خَوَاتًا مِنَ السَّمَاءِ- وَالْخَوَاتُ: حَفِيفُ جَنَاحِ الطَّيْرِ الضَّخْمِ- فَإِذَا هُوَ بِطَائِرٍ أَعْظَمَ مِنَ النَّسْرِ، أَسْوَدَ الظَّهْرِ أَبْيَضَ الْبَطْنِ وَالرِّجْلَيْنِ، فَغَرَزَ مَخَالِيبَهُ فِي قَفَا الْحَيَّةِ، ثُمَّ انْطَلَقَ بِهَا تَجُرُّ ذَنَبهَا أَعْظَمَ مِنْ كَذَا وَكَذَا حَتَّى انْطَلَقَ بِهَا نَحْوَ أَجْيَادٍ، فَهَدَمَتْهَا قُرَيْشٌ وَجَعَلُوا يَبْنُونَهَا بِحِجَارَةِ الْوَادِي تَحْمِلُهَا قُرَيْشٌ عَلَى رِقَابِهَا، فَرَفَعُوهَا فِي السَّمَاءِ عِشْرِينَ ذِرَاعًا، فَبَيْنَا النَّبِيُّ ﷺ يَحْمِلُ حِجَارَةً مِنْ أَجْيَادٍ وَعَلَيْهِ نَمِرَةٌ فَضَاقَتْ عَلَيْهِ النَّمِرَةُ فَذَهَبَ يَرْفَعُ النَّمِرَةَ عَلَى عَاتِقِهِ، فَتُرَى عَوْرَتُهُ مِنْ صِغَرِ النَّمِرَةِ، فَنُودِيَ: يَا مُحَمَّدُ، خَمِّرْ عَوْرَتَكَ، فَلَمْ يُرَ عُرْيَانًا بَعْدُ. وَكَانَ بَيْنَ بُنْيَانِ الْكَعْبَةِ وَبَيْنَ مَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ خَمْسُ سِنِينَ، وَبَيْنَ مَخْرَجِهِ وَبِنَائِهَا خَمْسَ عَشْرَةَ سَنَةً. ذَكَرَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ. وَذُكِرَ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ الزُّهْرِيِّ: حَتَّى إِذَا بَنَوْهَا وَبَلَغُوا مَوْضِعَ الرُّكْنِ اخْتَصَمَتْ قُرَيْشٌ فِي الرُّكْنِ، أَيُّ الْقَبَائِلِ تَلِي رَفْعَهُ؟ حَتَّى شَجَرَ بَيْنَهُمْ، فَقَالُوا: تَعَالَوْا نُحَكِّمُ أَوَّلَ مَنْ يَطْلُعُ عَلَيْنَا مِنْ هَذِهِ السِّكَّةِ، فَاصْطَلَحُوا عَلَى ذَلِكَ، فَاطَّلَعَ عَلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ غُلَامٌ عَلَيْهِ وِشَاحُ نَمِرَةٍ، فَحَكَّمُوهُ فَأَمَرَ بِالرُّكْنِ فَوُضِعَ فِي ثَوْبٍ، ثُمَّ أَمَرَ سَيِّدَ كُلِّ قَبِيلَةٍ فَأَعْطَاهُ نَاحِيَةً مِنَ الثَّوْبِ، ثُمَّ ارْتَقَى هُوَ فَرَفَعُوا إِلَيْهِ الرُّكْنَ، فَكَانَ هُوَ يَضَعُهُ ﷺ. قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: وَحُدِّثْتُ أَنَّ قُرَيْشًا وَجَدُوا فِي الرُّكْنِ كِتَابًا بِالسُّرْيَانِيَّةِ فَلَمْ يُدْرِ مَا هُوَ، حَتَّى قَرَأَهُ لَهُمْ رَجُلٌ مِنْ يَهُودِ، فَإِذَا فِيهِ:" أَنَا اللَّهُ ذو بكة خلقتها يوم خلقت السموات وَالْأَرْضَ وَصَوَّرْتُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ، وَحَفَفْتُهَا بِسَبْعَةِ أَمْلَاكٍ حُنَفَاءَ لَا تَزُولُ حَتَّى يَزُولَ أَخْشَبَاهَا، مُبَارَكٌ لِأَهْلِهَا فِي الْمَاءِ وَاللَّبَنِ". وَعَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ قَالَ: كَانَ بَابُ الْكَعْبَةِ عَلَى عَهْدِ الْعَمَالِيقِ وَجُرْهُمُ وَإِبْرَاهِيمَ ﵇ بِالْأَرْضِ حَتَّى بَنَتْهُ قُرَيْشٌ. خَرَّجَ مُسْلِمٌ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْجَدْرِ أَمِنَ الْبَيْتِ هُوَ؟ قَالَ: (نَعَمْ) قُلْتُ: فَلِمَ لَمْ يُدْخِلُوهُ [فِي الْبَيْتِ]؟ قَالَ: (إِنَّ قَوْمَكِ قصرت بهم النفقة). قلت:
...gökten bir havat sesi [işitildi] -havat (الْخَوَاتُ), iri bir kuşun kanat sesidir- bir de baktılar ki kartaldan daha büyük, sırtı siyah, karnı ve ayakları beyaz bir kuş! Kuş pençelerini yılanın ensesine geçirdi, ardından onu alıp uçtu. Yılan öyle büyüktü ki kuyruğunu sürüyordu; nihayet onu Ecyâd tarafına götürdü. Bunun üzerine Kureyş orayı yıktı ve vadinin taşlarıyla [yeniden] inşa etmeye başladı. Kureyş [bu taşları] boyunlarında taşıyordu. Binayı göğe doğru yirmi arşın yükselttiler. Bu esnada Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem üzerinde bir nemire (çizgili bir peştamal) olduğu halde Ecyâd'dan taş taşıyordu. Nemire kendisine dar gelince onu omzunun üzerine kaldırmaya çalıştı; ancak nemirenin küçüklüğünden ötürü avret yeri göründü. Bunun üzerine: “Ey Muhammed! Avret yerini ört!” diye seslenildi. Artık bundan sonra bir daha çıplak görülmedi. Kâbe'nin inşası ile kendisine [vahyin] indirilmesi arasında beş yıl, Mekke'den çıkışı (hicreti) ile inşası arasında ise on beş yıl vardı. Bunu Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o Abdullah b. Osmân'dan, o da Ebü't-Tufeyl'den rivayet etmiştir. Ma'mer'den, o da ez-Zührî'den şöyle nakledilmiştir: Nihayet binayı yapıp rükün (Hacerülesved) mevkiine ulaştıklarında Kureyş rükün konusunda, onu kaldırma şerefine hangi kabilenin nail olacağı hususunda anlaşmazlığa düştü. Hatta aralarında tartışma büyüdü. Bunun üzerine: “Gelin, şu sokaktan üzerimize ilk çıkıp gelen kimseyi hakem tayin edelim” dediler ve bu hususta anlaştılar. Derken üzerlerine nemireden bir omuz atkısı bulunan bir delikanlı halinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çıkageldi. Onu hakem kıldılar; o da rüknün getirilmesini emredip bir örtünün içine konulmasını sağladı. Sonra her kabilenin reisine emredip örtünün bir ucunu eline verdi. Ardından kendisi yukarı çıktı; onlar da rüknü ona doğru kaldırdılar ve onu yerine bizzat kendisi sallallâhu aleyhi ve sellem yerleştirdi. İbn İshâk der ki: Bana anlatıldığına göre Kureyş, rükünde Süryanice bir yazı buldu, fakat Yahudilerden bir adam kendilerine okuyuncaya kadar bunun ne olduğunu anlayamadılar. Yazıda şu ifadeler yer alıyordu: “Ben, Bekke'nin Rabbi olan Allah'ım. Onu, gökleri ve yeri yarattığım, güneşe ve aya suret verdiğim gün yarattım ve etrafını yedi dosdoğru melek ile kuşattım. İki yalçın dağı (Ahşebân) yok olmadıkça o yok olmaz; halkına suyu ve sütü bereketli kılınmıştır.” Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali'den şöyle rivayet edilmiştir: Kâbe'nin kapısı Amâlika, Cürhüm ve İbrâhim aleyhisselâm zamanında, Kureyş onu [yeniden] inşa edinceye kadar yer seviyesindeydi. Müslim, Âişe'den radıyallâhu anhâ şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem Ceder'in Beyt'ten olup olmadığını sordum; «Evet» buyurdu. Ben: “Peki onu neden [Beyt'in içine] dahil etmediler?” dedim. Şöyle buyurdu: «Kavminin [helal] bütçesi yetersiz kaldı.» Dedim ki:
فَمَا شَأْنُ بَابِهِ مُرْتَفِعًا؟ قَالَ: (فَعَلَ ذَلِكَ قَوْمُكِ لِيُدْخِلُوا مَنْ شَاءُوا وَيَمْنَعُوا مَنْ شَاءُوا وَلَوْلَا أَنَّ قَوْمَكِ حَدِيثُ عَهْدِهِمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَخَافَ أَنْ تُنْكِرَ قُلُوبُهُمْ لَنَظَرْتُ أَنْ أُدْخِلَ الْجَدْرَ فِي الْبَيْتِ وَأَنْ أُلْزِقَ بَابَهُ بِالْأَرْضِ (. وَخُرِّجَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ ﵁ قَالَ: حَدَّثَتْنِي خَالَتِي (يَعْنِي عَائِشَةَ) ﵂ قَالَتْ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (يَا عَائِشَةُ لَوْلَا أَنَّ قَوْمَكِ حَدِيثُو عَهْدٍ بِشِرْكٍ لَهَدَمْتُ الْكَعْبَةَ فَأَلْزَقْتُهَا بِالْأَرْضِ وَجَعَلْتُ لَهَا بَابَيْنِ بَابًا شَرْقِيًّا وَبَابًا غَرْبِيًّا وَزِدْتُ فِيهَا سِتَّةَ أَذْرُعٍ مِنَ الْحِجْرِ فَإِنَّ قُرَيْشًا اقْتَصَرَتْهَا حَيْثُ بَنَتْ الْكَعْبَةَ (. وَعَنْ عُرْوَةَ عَنْ [أَبِيهِ عَنْ] عَائِشَةَ قَالَتْ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:) لَوْلَا حَدَاثَةُ [عَهْدِ] قَوْمِكِ بِالْكُفْرِ لَنَقَضْتُ الْكَعْبَةَ وَلَجَعَلْتُهَا عَلَى أَسَاسِ إِبْرَاهِيمَ فَإِنَّ قُرَيْشًا حِينَ بَنَتْ الْكَعْبَةَ اسْتَقْصَرَتْ وَلَجَعَلْتُ لَهَا خَلْفًا (. وَفِي الْبُخَارِيِّ قَالَ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ: يَعْنِي بَابًا. وَفِي الْبُخَارِيِّ أَيْضًا:) لَجَعَلْتُ لَهَا خَلْفَيْنِ) يَعْنِي بَابَيْنِ، فَهَذَا بِنَاءُ قُرَيْشٍ. ثُمَّ لَمَّا غَزَا أَهْلُ الشَّامِ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ وَوَهَتْ الْكَعْبَةُ مِنْ حَرِيقِهِمْ، هَدَمَهَا ابْنُ الزُّبَيْرِ وَبَنَاهَا عَلَى مَا أَخْبَرَتْهُ عَائِشَةُ، وَزَادَ فِيهِ خَمْسَةَ أَذْرُعٍ مِنَ الْحِجْرِ، حَتَّى أَبْدَى أُسًّا نَظَرَ النَّاسُ إِلَيْهِ، فَبَنَى عَلَيْهِ الْبِنَاءَ، وَكَانَ طُولُ الْكَعْبَةِ ثَمَانِيَ عَشْرَةَ ذِرَاعًا، فَلَمَّا زَادَ فِيهِ اسْتَقْصَرَهُ، فَزَادَ فِي طُولِهِ عَشَرَةَ أَذْرُعٍ، وَجَعَلَ لَهَا بَابَيْنِ أَحَدُهُمَا يُدْخَلُ مِنْهُ، وَالْآخَرُ يُخْرَجُ مِنْهُ، كَذَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ، وَأَلْفَاظُ الْحَدِيثِ تَخْتَلِفُ. وَذَكَرَ سُفْيَانُ عَنْ دَاوُدَ بْنِ شَابُورَ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: لَمَّا أَرَادَ ابْنُ الزُّبَيْرِ أَنْ يَهْدِمَ الْكَعْبَةَ وَيَبْنِيَهُ قَالَ لِلنَّاسِ: اهْدِمُوا، قَالَ: فَأَبَوْا أَنْ يَهْدِمُوا وَخَافُوا أَنْ يَنْزِلَ عَلَيْهِمُ الْعَذَابُ. قَالَ مُجَاهِدٌ: فَخَرَجْنَا إِلَى مِنًى فَأَقَمْنَا بِهَا ثَلَاثًا نَنْتَظِرُ الْعَذَابَ. قَالَ: وَارْتَقَى ابْنُ الزُّبَيْرِ عَلَى جِدَارِ الْكَعْبَةِ هُوَ بِنَفْسِهِ، فلما رأوا أنه لم يصبه شي اجْتَرَءُوا عَلَى ذَلِكَ، قَالَ: فَهَدَمُوا. فَلَمَّا بَنَاهَا جَعَلَ لَهَا بَابَيْنِ: بَابًا يَدْخُلُونَ مِنْهُ، وَبَابًا يَخْرُجُونَ مِنْهُ، وَزَادَ فِيهِ مِمَّا يَلِي الْحِجْرَ سِتَّةَ أَذْرُعٍ، وَزَادَ فِي طُولِهَا تِسْعَةَ أَذْرُعٍ. قَالَ مُسْلِمٌ فِي حَدِيثِهِ: فَلَمَّا قُتِلَ ابْنُ الزبير كتب الحجاج إلى عبد الملك ابن مَرْوَانَ يُخْبِرُهُ بِذَلِكَ، وَيُخْبِرُهُ أَنَّ ابْنَ الزُّبَيْرِ قَدْ وَضَعَ الْبِنَاءَ عَلَى أُسٍّ نَظَرَ إِلَيْهِ العدول من أهل
“Peki kapısının yüksekte olmasının sebebi nedir?” [diye sordum]. Şöyle buyurdu: «Bunu kavmin, dilediklerini içeri sokmak ve dilediklerini de engellemek için yaptı. Şayet kavminin Câhiliye döneminden yeni çıkmış olmaları durumu bulunmasaydı ve kalplerinin bunu yadırgamasından korkmasaydım, duvarı (Hicr'i) Kâbe'ye dahil etmeyi ve kapısını da yer hizasına indirmeyi düşünürdüm.» Abdullah b. ez-Zübeyr'den (radıyallâhu anh) şöyle rivayet edilmiştir: Teyzem (yani Âişe) radıyallâhu anhâ bana şöyle anlattı: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Ey Âişe! Şayet kavmin şirkten yeni çıkmış olmasaydı Kâbe'yi yıkar, onu yer hizasına indirir, onun için biri doğuda diğeri batıda olmak üzere iki kapı açar ve Hicr'den altı arşın miktarını ona eklerdim. Çünkü Kureyş, Kâbe'yi inşa ettiği sırada [harcamaları yetmeyince] onu eksik tuttu.» Urve'den, [babasından, o da] Âişe'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: «Kavminin küfürden [kurtuluşunun] yeniliği olmasaydı Kâbe'yi yıkar ve onu İbrâhim'in temelleri üzerine inşa ederdim. Zira Kureyş, Kâbe'yi inşa ettiği zaman [harcamaları yetmediği için] binayı kısa tuttu. Bir de ona arka [kapı] yapardım.» Buhârî'de yer aldığına göre Hişâm b. Urve: “Yani bir kapı [kastediyor]” demiştir. Yine Buhârî'de: «Ona iki arka taraf yapardım» [şeklinde geçer ki], yani iki kapı demektir. İşte bu, Kureyş'in inşasıdır. Daha sonra Şam ehli Abdullah b. ez-Zübeyr'e savaş açıp onların çıkardığı yangından dolayı Kâbe zayıflayınca, İbnü'z-Zübeyr onu yıktı ve Âişe'nin kendisine haber verdiği şekilde inşa etti; Hicr'den beş arşın ilave etti, nihayet insanların gördüğü bir temeli açığa çıkardı ve binayı onun üzerine inşa etti. Kâbe'nin yüksekliği on sekiz arşındı; ona ilave yapınca yüksekliğini kısa buldu ve boyuna on arşın daha ekledi. Biri içeri girilen, diğeri dışarı çıkılan iki kapı yaptı. Sahîh-i Müslim'de böyle geçmektedir; hadisin lafızları farklılık göstermektedir. Süfyân, Dâvûd b. Şâbûr'dan, o da Mücâhid'den şöyle nakletmiştir: İbnü'z-Zübeyr Kâbe'yi yıkıp yeniden inşa etmek istediğinde insanlara: “Yıkın!” dedi. [Mücâhid] dedi ki: “Bunun üzerine yıkmaktan çekindiler ve üzerlerine azap inmesinden korktular.” Mücâhid şöyle dedi: “Biz de Mina'ya çıktık ve azabı bekleyerek orada üç gün kaldık.” [Mücâhid] dedi ki: “Bunun üzerine İbnü'z-Zübeyr bizzat kendisi Kâbe'nin duvarına çıktı; insanlar ona hiçbir şey olmadığını görünce bu işe cesaret ettiler.” [Mücâhid] dedi ki: “Böylece yıktılar. İbnü'z-Zübeyr onu inşa edince iki kapı yaptı: Biri içeri girdikleri, diğeri çıktıkları kapıydı. Hicr tarafına bakan kısımdan altı arşın ilave etti, yüksekliğine de dokuz arşın ekledi.” Müslim hadisinde şöyle dedi: “İbnü'z-Zübeyr öldürülünce Haccâc, Abdülmelik b. Mervân'a bunu bildiren ve İbnü'z-Zübeyr'in binayı Mekke halkının adil kimselerinin bizzat gördüğü bir temel üzerine kurduğunu haber veren bir mektup yazdı.
مَكَّةَ، فَكَتَبَ إِلَيْهِ عَبْدُ الْمَلِكِ: إِنَّا لَسْنَا من تلطيخ ابن الزبير في شي، أَمَّا مَا زَادَ فِي طُولِهِ فَأَقِرَّهُ، وَأَمَّا مَا زَادَ فِيهِ مِنَ الْحِجْرِ فَرُدَّهُ إِلَى بِنَائِهِ، وَسُدَّ الْبَابُ الَّذِي فَتَحَهُ، فَنَقَضَهُ وَأَعَادَهُ إِلَى بِنَائِهِ. فِي رِوَايَةٍ: قَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ: مَا كُنْتُ أَظُنُّ أَبَا خُبَيْبٍ (يَعْنِي ابْنَ الزُّبَيْرِ) سَمِعَ مِنْ عَائِشَةَ مَا كَانَ يَزْعُمُ أَنَّهُ سَمِعَهُ مِنْهَا، قَالَ الْحَارِثُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: بَلَى، أَنَا سَمِعْتُهُ مِنْهَا، قَالَ: سَمِعْتَهَا تَقُولُ مَاذَا؟ قَالَ: قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ قَوْمَكِ اسْتَقْصَرُوا مِنْ بُنْيَانِ الْبَيْتِ وَلَوْلَا حَدَاثَةُ عَهْدِهِمْ بِالشِّرْكِ أَعَدْتُ مَا تَرَكُوا مِنْهُ فَإِنْ بَدَا لِقَوْمِكِ من بعدي أن يبنوه فهلمي لأربك مَا تَرَكُوا مِنْهُ فَأَرَاهَا قَرِيبًا مِنْ سَبْعَةِ أَذْرُعٍ (. فِي أُخْرَى: قَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ: لَوْ كُنْتُ سَمِعْتُهُ قَبْلَ أَنْ أَهْدِمَهُ لَتَرَكْتُهُ عَلَى مَا بَنَى ابْنُ الزُّبَيْرِ. فَهَذَا مَا جَاءَ فِي بِنَاءِ الْكَعْبَةِ مِنَ الْآثَارِ. وَرُوِيَ أَنَّ الرَّشِيدَ ذَكَرَ لِمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ أَنَّهُ يُرِيدُ هَدْمَ مَا بَنَى الْحَجَّاجُ مِنَ الْكَعْبَةِ، وَأَنْ يَرُدَّهُ عَلَى بِنَاءِ ابْنِ الزُّبَيْرِ لِمَا جَاءَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَامْتَثَلَهُ ابْنُ الزُّبَيْرِ، فَقَالَ لَهُ مَالِكٌ: نَاشَدْتُكَ اللَّهَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، أَلَّا تَجْعَلَ هَذَا الْبَيْتَ مَلْعَبَةً لِلْمُلُوكِ، لَا يَشَاءُ أَحَدٌ مِنْهُمْ إِلَّا نَقْضَ الْبَيْتَ وَبِنَاهُ، فَتَذْهَبُ هَيْبَتُهُ مِنْ صُدُورِ الناس. وذكر الوافدي: حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ يَقُولُ،: نَهَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ سَبِّ أَسْعَدَ الْحِمْيَرِيِّ، وَهُوَ تُبَّعٌ، وَهُوَ أَوَّلُ مَنْ كَسَا الْبَيْتَ، وَهُوَ تُبَّعُ الْآخَرُ. قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: كَانَتْ تُكْسَى الْقَبَاطِيَّ ثُمَّ كُسِيَتِ الْبُرُدَ، وَأَوَّلُ مَنْ كَسَاهَا الدِّيبَاجَ الْحَجَّاجُ. قَالَ الْعُلَمَاءُ: وَلَا يَنْبَغِي أن يؤخذ من كسوة الكعبة شي، فإنه مهدي إليها، ولا ينقص منها شي. رُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَنَّهُ كَانَ يَكْرَهُ أَنْ يُؤْخَذَ مِنْ طِيبِ الْكَعْبَةِ يُسْتَشْفَى بِهِ، وَكَانَ إِذَا رَأَى الْخَادِمَ يَأْخُذُ مِنْهُ قَفَدَهَا قَفْدَةً لَا يَأْلُو أَنْ يُوجِعَهَا. وَقَالَ عَطَاءٌ: كَانَ أَحَدُنَا إِذَا أَرَادَ أَنْ يَسْتَشْفِيَ بِهِ جَاءَ بِطِيبٍ مِنْ عِنْدِهِ فَمَسَحَ بِهِ الحجر ثم أخذه.
Mekke'yi [ele geçirince], Abdülmelik ona şöyle yazdı: "Biz İbnü'z-Zübeyr'in bulaştırmasından/karıştırmasından hiçbir şey üzere değiliz. Yüksekliğine eklediği kısmı olduğu gibi bırak, Hicr'den eklediği kısmı ise eski inşasına döndür ve açtığı kapıyı da kapat." Bunun üzerine [Haccâc] onu yıktı ve eski inşasına döndürdü. Bir rivayette: Abdülmelik şöyle dedi: "Ebû Hubeyb'in (yani İbnü'z-Zübeyr'in) Âişe'den duyduğunu iddia ettiği şeyi gerçekten ondan işittiğini sanmıyordum." el-Hâris b. Abdillâh: "Bilakis, ben onu bizzat [Âişe'den] işittim" dedi. [Abdülmelik]: "Onu ne derken işittin?" diye sordu. [Hâris] dedi ki: O şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şüphesiz ki kavmin Beyt'in inşasını kısa tuttular. Eğer onların şirkten yeni çıkmış olmaları bulunmasaydı, ondan bıraktıkları kısmı geri eklerdim. Benden sonra kavmin onu yeniden inşa etmeyi düşünürse, bıraktıkları kısmı sana göstermek için gel» buyurdu ve ona yaklaşık yedi arşınlık bir yer gösterdi. Diğer bir rivayette Abdülmelik şöyle dedi: "Eğer ben onu yıkmadan önce [bu hadisi] duymuş olsaydım, kesinlikle İbnü'z-Zübeyr'in inşa ettiği şekilde bırakırdım." İşte Kâbe'nin inşası hakkında nakledilen rivayetler bunlardır. Rivayet edildiğine göre [Hârûn] er-Reşîd, Mâlik b. Enes'e, Haccâc'ın Kâbe'den inşa ettiği kısmı yıkmak ve Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem gelen rivayet ve İbnü'z-Zübeyr'in de buna uymuş olması sebebiyle onu İbnü'z-Zübeyr'in inşasına döndürmek istediğini söyledi. Bunun üzerine Mâlik ona şöyle dedi: "Ey Müminlerin Emîri! Allah aşkına bu Beyt'i hükümdarların oyuncağı haline getirme! Onlardan kim isterse Beyt'i yıkar ve yeniden inşa eder; böylece insanların kalbinden onun heybeti silinip gider." Vâkıdî zikretti: Bize Ma'mer, Hemmâm b. Münebbih'ten nakletti; o Ebû Hüreyre'nin şöyle dediğini işitmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Es'ad el-Himyerî'ye sövmeyi yasakladı; o Tübba'dır ve Kâbe'ye ilk örtü giydiren kimsedir, o Ahir Tübba'dır. İbn İshâk dedi ki: [Kâbe'ye] kabâtî [kumaşı] giydirilirdi, sonra bürdeler giydirildi. Ona ilk dibâc (ipek) giydiren ise Haccâc'dır. İlim ehli şöyle dedi: Kâbe'nin örtüsünden hiçbir şey alınmamalıdır; çünkü o Beyt'e hediye edilmiştir ve ondan hiçbir şey eksiltilemez. Saîd b. Cübeyr'den, şifa bulmak amacıyla Kâbe'nin kokusundan bir şey alınmasını mekruh gördüğü rivayet edilmiştir. O, hizmetçinin oradan [koku] aldığını gördüğünde, canını yakacak şekilde ensesine bir tokat indirirdi. Atâ ise şöyle demiştir: Bizden biri onunla şifa bulmak istediğinde yanında kendi kokusunu getirir, onu [Hacerü'l-Esved] taşa sürer, sonra da [üzerindeki kokuyu] alırdı.
قَوْلُهُ تَعَالَى:" رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا" الْمَعْنَى: وَيَقُولَانِ" رَبَّنا"، فَحَذَفَ. وَكَذَلِكَ هِيَ فِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ:" وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ وَيَقُولَانِ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا". وَتَفْسِيرُ إِسْمَاعِيلَ: اسْمَعْ يَا أَللَّهُ، لِأَنَّ" إِيلَ" بِالسُّرْيَانِيَّةِ هُوَ اللَّهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. فَقِيلَ: إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَمَّا دَعَا رَبَّهُ قَالَ: اسْمَعْ يَا إِيلُ، فَلَمَّا أَجَابَهُ رَبُّهُ وَرَزَقَهُ الْوَلَدَ سَمَّاهُ بِمَا دَعَاهُ. ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ" اسْمَانِ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى قَدْ أَتَيْنَا عَلَيْهِمَا فِي الْكِتَابِ" الأسنى في شرج أسماء الله الحسنى".
Yüce Allah'ın: { رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا } “Rabbimiz! Bizden kabul buyur” buyruğunun anlamı: “ve 'Rabbimiz!' diyorlardı” şeklindedir; fiil hazfedilmiştir. Übey ve Abdullah b. Mes'ûd'un kıraatinde de böyledir: { وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ وَيَقُولَانِ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا } “İbrâhim ve İsmâil Beyt'in temellerini yükseltiyor ve «Rabbimiz! Bizden kabul buyur» diyorlardı”. İsmâil isminin açıklaması: “Ey Allah'ım, işit!” demektir; çünkü Süryanice'de 'îl' (إِيل) Allah demektir, bu daha önce geçmişti. Denildi ki: İbrâhim Rabbine dua ettiğinde: “İşit ey İl!” demişti; Rabbi onun duasını kabul edip ona çocuğu lütfedince, dua ettiği lafızla onu isimlendirdi. Bunu el-Mâverdî zikretmiştir. Yüce Allah'ın: { إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Şüphesiz sen her şeyi hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin” buyruğu, Yüce Allah'ın isimlerinden iki isimdir; el-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ adlı kitabımızda bunları etraflıca ele aldık.
