuzuncusu: Abdullah b. Bişr el-Mâzinî'nin rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (اتَّقُوا الدُّنْيَا فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّهَا لَأَسْحَرُ مِنْ هَارُوتَ وَمَارُوتَ) “Dünyadan sakının! Canım elinde olana yemin ederim ki o, Hârût ve Mârût'tan daha çok büyüleyicidir.” Âlimlerimiz şöyle demiştir: Dünyanın o ikisinden daha büyüleyici olması; seni hileleriyle büyülemesi, fitnesini senden gizlemesi, seni kendisine karşı hırslı olmaya, onda yarışmaya, onu toplayıp infakından kaçınmaya davet etmesi, hatta seninle Allah Teâlâ'ya itaat arasına girip seni ayırması, seninle hakkı görüp gözetmek arasına girmesi sebebiyledir. Dolayısıyla dünya o ikisinden daha büyüleyicidir; kalbini Allah'tan, O'nun haklarını yerine getirmekten, vaadinden ve tehdidinden alıkoyar. Dünyanın sihri ise onun sevgisi, şehvetlerinden lezzet alman ve yalan hülyalarıyla avunmandır; ta ki kalbini bütünüyle ele geçirsin. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (حُبُّكَ الشَّيْءَ يُعْمِي وَيُصِمُّ) “Bir şeyi sevmen seni kör ve sağır eder.” Yirmincisi: Yüce Allah'ın: { هارُوتَ وَمارُوتَ } “Hârût ve Mârût” buyruğundaki Hârût kelimesi yabancı kökenli (acemî) özel isim olduğu için gayri munsarıftır; Mârût da böyledir. Tıpkı tavâğît kelimesi gibi hevârît ve mevârît şeklinde çoğul yapılır; hevârite, hevâr ve mevârite, mevâr da denilir. Câlût ve Tâlût da bunun gibidir; bunu bilesin. Bu ikisinin iki melek mi yoksa başkaları mı olduğu hususundaki ihtilaf daha önce geçmişti. Zeccâc der ki: Ali'den radıyallâhu anh: “Yani iki meleğe indirilene [uydular]” dediği rivayet edilmiştir; melekler insanlara sihre davet edici bir öğretimle değil, sihirden sakındırıcı bir öğretimle öğretiyorlardı.
عَلَى الْمَلَكَيْنِ، وَأَنَّ الْمَلَكَيْنِ يُعَلِّمَانِ النَّاسَ تَعْلِيمَ إِنْذَارٍ مِنَ السِّحْرِ لَا تَعْلِيمَ دُعَاءٍ إِلَيْهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَهَذَا الْقَوْلُ الَّذِي عَلَيْهِ أَكْثَرُ أَهْلِ اللُّغَةِ وَالنَّظَرِ، وَمَعْنَاهُ أَنَّهُمَا يُعَلِّمَانِ النَّاسَ عَلَى النَّهْيِ فَيَقُولَانِ لَهُمْ: لَا تَفْعَلُوا كَذَا، وَلَا تَحْتَالُوا بِكَذَا لِتُفَرِّقُوا بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ. وَالَّذِي أُنْزِلَ عَلَيْهِمَا هُوَ النَّهْيُ، كَأَنَّهُ قُولَا لِلنَّاسِ: لَا تَعْمَلُوا كَذَا، فَ" يُعَلِّمانِ" بِمَعْنَى يُعْلِمَانِ، كَمَا قَالَ:" وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ" أَيْ أَكْرَمْنَا. الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ"" مِنْ" زَائِدَةٌ لِلتَّوْكِيدِ، وَالتَّقْدِيرُ: وما يعلمان أحدا." حَتَّى يَقُولا" نصب بحي فَلِذَلِكَ حُذِفَتْ مِنْهُ النُّونُ، وَلُغَةُ هُذَيْلٍ وَثَقِيفٍ" عتى" بالعين غير الْمُعْجَمَةِ. وَالضَّمِيرُ فِي" يُعَلِّمانِ" لِهَارُوتَ وَمَارُوتَ. وَفِي" يُعَلِّمانِ" قَوْلَانِ، أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ عَلَى بَابِهِ مِنَ التَّعْلِيمِ. الثَّانِي: أَنَّهُ مِنَ الْإِعْلَامِ لَا مِنَ التَّعْلِيمِ، فَ" يُعَلِّمانِ" بِمَعْنَى، يُعْلِمَانِ، وَقَدْ جَاءَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ تَعَلَّمْ بِمَعْنَى اعْلَمْ، ذَكَرَهُ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ. قَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ:
iki meleğe indirilen ve bu iki meleğin insanlara büyüye çağırarak değil, büyüden sakındırarak öğretmeleridir. Zeccâc şöyle demiştir: Dil ve dirayet ehlinin çoğunluğunun benimsediği görüş budur; bunun anlamı, onların insanlara nehyedici olarak öğretmeleridir. Onlara: “Şöyle yapmayın, kişi ile eşinin arasını ayırmak için şöyle hilelere başvurmayın” derlerdi. Kendilerine indirilen şey ise nehiydir; sanki insanlara: “Böyle yapmayın” demiş gibidirler. Dolayısıyla { يُعَلِّمانِ } kelimesi { يُعْلِمَانِ } (haber verirler, bildirirler) anlamındadır; nitekim O'nun: { وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ } “Andolsun biz âdemoğlunu üstün kıldık” buyruğu da ikram ettik (أَكْرَمْنَا) manasındadır. Yirmi birincisi: Yüce Allah'ın: { وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ } “Oysa onlar hiçbir kimseye öğretmezlerdi” buyruğundaki { مِنْ } edatı tekit için zâiddir, takdiri: “Hiç kimseye öğretmezlerdi” (وما يعلمان أحدا) şeklindedir. { حَتَّى يَقُولا } ifadesi { حَتَّى } ile nasb edilmiştir, bu sebeple sonundaki nûn harfi hazfedilmiştir; Hüzeyl ve Sakîf lehçesinde noktasız ayın harfiyle “atâ” (عَتَى) şeklindedir. { يُعَلِّمانِ } kelimesindeki tesniye zamiri Hârût ve Mârût'a aittir. { يُعَلِّمانِ } fiili hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Kendi asıl manası olan öğretmek anlamındadır. İkincisi: Öğretmekten değil bildirmekten (i'lâm) gelir; dolayısıyla { يُعَلِّمانِ } kelimesi { يُعْلِمَانِ } (bildirirler) anlamındadır. Arap kelamında “ta'allem” (تَعَلَّمْ) kelimesi “i'lem” (اعْلَمْ - bil) anlamında kullanılmıştır; bunu İbnü'l-A'râbî ve İbnü'l-Enbârî zikretmiştir. Kâ'b b. Mâlik şöyle demiştir:
تَعَلَّمْ رَسُولَ اللَّهِ أَنَّكَ مُدْرِكِي ... وَأَنَّ وَعِيدًا مِنْكَ كَالْأَخْذِ بِالْيَدِ
“Bil ki ey Allah'ın Resûlü, sen bana mutlaka ulaşırsın / Ve senin tehdidin elle yakalamak gibidir.”
وَقَالَ الْقُطَامِيُّ:
Kutâmî de şöyle demiştir:
تَعَلَّمْ أَنَّ بَعْدَ الْغَيِّ رُشْدًا ... وَأَنَّ لِذَلِكَ الْغَيِّ انْقِشَاعَا
“Bil ki sapıklıktan sonra doğru yol vardır / Ve o sapıklığın mutlaka dağılıp gitmesi mukadderdir.”
وَقَالَ زُهَيْرٌ:
Züheyr de şöyle demiştir:
تَعَلَّمْنَ هَا لَعَمْرُ اللَّهِ ذَا قَسَمًا ... فَاقْدِرْ بِذَرْعِكَ وَانْظُرْ أَيْنَ تَنْسَلِكُ
“Bil ki, Allah'ın ömrüne andolsun bu bir yemindir / Adımını ona göre at ve nereye girdiğine bir bak.”
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
تَعَلَّمْ أَنَّهُ لَا طَيْرَ إِلَّا ... عَلَى مُتَطَيِّرٍ وَهُوَ الثُّبُورُ
“Bil ki uğursuzluk ancak / Uğursuzluğa inanana gelir ve o helaktir.”
" إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ" لَمَّا أَنْبَأَ بِفِتْنَتِهِمَا كَانَتِ الدُّنْيَا أَسْحَرُ مِنْهُمَا حِينَ كَتَمَتْ فِتْنَتَهَا." فَلا تَكْفُرْ" قَالَتْ فِرْقَةٌ بِتَعْلِيمِ السِّحْرِ، وَقَالَتْ فِرْقَةٌ بِاسْتِعْمَالِهِ. وَحَكَى الْمَهْدَوِيُّ أَنَّهُ اسْتِهْزَاءٌ، لِأَنَّهُمَا إِنَّمَا يَقُولَانِهِ لِمَنْ قَدْ تحققا ضلاله.
{ إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ } “Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz” [ifadesine gelince;] onların birer imtihan vesilesi olduğunu haber vermesi sebebiyle dünya, kendi fitnesini gizlediği için bu ikisinden daha büyüleyicidir. { فَلا تَكْفُرْ } “Sakın inkâr etme (kâfir olma)” [uyarısı hakkında] bir grup âlim: “Sihri öğrenmekle [kâfir olma]” derken, diğer bir grup: “Onu uygulamakla [kâfir olma]” demiştir. el-Mehdevî ise bunun bir istihza olduğunu nakletmiştir; çünkü onlar bu sözü ancak sapıklığı kesinleşmiş kimselere söylüyorlardı.
الثَّانِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما" قَالَ سِيبَوَيْهِ: التَّقْدِيرُ فَهُمْ يَتَعَلَّمُونَ، قَالَ وَمِثْلُهُ" كُنْ فَيَكُونُ". وَقِيلَ: هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى مَوْضِعِ" مَا يُعَلِّمانِ"، لِأَنَّ قَوْلَهُ:" وَما يُعَلِّمانِ" وَإِنْ دَخَلَتْ عَلَيْهِ مَا النَّافِيَةُ فَمُضَمَّنُهُ الْإِيجَابُ فِي التَّعْلِيمِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هِيَ مَرْدُودَةٌ عَلَى قَوْلِهِ:" يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ" ... فَيَتَعَلَّمُونَ، ويكون" فَيَتَعَلَّمُونَ" متصلة بقول" إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ" فَيَأْتُونَ فَيَتَعَلَّمُونَ. قَالَ السُّدِّيُّ: كَانَا يَقُولَانِ لِمَنْ جَاءَهُمَا: إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ، فَإِنْ أَبَى أَنْ يَرْجِعَ قَالَا لَهُ: ائْتِ هَذَا الرَّمَادَ فَبُلْ فِيهِ، فَإِذَا بَالَ فِيهِ خَرَجَ مِنْهُ نُورٌ يَسْطَعُ إِلَى السَّمَاءِ، وَهُوَ الْإِيمَانُ، ثُمَّ يَخْرُجُ مِنْهُ دُخَانٌ أَسْوَدُ فَيَدْخُلُ فِي أُذُنَيْهِ وَهُوَ الْكُفْرُ، فَإِذَا أَخْبَرَهُمَا بِمَا رَآهُ مِنْ ذَلِكَ عَلَّمَاهُ مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ. ذَهَبَتْ طَائِفَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّ السَّاحِرَ لَيْسَ يَقْدِرُ عَلَى أَكْثَرِ مِمَّا أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْهُ مِنَ التَّفْرِقَةِ، لِأَنَّ اللَّهَ ذَكَرَ ذَلِكَ فِي مَعْرِضِ الذَّمِّ لِلسِّحْرِ وَالْغَايَةِ فِي تَعْلِيمِهِ، فَلَوْ كَانَ يَقْدِرُ عَلَى أَكْثَرِ مِنْ ذَلِكَ لَذَكَرَهُ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: ذَلِكَ خَرَجَ عَلَى الْأَغْلَبِ، وَلَا يُنْكَرُ أَنَّ السِّحْرَ لَهُ تَأْثِيرٌ فِي الْقُلُوبِ، بِالْحُبِّ وَالْبُغْضِ وَبِإِلْقَاءِ الشُّرُورِ حَتَّى يُفَرِّقَ السَّاحِرُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ، وَيَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ، وَذَلِكَ بِإِدْخَالِ الْآلَامِ وَعَظِيمِ الْأَسْقَامِ، وَكُلُّ ذَلِكَ مُدْرَكٌ بِالْمُشَاهَدَةِ وَإِنْكَارُهُ مُعَانَدَةٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. الثَّالِثَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ"" مَا هُمْ"، إِشَارَةٌ إِلَى السَّحَرَةِ. وَقِيلَ إِلَى الْيَهُودِ، وَقِيلَ إِلَى الشَّيَاطِينِ." بِضارِّينَ بِهِ" أَيْ بالسخر." مِنْ أَحَدٍ" أَيْ أَحَدًا، وَمِنْ زَائِدَةٌ." إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ" بِإِرَادَتِهِ وَقَضَائِهِ لَا بِأَمْرِهِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ وَيَقْضِي عَلَى الْخَلْقِ بِهَا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ:" إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ" إِلَّا بِعِلْمِ اللَّهِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَقَوْلُ أَبِي إِسْحَاقَ" إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ" إِلَّا بِعِلْمِ اللَّهِ غَلَطٌ، لِأَنَّهُ إِنَّمَا يُقَالُ فِي الْعِلْمِ أَذَنٌ، وَقَدْ أَذِنْتُ أَذَنًا. وَلَكِنْ لَمَّا لَمْ يَحِلَّ فِيمَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهُ وَظَلُّوا يَفْعَلُونَهُ كَانَ كَأَنَّهُ أَبَاحَهُ مجازا. الرابعة والعشرون- قوله تعالى:" وَيَتَعَلَّمُونَ ما يَضُرُّهُمْ" يُرِيدُ فِي الْآخِرَةِ وَإِنْ أَخَذُوا بِهَا نَفْعًا قَلِيلًا فِي الدُّنْيَا. وَقِيلَ: يَضُرُّهُمْ فِي الدُّنْيَا، لِأَنَّ ضَرَرَ السِّحْرِ وَالتَّفْرِيقِ يَعُودُ
Yirmi ikincisi: Yüce Allah'ın: { فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما } “Onlardan öğreniyorlardı” buyruğu hakkında Sîbeveyh: Takdiri “onlar öğreniyorlardı” (فَهُمْ يَتَعَلَّمُونَ) şeklindedir demiş ve bunun { كُنْ فَيَكُونُ } “Ol der, o da hemen oluverir” buyruğu gibi olduğunu belirtmiştir. Bir görüşe göre de { مَا يُعَلِّمانِ } ifadesinin mahalline matuftur; çünkü { وَما يُعَلِّمانِ } sözüne olumsuzluk bildiren { مَا } dahil olmuşsa da içeriğinde öğretmenin vuku bulduğu manası mevcuttur. Ferrâ ise: Bu ifade O'nun: { يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ } “İnsanlara sihri öğretiyorlar” ... { فَيَتَعَلَّمُونَ } “onlar da öğreniyorlardı” sözüne racidir; { فَيَتَعَلَّمُونَ } ifadesi de { إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ } “Biz ancak bir fitneyiz” sözüne bağlıdır; yani [insanlar] gelir ve öğrenirlerdi, demiştir. Süddî şöyle demiştir: Kendilerine gelen kimseye: “Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz, sakın küfre girme” derlerdi; dönmekten kaçınırsa ona: “Şu küle git ve içine bevlet” derlerdi. Külün içine bevlettiğinde ondan göğe doğru parıldayan bir nur çıkardı ki bu imandır; ardından ondan siyah bir duman çıkıp kulaklarına girerdi ki bu da küfürdür. Gördüğü bu durumu onlara haber verince, kişi ile karısının arasını ayıracakları şeyleri ona öğretirlerdi. Âlimlerden bir topluluk; büyücünün Allah'ın haber verdiği ayırma işinden fazlasına güç yetiremeyeceği görüşüne varmıştır; zira Allah Teâlâ bunu sihri yerme ve onu öğrenmedeki son gaye makamında zikretmiştir; şayet bundan fazlasına gücü yetseydi onu da zikrederdi. Bir başka topluluk ise şöyle demiştir: Bu ifade çoğunlukla vuku bulan duruma binaen gelmiştir; büyünün kalplerde sevgi, nefret ve kötülük sokmak suretiyle etkisi olduğu inkâr edilemez; öyle ki büyücü kişi ile eşinin arasını ayırır, kişi ile kalbi arasına girer. Bu da acılar ve ağır hastalıklar sokmakla olur. Bütün bunlar müşahede ile bilinen şeylerdir ve bunu inkâr etmek inatçılıktır. Bu husus daha önce geçmişti, Allah'a hamdolsun. Yirmi üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Oysa onlar Allah'ın izni olmadıkça onunla hiçbir kimseye zarar veremezler” buyruğundaki { وَما هُمْ } büyücülere işarettir. Yahudilere işaret olduğu da söylenmiştir, şeytanlara işaret olduğu da söylenmiştir. { بِضارِّينَ بِهِ } yani büyü ile zarar verici değildirler. { مِنْ أَحَدٍ } yani hiçbir kimseye zarar veremezler; { مِنْ } zâiddir. { إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } O'nun iradesi ve takdiri iledir; emri ile değildir, zira Allah Teâlâ fuhşiyatı emretmez ve kullarına onu takdir edip yaratır. Zeccâc: { إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } ancak Allah'ın bilmesiyle, demiştir. Nehhâs der ki: Ebû İshak'ın { إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } sözünü “ancak Allah'ın bilmesiyle” şeklinde açıklaması yanlıştır; zira ilim manasında ancak “ezen” (أَذَنٌ) denir ve “ilim sahibi oldum” manasında “ezintü ezenen” (أَذِنْتُ أَذَنًا) kullanılır. Fakat aralarına engel koymayıp bunu yapmaya devam ettikleri için sanki mecazen mubah kılmış gibi olmuştur. Yirmi dördüncüsü: Yüce Allah'ın: { وَيَتَعَلَّمُونَ ما يَضُرُّهُمْ } “Kendilerine zarar verecek şeyi öğreniyorlardı” buyruğu: Dünyada bundan az bir menfaat elde etseler bile ahirette [zarar verecek şeyi] kastetmektedir. Dünyada kendilerine zarar vereceği de söylenmiştir; zira sihir ve ayırma zararının
عَلَى السَّاحِرِ فِي الدُّنْيَا إِذَا عُثِرَ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ يُؤَدَّبُ وَيُزْجَرُ، وَيَلْحَقُهُ شُؤْمُ السِّحْرِ. وَبَاقِي الْآيِ بَيِّنٌ لِتَقَدُّمِ مَعَانِيهَا. وَاللَّامُ فِي" وَلَقَدْ عَلِمُوا" لَامُ تَوْكِيدٍ." لَمَنِ اشْتَراهُ" لَامُ يَمِينٍ، وَهِيَ لِلتَّوْكِيدِ أَيْضًا. وَمَوْضِعُ" مَنْ" رَفْعٌ بِالِابْتِدَاءِ، لِأَنَّهُ لَا يَعْمَلُ مَا قَبْلَ اللَّامِ فِيمَا بعدها. و" من" بِمَعْنَى الَّذِي. وَقَالَ الْفَرَّاءُ. هِيَ لِلْمُجَازَاةِ. وَقَالَ الزجاج: ليس هذا بموضع شرط، و" من" بِمَعْنَى الَّذِي، كَمَا تَقُولُ: لَقَدْ عَلِمْتُ، لَمَنْ جَاءَكَ مَا لَهُ عَقْلٌ." مِنْ خَلاقٍ"" مِنْ" زَائِدَةٌ، وَالتَّقْدِيرُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ خَلَاقٌ، وَلَا تُزَادُ فِي الْوَاجِبِ، هَذَا قَوْلُ الْبَصْرِيِّينَ. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ: تَكُونُ زَائِدَةً فِي الْوَاجِبِ، وَاسْتَدَلُّوا بقوله تعالى:" لِيَغْفِرَ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ " وَالْخَلَاقُ: النَّصِيبُ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَكَذَلِكَ هُوَ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ، إِلَّا أَنَّهُ لَا يَكَادُ يُسْتَعْمَلُ إِلَّا لِلنَّصِيبِ مِنَ الْخَيْرِ. وَسُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ" فَأَخْبَرَ أَنَّهُمْ قَدْ عَلِمُوا. ثُمَّ قَالَ:" وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ" فَأَخْبَرَ أَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ، فَالْجَوَابُ وَهُوَ قَوْلُ قُطْرُبٍ وَالْأَخْفَشِ: أَنْ يَكُونَ الَّذِينَ يَعْلَمُونَ الشَّيَاطِينَ، وَالَّذِينَ شَرَوْا أَنْفُسَهُمْ- أَيْ بَاعُوهَا- هُمُ الْإِنْسُ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ. قَالَ الزَّجَّاجُ وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ: الْأَجْوَدُ عِنْدِي أَنْ يَكُونَ" وَلَقَدْ عَلِمُوا" لِلْمَلَكَيْنِ، لِأَنَّهُمَا أَوْلَى بِأَنْ يَعْلَمُوا. وَقَالَ:" عَلِمُوا" كَمَا يُقَالُ: الزَّيْدَانِ قَامُوا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الَّذِينَ عَلِمُوا عُلَمَاءُ الْيَهُودِ، وَلَكِنْ قِيلَ:" لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ" أَيْ فَدَخَلُوا فِي مَحَلِّ مَنْ يُقَالُ لَهُ: لَسْتَ بِعَالِمٍ، لِأَنَّهُمْ تَرَكُوا الْعَمَلَ بِعِلْمِهِمْ وَاسْتَرْشَدُوا مِنَ الَّذِينَ عَمِلُوا بالسحر.
büyücüye dünyada da döner; çünkü fark edildiğinde te'dip edilir, cezalandırılır ve büyünün uğursuzluğu ona ulaşır. Ayetin geri kalanı ise manaları daha önce geçtiği için açıktır. { وَلَقَدْ عَلِمُوا } ifadesindeki lâm harfi tekit lâmıdır. { لَمَنِ اشْتَراهُ } ifadesindeki lâm ise kasem lâmıdır ve o da tekit içindir. { مَنْ } kelimesinin iraptaki yeri mübteda olarak merfûdur; çünkü lâm harfinden önceki kısım sonrakinde amel etmez. { مَنْ } kelimesi { الَّذِي } (o kimse ki) anlamındadır. Ferrâ ise bunun şart ve ceza için olduğunu söylemiştir. Zeccâc: Bu şart makamı değildir; { مَنْ } kelimesi tıpkı: “Andolsun bildim ki sana gelen kimsenin aklı yoktur” (لقد علمت، لمن جاءك ما له عقل) sözünde olduğu gibi { الَّذِي } anlamındadır, demiştir. { مِنْ خَلاقٍ } ifadesindeki { مِنْ } zâiddir, takdiri: “Ahirette onun hiçbir nasibi yoktur” (ما له في الآخرة خلاق) şeklindedir; Basralıların görüşüne göre olumlu (müspet) cümlede zâid olarak gelmez. Kûfeliler ise olumlu cümlede de zâid olabileceğini söylemiş ve Yüce Allah'ın: { لِيَغْفِرَ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ } “Günahlarınızdan bir kısmını bağışlasın” buyruğunu delil getirmişlerdir. Halâk (الْخَلَاقُ) nasip ve pay demektir; bunu Mücâhid söylemiştir. Zeccâc: Dil ehli nezdinde de böyledir; ancak neredeyse sadece hayırdan olan nasip için kullanılır, demiştir. Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ } “Andolsun onlar, onu satın alanın ahirette hiçbir nasibi olmadığını biliyorlardı” buyruğunda onların bildiklerini haber verip ardından: { وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “Keşke bilselerdi, karşılığında kendilerini sattıkları şey ne kötüdür!” buyurarak onların bilmediklerini haber vermesi hakkında sorulduğunda; Kutrub ve Ahfeş'in benimsediği cevap şöyledir: Bilenler şeytanlardır; nefislerini satanlar —yani kendilerini satanlar— ise bilmeyen insanlardır. Zeccâc der ki: Ali b. Süleyman şöyle demiştir: Bana göre en uygunu { وَلَقَدْ عَلِمُوا } ifadesinin iki meleğe ait olmasıdır; çünkü bilmeye en layık olanlar o ikisidir. Tıpkı “İki Zeyd kalktılar” (الزيدان قاموا) denildiği gibi [tesniye yerine cemi ile] “bildiler” (عَلِمُوا) buyurmuştur. Zeccâc ise: Bilenler Yahudi âlimleridir; fakat: { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “Keşke bilselerdi” buyrulması; ilimleriyle amel etmeyi terk ettikleri ve sihirle amel edenlerden yol göstermelerini istedikleri için kendilerine “Sen âlim değilsin” denilen kimse konumuna düşmüş olmalarındandır, demiştir.
[سورة البقرة (٢): آية ١٠٣]
[Bakara Suresi (2): Âyet 103]
وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (١٠٣)
{ وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (١٠٣) } “Eğer onlar iman edip sakınsalardı, Allah katından verilecek bir sevap elbette daha hayırlı olurdu; keşke bilselerdi!”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا" أَيِ اتَّقَوْا السِّحْرَ." لَمَثُوبَةٌ" الْمَثُوبَةُ الثَّوَابُ، وَهِيَ جَوَابُ" وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا" عند قوم. وقال الْأَخْفَشُ سَعِيدٌ: لَيْسَ لِ" لَوْ" هُنَا جَوَابٌ في اللفظ ولكن في المعنى، والمعنى لا ثيبوا. وَمَوْضِعُ" أَنَّ" مِنْ قَوْلِهِ:" وَلَوْ أَنَّهُمْ" مَوْضِعُ رَفْعٍ، أَيْ لَوْ وَقَعَ إِيمَانُهُمْ، لِأَنَّ" لَوْ" لَا يَلِيهَا إِلَّا الْفِعْلُ ظَاهِرًا أَوْ مُضْمَرًا، لِأَنَّهَا بِمَنْزِلَةِ حُرُوفِ الشَّرْطِ إِذْ كَانَ لَا بدله مِنْ جَوَابٍ، وَ" أَنَّ" يَلِيهِ فِعْلٌ. قَالَ محمد بن يزيد:
Yüce Allah'ın: { وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا } “Eğer onlar iman edip sakınsalardı” buyruğu; yani sihirden sakınsalardı [demektir]. { لَمَثُوبَةٌ } kelimesindeki el-mesûbe (الْمَثُوبَةُ), sevap (mükâfat) demektir. Bir topluluğa göre bu kelime, { وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا } ifadesinin cevabıdır. el-Ahfeş Saîd ise şöyle demiştir: "Burada { لَوْ } edatının lafzen bir cevabı yoktur; ancak manen vardır. Manası da 'elbette mükâfatlandırılırlardı' demektir." { وَلَوْ أَنَّهُمْ } buyruğundaki { أَنَّ } edatının [iraptaki] yeri ref mahallindedir; yani 'eğer onların imanı gerçekleşseydi' takdirindedir. Çünkü { لَوْ } edatından hemen sonra zahir (açık) veya muzmer (gizli) olarak yalnızca fiil gelir. Zira o, mutlaka bir cevaba ihtiyaç duyması bakımından şart harfleri konumundadır; { أَنَّ } edatını ise bir fiil takip eder. Muhammed b. Yezîd şöyle demiştir:
وإنما لم يجاز ب" لو" لِأَنَّ سَبِيلَ حُرُوفِ الْمُجَازَاةِ كُلَّهَا أَنْ تَقْلِبَ الْمَاضِي إِلَى مَعْنَى الْمُسْتَقْبَلِ، فَلَمَّا لَمْ يَكُنْ هَذَا فِي" لَوْ" لَمْ يَجُزْ أَنْ يُجَازَى بها.
{ لَوْ } edatıyla ceza (şartın gereği) yapılmamasının sebebi; bütün şart harflerinin geçmiş zamanı gelecek zaman manasına çevirme özelliğine sahip olmasıdır. Bu özellik { لَوْ } edatında bulunmadığından onunla ceza yapılması caiz olmamıştır.
[سورة البقرة (٢): آية ١٠٤]
[Bakara Suresi (2): Âyet 104]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا راعِنا وَقُولُوا انْظُرْنا وَاسْمَعُوا وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٠٤)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا راعِنا وَقُولُوا انْظُرْنا وَاسْمَعُوا وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٠٤) } “Ey iman edenler! ‘Râinâ’ demeyin, ‘Unzurnâ’ deyin ve dinleyin. Kâfirler için can yakıcı bir azap vardır.”
فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا راعِنا" ذَكَرَ شَيْئًا آخَرَ مِنْ جَهَالَاتِ الْيَهُودِ وَالْمَقْصُودُ نَهْيُ الْمُسْلِمِينَ عَنْ مِثْلِ ذَلِكَ. وَحَقِيقَةُ" راعِنا" فِي اللُّغَةِ ارْعَنَا وَلْنَرْعَكَ، لِأَنَّ الْمُفَاعَلَةَ مِنَ اثْنَيْنِ، فَتَكُونُ مِنْ رَعَاكَ اللَّهُ، أَيِ احْفَظْنَا وَلْنَحْفَظْكَ، وَارْقُبْنَا وَلْنَرْقُبْكَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ أَرِعْنَا سَمْعَكُ، أَيْ فَرِّغْ سَمْعَكُ لِكَلَامِنَا. وَفِي الْمُخَاطَبَةِ بِهَذَا جَفَاءٌ، فَأَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَتَخَيَّرُوا مِنَ الْأَلْفَاظِ أَحْسَنَهَا وَمِنَ الْمَعَانِي أَرَقَّهَا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كان المسلمون يقولون للنبي ﷺ: رَاعِنَا. عَلَى جِهَةِ الطَّلَبِ وَالرَّغْبَةِ- مِنَ الْمُرَاعَاةِ- أَيِ الْتَفِتْ إِلَيْنَا، وَكَانَ هَذَا بِلِسَانِ الْيَهُودِ سَبًّا، أَيِ اسْمَعْ لَا سَمِعْتَ، فَاغْتَنَمُوهَا وَقَالُوا: كُنَّا نَسُبُّهُ سِرًّا فَالْآنَ نَسُبُّهُ جَهْرًا، فَكَانُوا يُخَاطِبُونَ بِهَا النَّبِيَّ ﷺ وَيَضْحَكُونَ فِيمَا بَيْنَهُمْ، فَسَمِعَهَا سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ وَكَانَ يَعْرِفُ لُغَتَهُمْ، فَقَالَ لِلْيَهُودِ: عَلَيْكُمْ لَعْنَةُ اللَّهِ! لَئِنْ سَمِعْتُهَا مِنْ رَجُلٍ مِنْكُمْ يَقُولُهَا لِلنَّبِيِّ ﷺ لَأَضْرِبَنَّ عُنُقَهُ، فَقَالُوا: أَوَلَسْتُمْ تَقُولُونَهَا؟ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ، وَنُهُوا عَنْهَا لِئَلَّا تَقْتَدِي بِهَا الْيَهُودُ فِي اللَّفْظِ وَتَقْصِدُ الْمَعْنَى الْفَاسِدَ فِيهِ. الثَّانِيَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلَانِ: أَحَدُهُمَا- عَلَى تَجَنُّبِ الْأَلْفَاظِ الْمُحْتَمَلَةِ الَّتِي فِيهَا التَّعْرِيضُ لِلتَّنْقِيصِ وَالْغَضِّ، وَيَخْرُجُ مِنْ هَذَا فَهْمُ الْقَذْفِ بِالتَّعْرِيضِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ الْحَدَّ عِنْدَنَا خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيِّ وَأَصْحَابِهِمَا حِينَ قَالُوا: التَّعْرِيضُ مُحْتَمِلٌ لِلْقَذْفِ وَغَيْرِهِ، وَالْحَدُّ مِمَّا يَسْقُطُ بِالشُّبْهَةِ. وَسَيَأْتِي فِي" النُّورِ " بَيَانُ هَذَا، إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الدَّلِيلُ الثَّانِي- التَّمَسُّكُ بِسَدِ الذَّرَائِعِ وَحِمَايَتِهَا وَهُوَ مذهب مالك وأصحابه وأحمد ابن حَنْبَلٍ فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ، وَقَدْ دَلَّ عَلَى هَذَا الْأَصْلِ الْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ. وَالذَّرِيعَةُ عِبَارَةٌ عَنْ أمر
Bu ayette beş mesele vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا راعِنا } “Ey iman edenler! ‘Râinâ’ demeyin” buyruğudur. [Burada] Yahudilerin cehaletlerinden bir başkası zikredilmiştir; asıl maksat ise Müslümanları böylesi bir davranıştan nehyetmektir. Lügatte ‘râinâ’ (راعنا) kelimesinin aslı: ‘Bizi gözet ki biz de seni gözetelim’ demektir. Çünkü müfâale (مفاعلة) kalıbı iki taraf arasında cereyan eder. Dolayısıyla bu ifade ‘Allah seni gözetsin’ yani ‘bizi koru ki biz de seni koruyalım’, ‘bizi gözetle ki biz de seni gözetleyelim’ manasına gelir. Ayrıca ‘kulağını bize ver’, yani ‘sözümüz için kulağını boşaltıp bizi dinle’ anlamındaki ‘eri‘nâ sem‘ak’ (أرعنا سمعك) ifadesinden gelmiş olması da caizdir. Bu tarz bir hitapta ise bir kabalık ve nezaketsizlik vardır; bu sebeple [Allah] müminlere, kelimelerin en güzelini ve manaların en zarifini seçip kullanmalarını emretmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Müslümanlar, talep ve rica kabilinden olmak üzere müraât (gözetme) manasında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ‘bize iltifat et / bizi gözet’ anlamında ‘râinâ’ derlerdi. Bu kelime Yahudilerin dilinde ise bir sövgü olup ‘işitmez olasıca, dinle!’ anlamına geliyordu. Yahudiler bunu bir fırsat bilip: ‘Biz ona gizlice sövüyorduk, artık açıktan söveriz!’ dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu lafızla hitap ederler ve kendi aralarında gülerlerdi. Yahudilerin dilini bilen Sa‘d b. Muâz bunu işitince onlara: ‘Allah'ın laneti üzerinize olsun! Sizden bir kimsenin bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylediğini duyarsam kesinlikle onun boynunu vururum!’ dedi. Onlar da: ‘Bunu siz de söylemiyor musunuz?’ dediler. Bunun üzerine bu ayet indi. Yahudilerin bu lafzı kullanarak lafızda [Müslümanlara] uymaları ve bununla kötü manayı kastetmeleri engellensin diye Müslümanlar bu ifadeden menedildiler. İkincisi: Bu ayette iki delil bulunmaktadır: Birincisi: Küçümseme ve değersizleştirmeye tariz (üstü kapalı ima) içeren çok anlamlı lafızlardan kaçınmaya dairdir. Bundan, tariz yoluyla yapılan kazfin (iftiranın) anlaşılması [hükmü] çıkar ki; bu da Ebû Hanîfe, Şâfiî ve bu ikisinin ashabının: ‘Tariz, kazf manasına da başka manaya da gelebilir; had cezası ise şüphe ile düşer’ diyerek belirttikleri görüşün aksine, bize göre had cezasını gerektirir. Bunun açıklaması Nûr Suresi'nde gelecektir, inşâallahu Teâlâ. İkinci Delil: Sedd-i zerâi‘e (kötülüğe giden yolları tıkamaya) ve bunların korunmasına sarılmaktır. Bu, Mâlik'in, ashabının ve kendisinden gelen bir rivayette Ahmed b. Hanbel'in mezhebidir. Bu asla Kitap ve Sünnet delalet etmiştir. Zerîa; [kötülüğe vasıta olan] bir şey
غَيْرِ مَمْنُوعٍ لِنَفْسِهِ يُخَافُ مِنَ ارْتِكَابِهِ الْوُقُوعُ فِي مَمْنُوعٍ. أَمَّا الْكِتَابُ فَهَذِهِ الْآيَةُ، وَوَجْهُ التَّمَسُّكِ بِهَا أَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا يَقُولُونَ ذَلِكَ وَهِيَ سَبٌّ بِلُغَتِهِمْ، فَلَمَّا عَلِمَ اللَّهُ ذَلِكَ مِنْهُمْ مَنَعَ مِنْ إِطْلَاقِ ذَلِكَ اللَّفْظِ، لِأَنَّهُ ذَرِيعَةٌ لِلسَّبِّ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ " فَمَنَعَ مِنْ سَبِّ آلِهَتَهُمْ مَخَافَةَ مقابلتهم بمثل ذلك، وقوله تعالى:" وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ " الْآيَةَ، فَحَرَّمَ عَلَيْهِمْ ﵎ الصَّيْدَ فِي يَوْمِ السَّبْتِ، فَكَانَتِ الْحِيتَانُ تَأْتِيهِمْ يَوْمَ السَّبْتِ شُرَّعًا، أَيْ ظَاهِرَةً، فَسَدُّوا عَلَيْهَا يَوْمَ السَّبْتِ وَأَخَذُوهَا يَوْمَ الْأَحَدِ، وَكَانَ السَّدُّ ذَرِيعَةً لِلِاصْطِيَادِ، فَمَسَخَهُمُ اللَّهُ قِرَدَةً وَخَنَازِيرَ، وَذَكَرَ اللَّهُ لَنَا ذَلِكَ فِي مَعْنَى التَّحْذِيرِ عَنْ ذَلِكَ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى لِآدَمَ وَحَوَّاءَ:" وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ" وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَأَمَّا السُّنَّةُ فَأَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ ثَابِتَةٌ صَحِيحَةٌ، مِنْهَا حَدِيثُ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ وَأُمَّ سَلَمَةَ ﵅ ذكرتا كنيسة رأياها بالحبشة فيها تصاويي [فَذَكَرَتَا ذَلِكَ] لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ أُولَئِكَ إِذَا كَانَ فِيهِمُ الرَّجُلُ الصَّالِحُ فَمَاتَ بَنَوْا عَلَى قَبْرِهِ مَسْجِدًا وَصَوَّرُوا فِيهِ تِلْكَ الصُّوَرَ أُولَئِكَ شِرَارُ الْخَلْقِ عِنْدَ اللَّهِ (. أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: فَفَعَلَ ذَلِكَ أَوَائِلُهُمْ لِيَتَأَنَّسُوا بِرُؤْيَةِ تِلْكَ الصُّوَرِ وَيَتَذَكَّرُوا أَحْوَالَهُمُ الصَّالِحَةَ فَيَجْتَهِدُونَ كَاجْتِهَادِهِمْ وَيَعْبُدُونَ اللَّهَ ﷿ عِنْدَ قُبُورِهِمْ، فَمَضَتْ لَهُمْ بِذَلِكَ أَزْمَانٌ، ثُمَّ إِنَّهُمْ خَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خُلُوفٌ جَهِلُوا أَغْرَاضَهُمْ، وَوَسْوَسَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَنَّ آبَاءَكُمْ وَأَجْدَادَكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ هَذِهِ الصُّورَةَ فَعَبَدُوهَا، فَحَذَّرَ النَّبِيُّ ﷺ عَنْ مِثْلِ ذَلِكَ، وَشَدَّدَ النَّكِيرَ وَالْوَعِيدَ عَلَى مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ، وَسَدَّ الذَّرَائِعَ الْمُؤَدِّيَةَ إِلَى ذَلِكَ فَقَالَ: (اشْتَدَّ غَضَبُ اللَّهِ عَلَى قَوْمٍ اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ وَصَالِحِيهِمْ مَسَاجِدَ) وَقَالَ: (اللَّهُمَّ لَا تَجْعَلْ قَبْرِي وَثَنًا يُعْبَدُ). وَرَوَى مُسْلِمٌ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (الْحَلَالُ بَيِّنٌ وَالْحَرَامُ بَيِّنٌ وَبَيْنَهُمَا أُمُورٌ مُتَشَابِهَاتٌ فَمَنِ اتَّقَى الشُّبُهَاتِ اسْتَبْرَأَ لِدِينِهِ وَعِرْضِهِ وَمَنْ وَقَعَ فِي الشُّبُهَاتِ وَقَعَ فِي الْحَرَامِ كَالرَّاعِي يَرْعَى حَوْلَ الْحِمَى يُوشِكُ أَنْ يَقَعَ فِيهِ (الْحَدِيثَ، فَمَنَعَ مِنَ الْإِقْدَامِ
...kendisi bizzat yasak olmayıp işlenmesiyle yasak olan bir şeye düşülmesinden korkulan [fiildir]. Kitap’tan [delil] bu ayettir. Bu ayetin delil olma yönü şudur: Yahudiler bunu söylüyorlardı ve bu onların dilinde bir sövgüydü. Allah onların bu maksadını bilince, sövmeye bir vasıta (zerîa) olduğu için bu lafzın kullanılmasını yasakladı. Yüce Allah'ın: { وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ } “Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin ki onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a sövmesinler” buyruğu da [buna delildir]. Nitekim onların da benzer şekilde karşılık vermelerinden korkulduğu için putlarına sövmeyi yasaklamıştır. Yüce Allah'ın: { وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ } “Onlara deniz kıyısındaki o kasabayı sor...” ayeti de böyledir; Allah onlara Cumartesi günü avlanmayı haram kılmıştı. Balıklar Cumartesi günü akın akın, yani su yüzüne çıkmış olarak onlara geliyordu. Onlar da Cumartesi günü balıkların önünü setle kapattılar ve Pazar günü tuttular. Bu seti çekmek avlanmaya bir vasıta (zerîa) idi; bu yüzden Allah onları maymunlara ve domuzlara dönüştürdü. Allah bundan sakındırma gayesiyle bunu bize zikretmiştir. Yüce Allah'ın Âdem ile Havvâ'ya: { وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ } “Şu ağaca yaklaşmayın” buyruğu da böyledir ve daha önce geçmişti. Sünnetten [delillere gelince], bu hususta sabit ve sahih pek çok hadis vardır. Bunlardan biri Âişe'nin radıyallâhu anhâ rivayet ettiği şu hadistir: Ümmü Habîbe ve Ümmü Seleme radıyallâhu anhümâ Habeşistan'da gördükleri ve içinde resimler bulunan bir kiliseden söz ettiler. [Bunu] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattıklarında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « إِنَّ أُولَئِكَ إِذَا كَانَ فِيهِمُ الرَّجُلُ الصَّالِحُ فَمَاتَ بَنَوْا عَلَى قَبْرِهِ مَسْجِدًا وَصَوَّرُوا فِيهِ تِلْكَ الصُّوَرَ أُولَئِكَ شِرَارُ الْخَلْقِ عِنْدَ اللَّهِ » «Şüphesiz onlar, içlerinde salih bir adam bulunup da vefat ettiğinde kabrinin üzerine bir mescit bina ederler ve oraya bu resimleri yaparlardı. İşte onlar Allah katında yaratılmışların en şerlileridir.» Bunu Buhârî ve Müslim rivayet etmiştir. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Onların öncekileri bu resimleri görerek ünsiyet kesbetsinler, onların salih hallerini hatırlayıp onların gayreti gibi gayret göstersinler ve kabirlerinin yanında Yüce Allah'a ibadet etsinler diye böyle yapmışlardı. Aradan uzun zamanlar geçti. Sonra onların ardından, onların maksatlarını bilmeyen nesiller geldi. Şeytan onlara: “Babalarınız ve dedeleriniz bu suretlere tapıyorlardı” diye vesvese verdi ve onlar da bunlara taptılar. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem böylesi bir durumdan sakındırdı, bunu yapan kimseye karşı şiddetli bir kınama ve tehditte bulundu ve buna götüren yolları tıkadı (sedd-i zerîa yaptı) ve şöyle buyurdu: « اشْتَدَّ غَضَبُ اللَّهِ عَلَى قَوْمٍ اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ وَصَالِحِيهِمْ مَسَاجِدَ » «Peygamberlerinin ve salih kimselerinin kabirlerini mescit edinen bir topluluğa Allah'ın gazabı şiddetli olmuştur.» Yine şöyle buyurdu: « اللَّهُمَّ لَا تَجْعَلْ قَبْرِي وَثَنًا يُعْبَدُ » «Allahım! Kabrimi tapınılan bir put kılma!» Müslim, Nu'mân b. Beşîr'den rivayet etmiştir; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: « الْحَلَالُ بَيِّنٌ وَالْحَرَامُ بَيِّنٌ وَبَيْنَهُمَا أُمُورٌ مُتَشَابِهَاتٌ فَمَنِ اتَّقَى الشُّبُهَاتِ اسْتَبْرَأَ لِدِينِهِ وَعِرْضِهِ وَمَنْ وَقَعَ فِي الشُّبُهَاتِ وَقَعَ فِي الْحَرَامِ كَالرَّاعِي يَرْعَى حَوْلَ الْحِمَى يُوشِكُ أَنْ يَقَعَ فِيهِ » «Helal bellidir, haram da bellidir. Bu ikisi arasında ise [hükmü] şüpheli şeyler vardır. Kim şüpheli şeylerden sakınırsa dinini ve ırzını korumuş olur. Kim de şüpheli şeylere düşerse, koruluğun etrafında [davarlarını] güden ve neredeyse içine girecek olan çoban gibi harama düşmüş olur...» hadisi... Böylece [Resûlullah]
عَلَى الشُّبُهَاتِ مَخَافَةَ الْوُقُوعِ فِي الْمُحَرَّمَاتِ، وَذَلِكَ سَدًّا لِلذَّرِيعَةِ. وَقَالَ ﷺ: (لَا يَبْلُغُ الْعَبْدُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُتَّقِينَ حَتَّى يَدَعَ مَا لَا بَأْسَ بِهِ حَذَرًا مِمَّا بِهِ الْبَأْسُ). وَقَالَ ﷺ: (إِنَّ مِنَ الْكَبَائِرِ شَتْمَ الرَّجُلِ وَالِدَيْهِ) قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَهَلْ يَشْتُمُ الرَّجُلُ وَالِدَيْهِ؟ قَالَ: (نَعَمْ يَسُبُّ أَبَا الرَّجُلِ فَيَسُبُّ أَبَاهُ وَيَسُبُّ أُمَّهُ فَيَسُبُّ أُمَّهُ). فَجَعَلَ التَّعَرُّضُ لِسَبِ الْآبَاءِ كَسَبِ الْآبَاءِ. وَقَالَ ﷺ: (إِذَا تَبَايَعْتُمْ بِالْعِينَةِ وَأَخَذْتُمْ أَذْنَابَ الْبَقَرِ وَرَضِيتُمْ بِالزَّرْعِ وَتَرَكْتُمُ الْجِهَادَ سَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ ذُلًّا لَا يَنْزِعُهُ مِنْكُمْ حَتَّى تَرْجِعُوا إِلَى دِينِكُمْ (. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ الْهَرَوِيُّ: الْعِينَةُ هُوَ أَنْ يَبِيعَ الرَّجُلُ مِنْ رَجُلٍ سِلْعَةً بِثَمَنٍ مَعْلُومٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى، ثُمَّ يَشْتَرِيهَا مِنْهُ بِأَقَلَّ مِنَ الثَّمَنِ الَّذِي بَاعَهَا بِهِ. قَالَ: فَإِنِ اشْتَرَى بِحَضْرَةِ طَالِبِ الْعِينَةِ سِلْعَةً مِنْ آخَرَ بِثَمَنٍ مَعْلُومٍ وَقَبَضَهَا ثُمَّ بَاعَهَا مِنْ طَالِبِ الْعِينَةِ بِثَمَنٍ أَكْثَرَ مِمَّا اشْتَرَاهُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ بَاعَهَا الْمُشْتَرِي مِنَ الْبَائِعِ الْأَوَّلِ بِالنَّقْدِ بِأَقَلَّ مِنَ الثَّمَنِ فَهَذِهِ أَيْضًا عِينَةٌ، وَهِيَ أَهْوَنُ مِنَ الْأُولَى، وَهُوَ جَائِزٌ عِنْدَ بَعْضِهِمْ. وَسُمِّيَتْ عِينَةً لِحُصُولِ النَّقْدِ لِصَاحِبِ الْعِينَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَيْنَ هُوَ الْمَالُ الْحَاضِرُ وَالْمُشْتَرِي إِنَّمَا يَشْتَرِيهَا لِيَبِيعَهَا بِعَيْنٍ حَاضِرٍ يَصِلُ إِلَيْهِ مِنْ فَوْرِهِ. وَرَوَى ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ أُمَّ وَلَدٍ لِزَيْدِ بْنِ الْأَرْقَمِ ذَكَرَتْ لِعَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا بَاعَتْ مِنْ زَيْدٍ عَبْدًا بِثَمَانِمِائَةٍ إِلَى الْعَطَاءِ ثُمَّ ابْتَاعَتْهُ مِنْهُ بِسِتِّمِائَةٍ نَقْدًا، فَقَالَتْ عَائِشَةُ: بِئْسَ مَا شَرَيْتِ، وَبِئْسَ مَا اشْتَرَيْتِ! أَبْلِغِي زَيْدًا أَنَّهُ قَدْ أَبْطَلَ جِهَادَهُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِنْ لَمْ يَتُبْ. وَمِثْلُ هَذَا لَا يُقَالُ بِالرَّأْيِ، لِأَنَّ إِبْطَالَ الْأَعْمَالِ لَا يُتَوَصَّلُ إِلَى مَعْرِفَتِهَا إِلَّا بِالْوَحْيِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ مَرْفُوعٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ. وَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁: دَعُوا الرِّبَا وَالرِّيبَةَ. وَنَهَى ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ عَنْ دَرَاهِمَ بدراهم بينهما حريزة. قُلْتُ: فَهَذِهِ هِيَ الْأَدِلَّةُ الَّتِي لَنَا عَلَى سَدِّ الذَّرَائِعِ، وَعَلَيْهِ بَنَى الْمَالِكِيَّةَ كِتَابَ الْآجَالِ وَغَيْرَهُ مِنَ الْمَسَائِلِ فِي الْبُيُوعِ وَغَيْرِهَا. وَلَيْسَ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ كِتَابُ الْآجَالِ. لِأَنَّ ذَلِكَ عِنْدَهُمْ
...haramlara düşme korkusuyla şüpheli şeylerden [sakınmayı gerektirir]; bu da sedd-i zerîa (kötülüğe giden yolu kapama) gayesiyledir. [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kul, sakıncalı olan şeyden kaçınmak maksadıyla sakıncası olmayan şeyi dahi terk etmedikçe takva sahiplerinden olma mertebesine ulaşamaz.» Yine [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kişinin anne babasına sövmesi büyük günahlardandır.» [Sahâbîler]: “Ey Allah'ın Resûlü! Bir adam anne babasına hiç söver mi?” dediler. Şöyle buyurdu: «Evet, bir kimse başkasının babasına söver, o da onun babasına söver; onun annesine söver, o da onun annesine söver.» Böylece anne babaya sövülmesine sebep olmayı, bizzat anne babaya sövmek gibi kılmıştır. Yine [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İyne yoluyla alışveriş yaptığınız, sığırların kuyruğuna takılıp ziraatle yetindiğiniz ve cihadı terk ettiğiniz zaman Allah üzerinize öyle bir zillet musallat eder ki, dininize dönünceye kadar onu üzerinizden söküp almaz.» Ebû Ubeyd el-Herevî şöyle demiştir: İyne; kişinin bir kimseye belirli bir vadede belli bir bedelle bir mal satması, ardından o malı sattığı bedelden daha ucuza ondan geri satın almasıdır. [Herevî] devamla der ki: Şayet [kişi], iyne talebinde bulunan kimsenin huzurunda başka birinden belirli bir bedelle bir mal satın alıp kabzeder, ardından onu iyne talep eden kimseye satın aldığı fiyattan daha fazlasına vadeli olarak satar, sonra da o alıcı malı ilk satıcıya peşin olarak daha düşük bir fiyata satarsa bu da bir iynedir; ancak bu birincisinden daha hafiftir ve bazılarının nezdinde caizdir. İyne talep eden kimsenin eline nakit para geçmesinden ötürü buna 'iyne' denilmiştir. Çünkü 'ayn' peşin mal/nakit para demektir ve alıcı onu sadece derhal eline geçecek peşin bir para karşılığında satmak amacıyla satın almaktadır. İbn Vehb'in Mâlik'ten rivayet ettiğine göre, Zeyd b. Erkam'ın ümm-i veledi (çocuk doğuran cariyesi), Âişe radıyallâhu anhâ'ya Zeyd'e atâ (tahsisat/maaş) ödeme vaktine kadar vadeli olarak sekiz yüz [dirheme] bir köle sattığını, sonra da onu kendisinden peşin altı yüz [dirheme] geri satın aldığını anlattı. Bunun üzerine Âişe: “Ne kötü satmışsın ve ne kötü satın almışsın! Zeyd'e haber ver ki, eğer tövbe etmezse Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yaptığı cihadını boşa çıkarmıştır!” dedi. Böyle bir söz re'y (şahsi görüş) ile söylenemez; zira amellerin boşa çıkması ancak vahiyle bilinebilecek bir husustur. Dolayısıyla bu rivayetin Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfû olduğu sabit olmuştur. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh da: “Faizi ve şüphe veren şeyleri terk edin!” demiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ da aralarında bir harîze bulunan dirhemlerin dirhemler karşılığında [satılmasından] nehyetmiştir. Derim ki: İşte sedd-i zerâi' hususunda lehimize olan deliller bunlardır. Mâlikîler 'Kitâbu'l-Âcâl' (vadeli muameleler bahsi) ve alışverişler ile diğer meseleleri bunun üzerine bina etmişlerdir. Şâfiîlerde ise 'Kitâbu'l-Âcâl' yoktur; çünkü bu onlara göre...
عُقُودٌ مُخْتَلِفَةٌ مُسْتَقِلَّةٌ، قَالُوا: وَأَصْلُ الْأَشْيَاءِ عَلَى الظَّوَاهِرِ لَا عَلَى الظُّنُونِ. وَالْمَالِكِيَّةُ جَعَلُوا السِّلْعَةَ مُحَلَّلَةً لِيُتَوَصَّلَ بِهَا إِلَى دَرَاهِمَ بِأَكْثَرَ مِنْهَا، وَهَذَا هُوَ الرِّبَا بِعَيْنِهِ، فَاعْلَمْهُ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَا تَقُولُوا راعِنا" نَهْيٌ يَقْتَضِي التَّحْرِيمَ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ" رَاعِنَّا" مُنَوَّنَةً. وَقَالَ: أَيْ هَجْرًا مِنَ الْقَوْلِ، وَهُوَ مَصْدَرٌ وَنَصْبَهُ بِالْقَوْلِ، أَيْ لَا تَقُولُوا رُعُونَةً. وَقَرَأَ زِرُّ بْنُ حُبَيْشٍ وَالْأَعْمَشُ" رَاعُونَا"، يُقَالُ لِمَا نَتَأَ مِنَ الْجَبَلِ: رَعْنٌ، وَالْجَبَلُ أَرْعَنُ. وَجَيْشٌ أَرْعَنُ، أَيْ مُتَفَرِّقٌ. وَكَذَا رَجُلُ أَرْعَنُ، أَيْ مُتَفَرِّقُ الْحُجَجِ وَلَيْسَ عَقْلُهُ مُجْتَمِعًا، عَنِ النَّحَّاسِ. وَقَالَ ابْنُ فَارِسٍ: رَعُنَ الرَّجُلُ يَرْعُنُ رَعْنًا فَهُوَ أَرْعَنُ، أَيْ أَهْوَجُ. وَالْمَرْأَةُ رَعْنَاءُ. وَسُمِّيَتِ الْبَصْرَةُ رَعْنَاءَ لِأَنَّهَا تُشَبَّهُ بِرَعْنِ الْجَبَلِ، قَالَ ابْنُ دُرَيْدٍ ذَلِكَ، وَأَنْشَدَ لِلْفَرَزْدَقِ:
birbirinden farklı ve bağımsız akitlerdir. Onlar: “Eşyada asıl olan zanna değil zahire göre hükmetmektir” demişlerdir. Mâlikîler ise o malın daha fazla dirheme ulaşmak için hileli bir vasıta kılındığını kabul etmişlerdir ki bu da faizin ta kendisidir; bunu böyle bilesin. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { لَا تَقُولُوا راعِنا } “‘Râinâ’ demeyin” buyruğu, daha önce geçtiği üzere tahrimi (harom oluşu) gerektiren bir nehiydir. Hasen tenvin ile “râ'înen” (رَاعِنًا) şeklinde okumuştur ve şöyle demiştir: Yani çirkin ve anlamsız bir söz; bu bir masdardır ve fiilin mef'ulü olarak mensubdur, yani “akılsızca ve hezeyan dolu söz söylemeyin” (لَا تَقُولُوا رُعُونَةً) demektir. Zirr b. Hubeyş ve A'meş ise { رَاعُونَا } şeklinde okumuşlardır. Dağdan dışarıya fırlayan çıkıntıya “ra'n” (رَعْنٌ), böyle dağa da “er'an” (أَرْعَنُ) denilir. Dağılmış orduya da “ceyşün er'an” denir. Aynı şekilde delilleri dağınık ve aklı derli toplu olmayan adama da “racülün er'an” denilir; bu açıklama Nehhâs'tan nakledilmiştir. İbn Fâris der ki: Adam ahmaklaşıp hafifmeşrep olduğunda “raune'r-racülü yer'unü ra'nen fe hüve er'an” denir; yani ahmak ve dengesiz adam demektir; kadına da “ra'nâ” denilir. Basra şehrine dağ çıkıntısına benzetildiği için “Ra'nâ” adı verilmiştir; bunu İbn Düreyd söylemiş ve Ferazdak'ın şu beytini inşad etmiştir:
لَوْلَا ابْنُ عُتْبَةَ عَمْرٌو وَالرَّجَاءُ لَهُ ... مَا كَانَتِ الْبَصْرَةُ الرَّعْنَاءُ لِي وَطَنًا
“Utbe oğlu Amr ve ona olan umudum olmasaydı / Şu hırçın Basra benim için asla bir yurt olmazdı.”
الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَقُولُوا انْظُرْنا" أُمِرُوا أَنْ يُخَاطِبُوهُ ﷺ بِالْإِجْلَالِ، وَالْمَعْنَى: أَقْبِلْ عَلَيْنَا وَانْظُرْ إِلَيْنَا، فَحَذَفَ حَرْفَ التَّعْدِيَةِ، كَمَا قَالَ:
Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: { وَقُولُوا انْظُرْنا } “Ve ‘Unzurnâ’ deyin” buyruğu: Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem saygı ve tazim ile hitap etmeleri emredilmiştir. Anlamı: “Bize yönel ve bize bak” demektir; şairin şu sözünde olduğu gibi geçişlilik harfi (harf-i cer) hazfedilmiştir:
ظَاهِرَاتِ الْجَمَالِ وَالْحُسْنُ يَنْظُرْ ... نَ كَمَا يَنْظُرُ الْأَرَاكَ
“Güzellikleri ve hüsnü apaçık kadınlar bakarlar / Tıpkı erâk ağacına bakan...”
الظِّبَاءُ أَيْ إِلَى الْأَرَاكِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْمَعْنَى فَهِّمْنَا وَبَيِّنْ لَنَا. وَقِيلَ: الْمَعْنَى انْتَظِرْنَا وَتَأَنَّ بِنَا، قَالَ:
ceylanlar gibi; yani erâk ağacına (إِلَى الْأَرَاكِ) bakarlar. Mücâhid: “Anlamı; bizi anla ve bize açıkla demektir” demiştir. Şöyle de denilmiştir: Anlamı; bizi bekle, bize mühlet ver ve bize ağır davran demektir; şair şöyle demiştir:
فَإِنَّكُمَا إِنْ تَنْظُرَانِي سَاعَةً ... مِنَ الدَّهْرِ يَنْفَعُنِي لَدَى أُمِّ جُنْدُبِ
“Şayet siz ikiniz bana zamandan bir saat mühlet verirseniz / Ümmü Cündüb'ün yanında bana faydası olur.”
وَالظَّاهِرُ اسْتِدْعَاءُ نَظَرِ الْعَيْنِ الْمُقْتَرِنِ بِتَدَبُّرِ الْحَالِ، وَهَذَا هُوَ مَعْنَى رَاعِنَا، فَبُدِّلَتِ اللَّفْظَةُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَزَالَ تَعَلُّقُ الْيَهُودِ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَغَيْرُهُ" أَنْظِرْنَا" بِقَطْعِ الْأَلِفِ وَكَسْرِ الظَّاءِ، بِمَعْنَى أَخِّرْنَا وَأَمْهِلْنَا حَتَّى نَفْهَمَ عَنْكَ وَنَتَلَقَّى منك، قال الشاعر:
Zahir olan anlam ise durumun düşünülmesiyle birlikte gözle bakmanın talep edilmesidir; “râinâ” kelimesinin manası da budur. Böylece müminler için bu lafız değiştirilmiş ve Yahudilerin istismar kapısı kapatılmıştır. A'meş ve başkaları hemzenin kat'ı ve zâ harfinin kesresiyle { أَنْظِرْنَا } şeklinde okumuşlardır; bu da “Bizi tehir et, bize mühlet ver ki senden anlayalım ve senden alalım” manasındadır. Şair şöyle demiştir:
أَبَا هِنْدٍ فَلَا تَعْجَلْ عَلَيْنَا ... وَأَنْظِرْنَا نُخَبِّرْكَ الْيَقِينَا
“Ey Ebû Hind, bize karşı acele etme / Bize mühlet ver ki sana gerçeği haber verelim.”
الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَاسْمَعُوا" لَمَّا نَهَى وأمر ﷿، حَضَّ عَلَى السَّمْعِ الَّذِي فِي ضِمْنِهِ الطَّاعَةُ. وَأَعْلَمَ أَنَّ لِمَنْ خَالَفَ أَمْرَهُ فَكَفَرَ عَذَابًا أليما.
Beşincisi: Yüce Allah'ın { وَاسْمَعُوا } “ve dinleyin” buyruğu: [Yüce Allah] azze ve celle yasaklayıp emrettiğinde, içeriğinde itaat bulunan dinlemeye teşvik etmiştir. Emrine muhalefet edip inkâr eden kimse için de elem verici bir azap bulunduğunu bildirmiştir.
[سورة البقرة (٢): آية ١٠٥]
[Bakara Suresi (2): Âyet 105]
مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (١٠٥)
{ مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (١٠٥) } “Gerek Ehl-i Kitap'tan gerekse müşriklerden olan kâfirler, Rabbinizden size herhangi bir hayır indirilmesini istemezler. Hâlbuki Allah rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah büyük lütuf sahibidir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" مَا يَوَدُّ" أَيْ مَا يَتَمَنَّى، وَقَدْ تَقَدَّمَ." الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ" مَعْطُوفٌ عَلَى" أَهْلِ". وَيَجُوزُ: وَلَا الْمُشْرِكُونَ، تَعْطِفُهُ عَلَى الَّذِينَ، قَالَهُ النَّحَّاسُ." أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ"" مِنْ" زَائِدَةٌ،" خَيْرٌ" اسْمُ مَا لَمْ يسم فاعله. وَ" أَنْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ بِأَنْ يُنَزَّلَ." وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ" قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁:" يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ" أَيْ بِنُبُوَّتِهِ، خَصَّ بِهَا مُحَمَّدًا ﷺ. وَقَالَ قَوْمٌ: الرَّحْمَةُ الْقُرْآنُ وَقِيلَ: الرَّحْمَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَامَّةٌ لِجَمِيعِ أَنْوَاعِهَا الَّتِي قَدْ مَنَحَهَا اللَّهُ عِبَادَهُ قَدِيمًا وَحَدِيثًا، يُقَالُ: رَحِمَ يَرْحَمُ إِذَا رَقَّ. وَالرُّحْمُ وَالْمَرْحَمَةُ وَالرَّحْمَةُ بِمَعْنًى، قَالَهُ ابْنُ فَارِسٍ. وَرَحْمَةُ اللَّهِ لِعِبَادِهِ: إِنْعَامُهُ عَلَيْهِمْ وَعَفْوُهُ لَهُمْ." وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ"" ذو" بمعنى صاحب.
Yüce Allah'ın: { مَا يَوَدُّ } “İstemezler” buyruğu: Yani temenni etmezler demektir, bu daha önce geçmişti. { الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ } ifadesi { أَهْلِ } kelimesine matuftur; Nehhâs'ın belirttiğine göre { الَّذِينَ } kelimesine atfedilerek “vele'l-müşrikûne” (وَلَا الْمُشْرِكُونَ) şeklinde okunması da caizdir. { أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ } buyruğundaki { مِنْ } zâiddir; { خَيْرٌ } nâib-i fâildir. { أَنْ } kelimesi nasb mahallindedir, yani indirilmesini (بِأَنْ يُنَزَّلَ) istemezler demektir. { وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ } “Hâlbuki Allah rahmetini dilediğine tahsis eder” buyruğu hakkında Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh şöyle demiştir: { يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ } yani peygamberliğiyle tahsis eder; onu Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem tahsis etmiştir. Bir topluluk: “Rahmet Kur'an'dır” demiştir. Bu ayetteki rahmetin, Allah'ın geçmişte ve günümüzde kullarına ihsan ettiği bütün çeşitlerini kapsayacak şekilde genel olduğu da söylenmiştir. Kalp yumuşayıp şefkat gösterdiğinde “rahime yerhamu” denilir. İbn Fâris: Ruhm (رُحْم), merhamet (مَرْحَمَة) ve rahmet (رَحْمَة) aynı anlamdadır demiştir. Allah'ın kullarına olan rahmeti ise onlara nimet vermesi ve onları bağışlamasıdır. { وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } “Allah büyük lütuf sahibidir” buyruğundaki { ذُو } sahip (صَاحِب) anlamındadır.
[سورة البقرة (٢): آية ١٠٦]
[Bakara Suresi (2): Âyet 106]
مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٠٦)
{ مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٠٦) } “Biz herhangi bir ayeti nesheder veya onu unutturursak (ertelersek), ondan daha hayırlısını yahut benzerini getiririz. Bilmez misin ki Allah her şeye hakkıyla kadirdir?”
فِيهِ خَمْسَ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها"" نُنْسِها" عَطْفٌ عَلَى" نَنْسَخْ" وَحُذِفَتِ الْيَاءُ لِلْجَزْمِ. وَمَنْ قَرَأَ" نَنْسَأْهَا" حَذَفَ الضَّمَّةَ مِنَ الْهَمْزَةِ لِلْجَزْمِ، وَسَيَأْتِي مَعْنَاهُ." نَأْتِ" جَوَابُ الشَّرْطِ، وَهَذِهِ آيَةٌ عُظْمَى فِي الْأَحْكَامِ. وَسَبَبُهَا أَنَّ الْيَهُودَ لَمَّا حَسَدُوا الْمُسْلِمِينَ فِي التَّوَجُّهِ إِلَى الْكَعْبَةِ وَطَعَنُوا فِي الْإِسْلَامِ بِذَلِكَ، وَقَالُوا: إِنَّ مُحَمَّدًا يَأْمُرُ أَصْحَابَهُ بِشَيْءٍ ثُمَّ يَنْهَاهُمْ عَنْهُ، فَمَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ إِلَّا مِنْ جِهَتِهِ، وَلِهَذَا يُنَاقِضُ بَعْضُهُ بَعْضًا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ:" وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ " وأنزل" ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ".
Bu ayette on beş mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها } “Biz herhangi bir ayeti nesheder veya onu unutturursak” buyruğudur. “Nünsihâ” (نُنْسِها) lafzı, “nenseh” (نَنْسَخْ) üzerine matuftur ve cezim sebebiyle [sonundaki] yâ harfi hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Onu “nense'hâ” (نَنْسَأْهَا) şeklinde okuyan ise cezim sebebiyle hemzenin dammesini hazfetmiştir; bunun anlamı ileride gelecektir. “Ne’ti” (نَأْتِ) lafzı ise şartın cevabıdır. Bu, ahkâm konusunda pek büyük bir ayettir. [Nüzul] sebebi ise şudur: Yahudiler, Müslümanların Kâbe'ye yönelmesini kıskanıp bu sebeple İslâm'ı dillerine dolayarak: “Şüphesiz Muhammed ashabına bir şeyi emrediyor, sonra da onları bundan menediyor. Bu Kur'an ancak onun kendi katındandır, bu yüzden bir kısmı diğer kısmıyla çelişmektedir.” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ } “Biz bir ayetin yerine başka bir ayeti getirdiğimiz zaman...” [ayetini] ve { ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ } “Biz herhangi bir ayeti neshedersek...” [ayetini] indirdi.
الثَّانِيَةُ- مَعْرِفَةُ هَذَا الْبَابِ أَكِيدَةٌ وَفَائِدَتُهُ عَظِيمَةٌ، لَا يَسْتَغْنِي عَنْ مَعْرِفَتِهِ الْعُلَمَاءُ، وَلَا يُنْكِرُهُ إِلَّا الْجَهَلَةُ الْأَغْبِيَاءُ، لِمَا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ مِنَ النَّوَازِلِ فِي الْأَحْكَامِ، وَمَعْرِفَةِ الْحَلَالِ مِنَ الْحَرَامِ. رَوَى أَبُو الْبَخْتَرِيِّ قَالَ: دَخَلَ عَلِيٌّ ﵁ الْمَسْجِدَ فَإِذَا رَجُلٌ يُخَوِّفُ النَّاسَ، فَقَالَ: مَا هَذَا؟ قَالُوا: رَجُلٌ يُذَكِّرُ النَّاسَ، فَقَالَ: لَيْسَ بِرَجُلٍ يُذَكِّرُ النَّاسَ! لَكِنَّهُ يَقُولُ أَنَا فُلَانُ ابْنُ فُلَانٍ فَاعْرِفُونِي، فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ فَقَالَ: أَتَعْرِفُ النَّاسِخَ مِنَ الْمَنْسُوخِ؟! فَقَالَ: لَا، قَالَ: فَاخْرُجْ مِنْ مَسْجِدِنَا وَلَا تُذَكِّرْ فِيهِ. وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى: أَعَلِمْتَ النَّاسِخَ وَالْمَنْسُوخَ؟ قَالَ: لَا، قَالَ: هَلَكْتَ وَأَهْلَكْتَ!. وَمِثْلُهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄. الثَّالِثَةُ- النَّسْخُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ عَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا- النَّقْلُ، كَنَقْلِ كِتَابٍ مِنْ آخَرَ. وَعَلَى هَذَا يَكُونُ الْقُرْآنُ كُلُّهُ مَنْسُوخًا، أَعْنِي مِنَ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ وَإِنْزَالِهِ إِلَى بَيْتِ الْعِزَّةِ فِي السَّمَاءِ الدُّنْيَا، وَهَذَا لَا مَدْخَلَ لَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ " أَيْ نَأْمُرُ بِنَسْخِهِ وَإِثْبَاتِهِ. الثَّانِي: الْإِبْطَالُ وَالْإِزَالَةُ، وَهُوَ الْمَقْصُودُ هُنَا، وَهُوَ مُنْقَسِمٌ فِي اللُّغَةِ عَلَى ضَرْبَيْنِ: أَحَدُهُمَا: إِبْطَالُ الشَّيْءِ وَزَوَالُهُ وَإِقَامَةُ آخَرَ مَقَامَهُ، وَمِنْهُ نَسَخَتِ الشَّمْسُ الظِّلَّ إِذَا أَذْهَبَتْهُ وَحَلَّتْ مَحَلَّهُ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها". وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ: (لَمْ تَكُنْ نُبُوَّةٌ قَطُّ إِلَّا تَنَاسَخَتْ) أَيْ تَحَوَّلَتْ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ، يَعْنِي أَمْرَ الْأُمَّةِ. قَالَ ابْنُ فَارِسٍ: النَّسْخُ نَسْخُ الْكِتَابِ، وَالنَّسْخُ أَنْ تُزِيلَ أَمْرًا كَانَ مِنْ قَبْلُ يُعْمَلُ بِهِ ثُمَّ تَنْسَخَهُ بِحَادِثٍ غَيْرِهِ، كَالْآيَةِ تَنْزِلُ بأمر ثم ينسخ بأخرى. وكل شي خَلَفَ شَيْئًا فَقَدِ انْتَسَخَهُ، يُقَالُ: انْتَسَخَتِ الشَّمْسُ الظِّلَّ، وَالشَّيْبُ الشَّبَابُ. وَتَنَاسَخَ الْوَرَثَةُ: أَنْ تَمُوتَ وَرَثَةٌ بَعْدَ وَرَثَةٍ وَأَصْلُ الْمِيرَاثِ قَائِمٌ لَمْ يُقْسَمْ، وَكَذَلِكَ تَنَاسُخُ الْأَزْمِنَةِ وَالْقُرُونِ. الثَّانِي: إِزَالَةُ الشَّيْءِ دُونَ أَنْ يَقُومَ آخَرُ مَقَامَهُ، كَقَوْلِهِمْ: نَسَخَتِ الرِّيحُ الْأَثَرَ، وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى" فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ " أَيْ يُزِيلُهُ فَلَا يُتْلَى وَلَا يُثْبَتُ فِي الْمُصْحَفِ بدله.
İkincisi: Bu konuyu bilmek son derece gerekli, faydası ise pek büyüktür. Âlimler onu bilmekten müstağni kalamazlar; hükümlere dair ortaya çıkan meseleler ve helalin haramdan ayırt edilmesi buna bağlı olduğu için onu ancak cahil ve ahmak kimseler inkâr eder. Ebû'l-Bahterî rivayet ederek şöyle demiştir: Ali radıyallâhu anh mescide girdiğinde insanları korkutan [vaaz veren] bir adam gördü ve: "Bu nedir?" diye sordu. "İnsanlara öğüt veren bir adam" dediler. Bunun üzerine Ali: "O insanlara öğüt veren biri değil! Aksine o: 'Ben falan oğlu falanım, beni tanıyın!' diyor" dedi. Sonra ona haber gönderip: "Nâsihi mensuhtan ayırt edebiliyor musun?" diye sordu. Adam: "Hayır" deyince: "O halde mescidimizden çık ve burada öğüt verme!" dedi. Başka bir rivayette ise: "Nâsih ve mensuhu bildin mi?" diye sordu; adam: "Hayır" deyince: "Hem helak oldun hem de helak ettin!" dedi. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ da benzeri rivayet edilmiştir. Üçüncüsü: Nesih (النسخ), Arap kelâmında iki anlama gelir: Birincisi: Bir kitabı diğer bir kitaptan nakletmek [yazıp çoğaltmak] gibi nakil anlamıdır. Buna göre Kur'an'ın tamamı —yani Levh-i Mahfûz'dan nakledilip dünya semasındaki Beytü'l-İzze'ye indirilmesi kastedilerek— mensuhtur (nakledilmiştir). Fakat bunun bu ayetle bir ilgisi yoktur. Yüce Allah'ın: { إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Şüphesiz biz, yapmakta olduklarınızı kaydedip yazdırıyorduk” buyruğu da bu kabildendir; yani onun yazılmasını ve tespit edilmesini emrediyorduk demektir. İkincisi: İptal etmek ve ortadan kaldırmaktır (izâle). Burada kastedilen de budur. Bu da dilde iki kısma ayrılır: Birincisi: Bir şeyi iptal edip ortadan kaldırmak ve yerine bir başkasını ikame etmektir. Nitekim güneş gölgeyi giderip onun yerine geçtiğinde [Arapların]: "Güneş gölgeyi neshetti" demeleri bundandır. Yüce Allah'ın: { مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها } “Biz herhangi bir ayeti nesheder veya onu unutturursak (ertelersek), ondan daha hayırlısını getiririz” buyruğunun anlamı da budur. Sahîh-i Müslim'de geçen: « لَمْ تَكُنْ نُبُوَّةٌ قَطُّ إِلَّا تَنَاسَخَتْ » «Hiçbir peygamberlik olmamıştır ki neshedilip [bir halden diğerine] dönüşmüş olmasın» hadisi de bu kabildendir; yani ümmetin durumu bir halden diğer bir hale dönüştü demektir. İbn Fâris şöyle demiştir: "Nesih; kitabın istinsah edilmesidir. [Diğer bir anlamıyla] nesih; daha önce kendisiyle amel edilen bir hükmü ortadan kaldırıp ardından onu yeni bir hükümle neshetmendir; tıpkı bir emirle inen ayetin daha sonra başka bir ayetle neshedilmesi gibi. Bir şeyin ardılı olan her şey onu intisah etmiş (yerini almış) demektir. 'Güneş gölgenin, saçtaki aklık da gençliğin yerini aldı' (intesahet) denir. Vârislerin tenâsühü (تَنَاسَخَ الْوَرَثَةُ) ise, terekenin aslı taksim edilmeden dururken vârislerin birbiri ardınca vefat etmesidir. Zamanların ve asırların birbiri ardınca gelip geçmesi de böyledir." İkincisi: Bir şeyi yerine bir başkası ikame edilmeksizin ortadan kaldırmaktır. Nitekim Arapların: "Rüzgâr izi yok etti (neshetti)" demeleri böyledir. Yüce Allah'ın: { فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ } “Bunun üzerine Allah, şeytanın attığı [şüpheyi] giderip iptal eder” buyruğu da bu anlamdadır; yani onu ortadan kaldırır, böylece artık ne okunur ne de mushafta onun yerine bir bedeli tespit edilir.
