عَلَى الغائب، وقد كنت ببغداد
Gāib (uzakta bulunan meyyit) üzerine [cenaze namazı kılmaya gelince]; ben Bağdat'ta bulunmuştum...
فِي مَجْلِسِ الْإِمَامِ فَخْرِ الْإِسْلَامِ فَيَدْخُلُ عَلَيْهِ الرَّجُلُ مِنْ خُرَاسَانَ فَيَقُولُ لَهُ: كَيْفَ حَالَ فُلَانٍ؟ فَيَقُولُ لَهُ: مَاتَ، فَيَقُولُ: إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ! ثُمَّ يَقُولُ لَنَا: قُومُوا فَلْأُصَلِّ لَكُمْ، فَيَقُومُ فَيُصَلِّي عَلَيْهِ بِنَا، وَذَلِكَ بَعْدَ سِتَّةِ أَشْهُرٍ مِنَ الْمُدَّةِ، وَبَيْنَهُ وَبَيْنَ بَلَدِهِ سِتَّةُ أَشْهَرِ. وَالْأَصْلُ عِنْدَهُمْ فِي ذَلِكَ صلاة النبي ﷺ على النَّجَاشِيِّ. وَقَالَ عُلَمَاؤُنَا رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمُ: النَّبِيُّ ﷺ بِذَلِكَ مَخْصُوصٌ لِثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا- أَنَّ الْأَرْضَ دُحِيَتْ لَهُ جَنُوبًا وَشَمَالًا حَتَّى رَأَى نَعْشَ النَّجَاشِيِّ، كَمَا دُحِيَتْ لَهُ شَمَالًا وَجَنُوبًا حَتَّى رَأَى الْمَسْجِدَ الْأَقْصَى. وَقَالَ الْمُخَالِفُ: وَأَيُّ فَائِدَةٍ فِي رُؤْيَتِهِ، وَإِنَّمَا الْفَائِدَةُ فِي لُحُوقِ بَرَكَتِهِ. الثَّانِي- أَنَّ النَّجَاشِيَّ لَمْ يَكُنْ لَهُ هُنَاكَ وَلِيٌّ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ يَقُومُ بِالصَّلَاةِ عَلَيْهِ. قَالَ الْمُخَالِفُ: هَذَا مُحَالٌ عَادَةً! مَلِكٌ عَلَى دِينٍ لَا يَكُونُ لَهُ أَتْبَاعٌ، وَالتَّأْوِيلُ بِالْمُحَالِ مُحَالٌ. الثَّالِثُ- أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ إِنَّمَا أَرَادَ بِالصَّلَاةِ عَلَى النَّجَاشِيِّ إِدْخَالَ الرَّحْمَةِ عَلَيْهِ وَاسْتِئْلَافَ بَقِيَّةِ الْمُلُوكِ بَعْدَهُ إِذَا رَأَوْا الِاهْتِمَامَ بِهِ حَيًّا وَمَيِّتًا. قَالَ الْمُخَالِفُ: بَرَكَةُ الدُّعَاءِ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ وَمَنْ سِوَاهُ تَلْحَقُ الْمَيِّتَ بِاتِّفَاقٍ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالَّذِي عِنْدِي فِي صَلَاةِ النَّبِيِّ ﷺ عَلَى النَّجَاشِيِّ أَنَّهُ عَلِمَ أَنَّ النَّجَاشِيَّ وَمَنْ آمَنَ مَعَهُ لَيْسَ عِنْدَهُمْ مِنْ سُنَّةِ الصَّلَاةِ عَلَى الْمَيِّتِ أَثَرٌ، فَعُلِمَ أَنَّهُمْ سَيَدْفِنُونَهُ بِغَيْرِ صَلَاةٍ فَبَادَرَ إِلَى الصَّلَاةِ عَلَيْهِ. قُلْتُ: وَالتَّأْوِيلُ الْأَوَّلُ أَحْسَنُ، لِأَنَّهُ إِذَا رَآهُ فَمَا صَلَّى عَلَى غَائِبٍ وَإِنَّمَا صَلَّى عَلَى مَرْئِيٍّ حَاضِرٍ، وَالْغَائِبُ مَا لَا يُرَى. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. الْقَوْلُ الرَّابِعُ- قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: كَانَتِ الْيَهُودُ قَدِ اسْتَحْسَنَتْ صَلَاةَ النَّبِيِّ ﷺ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَقَالُوا: مَا اهْتَدَى إِلَّا بِنَا، فَلَمَّا حُوِّلَ إِلَى الْكَعْبَةِ قَالَتِ الْيَهُودُ: مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا، فَنَزَلَتْ:" وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ" فَوَجْهُ النَّظْمِ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ: أَنَّ الْيَهُودَ لَمَّا أَنْكَرُوا أَمْرَ الْقِبْلَةِ بَيَّنَ اللَّهِ تَعَالَى أَنَّ لَهُ أَنْ يَتَعَبَّدَ عِبَادُهُ بِمَا شَاءَ، فَإِنْ شَاءَ أَمَرَهُمْ بِالتَّوَجُّهِ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ، وَإِنْ شَاءَ أَمَرَهُمْ بِالتَّوَجُّهِ إِلَى الْكَعْبَةِ، فِعْلٌ لَا حُجَّةَ عليه، ولا يسئل عما يفعل وهم يسئلون.
İmam Fahru'l-İslâm'ın meclisinde idim. [Bu esnada] Horasan'dan bir adam onun yanına girip ona: “Falancanın hali nasıldır?” diye sorardı; o da: “Öldü” derdi. Bunun üzerine: “İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn (Biz şüphesiz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz)!” der, sonra bize: “Kalkın, size [namazı] kıldırayım” derdi. Kalkıp bize onun cenaze namazını kıldırırdı. Bu da [vefatından] altı aylık bir süre geçtikten sonra [olurdu]; onunla memleketi arasında da altı aylık mesafe vardı. Bu hususta onların dayandığı asıl delil, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Necâşî üzerine kıldığı cenaze namazıdır. Âlimlerimiz -Allah'ın rahmeti üzerlerine olsun- şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem üç yönden buna mahsustur: Birincisi: Mescid-i Aksâ'yı görünceye kadar yeryüzü onun için kuzey ve güneye doğru açılıp dürüldüğü gibi, Necâşî'nin tabutunu görünceye kadar da yeryüzü onun için güney ve kuzeye doğru açılıp dürülmüştür. Muhalif taraf ise şöyle demiştir: “Onu görmesinde ne fayda var ki! Asıl fayda, duasının bereketinin ona ulaşmasındadır.” İkincisi: Necâşî'nin orada cenaze namazını kılacak müminlerden bir velisi (yakını) yoktu. Muhalif taraf şöyle demiştir: “Bu, âdeten imkânsızdır! Bir din üzere bulunan bir hükümdarın tâbileri olmaz mı? İmkânsız olanla tevil yapmak da imkânsızdır.” Üçüncüsü: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Necâşî'ye namaz kılmakla sadece ona rahmet ulaştırmayı ve hayatta iken de vefatında da ona gösterilen bu ihtimamı gördüklerinde ardından gelecek diğer hükümdarların kalplerini [İslam'a] ısındırmayı murad etmiştir. Muhalif taraf ise şöyle demiştir: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve onun dışındakilerin duasının bereketi ittifakla ölüye ulaşır.” İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Necâşî üzerine namaz kılması hususunda bana göre olan şudur: O, Necâşî'nin ve onunla birlikte iman edenlerin yanında cenaze namazı sünnetine dair hiçbir bilginin bulunmadığını bildi. Dolayısıyla onu namazsız defnedeceklerini anladı ve üzerine namaz kılmaya girişti.” Derim ki: Birinci tevil daha güzeldir. Çünkü onu gördüğüne göre, gaip üzerine namaz kılmış değildir; aksine görülen ve hazır olan bir kimse üzerine namaz kılmıştır. Gaip ise görülmeyen şeydir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir. Dördüncü görüş: İbn Zeyd şöyle demiştir: Yahudiler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Beytü'l-Makdis'e yönelerek namaz kılmasını beğenip: “O ancak bizim sayemizde doğru yolu buldu” demişlerdi. [Kıble] Kâbe'ye çevrilince de Yahudiler: “Onları bulundukları kıbleden çeviren nedir?” dediler. Bunun üzerine: { وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ } “Doğu da Allah'ındır, batı da” [ayeti] indi. Bu görüşe göre nazmın (ifade örgüsünün) yönü şöyledir: Yahudiler kıble konusunu inkâr edince Allah Teâlâ, kullarını dilediği şeyle mükellef kılabileceğini açıkladı. Dilerse onlara Beytü'l-Makdis'e yönelmelerini emreder, dilerse Kâbe'ye yönelmelerini emreder. Bu, üzerinde hiçbir hüccet (itiraz hakkı) bulunmayan bir fiildir; O, yaptığından sorulmaz, onlar ise sorguya çekilirler.
القول الخامس- أن الآية منسوخة بقوله:" وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ " ذَكَرَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، فَكَأَنَّهُ كَانَ يُجَوِّزُ فِي الِابْتِدَاءِ أَنْ يُصَلِّيَ الْمَرْءُ كَيْفَ شَاءَ ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ. وَقَالَ قَتَادَةُ: النَّاسِخُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ" أَيْ تِلْقَاءَهُ، حَكَاهُ أَبُو عِيسَى الترمذي. وقول سادس- رُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ وَالضَّحَّاكِ أَنَّهَا مُحْكَمَةٌ، الْمَعْنَى: أَيْنَمَا كُنْتُمْ مِنْ شَرْقٍ وَغَرْبٍ فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ الَّذِي أَمَرَنَا بِاسْتِقْبَالِهِ وَهُوَ الْكَعْبَةُ. وَعَنْ مُجَاهِدٍ أَيْضًا وَابْنِ جُبَيْرٍ لَمَّا نَزَلَتْ:" ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ" قَالُوا: إِلَى أَيْنَ؟ فَنَزَلَتْ:" فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ". وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ وَالنَّخَعِيِّ: أَيْنَمَا تُوَلُّوا فِي أَسْفَارِكُمْ وَمُنْصَرِفَاتكُمْ فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ. وَقِيلَ: هِيَ مُتَّصِلَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ" الْآيَةَ، فَالْمَعْنَى أَنَّ بِلَادَ لله أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ تَسَعُكُمْ، فَلَا يَمْنَعُكُمْ تَخْرِيبُ مَنْ خَرَّبَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ نَحْوَ قِبْلَةِ اللَّهِ أَيْنَمَا كُنْتُمْ مِنْ أَرْضِهِ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ حِينَ صُدَّ النَّبِيَّ ﷺ عَنِ الْبَيْتِ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ فَاغْتَمَّ الْمُسْلِمُونَ لِذَلِكَ. فَهَذِهِ عَشَرَةُ أَقْوَالٍ. وَمَنْ جَعَلَهَا مَنْسُوخَةً فَلَا اعْتِرَاضَ عَلَيْهِ مِنْ جِهَةِ كَوْنِهَا خَبَرًا، لِأَنَّهَا مُحْتَمِلَةٌ لِمَعْنَى الْأَمْرِ. يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى" فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ": وَلُّوا وُجُوهكُمْ نَحْوَ وَجْهِ اللَّهِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ هِيَ الَّتِي تَلَا سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ ﵀ لَمَّا أَمَرَ الْحَجَّاجُ بِذَبْحِهِ إِلَى الْأَرْضِ. الرَّابِعَةُ- اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي تَأْوِيلِ الْوَجْهِ الْمُضَافِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ، فَقَالَ الْحُذَّاقُ: ذَلِكَ رَاجِعٌ إِلَى الْوُجُودِ، وَالْعِبَارَةُ عَنْهُ بِالْوَجْهِ مِنْ مَجَازِ الْكَلَامِ، إِذْ كَانَ الْوَجْهُ أَظْهَرَ الْأَعْضَاءِ فِي الشَّاهِدِ وَأَجَلَّهَا قَدْرًا. وَقَالَ ابْنُ فُوْرَكَ: قَدْ تُذْكَرُ صِفَةُ الشَّيْءِ وَالْمُرَادُ بِهَا الْمَوْصُوفُ تَوَسُّعًا، كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ: رَأَيْتُ عِلْمَ فُلَانٍ الْيَوْمَ، وَنَظَرْتُ إِلَى عِلْمِهِ، وَإِنَّمَا يُرِيدُ بِذَلِكَ رَأَيْتُ الْعَالِمَ وَنَظَرْتُ إِلَى الْعَالِمِ، كَذَلِكَ إِذَا ذُكِرَ الْوَجْهُ هُنَا، وَالْمُرَادُ مَنْ لَهُ الْوَجْهُ، أَيِ الْوُجُودُ. وَعَلَى هَذَا يُتَأَوَّلُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ " لِأَنَّ الْمُرَادَ بِهِ: لِلَّهِ الَّذِي لَهُ الْوَجْهُ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ:" إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلى " أَيِ الَّذِي له الوجه. قال ابن عباس:
Beşinci görüş: Bu ayet, { وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ } “Nerede olursanız olun, yüzlerinizi O'nun tarafına çevirin” ayeti ile nesh edilmiştir. Bunu İbn Abbâs zikretmiştir. Sanki başlangıçta kişinin dilediği yöne doğru namaz kılması caizdi de sonra bu nesh edildi. Katâde ise şöyle demiştir: Nâsih (hükmü kaldıran) ayet, Yüce Allah'ın: { فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir” yani onun cihetine [çevir] buyruğudur. Bunu Ebû Îsâ et-Tirmizî nakletmiştir. Altıncı görüş: Mücâhid ve ed-Dahhâk'tan ayetin muhkem olduğu rivayet edilmiştir. Anlamı şudur: Doğu ve batıda nerede olursanız olun, Allah'ın yönelmemizi emrettiği vech (kıble) oradadır; o da Kâbe'dir. Yine Mücâhid ve İbn Cübeyr'den [şöyle rivayet edilmiştir]: { ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Bana dua edin, size icabet edeyim” ayeti inince: “Nereye doğru [dua edelim]?” dediler. Bunun üzerine: { فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ } “Nereye dönerseniz dönün, Allah'ın vechi oradadır” ayeti indi. İbn Ömer ve en-Nehaî'den [rivayet edildiğine göre]: Yolculuklarınızda ve gidip geldiğiniz yönlerde nereye dönerseniz dönün, Allah'ın vechi oradadır. Bir diğer görüşe göre bu ayet, Yüce Allah'ın: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ } “Allah'ın mescidlerinde O'nun adının anılmasına engel olan kimseden daha zalim kim olabilir?” ayetiyle bağlantılıdır. Buna göre anlam: “Ey müminler! Allah'ın beldeleri size geniştir; Allah'ın mescidlerini tahrip eden kimsenin bu tahribi, O'nun yeryüzünün neresinde olursanız olun yüzlerinizi Allah'ın kıblesine çevirmenize engel olmasın” şeklindedir. Bir görüşe göre de Hudeybiye yılında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Beytullah'tan engellenip Müslümanlar buna kederlendiği zaman inmiştir. İşte bunlar on görüştür. Ayeti mensuh kabul eden kimseye, bu ayetin haber [cümlesi] olması cihetinden bir itiraz yöneltilemez; çünkü ayet emir anlamını taşımaya elverişlidir. { فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ } “Nereye dönerseniz dönün, Allah'ın vechi oradadır” ayetinin anlamının: “Yüzlerinizi Allah'ın vechine doğru çevirin” olması muhtemeldir. İşte Haccâc, Saîd b. Cübeyr'in radıyallâhu anh yere yatırılarak boğazlanmasını emrettiğinde Saîd'in okuduğu ayet budur. Dördüncü [Mesele]- İlim ehli, Kur'ân ve Sünnet'te Yüce Allah'a izafe edilen “vech” kelimesinin tevilinde ihtilaf etmiştir. Mütehassıs âlimler şöyle demiştir: Bu, zâtın varlığına (vücuda) racidir. Varlıktan “vech” (yüz) diye tabir edilmesi sözün mecazlarındandır; zira görünen âlemde (şâhidde) yüz, uzuvların en zahiri ve kadrince en yücesidir. İbn Fûrek şöyle demiştir: Bazen genişletme (tevessü') kabilinden bir şeyin sıfatı zikredilir ve bununla mevsuf (sıfatlanan zât) kastedilir. Nitekim bir kimsenin: “Bugün filancanın ilmini gördüm, onun ilmine baktım” deyip de bununla yalnızca “Âlimi gördüm, âlime baktım” demeyi kastetmesi gibi. İşte burada da “vech” zikredildiğinde vechin sahibi yani bizzat varlığın kendisi kastedilmektedir. Yüce Allah'ın: { إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ } “Biz sizi ancak Allah rızası (vechi) için doyuruyoruz” buyruğu da buna göre tevil edilir; çünkü bundan maksat: “Vechin sahibi olan Allah için”dir. Yine O'nun: { إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلى } “Ancak yüce Rabbinin rızasını (vechini) kazanmak için” buyruğu da böyledir; yani vechin sahibi [olan Allah için]. İbn Abbâs şöyle demiştir:
الْوَجْهُ عِبَارَةٌ عَنْهُ ﷿، كَمَا قَالَ:" وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ ". وَقَالَ بَعْضُ الْأَئِمَّةِ: تِلْكَ صِفَةٌ ثَابِتَةٌ بِالسَّمْعِ زَائِدَةٌ عَلَى مَا تُوجِبُهُ الْعُقُولُ مِنْ صِفَاتِ الْقَدِيمِ تَعَالَى. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَضَعَّفَ أَبُو الْمَعَالِي هَذَا الْقَوْلَ، وَهُوَ كَذَلِكَ ضَعِيفٌ، وَإِنَّمَا الْمُرَادُ وُجُودُهُ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْوَجْهِ هُنَا الْجِهَةُ الَّتِي وُجِّهْنَا إِلَيْهَا أَيِ الْقِبْلَةُ. وَقِيلَ: الْوَجْهُ الْقَصْدُ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:
Vech, Yüce Allah'ın zâtından bir kinayedir; nitekim O: { وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ } “Ancak celâl ve ikram sahibi Rabbinin zâtı baki kalacaktır” buyurmuştur. Bazı imamlar ise şöyle demiştir: Bu, akılların Kadîm Teâlâ'nın sıfatlarından zorunlu kıldığı şeylere ilave olarak nakille sabit olmuş bir sıfattır. İbn Atiyye şöyle demiştir: Ebü'l-Meâlî bu görüşü zayıf görmüştür; nitekim o zayıftır da. Zira murat edilen yalnızca O'nun varlığıdır. Burada vech ile yönelmemiz emredilen cihetin, yani kıblenin kastedildiği de söylenmiştir. Vechin kasıt/yöneliş olduğu da söylenmiştir; nitekim şair şöyle demiştir:
أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ ذَنْبًا لَسْتُ مُحْصِيَهُ ... رَبَّ الْعِبَادِ إِلَيْهِ الْوَجْهُ وَالْعَمَلُ
Sayamayacağım günahlar için Allah'tan bağışlanma dilerim ... Kulların Rabbi ki yöneliş de amel de yalnız O'nadır.
وَقِيلَ: الْمَعْنَى فَثَمَّ رِضَا اللَّهِ وَثَوَابُهُ، كَمَا قَالَ:" إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ" أَيْ لِرِضَائِهِ وَطَلَبِ ثَوَابِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ ﷺ: (مَنْ بَنَى مَسْجِدًا يبتغي به وجه لله بَنَى اللَّهُ لَهُ مِثْلَهُ فِي الْجَنَّةِ). وَقَوْلُهُ: (يُجَاءُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِصُحُفٍ مُخْتَمَةٍ فَتُنْصَبُ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ تَعَالَى فَيَقُولُ ﷿ لِمَلَائِكَتِهِ أَلْقُوا هَذَا وَاقْبَلُوا هَذَا فَتَقُولُ الْمَلَائِكَةُ وَعِزَّتِكَ يَا رَبَّنَا مَا رَأَيْنَا إِلَّا خَيْرًا وَهُوَ أَعْلَمُ فَيَقُولُ إِنَّ هَذَا كَانَ لِغَيْرِ وَجْهِي وَلَا أَقْبَلُ مِنَ الْعَمَلِ إِلَّا مَا ابْتُغِيَ بِهِ وَجْهِي) أَيْ خَالِصًا لِي، خَرَّجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ فَثَمَّ اللَّهُ، وَالْوَجْهُ صِلَةٌ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ:" وَهُوَ مَعَكُمْ". قَالَهُ الْكَلْبِيُّ وَالْقُتَبِيُّ، وَنَحْوُهُ قَوْلُ الْمُعْتَزِلَةِ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ" أَيْ يُوَسِّعُ عَلَى عِبَادِهِ فِي دِينِهِمْ، وَلَا يُكَلِّفُهُمْ مَا لَيْسَ فِي وُسْعِهِمْ. وَقِيلَ:" واسِعٌ" بِمَعْنَى أَنَّهُ يَسَعُ عِلْمُهُ كُلَّ شي، كَمَا قَالَ:" وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً ". وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْوَاسِعُ هُوَ الْجَوَادُ الَّذِي يَسَعُ عَطَاؤُهُ كل شي، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ ". وَقِيلَ: وَاسِعُ الْمَغْفِرَةِ أَيْ لَا يَتَعَاظَمُهُ ذَنْبٌ. وَقِيلَ: مُتَفَضِّلٌ عَلَى الْعِبَادِ وَغَنِيٌّ عَنْ أَعْمَالِهِمْ، يقال: فلان يسع ما يسئل، أَيْ لَا يَبْخَلُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ " أَيْ لِيُنْفِقِ الْغَنِيُّ مِمَّا أَعْطَاهُ اللَّهُ. وَقَدْ أَتَيْنَا عَلَيْهِ فِي الكتاب" الأسنى" والحمد لله.
Mananın: “Orada Allah'ın rızası ve sevabı vardır” şeklinde olduğu da söylenmiştir; nitekim Yüce Allah: { إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ } “Biz sizi sırf Allah rızası için doyuruyoruz” yani O'nun rızası ve sevabını talep etmek için buyurmuştur. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: (مَنْ بَنَى مَسْجِدًا يبتغي به وجه لله بَنَى اللَّهُ لَهُ مِثْلَهُ فِي الْجَنَّةِ) “Kim Allah'ın rızasını umarak bir mescit inşa ederse Allah da ona cennette benzerini inşa eder” buyruğu ile yine O'nun şu buyruğu da bu kabildendir: (يُجَاءُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِصُحُفٍ مُخْتَمَةٍ فَتُنْصَبُ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ تَعَالَى فَيَقُولُ ﷿ لِمَلَائِكَتِهِ أَلْقُوا هَذَا وَاقْبَلُوا هَذَا فَتَقُولُ الْمَلَائِكَةُ وَعِزَّتِكَ يَا رَبَّنَا مَا رَأَيْنَا إِلَّا خَيْرًا وَهُوَ أَعْلَمُ فَيَقُولُ إِنَّ هَذَا كَانَ لِغَيْرِ وَجْهِي وَلَا أَقْبَلُ مِنَ الْعَمَلِ إِلَّا مَا ابْتُغِيَ بِهِ وَجْهِي) “Kıyamet günü mühürlü sahifeler getirilir ve Allah Teâlâ'nın huzuruna konur. Yüce Allah meleklerine: 'Şunu atın, şunu kabul edin' buyurur. Melekler: 'İzzetine yemin olsun ki ey Rabbimiz, biz hayırdan başka bir şey görmedik' derler —oysa O en iyi bilendir—. Bunun üzerine [Allah] buyurur ki: 'Şüphesiz bu amel benim rızamdan başkası için yapılmıştı; ben amelden ancak sadece benim rızam gözetilerek yapılanı kabul ederim.'” Yani sırf benim için olanı [kabul ederim]. Bunu ed-Dârekutnî rivayet etmiştir. Murat edilenin: “Orada Allah vardır” olduğu, vech kelimesinin ise zâit (pekiştirme amaçlı) bir bağlaç olduğu da söylenmiştir ki bu O'nun: { وَهُوَ مَعَكُمْ } “O sizinle beraberdir” buyruğu gibidir. Bunu el-Kelbî ve el-Kutebî söylemiş olup Mûtezile'nin görüşü de bu minvaldedir. Beşincisi: Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir” buyruğudur; yani kullarına dinlerinde genişlik sağlar ve onlara güçlerinin yetmeyeceği şeyi yüklemez. “Vâsi'” (geniş) lafzının, ilminin her şeyi kuşatması anlamında olduğu da söylenmiştir; nitekim O: { وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً } “İlim bakımından her şeyi kuşatmıştır” buyurmuştur. el-Ferrâ şöyle demiştir: el-Vâsi', lütuf ve ihsanı her şeyi kuşatan cömert olandır; delili ise Yüce Allah'ın: { وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ } “Rahmetim her şeyi kuşatmıştır” buyruğudur. Mağfireti geniş olan, yani hiçbir günahın kendisine büyük gelmediği [Zât] olduğu da söylenmiştir. Kullarına lütufkâr olan ve onların amellerine muhtaç bulunmayan zengin olduğu da söylenmiştir. Nitekim “filanca kendisinden istenen her şeye yeter/genişlik gösterir” denilir; yani cimrilik etmez. Allah Teâlâ: { لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ } “Geniş imkânı olan, imkânına göre harcasın” yani zengin olan kimse Allah'ın kendisine verdiğinden harcasın buyurmuştur. Bu konuyu el-Esmâü'l-Hüsnâ'ya dair olan el-Esnâ adlı kitabımızda etraflıca ele almıştık. Allah'a hamdolsun.
[سورة البقرة (٢): آية ١١٦]
[Bakara Suresi (2): Ayet 116]
وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ (١١٦)
{ وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ } “«Allah çocuk edindi» dediler. Hâşâ, O [bundan] münezzehtir! Bilakis göklerde ve yerde olanların hepsi O'nundur; hepsi O'na boyun eğmiştir.” (116)
فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً" هَذَا إِخْبَارٌ عَنْ النَّصَارَى فِي قَوْلِهِمْ: الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ. وَقِيلَ عَنِ الْيَهُودِ فِي قَوْلِهِمْ: عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ. وَقِيلَ عَنْ كَفَرَةِ الْعَرَبِ فِي قَوْلِهِمُ: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ. وَقَدْ جَاءَ مِثْلُ هَذِهِ الْأَخْبَارِ عَنِ الْجَهَلَةِ الْكُفَّارِ فِي" مَرْيَمَ " وَ" الْأَنْبِيَاءِ ". الثَّانِيَةُ- قوله:" سُبْحانَهُ بَلْ لَهُ" الْآيَةُ. خَرَّجَ الْبُخَارِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (قَالَ اللَّهُ تَعَالَى كَذَّبَنِي ابْنُ آدَمَ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ ذَلِكَ وَشَتَمَنِي وَلَمْ يَكُنْ لَهُ ذَلِكَ فَأَمَّا تَكْذِيبُهُ إِيَّايَ فَزَعَمَ أَنِّي لَا أَقْدِرُ أَنْ أُعِيدَهُ كَمَا كَانَ وَأَمَّا شَتْمُهُ إِيَّايَ فَقَوْلُهُ لِي وَلَدٌ فَسُبْحَانِي أَنْ أَتَّخِذَ صَاحِبَةً أَوْ وَلَدًا". الثَّالِثَةُ-" سُبْحَانَ" مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ، وَمَعْنَاهُ التَّبْرِئَةُ وَالتَّنْزِيهُ وَالْمُحَاشَاةُ، مِنْ قَوْلِهِمُ: اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً، بَلْ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى وَاحِدٌ فِي ذَاتِهِ، أَحَدٌ فِي صِفَاتِهِ، لَمْ يَلِدْ فَيَحْتَاجُ إِلَى صَاحِبَةٍ،" أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ" وَلَمْ يُولَدْ فَيَكُونُ مَسْبُوقًا، جَلَّ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُ الظَّالِمُونَ وَالْجَاحِدُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا! " بَلْ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ" مَا" رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرُ فِي الْمَجْرُورِ، أَيْ كُلُّ ذَلِكَ لَهُ مِلْكٌ بِالْإِيجَادِ وَالِاخْتِرَاعِ. وَالْقَائِلُ بأنه اتخذ ولدا داخل في جملة السموات وَالْأَرْضِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ مَعْنًى سُبْحَانَ اللَّهِ: بَرَاءَةُ اللَّهِ مِنَ السُّوءِ. الرَّابِعَةُ- لَا يَكُونُ الْوَلَدُ إِلَّا مِنْ جِنْسِ الْوَالِدِ، فَكَيْفَ يَكُونُ لِلْحَقِّ سُبْحَانَهُ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا مِنْ مَخْلُوقَاتِهِ وهو لا يشبهه شي، وَقَدْ قَالَ:" إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً "، كَمَا قَالَ هُنَا:" بَلْ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ" فَالْوَلَدِيَّةُ تَقْتَضِي الْجِنْسِيَّةَ وَالْحُدُوثَ، وَالْقِدَمُ يَقْتَضِي الْوَحْدَانِيَّةَ وَالثُّبُوتَ، فَهُوَ سُبْحَانُهُ الْقَدِيمُ الْأَزَلِيُّ الْوَاحِدُ الْأَحَدُ، الْفَرْدُ الصَّمَدُ، الَّذِي لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ. ثُمَّ إِنَّ الْبُنُوَّةَ تُنَافِي الرِّقَّ وَالْعُبُودِيَّةَ- عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي سُورَةِ" مَرْيَمَ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى- فَكَيْفَ يَكُونُ وَلَدَ عَبْدًا! هَذَا مُحَالٌ، وما أدى إلى المحال محال.
Bunda beş mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً } “'Allah çocuk edindi' dediler” buyruğudur. Bu, Hristiyanların “Mesih Allah'ın oğludur” şeklindeki sözlerinden bir haberdir. Yahudilerin “Üzeyir Allah'ın oğludur” demelerinden [haberdir] de denilmiştir. Müşrik Arapların “Melekler Allah'ın kızlarıdır” demelerinden [haberdir] de denilmiştir. Bu cahil kâfirlerden nakledilen bu tür haberler Meryem ve Enbiyâ [surelerinde] de gelmiştir. İkincisi: Yüce Allah'ın: { سُبْحانَهُ بَلْ لَهُ } “Hâşâ, O bundan münezzehtir! Bilakis ... O'nundur” ayetidir. Buhârî, İbn Abbâs'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: « قَالَ اللَّهُ تَعَالَى كَذَّبَنِي ابْنُ آدَمَ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ ذَلِكَ وَشَتَمَنِي وَلَمْ يَكُنْ لَهُ ذَلِكَ فَأَمَّا تَكْذِيبُهُ إِيَّايَ فَزَعَمَ أَنِّي لَا أَقْدِرُ أَنْ أُعِيدَهُ كَمَا كَانَ وَأَمَّا شَتْمُهُ إِيَّايَ فَقَوْلُهُ لِي وَلَدٌ فَسُبْحَانِي أَنْ أَتَّخِذَ صَاحِبَةً أَوْ وَلَدًا » «Yüce Allah buyurdu ki: Âdemoğlu hakkı olmadığı halde beni yalanladı ve yine hakkı olmadığı halde bana hakaret etti. Beni yalanlamasına gelince; 'Beni ilk yarattığı gibi tekrar diriltemez' iddiasında bulunmasıdır. Bana hakaret etmesine gelince; 'O'nun çocuğu vardır' demesidir. Hâlbuki ben bir eş veya çocuk edinmekten münezzehim!» Üçüncüsü: { سُبْحَانَ } meful-i mutlak (mastar) olarak mansubdur. Manası; onların “Allah çocuk edindi” sözünden O'nu tenzih etmek, beri kılmak ve uzak tutmaktır. Bilakis O Yüce Allah, zatında bir, sıfatlarında tektir. Bir eşe muhtaç olacak şekilde doğurmamıştır: { أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ } “O'nun bir eşi olmadığı halde nasıl çocuğu olabilir? O her şeyi yaratmıştır...”. Kendisinden önce bir varlık bulunacak şekilde doğmamıştır da. Zalimlerin ve inkârcıların söylediklerinden O son derece yüce ve münezzehtir! { بَلْ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Bilakis göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur” ifadesinde { مَا } mübteda (özne) olarak merfudur; haber (yüklem) ise car-mecrurdadır ({ لَهُ }). Yani bunların tamamı yaratma ve yoktan var etme bakımından O'nun mülküdür. O'nun çocuk edindiğini söyleyen kimse de gökler ve yerdekilerin kapsamına dâhildir. Daha önce “Sübhânallâh” ifadesinin anlamının “Allah'ın her türlü kötülük ve eksiklikten beri olması” demek olduğu geçmişti. Dördüncüsü: Çocuk ancak babanın kendi cinsinden olur. Hak sübhânehu'ya hiçbir şey benzemezken, yarattıklarından birini çocuk edinmesi nasıl düşünülebilir? Nitekim O: { إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً } “Göklerde ve yerde olan herkes Rahmân'ın huzuruna ancak birer kul olarak gelecektir” buyurmuştur; tıpkı burada: { بَلْ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Bilakis göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur” buyurduğu gibi. Dolayısıyla çocuk edinmek, aynı cinsten olmayı ve sonradan yaratılmışlığı (hudûs) gerektirir; kadim olmak ise vahdaniyeti (birlik) ve sürekliliği iktiza eder. O sübhânehu; Kadîm-i Ezelî, Vâhid, Ehad, Ferd ve Samed olup, doğurmamış, doğrulmamış ve hiçbir şey O'nun dengi olmamıştır. Ayrıca çocukluk konumu, kölelik ve kulluk ile bağdaşmaz -ki bunun açıklaması inşaallah Teâlâ Meryem Suresi'nde gelecektir-. Bir evlat nasıl köle/kul olabilir! Bu imkânsızdır; imkânsıza götüren şey de imkânsızdır.
الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ" ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، وَالتَّقْدِيرُ كُلُّهُمْ، ثُمَّ حُذِفَ الْهَاءُ وَالْمِيمُ." قانِتُونَ" أَيْ مُطِيعُونَ وَخَاضِعُونَ، فَالْمَخْلُوقَاتُ كُلُّهَا تَقْنُتُ لله، أي تخضع وتطبع. وَالْجَمَادَاتُ قُنُوتُهُمْ فِي ظُهُورِ الصَّنْعَةِ عَلَيْهِمْ وَفِيهِمْ. فَالْقُنُوتُ الطَّاعَةُ، وَالْقُنُوتُ السُّكُوتُ، وَمِنْهُ قَوْلُ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ: كُنَّا نَتَكَلَّمُ فِي الصَّلَاةِ، يُكَلِّمُ الرَّجُلُ صَاحِبَهُ إِلَى جَنْبِهِ حَتَّى نَزَلَتْ:" وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ" فَأُمِرْنَا بِالسُّكُوتِ وَنُهِينَا عَنِ الْكَلَامِ. وَالْقُنُوتُ: الصَّلَاةُ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Beşincisi: Yüce Allah'ın: { كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ } “Hepsi O'na boyun eğmiştir” buyruğudur. Mübteda ve haberdir; takdiri “kulluhum” (onların hepsi) şeklindedir, ardından hâ ve mîm zamirleri hazfedilmiştir. { قانِتُونَ } yani itaat edenler ve boyun eğenlerdir; dolayısıyla yaratılmışların hepsi Allah'a kunût eder, yani O'na boyun eğer ve itaat eder. Cansız varlıkların kunûtu ise, üzerlerinde ve içlerinde [Allah'ın] yaratma sanatının açıkça görülmesidir. Kunût: İtaattir; kunût: Susmaktır. Zeyd b. Erkam'ın şu sözü de bu manadadır: “Biz namazda konuşurduk; bir adam yanındaki arkadaşıyla konuşurdu, tâ ki: { وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ } “Allah için saygıyla [ve susarak] divana durun” ayeti inene kadar. Bunun üzerine bize susmamız emredildi ve konuşmaktan nehyolunduk.” Kunût aynı zamanda namazdır; şair şöyle demiştir:
قَانِتًا لِلَّهِ يَتْلُو كُتُبَهُ ... وَعَلَى عَمْدٍ مِنَ النَّاسِ اعْتَزَلَ
Allah'a boyun eğerek O'nun kitaplarını okur ... Ve insanlardan kasıtlı olarak bir kenara çekilmiştir.
وَقَالَ السُّدِّيُّ وَغَيْرُهُ فِي قَوْلِهِ:" كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ" أَيْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. الْحَسَنُ: كُلٌّ قَائِمٌ بِالشَّهَادَةِ أَنَّهُ عَبْدُهُ. وَالْقُنُوتُ فِي اللُّغَةِ أَصْلُهُ الْقِيَامُ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ: (أَفْضَلُ الصَّلَاةِ طُولُ الْقُنُوتِ) قَالَهُ الزَّجَّاجُ. فَالْخَلْقُ قَانِتُونَ، أَيْ قَائِمُونَ بِالْعُبُودِيَّةِ إِمَّا إِقْرَارًا وَإِمَّا أَنْ يَكُونُوا عَلَى خِلَافِ ذَلِكَ، فَأَثَرُ الصَّنْعَةِ بَيِّنٌ عَلَيْهِمْ. وَقِيلَ: أَصْلُهُ الطَّاعَةُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَالْقانِتِينَ وَالْقانِتاتِ". وَسَيَأْتِي لِهَذَا مَزِيدُ بَيَانٍ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ ".
es-Süddî ve başkaları: { كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ } “Hepsi O'na boyun eğmiştir” buyruğu hakkında; “yani kıyamet gününde” demişlerdir. el-Hasan: “Hepsi O'nun kulu olduğuna şahitlik etmek üzere ayaktadır” demiştir. Zeccâc'ın belirttiğine göre kunût kelimesinin dildeki asıl anlamı kıyamdır (ayakta durmaktır). Nitekim hadiste geçen: (أَفْضَلُ الصَّلَاةِ طُولُ الْقُنُوتِ) “Namazın en faziletlisi kıyamı (kunûtu) uzun olanıdır” ifadesi de bundandır. Yaratılmışlar kânittirler; yani ister ikrar ederek olsun, ister aksi durumda bulunsunlar hepsi kulluk halindedir ve yaratılış sanatı üzerlerinde apaçıktır. Aslının itaat olduğu da söylenmiştir; nitekim Yüce Allah'ın: { وَالْقانِتِينَ وَالْقانِتاتِ } “İtaat eden erkekler ve itaat eden kadınlar” buyruğu da bu manadadır. Yüce Allah'ın: { وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ } “Allah için saygıyla divana durun” buyruğunun tefsirinde buna dair daha fazla açıklama gelecektir.
[سورة البقرة (٢): آية ١١٧]
[Bakara Suresi (2): Ayet 117]
بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (١١٧)
{ بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (١١٧) } “O, göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısıdır. Bir işin olmasını dilediğinde ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir.”
فِيهِ سِتُّ مَسَائِلَ: الاولى- قوله تعالى:" بَدِيعُ السَّماواتِ" فَعِيلٌ لِلْمُبَالَغَةِ، وَارْتَفَعَ عَلَى خَبَرِ ابْتِدَاءٍ مَحْذُوفٍ، وَاسْمُ الْفَاعِلِ مُبْدِعٌ، كَبَصِيرٍ مِنْ مُبْصِرٍ. أَبْدَعْتُ الشَّيْءَ لَا عَنْ مِثَالٍ، فَاللَّهُ ﷿ بديع السموات وَالْأَرْضِ، أَيْ مُنْشِئُهَا وَمُوجِدُهَا وَمُبْدِعُهَا وَمُخْتَرِعُهَا عَلَى غَيْرِ حَدٍّ وَلَا مِثَالٍ. وَكُلُّ مَنْ أَنْشَأَ مَا لَمْ يُسْبَقْ إِلَيْهِ قِيلَ لَهُ مُبْدِعٌ، وَمِنْهُ أَصْحَابُ الْبِدَعِ. وَسُمِّيَتِ الْبِدْعَةُ بِدْعَةً لِأَنَّ قَائِلَهَا ابْتَدَعَهَا مِنْ غَيْرِ فِعْلٍ أَوْ مَقَالِ إِمَامٍ، وَفِي الْبُخَارِيِّ (وَنِعْمَتِ الْبِدْعَةُ هَذِهِ) يَعْنِي قيام رمضان.