[سورة البقرة (٢): آية ١٢٨]
[Bakara Suresi (2): Ayet 128]
رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنا مَناسِكَنا وَتُبْ عَلَيْنا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٢٨)
{ رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنا مَناسِكَنا وَتُبْ عَلَيْنا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٢٨) } “Rabbimiz! Bizi sana teslim olmuş kimseler kıl, soyumuzdan da sana teslim olmuş bir ümmet var et; bize ibadet yerlerimizi/yöntemlerimizi göster ve tevbemizi kabul buyur; şüphesiz tevbeleri çokça kabul eden, çok merhametli olan ancak sensin.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ" أي صيرنا، و" مُسْلِمَيْنِ" مَفْعُولٌ ثَانٍ، سَأَلَا التَّثْبِيتَ وَالدَّوَامَ. وَالْإِسْلَامُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ: الْإِيمَانُ وَالْأَعْمَالُ جَمِيعًا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ " فَفِي هَذَا دَلِيلٌ لِمَنْ قَالَ: إِنَّ الْإِيمَانَ وَالْإِسْلَامَ شي وَاحِدٌ، وَعَضَّدُوا هَذَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى:" فَأَخْرَجْنا مَنْ كانَ فِيها مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. فَما وَجَدْنا فِيها غَيْرَ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ". وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعَوْفٌ الْأَعْرَابِيُّ" مُسْلِمِينَ" عَلَى الْجَمْعِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ" أَيْ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا فَاجْعَلْ، فَيُقَالُ: إِنَّهُ لَمْ يَدْعُ نَبِيٌّ إِلَّا لِنَفْسِهِ وَلِأُمَّتِهِ إِلَّا إِبْرَاهِيمُ فَإِنَّهُ دَعَا مَعَ دُعَائِهِ لِنَفْسِهِ وَلِأُمَّتِهِ ولهذه الامة. و" من" فِي قَوْلِهِ:" وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا" لِلتَّبْعِيضِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ كَانَ أَعْلَمَهُ أَنَّ مِنْهُمْ ظَالِمِينَ. وَحَكَى الطَّبَرِيُّ: أَنَّهُ أَرَادَ بِقَوْلِهِ" وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا" العرب خاصة. قال السهيلي: وذريتهما
Yüce Allah'ın: { رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ } “Rabbimiz! Bizi sana teslim olmuş kimseler kıl” buyruğu: Yani "bizi [öyle] kıl" demektir. { مُسْلِمَيْنِ } "müslimeyni" lafzı ise ikinci mef'ûldür (nesnedir). Onlar [bu dua ile imanda] sebat ve devamlılık istemişlerdir. Bu makamda İslâm; imanın ve amellerin tamamı demektir. Yüce Allah'ın: { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } “Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır” buyruğu da bu kabildendir. İşte bunda, imanın ve İslâm'ın aynı şey olduğunu söyleyenler için bir delil vardır. Onlar bu görüşlerini, diğer bir ayetteki şu buyrukla da desteklemişlerdir: { فَأَخْرَجْنا مَنْ كانَ فِيها مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. فَما وَجَدْنا فِيها غَيْرَ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “Bunun üzerine orada bulunan müminleri çıkardık. Fakat orada müslümanlardan bir evden başkasını da bulamadık”. İbn Abbâs ve Avf el-A'râbî ise [bu kelimeyi] çoğul olarak { مُسْلِمِينَ } "müslimîn" şeklinde okumuşlardır. Yüce Allah'ın: { وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ } “Soyumuzdan da sana teslim olmuş bir ümmet [var et]” buyruğu: Yani "soyumuzdan da [böyle bir ümmet] kıl" demektir. Denilir ki: İbrâhim müstesna hiçbir peygamber hem kendisi hem ümmeti hem de bu [Muhammed] ümmeti için dua etmemiştir; zira o, kendisi ve kendi ümmeti için yaptığı duayla birlikte bu ümmet için de dua etmiştir. { وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا } buyruğundaki { مِنْ } "min" [harf-i ceri] teb'îz (kısmîlik/bazılık) bildirmektedir; çünkü Yüce Allah ona, soylarından zalim kimselerin de bulunacağını bildirmişti. Taberî, onun { وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا } “Soyumuzdan” buyruğu ile özellikle Arapları kastettiğini nakletmiştir. es-Süheylî şöyle demiştir: İkisinin zürriyeti
الْعَرَبُ، لِأَنَّهُمْ بَنُو نَبِتِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ، أَوْ بَنُو تَيْمَنَ بْنِ إِسْمَاعِيلَ، وَيُقَالُ: قِيدَرَ بْنُ نَبِتِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ. أَمَّا الْعَدْنَانِيَّةُ فَمِنْ نَبِتِ، وَأَمَّا الْقَحْطَانِيَّةُ فَمِنْ قَيدَرَ بْنِ نَبِتِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ، أَوْ تَيْمَنَ عَلَى أَحَدِ الْقَوْلَيْنِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّ دَعْوَتَهُ ظَهَرَتْ فِي الْعَرَبِ وَفِيمَنْ آمَنَ مِنْ غَيْرِهِمْ. وَالْأُمَّةُ: الْجَمَاعَةُ هُنَا، وَتَكُونُ وَاحِدًا إِذَا كَانَ يُقْتَدَى بِهِ فِي الْخَيْرِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ"، وَقَالَ ﷺ فِي زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ: (يُبْعَثُ أُمَّةً وَحْدَهُ) لِأَنَّهُ لَمْ يُشْرِكْ فِي دِينِهِ غَيْرَهُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ يُطْلَقُ لَفْظُ الْأُمَّةِ عَلَى غَيْرِ هَذَا الْمَعْنَى، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ " أَيْ عَلَى دِينٍ وَمِلَّةٍ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً ". وَقَدْ تَكُونُ بِمَعْنَى الْحِينَ وَالزَّمَانَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ " أَيْ بَعْدَ حِينٍ وَزَمَانٍ. وَيُقَالُ: هَذِهِ أُمَّةُ زَيْدٍ، أَيْ أُمُّ زَيْدٍ. وَالْأُمَّةُ أَيْضًا: الْقَامَةُ، يُقَالُ: فُلَانٌ حَسَنُ الْأُمَّةِ، أي حسن القامة، قال:
Araplardır; çünkü onlar İsmâil oğlu Nâbit'in veya İsmâil oğlu Teymen'in oğullarıdır; İsmâil oğlu Nâbit oğlu Kaydâr da denilir. Adnânîler Nâbit'tendir; Kahtânîler ise iki görüşten birine göre İsmâil oğlu Nâbit oğlu Kaydâr'dan veya Teymen'dendir. İbn Atıyye şöyle demiştir: Bu zayıftır; çünkü onun duası hem Araplarda hem de onlardan başka iman edenlerde tezahür etmiştir. Ümmet (الْأُمَّةُ): Burada bir topluluk demektir; hayırda kendisine uyulan bir önder olduğunda tek bir kişi için de kullanılır; Yüce Allah'ın şu buyruğu bu kabildendir: { إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ } “Şüphesiz İbrâhim, Allah'a itaat eden tek başına bir ümmet idi”. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de Zeyd b. Amr b. Nüfeyl hakkında: “O, tek başına bir ümmet olarak diriltilecektir” buyurmuştur; çünkü dininde başkasını ortak kılmamıştı; en doğrusunu Allah bilir. Ümmet lafzı bu anlamın dışında da kullanılabilir; Yüce Allah'ın: { إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ } “Biz babalarımızı bir din üzere bulduk” buyruğu böyledir; yani bir din ve millet üzere demektir; Yüce Allah'ın: { إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً } “Şüphesiz bu sizin ümmetiniz tek bir ümmettir” buyruğu da bundandır. Bazen de vakit ve zaman anlamında olur; Yüce Allah'ın: { وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ } “Ve nice zaman sonra hatırladı” buyruğu böyledir, yani bir müddet ve zamandan sonra demektir. “Bu Zeyd'in ümmetidir” denilir ki 'Zeyd'in annesidir' demektir. Ümmet aynı zamanda boy-pos anlamına da gelir; “Falanca güzel ümmetlidir” yani boyu posu güzeldir denilir. Şair şöyle demiştir:
وإن معاوية الاكرمي ... ن حِسَانُ الْوُجُوهِ طِوَالُ الْأُمَمِ
“Şüphesiz o en cömert Muâviye oğulları... Yüzleri güzel, boyları posları uzundur.”
وَقِيلَ: الْأُمَّةُ الشَّجَّةُ الَّتِي تَبْلُغُ أُمَّ الدِّمَاغِ، يُقَالُ: رَجُلٌ مَأْمُومٌ وَأَمِيمٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَرِنا مَناسِكَنا"" أَرِنَا" مِنْ رُؤْيَةِ الْبَصَرِ، فَتَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ، وَقِيلَ: مِنْ رُؤْيَةِ الْقَلْبِ، وَيَلْزَمُ قَائِلُهُ أَنْ يَتَعَدَّى الْفِعْلُ مِنْهُ إِلَى ثَلَاثَةِ مَفَاعِيلَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَيَنْفَصِلُ بِأَنَّهُ يُوجَدُ مُعَدًّى بِالْهَمْزَةِ مِنْ رُؤْيَةِ القلب إلى مفعولين [كغير المعدي]، قال حطايط بْنُ يَعْفُرَ أَخُو الْأَسْوَدِ بْنِ يَعْفُرَ:
Ümmetin, beyin zarına kadar ulaşan baş yarası olduğu da söylenmiştir; nitekim böyle yaralanmış adama me'mûm (مَأْمُوم) ve emîm (أَمِيم) denilir. Yüce Allah'ın: { وَأَرِنا مَناسِكَنا } “bize ibadet yerlerimizi/yöntemlerimizi göster” buyruğundaki { أَرِنَا } gözle görmekten türemiştir, bu yüzden iki mef'ule (nesneye) geçişli olur. Kalp ile görmekten (bilmekten) olduğu da söylenmiştir; bunu söyleyene göre fiilin üç mef'ule geçişli olması gerekir. İbn Atıyye şöyle demiştir: Bu durum, hemze ile geçişli kılınan kalp görmesinin [geçişli olmayan hali gibi] iki mef'ule geçişli olarak bulunmasıyla çözülür. el-Esved b. Ya'fur'un kardeşi Hutayt b. Ya'fur şöyle demiştir:
أَرِينِي جَوَادًا مَاتَ هَزْلًا لِأَنَّنِي ... أَرَى مَا تَرَيْنَ أَوْ بَخِيلًا مُخَلَّدًا
“Göster bana zayıflıktan/fakirlikten ölmüş bir cömert -çünkü ben... Sizin gördüklerinizi görüyorum- yahut ebedi kalmış bir cimri!”
وَقَرَأَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَقَتَادَةُ وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَالسُّدِّيُّ وَرَوْحٌ عَنْ يَعْقُوبَ وَرُوَيْسٍ وَالسُّوسِيِّ" أَرْنَا" بِسُكُونِ الرَّاءِ فِي الْقُرْآنِ، وَاخْتَارَهُ أَبُو حَاتِمٍ. وَقَرَأَ أبو عمرو باختلاس كسرة
Ömer b. Abdilazîz, Katâde, İbn Kesîr, İbn Muhaysın, es-Süddî, Ya‘kûb'dan nakille Ravh, Ruveys ve es-Sûsî, Kur'an'da [geçen bu kelimeyi] râ'nın sükûnu ile { أَرْنَا } şeklinde okumuşlardır; Ebû Hâtim de bunu tercih etmiştir. Ebû Amr ise kesresini ihtilâs ile (kısaltarak/hafifçe)
الرَّاءِ، وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا، وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ. وَأَصْلُهُ أرينا بِالْهَمْزِ، فَمَنْ قَرَأَ بِالسُّكُونِ قَالَ: ذَهَبَتِ الْهَمْزَةُ وَذَهَبَتْ حَرَكَتُهَا وَبَقِيَتِ الرَّاءُ سَاكِنَةً عَلَى حَالِهَا، وَاسْتُدِلَّ بِقَوْلِ الشَّاعِرِ:
okumuştur; diğerleri ise kesre ile okumuşlardır ve Ebû Ubeyd bunu tercih etmiştir. Kelimenin aslı hemze ile er'inâ (أرئنا) şeklindedir; sükûn ile okuyan kimse: “Hemze gitti, harekesi de gitti ve râ olduğu gibi sakin kaldı” demiştir. Buna şairin şu sözü delil getirilmiştir:
أَرْنَا إِدَاوَةَ عَبْدِ اللَّهِ نَمْلَؤُهَا ... مِنْ مَاءِ زَمْزَمَ إِنَّ الْقَوْمَ قَدْ ظَمِئُوا
“Göster bize Abdullah'ın su kabını, dolduralım onu... Zemzem suyundan; çünkü topluluk susadı.”
وَمَنْ كَسَرَ فَإِنَّهُ نَقَلَ حَرَكَةَ الْهَمْزَةِ الْمَحْذُوفَةِ إِلَى الرَّاءِ، وَأَبُو عَمْرٍو طَلَبَ الْخِفَّةَ. وَعَنْ شُجَاعِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ وَكَانَ أَمِينًا صَادِقًا أَنَّهُ رَأَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي الْمَنَامِ فَذَاكَرَهُ أَشْيَاءَ مِنْ حُرُوفِ أَبِي عَمْرٍو فَلَمْ يَرُدْ عَلَيْهِ إِلَّا حَرْفَيْنِ: هَذَا، وَالْآخَرُ" مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نَنْسَأْهَا" مَهْمُوزًا. قَوْلُهُ تَعَالَى:" مَناسِكَنا" يُقَالُ: إِنَّ أَصْلَ النُّسُكِ فِي اللُّغَةِ الْغَسْلُ، يُقَالُ مِنْهُ: نَسَكَ ثَوْبَهُ إِذَا غَسَلَهُ. وَهُوَ فِي الشَّرْعِ اسْمٌ لِلْعِبَادَةِ، يُقَالُ: رَجُلٌ نَاسِكٌ إِذَا كَانَ عَابِدًا. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُرَادِ بِالْمَنَاسِكِ هُنَا، فَقِيلَ: مَنَاسِكُ الْحَجِّ وَمَعَالِمُهُ، قَالَهُ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَعَطَاءٌ وَابْنُ جُرَيْجٍ: الْمَنَاسِكُ الْمَذَابِحُ، أَيْ مَوَاضِعُ الذَّبْحِ. وَقِيلَ: جَمِيعُ الْمُتَعَبَّدَاتِ. وَكُلُّ مَا يُتَعَبَّدُ بِهِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى يقال له منسك ومسك. وَالنَّاسِكُ: الْعَابِدُ. قَالَ النَّحَّاسُ: يُقَالُ نَسَكَ يَنْسُكُ، فَكَانَ يَجِبُ أَنْ يُقَالَ عَلَى هَذَا: مَنْسُكٌ، إِلَّا أَنَّهُ لَيْسَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ مَفْعُلٌ. وَعَنْ زُهَيْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ: لَمَّا فَرَغَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ مِنْ بِنَاءِ الْبَيْتِ الْحَرَامِ قَالَ: أَيْ رَبِّ، قَدْ فَرَغْتُ فَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا، فَبَعَثَ اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ جِبْرِيلَ فَحَجَّ بِهِ، حَتَّى إِذَا رَجَعَ مِنْ عَرَفَةَ وَجَاءَ يَوْمَ النَّحْرِ عَرَضَ لَهُ إِبْلِيسُ، فَقَالَ لَهُ: أَحْصِبْهُ، فَحَصَبَهُ بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ، ثُمَّ الْغَدَ ثُمَّ الْيَوْمَ الثَّالِثَ، ثُمَّ عَلَا ثَبِيرًا فَقَالَ: يَا عِبَادَ اللَّهِ، أَجِيبُوا، فَسَمِعَ دَعْوَتَهُ مِنْ بَيْنِ الْأَبْحُرِ مِمَّنْ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنْ إِيمَانٍ، فَقَالَ: لَبَّيْكَ، اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، قَالَ: وَلَمْ يَزَلْ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ سَبْعَةُ مُسْلِمُونَ فَصَاعِدًا، لَوْلَا ذَلِكَ لَأُهْلِكَتِ الْأَرْضُ وَمَنْ عَلَيْهَا. وَأَوَّلُ مَنْ أَجَابَهُ أَهْلُ الْيَمَنِ. وَعَنْ أَبِي مِجْلَزٍ قَالَ: لَمَّا فَرَغَ إِبْرَاهِيمُ مِنْ الْبَيْتِ جَاءَهُ جِبْرِيلُ ﵇ فأراه الطواف
Kesre ile okuyan kimse ise hazfedilen hemzenin harekesini râ harfine nakletmiştir; Ebû Amr ise hafifliği (telaffuz kolaylığını) aramıştır. Güvenilir ve doğru sözlü bir zat olan Şücâ‘ b. Ebî Nasr’dan rivayet edildiğine göre o, Resûlullah’ı sallallâhu aleyhi ve sellem rüyasında görmüş ve ona Ebû Amr’ın kıraatindeki bazı vecihleri arz etmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise sadece iki vechi reddetmiştir: Biri bu [okuyuş], diğeri ise hemzeli olarak { مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نَنْسَأْهَا } “Biz bir ayeti nesheder veya onu unutturursak/erteletirsek...” okuyuşudur. Yüce Allah'ın { مَنَاسِكَنَا } “bize ibadet yollarımızı/yerlerimizi göster” buyruğuna gelince: Nüsuk (النُّسُك) kelimesinin lügatteki aslının 'yıkamak' olduğu söylenir. Nitekim elbisesini yıkadığı zaman “neseke sevbehu” (نَسَكَ ثَوْبَهُ) denir. Şeriatta ise ibadetin adıdır; ibadet eden kimseye “racülün nâsikun” (رَجُلٌ نَاسِكٌ) denir. İlim adamları burada menâsik ile neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Katâde ve es-Süddî, “Haccın menâsiki (ibadetleri) ve işaretleridir” demişlerdir. Mücâhid, Atâ ve İbn Cüreyc ise “Menâsik, mezâbih yani kurban kesme yerleridir” demişlerdir. Bütün ibadetler olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah’a kendisiyle ibadet edilen her şeye mensek (مَنْسَك) ve misk (مِسْك) denir. Nâsik ise ibadet eden (âbid) kimsedir. en-Nehhâs şöyle demiştir: “Neseke - yensükü (نَسَكَ يَنْسُكُ) denir. Buna göre [ismin] 'mensük' olması gerekirdi; ancak Arap kelamında mef‘ul (مَفْعُل) vezni yoktur.” Züheyr b. Muhammed’den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim aleyhisselâm Beytü’l-Harâm’ın inşasını tamamlayınca: “Ey Rabbim! [İnşayı] bitirdim, bize menâsikimizi göster” dedi. Bunun üzerine Yüce Allah ona Cebrail’i gönderdi ve Cebrail ona haccı yaptırdı. Nihayet Arafat’tan dönüp kurban bayramı günü gelince karşısına İblis çıktı. [Cebrail İbrâhim’e]: “Ona taş at” dedi; o da ona yedi taş attı. Sonra ertesi gün, sonra üçüncü gün [yine taş attı]. Daha sonra Sebîr’e çıktı ve: “Ey Allah’ın kulları! İcabet edin!” diye seslendi. Kalbinde zerre ağırlığınca iman bulunan kimselerden denizlerin ötesindekiler dahi onun çağrısını işitti ve: “Lebbeyk Allâhümme lebbeyk (Buyur Allahım, buyur emrindeyim)” dedi. [Züheyr] dedi ki: Yeryüzünde yedi veya daha fazla Müslüman hiçbir zaman eksik olmamıştır; şayet öyle olmasaydı yeryüzü ve üzerindekiler helak edilirdi. Ona ilk icabet edenler ise Yemen ehli olmuştur. Ebû Miclez’den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim Beyt’in [inşasını] bitirince Cebrail aleyhisselâm ona geldi ve ona Beyt’i tavaf etmeyi gösterdi...
بِالْبَيْتِ- قَالَ: وَأَحْسَبُهُ قَالَ:" وَالصَّفَا وَالْمَرْوَةَ- ثُمَّ انْطَلَقَا إِلَى الْعَقَبَةِ فَعَرَضَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ، فَأَخَذَ جِبْرِيلُ سَبْعَ حَصَيَاتٍ وَأَعْطَى إِبْرَاهِيمَ سَبْعَ حَصَيَاتٍ، فَرَمَى وَكَبَّرَ، وَقَالَ لِإِبْرَاهِيمَ: ارْمِ وَكَبِّرْ، فَرَمَيَا وَكَبَّرَا مَعَ كُلِّ رَمْيَةٍ حَتَّى أَفَلَ الشَّيْطَانُ. ثُمَّ انْطَلَقَا إِلَى الْجَمْرَةِ الْوُسْطَى، فَعَرَضَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ، فَأَخَذَ جِبْرِيلُ سَبْعَ حَصَيَاتٍ وَأَعْطَى إِبْرَاهِيمَ سَبْعَ حَصَيَاتٍ، وَقَالَ: ارْمِ وَكَبِّرْ، فَرَمَيَا وَكَبَّرَا مَعَ كُلِّ رَمْيَةٍ حَتَّى أَفَلَ الشَّيْطَانُ. ثُمَّ أَتَيَا الْجَمْرَةَ الْقُصْوَى فَعَرَضَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ، فَأَخَذَ جِبْرِيلُ سَبْعَ حَصَيَاتٍ وَأَعْطَى إِبْرَاهِيمَ سَبْعَ حَصَيَاتٍ، وَقَالَ: ارْمِ وَكَبِّرْ، فَرَمَيَا وَكَبَّرَا مَعَ كُلِّ رَمْيَةٍ حَتَّى أَفَلَ الشَّيْطَانُ. ثُمَّ أَتَيَا الْجَمْرَةَ الْقُصْوَى فَعَرَضَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ، فَأَخَذَ جِبْرِيلُ سَبْعَ حَصَيَاتٍ وَأَعْطَى إِبْرَاهِيمَ سَبْعَ حَصَيَاتٍ، وَقَالَ: ارْمِ وَكَبِّرْ، فَرَمَيَا وَكَبَّرَا مَعَ كُلِّ رَمْيَةٍ حَتَّى أَفَلَ الشَّيْطَانُ. ثُمَّ أَتَى بِهِ جَمْعًا فَقَالَ: هَا هُنَا يَجْمَعُ النَّاسُ الصَّلَوَاتِ. ثُمَّ أَتَى بِهِ عَرَفَاتٍ فَقَالَ: عَرَفْتَ؟ فَقَالَ نَعَمْ، فَمِنْ ثَمَّ سُمِّيَ عَرَفَاتٍ. وَرُوِيَ أَنَّهُ قَالَ لَهُ: عَرَفْتَ، عَرَفْتَ، عَرَفْتَ؟ أَيْ مِنًى وَالْجَمْعَ وَهَذَا، فَقَالَ نَعَمْ، فَسُمِّيَ ذَلِكَ الْمَكَانُ عَرَفَاتٍ. وَعَنْ خُصَيْفِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّ مُجَاهِدًا حَدَّثَهُ قَالَ: لَمَّا قَالَ إِبْرَاهِيمُ ﵇:" وَأَرِنا مَناسِكَنا" أَيِ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ، وَهُمَا مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ بِنَصِ الْقُرْآنِ، ثُمَّ خَرَجَ بِهِ جِبْرِيلُ، فَلَمَّا مَرَّ بِجَمْرَةِ الْعَقَبَةِ إِذَا إِبْلِيسُ عَلَيْهَا، فَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ: كَبِّرْ وَارْمِهِ، فَارْتَفَعَ إِبْلِيسُ إِلَى الْوُسْطَى، فَقَالَ جِبْرِيلُ: كَبِّرْ وَارْمِهِ، ثُمَّ فِي الْجَمْرَةِ الْقُصْوَى كَذَلِكَ. ثُمَّ انْطَلَقَ بِهِ إِلَى الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ، ثُمَّ أَتَى بِهِ عَرَفَةَ فَقَالَ لَهُ: هَلْ عَرَفْتَ مَا أَرَيْتُكَ؟ قَالَ نَعَمْ، فَسُمِّيَتْ عَرَفَاتٍ لِذَلِكَ فِيمَا قِيلَ، قَالَ: فَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ، قَالَ: كَيْفَ أَقُولُ؟ قَالَ قُلْ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ، أَجِيبُوا رَبَّكُمْ، ثلاث مرار، فَفَعَلَ، فَقَالُوا: لَبَّيْكَ، اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ. قَالَ: فَمَنْ أَجَابَ يَوْمئِذٍ فَهُوَ حَاجٌّ. وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى: أَنَّهُ حِينَ نَادَى اسْتَدَارَ فَدَعَا فِي كُلِّ وَجْهٍ، فَلَبَّى النَّاسُ مِنْ كُلِّ مَشْرِقٍ وَمَغْرِبٍ، وَتَطَأْطَأَتِ الْجِبَالُ حَتَّى بَعُدَ صَوْتُهُ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: لَمَّا فَرَغَ إِبْرَاهِيمُ خَلِيلُ الرَّحْمَنِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ مِنْ بِنَاءِ الْبَيْتِ الْحَرَامِ جَاءَهُ جِبْرِيلُ ﵇ فَقَالَ لَهُ: طُفْ بِهِ سَبْعًا، فَطَافَ بِهِ سَبْعًا هُوَ وَإِسْمَاعِيلُ ﵉، يَسْتَلِمَانِ الْأَرْكَانَ كُلَّهَا فِي كُلِّ طَوَافٍ، فَلَمَّا أَكْمَلَا سَبْعًا صَلَّيَا خَلْفَ الْمَقَامِ رَكْعَتَيْنِ. قَالَ: فَقَامَ جِبْرِيلُ فَأَرَاهُ الْمَنَاسِكَ كُلَّهَا: الصفا والمروة ومنى والمزدلفة. قال:
...Beyt'i [tavaf ettiler] -[râvi] dedi ki: Sanırım şöyle de dedi:- “ve Safâ ile Merve'yi.” Sonra Akabe'ye doğru gittiler. Şeytan onların karşısına çıktı. Bunun üzerine Cebrâîl yedi çakıl taşı aldı, İbrâhim'e de yedi çakıl taşı verdi; taş attı ve tekbir getirdi. İbrâhim'e de: “Taş at ve tekbir getir!” dedi. Her atışla birlikte taş atıp tekbir getirdiler; nihayet şeytan kaybolup gitti. Sonra orta cemreye (el-Cemretü'l-Vustâ) gittiler; şeytan yine karşılarına çıktı. Cebrâîl yedi çakıl taşı aldı, İbrâhim'e de yedi çakıl taşı verdi ve: “Taş at ve tekbir getir!” dedi. Her atışla birlikte taş atıp tekbir getirdiler; nihayet şeytan kaybolup gitti. Sonra en uzaktaki cemreye (el-Cemretü'l-Kusvâ) geldiler; şeytan yine karşılarına çıktı. Cebrâîl yedi çakıl taşı aldı, İbrâhim'e de yedi çakıl taşı verdi ve: “Taş at ve tekbir getir!” dedi. Her atışla birlikte taş atıp tekbir getirdiler; nihayet şeytan kaybolup gitti. Sonra en uzaktaki cemreye geldiler; şeytan yine karşılarına çıktı. Cebrâîl yedi çakıl taşı aldı, İbrâhim'e de yedi çakıl taşı verdi ve: “Taş at ve tekbir getir!” dedi. Her atışla birlikte taş atıp tekbir getirdiler; nihayet şeytan kaybolup gitti. Sonra onu Cem''e getirdi ve: “İnsanlar namazları burada birleştirirler (cem' ederler).” dedi. Sonra onu Arafât'a getirdi ve: “Öğrendin mi/tanıdın mı (arafte)?” dedi. O da: “Evet.” cevabını verdi. İşte bundan dolayı oraya Arafât adı verildi. Bir rivayete göre ise ona: “Öğrendin mi, öğrendin mi, öğrendin mi? -yani Minâ'yı, Cem'i ve burayı-?” diye sormuş, o da: “Evet.” demiş; bu sebeple o mekâna Arafât adı verilmiştir. Husayf b. Abdurrahman'dan rivayet edildiğine göre Mücâhid ona şöyle anlatmıştır: İbrâhim (aleyhisselâm) { وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا } “Bize ibadet yerlerimizi/yöntemlerimizi göster” -yani Kur'an'ın açık nassıyla Allah'ın şeâirinden (sembollerinden) olan Safâ ve Merve'yi- dediğinde, Cebrâîl onu [yanına alıp] çıkardı. Akabe cemresine uğradığında bir de baktı ki İblis onun üzerindedir. Cebrâîl ona: “Tekbir getir ve ona taş at!” dedi. Bunun üzerine İblis orta cemreye geçti. Cebrâîl yine: “Tekbir getir ve ona taş at!” dedi. Sonra en uzaktaki cemrede de aynısını yaptı. Ardından onu Meş'ar-i Harâm'a götürdü, sonra Arafat'a getirdi ve ona: “Sana gösterdiğim şeyleri öğrendin mi/tanıdın mı?” dedi. O da: “Evet.” cevabını verdi. Denildiğine göre bundan dolayı oraya Arafât adı verilmiştir. [Cebrâîl]: “İnsanlar arasında haccı ilan et!” dedi. İbrâhim: “Nasıl söyleyeyim?” diye sordu. O da: “Üç defa: «Ey insanlar, Rabbinizin davetine icabet edin!» de.” dedi. İbrâhim bunu yaptı; insanlar da: «Lebbeyk Allâhümme lebbeyk (Buyur Allahım buyur, emrine amadeyim)!» dediler. [Râvi] dedi ki: O gün kim icabet etmişse, o kimse haccedecektir. Başka bir rivayette ise şöyledir: O seslendiği vakit her yöne dönüp nida etti; doğudan ve batıdan insanlar icabet edip lebbeyk dediler, dağlar da sesi uzaklara ulaşsın diye alçaldı. Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Rahmân'ın dostu (Halîlürrahmân) İbrâhim (salavâtullâhi aleyh) Beytü'l-Harâm'ın inşasını tamamlayınca Cebrâîl (aleyhisselâm) ona geldi ve: “Onu yedi defa tavaf et!” dedi. O ve İsmâîl (aleyhimesselâm) her tavafta bütün rükünleri istilâm ederek Beyt'i yedi defa tavaf ettiler. Yedi [şavtı] tamamlayınca Makâm'ın arkasında iki rekât namaz kıldılar. [İbn İshâk] dedi ki: Sonra Cebrâîl kalkıp ona bütün menâsiki (hac ibadet yerlerini ve uygulamalarını) gösterdi: Safâ, Merve, Minâ ve Müzdelife. Dedi ki:
فَلَمَّا دَخَلَ مِنًى وَهَبَطَ مِنْ الْعَقَبَةِ تَمَثَّلَ لَهُ إِبْلِيسُ ... ، فَذَكَرَ نَحْوَ مَا تَقَدَّمَ. قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: وَبَلَغَنِي أَنَّ آدَمَ ﵇ كَانَ يَسْتَلِمُ الْأَرْكَانَ كُلَّهَا قَبْلَ إِبْرَاهِيمَ ﵇. وَقَالَ: حَجَّ إِسْحَاقُ وَسَارَةُ مِنْ الشَّامِ، وَكَانَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ يَحُجُّهُ كُلَّ سَنَةٍ عَلَى الْبُرَاقِ، وَحَجَّتْهُ بَعْدَ ذَلِكَ الْأَنْبِيَاءُ وَالْأُمَمُ. وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ سَابِطٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (كَانَ النَّبِيُّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ إِذَا هَلَكَتْ أُمَّتُهُ لَحِقَ مَكَّةَ فَتَعَبَّدَ بِهَا هُوَ وَمَنْ آمَنَ مَعَهُ حَتَّى يَمُوتُوا فَمَاتَ بِهَا نُوحٌ وَهُودٌ وَصَالِحٌ وَقُبُورُهُمْ بَيْنَ زَمْزَمَ وَالْحِجْرِ (. وَذَكَرَ ابْنُ وَهْبٍ أَنَّ شُعَيْبًا مَاتَ بِمَكَّةَ هُوَ وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، فَقُبُورُهُمْ فِي غَرْبِيِّ مَكَّةَ بَيْنَ دَارِ النَّدْوَةِ وَبَيْنَ بَنِي سَهْمٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ قَبْرَانِ لَيْسَ فِيهِ غَيْرُهُمَا، قَبْرُ إِسْمَاعِيلَ وَقَبْرُ شُعَيْبٍ ﵉، فقبر إسماعيل في الجحر، وَقَبْرُ شُعَيْبٍ مُقَابِلَ الْحَجَرِ الْأَسْوَدِ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ ضَمْرَةَ السَّلُولِيُّ: مَا بَيْنَ الرُّكْنِ وَالْمَقَامِ إِلَى زَمْزَمَ قُبُورُ تِسْعَةٍ وَتِسْعِينَ نَبِيًّا جَاءُوا حُجَّاجًا فَقُبِرُوا هُنَالِكَ، صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَتُبْ عَلَيْنا" اخْتُلِفَ فِي مَعْنَى قَوْلِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ ﵉:" وَتُبْ عَلَيْنا" وَهُمْ أَنْبِيَاءٌ مَعْصُومُونَ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: طَلَبَا التَّثْبِيتِ وَالدَّوَامِ، لَا أَنَّهُمَا كَانَ لَهُمَا ذَنْبٌ. قُلْتُ: وَهَذَا حَسَنٌ، وَأَحْسَنُ مِنْهُ أَنَّهُمَا لَمَّا عَرَفَا الْمَنَاسِكَ وَبَنَيَا الْبَيْتَ أَرَادَا أَنْ يُبَيِّنَا لِلنَّاسِ وَيُعَرِّفَاهُمْ أَنَّ ذَلِكَ الْمَوْقِفَ وَتِلْكَ الْمَوَاضِعَ مَكَانَ التَّنَصُّلِ مِنَ الذُّنُوبِ وَطَلَبِ التَّوْبَةِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَتُبْ عَلَى الظَّلَمَةِ مِنَّا. وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِي عِصْمَةِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ فِي قِصَّةِ آدَمَ ﵇، وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ:" إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ" فَأَغْنَى عن إعادته.