وَزَعَمَ أَبُو عُبَيْدٍ أَنَّ هَذَا النَّسْخَ الثَّانِيَ قَدْ كَانَ يَنْزِلُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ السُّورَةَ فَتُرْفَعُ فَلَا تُتْلَى وَلَا تُكْتَبُ. قُلْتُ: وَمِنْهُ مَا رُوِيَ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ وَعَائِشَةَ ﵄ أَنَّ سُورَةَ" الْأَحْزَابِ" كَانَتْ تَعْدِلُ سُورَةَ الْبَقَرَةِ فِي الطُّولِ، عَلَى مَا يَأْتِي مُبَيَّنًا هُنَاكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى هَذَا مَا ذَكَرَهُ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ حَدَّثَنَا أَبِي حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ دَاوُدَ حَدَّثَنَا أَبُو عُبَيْدٍ حَدَّثَنَا عبد الله ابن صَالِحٍ عَنِ اللَّيْثِ عَنْ يُونُسَ وَعَقِيلٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ قَالَ: حَدَّثَنِي أَبُو أُمَامَةَ بْنِ سهل ابن حُنَيْفٍ فِي مَجْلِسِ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّ رَجُلًا قَامَ مِنَ اللَّيْلِ لِيَقْرَأ سُورَةً مِنَ القرآن فلم يقدر على شي منها، وقام آخر فلم يقدر على شي منها، وقام آخر فلم يقدر على شي مِنْهَا، فَغَدَوْا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَ أَحَدُهُمْ: قُمْتُ اللَّيْلَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ لِأَقْرَأ سُورَةً مِنَ الْقُرْآنِ فَلَمْ أقدر على شي مِنْهَا، فَقَامَ الْآخَرُ فَقَالَ: وَأَنَا وَاللَّهِ كَذَلِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَقَامَ الْآخَرُ فَقَالَ: وَأَنَا وَاللَّهِ كَذَلِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّهَا مِمَّا نَسَخَ اللَّهُ الْبَارِحَةَ). وَفِي إِحْدَى الرِّوَايَاتِ: وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ يَسْمَعُ مَا يُحَدِّثُ بِهِ أَبُو أُمَامَةَ فَلَا يُنْكِرُهُ. الرَّابِعَةُ- أَنْكَرَتْ طَوَائِفُ مِنَ الْمُنْتَمِينَ لِلْإِسْلَامِ الْمُتَأَخِّرِينَ جَوَازَهُ، وَهُمْ مَحْجُوجُونَ بِإِجْمَاعِ السَّلَفِ السَّابِقِ عَلَى وُقُوعِهِ فِي الشَّرِيعَةِ. وَأَنْكَرَتْهُ أَيْضًا طَوَائِفُ مِنَ الْيَهُودِ، وَهُمْ مَحْجُوجُونَ بِمَا جَاءَ فِي تَوْرَاتِهِمْ بِزَعْمِهِمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ لِنُوحٍ ﵇ عِنْدَ خُرُوجِهِ مِنَ السَّفِينَةِ: إِنِّي قَدْ جَعَلْتُ كُلَّ دَابَّةٍ مَأْكَلًا لَكَ وَلِذُرِّيَّتِكَ، وَأَطْلَقْتُ ذَلِكَ لَكُمْ كَنَبَاتِ الْعُشْبِ، ما خلا الدم فلا تأكلوه. ثم قد حَرَّمَ عَلَى مُوسَى وَعَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ كَثِيرًا مِنَ الْحَيَوَانِ، وَبِمَا كَانَ آدَمُ ﵇ يُزَوِّجُ الْأَخَ مِنَ الْأُخْتِ، وَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ ذَلِكَ عَلَى مُوسَى ﵇ وَعَلَى غَيْرِهِ، وَبِأَنَّ إِبْرَاهِيمَ الْخَلِيلَ أُمِرَ بِذَبْحِ ابْنِهِ ثُمَّ قَالَ لَهُ: لَا تَذْبَحْهُ، وَبِأَنَّ مُوسَى أَمَرَ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنْ يَقْتُلُوا مَنْ عَبَدَ مِنْهُمُ الْعِجْلَ، ثُمَّ أَمَرَهُمْ بِرَفْعِ السَّيْفِ عَنْهُمْ، وَبِأَنَّ نُبُوَّتَهُ غَيْرُ مُتَعَبَّدٍ بِهَا قَبْلَ بَعْثِهِ، ثُمَّ تُعُبِّدَ بِهَا بَعْدَ ذَلِكَ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ. وَلَيْسَ هَذَا مِنْ بَابِ الْبَدَاءِ بَلْ هُوَ نَقْلُ الْعِبَادِ مِنْ عِبَادَةٍ إِلَى عِبَادَةٍ، وَحُكْمٍ إِلَى حُكْمٍ، لِضَرْبٍ مِنَ الْمَصْلَحَةِ، إِظْهَارًا لِحِكْمَتِهِ وكمال مملكته. ولا
Ebû Ubeyd bu ikinci nesh türünde surelerin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e inerken [sonradan büsbütün] kaldırılıp artık ne tilavet edildiğini ne de yazıldığını ileri sürmüştür. Derim ki: Übey b. Ka'b ve Âişe radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilen, Ahzâb Suresi'nin uzunluk bakımından Bakara Suresi'ne denk olduğuna dair rivayet de bu kabildendir; bu husus Allah Teâlâ dilerse orada açıklanarak gelecektir. Buna delalet eden şeylerden biri de Ebû Bekir el-Enbârî'nin zikrettiği şu rivayettir: Bize babam anlattı, bize Nasr b. Dâvûd anlattı, bize Ebû Ubeyd anlattı, bize Abdullah b. Sâlih, Leys'ten, o Yûnus ve Ukayl'den, onlar da İbn Şihâb'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Saîd b. el-Müseyyeb'in meclisinde Ebû Ümâme b. Sehl b. Huneyf bana anlattı ki bir adam gece Kur'an'dan bir sure okumak için kalktı fakat ondan hiçbir şeyi [hatırlayıp] okumaya güç yetiremedi. Bir başkası kalktı, o da ondan hiçbir şeyi okumaya güç yetiremedi. Bir diğeri kalktı, o da ondan hiçbir şeyi okumaya güç yetiremedi. Sabahleyin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına vardılar. İçlerinden biri: “Ey Allah'ın Resûlü! Bu gece Kur'an'dan bir sure okumak için kalktım ama ondan hiçbir şeyi okumaya güç yetiremedim” dedi. Diğeri kalkıp: “Vallahi ben de öyleyim ey Allah'ın Resûlü!” dedi. Bir diğeri kalkıp: “Vallahi ben de öyleyim ey Allah'ın Resûlü!” dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «O, Allah'ın dün gece neshettiği şeylerdendir» buyurdu. Bir rivayette de: “Ebû Ümâme bunu anlatırken Saîd b. el-Müseyyeb dinliyor ve buna itiraz etmiyordu” [ifadesi yer almaktadır]. Dördüncüsü: Sonradan gelen ve İslam'a intisap eden fırkalardan bazıları neshin caiz olduğunu inkâr etmişlerdir. Şeriatta neshin vuku bulduğuna dair önceki Selef'in icmâı onlara karşı kesin bir hüccettir (delildir). Yahudilerden bazı fırkalar da neshi inkâr etmişlerdir. Onlar da kendi Tevratlarında geçtiği şekliyle şu hususlarla ilzam edilmişlerdir: Kendi iddialarına göre Allah Teâlâ, Nûh aleyhisselâm gemiden çıktığında ona: “Her canlı hayvanı sana ve zürriyetine yiyecek kıldım; ot bitkisi gibi bunu da -kan hariç, zira onu yemeyin- size serbest bıraktım” demiştir; sonra ise Mûsâ'ya ve İsrâiloğulları'na pek çok hayvanı haram kılmıştır. Yine Âdem aleyhisselâm erkek kardeşi kız kardeşle evlendirirken, Allah Teâlâ bunu Mûsâ aleyhisselâm'a ve başkalarına haram kılmıştır. Yine Halîl İbrâhim'e oğlunu kurban etmesi emredilmiş, sonra da ona: “Onu kurban etme” denilmiştir. Yine Mûsâ, İsrâiloğulları'na buzağıya tapanları öldürmelerini emretmiş, ardından üzerlerinden kılıcın kaldırılmasını (öldürmeyi bırakmalarını) emretmiştir. Yine onun peygamberliği gönderilmesinden önce kendisiyle ibadet edilir değilken, gönderilmesinden sonra onunla amel edilmesi emredilmiştir; ve bunlara benzer daha nice hususlar vardır. Bu ise bedâ (sonradan fikir değiştirme) kabilinden değildir; aksine kulların, hikmetini ve mülkünün kemalini izhar etmek üzere bir tür maslahat sebebiyle bir ibadetten diğer ibadete, bir hükümden diğer hükme intikal ettirilmesidir. Ve
خِلَافَ بَيْنِ الْعُقَلَاءِ أَنَّ شَرَائِعَ الْأَنْبِيَاءِ قُصِدَ بِهَا مَصَالِحُ الْخَلْقِ الدِّينِيَّةُ وَالدُّنْيَوِيَّةُ، وَإِنَّمَا كَانَ يَلْزَمُ الْبَدَاءُ لَوْ لَمْ يَكُنْ عَالِمًا بِمَآلِ الْأُمُورِ، وَأَمَّا الْعَالِمُ بِذَلِكَ فَإِنَّمَا تَتَبَدَّلُ خِطَابَاتُهُ بِحَسَبِ تَبَدُّلِ الْمَصَالِحِ، كَالطَّبِيبِ الْمُرَاعِي أَحْوَالَ الْعَلِيلِ، فَرَاعَى ذَلِكَ فِي خَلِيقَتِهِ بِمَشِيئَتِهِ وَإِرَادَتِهِ، لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ، فَخِطَابُهُ يَتَبَدَّلُ، وَعِلْمُهُ وَإِرَادَتُهُ لَا تَتَغَيَّرُ، فَإِنَّ ذَلِكَ مُحَالٌ فِي جِهَةِ اللَّهِ تَعَالَى. وَجَعَلَتِ الْيَهُودُ النَّسْخَ وَالْبَدَاءَ شَيْئًا وَاحِدًا، وَلِذَلِكَ لَمْ يُجَوِّزُوهُ فَضَلُّوا. قَالَ النَّحَّاسُ: وَالْفَرْقُ بَيْنَ النَّسْخِ وَالْبَدَاءِ أَنَّ النَّسْخَ تَحْوِيلُ العبادة من شي إلى شي قَدْ كَانَ حَلَالًا فَيُحَرَّمُ، أَوْ كَانَ حَرَامًا فَيُحَلَّلُ. وَأَمَّا الْبَدَاءُ فَهُوَ تَرْكُ مَا عُزِمَ عَلَيْهِ، كَقَوْلِكَ: امْضِ إِلَى فُلَانٍ الْيَوْمَ، ثُمَّ تَقُولُ لَا تَمْضِ إِلَيْهِ، فَيَبْدُو لَكَ الْعُدُولُ عَنِ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ، وَهَذَا يَلْحَقُ الْبَشَرَ لِنُقْصَانِهِمْ. وَكَذَلِكَ إِنْ قُلْتَ: ازْرَعْ كَذَا فِي هَذِهِ السَّنَةِ، ثُمَّ قُلْتَ: لَا تَفْعَلْ، فَهُوَ الْبَدَاءُ. الْخَامِسَةُ- اعْلَمْ أَنَّ النَّاسِخَ عَلَى الْحَقِيقَةِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَيُسَمَّى الْخِطَابُ الشَّرْعِيُّ نَاسِخًا تَجَوُّزًا، إِذْ بِهِ يَقَعُ النَّسْخُ، كَمَا قَدْ يُتَجَوَّزُ فَيُسَمَّى الْمَحْكُومُ فِيهِ نَاسِخًا، فَيُقَالُ: صَوْمُ رَمَضَانَ نَاسِخٌ لِصَوْمِ عَاشُورَاءَ، فَالْمَنْسُوخُ هُوَ الْمُزَالُ، وَالْمَنْسُوخُ عَنْهُ هُوَ الْمُتَعَبِّدُ بِالْعِبَادَةِ الْمُزَالَةِ، وَهُوَ الْمُكَلَّفُ. السَّادِسَةُ- اخْتَلَفَتْ عِبَارَاتُ أَئِمَّتِنَا فِي حَدِّ النَّاسِخِ، فَالَّذِي عَلَيْهِ الْحُذَّاقُ مِنْ أَهْلِ السُّنَّةِ أَنَّهُ إِزَالَةُ مَا قَدِ اسْتَقَرَّ مِنَ الْحُكْمِ الشَّرْعِيِّ بِخِطَابٍ وَارِدٍ مُتَرَاخِيًا، هَكَذَا حَدَّهُ الْقَاضِي عَبْدُ الْوَهَّابِ وَالْقَاضِي أَبُو بَكْرٍ، وَزَادَا: لَوْلَاهُ لَكَانَ السَّابِقُ ثَابِتًا، فَحَافَظًا عَلَى مَعْنَى النَّسْخِ اللُّغَوِيِّ، إِذْ هُوَ بِمَعْنَى الرَّفْعِ وَالْإِزَالَةِ، وَتَحَرُّزًا مِنَ الْحُكْمِ الْعَقْلِيِّ، وَذَكَرَ الْخِطَابَ لِيَعُمَّ وُجُوهَ الدَّلَالَةِ مِنَ النَّصِّ وَالظَّاهِرِ وَالْمَفْهُومِ وَغَيْرِهِ، وَلِيُخْرِجَ الْقِيَاسَ وَالْإِجْمَاعَ، إِذْ لَا يُتَصَوَّرُ النَّسْخُ فِيهِمَا وَلَا بِهِمَا. وَقَيَّدَا بِالتَّرَاخِي، لِأَنَّهُ لَوِ اتَّصَلَ بِهِ لَكَانَ بَيَانًا لِغَايَةِ الْحُكْمِ لَا نَاسِخًا، أَوْ يكون آخر الكلام يرفع أوله، كقولك: قُمْ لَا تَقُمْ. السَّابِعَةُ- الْمَنْسُوخُ عِنْدَ أَئِمَّتِنَا أَهْلِ السُّنَّةِ هُوَ الْحُكْمُ الثَّابِتُ نَفْسُهُ لَا مِثْلُهُ، كَمَا تَقُولُهُ الْمُعْتَزِلَةُ بِأَنَّهُ الْخِطَابُ الدَّالُّ عَلَى أَنَّ مِثْلَ الْحُكْمِ الثَّابِتِ فِيمَا يُسْتَقْبَلُ بِالنَّصِّ الْمُتَقَدِّمِ زَائِلٌ. وَالَّذِي
Akıl sahipleri arasında, peygamberlerin şeriatlarıyla kulların dinî ve dünyevî maslahatlarının gözetildiğinde hiçbir ihtilaf yoktur. Bedâ (fikir değişikliği) ancak işlerin akıbetini bilmeyen için söz konusu olurdu; işlerin sonunu bilen Zât'a gelince, O'nun hitapları tıpkı hastanın durumunu gözeten tabip gibi maslahatların değişmesine göre değişir. O, dilediği ve irade ettiği şekilde yaratıkları için bunu gözetmiştir; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Dolayısıyla O'nun hitabı değişir, fakat ilmi ve iradesi değişmez; zira Allah Teâlâ hakkında bu imkânsızdır. Yahudiler nesh ile bedâyı tek bir şey saymış, bu yüzden neshin caiz olmadığını öne sürerek sapmışlardır. Nehhâs şöyle der: Nesh ile bedâ arasındaki fark şudur: Nesh, ibadeti bir şeyden başka bir şeye çevirmektir; önceden helal olan bir şey haram kılınır yahut haram olan bir şey helal kılınır. Bedâya gelince; o, azmedilen bir şeyden vazgeçmektir. Tıpkı birine: “Bugün falancaya git” dedikten sonra “Ona gitme” demen ve ilk sözünden dönmenin sana daha uygun görünmesi gibidir; bu ise noksanlıkları sebebiyle insanlarda meydana gelir. Aynı şekilde: “Bu sene şu ürünü ek” dedikten sonra “Yapma” dersen bu bedâdır. Beşincisi: Bil ki hakiki anlamda nâsih (hükmü kaldıran) Allah Teâlâ'dır. Şer'î hitap ise nesh onunla gerçekleştiği için mecazen nâsih olarak isimlendirilir. Nitekim hakkında hüküm verilen şey de mecazen nâsih olarak isimlendirilip: “Ramazan orucu Âşûrâ orucunu nâsihtir (kaldırmıştır)” denilir. Mensûh ise ortadan kaldırılan hükümdür; mensûhun anh ise ortadan kaldırılan o ibadetle mükellef tutulan kimsedir ki o da mükelleftir. Altıncısı: İmamlarımızın nâsihin tanımı konusundaki ifadeleri farklılık göstermiştir. Ehl-i Sünnet'in yetkin âlimlerinin benimsediği tanım şudur: “Nâsih; sonradan gelen bir hitap ile daha önce sabit olmuş şer'î bir hükmün ortadan kaldırılmasıdır.” Kâdı Abdülvehhâb ve Kâdı Ebû Bekir onu böyle tanımlamış ve: “Şayet o hitap olmasaydı önceki hüküm sabit kalırdı” kaydını eklemişlerdir. Böylece kaldırmak ve yok etmek manasına gelen neshin lügat anlamına bağlı kalmışlar, aklî hükümden de sakınmışlardır. Hitap kaydını; nass, zahir, mefhum ve benzeri delalet vecihlerini kapsasın, kıyas ve icmaı ise dışarıda bıraksın diye zikretmişlerdir; çünkü kıyas ve icmada nesh tasavvur olunamayacağı gibi onlar vasıtasıyla da nesh gerçekleşmez. “Sonradan gelen” (müterâhiyân) kaydını da eklemişlerdir; zira önceki hitaba bitişik olsaydı nâsih değil hükmün gayesini bildiren bir beyan olurdu yahut sözün sonu başını iptal ederdi; tıpkı senin birine: “Kalk, kalkma” demen gibi. Yedincisi: Ehl-i Sünnet imamlarımıza göre mensûh olan şey, Mu'tezile'nin “Önceki nass ile sabit olan hükmün bir benzerinin gelecekte zeval bulduğunu gösteren hitaptır” şeklindeki iddiasının aksine, sabit olan hükmün bizzat kendisidir, benzeri değildir. Onları
قَادَهُمْ إِلَى ذَلِكَ مَذْهَبُهُمْ فِي أَنَّ الْأَوَامِرَ مُرَادَةٌ، وَأَنَّ الْحُسْنَ صِفَةٌ نَفْسِيَّةٌ لِلْحَسَنِ، وَمُرَادُ اللَّهِ حَسَنٌ، وَهَذَا قَدْ أَبْطَلَهُ عُلَمَاؤُنَا فِي كُتُبِهِمْ. الثَّامِنَةُ- اخْتَلَفَ عُلَمَاؤُنَا فِي الْأَخْبَارِ هَلْ يَدْخُلُهَا النَّسْخُ، فَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ النَّسْخَ إِنَّمَا هُوَ مُخْتَصٌّ بِالْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي، وَالْخَبَرُ لَا يَدْخُلُهُ النَّسْخُ لِاسْتِحَالَةِ الْكَذِبِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى. وَقِيلَ: إِنَّ الْخَبَرَ إِذَا تَضَمَّنَ حُكْمًا شَرْعِيًّا جَازَ نَسْخُهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً". وَهُنَاكَ يَأْتِي الْقَوْلُ فِيهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. التَّاسِعَةُ- التَّخْصِيصُ مِنَ الْعُمُومِ يُوهِمُ أَنَّهُ نُسِخَ وَلَيْسَ بِهِ، لِأَنَّ الْمُخَصَّصَ لَمْ يَتَنَاوَلْهُ الْعُمُومُ قَطُّ، وَلَوْ ثَبَتَ تَنَاوُلُ الْعُمُومِ لِشَيْءٍ مَا ثُمَّ أُخْرِجَ ذَلِكَ الشَّيْءُ عَنِ الْعُمُومِ لَكَانَ نَسْخًا لَا تَخْصِيصًا، وَالْمُتَقَدِّمُونَ يُطْلِقُونَ عَلَى التَّخْصِيصِ نَسْخًا تَوَسُّعًا وَمَجَازًا. الْعَاشِرَةُ- اعْلَمْ أَنَّهُ قَدْ يَرِدُ فِي الشَّرْعِ أَخْبَارٌ ظَاهِرُهَا الْإِطْلَاقُ وَالِاسْتِغْرَاقُ، وَيُرَدُ تَقْيِيدُهَا فِي مَوْضِعٍ آخَرَ فَيَرْتَفِعُ ذَلِكَ الْإِطْلَاقُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ ". فَهَذَا الْحُكْمُ ظَاهِرُهُ خَبَرٌ عَنْ إِجَابَةِ كُلِّ دَاعٍ عَلَى كُلِّ حَالٍ، لَكِنْ قَدْ جَاءَ مَا قَيَّدَهُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ، كَقَوْلِهِ" فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ ". فَقَدْ يَظُنُّ مَنْ لَا بَصِيرَةَ عِنْدَهُ أَنَّ هَذَا مِنْ بَابِ النَّسْخِ فِي الْأَخْبَارِ وَلَيْسَ كَذَلِكَ، بَلْ هُوَ مِنْ بَابِ الْإِطْلَاقِ وَالتَّقْيِيدِ. وَسَيَأْتِي لِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ زِيَادَةُ بَيَانٍ فِي مَوْضِعِهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا رَحِمَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى: جَائِزٌ نَسْخُ الْأَثْقَلِ إِلَى الْأَخَفِّ، كَنَسْخِ الثُّبُوتِ لِعَشَرَةٍ بِالثُّبُوتِ لِاثْنَيْنِ. وَيَجُوزُ نَسْخُ الْأَخَفِّ إِلَى الْأَثْقَلِ، كَنَسْخِ يَوْمِ عَاشُورَاءَ وَالْأَيَّامِ الْمَعْدُودَةِ بِرَمَضَانَ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي آيَةِ الصِّيَامِ. وَيُنْسَخُ الْمِثْلِ بِمِثْلِهِ ثِقَلًا وَخِفَّةً، كَالْقِبْلَةِ. وَيُنْسَخُ الشَّيْءُ لَا إِلَى بَدَلٍ كَصَدَقَةِ النَّجْوَى. وَيُنْسَخُ الْقُرْآنُ بِالْقُرْآنِ. وَالسُّنَّةُ بِالْعِبَارَةِ، وَهَذِهِ الْعِبَارَةُ يُرَادُ بِهَا الْخَبَرُ الْمُتَوَاتِرُ الْقَطْعِيُّ. وَيُنْسَخُ خَبَرُ الْوَاحِدِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ. وَحُذَّاقُ الْأَئِمَّةِ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ يُنْسَخُ بِالسُّنَّةِ، وَذَلِكَ مَوْجُودٌ فِي قَوْلِهِ ﵇: (لَا وَصِيَّةَ لِوَارِثٍ). وَهُوَ ظَاهِرُ مَسَائِلِ مَالِكٍ. وَأَبَى ذَلِكَ الشافعي وأبو الفرج المالكي،
Onları buna sevk eden husus; emirlerin bizatihi murad edildiği, güzelliğin (hüsün) güzel olanın zatî bir vasfı olduğu ve Allah'ın murad ettiği şeyin de güzel olduğu yönündeki mezhepleridir. Oysa âlimlerimiz bunu eserlerinde çürütmüşlerdir. Sekizinci [Mesele]- Âlimlerimiz haberlere neshin dahil olup olmayacağı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Cumhura göre nesh sadece emir ve yasaklara mahsustur; habere ise nesh dahil olmaz, zira Allah Teâlâ hakkında yalan [ve hilaf-ı vâkı haber] muhaldir (imkânsızdır). Bir görüşe göre ise haber şayet şer'î bir hüküm içeriyorsa neshi caizdir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً } “Hurmalıkların meyvelerinden ve üzümlerden de sarhoş edici bir içecek elde edersiniz” kavli böyledir. İnşallah buna dair açıklama ilgili yerinde gelecektir. Dokuzuncu [Mesele]- Âm (genel) ifadeden yapılan tahsis (özelleştirme), onun neshedildiği zannını uyandırır; oysa öyle değildir. Çünkü tahsis edilen husus, genel ifadenin kapsamına asla girmemiştir. Şayet umumun bir şeyi kapsadığı sabit olup da sonradan o şey genel ifadeden çıkarılmış olsaydı bu tahsis değil nesh olurdu. İlk dönem âlimleri (mütekaddimûn), genişletme ve mecaz yoluyla tahsise de nesh demişlerdir. Onuncu [Mesele]- Bil ki şeriatta zahiri mutlak ve istiğrak (kapsayıcı) olan bazı haberler vârid olabilir; başka bir yerde ise bunların kaydı getirilir ve böylece o mutlaklık kalkar. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ } “Kullarım sana beni sorduklarında [bilsinler ki] Ben şüphesiz [onlara] pek yakınım. Bana dua ettiği zaman dua edenin çağrısına karşılık veririm” kavlinde olduğu gibi. Bu hükmün zahiri, her dua edenin duasına her halükârda icabet edileceğine dair bir haberdir; fakat başka bir yerde bunu kayıt altına alan: { فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ } “O da dilerse [kaldırılması için] kendisine dua ettiğiniz sıkıntıyı giderir” kavli gelmiştir. Basiret sahibi olmayan kimse bunun haberlerdeki nesh kabilinden olduğunu zannedebilir; fakat öyle değildir, aksine bu ıtlak ve takyîd kabilindendir. İnşallah bu meselenin ayrıntılı açıklaması ilgili yerinde gelecektir. On birinci [Mesele]- Âlimlerimiz -Allah Teâlâ onlara rahmet etsin- şöyle demişlerdir: Daha ağır olan hükmün daha hafif olana neshedilmesi caizdir; tıpkı [cihatta bir kişinin] on kişiye karşı direnme yükümlülüğünün, iki kişiye karşı sebat etme ile neshedilmesi gibi. Daha hafif olanın daha ağır olana neshedilmesi de caizdir; nitekim Âşûrâ günü ve sayılı günlerin orucunun Ramazan orucu ile neshedilmesi gibi ki bunun açıklaması oruç ayetinde gelecektir. Ağırlık ve hafiflik bakımından dengi olan da dengiyle neshedilir; kıble gibi. Bir hüküm, yerine bir bedel konulmaksızın da neshedilebilir; gizli konuşma (necvâ) öncesi verilen sadaka gibi. Kur'an Kur'an ile neshedilir. Sünnet ise ibare ile neshedilir ki bu ibareden kasıt mütevâtir ve kat'î haberdir. Âhâd haber de âhâd haber ile neshedilir. Yetkin imamlar, Kur'an'ın sünnet ile neshedilebileceği görüşündedir; bu durum Peygamber'in aleyhisselâm: «Varise vasiyet yoktur» hadisinde mevcuttur. İmam Mâlik'in meselelerindeki açık görüşü de budur. Şâfiî ve Ebü'l-Ferec el-Mâlikî ise bunu kabul etmemiştir.
وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، بِدَلِيلِ أَنَّ الْكُلَّ حُكْمُ اللَّهِ تَعَالَى وَمِنْ عِنْدِهِ وَإِنِ اخْتَلَفَتْ فِي الْأَسْمَاءِ. وَأَيْضًا فَإِنَّ الْجَلْدَ سَاقِطٌ فِي حَدِّ الزِّنَى عَنِ الثَّيِّبِ الَّذِي يُرْجَمُ، وَلَا مُسْقِطَ لِذَلِكَ إِلَّا السُّنَّةُ فِعْلُ النَّبِيِّ ﷺ، وهذا بَيِّنٌ. وَالْحُذَّاقُ أَيْضًا عَلَى أَنَّ السُّنَّةَ تُنْسَخُ بِالْقُرْآنِ وَذَلِكَ مَوْجُودٌ فِي الْقِبْلَةِ، فَإِنَّ الصَّلَاةَ إِلَى الشَّامِ لَمْ تَكُنْ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى. وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" فَلا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ " فَإِنَّ رُجُوعَهُنَّ إِنَّمَا كَانَ بِصُلْحِ النَّبِيِّ ﷺ لِقُرَيْشٍ. وَالْحُذَّاقُ عَلَى تجويز نسخ القرآن بخبر الواحد عقلا، واختلقوا هَلْ وَقَعَ شَرْعًا، فَذَهَبَ أَبُو الْمَعَالِي وَغَيْرُهُ إِلَى وُقُوعِهِ فِي نَازِلَةِ مَسْجِدِ قُبَاءٍ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ، وَأَبَى ذَلِكَ قَوْمٌ. وَلَا يَصِحُّ نَسْخُ نَصٍّ بِقِيَاسٍ، إِذْ مِنْ شُرُوطِ الْقِيَاسِ أَلَّا يُخَالِفَ نَصًّا. وَهَذَا كُلُّهُ فِي مُدَّةِ النَّبِيِّ ﷺ، وَأَمَّا بَعْدَ مَوْتِهِ وَاسْتِقْرَارِ الشَّرِيعَةِ فَأَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ أَنَّهُ لَا نَسْخَ، وَلِهَذَا كَانَ الْإِجْمَاعُ لَا يَنْسَخُ وَلَا يُنْسَخُ بِهِ إِذِ انْعِقَادُهُ بَعْدَ انْقِطَاعِ الْوَحْيِ، فَإِذَا وَجَدْنَا إِجْمَاعًا يُخَالِفُ نَصًّا فَيُعْلَمُ أَنَّ الْإِجْمَاعَ اسْتَنَدَ إِلَى نَصٍّ نَاسِخٍ لَا نَعْلَمُهُ نَحْنُ، وَأَنَّ ذَلِكَ النَّصَّ الْمُخَالِفَ مَتْرُوكُ الْعَمَلِ بِهِ، وَأَنَّ مُقْتَضَاهُ نُسِخَ وَبَقِيَ سُنَّةً يُقْرَأُ وَيُرْوَى، كَمَا آيَةُ عِدَّةِ السَّنَةِ فِي الْقُرْآنِ تُتْلَى، فَتَأَمَّلْ هَذَا فَإِنَّهُ نَفِيسٌ، وَيَكُونُ مِنْ بَابِ نَسْخِ الْحُكْمِ دُونَ التِّلَاوَةِ، وَمِثْلُهُ صَدَقَةُ النَّجْوَى. وَقَدْ تُنْسَخُ التِّلَاوَةُ دُونَ الْحُكْمِ كَآيَةِ الرَّجْمِ. وَقَدْ تُنْسَخُ التِّلَاوَةُ وَالْحُكْمُ مَعًا، وَمِنْهُ قَوْلُ الصِّدِّيقِ ﵁: كُنَّا نَقْرَأُ" لَا تَرْغَبُوا عَنْ آبَائِكُمْ فَإِنَّهُ كُفْرٌ" وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ. وَالَّذِي عَلَيْهِ الْحُذَّاقُ أَنَّ مَنْ لَمْ يَبْلُغْهُ النَّاسِخُ فَهُوَ مُتَعَبِّدٌ بِالْحُكْمِ الْأَوَّلِ، كَمَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي تَحْوِيلِ الْقِبْلَةِ. وَالْحُذَّاقُ عَلَى جَوَازِ نَسْخِ الْحُكْمِ قَبْلَ فِعْلِهِ، وَهُوَ مَوْجُودٌ فِي قِصَّةِ الذَّبِيحِ، وَفِي فَرْضِ خَمْسِينَ صَلَاةً قَبْلَ فِعْلِهَا بِخَمْسٍ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" الْإِسْرَاءِ " وَ" الصَّافَّاتِ "، إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- لِمَعْرِفَةِ النَّاسِخِ طُرُقٌ، مِنْهَا- أَنْ يَكُونَ فِي اللَّفْظِ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ، كَقَوْلِهِ ﵇: (كُنْتُ نَهَيْتُكُمْ عَنْ زِيَارَةِ الْقُبُورِ فَزُورُوهَا وَنَهَيْتُكُمْ عَنِ الْأَشْرِبَةِ إِلَّا في ظروف
İlk [görüş] daha sahihtir; çünkü isimleri farklı olsa da hepsi Allah Teâlâ'nın hükmüdür ve O'nun katındandır. Ayrıca zina cezasında recmedilen dul (muhsan) kimseden celde (sopa cezası) düşmüştür; bunu düşüren ise Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in fiilî sünnetinden başkası değildir ve bu gayet açıktır. İlimde mahir olan muhakkikler (huzzâk), sünnetin Kur'an ile neshedilebileceği görüşündedirler. Bunun örneği kıble meselesinde mevcuttur; zira Şam tarafına (Mescid-i Aksâ'ya) doğru namaz kılmak Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda yer almıyordu. Yine Yüce Allah'ın { فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ } “Artık onları kâfirlere geri döndürmeyin” ayetinde de [bu durum böyledir]; zira kadınların [kâfirlere] iadesi, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kureyş ile yaptığı sulh anlaşması gereğinceydi. Muhakkik âlimler, Kur'an'ın haber-i vâhid ile neshedilmesinin aklen caiz olduğu görüşündedirler; şer'an vuku bulup bulmadığında ise ihtilaf etmişlerdir. Ebü'l-Meâlî ve başkaları, Kuba Mescidi hadisesinde bunun vuku bulduğu kanaatine varmışlardır -ki bunun açıklaması ileride gelecektir-; bir grup âlim ise buna karşı çıkmıştır. Bir nassın kıyas ile neshedilmesi ise sahih/geçerli değildir; zira kıyasın şartlarından biri nassa aykırı olmamasıdır. Bütün bunlar Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hayatta olduğu dönemdedir. O'nun vefatından ve şeriatın istikrar bulmasından sonra ise neshin olamayacağı hususunda ümmet icma etmiştir. Bu sebepledir ki icma ne nesh eder ne de onunla nesh olunur; çünkü icmanın teşekkülü vahyin kesilmesinden sonradır. Dolayısıyla bir nassa aykırı bir icma gördüğümüzde bilinir ki icma, bizim bilmediğimiz nâsih (hükmü kaldıran) bir nassa dayanmıştır; o muhalif nass ile amel terk edilmiştir ve gerektirdiği hüküm neshedilip okunup rivayet edilen bir sünnet olarak kalmıştır. Nitekim bir yıllık iddet ayetinin Kur'an'da okunmaya devam etmesi de böyledir. Bunu iyice düşün; zira bu çok kıymetli bir bilgidir. Bu durum tilaveti baki kalıp hükmü neshedilenler kabilindendir; gizli konuşma sadakası (sadakatü'n-necvâ) da bunun gibidir. Bazen de recm ayetinde olduğu gibi hükmü baki kalıp tilaveti neshedilir. Kimi zaman ise hem tilavet hem de hüküm birlikte neshedilir; Hz. Sıddîk'ın radıyallâhu anh: "Biz: 'Babalarınızdan yüz çevirmeyin, zira bu küfürdür (nankörlüktür)' şeklinde okurduk" sözü bunlardandır ve benzerleri çoktur. Muhakkik âlimlerin benimsediği görüşe göre, kendisine nâsih hüküm ulaşmayan kimse ilk hükümle amel etmekle yükümlüdür; nitekim kıblenin değiştirilmesi bahsinde bunun açıklaması gelecektir. Yine muhakkikler, hükmün fiilen uygulanmasından önce neshedilmesinin caiz olduğu görüşündedirler. Bu durum kurban edilmek istenen zât (Hz. İsmâil) kıssasında ve elli vakit namazın fiilen eda edilmesinden önce beşe indirilmesinde mevcuttur; Allah Teâlâ izin verirse bunun açıklaması İsrâ [Suresi'nde] ve Sâffât [Suresi'nde] gelecektir. On ikincisi: Nâsihi bilmenin yolları vardır. Bunlardan biri: Lafızda buna delalet eden bir karinenin bulunmasıdır. Nitekim Hz. Peygamber'in aleyhisselâm: « كُنْتُ نَهَيْتُكُمْ عَنْ زِيَارَةِ الْقُبُورِ فَزُورُوهَا وَنَهَيْتُكُمْ عَنِ الْأَشْرِبَةِ إِلَّا فِي ظُرُوفِ » «Sizi kabir ziyaretinden nehyetmiştim; artık onları ziyaret ediniz. Sizi [belirli] kaplar hariç içeceklerden men etmiştim...» sözü [buna örnektir].