Bu ayette altı mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın { بَدِيعُ السَّماواتِ } “O, göklerin eşsiz yaratıcısıdır” buyruğunda geçen *bedî‘* (بَدِيع) lafzı mübalağa bildiren fa‘îl (فَعِيل) veznindedir. Hazfedilmiş bir mübtedanın haberi (yüklemi) olduğu için merfûdur; ism-i fâili ise -tıpkı *mübsır* kelimesinden gelen *basîr* gibi- *mübdi‘*dir. [Arapçada] bir şeyi önceden bir örneği olmaksızın meydana getirmek anlamında “Ebde‘tu’ş-şey’e” (أَبْدَعْتُ الشَّيْءَ) denir. Dolayısıyla aziz ve celil olan Allah, göklerin ve yerin Bedî‘idir; yani onları önceden herhangi bir sınır ve örnek olmaksızın inşa eden, var eden, benzersiz yaratan ve icat edendir. Kendisinden önce yapılmamış bir şeyi ilk defa ortaya koyan herkese “mübdi‘” denir; “bidat ehli” (ashâbü'l-bida‘) tabiri de buradan gelmektedir. Bidate bidat denmesinin sebebi ise, onu ortaya koyan kimsenin, bir önderin fiili yahut sözü olmaksızın onu sonradan ihdas etmiş olmasıdır. Buhârî'de [Hz. Ömer'in] Ramazan kıyamını (teravih namazını) kastederek söylediği « وَنِعْمَتِ الْبِدْعَةُ هَذِهِ » «Bu ne güzel bir bidattir!» ifadesi yer almaktadır.
الثَّانِيَةُ- كُلُّ بِدْعَةٍ صَدَرَتْ مِنْ مَخْلُوقٍ فَلَا يخلو أَنْ يَكُونَ لَهَا أَصْلٌ فِي الشَّرْعِ أَوَّلًا، فَإِنْ كَانَ لَهَا أَصْلٌ كَانَتْ وَاقِعَةً تَحْتَ عُمُومِ مَا نَدَبَ اللَّهُ إِلَيْهِ وَخَصَّ رَسُولَهُ عَلَيْهِ، فَهِيَ فِي حَيِّزِ الْمَدْحِ. وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مِثَالُهُ مَوْجُودًا كَنَوْعٍ مِنَ الْجُودِ وَالسَّخَاءِ وَفِعْلِ الْمَعْرُوفِ، فَهَذَا فِعْلُهُ مِنَ الْأَفْعَالِ الْمَحْمُودَةِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنِ الْفَاعِلُ قَدْ سُبِقَ إِلَيْهِ. وَيَعْضُدُ هَذَا قَوْلُ عُمَرَ ﵁: نِعْمَتِ الْبِدْعَةُ هَذِهِ، لَمَّا كَانَتْ مِنْ أَفْعَالِ الْخَيْرِ وَدَاخِلَةً فِي حَيِّزِ الْمَدْحِ، وَهِيَ وَإِنْ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ قَدْ صَلَّاهَا إِلَّا أَنَّهُ تَرَكَهَا وَلَمْ يُحَافِظْ عَلَيْهَا، وَلَا جَمَعَ النَّاسَ، عَلَيْهَا، فَمُحَافَظَةُ عُمَرَ ﵁ عَلَيْهَا، وَجَمْعُ النَّاسِ لَهَا، وَنَدْبُهُمْ إِلَيْهَا، بِدْعَةٌ لَكِنَّهَا بِدْعَةٌ مَحْمُودَةٌ مَمْدُوحَةٌ. وَإِنْ كانت في خلاف ما أمر لله بِهِ وَرَسُولُهُ فَهِيَ فِي حَيِّزِ الذَّمِّ وَالْإِنْكَارِ، قَالَ مَعْنَاهُ الْخَطَّابِيُّ وَغَيْرُهُ. قُلْتُ: وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ ﷺ فِي خُطْبَتِهِ: (وَشَرُّ الْأُمُورِ مُحْدَثَاتُهَا وَكُلُّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ) يُرِيدُ مَا لَمْ يُوَافِقْ كِتَابًا أَوْ سُنَّةً، أَوْ عَمَلَ الصَّحَابَةِ ﵃، وَقَدْ بَيَّنَ هَذَا بِقَوْلِهِ: (مَنْ سَنَّ فِي الْإِسْلَامِ سُنَّةً حَسَنَةً كَانَ لَهُ أَجْرُهَا وَأَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ بَعْدِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شي وَمَنْ سَنَّ فِي الْإِسْلَامِ سُنَّةً سَيِّئَةً كَانَ عَلَيْهِ وِزْرُهَا وَوِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ بَعْدِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شي (. وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى مَا ابْتُدِعَ مِنْ قَبِيحٍ وَحَسَنٍ، وَهُوَ أَصْلُ هَذَا الْبَابِ، وَبِاللَّهِ الْعِصْمَةُ وَالتَّوْفِيقُ، لَا رَبَّ غَيْرُهُ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ" أَيْ إِذَا أَرَادَ إِحْكَامَهُ وَإِتْقَانَهُ- كَمَا سَبَقَ فِي عِلْمِهِ- قَالَ لَهُ كُنْ. قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: قَضَاءُ الشَّيْءِ إِحْكَامُهُ وَإِمْضَاؤُهُ وَالْفَرَاغُ مِنْهُ، وَمِنْهُ سُمِّيَ الْقَاضِي، لِإِنَّهُ إِذَا حَكَمَ فَقَدْ فَرَغَ مِمَّا بَيْنَ الْخَصْمَيْنِ. وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ: قَضَى فِي اللُّغَةِ عَلَى وُجُوهِ، مَرْجِعِهَا إِلَى انْقِطَاعِ الشَّيْءِ وَتَمَامِهِ، قَالَ أَبُو ذُؤَيْبٍ:
İkincisi: Yaratılmıştan sadır olan her bir bidatin şeriatta bir aslının bulunup bulunmaması hali söz konusudur. Eğer şeriatta bir aslı varsa, Allah'ın teşvik ettiği ve Resûlü'nün üzerinde durduğu genel hükümlerin kapsamına girer; dolayısıyla övgü dairesindedir. Bir cömertlik, ihsan ve iyilik türü gibi önceden bir örneği bulunmasa bile, faili bu konuda öncülük etmiş olmasa dahi bu davranışı övülen amellerdendir. Ömer'in radıyallâhu anh [teravih hakkında]: “Bu ne güzel bir bidattir” sözü de bunu destekler. Zira bu, hayırlı amellerden olup övgü alanına dahildir. Her ne kadar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu namazı kılmış olsa da sonradan onu bırakmış, devam ettirmemiş ve insanları onun için toplamamıştı. Dolayısıyla Ömer'in radıyallâhu anh bunu devam ettirmesi, insanları bunun için toplaması ve onları buna teşvik etmesi bir bidattir, ancak övülmüş ve güzel bir bidattir. Şayet Allah ve Resûlü'nün emrettiğinin hilafına olursa, yergi ve inkâr dairesine girer. el-Hattâbî ve başkaları bunun anlamını bu şekilde açıklamışlardır. Derim ki: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hutbesindeki: (وَشَرُّ الْأُمُورِ مُحْدَثَاتُهَا وَكُلُّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ) “İşlerin en şerlisi sonradan uydurulanlardır ve her bidat dalalettir” hadisinin manası da budur. Yani Kitab'a, Sünnet'e veya sahâbenin radıyallâhu anhüm ameline uymayan şeyleri kastetmektedir. Nitekim bunu şu sözüyle açıklamıştır: (مَنْ سَنَّ فِي الْإِسْلَامِ سُنَّةً حَسَنَةً كَانَ لَهُ أَجْرُهَا وَأَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ بَعْدِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شي وَمَنْ سَنَّ فِي الْإِسْلَامِ سُنَّةً سَيِّئَةً كَانَ عَلَيْهِ وِزْرُهَا وَوِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ بَعْدِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شي) “Kim İslam'da güzel bir çığır açarsa, onun ecri ve kendisinden sonra onunla amel edenlerin ecri —onların ecirlerinden hiçbir şey eksilmeksizin— ona aittir. Kim de İslam'da kötü bir çığır açarsa, onun günahı ve kendisinden sonra onunla amel edenlerin günahı —onların günahlarından hiçbir şey eksilmeksizin— onun üzerinedir.” Bu da sonradan ihdas edilen çirkin ve güzel şeylere işarettir ve bu babın aslı budur. Koruma ve muvaffakiyet Allah'tandır; O'ndan başka Rab yoktur. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { وَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Bir işin olmasını dilediğinde ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir” buyruğudur; yani ilmindeki önceliğe uygun olarak onu sağlamlaştırmayı ve mükemmel kılmayı murat ettiğinde ona “Ol!” der. İbn Arefe şöyle demiştir: Bir şeyin kazâsı; onun sağlam kılınması, infaz edilmesi ve tamamlanmasıdır. Kadıya da bu sebeple kadı denilmiştir; çünkü hüküm verdiğinde iki hasım arasındaki davayı bitirip tamamlamış olur. el-Ezherî ise şöyle demiştir: Kazâ kelimesi dilde çeşitli anlamlara gelir, bunların tamamı bir şeyin nihayete erdirilmesine ve tamamlanmasına dayanır. Ebû Züeyb şöyle demiştir:
وَعَلَيْهِمَا مَسْرُودَتَانِ قَضَاهُمَا ... دَاوُدُ أَوْ صَنَعَ السَّوَابِغَ تُبَّعُ
İkisinin üzerinde, Dâvûd'un sağlamca dokuduğu yahut Tübba'ın genişçe imal ettiği iki zırh vardı.
وَقَالَ الشَّمَّاخُ فِي عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁:
eş-Şemmâh da Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh hakkında şöyle demiştir:
قَضَيْتَ أُمُورًا ثُمَّ غَادَرْتَ بَعْدَهَا ... بواثق في أكمامها لم تفتق
Birtakım işleri yerine getirip karara bağladın, ardından ise kılıflarında henüz yarılıp açılmamış [hurma tomurcukları gibi] nice işler bıraktın.
قَالَ عُلَمَاؤُنَا:" قَضَى" لَفْظٌ مُشْتَرَكٌ، يَكُونُ بِمَعْنَى الْخَلْقِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِي يَوْمَيْنِ " أَيْ خَلَقَهُنَّ. وَيَكُونُ بِمَعْنَى الْإِعْلَامِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ " أَيْ أَعْلَمْنَا. وَيَكُونُ بِمَعْنَى الْأَمْرِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ ". وَيَكُونُ بِمَعْنَى الْإِلْزَامِ وَإِمْضَاءِ الْأَحْكَامِ، وَمِنْهُ سُمِّيَ الْحَاكِمُ قَاضِيًا. وَيَكُونُ بِمَعْنَى تَوْفِيَةِ الْحَقِّ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَلَمَّا قَضى مُوسَى الْأَجَلَ ". وَيَكُونُ بِمَعْنَى الْإِرَادَةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ" أَيْ إذا أراد خلق شي. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ:" قَضى " مَعْنَاهُ قَدَّرَ، وَقَدْ يجئ بِمَعْنَى أَمْضَى، وَيُتَّجَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْمَعْنَيَانِ عَلَى مَذْهَبِ أَهْلِ السُّنَّةِ قَدَّرَ فِي الْأَزَلِ وَأَمْضَى فِيهِ. وَعَلَى مَذْهَبِ الْمُعْتَزِلَةِ أَمْضَى عِنْدَ الْخَلْقِ وَالْإِيجَادِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَمْراً" الْأَمْرُ وَاحِدُ الْأُمُورِ، وَلَيْسَ بِمَصْدَرِ أَمَرَ يَأْمُرُ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَالْأَمْرُ فِي الْقُرْآنِ يَتَصَرَّفُ عَلَى أَرْبَعَةَ عَشَرَ وَجْهًا: الْأَوَّلُ- الدِّينُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" حَتَّى جاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ " يَعْنِي دِينَ اللَّهِ الْإِسْلَامَ. الثَّانِي- الْقَوْلُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَإِذا جاءَ أَمْرُنا" يَعْنِي قَوْلُنَا، وَقَوْلُهُ:" فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ" يَعْنِي قَوْلَهُمْ. الثَّالِثُ- الْعَذَابُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ " يَعْنِي لَمَّا وَجَبَ الْعَذَابُ بِأَهْلِ النَّارِ. الرَّابِعُ- عِيسَى ﵇، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِذا قَضى أَمْراً " يَعْنِي عِيسَى، وَكَانَ فِي عِلْمِهِ أَنْ يَكُونَ مِنْ غَيْرِ أَبٍ. الْخَامِسُ- الْقَتْلُ بِبَدْرٍ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ " يَعْنِي الْقَتْلَ بِبَدْرٍ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا " يَعْنِي قَتْلَ كُفَّارِ مَكَّةَ. السَّادِسُ- فَتْحُ مَكَّةَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ " يَعْنِي فَتْحَ مَكَّةَ.
Âlimlerimiz şöyle demiştir: Kada (قَضَى) müşterek (eş sesli) bir lafızdır. Yaratmak anlamında kullanılır; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِي يَوْمَيْنِ } “Böylece onları iki günde yedi gök olarak yarattı” yani onları yarattı. Bildirmek anlamında kullanılır; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ } “Kitap'ta İsrailoğullarına bildirdik” yani bildirdik. Emretmek anlamında kullanılır; Yüce Allah'ın şu âyetinde olduğu gibi: { وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } “Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi emretti”. Bağlayıcı kılmak ve hükümleri infaz edip yürürlüğe koymak anlamında kullanılır; hâkime bu sebeple kādî denilmiştir. Hakkı eksiksiz ödemek/yerine getirmek anlamında kullanılır; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَلَمَّا قَضى مُوسَى الْأَجَلَ } “Musa süreyi tamamlayınca”. İrade etmek anlamında kullanılır; Yüce Allah'ın şu âyetinde olduğu gibi: { فَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Bir işi dilediğinde ona sadece 'Ol' der, o da hemen oluverir” yani bir şeyi yaratmayı irade ettiğinde [böyle der]. İbn Atiyye şöyle demiştir: Kada (قَضَى), takdir etti demektir; bazen de infaz etti/yürüttü anlamına gelir. Ehl-i Sünnet mezhebine göre bu âyette iki anlam da geçerlidir; yani ezelde takdir etti ve onda infaz etti. Mu'tezile mezhebine göre ise yaratma ve var etme anında infaz etti. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın { أَمْراً } “bir işi” ifadesidir. Emr (الْأَمْرُ), umur (işler) kelimesinin tekilidir; yoksa emere-ye'muru (emretti-emreder) fiilinin masdarı değildir. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Kur'an'da emr kelimesi on dört vecih üzere kullanılır: Birincisi: Din manasındadır; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { حَتَّى جاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ } “Nihayet hak geldi ve Allah'ın emri üstün geldi” yani Allah'ın dini olan İslam [üstün geldi]. İkincisi: Söz manasındadır; Yüce Allah'ın: { فَإِذا جاءَ أَمْرُنا } “Emrimiz geldiğinde” yani sözümüz [geldiğinde], ve { فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ } “Aralarında işlerini tartıştılar” yani sözlerini [tartıştılar] âyetleri bu kabildendir. Üçüncüsü: Azap manasındadır; Yüce Allah'ın: { لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ } “İş bitirilince” yani cehennemliklere azap vacip kılınınca âyeti bu kabildendir. Dördüncüsü: İsa aleyhisselâm manasındadır; Yüce Allah: { إِذا قَضى أَمْراً } “Bir işe hükmettiğinde” buyurmuştur; yani İsa'yı [murat ettiğinde]; zira onun babasız var olması O'nun ilminde takdir edilmişti. Beşincisi: Bedir'deki katil (öldürülme) manasındadır; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ } “Allah'ın emri geldiğinde” yani Bedir'deki öldürülme [gerçekleştiğinde]; yine Yüce Allah'ın: { لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا } “Allah, yapılması gereken bir işi yerine getirmek için” âyeti de Mekke kâfirlerinin öldürülmesini ifade eder. Altıncısı: Mekke'nin fethi manasındadır; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ } “Allah emrini getirinceye kadar bekleyedurun” yani Mekke'nin fethini [getirinceye kadar].
السابع- قتل قريظة وجلاء بني الضير، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ". الثَّامِنُ- الْقِيَامَةُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" أَتى أَمْرُ اللَّهِ". التَّاسِعُ- الْقَضَاءُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" يُدَبِّرُ الْأَمْرَ" يَعْنِي الْقَضَاءَ. الْعَاشِرُ- الْوَحْيُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَى الْأَرْضِ" يَقُولُ: يُنَزِّلُ الْوَحْيَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ، وَقَوْلُهُ:" يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ" يَعْنِي الْوَحْيَ. الْحَادِيَ عَشَرَ- أَمْرُ الْخَلْقِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ" يَعْنِي أُمُورَ الْخَلَائِقِ. الثَّانِيَ عَشَرَ- النَّصْرُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ". يَعْنُونَ النَّصْرَ،" قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ" يَعْنِي النَّصْرَ. الثَّالِثَ عَشَرَ- الذَّنْبُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَذاقَتْ وَبالَ أَمْرِها" يَعْنِي جَزَاءَ ذَنْبِهَا. الرَّابِعَ عَشَرَ- الشَّأْنُ وَالْفِعْلُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ" أَيْ فِعْلُهُ وَشَأْنُهُ، وَقَالَ:" فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ" أَيْ فِعْلِهِ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" كُنْ" قِيلَ: الْكَافُ مِنْ كَيْنُونِهِ، وَالنُّونُ مِنْ نُورِهِ، وَهِيَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ ﵇: (أَعُوَذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّاتِ مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ). وَيُرْوَى: (بِكَلِمَةِ اللَّهِ التَّامَّةِ) عَلَى الْإِفْرَادِ. فَالْجَمْعُ لِمَا كَانَتْ هَذِهِ الْكَلِمَةُ فِي الْأُمُورِ كُلِّهَا، فَإِذَا قَالَ لكل أمر كن، ولكل شي كُنْ، فَهُنَّ كَلِمَاتٌ. يَدُلُّ عَلَى هَذَا مَا رُوِيَ عَنْ أَبِي ذَرٍّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِيمَا يُحْكَى عَنِ اللَّهِ تَعَالَى: (عَطَائِي كَلَامٌ وَعَذَابِي كَلَامٌ). خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ فِي حَدِيثٍ فِيهِ طُولٌ. وَالْكَلِمَةُ عَلَى الْإِفْرَادِ بِمَعْنَى الْكَلِمَاتِ أَيْضًا، لَكِنْ لَمَّا تَفَرَّقَتِ الْكَلِمَةُ الْوَاحِدَةُ فِي الْأُمُورِ فِي الْأَوْقَاتِ صَارَتْ كَلِمَاتٍ وَمَرْجِعُهُنَّ إِلَى كَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ. وَإِنَّمَا قِيلَ" تَامَّةٌ" لِأَنَّ أَقَلَّ الْكَلَامِ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَحْرُفٍ: حَرْفٌ مُبْتَدَأٌ، وَحَرْفٌ تُحْشَى بِهِ الْكَلِمَةُ، وَحَرْفٌ يُسْكَتُ عَلَيْهِ. وَإِذَا كَانَ عَلَى حَرْفَيْنِ فَهُوَ عِنْدُهُمْ مَنْقُوصٌ، كَيَدٍ
Yedincisi: Kurayza'nın öldürülmesi ve Benî Nadîr'in sürgün edilmesidir; Yüce Allah: { فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ } “Allah emrini getirinceye kadar affedin ve hoş görün” buyurmuştur. Sekizincisi: Kıyamet manasındadır; Yüce Allah: { أَتى أَمْرُ اللَّهِ } “Allah'ın emri (kıyamet) geldi” buyurmuştur. Dokuzuncusu: Kazâ ve hüküm manasındadır; Yüce Allah: { يُدَبِّرُ الْأَمْرَ } “İşi (kazâyı) çekip çevirir” buyurmuştur. Onuncusu: Vahiy manasındadır; Yüce Allah: { يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَى الْأَرْضِ } “Gökten yere işi düzenler” buyurur; yani vahyi gökten yere indirir demektir. Yine: { يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ } “Emir (vahiy) aralarında inip durur” buyruğu da vahiy demektir. On birincisi: Yaratılmışların işi manasındadır; Yüce Allah: { أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ } “Dikkat edin, bütün işler (yaratılmışların işleri) Allah'a döner” buyurmuştur. On ikincisi: Zafer ve yardım manasındadır; Yüce Allah: { يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ } “'Bu işten (zaferden) bize bir pay var mı?' diyorlar” buyurmuştur; bununla zaferi kastederler, { قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ } “De ki: Bütün iş (zafer) Allah'ındır” buyruğu da zafer manasındadır. On üçüncüsü: Günah manasındadır; Yüce Allah: { فَذاقَتْ وَبالَ أَمْرِها } “Böylece o, işinin (günahının) vebalini tattı” buyurmuştur; yani günahının cezasını tattı. On dördüncüsü: Hal, durum ve fiil manasındadır; Yüce Allah: { وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ } “Firavun'un emri (fiili ve durumu) doğru değildi” buyurmuştur; yine: { فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ } “O'nun emrine (fiiline) aykırı davrananlar sakınsın” buyurmuştur. Beşincisi: Yüce Allah'ın: { كُنْ } “Ol!” buyruğudur. Kâf harfinin O'nun varlığından (keynûnetinden), nûn harfinin ise O'nun nurundan olduğu söylenmiştir. Peygamber'in aleyhisselâm: (أَعُوَذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّاتِ مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ) “Yarattığı şeylerin şerrinden Allah'ın tastamam kelimelerine sığınırım” hadisiyle kastedilen de budur. Tekil olarak (بِكَلِمَةِ اللَّهِ التَّامَّةِ) “Allah'ın tastamam kelimesine” şeklinde de rivayet edilmiştir. Çoğul olarak gelmesi, bu kelimenin bütün işlerde geçerli olmasındandır; O, her bir iş için 'Ol', her bir şey için 'Ol' dediğinde, bunlar kelimeler olur. Ebû Zerr'in Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem, onun da Yüce Allah'tan naklettiği şu hadis buna delildir: (عَطَائِي كَلَامٌ وَعَذَابِي كَلَامٌ) “Benim vermem de bir sözdür, azabım da bir sözdür.” Bunu et-Tirmizî uzunca bir hadiste tahric etmiştir. Tekil kelime de kelimeler manasını taşır; ancak bir tek kelime muhtelif vakitlerdeki işlere dağıldığı zaman kelimeler haline gelir, fakat asılları bir tek kelimeye dayanır. Buna “tastamam” (tâmme) denilmesinin sebebi ise, dilcilere göre en az kelimenin üç harften oluşmasıdır: Bir başlangıç harfi, bir kelimenin arasına sokulan dolgu harfi ve üzerinde durulan bir harf. İki harfli olduğunda ise onlara göre yed (el),
وَدَمٍ وَفَمٍ، وَإِنَّمَا نَقَصَ لِعِلَّةٍ. فَهِيَ مِنَ الْآدَمِيِّينَ مِنَ الْمَنْقُوصَاتِ لِأَنَّهَا عَلَى حَرْفَيْنِ، وَلِأَنَّهَا كَلِمَةٌ مَلْفُوظَةٌ بِالْأَدَوَاتِ. وَمِنْ رَبِّنَا ﵎ تَامَّةٌ، لِأَنَّهَا بِغَيْرِ الْأَدَوَاتِ، تَعَالَى عَنْ شَبَهِ الْمَخْلُوقِينَ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَيَكُونُ" قُرِئَ بِرَفْعِ النُّونِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: فَهُوَ يَكُونُ، أَوْ فَإِنَّهُ يَكُونُ. وَقَالَ غَيْرُهُ: هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى" يَقُولُ"، فَعَلَى الْأَوَّلِ كَائِنًا بَعْدَ الْأَمْرِ، وَإِنْ كَانَ مَعْدُومًا فَإِنَّهُ بِمَنْزِلَةِ الْمَوْجُودِ إِذَا هُوَ عِنْدَهُ مَعْلُومٌ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. وَعَلَى الثَّانِي كَائِنًا مَعَ الْأَمْرِ، وَاخْتَارَهُ الطَّبَرِيُّ وَقَالَ: أَمْرُهُ لِلشَّيْءِ بِ" كُنْ" لَا يَتَقَدَّمُ الْوُجُودَ وَلَا يَتَأَخَّرُ عَنْهُ، فَلَا يَكُونُ الشَّيْءُ مَأْمُورًا بِالْوُجُودِ إِلَّا وَهُوَ مَوْجُودٌ بِالْأَمْرِ، وَلَا مَوْجُودًا إِلَّا وَهُوَ مَأْمُورٌ بِالْوُجُودِ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. قَالَ: وَنَظِيرُهُ قِيَامُ النَّاسِ مِنْ قُبُورِهِمْ لَا يَتَقَدَّمُ دُعَاءَ اللَّهِ وَلَا يَتَأَخَّرُ عَنْهُ، كَمَا قَالَ" ثُمَّ إِذا دَعاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ ". وَضَعَّفَ ابْنُ عَطِيَّةَ هَذَا الْقَوْلَ وَقَالَ: هُوَ خَطَأٌ مِنْ جِهَةِ الْمَعْنَى، لِأَنَّهُ يَقْتَضِي أَنَّ الْقَوْلَ مَعَ التَّكْوِينِ وَالْوُجُودِ. وَتَلْخِيصُ الْمُعْتَقَدِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّ اللَّهَ ﷿ لَمْ يَزَلْ آمِرًا لِلْمَعْدُومَاتِ بِشَرْطِ وُجُودِهَا، قَادِرًا مَعَ تَأَخُّرِ الْمَقْدُورَاتِ، عَالِمًا مَعَ تَأَخُّرِ الْمَعْلُومَاتِ. فَكُلُّ مَا فِي الْآيَةِ يَقْتَضِي الِاسْتِقْبَالَ فَهُوَ بِحَسَبِ الْمَأْمُورَاتِ، إِذِ المحدثات تجئ بَعْدَ أَنْ لَمْ تَكُنْ. وَكُلُّ مَا يُسْنَدُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مِنْ قُدْرَةٍ وَعِلْمٍ فَهُوَ قديم لم يَزَلْ. وَالْمَعْنَى الَّذِي تَقْتَضِيهِ عِبَارَةُ" كُنْ": هُوَ قَدِيمٌ قَائِمٌ بِالذَّاتِ. وَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ الْمَاوَرْدِيُّ فَإِنْ قِيلَ: فَفِي أَيِّ حَالٍ يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ؟ أَفِي حَالِ عَدَمِهِ، أَمْ فِي حَالِ وُجُودِهِ؟ فَإِنْ كَانَ فِي حَالِ عَدَمِهِ اسْتَحَالَ أَنْ يَأْمُرَ إِلَّا مَأْمُورًا، كَمَا يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ إِلَّا مِنْ آمِرٍ، وَإِنْ كَانَ فِي حَالِ وُجُودِهِ فَتِلْكَ حَالٌ لَا يَجُوزُ أَنْ يَأْمُرَ فِيهَا بِالْوُجُودِ وَالْحُدُوثِ، لِأَنَّهُ مَوْجُودٌ حَادِثٌ؟ قِيلَ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ أَجْوِبَةٌ ثَلَاثَةٌ: أَحَدُهَا- أَنَّهُ خَبَرٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَنْ نُفُوذِ أَوَامِرِهِ فِي خَلْقِهِ الْمَوْجُودِ، كَمَا أَمَرَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنْ يَكُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ، وَلَا يَكُونُ هَذَا وَارِدًا فِي إِيجَادِ المعدومات.
...ve dem (kan) ile fem (ağız) [kelimeleri gibidir]; ancak bir illetten (morfolojik sebepten) ötürü eksilmiştir. Dolayısıyla o [kün lafzı], insanlar açısından eksiltilmiş (nâkıs) kelimelerdendir; çünkü iki harften ibarettir ve vasıtalarla (ses organlarıyla) telaffuz edilen bir kelimedir. Rabbimiz teâlâ'dan ise tamdır; çünkü vasıtasızdır. O, yaratılmışlara benzemekten yücedir. Altıncısı: Yüce Allah'ın { فَيَكُونُ } buyruğu: [Buradaki] nûn harfinin ötresiyle, isti'nâf (yeni başlangıç) üzere okunmuştur. Sîbeveyh şöyle demiştir: “[Manası] 'O halde o olur' (fe hüve yekûn) veya 'Şüphesiz o olur' (fe innehû yekûn) şeklindedir.” Başkası ise: “Bu fiil { يَقُولُ } lafzına matuftur” demiştir. Birinci görüşe göre [yaratılan şey] emirden sonra var olmaktadır; madum (yok) olsa bile, açıklaması geleceği üzere, O'nun katında malum olduğu için mevcut hükmündedir. İkinci görüşe göre ise emirle beraber var olmaktadır. Taberî bu görüşü tercih etmiş ve şöyle demiştir: “O'nun bir şeye 'Kün' (Ol) buyurması, var oluşun ne önündedir ne de gerisinde kalır. Dolayısıyla bir şey, emirle mevcut olmaksızın varlıkla emredilmiş olamaz; varlıkla emredilmeksizin de mevcut olamaz. Bunun açıklaması ileride gelecektir.” Devamla şöyle demiştir: “Bunun benzeri, insanların kabirlerinden kalkmasıdır ki, Allah'ın çağrısının ne önündedir ne de gerisinde kalır. Nitekim şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ إِذا دَعاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ } “Sonra sizi yerden bir tek davetle çağırdığı zaman, bir de bakarsınız ki siz hemen çıkıyorsunuz”.” İbn Atiyye bu görüşü zayıf bularak şöyle demiştir: “Bu mana bakımından hatalıdır; çünkü sözün tekvin (yaratma) ve var oluş ile beraber olmasını gerektirir.” Bu ayet hakkında itikadın özeti şudur: Allah azze ve celle, madumların (yokluktakilerin) var olmaları şartıyla ezelden beri emredicisidir; yaratılacak olanlar (makdûrât) sonradan gelse de Kadîr'dir, bilinecek şeyler (ma'lûmât) sonradan gelse de Âlim'dir. Dolayısıyla ayette geleceğe delalet eden her ifade, emredilenler (yaratılanlar) açısındandır; zira sonradan olan varlıklar (muhdesât), daha önce yok iken sonradan meydana gelir. Yüce Allah'a isnat edilen kudret ve ilim gibi her vasıf ise kadîmdir, ezelîdir. “Kün” (Ol) ifadesinin gerektirdiği mana da zâtıyla kaim, kadîm bir manadır. Ebu'l-Hasen el-Mâverdî şöyle demiştir: Eğer “Ona hangi haldeyken 'Ol' der de o da oluverir? Yokluk halindeyken mi, yoksa varlık halindeyken mi? Şayet yokluk halindeyken ise, emrin ancak bir emredenden sâdır olması gibi, emredilen bir muhatap olmaksızın emretmek de imkânsızdır. Eğer varlık halindeyken ise, o zaten mevcut ve hâdis (yaratılmış) olduğu için bu durumda onun var olmasını ve meydana gelmesini emretmesi caiz olmaz?” diye sorulacak olursa, bu soruya üç türlü cevap verilir: Birincisi: Bu, Yüce Allah'ın mevcut yaratıkları üzerindeki emirlerinin geçerliliğini bildirmesidir; nitekim İsrâiloğullarına aşağılık maymunlar olmalarını emretmiştir. Dolayısıyla bu, madumların (yok olanların) var edilmesine dair bir emir değildir.
الثاني- أن الله ﷿ عالم بما هُوَ كَائِنٌ قَبْلَ كَوْنِهِ، فَكَانَتِ الْأَشْيَاءُ الَّتِي لَمْ تَكُنْ وَهِيَ كَائِنَةٌ بِعِلْمِهِ قَبْلَ كَوْنِهَا مُشَابِهَةً لِلَّتِي هِيَ مَوْجُودَةٌ، فَجَازَ أَنْ يَقُولَ لَهَا: كُونِي. وَيَأْمُرُهَا بِالْخُرُوجِ مِنْ حَالِ الْعَدَمِ إِلَى حَالِ الْوُجُودِ، لِتَصَوُّرِ جَمِيعِهَا لَهُ وَلِعِلْمِهِ بِهَا فِي حَالِ الْعَدَمِ. الثَّالِثُ- أَنَّ ذَلِكَ خَبَرٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَامٌّ عَنْ جَمِيعِ مَا يُحْدِثُهُ وَيُكَوِّنُهُ إِذَا أَرَادَ خَلْقَهُ وَإِنْشَاءَهُ كَانَ، وَوُجِدَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ هُنَاكَ قَوْلٌ يَقُولُهُ، وَإِنَّمَا هُوَ قَضَاءٌ يُرِيدُهُ، فَعُبِّرَ عَنْهُ بِالْقَوْلِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ قَوْلًا، كَقَوْلِ أبي النجم:
İkincisi: Allah Azze ve Celle olacak olan şeyi olmadan önce bilir; dolayısıyla henüz var olmamış fakat O'nun ilminde var olacak olan şeyler, mevcut olan şeylere benzer. Bu sebeple onlara yokluk halindeki tasavvuru ve yokluk halindeki bilgisi sebebiyle “Olun!” demesi ve onlara yokluk halinden varlık haline çıkmalarını emretmesi caiz olmuştur. Üçüncüsü: Bu, Allah Teâlâ'nın ihdas edip var edeceği her şey hakkında genel bir haberdir; yani O bir şeyin yaratılmasını ve inşa edilmesini murat ettiği zaman, ortada söylediği bir söz bulunmaksızın o şey hemen meydana gelir ve var olur. Bu sırf O'nun murat ettiği bir hükümdür; ortada bir söz olmadığı halde söz ile ifade edilmiştir; tıpkı Ebü'n-Necm'in şu sözünde olduğu gibi:
قد قالت الأتساع لِلْبَطْنِ الْحَقِ
Kaburgalar karına: 'Yapış' dedi.
وَلَا قَوْلَ هُنَاكَ، وَإِنَّمَا أَرَادَ أَنَّ الظَّهْرَ قَدْ لَحِقَ بِالْبَطْنِ، وَكَقَوْلِ عَمْرِو بْنِ حُمَمَةَ الدُّوسِيِّ:
Oysa orada söylenmiş bir söz yoktur; şair sadece sırtın [zayıflıktan] karına yapıştığını kastetmiştir. Yine Amr b. Humeve ed-Devsî'nin şu sözünde olduğu gibi:
فَأَصْبَحَتْ مِثْلَ النَّسْرِ طَارَتْ فراخه ... إذا رام تطيارا يقل لَهُ قَعِ
O, yavruları uçup gitmiş bir kartal gibi oldu ... Uçmaya yeltendiğinde ona: 'Otur' denilir.
وَكَمَا قَالَ الْآخَرُ:
Ve diğer bir şairin dediği gibi:
قَالَتْ جَنَاحَاهُ لساقيه الحقا ... ونجيا لحمكما أن يمزقا
İki kanadı iki bacağına: 'Yetişin' dedi ... 'Ve parçalanmaktan etinizi kurtarın!'
[سورة البقرة (٢): آية ١١٨]
[Bakara Suresi (2): Ayet 118]
وَقالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينا آيَةٌ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (١١٨)
{ وَقالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينا آيَةٌ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (١١٨) } “Bilmeyenler dediler ki: 'Allah bizimle konuşsa ya veya bize bir mucize gelse ya!' Onlardan öncekiler de tıpkı onların dedikleri gibi söylemişlerdi. Kalpleri birbirine benzedi. Gerçekten de biz, kesin olarak inanan bir topluluk için ayetleri apaçık gösterdik.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَقالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُمُ الْيَهُودُ. مُجَاهِدٌ: النَّصَارَى، وَرَجَّحَهُ الطَّبَرِيُّ، لِأَنَّهُمُ الْمَذْكُورُونَ فِي الْآيَةِ أَوَّلًا. وَقَالَ الرَّبِيعُ وَالسُّدِّيُّ وقتادة: مشركو العرب. و" لَوْلا" بِمَعْنَى" هَلَّا" تَحْضِيضٌ، كَمَا قَالَ الْأَشْهَبُ بْنُ رُمَيْلَةَ:
Yüce Allah'ın: { وَقالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ } “Bilmeyenler dediler ki” buyruğudur. İbn Abbâs: “Onlar Yahudilerdir” demiştir. Mücâhid: “Hristiyanlardır” demiştir; ayette ilk olarak onlar zikredildiği için Taberî de bu görüşü tercih etmiştir. er-Rebî', es-Süddî ve Katâde ise: “Arap müşrikleridir” demişlerdir. “Levlâ” (لَوْلا) teşvik ve talep ifade eden “hellâ” (هَلَّا - ...sa ya!) manasındadır; nitekim el-Eşheb b. Rümeile şöyle demiştir:
تَعُدُّونَ عَقْرَ النِّيْبِ أَفْضَلَ مَجْدِكُمْ ... بَنِي ضَوْطَرَى لولا الكمي المقنعا
Ey ahmaklar güruhu! Baştan aşağı zırha bürünmüş yiğit bir savaşçıyı [hedef alsanız ya]! Oysa siz yaşlı develeri boğazlamayı en üstün şerefiniz sayıyorsunuz.
وَلَيْسَتْ هَذِهِ" لَوْلَا" الَّتِي تُعْطِي مَنْعَ الشَّيْءِ لِوُجُودِ غَيْرِهِ، وَالْفَرْقُ بَيْنَهُمَا عِنْدَ عُلَمَاءِ اللِّسَانِ أَنَّ" لَوْلَا" بِمَعْنَى التَّحْضِيضِ لَا يَلِيهَا إِلَّا الْفِعْلُ مُظْهَرًا أَوْ مُقَدَّرًا، وَالَّتِي لِلِامْتِنَاعِ يَلِيهَا الِابْتِدَاءُ، وَجَرَتِ الْعَادَةُ بِحَذْفِ الْخَبَرِ. وَمَعْنَى الْكَلَامِ هَلَّا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ فَنَعْلَمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَنُؤْمِنُ بِهِ، أَوْ يَأْتِينَا بِآيَةٍ تَكُونُ عَلَامَةً عَلَى نُبُوَّتِهِ. والآية: الدلالة والعلامة، وقد تقدم." الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ" الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى فِي قَوْلِ مَنْ جَعَلَ" الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ" كُفَّارَ الْعَرَبِ، أَوِ الْأُمَمَ السَّالِفَةَ فِي قَوْلِ مَنْ جَعَلَ" الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ" الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى، أَوِ الْيَهُودَ فِي قَوْلِ مَنْ جَعَلَ" الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ" النَّصَارَى." تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ" قِيلَ: فِي التَّعْنِيتِ وَالِاقْتِرَاحِ وَتَرْكِ الْإِيمَانِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ." تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ" فِي اتِّفَاقِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ." قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ" تقدم.
Bu, bir şeyin diğer bir şeyin varlığı sebebiyle engellenmesini bildiren şart edatı olan “levlâ” değildir. Dil âlimlerine göre ikisi arasındaki fark şudur: Teşvik manasındaki “levlâ”dan sonra açık veya takdirî bir fiilden başkası gelmez; imtina (engel olma) bildiren “levlâ”dan sonra ise mübteda gelir ve âdet gereği haber hazfedilir. Sözün manası şudur: “Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliği hususunda Allah bizimle konuşsa ya, biz de onun peygamber olduğunu bilip ona iman etsek; yahut peygamberliğine delalet edecek bir mucize getirse ya!” Ayet: Delil ve alamet demektir; açıklaması daha önce geçmişti. “Kendilerinden öncekiler” ifadesi; “bilmeyenler”i Arap kâfirleri kabul eden görüşe göre Yahudiler ve Hristiyanlardır; “bilmeyenler”i Yahudiler ve Hristiyanlar kabul eden görüşe göre geçmiş ümmetlerdir; “bilmeyenler”i Hristiyanlar kabul eden görüşe göre ise Yahudilerdir. { تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ } “Kalpleri birbirine benzedi” buyruğu hakkında; inatçılıkta, aşırı tekliflerde bulunmakta ve imanı terk etmekte [benzeştiği] söylenmiştir. el-Ferrâ: “Küfür üzerindeki ittifaklarında kalpleri birbirine benzedi” demiştir. { قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ } “Gerçekten de biz, kesin olarak inanan bir topluluk için ayetleri apaçık gösterdik” buyruğunun açıklaması daha önce geçmişti.