Minâ'ya girip Akabe'den indiğinde İblis karşısına çıktı... ve yukarıda geçenlerin benzerini zikretti. İbn İshâk dedi ki: Bana ulaştığına göre İbrâhim'den (aleyhisselâm) önce Âdem (aleyhisselâm) de bütün rükünleri istilâm ederdi. Dedi ki: İshâk ve Sâre Şam'dan gelip hac ettiler; İbrâhim (aleyhisselâm) ise her yıl Burak üzerinde hacca gelirdi; ondan sonra da peygamberler ve ümmetler onu hac ettiler. Muhammed b. Sâbit, Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Peygamberlerden biri, ümmeti helak olduğunda Mekke'ye gelir, kendisi ve beraberindeki müminler ölünceye kadar orada ibadet ederlerdi; Nûh, Hûd ve Sâlih orada vefat ettiler, kabirleri de Zemzem ile Hicr arasındadır.” İbn Vehb, Şuayb'ın ve beraberindeki müminlerin Mekke'de vefat ettiklerini, kabirlerinin Mekke'nin batısında Dârü'n-Nedve ile Benî Sehm arasında olduğunu zikretmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Mescid-i Harâm'da sadece iki peygamberin kabri vardır: İsmâil'in kabri ve Şuayb'ın (aleyhimesselâm) kabri; İsmâil'in kabri Hicr'de, Şuayb'ın kabri ise Hacer-i Esved'in karşısındadır. Abdullah b. Damre es-Selûlî şöyle demiştir: Rükn ile Makam arasından Zemzem'e kadar olan yerde, hacca gelip orada defnedilen doksan dokuz peygamberin kabri vardır, Allah'ın salâtı hepsinin üzerine olsun. Yüce Allah'ın: { وَتُبْ عَلَيْنا } “ve tevbemizi kabul buyur” buyruğunda, mâsum peygamberler oldukları halde İbrâhim ve İsmâil'in (aleyhimesselâm) “tevbemizi kabul buyur” demelerinin manası hakkında ihtilaf edilmiştir: Bir grup: “Günahları olduğundan değil, sebat ve devamlılık istemişlerdir” demiştir. Derim ki: Bu güzeldir; bundan daha güzeli ise menâsiki öğrenip Beyt'i inşa ettiklerinde, o vakfe yerinin ve o mekânların günahlardan sıyrılma ve tevbe isteme yeri olduğunu insanlara açıklamak ve öğretmek istemeleridir. Anlamın 'bizden sonra gelecek zalimlerin tevbesini kabul buyur' olduğu da söylenmiştir. Âdem (aleyhisselâm) kıssasında peygamberlerin (aleyhimüsselâm) ismeti konusu geçmişti; Yüce Allah'ın: { إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz tevbeleri çokça kabul eden, çok merhametli olan ancak sensin” buyruğunun anlamı da daha önce geçmiş olup tekrarına gerek bırakmamıştır.
[سورة البقرة (٢): آية ١٢٩]
[Bakara Suresi (2): Ayet 129]
رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١٢٩)
{ رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine âyetlerini okuyacak, onlara Kitab'ı ve hikmeti öğretecek ve onları arındıracak bir elçi gönder. Şüphesiz mutlak güç ve üstünlük sahibi (el-Azîz), tam hüküm ve hikmet sahibi (el-Hakîm) ancak sensin.” (129)
قَوْلُهُ تَعَالَى:" رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ" يَعْنِي مُحَمَّدًا ﷺ. وَفِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ" وَابْعَثْ فِي آخِرِهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ". وَقَدْ رَوَى خَالِدُ بْنُ مَعْدَانَ: أَنَّ نَفَرًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ قَالُوا لَهُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَخْبِرْنَا عَنْ نَفْسِكَ، قَالَ: (نَعَمْ أَنَا دَعْوَةُ أَبِي إِبْرَاهِيمَ وبشرى عيسى). و" رَسُولًا" أَيْ مُرْسَلًا، وَهُوَ فَعُولٌ مِنَ الرِّسَالَةِ. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ أَصْلُهُ مِنْ قَوْلِهِمْ: نَاقَةٌ مِرْسَالٌ وَرَسْلَةٌ، إِذَا كَانَتْ سَهْلَةَ السَّيْرِ مَاضِيَةً أَمَامَ النُّوقِ. وَيُقَالُ لِلْجَمَاعَةِ الْمُهْمَلَةِ المرسلة: رسل، وجمه أَرْسَالٌ. يُقَالُ: جَاءَ الْقَوْمُ أَرْسَالًا، أَيْ بَعْضُهُمْ فِي أَثَرِ بَعْضٍ، وَمِنْهُ يُقَالُ لِلَّبَنِ رِسْلٌ، لِأَنَّهُ يُرْسَلُ مِنَ الضَّرْعِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ"" الكتاب" القرآن و" الحكمة": الْمَعْرِفَةَ بِالدِّينِ، وَالْفِقْهِ فِي التَّأْوِيلِ، وَالْفَهْمِ الَّذِي هُوَ سَجِيَّةٌ وَنُورٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، قَالَهُ مَالِكٌ، وَرَوَاهُ عَنْهُ ابْنُ وَهْبٍ، وَقَالَهُ ابْنُ زَيْدٍ. وَقَالَ قَتَادَةُ:" الْحِكْمَةُ" السُّنَّةُ وَبَيَانُ الشَّرَائِعِ. وَقِيلَ: الْحُكْمُ وَالْقَضَاءُ خَاصَّةً، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. وَنُسِبَ التَّعْلِيمُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ مِنْ حَيْثُ هُوَ يُعْطِي الْأُمُورَ الَّتِي يُنْظَرُ فِيهَا، وَيَعْلَمُ طَرِيقَ النَّظَرِ بِمَا يُلْقِيهِ اللَّهُ إِلَيْهِ مِنْ وَحْيِهِ." وَيُزَكِّيهِمْ" أَيْ يُطَهِّرُهُمْ مِنْ وَضَرِ الشِّرْكِ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ وَغَيْرِهِ. وَالزَّكَاةُ: التَّطْهِيرُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقِيلَ: إِنَّ الْآيَاتِ تِلَاوَةُ ظَاهِرِ الْأَلْفَاظِ. وَالْكِتَابُ مَعَانِي الْأَلْفَاظِ. وَالْحِكْمَةُ الْحُكْمُ، وَهُوَ مُرَادُ اللَّهِ بِالْخِطَابِ مِنْ مُطْلَقٍ وَمُقَيَّدٍ، وَمُفَسَّرٍ وَمُجْمَلٍ، وَعُمُومٍ وَخُصُوصٍ، وَهُوَ مَعْنَى مَا تقدم، والله تعالى أعلم." وَالْعَزِيزُ" مَعْنَاهُ الْمَنِيعُ الَّذِي لَا يُنَالُ وَلَا يُغَالَبُ. وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: مَعْنَاهُ الَّذِي لَا يعجزه شي، دَلِيلُهُ:" وَما كانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ ". الْكِسَائِيُّ:" الْعَزِيزُ" الْغَالِبُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَعَزَّنِي فِي الْخِطابِ ". وَفِي الْمَثَلِ:" مَنْ عَزَّ بَزَّ" أَيْ مَنْ غَلَبَ سَلَبَ. وَقِيلَ:" الْعَزِيزُ" الَّذِي لَا مِثْلَ لَهُ، بَيَانُهُ" لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ ". وَقَدْ زِدْنَا هَذَا الْمَعْنَى بَيَانًا فِي اسْمِهِ الْعَزِيزِ فِي كِتَابِ" الْأَسْنَى فِي شَرْحِ أَسْمَاءِ اللَّهِ الْحُسْنَى" وقد تقدم معنى" الحكيم " والحمد الله.
Yüce Allah'ın { رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ } “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine bir elçi gönder” buyruğunda [kastedilen], Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Übeyy'in kıraatinde ise: “وَابْعَثْ فِي آخِرِهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ” (Onların sonuncuları içinden bir elçi gönder) şeklindedir. Hâlid b. Ma'dân rivayet etmiştir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından bir grup ona: "Ey Allah'ın Resûlü! Bize kendinden bahset" dediler. O da şöyle buyurdu: « نَعَمْ أَنَا دَعْوَةُ أَبِي إِبْرَاهِيمَ وبشرى عيسى » «Evet, ben babam İbrâhim'in duası, Îsâ'nın müjdesiyim.» "Resûl" (رَسُولًا) yani gönderilmiş elçi demektir. "Risâlet" kökünden faûl (فَعُول) veznindedir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Bunun aslının Arapların, yürüyüşü rahat ve diğer develerin önünden giden deve için kullandıkları “ناقة مرسال” (nâkatün mirsâl) ve “رسلة” (rasleh) ifadelerinden gelmiş olması muhtemeldir. Kendi haline bırakılmış, serbest topluluğa "resl" (رسل), çoğuluna da "ersâl" (أَرْسَالٌ) denir. Nitekim “جاء القوم أرسالا” (Topluluk birbiri ardınca bölük bölük geldi) denilir. Memeden sağılıp akıtıldığı için süte de "risl" (رِسْل) denmesi bundandır. Yüce Allah'ın { وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ } “onlara Kitab'ı ve hikmeti öğretecek” buyruğundaki "el-Kitâb" Kur'an; "el-Hikme" ise dinde derin bilgi (marifet), te'vilde fıkıh (kavrayış) ve Allah Teâlâ'dan bir fıtrat ve nur olan anlayıştır. Bunu Mâlik söylemiş, İbn Vehb de ondan rivayet etmiştir; İbn Zeyd de böyle demiştir. Katâde ise: “Hikmet, sünnet ve şeriat hükümlerinin açıklanmasıdır” demiştir. Özel olarak hüküm ve kaza (yargılama yetkisi) olduğu da söylenmiştir; anlamlar birbirine yakındır. Öğretme fiilinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e nispet edilmesi, incelenecek meseleleri vermesi ve Allah'ın kendisine ulaştırdığı vahiy ile inceleme ve düşünme yöntemini bildirmesi bakımındandır. { وَيُزَكِّيهِمْ } “onları arındıracak” buyruğu, İbn Cüreyc ve başkalarından nakledildiğine göre onları şirkin kirinden temizleyecek demektir. Zekât arınma/temizlenme demektir ve [açıklaması] daha önce geçmişti. Şöyle de denilmiştir: Âyetler, lafızların zahirini okumaktır; el-Kitâb lafızların manalarıdır; el-Hikme ise hükümdür ki o da Allah'ın hitabındaki mutlak ve mukayyed, müfesser ve mücmel, umum ve husustan murat ettiği manadır. Bu da daha önce geçen mananın aynısıdır; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir. "el-Azîz" (الْعَزِيزُ), ulaşılamayan ve alt edilemeyen, güçlü ve mağlup edilmez demektir. İbn Keysân: "Hiçbir şeyin kendisini aciz bırakamadığı zâttır; bunun delili de { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ } “Ne göklerde ne de yerde Allah'ı âciz bırakacak hiçbir şey yoktur” [ayetidir]" demiştir. el-Kisâî ise: "el-Azîz, galip gelen demektir. Nitekim Yüce Allah'ın { وَعَزَّنِي فِي الْخِطابِ } “ve konuşmada bana üstün geldi” buyruğu bundandır. Atasözünde de 'من عز بز' (Kim galip gelirse üstün gelir/alır) denilmiştir" demiştir. el-Azîz'in benzeri olmayan anlamına geldiği de söylenmiştir; bunun açıklaması da { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” [ayetidir]. Biz bu anlamı el-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ adlı kitabımızda el-Azîz isminde daha ayrıntılı açıkladık. "el-Hakîm" isminin anlamı da daha önce geçmişti. Allah'a hamdolsun.
[سورة البقرة (٢): آية ١٣٠]
[Bakara Suresi (2): Ayet 130]
وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلاَّ مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِي الدُّنْيا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (١٣٠)
{ وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلاَّ مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِي الدُّنْيا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (١٣٠) } “Kendini bilmeyip aldatandan başka kim İbrâhim'in dininden yüz çevirir? Andolsun ki biz onu dünyada seçtik; şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ"" مَنْ" اسْتِفْهَامٌ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ، و" يَرْغَبُ" صِلَةُ" مَنْ" ... " إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ" فِي مَوْضِعِ الْخَبَرِ. وَهُوَ تَقْرِيعٌ وَتَوْبِيخٌ وَقَعَ فِيهِ مَعْنَى النَّفْيِ، أَيْ وَمَا يَرْغَبُ، قَالَهُ النَّحَّاسُ. وَالْمَعْنَى: يَزْهَدُ فِيهَا وَيَنْأَى بِنَفْسِهِ عَنْهَا، أَيْ عَنِ الْمِلَّةِ وَهِيَ الدِّينُ وَالشَّرْعُ." إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ" قَالَ قَتَادَةُ: هُمِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، رَغِبُوا عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَاتَّخَذُوا الْيَهُودِيَّةَ وَالنَّصْرَانِيَّةَ بِدْعَةً لَيْسَتْ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى. قَالَ الزَّجَّاجُ:" سَفِهَ" بِمَعْنَى جَهِلَ، أَيْ جَهِلَ أَمْرَ نَفْسِهِ فَلَمْ يُفَكِّرْ فِيهَا. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْمَعْنَى أَهْلَكَ نَفْسَهُ. وَحَكَى ثَعْلَبٌ وَالْمُبَرِّدُ أَنَّ" سَفِهَ" بِكَسْرِ الْفَاءِ يَتَعَدَّى كَسَفَّهَ بِفَتْحِ الْفَاءِ وَشَدِّهَا. وَحُكِيَ عَنْ أَبِي الْخَطَّابِ وَيُونُسَ أَنَّهَا لُغَةٌ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ:" سَفِهَ نَفْسَهُ" أَيْ فَعَلَ بِهَا مِنَ السَّفَهِ مَا صَارَ بِهِ سَفِيهًا. وَعَنْهُ أَيْضًا هِيَ لُغَةٌ بِمَعْنَى سَفَّهَ، حَكَاهُ الْمَهْدَوِيُّ، وَالْأَوَّلُ ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. فَأَمَّا سَفُهَ بِضَمِ الْفَاءِ فَلَا يَتَعَدَّى، قَالَهُ الْمُبَرِّدُ وَثَعْلَبٌ. وَحَكَى الْكِسَائِيُّ عَنِ الْأَخْفَشِ أَنَّ الْمَعْنَى جَهِلَ فِي نَفْسِهِ، فَحُذِفَتْ" فِي" فَانْتَصَبَ. قَالَ الْأَخْفَشُ: وَمِثْلُهُ" عُقْدَةَ النِّكاحِ "، أَيْ عَلَى عُقْدَةِ النِّكَاحِ. وَهَذَا يَجْرِي عَلَى مَذْهَبِ سِيبَوَيْهِ فِيمَا حَكَاهُ مِنْ قَوْلِهِمْ: ضَرَبَ فُلَانٌ الظَّهْرَ وَالْبَطْنَ، أَيْ فِي الظَّهْرِ وَالْبَطْنِ. الْفَرَّاءُ: هُوَ تَمْيِيزٌ. قَالَ ابْنُ بَحْرٍ: مَعْنَاهُ جَهِلَ نَفْسَهُ وَمَا فِيهَا مِنَ الدِّلَالَاتِ وَالْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ لَهَا صَانِعًا لَيْسَ كمثله شي، فَيُعْلَمُ بِهِ تَوْحِيدُ اللَّهِ وَقُدْرَتُهُ. قُلْتُ: وَهَذَا هُوَ مَعْنَى قَوْلِ الزَّجَّاجِ، فَيُفَكِّرُ فِي نَفْسِهِ مِنْ يَدَيْنِ يَبْطِشُ بِهِمَا، وَرِجْلَيْنِ يَمْشِي عَلَيْهِمَا، وَعَيْنٍ يُبْصِرُ بِهَا، وَأُذُنٍ يَسْمَعُ بِهَا، وَلِسَانٍ يَنْطِقُ بِهِ، وَأَضْرَاسٍ تَنْبُتُ لَهُ عِنْدَ غِنَاهُ عَنِ الرَّضَاعِ وَحَاجَتِهِ إِلَى الْغِذَاءِ لِيَطْحَنَ بِهَا الطَّعَامَ، وَمَعِدَةٍ أُعِدَّتْ لِطَبْخِ الْغِذَاءِ، وَكَبِدٍ يَصْعَدُ إِلَيْهَا صَفْوِهِ، وَعُرُوقٍ وَمَعَابِرَ يَنْفُذُ فِيهَا إِلَى الْأَطْرَافِ، وَأَمْعَاءٍ يَرْسُبُ إِلَيْهَا ثُفْلُ الْغِذَاءِ وَيَبْرُزُ مِنْ أَسْفَلِ الْبَدَنِ، فَيُسْتَدَلُّ بِهَذَا عَلَى أَنَّ لَهُ خَالِقًا قَادِرًا عَلِيمًا حَكِيمًا، وَهَذَا مَعْنَى قوله تعالى:"
Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ } “Kendini bilmeyip aldatandan başka kim İbrâhim'in dininden yüz çevirir?” buyruğunda yer alan "men" (مَنْ), mübteda (özne) olarak ref konumundadır; "yerğabu" (يَرْغَبُ) ise "men"in sılasıdır... { إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ } “Kendini bilmeyip aldatandan başka...” kısmı ise haber konumundadır. Bu ifade, içinde nefy (olumsuzluk) manası barındıran bir kınama ve azarlamadır; yani "hiç kimse yüz çevirmez" demektir; bunu en-Nehhâs söylemiştir. Anlamı ise: Ondan yüz çevirir, kendini ondan uzak tutar; yani milletten ki o da din ve şeriattır, [ondan yüz çevirir] demektir. { إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ } “Kendini bilmeyip aldatandan başka...” Katâde şöyle demiştir: "Bunlar Yahudiler ve Hristiyanlardır; İbrâhim'in dininden yüz çevirmiş, Yüce Allah'tan olmayan birer bidat olarak Yahudilik ve Hristiyanlığı benimsemişlerdir." ez-Zeccâc şöyle demiştir: "Sefiha" (سَفِهَ), "cehile" (جَهِلَ / cahil kaldı, bilmedi) manasındadır; yani kendi nefsini/durumunu bilmedi ve onun hakkında düşünmedi demektir. Ebû Ubeyde: "Bunun manası kendini helak etti demektir" demiştir. Sa‘leb ve el-Müberred, "fe" harfinin kesresiyle "sefihe" (سَفِهَ) fiilinin, "fe" harfinin fethası ve şeddesiyle "seffehe" (سَفَّهَ) gibi geçişli (müteaddî) olduğunu nakletmişlerdir. Ebü'l-Hattâb ve Yûnus'tan bunun bir lehçe olduğu rivayet edilmiştir. el-Ahfeş şöyle demiştir: { سَفِهَ نَفْسَهُ } ifadesi, "kendisiyle sefih olacağı o beyinsizliği kendine reva gördü" demektir. Yine ondan, bunun "seffehe" manasında bir lehçe olduğu nakledilmiştir; bunu el-Mehdevî aktarmış, ilk görüşü ise el-Mâverdî zikretmiştir. "Fe" harfinin dammesiyle olan "sefuhe" (سَفُهَ) fiiline gelince, bu geçişsizdir (lâzım); bunu el-Müberred ve Sa‘leb söylemiştir. el-Kisâî'nin el-Ahfeş'ten naklettiğine göre mana: "Kendi nefsinde/kendisine dair cahil kaldı" (cehile fî nefsihî) demektir; buradaki "fî" (فِي) hazfedilmiş ve [cer harfi düşünce lafız] mansub olmuştur. el-Ahfeş: "Bunun benzeri «ukdete'n-nikâh» (عُقْدَةَ النِّكاحِ) [ifadesidir], yani «nikâh akdi üzerine» (alâ ukdeti'n-nikâh) demektir" demiştir. Bu, Sîbeveyh'in naklettiği Arapların: "Filan kişi sırtı ve karnı vurdu" (yani sırtına ve karnına vurdu) sözündeki kuralına uygun düşmektedir. el-Ferrâ: "Bu bir temyizdir" demiştir. İbn Bahr şöyle demiştir: "Bunun manası; nefsini ve nefsinde bulunan, benzeri hiçbir şey olmayan bir Sanatkârı olduğuna delalet eden açık işaret ve delilleri bilmedi; [bilseydi] bu sayede Allah'ın tevhidi ve kudreti bilinirdi demektir." Ben [Kurtubî] derim ki: ez-Zeccâc'ın sözünün manası da budur. [İnsan] nefsindeki yakalayıp tuttuğu iki eli, üzerinde yürüdüğü iki ayağı, kendisiyle gördüğü gözü, kendisiyle işittiği kulağı, kendisiyle konuştuğu dili, sütten kesilip gıdaya ihtiyaç duyduğunda yiyecekleri öğütmek üzere biten dişleri, gıdayı pişirip sindirmek için hazırlanmış mideyi, gıdanın süzülüp saf kısmının kendisine yükseldiği karaciğeri, [bu gıdanın] organların uç noktalarına kadar ulaştığı damarları ve geçit yollarını, gıdanın posasının kendisine çöküp bedenin altından dışarı atıldığı bağırsakları düşünür; böylece bütün bunlardan her şeye gücü yeten, her şeyi bilen ve mutlak hikmet sahibi bir Yaratıcısının olduğuna delil çıkarılır. Yüce Allah'ın şu buyruğunun manası da işte budur:
" وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ" أَشَارَ إِلَى هَذَا الْخَطَّابِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى. وَسَيَأْتِي لَهُ مَزِيدُ بَيَانٍ فِي سُورَةِ" وَالذَّارِيَاتِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَدِ اسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَنْ قَالَ: إِنَّ شَرِيعَةَ إِبْرَاهِيمَ شَرِيعَةٌ لَنَا إِلَّا مَا نُسِخَ مِنْهَا، وَهَذَا كَقَوْلِهِ:" مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ "،" أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ ". وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِي الدُّنْيا" أَيِ اخْتَرْنَاهُ لِلرِّسَالَةِ فَجَعَلْنَاهُ صَافِيًا مِنَ الْأَدْنَاسِ وَالْأَصْلُ فِي" اصْطَفَيْناهُ" اصْتَفَيْنَاهُ، أُبْدِلَتِ التَّاءُ طَاءً لِتَنَاسُبِهَا مَعَ الصَّادِ فِي الْإِطْبَاقِ. وَاللَّفْظُ مُشْتَقٌّ مِنَ الصَّفْوَةِ، وَمَعْنَاهُ تَخَيُّرُ الْأَصْفَى. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ" الصَّالِحُ فِي الْآخِرَةِ هُوَ الْفَائِزُ. ثُمَّ قِيلَ: كَيْفَ جَازَ تَقْدِيمُ" فِي الْآخِرَةِ" وَهُوَ دَاخِلٌ فِي الصِّلَةِ، قَالَ النَّحَّاسُ: فَالْجَوَابُ أَنَّهُ لَيْسَ التَّقْدِيرُ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّالِحِينَ فِي الْآخِرَةِ، فَتَكُونُ الصِّلَةُ قَدْ تَقَدَّمَتْ، وَلِأَهْلِ الْعَرَبِيَّةِ فِيهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: مِنْهَا أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى وَإِنَّهُ صَالِحٌ فِي الْآخِرَةِ، ثُمَّ حُذِفَ. وَقِيلَ:" فِي الْآخِرَةِ" مُتَعَلِّقٌ بِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ صَلَاحُهُ فِي الْآخِرَةِ. وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ" الصَّالِحِينَ" لَيْسَ بِمَعْنَى الَّذِينَ صَلَحُوا، وَلَكِنَّهُ اسْمٌ قَائِمٌ بِنَفْسِهِ، كَمَا يُقَالُ الرَّجُلُ وَالْغُلَامُ. قُلْتُ: وَقَوْلٌ رَابِعٌ أَنَّ الْمَعْنَى وَإِنَّهُ فِي عَمَلِ الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ، فَالْكَلَامُ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ. وَقَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ: فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، مَجَازُهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّالِحِينَ. وَرَوَى حَجَّاجُ بْنُ حَجَّاجٍ- وَهُوَ حَجَّاجٌ الْأَسْوَدُ، وَهُوَ أَيْضًا حَجَّاجٌ الْأَحْوَلُ الْمَعْرُوفُ بِزِقِّ الْعَسَلِ- قَالَ: سَمِعْتُ مُعَاوِيَةَ بْنَ قُرَّةَ يَقُولُ: اللَّهُمَّ إِنَّ الصَّالِحِينَ أَنْتَ أَصْلَحْتَهُمْ وَرَزَقْتَهُمْ أَنْ عَمِلُوا بِطَاعَتِكَ فَرَضِيتَ عَنْهُمْ، اللَّهُمَّ كَمَا أَصْلَحْتَهُمْ فَأَصْلِحْنَا، وَكَمَا رَزَقْتَهُمْ أَنْ عَمِلُوا بِطَاعَتِكَ فَرَضِيتَ عَنْهُمْ فَارْزُقْنَا أَنْ نَعْمَلَ بِطَاعَتِكَ، وَارْضَ عنا.
{ وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ } “Kendi nefislerinizde de [nice ibretler var]. Hâlâ görmüyor musunuz?” Hattâbî -rahimehullâh- buna işaret etmiştir. Zâriyât Suresi'nde -inşâallâhu teâlâ- buna dair daha fazla açıklama gelecektir. Neshedilenler müstesna, İbrâhim'in şeriatının bizim için de şeriat olduğunu söyleyenler bu ayeti delil getirmişlerdir. Bu, Yüce Allah'ın: { مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ } “Babanız İbrâhim'in dinine [uyun]” ve { أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } “İbrâhim'in dinine uy!” buyrukları gibidir. Bunun açıklaması gelecektir. Yüce Allah'ın: { وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِي الدُّنْيا } “Andolsun ki biz onu dünyada seçtik” buyruğu; yani onu peygamberlik için seçtik ve onu her türlü kirden arınmış kıldık demektir. { اصْطَفَيْناهُ } kelimesinin aslı { اصْتَفَيْنَاهُ } şeklindedir; iftiâl babındaki te harfi, itbâk (harfin damağa yapışması) özelliğinde sâd harfi ile uyum sağlaması için tı harfine dönüştürülmüştür. Bu lafız safvet (arı/duru olma) kökünden türetilmiştir, anlamı ise en sâfî/arı olanı seçmektir. Yüce Allah'ın: { وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ } “Şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir” buyruğunda; ahirette sâlih olan, kurtuluşa eren kimsedir. Sonra şöyle denilmiştir: { فِي الْآخِرَةِ } ifadesi sıla cümlesine dâhil olduğu halde [sıladan önceye] öne geçirilmesi nasıl caiz olmuştur? en-Nehhâs şöyle demiştir: Bunun cevabı şudur: Takdir { إِنَّهُ لَمِنَ الصَّالِحِينَ فِي الْآخِرَةِ } şeklinde değildir ki sıla öne geçmiş olsun. Bu hususta Arap dili âlimlerinin üç görüşü vardır: 1. Anlamın { وَإِنَّهُ صَالِحٌ فِي الْآخِرَةِ } (Şüphesiz o ahirette de sâlihtir) şeklinde olması, sonra da [sâlih kelimesinin] hazfedilmesidir. 2. { فِي الْآخِرَةِ } ifadesinin hazfedilmiş bir mastara taalluk etmesidir; yani: { صَلَاحُهُ فِي الْآخِرَةِ } (Onun salahı ahirettedir) demektir. 3. Üçüncü görüş: { الصَّالِحِينَ } kelimesinin "salih amel işleyenler" anlamında değil, tıpkı er-racul (adam) ve el-gulâm (çocuk) denildiği gibi bizâtihi müstakil bir isim olmasıdır. Ben de derim ki: Dördüncü bir görüş daha vardır; o da anlamın: "Şüphesiz o, ahiret amelinde salihlerdendir" şeklinde olmasıdır. Buna göre söz, muzafın hazfi üzere kuruludur. el-Huseyn b. el-Fadl şöyle demiştir: Bu sözde takdim ve tehir (yer değiştirme) vardır. Mecazî takdiri: "Andolsun ki biz onu dünyada ve ahirette seçtik; şüphesiz o salihlerdendir" şeklindedir. Haccâc b. Haccâc -ki o, Zikku'l-asel (bal tulumu) diye bilinen Haccâc el-Esved ve aynı zamanda Haccâc el-Ahvel'dir- rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Muâviye b. Kurre'nin şöyle dua ettiğini işittim: «Allahım! Salihleri Sen ıslah ettin ve onlara Sana itaat doğrultusunda amel etmeyi nasip edip kendilerinden razı oldun. Allahım! Onları ıslah ettiğin gibi bizi de ıslah et; Sana itaatle amel etmeyi onlara nasip edip kendilerinden razı olduğun gibi, bize de Sana itaat doğrultusunda amel etmeyi nasip eyle ve bizden razı ol!»