الْأَدَمِ فَاشْرَبُوا فِي كُلِّ وِعَاءٍ غَيْرَ أَلَّا تَشْرَبُوا مُسْكِرًا) وَنَحْوَهُ. وَمِنْهَا- أَنْ يَذْكُرَ الرَّاوِي التَّارِيخَ، مِثْلَ أَنْ يَقُولَ: سَمِعْتُ عَامَ الْخَنْدَقِ، وَكَانَ الْمَنْسُوخُ مَعْلُومًا قَبْلَهُ. أَوْ يَقُولُ: نُسِخَ حُكْمُ كَذَا بِكَذَا. وَمِنْهَا- أَنْ تُجْمِعَ الْأُمَّةُ عَلَى حُكْمٍ أَنَّهُ مَنْسُوخٌ وَأَنَّ نَاسِخَهُ مُتَقَدِّمٌ. وَهَذَا الْبَابُ مَبْسُوطٌ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ، نَبَّهْنَا مِنْهُ عَلَى مَا فِيهِ لِمَنِ اقْتَصَرَ كِفَايَةً، وَاللَّهُ الْمُوَفِّقُ لِلْهِدَايَةِ. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- قَرَأَ الْجُمْهُورُ" مَا نَنْسَخْ" بِفَتْحِ النُّونِ، مِنْ نَسَخَ، وَهُوَ الظَّاهِرُ الْمُسْتَعْمَلُ عَلَى مَعْنَى: مَا نَرْفَعْ مِنْ حُكْمِ آيَةٍ وَنُبْقِي تِلَاوَتَهَا، كَمَا تَقَدَّمَ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: مَا نَرْفَعْ مِنْ حُكْمِ آيَةٍ وَتِلَاوَتِهَا، عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ" نُنْسِخْ" بِضَمِ النُّونِ، مِنْ أَنْسَخْتُ الْكِتَابَ، عَلَى مَعْنَى وَجَدْتُهُ مَنْسُوخًا. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: هُوَ غَلَطٌ: وَقَالَ الْفَارِسِيُّ أَبُو عَلِيٍّ: لَيْسَتْ لُغَةً، لِأَنَّهُ لَا يُقَالُ: نَسَخَ وَأَنْسَخَ بِمَعْنًى، إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى مَا نَجِدُهُ مَنْسُوخًا، كَمَا تَقُولُ: أَحْمَدْتُ الرَّجُلَ وَأَبْخَلْتُهُ، بِمَعْنَى وَجَدْتُهُ مَحْمُودًا وَبَخِيلًا. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: وَلَيْسَ نَجِدُهُ مَنْسُوخًا إِلَّا بِأَنْ نَنْسَخَهُ، فَتَتَّفِقُ الْقِرَاءَتَانِ فِي الْمَعْنَى وَإِنِ اخْتَلَفَتَا فِي اللَّفْظِ. وَقِيلَ:" مَا نَنْسَخْ" مَا نَجْعَلْ لَكَ نَسْخَهُ، يُقَالُ: نَسَخْتُ الْكِتَابَ إِذَا كَتَبْتُهُ، وَانْتَسَخْتُهُ غَيْرِي إِذَا جَعَلْتَ نَسْخَهُ لَهُ. قَالَ مَكِّيٌّ: وَلَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْهَمْزَةُ لِلتَّعَدِّي، لِأَنَّ الْمَعْنَى يَتَغَيَّرُ، وَيَصِيرُ الْمَعْنَى مَا نَنْسَخُكَ مِنْ آيَةٍ يَا مُحَمَّدُ، وَإِنْسَاخُهُ إِيَّاهَا إِنْزَالُهَا عَلَيْهِ، فَيَصِيرُ الْمَعْنَى مَا نُنَزِّلُ عَلَيْكَ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بخير منها أو مثلها، فيؤول الْمَعْنَى إِلَى أَنَّ كُلَّ آيَةٍ أُنْزِلَتْ أَتَى بِخَيْرٍ مِنْهَا، فَيَصِيرُ الْقُرْآنُ كُلُّهُ مَنْسُوخًا وَهَذَا لَا يُمْكِنُ، لِأَنَّهُ لَمْ يُنْسَخْ إِلَّا الْيَسِيرُ مِنَ الْقُرْآنِ. فَلَمَّا امْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ أَفْعَلَ وَفَعَلَ بِمَعْنًى إِذْ لَمْ يُسْمَعْ، وَامْتَنَعَ أَنْ تَكُونَ الْهَمْزَةُ لِلتَّعَدِّي لِفَسَادِ الْمَعْنَى، لَمْ يَبْقَ مُمْكِنٌ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مِنْ بَابِ أَحْمَدْتُهُ وَأَبْخَلْتُهُ إِذَا وَجَدْتُهُ مَحْمُودًا أَوْ بَخِيلًا. الرَّابِعَةَ عشرة- قوله تعالى:" أَوْ نُنْسِها" قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَابْنُ كَثِيرٍ بِفَتْحِ النُّونِ وَالسِّينِ وَالْهَمْزِ، وَبِهِ قَرَأَ عُمَرُ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَعَطَاءٌ وَمُجَاهِدٌ وَأُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ وَعُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ وَالنَّخَعِيُّ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ، مِنَ التَّأْخِيرِ، أَيْ نُؤَخِّرُ نَسْخَ لَفْظِهَا، أَيْ نَتْرُكُهُ فِي آخِرِ أُمِّ الْكِتَابِ فَلَا يَكُونُ. وَهَذَا قَوْلُ عَطَاءٍ. وَقَالَ غَيْرُ عَطَاءٍ: مَعْنَى أَوْ نَنْسَأْهَا: نُؤَخِّرْهَا عَنِ النَّسْخِ إِلَى وَقْتٍ مَعْلُومٍ، من قولهم:
[... deri kırbalardan için;] «Sarhoş edici içecek içmemeniz şartıyla artık her türlü kaptan içiniz» ve benzeri [hadisler böyledir]. [Neshin bilinme yollarından] bir diğeri de râvinin tarihi zikretmesidir; örneğin râvinin: “Hendek Savaşı yılında işittim” demesi ve mensuh olan hükmün de bu tarihten önce biliniyor olması yahut “Şu hüküm şununla neshedildi” demesi gibi. Bunlardan bir diğeri de ümmetin bir hükmün mensuh olduğuna ve o hükmü nesheden nasih hükmün önce geçtiğine icma etmesidir. Bu konu fıkıh usulü eserlerinde genişçe açıklanmıştır; biz burada sadece yetinmek isteyen kimseye kâfi gelecek kadarına dikkat çektik. Hidayete muvaffak kılan Allah'tır. On üçüncüsü: Cumhûr { مَا نَنْسَخْ } “Biz neshetmeyiz / neshettiğimiz...” ibaresini, daha önce geçtiği üzere “Bir ayetin hükmünü kaldırıp lafzının tilavetini baki bıraktığımız şey” manasında, “neseha” (نَسَخَ) fiilinden nûn harfinin fethasıyla (mâ nenseḫ) okumuştur; yaygın ve zahir olan kullanım da budur. Mananın, daha önce belirttiğimiz üzere: “Bir ayetin hem hükmünü hem de tilavetini kaldırdığımız şey” şeklinde olması da muhtemeldir. İbn Âmir ise bu kelimeyi; 'kitabı istinsah edilmiş/yazılmış buldum' manasında kullanılan “ensehtü'l-kitâbe” (أَنْسَخْتُ الْكِتَابَ) ifadesinden hareketle nûn harfinin zammesiyle “nünsiḫ” (نُنْسِخْ) şeklinde okumuştur. Ebû Hâtim: “Bu yanlıştır” demiştir. Ebû Ali el-Fârisî ise şöyle demiştir: “Bu bir lehçe/dil kullanımı değildir; zira bir kimseyi övülmüş veya cimri bulduğunda 'ahmedtü'r-racüle ve ebhaltühû' (أَحْمَدْتُ الرَّجُلَ وَأَبْخَلْتُهُ) denildiği gibi, 'onu mensuh bulduğumuz şey' manasına gelmesi müstesna, 'neseha' (نَسَخَ) ile 'enseha' (أَنْسَخَ) fiilleri aynı anlamda kullanılmaz.” Ebû Ali devamla şöyle demiştir: “Bizim onu mensuh bulmamız ise ancak onu neshetmemizle mümkündür. Dolayısıyla lafızları farklı olsa da her iki kıraat anlam bakımından birbiriyle örtüşmektedir.” Şöyle de denilmiştir: { مَا نَنْسَخْ } ibaresi, “Sana neshedilmesini takdir ettiğimiz / sağladığımız şey” manasındadır. Nitekim bir kitabı bizzat yazdığında “Nesahtü'l-kitâbe” (نَسَخْتُ الْكِتَابَ), onun yazılmasını bir başkasına bıraktığında ise “İntesahtühû gayrî” (انْتَسَخْتُهُ غَيْرِي) denir. Mekkî [b. Ebî Tâlib] şöyle demiştir: “Buradaki hemzenin ta'diye (geçişlilik) için olması caiz değildir; zira o takdirde mana değişir ve 'Ey Muhammed! Sana indirdiğimiz her bir ayet...' şekline dönüşür. Zira ayetin ona nesh ettirilmesi (insâhı), onun üzerine indirilmesi demektir. Bu durumda mana; 'Sana indirdiğimiz veya unutturduğumuz her bir ayetin yerine ya daha hayırlısını ya da bir benzerini getiririz' şeklini alır. Bu da indirilen her ayetin yerine daha hayırlısının getirildiği ve neticede Kur'an'ın tamamının mensuh olduğu sonucuna varır ki bu imkânsızdır; çünkü Kur'an'dan pek az bir kısım neshedilmiştir. Dolayısıyla 'ef'ale' (أَفْعَلَ) ile 'fe'ale' (فَعَلَ) kalıplarının aynı manada gelmesi Araplardan işitilmediği için geçersiz olunca ve hemzenin ta'diye için olması da anlam bozukluğuna yol açtığı için imkânsız kılınınca; bu kullanımın, bir kimseyi övülmüş veya cimri bulduğunda 'ahmedtühû ve ebhaltühû' (أَحْمَدْتُهُ وَأَبْخَلْتُهُ) denilmesi babından olmasından başka bir ihtimal kalmamıştır.” On dördüncüsü: Allah Teâlâ'nın { أَوْ نُنْسِها } “yahut unutturduğumuz...” ayet-i kerimesini; Ebû Amr ve İbn Kesîr 'ertelemek' manasında nûn ve sîn harflerinin fethası ve hemze ile [ev nense'hâ (أَوْ نَنْسَأْهَا) şeklinde] okumuşlardır. Ömer, İbn Abbâs, Atâ, Mücâhid, Übey b. Ka'b, Ubeyd b. Umeyr, en-Nehaî ve İbn Muhaysın da bu şekilde okumuşlardır. Bu, “lafzının neshedilmesini erteleriz”, yani onu Ümmü'l-Kitâb'ın sonunda bırakırız da vuku bulmaz demektir. Bu, Atâ'nın görüşüdür. Atâ dışındaki âlimler ise şöyle demiştir: { أَوْ نَنْسَأْهَا } ifadesinin anlamı, “Onun neshedilmesini belirli bir vakte kadar erteleriz” demektir. Nitekim Arapların şu sözleri de bu köktendir:
نَسَأْتُ هَذَا الْأَمْرَ إِذَا أَخَّرْتَهُ، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلَهُمْ: بِعْتُهُ نَسْأً إِذَا أَخَّرْتَهُ. قَالَ ابْنُ فَارِسٍ: وَيَقُولُونَ: نَسَأَ اللَّهُ فِي أَجَلِكَ، وَأَنْسَأَ اللَّهُ أَجَلَكَ. وَقَدِ انْتَسَأَ الْقَوْمُ إِذَا تَأَخَّرُوا وَتَبَاعَدُوا، وَنَسَأْتُهُمْ أَنَا أَخَّرْتَهُمْ. فَالْمَعْنَى نُؤَخِّرُ نُزُولَهَا أَوْ نَسْخَهَا عَلَى مَا ذَكَرْنَا. وَقِيلَ: نُذْهِبُهَا عَنْكُمْ حَتَّى لَا تُقْرَأَ وَلَا تُذْكَرَ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ" نُنْسِها" بِضَمِ النُّونِ، مِنَ النِّسْيَانِ الَّذِي بِمَعْنَى التَّرْكِ، أَيْ نَتْرُكُهَا فَلَا نُبَدِّلُهَا وَلَا نَنْسَخُهَا، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيُّ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ " أَيْ تَرَكُوا عِبَادَتَهُ فَتَرَكَهُمْ فِي الْعَذَابِ. وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ، قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: سَمِعْتُ أَبَا نُعَيْمٍ الْقَارِئَ يَقُولُ: قَرَأْتُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فِي الْمَنَامِ بِقِرَاءَةِ أَبِي عَمْرٍو فَلَمْ يُغَيِّرْ عَلِيَّ إِلَّا حَرْفَيْنِ، قَالَ: قَرَأْتُ عَلَيْهِ" أَرِنا " فَقَالَ: أَرِنَا، فَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَأَحْسَبُ الْحَرْفَ الْآخَرَ" أَوْ نَنْسَأْهَا" فَقَالَ:" أَوْ نُنْسِها". وَحَكَى الْأَزْهَرِيُّ" نُنْسِها" نَأْمُرُ بِتَرْكِهَا، يُقَالُ: أَنْسَيْتُهُ الشَّيْءَ أَيْ أَمَرْتُ بِتَرْكِهِ، وَنَسِيتُهُ تَرَكْتُهُ، قَالَ الشَّاعِرُ:
"Bir işi ertelediğin zaman 'nese'tü hâze'l-emr' denilir; nitekim veresiye/ertelenmiş olarak sattığında 'bı'tühû nes'en' denmesi de bundandır." İbn Fâris şöyle der: "Araplar, 'Allah senin ecelini geciktirdi/uzattı' anlamında 'Neseallâhu fî ecelik' ve 'Enseallâhu ecelek' derler. Bir topluluk geri kaldığında ve uzaklaştığında 'İntese'e'l-kavm', ben onları geride bıraktığımda ise 'Nese'tühüm' denir. Buna göre mana, zikrettiğimiz üzere onun inişini veya neshini geciktiririz demektir. 'Okunmayacak ve anılmayacak şekilde onu sizden gideririz' anlamında olduğu da söylenmiştir. Diğer kıraat imamları ise terk manasındaki nisyândan hareketle nûn harfinin zammesiyle { نُنْسِها } şeklinde okumuşlardır; yani 'onu bırakırız, ne değiştirir ne de neshederiz' demektir. Bunu İbn Abbâs ve es-Süddî söylemiştir. Nitekim Yüce Allah'ın: { نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ } “Onlar Allah'ı unuttular (terk ettiler), O da onları unuttu (cezalandırıp terk etti)” ayeti de bu kabildendir. Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim bu kıraati tercih etmiştir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Kârî Ebû Nuaym'ın şöyle dediğini işittim: “Rüyamda Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Amr'ın kıraatiyle okudum, bana iki kelime dışında hiçbir şeyi düzeltmedi. Ona { أَرِنا } diye okudum, o ise ‘Erinâ’ dedi.” Ebû Ubeyd dedi ki: “Sanırım diğer kelime de ‘Ev nense'hâ’ idi ve Peygamber ‘Ev nünsihâ’ buyurdu.” el-Ezherî, { نُنْسِها } ifadesinin 'terk edilmesini emrederiz' manasında olduğunu nakletmiştir. Bir kimseye bir şeyi terk etmesini emrettiğinde 'enseytühü'ş-şey'', bizzat terk ettiğinde ise 'nesîtühû' denir. Şair şöyle demiştir:
إِنَّ عَلَيَّ عُقْبَةً أقضيها ... لست بناسيها ومنسيها
“Üzerimde yerine getireceğim bir nöbet vardır... Ne onu unutan/terk edenim, ne de terk edilmesini emredenim.”
أَيْ وَلَا آمُرُ بِتَرْكِهَا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّ الْقِرَاءَةَ بِضَمِ النُّونِ لَا يَتَوَجَّهُ فِيهَا مَعْنَى التَّرْكِ، لَا يُقَالُ: أَنْسَى بِمَعْنَى تَرَكَ، وَمَا رَوَى عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ" أَوْ نُنْسِها" قَالَ: نَتْرُكُهَا لَا نُبَدِّلُهَا، فَلَا يَصِحُّ. وَلَعَلَّ ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ: نَتْرُكُهَا، فَلَمْ يَضْبِطْ. وَالَّذِي عَلَيْهِ أَكْثَرُ أَهْلِ اللُّغَةِ وَالنَّظَرِ أَنَّ مَعْنَى" أَوْ نُنْسِها" نُبِحْ لَكُمْ تَرْكَهَا، مِنْ نَسِيَ إِذَا تَرَكَ، ثُمَّ تُعَدِّيهِ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ وَغَيْرُهُ: ذَلِكَ مُتَّجَهٌ، لِأَنَّهُ بِمَعْنَى نَجْعَلُكَ تَتْرُكُهَا. وَقِيلَ: مِنَ النِّسْيَانِ عَلَى بَابِهِ الَّذِي هُوَ عَدَمُ الذِّكْرِ، عَلَى مَعْنَى أَوْ نُنْسِكَهَا يَا مُحَمَّدُ فَلَا تَذْكُرُهَا، نُقِلَ بِالْهَمْزِ فَتَعَدَّى الْفِعْلُ إِلَى مَفْعُولَيْنِ: وَهُمَا النَّبِيُّ وَالْهَاءُ، لَكِنِ اسْمُ النَّبِيِّ مَحْذُوفٌ. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- قوله تعالى:" نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها" لَفْظَةُ" بِخَيْرٍ" هُنَا صِفَةُ تَفْضِيلٍ، وَالْمَعْنَى بِأَنْفَعِ لَكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ فِي عَاجِلٍ إِنْ كَانَتِ النَّاسِخَةُ أَخَفَّ، وَفِي آجِلٍ إن كانت أثقل، وبمثلها
Yani: "Onun terk edilmesini de emretmem" [demektir]. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Nûn harfinin zammesiyle olan kıraatte (nunsiheâ) terk manası uygun düşmez; zira "terk etti" anlamında ense (أَنْسَى) denilmez. Ali b. Ebî Talha'nın İbn Abbâs'tan rivayet ettiği { أَوْ نُنْسِها } hakkındaki: "Onu terk ederiz, değiştirmeyiz" şeklindeki rivayet ise sahih değildir. Belki de İbn Abbâs: "Onu terk ederiz" demiştir de [ravi] bunu tam zaptedememiştir. Dilcilerin ve inceleme ehlinin çoğunluğunun benimsediği görüşe göre { أَوْ نُنْسِها } ifadesinin manası, "Onu terk etmenizi size mubah kılarız" demektir; bu da "terk etti" manasındaki nesiye (نَسِيَ) kökünden gelip sonra geçişli kılınmasıyla (if'âl babına aktarılmasıyla) türetilmiştir. Ebû Ali ve başkaları şöyle demiştir: Bu görüş uygundur; çünkü "senin onu terk etmeni sağlarız" anlamındadır. Şöyle de denilmiştir: [Bu kelime] kendi asıl manası olan 'hatırlamamak' anlamındaki nisyân kökündendir; yani "Ey Muhammed, onu sana unuttururuz da artık hatırlamazsın" demektir. [Fiil] hemze ile [if'âl babına] nakledilince iki mef'ûle (nesneye) geçişli olmuştur: Bunlar Peygamber ve [kelimedeki] "hâ" (هَا) zamiridir; ancak Peygamber'in ismi [lafızdan] hazfedilmiştir (düşürülmüştür). On Beşinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها } “Ondan daha hayırlısını... getiririz” buyruğu: Buradaki { بِخَيْرٍ } lafzı bir üstünlük sıfatıdır (ism-i tafdîldir). Manası da şudur: Eğer nâsih (hükmü getiren ayet) daha hafif ise dünyada, şayet daha meşakkatli/ağır ise ahirette sizin için daha faydalı olanını; [şayet sevap ve meşakkatte eşit ise] bir benzerini...
إن كانت مستوية. وقال مالك: محكمة فكان؟ مَنْسُوخَةٍ. وَقِيلَ: لَيْسَ الْمُرَادُ بِأَخْيَرِ التَّفْضِيلِ، لِأَنَّ كَلَامَ اللَّهِ لَا يَتَفَاضَلُ، وَإِنَّمَا هُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ:" مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها " أَيْ فَلَهُ مِنْهَا خَيْرٌ، أَيْ نَفْعٌ وَأَجْرٌ، لَا الْخَيْرُ الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى الْأَفْضَلُ، وَيَدُلُّ على القول الأول قوله:" أَوْ مِثْلِها".
getiririz. Mâlik: "Mensuh olanın yerine muhkem olanını getiririz" demiştir. Burada hayırdan kastın üstünlük (tafdîl) olmadığı da söylenmiştir; çünkü Allah'ın kelamı birbirinden üstün olmaz. Bu ifade tıpkı Yüce Allah'ın: { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها } “Kim bir iyilikle gelirse, ona bundan daha hayırlısı vardır” buyruğu gibidir; yani 'ondan dolayı ona bir hayır, yani fayda ve mükâfat vardır' demektir, yoksa 'daha faziletli' manasındaki hayır değildir. Birinci görüşe ise ayetteki { أَوْ مِثْلِها } “Yahut benzerini” ifadesi delalet etmektedir.
[سورة البقرة (٢): آية ١٠٧]
[Bakara Suresi (2): Ayet 107]
أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١٠٧)
{ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١٠٧) } “Bilmez misin ki göklerin ve yerin mülkü şüphesiz Allah'ındır? Sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır. (107)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَلَمْ تَعْلَمْ" جُزِمَ بِلَمْ، وَحُرُوفُ الِاسْتِفْهَامِ لَا تُغَيِّرُ عَمَلَ الْعَامِلِ، وَفُتِحَتْ" أَنَّ" لِأَنَّهَا فِي مَوْضِعِ نَصْب." لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ" أَيْ بِالْإِيجَادِ وَالِاخْتِرَاعِ، وَالْمُلْكُ وَالسُّلْطَانُ، وَنُفُوذُ الْأَمْرِ وَالْإِرَادَةِ. وَارْتَفَعَ" مُلْكُ" بالابتداء، والخبر" اللَّهَ" وَالْجُمْلَةُ خَبَرُ" أَنَّ". وَالْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَالْمُرَادُ أُمَّتُهُ، لِقَوْلِهِ:" وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ" وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَيْ قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ ألم تعلموا أن لله سلطان السموات وَالْأَرْضِ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ، مِنْ وَلَيْتُ أَمْرَ فُلَانٍ، أَيْ قُمْتُ بِهِ، وَمِنْهُ وَلِيُّ الْعَهْدِ، أَيِ الْقَيِّمُ بِمَا عُهِدَ إِلَيْهِ مِنْ أَمْرِ الْمُسْلِمِينَ. وَمَعْنَى" مِنْ دُونِ اللَّهِ" سوى لله وَبَعْدَ اللَّهِ، كَمَا قَالَ أُمَيَّةُ بْنُ أَبِي الصَّلْتِ:
Yüce Allah'ın { أَلَمْ تَعْلَمْ } “Bilmez misin” buyruğu 'lem' ile cezm edilmiştir; istifham harfleri amilin amelini değiştirmez. { أَنَّ } ise nasb konumunda olduğu için fethalı okunmuştur. { لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mülkü şüphesiz O'nundur” yani yaratma, icat etme, mülkiyet, hâkimiyet, emrin ve iradenin geçerliliği O'na aittir. { مُلْكُ } kelimesi mübteda olduğu için merfûdur, haberi { لَهُ } ifadesidir ve bu cümle { أَنَّ } edatının haberidir. Hitap Peygamber'edir sallallâhu aleyhi ve sellem, ancak { وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } “Sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır” buyruğundan ötürü kastedilen onun ümmetidir. Şöyle de denilmiştir: Mana; "Ey Muhammed, onlara de ki: Göklerin ve yerin hâkimiyetinin Allah'a ait olduğunu ve sizin için Allah'tan başka bir dost bulunmadığını bilmediniz mi?" şeklindedir. [Velî], bir kimsenin işini üstlenmek anlamındaki 'veleytü emra fulân' ifadesinden gelir; veliahd de buradan türemiştir ki Müslümanların kendisine havale edilen işlerini çekip çeviren kişi demektir. { مِنْ دُونِ اللَّهِ } ifadesinin manası 'Allah'tan başka' ve 'Allah'ın ardından' demektir; nitekim Ümeyye b. Ebi's-Salt şöyle demiştir:
يَا نَفْسُ مَا لَكِ دُونَ اللَّهِ مِنْ وَاقِ ... وَمَا عَلَى حَدَثَانِ الدَّهْرِ مِنْ بَاقِ
“Ey nefis, senin için Allah'tan başka hiçbir koruyucu yoktur... Zamanın getirdiği musibetler karşısında da baki kalacak kimse yoktur.”
وَقِرَاءَةُ الْجَمَاعَةِ" وَلا نَصِيرٍ" بِالْخَفْضِ عَطْفًا عَلَى" وَلِيٍّ" وَيَجُوزُ" وَلَا نَصِيرٌ" بِالرَّفْعِ عَطْفًا عَلَى الْمَوْضِعِ، لِأَنَّ الْمَعْنَى مَا لَكُمْ مِنْ دون الله ولي ولا نصير.
Cumhurun kıraati { وَلِيٍّ } kelimesine atıfla mecrur olarak { وَلا نَصِيرٍ } şeklindedir. Mahalle atıfla merfû olarak "ve lâ nasîrun" şeklinde okunması da caizdir; çünkü mana 'Sizin için Allah'tan başka bir dost da bir yardımcı da yoktur' demektir.
[سورة البقرة (٢): آية ١٠٨]
[Bakara Suresi (2): Ayet 108]
أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَكُمْ كَما سُئِلَ مُوسى مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ (١٠٨)
{ أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَكُمْ كَما سُئِلَ مُوسى مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ (١٠٨) } “Yoksa daha önce Mûsâ'nın sorguya çekildiği gibi siz de peygamberinizi sorguya çekmek mi istiyorsunuz? Kim imanı küfürle değiştirirse, şüphesiz dosdoğru yoldan sapmış olur. (108)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَمْ تُرِيدُونَ" هَذِهِ" أَمِ" الْمُنْقَطِعَةَ الَّتِي بِمَعْنَى بَلْ، أَيْ بَلْ تُرِيدُونَ، وَمَعْنَى الكلام التوبيخ." أَنْ تَسْئَلُوا" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِ" تُرِيدُونَ"." كَمَا سُئِلَ" الكاف في موضع
Yüce Allah'ın: { أَمْ تُرِيدُونَ } “Yoksa [böyle mi] istiyorsunuz?” buyruğundaki { أَمْ }, "bel" (bilakis) anlamında olan münkatı' (kesintili) "em"dir; yani "Bilakis istiyorsunuz" demektir. İfadenin anlamı ise kınamadır (tevbîh). { أَنْ تَسْئَلُوا } ifadesi { تُرِيدُونَ } fiili ile nasb konumundadır. { كَمَا سُئِلَ } ifadesindeki kâf ise ... konumundadır.