[سورة البقرة (٢): آية ١١٩]
[Bakara Suresi (2): Ayet 119]
إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً وَلا تُسْئَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ (١١٩)
{ إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً وَلا تُسْئَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ (١١٩) } “Şüphesiz biz seni hak ile bir müjdeleyici ve bir uyarıcı olarak gönderdik. Sen cehennemliklerden sorumlu tutulacak değilsin.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً"" بَشِيراً" نُصِبَ عَلَى الْحَالِ،" وَنَذِيراً" عُطِفَ عَلَيْهِ، وقد تقدم معناهما." وَلا تُسْئَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ" قَالَ مُقَاتِلٌ: إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (لَوْ أَنْزَلَ اللَّهُ بَأْسَهُ بِالْيَهُودِ لَآمَنُوا)، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلا تُسْئَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ" بِرَفْعٍ تُسْأَلُ، وَهِيَ قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ، وَيَكُونُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ بِعَطْفِهِ عَلَى" بَشِيراً وَنَذِيراً". وَالْمَعْنَى إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ بَشِيرًا وَنَذِيرًا غَيْرَ مَسْئُولٍ. وَقَالَ سَعِيدٌ الْأَخْفَشُ: وَلَا تَسْأَلُ (بِفَتْحِ التَّاءِ وَضَمِّ اللَّامِ)، وَيَكُونُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ عَطْفًا عَلَى" بَشِيراً وَنَذِيراً". وَالْمَعْنَى: إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ بَشِيرًا وَنَذِيرًا غَيْرَ سَائِلٍ عَنْهُمْ، لِأَنَّ عِلْمَ اللَّهِ بِكُفْرِهِمْ بَعْدَ إِنْذَارِهِمْ يُغْنِي عَنْ سُؤَالِهِ عَنْهُمْ. هَذَا مَعْنَى غَيْرِ سَائِلٍ. وَمَعْنَى غَيْرِ مَسْئُولٍ لَا يَكُونُ مُؤَاخَذًا بِكُفْرِ مَنْ كَفَرَ بَعْدَ التَّبْشِيرِ وَالْإِنْذَارِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ ذَاتَ يَوْمٍ: (لَيْتَ شِعْرِي مَا فَعَلَ أَبَوَايَ). فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَهَذَا عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ" وَلَا تَسْأَلْ" جَزْمًا عَلَى النَّهْيِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ نافع وحده، وفية وجهان:
Yüce Allah’ın: { إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً } “Şüphesiz biz seni hak ile bir müjdeleyici olarak gönderdik” buyruğunda geçen { بَشِيراً } lafzı hâl olarak mansûbtur. { وَنَذِيراً } lafzı da ona atfedilmiştir. İkisinin anlamı daha önce geçmişti. { وَلا تُسْئَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ } “Sen cehennemliklerden sorumlu tutulacak değilsin” buyruğu hakkında Mukâtil şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « لَوْ أَنْزَلَ اللَّهُ بَأْسَهُ بِالْيَهُودِ لَآمَنُوا » «Eğer Allah azabını Yahudilere indirseydi kesinlikle iman ederlerdi» buyurmuş, bunun üzerine Yüce Allah: { وَلا تُسْئَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ } ayetini indirmiştir. Buradaki { تُسْأَلُ } kelimesi merfû [ötreli] okunur ki bu, cumhurun kıraatidir. { بَشِيراً وَنَذِيراً } lafızlarına atfedilerek hâl konumunda olur. Manası ise şöyledir: “Şüphesiz biz seni hak ile bir müjdeleyici, bir uyarıcı ve [onlardan] sorumlu tutulmayan [biri] olarak gönderdik.” Saîd el-Ahfeş ise şöyle demiştir: Ayet { وَلَا تَسْأَلُ } şeklinde (te harfinin fethası ve lâm harfinin dammesiyle) okunur ve { بَشِيراً وَنَذِيراً } lafızlarına atıfla hâl konumunda olur. Bunun manası da şudur: “Şüphesiz biz seni hak ile bir müjdeleyici, bir uyarıcı ve onlar hakkında soru sormayan [biri] olarak gönderdik.” Zira Allah’ın, uyarılmalarının ardından inkâr ettiklerini bilmesi, [Peygamber'in] onlar hakkında soru sormasına ihtiyaç bırakmaz. “Soru sormayan” ifadesinin manası budur. “Sorumlu tutulmayan” ifadesinin manası ise; müjdeleme ve uyarmanın ardından inkâr eden kimsenin küfründen ötürü hesaba çekilmeyecek olmasıdır. İbn Abbâs ve Muhammed b. Kâ‘b şöyle demişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün: « لَيْتَ شِعْرِي مَا فَعَلَ أَبَوَايَ » «Keşke anne ve babamın ne yaptığını (akıbetlerinin ne olduğunu) bilseydim!» buyurdu; bunun üzerine bu ayet indi. Bu [açıklama], ayeti nehiy (yasaklama) üzere meczûm [cezimli] olarak { وَلَا تَسْأَلْ } şeklinde okuyan kimsenin kıraatine göredir ki bu, sadece Nâfi‘in kıraatidir. Bunda iki vecih vardır:
أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ نُهِيَ عَنِ السُّؤَالِ عَمَّنْ عَصَى وَكَفَرَ مِنَ الْأَحْيَاءِ، لِأَنَّهُ قَدْ يَتَغَيَّرُ حَالُهُ فَيَنْتَقِلُ عَنِ الْكُفْرِ إِلَى الْإِيمَانِ، وَعَنِ الْمَعْصِيَةِ إِلَى الطَّاعَةِ. وَالثَّانِي- وَهُوَ الْأَظْهَرُ، أَنَّهُ نُهِيَ عَنِ السُّؤَالِ عَمَّنْ مَاتَ عَلَى كُفْرِهِ وَمَعْصِيَتِهِ، تَعْظِيمًا لِحَالِهِ وَتَغْلِيظًا لِشَأْنِهِ، وَهَذَا كَمَا يُقَالُ: لَا تَسْأَلْ عَنْ فُلَانٍ! أَيْ قَدْ بَلَغَ فَوْقَ مَا تَحْسِبُ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ" وَلَنْ تُسْأَلَ". وَقَرَأَ أُبَيٌّ" وَمَا تُسْأَلُ"، وَمَعْنَاهُمَا مُوَافِقٌ لِقِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ، نَفَى أَنْ يَكُونَ مَسْئُولًا عَنْهُمْ. وَقِيلَ: إِنَّمَا سَأَلَ أَيَّ أَبَوَيْهِ أَحْدَثُ مَوْتًا، فَنَزَلَتْ. وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي كِتَابِ" التَّذْكِرَةِ" أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَحْيَا لَهُ أَبَاهُ وَأُمَّهُ وَآمَنَا بِهِ، وَذَكَرْنَا قَوْلَهُ ﵇ لِلرَّجُلِ: (إِنَّ أَبِي وَأَبَاكَ فِي النَّارِ) وَبَيَّنَّا ذَلِكَ، وَالْحَمْدُ لله.
Birincisi: Yaşayanlardan isyan edip inkâr edenler hakkında soru sormaktan nehyedilmiştir; çünkü onun hali değişebilir, küfürden imana ve isyandan itaate geçebilir. İkincisi —ki daha kuvvetli olanı budur—: Küfrü ve isyanı üzere ölen kimseler hakkında soru sormaktan nehyedilmiştir. Bu, onun durumunun vahametini ve işinin şiddetini bildirmek içindir; nitekim bir kimseye: “Filancayı hiç sorma!” denilmesi gibidir, yani durumu tahmin ettiğinin çok ötesindedir. İbn Mes'ûd “ve len tüs'ele” (وَلَنْ تُسْأَلَ), Übeyy ise “ve mâ tüs'elü” (وَمَا تُسْأَلُ) şeklinde okumuşlardır. Bu ikisinin manası da cumhurun kıraatine uygundur; onun onlar hakkında sorumlu tutulmayacağını nefyetmektedir. Sadece anne ve babasından hangisinin ölümünün daha yeni olduğunu sorduğu ve bunun üzerine indiği de söylenmiştir. Biz et-Tezkire adlı kitabımızda, Allah Teâlâ'nın Peygamber'e annesini ve babasını dirilttiğini ve onların kendisine iman ettiklerini zikretmiştik; ayrıca Peygamber'in aleyhisselâm o adama: (إِنَّ أَبِي وَأَبَاكَ فِي النَّارِ) “Şüphesiz benim babam da senin baban da ateştedir” buyurmasının izahını yapmıştık. Allah'a hamdolsun.
[سورة البقرة (٢): آية ١٢٠]
[Bakara Suresi (2): Ayet 120]
وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١٢٠)
{ وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١٢٠) } “Sen onların dinlerine uymadıkça ne Yahudiler ne de Hristiyanlar senden asla razı olacak değillerdir. De ki: 'Doğru yol ancak Allah'ın yoludur.' Sana gelen ilimden sonra onların heva ve heveslerine uyacak olursan, andolsun ki Allah'tan sana ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ". فيه مسألتان: الاولى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ" الْمَعْنَى: لَيْسَ غَرَضُهُمْ يَا مُحَمَّدُ بِمَا يَقْتَرِحُونَ مِنَ الْآيَاتِ أَنْ يُؤْمِنُوا، بَلْ لَوْ أَتَيْتَهُمْ بِكُلِ مَا يَسْأَلُونَ لَمْ يَرْضَوْا عَنْكَ، وَإِنَّمَا يُرْضِيهِمْ تَرْكُ مَا أَنْتَ عَلَيْهِ مِنَ الْإِسْلَامِ وَاتِّبَاعُهُمْ. يُقَالُ: رَضِيَ يَرْضَى رِضًا وَرُضًا وَرِضْوَانًا وَرُضْوَانًا وَمَرْضَاةً، وَهُوَ مِنْ ذَوَاتِ الْوَاوِ، وَيُقَالُ فِي التَّثْنِيَةِ: رِضَوَانٌ، وَحَكَى الْكِسَائِيُّ: رِضَيَانٌ. وَحُكِيَ رِضَاءٌ مَمْدُودٌ، وَكَأَنَّهُ مصدر راضي يراضي مراضاة ورضاء. و" تَتَّبِعَ" مَنْصُوبٌ بِأَنْ وَلَكِنَّهَا لَا تَظْهَرُ مَعَ حَتَّى، قَالَهُ الْخَلِيلُ. وَذَلِكَ أَنَّ حَتَّى خَافِضَةٌ لِلِاسْمِ، كَقَوْلِهِ:" حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ" وَمَا يَعْمَلُ فِي الِاسْمِ لَا يَعْمَلُ فِي الْفِعْلِ أَلْبَتَّةَ، وَمَا يَخْفِضُ اسْمًا لَا يَنْصِبُ شَيْئًا. وَقَالَ النحاس:" تَتَّبِعَ" منصوب بحتى، و" حَتَّى" بَدَلٌ مِنْ أَنْ. وَالْمِلَّةُ: اسْمٌ لِمَا شَرَعَهُ اللَّهُ لِعِبَادِهِ فِي كُتُبِهِ وَعَلَى أَلْسِنَةِ رُسُلِهِ.
Yüce Allah'ın: { وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ } buyruğudur. Bunda iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ } “Sen onların dinlerine uymadıkça ne Yahudiler ne de Hristiyanlar senden asla razı olacak değillerdir” buyruğudur. Anlamı şudur: Ey Muhammed! Onların mucizeler teklif etmelerindeki amaçları iman etmek değildir; bilakis istedikleri her şeyi getirsen bile senden razı olmazlar. Onları razı edecek olan tek şey, üzerinde bulunduğun İslam'ı bırakıp onlara uymandır. [Bu kökten olmak üzere] “Radiye, yerdâ, rıdan, rudan, rıdvânen, rudvânen ve merdâten” denilir. Bu kelime aslen vavlıdır; tesniyesinde “rıdavân” denilir. el-Kisâî “rıdayân” şeklinde de nakletmiştir. Medd ile “ridâ'” şeklinde de rivayet edilmiştir ki bu “râdâ, yürâdî, murâdâten ve ridâen” fiilinin masdarı gibidir. “Tettebia” (تَتَّبِعَ) kelimesi “en” ile mansubdur, fakat el-Halîl'in belirttiğine göre “hattâ” ile birlikte “en” açıkça görünmez. Bunun sebebi, “hattâ”nın Yüce Allah'ın: { حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ } buyruğunda olduğu gibi ismi cer etmesidir; isimde cer ameli yapan şey fiilde asla amel edemez ve ismi cer eden şey hiçbir şeyi nasb edemez. en-Nehhâs ise: “'Tettebia' kelimesi 'hattâ' ile mansubdur, 'hattâ' ise 'en' edatının bedelidir” demiştir. Millet: Allah'ın kitaplarında ve peygamberlerinin diliyle kullarına meşru kıldığı hükümlerin adıdır.
فَكَانَتِ الْمِلَّةُ وَالشَّرِيعَةُ سَوَاءٌ، فَأَمَّا الدِّينُ فَقَدْ فُرِّقَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمِلَّةِ وَالشَّرِيعَةِ، فَإِنَّ الْمِلَّةَ وَالشَّرِيعَةَ مَا دَعَا اللَّهُ عِبَادَهُ إِلَى فِعْلِهِ، وَالدِّينُ مَا فَعَلَهُ الْعِبَادُ عَنْ أَمْرِهِ. الثَّانِيَةُ- تَمَسَّكَ بِهَذِهِ الْآيَةِ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ مِنْهُمْ أبو حنيفة والشافعي وداود وأحمد ابن حَنْبَلٍ عَلَى أَنَّ الْكُفْرَ كُلَّهُ مِلَّةٌ وَاحِدَةٌ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" مِلَّتَهُمْ" فَوَحَّدَ الْمِلَّةَ، وَبِقَوْلِهِ تَعَالَى:" لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ "، وَبِقَوْلِهِ ﵇: (لَا يَتَوَارَثُ أَهْلُ مِلَّتَيْنِ) عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْإِسْلَامُ وَالْكُفْرُ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ ﵇: (لَا يَرِثُ الْمُسْلِمَ الْكَافِرُ). وَذَهَبَ مَالِكٌ وَأَحْمَدُ فِي الرِّوَايَةِ الْأُخْرَى إِلَى أَنَّ الْكُفْرَ مِلَلٌ، فَلَا يَرِثُ الْيَهُودِيُّ النَّصْرَانِيَّ، وَلَا يَرِثَانِ الْمَجُوسِيَّ، أَخْذًا بِظَاهِرِ قَوْلِهِ ﵇: (لَا يَتَوَارَثُ أَهْلُ مِلَّتَيْنِ)، وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى:" مِلَّتَهُمْ" فَالْمُرَادُ بِهِ الْكَثْرَةُ وَإِنْ كَانَتْ مُوَحَّدَةً فِي اللَّفْظِ بِدَلِيلِ إِضَافَتِهَا إِلَى ضَمِيرِ الْكَثْرَةِ، كَمَا تَقُولُ: أَخَذْتُ عَنْ عُلَمَاءِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ- مَثَلًا- عِلْمَهُمْ، وَسَمِعْتُ عَلَيْهِمْ حَدِيثَهُمْ، يَعْنِي عُلُومَهُمْ وَأَحَادِيثَهُمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى " الْمَعْنَى مَا أَنْتَ عَلَيْهِ يَا مُحَمَّدُ مِنْ هُدَى اللَّهِ الْحَقِّ الَّذِي يَضَعُهُ فِي قَلْبِ مَنْ يَشَاءُ هُوَ الْهُدَى الْحَقِيقِيُّ، لَا مَا يَدَّعِيهِ هَؤُلَاءِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ" الْأَهْوَاءُ جَمْعُ هَوًى، كَمَا تَقُولُ: جَمَلٌ وَأَجْمَالٌ، وَلَمَّا كَانَتْ مُخْتَلِفَةً جُمِعَتْ، وَلَوْ حُمِلَ عَلَى أَفْرَادِ الْمِلَّةِ لَقَالَ هَوَاهُمْ. وَفِي هَذَا الْخِطَابِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُ لِلرَّسُولِ، لِتَوَجُّهِ الْخِطَابِ إِلَيْهِ. وَالثَّانِي- أَنَّهُ لِلرَّسُولِ وَالْمُرَادُ بِهِ أُمَّتُهُ، وَعَلَى الْأَوَّلِ يَكُونُ فِيهِ تَأْدِيبٌ لِأُمَّتِهِ، إِذْ مَنْزِلَتُهُمْ دُونَ مَنْزِلَتِهِ. وَسَبَبُ الْآيَةِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَسْأَلُونَ المسالمة والهدية، وَيَعِدُونَ النَّبِيَّ ﷺ بِالْإِسْلَامِ، فَأَعْلَمَهُ اللَّهُ أَنَّهُمْ لَنْ يَرْضَوْا عَنْهُ حَتَّى يتبع ملتهم، وأمره بجهادهم. قَوْلُهُ تَعَالَى:" مِنَ الْعِلْمِ" سُئِلَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ عَمَّنْ يَقُولُ: الْقُرْآنُ مَخْلُوقٌ، فَقَالَ: كَافِرٌ، فَقِيلَ: بِمَ كَفَّرْتَهُ؟ فَقَالَ: بِآيَاتٍ مِنْ كِتَابِ الله تَعَالَى:" وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ
Böylece millet ile şeriat aynı şey olur. Dine gelince; din ile millet ve şeriat arası ayırt edilmiştir: Zira millet ve şeriat Allah'ın kullarını yapmaya davet ettiği şeylerdir; din ise kulların O'nun emriyle eda ettikleri amellerdir. İkincisi: Aralarında Ebû Hanîfe, eş-Şâfiî, Dâvûd ve Ahmed b. Hanbel'in de bulunduğu bir grup âlim, Yüce Allah'ın millet kelimesini tekil getirerek: { مِلَّتَهُمْ } “Onların milletine” buyurmasını, yine Yüce Allah'ın: { لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ } “Sizin dininiz size, benim dinim banadır” buyruğunu ve Peygamber'in aleyhisselâm: (لَا يَتَوَارَثُ أَهْلُ مِلَّتَيْنِ) “İki ayrı milletin (dinin) mensupları birbirine mirasçı olamaz” hadisini —ki Peygamber'in aleyhisselâm: (لَا يَرِثُ الْمُسْلِمَ الْكَافِرُ) “Müslüman kâfire mirasçı olamaz” hadisi deliliyle bununla kastedilen İslam ve küfürdür— delil göstererek küfrün tamamının tek bir millet olduğu görüşünü benimsemişlerdir. Mâlik ve diğer rivayette Ahmed ise, Peygamber'in aleyhisselâm: (لَا يَتَوَارَثُ أَهْلُ مِلَّتَيْنِ) “İki ayrı dinin mensupları birbirine mirasçı olamaz” hadisinin zahirine dayanarak küfrün ayrı ayrı milletler olduğu görüşüne varmışlardır; buna göre Yahudi Hristiyan'a mirasçı olamaz, ikisi de Mecûsî'ye mirasçı olamaz. Yüce Allah'ın: { مِلَّتَهُمْ } buyruğuna gelince; lafız olarak tekil olsa bile çoğul zamirine izafe edilmesi sebebiyle murat edilen çokluktur; nitekim senin: “Medine ehlinin âlimlerinden ilimlerini (ilm) aldım ve onlardan hadislerini (hadîs) işittim” —yani onların ilimlerini ve hadislerini kastettiğin— sözün gibidir. Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى } “De ki: Doğru yol ancak Allah'ın yoludur” buyruğunun anlamı: Ey Muhammed! Üzerinde bulunduğun ve Allah'ın dilediğinin kalbine koyduğu hak hidayet, işte gerçek hidayet odur; bu kimselerin iddia ettiği şeyler değildir. Yüce Allah'ın: { وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ } “Onların heva ve heveslerine uyacak olursan” buyruğundaki “ehvâ'”, “hevâ” kelimesinin çoğuludur; nitekim “cemel” ve “ecmâl” (deve ve develer) denilmesi gibidir. Hevaları farklı olduğu için çoğul getirilmiştir; şayet milletin fertlerine hamledilseydi “hevâhum” denilirdi. Bu hitapta iki vecih vardır: Birincisi: Hitap doğrudan ona yöneldiği için Resûl'edir. İkincisi: Resûl'edir ancak murat edilen onun ümmetidir. Birinciye göre, ümmetin derecesi Peygamber'in derecesinden aşağıda olduğu için bu hitapta ümmetine yönelik bir terbiye ve uyarı vardır. Ayetin iniş sebebi; onların barış ve hediyeleşme talep etmeleri, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem İslam'a gireceklerini vadetmeleridir. Bunun üzerine Allah Teâlâ, onların dinine uymadıkça kendisinden asla razı olmayacaklarını ona bildirmiş ve onlarla cihat etmesini emretmiştir. Yüce Allah'ın: { مِنَ الْعِلْمِ } “İlimden” buyruğuna gelince; Ahmed b. Hanbel'e “Kur'an mahlûktur” diyen kimse sorulmuş, o da: “Kâfirdir” demiştir. “Onu ne ile tekfir ettin?” denilince, Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndaki şu ayetlerle demiştir: { وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ }
" وَالْقُرْآنُ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ. فمن زعم أنه مخلوق فقد كفر.
«Ve Kur’ân, Allah’ın ilmindendir. Kim onun yaratılmış olduğunu iddia ederse muhakkak kâfir olur.»
[سورة البقرة (٢): الآيات ١٢١ الى ١٢٣]
[Bakara Suresi (2): Ayetler 121 ila 123]
الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٢١) يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (١٢٢) وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ وَلا تَنْفَعُها شَفاعَةٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (١٢٣)
{ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٢١) يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (١٢٢) وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ وَلا تَنْفَعُها شَفاعَةٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (١٢٣) } “Kendilerine kitap verdiğimiz kimseler onu hakkıyla okurlar (hakkıyla uyarlar); işte onlar ona iman ederler. Onu inkâr edenlere gelince, işte asıl hüsrana uğrayanlar onlardır. Ey İsrâiloğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi ve sizi cümle âleme üstün kıldığımı hatırlayın. Kimsenin kimse yerine bir şey ödeyemeyeceği, kimseden fidye kabul edilmeyeceği, şefaatin fayda vermeyeceği ve onların yardım da görmeyecekleri bir günden sakının.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ" قَالَ قَتَادَةُ: هُمْ أَصْحَابُ النَّبِيِّ ﷺ، وَالْكِتَابُ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ الْقُرْآنُ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: هُمْ مَنْ أَسْلَمَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ. وَالْكِتَابُ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ: التوراة، والآية تعم. و" الَّذِينَ" رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ،" آتَيْناهُمُ" صِلَتُهُ،" يَتْلُونَهُ" خَبَرُ الِابْتِدَاءِ، وَإِنْ شِئْتَ كَانَ الْخَبَرَ" أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ". وَاخْتُلِفَ فِي مَعْنَى" يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ" فَقِيلَ: يَتَّبِعُونَهُ حَقَّ اتِّبَاعِهِ، بِاتِّبَاعِ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ، فَيُحَلِّلُونَ حَلَالَهُ، وَيُحَرِّمُونَ حَرَامَهُ، وَيَعْمَلُونَ بِمَا تَضَمَّنَهُ، قَالَهُ عِكْرِمَةُ. قَالَ عِكْرِمَةُ: أَمَا سَمِعْتَ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى:" وَالْقَمَرِ إِذا تَلاها" أَيْ أَتْبَعَهَا، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ ﵄. وَقَالَ الشَّاعِرُ:
Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verdiğimiz kimseler” buyruğudur. Katâde: “Onlar Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabıdır; bu tefsire göre Kitap, Kur'an'dır” demiştir. İbn Zeyd ise: “Onlar İsrâiloğullarından Müslüman olanlardır; bu tefsire göre Kitap, Tevrat'tır” demiştir. Ayet ise geneldir. “Ellezîne” mübteda olarak merfûdur, “âteynâhum” onun sılasıdır, “yetlûnehu” mübtedanın haberidir; dilersen haberin { أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ } kısmı olduğunu da kabul edebilirsin. { يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ } “Onu hakkıyla okurlar” ifadesinin manasında ihtilaf edilmiştir: Emir ve nehiylerine uyarak, helalini helal, haramını haram kabul edip muhtevasıyla amel etmek suretiyle “ona hakkıyla uyarlar” denilmiştir; bunu İkrime söylemiştir. İkrime şöyle demiştir: Sen Allah Teâlâ'nın: { وَالْقَمَرِ إِذا تَلاها } “Ona uyduğu zaman aya...” yani onu takip ettiği zaman buyruğunu duymadın mı? Bu, İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd'un radıyallâhu anhümâ görüşlerinin de manasıdır. Şair şöyle demiştir:
قَدْ جَعَلَتْ دَلْوِي تَسْتَتْلِينِي
Kovam beni arkasından sürüklemeye başladı.
وَرَوَى نَصْرُ بْنُ عِيسَى عَنْ مَالِكٍ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ" قَالَ: (يَتَّبِعُونَهُ حَقَّ اتِّبَاعِهِ). فِي إِسْنَادِهِ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْمَجْهُولِينَ فِيمَا ذَكَرَ الْخَطِيبُ أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ، إِلَّا أَنَّ مَعْنَاهُ صَحِيحٌ. وَقَالَ أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ: مَنْ يَتَّبِعُ الْقُرْآنَ يَهْبِطُ بِهِ عَلَى رِيَاضِ الْجَنَّةِ. وَعَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁: هُمُ الَّذِينَ إِذَا مَرُّوا بِآيَةِ رَحْمَةٍ سَأَلُوهَا مِنَ اللَّهِ، وَإِذَا مَرُّوا بِآيَةِ عَذَابٍ اسْتَعَاذُوا مِنْهَا. وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْمَعْنَى عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: كَانَ إِذَا مَرَّ بِآيَةِ رَحْمَةٍ سَأَلَ، وَإِذَا مَرَّ بِآيَةِ عَذَابٍ
Nasr b. Îsâ, Mâlik'ten, [o da] Nâfi'den, [o da] İbn Ömer'den [naklen] Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Yüce Allah'ın: { يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ } “Onu hakkıyla tilavet ederler (okurlar)” buyruğu hakkında: « يَتَّبِعُونَهُ حَقَّ اتِّبَاعِهِ » «Ona hakkıyla uyarlar.» buyurduğunu rivayet etmiştir. Hatîb Ebû Bekir Ahmed'in belirttiğine göre senedinde birden fazla meçhul ravi bulunmaktadır; ancak anlamı sahihtir. Ebû Mûsâ el-Eş'arî şöyle demiştir: “Kim Kur'an'a uyarsa, [Kur'an] onu cennet bahçelerine indirir.” Ömer b. el-Hattâb'dan radıyallâhu anh [şöyle rivayet edilmiştir]: “Onlar; bir rahmet ayetine rastladıklarında onu Allah'tan dileyen, bir azap ayetine rastladıklarında ise ondan [Allah'a] sığınan kimselerdir.” Bu mana Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem de rivayet edilmiştir: Bir rahmet ayetine rastladığında [Allah'tan rahmet] diler, bir azap ayetine rastladığında ise...
تَعَوَّذَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: هُمُ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ بِمُحْكَمِهِ، وَيُؤْمِنُونَ بِمُتَشَابِهِهِ، وَيَكِلُونَ مَا أَشْكَلَ عَلَيْهِمْ إِلَى عَالِمِهِ. وَقِيلَ: يَقْرَءُونَهُ حَقَّ قِرَاءَتِهِ. قُلْتُ: وَهَذَا فِيهِ بُعْدٌ، إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى يُرَتِّلُونَ أَلْفَاظَهُ، وَيَفْهَمُونَ مَعَانِيَهُ، فَإِنَّ بِفَهْمِ الْمَعَانِي يَكُونُ الاتباع لمن وفق.
[Allah'a] sığınırdı. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: “Onlar, muhkemiyle amel eden, müteşabihine iman eden ve kendilerine kapalı gelen hususları onu bilene havale eden kimselerdir.” “Onu hakkıyla okurlar” şeklinde de açıklanmıştır. Derim ki: Anlamın “lafızlarını tertîl üzere (tane tane) okurlar ve manalarını anlarlar” olması müstesna, bunda bir uzaklık vardır; zira manaları anlamakla muvaffak kılınan kimse için ittiba (uyma) gerçekleşir.
[سورة البقرة (٢): آية ١٢٤]
[Bakara Suresi (2): Ayet 124]
وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قالَ لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ (١٢٤)
{ وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قالَ لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ (١٢٤) } “Hani Rabbi, İbrâhim'i birtakım kelimelerle imtihan etmiş, o da bunları tastamam yerine getirmişti. [Rabbi ona]: «Seni insanlara önder yapacağım» buyurmuştu. [İbrâhim]: «Soyumdan da [önderler yap]» deyince [Allah]: «Ahdim zalimlere erişmez» buyurmuştu.”
فيه عشرون مَسْأَلَةً: الْأُولَى- لَمَّا جَرَى ذِكْرُ الْكَعْبَةِ وَالْقِبْلَةِ اتَّصَلَ ذَلِكَ بِذِكْرِ إِبْرَاهِيمَ ﵇، وَأَنَّهُ الَّذِي بَنَى الْبَيْتَ، فَكَانَ مِنْ حَقِّ الْيَهُودِ- وَهُمْ مِنْ نَسْلِ إِبْرَاهِيمَ- أَلَّا يَرْغَبُوا عَنْ دِينِهِ. وَالِابْتِلَاءُ: الِامْتِحَانُ وَالِاخْتِبَارُ، وَمَعْنَاهُ أَمْرٌ وَتَعَبُّدٌ. وَإِبْرَاهِيمُ تَفْسِيرُهُ بِالسُّرْيَانِيَّةِ فِيمَا ذَكَرَ الْمَاوَرْدِيُّ، وَبِالْعَرَبِيَّةِ فِيمَا ذَكَرَ ابْنُ عَطِيَّةَ: أَبٌ رَحِيمٌ. قَالَ السُّهَيْلِيُّ: وَكَثِيرًا مَا يَقَعُ الِاتِّفَاقُ بَيْنَ السُّرْيَانِيِّ وَالْعَرَبِيِّ أَوْ يُقَارِبُهُ فِي اللَّفْظِ، أَلَا تَرَى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ تَفْسِيرُهُ أَبٌ رَاحِمٌ، لِرَحْمَتِهِ بِالْأَطْفَالِ، وَلِذَلِكَ جُعِلَ هُوَ وَسَارَةُ زَوْجَتُهُ كَافِلَيْنِ لِأَطْفَالِ المؤمنين الذين يَمُوتُونَ صِغَارًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. قُلْتُ: وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى هَذَا مَا خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ مِنْ حَدِيثِ الرُّؤْيَا الطَّوِيلِ عَنْ سَمُرَةَ، وَفِيهِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَأَى فِي الرَّوْضَةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَحَوْلَهُ أَوْلَادُ النَّاسِ. وَقَدْ أَتَيْنَا عَلَيْهِ فِي كِتَابِ التَّذْكِرَةِ، وَالْحَمْدُ لله. وإبراهيم هذا هُوَ ابْنُ تَارخ بْنِ نَاخور فِي قَوْلِ بَعْضِ الْمُؤَرِّخِينَ. وَفِي التَّنْزِيلِ:" وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ وَكَذَلِكَ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ، وَلَا تَنَاقُضَ فِي ذَلِكَ، عَلَى مَا يَأْتِي فِي" الْأَنْعَامِ" بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَكَانَ لَهُ أَرْبَعُ بَنِينَ: إِسْمَاعِيلُ وَإِسْحَاقُ وَمَدْيَنُ وَمَدَائِنُ، عَلَى مَا ذَكَرَهُ السُّهَيْلِيُّ. وَقُدِّمَ عَلَى الْفَاعِلِ للاهتمام، إذ كون الرب ﵎
Bu [ayette] yirmi mesele vardır: Birincisi: Kâbe ve kıble zikredilince bu [konu], Beyt'i (Kâbe'yi) inşa eden kişi olması hasebiyle İbrâhim aleyhisselâm'ın zikriyle irtibatlandı. Dolayısıyla İbrâhim'in soyundan gelen Yahudilerin onun dininden yüz çevirmemeleri gerekirdi. İbtilâ (الِابْتِلَاء); imtihan etmek ve denemektir; anlamı ise emretmek ve [ibadetle] mükellef kılmaktır. Mâverdî'nin zikrettiğine göre Süryancada, İbn Atiyye'nin zikrettiğine göre de Arapçada “İbrâhim” kelimesinin anlamı “merhametli baba” (ebun rahîm) demektir. Süheylî şöyle demiştir: Süryanice ile Arapça arasında lafız bakımından çoğu zaman bir uygunluk veya yakınlık bulunur. Görmez misin ki İbrâhim'in anlamı, çocuklara olan şefkatinden dolayı “merhamet eden baba” (ebun râhim) demektir. Bu sebepledir ki o ve eşi Sâre, kıyamet gününe kadar küçük yaşta vefat eden müminlerin çocuklarına kefil olan (bakımını üstlenen) kimseler kılınmışlardır. Derim ki: Buna delalet eden hususlardan biri de Buhârî'nin Semure'den [rivayet ettiği] uzun rüya hadisinde tahric ettiği şu rivayettir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bahçede (ravzada) İbrâhim aleyhisselâm'ı ve etrafında insanların çocuklarını görmüştür. Biz buna et-Tezkire adlı kitabımızda yer verdik, Allah'a hamdolsun. Bu İbrâhim, bazı tarihçilerin kavline göre Târah b. Nâhor'un oğludur. Kur'an'da ise: { وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ } “Hani İbrâhim babası Âzer'e [şöyle] demişti...” [şeklinde buyrulmaktadır]. Sahîh-i Buhârî'de de böyledir. İnşâallahu teâlâ el-En'âm [Suresi]'nde açıklaması geleceği üzere bunda bir çelişki yoktur. Süheylî'nin zikrettiğine göre [İbrâhim'in] dört oğlu vardı: İsmâil, İshak, Medyen ve Medâin. [Mef'ûlün] fâilden önce getirilmesi ise ehemmiyetten ötürüdür; zira Rabb [Teâlâ]'nın
مُبْتَلِيًا مَعْلُومٌ، وَكَوْنُ الضَّمِيرِ الْمَفْعُولِ فِي الْعَرَبِيَّةِ مُتَّصِلًا بِالْفَاعِلِ مُوجِبَ تَقْدِيمِ الْمَفْعُولِ، فَإِنَّمَا بُنِيَ الْكَلَامُ عَلَى هَذَا الِاهْتِمَامِ، فَاعْلَمْهُ. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" إِبْراهِيمَ" بِالنَّصْبِ،" رَبُّهُ" بِالرَّفْعِ عَلَى مَا ذَكَرْنَا. وَرُوِيَ عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ أَنَّهُ قَرَأَ عَلَى الْعَكْسِ، وَزَعَمَ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ أَقْرَأَهُ كَذَلِكَ. وَالْمَعْنَى دَعَا إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ وَسَأَلَ، وَفِيهِ بُعْدٌ، لِأَجْلِ الْبَاءِ فِي قَوْلِهِ:" بِكَلِماتٍ". الثَّانِيَةُ- قوله تعالى:" بِكَلِماتٍ" الْكَلِمَاتُ جَمْعُ كَلِمَةٍ، وَيَرْجِعُ تَحْقِيقُهَا إِلَى كَلَامِ الْبَارِي تَعَالَى، لَكِنَّهُ عَبَّرَ عَنْهَا عَنِ الْوَظَائِفِ الَّتِي كُلِّفَهَا إِبْرَاهِيمُ ﵇، وَلَمَّا كَانَ تَكْلِيفُهَا بِالْكَلَامِ سُمِّيَتْ بِهِ، كَمَا سُمِّيَ عِيسَى كَلِمَةً، لِأَنَّهُ صَدَرَ عَنْ كَلِمَةٍ وَهِيَ" كُنْ". وَتَسْمِيَةُ الشَّيْءِ بِمُقَدِّمَتِهِ أَحَدُ قِسْمَيِ الْمَجَازِ، قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُرَادِ بِالْكَلِمَاتِ عَلَى أَقْوَالٍ: أَحَدُهَا- شَرَائِعُ الْإِسْلَامِ، وَهِيَ ثَلَاثُونَ سَهْمًا، عَشَرَةٌ مِنْهَا فِي سُورَةِ بَرَاءَةٍ:" التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ " إِلَى آخِرِهَا، وَعَشَرَةٌ فِي الْأَحْزَابِ:" إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ " إِلَى آخِرِهَا، وَعَشَرَةٌ فِي الْمُؤْمِنُونَ:" قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ " إِلَى قَوْلِهِ:" عَلى صَلَواتِهِمْ يُحافِظُونَ" وَقَوْلُهُ فِي" سَأَلَ سائِلٌ ":" إِلَّا الْمُصَلِّينَ" إِلَى قَوْلِهِ:" وَالَّذِينَ هُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ". قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: مَا ابْتَلَى اللَّهُ أَحَدًا بِهِنَّ فَقَامَ بِهَا كُلِّهَا إِلَّا إِبْرَاهِيمُ ﵇، ابْتُلِيَ بِالْإِسْلَامِ فَأَتَمَّهُ فَكَتَبَ اللَّهُ لَهُ الْبَرَاءَةَ فَقَالَ:" وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى ". وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بِالْأَمْرِ وَالنَّهْيِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بِذَبْحِ ابْنِهِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بِأَدَاءِ الرِّسَالَةِ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنِّي مُبْتَلِيكَ بِأَمْرٍ، قَالَ: تَجْعَلُنِي لِلنَّاسِ إِمَامًا؟ قَالَ نَعَمْ. قَالَ: وَمِنْ ذُرِّيَّتِي؟ قَالَ: لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ، قَالَ: تَجْعَلُ الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ؟ قَالَ نَعَمْ. قَالَ: وَأَمْنًا؟ قَالَ نَعَمْ. قَالَ: وَتُرِينَا مَنَاسِكنَا وَتَتُوبُ عَلَيْنَا؟ قَالَ نَعَمْ. قَالَ: وَتَرْزُقُ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ؟ قَالَ نَعَمْ. وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَاللَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي أَتَمَّ. وَأَصَحُّ مِنْ هَذَا مَا ذَكَرَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ
... imtihan eden olarak bilinendir. Arapçada mef'ûle (nesneye) ait zamirin fâile (özneye) bitişik olması mef'ûlün öne geçirilmesini gerektirir. Söz de işte bu öneme binaen kurulmuştur, bunu böyle bil. Cumhurun kıraati zikrettiğimiz üzere { إِبْراهِيمَ } kelimesinin nasbı, { رَبُّهُ } kelimesinin ise ref'i iledir. Câbir b. Zeyd'den ise bunun aksine okuduğu rivayet edilmiş olup İbn Abbâs'ın da kendisine böyle okuttuğunu ileri sürmüştür. Bu takdirde mana: «İbrâhim Rabbine dua etti ve istedi» şeklinde olur; ancak { بِكَلِماتٍ } buyruğundaki «bâ» (بِ) harf-i cerri sebebiyle bu uzak [bir ihtimaldir]. İkincisi: Yüce Allah'ın { بِكَلِماتٍ } “birtakım kelimelerle” buyruğudur. Kelimât (كَلِمَات), kelime kelimesinin çoğuludur. Hakikati Yüce Yaratıcı'nın kelamına racidir; fakat burada İbrâhim aleyhisselâm'ın mükellef kılındığı vazifeler bundan kinaye edilerek ifade edilmiştir. Bu mükellefiyet kelam vasıtasıyla bildirildiği için bu isimle anılmıştır; nitekim Îsâ da bir kelimeden yani «Kün / Ol» sözünden meydana geldiği için «kelime» diye isimlendirilmiştir. Bir şeyi mukaddimesiyle (öncülüyle) adlandırmak, mecazın iki kısmından biridir; bunu İbnü'l-Arabî söylemiştir. Üçüncüsü: İlim adamları «kelimât»tan ne kastedildiği hususunda farklı görüşler ileri sürmüşlerdir: Birincisi: Bunlar İslâm'ın şeriatleridir (hükümleridir) ve otuz paydır (hükümdür). Bunların onu Berâe (Tevbe) Suresi'nde yer alan: { التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ } “Tevbe edenler, ibadet edenler...” ayetinden [ilgili kısmın] sonuna kadar; onu Ahzâb Suresi'ndeki: { إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ } “Şüphesiz Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar...” ayetinin sonuna kadar; onu da Mü'minûn Suresi'nde yer alan: { قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler kesinlikle kurtuluşa ermiştir” ayetinden: { عَلى صَلَواتِهِمْ يُحافِظُونَ } “onlar namazlarını korurlar” kavline kadarki ayetler ile «Seele sâilun» (Meâric) Suresi'ndeki: { إِلَّا الْمُصَلِّينَ } “Ancak namaz kılanlar müstesna” ayetinden: { وَالَّذِينَ هُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ } “ve onlar namazlarını koruyanlardır” kavline kadar olanlardır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: “Allah bunları kime yüklediyse hepsini tastamam yerine getiren sadece İbrâhim aleyhisselâm olmuştur. O, İslâm ile imtihan edildi ve onu tastamam yerine getirdi; Allah da onun beraatini tescil ederek şöyle buyurdu: { وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى } “Ve [ahdine] vefa gösteren İbrâhim”.” Bazıları: «Emir ve yasaklarla», bazıları: «Oğlunu kurban etmesiyle», bazıları ise: «Peygamberlik vazifesini eda etmesiyle» demişlerdir ki anlamlar birbirine yakındır. Mücâhid ise şöyle demiştir: Bu, Yüce Allah'ın: «Seni bir işle imtihan edeceğim» buyurması; [İbrâhim'in]: «Beni insanlara önder kılacak mısın?» demesi; [Allah'ın]: «Evet» buyurması; [İbrâhim'in]: «Soyumdan da mı?» demesi; [Allah'ın]: «Ahdim zalimlere erişmez» buyurması; [İbrâhim'in]: «Beyt'i insanlar için bir toplanma yeri kılacak mısın?» demesi; [Allah'ın]: «Evet» buyurması; [İbrâhim'in]: «Ve güvenli [kılacak mısın]?» demesi; [Allah'ın]: «Evet» buyurması; [İbrâhim'in]: «Bize ibadet yerlerimizi gösterip tevbemizi kabul edecek misin?» demesi; [Allah'ın]: «Evet» buyurması; [İbrâhim'in]: «Ve onun halkını ürünlerle rızıklandıracak mısın?» demesi; [Allah'ın]: «Evet» buyurmasıdır. Bu görüşe göre [vaadini] tastamam yerine getiren Yüce Allah'tır. Bundan daha sahih olanı ise Abdürrezzâk'ın Ma'mer'den rivayet ettiğidir...