[سورة البقرة (٢): آية ١٣١]
[Bakara Suresi (2): Ayet 131]
إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (١٣١)
{ إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (١٣١) } “Hani Rabbi ona: «Teslim ol!» buyurduğunda; o: «Âlemlerin Rabbine teslim oldum» demişti.”
الْعَامِلُ فِي" إِذْ" قَوْلُهُ:" اصْطَفَيْناهُ" أَيِ اصْطَفَيْنَاهُ إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ. وَكَانَ هَذَا الْقَوْلُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى حِينَ ابْتَلَاهُ بِالْكَوْكَبِ وَالْقَمَرِ وَالشَّمْسِ. قَالَ ابْنُ كَيْسَانَ وَالْكَلْبِيُّ: أَيْ أَخْلِصْ دِينَكَ لِلَّهِ بِالتَّوْحِيدِ. وَقِيلَ: اخْضَعْ وَاخْشَعْ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّمَا قَالَ لَهُ ذَلِكَ حِينَ خَرَجَ مِنَ السَّرَبِ، عَلَى مَا يَأْتِي ذِكْرُهُ فِي" الْأَنْعَامِ ". وَالْإِسْلَامُ هُنَا عَلَى أَتَمِّ وُجُوهِهِ. وَالْإِسْلَامُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ: الْخُضُوعُ وَالِانْقِيَادُ لِلْمُسْتَسْلِمِ. وَلَيْسَ كُلُّ إِسْلَامٍ إِيمَانًا، وَكُلُّ إِيمَانٍ إِسْلَامٌ، لِأَنَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ فقد استسلم وَانْقَادَ لِلَّهِ. وَلَيْسَ كُلُّ مَنْ أَسْلَمَ آمَنَ بِاللَّهِ، لِأَنَّهُ قَدْ يَتَكَلَّمُ فَزَعًا مِنَ السَّيْفِ، وَلَا يَكُونُ ذَلِكَ إِيمَانًا، خِلَافًا لِلْقَدَرِيَّةِ وَالْخَوَارِجِ حَيْثُ قَالُوا: إِنَّ الْإِسْلَامَ هُوَ الْإِيمَانُ، فَكُلُّ مُؤْمِنٍ مُسْلِمٌ، وَكُلُّ مُسْلِمٍ مُؤْمِنٌ، لِقَوْلِهِ:" إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ " فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْإِسْلَامَ هُوَ الدِّينُ، وَأَنَّ مَنْ لَيْسَ بِمُسْلِمٍ فَلَيْسَ بِمُؤْمِنٍ. وَدَلِيلُنَا قَوْلُهُ تَعَالَى:" قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا " الْآيَةَ. فَأَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ لَيْسَ كُلُّ مَنْ أَسْلَمَ مُؤْمِنًا، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ كُلُّ مُسْلِمٍ مُؤْمِنًا، وَقَالَ ﷺ لِسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ لَمَّا قَالَ لَهُ: أَعْطِ فُلَانًا فَإِنَّهُ مُؤْمِنٌ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (أو مسلم) الْحَدِيثَ، خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ لَيْسَ الْإِسْلَامَ، فَإِنَّ الْإِيمَانَ بَاطِنٌ، وَالْإِسْلَامُ ظَاهِرٌ، وَهَذَا بَيِّنٌ. وَقَدْ يُطْلَقُ الْإِيمَانُ بِمَعْنَى الْإِسْلَامِ، وَالْإِسْلَامِ وَيُرَادُ بِهِ الْإِيمَانُ، لِلُزُومِ أَحَدِهِمَا الْآخَرِ وَصُدُورِهِ عَنْهُ، كَالْإِسْلَامِ الَّذِي هُوَ ثَمَرَةُ الْإِيمَانِ ودلالة على صحته، فاعلمه. وبالله التوفيق.
{ إِذْ } zarfında amel eden lafız, O'nun: { اصْطَفَيْناهُ } “onu seçtik” buyruğudur; yani 'Rabbi ona teslim ol dediğinde biz onu seçtik' demektir. Yüce Allah'ın bu sözü, onu yıldız, ay ve güneş ile sınadığı vakitte idi. İbn Keysân ve el-Kelbî: “Yani tevhid ile dinini Allah için ihlaslı kıl” demektir demişlerdir. “Boyun eğ ve huşû duy” dendiği de söylenmiştir. İbn Abbâs ise: “Allah ona bunu ancak En'âm Suresi'nde zikri geleceği üzere mağaradan/yer altı sığınağından çıktığı zaman söylemiştir” demiştir. Buradaki İslâm en kâmil manasındadır. Arap kelamında İslâm: Teslim olanın boyun eğmesi ve itaat etmesidir. Her İslâm iman değildir; fakat her iman İslâm'dır; çünkü Allah'a iman eden kimse şüphesiz Allah'a teslim olmuş ve boyun eğmiştir. Ancak her İslâm'a giren Allah'a iman etmiş sayılmaz; zira bazen kılıç korkusundan dille ikrar eder ki bu iman olmaz. Kaderiyye ve Havâric ise: “İslâm imanın ta kendisidir; her mümin müslümandır ve her müslüman mümindir” diyerek muhalefet etmişler ve: { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } “Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır” buyruğunu delil getirmişlerdir. Bu ayet İslâm'ın din olduğuna ve müslüman olmayanın mümin olmadığına delalet etmiştir [demişlerdir]. Bizim delilimiz ise Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا } “Bedevîler 'İman ettik' dediler. De ki: İman etmediniz; fakat 'Teslim olduk/İslâm'a girdik' deyin”. Yüce Allah her İslâm'a girenin mümin olmadığını bildirmiş, bu da her müslümanın mümin olmadığına delalet etmiştir. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de Sa'd b. Ebî Vakkâs kendisine: “Falancaya ver, zira o mümindir” dediğinde: “Yoksa müslüman mı?” buyurmuştur; bu hadisi Müslim tahric etmiştir. Bu da imanın İslâm olmadığını gösterir; zira iman bâtında (kalpte), İslâm ise zâhirdedir (dış organlardadır); bu açıktır. Bazen birinin diğerini gerektirmesi ve ondan neşet etmesi sebebiyle iman İslâm anlamında, İslâm da iman kastedilerek kullanılabilir; tıpkı imanın meyvesi ve onun sıhhatine delalet eden İslâm gibi. Bunu böylece bil. Tevfik Allah'tandır.
[سورة البقرة (٢): آية ١٣٢]
[Bakara Suresi (2): Ayet 132]
وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٣٢)
{ وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “İbrâhim bunu oğullarına vasiyet etti; Ya‘kûb da [böyle yaptı]: «Ey oğullarım! Şüphesiz Allah sizin için bu dini seçti. O halde siz ancak müslümanlar olarak can verin!» [dedi].” (132)
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ" أَيْ بِالْمِلَّةِ، وَقِيلَ: بِالْكَلِمَةِ الَّتِي هِيَ قَوْلُهُ:" أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ" وَهُوَ أَصْوَبُ، لِأَنَّهُ أَقْرَبُ مَذْكُورٍ، أَيْ قُولُوا أَسْلَمْنَا. وَوَصَّى وَأَوْصَى لُغَتَانِ لِقُرَيْشٍ وَغَيْرِهِمْ بمعنى، مثل كرمنا وأكرمنا، وقرى بِهِمَا. وَفِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّهِ" وَوَصَّى"، وَفِي مُصْحَفِ عُثْمَانَ" وَأَوْصَى" وَهِيَ قِرَاءَةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَالشَّامِ. الْبَاقُونَ" وَوَصَّى" وَفِيهِ مَعْنَى التَّكْثِيرِ." وإِبْراهِيمُ" رُفِعَ بِفِعْلِهِ،" وَيَعْقُوبُ" عُطِفَ عَلَيْهِ، وَقِيلَ: هُوَ مَقْطُوعٌ مُسْتَأْنَفٌ، وَالْمَعْنَى: وَأَوْصَى يَعْقُوبُ وَقَالَ يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ، فَيَكُونُ إِبْرَاهِيمُ قَدْ وَصَّى بَنِيهِ، ثُمَّ وَصَّى بَعْدَهُ يَعْقُوبُ بَنِيهِ. وَبَنُو إِبْرَاهِيمَ: إِسْمَاعِيلُ، وَأُمُّهُ هَاجَرُ الْقِبْطِيَّة، وَهُوَ أَكْبَرُ وَلَدِهِ، نَقَلَهُ إِبْرَاهِيمُ إِلَى مَكَّةَ وَهُوَ رَضِيعٌ. وَقِيلَ: كَانَ لَهُ سَنَتَانِ، وَقِيلَ: كَانَ لَهُ أَرْبَعَ عَشْرَةَ سَنَةً، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، عَلَى مَا يَأْتِي فِي سُورَةِ" إِبْرَاهِيمَ " بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى: وَوُلِدَ قَبْلَ أَخِيهِ إِسْحَاقَ بِأَرْبَعَ عَشْرَةَ سَنَةً، وَمَاتَ وَلَهُ مِائَةٌ وَسَبْعٌ وَثَلَاثُونَ سَنَةً. وَقِيلَ: مِائَةٌ وَثَلَاثُونَ. وَكَانَ سِنُّهُ لَمَّا مَاتَ أَبُوهُ إِبْرَاهِيمُ ﵉ تِسْعًا وَثَمَانِينَ سَنَةً. وَهُوَ الذَّبِيحُ فِي قَوْلٍ. وَإِسْحَاقُ أُمُّهُ سَارَةُ، وَهُوَ الذَّبِيحُ فِي قَوْلٍ آخَرَ، وَهُوَ الْأَصَحُّ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي سُورَةِ" وَالصَّافَّاتِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَمِنْ وَلَدِهِ الرُّومُ وَالْيُونَانَ وَالْأَرْمَنُ وَمَنْ يَجْرِي مَجْرَاهُمْ وَبَنُو إِسْرَائِيلَ. وَعَاشَ إِسْحَاقُ مِائَةً وَثَمَانِينَ سَنَةً، وَمَاتَ بِالْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ وَدُفِنَ عِنْدَ أَبِيهِ إِبْرَاهِيمَ الْخَلِيلِ ﵉. ثُمَّ لَمَّا تُوُفِّيَتْ سَارَةُ تَزَوَّجَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ قَنْطُورَا بِنْتَ يقطن الكنعانية، فولدت له مدين ومدائن وَنَهْشَانَ وَزَمْرَانَ وَنَشِيقَ وَشُيُوخَ، ثُمَّ تُوُفِّيَ ﵇. وَكَانَ بَيْنَ وَفَاتِهِ وَبَيْنَ مَوْلِدِ النَّبِيِّ ﷺ نَحْوٌ مِنْ أَلْفَيْ سَنَةٍ وَسِتِّمِائَةِ سَنَةٍ، وَالْيَهُودُ يَنْقُصُونَ مِنْ ذَلِكَ نَحْوًا مِنْ أَرْبَعمِائَةِ سَنَةٍ. وَسَيَأْتِي ذِكْرُ أَوْلَادِ يَعْقُوبَ فِي سُورَةِ" يُوسُفَ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَرَأَ عَمْرُو بْنُ فَائِدِ الْأَسْوَارِيُّ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْمَكِّيُّ:" وَيَعْقُوبَ" بِالنَّصْبِ عَطْفًا على
Yüce Allah'ın: { وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ } “İbrâhim bunu vasiyet etti” buyruğu, yani dine [vasiyet etti demektir]. Şöyle de denilmiştir: Onun { أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbine teslim oldum” sözü olan kelimeye [vasiyet etti]. Bu en doğrusudur; çünkü en yakın zikredilendir, yani: «Biz teslim olduk deyiniz» [demektir]. { وَصَّى } ve { أَوْصَى }, Kureyş ve diğerlerine ait aynı anlamda iki lehçedir; كَرَّمْنَا ve أَكْرَمْنَا gibi. Her ikisiyle de okunmuştur. Abdullah'ın Mushaf'ında { وَوَصَّى }, Osman'ın Mushaf'ında ise { وَأَوْصَى } şeklindedir ve bu, Medine ile Şam ehlinin kıraatidir. Diğerleri ise { وَوَصَّى } şeklinde okumuşlardır; bunda çokluk anlamı vardır. { إِبْرَاهِيمُ } kendi fiiliyle merfû kılınmıştır; { وَيَعْقُوبُ } ona atfedilmiştir. Kesintili müste'nef (yeni bir başlangıç cümlesi) olduğu da söylenmiştir; mana: «Ya'kûb da vasiyet etti ve: “Ey oğullarım! Şüphesiz Allah sizin için bu dini seçti” dedi» şeklindedir. Buna göre İbrâhim oğullarına vasiyet etmiş, ardından Ya'kûb da oğullarına vasiyet etmiş olur. İbrâhim'in oğulları şunlardır: İsmâil; annesi Kıbtî Hâcer'dir ve İbrâhim'in en büyük çocuğudur. İbrâhim onu henüz süt emerken Mekke'ye nakletmiştir. İki yaşında olduğu da söylenmiştir, on dört yaşında olduğu da söylenmiştir; birincisi İbrâhim suresinde -inşâallahu teâlâ- açıklaması geleceği üzere daha sahihtir. Kardeşi İshâk'tan on dört yıl önce doğmuş ve yüz otuz yedi yaşında vefat etmiştir. Yüz otuz yaşında [vefat ettiği] de söylenmiştir. Babası İbrâhim aleyhisselâm vefat ettiğinde onun yaşı seksen dokuzdu. Bir görüşe göre kurban edilmek istenen (zebîh) odur. İshâk'a gelince, annesi Sâre'dir; diğer bir görüşe göre kurban edilmek istenen odur ve Sâffât suresinde -inşâallah- açıklaması geleceği üzere en sahih olan da budur. Onun soyundan Rumlar, Yunanlar, Ermeniler, onlar gibi olanlar ve İsrâiloğulları gelmiştir. İshâk yüz seksen yıl yaşamış, Mukaddes Topraklar'da vefat etmiş ve babası Halîl İbrâhim aleyhisselâm'ın yanına defnedilmiştir. Daha sonra Sâre vefat edince İbrâhim aleyhisselâm Kenanlı Yektan'ın kızı Kantûrâ ile evlendi; kadın ona Medyen, Medâin, Nahşân, Zemrân, Neşîk ve Şüyûh'u doğurdu; ardından [İbrâhim] aleyhisselâm vefat etti. Onun vefatı ile Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğumu arasında yaklaşık iki bin altı yüz yıl vardı. Yahudiler bundan yaklaşık dört yüz yılı eksiltirler. Ya'kûb'un çocuklarının zikri Yûsuf suresinde -inşâallahu teâlâ- gelecektir. Amr b. Fâid el-Usvârî ve İsmâil b. Abdillâh el-Mekkî, ... üzerine atıfla { وَيَعْقُوبَ } kelimesini nasb ile okumuşlardır:
" بَنِيهِ"، فَيَكُونُ يَعْقُوبُ دَاخِلًا فِيمَنْ أَوْصَى. قَالَ القشيري: وقرى" يَعْقُوبَ" بِالنَّصْبِ عَطْفًا عَلَى" بَنِيهِ" وَهُوَ بَعِيدٌ، لِأَنَّ يَعْقُوبَ لَمْ يَكُنْ فِيمَا بَيْنَ أَوْلَادِ إِبْرَاهِيمَ لَمَّا وَصَّاهُمْ، وَلَمْ يُنْقَلْ أَنَّ يَعْقُوبَ أَدْرَكَ جَدَّهُ إِبْرَاهِيمَ، وَإِنَّمَا وُلِدَ بَعْدَ مَوْتِ إِبْرَاهِيمَ، وَأَنَّ يَعْقُوبَ أَوْصَى بَنِيهِ أَيْضًا كَمَا فَعَلَ إِبْرَاهِيمُ. وَسَيَأْتِي تَسْمِيَةُ أَوْلَادِ يَعْقُوبَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قَالَ الْكَلْبِيُّ: لَمَّا دَخَلَ يَعْقُوبُ إِلَى مِصْرَ رَآهُمْ يَعْبُدُونَ الْأَوْثَانَ وَالنِّيرَانَ وَالْبَقَرَ، فَجَمَعَ وَلَدَهُ وَخَافَ عَلَيْهِمْ وَقَالَ: مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي؟ وَيُقَالُ: إِنَّمَا سُمِّيَ يَعْقُوبُ لِأَنَّهُ كَانَ هُوَ وَالْعِيصُ تَوْأَمَيْنِ، فَخَرَجَ مِنْ بَطْنِ أُمِّهِ آخِذًا بِعَقِبِ أَخِيهِ الْعِيصِ. وَفِي ذَلِكَ نَظَرٌ، لِأَنَّ هَذَا اشْتِقَاقٌ عَرَبِيٌّ، وَيَعْقُوبُ اسْمٌ أَعْجَمِيٌّ، وَإِنْ كَانَ قَدْ وَافَقَ الْعَرَبِيَّةَ في التسمية به كذكر الخجل. عَاشَ ﵇ مِائَةً وَسَبْعًا وَأَرْبَعِينَ سَنَةً وَمَاتَ بِمِصْرَ، وَأَوْصَى أَنْ يُحْمَلَ إِلَى الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ، وَيُدْفَنَ عِنْدَ أَبِيهِ إِسْحَاقَ، فَحَمَلَهُ يُوسُفُ وَدَفَنَهُ عِنْدَهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" يَا بَنِيَّ" مَعْنَاهُ أَنْ يَا بَنِيَّ، وَكَذَلِكَ هُوَ فِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَالضَّحَّاكِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: أُلْغِيَتْ أَنْ لِأَنَّ التَّوْصِيَةَ كَالْقَوْلِ، وَكُلُّ كَلَامٍ يَرْجِعُ إِلَى الْقَوْلِ جَازَ فِيهِ دُخُولُ أَنْ وَجَازَ فِيهِ إِلْغَاؤُهَا. قَالَ: وَقَوْلُ النَّحْوِيِّينَ إِنَّمَا أَرَادَ" أَنْ" فَأُلْغِيَتْ لَيْسَ بِشَيْءٍ. النَّحَّاسُ:" يَا بَنِيَّ" نِدَاءٌ مُضَافٌ، وَهَذِهِ يَاءُ النَّفْسِ لَا يَجُوزُ هُنَا إِلَّا فَتْحُهَا، لِأَنَّهَا لَوْ سُكِّنَتْ لَالْتَقَى سَاكِنَانِ، وَمِثْلُهُ" بِمُصْرِخِيَّ "." إِنَّ اللَّهَ" كُسِرَتْ" إِنَّ" لِأَنْ أَوْصَى وَقَالَ وَاحِدٌ. وَقِيلَ: عَلَى إِضْمَارِ القول." اصْطَفى " اختار. قال الراجز:
{ يَعْقُوبَ } kelimesini nasb ile okumuşlardır; buna göre Ya'kûb kendisine vasiyet edilenlerin arasına dahil olur. el-Kuşeyrî dedi ki: { يَعْقُوبَ }, { بَنِيهِ } kelimesine atıfla nasb ile de okunmuştur; ancak bu uzaktır, çünkü İbrâhim onlara vasiyet ettiğinde Ya'kûb onun çocukları arasında yoktu; Ya'kûb'un dedesi İbrâhim'e yetiştiği nakledilmemiştir, o ancak İbrâhim'in vefatından sonra doğmuştur; ayrıca Ya'kûb da tıpkı İbrâhim'in yaptığı gibi kendi oğullarına vasiyet etmiştir. Yüce Allah'ın izniyle Ya'kûb'un çocuklarının isimleri gelecektir. el-Kelbî dedi ki: Ya'kûb Mısır'a girdiğinde onların putlara, ateşlere ve ineklere taptıklarını gördü; çocuklarını topladı, onlar adına endişe etti ve: “Benden sonra neye ibadet edeceksiniz?” dedi. Denilir ki: Ya'kûb'a bu ismin verilmesi, o ve Îs'in ikiz olmaları ve annesinin karnından kardeşi Îs'in topuğunu (akıbini) tutarak çıkmasındandır. Fakat bunda durup düşünmek gerekir; çünkü bu Arapça bir türetmedir, oysa Ya'kûb -tıpkı keklik erkeğine (zekeru'l-hacele) [ya'kûb] denmesi gibi Arapça isimlendirmeye uymuş olsa bile- yabancı (a'cemî) bir isimdir. Ya'kûb (aleyhisselâm) yüz kırk yedi yıl yaşadı ve Mısır'da vefat etti; Mukaddes Topraklara taşınmayı ve babası İshâk'ın yanına defnedilmeyi vasiyet etti, Yûsuf da onu taşıyıp babasının yanına defnetti. Yüce Allah'ın: { يَا بَنِيَّ } “Ey oğullarım!” buyruğunun anlamı: “Ey oğullarım [diye]”dir; Übey, İbn Mes'ûd ve ed-Dahhâk'ın kıraatinde de böyledir. el-Ferrâ dedi ki: { أَنْ } edatı iptal edildi (düşürüldü), çünkü tavsiye söz (kavl) gibidir; söze varan her kelama { أَنْ } edatının girmesi de düşürülmesi de caizdir. Dedi ki: Nahivcilerin 'O aslında { أَنْ } edatını murad etti de sonra düşürüldü' sözleri bir şey ifade etmez. en-Nehhâs: “{ يَا بَنِيَّ } muzâf bir nidadır; buradaki yâ mütekellim yâ'sıdır ve burada ancak fetha yapılması caizdir, zira sakin kılınsaydı iki sakin yan yana gelirdi; { بِمُصْرِخِيَّ } kelimesi de böyledir. { إِنَّ اللَّهَ } ifadesinde { إِنَّ } hemzesi kesreli okunmuştur, çünkü evsâ (tavsiye etti) ve kâle (dedi) birdir. Gizli bir kavl fiiline dayandığı da söylenmiştir.” { اصْطَفى } seçti demektir. Recez şairi şöyle demiştir:
يا ابن مُلُوكٍ وَرَّثُوا الْأَمْلَاكَا ... خِلَافَةَ اللَّهِ الَّتِي أَعْطَاكَا
“Ey mülk sahiplerine mülkü miras bırakan hükümdarların oğlu... Allah'ın sana bahşettiği hilafetini,”
لَكَ اصْطَفَاهَا وَلَهَا اصْطَفَاكَا
“Senin için seçti ve ona da seni seçti.”
" لَكُمُ الدِّينَ" أَيِ الْإِسْلَامُ، وَالْأَلِفُ وَاللَّامُ فِي" الدِّينِ" لِلْعَهْدِ، لِأَنَّهُمْ قَدْ كَانُوا عَرَفُوهُ." فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ" إِيجَازٌ بَلِيغٌ. وَالْمَعْنَى: الْزَمُوا الْإِسْلَامَ وَدُومُوا عليه ولا تفارقوه
{ لَكُمُ الدِّينَ } “[size] bu dini” yani İslam'ı [seçti]. { الدِّينِ } kelimesindeki elif ve lâm ahd (bilineni kastetmek) içindir; çünkü onlar onu zaten biliyorlardı. { فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “Öyleyse siz de ancak müslümanlar olarak can verin!” ifadesi beliğ bir îcâzdır (veciz bir sözdür). Anlamı şudur: İslam'a sımsıkı sarılın, onun üzere daim olun ve ondan ayrılmayın
حَتَّى، تَمُوتُوا. فَأَتَى بِلَفْظٍ مُوجِزٍ يَتَضَمَّنُ الْمَقْصُودَ، وَيَتَضَمَّنُ وَعْظًا وَتَذْكِيرًا بِالْمَوْتِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمَرْءَ يَتَحَقَّقُ أَنَّهُ يَمُوتُ وَلَا يَدْرِي مَتَى، فَإِذَا أُمِرَ بِأَمْرٍ لَا يَأْتِيهِ الْمَوْتُ إِلَّا وَهُوَ عَلَيْهِ، فَقَدْ تَوَجَّهَ الْخِطَابُ مِنْ وَقْتِ الْأَمْرِ دائبا لازما. و" لَا" نَهْيٌ" تَمُوتُنَّ" فِي مَوْضِعِ جَزْمٍ بِالنَّهْيِ، أُكِّدَ بِالنُّونِ الثَّقِيلَةِ، وَحُذِفَتِ الْوَاوُ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ." إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ" ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ مُحْسِنُونَ بِرَبِّكُمُ الظَّنَّ، وَقِيلَ مُخْلِصُونَ، وقيل مفوضون، وقيل مؤمنون.
ölünceye kadar ondan ayrılmayın. Böylece maksadı içeren, aynı zamanda ölümle öğüt veren ve ölümü hatırlatan özlü bir lafız getirmiştir; zira insan öleceğini kesin olarak bilir ama ne zaman öleceğini bilemez. Öyleyse kendisine ancak onun üzerindeyken ölümün gelmesi gereken bir şey emredildiğinde, hitap emrin verildiği andan itibaren sürekli ve bağlayıcı olarak yönelmiş olur. { لَا } nehiy (yasaklama) edatıdır; { تَمُوتُنَّ } nehiy sebebiyle cezm mahallindedir, şeddeli nûn ile tekit edilmiştir ve iki sakinin bir araya gelmesi sebebiyle vâv harfi hazfedilmiştir. { إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “ancak müslümanlar olarak” ifadesi mübteda ve haber olup hal mahallindedir; yani Rabbiniz hakkında hüsn-i zanda bulunan kimseler olarak demektir. İhlaslı kimseler olarak dendiği, işini Allah'a havale eden kimseler olarak dendiği ve müminler olarak dendiği de söylenmiştir.
[سورة البقرة (٢): آية ١٣٣]
[Bakara Suresi (2): Ayet 133]
أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قالُوا نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ إِلهاً واحِداً وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٣)
{ أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قالُوا نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ إِلهاً واحِداً وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٣) } “Yoksa siz, Ya'kûb'a ölüm geldiği zaman orada şahitler miydiniz? Hani o oğullarına: «Benden sonra neye kulluk edeceksiniz?» demişti. Onlar da: «Senin ilahına ve ataların İbrâhim, İsmâil ve İshâk'ın tek ilahı olan ilaha kulluk edeceğiz; biz O'na teslim olmuş kimseleriz» demişlerdi.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ"" شُهَدَاءَ" خَبَرُ كَانَ، وَلَمْ يُصْرَفْ لِأَنَّ فِيهِ أَلِفَ التَّأْنِيثِ، وَدَخَلَتْ لِتَأْنِيثِ الْجَمَاعَةِ كَمَا تَدْخُلُ الْهَاءُ. وَالْخِطَابُ لِلْيَهُودِ وَالنَّصَارَى الَّذِينَ يَنْسُبُونَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ مَا لَمْ يُوصِ بِهِ بَنِيهِ، وَأَنَّهُمْ عَلَى الْيَهُودِيَّةِ وَالنَّصْرَانِيَّةِ، فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ قَوْلَهُمْ وَكَذَّبَهُمْ، وَقَالَ لَهُمْ عَلَى جِهَةِ التَّوْبِيخِ: أَشَهِدْتُمْ يَعْقُوبَ وَعَلِمْتُمْ بِمَا أَوْصَى فَتَدَّعُونَ عَنْ عِلْمٍ، أَيْ لَمْ تَشْهَدُوا، بل أنتم تفترون!. و" أم" بِمَعْنَى بَلْ، أَيْ بَلْ أَشَهِدَ أَسْلَافُكُمْ يَعْقُوبَ. والعامل في" إذ" الاولى معنى الشهادة، و" إذ" الثانية بدل من الاولى. و" شهداء" جَمْعُ شَاهِدٍ أَيْ حَاضِرٍ. وَمَعْنَى" حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ" أَيْ مُقَدِّمَاتُهُ وَأَسْبَابُهُ، وَإِلَّا فَلَوْ حَضَرَ الْمَوْتُ لَمَا أَمْكَنَ أَنْ يَقُولَ شَيْئًا. وَعَبَّرَ عَنِ الْمَعْبُودِ بِ" مَا" وَلَمْ يَقُلْ مَنْ، لِأَنَّهُ أَرَادَ أَنْ يَخْتَبِرَهُمْ، وَلَوْ قَالَ" مَنْ" لَكَانَ مَقْصُودُهُ أَنْ يَنْظُرَ مَنْ لَهُمُ الِاهْتِدَاءُ مِنْهُمْ، وَإِنَّمَا أَرَادَ تَجْرِبَتَهُمْ فَقَالَ" مَا". وَأَيْضًا فَالْمَعْبُودَاتُ الْمُتَعَارَفَةُ مِنْ دُونِ اللَّهِ جَمَادَاتٌ كَالْأَوْثَانِ وَالنَّارِ وَالشَّمْسِ وَالْحِجَارَةِ، فَاسْتَفْهَمَ عَمَّا يَعْبُدُونَ مِنْ هَذِهِ. وَمَعْنَى" مِنْ بَعْدِي" أَيْ مِنْ بَعْدِ موتي. وحكي أن يعقوب حين خيركما تُخَيَّرُ الْأَنْبِيَاءُ اخْتَارَ الْمَوْتَ وَقَالَ: أَمْهِلُونِي حَتَّى أُوصِيَ بَنِيَّ وَأَهْلِي، فَجَمَعَهُمْ وَقَالَ لَهُمْ هَذَا، فَاهْتَدَوْا وَقَالُوا:" نَعْبُدُ إِلهَكَ" الْآيَةَ. فَأَرَوْهُ ثُبُوتَهُمْ عَلَى الدِّينِ وَمَعْرِفَتَهُمْ بِاللَّهِ تَعَالَى.