نَصْبِ نَعْتٍ لِمَصْدَرٍ، أَيْ سُؤَالًا كَمَا. وَ" مُوسى " فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ." مِنْ قَبْلُ": سُؤَالُهُمْ إِيَّاهُ أَنْ يُرِيَهُمُ اللَّهَ جَهْرَةً، وَسَأَلُوا مُحَمَّدًا أَنْ يَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ قَبِيلًا. عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ: سَأَلُوا أَنْ يَجْعَلَ لَهُمُ الصَّفَا ذَهَبًا. وَقَرَأَ الْحَسَنُ" كَمَا سِيلَ"، وَهَذَا عَلَى لُغَةِ مَنْ قَالَ: سَلْتُ أَسْأَلُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى بَدَلَ الْهَمْزَةِ يَاءٌ سَاكِنَةٌ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ فَانْكَسَرَتِ السِّينُ قَبْلَهَا. قَالَ النَّحَّاسُ: بَدَلُ الْهَمْزَةِ بعيد. والسواء من كل شي: الْوَسَطُ. قَالَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ مَعْمَرُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَمِنْهُ قَوْلُهُ:" فِي سَواءِ الْجَحِيمِ". وَحَكَى عِيسَى بْنُ عُمَرَ قَالَ: مَا زِلْتُ أَكْتُبُ حَتَّى انْقَطَعَ سَوَائِي، وَأَنْشَدَ قَوْلَ حَسَّانَ يَرْثِي رَسُولَ اللَّهِ ﷺ:
nasb konumundadır; yani "öyle bir soru sormak ki..." demektir. { مُوسى } naib-i fail olduğu için ref konumundadır. { مِنْ قَبْلُ }: Onların Mûsâ'ya Allah'ı kendilerine açıkça göstermesini istemeleridir; nitekim Muhammed'den de Allah'ı ve melekleri karşılarına getirmesini istemişlerdi. İbn Abbâs ve Mücâhid'den nakledildiğine göre onlar Safâ tepesini kendileri için altına çevirmesini istemişlerdi. el-Hasan ise bunu "kemâ sîle" şeklinde okumuştur; bu, 'selte es'elü' diyenlerin lügatine göredir. Hemzenin yerine kıyasa aykırı olarak sakin bir yâ harfinin bedel yapılmış olması ve bundan ötürü önceki sîn harfinin kesreli okunması da caizdir. en-Nehhâs: "Hemzeden bedel yapılması uzaktır" demiştir. Bir şeyin 'sevâ'ı, onun ortası demektir. Bunu Ebû Ubeyde Ma'mer b. el-Müsenna söylemiştir; nitekim ayetteki: { فِي سَواءِ الْجَحِيمِ } “Cehennemin ta ortasında” ifadesi de bundandır. Îsâ b. Ömer şöyle anlatmıştır: "Sevâm kesilinceye kadar yazmaya devam ettim." O, Hassân'ın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için yaktığı şu ağıtı okumuştur:
يَا وَيْحَ أَصْحَابِ النَّبِيِّ وَرَهْطِهِ ... بَعْدَ الْمُغَيَّبِ فِي سَوَاءِ الْمُلْحَدِ
“Yazık oldu Peygamber'in ashabına ve akrabalarına... Mezarın ortasında gözden kaybolup gidişinden sonra!”
وَقِيلَ: السَّوَاءُ الْقَصْدُ، عَنِ الْفَرَّاءُ، أَيْ ذَهَبَ عَنْ قَصْدِ الطَّرِيقِ وَسَمْتِهِ، أَيْ طَرِيقِ طَاعَةِ اللَّهِ ﷿. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ رَافِعَ بْنَ خُزَيْمَةَ وَوَهْبَ بْنَ زَيْدٍ قَالَا لِلنَّبِيِّ ﷺ: ائْتِنَا بِكِتَابٍ مِنَ السَّمَاءِ نَقْرَؤُهُ، وَفَجِّرْ لَنَا أَنْهَارًا نَتَّبِعْكَ.
Ferrâ'dan nakledildiğine göre 'es-sevâ'' istikamet/orta yol demektir; yani yolun istikametinden ve doğrultusundan, yani Aziz ve Celil olan Allah'a itaat yolundan saptı demektir. Yine İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre bu ayetin nüzul sebebi şudur: Râfi' b. Huzeyme ve Vehb b. Zeyd, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bize okuyacağımız gökten bir kitap getir ve bize nehirler fışkırt ki sana uyalım" demişlerdi.
[سورة البقرة (٢): الآيات ١٠٩ الى ١١٠]
[Bakara Suresi (2): Ayetler 109-110]
وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٠٩) وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٠)
{ وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٠٩) وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٠) } “Kitap ehlinden birçoğu, hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra, sırf içlerindeki kıskançlıktan ötürü sizi imanınızdan sonra tekrar inkâra döndürmek istedi. Yine de Allah'ın emri gelinceye kadar affedin ve hoş görün. Şüphesiz Allah her şeye kadirdir. (109) Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin. Kendiniz için önceden ne hayır hazırlarsanız, Allah katında onu bulursunuz. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir. (110)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ". فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى-" وَدَّ" تَمَنَّى، وَقَدْ تَقَدَّمَ." كُفَّاراً" مَفْعُولٌ ثَانٍ بِ" يَرُدُّونَكُمْ"." مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ" قِيلَ: هُوَ مُتَعَلِّقٌ بِ" وَدَّ". وَقِيلَ: بِ" حَسَداً"، فَالْوَقْفُ عَلَى قوله:" كُفَّاراً". و" حَسَداً" مفعول له، أي ود. ذَلِكَ لِلْحَسَدِ، أَوْ مَصْدَرٌ دَلَّ عَلَى مَا قَبْلَهُ عَلَى الْفِعْلِ. وَمَعْنَى" مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ" أي من
Yüce Allah'ın: { وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ } “Kitap ehlinden birçoğu, hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra, sırf içlerindeki hasetten ötürü sizi imanınızdan sonra tekrar kâfirlere döndürmek istedi” buyruğu. Bunda iki mesele vardır: Birincisi: { وَدَّ } arzuladı, temenni etti demektir ve [açıklaması] daha önce geçmişti. { كُفَّاراً } kelimesi, { يَرُدُّونَكُمْ } fiilinin ikinci mef‘ûlüdür. { مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ } ifadesinin { وَدَّ } fiiline müteallık olduğu (bağlandığı) söylenmiştir. { حَسَداً } lafzına müteallık olduğu da söylenmiştir; buna göre [ise] { كُفَّاراً } kelimesi üzerinde vakıf yapılır (durulur). { حَسَداً } lafzı mef‘ûlün lehdir; yani sırf hasetten ötürü bunu arzuladı demektir. Yahut kendisinden önceki fiilin delalet ettiği bir masdardır. { مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ } ifadesinin anlamı ise kendi
تِلْقَائِهِمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَجِدُوهُ فِي كِتَابٍ وَلَا أُمِرُوا بِهِ، وَلَفْظَةُ الْحَسَدِ تُعْطِي هَذَا. فَجَاءَ (مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ" تَأْكِيدًا وَإِلْزَامًا، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ "،" يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ"،" وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ ". وَالْآيَةُ فِي الْيَهُودِ. الثَّانِيَةُ- الْحَسَدُ نَوْعَانِ: مَذْمُومٌ وَمَحْمُودٌ، فَالْمَذْمُومُ أَنْ تَتَمَنَّى زَوَالَ نِعْمَةِ اللَّهِ عَنْ أَخِيكَ الْمُسْلِمِ، وَسَوَاءٌ تَمَنَّيْتَ مَعَ ذَلِكَ أَنْ تَعُودَ إِلَيْكَ أَوْ لَا، وَهَذَا النَّوْعُ الَّذِي ذَمَّهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ بِقَوْلِهِ:" أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ " وَإِنَّمَا كَانَ مَذْمُومًا لِأَنَّ فِيهِ تَسْفِيهٌ الْحَقُّ سُبْحَانَهُ، وَأَنَّهُ أَنْعَمَ عَلَى مَنْ لَا يَسْتَحِقُّ. وَأَمَّا الْمَحْمُودُ فَهُوَ مَا جَاءَ فِي صَحِيحِ الْحَدِيثِ مِنْ قَوْلِهِ ﵇: (لَا حَسَدَ إِلَّا فِي اثْنَيْنِ رَجُلٍ آتَاهُ اللَّهُ الْقُرْآنَ فَهُوَ يَقُومُ بِهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَآنَاءَ النَّهَارِ وَرَجُلٍ آتَاهُ اللَّهُ مَالًا فَهُوَ يُنْفِقُهُ آنَاءَ اللَّيْلِ وَآنَاءَ النَّهَارِ (. وَهَذَا الْحَسَدُ مَعْنَاهُ الْغِبْطَةُ. وَكَذَلِكَ تَرْجَمَ عَلَيْهِ الْبُخَارِيُّ" بَابَ الِاغْتِبَاطِ فِي الْعِلْمِ وَالْحِكْمَةِ". وَحَقِيقَتُهَا: أَنْ تَتَمَنَّى أَنْ يَكُونَ لَكَ مَا لِأَخِيكَ الْمُسْلِمِ مِنَ الْخَيْرِ وَالنِّعْمَةِ وَلَا يَزُولُ عَنْهُ خَيْرُهُ، وَقَدْ يَجُوزُ أَنْ يُسَمَّى هَذَا مُنَافَسَةً، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَفِي ذلِكَ فَلْيَتَنافَسِ الْمُتَنافِسُونَ "." مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ" أَيْ من بعد ما تبين لهم الْحَقُّ لَهُمْ وَهُوَ مُحَمَّدُ ﷺ، وَالْقُرْآنُ الَّذِي جَاءَ بِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى-" فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا" فيه مسألتان: الاولى- قوله تعالى:" فَاعْفُوا" وَالْأَصْلُ اعْفُوُوا حُذِفَتِ الضَّمَّةُ لِثِقَلِهَا، ثُمَّ حُذِفَتِ الْوَاوُ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ. وَالْعَفْوُ: تَرْكُ الْمُؤَاخَذَةِ بِالذَّنْبِ. وَالصَّفْحُ: إِزَالَةُ أَثَرِهِ مِنَ النَّفْسِ. صَفَحْتُ عَنْ فُلَانٍ إِذَا أَعْرَضْتُ عَنْ ذَنْبِهِ. وَقَدْ ضَرَبْتُ عَنْهُ صَفْحًا إِذَا أَعْرَضْتُ عَنْهُ وَتَرَكْتُهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَفَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ صَفْحاً ". الثَّانِيَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ:" قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ" إِلَى قَوْلِهِ:" صاغِرُونَ " عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: النَّاسِخُ لَهَا" فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ ". قَالَ أبو عبيدة:
...kendi taraflarından [yani] onu bir kitapta bulmadıkları ve bununla emrolunmadıkları halde [böyle istemişlerdir]. Hased lafzı da bu anlamı vermektedir. Nitekim Yüce Allah'ın: { يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ } “Ağızlarıyla söylerler”, { يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ } “Kitabı elleriyle yazarlar” ve { وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } “İki kanadıyla uçan hiçbir kuş da yoktur ki...” buyruklarında olduğu gibi { مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ } [ifadesi] de pekiştirme ve [durumu] kesinleştirme (ilzam) kabilinden gelmiştir. Bu ayet Yahudiler hakkındadır. İkincisi: Hased iki kısımdır: Yerilmiş (mezmûm) ve övülmüş (mahmûd). Yerilmiş olan; Müslüman kardeşinden Allah'ın nimetinin yok olmasını temenni etmendir; bununla birlikte o nimetin sana dönmesini temenni edip etmemen farksızdır. Yüce Allah'ın Kitabı'nda: { أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Yoksa Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerini mi kıskanıyorlar?” buyruğuyla yerdiği tür işte budur. Bu türün yerilmiş olmasının sebebi, bunda Sübhân olan el-Hakk'a karşı saygısızlık (itiraz) bulunması ve sanki O'nun hak etmeyen birine nimet verdiği [iddiasının yer almasıdır]. Övülmüş olana gelince; o, Sahîh hadiste geçen Peygamber aleyhisselâm'ın şu buyruğudur: « لَا حَسَدَ إِلَّا فِي اثْنَيْنِ رَجُلٍ آتَاهُ اللَّهُ الْقُرْآنَ فَهُوَ يَقُومُ بِهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَآنَاءَ النَّهَارِ وَرَجُلٍ آتَاهُ اللَّهُ مَالًا فَهُوَ يُنْفِقُهُ آنَاءَ اللَّيْلِ وَآنَاءَ النَّهَارِ » «Yalnızca iki kişiye gıpta edilir: Allah'ın kendisine Kur'an verdiği ve gece gündüz onunla amel edip kıyamda duran kimse ile Allah'ın kendisine mal verdiği ve gece gündüz onu [hak yolda] infak eden kimse.» Bu [hadisteki] hasedin anlamı gıptadır. Nitekim Buhârî de bu meseleye: “İlim ve hikmette gıpta bâbı” başlığını koymuştur. Gıptanın mahiyeti; Müslüman kardeşinin sahip olduğu hayır ve nimetin onun elinden çıkmaksızın bir benzerinin sende de olmasını temenni etmendir. Buna 'münâfese' (tatlı bir yarış/rekabet) denilmesi de caizdir. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَفِي ذلِكَ فَلْيَتَنافَسِ الْمُتَنافِسُونَ } “Yarışanlar artık bunun için yarışsınlar” buyruğu bu kabildendir. { مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ } “Hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra” yani hak -ki o da Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve onun getirdiği Kur'an'dır- kendilerine açıkça belli olduktan sonra [bunu yapmışlardır]. Yüce Allah'ın: { فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا } “Affedin ve hoş görün” buyruğunda iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { فَاعْفُوا } buyruğunun aslı 'i‘füvû' (اعْفُوُوا) şeklindedir; hareke ağırlığından dolayı ötre (damme) hazfedilmiş, ardından iki sâkinin bir araya gelmesi (iltikâ-i sâkineyn) sebebiyle vâv harfi düşürülmüştür. 'Afv' (العَفْو), günah sebebiyle hesaba çekmeyi (muâhazeyi) terk etmektir. 'Safh' (الصَّفْح) ise onun izini gönülden tamamen silmektir. Bir kimsenin günahından yüz çevirdiğimde 'safah-tu an fulân' (صفحت عن فلان) derim. Bir kimseden yüz çevirip onu kendi haline bıraktığımda ise 'darab-tu anhu safhan' (ضربت عنه صفحا) denir. Nitekim Yüce Allah'ın: { أَفَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ صَفْحاً } “Sizden yüz çevirip o zikri bir yana mı bırakalım?” buyruğu da bu köktendir. İkincisi: Bu ayet, İbn Abbâs'tan [gelen rivayete göre] Yüce Allah'ın: { قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ } buyruğundan { صاغِرُونَ } “Küçük düşmüşler olarak...” [ifadesine kadar olan ayet] ile neshedilmiştir. Bir görüşe göre de onu nesheden { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ } “Müşrikleri öldürün” ayetidir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir:
كُلُّ آيَةٍ فِيهَا تَرْكٌ لِلْقِتَالِ فَهِيَ مَكِّيَّةٌ مَنْسُوخَةٌ بِالْقِتَالِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَحُكْمُهُ بِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَكِّيَّةٌ ضَعِيفٌ، لِأَنَّ مُعَانَدَاتِ الْيَهُودِ إِنَّمَا كَانَتْ بِالْمَدِينَةِ. قُلْتُ: وَهُوَ الصَّحِيحُ، رَوَى الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ رَكِبَ عَلَى حِمَارٍ عَلَيْهِ قَطِيفَةٌ فَدَكِيَّةٌ وَأُسَامَةُ وَرَاءَهُ، يَعُودُ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ فِي بَنِي الْحَارِثِ ابن الْخَزْرَجِ قَبْلَ وَقْعَةِ بَدْرٍ، فَسَارَا حَتَّى مَرَّا بِمَجْلِسٍ فِيهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ ابْنُ سَلُولَ - وَذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يُسْلِمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ- فَإِذَا فِي الْمَجْلِسِ أَخْلَاطٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُشْرِكِينَ عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ وَالْيَهُودِ، وَفِي الْمُسْلِمِينَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ، فَلَمَّا غَشِيَتِ الْمَجْلِسَ عَجَاجَةُ الدَّابَّةِ خَمَّرَ ابْنُ أُبَيٍّ أَنْفَهُ بِرِدَائِهِ وقال: لا تغيروا عَلَيْنَا! فَسَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ وَقَفَ فَنَزَلَ، فَدَعَاهُمْ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَقَرَأَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ، فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ ابْنُ سَلُولَ: أَيُّهَا الْمَرْءُ، لَا أَحْسَنَ مِمَّا تَقُولُ إِنْ كَانَ حَقًّا! فَلَا تُؤْذِنَا بِهِ فِي مَجَالِسِنَا، [ارْجِعْ إِلَى رَحْلِكَ [فَمَنْ جَاءَكَ فَاقْصُصْ عَلَيْهِ. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ: بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَاغْشَنَا فِي مَجَالِسِنَا، فَإِنَّا نُحِبُّ ذَلِكَ. فَاسْتَتَبَّ الْمُشْرِكُونَ وَالْمُسْلِمُونَ وَالْيَهُودُ حَتَّى كَادُوا يَتَثَاوَرُونَ، فَلَمْ يَزَلْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُخَفِّضُهُمْ حَتَّى سَكَنُوا، ثُمَّ رَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ دَابَّتَهُ فَسَارَ حَتَّى دَخَلَ عَلَى سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: ([يَا سَعْدُ] أَلَمْ تَسْمَعْ إِلَى مَا قَالَ أَبُو حُبَابٍ- يُرِيدُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَيٍّ- قَالَ كَذَا وَكَذَا) فَقَالَ: أَيْ رَسُولَ اللَّهِ، بِأَبِي أَنْتَ وأمي! اعف عنه واصفح، فو الذي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لَقَدْ جَاءَكَ اللَّهُ بِالْحَقِّ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ، وَلَقَدِ اصْطَلَحَ أَهْلُ هَذِهِ الْبُحَيْرَةِ عَلَى أَنْ يُتَوِّجُوهُ وَيُعَصِّبُوهُ بِالْعِصَابَةِ، فَلَمَّا رَدَّ اللَّهُ ذَلِكَ بِالْحَقِّ الَّذِي أَعْطَاكَ شَرِقَ بِذَلِكَ، فَذَلِكَ فِعْلُ مَا رَأَيْتَ، فَعَفَا عَنْهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابُهُ يَعْفُونَ عَنِ الْمُشْرِكِينَ وَأَهْلُ الْكِتَابِ كَمَا
İçinde savaşın terk edilmesi [hükmü] bulunan her ayet Mekkî olup savaş [emri] ile neshedilmiştir (hükmü kaldırılmıştır). İbn Atıyye şöyle demiştir: "Onun bu ayetin Mekkî olduğuna dair hükmü zayıftır; zira Yahudilerin inatlaşmaları [ve muhalefetleri] ancak Medine'de vuku bulmuştur." Derim ki: Doğru olan da budur. Buhârî ve Müslim, Üsâme b. Zeyd'den [şöyle rivayet etmiştir]: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, üzerinde Fedek dokuması bir kadife örtü bulunan bir eşeğe binmişti; Üsâme de onun arkasındaydı. Bedir Savaşı'ndan önce Benî el-Hâris b. el-Hazrec kabilesinde bulunan Sa'd b. Ubâde'yi [hastalığında] ziyarete gidiyordu. Derken Abdullah b. Übey b. Selûl'ün de içinde bulunduğu bir meclisin yanından geçtiler -bu durum, Abdullah b. Übey henüz Müslüman olmadan [Müslüman görünmeden] önceydi-. Mecliste Müslümanlar, putperest müşrikler ve Yahudilerden oluşan karışık bir topluluk vardı; Müslümanların arasında Abdullah b. Revâha da bulunuyordu. Bineğin tozu meclisi kaplayınca İbn Übey ridasıyla (cübbesiyle) burnunu örttü ve: "Üzerimize toz kaldırmayın!" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem selam verdi, sonra durup biniti üzerinden indi; onları Yüce Allah'a [imana] davet etti ve kendilerine Kur'an okudu. Abdullah b. Übey b. Selûl ona: "Ey kişi! Eğer söylediklerin hak ise, bundan daha güzeli olamaz! Fakat bunu meclislerimizde anlatıp bizi rahatsız etme. [Evine/çadırına dön], kim sana gelirse ona anlat!" dedi. Abdullah b. Revâha ise: "Hayır, ey Allah'ın Resûlü! Meclislerimize gel, biz bunu severiz!" dedi. Bunun üzerine müşrikler, Müslümanlar ve Yahudiler birbirlerine sövüşüp karşılıklı atışmaya başladılar; neredeyse birbirlerine saldıracaklardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları yatıştırıncaya kadar teskin etmeye devam etti, nihayet sakinleştiler. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bineğine binip yola devam etti ve Sa'd b. Ubâde'nin yanına vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «[Ey Sa'd!] Ebû Hubâb'ın -Abdullah b. Übey'i kastediyor- ne dediğini işitmedin mi? Şöyle şöyle söyledi» buyurdu. Sa'd dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü, anam babam sana feda olsun! Onu affet ve hoş gör. Sana Kitab'ı hak ile indirene yemin olsun ki, Allah sana indirdiği hakkı getirmiştir. Oysa bu beldenin (Medine'nin) ahalisi ona taç giydirmek ve başına hükümdarlık sarığı sarmak üzere uzlaşmışlardı. Allah sana verdiği hak ile bunu engelleyip geri çevirince o bu duruma öfkelenip haset etti. Gördüğün bu davranışı da işte bundandır." Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu affetti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı, müşrikleri ve Ehl-i Kitab'ı...
أَمَرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى، وَيَصْبِرُونَ عَلَى الْأَذَى، قَالَ اللَّهُ ﷿:" وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً "، وَقَالَ:" وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ". فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَتَأَوَّلُ فِي الْعَفْوِ عَنْهُمْ مَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِهِ حَتَّى أَذِنَ لَهُ فِيهِمْ، فَلَمَّا غَزَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَدْرًا فَقَتَلَ اللَّهُ بِهِ مَنْ قَتَلَ مِنْ صَنَادِيدِ الْكُفَّارِ وَسَادَاتِ قُرَيْشٍ، فَقَفَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابُهُ غَانِمِينَ مَنْصُورِينَ، مَعَهُمْ أُسَارَى مِنْ صَنَادِيدِ الْكُفَّارِ وَسَادَاتِ قُرَيْشٍ، قَالَ عبد الله بن أبي بن سَلُولَ وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَعَبَدَةِ الْأَوْثَانِ: هَذَا أَمْرٌ قَدْ تَوَجَّهَ، فَبَايَعُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَلَى الْإِسْلَامُ، فَأَسْلَمُوا. قَوْلُهُ تَعَالَى:" حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ" يَعْنِي قَتْلَ قُرَيْظَةَ وَجَلَاءَ بَنِي النَّضِيرِ." إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ. وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ" تَقَدَّمَ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ تَعَالَى. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ" جَاءَ فِي الْحَدِيثِ (أَنَّ الْعَبْدَ إِذَا مَاتَ قَالَ النَّاسُ مَا خَلَّفَ وَقَالَتِ الْمَلَائِكَةُ مَا قَدَّمَ). وَخَرَّجَ الْبُخَارِيُّ وَالنَّسَائِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أَيُّكُمْ مَالُ وَارِثِهِ أَحَبُّ إِلَيْهِ مِنْ مَالِهِ). قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا مِنَّا مِنْ أَحَدٍ إِلَّا مَالُهُ أَحَبُّ إِلَيْهِ مِنْ مَالِ وَارِثِهِ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَيْسَ مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا مَالُ وَارِثِهِ أَحَبُّ إِلَيْهِ مِنْ مَالِهِ. مَالُكَ مَا قَدَّمْتَ وَمَالُ وَارِثِكَ مَا أَخَّرْتَ)، لَفْظُ النَّسَائِيِّ. وَلَفْظُ الْبُخَارِيِّ: قَالَ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: (أَيُّكُمْ مَالُ وَارِثِهِ أَحَبُّ إِلَيْهِ مِنْ مَالِهِ) قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا مِنَّا أَحَدٌ إِلَّا مَالُهُ أَحَبُّ إِلَيْهِ، قَالَ: (فَإِنَّ مَالَهُ مَا قَدَّمَ وَمَالَ وَارِثِهِ مَا أَخَّرَ). وَجَاءَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ أَنَّهُ مَرَّ بِبَقِيعِ الْغَرْقَدِ فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْقُبُورِ، أَخْبَارُ مَا عِنْدَنَا أَنَّ نِسَاءَكُمْ قَدْ تَزَوَّجْنَ، وَدُورَكُمْ قَدْ سُكِنَتْ، وَأَمْوَالَكُمْ قَدْ قُسِمَتْ. فَأَجَابَهُ هَاتِفٌ: يَا ابْنَ الْخَطَّابِ أَخْبَارُ مَا عِنْدَنَا أَنَّ مَا قَدَّمْنَاهُ وَجَدْنَاهُ، وَمَا أَنْفَقْنَاهُ فَقَدْ رَبِحْنَاهُ، وَمَا خَلَّفْنَاهُ فَقَدْ خَسِرْنَاهُ. وَلَقَدْ أَحْسَنَ الْقَائِلُ:
affediyor ve eziyetlere sabrediyorlardı. Aziz ve Celil olan Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً } “Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve müşriklerden elbette birçok eziyet verici söz işiteceksiniz” ve yine: { وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ } “Kitap ehlinden birçoğu istedi” buyurmuştur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah kendilerine karşı izin verinceye kadar onlar hakkında Allah'ın kendisine emrettiği af hükmünü uyguluyordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir Savaşı'na çıkıp da Allah onun vasıtasıyla kâfirlerin ileri gelenlerinden ve Kureyş'in elebaşlarından ölecek olanları öldürünce, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı yanlarında kâfirlerin elebaşlarından ve Kureyş'in ileri gelenlerinden esirler olduğu halde ganimet kazanmış ve zafere ulaşmış olarak geri döndüler. Bunun üzerine Abdullah b. Übey b. Selûl ve beraberindeki müşriklerle putperestler: "Bu artık galebe çalmış bir iştir" dediler ve Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem İslam üzere biat edip Müslüman oldular. Yüce Allah'ın: { حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ } “Allah'ın emri gelinceye kadar” buyruğu, Kurayzaoğullarının öldürülmesi ve Nadîroğullarının sürgün edilmesidir. { إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ. وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ } “Şüphesiz Allah her şeye kadirdir. Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin” ayetleri daha önce geçmişti. Hamd Allah Teâlâ'ya aittir. Yüce Allah'ın: { وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ } “Kendiniz için önceden ne hayır hazırlarsanız, Allah katında onu bulursunuz” buyruğu hakkında hadiste şöyle gelmiştir: (Kul öldüğü zaman insanlar 'Geride ne bıraktı?' derler; melekler ise 'Önden ne gönderdi?' derler). Buhârî ve Nesâî, Abdullah'tan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (Hanginize vârisinin malı kendi malından daha sevimlidir?) buyurdu. Dediler ki: "Ey Allah'ın Resûlü, hiçbirimiz yoktur ki kendi malı vârisinin malından kendisine daha sevimli olmasın." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (İçinizden hiç kimse yoktur ki vârisinin malı kendi malından daha sevimli olmasın. Senin malın önden gönderdiğindir; vârisinin malı ise geride bıraktığındır) buyurdu; bu Nesâî'nin lafzıdır. Buhârî'nin lafzı ise şöyledir: Abdullah dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: (Hanginize vârisinin malı kendi malından daha sevimlidir?) buyurdu. Dediler ki: "Ey Allah'ın Resûlü, hiçbirimiz yoktur ki kendi malı kendisine daha sevimli olmasın." Buyurdu ki: (Şüphesiz onun malı önden gönderdiğidir, vârisinin malı ise geride bıraktığıdır). Ömer b. el-Hattâb'dan radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre o, Bakîu'l-Garkad'a uğradı ve şöyle dedi: "Selam olsun size ey kabir halkı! Bizdeki haberler şunlardır: Hanımlarınız evlendi, evlerinize yerleşildi ve mallarınız taksim edildi." Görünmeyen bir ses (hâtif) ona şöyle cevap verdi: "Ey Hattâb'ın oğlu! Bizdeki haberler de şunlardır: Önden ne gönderdiysek onu bulduk, ne infak ettiysek kâr ettik ve geride ne bıraktıysak onda hüsrana uğradık!" Ne güzel demiştir şu söyleyen:
قَدِّمْ لِنَفْسِكَ قَبْلَ مَوْتِكَ صَالِحًا ... وَاعْمَلْ فَلَيْسَ إِلَى الخلو سبيل
“Ölümünden önce kendin için salih ameller takdim et, / [Salih ameller] işle; çünkü ebedî kalmaya hiçbir yol yoktur.”
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
قَدِّمْ لِنَفْسِكَ تَوْبَةً مَرْجُوَّةً ... قَبْلَ الْمَمَاتِ وَقَبْلَ حَبْسِ الْأَلْسُنِ
“Ölüm gelip çatmadan ve diller tutulmadan önce... Kendin için kabulü umulan bir tövbe takdim et.”
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
وَلَدْتُكَ إِذْ وَلَدَتْكَ أُمُّكَ بَاكِيًا ... وَالْقَوْمُ حَوْلَكَ يَضْحَكُونَ سُرُورَا
“Annen seni doğurduğu gün sen ağlıyordun... Etrafındaki topluluk ise sevinçle gülüyordu.”
فَاعْمَلْ لِيَوْمِ تَكُونُ فِيهِ إِذَا بَكَوْا ... فِي يَوْمِ مَوْتِكَ ضَاحِكًا مَسْرُورَا
“Öyle bir gün için amel et ki, öldüğün gün onlar ağlarken... Sen gülüyor ve seviniyor olasın.”