ابن طَاوُسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:" وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ" قَالَ: ابْتَلَاهُ اللَّهُ بِالطَّهَارَةِ، خَمْسٌ فِي الرَّأْسِ وَخَمْسٌ فِي الْجَسَدِ: قَصُّ الشَّارِبِ، وَالْمَضْمَضَةُ، وَالِاسْتِنْشَاقُ، وَالسِّوَاكُ، وَفَرْقُ الشَّعْرِ. وَفِي الْجَسَدِ: تَقْلِيمُ الْأَظْفَارِ، وَحَلْقُ الْعَانَةِ، وَالِاخْتِتَانُ، وَنَتْفُ الْإِبْطِ، وَغَسْلُ مَكَانِ الْغَائِطِ وَالْبَوْلِ بِالْمَاءِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَالَّذِي أَتَمَّ هُوَ إبراهيم، وهو ظاهر القرآن. وروى مطر عَنْ أَبِي الْجَلْدِ أَنَّهَا عَشْرٌ أَيْضًا، إِلَّا أَنَّهُ جَعَلَ مَوْضِعَ الْفَرْقِ غَسْلَ الْبَرَاجِمِ، وَمَوْضِعَ الِاسْتِنْجَاءِ الِاسْتِحْدَادَ. وَقَالَ قَتَادَةُ: هِيَ مَنَاسِكُ الْحَجِّ خَاصَّةً. الْحَسَنُ: هِيَ الْخِلَالُ السِّتُّ: الْكَوْكَبُ، وَالْقَمَرُ، وَالشَّمْسُ، وَالنَّارُ، وَالْهِجْرَةُ، وَالْخِتَانُ. قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ: وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ لَيْسَتْ بِمُتَنَاقِضَةٍ، لِأَنَّ هَذَا كُلَّهُ مِمَّا ابْتُلِيَ بِهِ إِبْرَاهِيمُ ﵇. قُلْتُ: وَفِي الْمُوَطَّأِ وَغَيْرِهِ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ أَنَّهُ سَمِعَ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ يَقُولُ: إِبْرَاهِيمُ ﵇ أَوَّلُ مَنِ اخْتَتَنَ، وَأَوَّلُ مَنْ أَضَافَ الضَّيْفُ، وَأَوَّلُ مَنِ اسْتَحَدَّ، وَأَوَّلُ مَنْ قَلَّمَ الْأَظْفَارَ، وَأَوَّلُ مَنْ قَصَّ الشَّارِبَ، وَأَوَّلُ مَنْ شَابَ، فَلَمَّا رَأَى الشَّيْبَ قَالَ: مَا هَذَا؟ قَالَ: وَقَارٌ، قَالَ: يَا رَبِّ زِدْنِي وَقَارًا. وَذَكَرَ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: أَوَّلُ مَنْ خَطَبَ عَلَى الْمَنَابِرِ إِبْرَاهِيمُ خَلِيلُ اللَّهِ. قَالَ غَيْرُهُ: وَأَوَّلُ مَنْ ثَرَدَ الثَّرِيدَ، وَأَوَّلُ مَنْ ضَرَبَ بِالسَّيْفِ، وَأَوَّلُ مَنِ اسْتَاكَ، وَأَوَّلُ مَنِ اسْتَنْجَى بِالْمَاءِ، وَأَوَّلُ مَنْ لَبِسَ السَّرَاوِيلَ. وَرَوَى مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (إن أَتَّخِذِ الْمِنْبَرَ فَقَدِ اتَّخَذَهُ أَبِي إِبْرَاهِيمُ وَإِنْ أَتَّخِذِ الْعَصَا فَقَدِ اتَّخَذَهَا أَبِي إِبْرَاهِيمُ). قُلْتُ: وهذه أحكام يجب بيانها والوقوف عَلَيْهَا وَالْكَلَامُ فِيهَا، فَأَوَّلُ ذَلِكَ" الْخِتَانُ" وَمَا جَاءَ فِيهِ، وَهِيَ الْمَسْأَلَةُ: الرَّابِعَةُ- أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَوَّلُ مَنِ اختتن. واختلف في السن التي اخْتَتَنَ فِيهَا، فَفِي الْمُوَطَّأِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَوْقُوفًا: (وَهُوَ ابْنُ مِائَةٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً وَعَاشَ
İbn Tâvûs'un İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre { وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ } “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle imtihan etmiş, o da bunları tastamam yerine getirmişti” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Allah onu temizlikle imtihan etti; beşi başta, beşi de bedendedir. [Baştakiler]: Bıyığı kısaltmak, ağza su vermek (mazmaza), burna su çekmek (istinşak), misvak kullanmak ve saçı ayırmak. Bedendekiler ise: Tırnakları kesmek, etek tıraşı olmak, sünnet olmak, koltuk altını yolmak, büyük ve küçük abdest mahallini su ile yıkamaktır.” Bu görüşe göre [kelimeleri] tastamam yerine getiren İbrâhim'dir ve Kur'ân'ın zâhiri de böyledir. Matar da Ebü'l-Celd'den bunların yine on tane olduğunu rivayet etmiş; ancak o, saçı ayırma yerine parmak boğumlarını yıkamayı, istincâ yerine de ustura ile tıraş olmayı (istihdâd) koymuştur. Katâde: “Bunlar özellikle hac ibadetleridir” demiştir. Hasan[-ı Basrî]: “Bunlar şu altı haslettir: Yıldız, ay, güneş, ateş, hicret ve sünnet olmak” demiştir. Ebû İshâk ez-Zeccâc şöyle demiştir: “Bu görüşler birbirine zıt değildir; zira bunların hepsi İbrâhim aleyhisselâm'ın kendisiyle imtihan edildiği şeylerdendir.” Derim ki: el-Muvatta'da ve diğer kaynaklarda Yahyâ b. Saîd'den, onun da Saîd b. el-Müseyyeb'i şöyle derken işittiği rivayet edilmiştir: “İbrâhim aleyhisselâm; ilk sünnet olan, ilk misafir ağırlayan, [etek tıraşında] ilk ustura kullanan, ilk tırnak kesen, ilk bıyık kısaltan ve saçı ilk ağaran kimsedir. Saçındaki akı görünce: ‘Bu nedir?’ dedi. [Rabbi]: ‘Vakardır’ buyurdu. O da: ‘Rabbim, vakarımı artır!’ dedi.” Ebû Bekr b. Ebî Şeybe, Saîd b. İbrâhim'den, o da babasından şöyle dediğini nakletmiştir: “Minberler üzerinde ilk hutbe okuyan, Allah'ın halili İbrâhim'dir.” Başkası da şöyle demiştir: “Tirit yemeğini ilk yapan, kılıçla ilk vuruşan, ilk misvak kullanan, su ile ilk istincâ eden ve ilk şalvar giyen de odur.” Muâz b. Cebel'in rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إن أَتَّخِذِ الْمِنْبَرَ فَقَدِ اتَّخَذَهُ أَبِي إِبْرَاهِيمُ وَإِنْ أَتَّخِذِ الْعَصَا فَقَدِ اتَّخَذَهَا أَبِي إِبْرَاهِيمُ » «Eğer minber edinirsem, babam İbrâhim de edinmiştir; şayet asa edinirsem, babam İbrâhim de edinmiştir.» Derim ki: Bunlar açıklanması, üzerinde durulması ve hakkında söz söylenmesi gereken hükümlerdir. Bunların ilki “sünnet olmak” ve bu hususta vârid olan rivayetlerdir; bu da şudur: Dördüncü Mesele: İlim adamları, ilk sünnet olan kişinin İbrâhim aleyhisselâm olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Sünnet olduğu yaş hususunda ise ihtilaf edilmiştir. el-Muvatta'da Ebû Hüreyre'den mevkûf olarak: “[Sünnet olduğunda] yüz yirmi yaşındaydı ve bundan sonra da yaşadı...”
بَعْدَ ذَلِكَ ثَمَانِينَ سَنَةً (. وَمِثْلُ هَذَا لَا يَكُونُ رَأْيًا، وَقَدْ رَوَاهُ الْأَوْزَاعِيُّ مَرْفُوعًا عَنْ يحيى ابن سَعِيدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (اخْتَتَنَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ وَهُوَ ابْنُ مِائَةٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً ثُمَّ عَاشَ بَعْدَ ذَلِكَ ثَمَانِينَ سَنَةً). ذَكَرَهُ أَبُو عُمَرَ. وَرُوِيَ مُسْنَدًا مَرْفُوعًا مِنْ غَيْرِ رِوَايَةِ يَحْيَى مِنْ وُجُوهٍ: (أَنَّهُ اخْتَتَنَ حِينَ بَلَغَ ثَمَانِينَ سَنَةً وَاخْتَتَنَ بِالْقَدُومِ. كَذَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ" ابْنُ ثَمَانِينَ سَنَةً"، وَهُوَ الْمَحْفُوظُ فِي حَدِيثِ ابْنِ عَجْلَانَ وَحَدِيثِ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. قَالَ عِكْرِمَةُ: اخْتَتَنَ إِبْرَاهِيمُ وَهُوَ ابْنُ ثَمَانِينَ سَنَةً. قَالَ: وَلَمْ يَطُفْ بِالْبَيْتِ بَعْدُ عَلَى مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلَّا مَخْتُونٌ، هَكَذَا قال عكرمة وقاله الْمُسَيَّبُ بْنُ رَافِعٍ، ذَكَرَهُ الْمَرْوَزِيُّ. وَ" الْقَدُومُ" يُرْوَى مُشَدَّدًا وَمُخَفَّفًا. قَالَ أَبُو الزِّنَادِ: الْقَدُّومُ (مُشَدَّدًا): مَوْضِعٌ. الْخَامِسَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْخِتَانِ، فَجُمْهُورُهُمْ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ مِنْ مُؤَكَّدَاتِ السُّنَنِ وَمِنْ فِطْرَةِ الْإِسْلَامِ الَّتِي لَا يَسَعُ تَرْكُهَا فِي الرِّجَالِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: ذَلِكَ فَرْضٌ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً". قَالَ قَتَادَةُ: هُوَ الِاخْتِتَانُ، وَإِلَيْهِ مَالَ بَعْضُ الْمَالِكِيِّينَ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ. وَاسْتَدَلَّ ابْنُ سُرَيْجٍ عَلَى وُجُوبِهِ بِالْإِجْمَاعِ عَلَى تَحْرِيمِ النَّظَرِ إِلَى الْعَوْرَةِ، وَقَالَ: لَوْلَا أَنَّ الْخِتَانَ فَرْضٌ لَمَا أُبِيحَ النَّظَرُ إِلَيْهَا مِنَ الْمَخْتُونِ. وَأُجِيبَ عَنْ هَذَا بِأَنَّ مِثْلَ هَذَا يُبَاحُ لِمَصْلَحَةِ الْجِسْمِ كَنَظَرِ الطَّبِيبِ، وَالطِّبُّ لَيْسَ بِوَاجِبٍ إِجْمَاعًا، عَلَى مَا يَأْتِي فِي" النَّحْلِ" بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَدِ احْتَجَّ بَعْضُ أَصْحَابِنَا بِمَا رَوَاهُ الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَأَةَ عَنْ أَبِي الْمَلِيحِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ شَدَّادِ بْنِ أَوْسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (الْخِتَانُ سُنَّةٌ لِلرِّجَالِ مَكْرُمَةٌ لِلنِّسَاءِ). وَالْحَجَّاجُ لَيْسَ مِمَّنْ يحتج به.
[...bundan] sonra da seksen yıl [yaşadı].” Böyle bir husus şahsi görüşle bilinemez. el-Evzâî bunu Yahyâ b. Saîd'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da Ebû Hüreyre'den merfû olarak rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « اخْتَتَنَ إِبْرَاهِيمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ وَهُوَ ابْنُ مِائَةٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً ثُمَّ عَاشَ بَعْدَ ذَلِكَ ثَمَانِينَ سَنَةً » «İbrâhim aleyhisselâm yüz yirmi yaşındayken sünnet oldu; bundan sonra da seksen yıl yaşadı.» Bunu Ebû Ömer zikretmiştir. Yahyâ'nın rivayeti dışından muhtelif yollarla müsned ve merfû olarak şu şekilde de rivayet edilmiştir: « أَنَّهُ اخْتَتَنَ حِينَ بَلَغَ ثَمَانِينَ سَنَةً وَاخْتَتَنَ بِالْقَدُومِ » «O, seksen yaşına ulaştığında sünnet oldu ve Kaddûm'da [keserle] sünnet oldu.» Sahîh-i Müslim ve diğer kaynaklarda da “seksen yaşındayken” şeklinde yer alır; İbn Aclân'ın ve el-A'rec'in Ebû Hüreyre yoluyla Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem naklettikleri hadiste mahfuz olan da budur. İkrime: “İbrâhim seksen yaşındayken sünnet oldu” demiştir. Yine o: “Ondan sonra İbrâhim'in dini üzere sünnetli olandan başkası Beyt'i tavaf etmedi” demiştir. İkrime böyle dediği gibi el-Müseyyeb b. Râfi' de bunu söylemiştir; bunu el-Mervezî zikretmiştir. “el-Kadûm” kelimesi şeddeli ve şeddesiz olarak rivayet edilmektedir. Ebû'z-Zinâd: “el-Kaddûm (şeddeli olarak) bir yer adıdır” demiştir. Beşincisi: İlim ehli sünnet olma (hitan) hususunda ihtilaf etmiştir. Çoğunluğuna göre bu, müekked sünnetlerden ve İslâm fıtratından olup erkekler için terk edilmesi caiz olmayan hususlardandır. Bir topluluk ise bunun farz olduğunu söylemiştir; zira Allah Teâlâ: { أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } “Hanîf olarak İbrâhim'in dinine uy” buyurmaktadır. Katâde: “Bu, sünnet olmadır” demiştir. Mâlikîlerden bazıları da bu görüşe meyletmiştir; eş-Şâfiî'nin kavli de budur. İbn Süreyc avret yerine bakmanın haram oluşundaki icmâı delil göstererek bunun vacip olduğuna hükmetmiş ve şöyle demiştir: “Eğer sünnet olmak farz olmasaydı, sünnet edilen kimsenin avretine bakmak mubah kılınmazdı.” Buna ise doktorun bakması gibi bunun da bedenin maslahatı için mubah kılındığı; hekimliğin ise -inşâallah Teâlâ Nahl sûresinde açıklaması geleceği üzere- icmâ ile vacip olmadığı şeklinde cevap verilmiştir. Bizim ashabımızdan [Mâlikîlerden] bazıları, Haccâc b. Ertât'ın Ebü'l-Melîh'ten, onun babasından, onun da Şeddâd b. Evs'ten rivayet ettiği Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şu hadisini delil getirmiştir: « الْخِتَانُ سُنَّةٌ لِلرِّجَالِ مَكْرُمَةٌ لِلنِّسَاءِ » «Sünnet olmak erkekler için sünnet, kadınlar için bir fazilettir (şereftir).» Ancak Haccâc, kendisiyle delil getirilecek bir râvi değildir.
قُلْتُ: أَعْلَى مَا يُحْتَجُّ بِهِ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (الْفِطْرَةُ خَمْسٌ الِاخْتِتَانُ ... ) الْحَدِيثَ، وَسَيَأْتِي. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ أَنَّ امْرَأَةً كَانَتْ تَخْتِنُ النِّسَاءَ بِالْمَدِينَةِ، فَقَالَ لَهَا النَّبِيُّ ﷺ: (لَا تُنْهِكِي فَإِنَّ ذَلِكَ أَحْظَى لِلْمَرْأَةِ وَأَحَبُّ لِلْبَعْلِ). قَالَ أَبُو دَاوُدُ: وَهَذَا الْحَدِيثُ ضَعِيفٌ رَاوِيهِ مَجْهُولٌ. وَفِي رِوَايَةٍ ذَكَرَهَا رَزِينٌ: (وَلَا تُنْهِكِي فَإِنَّهُ أَنْوَرُ لِلْوَجْهِ وَأَحْظَى عِنْدَ الرَّجُلِ). السَّادِسَةُ- فَإِنْ وُلِدَ الصَّبِيُّ مَخْتُونًا فَقَدْ كُفِيَ مُؤْنَةَ الْخِتَانِ. قَالَ الْمَيْمُونِيُّ قَالَ لِي أَحْمَدُ: إِنَّ هَا هُنَا رَجُلًا وُلِدَ لَهُ وَلَدٌ مَخْتُونٌ، فَاغْتَمَّ لِذَلِكَ غَمًّا شَدِيدًا، فَقُلْتُ لَهُ: إذا كان الله قد كفاك المئونة فَمَا غَمُّكَ بِهَذَا! السَّابِعَةُ- قَالَ أَبُو الْفَرَجِ الْجَوْزِيُّ حُدِّثْتُ عَنْ كَعْبِ الْأَحْبَارِ قَالَ: خُلِقَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ثَلَاثَةَ عَشَرَ مَخْتُونِينَ: آدَمُ وَشِيثٌ وَإِدْرِيسُ وَنُوحٌ وَسَامٌ وَلُوطٌ وَيُوسُفُ وَمُوسَى وَشُعَيْبٌ وَسُلَيْمَانُ وَيَحْيَى وَعِيسَى وَالنَّبِيُّ ﷺ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ حَبِيبٍ الْهَاشِمِيُّ: هُمْ أَرْبَعَةَ عَشَرَ: آدَمُ وَشِيثٌ وَنُوحٌ وَهُودٌ وَصَالِحٌ وَلُوطٌ وَشُعَيْبٌ وَيُوسُفُ وَمُوسَى وَسُلَيْمَانُ وَزَكَرِيَّا وَعِيسَى وَحَنْظَلَةُ بْنُ صَفْوَانَ (نَبِيُّ أَصْحَابِ الرَّسِّ) وَمُحَمَّدٌ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَعَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ. قُلْتُ: اخْتَلَفَتِ الرِّوَايَاتُ فِي النَّبِيِّ ﷺ، فَذَكَرَ أَبُو نُعَيْمٍ الْحَافِظُ فِي" كِتَابِ الْحِلْيَةِ" بِإِسْنَادِهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ وُلِدَ مَخْتُونًا. وَأَسْنَدَ أَبُو عُمَرَ فِي التَّمْهِيدِ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ بن بادي العلاف حدثنا محمد ابن أَبِي السَّرِيِّ الْعَسْقَلَانِيُّ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ شُعَيْبٍ عَنْ عَطَاءٍ الْخُرَاسَانِيِّ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ عَبْدَ الْمُطَّلِبِ خَتَنَ النَّبِيَّ ﷺ يَوْمَ سَابِعِهِ، وَجَعَلَ لَهُ مَأْدُبَةً وَسَمَّاهُ" مُحَمَّدًا". قَالَ أَبُو عُمَرَ: هَذَا حَدِيثٌ مُسْنَدٌ غَرِيبٌ. قَالَ يَحْيَى بن أيوب: طلبت
Ben derim ki: Bu konuda delil getirilebilecek en sağlam [rivayet], Ebû Hüreyre'nin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği: « الْفِطْرَةُ خَمْسٌ الِاخْتِتَانُ ... » «Fıtrat beştir: Sünnet olmak...» hadisidir; bu hadis ileride gelecektir. Ebû Dâvûd'un Ümmü Atıyye'den rivayet ettiğine göre Medine'de kadınları sünnet eden bir kadın vardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: « لَا تُنْهِكِي فَإِنَّ ذَلِكَ أَحْظَى لِلْمَرْأَةِ وَأَحَبُّ لِلْبَعْلِ » «[Kökünden kesip] aşırıya kaçma; zira bu, kadın için daha lezzetli, koca için daha sevimlidir» buyurdu. Ebû Dâvûd: “Bu hadis zayıftır, râvisi meçhuldür” demiştir. Rezîn'in zikrettiği bir rivayette ise: « وَلَا تُنْهِكِي فَإِنَّهُ أَنْوَرُ لِلْوَجْهِ وَأَحْظَى عِنْدَ الرَّجُلِ » «Aşırıya kaçma; zira bu, yüz için daha nurlu, erkeğin nezdinde daha makbuldür» şeklindedir. Altıncısı: Şayet çocuk sünnetli doğarsa sünnet külfetinden kurtulmuş olur. Meymûnî şöyle demiştir: Ahmed bana dedi ki: “Şurada bir adamın sünnetli bir çocuğu doğmuştu da adam buna çok üzüldü. Bunun üzerine ben ona: ‘Allah seni bu külfetten kurtarmışken ne diye buna üzülüyorsun ki!’ dedim.” Yedincisi: Ebu'l-Ferec el-Cevzî dedi ki: Bana Ka'b el-Ahbâr'dan şöyle rivayet edildi: “Peygamberlerden on üçü sünnetli yaratılmıştır: Âdem, Şît, İdrîs, Nûh, Sâm, Lût, Yûsuf, Mûsâ, Şuayb, Süleyman, Yahyâ, Îsâ ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem.” Muhammed b. Habîb el-Hâşimî ise şöyle demiştir: “Onlar on dörttür: Âdem, Şît, Nûh, Hûd, Sâlih, Lût, Şuayb, Yûsuf, Mûsâ, Süleyman, Zekeriyyâ, Îsâ, Hanzala b. Safvân (Ashâb-ı Ress'in peygamberi) ve Muhammed -sallallâhu aleyhi ve aleyhim ecmaîn-.” Ben derim ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında rivayetler farklılık göstermiştir. Hâfız Ebû Nuaym, Hilyetü'l-Evliyâ adlı eserinde isnadıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetli doğduğunu zikretmiştir. Ebû Ömer ise et-Temhîd'de isnad ederek şöyle rivayet etmiştir: Bize Ahmed b. Muhammed b. Ahmed anlattı, bize Muhammed b. Îsâ anlattı, bize Yahyâ b. Eyyûb b. Bâdî el-Allâf anlattı, bize Muhammed b. Ebî's-Serî el-Askalânî anlattı, bize Velîd b. Müslim, Şuayb'dan, o Atâ el-Horasânî'den, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti: “Abdülmuttalib, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i [doğumunun] yedinci gününde sünnet ettirdi, onun için bir ziyafet verdi ve adını ‘Muhammed’ koydu.” Ebû Ömer: “Bu, müsned ve garîb bir hadistir” dedi. Yahyâ b. Eyyûb dedi ki: “Ben... [aradım]”
هَذَا الْحَدِيثَ فَلَمْ أَجِدْهُ عِنْدَ أَحَدٍ مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ مِمَّنْ لَقِيتُهُ إِلَّا عِنْدَ ابْنِ أَبِي السَّرِيِّ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ ولد مَخْتُونًا. الثَّامِنَةُ- وَاخْتَلَفُوا مَتَى يُخْتَنُ الصَّبِيُّ، فَثَبَتَ فِي الْأَخْبَارِ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّهُمْ قالوا: ختن إبراهيم إسماعيل لثلاث عثرة سَنَةً. وَخَتَنَ ابْنَهُ إِسْحَاقَ لِسَبْعَةِ أَيَّامٍ. وَرُوِيَ عَنْ فَاطِمَةَ أَنَّهَا كَانَتْ تَخْتِنُ وَلَدَهَا يَوْمَ السَّابِعِ، وَأَنْكَرَ ذَلِكَ مَالِكٌ وَقَالَ ذَلِكَ مِنْ عَمَلِ الْيَهُودِ. ذَكَرَهُ عَنْهُ ابْنُ وَهْبٍ. وَقَالَ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ: يُخْتَنُ الصَّبِيُّ مَا بَيْنَ سَبْعِ سِنِينَ إِلَى عَشْرٍ. وَنَحْوَهُ رَوَى ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ. وَقَالَ أَحْمَدُ: لَمْ أَسْمَعْ فِي ذَلِكَ شَيْئًا. وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: سُئِلَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مِثْلُ مَنْ أَنْتَ حِينَ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ؟ قَالَ: أَنَا يَوْمئِذٍ مَخْتُونٌ. قَالَ: وَكَانُوا لَا يَخْتِنُونَ الرَّجُلَ حَتَّى يُدْرِكَ أَوْ يُقَارِبَ الِاحْتِلَامَ. وَاسْتَحَبَّ الْعُلَمَاءُ فِي الرَّجُلِ الكبير يسلم أن يختتن، وَكَانَ عَطَاءٌ يَقُولُ: لَا يَتِمُّ إِسْلَامُهُ حَتَّى يَخْتَتِنَ وَإِنْ بَلَغَ ثَمَانِينَ سَنَةً. وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ كَانَ يُرَخِّصُ لِلشَّيْخِ الَّذِي يُسْلِمُ أَلَّا يَخْتَتِنَ، وَلَا يَرَى بِهِ بَأْسًا وَلَا بِشَهَادَتِهِ وَذَبِيحَتِهِ وَحَجِّهِ وَصَلَاتِهِ، قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَعَامَّةُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى هَذَا. وَحَدِيثُ بُرَيْدَةَ فِي حَجِّ الْأَغْلَفِ لَا يَثْبُتُ. وَرُوِيَ عن ابن عباس وجابر ابن زَيْدٍ وَعِكْرِمَةَ: أَنَّ الْأَغْلَفَ لَا تُؤْكَلُ ذَبِيحَتُهُ ولا تجوز شهادته. التاسعة- قوله: (وَأَوَّلُ مَنِ اسْتَحَدَّ) فَالِاسْتِحْدَادُ اسْتِعْمَالُ الْحَدِيدِ فِي حَلْقِ الْعَانَةِ. وَرَوَتْ أُمُّ سَلَمَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ إِذَا اطَّلَى وَلِيَ عَانَتُهُ بِيَدِهِ. وَرَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ رَجُلًا طَلَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ حَتَّى إِذَا بَلَغَ إِلَى عَانَتِهِ قَالَ لَهُ: اخْرُجْ عَنِّي، ثُمَّ طَلَى عَانَتَهُ بِيَدِهِ. وَرَوَى أَنَسٌ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ لَا يَتَنَوَّرُ، وَكَانَ إِذَا كَثُرَ الشَّعْرُ عَلَى عَانَتِهِ حَلَقَهُ. قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادَ: وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَكْثَرَ مِنْ فِعْلِهِ كَانَ الْحَلْقُ وَإِنَّمَا تَنَوَّرَ نَادِرًا، لِيَصِحَّ الجمع بين الحديثين.
[başka bir tarikle gelen] bu hadis[i], karşılaştığım hadis ehlinden İbn Ebî’s-Serî dışında kimsede bulamadım. Ebû Ömer şöyle demiştir: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetli olarak doğduğu da söylenmiştir. Sekizincisi: Çocuğun ne zaman sünnet edileceği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup ilim ehlinden gelen rivayetlerde sabit olduğuna göre onlar şöyle demişlerdir: İbrâhim, İsmâil'i on üç yaşında iken sünnet etti. Oğlu İshak'ı ise yedi günlükken sünnet etti. Fâtıma'dan da çocuğunu yedinci günde sünnet ettiği rivayet edilmiştir; ancak Mâlik bunu kabul etmeyip: “Bu, Yahudilerin amelindendir” demiştir. Bunu ondan İbn Vehb nakletmiştir. Leys b. Sa'd ise: “Çocuk yedi ile on yaşları arasında sünnet edilir” demiştir. İbn Vehb de Mâlik'ten buna benzer bir görüş rivayet etmiştir. Ahmed [b. Hanbel] ise: “Bu konuda [belirli bir yaşa dair] bir şey işitmedim” demiştir. Buhârî'de Saîd b. Cübeyr'den şöyle nakledilmiştir: İbn Abbâs'a: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde sen [yaşça] kimin gibiydin?” diye soruldu. O da: “Ben o gün sünnetli bir kimseydim” dedi. [Saîd b. Cübeyr] dedi ki: Onlar, kişi bulûğa erene veya bulûğa yaklaşana kadar sünnet etmezlerdi. İlim ehli, Müslüman olan yaşlı kimsenin de sünnet olmasını müstehap görmüşlerdir. Atâ: “Seksen yaşına da bassa sünnet olmadıkça İslâm'ı tamamlanmaz” derdi. Hasan'dan [el-Basrî] ise Müslüman olan yaşlı kimseye sünnet olmaması hususunda ruhsat tanıdığı; bunda, onun şahitliğinde, kestiği hayvanda, haccında ve namazında bir sakınca görmediği rivayet edilmiştir. İbn Abdilberr: “İlim ehlinin geneli bu görüştedir” demiştir. Büreyde'nin sünnetsiz kimsenin haccına dair hadisi ise sabit değildir. İbn Abbâs, Câbir b. Zeyd ve İkrime'den; sünnetsiz kimsenin kestiğinin yenmeyeceği ve şahitliğinin caiz olmayacağı rivayet edilmiştir. Dokuzuncusu: Resûlullah'ın: «وَأَوَّلُ مَنِ اسْتَحَدَّ» «Ve ilk etek tıraşı olan (ustura kullanan)» ifadesidir. İstihdâd; etek tıraşında demir [alet/ustura] kullanmaktır. Ümmü Seleme, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem tüy dökücü ilaç süründüğü zaman etek bölgesini bizzat kendi eliyle temizlediğini rivayet etmiştir. İbn Abbâs da bir adamın Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem [bu ilacı] sürdüğünü, etek bölgesine gelince [Peygamber'in] ona: “Yanımdan çık” dediğini, sonra etek bölgesine bizzat kendi eliyle sürdüğünü rivayet etmiştir. Enes ise Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem tüy dökücü ilaç kullanmadığını, etek bölgesinde kıl çoğalınca orayı tıraş ettiğini rivayet etmiştir. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Bu, onun fiilinin çoğunlukla tıraş etmek olduğunu, iki hadisin arasını cem etmek için de tüy dökücü ilacı çok nadiren kullandığını gösterir.
الْعَاشِرَةُ- فِي تَقْلِيمِ الْأَظْفَارِ. وَتَقْلِيمُ الْأَظْفَارِ: قَصُّهَا، وَالْقُلَامَةُ مَا يُزَالُ مِنْهَا. وَقَالَ مَالِكٌ: أُحِبُّ لِلنِّسَاءِ مِنْ قَصِّ الْأَظْفَارِ وَحَلْقِ الْعَانَةِ مِثْلَ ما هو على الرجال. ذكره الحارث ابن مِسْكِينٍ وَسَحْنُونُ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ. وَذَكَرَ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ فِي" نَوَادِرِ الْأُصُولِ" لَهُ (الْأَصْلُ التَّاسِعُ وَالْعِشْرُونَ): حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ أَبِي عُمَرَ قَالَ: حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْعَلَاءِ الزُّبَيْدِيُّ عَنْ عُمَرَ بْنِ بِلَالٍ الْفَزَارِيِّ قَالَ: سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ بِشْرِ الْمَازِنِيَّ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (قُصُّوا أَظَافِيركُمْ وَادْفِنُوا قُلَامَاتكُمْ وَنَقُّوا بَرَاجِمَكُمْ وَنَظِّفُوا لِثَاتَكُمْ مِنَ الطَّعَامِ وَتَسَنَّنُوا وَلَا تَدْخُلُوا عَلَيَّ قُخْرًا بُخْرًا ثُمَّ تَكَلَّمَ عَلَيْهِ فَأَحْسَنَ. قَالَ التِّرْمِذِيِّ: فَأَمَّا قَصُّ الْأَظْفَارِ فَمِنْ أَجْلِ أَنَّهُ يَخْدِشُ وَيَخْمِشُ وَيَضُرُّ، وَهُوَ مُجْتَمَعُ الْوَسَخِ، فَرُبَّمَا أَجْنَبَ وَلَا يَصِلُ الْمَاءُ إِلَى الْبَشَرَةِ مِنْ أَجْلِ الْوَسَخِ فَلَا يَزَالُ جُنُبًا. وَمَنْ أَجْنَبَ فَبَقِيَ مَوْضِعُ إِبْرَةٍ مِنْ جَسَدِهِ بَعْدَ الْغُسْلِ غَيْرَ مَغْسُولٍ فَهُوَ جُنُبٌ عَلَى حَالِهِ حَتَّى يَعُمَّ الْغُسْلُ جَسَدَهُ كُلَّهُ، فَلِذَلِكَ نَدَبَهُمْ إِلَى قَصِّ الْأَظْفَارِ. وَالْأَظَافِيرُ جَمْعُ الْأُظْفُورِ، وَالْأَظْفَارُ جَمْعُ الظُّفْرِ. وَفِي حَدِيثِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَيْثُ سَهَا فِي صَلَاتِهِ فَقَالَ: (وَمَا لِي لَا أُوهِمُ وَرَفْغُ أَحَدِكُمْ بَيْنَ ظُفْرِهِ وَأُنْمُلَتِهِ وَيَسْأَلُنِي أَحَدُكُمْ عَنْ خَبَرِ السَّمَاءِ وَفِي أَظَافِيرِهِ الْجَنَابَةُ وَالتَّفَثُ). وَذَكَرَ هَذَا الْخَبَرَ أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ الطَّبَرِيُّ الْمَعْرُوفُ بِإلْكِيَا فِي" أَحْكَامِ الْقُرْآنِ" لَهُ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ فَرَجِ أَبِي وَاصِلٍ قَالَ: أَتَيْتُ أَبَا أَيُّوبَ ﵁ فَصَافَحْتُهُ، فَرَأَى فِي أَظْفَارِي طُولًا فَقَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ يسأله عن خبر السماء فقال: (يحي أَحَدُكُمْ يَسْأَلُ عَنْ خَبَرِ السَّمَاءِ وَأَظْفَارُهُ كَأَظْفَارِ الطَّيْرِ حَتَّى يَجْتَمِعَ فِيهَا الْوَسَخُ وَالتَّفَثُ). وَأَمَّا قَوْلُهُ: (ادْفِنُوا قُلَامَاتُكُمْ) فَإِنَّ جَسَدَ الْمُؤْمِنِ ذُو حُرْمَةٍ، فَمَا سَقَطَ مِنْهُ وَزَالَ عَنْهُ فَحِفْظُهُ مِنَ الْحُرْمَةِ قَائِمٌ، فَيَحِقُّ عَلَيْهِ أَنْ يَدْفِنَهُ، كَمَا أَنَّهُ لَوْ مَاتَ دُفِنَ، فَإِذَا مَاتَ بَعْضُهُ فَكَذَلِكَ أَيْضًا تُقَامُ حُرْمَتُهُ بِدَفْنِهِ، كَيْ لَا يَتَفَرَّقَ وَلَا يَقَعَ فِي النَّارِ أَوْ فِي مَزَابِلَ قَذِرَةٍ. وَقَدْ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ
Onuncusu: Tırnakları kesmek hakkındadır. Tırnak kesmek (taklîmü'l-azfâr); onları kısaltmaktır. Kulâme ise tırnaktan kesilip atılan parçadır. Mâlik şöyle demiştir: “Tırnak kesme ve etek tıraşı olma hususunda kadınlar için de erkeklere gerekenin benzerini müstehap görürüm.” Bunu el-Hâris b. Miskîn ve Sahnûn, İbnü'l-Kâsım'dan nakletmiştir. el-Hakîm et-Tirmizî, Nevâdirü'l-Usûl adlı eserinde (Yirmi Dokuzuncu Asıl) şöyle zikretmiştir: Bize Ömer b. Ebî Ömer anlattı, dedi ki: Bize İbrâhim b. el-Alâ ez-Zübeydî, Ömer b. Bilâl el-Fezârî'den anlattı, dedi ki: Abdullah b. Bişr el-Mâzinî'yi şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « قُصُّوا أَظَافِيركُمْ وَادْفِنُوا قُلَامَاتكُمْ وَنَقُّوا بَرَاجِمَكُمْ وَنَظِّفُوا لِثَاتَكُمْ مِنَ الطَّعَامِ وَتَسَنَّنُوا وَلَا تَدْخُلُوا عَلَيَّ قُخْرًا بُخْرًا » «Tırnaklarınızı kesiniz, tırnak kırpıntılarınızı gömünüz, parmak boğumlarınızı temizleyiniz, diş etlerinizi yemek [artıklarından] arındırınız, misvak kullanınız ve huzuruma dişleri sararmış, ağızları kokar vaziyette girmeyiniz!» Sonra [Hakîm et-Tirmizî] bu hadis üzerine pek güzel açıklamalarda bulundu. et-Tirmizî şöyle dedi: “Tırnakların kesilmesine gelince; çünkü tırnak çizer, yaralar ve zarar verir; ayrıca kirlerin toplandığı yerdir. Kişi bazen cünüp olur da kir yüzünden su deriye ulaşmaz, böylece cünüplüğü devam eder. Cünüp olan bir kimsenin boy abdestinden sonra bedeninde iğne ucu kadar yıkanmamış bir yer kalsa, boy abdesti bütün bedenini kaplayıncaya kadar olduğu gibi cünüp kalır. İşte bu yüzden onları tırnakları kesmeye teşvik etmiştir.” Ezâfîr (أَظَافِير), uzfûr (أُظْفُور) kelimesinin çoğuludur; ezhâr (أَظْفَار) ise züfür (ظُفْر) kelimesinin çoğuludur. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem namazında yanıldığı vakit söylediği şu hadisinde de geçmektedir: « وَمَا لِي لَا أُوهِمُ وَرَفْغُ أَحَدِكُمْ بَيْنَ ظُفْرِهِ وَأُنْمُلَتِهِ وَيَسْأَلُنِي أَحَدُكُمْ عَنْ خَبَرِ السَّمَاءِ وَفِي أَظَافِيرِهِ الْجَنَابَةُ وَالتَّفَثُ » «Nasıl yanılmayayım ki! Birinizin refgi (kiri) tırnağı ile parmak ucu arasındadır. Biriniz bana semanın haberini soruyor da tırnaklarında cünüplük ve kir bulunuyor!» Bu haberi İbnu'l-Keyyâ diye bilinen Ebu'l-Hasen Ali b. Muhammed et-Taberî Ahkâmü'l-Kur'ân adlı eserinde Süleyman b. Ferec Ebû Vâsıl'dan nakletmiştir; o şöyle demiştir: Ebû Eyyûb'a radıyallâhu anh gelip onunla musafaha ettim. Tırnaklarımda bir uzunluk görünce şöyle dedi: Bir adam Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip ona semanın haberini sormuştu; bunun üzerine şöyle buyurdu: « يحي أَحَدُكُمْ يَسْأَلُ عَنْ خَبَرِ السَّمَاءِ وَأَظْفَارُهُ كَأَظْفَارِ الطَّيْرِ حَتَّى يَجْتَمِعَ فِيهَا الْوَسَخُ وَالتَّفَثُ » «Biriniz gelir semanın haberini sorar; oysa tırnakları kuş tırnakları gibidir, öyle ki içinde kir ve pas birikmiştir!» [Hadisteki]: « ادْفِنُوا قُلَامَاتُكُمْ » “Tırnak kırpıntılarınızı gömünüz” buyruğuna gelince; şüphesiz müminin bedeni hürmete layıktır. Ondan dökülen ve ayrılan şeylerin hürmetinin korunması da geçerlidir. Dolayısıyla öldüğünde defnedildiği gibi onu da gömmesi gerekir. Bedeninden bir parça ayrıldığında da aynı şekilde sağa sola dağılmasın, ateşe veya pis çöplüklere düşmesin diye gömülerek onun hürmeti ayakta tutulur. Nitekim Resûlullah
صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِدَفْنِ دَمِهِ حَيْثُ احْتَجَمَ كَيْ لَا تَبْحَثُ عَنْهُ الْكِلَابُ. حَدَّثَنَا بِذَلِكَ أَبِي رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى قَالَ: حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ قَالَ: حَدَّثَنَا الْهُنَيْدُ بْنُ الْقَاسِمِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَاعِزٍ قَالَ: سَمِعْتُ عَامِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ يَقُولُ إِنَّ أَبَاهُ حَدَّثَهُ أَنَّهُ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ يَحْتَجِمُ، فَلَمَّا فَرَغَ قَالَ: (يَا عَبْدَ اللَّهِ اذْهَبْ بِهَذَا الدَّمِ فَأَهْرِقْهُ حَيْثُ لَا يَرَاكَ أَحَدٌ). فَلَمَّا بَرَزَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَمَدَ إِلَى الدَّمِ فَشَرِبَهُ، فَلَمَّا رَجَعَ قَالَ: (يَا عَبْدَ اللَّهِ مَا صَنَعْتَ بِهِ؟). قَالَ: جَعَلْتُهُ فِي أَخْفَى مَكَانٍ ظَنَنْتُ أَنَّهُ خَافِيًا عَنِ النَّاسِ. قَالَ: (لَعَلَّكَ شَرِبْتَهُ؟) قال نعم. قال: (لم شربت الدم، [ويل للناس منك و] ويل لَكَ مِنَ النَّاسِ). حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ: حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْهَرَوِيُّ قَالَ: حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَأْمُرُ بِدَفْنِ سَبْعَةِ أَشْيَاءَ مِنَ الْإِنْسَانِ: الشَّعْرُ، وَالظُّفْرُ، وَالدَّمُ، وَالْحَيْضَةُ، وَالسِّنُّ، وَالْقَلَفَةُ، وَالْبَشِيمَةُ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: (نَقُّوا بَرَاجِمَكُمْ) فَالْبَرَاجِمُ تِلْكَ الْغُضُونُ مِنَ الْمَفَاصِلِ، وَهِيَ مُجْتَمَعُ الدَّرَنِ (وَاحِدُهَا بُرْجُمَةٌ) وَهُوَ ظَهْرُ عُقْدَةِ كُلِّ مَفْصِلٍ، فَظَهْرُ الْعُقْدَةِ يُسَمَّى بُرْجُمَةً، وَمَا بَيْنَ الْعُقْدَتَيْنِ تُسَمَّى رَاجِبَةً، وَجَمْعُهَا رَوَاجِبُ، وَذَلِكَ مِمَّا يَلِي ظَهْرَهَا، وَهِيَ قَصَبَةُ الْأُصْبُعِ، فَلِكُلِ أُصْبُعٍ بُرْجُمَتَانِ وَثَلَاثُ رَوَاجِبَ إِلَّا الْإِبْهَامُ فَإِنَّ لَهَا بُرْجُمَةً وَرَاجِبَتَيْنِ، فَأَمَرَ بِتَنْقِيَتِهِ لِئَلَّا يَدْرَنُ فَتَبْقَى فِيهِ الْجَنَابَةُ، وَيَحُولُ الدَّرَنُ بَيْنَ الْمَاءِ وَالْبَشَرَةِ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: (نَظِّفُوا لِثَاتَكُمْ) فَاللِّثَةُ وَاحِدَةٌ، وَاللِّثَاتُ جَمَاعَةٌ، وَهِيَ اللَّحْمَةُ فَوْقَ الْأَسْنَانِ وَدُونَ الْأَسْنَانِ، وَهِيَ مَنَابِتُهَا. وَالْعُمُورُ: اللَّحْمَةُ الْقَلِيلَةُ بَيْنَ السِّنَّيْنِ، وَاحِدُهَا عَمْرٌ. فَأَمَرَ بِتَنْظِيفِهَا لِئَلَّا يَبْقَى فيها وضر الطَّعَامَ فَتَتَغَيَّرَ عَلَيْهِ النَّكْهَةُ وَتَتَنَكَّرُ الرَّائِحَةُ، وَيَتَأَذَّى الْمَلَكَانِ، لِأَنَّهُ طَرِيقِ الْقُرْآنِ، وَمَقْعَدُ الْمَلَكَيْنِ عِنْدَ نَابَيْهِ. وَرُوِيَ فِي الْخَبَرِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ " قَالَ: عِنْدَ نَابَيْهِ. حَدَّثَنَا بِذَلِكَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ الشَّقَيْقِيُّ قَالَ: سَمِعْتُ أَبِي يَذْكُرُ ذَلِكَ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ، وَجَادَ مَا قَالَ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّفْظَ هُوَ عَمَلُ الشَّفَتَيْنِ يلفظ
...sallallâhu aleyhi ve sellem'in, köpekler arayıp bulmasın diye hacamat olduğunda kanının gömülmesini [emrettiğini rivayet etti]. Babam -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- bize şöyle rivayet etti: Bize Mûsâ b. İsmâil rivayet etti, dedi ki: Bize Hüneyd b. el-Kâsım b. Abdirrahmân b. Mâiz rivayet edip dedi ki: Âmir b. Abdillâh b. ez-Zübeyr'in şöyle dediğini işittim: Babası ona, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hacamat olurken yanına geldiğini anlattı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem işini bitirince: «Ey Abdullah, bu kanı götür ve kimsenin seni görmeyeceği bir yere dök» buyurdu. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanından ayrılınca kana yönelip onu içti. Geri döndüğünde Resûlullah: «Ey Abdullah, onu ne yaptın?» buyurdu. O da: “Onu, insanlardan gizli olduğunu zannettiğim en gizli bir yere koydum” dedi. Resûlullah: «Herhalde onu içtin?» buyurdu. [Abdullah:] “Evet” dedi. Resûlullah şöyle buyurdu: «Kanı niçin içtin? [İnsanların senden çekeceği var ve] senin de insanlardan çekeceğin var!» Babam bana rivayet edip dedi ki: Bize Mâlik b. Süleymân el-Herevî rivayet etti, dedi ki: Bize Dâvûd b. Abdirrahmân, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe'den rivayet etti; Âişe şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insana ait yedi şeyin gömülmesini emrederdi: Saç, tırnak, kan, hayız [kanı/bezi], diş, sünnet derisi ve plasenta (eş). [Hadisteki] «Parmak boğumlarınızı temizleyiniz» buyruğuna gelince; berâcim, mafsallardaki (eklemlerdeki) o kıvrımlardır ki kirlerin toplandığı yerdir (tekili bürcümedir). Bu da her mafsalın düğüm yerinin dış yüzüdür. Düğüm yerinin dışına bürcüme denir. İki düğüm arasına râcibe denir, çoğulu revâcibdir. Bu da parmağın dış yüzeyine gelen kısımdır ve parmak kemiğidir. Başparmak hariç her parmakta iki bürcüme ve üç râcibe vardır; başparmakta ise bir bürcüme ve iki râcibe vardır. Kir bağlayıp da cünüplük [eseri] kalmasın ve kir su ile tenin arasına engel olmasın diye onun temizlenmesini emretmiştir. [Hadisteki] «Diş etlerinizi temizleyiniz» buyruğuna gelince; liseh tekildir, lisât çoğuldur. Bu da dişlerin üstündeki ve altındaki, dişlerin bittiği yer olan et parçasıdır. Umûr ise iki diş arasındaki az ettir, tekili amrdır. İçinde yemek bulaşığı kalıp da ağız kokusunu bozmasın, kokuyu çirkinleştirmesin ve iki melek eziyet görmesin diye oranın temizlenmesini emretmiştir. Çünkü ağız, Kur'ân'ın yoludur ve iki meleğin durduğu yer onun iki köpek dişinin yanıdır. Nitekim haberde Yüce Allah'ın: { مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ } “İnsan hiçbir söz söylemez ki yanında onu gözetleyen, dediklerini zapteden bir melek hazır bulunmasın” buyruğu hakkında: “İki köpek dişinin yanındadır” şeklinde rivayet edilmiştir. Bunu bize Muhammed b. Alî eş-Şakīkī rivayet edip dedi ki: Babamın bunu Süfyân b. Uyeyne'den zikrettiğini işittim. O ne güzel söylemiştir! Zira lafız (söz), iki dudağın işidir; ...