Yüce Allah'ın: { أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ } “Yoksa siz şahitler miydiniz?” buyruğunda geçen { شُهَدَاءَ }, kâne fiilinin haberidir; kendisinde müenneslik elifi bulunduğu için gayrimunsarıftır (tenvin almaz); cemaat müennesliği için tıpkı yuvarlak tâ harfinin girdiği gibi girmiştir. Hitap, İbrâhim'e oğullarına vasiyet etmediği şeyleri isnat eden ve kendilerinin Yahudilik ve Hristiyanlık üzere olduklarını iddia eden Yahudi ve Hristiyanlaradır. Allah onların sözlerini reddedip onları yalanlamış ve kınama yoluyla onlara şöyle demiştir: “Siz Ya'kûb'un yanında bulunup ne vasiyet ettiğini bildiniz de bir bilgiye dayanarak mı iddia ediyorsunuz?” Yani siz şahit olmadınız, bilakis siz iftira ediyorsunuz! { أَمْ } edatı 'bel' (bilakis) anlamındadır; yani 'Bilakis sizin atalarınız Ya'kûb'a şahit mi oldular?' demektir. Birinci { إِذْ } zarfında amel eden lafız şehâdet manasıdır; ikinci { إِذْ } ise birincisinden bedeldir. Şühedâ (شُهَدَاءَ), şâhidin yani hazır bulunanın çoğuludur. { حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ } “Ya'kûb'a ölüm geldiği zaman” ifadesinin manası; onun öncü belirtileri ve sebepleri geldiği zamandır; aksi takdirde ölümün bizzat kendisi gelseydi bir şey söylemesi mümkün olmazdı. İbadet edilen şeyden 'men' (kim) diye değil de { مَا } “ne” diye bahsetti; çünkü onları sınamak istedi. Eğer 'men' deseydi maksadı içlerinden kimin hidayet üzere olduğunu görmek olurdu; oysa o onları denemek istedi ve “ne” dedi. Bir de Allah'tan başka ibadet edilen bilindik varlıklar putlar, ateş, güneş ve taşlar gibi cansız şeylerdir; bu yüzden bunlardan hangisine tapacaklarını sordu. { مِنْ بَعْدِي } “benden sonra” ifadesinin manası; ölümümden sonra demektir. Anlatıldığına göre Ya'kûb, diğer peygamberlerin muhayyer bırakıldığı gibi muhayyer bırakıldığında ölümü seçti ve: “Çocuklarıma ve aileme vasiyet edinceye kadar bana mühlet verin” dedi; onları topladı ve onlara bu sözü söyledi; onlar da doğruyu bulup: { نَعْبُدُ إِلهَكَ } “Senin ilahına kulluk edeceğiz” ayetini söylediler. Böylece din üzere sebatlarını ve Yüce Allah'ı tanıdıklarını ona gösterdiler.
قَوْلُهُ تَعَالَى:" قالُوا نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ"" إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ" فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ عَلَى الْبَدَلِ، وَلَمْ تَنْصَرِفْ لِأَنَّهَا أَعْجَمِيَّةٌ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: وَإِنْ شِئْتَ صَرَفْتَ" إِسْحَاقَ" وَجَعَلْتَهُ مِنَ السَّحْقِ، وَصَرَفْتَ" يَعْقُوبَ" وَجَعَلْتَهُ مِنَ الطَّيْرِ. وَسَمَّى اللَّهُ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْعَمِّ وَالْجَدِّ أَبًا، وَبَدَأَ بِذِكْرِ الْجَدِّ ثُمَّ إِسْمَاعِيلَ العم لأنه أكبر من إسحاق. و" إِلهاً" بَدَلٌ مِنْ" إِلهَكَ" بَدَلَ النَّكِرَةِ مِنَ الْمَعْرِفَةِ، وَكَرَّرَهُ لِفَائِدَةِ الصِّفَةِ بِالْوَحْدَانِيَّةِ. وَقِيلَ:" إِلهاً" حَالٌ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهُوَ قَوْلٌ حَسَنٌ، لِأَنَّ الْغَرَضَ إِثْبَاتُ حَالِ الْوَحْدَانِيَّةِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَيَحْيَى بْنُ يَعْمَرَ وَالْجَحْدَرِيُّ وَأَبُو رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيُّ" وَإِلَهَ أَبِيكَ" وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنْ يَكُونَ أَفْرَدَ وَأَرَادَ إِبْرَاهِيمَ وَحْدَهُ، وَكُرِهَ أَنْ يُجْعَلَ إِسْمَاعِيلَ أَبًا لِأَنَّهُ عَمَّ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا لَا يَجِبُ، لِأَنَّ الْعَرَبَ تُسَمِّي الْعَمَّ أَبًا. الثَّانِي- عَلَى مَذْهَبِ سِيبَوَيْهِ أَنْ يَكُونَ" أَبِيكَ" جَمْعُ سَلَامَةٍ، حَكَى سِيبَوَيْهِ أَبٌ وَأَبُونَ وَأَبِينَ، كَمَا قال الشاعر:
Yüce Allah'ın: { قالُوا نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ } “Onlar dediler ki: 'Senin ilahına ve ataların İbrâhim, İsmâil ve İshâk'ın ilahına...'” buyruğunda; { إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ } bedel sebebiyle cer mahallindedir; a'cemî (Arapça kökenli olmayan) isimler oldukları için gayrimunsarıftırlar. el-Kisâî dedi ki: “Dilersen İshâk'ı sarf eder (munsarıf kılar) ve onu sahktan (uzak olmak) türetirsin; Ya'kûb'u da sarf eder ve onu kuş cinsinden kılarsın.” Allah amca ve dedenin her birini 'baba' (eb) olarak isimlendirmiş; önce dedeyi zikrederek başlamış, sonra İshâk'tan büyük olduğu için amca olan İsmâil'i anmıştır. { إِلهاً } kelimesi, nekrenin marifeden bedeli olarak { إِلهَكَ } lafzından bedeldir; teklik sıfatının faydasını belirtmek için onu tekrar etmiştir. { إِلهاً } kelimesinin hal olduğu da söylenmiştir. İbn Atıyye dedi ki: Bu güzel bir görüştür; çünkü maksat teklik halini ispat etmektir. el-Hasan, Yahyâ b. Ya'mer, el-Cahderî ve Ebû Recâ el-Utâridî { وَإِلَهَ أَبِيكَ } “ve babanın ilahına” şeklinde okumuşlardır; bunda iki vecih vardır: Birincisi: Tekil kılıp sadece İbrâhim'i murad etmiş olması ve amca olduğu için İsmâil'i baba kılmaktan kaçınmış olmasıdır. en-Nehhâs dedi ki: Bu zorunlu değildir; çünkü Araplar amcaya da baba derler. İkincisi: Sîbeveyh'in mezhebine göre { أَبِيكَ } lafzının cem-i müzekker sâlim olmasıdır; Sîbeveyh eb (أَبٌ), ebûne (أَبُونَ) ve ebîne (أَبِينَ) kullanımlarını nakletmiştir, nitekim şair şöyle demiştir:
فقلنا أسلموا إن أَخُوكُمْ
“Biz de dedik ki: Teslim olun, şüphesiz kardeşleriniz...”
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
فَلَمَّا تَبَيَّنَّ أَصْوَاتَنَا ... بَكَيْنَ وَفَدَّيْنَنَا بِالْأَبِينَا
“Seslerimizi tanıdıklarında... Ağladılar ve babalarımızı bize feda ettiler.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ" ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ الحال، والعامل" نَعْبُدُ".
Yüce Allah'ın: { وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } “Biz O'na teslim olanlarız” buyruğu mübtedâ ve haberdir. Hâl konumunda olması da muhtemeldir; amili ise { نَعْبُدُ } “kulluk ederiz” fiilidir.
[سورة البقرة (٢): آية ١٣٤]
[Bakara Suresi (2): Ayet 134]
تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٤)
{ تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Onlar bir ümmetti, gelip geçti. Kazandıkları kendilerine, sizin kazandıklarınız da sizedir. Siz onların yaptıklarından sorumlu tutulacak değilsiniz.” (134)
قَوْلُهُ تَعَالَى:" تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ"" تِلْكَ" مبتدأ، و" أُمَّةٌ" خَبَرٌ،" قَدْ خَلَتْ" نَعْتٌ لِأُمَّةٍ، وَإِنْ شِئْتَ كَانَتْ خَبَرَ الْمُبْتَدَأِ، وَتَكُونُ" أُمَّةٌ" بَدَلًا مِنْ" تِلْكَ"." لَها مَا كَسَبَتْ"" مَا" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ أَوْ بِالصِّفَةِ عَلَى قَوْلِ الْكُوفِيِّينَ." وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ" مِثْلُهُ، يُرِيدُ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ. وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ يُضَافُ إِلَيْهِ أَعْمَالٌ وَأَكْسَابٌ، وَإِنْ كَانَ اللَّهُ تَعَالَى أَقْدَرَهُ عَلَى ذَلِكَ، إِنْ كَانَ خَيْرًا فَبِفَضْلِهِ وَإِنْ كَانَ شَرًّا فَبِعَدْلِهِ، وَهَذَا مَذْهَبُ أَهْلِ السُّنَّةِ، وَالْآيُ فِي الْقُرْآنِ بِهَذَا الْمَعْنَى كَثِيرَةٌ. فَالْعَبْدُ مُكْتَسِبٌ لِأَفْعَالِهِ، عَلَى مَعْنَى أَنَّهُ خُلِقَتْ لَهُ قُدْرَةً مُقَارِنَةً لِلْفِعْلِ، يُدْرِكُ بِهَا الْفَرْقَ بَيْنَ حَرَكَةِ الِاخْتِيَارِ وَحَرَكَةِ الرَّعْشَةِ مَثَلًا، وذلك التمكن هو مناط التكليف. وقالت الْجَبْرِيَّةُ بِنَفْيِ اكْتِسَابِ الْعَبْدِ، وَإِنَّهُ كَالنَّبَاتِ الَّذِي تَصْرِفُهُ الرِّيَاحُ. وَقَالَتِ الْقَدَرِيَّةُ وَالْمُعْتَزِلَةُ خِلَافَ هَذَيْنَ الْقَوْلَيْنِ، وَإِنَّ الْعَبْدَ يَخْلُقُ أَفْعَالَهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ" أَيْ لَا يُؤَاخَذُ أَحَدٌ بِذَنْبِ أَحَدٍ، مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى " أَيْ لَا تَحْمِلُ حَامِلَةٌ ثقل أخرى، وسيأتي.
Yüce Allah'ın: { تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ } “Onlar bir ümmetti, gelip geçti” buyruğunda { تِلْكَ } mübteda, { أُمَّةٌ } haberdir. { قَدْ خَلَتْ } ise { أُمَّةٌ } için sıfattır. Dilersen bu mübtedanın haberi olur, { أُمَّةٌ } ise { تِلْكَ } lafzından bedel olur. { لَها مَا كَسَبَتْ } “Onların kazandığı kendilerinedir” kısmında { مَا } mübteda olması sebebiyle ya da Kûfelilerin görüşüne göre sıfat olması sebebiyle ref konumundadır. { وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ } “Sizin kazandığınız da sizedir” ifadesi de böyledir; hayır ve şerden [kazandıklarınızı] kastetmektedir. Bunda, Yüce Allah kuluna buna dair güç vermiş olsa bile -hayırlı ise O'nun lütfuyla, şer ise O'nun adaletiyle- amellerin ve kesblerin kula nispet edileceğine delil vardır. Ehl-i Sünnet'in mezhebi budur ve Kur'an'da bu anlamda ayetler pek çoktur. Dolayısıyla kul, amellerinin kesbedicisidir; bu da onun için fiille beraber bulunan bir kudret yaratıldığı anlamına gelir; bununla örneğin iradî hareket ile titreme hareketi arasındaki farkı kavrar. İşte bu güç yetirebilme mükellefiyetin dayanağıdır. Cebriyye, kulun kesbini inkâr etmiş ve onun rüzgârların savurduğu bitki gibi olduğunu söylemiştir. Kaderiyye ve Mu'tezile ise bu iki görüşün aksini söyleyerek kulun kendi fiillerini yarattığını ileri sürmüştür. Yüce Allah'ın: { وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Siz onların yaptıklarından sorumlu tutulmazsınız” buyruğu, yani hiç kimse bir başkasının günahı ile muaheze edilmez (cezalandırılmaz) demektir; nitekim Yüce Allah'ın: { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez” buyruğunda olduğu gibi; yani hiçbir yük taşıyıcı başkasının ağırlığını taşımaz. Bunun açıklaması gelecektir.
[سورة البقرة (٢): آية ١٣٥]
[Bakara Suresi (2): Ayet 135]
وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٣٥)
{ وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٣٥) } “'Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız' dediler. De ki: 'Hayır, biz bâtıldan uzaklaşıp hakka yönelen İbrâhim'in dinine [uyarız]. O, müşriklerden değildi.'”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا" دَعَتْ كُلُّ فِرْقَةٍ إِلَى مَا هِيَ عَلَيْهِ، فَرَدَّ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ عَلَيْهِمْ فَقَالَ:" بَلْ مِلَّةَ" أَيْ قُلْ يَا مُحَمَّدُ: بَلْ نَتَّبِعُ مِلَّةَ، فَلِهَذَا نُصِبَ الْمِلَّةُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى بَلْ نَهْتَدِي بِمِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ، فَلَمَّا حُذِفَ حَرْفُ الْجَرِّ صَارَ مَنْصُوبًا. وَقَرَأَ الْأَعْرَجُ وَابْنُ أَبِي عَبْلَةَ:" بَلْ مِلَّةُ" بِالرَّفْعِ، وَالتَّقْدِيرُ بَلِ الهدى ملة، أو ملتنا دين إبراهيم. و" حَنِيفاً" مَائِلًا عَنِ الْأَدْيَانِ الْمَكْرُوهَةِ إِلَى الْحَقِّ دِينِ إِبْرَاهِيمَ، وَهُوَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. أَيْ بَلْ نَتَّبِعُ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ: هُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى أَعْنِي، وَالْحَالُ خَطَأٌ، لَا يَجُوزُ جَاءَنِي غُلَامُ هِنْدٍ مُسْرِعَةً. وَسُمِّيَ إِبْرَاهِيمُ حنيفا لأنه
Yüce Allah'ın: { وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا } “'Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız' dediler” buyruğunda [belirtildiği üzere], her iki fırka da [insanları] kendi bulunduğu [inanca] çağırmıştı. Yüce Allah onların bu [iddiasını] reddederek: { بَلْ مِلَّةَ } “[De ki:] Hayır, [biz] ... dinine [uyarız]” buyurdu. Yani: [Ey Muhammed!] “Hayır, biz [İbrâhim'in] dinine uyarız” de. İşte bu sebeple “el-mille” (الْمِلَّةَ) kelimesi mansûb (üstünlü) olmuştur. Bir görüşe göre de anlamı: “Hayır, biz İbrâhim'in dini ile doğru yolu buluruz” takdirindedir; cer harfi hazfedilince (düşürülünce kelime) mansûb olmuştur. el-A‘rec ve İbn Ebî Able ise merfû (ötreli) olarak { بَلْ مِلَّةُ } şeklinde okumuşlardır. Takdiri ise: “Hayır, doğru yol [İbrâhim'in] dinidir” veya “Bizim dinimiz İbrâhim'in dinidir” şeklindedir. “Hanîfen” (حَنِيفاً) kelimesi; hoş görülmeyen [bâtıl] dinlerden hakka, yani İbrâhim'in dinine yönelen demektir. Bu kelime hâl olarak nasb mahallindedir; bunu ez-Zeccâc söylemiştir. Yani: “Hayır, biz bu hâl üzere bulunan İbrâhim'in dinine uyarız” demektir. Ali b. Süleyman ise şöyle demiştir: Bu kelime “a‘nî” ([bununla şunu] kastediyorum) takdiriyle mansûbtur; [onun] hâl yapılması ise hatalıdır. Zira [muzâfun ileyhten hâl yapılarak] “Câenî gulâmu Hindin müsriaten” (Hind'in kölesi, [kadın] acele eder bir hâldeyken bana geldi) denilmesi câiz değildir. İbrâhim'e “hanîf” isminin verilmesi ise şundandır: Çünkü o,
حَنِفَ إِلَى دِينِ اللَّهِ وَهُوَ الْإِسْلَامُ. وَالْحَنَفُ: الْمَيْلُ، وَمِنْهُ رِجْلٌ حَنْفَاءُ، وَرَجُلٌ أَحْنَفُ، وَهُوَ الَّذِي تَمِيلُ قَدَمَاهُ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا إِلَى أُخْتِهَا بِأَصَابِعِهَا. قَالَتْ أُمُّ الْأَحْنَفِ:
Allah'ın dinine, yani İslâm'a yönelmiş olmasıdır. Hanef (الْحَنَفُ), meyil (yönelmek/eğrilik) demektir. Ayakları birbirine doğru eğik olan kadın için “riclün hanfâ” (رِجْلٌ حَنْفَاءُ), erkek için ise “racülün ahnef” (رَجُلٌ أَحْنَفُ) denilmesi bundandır; bu da parmaklarıyla iki ayağından her biri diğerine doğru eğik olan kimsedir. el-Ahnef'in annesi şöyle demiştir:
وَاللَّهِ لَوْلَا حَنَفٌ بِرِجْلِهِ ... مَا كَانَ فِي فِتْيَانِكُمْ مِنْ مِثْلِهِ
“Allah'a yemin olsun ki, ayağındaki eğrilik olmasaydı... Delikanlılarınız arasında onun bir benzeri bulunmazdı.”
وَقَالَ الشَّاعِرُ:
Şair şöyle demiştir:
إِذَا حُوِّلَ الظِّلُّ الْعَشِيَّ رَأَيْتَهُ ... حَنِيفًا وَفِي قَرْنِ الضُّحَى يَتَنَصَّرُ
“Akşam vakti gölge döndüğünde onu görürsün... Hanîf [olarak kıbleye yönelmiş], kuşluk vakti ise Hristiyanlaşır [doğuya yönelir].”
أَيِ الْحِرْبَاءُ تَسْتَقْبِلُ الْقِبْلَةَ بِالْعَشِيِّ، وَالْمَشْرِقَ بِالْغَدَاةِ، وَهُوَ قِبْلَةُ النَّصَارَى. وَقَالَ قَوْمٌ: الْحَنَفُ الِاسْتِقَامَةُ، فَسُمِّيَ دِينُ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا لِاسْتِقَامَتِهِ. وَسُمِّيَ الْمِعْوَجُّ الرِّجْلَيْنِ أَحْنَفَ تَفَاؤُلًا بِالِاسْتِقَامَةِ، كَمَا قِيلَ لِلَّدِيغِ سَلِيمٌ، وللمهلكة مفازة، في قول أكثرهم.
Yani bukalemun akşamleyin kıbleye, sabahleyin ise Hristiyanların kıblesi olan doğuya yönelir. Bir grup da şöyle demiştir: Hanef (الْحَنَفُ), istikamet (dosdoğru olmak) demektir. İbrâhim'in dinine dosdoğru olduğu için 'hanîf' adı verilmiştir. İki ayağı eğri olan kimseye de -çoğunluğun görüşüne göre- yılanın soktuğu kişiye 'selîm' (sağlam), helak edici çöle 'mefâze' (kurtuluş yeri) denilmesi gibi, istikamet üzere olsun diye tefe'ül yoluyla 'ahnef' denilmiştir.
[سورة البقرة (٢): آية ١٣٦]
[Bakara Suresi (2): Ayet 136]
قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى وَما أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٦)
{ قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى وَما أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٦) } “Deyin ki: 'Biz Allah'a, bize indirilene, İbrâhim'e, İsmâil'e, İshâk'a, Ya'kûb'a ve torunlarına indirilenlere; Mûsâ'ya ve Îsâ'ya verilenlere ve peygamberlere Rableri tarafından verilenlere iman ettik. Onlardan hiçbiri arasında ayrım yapmayız. Biz O'na teslim olanlarız.'”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ" خَرَّجَ الْبُخَارِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: كَانَ أَهْلُ الْكِتَابِ يَقْرَءُونَ التَّوْرَاةَ بِالْعِبْرَانِيَّةِ وَيُفَسِّرُونَهَا بِالْعَرَبِيَّةِ لِأَهْلِ الْإِسْلَامِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَا تُصَدِّقُوا أَهْلَ الْكِتَابِ وَلَا تُكَذِّبُوهُمْ وَقُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ) الْآيَةَ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ سِيرِينَ: إِذَا قِيلَ لَكَ أَنْتَ مُؤْمِنٌ؟ فَقُلْ:" آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ" الْآيَةَ. وَكَرِهَ أَكْثَرُ السَّلَفِ أَنْ يَقُولُ الرَّجُلُ: أَنَا مُؤْمِنٌ حَقًّا، وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ فِي" الْأَنْفَالِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وسيل بَعْضُ الْمُتَقَدِّمِينَ عَنْ رَجُلٍ قِيلَ لَهُ: أَتُؤْمِنُ بِفُلَانٍ النَّبِيِّ، فَسَمَّاهُ بِاسْمٍ لَمْ يَعْرِفْهُ، فَلَوْ قَالَ نَعَمْ، فَلَعَلَّهُ لَمْ يَكُنْ نَبِيًّا، فَقَدْ شَهِدَ بِالنُّبُوَّةِ لِغَيْرِ نَبِيٍّ، وَلَوْ قَالَ لَا، فَلَعَلَّهُ نَبِيٌّ، فَقَدْ جَحَدَ نَبِيًّا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، فَكَيْفَ يَصْنَعُ؟ فَقَالَ: يَنْبَغِي أَنْ يَقُولَ: إِنْ كَانَ نَبِيًّا فَقَدْ آمَنْتُ بِهِ. وَالْخِطَابُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ، عَلَّمَهُمُ الْإِيمَانَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: جَاءَ نَفَرٌ مِنَ الْيَهُودِ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ
Yüce Allah'ın: { قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ } “Deyin ki: Biz Allah'a iman ettik” buyruğu [hakkında]; Buhârî, Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Ehl-i Kitap, Tevrat'ı İbranice okur ve İslâm ehline Arapça tefsir ederlerdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « لَا تُصَدِّقُوا أَهْلَ الْكِتَابِ وَلَا تُكَذِّبُوهُمْ وَقُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ » «Ehl-i Kitab'ı ne tasdik edin ne de yalanlayın; 'Biz Allah'a ve [bize] indirilene iman ettik' deyiniz» ayeti[ni sonuna kadar okuyunuz] buyurdu." Muhammed b. Sîrîn de şöyle demiştir: "Sana: 'Sen mümin misin?' denildiğinde: { آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ } “Biz Allah'a, bize indirilene, İbrâhim'e, İsmâil'e ve İshâk'a indirilene iman ettik” ayetini [sonuna kadar] oku." Selefin çoğunluğu, kişinin: "Ben gerçekten müminim" demesini hoş görmemiştir (mekruh saymıştır); bunun açıklaması Yüce Allah'ın izniyle el-Enfâl [Suresi tefsirin]de gelecektir. Önceki [âlim]lerden birine; kendisine: "Falan peygambere iman ediyor musun?" denilerek tanımadığı bir isim zikredilen kimsenin durumu soruldu: Şayet "Evet" dese belki de o peygamber değildir ve böylece peygamber olmayan biri için peygamberlik şahitliğinde bulunmuş olur; şayet "Hayır" dese belki de o bir peygamberdir ve peygamberlerden birini inkâr etmiş olur; öyleyse ne yapmalıdır? Bunun üzerine şöyle dedi: "'Şayet peygamber ise ben ona iman ettim' demesi gerekir." Bu ayetteki hitap bu ümmete yöneliktir, onlara imanı öğretmektedir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Yahudilerden bir grup Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi
فَسَأَلُوهُ عَمَّنْ يُؤْمِنُ بِهِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. فَلَمَّا جَاءَ ذِكْرُ عِيسَى قَالُوا: لَا نُؤْمِنُ بِعِيسَى وَلَا مَنْ آمَنَ بِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ" جَمْعُ إِبْرَاهِيمَ بَرَاهِيمُ، وَإِسْمَاعِيلَ سَمَاعِيلُ، قَالَهُ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ، وَقَالَهُ الْكُوفِيُّونَ، وَحَكَوْا بَرَاهِمَةُ وَسَمَاعِلَةُ، وَحَكَوْا بَرَاهِمَ وَسَمَاعِلَ. قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ: هَذَا غَلَطٌ، لِأَنَّ الْهَمْزَةَ لَيْسَ هَذَا مَوْضِعُ زِيَادَتِهَا، وَلَكِنْ أَقُولُ: أَبَارِهُ وَأَسَامِعُ، وَيَجُوزُ أَبَارِيهُ وَأَسَامِيعُ. وَأَجَازَ أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى بِرَاهٍ، كَمَا يُقَالُ فِي التَّصْغِيرِ بُرَيْهُ. وَجَمْعُ إِسْحَاقَ أَسَاحِيقُ، وَحَكَى الْكُوفِيُّونَ أَسَاحِقَةٌ وَأَسَاحِقُ، وَكَذَا يَعْقُوبُ وَيَعَاقِيبُ، وَيَعَاقِبَةُ وَيَعَاقِبُ. قَالَ النَّحَّاسُ: فَأَمَّا إِسْرَائِيلُ فَلَا نَعْلَمُ أَحَدًا يُجِيزُ حَذْفَ الْهَمْزَةِ مِنْ أَوَّلِهِ، وَإِنَّمَا يُقَالُ أَسَارِيلُ، وَحَكَى الْكُوفِيُّونَ أَسَارِلَةٌ وَأَسَارِلُ. وَالْبَابُ فِي هَذَا كُلِّهِ أَنْ يُجْمَعَ مُسَلَّمًا فَيُقَالُ: إِبْرَاهِيمُونَ وَإِسْحَاقُونَ وَيَعْقُوبُونَ، وَالْمُسَلَّمُ لَا عَمَلَ فِيهِ. وَالْأَسْبَاطُ: وَلَدُ يَعْقُوبَ ﵇، وَهُمُ اثْنَا عَشَرَ وَلَدًا، وُلِدَ لِكُلٍ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مِنَ النَّاسِ، وَاحِدُهُمْ سِبْطٌ. وَالسِّبْطُ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَنْزِلَةِ الْقَبِيلَةِ فِي وَلَدِ إِسْمَاعِيلَ. وَسُمُّوا الْأَسْبَاطَ مِنَ السَّبْطِ وَهُوَ التَّتَابُعُ، فَهُمْ جَمَاعَةٌ مُتَتَابِعُونَ. وَقِيلَ: أَصْلُهُ مِنَ السَّبَطِ (بِالتَّحْرِيكِ) وَهُوَ الشَّجَرُ، أَيْ هُمْ فِي الْكَثْرَةِ بِمَنْزِلَةِ الشَّجَرِ، الْوَاحِدَةُ سَبَطَةٌ. قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ: وَيُبَيِّنُ لَكَ هَذَا مَا حَدَّثَنَا بِهِ مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ الْأَنْبَارِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو نُجَيْدٍ الدَّقَّاقُ قَالَ حَدَّثَنَا الْأَسْوَدُ بْنُ عَامِرٍ قَالَ حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ عَنْ سِمَاكٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كُلُّ الْأَنْبِيَاءِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَّا عَشَرَةً: نُوحًا وَشُعَيْبًا وَهُودًا وَصَالِحًا وَلُوطًا وَإِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَإِسْمَاعِيلَ وَمُحَمَّدًا ﷺ. وَلَمْ يَكُنْ أَحَدٌ لَهُ اسْمَانِ إِلَّا عِيسَى وَيَعْقُوبُ. وَالسِّبْطُ: الْجَمَاعَةُ وَالْقَبِيلَةُ الرَّاجِعُونَ إِلَى أَصْلٍ وَاحِدٍ. وَشَعْرٌ سَبْطٌ وَسَبِطَ: غَيْرُ جَعْدٍ. لَا نفرق بين أحد منهم" قَالَ الْفَرَّاءُ: أَيْ لَا نُؤْمِنُ بِبَعْضِهِمْ وَنَكْفُرُ ببعضهم كما فعلت اليهود والنصارى.