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
سَابِقْ إِلَى الْخَيْرِ وَبَادِرْ بِهِ ... فَإِنَّمَا خَلْفَكَ مَا تَعْلَمُ
“Hayıra koş ve onu yapmakta acele et... Zira geride bıraktığın şeyi zaten bilirsin.”
وَقَدِّمِ الْخَيْرَ فَكُلُّ امْرِئٍ ... عَلَى الَّذِي قَدَّمَهُ يَقْدَمُ
“Hayırlı ameller takdim et; zira her kişi... Ancak önden gönderdiği şeyin karşısına varacaktır.”
وَأَحْسَنُ مِنْ هَذَا كُلِّهِ قول أبي العتاهية:
Bütün bunlardan daha güzeli ise Ebu'l-Atâhiye'nin şu sözüdür:
استعد بِمَالِكَ فِي حَيَاتِكَ إِنَّمَا ... يَبْقَى وَرَاءَكَ مُصْلِحٌ أَوْ مُفْسِدُ
“Hayattayken malınla hazırlığını yap; zira ardından kalan kimse... Ya ıslah edici biridir ya da ifsât edici.”
وَإِذَا تَرَكْتَ لِمُفْسِدٍ لَمْ يُبْقِهِ ... وَأَخُو الصَّلَاحِ قَلِيلُهُ يَتَزَيَّدُ
“Eğer bir ifsât ediciye bırakırsan onu tüketir bitirir... Salih kimsenin ise azıcık malı bile çoğalır gider.”
وَإِنِ اسْتَطَعْتَ فَكُنْ لِنَفْسِكَ وَارِثًا ... إِنَّ الْمُوَرِّثَ نَفْسَهُ لَمُسَدَّدُ
“Eğer gücün yeterse kendi kendinin vârisi ol... Şüphesiz nefsini kendine vâris kılan kişi dosdoğru yoldadır.”
" إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ" تقدم.
{ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir” ayeti daha önce geçmişti.
[سورة البقرة (٢): الآيات ١١١ الى ١١٢]
[Bakara Suresi (2): Ayetler 111-112]
وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاَّ مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١١١) بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (١١٢)
{ وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاَّ مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١١١) بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (١١٢) } “‘Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete giremez’ dediler. Bu onların kuruntularıdır. De ki: ‘Eğer doğru sözlü iseniz delilinizi getirin!’ (111) Hayır, kim iyilik yaparak yüzünü Allah'a teslim ederse, onun mükâfatı Rabbi katındadır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de. (112)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى " الْمَعْنَى: وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ يَهُودِيًّا. وَقَالَتْ النَّصَارَى لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ نَصْرَانِيًّا. وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ أَنْ يَكُونَ" هُوداً" بِمَعْنَى يهوديا، حذف منه الزائد، وأن يكون
Yüce Allah'ın: { وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى } “‘Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete giremez’ dediler” buyruğunun anlamı şudur: Yahudiler, ‘Yahudi olandan başkası cennete asla giremez’ dediler; Hristiyanlar da ‘Hristiyan olandan başkası cennete asla giremez’ dediler. el-Ferrâ, { هُوداً } kelimesinin, [başındaki] zâit harf hazfedilerek 'yahûdiyyen' (Yahudi) anlamında olmasını ve [aynı zamanda şöyle] olmasını caiz görmüştür:
جَمْعٌ هَائِدٌ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ سَعِيدٌ:" إِلَّا مَنْ كانَ" جَعَلَ" كَانَ" وَاحِدًا عَلَى لَفْظِ" مَنْ"، ثُمَّ قَالَ هُودًا فَجَمَعَ، لِأَنَّ مَعْنَى" مَنْ" جَمْعٍ. وَيَجُوزُ" تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ" وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي هَذَا، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ" أَصْلُ" هاتُوا" هَاتِيُوا، حُذِفَتِ الضَّمَّةُ لِثِقَلِهَا ثُمَّ حُذِفَتِ الْيَاءُ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، يُقَالُ فِي الْوَاحِدِ الْمُذَكَّرِ: هَاتِ، مِثْلَ رَامِ، وَفِي الْمُؤَنَّثِ: هَاتِي، مِثْلِ رَامِي. وَالْبُرْهَانُ: الدَّلِيلُ الَّذِي يُوقِعُ الْيَقِينَ، وَجَمْعُهُ بَرَاهِينُ، مِثْلُ قُرْبَانٍ وَقَرَابِينَ، وَسُلْطَانٍ وَسَلَاطِينَ. قَالَ الطَّبَرِيُّ: طَلَبُ الدَّلِيلِ هُنَا يَقْضِي إِثْبَاتَ النَّظَرِ وَيَرُدُّ عَلَى مَنْ يَنْفِيهِ." إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ" يَعْنِي فِي إِيمَانِكُمْ أَوْ فِي قَوْلِكُمْ تَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ، أَيْ بَيِّنُوا مَا قُلْتُمْ بِبُرْهَانٍ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى:" بَلى " رَدًّا عَلَيْهِمْ وَتَكْذِيبًا لَهُمْ، أَيْ لَيْسَ كَمَا تَقُولُونَ. وَقِيلَ: إِنَّ" بَلى " مَحْمُولَةٌ عَلَى الْمَعْنَى، كَأَنَّهُ قِيلَ أَمَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ أَحَدٌ؟ فَقِيلَ:" بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ" وَمَعْنَى" أَسْلَمَ" اسْتَسْلَمَ وَخَضَعَ. وَقِيلَ: أَخْلَصَ عَمَلَهُ. وَخَصَّ الْوَجْهَ بِالذِّكْرِ لِكَوْنِهِ أَشْرَفَ مَا يُرَى مِنَ الْإِنْسَانِ، وَلِأَنَّهُ مَوْضِعُ الْحَوَاسِّ، وَفِيهِ يَظْهَرُ الْعِزُّ وَالذُّلُّ. وَالْعَرَبُ تُخْبِرُ بِالْوَجْهِ عَنْ جُمْلَةِ الشَّيْءِ. وَيَصِحُّ أَنْ يَكُونَ الْوَجْهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْمَقْصِدَ." وَهُوَ مُحْسِنٌ" جُمْلَةٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَعَادَ الضَّمِيرُ فِي" وَجْهَهُ" و" لِلَّهِ" عَلَى لَفْظِ" مَنْ" وَكَذَلِكَ" أَجْرُهُ" وَعَادَ فِي" عَلَيْهِمْ" عَلَى الْمَعْنَى، وَكَذَلِكَ فِي" يَحْزَنُونَ" وَقَدْ تقدم.
'hâid' kelimesinin çoğulu olmasını da caiz görmüştür. el-Ahfeş Saîd şöyle demiştir: { إِلَّا مَنْ كانَ } ifadesinde { مَنْ } lafzına binaen { كَانَ } fiilini tekil kılmış, ardından { مَنْ } kelimesinin anlamı çoğul olduğu için çoğul yaparak { هُوداً } demiştir. { تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ } “Bu onların kuruntularıdır” şeklinde okunması caizdir ve bu konudaki açıklama daha önce geçmişti, hamd Allah'a aittir. Yüce Allah'ın: { قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ } “De ki: ‘Delilinizi getirin!’” buyruğundaki { هاتُوا } kelimesinin aslı 'hâtiyû'dur; zamme ağırlığından ötürü hazfedilmiş, ardından iki sakinin yan yana gelmesi sebebiyle yâ hazfedilmiştir. Müzekker tekil için 'râmi' gibi 'hâti', müennes için ise 'râmiyî' gibi 'hâtî' denir. Burhan: Kesin bilgi (yakîn) hasıl eden delildir; çoğulu 'kurbân - karâbîn' ve 'sultân - selâtîn' gibi 'berâhîn' gelir. Taberî şöyle demiştir: Burada delil istenmesi aklî istidlâli (nazar) gerektirir ve bunu reddedenlerin aleyhine delildir. { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru sözlü iseniz”, yani imanınızda yahut cennete gireceğinize dair iddianızda doğru sözlü iseniz; yani söylediğiniz şeyi bir delil ile açıklayın demektir. Sonra Yüce Allah onlara bir reddiye ve onları yalanlama sadedinde: { بَلى } “Hayır (bilakis)” buyurmuştur; yani 'söylediğiniz gibi değildir' demektir. { بَلى } edatının manaya hamledildiği de söylenmiştir; sanki "Cennete hiç kimse girmeyecek mi?" denilmiş de buna cevaben: { بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ } “Hayır, kim yüzünü Allah'a teslim ederse...” denilmiştir. { أَسْلَمَ } ifadesinin manası boyun eğdi ve teslim oldu demektir. Amelini ihlaslı kıldı manasında olduğu da söylenmiştir. Yüzün tahsis edilerek zikredilmesi, insanın görünen en şerefli uzvu olması, duyuların merkezi bulunması ve izzet ile zilletin onda ortaya çıkması sebebiyledir. Araplar yüz ile bir şeyin bütününü kastederler. Bu ayette yüzün 'maksat/yöneliş' manasında olması da sahihtir. { وَهُوَ مُحْسِنٌ } “O iyilik yapan biri olarak” cümlesi hâl konumundadır. { وَجْهَهُ } ve { لِلَّهِ } ile { أَجْرُهُ } ifadelerindeki zamirler { مَنْ } kelimesinin lafzına dönmektedir; { عَلَيْهِمْ } ve { يَحْزَنُونَ } ifadelerindeki zamirler ise manaya dönmektedir. Bu husus daha önce geçmişti.
[سورة البقرة (٢): آية ١١٣]
[Bakara Suresi (2): Ayet 113]
وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ وَقالَتِ النَّصارى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١١٣)
{ وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ وَقالَتِ النَّصارى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “Yahudiler: «Hristiyanlar [doğru] bir temel üzerinde değildirler» dediler. Hristiyanlar da: «Yahudiler [doğru] bir temel üzerinde değildirler» dediler. Oysa onlar Kitabı okuyorlar. [Kitap] bilmeyenler de tıpkı onların söyledikleri gibi söylemişti. Allah, ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında kıyamet gününde aralarında hükmünü verecektir.” (113)
مَعْنَاهُ ادَّعَى كُلُّ فَرِيقٍ مِنْهُمْ أَنَّ صَاحِبَهُ ليس على شي، وَأَنَّهُ أَحَقُّ بِرَحْمَةِ اللَّهِ مِنْهُ." وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ" يعني التوراة والإنجيل، والحملة في موضع الحال. وَالْمُرَادُ بِ" الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ" فِي قَوْلِ الْجُمْهُورِ: كُفَّارُ الْعَرَبِ، لِأَنَّهُمْ لَا كِتَابَ لَهُمْ. وَقَالَ عَطَاءٌ: الْمُرَادُ أُمَمٌ كَانَتْ قَبْلَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى. الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: الْمَعْنَى كَذَلِكَ قَالَتِ الْيَهُودُ قَبْلَ النَّصَارَى. ابْنُ عَبَّاسٍ: قَدِمَ أَهْلُ نَجْرَانَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فَأَتَتْهُمْ أَحْبَارُ يَهُودٍ، فَتَنَازَعُوا عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ، وَقَالَتْ كُلُّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ للأخرى لستم على شي، فنزلت الآية.
Bunun manası şudur: Onlardan her bir fırka, diğerinin doğru bir esas üzerinde olmadığını ve Allah'ın rahmetine ondan daha layık olduğunu iddia etti. { وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ } “Oysa onlar Kitabı okuyorlar”, yani Tevrat ve İncil'i okuyorlar; bu cümle hâl konumundadır. Cumhurun kavline göre { الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } “Bilmeyenler” ile kastedilen Arap kâfirleridir; çünkü onların kendilerine ait bir kitapları yoktu. Atâ: "Kastedilenler, Yahudi ve Hristiyanlardan önceki ümmetlerdir" demiştir. er-Rebî' b. Enes: "Mana; Yahudilerin Hristiyanlardan önce böyle söylemiş olmalarıdır" demiştir. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Necran halkı Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanına geldiğinde Yahudi hahamları da onların yanına geldi. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem huzurunda tartışmaya tutuştular ve her iki fırka diğerine 'Siz hiçbir esas üzerinde değilsiniz' dedi; bunun üzerine bu ayet nazil oldu.
[سورة البقرة (٢): آية ١١٤]
[Bakara Suresi (2): Ayet 114]
وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعى فِي خَرابِها أُولئِكَ مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلاَّ خائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (١١٤)
{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعى فِي خَرابِها أُولئِكَ مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلاَّ خائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (١١٤) } “Allah'ın mescitlerinde O'nun isminin anılmasına engel olan ve onların harap olmasına çalışan kimseden daha zalim kim olabilir? Bunların oralara ancak korka korka girmeleri gerekirdi. Onlar için dünyada bir rezillik, ahirette de büyük bir azap vardır. (114)”
فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ"" مَنْ" رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ، و" أَظْلَمُ" خبره، والمعنى لا أحد أظلم. و" أَنْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ" مَساجِدَ"، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: كَرَاهِيَةَ أَنْ يُذْكَرَ، ثُمَّ حُذِفَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: مِنْ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا، وَحَرْفُ الْخَفْضِ يُحْذَفُ مَعَ" أَنْ" لِطُولِ الْكَلَامِ. وَأَرَادَ بِالْمَسَاجِدِ هُنَا بَيْتَ الْمَقْدِسِ وَمَحَارِيبَهُ. وَقِيلَ الْكَعْبَةُ، وَجُمِعَتْ لِأَنَّهَا قِبْلَةُ الْمَسَاجِدِ أَوْ لِلتَّعْظِيمِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ سَائِرُ الْمَسَاجِدِ، وَالْوَاحِدُ مَسْجِدٌ (بِكَسْرِ الْجِيمِ)، وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَقُولُ: مَسْجَدٌ، (بِفَتْحِهَا). قَالَ الْفَرَّاءُ:" كُلُّ مَا كَانَ عَلَى فَعَلَ يَفْعُلُ، مِثْلَ دَخَلَ يَدْخُلُ، فَالْمَفْعَلُ مِنْهُ بِالْفَتْحِ اسْمًا كَانَ أَوْ مَصْدَرًا، وَلَا يَقَعُ فِيهِ الْفَرْقُ، مِثْلُ دَخَلَ يَدْخُلُ مَدْخَلًا، وَهَذَا مَدْخَلُهُ، إِلَّا أَحْرُفًا مِنَ الْأَسْمَاءِ أَلْزَمُوهَا كَسْرَ الْعَيْنِ، مِنْ ذَلِكَ: الْمَسْجِدُ وَالْمَطْلِعُ وَالْمَغْرِبُ وَالْمَشْرِقُ وَالْمَسْقِطُ وَالْمَفْرِقُ وَالْمَجْزِرُ وَالْمَسْكِنُ وَالْمَرْفِقُ (مِنْ رَفَقَ يَرْفُقُ) وَالْمَنْبِتُ وَالْمَنْسِكُ (مِنْ نَسَكَ ينسك)، فجعلوا
Bu ayette yedi mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ } buyruğundaki { مَنْ } mübteda olarak merfûdur, { أَظْلَمُ } ise onun haberidir; mana "Hiç kimse daha zalim olamaz" demektir. { أَنْ } edatı { مَساجِدَ } kelimesinden bedel olarak nasb konumundadır. Takdirin: "Anılmasını kerih görerek" şeklinde olup sonradan bunun hazfedilmiş olması da caizdir. Yine takdirin: "Orada anılmasından ötürü" şeklinde olması da caizdir; zira cer harfi sözün uzamasından ötürü { أَنْ } ile birlikte hazfedilir. Burada mescitler ile Beytülmakdis ve onun mihrapları kastedilmiştir. Kâbe olduğu da söylenmiştir; mescitlerin kıblesi olması hasebiyle yahut tazim amacıyla çoğul kılınmıştır. Bütün mescitlerin kastedildiği de söylenmiştir. Tekili cîm harfinin kesresiyle 'mescid'dir; Araplardan fetha ile 'mesced' diyenler de vardır. el-Ferrâ şöyle der: "'Dehale - yedhulü' gibi 'fe'ale - yef'ulü' vezninde olan her fiilin 'mef'al' kalıbı, ister isim ister mastar olsun fethalı gelir ve aralarında bir fark bulunmaz; 'dehale yedhulü medhalen' ve 'hâzâ medhalühû' gibi. Ancak Arapların aynü'l-fiilini kesreli okumayı zorunlu kıldıkları bazı isimler müstesnadır: Bunlar; el-mescid, el-matli', el-mağrib, el-meşrik, el-maskıt, el-mafrik, el-meczir, el-meskin, ('refeqa yerfuku' fiilinden) el-merfik, el-menbit ve ('neseke yensükü' fiilinden) el-mensik'tir. Böylece
الْكَسْرَ عَلَامَةً لِلِاسْمِ، وَرُبَّمَا فَتَحَهُ بَعْضُ الْعَرَبِ فِي الِاسْمِ". وَالْمَسْجَدُ (بِالْفَتْحِ): جَبْهَةُ الرَّجُلِ حَيْثُ يُصِيبُهُ نَدْبُ السُّجُودِ. وَالْآرَابُ: السَّبْعَةُ مَسَاجِدَ، قَالَهُ الْجَوْهَرِيُّ. الثَّانِيَةُ- وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي الْمُرَادِ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَفِيمَنْ نَزَلَتْ، فَذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي بُخْتَ نَصَّرَ، لِأَنَّهُ كَانَ أَخْرَبَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ: نَزَلَتْ فِي النَّصَارَى، وَالْمَعْنَى كَيْفَ تَدَّعُونَ أَيُّهَا النَّصَارَى أَنَّكُمْ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ! وَقَدْ خَرَّبْتُمْ بَيْتَ الْمَقْدِسِ وَمَنَعْتُمُ الْمُصَلِّينَ مِنَ الصَّلَاةِ فِيهِ. وَمَعْنَى الْآيَةِ عَلَى هَذَا: التَّعَجُّبُ مِنْ فِعْلِ النَّصَارَى بِبَيْتِ الْمَقْدِسِ مَعَ تَعْظِيمِهِمْ لَهُ، وَإِنَّمَا فَعَلُوا مَا فَعَلُوا عَدَاوَةٌ لِلْيَهُودِ. رَوَى سَعِيدٌ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: أُولَئِكَ أَعْدَاءُ اللَّهِ النَّصَارَى، حَمَلَهُمْ إِبْغَاضُ الْيَهُودِ عَلَى أَنْ أَعَانُوا بُخْتَ نَصَّرَ الْبَابِلِيَّ الْمَجُوسِيَّ عَلَى تَخْرِيبِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ. وَرُوِيَ أَنَّ هَذَا التَّخْرِيبَ بَقِيَ إِلَى زَمَنِ عُمَرَ ﵁. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي الْمُشْرِكِينَ إِذْ مَنَعُوا الْمُصَلِّينَ وَالنَّبِيَّ ﷺ، وَصَدُّوهُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ مَنْ مَنَعَ مِنْ كُلِّ مَسْجِدٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَهُوَ الصَّحِيحُ، لِأَنَّ اللَّفْظَ عَامٌّ وَرَدَ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ، فَتَخْصِيصُهَا بِبَعْضِ الْمَسَاجِدِ وَبَعْضِ الْأَشْخَاصِ ضَعِيفٌ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. الثَّالِثَةُ- خَرَابُ الْمَسَاجِدِ قَدْ يَكُونُ حَقِيقِيًّا كَتَخْرِيبِ بُخْتَ نَصَّرَ وَالنَّصَارَى بَيْتَ الْمَقْدِسِ عَلَى مَا ذُكِرَ أَنَّهُمْ غَزَوْا بَنِي إِسْرَائِيلَ مَعَ بَعْضِ مُلُوكِهِمْ- قِيلَ: اسْمُهُ نطوس بْنُ اسبيسانوس الرُّومِيُّ فِيمَا ذَكَرَ الْغَزْنَوِيُّ- فَقَتَلُوا وَسَبَوْا، وَحَرَّقُوا التَّوْرَاةَ، وَقَذَفُوا فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ الْعَذِرَةَ وَخَرَّبُوهُ. وَيَكُونُ مَجَازًا كَمَنْعِ الْمُشْرِكِينَ الْمُسْلِمِينَ حِينَ صَدُّوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَعَلَى الْجُمْلَةِ فَتَعْطِيلُ الْمَسَاجِدِ عَنِ الصَّلَاةِ وَإِظْهَارُ شَعَائِرِ الإسلام فيها خراب لها.
...ismin bir alameti olarak kesreyi [esas aldı]. Kimi Araplar ise isimde fetha da yapmışlardır." Mescad (fethalı olarak): İnsanın secde izinin isabet ettiği alnıdır. Yedi organ ise 'mesâcid'dir; bunu el-Cevherî söylemiştir. İkincisi: İnsanlar bu ayetle neyin kastedildiği ve kimin hakkında indiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Müfessirler, ayetin Buhtunnasr hakkında indiğini zikretmişlerdir; zira o, Beytülmakdis'i tahrip etmiştir. İbn Abbâs ve başkaları ise şöyle demiştir: [Ayet] Hristiyanlar hakkında inmiştir. Manası da şudur: Ey Hristiyanlar! Sizler Beytülmakdis'i harap ettiğiniz ve namaz kılanları orada namaz kılmaktan menettiğiniz halde nasıl cennet ehli olduğunuzu iddia edersiniz! Bu açıklamaya göre ayetin manası, Hristiyanların Beytülmakdis'e tazim göstermelerine rağmen ona yaptıklarına şaşılmasıdır. Onlar yaptıklarını sadece Yahudilere olan düşmanlıklarından ötürü yapmışlardır. Saîd, Katâde'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: "Onlar Allah'ın düşmanı Hristiyanlardır. Yahudilere duydukları kin ve nefret, onları Mecûsî Bâbilli Buhtunnasr'a Beytülmakdis'i tahrip etmesi için yardım etmeye sevk etmiştir." Bu tahribatın Ömer radıyallâhu anh'ın devrine kadar sürdüğü rivayet edilmiştir. Ayetin, Hudeybiye senesinde namaz kılanları ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i menedip Mescid-i Harâm'dan alıkoyduklarında müşrikler hakkında indiği de söylenmiştir. Kıyamet gününe kadar her mescitten [ibadeti] meneden kimselerin kastedildiği de söylenmiştir ki doğru olan da budur; zira lafız geneldir ve çoğul sığasıyla gelmiştir. Dolayısıyla ayeti belirli mescitlere ve belirli kimselere tahsis etmek zayıftır. Doğrusunu en iyi Yüce Allah bilir. Üçüncüsü: Mescitlerin harap edilmesi; zikredildiğine göre hükümdarlarından biriyle —el-Gaznevî'nin zikrettiğine göre adının Rûmlu İspisiyanos oğlu Netûs olduğu söylenir— İsrâiloğullarına savaş açıp katliam yapan, esir alan, Tevrat'ı yakan, Beytülmakdis'e pislik atıp orayı tahrip eden Buhtunnasr ve Hristiyanların Beytülmakdis'i tahrip etmesi gibi hakiki olabilir. Müşriklerin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Mescid-i Harâm'dan alıkoyduklarında Müslümanları engellemeleri gibi mecazi de olabilir. Özetle, mescitlerin namazdan ve İslam şiarlarının orada izhar edilmesinden atıl bırakılması, onların harap edilmesidir.
الرَّابِعَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَلِهَذَا قُلْنَا لَا يَجُوزُ منع المرأة من الحج إذا كانت ضرورة، سَوَاءٌ كَانَ لَهَا مَحْرَمٌ أَوْ لَمْ يَكُنْ، وَلَا تُمْنَعُ أَيْضًا مِنَ الصَّلَاةِ فِي الْمَسَاجِدِ مَا لَمْ يُخَفْ عَلَيْهَا الْفِتْنَةُ، وَكَذَلِكَ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (لَا تَمْنَعُوا إِمَاءَ اللَّهِ مَسَاجِدَ اللَّهِ) وَلِذَلِكَ قُلْنَا: لَا يَجُوزُ نَقْضُ الْمَسْجِدِ وَلَا بَيْعُهُ وَلَا تَعْطِيلُهُ وَإِنْ خَرِبَتِ الْمَحَلَّةُ، وَلَا يُمْنَعُ بِنَاءُ الْمَسَاجِدِ إِلَّا أَنْ يَقْصِدُوا الشِّقَاقَ وَالْخِلَافَ، بِأَنْ يَبْنُوا مَسْجِدًا إِلَى جَنْبِ مَسْجِدٍ أَوْ قُرْبِهِ، يُرِيدُونَ بِذَلِكَ تَفْرِيقَ أَهْلِ الْمَسْجِدِ الْأَوَّلِ وَخَرَابِهِ وَاخْتِلَافَ الْكَلِمَةِ، فَإِنَّ الْمَسْجِدَ الثَّانِيَ يُنْقَضُ وَيُمْنَعُ مِنْ بُنْيَانِهِ، وَلِذَلِكَ قُلْنَا: لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي الْمِصْرِ جَامِعَانِ، وَلَا لِمَسْجِدٍ وَاحِدٍ إِمَامَانِ، وَلَا يُصَلِّي فِي مَسْجِدٍ جَمَاعَتَانِ. وَسَيَأْتِي لِهَذَا كُلِّهِ مَزِيدُ بَيَانٍ فِي سُورَةِ" بَرَاءَةٌ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَفِي" النُّورِ " حُكْمُ الْمَسَاجِدِ وَبِنَائِهَا بِحَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى. وَدَلَّتِ الْآيَةُ أَيْضًا عَلَى تَعْظِيمِ أَمْرِ الصَّلَاةِ، وَأَنَّهَا لَمَّا كَانَتْ أَفْضَلَ الْأَعْمَالِ وَأَعْظَمَهَا أَجْرًا كَانَ مَنْعُهَا أَعْظَمَ إِثْمًا. الْخَامِسَةُ- كُلُّ مَوْضِعٍ يُمْكِنُ أَنْ يُعْبَدَ اللَّهُ فِيهِ وَيُسْجَدَ لَهُ يُسَمَّى مَسْجِدًا، قَالَ ﷺ: (جُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَطَهُورًا)، أَخْرَجَهُ الْأَئِمَّةُ. وَأَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ الْبُقْعَةَ إِذَا عُيِّنَتْ لِلصَّلَاةِ بِالْقَوْلِ خَرَجَتْ عَنْ جُمْلَةِ الْأَمْلَاكِ الْمُخْتَصَّةِ بِرَبِّهَا وَصَارَتْ عَامَّةً لِجَمِيعِ الْمُسْلِمِينَ، فَلَوْ بَنَى رَجُلٌ فِي دَارِهِ مَسْجِدًا وَحَجَزَهُ عَلَى النَّاسِ وَاخْتَصَّ بِهِ لِنَفْسِهِ لَبَقِيَ عَلَى مِلْكِهِ وَلَمْ يَخْرُجْ إِلَى حَدِّ الْمَسْجِدِيَّةِ، وَلَوْ أَبَاحَهُ لِلنَّاسِ كُلِّهِمْ كَانَ حُكْمُهُ حُكْمَ سَائِرِ الْمَسَاجِدِ الْعَامَّةِ، وَخَرَجَ عَنِ اخْتِصَاصِ الْأَمْلَاكِ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" أُولئِكَ مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ"" أُولئِكَ" مُبْتَدَأٌ وَمَا بَعْدَهُ خَبَرُهُ." خائِفِينَ" حَالٌ، يَعْنِي إِذَا اسْتَوْلَى عَلَيْهَا الْمُسْلِمُونَ وَحَصَلَتْ تَحْتَ سُلْطَانِهِمْ فَلَا يَتَمَكَّنُ الْكَافِرُ حِينَئِذٍ مِنْ دُخُولِهَا. فَإِنْ دَخَلُوهَا، فَعَلَى خَوْفٍ مِنْ إِخْرَاجِ الْمُسْلِمِينَ لَهُمْ، وَتَأْدِيبِهِمْ عَلَى دُخُولِهَا. وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْكَافِرَ لَيْسَ لَهُ دُخُولُ الْمَسْجِدِ بِحَالٍ، عَلَى مَا يَأْتِي فِي" بَرَاءَةٌ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَمَنْ جَعَلَ الْآيَةَ فِي النَّصَارَى رَوَى أنه مر زمان
Dördüncüsü: Âlimlerimiz şöyle demiştir: İşte bundan dolayı, ilk defa haccedecek (sarûre) olduğu takdirde kadının hacdan alıkonulmasının caiz olmadığını söyledik; ister mahremi bulunsun ister bulunmasın. Kendisi açısından fitneden korkulmadığı müddetçe camilerde namaz kılmaktan da alıkonulamaz. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « لَا تَمْنَعُوا إِمَاءَ اللَّهِ مَسَاجِدَ اللَّهِ » «Allah'ın kadın kullarını Allah'ın mescidlerinden alıkoymayın» buyurmuştur. Yine bundan dolayı şöyle dedik: Mahalle harap olsa dahi mescidin yıkılması, satılması veya işlevsiz bırakılması caiz değildir. Ayrılık ve ihtilaf çıkarma kastı taşımadıkları sürece mescit inşa edilmesine engel olunamaz; şayet bir mescidin yanına veya yakınına, ilk mescidin cemaatini bölmek, onu harap etmek ve birliği bozmak amacıyla bir mescit yaparlarsa, ikinci mescit yıkılır ve inşasına engel olunur. Bu sebeple şöyle dedik: Bir şehirde iki cuma camisinin bulunması, bir mescidin iki imamının olması ve tek bir mescitte iki cemaatin [ayrı ayrı] namaz kılması caiz değildir. Bütün bunlara dair geniş açıklama inşâallahu teâlâ Berâe (Tevbe) Suresi'nde gelecektir; mescitlerin hükmü ve inşası ise Allah Teâlâ'nın lütfuyla Nûr Suresi'nde [ele alınacaktır]. Ayet ayrıca namaz ibadetinin büyüklüğüne de delalet etmektedir; zira namaz amellerin en faziletlisi ve ecir bakımından en büyüğü olduğuna göre, ona engel olmak da günah bakımından en büyüğüdür. Beşincisi: Allah'a ibadet edilmesi ve O'na secde edilmesi mümkün olan her yere mescit adı verilir. [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: « جُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَطَهُورًا » «Yeryüzü bana mescit ve temizleyici kılındı» buyurmuştur; bunu imamlar tahric etmiştir. Ümmet, bir mekân sözlü olarak namaza tahsis edildiğinde, artık sahibine ait özel mülk olmaktan çıkıp bütün Müslümanların ortak malı hâline geldiği hususunda icmâ etmiştir. Şayet bir kimse evinde bir mescit yapsa ve insanlara kapatıp yalnızca kendine tahsis etse, bu yer onun mülkiyetinde kalmaya devam eder ve mescit hükmü kazanmaz. Şayet orayı bütün insanlara mubah kılarsa, onun hükmü diğer umumi mescitlerin hükmü gibi olur ve özel mülk kapsamından çıkar. Altıncısı: Yüce Allah'ın: { أُولئِكَ مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ } “Onların oraya ancak korkarak girmeleri gerekir” buyruğunda { أُولئِكَ } mübteda, sonrası ise onun haberidir. { خائِفِينَ } ise hâldir; yani Müslümanlar orayı ele geçirip hâkimiyetleri altına aldıklarında, kâfir artık oraya [serbestçe] girme imkânı bulamaz. Şayet girerlerse, Müslümanların kendilerini oradan çıkarıp girmelerinden dolayı cezalandırmalarından korkarak girerler. Bunda, inşâallahu teâlâ Berâe Suresi'nde geleceği üzere, kâfirin hiçbir şekilde mescide girmesinin caiz olmadığına delil vardır. Ayeti Hristiyanlar hakkında kabul edenler ise şöyle rivayet etmiştir: Bir zaman geçti ki...