الْكَلَامَ عَنْ لِسَانِهِ إِلَى الْبَرَازِ. وَقَوْلُهُ:" لَدَيْهِ" أَيْ عِنْدَهُ، وَالَّدَى وَالْعِنْدُ فِي لُغَتِهِمُ السَّائِرَةِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُمْ" لَدُنْ" فَالنُّونُ زَائِدَةٌ. فَكَأَنَّ الْآيَةَ تُنَبِّئُ أَنَّ الرَّقِيبَ عَتِيدٌ عِنْدَ مُغَلَّظِ الْكَلَامِ وَهُوَ النَّابُ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: (تَسَنَّنُوا) وَهُوَ السِّوَاكُ مَأْخُوذٌ مِنَ السِّنِّ، أَيْ نَظِّفُوا السِّنَّ. وَقَوْلُهُ: (لَا تَدْخُلُوا عَلَيَّ قُخْرًا بُخْرًا) فالمحفوظ عندي (فحلا وَقُلْحًا). وَسَمِعْتُ الْجَارُودَ يَذْكُرُ عَنِ النَّضْرِ قَالَ: الْأَقْلَحُ الَّذِي قَدِ اصْفَرَّتْ أَسْنَانُهُ حَتَّى بَخِرَتْ مِنْ بَاطِنِهَا، وَلَا أَعْرِفُ الْقَخَرَ. وَالْبَخَرُ: الَّذِي تَجِدُ لَهُ رَائِحَةً مُنْكَرَةً لِبَشَرَتِهِ، يُقَالُ: رَجُلٌ أَبْخَرُ، وَرِجَالٌ بُخُرٌ. حَدَّثَنَا الْجَارُودُ قَالَ: حَدَّثَنَا جَرِيرٌ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ أَبِي عَلِيٍّ عَنْ أَبِي جَعْفَرِ بْنِ تَمَّامِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (اسْتَاكُوا، مَا لَكُمْ تَدْخُلُونَ عَلَيَّ قُلْحًا). الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- فِي قَصِّ الشَّارِبِ. وَهُوَ الْأَخْذُ مِنْهُ حَتَّى يَبْدُوَ طَرَفُ الشَّفَةِ وَهُوَ الْإِطَارُ، وَلَا يَجُزُّهُ فَيُمَثِّلُ نَفْسَهُ، قَالَهُ مَالِكٌ. وَذَكَرَ ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ عَنْهُ قَالَ: وَأَرَى أَنْ يُؤَدَّبَ مَنْ حَلَقَ شَارِبَهُ. وَذَكَرَ أَشْهَبُ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ فِي حَلْقِ الشَّارِبِ: هَذِهِ بِدَعٌ، وَأَرَى أَنْ يُوجَعَ ضَرْبًا مَنْ فَعَلَهُ. وَقَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادَ قَالَ مَالِكٌ: أَرَى أَنْ يُوجَعَ مَنْ حَلَقَهُ ضَرْبًا. كَأَنَّهُ يَرَاهُ مُمَثِّلًا بِنَفْسِهِ، وَكَذَلِكَ بِنَتْفِهِ الشَّعْرَ، وَتَقْصِيرِهِ عِنْدَهُ أَوْلَى مِنْ حَلْقِهِ. وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ كَانَ ذَا لِمَّةٍ، وَكَانَ أَصْحَابُهُ مِنْ بَيْنِ وَافِرِ الشَّعْرِ أَوْ مُقَصِّرٍ، وَإِنَّمَا حَلَقَ وَحَلَقُوا فِي النُّسُكِ. وَرُوِيَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَقُصُّ أَظَافِرَهُ وَشَارِبَهُ قَبْلَ أَنْ يَخْرُجَ إِلَى الْجُمُعَةِ. وَقَالَ الطَّحَاوِيُّ: لَمْ نَجِدْ عَنِ الشَّافِعِيِّ فِي هَذَا شَيْئًا مَنْصُوصًا، وَأَصْحَابُهُ الَّذِينَ رَأَيْنَاهُمْ: الْمُزَنِيُّ وَالرَّبِيعُ كَانَا يُحْفِيَانِ شَوَارِبَهُمَا، وَيَدُلُّ ذَلِكَ أَنَّهُمَا أَخَذَا ذَلِكَ عَنِ الشَّافِعِيِّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى. قَالَ: وَأَمَّا أَبُو حَنِيفَةَ وَزُفَرُ وَأَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدُ فَكَانَ مَذْهَبُهُمْ فِي شَعْرِ الرَّأْسِ وَالشَّارِبِ أَنَّ الْإِحْفَاءَ أَفْضَلُ مِنَ التَّقْصِيرِ. وَذَكَرَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادَ عَنِ الشَّافِعِيِّ أَنَّ مَذْهَبَهُ فِي حَلْقِ الشَّارِبِ كَمَذْهَبِ أَبِي حَنِيفَةَ سَوَاءٌ. وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَثْرَمُ: رَأَيْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ يُحْفِي شَارِبَهُ شَدِيدًا، وَسَمِعْتُهُ سُئِلَ عَنِ السُّنَّةِ فِي إِحْفَاءِ الشَّارِبِ فَقَالَ: يُحْفَى كَمَا قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (أَحْفُوا الشَّوَارِبَ). قَالَ أَبُو عُمَرَ: إِنَّمَا فِي هَذَا الْبَابِ أَصْلَانِ:
sözü dilden dışarıya atar. Yüce Allah'ın: { لَدَيْهِ } buyruğu yani “onun yanında” demektir. Yaygın dillerinde “ledâ” ve “ınde” aynı anlamdadır; nitekim “ledün” sözleri de böyledir, oradaki nûn zâiddir. Sanki ayet, gözetleyicinin (rakîb) sözün sertleştiği yer olan köpek dişinin yanında hazır bulunduğunu bildirmektedir. [Hadisteki]: “Misvak kullanınız (tesennev)” buyruğuna gelince; bu misvaktır, “sinn” (diş) kelimesinden türetilmiştir, yani dişlerinizi temizleyiniz demektir. [Hadisteki]: “Yanıma dişleri sararmış, kokmuş halde girmeyiniz” buyruğuna gelince; bende mahfuz olan [lafız]: “fehlan ve kulhan” şeklindedir. Cârûd'u Nadr'dan şunu zikrederken işittim: “Aklah; dişleri sararıp içten içi kokan kimsedir; kaher kelimesini ise bilmiyorum.” Bahar ise teninde nahoş koku hissettiğin kimsedir; “racülün ebhar” (ağzı kokan adam), çoğuluna da “ricâlün buhur” denir. Bize Cârûd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Ebû Ali'den, o Ebû Ca'fer b. Temmâm b. el-Abbâs'tan, o babasından anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Misvak kullanınız; size ne oluyor da yanıma dişleriniz sararmış halde giriyorsunuz!” On birincisi: Bıyığı kısaltmak hakkındadır. O, dudağın kenarı olan çerçeve görününceye kadar bıyıktan almaktır; onu kökünden kazıyıp kendine müsle (şekil bozma) yapmaz; bunu Mâlik söylemiştir. İbn Abdilhakem onun şöyle dediğini nakletmiştir: “Bıyığını kazıyan kimsenin terbiye edilmesi gerektiği görüşündeyim.” Eşheb de onun bıyığı kazımak hakkında: “Bu bidattir, bunu yapan kimsenin canı yanacak şekilde dövülmesi gerektiği görüşündeyim” dediğini nakletmiştir. İbn Huveyzimendâd, Mâlik'in şöyle dediğini zikretmiştir: “Onu kazıyan kimsenin canı yanacak şekilde dövülmesi gerektiği görüşündeyim.” Sanki o, bunu kendine müsle yapmak gibi görmektedir; tüyü yolmak da böyledir; onun yanında kısaltmak kazımaktan daha evladır. Nitekim Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem omuzlarına dökülen saçı (limme) olduğu, ashabının da kiminin saçının gür, kiminin kısaltılmış olduğu ve ancak hac/umre ibadetinde tıraş olup tıraş ettikleri rivayet edilmiştir. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem cumaya çıkmadan önce tırnaklarını ve bıyığını kestiği rivayet edilmiştir. Tahâvî şöyle demiştir: “Bu konuda Şâfiî'den sarahaten bir metin bulamadık; ancak gördüğümüz talebeleri el-Müzenî ve er-Rebî' bıyıklarını iyice kısaltırlardı (ihfâ); bu da onların bunu Şâfiî'den -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- aldıklarına delalet eder.” Dedi ki: “Ebû Hanîfe, Züfer, Ebû Yûsuf ve Muhammed'e gelince; baş saçı ve bıyık hakkındaki mezhepleri, iyice kısaltmanın sadece kısaltmaktan daha faziletli olduğu yönündeydi.” İbn Huveyzimendâd, Şâfiî'den, bıyığı kazıma konusundaki mezhebinin aynen Ebû Hanîfe'nin mezhebi gibi olduğunu zikretmiştir. Ebû Bekr el-Esrem şöyle demiştir: “Ahmed b. Hanbel'in bıyığını iyice kısalttığını gördüm; ona bıyığı iyice kısaltmadaki sünnet sorulduğunda şöyle dediğini işittim: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bıyıkları iyice kısaltın» buyurduğu gibi iyice kısaltılır.” Ebû Ömer şöyle demiştir: Bu babda esasen iki temel rivayet vardır:
أَحَدُهُمَا: أَحْفُوا، وَهُوَ لَفْظٌ مُحْتَمِلُ التَّأْوِيلِ. وَالثَّانِي- قَصُّ الشَّارِبِ، وَهُوَ مُفَسَّرٌ، وَالْمُفَسَّرُ يَقْضِي عَلَى الْمُجْمَلِ، وَهُوَ عَمَلُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، وَهُوَ أَوْلَى مَا قِيلَ بِهِ فِي هَذَا الْبَابِ. رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَقُصُّ مِنْ شَارِبِهِ وَيَقُولُ: (إِنَّ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلَ الرَّحْمَنِ كَانَ يَفْعَلُهُ). قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ. وَخَرَّجَ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (الْفِطْرَةُ خَمْسٌ الِاخْتِتَانُ وَالِاسْتِحْدَادُ وَقَصُّ الشَّارِبِ وَتَقْلِيمُ الْأَظْفَارِ وَنَتْفُ الْإِبْطِ). وَفِيهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (خَالِفُوا الْمُشْرِكِينَ أَحْفُوا الشَّوَارِبَ وَأَوْفُوا اللِّحَى). وَالْأَعَاجِمُ يَقُصُّونَ لِحَاهُمْ، وَيُوَفِّرُونَ شَوَارِبَهُمْ أَوْ يُوَفِّرُونَهُمَا مَعًا، وَذَلِكَ عَكْسُ الْجَمَالِ وَالنَّظَافَةِ. ذَكَرَ رَزِينٌ عَنْ نَافِعٍ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ كَانَ يُحْفِي شَارِبَهُ حَتَّى يَنْظُرَ إِلَى الْجِلْدِ، وَيَأْخُذُ هَذَيْنَ، يَعْنِي مَا بَيْنَ الشَّارِبِ وَاللِّحْيَةِ. وَفِي الْبُخَارِيِّ: وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يَأْخُذُ مِنْ طُولِ لِحْيَتِهِ مَا زَادَ عَلَى الْقَبْضَةِ إِذَا حَجَّ أَوِ اعْتَمَرَ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ أن رسول الله ﷺ كَانَ يَأْخُذُ مِنْ لِحْيَتِهِ مِنْ عَرْضِهَا وَطُولِهَا. قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- وَأَمَّا الْإِبْطُ فَسُنَّتُهُ النَّتْفُ، كَمَا أَنَّ سُنَّةَ الْعَانَةِ الْحَلْقُ، فَلَوْ عُكِسَ جَازَ لِحُصُولِ النَّظَافَةِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، لِأَنَّهُ الْمُتَيَسَّرُ الْمُعْتَادُ. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- وَفَرْقُ الشَّعْرِ: تَفْرِيقُهُ فِي الْمَفْرِقِ، وَفِي صِفَتِهِ ﷺ: إِنِ انْفَرَقَتْ عَقِيصَتُهُ فَرَقَ، يقال: فرقت الشعر أفرقه فرقا، يقول: إِنِ انْفَرَقَ شَعْرُ رَأْسِهِ فَرَقَهُ فِي مَفْرِقِهِ، فَإِنْ لَمْ يَنْفَرِقْ تَرَكَهُ وَفْرَةً وَاحِدَةً. خَرَّجَ النَّسَائِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَسْدُلُ شَعْرَهُ، وَكَانَ الْمُشْرِكُونَ يُفَرِّقُونَ شُعُورَهُمْ، وَكَانَ يُحِبُّ مُوَافَقَةُ أَهْلِ الْكِتَابِ فِيمَا لَمْ يُؤْمَرْ فِيهِ بِشَيْءٍ، ثُمَّ فَرَقَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَعْدَ ذَلِكَ، أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ عَنْ أَنَسٍ. قَالَ الْقَاضِي عِيَاضٌ: سَدْلُ الشَّعْرِ إِرْسَالُهُ، وَالْمُرَادُ بِهِ هَا هُنَا عِنْدَ الْعُلَمَاءِ إِرْسَالُهُ عَلَى الْجَبِينِ، وَاتِّخَاذُهُ كَالْقُصَّةِ، وَالْفَرْقُ فِي الشَّعْرِ سُنَّةٌ
Biri: “İyice kısaltınız (ahfû)” lafzıdır ki farklı yorumlara açık bir ifadedir. İkincisi: Bıyığı kırpmaktır (kass) ki bu açıklanmış (müfesser) bir lafızdır; müfesser ise mücmel olanı belirler. Medine ehlinin ameli de böyledir ve bu babda söylenen sözlerin en evlasıdır. Tirmizî, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bıyığından kırpar ve: “Rahmân'ın dostu İbrâhim de böyle yapardı” buyururdu. Tirmizî: “Bu hasen garib bir hadistir” demiştir. Müslim, Ebû Hüreyre'den, onun da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: “Fıtrat beştir: Sünnet olmak, etek tıraşı olmak, bıyığı kırpmak, tırnakları kesmek ve koltuk altını yolmak.” Orada İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Müşriklere muhalefet ediniz; bıyıkları iyice kısaltınız, sakalları uzatınız.” Acemler ise sakallarını kesip bıyıklarını uzatırlar veya her ikisini birden uzatırlar; bu ise güzellik ve temizliğin tam aksidir. Rezîn, Nâfi'den nakletmiştir ki: İbn Ömer bıyığını deri görünecek kadar iyice kısaltır ve şu ikisini yani bıyıkla sakal arasındaki kısmı da alırdı. Buhârî'de [şöyle geçer]: İbn Ömer hac veya umre yaptığında sakalının boyundan bir kabzadan (tutamdan) fazlasını alırdı. Tirmizî, Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan rivayet etmiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sakalının eninden ve boyundan alırdı. Tirmizî: “Bu garib bir hadistir” demiştir. On ikincisi: Koltuk altına gelince; sünnet olan onu yolmaktır, nitekim kasık bölgesinin sünneti de tıraş etmektir; temizliğin hâsıl olması için aksi yapılsa da caizdir, fakat birincisi daha evladır; çünkü kolay ve alışılagelmiş olan odur. On üçüncüsü: Saçı ayırmak: Onu saç ayırma yerinden (mafrik) ikiye ayırmaktır. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem vasfında: “Şayet saç örgüsü ayrılırsa ayırırdı” denilmiştir. Saçı ayırdım, ayırırım, ayırmak denir; yani başının saçı ayrılırsa onu ayırma yerinden ayırır, ayrılmazsa onu tek bir yele (vefre) halinde bırakırdı. Nesâî, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem saçını serbest bırakırdı (sedl); müşrikler ise saçlarını ayırırlardı. Kendisine bir şey emredilmeyen hususlarda Ehl-i Kitap'a uymayı severdi; sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bundan sonra saçını ayırdı; bunu Buhârî ve Müslim, Enes'ten rivayet etmiştir. Kādî İyâz şöyle demiştir: “Saçın sedli onu serbest salmaktır; âlimler nezdinde buradaki manası onu alnın üzerine salmak ve perçem gibi yapmaktır; saçta ayırmak ise sünnettir;
، لِأَنَّهُ الَّذِي رَجَعَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ ﷺ. وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ كَانَ إِذَا انْصَرَفَ مِنَ الجمعة
çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in en son benimsediği uygulama buydu. Rivayet edildiğine göre Ömer b. Abdülazîz cuma [namazından] çıktığı zaman
أَقَامَ عَلَى بَابِ الْمَسْجِدِ حَرَسًا يَجُزُّونَ نَاصِيَةَ كُلِّ مَنْ لَمْ يُفَرِّقْ شَعْرَهُ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْفَرْقَ كَانَ مِنْ سُنَّةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇، فَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- وَأَمَّا الشَّيْبُ فَنُورٌ وَيُكْرَهُ نَتْفُهُ، فَفِي النَّسَائِيِّ وَأَبِي دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَا تَنْتِفُوا الشَّيْبَ مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَشِيبُ شَيْبَةً فِي الْإِسْلَامِ إِلَّا كَانَتْ لَهُ نُورًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَكَتَبَ اللَّهُ لَهُ حَسَنَةً وَحَطَّ عَنْهُ خَطِيئَةً). قُلْتُ: وَكَمَا يُكْرَهُ نَتْفَهُ كَذَلِكَ يُكْرَهُ تَغْيِيرَهُ بِالسَّوَادِ، فَأَمَّا تَغْيِيرُهُ بِغَيْرِ السَّوَادِ فَجَائِزٌ، لِقَوْلِهِ ﷺ فِي حَقِّ أَبِي قُحَافَةَ- وَقَدْ جئ بِهِ وَلِحْيَتُهُ كَالثَّغَامَةِ بَيَاضًا-: (غَيِّرُوا هَذَا بِشَيْءٍ وَاجْتَنِبُوا السَّوَادَ). وَلَقَدْ أَحْسَنَ مَنْ قَالَ:
mescidin kapısına saçını ayırmayan herkesin perçemini kesen muhafızlar dikerdi. Saçı ayırmanın İbrâhim aleyhisselâm'ın sünnetinden olduğu da söylenmiştir; en doğrusunu Allah bilir. On dördüncüsü: Ak saça gelince; o bir nurdur ve onu yolmak mekruhtur. Nesâî ve Ebû Dâvûd'da Amr b. Şuayb'ın babasından, onun da dedesinden rivayet ettiği hadiste şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ak saçları yolmayınız; zira İslam'da saçı ağaran hiçbir Müslüman yoktur ki o ak saç kıyamet gününde onun için bir nur olmasın, Allah onun sebebiyle kendisine bir sevap yazmasın ve ondan bir günahı silmesin.” Derim ki: Onu yolmak mekruh olduğu gibi siyaha boyamak da mekruhtur; siyaha boyamak dışındaki renklerle değiştirmek ise caizdir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, sakalı çayır papatyası gibi bembeyaz bir halde getirilen Ebû Kuhâfe hakkında: “Bunu bir şeyle değiştiriniz ve siyahtan sakınınız” buyurmuştur. Şu beyti söyleyen ne güzel söylemiştir:
يُسَوَّدُ أَعْلَاهَا وَيُبَيَّضُ أَصْلَهَا ... وَلَا خَيْرَ فِي الْأَعْلَى إذا فسد الأصل
Üstü karartılır, kökü ise beyazlaşır... Kök bozulduğu zaman üstünde hiçbir hayır yoktur.
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
يَا خَاضِبَ الشَّيْبِ بِالْحِنَّاءِ تَسْتُرُهُ ... سَلِ الْمَلِيكَ لَهُ سِتْرًا مِنَ النَّارِ
Ey ak saçlarını kına ile boyayıp gizleyen kişi! ... Hükümran olan Allah'tan o ak saçlar için ateşten bir örtü iste.
الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ وَأَمَّا الثَّرِيدُ فَهُوَ أَزْكَى الطَّعَامِ وَأَكْثَرُهُ بَرَكَةً، وَهُوَ طَعَامُ الْعَرَبِ، وَقَدْ شَهِدَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ بِالْفَضْلِ عَلَى سَائِرِ الطَّعَامِ فَقَالَ: (فَضْلُ عَائِشَةَ عَلَى النِّسَاءِ كَفَضْلِ الثَّرِيدِ عَلَى سَائِرِ الطَّعَامِ). وَفِي صَحِيحِ الْبُسْتِيِّ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ أَنَّهَا كَانَتْ إِذَا ثَرَدَتْ غَطَّتْهُ شَيْئًا حَتَّى يَذْهَبَ فَوْرُهُ وَتَقُولَ: إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (إِنَّهُ أَعْظَمُ لِلْبَرَكَةِ). السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- قُلْتُ: وَهَذَا كُلُّهُ فِي مَعْنَى مَا ذَكَرَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَمَا قَالَهُ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَغَيْرُهُ. وَيَأْتِي ذِكْرُ الْمَضْمَضَةِ وَالِاسْتِنْشَاقِ وَالسِّوَاكِ فِي سُورَةِ" النِّسَاءِ " وَحُكْمُ الِاسْتِنْجَاءِ فِي" بَرَاءَةٌ " وَحُكْمُ الضِّيَافَةِ فِي" هُودٍ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَخَرَّجَ مُسْلِمٌ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: وُقِّتَ لَنَا فِي قَصِّ الشَّارِبِ وَتَقْلِيمِ الْأَظْفَارِ وَنَتْفِ الْإِبْطِ وَحَلْقِ الْعَانَةِ أَلَّا نَتْرُكَ أَكْثَرَ مِنْ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً، قَالَ عُلَمَاؤُنَا: هَذَا تحديد في أكثر المدة،
On beşinci [mesele]: Tiride gelince; o, yemeklerin en temizi ve bereketi en bol olanıdır. O, Arapların yemeğidir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem diğer yemeklere üstünlüğü hususunda ona şahitlik etmiş ve şöyle buyurmuştur: « فَضْلُ عَائِشَةَ عَلَى النِّسَاءِ كَفَضْلِ الثَّرِيدِ عَلَى سَائِرِ الطَّعَامِ » «Âişe’nin kadınlara üstünlüğü, tiridin diğer yemeklere üstünlüğü gibidir.» Sahîh-i Büstî’de (İbn Hibbân) Esmâ bint Ebî Bekir’den [rivayet edildiğine göre] o, tirit yaptığı zaman kaynaması ve dumanı gidinceye kadar üzerini bir şeyle örter ve şöyle derdi: “Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in şöyle buyurduğunu işittim: « إِنَّهُ أَعْظَمُ لِلْبَرَكَةِ » «Şüphesiz bu, bereket bakımından daha büyüktür.»” On altıncı [mesele]: Derim ki: Bütün bunlar, Abdürrezzâk’ın İbn Abbâs’tan zikrettiği ve Saîd b. el-Müseyyeb ile başkalarının söylediği şeylerin anlamı kapsamındadır. Ağza su verme (mazmaza), burna su çekme (istinşak) ve misvak kullanmanın bahsi Nisâ Sûresi’nde; istincânın hükmü Berâe (Tevbe) Sûresi’nde; misafir ağırlamanın hükmü ise inşâallahu teâlâ Hûd Sûresi’nde gelecektir. Müslim’in Enes’ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: « وُقِّتَ لَنَا فِي قَصِّ الشَّارِبِ وَتَقْلِيمِ الْأَظْفَارِ وَنَتْفِ الْإِبْطِ وَحَلْقِ الْعَانَةِ أَلَّا نَتْرُكَ أَكْثَرَ مِنْ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً » «Bıyığı kısaltma, tırnakları kesme, koltuk altı kıllarını yolma ve etek tıraşı olma hususunda kırk geceden fazla bırakmamamız bize vakit olarak belirlendi.» Âlimlerimiz şöyle demiştir: “Bu, azami süreye dair bir belirlemedir;
وَالْمُسْتَحَبُّ تَفَقُّدُ ذَلِكَ مِنَ الْجُمُعَةِ إِلَى الْجُمُعَةِ، وَهَذَا الْحَدِيثُ يَرْوِيهِ جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ. قَالَ الْعُقَيْلِيِّ: فِي حَدِيثِهِ نَظَرٌ. وَقَالَ أَبُو عُمَرَ فِيهِ: لَيْسَ بِحُجَّةٍ، لِسُوءِ حِفْظِهِ وَكَثْرَةِ غَلَطِهِ. وَهَذَا الْحَدِيثُ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ، وَلَكِنَّهُ قَدْ قَالَ بِهِ قَوْمٌ، وَأَكْثَرُهُمْ عَلَى أَلَّا تَوْقِيتَ فِي ذَلِكَ، وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ. السَّابِعَةَ عشرة- قوله تعالى:" إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً" الْإِمَامُ: الْقُدْوَةُ، وَمِنْهُ قِيلَ لِخَيْطِ الْبِنَاءُ: إِمَامٌ، وَلِلطَّرِيقِ: إِمَامٌ، لِأَنَّهُ يُؤَمُّ فِيهِ لِلْمَسَالِكِ، أَيْ يُقْصَدُ. فَالْمَعْنَى: جَعَلْنَاكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا يَأْتَمُّونَ بِكَ فِي هَذِهِ الْخِصَالِ، وَيَقْتَدِي بِكَ الصَّالِحُونَ. فَجَعَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى إِمَامًا لِأَهْلِ طَاعَتِهِ، فَلِذَلِكَ اجْتَمَعَتِ الْأُمَمُ عَلَى الدَّعْوَى فِيهِ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- أَنَّهُ كَانَ حَنِيفًا. الثَّامِنَةَ عشرة- قوله تعالى:" وَمِنْ ذُرِّيَّتِي" دُعَاءٌ عَلَى جِهَةِ الرَّغْبَاءِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، أَيْ مِنْ ذُرِّيَّتِي يَا رَبِّ فَاجْعَلْ. وَقِيلَ: هَذَا مِنْهُ عَلَى جِهَةِ الِاسْتِفْهَامِ عَنْهُمْ، أَيْ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي يَا رَبِّ مَاذَا يَكُونُ؟ فَأَخْبَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ فِيهِمْ عَاصِيًا وَظَالِمًا لَا يَسْتَحِقُّ الْإِمَامَةَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سَأَلَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ أَنْ يُجْعَلَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ إِمَامٌ، فَأَعْلَمَهُ اللَّهُ أَنَّ فِي ذُرِّيَّتِهِ مَنْ يَعْصِي فَقَالَ:" لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ". التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَمِنْ ذُرِّيَّتِي" أَصْلُ ذُرِّيَّةٍ، فِعْلِيَّةٌ مِنَ الذَّرِّ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَخْرَجَ الْخَلْقَ مِنْ صُلْبِ آدَمَ ﵇ كَالذَّرِّ حِينَ أَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ. وَقِيلَ: هُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ ذَرَأَ اللَّهُ الْخَلْقَ يَذْرَؤُهُمْ ذَرْءًا خَلَقَهُمْ، وَمِنْهُ الذُّرِّيَّةُ وَهِيَ نَسْلُ الثَّقَلَيْنِ، إِلَّا أَنَّ الْعَرَبَ تَرَكَتْ هَمْزَهَا، وَالْجَمْعُ الذَّرَارِيُّ. وَقَرَأَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ" ذِرِّيَّةٌ" بِكَسْرِ الذَّالِ وَ" ذَرِّيَّةٌ" بِفَتْحِهَا. قَالَ ابْنُ جِنِّيٍّ أَبُو الْفَتْحِ عُثْمَانُ: يَحْتَمِلُ أَصْلُ هَذَا الْحَرْفِ أَرْبَعَةَ أَلْفَاظٍ: أَحَدُهَا- ذَرَأَ، وَالثَّانِي- ذَرَرَ، وَالثَّالِثُ- ذَرَوَ، وَالرَّابِعُ ذَرَيَ، فَأَمَّا الْهَمْزَةُ فَمِنْ ذَرَأَ اللَّهُ الْخَلْقَ، وَأَمَّا ذَرَرَ فَمِنْ لَفْظِ الذَّرِّ وَمَعْنَاهُ، وَذَلِكَ لِمَا وَرَدَ فِي الْخَبَرِ (أَنَّ الْخَلْقَ كَانَ كَالذَّرِّ) وَأَمَّا الْوَاوُ وَالْيَاءُ، فَمِنْ ذَرَوْتُ الْحَبَّ وَذَرَيْتُهُ يُقَالَانِ جَمِيعًا، وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَأَصْبَحَ هَشِيماً تَذْرُوهُ الرِّياحُ " وَهَذَا لِلُطْفِهِ وَخِفَّتِهِ، وَتِلْكَ حال لذر أيضا. قال الجوهري:
Müstehap olan, bunun cumadan cumaya kontrol edilmesidir. Bu hadisi Ca'fer b. Süleymân rivayet etmektedir. Ukaylî: "Hadisinde nazar vardır (tenkide açıktır)" demiştir. Ebû Ömer de onun hakkında şöyle demiştir: "Hıfzının kötülüğü ve hatasının çokluğu sebebiyle hüccet (delil) değildir." Bu hadis nakil yönünden kuvvetli değildir; ancak bir topluluk bununla amel etmiştir, çoğunluk ise bu hususta herhangi bir vakit belirlemesi olmadığı görüşündedir; muvaffakiyet Allah'tandır. On yedincisi: Yüce Allah'ın: { إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا } “Ben seni insanlara önder yapacağım” kavlidir. İmâm: Kendisine uyulan rehber (önder) demektir. Bundan dolayı duvarcının çekül ipine de “imâm” denilmiştir. Yola da “imâm” denilmiştir; çünkü yollarda ona yönelinir, yani kastedilir. Buna göre mana şöyledir: “Seni insanlara, bu hasletlerde sana uyacakları ve salihlerin sana iktida edeceği bir önder kıldık.” Yüce Allah onu, kendisine itaat ehli için bir önder kılmıştır. İşte bundan dolayı ümmetler —Allah en iyisini bilir— onun bir hanif olduğu iddiası üzerinde birleşmişlerdir. On sekizincisi: Yüce Allah'ın: { وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } “Soyumdan da” kavli, Yüce Allah'a yönelmiş bir arzu ve niyaz şeklinde bir duadır; yani “Rabbim, soyumdan da [önderler] kıl!” demektir. Bunun onlar hakkında bir soru sorma makamında olduğu da söylenmiştir; yani “Rabbim, soyumdan olanlar ne olacak?” [demiştir]. Bunun üzerine Yüce Allah ona, aralarında imâmete liyakati olmayan asi ve zalim kimselerin bulunacağını bildirmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: İbrâhim aleyhisselâm soyundan da önder kılınmasını istedi; Allah da ona zürriyetinde isyan edecek kimselerin bulunacağını bildirip şöyle buyurdu: { لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “Zalimler ahdime nail olamazlar”. On dokuzuncusu: Yüce Allah'ın: { وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } “Soyumdan da” kavli: Zürriyet (ذُرِّيَّة) kelimesinin aslı, ez-Zerr (الذَّرّ) kökünden fa'liyye (فِعْلِيَّة) veznindedir. Çünkü Yüce Allah, nefislerine karşı onları şahit tuttuğu vakit yaratılmışları Âdem aleyhisselâm'ın sulbünden zerreler gibi çıkarmıştır. Bir görüşe göre de bu kelime; “Allah mahlukatı yarattı” anlamındaki “Zeraallâhu'l-halka yezreuhüm zer'en” (ذَرَأَ اللَّهُ الْخَلْقَ يَذْرَؤُهُمْ ذَرْءًا) kökünden alınmıştır; iki ağırlığın (insan ve cinlerin) nesli anlamına gelen zürriyet (الذُّرِّيَّة) de bundandır; ancak Araplar hemzesini terk etmişlerdir, çoğulu ise “zerârî” (الذَّرَارِيُّ) gelir. Zeyd b. Sâbit, zâl harfinin kesresiyle “zirriyetün” (ذِرِّيَّةٌ) ve fethasıyla “zerriyetün” (ذَرِّيَّةٌ) şeklinde okumuştur. Ebu'l-Feth Osmân İbn Cinnî şöyle demiştir: Bu harfin (kelimenin) aslı dört lafza ihtimallidir: Birincisi: Zerae (ذَرَأَ), ikincisi: Zerara (ذَرَرَ), üçüncüsü: Zereve (ذَرَوَ) ve dördüncüsü: Zereye (ذَرَيَ)'dir. Hemzeli olanı (birincisi), “Zeraallâhu'l-halka” (Allah mahlukatı yarattı) ifadesindendir. “Zerara” kökünden olanı ise zerr lafzından ve manasındandır; zira haberde: « Mahlukat zerre gibi idi » şeklinde vârit olmuştur. Vâv ve yâ'lı olanlar ise; her ikisi de söylenmekte olan “zerevtü'l-habbe ve zereytühü” (taneleri savurdum) ifadesindendir. Yüce Allah'ın: { فَأَصْبَحَ هَشِيمًا تَذْرُوهُ الرِّيَاحُ } “Rüzgârların savurduğu bir çöp kırıntısı haline geliverir” kavli de bundandır. Bu da onun inceliği ve hafifliğinden ötürüdür; bu durum aynı şekilde zerre için de geçerlidir. Cevherî şöyle demiştir:
ذرت الريح التراب وغيره تذروه وتذرويه ذَرْوًا وَذَرْيًا أَيْ نَسَفَتْهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: ذَرَى النَّاسُ الْحِنْطَةَ، وَأَذْرَيْتُ الشَّيْءَ إِذَا أَلْقَيْتُهُ، كَإِلْقَائِكَ الْحَبَّ لِلزَّرْعِ. وَطَعَنَهُ فَأَذْرَاهُ عَنْ ظَهْرِ دَابَّتِهِ، أَيْ أَلْقَاهُ. وَقَالَ الْخَلِيلُ: إِنَّمَا سُمُّوا ذُرِّيَّةً، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَرَأَهَا عَلَى الْأَرْضِ كَمَا ذرأ الزارع البذر. وقيل: أهل ذُرِّيَّةٍ، ذُرُّورَةٌ، لَكِنْ لَمَّا كَثُرَ التَّضْعِيفُ أُبْدِلَ مِنْ إِحْدَى الرَّاءَاتِ يَاءٌ، فَصَارَتْ ذُرُّويَةٌ، ثُمَّ أُدْغِمَتِ الْوَاوُ فِي الْيَاءِ فَصَارَتْ ذُرِّيَّةً. وَالْمُرَادُ بِالذُّرِّيَّةِ هُنَا الْأَبْنَاءُ خَاصَّةً، وَقَدْ تُطْلَقُ عَلَى الْآبَاءِ وَالْأَبْنَاءِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ " يَعْنِي آبَاءَهُمْ. الْمُوَفِّيَةُ عِشْرِينَ- قوله تعالى:" لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ" اخْتُلِفَ فِي الْمُرَادِ بِالْعَهْدِ، فَرَوَى أَبُو صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ النُّبُوَّةُ، وَقَالَهُ السُّدِّيُّ. مُجَاهِدٌ: الْإِمَامَةُ. قَتَادَةُ: الْإِيمَانُ. عَطَاءٌ: الرَّحْمَةُ. الضَّحَّاكُ: دِينُ اللَّهِ تَعَالَى. وَقِيلَ: عَهْدُهُ أَمْرُهُ. وَيُطْلَقُ الْعَهْدُ عَلَى الْأَمْرِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنا " أي أمرنا. وقال:" أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ" يَعْنِي أَلَمْ أُقَدِّمْ إِلَيْكُمُ الْأَمْرَ بِهِ، وَإِذَا كَانَ عَهْدُ اللَّهِ هُوَ أَوَامِرُهُ فَقَوْلُهُ:" لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ" أَيْ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونُوا بِمَحَلِّ مَنْ يُقْبَلُ مِنْهُمْ أَوَامِرُ اللَّهِ وَلَا يُقِيمُونَ عَلَيْهَا، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ بَعْدَ هَذَا آنِفًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَرَوَى مَعْمَرٌ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ" قَالَ: لَا ينال عهد لله فِي الْآخِرَةِ الظَّالِمِينَ، فَأَمَّا فِي الدُّنْيَا فَقَدْ نَالَهُ الظَّالِمُ فَآمَنَ بِهِ، وَأَكَلَ وَعَاشَ وَأَبْصَرَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ، أَيْ لَا يَنَالُ أَمَانِي الظَّالِمِينَ، أَيْ لَا أُؤَمِّنُهُمْ مِنْ عَذَابِي. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: الظَّالِمُ هُنَا الْمُشْرِكُ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَطَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ" لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمُونَ" بِرَفْعِ الظَّالِمُونَ. الْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ. وَأَسْكَنَ حَمْزَةُ وَحَفْصٌ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ الْيَاءَ فِي" عَهْدِي"، وَفَتَحَهَا الْبَاقُونَ. الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- اسْتَدَلَّ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْإِمَامَ يَكُونُ مِنْ أَهْلِ الْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَالْفَضْلِ مَعَ الْقُوَّةِ عَلَى الْقِيَامِ بِذَلِكَ، وَهُوَ الَّذِي أَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ أَلَّا يُنَازِعُوا الْأَمْرَ أَهْلَهُ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْقَوْلِ فِيهِ. فَأَمَّا أَهْلُ الْفُسُوقِ وَالْجَوْرِ وَالظُّلْمِ
Rüzgâr toprağı ve benzeri şeyleri savurup dağıttığında «zezeti’r-rîhu’t-turâbe... tezrûhu ve tezrîhi zerven ve zeryen» denir; yani onu savurdu demektir. İnsanların buğdayı savurması anlamında «zerâ’n-nâsu’l-hıntate» ve ekim için tohumu saçtığın gibi bir şeyi saçıp attığında «ezreytü’ş-şey’e» denilmesi de bu köktendir. Yine [bir kimse diğerini] mızraklayıp biniti üzerinden fırlatıp attığında «taanehu fe-ezrâhu ‘an zahri dâbbetihî» denir. Halîl şöyle demiştir: İnsanlara «zürriyet» denilmesinin sebebi; ekincinin tohumu [tarlaya] saçtığı gibi, Yüce Allah’ın da onları yeryüzüne saçıp yaymış (zeree) olmasıdır. Bir görüşe göre «zürriyet» kelimesinin aslı «zürrûre»dir; ancak şedde (harf tekrarı) çoğalınca «râ» harflerinden biri «yâ»ya dönüştürülüp «zürrûye» olmuş, ardından «vâv» harfi «yâ»ya idgam edilerek «zürriyet» şeklini almıştır. Burada zürriyet ile kastedilen hususi olarak çocuklardır; bazen hem babalar hem de çocuklar için de kullanılır. Yüce Allah’ın: { وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ } “Onlar için bir delil de zürriyetlerini (atalarını) taşımış olmamızdır” ayeti de bu kabildendir; yani atalarını [taşımış olmamızdır]. Yirminci Mesele: Yüce Allah’ın: { لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “Ahdim zalimlere erişmez” ayetinde geçen «ahd» ile ne kastedildiği hususunda ihtilaf edilmiştir: Ebû Sâlih, İbn Abbâs’tan bunun «nübüvvet» olduğunu rivayet etmiştir; es-Süddî de böyle demiştir. Mücâhid «imamet», Katâde «iman», Atâ «rahmet», Dahhâk ise «Yüce Allah’ın dini» demiştir. Bir görüşe göre de O’nun ahdi, emridir. Zira ahd kelimesi emir anlamında da kullanılır. Nitekim Yüce Allah: { إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا } “Şüphesiz Allah bize ahdetti (emretti)” yani bize emretti buyurmuştur. Yine: { أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ } “Ey Âdemoğulları! Ben size ahdetmedim mi (emretmedim mi)?” buyurmuştur; yani size bunu emredip bildirmedim mi demektir. Allah’ın ahdi O’nun emirleri olduğuna göre, { لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “Ahdim zalimlere erişmez” buyruğunun anlamı; zalimlerin, kendilerinden Allah’ın emirleri kabul edilecek ve o emirleri dosdoğru tatbik edecek bir konumda bulunmalarının caiz olmamasıdır. Bunun açıklaması inşallah az sonra gelecektir. Ma‘mer’in Katâde’den rivayet ettiğine göre o, Yüce Allah’ın: { لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “Ahdim zalimlere erişmez” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Ahirette Allah’ın ahdi zalimlere erişmez. Dünyada ise zalim o ahde nail olmuş; ona iman etmiş, yemiş, yaşamış ve görmüştür.” ez-Zeccâc şöyle demiştir: “Bu güzel bir açıklamadır. Yani 'zalimler benim emânıma erişemez', başka bir deyişle 'onları azabımdan emin kılmam' demektir.” Saîd b. Cübeyr ise: “Buradaki zalimden maksat müşriktir” demiştir. İbn Mes‘ûd ve Talha b. Musarrif, «ez-zâlimûn» kelimesini ref ile { لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمُونَ } şeklinde; diğer kıraat imamları ise nasb ile [«ez-zâlimîne»] okumuşlardır. Hamza, Hafs ve İbn Muhaysın «ahdî» (عَهْدِي) kelimesindeki «yâ» harfini sükûn ile; diğerleri ise fetha ile [«ahdiye»] okumuşlardır. Yirmi Birinci Mesele: Âlimlerden bir grup, bu ayeti delil getirerek devlet başkanının (imamın); adaleti ayakta tutmaya muktedir olmakla birlikte adalet, ihsan ve fazilet ehli kimselerden olması gerektiğine hükmetmişlerdir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in, daha önce bu konudaki açıklaması geçtiği üzere, idareyi ehline bırakıp onunla çekişmemeyi emrettiği kimse de böyledir. Fısk, cevr ve zulüm ehline gelince...
فَلَيْسُوا لَهُ بِأَهْلٍ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ" وَلِهَذَا خَرَجَ ابْنُ الزُّبَيْرِ وَالْحُسَيْنُ ابن عَلِيٍّ ﵃. وَخَرَجَ خِيَارُ أَهْلِ الْعِرَاقِ وَعُلَمَاؤُهُمْ عَلَى الْحَجَّاجِ، وَأَخْرَجَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ بَنِي أُمَيَّةَ وَقَامُوا عَلَيْهِمْ، فَكَانَتِ الْحَرَّةُ الَّتِي أَوْقَعَهَا بِهِمْ مُسْلِمُ بْنُ عُقْبَةَ. وَالَّذِي عَلَيْهِ الْأَكْثَرُ مِنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ الصَّبْرَ عَلَى طَاعَةِ الْإِمَامِ الْجَائِرِ أَوْلَى مِنَ الْخُرُوجِ عَلَيْهِ، لِأَنَّ فِي مُنَازَعَتِهِ وَالْخُرُوجِ عَلَيْهِ اسْتِبْدَالَ الْأَمْنِ بِالْخَوْفِ، وَإِرَاقَةَ الدِّمَاءِ، وَانْطِلَاقَ أَيْدِي السُّفَهَاءِ، وَشَنَّ الْغَارَاتِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، وَالْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ. وَالْأَوَّلُ مَذْهَبُ طَائِفَةٍ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ، وَهُوَ مَذْهَبُ الْخَوَارِجِ، فَاعْلَمْهُ. الثَّانِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادَ: وَكُلُّ مَنْ كَانَ ظَالِمًا لَمْ يَكُنْ نَبِيًّا وَلَا خَلِيفَةً وَلَا حَاكِمًا وَلَا مُفْتِيًا، وَلَا إِمَامَ صَلَاةٍ، وَلَا يُقْبَلُ عَنْهُ مَا يَرْوِيهِ عَنْ صَاحِبِ الشَّرِيعَةِ، وَلَا تُقْبَلُ شَهَادَتُهُ فِي الْأَحْكَامِ، غَيْرَ أَنَّهُ لَا يُعْزَلُ بِفِسْقِهِ حَتَّى يَعْزِلَهُ أَهْلُ الْحَلِّ وَالْعَقْدِ. وَمَا تَقَدَّمَ مِنْ أَحْكَامِهِ مُوَافِقًا لِلصَّوَابِ مَاضٍ غَيْرَ مَنْقُوضٍ. وَقَدْ نَصَّ مَالِكٌ عَلَى هَذَا فِي الْخَوَارِجِ وَالْبُغَاةِ أَنَّ أَحْكَامَهُمْ لَا تُنْقَضُ إِذَا أَصَابُوا بِهَا وَجْهًا مِنَ الِاجْتِهَادِ، وَلَمْ يَخْرِقُوا الْإِجْمَاعَ، أَوْ يُخَالِفُوا النُّصُوصَ. وَإِنَّمَا قُلْنَا ذَلِكَ لِإِجْمَاعِ الصَّحَابَةِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْخَوَارِجَ قَدْ خَرَجُوا فِي أَيَّامِهِمْ وَلَمْ يُنْقَلْ أَنَّ الْأَئِمَّةَ تَتَبَّعُوا أَحْكَامَهُمْ، وَلَا نَقَضُوا شَيْئًا مِنْهَا، وَلَا أَعَادُوا أَخْذَ الزَّكَاةِ وَلَا إِقَامَةَ الْحُدُودِ الَّتِي أَخَذُوا وَأَقَامُوا، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُمْ إِذَا أَصَابُوا وَجْهَ الِاجْتِهَادِ لَمْ يُتَعَرَّضْ لِأَحْكَامِهِمْ. الثَّالِثَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادَ: وَأَمَّا أَخْذُ الْأَرْزَاقِ مِنَ الْأَئِمَّةِ الظَّلَمَةِ فَلِذَلِكَ ثَلَاثَةُ أَحْوَالٍ: إِنْ كَانَ جَمِيعَ مَا فِي أَيْدِيهِمْ مَأْخُوذًا عَلَى مُوجَبِ الشَّرِيعَةِ فَجَائِزٌ أَخْذُهُ، وَقَدْ أَخَذَتِ الصَّحَابَةُ وَالتَّابِعُونَ مِنْ يَدِ الْحَجَّاجِ وَغَيْرِهِ. وَإِنْ كَانَ مُخْتَلِطًا حَلَالًا وَظُلْمًا كَمَا في أيدي
Dolayısıyla onlar buna ehil değillerdir; çünkü Yüce Allah: { لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “Benim ahdim zalimlere erişmez” buyurmuştur. İşte bu sebeple İbnü'z-Zübeyr ile Hüseyin b. Ali radıyallâhu anhümâ [zalim idarecilere karşı] kıyam etmişlerdir. Irak ehlinin hayırlıları ve âlimleri de Haccâc'a karşı kıyam etmiş; Medine halkı da Emevîleri [şehirden] çıkarıp onlara karşı ayaklanmış ve neticede Müslim b. Ukbe'nin onlara reva gördüğü Harre Vakası vuku bulmuştur. Âlimlerin çoğunluğunun benimsediği görüşe göre ise zalim imama (devlet başkanına) itaatte sabretmek, ona karşı ayaklanmaktan daha evladır. Çünkü onunla çekişip ona karşı ayaklanmada güvenin korkuyla değişmesi, kanların dökülmesi, sefihlerin elinin serbest kalması, Müslümanlara baskınlar yapılması ve yeryüzünde bozgunculuk çıkması [tehlikesi] vardır. Birinci görüş ise Mu‘tezile’den bir fırkanın görüşü olup aynı zamanda Hâricîlerin de mezhebidir; bunu böyle bilesin. Yirmi İkinci [Mesele]- İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Zalim olan hiç kimse ne peygamber, ne halife, ne hâkim, ne müftü ne de namaz kıldıran imam olabilir. Şeriat sahibinden [sallallâhu aleyhi ve sellem] rivayet ettiği şey kendisinden kabul edilmez ve hükümlerde onun şahitliği geçerli sayılmaz. Ancak ehli hal ve’l-akd (yetki sahipleri) onu görevden almadıkça sırf fıskı sebebiyle azledilmiş sayılmaz. Daha önce verdiği ve hakka uygun olan hükümleri de geçerli olup bozulmaz. İmam Mâlik, Hâricîler ve bâğîler (isyancılar) hakkında, içtihada dayalı bir yön buldukları, icmâyı çiğnemedikleri veya nasslara muhalefet etmedikleri müddetçe verdikleri hükümlerin bozulmayacağını açıkça belirtmiştir. Biz bunu sahabenin icmâı sebebiyle söylüyoruz. Şöyle ki; Hâricîler sahabe döneminde hurûc etmişler (isyan etmişler), fakat [meşru] imamların onların hükümlerinin peşine düştükleri, bunlardan hiçbirini bozdukları veya onların topladığı zekâtı yeniden aldıkları yahut uyguladıkları had cezalarını yeniden infaz ettikleri nakledilmemiştir. Bu da göstermektedir ki onlar içtihada uygun bir isabet sağladıklarında verdikleri hükümlere müdahale edilmez. Yirmi Üçüncü [Mesele]- İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Zalim imamlardan maaş ve tahsisat almaya gelince, bunun üç durumu vardır: Şayet ellerinde bulunan malların tamamı şeriatın gerektirdiği yollardan elde edilmişse bunu almak caizdir; nitekim sahabîler ve tâbiîn, Haccâc'ın ve başkalarının elinden [tahsisat] almışlardır. Eğer helal ile zulüm birbirine karışmış halde ise...
الْأُمَرَاءِ الْيَوْمَ فَالْوَرَعُ تَرْكُهُ، وَيَجُوزُ لِلْمُحْتَاجِ أَخْذُهُ، وَهُوَ كَلِصٍّ فِي يَدِهِ مَالٌ مَسْرُوقٌ، وَمَالٌ جَيِّدٌ حَلَالٌ وَقَدْ وَكَّلَهُ فِيهِ رَجُلٌ فَجَاءَ اللِّصُّ يَتَصَدَّقُ بِهِ عَلَى إِنْسَانٍ فَيَجُوزُ أَنْ تُؤْخَذَ مِنْهُ الصَّدَقَةُ، وَإِنْ كَانَ قَدْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اللِّصُّ يَتَصَدَّقُ بِبَعْضِ مَا سَرَقَ، إذا لم يكن شي مَعْرُوفٌ بِنَهْبٍ، وَكَذَلِكَ لَوْ بَاعَ أَوِ اشْتَرَى كَانَ الْعَقْدُ صَحِيحًا لَازِمًا- وَإِنْ كَانَ الْوَرَعُ التَّنَزُّهُ عَنْهُ- وَذَلِكَ أَنَّ الْأَمْوَالَ لَا تُحَرَّمُ بِأَعْيَانِهَا وَإِنَّمَا تُحَرَّمُ لِجِهَاتِهَا. وَإِنْ كَانَ مَا فِي أَيْدِيهِمْ ظُلْمًا صُرَاحًا فَلَا يَجُوزُ أَنْ يُؤْخَذَ مِنْ أَيْدِيهِمْ. وَلَوْ كَانَ مَا فِي أَيْدِيهِمْ مِنَ الْمَالِ مَغْصُوبًا غَيْرَ أَنَّهُ لَا يُعْرَفُ لَهُ صَاحِبٌ وَلَا مُطَالِبٌ، فَهُوَ كَمَا لَوْ وُجِدَ فِي أَيْدِي اللُّصُوصِ وَقُطَّاعِ الطَّرِيقِ، وَيُجْعَلُ فِي بَيْتِ الْمَالِ وَيُنْتَظَرُ طَالِبُهُ بِقَدْرِ الِاجْتِهَادِ، فَإِذَا لَمْ يُعْرَفْ صَرَفَهُ الْإِمَامُ فِي مصالح المسلمين.
idarecilerin elinde olduğu gibi helal ile zulüm karışık halde ise, takvaya uygun olanı (vera) onu terk etmektir; ihtiyaç sahibinin ise onu alması caizdir. Bu durum, elinde hem çalıntı mal hem de bir adamın kendisine vekâlet verdiği helal ve temiz mal bulunan bir hırsıza benzer; bu hırsız gelip bir kimseye sadaka verse, -hırsızın çaldığı şeylerden bir kısmını tasadduk ediyor olma ihtimali bulunsa bile- gasp/yağma olduğu bilinmedikçe ondan sadakanın alınması caizdir. Aynı şekilde alım-satım yapsa, -takva olanı bundan sakınmak olsa da- akit sahih ve bağlayıcı olur; çünkü mallar bizzat kendileri sebebiyle değil, elde ediliş yolları sebebiyle haram kılınır. Şayet ellerindeki mallar apaçık bir zulüm ise, ellerinden [bir şey] almak caiz değildir. Şayet ellerindeki mal gasp edilmiş olup da sahibi ve talep edeni bilinmiyorsa, hırsızların ve yol kesicilerin ellerinde bulunan mal gibidir; beytülmâle konulur, ictihad ölçüsünde sahibi beklenir; sahibi bilinmezse imam onu Müslümanların maslahatlarına harcar.
[سورة البقرة (٢): آية ١٢٥]
[Bakara Suresi (2): Ayet 125]
وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ (١٢٥)
{ وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ (١٢٥) } “Hani Beyt'i (Kâbe'yi) insanlar için bir toplanma ve güven yeri kılmıştık. [Siz de] İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin. İbrâhim ve İsmâil'e de: «Tavaf edenler, ibadete kapananlar, rükû ve secde edenler için Evimi tertemiz tutun» diye ahdetmiştik (emretmiştik).”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً" فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" جَعَلْنَا" بِمَعْنَى صَيَّرْنَا لِتَعَدِّيهِ إِلَى مَفْعُولَيْنِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ." الْبَيْتَ" يَعْنِي الْكَعْبَةَ." مَثابَةً" أَيْ مَرْجِعًا، يقال: ثاب يثوب مثابا ومثابة وثئوبا وَثَوَبَانًا. فَالْمَثَابَةُ مَصْدَرٌ وُصِفَ بِهِ وَيُرَادُ بِهِ الْمَوْضِعُ الَّذِي يُثَابُ إِلَيْهِ، أَيْ يُرْجَعُ إِلَيْهِ. قَالَ وَرَقَةُ بْنُ نَوْفَلٍ فِي الْكَعْبَةِ:
Yüce Allah'ın: { وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً } buyruğunda iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { جَعَلْنَا } buyruğu iki mef'ûle geçişli olması sebebiyle dönüştürdük/kıldık anlamındadır; daha önce geçmişti. { الْبَيْتَ } Kâbe demektir. { مَثابَةً } yani dönülecek yer (merci') demektir; “sâbe yesûbü mesâben ve mesâbeten ve süûben ve sevesânen” (döndü, döner) denilir. Mesâbe, kendisiyle vasıflanılan bir mastardır ve kendisine dönülen yani başvurulan yer manası kastedilir. Varaka b. Nevfel Kâbe hakkında şöyle demiştir:
مَثَابًا لِأَفْنَاءِ الْقَبَائِلِ كُلِّهَا ... تَخُبُّ إِلَيْهَا الْيَعْمَلَاتُ الذَّوَامِلُ
Bütün kabilelerin kollarının toplanıp döndüğü bir yerdir orası... Güçlü ve hızlı develer ona doğru koşar.
وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ:" مَثَابَاتٍ" عَلَى الْجَمْعِ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الثَّوَابِ، أَيْ يُثَابُونَ هُنَاكَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: لَا يَقْضِي أَحَدٌ مِنْهُ وَطَرًا، قَالَ الشَّاعِرُ:
A'meş çoğul olarak “mesâbâtin” şeklinde okumuştur. Sevap (sevâb) kökünden olması da muhtemeldir; yani orada sevap kazanırlar demektir. Mücâhid: “Hiç kimse oradan hevesini ve arzusunu almış olarak ayrılmaz” demiştir; şair şöyle demiştir:
جُعِلَ الْبَيْتُ مَثَابًا لَهُمْ ... لَيْسَ مِنْهُ الدَّهْرُ يَقْضُونَ الْوَطَرْ
O Beyt onlar için dönüp durulan bir yer kılındı... Zaman boyunca oradan arzularını tam alıp doymazlar.
وَالْأَصْلُ مَثُوبَةٌ، قُلِبَتْ حَرَكَةُ الْوَاوِ عَلَى الثَّاءِ فَقُلِبَتِ الْوَاوُ أَلِفًا اتِّبَاعًا لِثَابَ يَثُوبُ، وَانْتَصَبَ عَلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي، وَدَخَلَتِ الْهَاءُ لِلْمُبَالَغَةِ لِكَثْرَةِ مَنْ يَثُوبُ أَيْ يَرْجِعُ، لِأَنَّهُ قَلَّ مَا يُفَارِقُ أَحَدُ الْبَيْتِ إِلَّا وَهُوَ يَرَى أَنَّهُ لَمْ يَقْضِ مِنْهُ وَطَرًا، فَهِيَ كَنَسَّابَةِ وَعَلَّامَةٍ، قَالَهُ الْأَخْفَشُ. وَقَالَ غَيْرُهُ: هي هاء تأنيث المصدر وليست للمبالغة.
[Kelimenin] aslı mes'ûbedir (مَثُوبَةٌ). Vâv harfinin harekesi sâ (ث) harfine aktarılmış, ardından sâbe yesûbu (ثَابَ يَثُوبُ) [fiiline] tâbi kılınarak vâv harfi elife dönüştürülmüştür. İkinci mef‘ûl (nesne) olduğu için mansûb olmuştur. [Kelimenin sonundaki] hâ (ة) harfi ise dönen, yani tekrar tekrar gelen kimselerin çokluğu sebebiyle mübâlağa (pekiştirme) için gelmiştir. Zira Kâbe'den ayrılan hemen hiçbir kimse yoktur ki oradan hevesini ve arzusunu tam olarak almadığını düşünüyor olmasın. Dolayısıyla bu [hâ harfi], nessâbe (nesep ilmini çok iyi bilen) ve allâme (çok bilgili) kelimelerindeki [hâ] gibidir. Bunu el-Ahfeş söylemiştir. Bir başkası ise: “Bu, mastarın müenneslik hâ'sıdır, mübâlağa için değildir” demiştir.
فَإِنْ قِيلَ: لَيْسَ كُلُّ مَنْ جَاءَهُ يَعُودُ إِلَيْهِ، قِيلَ: لَيْسَ يَخْتَصُّ بِمَنْ وَرَدَ عَلَيْهِ، وَإِنَّمَا الْمَعْنَى أَنَّهُ لَا يَخْلُو مِنَ الْجُمْلَةِ، وَلَا يَعْدَمُ قَاصِدًا مِنَ النَّاسِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَمْناً" اسْتَدَلَّ بِهِ أَبُو حَنِيفَةَ وَجَمَاعَةٌ مِنْ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ عَلَى تَرْكِ إِقَامَةِ الْحَدِّ فِي الْحَرَمِ عَلَى الْمُحْصَنِ وَالسَّارِقِ إِذَا لَجَأَ إِلَيْهِ، وَعَضَّدُوا ذَلِكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً" كَأَنَّهُ قَالَ: آمِنُوا مَنْ دَخَلَ الْبَيْتَ. وَالصَّحِيحُ إِقَامَةُ الْحُدُودِ فِي الْحَرَمِ، وَأَنَّ ذَلِكَ مِنَ الْمَنْسُوخِ، لِأَنَّ الِاتِّفَاقَ حَاصِلٌ أَنَّهُ لَا يُقْتَلُ فِي الْبَيْتِ، وَيُقْتَلُ خَارِجَ الْبَيْتِ. وَإِنَّمَا الْخِلَافُ هَلْ يُقْتَلُ فِي الْحَرَمِ أَمْ لَا؟ وَالْحَرَمُ لَا يَقَعُ عَلَيْهِ اسْمُ الْبَيْتِ حَقِيقَةً. وَقَدْ أَجْمَعُوا أَنَّهُ لَوْ قَتَلَ فِي الْحَرَمِ قُتِلَ بِهِ، وَلَوْ أَتَى حَدًّا أُقِيدَ مِنْهُ فِيهِ، وَلَوْ حَارَبَ فِيهِ حُورِبَ وَقُتِلَ مَكَانَهُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: مَنْ لَجَأَ إِلَى الْحَرَمِ لَا يُقْتَلُ فِيهِ وَلَا يُتَابَعُ، وَلَا يَزَالُ يُضَيَّقُ عَلَيْهِ حَتَّى يَمُوتَ أَوْ يَخْرُجَ. فَنَحْنُ نَقْتُلُهُ بِالسَّيْفِ، وَهُوَ يَقْتُلُهُ بِالْجُوعِ وَالصَّدِّ، فَأَيُّ قَتْلٍ أَشَدُّ مِنْ هَذَا. وَفِي قَوْلِهِ:" وَأَمْناً" تَأْكِيدٌ لِلْأَمْرِ بِاسْتِقْبَالِ الْكَعْبَةِ، أَيْ لَيْسَ فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ هَذِهِ الْفَضِيلَةُ، وَلَا يَحُجُّ إِلَيْهِ النَّاسُ، وَمَنِ اسْتَعَاذَ بِالْحَرَمِ أَمِنَ مِنْ أَنْ يُغَارَ عَلَيْهِ. وَسَيَأْتِي بَيَانُ هَذَا فِي" الْمَائِدَةِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى" فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَاتَّخِذُوا" قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ بِفَتْحِ الْخَاءِ عَلَى جِهَةِ الْخَبَرِ عَمَّنِ اتَّخَذَهُ مِنْ مُتَّبِعِي إِبْرَاهِيمَ، وَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى" جَعَلْنَا" أَيْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً وَاتَّخَذُوهُ مُصَلًّى. وَقِيلَ هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى تَقْدِيرِ إِذْ، كَأَنَّهُ قَالَ: وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً وَإِذِ اتَّخَذُوا، فَعَلَى الْأَوَّلِ الْكَلَامُ جُمْلَةٌ وَاحِدَةٌ، وَعَلَى الثَّانِي جُمْلَتَانِ. وَقَرَأَ جُمْهُورُ الْقُرَّاءِ" وَاتَّخِذُوا" بِكَسْرِ الْخَاءِ عَلَى جِهَةِ الْأَمْرِ، قَطَعُوهُ مِنَ الْأَوَّلِ وَجَعَلُوهُ مَعْطُوفًا جُمْلَةً عَلَى جُمْلَةً. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى" اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ" كَأَنَّهُ قَالَ ذَلِكَ لِلْيَهُودِ، أَوْ عَلَى مَعْنَى إِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ، لِأَنَّ مَعْنَاهُ اذْكُرُوا إِذْ جَعَلْنَا. أَوْ عَلَى مَعْنَى قوله:" مَثابَةً" لان معناه ثوبوا.
Eğer: “Oraya her gelen kimse tekrar dönmemektedir” denilirse, şöyle cevap verilir: Bu durum [mutlaka] oraya gelen herkese özgü değildir; asıl mana, Beyt'in [ziyaretçiler] topluluğundan asla hali kalmaması ve insanlardan orayı kastedenlerin hiç eksik olmamasıdır. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir. İkincisi: Yüce Allah’ın: { وَأَمْناً } “ve bir emniyet [yeri kıldık]” buyruğudur. Ebû Hanîfe ve muhtelif beldelerin fakihlerinden bir grup, muhsan (evli zânî) ve hırsız Harem'e sığındığı takdirde orada had cezasının uygulanmayacağına bu ayetle delil getirmişlerdir. Bunu da Yüce Allah’ın: { وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً } “Kim oraya girerse güvende olur” buyruğuyla desteklemişlerdir; sanki [Allah Teâlâ]: «Beyt'e gireni güvende kılın» buyurmuş gibidir. Sahih olan ise Harem'de hadlerin uygulanacağı ve bu hükmün neshedilmiş olduğudur; zira Beyt'in içinde öldürülmeyeceği, Beyt'in dışında ise öldürüleceği hususunda ittifak vardır. İhtilaf ise ancak Harem'de öldürülüp öldürülmeyeceği konusundadır. Hakikatte Harem'e «el-Beyt» (Kâbe) ismi verilmez. [Ulema] şu hususta icmâ etmiştir: Bir kimse Harem'de [adam] öldürürse buna karşılık orada öldürülür; haddi gerektiren bir suç işlerse orada kısas uygulanır; şayet orada savaş açarsa kendisiyle savaşılır ve bulunduğu yerde öldürülür. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Harem'e sığınan kimse orada öldürülmez, kovalanmaz; ölünceye yahut çıkıncaya kadar ona baskı uygulanıp hayat daraltılır. O halde biz onu kılıçla öldürüyoruz, o ise aç bırakarak ve engelleyerek öldürüyor; bundan daha şiddetli bir öldürme nasıl olabilir ki? { وَأَمْناً } “ve bir emniyet [yeri kıldık]” buyruğunda Kâbe’ye yönelme emrinin bir teyidi vardır; yani bu fazilet Beytülmakdis’te yoktur, insanlar orayı haccetmezler ve Harem’e sığınan kimse baskına uğramaktan emin olur. Bunun açıklaması inşâallah Teâlâ Mâide suresinde gelecektir. Yüce Allah’ın: { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى } “Siz de İbrâhim’in makamından bir namazgâh edinin” buyruğunda üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah’ın: { وَاتَّخِذُوا } buyruğudur. Nâfi‘ ve İbn Âmir, İbrâhim’in tâbilerinden bunu edinenlerin haber verilmesi tarzında hâ (خ) harfinin fethasıyla [ittahazû şeklinde] okumuşlardır. Bu, { جَعَلْنَا } “[kıldık]” fiiline matuftur; yani «Beyt'i dönüp varılan bir yer kıldık ve onlar da orayı namazgâh edindiler» demektir. Bunun, [takdir edilen] «iz» (إِذْ) edatına matuf olduğu da söylenmiştir; sanki: «Hani Beyt'i dönüp varılan bir yer kılmıştık ve hani onlar da [orayı] edinmişlerdi» buyurmuş gibidir. Birinci görüşe göre kelam tek bir cümledir; ikinci görüşe göre ise iki cümledir. Kurrâ cumhuru ise emir kipi olarak hâ harfinin kesresiyle { وَاتَّخِذُوا } [ittahizû şeklinde] okumuş, onu önceki kısımdan müstakil kılmış ve cümleyi cümleye matuf yapmışlardır. Mehdî şöyle demiştir: Bu ifadenin: { اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ } “Nimetimi hatırlayın” ayetine matuf olması caizdir; sanki bunu Yahudilere söylemiş gibidir. Yahut { إِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ } lafzının anlamına matuftur, zira bunun manası: «Kıldığımız vakti hatırlayın» demektir. Yahut da { مَثابَةً } buyruğunun anlamına matuftur; zira bunun manası: «Oraya dönün» demektir.
الثَّانِيَةُ- رَوَى ابْنُ عُمَرَ قَالَ: قَالَ عُمَرُ: وَافَقْتُ رَبِّي فِي ثَلَاثٍ: فِي مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ، وَفِي الْحِجَابِ، وَفِي أُسَارَى بَدْرٍ. خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ. وَخَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ عُمَرُ: وَافَقْتُ اللَّهَ فِي ثَلَاثٍ، أَوْ وَافَقَنِي رَبِّي فِي ثَلَاثٍ ... الْحَدِيثَ، وَأَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ فِي مُسْنَدِهِ فَقَالَ: حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ زَيْدٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ قَالَ عُمَرُ: وَافَقْتُ رَبِّي فِي أَرْبَعٍ، قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ: لَوْ صَلَّيْتَ خَلْفَ الْمَقَامِ؟ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ:" وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى" وَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، لَوْ ضَرَبْتَ عَلَى نِسَائِكَ الْحِجَابِ فَإِنَّهُ يَدْخُلُ عَلَيْهِنَّ الْبَرُّ وَالْفَاجِرُ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ:" وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ "، وَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ:" وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ
İkincisi: İbn Ömer rivayet edip şöyle demiştir: Ömer dedi ki: “Üç hususta Rabbime muvafakat ettim: Makâm-ı İbrâhim konusunda, tesettür konusunda ve Bedir esirleri konusunda.” Bunu Müslim ve başkaları tahric etmiştir. Buhârî bunu Enes'ten tahric etmiştir; dedi ki: Ömer şöyle dedi: “Üç hususta Allah'a muvafakat ettim -veya Rabbim üç hususta bana muvafakat buyurdu-... (hadis).” Ebû Dâvûd et-Tayâlisî Müsned'inde tahric edip şöyle demiştir: Bize Hammâd b. Seleme anlattı, bize Ali b. Zeyd, Enes b. Mâlik'ten anlattı; dedi ki: Ömer şöyle dedi: “Dört hususta Rabbime muvafakat ettim: «Ey Allah'ın Resûlü, Makam'ın arkasında namaz kılsan olmaz mı?» dedim; bunun üzerine: { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى } ayeti indi. «Ey Allah'ın Resûlü, kadınlarına örtünmeyi emretsen; zira onların yanına iyi insan da kötü insan da giriyor» dedim; bunun üzerine Allah: { وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ } ayetini indirdi. Ve şu ayet indi: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ }
"، فَلَمَّا نَزَلَتْ قُلْتُ أَنَا: تَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنَ الْخَالِقِينَ، فَنَزَلَتْ:" فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ "، وَدَخَلْتُ عَلَى أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ فَقُلْتُ: لَتَنْتَهُنَّ أَوْ لَيُبَدِّلَنَّهُ اللَّهُ بِأَزْوَاجٍ خَيْرٍ مِنْكُنَّ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ:" عَسى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ ". قُلْتُ: لَيْسَ فِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ ذِكْرٌ لِلْأُسَارَى، فَتَكُونُ مُوَافَقَةُ عُمَرَ فِي خَمْسٍ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" مِنْ مَقامِ" الْمَقَامُ فِي اللُّغَةِ: مَوْضِعُ الْقَدَمَيْنِ. قال النحاس:" مقام" من قام يقوم، يكون مَصْدَرًا وَاسْمًا لِلْمَوْضِعِ. وَمُقَامٌ مِنْ أَقَامَ، فَأَمَّا قَوْلُ زُهَيْرٍ:
; bu ayet inince ben: «Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir» dedim; bunun üzerine: { فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ } ayeti indi. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem zevcelerinin yanına girdim ve: «Ya bundan vazgeçersiniz ya da Allah ona sizden daha hayırlı eşler verir» dedim; bunun üzerine şu ayet indi: { عَسى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ }.” Derim ki: Bu rivayette esirlerin zikri geçmemektedir; bu durumda Ömer'in muvafakati beş hususta olmuş olur. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { مِنْ مَقامِ } buyruğudur. Lügatte makam; iki ayağın bastığı yer demektir. Nehhas der ki: “Makām”, “kāme yekūmü” fiilindendir; hem mastar hem de mekân ismi olur. “Mukām” ise “ekāme” fiilindendir. Züheyr'in şu sözüne gelince:
وَفِيهِمْ مَقَامَاتٌ حِسَانٌ وُجُوهُهُمْ ... وَأَنْدِيَةٌ يَنْتَابُهَا الْقَوْلُ وَالْفِعْلُ
Onların arasında yüzleri güzel makam sahipleri ... ve söz ile eylemin ardı ardına geldiği meclisler vardır.
فَمَعْنَاهُ: فِيهِمْ أَهْلُ مَقَامَاتٍ. وَاخْتُلِفَ فِي تَعْيِينِ الْمَقَامِ عَلَى أَقْوَالٍ، أَصَحُّهَا- أَنَّهُ الْحِجْرُ الَّذِي تَعْرِفُهُ النَّاسُ الْيَوْمَ الَّذِي يُصَلُّونَ عِنْدَهُ رَكْعَتَيْ طَوَافٍ الْقُدُومِ. وَهَذَا قَوْلُ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ وَغَيْرِهِمْ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ الطَّوِيلِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا رَأَى الْبَيْتَ اسْتَلَمَ الرُّكْنَ فَرَمَلَ ثَلَاثًا، وَمَشَى أَرْبَعًا، ثُمَّ تَقَدَّمَ إِلَى مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ فَقَرَأَ:" وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى" فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ قَرَأَ فِيهِمَا بِ" قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ" وَ" قُلْ يَا أَيُّهَا الْكافِرُونَ". وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ رَكْعَتَيِ الطَّوَافِ وَغَيْرَهُمَا مِنَ الصلوات
Bunun anlamı: “Onların arasında makam sahibi kimseler vardır” demektir. Makamın tayini hususunda farklı görüşler ileri sürülmüştür; bunların en sahih olanı, insanların bugün bildiği ve yanında kudûm tavafının iki rekât namazını kıldıkları taştır. Bu; Câbir b. Abdillâh, İbn Abbâs, Katâde ve başkalarının görüşüdür. Sahîh-i Müslim'de geçen Câbir'in uzun hadisinde [belirtildiğine göre] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Beyt'i görünce Rükn'ü istilâm etti, üç [şavtta] remel yaptı (hızlı ve çalımlı yürüdü), dört [şavtta] ise [normal] yürüdü; sonra İbrâhim'in makamına doğru ilerledi ve: { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى } “Siz de İbrâhim’in makamından bir namazgâh edinin” [ayetini] okudu. Ardından iki rekât namaz kıldı ve bu iki rekâtta { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } ile { قُلْ يَا أَيُّهَا الْكافِرُونَ } [surelerini] okudu. Bu da tavafın iki rekât namazı ile diğer namazların...
[لأهل مكة أفضل و] يدل مِنْ وَجْهٍ عَلَى أَنَّ الطَّوَافَ لِلْغُرَبَاءِ أَفْضَلُ، عَلَى مَا يَأْتِي. وَفِي الْبُخَارِيِّ: أَنَّهُ الْحَجَرُ الَّذِي ارْتَفَعَ عَلَيْهِ إِبْرَاهِيمُ حِينَ ضَعُفَ عَنْ رَفْعِ الْحِجَارَةِ الَّتِي كَانَ إِسْمَاعِيلُ يُنَاوِلُهَا إِيَّاهُ فِي بِنَاءِ الْبَيْتِ، وَغَرِقَتْ قَدَمَاهُ فِيهِ. قَالَ أَنَسٌ: رَأَيْتُ فِي الْمَقَامِ أَثَرَ أَصَابِعِهِ وَعَقِبِهِ وَأَخْمَصِ قَدَمَيْهِ، غَيْرَ أَنَّهُ أَذْهَبَهُ مَسْحُ النَّاسِ بِأَيْدِيهِمْ، حَكَاهُ الْقُشَيْرِيُّ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: الْمَقَامُ الْحَجَرُ الَّذِي وَضَعَتْهُ زَوْجَةُ إِسْمَاعِيلَ تَحْتَ قَدَمِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ حِينَ غَسَلَتْ رَأْسَهُ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَمُجَاهِدٍ وَعِكْرِمَةَ وَعَطَاءٍ: الْحَجُّ كُلُّهُ. وَعَنْ عَطَاءٍ: عَرَفَةُ وَمُزْدَلِفَةُ وَالْجِمَارُ، وَقَالَهُ الشَّعْبِيُّ. النَّخَعِيُّ: الْحَرَمُ كُلُّهُ مَقَامُ إِبْرَاهِيمُ، وَقَالَهُ مُجَاهِدٌ. فلت: وَالصَّحِيحُ فِي الْمَقَامِ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ، حَسَبَ مَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ. وَخَرَّجَ أَبُو نُعَيْمٍ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ سُوقَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: نَظَرَ النَّبِيُّ ﷺ إِلَى رَجُلٍ بَيْنَ الرُّكْنِ وَالْمَقَامِ، أَوِ الْبَابِ وَالْمَقَامِ وَهُوَ يَدْعُو وَيَقُولُ: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِفُلَانٍ، فَقَالَ لَهُ النَّبِيَّ ﷺ: (مَا هَذَا)؟ فَقَالَ: رَجُلٌ اسْتَوْدَعَنِي أَنْ أَدْعُوَ لَهُ فِي هَذَا الْمَقَامِ، فَقَالَ: (ارْجِعْ فَقَدْ غُفِرَ لِصَاحِبِكَ). قَالَ أَبُو نُعَيْمٍ: حَدَّثَنَاهُ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ ابن إِبْرَاهِيمَ الْقَاضِي قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَاصِمِ بْنِ يَحْيَى الْكَاتِبُ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْقَاسِمِ الْقَطَّانِ الْكُوفِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا الْحَارِثُ بْنُ عِمْرَانَ الْجَعْفَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُوقَةَ، فَذَكَرَهُ. قَالَ أَبُو نُعَيْمٍ: كَذَا رَوَاهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ عَنِ الْحَارِثِ عَنْ مُحَمَّدِ عَنْ جَابِرٍ، وَإِنَّمَا يُعْرَفُ مِنْ حَدِيثِ الْحَارِثِ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَمَعْنَى" مُصَلًّى". مُدَّعًى يُدْعَى فِيهِ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. وَقِيلَ: مَوْضِعُ صَلَاةٍ يُصَلَّى عِنْدَهُ، قَالَهُ قَتَادَةُ. وَقِيلَ: قِبْلَةٌ يَقِفُ الْإِمَامُ عِنْدَهَا، قَالَهُ الْحَسَنُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ" فِيهِ سِتُّ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَعَهِدْنا" قِيلَ: مَعْنَاهُ أَمَرْنَا. وَقِيلَ: أَوْحَيْنَا." أَنْ طَهِّرا"" أَنْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى تَقْدِيرِ حَذْفِ الْخَافِضِ. وَقَالَ سِيبَوَيْهِ: إنها بمعنى أي
[Mekke halkı için daha faziletlidir ve] bir açıdan da ileride geleceği üzere tavafın yabancılar (taşradan gelenler) için daha faziletli olduğuna delalet eder. Buhârî'de yer aldığına göre o (Makam), Beyt'in inşası sırasında İsmail'in kendisine uzattığı taşları kaldırmaktan âciz kaldığı vakit İbrahim'in üzerine çıktığı ve ayaklarının içine gömüldüğü taştır. Enes şöyle demiştir: “Makam'da onun parmaklarının, ökçesinin ve ayak çukurunun izini gördüm; ancak insanların elleriyle sürmesi onu yok etti.” Bunu el-Kuşeyrî nakletmiştir. es-Süddî şöyle demiştir: “Makam, başını yıkadığı sırada İsmail'in eşinin İbrahim'in aleyhisselâm ayağının altına koyduğu taştır.” İbn Abbâs'tan, ayrıca Mücâhid, İkrime ve Atâ'dan: “Haccın tamamıdır” dedikleri rivayet edilmiştir. Atâ'dan: “Arafat, Müzdelife ve cemrelerdir” rivayeti gelmiştir; bunu eş-Şa'bî de söylemiştir. en-Nehaî: “Harem'in tamamı Makâm-ı İbrâhîm'dir” demiştir; bunu Mücâhid de söylemiştir. Ben derim ki: Sahîh'te sabit olduğuna göre Makam hakkında sahih olan birinci görüştür. Ebû Nuaym, Muhammed b. Sûka tarikiyle Muhammed b. el-Münkedir'den, o da Câbir'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Rükn ile Makam -veya Kapı ile Makam- arasında dua edip «اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِفُلَانٍ» «Allahım! Filanca kimseyi bağışla» diyen bir adama baktı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «مَا هَذَا» «Bu nedir?» buyurdu. O da: “Bir adam bu makamda kendisi için dua etmemi bana emanet etti (ısmarladı)” dedi. Bunun üzerine [Rasûlullah]: «ارْجِعْ فَقَدْ غُفِرَ لِصَاحِبِكَ» «Geri dön, zira arkadaşın bağışlandı» buyurdu. Ebû Nuaym dedi ki: Bize Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. İbrâhîm el-Kâdî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Âsım b. Yahyâ el-Kâtib anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. el-Kâsım el-Kattân el-Kûfî anlattı, dedi ki: Bize el-Hâris b. İmrân el-Ca'ferî, Muhammed b. Sûka'dan anlattı ve hadisi zikretti. Ebû Nuaym dedi ki: Abdurrahman bunu el-Hâris'ten, o Muhammed'den, o da Câbir'den olmak üzere böyle rivayet etmiştir; oysa bu hadis sadece el-Hâris'in Muhammed'den, onun İkrime'den, onun da İbn Abbâs'tan rivayetiyle bilinir. { مُصَلًّى } kelimesinin manası: “İçinde dua edilen dua yeri”dir; bunu Mücâhid söylemiştir. “Yanında namaz kılınan bir namaz yeri” olduğu da söylenmiştir; bunu Katâde ifade etmiştir. “İmamın önünde durduğu bir kıbledir” de denilmiştir; bunu da el-Hasan söylemiştir. Yüce Allah'ın: { وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ } “Biz İbrahim ve İsmail'e: 'Tavaf edenler, ibadete kapananlar, rükû ve secde edenler için Evimi tertemiz tutun' diye ahit verdik (emrettik).” buyruğunda altı mesele vardır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın { وَعَهِدْنا } buyruğunun manasının: “Emrettik” olduğu söylenmiştir. “Vahyettik” manasına geldiği de söylenmiştir. { أَنْ طَهِّرا } ifadesindeki { أَنْ } cer edatının hazfedildiği takdiriyle nasb mahallindedir. Sîbeveyh ise bunun “yani” manasında...
مُفَسِّرَةٌ، فَلَا مَوْضِعَ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ. وَقَالَ الكوفيون: تكون بمعنى القول. و" طَهِّرا" قِيلَ مَعْنَاهُ: مِنَ الْأَوْثَانِ، عَنْ مُجَاهِدٍ وَالزُّهْرِيِّ. وَقَالَ عُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: مِنَ الْآفَاتِ وَالرِّيَبِ. وَقِيلَ: مِنَ الْكُفَّارِ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: ابْنِيَاهُ وَأَسِّسَاهُ عَلَى طَهَارَةٍ وَنِيَّةِ طَهَارَةٍ، فَيَجِيءُ مِثْلَ قَوْلِهِ:" أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى ". وَقَالَ يَمَانُ: بَخِّرَاهُ وَخَلِّقَاهُ." بَيْتِيَ" أَضَافَ الْبَيْتَ إِلَى نَفْسِهِ إِضَافَةَ تَشْرِيفٍ وَتَكْرِيمٍ، وَهِيَ إِضَافَةُ مَخْلُوقٍ إِلَى خَالِقٍ، وَمَمْلُوكٍ إِلَى مَالِكٍ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَأَهْلُ الْمَدِينَةِ وَهِشَامٌ وَحَفْصٌ:" بَيْتِيَ" بفتح الياء، والآخرون بإسكانها. الثانية- قوله تعالى:" لِلطَّائِفِينَ" ظاهره الذين يطفون بِهِ، وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: مَعْنَاهُ لِلْغُرَبَاءِ الطَّارِئِينَ عَلَى مَكَّةَ، وَفِيهِ بُعْدٌ." وَالْعاكِفِينَ" الْمُقِيمِينَ مِنْ بَلَدِيٍّ وَغَرِيبٍ، عَنْ عَطَاءٍ. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ:" لِلطَّائِفِينَ". وَالْعُكُوفُ فِي اللُّغَةِ: اللُّزُومُ وَالْإِقْبَالُ عَلَى الشَّيْءِ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:
tefsir edici olduğunu, dolayısıyla iraptan mahallinin bulunmadığını söylemiştir. Kûfeliler: Söz (kavl) anlamında olur, demişlerdir. { طَهِّرا } buyruğunun anlamının: “Putlardan temizleyin” olduğu Mücâhid ve Zührî'den rivayet edilmiştir. Ubeyd b. Umeyr ve Saîd b. Cübeyr: “Âfetlerden ve şüphelerden [temizleyin]” demişlerdir. “Kâfirlerden [temizleyin]” de denilmiştir. Süddî şöyle demiştir: “Onu temizlik ve temiz niyet üzere bina edip temelini atın”; bu durumda Yüce Allah'ın: { أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى } “Takva üzere temeli atılmış...” buyruğu gibi olur. Yemân: “Ona tütsü yapın ve güzel kokular sürün” demiştir. { بَيْتِيَ } buyruğuyla Beyt'i kendi zâtına izafe etmesi bir şereflendirme ve ikram izafesidir; bu, yaratılanın Yaratan'a, mülk olanın Mâlik'e izafesidir. Hasan, İbn Ebî İshâk, Medine ehli, Hişâm ve Hafs { بَيْتِيَ } kelimesini yâ'nın fethasıyla okumuşlar; diğerleri ise sükûn ile okumuşlardır. İkincisi: Yüce Allah'ın: { لِلطَّائِفِينَ } buyruğunun zahir manası onu tavaf edenlerdir; bu, Atâ'nın görüşüdür. Saîd b. Cübeyr: “Manası Mekke'ye dışarıdan gelen yabancılardır” demiştir, ancak bu uzaktır. { وَالْعاكِفِينَ } yerli olsun yabancı olsun orada ikamet edenlerdir; bu Atâ'dan nakledilmiştir. { لِلطَّائِفِينَ } buyruğu da böyledir. Lügatte ükûf: Ayrılmayıp devam etmek ve bir şeye yönelip kapanmaktır; nitekim şair şöyle demiştir:
عَكْفَ النَّبِيطِ يَلْعَبُونَ الْفَنْزَجَا
Nebatîlerin fenzec (dans) oyunu oynarken toplanıp durması gibi.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْعَاكِفُونَ الْمُجَاوِرُونَ. ابْنُ عَبَّاسٍ: الْمُصَلُّونَ. وَقِيلَ: الْجَالِسُونَ بِغَيْرِ طَوَافٍ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ." وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ" أَيِ الْمُصَلُّونَ عِنْدَ الْكَعْبَةِ. وَخُصَّ الرُّكُوعُ وَالسُّجُودُ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُمَا أَقْرَبُ أَحْوَالِ الْمُصَلِّي إِلَى اللَّهِ تَعَالَى. وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ لُغَةً وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. الثَّالِثَةُ- لَمَّا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى" أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ" دَخَلَ فِيهِ بِالْمَعْنَى جَمِيعُ بُيُوتِهِ تَعَالَى، فَيَكُونُ حُكْمُهَا حُكْمَهُ فِي التَّطْهِيرِ وَالنَّظَافَةِ. وَإِنَّمَا خُصَّ الْكَعْبَةُ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ غَيْرُهَا، أَوْ لِكَوْنِهَا أَعْظَمَ حُرْمَةً، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَفِي التَّنْزِيلِ" فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ " وَهُنَاكَ يَأْتِي حُكْمُ الْمَسَاجِدِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ أنه
Mücâhid şöyle demiştir: “Âkifûn (ibadete kapananlar), [orada] mücavir olanlar (Kâbe civarında ikamet edenler)dır.” İbn Abbâs: “[Onlar] namaz kılanlardır” [demiştir]. “Tavaf etmeksizin [orada] oturanlardır” da denilmiştir; nitekim bu anlamlar birbirine yakındır. { وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ } “Rükû ve secde edenler” ifadesi ise Kâbe'nin yanında namaz kılanlar demektir. Rükû ve secdenin özellikle zikredilmesi, namaz kılan kimsenin Allah Teâlâ'ya en yakın olduğu iki hâl olmalarından ötürüdür. Sözlük anlamı itibarıyla rükû ve secdenin manası daha önce geçmişti; Allah'a hamdolsun. Üçüncü [Mesele]- Allah Teâlâ: { أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ } “Evimi temiz tutun” buyurunca, mânen O'nun bütün evleri (mescitler) de bu kapsama dâhil olmuştur. Dolayısıyla temizleme ve temizlik hususunda diğer mescitlerin hükmü de Kâbe'nin hükmü gibidir. Kâbe'nin özellikle zikredilmesi ise ya o sırada orada Kâbe'den başka [mâbed] bulunmayışından ya da hürmetinin daha büyük olmasındandır; birinci gerekçe daha açıktır, en doğrusunu Allah bilir. Kur'ân-ı Kerîm'de: { فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ } “[Bu kandil] Allah'ın, yükseltilmesine izin verdiği evlerdedir” buyrulmaktadır. Mescitlerin hükmü inşâallahu teâlâ orada gelecektir. Ömer b. el-Hattâb'dan radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre o,
سَمِعَ صَوْتَ رَجُلٍ فِي الْمَسْجِدِ فَقَالَ: مَا هَذَا! أَتَدْرِي أَيْنَ أَنْتَ!؟ وَقَالَ حُذَيْفَةُ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (إِنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَيَّ يَا أَخَا الْمُنْذِرِينَ يَا أَخَا الْمُرْسَلِينَ أَنْذِرْ قَوْمَكَ أَلَّا يَدْخُلُوا بَيْتًا مِنْ بُيُوتِي إِلَّا بِقُلُوبٍ سَلِيمَةٍ وَأَلْسِنَةٍ صَادِقَةٍ وَأَيْدٍ نَقِيَّةٍ وَفُرُوجٍ طَاهِرَةٍ وَأَلَّا يَدْخُلُوا بَيْتًا مِنْ بُيُوتِي مَا دَامَ لِأَحَدٍ عِنْدَهُمْ مَظْلِمَةٌ فَإِنِّي أَلْعَنُهُ مَا دَامَ قَائِمًا بَيْنَ يَدَيَّ حَتَّى يَرُدَّ تِلْكَ الظُّلَامَةَ إِلَى أَهْلِهَا فَأَكُونَ سَمْعَهُ الَّذِي يَسْمَعُ بِهِ وَبَصَرَهُ الَّذِي يُبْصِرُ بِهِ وَيَكُونَ مِنْ أَوْلِيَائِي وَأَصْفِيَائِي وَيَكُونَ جَارِي مَعَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ (. الرَّابِعَةُ- اسْتَدَلَّ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيُّ وَجَمَاعَةٌ مِنَ السَّلَفِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى جَوَازِ الصَّلَاةِ الْفَرْضِ وَالنَّفْلِ دَاخِلَ الْبَيْتِ. قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: إِنْ صَلَّى فِي جَوْفِهَا مُسْتَقْبِلًا حَائِطًا مِنْ حِيطَانِهَا فَصَلَاتَهُ جَائِزَةٌ، وَإِنْ صَلَّى نَحْوَ الْبَابِ وَالْبَابِ مَفْتُوحٌ فَصَلَاتُهُ بَاطِلَةٌ، وَكَذَلِكَ مَنْ صَلَّى عَلَى ظَهْرِهَا، لِأَنَّهُ لَمْ يَسْتَقْبِلْ مِنْهَا شَيْئًا. وَقَالَ مَالِكٌ: لَا يُصَلَّى فِيهِ الْفَرْضُ وَلَا السُّنَنُ، وَيُصَلَّى فِيهِ التَّطَوُّعُ، غَيْرَ أَنَّهُ إِنْ صَلَّى فِيهِ الْفَرْضُ أَعَادَ فِي الْوَقْتِ. وَقَالَ أَصْبَغُ: يُعِيدُ أَبَدًا. قُلْتُ: وَهُوَ الصَّحِيحُ، لِمَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَخْبَرَنِي أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا دَخَلَ الْبَيْتَ دَعَا فِي نَوَاحِيهِ كُلِّهَا وَلَمْ يُصَلِّ فِيهِ حَتَّى خَرَجَ مِنْهُ، فَلَمَّا خَرَجَ رَكَعَ فِي قُبُلِ الْكَعْبَةِ رَكْعَتَيْنِ وَقَالَ: (هَذِهِ الْقِبْلَةُ) وَهَذَا نَصٌّ. فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ هُوَ وَأُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ وَبِلَالٌ وَعُثْمَانُ بْنُ طَلْحَةَ الْحَجَبِيُّ الْبَيْتَ فَأَغْلَقُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ. فَلَمَّا فَتَحُوا كُنْتُ أَوَّلَ مَنْ وَلَجَ فَلَقِيتُ بِلَالًا فَسَأَلْتُهُ: هَلْ صَلَّى فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ؟ قَالَ، نَعَمْ بَيْنَ الْعَمُودَيْنِ الْيَمَانِيَيْنِ. وَأَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ، وَفِيهِ قَالَ: جَعَلَ عَمُودَيْنِ عَنْ يَسَارِهِ وَعَمُودًا عَنْ يَمِينِهِ وَثَلَاثَةُ أَعْمِدَةٍ وَرَاءَهُ، وَكَانَ الْبَيْتُ يَوْمئِذٍ عَلَى سِتَّةِ أَعْمِدَةٍ. قُلْنَا: هَذَا يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ صَلَّى بِمَعْنَى دَعَا، كَمَا قَالَ أُسَامَةُ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ صَلَّى الصَّلَاةَ الْعُرْفِيَّةَ، وَإِذَا احْتَمَلَ هَذَا وَهَذَا سَقَطَ الاحتجاج به.
mescitte bir adamın sesini işitince: “Bu ne! Nerede olduğunu biliyor musun!?” demiştir. Huzeyfe dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah bana şöyle vahyetti: Ey uyarıcıların kardeşi, ey elçilerin kardeşi! Kavmini uyar; evlerimden hiçbir eve selim kalplerle, doğru dillerle, temiz ellerle ve pak avret yerleriyle girmekten başka şekilde girmesinler; üzerinde birinin hakkı ve zulmü bulunduğu sürece de evlerimden hiçbir eve girmesinler. Zira huzurumda durduğu müddetçe, o hakkı sahibine geri verinceye kadar ona lanet ederim; [hakkı verince] onun işittiği kulağı, gördüğü gözü olurum; o da benim veli ve seçkin kullarımdan olur; peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerle birlikte bana komşu olur.” Dördüncüsü: Şâfiî, Ebû Hanîfe, Sevrî ve selef âlimlerinden bir topluluk, Kâbe'nin içinde farz ve nafile namaz kılmanın caiz olduğuna bu ayeti delil getirmişlerdir. Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: “Kâbe'nin içinde duvarlarından birine yönelerek namaz kılarsa namazı caizdir; kapıya doğru kılar da kapı açık olursa namazı batıldır; aynı şekilde Kâbe'nin damında kılanın namazı da batıldır, çünkü ondan hiçbir şeye yönelmemiştir.” Mâlik ise şöyle demiştir: “Onun içinde farz ve sünnetler kılınmaz, sadece nafile namaz kılınır; şayet içinde farz kılarsa vakit içinde iade eder.” Asbağ ise: “Her halükârda (ebediyen) iade eder” demiştir. Derim ki: Doğru olan budur; zira Müslim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Üsâme b. Zeyd bana bildirdi ki, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Beyt'e girdiğinde her tarafında dua etti ve oradan çıkıncaya kadar içinde namaz kılmadı; çıkınca Kâbe'nin ön tarafında iki rekât namaz kıldı ve: “İşte kıble budur” buyurdu; bu ise açık bir hükümdür (nass). Eğer: “Buhârî İbn Ömer'den rivayet etmiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Üsâme b. Zeyd, Bilâl ve Osman b. Talha el-Hacebî Beyt'e girdiler ve kapıyı üzerlerine kapattılar. Açtıklarında içeri ilk giren ben oldum, Bilâl ile karşılaşıp ona: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem içeride namaz kıldı mı?» diye sordum. O da: «Evet, iki Yemânî direk arasında kıldı» dedi. Müslim de bunu tahric etmiştir; orada: «Soluna iki direk, sağına bir direk aldı, arkasına da üç direk aldı; Beyt o gün altı direk üzerindeydi» denilmektedir” denilirse; Biz deriz ki: Bunun, Üsâme'nin dediği gibi “dua etti” anlamında olması muhtemel olduğu gibi, örfte bilinen namazı kılmış olması da muhtemeldir; her iki ihtimal de söz konusu olunca onunla delil getirme geçerliliğini yitirir.
فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ رَوَى ابْنُ الْمُنْذِرِ وَغَيْرُهُ عَنْ أُسَامَةَ قَالَ: رَأَى النَّبِيُّ ﷺ صُوَرًا فِي الْكَعْبَةِ فَكُنْتُ آتِيهِ بِمَاءٍ فِي الدَّلْوِ يَضْرِبُ بِهِ تِلْكَ الصُّوَرَ. وَخَرَّجَهُ أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ قَالَ: حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ حَدَّثَنَا عُمَيْرٌ مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي الْكَعْبَةِ وَرَأَى صُوَرًا قَالَ: فَدَعَا بِدَلْوٍ مِنْ مَاءٍ فَأَتَيْتُهُ بِهِ فَجَعَلَ يَمْحُوهَا وَيَقُولُ: (قَاتَلَ اللَّهُ قَوْمًا يُصَوِّرُونَ مَا لَا يَخْلُقُونَ). فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ النَّبِيُّ ﷺ صَلَّى فِي حَالَةِ مُضِيِّ أُسَامَةَ فِي طَلَبِ الْمَاءِ فَشَاهَدَ بِلَالٌ مَا لَمْ يُشَاهِدْهُ أُسَامَةُ، فَكَانَ مَنْ أَثْبَتَ أَوْلَى مِمَّنْ نَفَى، وَقَدْ قَالَ أُسَامَةُ نَفْسُهُ: فَأَخَذَ النَّاسُ بِقَوْلِ بِلَالٍ وَتَرَكُوا قَوْلِي. وَقَدْ رَوَى مُجَاهِدٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَفْوَانَ قَالَ: قُلْتُ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ: كَيْفَ صَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حِينَ دَخَلَ الْكَعْبَةَ؟ قَالَ: صَلَّى رَكْعَتَيْنِ. قُلْنَا: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَى النَّافِلَةِ، وَلَا نَعْلَمُ خِلَافًا بَيْنَ الْعُلَمَاءِ فِي صِحَّةِ النَّافِلَةِ فِي الْكَعْبَةِ، وَأَمَّا الْفَرْضُ فَلَا، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى عَيَّنَ الْجِهَةَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ" عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ، وَقَوْلُهُ ﷺ لَمَّا خَرَجَ: (هَذِهِ الْقِبْلَةُ) فَعَيَّنَهَا كَمَا عَيَّنَهَا اللَّهُ تَعَالَى. وَلَوْ كَانَ الْفَرْضُ يَصِحُّ دَاخِلَهَا لَمَا قَالَ: (هَذِهِ الْقِبْلَةُ). وَبِهَذَا يَصِحُّ الْجَمْعُ بَيْنَ الْأَحَادِيثِ، وَهُوَ أَوْلَى مِنْ إِسْقَاطِ بَعْضِهَا، فَلَا تَعَارُضَ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. الْخَامِسَةُ- وَاخْتَلَفُوا أَيْضًا فِي الصَّلَاةِ عَلَى ظَهْرِهَا، فَقَالَ الشَّافِعِيُّ مَا ذَكَرْنَاهُ. وَقَالَ مَالِكٌ: مَنْ صَلَّى عَلَى ظَهْرِ الْكَعْبَةِ أَعَادَ فِي الْوَقْتِ. وَقَدْ روي عن بعض أصحاب مالك: يعيدا أَبَدًا. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: مَنْ صَلَّى عَلَى ظهر الكعبة فلا شي عَلَيْهِ. السَّادِسَةُ- وَاخْتَلَفُوا أَيْضًا أَيُّمَا أَفْضَلُ الصَّلَاةُ عِنْدَ الْبَيْتِ أَوِ الطَّوَافُ بِهِ؟ فَقَالَ مَالِكٌ: الطَّوَافُ لِأَهْلِ الْأَمْصَارِ أَفْضَلُ، وَالصَّلَاةُ لِأَهْلِ مَكَّةَ أَفْضَلُ. وَذُكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعَطَاءٍ وَمُجَاهِدٍ. وَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ الصَّلَاةَ أَفْضَلُ. وَفِي الْخَبَرِ: (لَوْلَا رِجَالٌ خُشَّعٌ وَشُيُوخٌ رُكَّعٌ وَأَطْفَالٌ رُضَّعٌ وَبَهَائِمُ رُتَّعٌ لَصَبَبْنَا عَلَيْكُمُ الْعَذَابَ صَبًّا). وَذَكَرَ أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ ثَابِتٍ الْخَطِيبُ فِي كِتَابِ (السَّابِقِ وَاللَّاحِقِ) عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله
Eğer denilirse ki: İbnü'l-Münzir ve başkaları Üsâme'den rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe'de resimler gördü; ben de ona kovayla su getiriyordum, o da o suyla bu resimleri siliyordu.” Bunu Ebû Dâvûd et-Tayâlisî de tahric edip şöyle demiştir: Bize İbn Ebî Zi'b, Abdurrahman b. Mihrân'dan nakletti; o dedi ki: Bize İbn Abbâs'ın azatlısı Umeyr, Üsâme b. Zeyd'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına Kâbe'ye girdim, birtakım resimler gördü. [Üsâme] dedi ki: Bunun üzerine bir kova su istedi, ben de ona getirdim. O da bunları silmeye başladı ve şöyle buyuruyordu: « قَاتَلَ اللَّهُ قَوْمًا يُصَوِّرُونَ مَا لَا يَخْلُقُونَ » «Allah, yaratamayacakları şeylerin sûretini yapan bir kavmi kahretsin!» Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in, Üsâme su getirmeye gittiği esnada namaz kılmış olması; dolayısıyla Bilâl'in, Üsâme'nin şahit olmadığı bir duruma şahitlik etmiş olması muhtemeldir. Bu durumda [olayı] ispat eden, nefyedenden (görmediğini söyleyenden) daha evlâdır. Nitekim bizzat Üsâme de şöyle demiştir: “İnsanlar Bilâl'in sözünü esas aldılar, benim sözümü bıraktılar.” Mücâhid de Abdullah b. Safvân'dan rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb'a: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe'ye girdiğinde ne yaptı?” diye sordum. O da: “İki rekât namaz kıldı” dedi. Biz deriz ki: Bu rivayet nâfile namaza hamledilir. Âlimler arasında Kâbe'nin içinde nâfile namaz kılmanın sıhhati konusunda bir ihtilaf olduğunu bilmiyoruz. Farz namaza gelince, [içinde kılınması] caiz değildir; zira Allah Teâlâ: { فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ } “Yüzlerinizi onun tarafına çevirin” buyurarak yönü tayin etmiştir; nitekim bunun açıklaması gelecektir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in de [Kâbe'den] çıktığında: « هَذِهِ الْقِبْلَةُ » «Kıble burasıdır» buyurması, tıpkı Allah Teâlâ'nın tayin ettiği gibi kıbleyi belirlemiştir. Şayet farz namaz Kâbe'nin içinde sahih olsaydı, « هَذِهِ الْقِبْلَةُ » «Kıble burasıdır» demezdi. Hadislerin arasını bu şekilde cem etmek (bağdaştırmak) sahihtir ve bu, bir kısmını hükümsüz kılmaktan daha evlâdır; dolayısıyla bir tezat yoktur, hamd Allah'a mahsustur. Beşinci [Mesele]- Kâbe'nin damında/üzerinde namaz kılma hususunda da ihtilaf etmişlerdir: Şâfiî, daha önce zikrettiğimiz görüşü belirtmiştir. Mâlik: “Kâbe'nin üzerinde namaz kılan kimse, [namazını] vakit içinde iade eder” demiştir. Mâlik'in bazı ashabından: “[Vakit çıksa da] ebediyen iade eder” şeklinde de rivayet edilmiştir. Ebû Hanîfe ise: “Kâbe'nin üzerinde namaz kılana bir şey gerekmez” demiştir. Altıncı [Mesele]- Beyt'in yanında namaz kılmanın mı yoksa onu tavaf etmenin mi daha faziletli olduğu hususunda da ihtilaf etmişlerdir. Mâlik: “Dış beldelerden gelenler için tavaf daha faziletlidir, Mekkeliler için ise namaz daha faziletlidir” demiştir. Bu görüş İbn Abbâs, Atâ ve Mücâhid'den de nakledilmiştir. Cumhûr ise namazın daha faziletli olduğu görüşündedir. Bir rivayette şöyle buyrulmuştur: « لَوْلَا رِجَالٌ خُشَّعٌ وَشُيُوخٌ رُكَّعٌ وَأَطْفَالٌ رُضَّعٌ وَبَهَائِمُ رُتَّعٌ لَصَبَبْنَا عَلَيْكُمُ الْعَذَابَ صَبًّا » «Eğer huşû sahibi erler, rükû eden yaşlılar, emzikli bebekler ve otlayan hayvanlar olmasaydı üzerinize azabı sağanak sağanak yağdırırdık.» Ebû Bekr Ahmed b. Ali b. Sâbit el-Hatîb, es-Sâbık ve'l-lâhik adlı eserinde Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu [aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:]
عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: (لَوْلَا فِيكُمْ رِجَالٌ خُشَّعٌ وَبَهَائِمُ رُتَّعٌ وَصِبْيَانٌ رُضَّعٌ لَصُبَّ الْعَذَابُ عَلَى الْمُذْنِبِينَ صَبًّا). لَمْ يَذْكُرْ فِيهِ" وَشُيُوخٌ رُكَّعٌ". وَفِي حَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ (الصَّلَاةُ خَيْرُ مَوْضُوعٍ فَاسْتَكْثِرْ أَوِ اسْتَقِلَّ). خَرَّجَهُ الْآجُرِيُّ. وَالْأَخْبَارُ فِي فَضْلِ الصَّلَاةِ وَالسُّجُودِ كَثِيرَةٌ تَشْهَدُ لِقَوْلِ الْجُمْهُورِ، وَاللَّهِ تعالى أعلم.
aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Eğer aranızda huşû içindeki erler, otlayan hayvanlar ve emzikli sübyanlar olmasaydı günahkârların üzerine azap sağanak sağanak yağdırılırdı.” Orada “rükû eden yaşlılar” ifadesini zikretmemiştir. Ebû Zer hadisinde de: “Namaz konulmuş en hayırlı şeydir; dileyen çok yapsın, dileyen az yapsın” buyrulmuştur; bunu Âcurrî tahric etmiştir. Namaz ve secdenin fazileti hakkındaki haberler çoktur ve cumhurun görüşüne şehadet etmektedir; en doğrusunu Yüce Allah bilir.
[سورة البقرة (٢): آية ١٢٦]
[Bakara Suresi (2): Ayet 126]
وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ قالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٢٦)
{ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ قالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٢٦) } “Hani İbrâhim: «Rabbim! Burayı güvenli bir şehir kıl; halkından Allah'a ve ahiret gününe iman edenleri ürünlerle rızıklandır» demişti. [Allah da]: «İnkâr edeni de az bir süre faydalandırır, sonra onu ateş azabına sürüklerim; ne kötü bir varış yeridir orası!» buyurmuştu.”
وَفِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" بَلَداً آمِناً" يَعْنِي مَكَّةَ، فَدَعَا لِذُرِّيَّتِهِ وَغَيْرِهِمْ بِالْأَمْنِ وَرَغَدِ الْعَيْشِ. فَرُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا دَعَا بِهَذَا الدُّعَاءِ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى جِبْرِيلَ فَاقْتَلَعَ الطَّائِفَ مِنْ الشَّامِ فَطَافَ بِهَا حَوْلَ الْبَيْتِ أُسْبُوعًا، فَسُمِّيَتْ الطَّائِفُ لِذَلِكَ، ثُمَّ أَنْزَلَهَا تِهَامَةَ، وَكَانَتْ مَكَّةُ وَمَا يَلِيهَا حِينَ ذَلِكَ قَفْرًا لَا مَاءَ وَلَا نَبَاتَ، فَبَارَكَ اللَّهُ فِيمَا حَوْلَهَا كَالطَّائِفِ وَغَيْرِهَا، وَأَنْبَتَ فِيهَا أَنْوَاعُ الثَّمَرَاتِ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي سُورَةِ" إِبْرَاهِيمَ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّانِيَةُ- اخْتَلَفَ العلماء في مكة هل صارت حراما آمِنًا بِسُؤَالِ إِبْرَاهِيمَ أَوْ كَانَتْ قَبْلَهُ كَذَلِكَ عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهَا لَمْ تَزَلْ حَرَمًا مِنَ الْجَبَابِرَةِ الْمُسَلَّطِينَ، وَمِنَ الْخُسُوفِ وَالزَّلَازِلِ، وَسَائِرِ الْمَثُلَاتِ الَّتِي تَحِلُّ بِالْبِلَادِ، وَجَعَلَ فِي النُّفُوسِ الْمُتَمَرِّدَةِ مِنْ تَعْظِيمِهَا وَالْهَيْبَةِ لَهَا مَا صَارَ بِهِ أَهْلُهَا مُتَمَيِّزِينَ بِالْأَمْنِ مِنْ غَيْرِهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى. وَلَقَدْ جَعَلَ فِيهَا سُبْحَانَهُ مِنَ الْعَلَامَةِ الْعَظِيمَةِ عَلَى تَوْحِيدِهِ مَا شُوهِدَ مِنْ أَمْرِ الصَّيْدِ فِيهَا، فَيَجْتَمِعُ فِيهَا الْكَلْبُ وَالصَّيْدُ فَلَا يُهَيِّجُ الْكَلْبُ الصَّيْدَ وَلَا يَنْفِرُ مِنْهُ، حَتَّى إِذَا خَرَجَا مِنَ الْحَرَمِ عَدَا الْكَلْبُ عَلَيْهِ وَعَادَ إِلَى النُّفُورِ وَالْهَرَبِ. وَإِنَّمَا سَأَلَ إِبْرَاهِيمُ رَبَّهُ أَنْ يَجْعَلَهَا آمِنًا مِنَ الْقَحْطِ وَالْجَدْبِ وَالْغَارَاتِ، وَأَنْ يَرْزُقَ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ، لَا عَلَى مَا ظَنَّهُ بَعْضُ النَّاسِ أَنَّهُ الْمَنْعُ مِنْ سَفْكِ الدَّمِ فِي حَقِّ مَنْ لزمه القتل،
Bunda üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { بَلَداً آمِناً } “güvenli bir şehir” buyruğudur; [bununla] Mekke'yi kastetmektedir. Böylece [İbrâhim], zürriyeti ve başkaları için güvenlik ve refah dolu bir geçim dileğinde bulunmuştur. Rivayet edildiğine göre o bu duayı yapınca, Yüce Allah Cebrâil'e emretmiş, o da Tâif'i Şam'dan söküp Beyt'in etrafında yedi defa tavaf ettirmiştir. Bundan dolayı oraya Tâif adı verilmiştir; sonra onu Tihâme'ye indirmiştir. O sırada Mekke ve civarı çorak, susuz ve bitkisiz bir yerdi. Allah, Tâif ve benzeri yerlerle onun çevresini bereketli kılmış ve orada türlü türlü meyveler bitirmiştir; nitekim bunun açıklaması Allah Teâlâ dilerse İbrâhim Suresi'nde gelecektir. İkincisi: İlim adamları, Mekke'nin İbrâhim'in dilemesiyle mi güvenli bir haram haline geldiği, yoksa ondan önce de mi böyle olduğu hususunda iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Mekke'nin; zorba hükümdarlardan, yere batmalardan, depremlerden ve beldelerin başına gelen diğer bütün felaketlerden öteden beri korunmuş bir haram olduğu görüşüdür. [Allah], isyankâr nefislerin kalbine Mekke'ye karşı öyle bir tazim ve heybet yerleştirmiştir ki, bu sayede Mekke halkı diğer beldelerin halkından farklı olarak güven içinde olmuşlardır. Şanı yüce Allah, orada tevhidinin büyük bir alameti olarak, av hayvanlarının durumunda müşahede edilen şu hususu var kılmıştır: Köpek ile av hayvanı orada bir arada bulunur da köpek avı kışkırtmaz, av da ondan ürküp kaçmaz. Ancak ikisi Harem'den çıktıklarında köpek onun üzerine saldırır, [av da] yeniden ürküp kaçmaya başlar. İbrâhim Rabbinden burayı kıtlıktan, kuraklıktan ve baskınlardan güvenli kılmasını ve halkını ürünlerle rızıklandırmasını istemiştir; yoksa bazı insanların zannettiği gibi öldürülmesi gereken kimse hakkında kan dökmeyi engelleme [talebinde bulunmuş] değildir,
فَإِنَّ ذَلِكَ يُبْعِدُ كَوْنَهُ مَقْصُودًا لِإِبْرَاهِيمَ ﷺ حَتَّى يُقَالَ: طَلَبَ مِنَ اللَّهِ أَنْ يَكُونَ فِي شَرْعِهِ تَحْرِيمُ قَتْلِ مَنِ الْتَجَأَ إِلَى الْحَرَمِ، هَذَا بَعِيدٌ جِدًّا. الثَّانِي- أَنَّ مَكَّةَ كَانَتْ حَلَالًا قَبْلَ دَعْوَةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ كَسَائِرِ الْبِلَادِ، وَأَنَّ بِدَعْوَتِهِ صَارَتْ حَرَمًا آمِنًا كَمَا صَارَتْ الْمَدِينَةُ بِتَحْرِيمِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ آمِنًا بَعْدَ أَنْ كَانَتْ حَلَالًا. احْتَجَّ أَهْلُ الْمَقَالَةِ الْأُولَى بِحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ (إِنَّ هَذَا الْبَلَدَ حَرَّمَهُ اللَّهُ تَعَالَى يوم خلق السموات والأرض فهو حرام بحرمة الله تعالى إلى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَإِنَّهُ لَمْ يَحِلَّ الْقِتَالُ فِيهِ لِأَحَدٍ قَبْلِي وَلَمْ يَحِلَّ لِي إِلَّا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ فَهُوَ حَرَامٌ بِحُرْمَةِ اللَّهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا يُعْضَدُ شَوْكُهُ وَلَا يُنَفَّرُ صَيْدُهُ وَلَا تُلْتَقَطُ لُقَطَتُهُ إِلَّا مَنْ عَرَّفَهَا وَلَا يُخْتَلَى خَلَاهَا (فَقَالَ الْعَبَّاسُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِلَّا الْإِذْخِرُ فَإِنَّهُ لِقَيْنِهِمْ وَلِبُيُوتِهِمْ، فَقَالَ:) إِلَّا الْإِذْخِرُ (. وَنَحْوُهُ حَدِيثُ أَبِي شُرَيْحٍ، أَخْرَجَهُمَا مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ أَيْضًا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَاصِمٍ أَنَّ رسول الله ﷺ قال: (إِنَّ إِبْرَاهِيمَ حَرَّمَ مَكَّةَ وَدَعَا لِأَهْلِهَا وَإِنِّي حَرَّمْتُ الْمَدِينَةَ كَمَا حَرَّمَ إِبْرَاهِيمُ مَكَّةَ وَإِنِّي دَعَوْتُ فِي صَاعِهَا وَمُدَّهَا بِمِثْلَيْ مَا دَعَا بِهِ إِبْرَاهِيمُ لِأَهْلِ مَكَّةَ (. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ:" وَلَا تَعَارُضَ بَيْنَ الْحَدِيثَيْنِ، لِأَنَّ الْأَوَّلَ إِخْبَارٌ بِسَابِقِ عِلْمِ اللَّهِ فِيهَا وَقَضَائِهِ، وَكَوْنُ الْحُرْمَةِ مُدَّةُ آدَمَ وَأَوْقَاتُ عِمَارَةِ الْقُطْرِ بِإِيمَانٍ. وَالثَّانِي إِخْبَارٌ بِتَجْدِيدِ إِبْرَاهِيمَ لِحُرْمَتِهَا وَإِظْهَارِهِ ذَلِكَ بَعْدَ الدُّثُورِ، وَكَانَ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ ثَانِيَ يَوْمِ الْفَتْحِ إِخْبَارًا بِتَعْظِيمِ حُرْمَةِ مَكَّةَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ بِإِسْنَادِ التَّحْرِيمِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَذَكَرَ إِبْرَاهِيمُ عِنْدَ تَحْرِيمِ الْمَدِينَةِ مِثَالًا لِنَفْسِهِ، وَلَا مَحَالَةَ أَنَّ تَحْرِيمَ الْمَدِينَةِ هُوَ أَيْضًا مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى وَمِنْ نَافِذِ قَضَائِهِ وَسَابِقِ عِلْمِهِ". وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: كَانَتْ مَكَّةُ حَرَامًا فَلَمْ يَتَعَبَّدِ اللَّهُ الْخَلْقَ بذلك حتى سأله إبراهيم فحرمها.
Çünkü bu durum, onun İbrâhim'in (aleyhisselâm) maksadı olmasını uzak bir ihtimal kılar; ta ki «Allah'tan, şeriatında Harem'e sığınan kimseyi öldürmenin haram kılınmasını talep etti» densin; bu oldukça uzak bir ihtimaldir. İkincisi: Mekke, İbrâhim'in (aleyhisselâm) duasından önce diğer beldeler gibi helaldi (harem hükmünde değildi). Onun duasıyla güvenli bir harem haline geldi; tıpkı Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) haram kılmasıyla Medine'nin de helal iken güvenli [bir harem] haline gelmesi gibi. Birinci görüş sahipleri, İbn Abbâs'ın rivayet ettiği şu hadisi delil getirdiler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'nin fethi günü şöyle buyurdu: « إِنَّ هَذَا الْبَلَدَ حَرَّمَهُ اللَّهُ تَعَالَى يوم خلق السموات والأرض فهو حرام بحرمة الله تعالى إلى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَإِنَّهُ لَمْ يَحِلَّ الْقِتَالُ فِيهِ لِأَحَدٍ قَبْلِي وَلَمْ يَحِلَّ لِي إِلَّا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ فَهُوَ حَرَامٌ بِحُرْمَةِ اللَّهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا يُعْضَدُ شَوْكُهُ وَلَا يُنَفَّرُ صَيْدُهُ وَلَا تُلْتَقَطُ لُقَطَتُهُ إِلَّا مَنْ عَرَّفَهَا وَلَا يُخْتَلَى خَلَاهَا » «Şüphesiz bu beldeyi, gökleri ve yeri yarattığı gün Yüce Allah haram (dokunulmaz) kılmıştır. Dolayısıyla orası Allah'ın haram kılmasıyla kıyamet gününe kadar haramdır. Orada savaşmak benden önce hiç kimseye helal kılınmamıştır; bana da günün sadece muayyen bir vaktinde helal kılınmıştır. O, Allah'ın haram kılmasıyla kıyamet gününe kadar haramdır; dikeni kesilmez, avı ürkütülmez, yitiğini ilan edip sahibini arayacak kimseden başkası alamaz ve taze otu biçilmez.» Bunun üzerine Abbâs: "Ey Allah'ın Resûlü! İzhir müstesna olsun; zira o onların demircileri ve evleri içindir" deyince [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: « إِلَّا الْإِذْخِرُ » «İzhir müstesna» buyurdu. Ebû Şüreyh hadisi de bu anlamdadır; her iki hadisi Müslim ve diğerleri tahric etmiştir. Yine Sahîh-i Müslim'de Abdullah b. Zeyd b. Âsım'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنَّ إِبْرَاهِيمَ حَرَّمَ مَكَّةَ وَدَعَا لِأَهْلِهَا وَإِنِّي حَرَّمْتُ الْمَدِينَةَ كَمَا حَرَّمَ إِبْرَاهِيمُ مَكَّةَ وَإِنِّي دَعَوْتُ فِي صَاعِهَا وَمُدَّهَا بِمِثْلَيْ مَا دَعَا بِهِ إِبْرَاهِيمُ لِأَهْلِ مَكَّةَ » «Şüphesiz İbrâhim Mekke'yi haram kıldı ve halkına dua etti. Ben de İbrâhim'in Mekke'yi haram kıldığı gibi Medine'yi haram kıldım ve onun sâ'ı ile müddü (ölçekleri ve bereketi) hakkında, İbrâhim'in Mekke halkı için yaptığı duanın iki katıyla dua ettim.» İbn Atiyye şöyle demiştir: "İki hadis arasında bir çelişki yoktur; çünkü birinci hadis, Allah'ın orası hakkındaki ezeli ilmini, kazasını ve Âdem döneminde ve beldenin imanla imar edildiği vakitlerde hürmetinin (dokunulmazlığının) mevcut olduğunu haber vermektedir. İkinci hadis ise İbrâhim'in oranın hürmetini yenilediğini ve silinip unutulmasından sonra bunu açığa çıkardığını bildirmektedir. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) fethin ikinci günündeki birinci sözü, haram kılmayı Yüce Allah'a isnat ederek müminlerin nezdinde Mekke'nin hürmetini yüceltmeyi bildirmektir. Medine'yi haram kılarken de İbrâhim'i kendisi için bir örnek olarak zikretmiştir. Kuşkusuz Medine'nin haram kılınması da Yüce Allah katından, O'nun geçerli kazasından ve ezeli ilmindendir." Taberî ise şöyle demiştir: Mekke haramdı; ancak İbrâhim O'na dua edip talepte bulunana kadar Allah kullarını bununla yükümlü kılmamıştı, bunun üzerine orayı [hükmen de] haram kıldı.
الثالثة- قوله تعالى:" وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ" تَقَدَّمَ معنى الرزق. والثمرات جمع ثمرة، وقد تَقَدَّمَ." مَنْ آمَنَ" بَدَلُ مِنْ أَهْلِ، بَدَلَ الْبَعْضِ مِنَ الْكُلِّ. وَالْإِيمَانُ: التَّصْدِيقُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ." قَالَ وَمَنْ كَفَرَ"" مَنْ" فِي قَوْلِهِ" وَمَنْ كَفَرَ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، وَالتَّقْدِيرُ وَارْزُقْ مَنْ كَفَرَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ، وَهِيَ شَرْطٌ وَالْخَبَرُ" فَأُمَتِّعُهُ" وَهُوَ الْجَوَابُ. وَاخْتُلِفَ هَلْ هَذَا الْقَوْلُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَوْ مِنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇؟ فَقَالَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ وَابْنُ إِسْحَاقَ وَغَيْرُهُمَا: هُوَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَقَرَءُوا" فَأُمَتِّعُهُ" بِضَمِ الْهَمْزَةِ وَفَتْحِ الْمِيمِ وَتَشْدِيدِ التَّاءِ." ثُمَّ أَضْطَرُّهُ" بِقَطْعِ الْأَلِفِ وَضَمِّ الرَّاءِ، وَكَذَلِكَ الْقُرَّاءُ السَّبْعَةُ خَلَا ابْنَ عَامِرٍ فَإِنَّهُ سَكَّنَ الْمِيمَ وَخَفَّفَ التَّاءَ. وَحَكَى أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ أَنَّ فِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ" فَنُمَتِّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ نَضْطَرُّهُ" بِالنُّونِ. وَقَالَ ابْنُ عباس ومجاهد وقتادة: هذا القول عن إِبْرَاهِيمَ ﵇. وَقَرَءُوا" فَأَمْتِعْهُ" بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَسُكُونِ الْمِيمِ،" ثُمَّ اضْطَرَّهُ" بِوَصْلِ الْأَلِفِ وَفَتْحِ الرَّاءِ، فَكَأَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ دَعَا لِلْمُؤْمِنِينَ وَعَلَى الْكَافِرِينَ، وَعَلَيْهِ فَيَكُونُ الضَّمِيرُ فِي" قالَ" لِإِبْرَاهِيمَ، وَأُعِيدَ" قالَ" لِطُولِ الْكَلَامِ، أَوْ لِخُرُوجِهِ مِنَ الدُّعَاءِ لِقَوْمٍ إِلَى الدُّعَاءِ عَلَى آخَرِينَ. وَالْفَاعِلُ فِي" قالَ" عَلَى قِرَاءَةِ الْجَمَاعَةِ اسْمُ اللَّهِ تَعَالَى، وَاخْتَارَهُ النَّحَّاسُ، وَجَعَلَ الْقِرَاءَةَ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَسُكُونِ الْمِيمِ وَوَصْلِ الْأَلِفِ شَاذَّةً، قَالَ: وَنَسَقُ الْكَلَامِ وَالتَّفْسِيرِ جَمِيعًا يَدُلَّانِ عَلَى غَيْرِهَا، أَمَّا نَسَقُ الْكَلَامِ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَبَّرَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَنَّهُ قَالَ:" رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً" ثُمَّ جَاءَ بِقَوْلِهِ ﷿:" وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ" وَلَمْ يَفْصِلْ بَيْنَهُ بِقَالَ، ثُمَّ قَالَ بَعْدُ:" قالَ وَمَنْ كَفَرَ" فَكَانَ هَذَا جَوَابًا مِنَ اللَّهِ، وَلَمْ يَقُلْ بَعْدُ: قَالَ إِبْرَاهِيمُ. وَأَمَّا التَّفْسِيرُ فَقَدْ صَحَّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَمُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ. وَهَذَا لَفْظُ ابْنِ عَبَّاسٍ: دَعَا إِبْرَاهِيمُ ﵇ لِمَنْ آمَنَ دُونَ النَّاسِ خَاصَّةً، فَأَعْلَمَ اللَّهُ ﷿ أَنَّهُ يَرْزُقُ مَنْ كَفَرَ كَمَا يَرْزُقُ مَنْ آمَنَ، وَأَنَّهُ يُمَتِّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ يَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ
Üçüncüsü: Yüce Allah'ın { وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ } “Halkından (...) iman edenleri ürünlerle rızıklandır” buyruğudur. Rızkın anlamı daha önce geçmişti. es-Semerât (الثَّمَراتِ) ise semere (ürün/meyve) kelimesinin çoğuludur ve açıklaması daha önce geçmişti. { مَنْ آمَنَ } “İman edenleri” ifadesi, { أَهْلَهُ } “halkından” kelimesinden bedel-i ba‘z minel-küldür (bütünün bir parçasını bedel kılmaktır). İman ise tasdiktir; bunun açıklaması da daha önce geçmişti. { قَالَ وَمَنْ كَفَرَ } “[Allah] buyurdu ki: 'İnkâr edeni de...'” ifadesindeki { مَنْ } “kim/kimse” kelimesi nasb (nesne) konumundadır; takdiri ise: “İnkâr edeni de rızıklandır” şeklindedir. İbtidâ (özne) olarak ref konumunda olması da caizdir; bu durumda şart edatı olur, haberi ve aynı zamanda şartın cevabı ise { فَأُمَتِّعُهُ } “onu faydalandırırım” cümlesidir. Bu sözün Yüce Allah'a mı yoksa İbrâhim'e (aleyhisselâm) mi ait olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Übey b. Ka‘b, İbn İshâk ve başkaları: “Bu söz Yüce Allah'a aittir” demişler ve hemzenin dammesi, mîm'in fethası ve tâ'nın şeddesiyle { فَأُمَتِّعُهُ } (fe-umetti'uhu) şeklinde; { ثُمَّ أَضْطَرُّهُ } (sümme adtarruhu) kelimesini de hemze-i kat‘ ve râ'nın dammesiyle okumuşlardır. İbn Âmir hariç Yedi Kıraat İmamı da böyle okumuştur; İbn Âmir ise mîm'i sâkin, tâ'yı şeddesiz okumuştur. Ebû İshâk ez-Zeccâc, Übeyy'in kıraatinde nûn harfiyle { فَنُمَتِّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ نَضْطَرُّهُ } (fe-numetti'uhu kalîlen sümme nadtarruhu) şeklinde olduğunu nakletmiştir. İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde ise: “Bu söz İbrâhim'e (aleyhisselâm) aittir” demişler ve hemzenin fethası, mîm'in sükûnu ile { فَأَمْتِعْهُ } (fe-emti'hu); { ثُمَّ اضْطَرَّهُ } (sümmadtarrahu) ifadesini de hemze-i vasl ve râ'nın fethasıyla okumuşlardır. Buna göre İbrâhim (aleyhisselâm) müminlere dua etmiş, kâfirlere ise beddua etmiştir. Bu durumda { قالَ } “Dedi ki” fiilindeki fail zamiri İbrâhim'e döner; { قالَ } fiilinin tekrar edilmesi ise ya sözün uzamış olmasından ya da bir topluluğa duadan çıkıp diğerlerine bedduaya geçilmesinden dolayıdır. Çoğunluğun kıraatine göre { قالَ } fiilindeki fail Yüce Allah'ın zâtıdır. en-Nehhâs da bunu tercih etmiş, hemzenin fethası, mîm'in sükûnu ve hemze-i vasl ile olan kıraati şâz kabul etmiştir. O şöyle demiştir: “Sözün akışı (siyak) ve tefsir rivayetlerinin tamamı diğer görüşe delalet etmektedir. Sözün akışına gelince: Yüce Allah, İbrâhim'in (aleyhisselâm) şöyle dediğini haber vermiştir: { رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً } “Rabbim! Burayı güvenli bir şehir kıl”; ardından araya { قَالَ } [dedi] kelimesi girmeksizin Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu gelmiştir: { وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Halkından Allah'a ve ahiret gününe iman edenleri ürünlerle rızıklandır”. Sonra da { قالَ وَمَنْ كَفَرَ } “[Allah] buyurdu ki: 'İnkâr edeni de...'” buyurmuştur. Dolayısıyla bu, Allah'tan bir cevap olmuştur ve sonrasında 'İbrâhim dedi' denilmemiştir. Tefsir rivayetlerine gelince: İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr ve Muhammed b. Ka‘b'dan sahih olarak rivayet edilmiştir. İbn Abbâs'ın lafzı şöyledir: 'İbrâhim (aleyhisselâm) diğer insanları hariç tutarak özellikle iman edenler için dua etti. Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah, iman edeni rızıklandırdığı gibi inkâr edeni de rızıklandıracağını, onu [dünyada] biraz faydalandırıp sonra da
النَّارِ. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ: وَقَالَ اللَّهُ ﷿:" كُلًّا نُمِدُّ هؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّكَ " وَقَالَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ:" وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ". قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ: إِنَّمَا عَلِمَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ أَنَّ فِي ذُرِّيَّتِهِ كُفَّارًا فَخَصَّ الْمُؤْمِنِينَ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:" لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ".
sürükleyeceğini bildirdi. Ebû Ca'fer dedi ki: Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { كُلًّا نُمِدُّ هؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّكَ } “Hepsine, onlara da bunlara da Rabbinin ihsanından art arda veririz”; övgüsü yüce olan Allah yine şöyle buyurmuştur: { وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ } “Öyle ümmetler de vardır ki onları faydalandıracağız”. Ebû İshâk dedi ki: İbrâhim (aleyhisselâm) zürriyetinde kâfirlerin olacağını bilip de müminleri özellikle andı; çünkü Yüce Allah: { لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “Ahdim zalimlere erişmez” buyurmuştu.
[سورة البقرة (٢): آية ١٢٧]
[Bakara Suresi (2): Ayet 127]
وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٢٧)
{ وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٢٧) } “Hani İbrâhim, İsmâil ile birlikte Ev'in (Kâbe'nin) temellerini yükseltiyor [ve şöyle dua ediyorlardı]: «Rabbimiz! Bizden kabul buyur; şüphesiz sen her şeyi hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin.»”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ" الْقَوَاعِدُ: أَسَاسُهُ، فِي قَوْلِ أَبِي عُبَيْدَةَ وَالْفَرَّاءِ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: هِيَ الْجُدُرُ. وَالْمَعْرُوفُ أَنَّهَا الْأَسَاسُ. وَفِي الْحَدِيثِ: (إِنَّ الْبَيْتَ لَمَّا هُدِمَ أُخْرِجَتْ مِنْهُ حِجَارَةٌ عِظَامٌ) فَقَالَ ابْنُ الزُّبَيْرِ: هَذِهِ الْقَوَاعِدُ الَّتِي رَفَعَهَا إِبْرَاهِيمُ ﵇. وَقِيلَ: إِنَّ الْقَوَاعِدَ كَانَتْ قَدِ انْدَرَسَتْ فَأَطْلَعَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ عَلَيْهَا. ابْنُ عَبَّاسٍ: وَضَعَ الْبَيْتَ عَلَى أَرْكَانٍ رَآهَا قَبْلَ أَنْ تُخْلَقَ الدُّنْيَا بِأَلْفَيْ عَامٍ ثُمَّ دُحِيَتِ الْأَرْضُ مِنْ تَحْتِهِ. وَالْقَوَاعِدُ وَاحِدَتُهَا قَاعِدَةٌ. وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ وَاحِدهَا قَاعِدٌ. وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِيمَنْ بَنَى الْبَيْتَ أَوَّلًا وَأَسَّسَهُ، فَقِيلَ: الْمَلَائِكَةُ. رُوِيَ عَنْ جَعْفَرٍ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ: سُئِلَ أَبِي وَأَنَا حَاضِرٌ عَنْ بَدْءِ خَلْقِ الْبَيْتِ فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ ﷿ لَمَّا قَالَ:" إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً" قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ:" أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ" فَغَضِبَ عَلَيْهِمْ، فَعَاذُوا بِعَرْشِهِ وَطَافُوا حَوْلَهُ سَبْعَةَ أَشْوَاطٍ يَسْتَرْضُونَ رَبَّهُمْ حَتَّى ﵃، وَقَالَ لَهُمُ: ابْنُوا لِي بَيْتًا فِي الْأَرْضِ يَتَعَوَّذُ بِهِ مَنْ سَخِطْتُ عَلَيْهِ مِنْ بَنِي آدَمَ، وَيَطُوفُ حَوْلَهُ كَمَا طُفْتُمْ حَوْلَ عَرْشِي، فَأَرْضَى عَنْهُ كَمَا رَضِيَتْ عَنْكُمْ، فَبَنَوْا هَذَا الْبَيْتَ. وَذَكَرَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنْ عَطَاءٍ وَابْنِ الْمُسَيَّبِ وَغَيْرِهِمَا أَنَّ اللَّهَ ﷿ أَوْحَى إِلَى آدَمَ: إِذَا هَبَطْتَ ابْنِ لِي بَيْتًا ثُمَّ احْفُفْ بِهِ كَمَا رَأَيْتَ الْمَلَائِكَةَ تَحُفُّ بِعَرْشِي الَّذِي
Yüce Allah'ın: { وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ } “Hani İbrâhim, İsmâil ile birlikte Ev'in temellerini yükseltiyordu” buyruğunda geçen "el-Kavâid" (الْقَوَاعِدُ); Ebû Ubeyde ve el-Ferrâ'nın kavline göre onun temelidir. el-Kisâî ise: “Onlar duvarlardır” demiştir. Bilinen [ve meşhur] olan ise onun temel olduğudur. Hadiste şöyle geçmektedir: «Beyt yıkıldığında ondan büyük taşlar çıkarıldı.» Bunun üzerine İbnü'z-Zübeyr: “İşte İbrâhim'in (aleyhisselâm) yükselttiği temeller bunlardır” demiştir. Temellerin silinip kaybolduğu, [bunun üzerine] Allah'ın İbrâhim'i onlara muttali kıldığı da söylenmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: “Allah Beyt'i, dünya yaratılmadan iki bin yıl önce gördüğü rükünler (temeller) üzerine yerleştirdi, sonra yeryüzü onun altından yayılıp döşendi.” el-Kavâid (الْقَوَاعِدُ) kelimesinin tekili "kâide"dir (قَاعِدَة). Kadınlardan yaşını başını almış olanlar için kullanılan "el-kavâid"in (الْقَوَاعِدُ) tekili ise "kâid"dir (قَاعِد). İnsanlar Beyt'i ilk önce kimin inşa edip temelini attığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir görüşe göre meleklerdir. Ca'fer b. Muhammed'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ben oradayken babama Beyt'in yaratılışının başlangıcı soruldu. O da şöyle dedi: Yüce ve Azîz olan Allah: { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Muhakkak ki ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” buyurduğunda melekler: { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ } “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi var edeceksin? Oysa biz seni hamdinle tesbih ve seni takdis ediyoruz” dediler. Bunun üzerine [Allah] onlara gazap etti. Onlar da O'nun Arş'ına sığındılar ve Rablerinin rızasını kazanmak için etrafında yedi şavt tavaf ettiler; nihayet [Allah] onlardan razı oldu ve kendilerine şöyle buyurdu: “Yeryüzünde benim için bir ev inşa edin; Âdemoğullarından kendilerine gazap ettiğim kimseler oraya sığınsın ve siz benim Arş'ımın etrafını tavaf ettiğiniz gibi onlar da onun etrafını tavaf etsinler, ben de sizden razı olduğum gibi onlardan razı olayım.” Bunun üzerine melekler bu Beyt'i inşa ettiler. Abdürrezzâk'ın İbn Cüreyc'den, onun da Atâ, İbnü'l-Müseyyeb ve başkalarından naklettiğine göre Yüce ve Azîz olan Allah Âdem'e şöyle vahyetti: “Yere indiğinde benim için bir ev inşa et, sonra meleklerin Arş'ımı çevrelediğini gördüğün gibi sen de o evin etrafını çevrele ki...”
فِي السَّمَاءِ. قَالَ عَطَاءٌ: فَزَعَمَ النَّاسُ أَنَّهُ بَنَاهُ مِنْ خَمْسَةِ أَجْبُلٍ: مِنْ حِرَاءٍ، وَمِنْ طُورِ سِينَا، وَمِنْ لُبْنَانَ، وَمِنْ الْجُودِيِّ، وَمِنْ طُورِ زَيْتًا، وَكَانَ رُبْضُهُ مِنْ حِرَاءٍ. قَالَ الْخَلِيلُ: وَالرُّبُضُ هَا هُنَا الْأَسَاسُ الْمُسْتَدِيرُ بِالْبَيْتِ مِنَ الصَّخْرِ، وَمِنْهُ يُقَالُ لِمَا حَوْلَ الْمَدِينَةِ: رَبُضٌ. وَذَكَرَ الْمَاوَرْدِيُّ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا أُهْبِطَ آدَمُ مِنَ الْجَنَّةِ إِلَى الْأَرْضِ قَالَ لَهُ: يَا آدَمُ، اذْهَبْ فَابْنِ لِي بَيْتًا وَطُفْ بِهِ وَاذْكُرْنِي عِنْدَهُ كَمَا رَأَيْتَ الْمَلَائِكَةَ تَصْنَعُ حَوْلَ عَرْشِي، فَأَقْبَلَ آدَمُ يَتَخَطَّى وَطُوِيَتْ لَهُ الْأَرْضُ، وَقُبِضَتْ لَهُ المفازة، فلا يقع قدمه على شي مِنَ الْأَرْضِ إِلَّا صَارَ عُمْرَانًا حَتَّى انْتَهَى إِلَى مَوْضِعِ الْبَيْتُ الْحَرَامُ، وَأَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ ضَرَبَ بِجَنَاحَيْهِ الْأَرْضَ فَأَبْرَزَ عَنْ أُسٍّ ثَابِتٍ عَلَى الْأَرْضِ السَّابِعَةِ السُّفْلَى، وَقَذَفَتْ إِلَيْهِ الْمَلَائِكَةُ بِالصَّخْرِ، فَمَا يُطِيقُ الصَّخْرَةَ مِنْهَا ثَلَاثُونَ رَجُلًا، وَأَنَّهُ بَنَاهُ مِنْ خَمْسَةِ أَجْبُلٍ كَمَا ذَكَرْنَا. وَقَدْ رُوِيَ فِي بَعْضِ الْأَخْبَارِ: أَنَّهُ أُهْبِطَ لِآدَمَ ﵇ خَيْمَةٌ مِنْ خِيَامِ الْجَنَّةِ، فَضُرِبَتْ فِي مَوْضِعِ الْكَعْبَةِ لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا وَيَطُوفَ حَوْلَهَا، فَلَمْ تَزَلْ بَاقِيَةً حَتَّى قَبَضَ اللَّهُ ﷿ آدَمَ ثُمَّ رُفِعَتْ. وَهَذَا مِنْ طَرِيقِ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ. وَفِي رِوَايَةٍ: أَنَّهُ أُهْبِطَ مَعَهُ بَيْتٌ فَكَانَ يَطُوفُ بِهِ وَالْمُؤْمِنُونَ مِنْ وَلَدِهِ كَذَلِكَ إِلَى زَمَانِ الْغَرَقِ، ثُمَّ رَفَعَهُ اللَّهُ فَصَارَ فِي السَّمَاءِ، وَهُوَ الَّذِي يُدْعَى الْبَيْتَ الْمَعْمُورَ. رُوِيَ هَذَا عَنْ قَتَادَةَ ذَكَرَهُ الْحَلِيمِيُّ فِي كِتَابِ" مِنْهَاجِ الدِّينِ" لَهُ، وَقَالَ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى مَا قَالَ قَتَادَةُ مِنْ أَنَّهُ أُهْبِطَ مَعَ آدَمَ بَيْتٌ، أَيْ أُهْبِطَ مَعَهُ مِقْدَارُ الْبَيْتِ الْمَعْمُورِ طُولًا وَعَرْضًا وَسُمْكًا، ثُمَّ قِيلَ لَهُ: ابْنِ بِقَدْرِهِ، وَتَحَرَّى أَنْ يَكُونَ بِحِيَالِهِ، فَكَانَ حِيَالَهُ مَوْضِعُ الْكَعْبَةِ، فَبَنَاهَا فِيهِ. وَأَمَّا الْخَيْمَةُ فَقَدْ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ أُنْزِلَتْ وَضُرِبَتْ فِي مَوْضِعِ الْكَعْبَةِ، فَلَمَّا أُمِرَ بِبِنَائِهَا فَبَنَاهَا كَانَتْ حَوْلَ الْكَعْبَةِ طُمَأْنِينَةٌ لِقَلْبِ آدَمَ ﷺ مَا عَاشَ ثُمَّ رُفِعَتْ، فَتَتَّفِقُ هَذِهِ الْأَخْبَارُ. فَهَذَا بِنَاءُ آدَمَ ﵇، ثُمَّ بناه إبراهيم ﵇. قال ابن جريح وَقَالَ نَاسٌ: أَرْسَلَ اللَّهُ سَحَابَةً فِيهَا رَأْسٌ، فَقَالَ الرَّأْسُ: يَا إِبْرَاهِيمُ، إِنَّ رَبَّكَ يَأْمُرُكَ أَنْ تَأْخُذَ بِقَدْرِ هَذِهِ السَّحَابَةِ، فَجَعَلَ يَنْظُرُ إِلَيْهَا وَيَخُطُّ قَدْرَهَا، ثُمَّ قَالَ الرَّأْسُ: إِنَّهُ قَدْ فَعَلْتَ، فَحَفَرَ فَأُبْرِزَ عَنْ أَسَاسٍ ثَابِتٍ في الأرض. وروي عن علي بن
...göktedir. Atâ şöyle demiştir: İnsanlar onun beş dağdan inşa edildiğini ileri sürmüşlerdir: Hirâ'dan, Tûr-i Sînâ'dan, Lübnan'dan, Cûdî'den ve Tûr-i Zeytâ'dan. Onun rubzu Hirâ'dandı. el-Halîl şöyle demiştir: Buradaki er-rubz (الرُّبُضُ), Beyt'i çevreleyen kayalardan temeldir; nitekim şehrin etrafına da bundan dolayı rabaz (رَبَضٌ) denilir. el-Mâverdî'nin Atâ'dan, onun da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre şöyle demiştir: Âdem cennetten yeryüzüne indirildiğinde ona şöyle buyruldu: «Ey Âdem! Git, benim için bir ev inşa et, onu tavaf et ve meleklerin arşımın etrafında yaptığını gördüğün gibi onun yanında beni zikret!» Bunun üzerine Âdem büyük adımlarla yürümeye başladı; yeryüzü onun için dürüldü, çöller kısaltıldı. Yeryüzünde ayağının bastığı her yer mutlaka mamur hale geliyordu; nihayet Beytü'l-Harâm'ın bulunduğu yere vardı. Cibrîl (aleyhisselâm) iki kanadıyla yere vurdu ve yedinci en alt tabakaya kadar sabit bir temeli ortaya çıkardı. Melekler ona kayaları fırlatıp getirdiler ki, o kayalardan bir tanesini otuz adam bile kaldıramazdı. [Âdem] onu, zikrettiğimiz gibi beş dağdan inşa etti. Bazı rivayetlerde aktarıldığına göre: Âdem (aleyhisselâm) için cennet çadırlarından bir çadır indirilmiş, içine yerleşmesi ve etrafını tavaf etmesi için Kâbe'nin bulunduğu yere kurulmuştu. Yüce Allah Âdem'in ruhunu kabzedinceye kadar bu çadır orada kaldı, sonra göğe kaldırıldı. Bu [rivayet], Vehb b. Münebbih tarikiyle gelmiştir. Bir rivayette ise: Onunla birlikte bir evin indirildiği, Âdem'in ve onun çocuklarından mümin olanların boğulma (Tûfan) zamanına kadar onu bu şekilde tavaf ettikleri, sonra Allah'ın onu yükseltip göğe çıkardığı ve onun el-Beytü'l-Ma'mûr diye isimlendirilen beyt olduğu rivayet edilmiştir. Bu, Katâde'den rivayet edilmiş olup el-Halîmî bunu 'Minhâcü'd-Dîn' adlı eserinde zikretmiş ve şöyle demiştir: Katâde'nin Âdem ile birlikte bir evin indirildiğine dair sözünün anlamı şu olabilir: Yani onunla birlikte el-Beytü'l-Ma'mûr'un uzunluk, genişlik ve yükseklik ölçüsü indirilmiş, sonra ona: «Onun ölçüsünde inşa et ve onun tam hizasında olmasına özen göster» denilmiştir. Onun hizası ise Kâbe'nin bulunduğu yer idi ve [Âdem] onu orada inşa etti. Çadıra gelince; onun indirilip Kâbe'nin bulunduğu yere kurulmuş olması, Kâbe'yi inşa etmesi emredilip onu inşa edince de Âdem (sallallâhu aleyhi ve sellem) yaşadığı müddetçe kalbine bir sükûnet vesilesi olmak üzere Kâbe'nin etrafında kalması, sonra da kaldırılmış olması mümkündür. Böylece bu rivayetler birbiriyle bağdaşmış olur. İşte bu, Âdem'in (aleyhisselâm) inşasıdır; daha sonra onu İbrâhim (aleyhisselâm) inşa etmiştir. İbn Cüreyc dedi ki: Bazı kimseler şöyle demiştir: Allah içinde bir baş (yüz) bulunan bir bulut gönderdi. O baş: «Ey İbrâhim! Şüphesiz Rabbin, bu bulutun ölçüsünü esas almanı emrediyor» dedi. İbrâhim ona bakıp onun ölçüsünü çizmeye başladı. Sonra o baş: «İsteneni yaptın» dedi. Bunun üzerine [İbrâhim] kazdı ve yerde sabit bir temel ortaya çıkarıldı. Ali b.
أَبِي طَالِبٍ ﵁: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ إِبْرَاهِيمَ بِعِمَارَةِ الْبَيْتِ خَرَجَ مِنْ الشَّامِ وَمَعَهُ ابْنُهُ إِسْمَاعِيلُ وَأُمُّهُ هَاجَرُ، وَبَعَثَ مَعَهُ السَّكِينَةَ لَهَا لِسَانٌ تَتَكَلَّمُ بِهِ يَغْدُو مَعَهَا إِبْرَاهِيمُ إِذَا غَدَتْ، وَيَرُوحُ مَعَهَا إِذَا رَاحَتْ، حَتَّى انْتَهَتْ بِهِ إِلَى مَكَّةَ، فَقَالَتْ لِإِبْرَاهِيمَ: ابْنِ عَلَى مَوْضِعِي الْأَسَاسَ، فَرَفَعَ الْبَيْتَ هُوَ وَإِسْمَاعِيلُ حَتَّى انْتَهَى إِلَى مَوْضِعِ الرُّكْنِ، فَقَالَ لِابْنِهِ: يَا بُنَيَّ، ابْغِنِي حَجَرًا أَجْعَلُهُ عَلَمًا لِلنَّاسِ، فَجَاءَهُ بِحَجَرٍ فَلَمْ يَرْضَهُ، وَقَالَ: ابْغِنِي غَيْرَهُ، فَذَهَبَ يَلْتَمِسُ، فَجَاءَهُ وَقَدْ أَتَى بِالرُّكْنِ فَوَضَعَهُ مَوْضِعَهُ، فَقَالَ: يَا أَبَةِ، مَنْ جَاءَكَ بِهَذَا الْحَجَرِ؟ فَقَالَ: مَنْ لَمْ يكلني إليك. ابن عباس: صالح أَبُو قُبَيْسٍ: يَا إِبْرَاهِيمُ، يَا خَلِيلَ الرَّحْمَنِ، إِنَّ لَكَ عِنْدِي وَدِيعَةٌ فَخُذْهَا، فَإِذَا هُوَ بِحَجَرٍ أَبْيَضَ مِنْ يَاقُوتِ الْجَنَّةِ كَانَ آدَمُ قَدْ نَزَلَ بِهِ مِنَ الْجَنَّةِ، فَلَمَّا رَفَعَ إِبْرَاهِيمُ وَإِسْمَاعِيلُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ جَاءَتْ سَحَابَةٌ مُرَبَّعَةٌ فِيهَا رَأْسٌ فَنَادَتْ: أَنِ ارْفَعَا عَلَى تَرْبِيعِيَّ. فَهَذَا بِنَاءُ إِبْرَاهِيمَ ﵇. وَرُوِيَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ لَمَّا فَرَغَا مِنْ بِنَاءِ الْبَيْتِ أَعْطَاهُمَا اللَّهُ الْخَيْلَ جَزَاءً عَنْ رَفْعِ قَوَاعِدِ الْبَيْتِ. رَوَى التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ أَبِي عُمَرَ حَدَّثَنِي نُعَيْمُ بْنُ حَمَّادٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ هَمَّامِ أَخُو عَبْدِ الرَّزَّاقِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قال: كانت الخبيل وَحْشًا كَسَائِرِ الْوَحْشِ، فَلَمَّا أَذِنَ اللَّهُ لِإِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ بِرَفْعِ الْقَوَاعِدِ قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ اسْمَهُ: (إِنِّي مُعْطِيكُمَا كَنْزًا ادَّخَرْتُهُ لَكُمَا) ثُمَّ أَوْحَى إِلَى إِسْمَاعِيلَ أَنِ اخْرُجْ إِلَى أَجْيَادٍ فَادْعُ يَأْتِكَ الْكَنْزُ. فَخَرَجَ إِلَى أَجْيَادٍ- وَكَانَتْ وَطَنًا- وَلَا يَدْرِي مَا الدُّعَاءُ وَلَا الْكَنْزُ، فَأَلْهَمَهُ، فَلَمْ يَبْقَ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ فَرَسٌ بِأَرْضِ الْعَرَبِ إِلَّا جَاءَتْهُ فَأَمْكَنَتْهُ مِنْ نَوَاصِيهَا وَذَلَّلَهَا لَهُ، فَارْكَبُوهَا وَاعْلِفُوهَا فَإِنَّهَا مَيَامِينُ، وَهِيَ مِيرَاثُ أَبِيكُمْ إِسْمَاعِيلَ، فَإِنَّمَا سُمِّيَ الْفَرَسُ عَرَبِيًّا لِأَنَّ إِسْمَاعِيلَ أُمِرَ بِالدُّعَاءِ وَإِيَّاهُ أَتَى. وَرَوَى عَبْدُ الْمُنْعِمِ بْنُ إِدْرِيسَ عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ، قَالَ: أَوَّلُ مَنْ بَنَى الْبَيْتَ بِالطِّينِ وَالْحِجَارَةِ شِيثٌ ﵇. وَأَمَّا بُنْيَانُ قُرَيْشٍ لَهُ فَمَشْهُورٌ، وَخَبَرُ الْحَيَّةِ فِي ذَلِكَ مَذْكُورٌ، وَكَانَتْ تَمْنَعُهُمْ مِنْ هَدْمِهِ إِلَى أَنِ اجْتَمَعَتْ قُرَيْشٌ عِنْدَ الْمَقَامِ فَعَجُّوا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَقَالُوا: رَبَّنَا، لَمْ تُرَعْ! أَرَدْنَا تَشْرِيفَ بَيْتِكَ وَتَزْيِينَهُ، فَإِنْ كُنْتَ تَرْضَى بِذَلِكَ وَإِلَّا فَمَا بَدَا لك فافعل، فسمعوا
[Ali b.] Ebû Tâlib'den (radıyallâhu anh) [naklettiğine göre]: Yüce Allah, İbrâhim'e Beyt'i imar etmesini emrettiğinde Şam'dan çıktı; beraberinde oğlu İsmâil ve annesi Hâcer de vardı. Allah onunla birlikte, kendisiyle konuştuğu bir dili olan Sekîne'yi gönderdi. İbrâhim o sabah çıktığında onunla sabah çıkar, akşam döndüğünde onunla dönerdi; nihayet onu Mekke'ye ulaştırdı ve İbrâhim'e: “Benim bulunduğum yerin üzerine temeli kur!” dedi. İbrâhim ile İsmâil Beyt'i yükselttiler; nihayet rükün (Hacerülesved'in) yerine kadar geldiler. [İbrâhim] oğluna: “Ey oğulcuğum! Bana, insanlara bir işaret yapacağım bir taş bul!” dedi. O da ona bir taş getirdi fakat onu beğenmedi ve: “Bana bundan başkasını bul!” dedi. O da aramak üzere gitti. Döndüğünde [babasının] Rükün'ü (Hacerülesved'i) getirip yerine koymuş olduğunu gördü. Bunun üzerine: “Babacığım! Bu taşı sana kim getirdi?” diye sordu. O da: “Beni sana muhtaç bırakmayan [Zât getirdi]” dedi. İbn Abbâs [şöyle dedi]: Ebû Kubeys [dağı]: “Ey İbrâhim, ey Rahmân'ın dostu! Yanımda sana ait bir emanet var, onu al!” diye seslendi. Bir de baktı ki o, cennet yakutlarından beyaz bir taştır; Âdem onunla birlikte cennetten inmişti. İbrâhim ile İsmâil Beyt'in temellerini yükseltince, içinde bir baş bulunan dört köşe bir bulut geldi ve: “Benim dört köşeli şeklime göre yükseltin!” diye seslendi. İşte İbrâhim'in (aleyhisselâm) inşası böyledir. Rivayet edildiğine göre İbrâhim ile İsmâil Beyt'in inşasını bitirince, Allah Beyt'in temellerini yükseltmelerine karşılık bir mükâfat olarak onlara atları verdi. Hakîm et-Tirmizî rivayet etti: Bize Ömer b. Ebî Ömer anlattı, bana Nuaym b. Hammâd anlattı, bize Abdürrezzâk'ın kardeşi Abdülvehhâb b. Hemmâm, İbn Cüreyc'den, o İbn Ebî Müleyke'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle dedi: Atlar, diğer yabani hayvanlar gibi vahşiydi. Allah İbrâhim ve İsmâil'e temelleri yükseltme izni verince, ismi mübarek olan Allah şöyle buyurdu: «Size, sizin için sakladığım bir hazine vereceğim.» Sonra İsmâil'e şöyle vahyetti: «Ecyâd'a çık ve çağır; hazine sana gelecektir.» Bunun üzerine -bir vatan olan- Ecyâd'a çıktı; ne çağrının ne olduğunu ne de hazinenin ne olduğunu biliyordu. Allah ona ilham etti; böylece yeryüzünde, Arap diyarında ne kadar at varsa hepsi ona geldi, alınlarını onun emrine verdi ve Allah onları ona boyun eğdirdi. [Allah buyurdu ki:] «Onlara binin ve onları yemleyin; zira onlar bereketlidir ve babanız İsmâil'in mirasıdır.» Ata Arap [atı] denilmesi, sadece İsmâil'in [onları] çağırmakla emrolunması ve atların da ona gelmesi sebebiyledir. Abdülmün'im b. İdrîs, Vehb b. Münebbih'ten rivayet etti; o şöyle dedi: Beyt'i çamur ve taşla ilk inşa eden Şît'tir (aleyhisselâm). Kureyş'in onu inşasına gelince bu meşhurdur ve bu konudaki yılan haberi zikredilmiştir. Kureyş Makam'ın yanında toplanıncaya kadar o yılan onların Beyt'i yıkmalarına engel oluyordu. Sonunda Kureyşliler Yüce Allah'a yalvarıp yakardılar ve: “Ey Rabbimiz, korkulacak bir şey yok! Biz Senin Ev'ini yüceltmek ve süslemek istedik. Şayet bundan razı isen ne âlâ, değilse Senin dilediğin ne ise onu yap!” dediler. Bunun üzerine