[Yahudiler] ona peygamberlerden kime iman ettiğini sordular; bunun üzerine bu ayet nazil oldu. Sıra Îsâ'nın zikrine gelince: "Biz ne Îsâ'ya ne de ona iman edene inanırız!" dediler. Yüce Allah'ın: { وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ } “...bize indirilene, İbrâhim'e, İsmâil'e, İshâk'a, Ya'kûb'a ve torunlarına indirilenlere...” buyruğuna gelince: İbrâhim (إِبْرَاهِيم) kelimesinin çoğulu Berâhîm (بَرَاهِيم), İsmâil (إِسْمَاعِيل) kelimesinin çoğulu ise Semâîl (سَمَاعِيل) şeklindedir. Bunu el-Halîl ve Sîbeveyh söylemiş; Kûfeliler de böyle demiş ve ayrıca Berâhime (بَرَاهِمَة), Semâile (سَمَاعِلَة) ile Berâhim (بَرَاهِم) ve Semâil (سَمَاعِل) şeklinde de çoğul yapıldığını nakletmişlerdir. Muhammed b. Yezîd [el-Müberred] ise şöyle demiştir: “Bu yanlıştır; zira hemze kelimenin başında zâid (ilave) kılınacak konumda değildir. Fakat ben: Ebârih (أَبَارِهُ) ve Esâmi' (أَسَامِعُ) derim; Ebârîh (أَبَارِيهُ) ve Esâmî' (أَسَامِيعُ) denmesi de caizdir.” Ahmed b. Yahyâ [Sa'leb] ise, ism-i tasgîrinde Büreyh (بُرَيْه) denildiği gibi [çoğulunda da] Birâhin (بِرَاهٍ) denilmesini caiz görmüştür. İshâk (إِسْحَاق) kelimesinin çoğulu Esâhîk (أَسَاحِيق) şeklindedir; Kûfeliler Esâhika (أَسَاحِقَة) ve Esâhık (أَسَاحِق) şekillerini de nakletmişlerdir. Ya'kûb (يَعْقُوب) kelimesi de böyledir; çoğulu Ye'âkîb (يَعَاقِيب), Ye'âkıbe (يَعَاقِبَة) ve Ye'âkıb (يَعَاقِب) gelir. en-Nehhâs şöyle demiştir: “İsrâîl (إِسْرَائِيل) kelimesine gelince; onun başındaki hemzenin hazfedilmesini (düşürülmesini) caiz gören bir kimse bilmiyoruz. Bunun çoğulu ancak Esârîl (أَسَارِيل) denilerek yapılır; Kûfeliler Esârile (أَسَارِلَة) ve Esâril (أَسَارِل) şekillerini de nakletmişlerdir. Bütün bunlarda asıl kural, kurallı müzekker çoğul (cem'-i müzekker sâlim) yapılarak İbrâhîmûn (إِبْرَاهِيمُونَ), İshâkûn (إِسْحَاقُونَ) ve Ya'kûbûn (يَعْقُوبُونَ) denilmesidir; nitekim sâlim çoğulda kelimenin asıl yapısında bir değişiklik yapılmaz.” Esbât (الْأَسْبَاط) ise Ya'kûb aleyhisselâm'ın çocuklarıdır. Onlar on iki evlattı ve her birinden bir insan topluluğu (ümmet) meydana gelmiştir. Bunların her bir ferdine sıbt (سِبْط) denir. İsrâiloğulları'ndaki sıbt, İsmâiloğulları'ndaki kabile mesabesindedir. Bunlara el-Esbât denilmesi, peş peşe gelmek manasındaki sebt (السَّبْط) kelimesinden gelir; zira onlar birbiri ardınca gelen bir topluluktur. Bir görüşe göre de kelimenin aslı harekeli olarak sebet (السَّبَط) olup ağaç demektir; yani onlar çokluk bakımından ağaçlar gibidirler; tekiline sebata (سَبَطَة) denir. Ebû İshâk ez-Zeccâc şöyle demiştir: “Muhammed b. Ca'fer el-Enbârî'nin bize rivayet ettiği şu haber bunu sana açıklamaktadır: Bize Ebû Nüceyd ed-Dakkâk anlattı, bize el-Esved b. Âmir anlattı, bize İsrâîl, Simâk'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini anlattı: «On peygamber müstesna bütün peygamberler İsrâiloğulları'ndandır. Bu on peygamber şunlardır: Nûh, Şuayb, Hûd, Sâlih, Lût, İbrâhim, İshâk, Ya'kûb, İsmâil ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem. İki ismi olan da sadece Îsâ ile Ya'kûb idi.»” Sıbt (السِّبْط): Tek bir köke dayanan topluluk ve kabiledir. Şa'run sebtun / sebitun (شَعْرٌ سَبْطٌ وَسَبِطٌ) ise düz (kıvırcık olmayan) saç demektir. { لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ } “Onlardan hiçbirinin arasında ayrım yapmayız” ifadesi hakkında el-Ferrâ şöyle demiştir: Yani Yahudi ve Hristiyanların yaptığı gibi bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmeyiz.
[سورة البقرة (٢): آية ١٣٧]
[Bakara Suresi (2): Ayet 137]
فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٣٧)
{ فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٣٧) } “Eğer onlar da sizin iman ettiğiniz gibi iman ederlerse, şüphesiz doğru yolu bulmuş olurlar. Yok eğer yüz çevirirlerse, mutlaka onlar bir ayrılık ve düşmanlık içindedirler. Onlara karşı Allah sana yetecektir. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا" الْخِطَابُ لِمُحَمَّدٍ ﷺ وَأُمَّتِهِ. الْمَعْنَى: فَإِنْ آمَنُوا مِثْلَ إِيمَانِكُمْ، وَصَدَّقُوا مِثْلَ تَصْدِيقِكُمْ فَقَدِ اهْتَدَوْا، فَالْمُمَاثَلَةُ وَقَعَتْ بَيْنَ الْإِيمَانَيْنِ، وَقِيلَ: إِنَّ الْبَاءَ زَائِدَةٌ مُؤَكِّدَةٌ. وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقْرَأُ فِيمَا حَكَى الطَّبَرِيُّ:" فَإِنْ آمَنُوا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا" وَهَذَا هُوَ مَعْنَى الْقِرَاءَةِ وَإِنْ خَالَفَ الْمُصْحَفُ، فَ" مِثْلُ" زَائِدَةٌ كَمَا هِيَ فِي قَوْلِهِ:" لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ " أي ليس كهو شي. وقال الشاعر:
Yüce Allah'ın: { فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا } “Eğer onlar da sizin iman ettiğiniz gibi iman ederlerse, şüphesiz doğru yolu bulmuş olurlar” buyruğunda hitap Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ümmetinedir. Manası: Eğer sizin imanınız gibi iman ederler ve sizin tasdikiniz gibi tasdik ederlerse doğru yolu bulmuş olurlar; dolayısıyla benzerlik iki iman arasında gerçekleşmiştir. Bâ harfinin zâit ve pekiştirme amaçlı olduğu da söylenmiştir. Taberî'nin naklettiğine göre İbn Abbâs: { فَإِنْ آمَنُوا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا } “Eğer sizin kendisine iman ettiğiniz şeye iman ederlerse doğru yolu bulmuş olurlar” şeklinde okurdu. Mushaf hattına aykırı olsa bile kıraatin manası budur; zira { مِثْلُ } lafzı, { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” yani “O'nun gibi hiçbir şey yoktur” ayetinde olduğu gibi zâittir. Şair şöyle demiştir:
فَصُيِّرُوا مِثْلَ كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ
“Böylece yenmiş ekin yaprağı gibi kılındılar.”
وَرَوَى بَقِيَّةُ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَا تَقُولُوا فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَإِنَّ اللَّهَ لَيْسَ لَهُ مِثْلٌ، وَلَكِنْ قُولُوا: بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ. تَابَعَهُ عَلِيُّ بن نصر الجهضيمي عَنْ شُعْبَةَ، ذَكَرَهُ الْبَيْهَقِيُّ. وَالْمَعْنَى: أَيْ فَإِنْ آمَنُوا بِنَبِيِّكُمْ وَبِعَامَّةِ الْأَنْبِيَاءِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَهُمْ كَمَا لَمْ تُفَرِّقُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا، وَإِنْ أَبَوْا إِلَّا التَّفْرِيقَ فَهُمُ النَّاكِبُونَ عَنِ الدِّينِ إِلَى الشِّقَاقِ" فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ". وَحُكِيَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنْ أَهْلِ النَّظَرِ قَالُوا: وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ الْكَافُ فِي قَوْلِهِ:" لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ" زَائِدَةً. قَالَ: وَالَّذِي رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ نَهْيِهِ عن القراءة العامة شي ذهب إليه للمبالغة في نقي التَّشْبِيهِ عَنِ اللَّهِ ﷿. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: هَذَا مِنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَلَى جِهَةِ التَّفْسِيرِ، أَيْ هَكَذَا فَلْيُتَأَوَّلْ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْبَاءَ بِمَعْنَى عَلَى، وَالْمَعْنَى: فَإِنْ آمَنُوا عَلَى مِثْلِ إِيمَانِكُمْ. وَقِيلَ:" مِثْلُ" عَلَى بَابِهَا أَيْ بِمِثْلِ الْمُنَزَّلِ، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ:" وَقُلْ آمَنْتُ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتابٍ " وَقَوْلُهُ:" وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ ".
Bakiyye rivayet etti: Bize Şu‘be, Ebû Hamza’dan, o da İbn Abbâs’tan [şöyle] rivayet etti: O şöyle dedi: “{ فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ } ‘Eğer sizin iman ettiğinizin benzerine iman ederlerse’ demeyiniz; zira Allah’ın hiçbir benzeri yoktur. Fakat: ‘Sizin iman ettiğinize [iman ederlerse]’ deyiniz.” Ali b. Nasr el-Cehdamî de Şu‘be’den rivayetle ona mutabaat etmiştir; bunu el-Beyhakî zikretmiştir. Manası [şudur]: Yani eğer sizin peygamberinize ve bütün peygamberlere iman eder, sizin [onlar arasında] ayrım yapmadığınız gibi onlar arasında ayrım yapmazlarsa doğru yolu bulmuş olurlar. Şayet ayrım yapmaktan başka bir şeye yanaşmazlarsa, onlar dinden ayrılıp ayrılığa/düşmanlığa sapanlardır. { فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ } “Onlara karşı Allah sana yetecektir”. Ehl-i nazar’dan (kelam ve tefekkür ehlinden) bir topluluktan şöyle nakledilmiştir: Onlar dediler ki: Yüce Allah'ın { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” buyruğundaki kâf (ك) harfinin zâid olması muhtemeldir. [Müellif] dedi ki: İbn Abbâs’tan genel kıraatten nehyettiğine dair rivayet edilen husus, Allah azze ve celle’den teşbihi nefyetmekte mübalağa etmek (tenzihte titizlik göstermek) için benimsediği bir görüştür. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: “İbn Abbâs’ın bu [ifadesi] tefsir kabilindendir; yani [ayet] böyle tevil edilmelidir.” Bâ (ب) harfinin alâ (عَلَى) anlamında olduğu da söylenmiştir; buna göre mana: “Eğer sizin imanınız üzere iman ederlerse” [demektir]. Misl (مِثْل) kelimesinin kendi asıl anlamında [kullanıldığı], yani “indirilenin benzerine” [anlamına geldiği] de söylenmiştir. Bunun delili Yüce Allah'ın: { وَقُلْ آمَنْتُ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتابٍ } “Ve de ki: Allah'ın indirdiği her kitaba iman ettim” ve: { وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ } “Ve deyin ki: Bize indirilene de size indirilene de iman ettik” buyruklarıdır.
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِنْ تَوَلَّوْا" أَيْ عَنِ الْإِيمَانِ" فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ" قَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: الشِّقَاقُ الْمُنَازَعَةُ. وَقِيلَ: الشِّقَاقُ الْمُجَادَلَةُ وَالْمُخَالَفَةُ وَالتَّعَادِي. وَأَصْلُهُ مِنَ الشِّقِّ وَهُوَ الْجَانِبُ، فَكَأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ فِي شِقٍّ غَيْرِ شِقِّ صَاحِبِهِ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Yüce Allah'ın: { وَإِنْ تَوَلَّوْا } “Yok eğer yüz çevirirlerse” yani imandan [yüz çevirirlerse], { فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ } “mutlaka onlar bir ayrılık ve düşmanlık içindedirler” buyruğunda; Zeyd b. Eslem: “Şikâk, çekişmedir” demiştir. Şikâkın tartışma, muhalefet ve düşmanlık olduğu da söylenmiştir. Kelimenin aslı taraf ve cihet anlamına gelen şıkk'tan (الشِّقُّ) türemiştir; sanki iki fırkadan her biri diğerinin bulunduğu tarafın dışındaki bir taraftadır. Şair şöyle demiştir:
إِلَى كَمْ تَقْتُلُ الْعُلَمَاءُ قَسْرًا ... وَتَفْجُرُ بِالشِّقَاقِ وَبِالنِّفَاقِ
“Daha ne kadar âlimler zorla öldürülecek... Ve düşmanlıkla, münafıklıkla günaha dalınacak?”
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
وَإِلَّا فَاعْلَمُوا أَنَّا وَأَنْتُمْ ... بُغَاةٌ مَا بَقِينَا فِي شِقَاقِ
“Yoksa bilin ki biz ve siz... Ayrılık içinde kaldığımız müddetçe haddi aşanlarız.”
وَقِيلَ: إِنَّ الشِّقَاقَ مَأْخُوذٌ مِنْ فِعْلِ مَا يَشُقُّ وَيَصْعُبُ، فَكَأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ يَحْرِصُ عَلَى مَا يَشُقُّ عَلَى صَاحِبِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ" أَيْ فَسَيَكْفِي اللَّهُ رَسُولَهُ عَدُوَّهُ. فَكَانَ هَذَا وَعْدًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِنَبِيِّهِ ﵇ أَنَّهُ سَيَكْفِيهِ مَنْ عَانَدَهُ وَمَنْ خَالَفَهُ مِنَ الْمُتَوَلِّينَ بِمَنْ يَهْدِيهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، فَأَنْجَزَ لَهُ الْوَعْدَ، وَكَانَ ذَلِكَ فِي قَتْلِ بَنِي قَيْنُقَاعَ وَبَنِي قُرَيْظَةَ وَإِجْلَاءِ بَنِي النَّضِيرِ. وَالْكَافُ وَالْهَاءُ وَالْمِيمُ فِي مَوْضِعِ نَصْبِ مَفْعُولَانِ. وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ: فَسَيَكْفِيكَ [إِيَّاهُمْ]. وَهَذَا الْحَرْفُ" فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ" هُوَ الَّذِي وَقَعَ عَلَيْهِ دَمُ عُثْمَانَ حِينَ قُتِلَ بِإِخْبَارِ النَّبِيِّ ﷺ إِيَّاهُ بذلك. و" السَّمِيعُ" لِقَوْلِ كُلِّ قَائِلٍ" الْعَلِيمُ" بِمَا يُنْفِذُهُ فِي عِبَادِهِ وَيُجْرِيهِ عَلَيْهِمْ. وَحُكِيَ أَنَّ أَبَا دُلَامَةَ دَخَلَ عَلَى الْمَنْصُورِ وَعَلَيْهِ قَلَنْسُوَةٌ طَوِيلَةٌ، وَدُرَّاعَةٌ مَكْتُوبٌ بَيْنَ كَتِفَيْهَا" فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ"، وَسَيْفٌ مُعَلَّقٌ فِي وَسْطِهِ، وَكَانَ الْمَنْصُورُ قَدْ أَمَرَ الْجُنْدُ بِهَذَا الزِّيِّ، فَقَالَ لَهُ: كَيْفَ حَالُكَ يَا أَبَا دُلَامَةَ؟ قَالَ: بِشَرٍّ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ: وَكَيْفَ ذَاكَ؟ قَالَ: مَا ظَنُّكَ بِرَجُلٍ وَجْهُهُ فِي وَسْطِهِ، وَسَيْفُهُ فِي اسْتِهِ، وَقَدْ نَبَذَ كِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظَهْرِهِ! فَضَحِكَ الْمَنْصُورُ مِنْهُ، وَأَمَرَ بِتَغْيِيرِ ذَلِكَ الزي من وقته.
Şöyle de denilmiştir: Şikâk (ayrılık), zor ve meşakkatli gelen şeyi yapmaktan türetilmiştir; sanki iki fırkadan her biri, hasmına güç ve ağır gelecek şeyleri yapmaya hırs gösteriyor gibidir. Yüce Allah'ın: { فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ } “Onlara karşı Allah sana yetecektir” buyruğu; yani Allah, Resûlü'ne karşı düşmanlarına yetecektir (onları defetmeye kâfidir). Bu, Yüce Allah'tan Peygamberi'ne aleyhisselâm, hidayete erdirdiği müminler vasıtasıyla, kendisine inat edip haktan yüz çeviren ve muhalefet eden kimselere karşı yeteceğine dair bir vaad idi. Nitekim [Allah] ona olan bu vaadini yerine getirdi; bu da Benî Kaynukâ' ve Benî Kurayza'nın öldürülmesi, Benî Nadîr'in ise sürgün edilmesiyle gerçekleşti. [Ayetteki] “kâf” (ك), “hâ” (هـ) ve “mîm” (م) harfleri nasb konumunda iki mef'ûldür (nesnedir). Kur'an dışı [kullanımda] “Feseyekfîke [iyyâhum]” şeklinde ayrık zamirle getirilmesi de caizdir. İşte bu { فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ } “Onlara karşı Allah sana yetecektir” lafzı, Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine önceden haber vermesiyle, şehid edildiği sırada Hz. Osman'ın kanının üzerine damladığı kelimedir. “es-Semî'” (hakkıyla işiten), her söz söyleyenin sözünü işiten; “el-Alîm” (hakkıyla bilen) ise kulları hakkında takdir edip onlar üzerinde yürüttüğü her şeyi hakkıyla bilendir. Rivayet edildiğine göre Ebû Dülâme, başında uzun bir külah, iki omzunun arasında { فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Onlara karşı Allah sana yetecektir. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” yazılı bir cübbe (dirrâa) ve beline asılmış bir kılıç bulunduğu halde el-Mansûr'un huzuruna girdi. Zira el-Mansûr askerlere bu kıyafeti giymelerini emretmişti. [Mansûr] ona: “Nasılsın ey Ebû Dülâme?” diye sordu. O da: “Kötüyüm ey Müminlerin Emîri!” dedi. [Mansûr]: “Nasıl yani?” deyince [Ebû Dülâme] şöyle dedi: “Yüzü ortasında, kılıcı arkasında olan ve Allah'ın Kitabı'nı sırtının ardına atmış bir adam hakkında ne düşünürsün!” Bunun üzerine el-Mansûr onun bu sözüne güldü ve derhal o kıyafetin değiştirilmesini emretti.
[سورة البقرة (٢): آية ١٣٨]
[Bakara Suresi (2): Ayet 138]
صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ (١٣٨)
{ صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ (١٣٨) } “Allah'ın boyası [ile boyanın]! Boyası Allah'ınkinden daha güzel olan kimdir? Biz yalnızca O'na kulluk edenleriz.”
فِيهِ مَسَالَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" صِبْغَةَ اللَّهِ" قَالَ الْأَخْفَشُ وَغَيْرُهُ: دِينُ اللَّهِ، وَهُوَ بَدَلٌ مِنْ" مِلَّةَ". وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: وَهِيَ مَنْصُوبَةٌ عَلَى تَقْدِيرِ اتَّبِعُوا. أَوْ عَلَى الْإِغْرَاءِ أَيِ الْزَمُوا. وَلَوْ قُرِئَتْ بِالرَّفْعِ لَجَازَ، أَيْ هِيَ صِبْغَةُ اللَّهِ. وَرَوَى شَيْبَانُ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: إِنَّ الْيَهُودَ تَصْبُغُ أَبْنَاءَهُمْ يَهُودًا، وَإِنَّ النَّصَارَى تَصْبُغُ أَبْنَاءَهُمْ نَصَارَى، وَإِنَّ صِبْغَةَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَيَدُلُّكَ عَلَى هَذَا أَنَّ" صِبْغَةَ" بَدَلٌ مِنْ" مِلَّةَ". وَقَالَ مُجَاهِدٌ: أَيْ فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا. قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ: وَقَوْلُ مُجَاهِدٍ هَذَا يَرْجِعُ إِلَى الْإِسْلَامِ، لِأَنَّ الْفِطْرَةَ ابْتِدَاءُ الْخَلْقِ، وَابْتِدَاءُ مَا خُلِقُوا عَلَيْهِ الْإِسْلَامُ. وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ وَالْحَسَنِ وَأَبِي الْعَالِيَةِ وَقَتَادَةَ: الصِّبْغَةُ الدِّينُ. وَأَصْلُ ذَلِكَ أَنَّ النَّصَارَى كَانُوا يَصْبُغُونَ أَوْلَادَهُمْ فِي الْمَاءِ، وَهُوَ الَّذِي يُسَمُّونَهُ الْمَعْمُودِيَّةَ، وَيَقُولُونَ: هَذَا تَطْهِيرٌ لَهُمْ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ أَنَّ النَّصَارَى كَانُوا إِذَا وُلِدَ لَهُمْ وَلَدٌ فَأَتَى عَلَيْهِ سَبْعَةُ أَيَّامٍ غَمَسُوهُ فِي مَاءٍ لَهُمْ يُقَالُ لَهُ مَاءُ الْمَعْمُودِيَّةِ، فَصَبَغُوهُ بِذَلِكَ ليطهروه بِهِ مَكَانَ الْخِتَانِ، لِأَنَّ الْخِتَانَ تَطْهِيرٌ، فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ قَالُوا: الْآنَ صَارَ نَصْرَانِيًّا حَقًّا، فَرَدَّ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ عَلَيْهِمْ بِأَنْ قَالَ:" صِبْغَةَ اللَّهِ" أَيْ صِبْغَةُ اللَّهِ أَحْسَنُ صِبْغَةٍ وَهِيَ الْإِسْلَامُ، فَسُمِّيَ الدِّينُ صِبْغَةً اسْتِعَارَةً وَمَجَازًا مِنْ حَيْثُ تَظْهَرُ أَعْمَالُهُ وَسِمَتُهُ عَلَى الْمُتَدَيِّنِ، كَمَا يَظْهَرُ أَثَرُ الصَّبْغِ فِي الثَّوْبِ. وَقَالَ بَعْضُ شُعَرَاءِ مُلُوكِ هَمْدَانَ:
Bunda iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { صِبْغَةَ اللَّهِ } “Allah'ın boyası” buyruğunda; el-Ahfeş ve başkaları: “Allah'ın dini demektir ve { مِلَّةَ } lafzından bedeldir” demişlerdir. el-Kisâî ise: “Bu kelime 'tabi olun' (ittebi'û) takdiriyle yahut teşvik (iğrâ) kabilinden 'ayrılmayın' (ilzemû) takdiriyle mensuptur” demiştir. Ref ile [sıbğatullâhi] okunmuş olsaydı da caiz olurdu; yani “Bu Allah'ın boyasıdır” [demek olurdu]. Şeybân, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etti: “Yahudiler çocuklarını Yahudi olarak boyar (o inanca sokar), Hristiyanlar da çocuklarını Hristiyan olarak boyar; oysa Allah'ın boyası İslâm'dır.” ez-Zeccâc dedi ki: “{ صِبْغَةَ } kelimesinin { مِلَّةَ } lafzından bedel olması da sana bunu gösterir.” Mücâhid: “Yani Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrattır” demiştir. Ebû İshâk ez-Zeccâc şöyle demiştir: Mücâhid'in bu sözü de İslâm'a döner; çünkü fıtrat yaratılışın başlangıcıdır ve yaratıldıkları başlangıç hâli de İslâm'dır. Mücâhid, el-Hasan, Ebu'l-Âliye ve Katâde'den: “Sıbğa, dindir” dedikleri rivayet edilmiştir. Bunun aslı şudur: Hristiyanlar çocuklarını suya daldırıp boyarlardı; işte buna vaftiz (el-ma'mûdiyye) derler ve: “Bu onlar için bir temizliktir” derlerdi. İbn Abbâs şöyle demiştir: Hristiyanların bir çocuğu doğup yedi günlük olduğunda, onu kendilerine ait 'vaftiz suyu' denilen suya daldırırlardı; sünnet temizlik olduğu için, sünnet yerine onunla temizlensin diye çocuğu bu su ile boyarlardı. Bunu yaptıklarında: “İşte şimdi gerçek bir Hristiyan oldu” derlerdi. Yüce Allah: { صِبْغَةَ اللَّهِ } yani: “Allah'ın boyası en güzel boyadır ve o da İslâm'dır” buyurarak onların bu tutumunu reddetmiştir. Dinin amelleri ve alâmeti dindar kimse üzerinde tıpkı boyanın elbisedeki izi gibi tezahür ettiğinden, istiare ve mecaz yoluyla dine 'boya' (sıbğa) denilmiştir. Hemdân krallarının şairlerinden biri şöyle demiştir:
وَكُلُّ أُنَاسٍ لَهُمْ صِبْغَةٌ ... وَصِبْغَةُ هَمْدَانَ خَيْرُ الصِّبَغِ
“Her kavmin bir boyası vardır... Hemdân'ın boyası ise boyaların en hayırlısıdır.”
صَبَغْنَا عَلَى ذَاكَ أَبْنَاءَنَا ... فَأَكْرِمْ بِصِبْغَتِنَا فِي الصِّبَغِ
“O [boya] üzere çocuklarımızı boyadık... Boyalar içinde bizim boyamız ne yücedir!”
وَقِيلَ: إِنَّ الصِّبْغَةَ الِاغْتِسَالُ لِمَنْ أَرَادَ الدُّخُولَ فِي الْإِسْلَامِ، بَدَلًا مِنْ مَعْمُودِيَّةِ النَّصَارَى، ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. قُلْتُ: وَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ يَكُونُ غُسْلُ الْكَافِرِ وَاجِبًا تَعَبُّدًا، وَهِيَ الْمَسْأَلَةُ:
el-Mâverdî'nin zikrettiğine göre, Hristiyanların vaftizi yerine, İslâm'a girmek isteyen kimsenin gusletmesine de 'sıbğa' denildiği söylenmiştir. Derim ki: Bu tevile göre kâfirin gusletmesi ibadet kastıyla vacip olur; bu da şu meseledir:
الثَّانِيَةُ لِأَنَّ مَعْنَى" صِبْغَةَ اللَّهِ" غَسْلُ اللَّهِ، أَيِ اغْتَسِلُوا عِنْدَ إِسْلَامِكُمُ الْغُسْلُ الَّذِي أَوْجَبَهُ اللَّهُ عَلَيْكُمْ وَبِهَذَا الْمَعْنَى جَاءَتِ السُّنَّةُ الثَّابِتَةُ فِي قَيْسِ بْنِ عَاصِمٍ وَثُمَامَةَ بْنِ أَثَالٍ حِينَ أَسْلَمَا. رَوَى أَبُو حَاتِمٍ الْبُسْتِيُّ فِي صَحِيحِ مُسْنَدِهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁: أَنَّ ثُمَامَةَ الْحَنَفِيَّ أُسِرَ فَمَرَّ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ يَوْمًا فَأَسْلَمَ، فَبَعَثَ بِهِ إِلَى حَائِطِ أَبِي طَلْحَةَ فَأَمَرَهُ أَنْ يَغْتَسِلَ فَاغْتَسَلَ وَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (حَسُنَ إِسْلَامُ صَاحِبِكُمْ). وَخَرَّجَ أَيْضًا عَنْ قَيْسِ بْنِ عَاصِمٍ أَنَّهُ أَسْلَمَ، فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يَغْتَسِلَ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ. ذَكَرَهُ النَّسَائِيُّ وَصَحَّحَهُ أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْحَقِّ. وَقِيلَ: إِنَّ الْقُرْبَةَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى يُقَالُ لَهَا صِبْغَةٌ، حَكَاهُ ابْنُ فَارِسٍ فِي الْمُجْمَلِ. وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ:" صِبْغَةَ اللَّهِ" دِينُهُ. وَقِيلَ: إِنَّ الصِّبْغَةَ الْخِتَانُ، اخْتُتِنَ إِبْرَاهِيمُ فَجَرَتِ الصِّبْغَةُ عَلَى الْخِتَانِ لِصَبْغِهِمُ الْغِلْمَانَ فِي الْمَاءِ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ. وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ
İkinci Mesele: Çünkü { صِبْغَةَ اللَّهِ } ifadesinin manası 'Allah'ın yıkaması/guslü' demektir; yani İslâm'a girdiğinizde Allah'ın üzerinize farz kıldığı gusül ile yıkanın. Bu manada, Kays b. Âsım ile Sümâme b. Üsâl müslüman olduklarında uygulanan sabit sünnet vârit olmuştur. Ebû Hâtim el-Büstî, Sahih-i Müsned'inde Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etmiştir: Sümâme el-Hanefî esir edilmişti; bir gün Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanına uğradı, o da müslüman oldu. Bunun üzerine Peygamber onu Ebû Talha'nın bahçesine gönderdi ve yıkanmasını emretti. O da yıkandı ve iki rekât namaz kıldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (Arkadaşınızın İslâm'ı güzel oldu) buyurdu. Yine Kays b. Âsım'dan onun müslüman olduğu, bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ona su ve sidr ağacı yaprağı ile yıkanmasını emrettiği tahric edilmiştir; bunu en-Nesâî zikretmiş ve Ebû Muhammed Abdülhak da sahih olduğunu belirtmiştir. İbn Fâris'in el-Mücmel'de naklettiğine göre, Yüce Allah'a yakınlaşmaya da 'sıbğa' denildiği söylenmiştir. el-Cevherî ise: “{ صِبْغَةَ اللَّهِ } O'nun dinidir” demiştir. el-Ferrâ'nın belirttiğine göre, sıbğanın sünnet olmak olduğu da söylenmiştir; İbrâhim sünnet olmuş, Hristiyanların çocukları suda boyamalarına karşılık sünnet olmaya da sıbğa adı verilmiştir. { وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ } “Biz yalnızca O'na kulluk edenleriz” buyruğu,
" ابتداء وخبر.
mübteda ve haberdir.
[سورة البقرة (٢): آية ١٣٩]
[Bakara Suresi (2): Ayet 139]
قُلْ أَتُحَاجُّونَنا فِي اللَّهِ وَهُوَ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ وَلَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ (١٣٩)
{ قُلْ أَتُحَاجُّونَنا فِي اللَّهِ وَهُوَ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ وَلَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ (١٣٩) } “De ki: 'O, bizim de Rabbimiz, sizin de Rabbiniz iken bizimle Allah hakkında mı tartışıyorsunuz? Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz de sizedir. Biz O'na gönülden bağlananlarız.'”