بَعْدَ بِنَاءِ عُمَرَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ فِي الْإِسْلَامِ لَا يَدْخُلُهُ نَصْرَانِيٌّ إِلَّا أُوجِعَ ضَرْبًا بَعْدَ أَنْ كَانَ مُتَعَبَّدَهُمْ. وَمَنْ جَعَلَهَا فِي قُرَيْشٍ قَالَ: كَذَلِكَ نُودِيَ بِأَمْرِ النَّبِيِّ ﷺ: (أَلَا لَا يَحُجُّ بَعْدَ الْعَامِ مُشْرِكٌ، وَلَا يَطُوفُ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ). وَقِيلَ: هُوَ خَبَرٌ وَمَقْصُودُهُ الْأَمْرُ، أَيْ جَاهِدُوهُمْ وَاسْتَأْصِلُوهُمْ حَتَّى لَا يَدْخُلَ أَحَدٌ مِنْهُمُ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِلَّا خَائِفًا، كَقَوْلِهِ:" وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ " فَإِنَّهُ نَهْيٌ وَرَدَ بِلَفْظِ الْخَبَرِ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ" قِيلَ الْقَتْلُ لِلْحَرْبِيِّ، وَالْجِزْيَةُ لِلذِّمِّيِّ، عَنْ قَتَادَةَ. السُّدِّيُّ: الْخِزْيُ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا قِيَامُ الْمَهْدِيِّ، وَفَتْحُ عَمُّورِيَّةَ وَرُومِيَّةَ وَقُسْطَنْطِينِيَّةَ، وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنْ مُدُنِهِمْ، عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ فِي كِتَابِ التَّذْكِرَةِ. وَمَنْ جَعَلَهَا فِي قُرَيْشٍ جَعَلَ الْخِزْيَ عَلَيْهِمْ فِي الْفَتْحِ، وَالْعَذَابِ فِي الْآخِرَةِ لِمَنْ مَاتَ منهم كافرا.
Ayeti Kureyş hakkında kabul eden kimse ise şöyle demiştir: Nitekim Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem emriyle şöyle nida edilmiştir: (أَلَا لَا يَحُجُّ بَعْدَ الْعَامِ مُشْرِكٌ، وَلَا يَطُوفُ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ) “Dikkat edin! Bu yıldan sonra hiçbir müşrik hac yapmayacak ve Kâbe çıplak olarak tavaf edilmeyecektir.” Ayetin haber sığasında olup emir manasını taşıdığı da söylenmiştir; yani 'onlarla savaşın ve köklerini kazıyın ki onlardan hiç kimse Mescid-i Haram'a ancak korkarak girebilsin' demektir; tıpkı Yüce Allah'ın: { وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ } “Allah'ın Resûlü'nü incitmeniz sizin için helal olmaz/incitmeyin” buyruğunda olduğu gibi, zira bu da haber lafzıyla gelmiş bir nehiydir (yasaktır). Yedincisi: Yüce Allah'ın: { لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ } “Onlar için dünyada bir rezillik vardır” buyruğu hakkında Katâde'den rivayetle; bunun harbî için öldürülmek, zimmî için ise cizye vermek olduğu söylenmiştir. es-Süddî: Onlar için dünyadaki rezillik; et-Tezkire adlı kitabımızda zikrettiğimiz üzere Mehdî'nin zuhuru, Ammûriye, Rûmiye, Kostantiniyye ve onların diğer şehirlerinin fethidir demiştir. Ayeti Kureyş hakkında kabul edenler ise dünyadaki rezilliği fetih günü uğradıkları mağlubiyet, ahiretteki azabı ise onlardan kâfir olarak ölenler için kılmışlardır.
[سورة البقرة (٢): آية ١١٥]
[Bakara Suresi (2): Ayet 115]
وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ (١١٥)
{ وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ (١١٥) } “Doğu da Allah'ındır, batı da. Nereye dönerseniz dönün, Allah'ın vechi (kıblesi/rızası) oradadır. Şüphesiz Allah [lütfu] geniş olandır, her şeyi bilendir.”
فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ"" الْمَشْرِقُ" مَوْضِعُ الشُّرُوقِ." وَالْمَغْرِبُ" مَوْضِعُ الْغُرُوبِ، أَيْ هُمَا لَهُ مِلْكٌ وَمَا بَيْنَهُمَا مِنَ الْجِهَاتِ وَالْمَخْلُوقَاتِ بِالْإِيجَادِ وَالِاخْتِرَاعِ، كَمَا تَقَدَّمَ. وَخَصَّهُمَا بِالذِّكْرِ وَالْإِضَافَةِ إِلَيْهِ تَشْرِيفًا، نَحْوُ بَيْتِ اللَّهِ، وَنَاقَةِ اللَّهِ، وَلِأَنَّ سَبَبَ الْآيَةِ اقْتَضَى ذَلِكَ، عَلَى مَا يَأْتِي. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَأَيْنَما تُوَلُّوا" شَرْطٌ، وَلِذَلِكَ حُذِفَتِ النُّونُ، وَ" أَيْنَ" الْعَامِلَةُ، وَ" مَا" زَائِدَةٌ، وَالْجَوَابُ" فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ". وَقَرَأَ الْحَسَنُ" تَوَلَّوْا" بِفَتْحِ التَّاءِ وَاللَّامِ، وَالْأَصْلُ تتولوا. و" ثم" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الظَّرْفِ، وَمَعْنَاهَا الْبُعْدُ، إِلَّا أَنَّهَا مَبْنِيَّةٌ عَلَى الْفَتْحِ غَيْرُ مُعْرَبَةٍ لِأَنَّهَا مُبْهَمَةٌ، تَكُونُ بِمَنْزِلَةِ هُنَاكَ لِلْبُعْدِ، فَإِنْ أَرَدْتَ الْقُرْبَ قُلْتَ هُنَا. الثَّالِثَةُ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمَعْنَى الَّذِي نَزَلَتْ فِيهِ" فَأَيْنَما تُوَلُّوا" عَلَى خَمْسَةِ أَقْوَالٍ: فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ: نَزَلَتْ فِيمَنْ صَلَّى إِلَى غير القبلة في ليلة مظلمة، أخرجه
[Bu ayette] beş mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın { وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ } “Doğu da Allah'ındır, batı da” buyruğudur. Meşrık (الْمَشْرِقُ), güneşin doğduğu yer; mağrib (الْمَغْرِبُ) ise battığı yerdir. Yani daha önce geçtiği üzere, yaratma ve var etme bakımından bu ikisi ile ikisi arasında kalan bütün yönler ve mahlûkat O'nun mülküdür. Bu ikisini, Beytullah (Allah'ın evi) ve Nâkatullâh (Allah'ın devesi) ifadelerinde olduğu gibi şereflendirmek maksadıyla ve ileride geleceği üzere ayetin iniş sebebi bunu gerektirdiği için tahsis ederek zikretmiş ve Kendisine izafe etmiştir. İkincisi: Yüce Allah'ın { فَأَيْنَما تُوَلُّوا } “Nereye dönerseniz dönün” buyruğu şart cümlesidir; bu sebeple [fiilin sonundaki] nûn harfi düşmüştür. Âmil olan şart ismi "eyne" (أَيْنَ), "mâ" (مَا) ise zâidedir. Şartın cevabı ise { فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ } “Allah'ın vechi oradadır” ifadesidir. el-Hasan, [fiili] te ve lâm harflerinin fethasıyla "tevellev" (تَوَلَّوْا) şeklinde okumuştur; aslı ise "tetvellev"dir (تَتَوَلَّوْا). "Semme" (ثَمَّ) kelimesi zarf olarak nasb mahallindedir ve uzaklık manası ifade eder. Ancak mübhem bir isim olduğu için mu'reb değil, fetha üzere mebnîdir; uzaklık bildiren "hunâke" (هُنَاكَ) [orası/orada] kelimesi konumundadır. Şayet yakınlığı kastedecek olursan "hünâ" (هُنَا) [burası/burada] dersin. Üçüncüsü: İlim adamları, { فَأَيْنَما تُوَلُّوا } “Nereye dönerseniz dönün” ayetinin iniş sebebi konusunda beş farklı görüş belirtmişlerdir: Abdullah b. Âmir b. Rebîa: "[Bu ayet], karanlık bir gecede kıbleden başka bir yöne doğru namaz kılan kimse hakkında inmiştir" demiştir. Bunu...
التِّرْمِذِيُّ عَنْهُ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فِي سَفَرٍ فِي لَيْلَةٍ مُظْلِمَةٍ فَلَمْ نَدْرِ أَيْنَ الْقِبْلَةُ، فَصَلَّى كُلُّ رَجُلٍ مِنَّا عَلَى حِيَالِهِ، فَلَمَّا أَصْبَحْنَا ذَكَرْنَا ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ ﷺ فَنَزَلَتْ:" فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ". قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِذَاكَ، لَا نَعْرِفُهُ إِلَّا مِنْ حَدِيثِ أَشْعَثَ السَّمَّانِ، وَأَشْعَثُ بْنُ سَعِيدٍ أَبُو الرَّبِيعِ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ. وَقَدْ ذَهَبَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا، قَالُوا: إِذَا صَلَّى فِي الْغَيْمِ لِغَيْرِ الْقِبْلَةِ ثُمَّ اسْتَبَانَ لَهُ بَعْدَ ذَلِكَ أَنَّهُ صَلَّى لِغَيْرِ الْقِبْلَةِ فَإِنَّ صَلَاتَهُ جَائِزَةٌ، وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ. قُلْتُ: وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَمَالِكٍ، غَيْرَ أَنَّ مَالِكًا قَالَ: تُسْتَحَبُّ لَهُ الْإِعَادَةُ فِي الْوَقْتِ، وَلَيْسَ ذَلِكَ بِوَاجِبٍ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ قَدْ أَدَّى فَرْضَهُ عَلَى مَا أُمِرَ، وَالْكَمَالُ يُسْتَدْرَكُ فِي الْوَقْتِ، اسْتِدْلَالًا بِالسُّنَّةِ فِيمَنْ صَلَّى وَحْدَهُ ثُمَّ أَدْرَكَ تِلْكَ الصَّلَاةَ فِي وَقْتِهَا فِي جَمَاعَةٍ أَنَّهُ يُعِيدُ مَعَهُمْ، وَلَا يُعِيدُ فِي الْوَقْتِ اسْتِحْبَابًا إِلَّا مَنِ اسْتَدْبَرَ الْقِبْلَةَ أَوْ شَرَّقَ أَوْ غَرَّبَ جِدًّا مُجْتَهِدًا، وَأَمَّا مَنْ تَيَامَنَ أَوْ تَيَاسَرَ قَلِيلًا مُجْتَهِدًا فَلَا إِعَادَةَ عَلَيْهِ فِي وَقْتٍ وَلَا غَيْرِهِ. وَقَالَ الْمُغِيرَةُ وَالشَّافِعِيُّ: لَا يَجْزِيهِ، لِأَنَّ الْقِبْلَةَ شَرْطٌ مِنْ شُرُوطِ الصَّلَاةِ. وَمَا قَالَهُ مَالِكٌ أَصَحُّ، لِأَنَّ جِهَةَ الْقِبْلَةِ تُبِيحُ الضَّرُورَةُ تَرْكَهَا فِي الْمُسَايَفَةِ، وَتُبِيحُهَا أَيْضًا الرُّخْصَةُ حَالَةَ السَّفَرِ. وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: نَزَلَتْ فِي الْمُسَافِرِ يَتَنَفَّلُ حَيْثُمَا تَوَجَّهَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ. أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ عَنْهُ، قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُصَلِّي وَهُوَ مُقْبِلٌ مِنْ مَكَّةَ إِلَى الْمَدِينَةِ عَلَى رَاحِلَتِهِ حَيْثُ كَانَ وَجْهُهُ، قَالَ: وَفِيهِ نَزَلَتْ" فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ". وَلَا خِلَافَ بَيْنِ الْعُلَمَاءِ فِي جَوَازِ النَّافِلَةِ عَلَى الرَّاحِلَةِ لِهَذَا الْحَدِيثِ وَمَا كَانَ مِثْلُهُ. وَلَا يَجُوزُ لِأَحَدٍ أَنْ يَدَعَ الْقِبْلَةَ عَامِدًا بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ إِلَّا فِي شِدَّةِ الْخَوْفِ، عَلَى مَا يَأْتِي. وَاخْتَلَفَ قَوْلُ مَالِكٍ فِي الْمَرِيضِ يُصَلِّي عَلَى مَحْمَلِهِ، فَمَرَّةً قَالَ: لَا يُصَلِّي عَلَى ظَهْرِ الْبَعِيرِ فَرِيضَةً وَإِنِ اشْتَدَّ مَرَضُهُ. قَالَ سَحْنُونُ: فَإِنْ فَعَلَ أَعَادَ، حَكَاهُ الْبَاجِيُّ. وَمَرَّةً قَالَ: إِنْ كَانَ مِمَّنْ لَا يُصَلِّي بِالْأَرْضِ إِلَّا إِيمَاءً فَلْيُصَلِّ عَلَى الْبَعِيرِ بَعْدَ أَنْ يُوقَفَ لَهُ وَيَسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةَ.
et-Tirmizî, ondan ve o da babasından şöyle rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte karanlık bir gecede bir yolculuktaydık, kıblenin nerede olduğunu bilemedik. Bunun üzerine her birimiz kendi belirlediği istikamete doğru namaz kıldı. Sabah olunca bu durumu Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem anlattık, bunun üzerine: { فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ } “Nereye dönerseniz dönün, Allah'ın vechi oradadır” ayeti indi. Ebû Îsâ şöyle demiştir: Bu hadisin isnadı pek sağlam değildir; biz bunu yalnızca Eş'as es-Semmân'ın hadisinden biliyoruz. Eş'as b. Saîd Ebü'r-Rebî' ise hadis konusunda zayıf kabul edilir. İlim ehlinin çoğunluğu bu görüşe meyletmiştir; şöyle demişlerdir: Bir kimse bulutlu havada kıbleden başka bir yöne namaz kılar, ardından da kıbleden başka bir yöne kılmış olduğu ortaya çıkarsa, namazı geçerlidir. Süfyân, İbnü'l-Mübârek, Ahmed ve İshâk da bu görüştedir. Derim ki: Bu aynı zamanda Ebû Hanîfe ve Mâlik'in de görüşüdür. Ancak Mâlik şöyle demiştir: Vakit içerisindeyse [namazı] iade etmesi müstehaptır, fakat bu ona farz değildir; çünkü o emrolunduğu şekilde farzını yerine getirmiştir. Tek başına namaz kılıp da daha sonra aynı namazı vakti içinde cemaatle kılan kimsenin onlarla birlikte namazı iade edeceğine dair sünnete kıyasla, kemâl [hali] vakit içinde telafi edilir. İctihad ettiği halde kıbleye tamamen sırtını dönen ya da aşırı derecede doğuya yahut batıya yönelen kimseden başkası müstehap olarak vakit içinde iade etmez. İctihad ederek hafifçe sağa veya sola sapan kimsenin ise ne vakit içinde ne de vakit dışında iade etmesi gerekmez. el-Muğîre ve eş-Şâfiî ise: “Bu ona yetmez, çünkü kıble namazın şartlarından biridir” demişlerdir. Mâlik'in söylediği ise daha sahihtir; çünkü kılıçlaşma (şiddetli savaş) anında zaruret sebebiyle, ayrıca yolculuk halinde ruhsat olarak kıble yönünü terk etmek mubahtır. İbn Ömer şöyle demiştir: [Bu ayet], biniti kendisini hangi yöne çevirirse çevirsin nâfile namaz kılan yolcu hakkında inmiştir. Müslim bunu ondan rivayet etmiştir; İbn Ömer şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'den Medine'ye yönelmişken biniti üzerinde yüzü ne tarafa dönük olursa olsun namaz kılardı. Dedi ki: İşte: { فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ } “Nereye dönerseniz dönün, Allah'ın vechi oradadır” ayeti bunun hakkında inmiştir. Bu ve benzeri hadislerden dolayı yolcunun binek üzerinde nâfile namaz kılmasının caiz olduğu hususunda âlimler arasında hiçbir görüş ayrılığı yoktur. İleride geleceği üzere şiddetli korku hali dışında, hiç kimsenin bilerek ve kasıtlı olarak kıbleyi herhangi bir şekilde terk etmesi caiz değildir. Mâlik'in semer/mahfe içinde namaz kılan hasta hakkındaki görüşü farklılık arz etmiştir: Bir keresinde, hastalığı ne kadar şiddetli olursa olsun deve sırtında farz namaz kılamayacağını söylemiştir. Sahnûn: “Şayet kılarsa iade eder” demiştir; bunu el-Bâcî nakletmiştir. Bir keresinde ise şöyle demiştir: “Eğer yeryüzünde ancak ima ile namaz kılabilecek durumdaysa, kendisi için deve durdurulup kıbleye yöneltildikten sonra deve üzerinde namaz kılsın.”
وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِأَحَدٍ صَحِيحٍ أَنْ يُصَلِّيَ فَرِيضَةً إِلَّا بِالْأَرْضِ إِلَّا فِي الْخَوْفِ الشَّدِيدِ خَاصَّةً، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. وَاخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ فِي الْمُسَافِرِ سَفَرًا لَا تُقْصَرُ فِي مِثْلِهِ الصَّلَاةُ، فَقَالَ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ وَالثَّوْرِيُّ: لَا يُتَطَوَّعُ عَلَى الرَّاحِلَةِ إِلَّا فِي سَفَرٍ تُقْصَرُ فِي مِثْلِهِ الصَّلَاةُ، قَالُوا: لِأَنَّ الْأَسْفَارَ الَّتِي حُكِيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ كَانَ يَتَطَوَّعُ فِيهَا كَانَتْ مِمَّا تُقْصَرُ فِيهِ الصَّلَاةُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُمَا وَالْحَسَنُ بْنُ حَيٍّ وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ وَدَاوُدُ بْنُ عَلِيٍّ: يَجُوزُ التَّطَوُّعُ عَلَى الرَّاحِلَةِ خَارِجَ الْمِصْرِ فِي كُلِّ سَفَرٍ، وَسَوَاءٌ كَانَ مِمَّا تُقْصَرُ فِيهِ الصَّلَاةُ أَوْ لَا، لِأَنَّ الْآثَارَ لَيْسَ فِيهَا تَخْصِيصُ سَفَرٍ مِنْ سَفَرٍ، فَكُلُّ سَفَرٍ جَائِزٌ ذَلِكَ فِيهِ، إِلَّا أن يخص شي مِنَ الْأَسْفَارِ بِمَا يَجِبُ التَّسْلِيمُ لَهُ. وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ: يُصَلِّي فِي الْمِصْرِ عَلَى الدَّابَّةِ بِالْإِيمَاءِ، لِحَدِيثِ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّهُ صَلَّى عَلَى حِمَارٍ فِي أَزِقَّةِ الْمَدِينَةِ يُومِئُ إِيمَاءً. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: يَجُوزُ لِكُلِّ رَاكِبٍ وَمَاشٍ حَاضِرًا كَانَ أَوْ مُسَافِرًا أَنْ يَتَنَفَّلَ عَلَى دَابَّتِهِ وَرَاحِلَتِهِ وَعَلَى رِجْلَيْهِ [بِالْإِيمَاءِ]. وَحُكِيَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ أَنَّ مذهبهم جواز التنقل عَلَى الدَّابَّةِ فِي الْحَضَرِ وَالسَّفَرِ. وَقَالَ الْأَثْرَمُ: قِيلَ لِأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ الصَّلَاةُ عَلَى الدَّابَّةِ فِي الْحَضَرِ، فَقَالَ: أَمَّا فِي السَّفَرِ فَقَدْ سَمِعْتُ، وَمَا سَمِعْتُ فِي الْحَضَرِ. قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: مَنْ تَنَفَّلَ فِي مَحْمَلِهِ تَنَفَّلَ جَالِسًا، قِيَامُهُ تَرَبُّعٌ، يَرْكَعُ وَاضِعًا يَدَيْهِ عَلَى رُكْبَتَيْهِ ثُمَّ يَرْفَعُ رَأْسَهُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: نَزَلَتْ فِي النَّجَاشِيِّ، وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا مَاتَ دَعَا النَّبِيُّ ﷺ الْمُسْلِمِينَ إِلَى الصَّلَاةِ عَلَيْهِ خَارِجَ الْمَدِينَةِ، فَقَالُوا: كَيْفَ نُصَلِّي عَلَى رَجُلٍ مَاتَ؟ وَهُوَ يُصَلِّي لِغَيْرِ قِبْلَتِنَا، وَكَانَ النَّجَاشِيُّ مَلِكُ الْحَبَشَةِ- وَاسْمُهُ أَصْحَمَةُ وَهُوَ بِالْعَرَبِيَّةِ عَطِيَّةُ- يُصَلِّي إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ حَتَّى مَاتَ، وَقَدْ صُرِفَتِ الْقِبْلَةُ إِلَى الْكَعْبَةِ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ، وَنَزَلَ فِيهِ:" وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ " فَكَانَ هَذَا عُذْرًا لِلنَّجَاشِيِّ، وَكَانَتْ صَلَاةُ النَّبِيِّ ﷺ بِأَصْحَابِهِ سَنَةَ تِسْعٍ مِنَ الْهِجْرَةِ. وَقَدِ اسْتَدَلَّ بِهَذَا مَنْ أَجَازَ الصَّلَاةَ عَلَى الْغَائِبِ، وَهُوَ الشَّافِعِيُّ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَمِنْ أَغْرَبِ مَسَائِلِ الصَّلَاةِ عَلَى الْمَيِّتِ مَا قَالَ الشَّافِعِيُّ: يُصَلَّى
İleride açıklanacağı üzere, sadece şiddetli korku hali müstesna, sağlıklı bir kimsenin farz namazı yerde kılmaktan başka bir şekilde eda etmesinin caiz olmadığı hususunda icmâ etmişlerdir. Fakihler, namazın kısaltılamayacağı kadar [kısa mesafeli] yolculuk yapan kişi hakkında ihtilaf etmişlerdir: Mâlik, arkadaşları ve Sevrî şöyle demiştir: “Namazın kısaltılabileceği türden bir sefer olmadıkça binek üzerinde nâfile namaz kılınamaz.” Gerekçe olarak da: “Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem binek üzerinde nâfile kıldığına dair nakledilen seferler, namazın kısaltıldığı seferlerdendir” demişlerdir. Şâfiî, Ebû Hanîfe ve her ikisinin arkadaşları ile el-Hasan b. Hayy, Leys b. Sa'd ve Dâvûd b. Ali ise şöyle demiştir: “Şehir dışına çıkıldığında, ister namazın kısaltıldığı bir sefer olsun ister olmasın, her türlü seferde binek üzerinde nâfile namaz kılmak caizdir; çünkü rivayetlerde bir sefer diğerinden ayırt edilmemiştir. Dolayısıyla teslim olunması gereken bir delil ile seferlerden biri tahsis edilmedikçe, her seferde bu caizdir.” Ebû Yûsuf ise: “Şehir içinde de binek üzerinde ima ile namaz kılınabilir” demiştir; delili ise Yahyâ b. Saîd'in Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiği, Enes'in Medine sokaklarında bir merkep üzerinde ima ederek namaz kıldığı hadistir. Taberî de şöyle demiştir: “Gerek mukim gerek yolcu olsun, her binici ve yürüyen kimsenin biniti, bineği üzerinde ve ayakları üstünde [ima ile] nâfile kılması caizdir.” Şâfiî'nin bazı arkadaşlarından, mezheplerinin hazarda ve seferde binek üzerinde nâfile kılmanın caiz olduğu yönünde olduğu nakledilmiştir. el-Esrem şöyle demiştir: Ahmed b. Hanbel'e mukim iken binek üzerinde namaz kılmak soruldu da: “Sefere dair [rivayet] işittim ama mukimlik hali için işitmedim” dedi. İbnü'l-Kâsım şöyle demiştir: “Mahfe içinde nâfile kılan kimse oturarak kılar; kıyamı bağdaş kurmaktır; ellerini dizlerinin üzerine koyarak rükûya varır, sonra başını kaldırır.” Katâde ise şöyle demiştir: [Bu ayet] Necâşî hakkında inmiştir. Şöyle ki; o vefat ettiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Müslümanları Medine dışına onun cenaze namazını kılmaya çağırmıştı. Onlar: “Bizim kıblemizden başka bir yöne doğru namaz kılmış olan ölmüş bir adama nasıl cenaze namazı kılarız?” dediler. Habeş kralı Necâşî —ki adı Ashame'dir ve Arapçadaki karşılığı Atiyye'dir— vefat edene kadar Beytülmakdis'e doğru namaz kılmıştı; oysa kıble Kâbe'ye çevrilmişti. Bunun üzerine bu ayet ve onun hakkında: { وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ } “Kitap ehlinden öyleleri vardır ki Allah'a inanırlar” ayeti indi. Bu, Necâşî için bir mazeret oldu. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabıyla birlikte [onun cenaze namazını] kılması hicretin dokuzuncu yılındaydı. Gıyâbî cenaze namazını caiz görenler —ki o da Şâfiî'dir— bu olayı delil getirmişlerdir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Cenaze namazı meselelerinin en gariplerinden biri, Şâfiî'nin gaip olan kimse üzerine namaz kılınabileceğine dair görüşüdür. Ben Bağdat'ta