قَالَ الْحَسَنُ: كَانَتْ الْمُحَاجَّةُ أَنْ قَالُوا: نَحْنُ أَوْلَى بِاللَّهِ مِنْكُمْ، لِأَنَّا أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ. وَقِيلَ: لِتَقَدُّمِ آبَائِنَا وَكُتُبِنَا، وَلِأَنَّا لَمْ نَعْبُدِ الْأَوْثَانَ. فَمَعْنَى الْآيَةِ: قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ، أَيْ قُلْ لِهَؤُلَاءِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى الَّذِينَ زَعَمُوا أَنَّهُمْ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ وَادَّعَوْا أَنَّهُمْ أَوْلَى بِاللَّهِ مِنْكُمْ لِقِدَمِ آبَائِهِمْ وَكُتُبِهِمْ:" أَتُحَاجُّونَنا" أَيْ أَتُجَاذِبُونَنَا الْحُجَّةَ عَلَى دَعْوَاكُمْ وَالرَّبُّ وَاحِدٌ، وَكُلٌّ مُجَازًى بِعَمَلِهِ، فَأَيُّ تَأْثِيرٍ لِقِدَمِ الدِّينِ. وَمَعْنَى" فِي اللَّهِ" أَيْ فِي دِينِهِ وَالْقُرْبِ مِنْهُ وَالْحَظْوَةِ لَهُ. وَقِرَاءَةُ الْجَمَاعَةِ:" أَتُحَاجُّونَنا". وَجَازَ اجْتِمَاعُ حَرْفَيْنِ مِثْلَيْنِ مِنْ جِنْسٍ وَاحِدٍ مُتَحَرِّكَيْنِ، لِأَنَّ الثاني كالمنفصل. وقرا ابن محصين" أَتُحَاجُّونَّا" بِالْإِدْغَامِ لِاجْتِمَاعِ الْمِثْلَيْنِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا
Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Tartışma (muhâcce), onların: "Biz Allah'a sizden daha layığız; çünkü biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz" demeleridir. Şöyle de denilmiştir: "[Bu iddiaları] atalarımızın ve kitaplarımızın [sizinkilerden] önce gelmesi ve bizim putlara tapmamış olmamız sebebiyledir." Ayetin anlamı şöyledir: Onlara de ki ey Muhammed! Yani Allah'ın oğulları ve sevgilileri olduklarını iddia eden, atalarının ve kitaplarının önceliği sebebiyle Allah'a sizden daha layık olduklarını ileri süren bu Yahudi ve Hristiyanlara [şöyle de]: { أَتُحَاجُّونَنا } “Bizimle tartışıyor musunuz?” Yani Rab bir olduğu ve herkes kendi amelinin karşılığını göreceği halde, iddianız hususunda bizimle delil yarışına mı giriyorsunuz? Dinin eski oluşunun ne etkisi olabilir ki! { فِي اللَّهِ } “Allah hakkında” ifadesinin anlamı; O'nun dini, O'na yakınlık ve O'nun katındaki itibar/mevki hakkındadır. Çoğunluğun (cumhurun) kıraati { أَتُحَاجُّونَنا } şeklindedir. Aynı cinsten iki benzer (misl) harfin harekeli olarak yan yana gelmesi caizdir; çünkü ikincisi müstakil bir kelime gibidir. İbn Muhaysın ise iki benzer harfin bir araya gelmesi sebebiyle idgam yaparak { أَتُحَاجُّونَّا } şeklinde okumuştur. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Bu...
جَائِزٌ إِلَّا أَنَّهُ مُخَالِفٌ لِلسَّوَادِ. وَيَجُوزُ" أَتُحَاجُّونَ" بِحَذْفِ النُّونِ الثَّانِيَةِ، كَمَا قَرَأَ نَافِعٌ" فَبِمَ تُبَشِّرُونِ " قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ" أَيْ مُخْلِصُونَ الْعِبَادَةَ، وَفِيهِ مَعْنَى التَّوْبِيخِ، أَيْ وَلَمْ تُخْلِصُوا أَنْتُمْ فَكَيْفَ تَدَّعُونَ مَا نَحْنُ أَوْلَى بِهِ مِنْكُمْ!. وَالْإِخْلَاصُ حَقِيقَتُهُ تَصْفِيَةُ الْفِعْلِ عَنْ مُلَاحَظَةِ الْمَخْلُوقِينَ، قَالَ ﷺ: (إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ أَنَا خَيْرُ شَرِيكٍ فَمَنْ أَشْرَكَ مَعِي شَرِيكًا فَهُوَ لِشَرِيكِي يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَخْلِصُوا أَعْمَالَكُمْ لِلَّهِ تَعَالَى فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَقْبَلُ إِلَّا مَا خَلَصَ لَهُ وَلَا تَقُولُوا هَذَا لِلَّهِ وَلِلرَّحِمِ فَإِنَّهَا لِلرَّحِمِ وَلَيْسَ لله منها شي وَلَا تَقُولُوا هَذَا لِلَّهِ وَلِوُجُوهِكُمْ فَإِنَّهَا لِوُجُوهِكُمْ وليس لله تعالى منها شي (. رَوَاهُ الضَّحَّاكُ بْنُ قَيْسٍ الْفِهْرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ... فَذَكَرَهُ، خَرَّجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ. وَقَالَ رُوَيْمٌ: الْإِخْلَاصُ مِنَ الْعَمَلِ هُوَ أَلَّا يُرِيدَ صَاحِبُهُ عَلَيْهِ عِوَضًا فِي الدَّارَيْنِ وَلَا حَظًّا مِنَ الْمَلَكَيْنِ. وَقَالَ الْجُنَيْدُ: الْإِخْلَاصُ سِرٌّ بَيْنَ الْعَبْدِ وَبَيْنَ اللَّهِ، لَا يَعْلَمُهُ مَلَكٌ فَيَكْتُبُهُ، وَلَا شَيْطَانٌ فَيُفْسِدُهُ، وَلَا هَوًى فَيُمِيلُهُ. وَذَكَرَ أَبُو الْقَاسِمِ الْقُشَيْرِيُّ وَغَيْرُهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (سَأَلْتُ جِبْرِيلَ عَنِ الْإِخْلَاصِ مَا هُوَ فَقَالَ سَأَلْتُ رَبَّ الْعِزَّةِ عَنِ الْإِخْلَاصِ مَا هُوَ قَالَ سِرٌّ مِنْ سِرِّي اسْتَوْدَعْتُهُ قَلْبَ من أحببته من عبادي).
caizdir; ancak mushaf hattına (sevâd) aykırıdır. Nâfi'in { فَبِمَ تُبَشِّرُونِ } şeklinde okuduğu gibi ikinci nûn harfini hazfederek { أَتُحَاجُّونَ } okunması da caizdir. Yüce Allah'ın: { وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ } “Biz O'na gönülden bağlananlarız” buyruğu; yani ibadeti yalnızca O'na halis kılanlarız demektir; bunda bir kınama anlamı vardır, yani: “Siz ihlâslı davranmadınız; o halde bizim sizden daha layık olduğumuz bir şeyi nasıl iddia ediyorsunuz!” İhlâsın hakikati, ameli yaratılmışların mülahazasından arındırmaktır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Yüce Allah buyurur ki: Ben ortakların en hayırlısıyım; kim Bana bir şeyi ortak koşarsa o ortak kıldığı şey içindir. Ey insanlar! Amellerinizi Yüce Allah'a halis kılınız; çünkü Yüce Allah ancak Kendisi için halis kılınan ameli kabul eder. 'Bu Allah için ve akrabalık bağı içindir' demeyiniz; zira o akrabalık bağı içindir ve ondan Allah için hiçbir pay yoktur. 'Bu Allah için ve sizin hatırınız içindir' de demeyiniz; zira o sizin hatırınız içindir ve ondan Yüce Allah için hiçbir pay yoktur.) Bunu Dahhâk b. Kays el-Fihrî rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu... diyerek hadisi zikretti; bunu ed-Dârekutnî tahric etmiştir. Rüveym şöyle demiştir: “Amelde ihlâs, amel sahibinin onun karşılığında iki dünyada bir karşılık ve iki melekten bir pay istememesidir.” el-Cüneyd ise şöyle demiştir: “İhlâs, kul ile Allah arasında bir sırdır; onu ne bir melek bilir ki yazsın, ne bir şeytan bilir ki ifsat etsin, ne de bir heva bilir ki meylettirsin.” Ebû'l-Kâsım el-Kuşeyrî ve başkaları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu nakletmiştir: (Cibrîl'e ihlâsın ne olduğunu sordum; o da: İzzet Sahibi Rabbime ihlâsın ne olduğunu sordum, buyurdu ki: O, sırlarımdan bir sırdır; onu kullarımdan sevdiğim kimsenin kalbine emanet ederim, dedi.)
[سورة البقرة (٢): آية ١٤٠]
[Bakara Suresi (2): Ayet 140]
أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطَ كانُوا هُوداً أَوْ نَصارى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٠)
{ أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطَ كانُوا هُوداً أَوْ نَصارى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٠) } “Yoksa siz; İbrâhim'in, İsmâil'in, İshâk'ın, Ya'kûb'un ve torunlarının Yahudi veya Hristiyan olduklarını mı söylüyorsunuz? De ki: 'Siz mi daha iyi bilirsiniz, yoksa Allah mı?' Yanında Allah'tan gelen bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir? Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَمْ تَقُولُونَ" بِمَعْنَى قَالُوا. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ حَفْصٍ" تَقُولُونَ" بِالتَّاءِ وَهِيَ قِرَاءَةٌ حَسَنَةٌ، لِأَنَّ الْكَلَامَ مُتَّسِقٌ، كَأَنَّ الْمَعْنَى: أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللَّهِ أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ الْأَنْبِيَاءَ كَانُوا عَلَى دِينِكُمْ، فَهِيَ أَمِ الْمُتَّصِلَةُ، وَهِيَ عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قرأ بالياء منقطعة، فيكون
Yüce Allah'ın: { أَمْ تَقُولُونَ } “Yoksa ... söylüyor musunuz?” buyruğu, "dediler" [yani bilakis onlar dediler] manasındadır. Hamza, el-Kisâî ve Hafs rivayetinde Âsım, { تَقُولُونَ } [kelimesini] 'tâ' ile okumuşlardır. Bu güzel bir kıraattir; çünkü söz [birbiriyle] uyumludur. Sanki mana: “Bizimle Allah hakkında mı tartışıyorsunuz, yoksa peygamberlerin sizin dininiz üzere olduğunu mu söylüyorsunuz?” [şeklindedir]. Dolayısıyla bu, muttasıl olan 'em'dir. 'Yâ' ile okuyan kimsenin kıraatine göre ise munkatıadır; bu takdirde
كَلَامَيْنِ وَتَكُونُ" أَمْ" بِمَعْنَى بَلْ." هُوداً" خَبَرُ كَانَ، وَخَبَرُ" إِنَّ" فِي الْجُمْلَةِ. وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ رَفْعُ" هُوداً" عَلَى خَبَرِ" إِنَّ" وَتَكُونُ كَانَ مُلْغَاةً، ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ" تَقْرِيرٌ وَتَوْبِيخٌ فِي ادِّعَائِهِمْ بِأَنَّهُمْ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى. فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُ أَعْلَمَ بِهِمْ مِنْكُمْ، أَيْ لَمْ يَكُونُوا هُودًا وَلَا نَصَارَى. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَمَنْ أَظْلَمُ" لَفْظُهُ الِاسْتِفْهَامُ، وَالْمَعْنَى: لَا أحد أظلم." مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً" يُرِيدُ عِلْمَهُمْ بِأَنَّ الْأَنْبِيَاءَ كَانُوا عَلَى الْإِسْلَامِ. وَقِيلَ: مَا كَتَمُوهُ مِنْ صِفَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، قَالَهُ قَتَادَةُ، وَالْأَوَّلُ أَشْبَهُ بِسِيَاقِ الْآيَةِ." وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ" وَعِيدٌ وَإِعْلَامٌ بِأَنَّهُ لَمْ يَتْرُكْ أَمْرَهُمْ سُدًى وَأَنَّهُ يُجَازِيهِمْ عَلَى أَعْمَالِهِمْ. وَالْغَافِلُ: الَّذِي لَا يَفْطِنُ لِلْأُمُورِ إِهْمَالًا مِنْهُ، مَأْخُوذٌ مِنَ الْأَرْضِ الْغُفْلِ وَهِيَ الَّتِي لَا عِلْمَ بِهَا وَلَا أَثَرَ عُمَارَةٍ. وَنَاقَةٌ غُفْلٌ: لَا سِمَةَ بِهَا. وَرَجُلٌ غُفْلٌ: لَمْ يُجَرِّبِ الْأُمُورَ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: أَرْضٌ غُفْلٌ لَمْ تُمْطَرْ. غَفَلْتُ عَنِ الشَّيْءِ غَفْلَةً وَغُفُولًا، وَأَغْفَلْتُ الشَّيْءَ: تَرَكْتُهُ عَلَى ذِكْرٍ منك.
iki ayrı kelam olur ve { أَمْ } kelimesi 'bel' (bilakis) manasında olur. { هُوداً } kelimesi kâne'nin haberidir; { إِنَّ } lafzının haberi ise cümlenin tamamıdır. Kur'an dışındaki bir kelamda, kâne lafzı amelden düşürülerek (mülğâ kılınarak) { إِنَّ } lafzının haberi olmak üzere { هُوداً } kelimesinin ref ile [hûdün] okunması da caizdir; bunu en-Nehhâs zikretmiştir. Yüce Allah'ın: { قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ } “De ki: 'Siz mi daha iyi bilirsiniz, yoksa Allah mı?'” buyruğu, onların peygamberlerin Yahudi veya Hristiyan oldukları yönündeki iddialarına karşı bir ikrar ettirme ve kınamadır. Allah onlara, Kendisinin o peygamberleri onlardan daha iyi bildiğini, yani onların ne Yahudi ne de Hristiyan olmadıklarını bildirerek cevap vermiştir. Yüce Allah'ın: { وَمَنْ أَظْلَمُ } “Daha zalim kim olabilir?” buyruğu lafız bakımından istifham (soru) olup manası: “Hiç kimse daha zalim değildir” demektir. { مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً } “şahitliği gizleyenden” ifadesi, onların peygamberlerin İslâm üzere olduklarına dair bilgilerini kastetmektedir. Katâde'nin belirttiğine göre, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfından gizledikleri şey olduğu da söylenmiştir; ancak birincisi ayetin bağlamına daha uygundur. { وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir” buyruğu bir tehdittir ve O'nun onların işlerini başıboş bırakmadığını, amellerinin karşılığını kendilerine vereceğini bildirmektir. el-Gâfil (الْغَافِلُ): İhmalkârlığından ötürü işlerin farkına varmayan kimsedir; üzerinde hiçbir işaret ve bayındırlık eseri bulunmayan arazi anlamına gelen 'el-ardu'l-ğufl' (الْأَرْضِ الْغُفْلِ) tabirinden türemiştir. Üzerinde damga bulunmayan deveye 'nâkatün ğufl' (نَاقَةٌ غُفْلٌ); işlerde tecrübesi olmayan adama da 'racülün ğufl' (رَجُلٌ غُفْلٌ) denir. el-Kisâî ise: 'Ardun ğufl', üzerine yağmur yağmamış arazidir, demiştir. 'Ğafeltü ani'ş-şey'i ğafleten ve ğufûlen' (bir şeyi unutup gaflet ettim); 'ağfeltü'ş-şey'e' ise o şeyi hatırında olduğu halde terk ettin demektir.
[سورة البقرة (٢): آية ١٤١]
[Bakara Suresi (2): Ayet 141]
تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٤١)
{ تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٤١) } “Onlar bir ümmetti, gelip geçti. Onların kazandığı kendilerine, sizin kazandığınız da sizedir. Siz onların yaptıklarından sorumlu tutulmazsınız.”
كَرَّرَهَا لِأَنَّهَا تَضَمَّنَتْ مَعْنَى التَّهْدِيدِ وَالتَّخْوِيفِ، أَيْ إِذَا كَانَ أُولَئِكَ الْأَنْبِيَاءُ عَلَى إِمَامَتِهِمْ وَفَضْلِهِمْ يُجَازَوْنَ بِكَسْبِهِمْ فَأَنْتُمْ أَحْرَى، فوجب التأكيد، فلذلك كررها.
Tehdit ve korkutma manası içerdiği için bu ayeti tekrar etmiştir; yani o peygamberler önderliklerine ve üstünlüklerine rağmen kendi kazandıklarıyla karşılık göreceklerse, siz buna daha layıksınız demektir. Bu sebeple pekiştirme gerekli olmuş ve bu yüzden ayet tekrarlanmıştır.
[سورة البقرة (٢): آية ١٤٢]
[Bakara Suresi (2): Ayet 142]
سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلاَّهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٤٢)
{ سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلاَّهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٤٢) } “İnsanlardan birtakım beyinsizler: 'Üzerinde bulundukları kıblelerinden onları çeviren nedir?' diyecekler. De ki: 'Doğu da Batı da Allah'ındır. O, dilediğini dosdoğru yola iletir.'”
فِيهِ إِحْدَى عَشْرَةَ مَسْأَلَةً الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ" أَعْلَمَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُمْ سَيَقُولُونَ فِي تَحْوِيلِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ الشَّامِ إلى الكعبة، ما وَلَّاهُمْ. و" سَيَقُولُ" بِمَعْنَى قَالَ، جَعَلَ الْمُسْتَقْبَلَ
Bunda on bir mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ } “İnsanlardan birtakım beyinsizler diyecekler” buyruğunda; Yüce Allah, müminlerin Şam'dan (Kudüs'ten) Kâbe'ye döndürülmesi hakkında onların { مَا وَلَّاهُمْ } “Onları çeviren nedir?” diyeceklerini bildirmiştir. { سَيَقُولُ } lafzı “dedi” manasındadır; bunun devamlılığına ve onların bu sözü söylemeyi sürdüreceklerine delalet etmek üzere gelecek zaman fiili,
مَوْضِعَ الْمَاضِي، دَلَالَةً عَلَى اسْتِدَامَةِ ذَلِكَ وَأَنَّهُمْ يَسْتَمِرُّونَ عَلَى ذَلِكَ الْقَوْلِ. وَخَصَّ بِقَوْلِهِ:" مِنَ النَّاسِ" لِأَنَّ السَّفَهَ يَكُونُ فِي جَمَادَاتٍ وَحَيَوَانَاتٍ. وَالْمُرَادُ مِنَ" السُّفَهاءُ" جَمِيعُ مَنْ قَالَ:" مَا وَلَّاهُمْ". وَالسُّفَهَاءُ جَمْعٌ، وَاحِدُهُ سَفِيهٌ، وَهُوَ الْخَفِيفُ الْعَقْلُ، مِنْ قَوْلِهِمْ: ثَوْبٌ سَفِيهٌ إِذَا كَانَ خفيف النسج، وقد تقدم. والنساء سقائه. وَقَالَ الْمُؤَرِّجُ: السَّفِيهُ الْبَهَّاتُ الْكَذَّابُ الْمُتَعَمِّدُ خِلَافَ مَا يَعْلَمُ. قُطْرُبٌ: الظَّلُومُ الْجَهُولُ، وَالْمُرَادُ بِالسُّفَهَاءِ هُنَا الْيَهُودُ الَّذِينَ بِالْمَدِينَةِ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. السُّدِّيُّ: الْمُنَافِقُونَ. الزَّجَّاجُ: كُفَّارُ قُرَيْشٍ لَمَّا أَنْكَرُوا تَحْوِيلَ الْقِبْلَةِ قَالُوا: قَدِ اشْتَاقَ مُحَمَّدٌ إِلَى مَوْلِدِهِ وَعَنْ قَرِيبٍ يَرْجِعُ إِلَى دِينِكُمْ، وَقَالَتِ الْيَهُودُ: قَدِ الْتَبَسَ عَلَيْهِ أَمْرُهُ وَتَحَيَّرَ. وَقَالَ الْمُنَافِقُونَ: ما ولاهم عن قبلتهم! واستهزءوا بالمسلمين. و" وَلَّاهُمْ" يَعْنِي عَدَلَهُمْ وَصَرَفَهُمْ. الثَّانِيَةُ- رَوَى الْأَئِمَّةُ وَاللَّفْظُ لِمَالِكٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: بَيْنَمَا النَّاسُ بِقُبَاءٍ فِي صَلَاةِ الصُّبْحِ إِذْ جَاءَهُمْ آتٍ فَقَالَ: رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَدْ أُنْزِلَ عَلَيْهِ اللَّيْلَةَ قُرْآنٌ، وَقَدْ أُمِرَ أَنْ يَسْتَقْبِلَ الْكَعْبَةَ فَاسْتَقْبِلُوهَا، وَكَانَتْ وُجُوهُهُمْ إِلَى الشَّامِ فَاسْتَدَارُوا إِلَى الْكَعْبَةِ. وَخَرَّجَ الْبُخَارِيُّ عَنِ الْبَرَاءِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَلَّى إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ سِتَّةَ عَشَرَ شَهْرًا أَوْ سَبْعَةَ عَشَرَ شَهْرًا، وَكَانَ يُعْجِبُهُ أَنْ تَكُونَ قِبْلَتُهُ قِبَلَ الْبَيْتِ، وَإِنَّهُ صَلَّى أَوَّلُ صَلَاةٍ صَلَّاهَا الْعَصْرَ وَصَلَّى مَعَهُ قَوْمٌ، فَخَرَجَ رَجُلٌ مِمَّنْ كَانَ صَلَّى مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فَمَرَّ عَلَى أَهْلِ الْمَسْجِدِ وَهُمْ رَاكِعُونَ فَقَالَ: أَشْهَدُ بِاللَّهِ، لَقَدْ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ قِبَلَ مَكَّةَ، فَدَارُوا كَمَا هُمْ قِبَلَ الْبَيْتِ. وَكَانَ الَّذِي مَاتَ عَلَى الْقِبْلَةِ قَبْلَ أَنْ تُحَوَّلَ قِبَلَ الْبَيْتِ رِجَالٌ قُتِلُوا لَمْ نَدْرِ مَا نَقُولُ فِيهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ"، فَفِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ صَلَاةُ الْعَصْرِ، وَفِي رِوَايَةِ مَالِكٍ صَلَاةُ الصُّبْحِ. وَقِيلَ: نَزَلَ ذَلِكَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فِي مَسْجِدِ بَنِي سَلِمَةَ وَهُوَ فِي صَلَاةِ الظُّهْرِ بَعْدَ رَكْعَتَيْنِ مِنْهَا فَتَحَوَّلَ في الصلاة، فسمي ذلك
...[bunun devamlılığına] ve onların bu sözü söylemeyi sürdüreceklerine delalet etmesi için geçmiş zamanın yerine gelecek zamanı koymuştur. { مِنَ النَّاسِ } “İnsanlardan” buyruğuyla tahsis etmiştir; çünkü sefeh (akılsızlık/hafiflik) cansız varlıklarda ve hayvanlarda da bulunur. { السُّفَهاءُ } “Beyinsizler”den kasıt, { مَا وَلَّاهُمْ } “Onları çeviren nedir?” diyenlerin tamamıdır. Süfehâ (السفهاء) çoğul olup tekili sefîh (سفيه)tir; o da aklı kıt kimsedir. Bu, dokuması gevşek/ince kumaş için söyledikleri ثَوْبٌ سَفِيهٌ (gevşek dokunmuş elbise) sözünden gelir ve [bu açıklama] daha önce geçmişti. [Nitekim] kadınlar da sefîhedir (akılları kıttır). El-Müerric şöyle demiştir: Sefîh; iftiracı, yalancı ve bildiğinin aksini kasten söyleyen kimsedir. Kutrub: Çok zalim ve çok cahil [kimsedir], demiştir. Burada süfehâdan kasıt, Medine'deki Yahudilerdir; bunu Mücâhid söylemiştir. es-Süddî: Münafıklardır, demiştir. ez-Zeccâc: Kıblenin değiştirilmesini inkâr ettiklerinde Kureyş kâfirleridir; onlar: “Muhammed doğduğu yeri özledi, yakında sizin dininize döner” dediler. Yahudiler: “İşi birbirine karıştı ve şaşırıp kaldı” dediler. Münafıklar ise: “Üzerinde bulundukları kıblelerinden onları çeviren nedir?” dediler ve Müslümanlarla alay ettiler. { وَلَّاهُمْ } [lafzı], onları çevirdi ve vazgeçirdi demektir. İkincisi: İmamlar rivayet etmiştir -lafız Mâlik'e aittir-, İbn Ömer'den [şöyle dediği nakledilmiştir]: İnsanlar Kubâ'da sabah namazındayken yanlarına birisi geldi ve: «Bu gece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Kur'an indirildi ve Kâbe'ye yönelmesi emrolundu; siz de ona doğru yönelin!» dedi. Yüzleri Şam'a doğruydu, hemen Kâbe'ye doğru döndüler. el-Buhârî de Berâ'dan şöyle tahric etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem on altı veya on yedi ay boyunca Beytülmakdis'e doğru namaz kıldı. Kıblesinin Beytullah'a (Kâbe'ye) doğru olmasından hoşlanıyordu. [Kâbe'ye doğru] kıldığı ilk namaz ikindi namazı idi. Bir topluluk da onunla birlikte namaz kıldı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte namaz kılanlardan bir adam çıktı, bir mescid ehline rükûda oldukları sırada uğradı ve: «Allah'a şahitlik ederim ki ben Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Mekke'ye doğru namaz kıldım!» dedi. Onlar da oldukları gibi Beytullah'a doğru döndüler. [Kıble] Beytullah'a çevrilmeden önce [eski] kıble üzere vefat eden kimseler ve öldürülen adamlar vardı; onlar hakkında ne diyeceğimizi bilemedik. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } “Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir” [ayetini] indirdi. Bu rivayette ikindi namazı, Mâlik'in rivayetinde ise sabah namazı [geçmektedir]. Şöyle de denilmiştir: Bu [emir], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Benî Selime Mescidi'nde, öğle namazında iken onun iki rekâtından sonra indi ve namazın içinde iken yönünü değiştirdi; işte bu sebeple...
الْمَسْجِدُ مَسْجِدُ الْقِبْلَتَيْنِ. وَذَكَرَ أَبُو الْفَرَجِ أَنَّ عَبَّادَ بْنَ نَهِيكٍ كَانَ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فِي هَذِهِ الصَّلَاةِ. وَذَكَرَ أَبُو عُمَرَ فِي التَّمْهِيدِ عَنْ نُوَيْلَةَ بِنْتِ أَسْلَمَ وَكَانَتْ مِنَ الْمُبَايَعَاتِ، قَالَتْ: كُنَّا فِي صَلَاةِ الظُّهْرِ فَأَقْبَلَ عَبَّادُ بْنُ بِشْرِ بْنِ قَيْظِيٍّ فَقَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَدِ اسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ- أَوْ قَالَ: الْبَيْتَ الْحَرَامَ- فَتَحَوَّلَ الرِّجَالُ مَكَانَ النِّسَاءِ، وَتَحَوَّلَ النِّسَاءُ مَكَانَ الرِّجَالِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي غَيْرِ صَلَاةٍ، وَهُوَ الْأَكْثَرُ. وَكَانَ أَوَّلُ صَلَاةٍ إِلَى الْكَعْبَةِ الْعَصْرَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَرُوِيَ أَنَّ أَوَّلَ مَنْ صَلَّى إِلَى الْكَعْبَةِ حِينَ صُرِفَتِ الْقِبْلَةُ عَنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ أَبُو سَعِيدِ بْنِ الْمُعَلَّى، وَذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ مُجْتَازًا عَلَى الْمَسْجِدِ فَسَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَخْطُبُ النَّاسَ بِتَحْوِيلِ الْقِبْلَةِ عَلَى الْمِنْبَرِ وَهُوَ يَقْرَأُ هَذِهِ الْآيَةَ:" قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ" حَتَّى فَرَغَ مِنَ الْآيَةِ، فَقُلْتُ لِصَاحِبِي: تَعَالَ نَرْكَعْ رَكْعَتَيْنِ قَبْلَ أَنْ يَنْزِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَنَكُونْ أَوَّلَ مَنْ صَلَّى فَتَوَارَيْنَا نَعَمًا»
...o mescide Mescid-i Kıbleteyn (İki Kıbleli Mescid) adı verildi. Ebü'l-Ferec, Abbâd b. Nehîk'in bu namazda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber olduğunu zikretmiştir. Ebû Ömer de et-Temhîd'de, biat eden kadınlardan olan Nüveyle bint Eslem'den şöyle rivayet etmiştir: Biz öğle namazında idik; Abbâd b. Bişr b. Kayzî çıkageldi ve: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kıbleye -veya Beytü'l-Harâm'a dedi- yöneldi” dedi. Bunun üzerine erkekler kadınların yerine, kadınlar da erkeklerin yerine geçti. Ayetin namaz dışında indiği de söylenmiştir ki çoğunluğun görüşü budur. Kâbe'ye doğru kılınan ilk namaz ise ikindi namazı idi; doğrusunu en iyi Allah bilir. Kıble Beytü'l-Makdis'ten çevrildiğinde Kâbe'ye doğru ilk namaz kılan kimsenin Ebû Saîd b. el-Muallâ olduğu rivayet edilmiştir. Şöyle ki: O mescide uğramıştı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in minberde kıblenin değiştirilmesi hakkında insanlara hutbe irad ettiğini ve: { قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ } “Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu muhakkak görüyoruz” ayetini sonuna kadar okuduğunu işitti. Arkadaşıma dedim ki: “Gel, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [minberden] inmeden önce iki rekât namaz kılalım da [Kâbe'ye doğru] ilk namaz kılan biz olalım.” Bunun üzerine bir deve sürüsünün arkasına gizlendik...
فَصَلَّيْنَاهُمَا، ثُمَّ نَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَصَلَّى بِالنَّاسِ الظُّهْرَ يَوْمئِذٍ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: لَيْسَ لِأَبِي سَعِيدِ بْنِ الْمُعَلَّى غَيْرُ هَذَا الْحَدِيثِ، وَحَدِيثُ:" كُنْتُ أُصَلِّي" فِي فَضْلِ الْفَاتِحَةِ، خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. الثَّالِثَةُ- وَاخْتُلِفَ فِي وَقْتِ تَحْوِيلِ الْقِبْلَةِ بَعْدَ قُدُومِهِ الْمَدِينَةَ، فَقِيلَ: حُوِّلَتْ بَعْدَ سِتَّةَ عَشَرَ شَهْرًا أَوْ سَبْعَةَ عَشَرَ شَهْرًا، كَمَا فِي الْبُخَارِيِّ. وَخَرَّجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ الْبَرَاءِ أَيْضًا، قَالَ: صَلَّيْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بعد قُدُومِهِ الْمَدِينَةَ سِتَّةَ عَشَرَ شَهْرًا نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، ثُمَّ عَلِمَ اللَّهُ هَوَى نَبِيِّهِ فَنَزَلَتْ:" قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ" الْآيَةَ. فَفِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ سِتَّةَ عَشَرَ شَهْرًا مِنْ غَيْرِ شَكٍّ. وَرَوَى مَالِكٌ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّ تَحْوِيلَهَا كَانَ قَبْلَ غَزْوَةِ بَدْرٍ بِشَهْرَيْنِ. قَالَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ إِسْحَاقَ: وَذَلِكَ فِي رَجَبٍ مِنْ سَنَةِ
[Biz de o iki rekâtı] böylece kıldık; sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [minberden] indi ve o gün insanlara öğle namazını kıldırdı. Ebû Ömer şöyle demiştir: Ebû Saîd b. el-Muallâ'nın bu hadis ile Fâtiha'nın fazileti hakkındaki «Ben namaz kılıyordum...» hadisinden başka [rivayeti] yoktur; bunu Buhârî tahric etmiştir ve daha önce geçmişti. Üçüncü Mesele: [Resûlullah'ın] Medine'ye gelişinden sonra kıblenin çevrilme vakti konusunda ihtilaf edilmiştir. Buhârî'de yer aldığı üzere, on altı veya on yedi ay sonra çevrildiği söylenmiştir. Dârekutnî de bunu yine Berâ'dan şöyle tahric etmiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte, Medine'ye gelişinden sonra on altı ay Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kıldık. Sonra Allah, Peygamberinin arzusunu bildi ve { قَدْ نَرَىٰ تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ } “[Ey Muhammed!] Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu elbette görüyoruz” ayeti indi.” İşte bu rivayette şüphesiz olarak “on altı ay” [ifadesi] yer almaktadır. Mâlik'in Yahyâ b. Saîd'den, onun da Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet ettiğine göre kıblenin çevrilmesi Bedir Gazvesi'nden iki ay önce olmuştur. İbrâhim b. İshâk şöyle demiştir: Bu da [hicretin] ikinci senesinin Receb ayındadır...
اثْنَتَيْنِ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ الْبُسْتِيُّ: صَلَّى الْمُسْلِمُونَ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ سَبْعَةَ عَشَرَ شَهْرًا وَثَلَاثَةَ أَيَّامٍ سَوَاءً، وَذَلِكَ أَنَّ قُدُومَهُ الْمَدِينَةَ كَانَ يَوْمَ الِاثْنَيْنِ لِاثْنَتَيْ عَشْرَةَ لَيْلَةً خَلَتْ مِنْ شَهْرِ رَبِيعٍ الْأَوَّلِ، وَأَمَرَهُ اللَّهُ ﷿ باستقبال الكعبة الثُّلَاثَاءِ لِلنِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ. الرَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ أَيْضًا فِي كَيْفِيَّةِ اسْتِقْبَالِهِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ، فَقَالَ الْحَسَنُ: كَانَ ذَلِكَ مِنْهُ عَنْ رَأْيٍ وَاجْتِهَادٍ، وَقَالَهُ عِكْرِمَةُ وَأَبُو الْعَالِيَةِ. الثَّانِي- أَنَّهُ كَانَ مُخَيَّرًا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْكَعْبَةِ، فَاخْتَارَ الْقُدْسَ طَمَعًا فِي إِيمَانِ الْيَهُودِ وَاسْتِمَالَتِهِمْ، قَالَهُ الطَّبَرِيُّ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: امْتِحَانًا لِلْمُشْرِكِينَ لِأَنَّهُمْ أَلِفُوا الْكَعْبَةَ. الثَّالِثُ- وَهُوَ الَّذِي عَلَيْهِ الْجُمْهُورُ: ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ، وَجَبَ عَلَيْهِ اسْتِقْبَالُهُ بِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَوَحْيِهِ لَا مَحَالَةَ، ثُمَّ نَسَخَ اللَّهُ ذَلِكَ وَأَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يَسْتَقْبِلَ بِصَلَاتِهِ الْكَعْبَةَ، وَاسْتَدَلُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ" الْآيَةَ. الْخَامِسَةُ- وَاخْتَلَفُوا أَيْضًا حِينَ فُرِضَتْ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ أَوَّلًا بِمَكَّةَ، هَلْ كَانَتْ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ أَوْ إِلَى مَكَّةَ، عَلَى قَوْلَيْنِ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَبِالْمَدِينَةِ سَبْعَةَ عَشَرَ شَهْرًا، ثُمَّ صَرَفَهُ اللَّهُ تَعَالَى إِلَى الْكَعْبَةِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقَالَ آخَرُونَ: أَوَّلُ مَا افْتُرِضَتْ الصَّلَاةُ عَلَيْهِ إِلَى الْكَعْبَةِ، وَلَمْ يَزَلْ يُصَلِّي إِلَيْهَا طُولَ مُقَامِهِ بِمَكَّةَ عَلَى مَا كَانَتْ عَلَيْهِ صَلَاةُ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ، فَلَمَّا قَدِمَ الْمَدِينَةَ صَلَّى إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ سِتَّةَ عَشَرَ شَهْرًا أَوْ سَبْعَةَ عَشَرَ شَهْرًا، عَلَى الْخِلَافِ، ثُمَّ صَرَفَهُ اللَّهُ إِلَى الْكَعْبَةِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَهَذَا أَصَحُّ الْقَوْلَيْنِ عِنْدِي. قَالَ غَيْرُهُ: وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا قَدِمَ الْمَدِينَةَ أَرَادَ أَنْ يَسْتَأْلِفَ الْيَهُودَ فَتَوَجَّهَ [إِلَى] قِبْلَتِهِمْ لِيَكُونَ ذَلِكَ أَدْعَى لَهُمْ، فَلَمَّا تَبَيَّنَ عِنَادَهُمْ وَأَيِسَ مِنْهُمْ أَحَبَّ أَنْ يُحَوَّلَ إِلَى الْكَعْبَةَ فَكَانَ يَنْظُرُ إِلَى السَّمَاءِ، وَكَانَتْ مَحَبَّتُهُ إِلَى الْكَعْبَةِ لِأَنَّهَا قِبْلَةُ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: لِأَنَّهَا كَانَتْ أَدْعَى لِلْعَرَبِ إِلَى الْإِسْلَامِ، وَقِيلَ: مُخَالَفَةً لِلْيَهُودِ، عَنْ مُجَاهِدٍ. وَرُوِيَ عن أبي العالية
...iki [ay sonra]. Ebû Hâtim el-Büstî şöyle demiştir: Müslümanlar tam on yedi ay üç gün Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kıldılar. Çünkü [Peygamber'in] Medine'ye gelişi, Rebiülevvel ayından on iki gece geçtikten sonra bir pazartesi günü idi. Allah azze ve celle ona Şaban ayının ortasında salı günü Kâbe'ye yönelmesini emretti. Dördüncü Mesele: Âlimler ayrıca onun Beytü'l-Makdis'e yönelmesinin mahiyeti hakkında üç görüş üzere ihtilaf etmişlerdir. el-Hasan şöyle demiştir: Bu, onun kendi reyi ve ictihadı ile idi; İkrime ve Ebü'l-Âliye de böyle demiştir. İkincisi: O, Beytü'l-Makdis ile Kâbe arasında serbest bırakılmıştı; Yahudilerin iman etmesini ve kalplerini kazanmayı umarak Kudüs'ü tercih etti; bunu et-Taberî söylemiştir. ez-Zeccâc ise: “Müşrikleri imtihan etmek için [böyle yaptı], çünkü onlar Kâbe'ye alışmışlardı.” demiştir. Üçüncüsü -ki cumhurun, İbn Abbâs'ın ve diğerlerinin benimsediği görüş de budur-: Beytü'l-Makdis'e yönelmesi kesinlikle Allah Teâlâ'nın emri ve vahyi ile vacip olmuştu. Sonra Allah bunu neshetti ve namazında Kâbe'ye yönelmesini emretti. Onlar Allah Teâlâ'nın: { وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ } “Senin üzerinde bulunduğun önceki kıbleyi de ancak Peygamber'e uyanı, ökçeleri üzerinde geri dönenden ayırt edip bilelim diye kıble yaptık...” ayetini delil getirmişlerdir. Beşinci Mesele: [Âlimler] Mekke'de namaz ilk farz kılındığında, Beytü'l-Makdis'e doğru mu yoksa Mekke'ye [Kâbe'ye] doğru mu olduğu hususunda da iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Bir grup: “Beytü'l-Makdis'e doğru idi, Medine'de de on yedi ay [böyle devam etti], sonra Allah Teâlâ onu Kâbe'ye çevirdi.” demiştir; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Diğerleri ise şöyle demiştir: Namaz ilk farz kılındığında Kâbe'ye doğru idi. Mekke'de kaldığı müddetçe İbrâhim ve İsmâil'in namazı üzere sürekli ona [Kâbe'ye] doğru namaz kıldı. Medine'ye geldiğinde ise -ihtilafa göre- on altı veya on yedi ay Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kıldı, sonra Allah onu Kâbe'ye çevirdi. Ebû Ömer: “Bana göre iki görüşten daha sahih olanı budur.” demiştir. Bir başkası da şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde Yahudilerin kalbini kazanmak istedi ve onları [İslam'a] çekmeye daha elverişli olsun diye onların kıblesine yöneldi. Onların inadı ortaya çıkıp kendilerinden ümit kesilince Kâbe'ye döndürülmeyi arzu etti de semaya bakmaya başladı. Kâbe'yi arzu etmesi, onun İbrâhim'in kıblesi olmasından dolayı idi. [Bu rivayet] İbn Abbâs'tan nakledilmiştir. Kâbe'nin Arapları İslam'a davet etmeye daha uygun olmasından ötürü olduğu da söylenmiştir. Mücâhid'den nakledildiğine göre Yahudilere muhalefet olsun diye [böyle istediği] de söylenmiştir. Ebü'l-Âliye...
الرِّيَاحِيِّ أَنَّهُ قَالَ: كَانَتْ مَسْجِدُ صَالِحٍ ﵇ وَقِبْلَتُهُ إِلَى الْكَعْبَةِ، قَالَ: وَكَانَ مُوسَى ﵇ يُصَلِّي إِلَى الصَّخْرَةِ نَحْوَ الْكَعْبَةِ، وَهِيَ قِبْلَةُ الْأَنْبِيَاءِ كُلِّهِمْ، صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ. السَّادِسَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى أَنَّ فِي أَحْكَامِ اللَّهِ تَعَالَى وَكِتَابِهِ نَاسِخًا وَمَنْسُوخًا، وَأَجْمَعَتْ عَلَيْهِ الْأُمَّةُ إِلَّا مَنْ شَذَّ، كَمَا تَقَدَّمَ. وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الْقِبْلَةَ أَوَّلُ مَا نُسِخَ مِنَ الْقُرْآنِ، وَأَنَّهَا نُسِخَتْ مَرَّتَيْنِ، عَلَى أَحَدِ الْقَوْلَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ فِي الْمَسْأَلَةِ قَبْلُ. السَّابِعَةُ- وَدَلَّتْ أَيْضًا عَلَى جَوَازِ نَسْخِ السُّنَّةِ بِالْقُرْآنِ، وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَلَّى نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، وَلَيْسَ فِي ذَلِكَ قُرْآنٌ، فَلَمْ يَكُنِ الْحُكْمُ إِلَّا مِنْ جِهَةِ السُّنَّةِ ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ بِالْقُرْآنِ، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ:" كُنْتَ عَلَيْها" بِمَعْنَى أَنْتَ عَلَيْهَا. الثَّامِنَةُ- وَفِيهَا دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ الْقَطْعِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ، وَذَلِكَ أَنَّ اسْتِقْبَالَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ كَانَ مَقْطُوعًا بِهِ مِنَ الشَّرِيعَةِ عِنْدَهُمْ، ثُمَّ إِنَّ أَهْلَ قُبَاءٍ لَمَّا أَتَاهُمُ الْآتِي وَأَخْبَرَهُمْ أَنَّ الْقِبْلَةَ قَدْ حُوِّلَتْ إِلَى الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ قَبِلُوا قَوْلَهُ وَاسْتَدَارُوا نَحْوَ الْكَعْبَةِ، فَتَرَكُوا الْمُتَوَاتِرَ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ وَهُوَ مَظْنُونٌ. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي جَوَازِهِ عَقْلًا وَوُقُوعِهِ، فَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ: وَالْمُخْتَارُ جَوَازُ ذَلِكَ عَقْلًا لَوْ تَعَبَّدَ الشَّرْعُ بِهِ، وَوُقُوعًا فِي زَمَنِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِدَلِيلِ قِصَّةِ قُبَاءٍ، وَبِدَلِيلِ أَنَّهُ كَانَ ﵇ يُنْفِذُ آحَادَ الْوُلَاةِ إِلَى الْأَطْرَافِ وَكَانُوا يُبَلِّغُونَ النَّاسِخَ وَالْمَنْسُوخَ جَمِيعًا. وَلَكِنَّ ذَلِكَ مَمْنُوعٌ بَعْدَ وَفَاتِهِ ﷺ، بِدَلِيلِ الْإِجْمَاعِ مِنَ الصَّحَابَةِ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ وَالْمُتَوَاتِرَ الْمَعْلُومَ لَا يُرْفَعُ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ، فَلَا ذَاهِبَ إِلَى تَجْوِيزِهِ مِنَ السَّلَفِ وَالْخَلَفِ. احْتَجَّ مَنْ مَنَعَ ذَلِكَ بِأَنَّهُ يُفْضِي إِلَى الْمُحَالِ وَهُوَ رَفْعُ الْمَقْطُوعِ بِالْمَظْنُونِ. وأما قصة أهل قباء
...er-Riyâhî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Salih aleyhisselâm'ın bir mescidi vardı ve onun kıblesi Kâbe'ye doğruydu. [Riyâhî] dedi ki: Mûsâ aleyhisselâm da [Beytü'l-Makdis'teki] Sahra'nın yanında Kâbe cihetine namaz kılardı. O [Kâbe], peygamberlerin hepsinin -Allah'ın salâtı hepsinin üzerine olsun- kıblesidir. Altıncı Mesele: Bu ayette, Yüce Allah'ın hükümlerinde ve kitabında nâsih (hükmü kaldıran) ve mensûh (hükmü kaldırılan) bulunduğuna açık bir delil vardır. Aykırı görüş belirtenler müstesna, daha önce geçtiği üzere ümmet bu hususta icmâ etmiştir. Âlimler, Kur'an'dan ilk neshedilen hükmün kıble olduğu ve bir önceki meselede zikredilen iki görüşten birine göre kıblenin iki defa neshedildiği hususunda icmâ etmişlerdir. Yedinci Mesele: [Bu ayet] ayrıca sünnetin Kur'an ile neshedilmesinin caiz olduğuna da delalet etmiştir. Şöyle ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kılmıştır ve buna dair Kur'an'da bir hüküm yoktur. Dolayısıyla bu hüküm ancak sünnet cihetinden sabit olmuş, sonra da bu [hüküm] Kur'an ile neshedilmiştir. Buna göre [ayetteki] “üzerinde bulunduğun” ifadesi, “üzerinde bulunduğun [kıble]” anlamındadır. Sekizinci Mesele: Bu ayette haber-i vâhid ile kesin hüküm vermenin (kat'ın) caiz olduğuna da delil vardır. Çünkü Beytü'l-Makdis'e yönelmek onlara göre şeriatte kesin olarak bilinen (maktû) bir hüküm idi. Sonra Kubâ ehline bir haberci gelip kıblenin Mescid-i Harâm'a çevrildiğini bildirdiğinde onun sözünü kabul edip Kâbe'ye doğru yöneldiler. Böylece zannî olan haber-i vâhid sebebiyle mütevâtir olanı terk ettiler. Âlimler bunun aklen caiz olup olmadığı ve fiilen vuku bulup bulmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Ebû Hâtim şöyle demiştir: Tercih edilen görüş; şeriat bunu ibadet olarak emretseydi bunun aklen caiz olacağı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında ise Kubâ kıssası deliliyle ve Peygamber aleyhisselâm'ın çeşitli bölgelere tek tek valiler gönderip onların da hem nâsihi hem mensûhu tebliğ etmeleri deliliyle fiilen vuku bulmuş olduğudur. Ancak onun sallallâhu aleyhi ve sellem vefatından sonra bu caiz değildir. Zira sahâbenin, Kur'an'ın ve kesin olarak bilinen mütevâtir bilginin haber-i vâhid ile kaldırılamayacağına dair icmâı vardır. Selef ve haleften buna cevaz veren hiç kimse yoktur. Bunu menedenler, bunun imkânsız olan bir sonuca, yani kesin olanın (maktû) zannî olanla kaldırılmasına yol açacağını delil getirmişlerdir. Kubâ ehli kıssasına gelince...
وَوُلَاةِ النَّبِيِّ ﷺ فَمَحْمُولٌ عَلَى قَرَائِنِ إِفَادَةِ الْعِلْمِ إِمَّا نَقْلًا وَتَحْقِيقًا، وَإِمَّا احْتِمَالًا وَتَقْدِيرًا. وَتَتْمِيمُ هَذَا سُؤَالًا وَجَوَابًا فِي أُصُولِ الْفِقْهِ. التَّاسِعَةُ- وَفِيهَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ مَنْ لَمْ يَبْلُغْهُ النَّاسِخُ إِنَّهُ مُتَعَبَّدٌ بِالْحُكْمِ الْأَوَّلِ، خِلَافًا لِمَنْ قَالَ: إِنَّ الْحُكْمَ الْأَوَّلَ يَرْتَفِعُ بِوُجُودِ النَّاسِخِ لَا بِالْعِلْمِ بِهِ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، لِأَنَّ أَهْلَ قُبَاءٍ لَمْ يَزَالُوا يُصَلُّونَ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ إِلَى أَنْ أَتَاهُمُ الْآتِي فَأَخْبَرَهُمْ بِالنَّاسِخِ فَمَالُوا نَحْوَ الْكَعْبَةِ. فَالنَّاسِخُ إِذَا حَصَلَ فِي الْوُجُودِ فَهُوَ رَافِعٌ لَا مَحَالَةَ لَكِنْ بِشَرْطِ الْعِلْمِ بِهِ، لِأَنَّ النَّاسِخَ خِطَابٌ، وَلَا يَكُونُ خِطَابًا فِي حَقِّ مَنْ لَمْ يَبْلُغْهُ. وَفَائِدَةُ هَذَا الْخِلَافِ فِي عِبَادَاتٍ فُعِلَتْ بَعْدَ النَّسْخِ وَقَبْلَ الْبَلَاغِ هَلْ تُعَادُ أم لا، وعليه تنبي مَسْأَلَةُ الْوَكِيلِ فِي تَصَرُّفِهِ بَعْدَ عَزْلِ مُوَكِّلِهِ أَوْ مَوْتِهِ وَقَبْلَ عِلْمِهِ بِذَلِكَ عَلَى قَوْلَيْنِ. وَكَذَلِكَ الْمُقَارِضُ، وَالْحَاكِمُ إِذَا مَاتَ مَنْ وَلَّاهُ أَوْ عُزِلَ. وَالصَّحِيحُ أَنَّ مَا فَعَلَهُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَؤُلَاءِ يَنْفُذُ فِعْلُهُ وَلَا يُرَدُّ حُكْمُهُ. قَالَ الْقَاضِي عِيَاضٌ: وَلَمْ يَخْتَلِفِ الْمَذْهَبُ فِي أَحْكَامِ مَنْ أُعْتِقَ وَلَمْ يَعْلَمْ بِعِتْقِهِ أَنَّهَا أَحْكَامُ حُرٍّ فِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّاسِ، وَأَمَّا بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى فَجَائِزَةٌ. وَلَمْ يَخْتَلِفُوا فِي الْمُعْتَقَةِ أَنَّهَا لَا تُعِيدُ مَا صَلَّتْ بَعْدَ عِتْقِهَا وَقَبْلَ عِلْمِهَا بِغَيْرِ سِتْرٍ، وإنما اختلفوا فيمن يطرأ عليه موجب بغير حُكْمَ عِبَادَتِهِ وَهُوَ فِيهَا، قِيَاسًا عَلَى مَسْأَلَةِ قُبَاءٍ، فَمَنْ صَلَّى عَلَى حَالٍ ثُمَّ تَغَيَّرَتْ بِهِ حَالُهُ تِلْكَ قَبْلَ أَنْ يُتِمَّ صَلَاتَهُ إِنَّهُ يُتِمُّهَا وَلَا يَقْطَعُهَا وَيَجْزِيهِ مَا مَضَى. وَكَذَلِكَ كَمَنْ صَلَّى عُرْيَانًا ثُمَّ وَجَدَ ثَوْبًا فِي الصَّلَاةِ، أَوْ ابْتَدَأَ صَلَاتَهُ صَحِيحًا فَمَرِضَ، أَوْ مَرِيضًا فَصَحَّ، أَوْ قَاعِدًا ثُمَّ قَدَرَ عَلَى الْقِيَامِ، أَوْ أَمَةً عُتِقَتْ وَهِيَ فِي الصَّلَاةِ إِنَّهَا تَأْخُذُ قِنَاعَهَا وَتَبْنِي. قُلْتُ: وَكَمَنَ دَخَلَ فِي الصَّلَاةِ بِالتَّيَمُّمِ فَطَرَأَ عَلَيْهِ الْمَاءُ إِنَّهُ لَا يَقْطَعُ، كَمَا يَقُولُهُ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ- رَحِمَهُمَا اللَّهُ- وَغَيْرُهُمَا. وَقِيلَ: يَقْطَعُ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى، وَسَيَأْتِي. الْعَاشِرَةُ- وَفِيهَا دَلِيلٌ عَلَى قَبُولِ خَبَرِ الْوَاحِدِ، وَهُوَ مُجْمَعٌ عَلَيْهِ مِنَ السَّلَفِ مَعْلُومٌ بِالتَّوَاتُرِ مِنْ عَادَةِ النَّبِيِّ ﷺ فِي توجيهه ولأنه وَرُسُلَهُ آحَادًا لِلْآفَاقِ، لِيُعَلِّمُوا النَّاسَ دِينَهُمْ فَيُبَلِّغُوهُمْ سُنَّةَ رَسُولِهِمْ ﷺ مِنَ الأوامر والنواهي.
...ve Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in valileri [hakkındaki rivayetler] ise ya naklen ve tahkiken yahut ihtimalen ve takdiren kesin bilgi ifade eden karinelere hamledilir. Bunun soru-cevap şeklindeki tafsilatlı izahı fıkıh usulündedir. Dokuzuncu Mesele: Bu ayette, nâsih (hükmü kaldıran delil) kendisine ulaşmayan kimsenin ilk hükümle amel etmekle yükümlü olduğuna delil vardır. Bu, ilk hükmün nâsihi bilmekle değil sırf nâsihin mevcudiyetiyle kalkacağını söyleyen kimsenin görüşünün hilafınadır. Birinci görüş daha sahihtir; çünkü Kubâ ahalisi, gelen şahıs kendilerine ulaşıp nâsihi haber verinceye kadar Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kılmaya devam etmişler, [haberi alınca da] Kâbe'ye yönelmişlerdir. Dolayısıyla nâsih varlık alanına çıktığında şüphesiz hükmü kaldırıcıdır; ancak bu, onun bilinmesi şartına bağlıdır. Çünkü nâsih bir hitaptır ve kendisine ulaşmayan kimse hakkında hitap vasfı taşımaz. Bu görüş ayrılığının semeresi; nesihten sonra fakat haber ulaşmadan önce ifa edilen ibadetlerin iade edilip edilmeyeceği hususunda ortaya çıkar. Müvekkilinin kendisini azletmesinden veya vefatından sonra, henüz durumu öğrenmeden önce vekilin yaptığı tasarruf meselesi de iki görüş üzere buna dayanır. Aynı şekilde mukârıdın (mudârebe ortağı) tasarrufu ve kendisini tayin eden kimse vefat ettiğinde veya azledildiğinde hâkimin durumu da böyledir. Sahih olan görüşe göre, bunlardan her birinin yaptığı işlem geçerlidir ve verdiği hüküm geri çevrilmez. Kādî İyâz şöyle demiştir: "Azat edilen ancak azat edildiğini bilmeyen kimsenin muamelelerinin, kendisi ile insanlar arasında hür bir kimsenin hükümleri gibi olduğu; kendisi ile Allah Teâlâ arasındaki hususlarda ise geçerli sayıldığı konusunda mezhep içinde bir ihtilaf yoktur. Aynı şekilde azat edilen câriyenin, azat edildikten sonra durumu öğrenmeden önce başı açık kıldığı namazları iade etmeyeceği hususunda da ihtilaf etmemişlerdir. Âlimler ancak Kubâ meselesine kıyasla, namaz esnasında ibadetinin hükmünü değiştirecek bir durumla karşılaşan kimse hakkında ihtilaf etmişlerdir. Buna göre kim bir hâl üzere namaza durur da namazını tamamlamadan önce bu hâli değişirse, namazını kesmeyip tamamlar ve kılmış olduğu kısım kendisi için yeterli olur. Nitekim çıplak namaz kılarken namaz esnasında elbise bulan, namaza sağlam başlayıp [namazda] hastalanan veya hasta başlayıp iyileşen, oturarak kıldığı sırada ayakta durmaya güç yetiren yahut namazdayken azat edilen bir câriye [namaz esnasında] başörtüsünü alıp namazına devam eder." Ben derim ki: Teyemmümle namaza durup namaz esnasında su bulan kimse de Mâlik ve Şâfiî -Allah ikisine de rahmet etsin- ile diğerlerinin belirttiği gibi namazını kesmez. "Namazını bozar" da denilmiştir ki bu da Ebû Hanîfe'nin -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- görüşüdür; ileride gelecektir. Onuncu Mesele: Bu ayette haber-i vâhidin kabul edileceğine delil vardır. Bu, Selef'in üzerinde icmâ ettiği bir husus olup, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in insanlara dinlerini öğretmeleri, emir ve yasaklardan ibaret olan Peygamberleri sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetini tebliğ etmeleri için çeşitli bölgelere valilerini ve elçilerini tek tek (fertler halinde) gönderme uygulamasından tevatürle bilinmektedir.
الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- وَفِيهَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ كَانَ يَنْزِلُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ شيئا بعد شي وَفِي حَالٍ بَعْدَ حَالٍ، عَلَى حَسَبِ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ، حَتَّى أَكْمَلَ اللَّهُ دِينَهُ، كَمَا قَالَ:" الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ". قَوْلُهُ تَعَالَى:" قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ" أَقَامَهُ حُجَّةً، أَيْ لَهُ مُلْكُ الْمَشَارِقِ وَالْمَغَارِبِ وَمَا بَيْنَهُمَا، فَلَهُ أَنْ يَأْمُرَ بِالتَّوَجُّهِ إِلَى أَيِّ جِهَةٍ شَاءَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" يَهْدِي مَنْ يَشاءُ" إِشَارَةٌ إِلَى هِدَايَةِ اللَّهِ تَعَالَى هَذِهِ الْأُمَّةَ إِلَى قِبْلَةِ إِبْرَاهِيمَ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. وَالصِّرَاطُ. الطَّرِيقُ. وَالْمُسْتَقِيمُ: الَّذِي لَا اعْوِجَاجَ فِيهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ.
On Birinci Mesele: Bu ayette, Kur'an'ın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, Allah dinini tamamlayıncaya kadar ihtiyaç nispetinde kısım kısım ve hâlden hâle indiğine delil vardır; nitekim: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim” buyurmuştur. Yüce Allah'ın: { قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ } “De ki: Doğu da Batı da Allah'ındır” buyruğu hüccet olarak getirilmiştir; yani doğuların, batıların ve ikisi arasındakilerin mülkiyeti O'nundur; dilediği yöne yönelmeyi emretme hakkı O'na aittir; bu husus daha önce geçti. Yüce Allah'ın: { يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “O dilediğini iletir” buyruğu, Allah Teâlâ'nın bu ümmeti İbrâhim'in kıblesine hidayet etmesine işarettir; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Sırât (الصِّرَاطُ) yol demektir. Müstakîm (الْمُسْتَقِيمُ) ise içinde eğrilik bulunmayan demektir; bu da daha önce geçti.
[سورة البقرة (٢): آية ١٤٣]
[Bakara Sûresi (2): Âyet 143]
وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلاَّ عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (١٤٣)
{ وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلاَّ عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Böylece insanların üzerine şahitler olasınız, Peygamber de sizin üzerinize şahit olsun diye sizi vasat (orta/hayırlı ve adil) bir ümmet kıldık. Senin üzerinde bulunduğun kıbleyi de ancak Peygamber'e uyanı ökçeleri üzerinde gerisingeri dönenden ayırt edip bilelim diye belirledik. Bu, Allah'ın doğru yola ilettiği kimselerden başkasına elbette pek ağır gelir. Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir. Şüphesiz Allah insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir.” (143)
فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً" الْمَعْنَى: وَكَمَا أَنَّ الْكَعْبَةَ وَسْطُ الْأَرْضِ كَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا، أَيْ جَعَلْنَاكُمْ دُونَ الْأَنْبِيَاءِ وَفَوْقَ الْأُمَمِ. وَالْوَسَطُ: الْعَدْلُ، وَأَصْلُ هَذَا أَنَّ أَحْمَدَ الْأَشْيَاءِ أَوْسَطُهَا. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً" قَالَ: (عَدْلًا). قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَفِي التَّنْزِيلِ:" قالَ أَوْسَطُهُمْ " أَيْ أَعْدَلُهُمْ وَخَيْرُهُمْ. وَقَالَ زُهَيْرٌ:
Bu ayette dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “Böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” buyruğudur. Anlamı: Kâbe yeryüzünün ortasında olduğu gibi, sizi de vasat bir ümmet kıldık; yani sizi peygamberlerin altında ve diğer ümmetlerin üstünde kıldık. Vasat (الْوَسَطُ) adalet demektir; bunun aslı şudur ki eşyanın en övgüye değer olanı en ortada olanıdır. et-Tirmizî, Ebû Saîd el-Hudrî'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “Böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” buyruğu hakkında: “(Adil [bir ümmet])” buyurduğunu rivayet etmiştir. [Tirmizî]: Bu hasen sahih bir hadistir, demiştir. Kur'an-ı Kerim'de: { قالَ أَوْسَطُهُمْ } “Onların en vasatı dedi ki” yani en adilleri ve en hayırlıları demektir. Züheyr şöyle demiştir: