Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 17. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

هُمْ وَسَطٌ يَرْضَى الْأَنَامُ بِحُكْمِهِمْ ... إِذَا نَزَلَتْ إحدى الليالي بمعظم

[Şair şöyle demiştir:] Onlar, gecelerden biri büyük bir felaketle çıkageldiğinde insanların hükümlerine razı olduğu vasattırlar (en hayırlı, en âdil kimselerdir).

آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

أَنْتُمْ أَوْسَطُ حَيٍّ عَلِمُوا ... بِصَغِيرِ الْأَمْرِ أَوْ إِحْدَى الْكُبَرِ

Siz, küçük bir meseleyi veya büyük olaylardan birini bilen en vasat (en hayırlı) kabilesiniz.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

لَا تَذْهَبَنَّ فِي الْأُمُورِ فَرَطًا ... لَا تَسْأَلَنَّ إِنْ سَأَلْتَ شَطَطَا

İşlerde sakın aşırıya gitme; istediğin zaman da haddi aşan şeyler isteme,

وَكُنْ مِنَ النَّاسِ جَمِيعًا وَسَطَا

Ve bütün insanlar arasında orta yollu (vasat) ol.

وَوَسَطُ الْوَادِي: خَيْرُ مَوْضِعٍ فِيهِ وَأَكْثَرُهُ كَلَأً وَمَاءً. ولما كان الوسط مجانبا للغلق وَالتَّقْصِيرِ كَانَ مَحْمُودًا، أَيْ هَذِهِ الْأُمَّةُ لَمْ تُغْلِ غُلُوَّ النَّصَارَى فِي أَنْبِيَائِهِمْ، وَلَا قَصَّرُوا تَقْصِيرَ الْيَهُودِ فِي أَنْبِيَائِهِمْ. وَفِي الْحَدِيثِ: (خَيْرُ الْأُمُورِ أَوْسَطُهَا). وَفِيهِ عَنْ عَلِيٍّ ﵁:" عَلَيْكُمْ بِالنَّمَطِ الْأَوْسَطِ، فَإِلَيْهِ يَنْزِلُ الْعَالِي، وَإِلَيْهِ يَرْتَفِعُ النَّازِلَ". وَفُلَانٌ مِنْ أَوْسَطِ قَوْمِهِ، وَإِنَّهُ لَوَاسِطَةُ قَوْمِهِ، وَوَسَطَ قَوْمِهِ، أَيْ مِنْ خِيَارِهِمْ وَأَهْلُ الْحَسَبِ مِنْهُمْ. وَقَدْ وَسَطَ وَسَاطَةً وَسِطَةً، وَلَيْسَ مِنَ الْوَسَطِ الَّذِي بَيْنَ شَيْئَيْنِ في شي. وَالْوَسْطُ (بِسُكُونِ السِّينِ) الظَّرْفُ، تَقُولُ: صَلَّيْتُ وَسْطَ الْقَوْمِ. وَجَلَسْتُ وَسَطَ الدَّارِ (بِالتَّحْرِيكِ) لِأَنَّهُ اسْمٌ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَكُلُّ مَوْضِعٍ صَلُحَ فِيهِ" بَيْنَ" فَهُوَ وَسْطٌ، وَإِنْ لَمْ يَصْلُحْ فِيهِ" بَيْنَ" فَهُوَ وَسَطٌ بِالتَّحْرِيكِ، وَرُبَّمَا يُسَكَّنُ وَلَيْسَ بِالْوَجْهِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" لِتَكُونُوا" نُصِبَ بِلَامِ كَيْ، أي لان تكونوا." شُهَداءَ" خَبَرُ كَانَ." عَلَى النَّاسِ" أَيْ فِي الْمَحْشَرِ لِلْأَنْبِيَاءِ عَلَى أُمَمِهِمْ، كَمَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (يُدْعَى نُوحٌ ﵇ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَقُولُ لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ يَا رَبِّ فَيَقُولُ هَلْ بَلَّغْتَ فَيَقُولُ نَعَمْ فَيُقَالُ لِأُمَّتِهِ هَلْ بَلَّغَكُمْ فَيَقُولُونَ مَا أَتَانَا مِنْ نَذِيرٍ فَيَقُولُ مَنْ يَشْهَدُ لَكَ فَيَقُولُ مُحَمَّدٌ وَأُمَّتُهُ فَيَشْهَدُونَ أَنَّهُ قَدْ بَلَّغَ وَيَكُونُ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا فَذَلِكَ قَوْلُهُ ﷿ وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً ... (. وَذَكَرَ هَذَا الْحَدِيثَ مُطَوَّلًا ابن المبارك بمعناه،

Vâdinin vasatı (ortası): oradaki en hayırlı ve otu ile suyu en bol olan yerdir. Vasat (orta yol), aşırılıktan ve gevşeklikten/kusurdan uzak olduğu için övülmüştür. Yani bu ümmet, Hristiyanların peygamberleri hakkında aşırı gitmeleri gibi aşırı gitmemiş; Yahudilerin peygamberleri hakkında kusur işlemeleri gibi kusur da işlememiştir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «İşlerin en hayırlısı, en vasat (orta ve dengeli) olanıdır.» Yine bir rivayette Ali radıyallâhu anh'tan şöyle nakledilmiştir: «Size vasat olan grup / orta yol yaraşır; zira yukarıdaki (aşırı giden) ona iner, aşağıdaki (geride kalan) da ona yükselir.» «Falanca kimse kavminin en vasatındandır (en seçkinlerindendir)», «Şüphesiz o kavminin vasıtasıdır (en değerlisidir)» ve «kavminin vasatıdır» denir; yani onların en hayırlılarından ve soyca en şereflilerindendir. «Vasata, vesâteten, sıteten» denilir; bunun iki şey arasındaki fiziksel orta ile hiçbir ilgisi yoktur. Sin harfinin sükûnu ile olan el-vast (الْوَسْطُ) ise zarftır; «Kavmin ortasında namaz kıldım» (صَلَّيْتُ وَسْطَ الْقَوْمِ) dersin. «Evin ortasında oturdum» derken ise [sin harfinin] harekesiyle (وَسَطَ الدَّارِ) denir; çünkü o isimdir. el-Cevherî şöyle demiştir: «"Beyne" (بَيْنَ / arasında) kelimesinin uygun düştüğü her yer 'vast' (س harfi sakin olarak) şeklindedir. Eğer "beyne" kelimesi uygun düşmüyorsa, o zaman harekeli olarak 'vasat'tır. Bazen sakin de okunabilir; ancak bu tercih edilen vecih değildir.» İkinci Mesele: Yüce Allah'ın { لِتَكُونُوا } [ifadesi], lâm-ı key (sebep bildiren lâm) ile nasb edilmiştir; yani "olmanız için" (لِأَنْ تَكُونُوا) demektir. { شُهَداءَ } ise [kâne fiilinin] haberidir. { عَلَى النَّاسِ } yani mahşerde, peygamberler lehine ümmetleri aleyhine [şahitler olmanız için]. Nitekim Sahîh-i Buhârî'de Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayetle sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kıyamet gününde Nûh aleyhisselâm çağrılır. O da: “Buyur Rabbim, emrindeyim ve emrine amadeyim!” der. [Allah]: “Tebliğ ettin mi?” buyurur. O: “Evet” der. Bunun üzerine ümmetine: “Size tebliğ etti mi?” denilir. Onlar: “Bize hiçbir uyarıcı gelmedi” derler. [Allah, Nûh'a]: “Sana kim şahitlik edecek?” buyurur. O da: “Muhammed ve ümmeti” der. Onlar da onun tebliğ ettiğine şahitlik ederler; Resûl de sizin üzerinize şahit olur. İşte bu, Azîz ve Celîl olan [Allah]ın şu buyruğudur: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً } “İşte böylece, insanların üzerine şahitler olasınız, Resûl de sizin üzerinize şahit olsun diye sizi vasat (orta/hayırlı) bir ümmet kıldık...”» İbnü'l-Mübârek bu hadisi anlamıyla daha uzun bir şekilde zikretmiştir.

وَفِيهِ: (فَتَقُولُ تِلْكَ الْأُمَمُ كَيْفَ يَشْهَدُ عَلَيْنَا مَنْ لَمْ يُدْرِكْنَا فَيَقُولُ لَهُمُ الرَّبُّ سُبْحَانَهُ كَيْفَ تَشْهَدُونَ عَلَى مَنْ لَمْ تُدْرِكُوا فَيَقُولُونَ رَبَّنَا بَعَثْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا وَأَنْزَلْتَ إِلَيْنَا عَهْدَكَ وَكِتَابَكَ وَقَصَصْتَ عَلَيْنَا أَنَّهُمْ قَدْ بَلَّغُوا فَشَهِدْنَا بِمَا عَهِدْتَ إِلَيْنَا فَيَقُولُ الرَّبُّ صَدَقُوا فَذَلِكَ قَوْلُهُ ﷿ وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً- وَالْوَسَطُ الْعَدْلُ- لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا (. قَالَ ابْنُ أَنْعُمَ: فَبَلَغَنِي أَنَّهُ يَشْهَدُ يَوْمَئِذٍ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ ﵇، إلا من كان في قلبه جنة عَلَى أَخِيهِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: مَعْنَى الْآيَةِ يَشْهَدُ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ بَعْدَ الْمَوْتِ، كَمَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ حِينَ مَرَّتْ بِهِ جِنَازَةٌ فَأُثْنِيَ عَلَيْهَا خَيْرٌ فَقَالَ: (وَجَبَتْ وَجَبَتْ وَجَبَتْ). ثُمَّ مُرَّ عَلَيْهِ بِأُخْرَى فَأُثْنِيَ عَلَيْهَا شَرٌّ فَقَالَ: (وَجَبَتْ وَجَبَتْ وَجَبَتْ). فَقَالَ عُمَرٌ: فِدًى لَكَ أَبِي وَأُمِّي، مُرَّ بِجِنَازَةٍ فَأُثْنِيَ عَلَيْهَا خَيْرٌ فَقُلْتَ: (وَجَبَتْ وَجَبَتْ وَجَبَتْ) وَمُرَّ بِجِنَازَةٍ فَأُثْنِيَ عَلَيْهَا شَرٌّ فَقُلْتَ: (وَجَبَتْ وَجَبَتْ وَجَبَتْ)؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَنْ أَثْنَيْتُمْ عَلَيْهِ خَيْرًا وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ وَمَنْ أَثْنَيْتُمْ عَلَيْهِ شَرًّا وَجَبَتْ لَهُ النَّارُ أَنْتُمْ شُهَدَاءُ اللَّهِ فِي الْأَرْضِ أَنْتُمْ شُهَدَاءُ اللَّهِ فِي الْأَرْضِ أَنْتُمْ شُهَدَاءُ اللَّهِ فِي الْأَرْضِ (. أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ بِمَعْنَاهُ. وَفِي بَعْضِ طُرُقِهِ فِي غَيْرِ الصَّحِيحَيْنِ وَتَلَا:" لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً". وَرَوَى أَبَانُ وَلَيْثٌ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (أُعْطِيَتْ أُمَّتِي ثَلَاثًا لَمْ تعط إلا الأنبياء كَانَ اللَّهُ إِذَا بَعَثَ نَبِيًّا قَالَ لَهُ ادْعُنِي أَسْتَجِبْ لَكَ وَقَالَ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ وَكَانَ اللَّهُ إِذَا بَعَثَ النَّبِيَّ قال له مَا جَعَلَ عَلَيْكَ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ وَقَالَ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ وَكَانَ اللَّهُ إِذَا بَعَثَ النَّبِيَّ جَعَلَهُ شَهِيدًا عَلَى قَوْمِهِ وَجَعَلَ هَذِهِ الْأُمَّةَ شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ (. خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ فِي" نَوَادِرِ الْأُصُولِ". الثَّالِثَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا: أَنْبَأَنَا رَبُّنَا ﵎ فِي كِتَابِهِ بِمَا أَنْعَمَ عَلَيْنَا مِنْ تَفْضِيلِهِ لَنَا بِاسْمِ الْعَدَالَةِ وَتَوْلِيَةِ خَطِيرِ الشَّهَادَةِ على جميع خلقه، فجعلنا أَوَّلًا مَكَانًا وَإِنْ كُنَّا آخِرًا زَمَانًا، كَمَا قال

Hadiste [şöyle devam etmektedir]: «Bunun üzerine o ümmetler, 'Bize yetişmemiş olan kimseler aleyhimize nasıl şahitlik edebilir?' derler. Sübhân olan Rab onlara, 'Siz yetişmediğiniz kimselere nasıl şahitlik ediyorsunuz?' diye sorar. Onlar da, 'Rabbimiz, Sen bize bir peygamber gönderdin, bize ahdini ve Kitabını indirdin ve onların [peygamberlik vazifelerini] tebliğ ettiklerini bize anlattın; biz de bize ahdettiğin şeye göre şahitlik ettik' derler. Bunun üzerine Rab, 'Doğru söylediler' buyurur. İşte bu, Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { وَكَذٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا } “İşte böylece insanların üzerine şahitler olasınız, Peygamber de sizin üzerinize şahit olsun diye sizi vasat (hayırlı ve adil) bir ümmet kıldık” sözüdür; vasat ise adildir.» İbn En'am şöyle demiştir: "Bana ulaştığına göre o gün, kalbinde din kardeşine karşı bir kin/düşmanlık (hınnet) bulunan kimse müstesna, Muhammed aleyhisselâm'ın ümmeti şahitlik edecektir." Bir grup âlim ise şöyle demiştir: Ayetin anlamı; Sahîh-i Müslim'de Enes'ten sabit olduğu üzere, vefattan sonra birbirinize şahitlik etmenizdir. Zira Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından bir cenaze geçirildiğinde onun hakkında hayırla övgüde bulunulmuş, bunun üzerine o: «Vacip oldu, vacip oldu, vacip oldu» buyurmuştur. Sonra yanından başka bir cenaze daha geçirilmiş ve onun hakkında da kötü söz söylenmiş, bunun üzerine yine: «Vacip oldu, vacip oldu, vacip oldu» buyurmuştur. Bunun üzerine Ömer: "Anam babam sana feda olsun; bir cenaze geçti, hakkında hayırla övgüde bulunuldu ve sen 'Vacip oldu, vacip oldu, vacip oldu' buyurdun; bir cenaze daha geçti, hakkında kötü söz söylendi ve yine 'Vacip oldu, vacip oldu, vacip oldu' buyurdun [bunun hikmeti nedir]?" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kimi hayırla anarsanız ona cennet vacip olur; kimi de kötülükle anarsanız ona cehennem vacip olur. Sizler yeryüzünde Allah'ın şahitlerisiniz! Sizler yeryüzünde Allah'ın şahitlerisiniz! Sizler yeryüzünde Allah'ın şahitlerisiniz!» Bunu Buhârî de bu manada rivayet etmiştir. Sahîhayn dışındaki bazı tariklerinde: { لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا } “İnsanların üzerine şahitler olasınız, Peygamber de sizin üzerinize şahit olsun diye...” [ayetini] okudu, şeklinde geçmektedir. Ebân ve Leys, Şehr b. Havşeb'den, o da Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Ümmetime, peygamberlerden başkasına verilmeyen üç şey verilmiştir: Allah bir peygamber gönderdiğinde ona, 'Bana dua et, sana icabet edeyim' buyururdu; bu ümmete de, 'Bana dua edin, size icabet edeyim' buyurdu. Allah bir peygamber gönderdiğinde ona, 'Dinde sana hiçbir güçlük kılmadı' buyururdu; bu ümmete de, 'Dinde size hiçbir güçlük kılmadı' buyurdu. Allah bir peygamber gönderdiğinde onu kendi kavmine şahit kılardı; bu ümmeti ise bütün insanların üzerine şahitler kıldı.» Bunu el-Hakîm et-Tirmizî Ebû Abdillâh, Nevâdirü'l-Usûl'de tahric etmiştir. Üçüncü Mesele: Âlimlerimiz şöyle demiştir: Rabbimiz celle ve alâ Kitabında, bizi adalet vasfıyla üstün kılmak ve bütün mahlûkatı üzerine o mühim şahitlik vazifesini bize vermek suretiyle bahşettiği nimetleri haber vermiştir. Böylece zaman bakımından en sonuncu olsak da mertebe ve mekân bakımından bizi birinci kılmıştır; nitekim [Peygamber]

عَلَيْهِ السَّلَامُ: (نَحْنُ الْآخِرُونَ الْأَوَّلُونَ). وَهَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ لَا يَشْهَدُ إِلَّا الْعُدُولُ، وَلَا يَنْفُذُ قَوْلُ الْغَيْرِ عَلَى الْغَيْرِ إِلَّا أَنْ يَكُونَ عَدْلًا. وَسَيَأْتِي بَيَانُ الْعَدَالَةِ وَحُكْمُهَا فِي آخِرِ السُّورَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الرَّابِعَةُ- وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى صِحَّةِ الْإِجْمَاعِ وَوُجُوبِ الْحُكْمِ بِهِ، لِأَنَّهُمْ إِذَا كَانُوا عُدُولًا شَهِدُوا عَلَى النَّاسِ. فَكُلُّ عَصْرٍ شَهِيدٌ عَلَى مَنْ بَعْدَهُ، فَقَوْلُ الصَّحَابَةِ حُجَّةٌ وَشَاهِدٌ عَلَى التَّابِعِينَ، وَقَوْلُ التَّابِعِينَ عَلَى مَنْ بَعْدَهُمْ. وَإِذْ جُعِلَتِ الْأُمَّةُ شُهَدَاءَ فَقَدْ وَجَبَ قَبُولُ قَوْلِهِمْ. وَلَا مَعْنَى لِقَوْلِ مَنْ قَالَ: أُرِيدَ بِهِ جَمِيعُ الْأُمَّةِ، لِأَنَّهُ حِينَئِذٍ لَا يَثْبُتُ مُجْمَعٌ عَلَيْهِ إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ. وَبَيَانُ هَذَا فِي كُتُبِ أُصُولِ الْفِقْهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً" قِيلَ: مَعْنَاهُ بِأَعْمَالِكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَقِيلَ:" عَلَيْكُمْ" بِمَعْنَى لَكُمْ، أَيْ يَشْهَدُ لَكُمْ بِالْإِيمَانِ. وَقِيلَ: أَيْ يَشْهَدُ عَلَيْكُمْ بِالتَّبْلِيغِ لَكُمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها" قِيلَ: الْمُرَادُ بِالْقِبْلَةِ هُنَا الْقِبْلَةُ الْأُولَى، لِقَوْلِهِ" كُنْتَ عَلَيْها". وَقِيلَ: الثَّانِيَةُ، فَتَكُونُ الْكَافُ زَائِدَةً، أَيْ أَنْتَ الْآنَ عَلَيْهَا، كَمَا تَقَدَّمَ، وَكَمَا قَالَ:" كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ" أَيْ أَنْتُمْ، فِي قَوْلِ بَعْضِهِمْ، وَسَيَأْتِي. قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ" قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ: مَعْنَى" لِنَعْلَمَ" لِنَرَى. وَالْعَرَبُ تَضَعُ الْعِلْمَ مَكَانَ الرُّؤْيَةِ، وَالرُّؤْيَةَ مَكَانَ الْعِلْمِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ " بِمَعْنَى أَلَمْ تَعْلَمْ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى إِلَّا لِتَعْلَمُوا أَنَّنَا نَعْلَمُ، فَإِنَّ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا فِي شَكٍّ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْأَشْيَاءِ قَبْلَ كَوْنِهَا. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لِنُمَيِّزَ أَهْلَ الْيَقِينِ مِنْ أَهْلِ الشَّكِّ، حَكَاهُ ابْنُ فُوْرَكَ، وَذَكَرَهُ الطَّبَرِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى إِلَّا لِيَعْلَمَ النَّبِيُّ وَأَتْبَاعُهُ، وَأَخْبَرَ تَعَالَى بِذَلِكَ عَنْ نَفْسِهِ، كَمَا يُقَالُ: فَعَلَ الْأَمِيرُ كَذَا، وَإِنَّمَا فَعَلَهُ أَتْبَاعُهُ، ذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ وَهُوَ جَيِّدٌ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ لِيَعْلَمَ مُحَمَّدٌ، فَأَضَافَ عِلْمَهُ إِلَى نَفْسِهِ تَعَالَى تَخْصِيصًا وَتَفْضِيلًا، كَمَا كَنَّى عَنْ نفسه سبحانه في قوله: (يا ابن آدم مرضت فلم تعدني)

[Peygamber] aleyhisselâm: «Bizler sonuncular olan öncüleriz» [buyurmuştur]. Bu da ancak adil olan kimselerin şahitlik yapabileceğine ve adil olmadıkça bir başkasının sözünün diğer bir kimse aleyhine geçerli sayılamayacağına delildir. Adaletin [tanımının] ve hükmünün açıklaması inşâallahu teâlâ bu surenin sonunda gelecektir. Dördüncü [Mesele]- Bu [ayette], icmânın sahih olduğuna ve onunla hükmetmenin vacip olduğuna dair delil vardır. Çünkü onlar adil kimseler olduklarında insanlar aleyhine şahitlik ederler. Her asır kendisinden sonraki [asır] üzerine bir şahittir; dolayısıyla sahabenin sözü tâbiîn aleyhine bir delil ve şahittir; tâbiînin sözü de kendilerinden sonrakiler aleyhine [bir delil ve şahittir]. Bu ümmet şahitler kılındığına göre onların sözünü kabul etmek vacip olmuştur. “Bununla ümmetin tamamı kastedilmiştir” diyenin sözünün bir anlamı yoktur; zira böyle olursa kıyamet kopana kadar üzerinde icmâ edilen hiçbir mesele sabit olmaz. Bunun açıklaması ise fıkıh usulü kitaplarındadır. Yüce Allah'ın: { وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً } “ve Peygamber de sizin üzerinize şahit olsun” buyruğu hakkında: “Kıyamet gününde amellerinize [şahit olsun]” anlamında olduğu söylenmiştir. [Ayrıca] “Aleyhinizde” (عَلَيْكُمْ) ifadesinin “Lehinizde” (لَكُمْ) anlamında olduğu, yani “Sizin iman ettiğinize şahitlik etsin” manasına geldiği de söylenmiştir. Yine “Size [hükümleri] tebliğ ettiğine dair sizin aleyhinize şahitlik etsin” anlamında olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها } “Senin üzerinde bulunduğun kıbleyi kılmadık...” buyruğunda geçen “kıble” ile, { كُنْتَ عَلَيْها } “üzerinde bulunduğun” ifadesinden ötürü ilk kıblenin kastedildiği söylenmiştir. İkinci [kıble olduğu] da söylenmiştir; bu takdirde [kâne fiili] zâid olup daha önce geçtiği gibi “senin şu an üzerinde bulunduğun” manasındadır; nitekim bazılarının görüşüne göre { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ } “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” buyruğu da “sizsiniz” anlamındadır; bunun [açıklaması da] gelecektir. Yüce Allah'ın: { إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ } “...ancak Peygamber'e uyanı bilelim diye [yaptık]” buyruğu hakkında Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu teâlâ anh şöyle demiştir: “Bilelim diye (لِنَعْلَمَ)” ifadesinin manası “Görelim diye (لِنَرَى)” demektir. Araplar bilmeyi (ilm) görmenin (rü'yet), görmeyi de bilmenin yerine kullanırlar; nitekim Yüce Allah'ın: { أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ } “Görmedin mi Rabbin ne yaptı?” buyruğu “Bilmedin mi?” anlamındadır. [Diğer bir görüşe göre] ayetin manası: “Bizim bildiğimizi sizler bilesiniz diye” demektir; çünkü münafıklar, Yüce Allah'ın şeyleri meydana gelmeden önce bildiği konusunda şüphe içindeydiler. Bir diğer görüşe göre mana: “Kesin inanç (yakîn) sahiplerini şüphe ehlinden ayırt edelim diye” şeklindedir; bunu İbn Fûrek nakletmiş, Taberî de İbn Abbâs'tan zikretmiştir. Bir diğer görüşe göre ise mana: “Peygamber ve ona uyanlar bilsin diye” demektir; Yüce Allah bunu Kendi nefsinden haber vermiştir; nitekim bizzat adamları yaptığı halde “Emir şöyle yaptı” denilir. Bunu Mehdevî zikretmiştir ve bu güzel bir açıklamadır. Bunun manasının: “Muhammed bilsin diye” olduğu da söylenmiştir; Yüce Allah, Peygamber'e bir tahsis ve üstünlük kılmak üzere onun bilmesini Kendi zâtına izafe etmiştir; nitekim Sübhânehu Teâlâ: «Ey Âdemoğlu! Ben hastalandım da sen Beni ziyaret etmedin»

الْحَدِيثَ. وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ، وَأَنَّ مَعْنَاهُ عِلْمُ الْمُعَايَنَةِ الَّذِي يُوجِبُ الْجَزَاءَ، وَهُوَ سُبْحَانُهُ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ، عَلِمَ مَا يَكُونُ قَبْلَ أَنْ يَكُونَ، تَخْتَلِفُ الْأَحْوَالُ عَلَى الْمَعْلُومَاتِ وَعِلْمُهُ لَا يَخْتَلِفُ بَلْ يَتَعَلَّقُ بِالْكُلِّ تَعَلُّقًا وَاحِدًا. وَهَكَذَا كُلُّ مَا وَرَدَ فِي الْكِتَابِ مِنْ هَذَا الْمَعْنَى مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ "،" وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ " وَمَا أَشْبَهَ. وَالْآيَةُ جَوَابٌ لِقُرَيْشٍ فِي قَوْلِهِمْ:" مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها" وَكَانَتْ قُرَيْشٌ تَأْلَفُ الْكَعْبَةَ، فَأَرَادَ اللَّهُ ﷿ أَنْ يَمْتَحِنَهُمْ بِغَيْرِ مَا أَلِفُوهُ لِيَظْهَرَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ لَا يَتَّبِعُهُ. وَقَرَأَ الزُّهْرِيُّ" إِلَّا لِيُعْلَمُ" فَ" مَنْ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ، لِأَنَّهَا اسْمُ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ. وَعَلَى قِرَاءَةِ الْجَمَاعَةِ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْمَفْعُولِ." يَتَّبِعُ الرَّسُولَ" يَعْنِي فِيمَا أُمِرَ بِهِ مِنَ اسْتِقْبَالِ الْكَعْبَةِ." مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ" يَعْنِي مِمَّنْ يَرْتَدُّ عَنْ دِينِهِ، لِأَنَّ الْقِبْلَةَ لَمَّا حُوِّلَتِ ارتد من المسلمين قوم ونافق قوم. ولهذا قَالَ:" وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً" أَيْ تَحْوِيلُهَا، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ. وَالتَّقْدِيرُ فِي الْعَرَبِيَّةِ: وَإِنْ كَانَتِ التَّحْوِيلَةُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً" ذَهَبَ الْفَرَّاءُ إِلَى أَنَّ" إِنْ" وَاللَّامَ بِمَعْنَى مَا وَإِلَّا، وَالْبَصْرِيُّونَ يَقُولُونَ: هِيَ إِنَّ الثَّقِيلَةَ خُفِّفَتْ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: أَيْ وَإِنْ كَانَتِ الْقِبْلَةُ أَوِ التَّحْوِيلَةُ أَوِ التَّوْلِيَةُ لَكَبِيرَةً." إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ" أَيْ خَلَقَ الْهُدَى الَّذِي هُوَ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِهِمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ ". قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ" اتَّفَقَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّهَا نَزَلَتْ فِيمَنْ مَاتَ وَهُوَ يُصَلِّي إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ، كَمَا ثَبَتَ فِي الْبُخَارِيِّ مِنْ حَدِيثِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَخَرَّجَ التِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا وُجِّهَ النَّبِيُّ ﷺ إِلَى الْكَعْبَةِ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، كَيْفَ بِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ مَاتُوا وَهُمْ يُصَلُّونَ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ" الْآيَةَ، قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. فَسَمَّى الصَّلَاةَ إِيمَانًا لِاشْتِمَالِهَا عَلَى نِيَّةِ وَقَوْلٍ وَعَمَلٍ. وَقَالَ مَالِكٌ: إِنِّي لَأَذْكُرُ بِهَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَ الْمُرْجِئَةِ: إِنَّ الصَّلَاةَ لَيْسَتْ مِنَ الْإِيمَانِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ:" وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ" أي

...hadisi [zikretti]. Birinci [görüş] daha açıktır; bunun anlamı, karşılığı (cezayı veya mükâfatı) gerektiren müşahede ilmidir (fiilen gerçekleşeni bilmektir). O Sübhânehu gaybı da şahadet âlemini de hakkıyla bilendir; var olacak şeyleri daha olmadan önce bilmiştir. Bilinen şeylerin durumları değişir fakat O'nun ilmi değişmez; bilakis hepsine tek bir taallukla taalluk eder. Yüce Allah'ın: { وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ } “...bir de Allah iman edenleri bilsin (ortaya çıkarsın) ve sizden şahitler edinsin diye...” ve { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ } “Andolsun ki içinizden cihat edenleri ve sabredenleri bilinceye (ortaya çıkarıncaya) kadar sizi imtihan edeceğiz...” ayetleri ile benzeri naslarda yer alan bu kabîldeki bütün ifadeler böyledir. Bu ayet, Kureyş'in: { مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا } “Üzerinde bulundukları kıblelerinden onları ne çevirdi?” sözlerine bir cevaptır. Kureyş Kâbe'ye alışkındı. Bu sebeple Allah azze ve celle, Peygamber'e uyan ile uymayanı açığa çıkarmak için onları alışık olmadıkları bir şeyle imtihan etmeyi murad etti. ez-Zührî bu kelimeyi edilgen olarak { إِلَّا لِيُعْلَمَ } “illâ li-yu'leme” şeklinde okumuştur. Bu kıraate göre { مَنْ } "men" kelimesi nâib-i fâil (sözde özne) olduğundan merfû konumundadır. Çoğunluğun kıraatinde ise mef'ûl (nesne) olduğundan mansûb konumundadır. { يَتَّبِعُ الرَّسُولَ } “Peygamber'e uyan” ifadesi, Kâbe'ye yönelme hususunda kendisine emredilen şeyde [ona uyan] demektir. { مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ } “İki ökçesi üzerinde gerisin geri dönenlerden” ifadesi ise dininden dönenlerden demektir. Zira kıble çevrildiğinde Müslümanlardan bir topluluk dinden döndü (irtidat etti), bir topluluk da münafıklık etti. İşte bu sebeple Yüce Allah: { وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً } “Gerçi bu elbette çok ağır (bir yük) idi” buyurmuştur; yani onun çevrilmesi ağır gelmişti. Bunu İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde söylemiştir. Arap dilindeki takdiri ise şöyledir: “Ve şayet bu çevirme işi [ağır idiyse de]”. Yüce Allah'ın: { وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً } “Gerçi bu elbette çok ağır (bir yük) idi” buyruğunda Ferrâ, { إِنْ } "in" ile [başındaki tekit] lâm'ının { مَا } "mâ" ve { إِلَّا } "illâ" [yani nefy ve istisna] anlamında olduğu görüşündedir. Basralılar ise bunun şeddeli olan "inne"nin hafifletilmiş hâli olduğunu söylerler. el-Ahfeş de şöyle demiştir: “Yani kıble, çevrilme veya yönelme işi çok ağır gelmiş olsa da...” { إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ } “Allah'ın hidayet ettiği kimselerden başkasına...”; yani Yüce Allah'ın: { أُولَئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمَانَ } “İşte onların kalplerine O, imanı yazmıştır...” buyurduğu gibi, kalplerinde hidayet olan imanı yarattığı kimseler müstesnadır. Yüce Allah'ın: { وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ } “Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir” buyruğunun, daha önce geçtiği üzere Berâ b. Âzib'den gelen hadiste Buhârî'de sabit olduğu gibi, Beytülmakdis'e doğru namaz kılarken vefat etmiş olan kimseler hakkında indiği hususunda âlimler ittifak etmiştir. Tirmizî, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe'ye yönlendirildiğinde sahabeler: “Ey Allah'ın Resûlü! Beytülmakdis'e doğru namaz kılarken vefat eden kardeşlerimizin durumu ne olacak?” dediler. Bunun üzerine Yüce Allah: { وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ } “Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir” ayetini indirdi. [Tirmizî] şöyle dedi: “Bu hadis hasen-sahihtir.” [Ayet], niyet, söz ve ameli kapsadığı için namazı “iman” olarak isimlendirmiştir. İmam Mâlik şöyle demiştir: “Ben bu ayet vesilesiyle Mürcienin 'Namaz imandan değildir' şeklindeki sözünü [ve bunun batıllığını] hatırlarım.” Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: “{ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ } ‘Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir’ ifadesi, yani...

بِالتَّوَجُّهِ إِلَى الْقِبْلَةِ وَتَصْدِيقكُمْ لِنَبِيِّكُمْ، وَعَلَى هَذَا مُعْظَمُ الْمُسْلِمِينَ وَالْأُصُولِيِّينَ. وَرَوَى ابْنُ وَهْبٍ وَابْنُ الْقَاسِمِ وَابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ وَأَشْهَبُ عَنْ مَالِكٍ" وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ" قَالَ: صَلَاتُكُمْ. قوله تعالى:" إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ" الرَّأْفَةُ أَشَدُّ مِنَ الرَّحْمَةِ. وَقَالَ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ: الرَّأْفَةُ أَكْثَرُ مِنَ الرَّحْمَةِ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. وَقَدْ أَتَيْنَا عَلَى لُغَتِهِ وَأَشْعَارِهِ وَمَعَانِيهِ فِي الْكِتَابِ" الْأَسْنَى فِي شَرْحِ أَسْمَاءِ اللَّهِ الْحُسْنَى" فَلْيُنْظَرْ هُنَاكَ. وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ وَأَبُو عَمْرٍو" لَرَؤُفٌ" عَلَى وَزْنِ فَعُلٍ، وَهِيَ لُغَةُ بَنِي أَسَدٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْوَلِيدِ بْنِ عُقْبَةَ:

...kıbleye yönelmenizi ve Peygamberinizi tasdik etmenizi [boşa çıkaracak değildir]; Müslümanların ve fıkıh usulü âlimlerinin çoğunluğunun görüşü budur. İbn Vehb, İbnü'l-Kâsım, İbn Abdi'l-Hakem ve Eşheb, Mâlik'ten: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } “Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir” ayeti hakkında: “Namazınızı [boşa çıkaracak değildir]” dediğini rivayet etmişlerdir. Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir” buyruğunda geçen ra'fet (الرَّأْفَةُ), rahmetten daha şiddetlidir/ileridir. Ebû Amr b. el-Alâ: Ra'fet rahmetten daha çoktur, demiştir; aralarındaki anlam birbirine yakındır. Biz bunun dilbilgisini, şiirlerini ve anlamlarını el-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ adlı kitabımızda etraflıca açıkladık, oraya bakılsın. Kûfeliler ve Ebû Amr, 'fe'ul' (فَعُلٍ) vezninde { لَرَؤُفٌ } şeklinde okumuşlardır; bu Benî Esed kabilesinin lehçesidir. el-Velîd b. Ukbe'nin şu sözü de bundandır:

وشر الطالبين فلا تكنه ... يقاتل عمه الرءوف الرَّحِيمَ

İsteyenlerin en kötüsü, o olma sakın... Çok şefkatli ve merhametli olan amcasıyla savaşan [biri olma].

وَحَكَى الْكِسَائِيُّ أَنَّ لُغَةَ بَنِي أَسَدٍ" لَرَأْفٌ"، عَلَى فَعْلٍ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرِ بْنِ القعقاع" لرؤف" مُثَقَّلًا بِغَيْرِ هَمْزٍ، وَكَذَلِكَ سَهَّلَ كُلَّ هَمْزَةٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، سَاكِنَةً كَانَتْ أَوْ متحركة.

el-Kisâî, Benî Esed kabilesinin lehçesinin 'fa'l' (فَعْلٍ) vezninde { لَرَأْفٌ } olduğunu nakletmiştir. Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ ise hemzesiz olarak şeddeli biçimde { لرؤف } okumuştur; o Allah Teâlâ'nın Kitabındaki ister sakin ister harekeli olsun bütün hemzeleri böyle teshil ile (kolaylaştırarak) okumuştur.

[سورة البقرة (٢): آية ١٤٤]

[Bakara Sûresi (2): Âyet 144]

قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٤٤)

{ قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ } “Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu muhakkak görüyoruz. Şimdi seni hoşnut olacağın bir kıbleye mutlaka döndüreceğiz. Artık yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir. Nerede olursanız yüzlerinizi onun tarafına çevirin. Şüphesiz kendilerine kitap verilenler, bunun Rablerinden gelen bir hak olduğunu elbette bilirler. Allah onların yaptıklarından gafil değildir.” (144)

قَالَ الْعُلَمَاءُ: هَذِهِ الْآيَةُ مُقَدَّمَةٌ فِي النُّزُولِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ". وَمَعْنَى" تَقَلُّبَ وَجْهِكَ": تَحَوُّلُ وَجْهِكَ إِلَى السَّمَاءِ، قَالَهُ الطَّبَرِيُّ. الزَّجَّاجُ: تَقَلُّبُ عَيْنَيْكَ فِي النَّظَرِ إِلَى السَّمَاءِ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. وَخَصَّ السَّمَاءَ بِالذِّكْرِ إِذْ هِيَ مُخْتَصَّةٌ بِتَعْظِيمِ مَا أُضِيفَ إِلَيْهَا وَيَعُودُ مِنْهَا كَالْمَطَرِ وَالرَّحْمَةِ وَالْوَحْيِ. وَمَعْنَى" تَرْضاها" تُحِبُّهَا. قَالَ السُّدِّيُّ: كَانَ إِذَا صَلَّى نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ رَفَعَ رَأْسَهُ إِلَى السَّمَاءِ يَنْظُرُ مَا يُؤْمَرُ بِهِ، وَكَانَ يُحِبُّ أَنْ يُصَلِّيَ إِلَى قِبَلِ الْكَعْبَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ". وَرَوَى أَبُو إِسْحَاقَ عَنِ الْبَرَاءِ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ صَلَّى نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ سِتَّةَ عَشَرَ شَهْرًا أَوْ سَبْعَةَ عَشَرَ شَهْرًا، وَقَدْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُحِبُّ أَنْ يُوَجَّهَ نَحْوَ الْكَعْبَةِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ". وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى وَالْقَوْلُ فِيهِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ.

Âlimler şöyle demiştir: Bu ayet iniş sırası bakımından Yüce Allah'ın: { سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ } “İnsanlardan beyinsizler diyecekler ki...” buyruğundan öncedir. { تَقَلُّبَ وَجْهِكَ } “yüzünün çevrilip durması” ifadesinin anlamı: Yüzünün göğe doğru dönmesidir; bunu et-Taberî söylemiştir. ez-Zeccâc ise: Gözlerinin göğe bakarak dönüp durmasıdır, demiştir; anlamlar birbirine yakındır. Göğün özellikle zikredilmesi, yağmur, rahmet ve vahiy gibi ona nispet edilen ve oradan inen şeylerin yüceltilmesine tahsis edilmiş olmasındandır. { تَرْضاها } “hoşnut olacağın” ifadesinin anlamı ise “seveceğin” demektir. es-Süddî şöyle demiştir: Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kıldığında, ne emredileceğine bakmak için başını göğe kaldırırdı ve Kâbe tarafına doğru namaz kılmayı severdi; bunun üzerine Allah Teâlâ: { قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ } “Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu muhakkak görüyoruz” ayetini indirdi. Ebû İshâk, el-Berâ'dan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem on altı veya on yedi ay Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kılmıştı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe tarafına yöneltilmeyi arzu ediyordu, bunun üzerine Allah Teâlâ: { قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ } “Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu muhakkak görüyoruz” ayetini indirdi. Bu anlam ve bu konudaki açıklama daha önce geçmişti, Allah'a hamdolsun.

قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ" فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَوَلِّ" أَمْرٌ" وَجْهَكَ شَطْرَ" أَيْ نَاحِيَةَ" الْمَسْجِدِ الْحَرامِ" يَعْنِي الْكَعْبَةَ، وَلَا خِلَافَ فِي هَذَا. قِيلَ: حِيَالَ الْبَيْتِ كُلِّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: حِيَالَ الْمِيزَابِ مِنْ الْكَعْبَةِ، قَالَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ. وَالْمِيزَابُ: هُوَ قِبْلَةُ الْمَدِينَةِ وَأَهْلِ الشَّامِ، وَهُنَاكَ قِبْلَةُ أَهْلِ الْأَنْدَلُسِ. قُلْتُ: قَدْ رَوَى ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (الْبَيْتُ قِبْلَةٌ لِأَهْلِ الْمَسْجِدِ وَالْمَسْجِدُ قِبْلَةٌ لِأَهْلِ الْحَرَمِ وَالْحَرَمُ قِبْلَةٌ لِأَهْلِ الْأَرْضِ فِي مَشَارِقِهَا وَمَغَارِبِهَا مِنْ أُمَّتِي). الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ" الشَّطْرُ لَهُ مَحَامِلُ: يَكُونُ النَّاحِيَةَ وَالْجِهَةَ، كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَهُوَ ظَرْفُ مَكَانٍ، كَمَا تَقُولُ: تِلْقَاءَهُ وَجِهَتَهُ. وَانْتَصَبَ الظَّرْفُ لِأَنَّهُ فَضْلَةٌ بِمَنْزِلَةِ الْمَفْعُولِ [بِهِ]، وَأَيْضًا فَإِنَّ الْفِعْلَ وَاقِعٌ فِيهِ. وَقَالَ دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ: إِنَّ فِي حَرْفِ ابْنِ مَسْعُودٍ" فَوَلِّ وَجْهَكَ تِلْقَاءَ المسجد الحرام". وقال الشاعر:

Yüce Allah'ın: { فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Artık yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir” buyruğunda beş mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { فَوَلِّ } “çevir” buyruğu emirdir; { وَجْهَكَ شَطْرَ } “yüzünü... tarafına” yani yönüne; { الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Mescid-i Harâm'ın” yani Kâbe'nin [tarafına çevir]; bu hususta hiçbir ihtilaf yoktur. İbn Abbâs'tan bütün Kâbe'nin karşısına olduğu söylenmiştir. İbn Ömer ise Kâbe'nin oluğunun (mîzâb) karşısına demiştir; bunu İbn Atiyye zikretmiştir. Oluk tarafı Medine ve Şam ehlinin kıblesidir ve Endülüs ehlinin kıblesi de orasıdır. Derim ki: İbn Cüreyc, Atâ'dan, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: (Beyt [Kâbe], mescid ehlinin kıblesidir; mescid, Harem ehlinin kıblesidir; Harem ise ümmetimden doğusunda ve batısında bulunan bütün yeryüzü ehlinin kıblesidir). İkinci Mesele: Yüce Allah'ın: { شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Mescid-i Harâm tarafına” buyruğunda 'şatr' (الشَّطْرُ) kelimesinin çeşitli anlamları vardır: Bu ayette olduğu gibi taraf ve cihet anlamına gelir ve tıpkı onun karşısına (tilkâehû) ve onun yönüne (cihetehû) dediğin gibi mekân zarfıdır. Zarf, mef'ûlün bih konumunda bir fazla öge (fazla) olduğu için nasb edilmiştir; ayrıca fiil onun içinde vuku bulmaktadır. Dâvûd b. Ebî Hind, İbn Mes'ûd'un kıraatinde { فَوَلِّ وَجْهَكَ تِلْقَاءَ المسجد الحرام } “Yüzünü Mescid-i Harâm karşısına çevir” şeklinde olduğunu söylemiştir. Şair şöyle demiştir:

أَقُولُ لِأُمِّ زِنْبَاعٍ أَقِيمِي ... صُدُورَ الْعِيسِ شَطْرَ بَنِي تَمِيمِ

Ümmü Zimbâ'a derim ki: Kızıl develerin göğüslerini Benî Temîm tarafına yönelt.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

وَقَدْ أَظَلَّكُمُ مِنْ شَطْرِ ثَغْرِكُمُ ... هَوْلٌ لَهُ ظُلَمٌ يَغْشَاكُمُ قِطَعَا

Sınır boyunuz tarafından, karanlıkları olan ve sizi parça parça kaplayan bir dehşet üzerinize çöktü.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

أَلَا مَنْ مُبْلِغٌ عَمْرًا رَسُولًا ... وَمَا تُغْنِي الرِّسَالَةُ شَطْرَ عَمْرِو

Amr'a bir elçi ulaştıracak kim var? Oysa Amr tarafına elçilik ne fayda verir!

وَشَطْرُ الشَّيْءِ: نِصْفُهُ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ: (الطُّهُورُ شَطْرُ الْإِيمَانِ). وَيَكُونُ مِنَ الْأَضْدَادِ، يُقَالُ: شَطَرَ إِلَى كَذَا إِذَا أَقْبَلَ نَحْوَهُ، وَشَطَرَ عَنْ كَذَا إِذَا أُبْعِدَ مِنْهُ وَأَعْرَضَ عَنْهُ. فَأَمَّا الشَّاطِرُ مِنَ الرِّجَالِ فَلِأَنَّهُ قَدْ أَخَذَ فِي نَحْوٍ غَيْرِ الِاسْتِوَاءِ، وَهُوَ الَّذِي أَعْيَا أَهْلَهُ خُبْثًا، وَقَدْ شَطَرَ وشطر (بالضم) شطارة فيهما. وسيل بَعْضُهُمْ عَنِ الشَّاطِرِ، فَقَالَ: هُوَ مَنْ أَخَذَ في البعد عما نهى الله عنه.

Bir şeyin şatrı (شَطْر), onun yarısı demektir. Nitekim « الطُّهُورُ شَطْرُ الْإِيمَانِ » «Temizlik imanın yarısıdır» hadisi de bu anlamdadır. [Bu kelime] ezdâddan (zıt anlamlı kelimelerden) olup; bir kimse bir şeye yöneldiğinde «şatara ilâ kezâ» (شَطَرَ إِلَى كَذَا), ondan uzaklaşıp yüz çevirdiğinde ise «şatara ‘an kezâ» (شَطَرَ عَنْ كَذَا) denir. İnsanlardan "şâtır" (شاطر) denilen kimseye gelince; bu, onun dosdoğru yoldan başka bir istikamete yönelmiş olması sebebiyledir. O, kötülüğü ve haylazlığı yüzünden ailesini canından bezdiren kimsedir. Her iki kullanımda da [fiil] «şatara» ve [orta harfinin] ötresiyle «şatura» (شَطُرَ), [mastarı ise] «şatâreh» (شَطَارَة) şeklinde gelir. Bazılarına "şâtır"ın ne olduğu sorulduğunda: "O, Allah'ın yasakladığı şeylerden uzaklaşmayı esas alan kimsedir." diye cevap vermiştir.

الثانية- لَا خِلَافَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ الْكَعْبَةَ قِبْلَةٌ فِي كُلِّ أُفُقٍ، وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ مَنْ شَاهَدَهَا وَعَايَنَهَا فُرِضَ عَلَيْهِ اسْتِقْبَالُهَا، وَأَنَّهُ إِنْ تَرَكَ اسْتِقْبَالَهَا وَهُوَ مُعَايِنٌ لَهَا وَعَالِمٌ بِجِهَتِهَا فَلَا صَلَاةَ لَهُ، وَعَلَيْهِ إِعَادَةُ كُلِّ مَا صَلَّى ذَكَرَهُ أَبُو عُمَرَ. وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ كُلَّ مَنْ غَابَ عَنْهَا أَنْ يَسْتَقْبِلَ نَاحِيَتَهَا وَشَطْرَهَا وَتِلْقَاءَهَا، فَإِنْ خَفِيَتْ عَلَيْهِ فَعَلَيْهِ أَنْ يَسْتَدِلَّ عَلَى ذَلِكَ بِكُلِّ مَا يُمْكِنُهُ مِنَ النُّجُومِ وَالرِّيَاحِ وَالْجِبَالِ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا يُمْكِنُ أَنْ يُسْتَدَلَّ بِهِ عَلَى نَاحِيَتِهَا. وَمَنْ جَلَسَ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَلْيَكُنْ وَجْهُهُ إِلَى الْكَعْبَةِ وَيَنْظُرْ إِلَيْهَا إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا، فَإِنَّهُ يُرْوَى أَنَّ النَّظَرَ إِلَى الْكَعْبَةِ عِبَادَةٌ، قَالَهُ عَطَاءٌ وَمُجَاهِدٌ. الرَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفُوا هَلْ فَرْضُ الْغَائِبِ اسْتِقْبَالُ الْعَيْنِ أَوِ الْجِهَةِ، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ بِالْأَوَّلِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهُوَ ضَعِيفٌ، لِأَنَّهُ تَكْلِيفٌ لِمَا لَا يَصِلُ إِلَيْهِ. وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ بِالْجِهَةِ، وَهُوَ الصَّحِيحُ لِثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ- أَنَّهُ الْمُمْكِنُ الَّذِي يَرْتَبِطُ بِهِ التَّكْلِيفُ. الثَّانِي- أَنَّهُ الْمَأْمُورُ بِهِ فِي الْقُرْآنِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ" يَعْنِي مِنَ الْأَرْضِ مِنْ شَرْقٍ أَوْ غَرْبٍ" فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ". الثَّالِثُ- أَنَّ الْعُلَمَاءَ احْتَجُّوا بِالصَّفِّ الطَّوِيلِ الَّذِي يُعْلَمُ قَطْعًا أَنَّهُ أَضْعَافُ عَرْضِ الْبَيْتِ. الْخَامِسَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ حُجَّةٌ وَاضِحَةٌ لِمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ مَالِكٌ وَمَنْ وَافَقَهُ فِي أَنَّ الْمُصَلِّيَ حُكْمَهُ أَنْ يَنْظُرَ أَمَامَهُ لَا إِلَى مَوْضِعِ سُجُودِهِ. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ وَالْحَسَنُ بْنُ حَيٍّ. يُسْتَحَبُّ أَنْ يَكُونَ نَظَرُهُ إِلَى مَوْضِعِ سُجُودِهِ. وَقَالَ شَرِيكٌ الْقَاضِي: يَنْظُرُ فِي الْقِيَامِ إِلَى مَوْضِعِ السُّجُودِ، وَفِي الرُّكُوعِ إِلَى مَوْضِعِ قَدَمَيْهِ، وَفِي السُّجُودِ إِلَى مَوْضِعِ أَنْفِهِ، وَفِي الْقُعُودِ إِلَى حِجْرِهِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: إِنَّمَا يَنْظُرُ أَمَامَهُ فَإِنَّهُ إِنْ حَنَى رَأْسَهُ ذَهَبَ بَعْضُ الْقِيَامِ الْمُفْتَرَضِ عَلَيْهِ فِي الرَّأْسِ وَهُوَ أَشْرَفُ الْأَعْضَاءِ، وَإِنْ أَقَامَ رَأْسَهُ وَتَكَلَّفَ النَّظَرَ بِبَصَرِهِ إِلَى الْأَرْضِ فَتِلْكَ مَشَقَّةٌ عَظِيمَةٌ وَحَرَجٌ. وَمَا جَعَلَ عَلَيْنَا فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ، أَمَا إِنَّ ذلك أفضل لمن قدر عليه.

İkincisi- Âlimler arasında Kâbe'nin her ufukta/bölgede kıble olduğu hususunda hiçbir görüş ayrılığı yoktur. Onu bizzat gören ve müşahede eden kimsenin doğrudan Kâbe'nin kendisine yönelmesinin farz olduğu, onu gördüğü ve yönünü bildiği hâlde ona yönelmeyi terk ederse namazının geçerli olmayacağı ve kıldığı bütün namazları iade etmesi gerektiği konusunda icmâ etmişlerdir; bunu Ebû Ömer [İbn Abdilberr] zikretmiştir. Kâbe'den uzakta bulunan herkesin ise onun tarafına, cihetine ve karşısına yönelmesi gerektiğinde icmâ etmişlerdir. Şayet [Kâbe'nin ciheti] ona gizli kalırsa yıldızlar, rüzgârlar, dağlar ve yönünü tespite yarayan diğer her türlü imkânla buna dair delil araması gerekir. Mescid-i Harâm'da oturan kimsenin yüzü Kâbe'ye dönük olmalı ve sevabını Allah'tan umarak ve inanarak ona bakmalıdır. Zira Kâbe'ye bakmanın ibadet olduğu rivayet edilmiştir; bunu Atâ ve Mücâhid söylemiştir. Dördüncüsü- [Kâbe'den] uzakta bulunan kimsenin farzının, bizzat Kâbe'nin aynına mı yoksa cihetine mi yönelmek olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bir kısmı birinci görüşü savunmuştur. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “Bu zayıf bir görüştür; çünkü ulaşılamayacak bir şeyi teklif etmektir.” Bir kısmı ise cihete yönelmek olduğunu söylemiştir; üç yönden dolayı sahih olan da budur: Birincisi: Teklifin bağlanabileceği uygulanabilir (mümkün) olan budur. İkincisi: Kur'ân'da emredilen budur; zira Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ } “...artık yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir. [Ey müminler!] Nerede olursanız olun...” yani yeryüzünün doğusunda veya batısında nerede bulunursanız bulunun { فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ } “...yüzlerinizi onun tarafına çevirin.” Üçüncüsü: Âlimler, Kâbe'nin genişliğinin katbekat fazlası olduğu kesin olarak bilinen uzun safları delil getirmişlerdir. Beşincisi- Bu ayette, Mâlik ve ona muvafakat edenlerin savunduğu; namaz kılan kimsenin secde yerine değil, önüne bakması gerektiği hükmüne dair açık bir delil vardır. Sevrî, Ebû Hanîfe, Şâfiî ve Hasan b. Hay ise secde yerine bakmasının müstehap olduğunu söylemişlerdir. Kadı Şerîk de şöyle demiştir: Kıyamda iken secde yerine, rükûda ayaklarının yerine, secdede burnunun ucuna, oturuşta ise kucağına bakar. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “[Namaz kılan kimse] sadece önüne bakar. Zira başını eğerse, en şerefli organ olan başta farz kılınan kıyamın bir kısmı zayi olur. Şayet başını dik tutup gözleriyle yere bakmaya kendini zorlarsa bu da büyük bir meşakkat ve zorluktur. Oysa [Allah] dinde bize hiçbir zorluk kılmamıştır. Şu var ki buna güç yetirebilen kimse için bu daha faziletlidir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ" يُرِيدُ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى" لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ" يَعْنِي تَحْوِيلَ الْقِبْلَةِ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَعْلَمُونَ ذَلِكَ وَلَيْسَ مِنْ دِينِهِمْ وَلَا فِي كِتَابِهِمْ؟ قِيلَ عَنْهُ جَوَابَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُمْ لَمَّا عَلِمُوا مِنْ كِتَابِهِمْ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ نَبِيٌّ عَلِمُوا أَنَّهُ لَا يَقُولُ إِلَّا الْحَقَّ وَلَا يَأْمُرُ إِلَّا بِهِ. الثَّانِي- أَنَّهُمْ عَلِمُوا مِنْ دِينِهِمْ جَوَازَ النَّسْخِ وَإِنْ جَحَدَهُ بَعْضُهُمْ، فَصَارُوا عَالِمِينَ بِجَوَازِ الْقِبْلَةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ" تقدم معناه. وقراء ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" تَعْمَلُونَ" بِالتَّاءِ عَلَى مُخَاطَبَةِ أَهْلِ الْكِتَابِ أَوْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ فَهُوَ إِعْلَامٌ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يُهْمِلُ أَعْمَالَ الْعِبَادِ ولا يغفل عنها، ضمنه الوعيد. وقرأ الباقون بالياء من تحت.

Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Şüphesiz kendilerine kitap verilenler” buyruğu ile Yahudi ve Hristiyanlar kastedilmektedir; { لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ } “bunun Rablerinden gelen bir hak olduğunu elbette bilirler” yani kıblenin Beytü'l-Makdis'ten [Kâbe'ye] çevrilmesinin hak olduğunu bilirler. Eğer: “Kendi dinlerinde ve kitaplarında olmadığı hâlde bunu nasıl bilirler?” denilirse, buna iki cevap verilir: Birincisi: Kitaplarından Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamber olduğunu bildikleri için, onun ancak hakkı söyleyeceğini ve ancak hakkı emredeceğini bilmişlerdir. İkincisi: Bazıları inkâr etse de neshin caiz olduğunu kendi dinlerinden bilmişler ve böylece kıblenin [değişmesinin] caiz olduğunu bilmişlerdir. Yüce Allah'ın: { وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ } “Allah onların yaptıklarından gafil değildir” buyruğunun anlamı daha önce geçti. İbn Âmir, Hamza ve el-Kisâî, Ehl-i Kitab'a veya Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine hitap olarak tâ harfi ile { تَعْمَلُونَ } şeklinde okumuşlardır. Her iki şekle göre de bu, Allah Teâlâ'nın kulların amellerini ihmal etmeyeceğini ve onlardan gafil olmadığını bildirmekte olup tehdit içermektedir. Diğer kıraat imamları ise alttan yâ ile okumuşlardır.

[سورة البقرة (٢): آية ١٤٥]

[Bakara Sûresi (2): Âyet 145]

وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ (١٤٥)

{ وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “Andolsun, kendilerine kitap verilenlere her türlü ayeti (delili) getirsen de yine senin kıblene uymazlar. Sen de onların kıblesine uyacak değilsin. Onların bir kısmı da diğer kısmının kıblesine uymaz. Sana gelen ilimden sonra onların heva ve heveslerine uyacak olursan, şüphesiz sen de zalimlerden olursun.” (145)

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ" لِأَنَّهُمْ كَفَرُوا وَقَدْ تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ، وَلَيْسَ تَنْفَعُهُمُ الْآيَاتُ، أَيِ الْعَلَامَاتُ. وَجَمْعُ قِبْلَةٍ فِي التَّكْسِيرِ: قِبَلٌ. وَفِي التَّسْلِيمِ: قِبِلَاتٌ. وَيَجُوزُ أَنْ تُبْدَلَ مِنَ الْكَسْرَةِ فَتْحَةٌ، فَتَقُولُ قِبَلَاتٌ. وَيَجُوزُ أَنْ تُحْذَفَ الْكَسْرَةُ وَتُسَكَّنَ الْبَاءُ فَتَقُولُ قِبْلَاتٌ. وَأُجِيبَتْ" لَئِنْ" بِجَوَابِ" لَوْ" وَهِيَ ضِدُّهَا فِي أَنَّ" لَوْ" تَطْلُبُ فِي جَوَابِهَا الْمُضِيَّ وَالْوُقُوعَ، وَ" لَئِنْ" تَطْلُبُ الِاسْتِقْبَالَ، فَقَالَ الْفَرَّاءُ وَالْأَخْفَشُ: أُجِيبَتْ بِجَوَابِ" لَوْ" لِأَنَّ الْمَعْنَى: وَلَوْ أَتَيْتَ. وَكَذَلِكَ تُجَابُ" لَوْ" بِجَوَابِ" لَئِنْ"، تَقُولُ: لَوْ أَحْسَنْتَ أُحْسِنُ إِلَيْكَ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا " أَيْ وَلَوْ أَرْسَلْنَا رِيحًا. وَخَالَفَهُمَا سِيبَوَيْهِ فَقَالَ: إن معنى" لئن" مخالف

Yüce Allah'ın: { وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ } “Andolsun, kendilerine kitap verilenlere her türlü ayeti (delili) getirsen de yine senin kıblene uymazlar” buyruğu, [şundan dolayıdır:] Çünkü onlar, hak kendilerine apaçık belli olduğu hâlde inkâr etmişlerdir; artık ayetler yani alametler/deliller onlara fayda vermez. Kıble (قِبْلَة) kelimesinin mükesser (kuralsız) çoğulu “kıbel” (قِبَل), salim (kurallı) çoğulu ise “kıbilât” (قِبِلَات) şeklindedir. Kesre yerine fetha getirilerek “kıbelât” (قِبَلَات) denilmesi de caizdir. Ayrıca [bâ harfinin] kesresi hazfedilip sükûn ile “kıblât” (قِبْلَات) denilmesi de mümkündür. “Lein” (لَئِنْ) edatına “lev” (لَوْ) edatının cevabıyla karşılık verilmiştir; oysa “lev”, cevabında geçmiş zaman ve vuku bulmuş olmayı gerektirirken, “lein” ise gelecek zamanı gerektirmesi yönüyle onun zıddıdır. el-Ferrâ ve el-Ahfeş şöyle demiştir: [Burada] “lev” edatının cevabıyla karşılık verilmiştir; çünkü mana: “Velev ki sen getirsen / getirmiş olsan da” (وَلَوْ أَتَيْتَ) takdirindedir. Aynı şekilde “lev” edatına da “lein” edatının cevabıyla karşılık verilebilir; nitekim: “Bana iyilik yaparsan sana iyilik yaparım” (لَوْ أَحْسَنْتَ أُحْسِنُ إِلَيْكَ) dersin. Yüce Allah'ın: { وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا } “Andolsun, bir rüzgâr göndersek de onu sararmış görseler, kesinlikle [ardından inkâra] devam ederler” buyruğu da böyledir; yani “Ve şayet bir rüzgâr gönderseydik” (وَلَوْ أَرْسَلْنَا رِيحًا) demektir. Sîbeveyh ise bu ikisine muhalefet ederek şöyle demiştir: Şüphesiz “lein” lafzının anlamı...

لِمَعْنَى" لَوْ" فَلَا يَدْخُلُ وَاحِدٌ مِنْهُمَا عَلَى الأخر، فالمعنى: ولين أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ لَا يَتَّبِعُونَ قِبْلَتَكَ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: وَمَعْنَى" وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا" لَيَظَلُّنَّ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ" لَفْظُ خَبَرٍ وَيَتَضَمَّنُ الامر، أي فلا تركن إلى شي مِنْ ذَلِكَ. ثُمَّ أَخْبَرَ تَعَالَى أَنَّ الْيَهُودَ لَيْسَتْ مُتَّبِعَةً قِبْلَةَ النَّصَارَى وَلَا النَّصَارَى مُتَّبِعَةً قِبْلَةَ الْيَهُودِ، عَنِ السُّدِّيِّ وَابْنِ زَيْدٍ. فَهَذَا إِعْلَامٌ بِاخْتِلَافِهِمْ وَتَدَابُرِهِمْ وَضَلَالِهِمْ. وَقَالَ قَوْمٌ: الْمَعْنَى وَمَا مَنِ اتَّبَعَكَ مِمَّنْ أَسْلَمَ مِنْهُمْ بِمُتَّبِعٍ قِبْلَةَ مَنْ لَمْ يُسْلِمْ، وَلَا مَنْ لَمْ يُسْلِمْ قِبْلَةَ مَنْ أَسْلَمَ. وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ" الْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ، وَالْمُرَادُ أُمَّتُهُ مِمَّنْ يَجُوزُ أَنْ يَتَّبِعَ هَوَاهُ فَيَصِيرَ بِاتِّبَاعِهِ ظَالِمًا، وَلَيْسَ يَجُوزُ أَنْ يَفْعَلَ النَّبِيُّ ﷺ مَا يَكُونُ بِهِ ظَالِمًا، فَهُوَ مَحْمُولٌ عَلَى إِرَادَةِ أُمَّتِهِ لِعِصْمَةِ النَّبِيِّ ﷺ وَقَطَعْنَا أَنَّ ذَلِكَ لَا يَكُونُ مِنْهُ، وَخُوطِبَ النَّبِيُّ ﷺ تَعْظِيمًا لِلْأَمْرِ وَلِأَنَّهُ الْمُنَزَّلُ عَلَيْهِ. وَالْأَهْوَاءُ: جَمْعُ هَوًى، وَقَدْ تَقَدَّمَ، وَكَذَا" مِنَ الْعِلْمِ" تَقَدَّمَ أَيْضًا، فلا معنى للإعادة.

...'lev' kelimesinin anlamına aykırıdır; dolayısıyla biri diğerinin yerine geçmez. Buna göre mana: “Andolsun kendilerine kitap verilenlere her türlü ayeti getirsen de senin kıblene uymayacaklardır” şeklindedir. Sîbeveyh şöyle demiştir: { وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا } ayetinin anlamı “le-yezallünne” (mutlaka devam edeceklerdir) demektir. Yüce Allah'ın: { وَما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ } “Sen de onların kıblesine uyacak değilsin” buyruğu haber lafzıdır ancak emir içermektedir; yani bundan hiçbir şeye meyletme, demektir. Sonra Allah Teâlâ, Yahudilerin Hristiyanların kıblesine uymadığını, Hristiyanların da Yahudilerin kıblesine uymadığını haber vermiştir; bu es-Süddî ve İbn Zeyd'den rivayet edilmiştir. Bu, onların ihtilaflarını, birbirlerine sırt çevirmelerini ve sapıklıklarını bildirmektir. Bir topluluk da şöyle demiştir: Anlamı; onlardan İslam'a girip sana uyan kimse İslam'a girmeyenlerin kıblesine uymaz, İslam'a girmeyen de İslam'a girenin kıblesine uymaz, demektir. Birinci görüş daha açıktır; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Yüce Allah'ın: { وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “Sana gelen ilimden sonra onların heva ve heveslerine uyacak olursan, şüphesiz sen de zalimlerden olursun” buyruğunda hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; fakat kastedilen, heva ve hevesine uyması caiz olup da bu uyması sebebiyle zalim olabilecek ümmetidir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisini zalim kılacak bir şeyi yapması ise asla caiz değildir; dolayısıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ismeti ve böyle bir şeyin kendisinden sadır olmayacağını kesin olarak bilmemiz sebebiyle hitap ümmetine hamledilir. Durumun büyüklüğünü vurgulamak için ve vahiy kendisine indirilen kişi olduğu için hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltilmiştir. Ehvâ (الْأَهْوَاءُ) kelimesi 'hevâ'nın çoğuludur, daha önce geçmişti. Aynı şekilde 'mine'l-ilm' (مِنَ الْعِلْمِ) ifadesi de daha önce geçmişti; dolayısıyla tekrar etmenin anlamı yoktur.

[سورة البقرة (٢): آية ١٤٦]

[Bakara Sûresi (2): Âyet 146]

الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٤٦)

{ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “Kendilerine kitap verdiklerimiz, onu (peygamberi/kıbleyi) kendi oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar. Buna rağmen onlardan bir fırka, bile bile hakkı gizler.” (146)

قَوْلُهُ تَعَالَى:" الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ"" الَّذِينَ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرُ" يَعْرِفُونَهُ". وَيَصِحُّ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ خفض على الصفة ل" لظالمين"، و" يعرفون" فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ يَعْرِفُونَ نُبُوَّتَهُ وَصِدْقَ رِسَالَتِهِ، وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُهُمَا. وَقِيلَ:" يَعْرِفُونَ" تَحْوِيلَ الْقِبْلَةِ عَنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ إِلَى الْكَعْبَةِ أَنَّهُ حَقٌّ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ جريج والربيع وقتادة أيضا.

Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ } “Kendilerine kitap verdiklerimiz, onu kendi oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar” buyruğunda [yer alan] { الَّذِينَ } kelimesi, mübteda (özne) olarak ref mahallindedir; haberi (yüklemi) ise { يَعْرِفُونَهُ } fiilidir. Bu kelimenin [önceki ayetteki] “ez-Zâlimîn” kelimesinin sıfatı olarak cer mahallinde olması da caizdir; [bu takdirde] “ya‘rifûne” hâl konumunda olur. Yani onlar onun peygamberliğini ve elçiliğinin doğruluğunu bilirler. [Buradaki] zamir Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e râcidir (ona dönmektedir). Bunu Mücâhid, Katâde ve başkaları söylemiştir. Bir görüşe göre de: Kıblenin Beytülmakdis'ten Kâbe'ye çevrilmesinin hak olduğunu bilirler [anlamındadır]. Bunu da İbn Abbâs, İbn Cüreyc, er-Rebî‘ ve yine Katâde söylemiştir.

وَخَصَّ الْأَبْنَاءَ فِي الْمَعْرِفَةِ بِالذِّكْرِ دُونَ الْأَنْفُسِ وَإِنْ كَانَتْ أَلْصَقَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ يَمُرُّ عَلَيْهِ مِنْ زَمَنِهِ بُرْهَةٌ لَا يَعْرِفُ فِيهَا نَفْسَهُ، وَلَا يَمُرُّ عَلَيْهِ وَقْتٌ لَا يَعْرِفُ فِيهِ ابْنَهُ. وَرُوِيَ أَنَّ عُمَرَ قَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ: أَتَعْرِفُ مُحَمَّدًا ﷺ كَمَا تَعْرِفُ ابْنَكَ؟ فَقَالَ: نَعَمْ وَأَكْثَرَ، بَعَثَ اللَّهُ أَمِينَهُ فِي سَمَائِهِ إِلَى أَمِينِهِ فِي أَرْضِهِ بِنَعْتِهِ فَعَرَفْتُهُ، وَابْنِي لَا أَدْرِي مَا كَانَ مِنْ أُمِّهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ" يَعْنِي مُحَمَّدًا ﷺ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَخُصَيْفٌ. وَقِيلَ: اسْتِقْبَالُ الْكَعْبَةِ، عَلَى مَا ذَكَرْنَا آنِفًا. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَهُمْ يَعْلَمُونَ" ظَاهِرٌ فِي صِحَّةِ الْكُفْرِ عِنَادًا، وَمِثْلُهُ:" وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ" وَقَوْلُهُ:" فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ".

İnsanın kendi nefsi [kendisine] daha yakın olduğu hâlde nefisler yerine tanıma konusunda özellikle oğulların zikredilmesi şundandır: İnsanın ömründen öyle bir zaman geçer ki o dönemde kendini bilmez, fakat oğlunu tanımadığı hiçbir vakit geçmez. Rivayet edildiğine göre Hz. Ömer, Abdullah b. Selâm'a: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kendi oğlunu tanıdığın gibi tanıyor musun?” diye sordu. O da: “Evet, hatta daha fazla! Allah semasındaki güvenilir elçisini yeryüzündeki güvenilir elçisine onun sıfatlarıyla gönderdi ve ben onu tanıdım; oğluma gelince, annesinden ne olduğunu bilemem” dedi. Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ } “Buna rağmen onlardan bir fırka hakkı gizler” buyruğundaki haktan maksat Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; bunu Mücâhid, Katâde ve Husayf söylemiştir. Az önce zikrettiğimiz üzere Kâbe'ye yönelmek olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “onlar bildikleri hâlde” buyruğu, inat yüzünden küfre girmenin doğruluğunda açıktır; nitekim: { وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ } “Kendileri de bunlara yakînen inandıkları hâlde haksızlık ve kibir yüzünden onları inkâr ettiler” ve { فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ } “Fakat tanıdıkları şey kendilerine gelince onu inkâr ettiler” buyrukları da böyledir.

[سورة البقرة (٢): آية ١٤٧]

[Bakara Sûresi (2): Âyet 147]

الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١٤٧)

{ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } “O hak Rabbindendir; sakın şüpheye düşenlerden olma!” (147)

قَوْلُهُ تَعَالَى:" الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ" يَعْنِي اسْتِقْبَالَ الْكَعْبَةِ، لَا مَا أَخْبَرَكَ بِهِ الْيَهُودُ مِنْ قِبْلَتِهِمْ. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ قَرَأَ" الْحَقَّ" مَنْصُوبًا بِ" يَعْلَمُونَ" أَيْ يَعْلَمُونَ الْحَقَّ. وَيَصِحُّ نَصْبُهُ عَلَى تَقْدِيرِ الْزَمِ الْحَقَّ. وَالرَّفْعُ عَلَى الِابْتِدَاءِ أَوْ عَلَى إِضْمَارِ مُبْتَدَإٍ، وَالتَّقْدِيرُ هُوَ الْحَقُّ، أَوْ عَلَى إِضْمَارِ فِعْلٍ، أَيْ جَاءَكُ الْحَقُّ. قَالَ النَّحَّاسُ: فَأَمَّا الَّذِي فِي" الْأَنْبِيَاءِ"" الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ " فَلَا نَعْلَمُ أَحَدًا قَرَأَهُ إِلَّا مَنْصُوبًا، وَالْفَرْقُ بَيْنَهُمَا أَنَّ الَّذِي فِي سُورَةِ" الْبَقَرَةِ" مُبْتَدَأُ آيَةٍ، وَالَّذِي فِي الْأَنْبِيَاءِ لَيْسَ كَذَلِكَ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ" أَيْ مِنَ الشَّاكِّينَ. وَالْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَالْمُرَادُ أُمَّتُهُ. يُقَالُ: امْتَرَى فُلَانٌ [فِي] كَذَا إِذَا اعْتَرَضَهُ الْيَقِينُ مَرَّةً وَالشَّكُّ أُخْرَى فَدَافَعَ إِحْدَاهُمَا بِالْأُخْرَى، وَمِنْهُ الْمِرَاءُ لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَشُكُّ فِي قَوْلِ صَاحِبِهِ. وَالِامْتِرَاءُ فِي الشَّيْءِ الشَّكُّ فِيهِ، وَكَذَا التَّمَارِي. وَأَنْشَدَ الطَّبَرِيُّ شَاهِدًا عَلَى أَنَّ الْمُمْتَرِينَ الشَّاكُّونَ قَوْلَ الْأَعْشَى:

Yüce Allah'ın: { الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ } “O hak Rabbindendir” buyruğundan maksat Kâbe'ye yönelmektir, Yahudilerin kendi kıbleleri hakkında sana haber verdikleri şeyler değildir. Hz. Ali radıyallâhu anh'tan { الْحَقَّ } kelimesini { يَعْلَمُونَ } fiilinin mefulü olarak mensub okuduğu rivayet edilmiştir; yani “Hakkı bilirler” demektir. “Hakka sımsıkı sarıl” takdiriyle de mensub olması caizdir. Ref ile okunması ise mübteda olmasına veya gizli bir mübtedanın haberine göredir; bu takdirde: “O haktır” şeklinde olur; ya da gizli bir fiilin faili olmasına göredir; yani “Sana hak geldi” demektir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Enbiyâ sûresindeki { الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ } “onlar haktan yüz çevirmektedirler” ayetine gelince, bunu hiç kimsenin mensub olmaktan başka bir şekilde okuduğunu bilmiyoruz. İkisi arasındaki fark şudur: Bakara sûresindeki ayet başıdır, Enbiyâ sûresindeki ise öyle değildir. Yüce Allah'ın: { فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } “Sakın şüpheye düşenlerden olma!” buyruğu, şüphe edenlerden olma demektir. Hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir, kastedilen ise ümmetidir. Bir kimseye bir kere yakîn, bir kere de şüphe arız olup birini diğeriyle savuşturduğunda (امْتَرَى فُلَانٌ فِي كَذَا) denilir; münakaşa ve çekişme anlamına gelen mirâ (الْمِرَاءُ) kelimesi de bundandır, çünkü taraflardan her biri diğerinin sözünden şüphe eder. Bir şeyde imtirâ (الِامْتِرَاءُ) etmek, onda şüpheye düşmektir; temârî (التَّمَارِي) de böyledir. et-Taberî, mümterîn kelimesinin şüphe edenler anlamına geldiğine şahit olarak el-A'şâ'nın şu beytini okumuştur:

تَدِرُّ على أسوق الممترين ... من ركضا إذا ما السراب ارجحن

Serap yoğunlaşıp dalgalandığında, [atı] mahmuzlayanların bacakları üzerine koşturulmaktan [adeta sağarcasına koşu/ter] akıtır.

قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَوَهِمَ فِي هَذَا، لِأَنَّ أَبَا عُبَيْدَةَ وَغَيْرَهُ قَالَ: الْمُمْتَرُونَ فِي الْبَيْتِ هُمُ الَّذِينَ يَمْرُونَ الْخَيْلَ بِأَرْجُلِهِمْ هَمْزًا لِتَجْرِيَ كَأَنَّهُمْ يَحْتَلِبُونَ الْجَرْيَ مِنْهَا، وَلَيْسَ فِي الْبَيْتِ مَعْنَى الشَّكِّ كَمَا قَالَ الطَّبَرِيُّ. قُلْتُ: مَعْنَى الشَّكِّ فِيهِ مَوْجُودٌ، لِأَنَّهُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَخْتَبِرَ الْفَرَسَ صَاحِبُهُ هَلْ هُوَ عَلَى مَا عَهِدَ من الجري أم لا، لئلا يكون أصابه شي، أَوْ يَكُونَ هَذَا عِنْدَ أَوَّلِ شِرَائِهِ فَيُجْرِيهِ لِيَعْلَمَ مِقْدَارَ جَرْيِهِ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَمَرَيْتُ الْفَرَسَ إِذَا اسْتَخْرَجْتَ مَا عِنْدَهُ مِنَ الْجَرْيِ بِسَوْطٍ أَوْ غَيْرِهِ. وَالِاسْمُ الْمِرْيَةُ (بِالْكَسْرِ) وَقَدْ تُضَمُّ. وَمَرَيْتُ النَّاقَةَ مَرْيًا: إِذَا مَسَحْتُ ضَرْعَهَا لِتَدِرَّ. وَأَمْرَتْ هِيَ إِذَا دَرَّ لَبَنُهَا، وَالِاسْمُ الْمِرْيَةُ (بِالْكَسْرِ)، وَالضَّمُّ غَلَطٌ. وَالْمِرْيَةُ: الشَّكُّ، وَقَدْ تُضَمُّ، وقرئ بهما.

İbn Atiyye şöyle demiştir: [Taberî] bu hususta yanılmıştır; zira Ebû Ubeyde ve başkaları şöyle demiştir: Beyitteki mümterûn, koşması için atları ayaklarıyla dürten kimselerdir, sanki ondan koşuşu sağıp çıkarıyor gibidirler. Beyitte Taberî'nin dediği gibi şüphe anlamı yoktur. Derim ki: Onda şüphe anlamı mevcuttur; zira sahibinin atı alıştığı koşuş üzere midir değil midir, ona bir şey isabet etmiş midir diye test etmesi yahut bunu ilk satın aldığında koşuşunun miktarını bilmek için koşturması ihtimal dâhilindedir. el-Cevherî şöyle demiştir: Kırbaçla veya başka bir şeyle atın koşuş gücünü ortaya çıkardığın zaman (مَرَيْتُ الْفَرَسَ) dersin. İsim hali kesre ile el-mirye'dir (الْمِرْيَةُ), bazen ötreli de söylenir. Sütü sağılsın diye devenin memesini sıvazladığın zaman (مَرَيْتُ النَّاقَةَ مَرْيًا) dersin. Sütü aktığı zaman deve için (أَمْرَتْ) denir; ismi ise kesre ile el-mirye'dir (الْمِرْيَةُ), ötreli söylenmesi hatadır. Mirye (الْمِرْيَةُ) şüphe demektir, bazen ötreli (mürye) de okunur ve her iki şekilde de okunmuştur.

[سورة البقرة (٢): آية ١٤٨]

[Bakara Sûresi (2): Âyet 148]

وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيها فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ أَيْنَ ما تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعاً إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٤٨)

{ وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيها فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ أَيْنَ ما تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعاً إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Her birinin yöneldiği bir kıblesi (yönü) vardır. Haydin, hayır işlerinde yarışın! Nerede olursanız olun, Allah hepinizi bir araya getirir. Şüphesiz Allah her şeye kadirdir.” (148)

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الاولى- قوله تعالى:"- لِكُلٍّ وِجْهَةٌ

Bu ayette dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: “Her birinin bir yönü vardır” buyruğudur.

" الْوِجْهَةُ وَزْنُهَا فِعْلَةٌ مِنَ الْمُوَاجَهَةِ. وَالْوِجْهَةُ وَالْجِهَةُ وَالْوَجْهُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَالْمُرَادُ الْقِبْلَةُ، أَيْ إِنَّهُمْ لَا يَتَّبِعُونَ قِبْلَتَكَ وَأَنْتَ لَا تَتَّبِعُ قِبْلَتَهُمْ، وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ إِمَّا بِحَقٍّ وَإِمَّا بِهَوًى. الثانية- قوله تعالى:"وَمُوَلِّيها

Viche (الْوِجْهَةُ) kelimesinin vezni müvâcehe (karşı karşıya gelmek) kökünden fi'le (فِعْلَةٌ) veznindedir. Viche (الْوِجْهَةُ), cihet (الْجِهَةُ) ve vech (الْوَجْهُ) aynı anlamdadır. Buradaki kastedilen kıbledir; yani onlar senin kıblene uymazlar, sen de onların kıblesine uymazsın; her birinin ya hakka dayalı yahut heva ve hevese dayalı bir yönü/kıblesi vardır. İkincisi: Yüce Allah'ın: “...yöneldiği...” buyruğudur.

"" هُوَ" عَائِدٌ عَلَى لَفْظِ كُلٍّ لَا عَلَى مَعْنَاهُ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ عَلَى الْمَعْنَى لَقَالَ: هُمْ مُوَلُّوهَا وُجُوهَهُمْ، فَالْهَاءُ وَالْأَلِفُ مَفْعُولٌ أَوَّلُ وَالْمَفْعُولُ الثَّانِي مَحْذُوفٌ، أَيْ هُوَ مُوَلِّيهَا وَجْهَهُ وَنَفْسَهُ. وَالْمَعْنَى: وَلِكُلِّ صَاحِبِ مِلَّةٍ قِبْلَةٌ، صَاحِبُ الْقِبْلَةِ مُوَلِّيهَا وَجْهَهُ، عَلَى لَفْظِ كُلٍّ، وَهُوَ قَوْلُ الرَّبِيعِ وَعَطَاءٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَالَ عَلِيُّ بن سليمان:"وَلِّيها

Buradaki "hüve" (هُوَ - o) zamiri, "küll" (كُلّ) lafzına racidir, manasına değil. Zira manasına raci olsaydı: (هُمْ مُوَلُّوهَا وُجُوهَهُمْ) [Onlar yüzlerini ona çevirirler] derdi. Bitişik olan "hâ" (هَا) birinci mefuldür, ikinci meful ise hazfedilmiştir; yani "o, yüzünü ve kendisini ona çevirir" takdirindedir. Mana şöyledir: Her din sahibinin bir kıblesi vardır, kıble sahibi yüzünü ona çevirir; bu da "küll" kelimesinin lafzına göredir. Bu, er-Rebî', Atâ ve İbn Abbâs'ın görüşüdür. Ali b. Süleyman ise: "Muvellîhâ" (مُوَلِّيهَا)

" أَيْ مُتَوَلِّيهَا. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ عَامِرٍ" مُوَلَّاهَا" عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ. وَالضَّمِيرُ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ لِوَاحِدٍ، أَيْ وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ النَّاسِ قِبْلَةٌ، الْوَاحِدُ مُوَلَّاهَا أَيْ مَصْرُوفٌ إِلَيْهَا، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ عَلَى قِرَاءَةِ الْجَمَاعَةِ" هُوَ" ضَمِيرُ اسْمِ اللَّهِ ﷿ وَإِنْ لَمْ يَجْرِ لَهُ ذِكْرٌ، إِذْ

yani ona yönelen, onu üstlenen demektir, demiştir. İbn Abbâs ve İbn Âmir ise meçhul fiil kalıbında "muvellâhâ" (مُوَلَّاهَا) şeklinde okumuşlardır. Bu kıraate göre zamir tek bir kişiye racidir; yani insanlardan her birinin bir kıblesi vardır, o kişi ona yöneltilmiştir/çevrilmiştir, demiştir ez-Zeccâc. Cumhurun kıraatine göre "hüve" (هُوَ) zamirinin, daha önce adı geçmemiş olsa da Yüce Allah'ın isminin zamiri olması da muhtemeldir; çünkü

مَعْلُومٌ أَنَّ اللَّهَ ﷿ فَاعِلٌ ذَلِكَ، وَالْمَعْنَى: لِكُلِّ صَاحِبِ مِلَّةٍ قِبْلَةٌ اللَّهُ مُوَلِّيهَا إِيَّاهُ. وَحَكَى الطَّبَرِيُّ: أَنَّ قَوْمًا قَرَءُوا" وَلِكُلِّ وِجْهَةٌ" بِإِضَافَةِ كُلٍّ إِلَى وِجْهَةٍ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَخَطَّأَهَا الطَّبَرِيُّ، وَهِيَ مُتَّجِهَةٌ، أَيْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ لِكُلِّ وِجْهَةٍ وَلَّاكُمُوهَا، وَلَا تَعْتَرِضُوا فِيمَا أَمَرَكُمْ بَيْنَ هَذِهِ وَهَذِهِ، أَيْ إِنَّمَا عَلَيْكُمُ الطاعة في الجميع. وقدم قوله"- لِكُلٍّ وِجْهَةٌ

bunu yapanın Yüce Allah olduğu bilinmektedir. Mana da şöyledir: Her din sahibinin bir kıblesi vardır ki Allah onu o kimseye yöneltmiştir. et-Taberî bir topluluğun "küll" kelimesini "viche"ye izafe ederek: "ve likülli vichetin" (وَلِكُلِّ وِجْهَةٍ) şeklinde okuduğunu nakletmiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Taberî bu kıraati hatalı bulmuştur, oysa bu da tutarlı bir vecihtir; yani [Allah'ın] sizi yönelttiği her yöne doğru hayırlarda yarışın ve size emrettiği hususlarda şu veya bu [kıble] arasında itirazda bulunmayın, zira size düşen hepsinde itaat etmektir. Yüce Allah'ın: “Her birinin bir yönü vardır” buyruğunun,

" على الامر في قوله:"اسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ

“Hayırlarda yarışın” buyruğundaki emirden önce getirilmesi,

" لِلِاهْتِمَامِ بِالْوِجْهَةِ كَمَا يُقَدَّمُ الْمَفْعُولُ، وَذَكَرَ أَبُو عَمْرٍو الدَّانِيُّ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄. وَسَلِمَتِ الْوَاوُ فِي"جْهَةٌ

mefulün öne geçirilmesi gibi kıble konusuna verilen önemden dolayıdır. Ebû Amr ed-Dânî bu kıraati İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletmiştir. "Vicheh" (وِجْهَةٌ) kelimesindeki vav harfi,

" لِلْفَرْقِ بَيْنَ عِدَةٍ وَزِنَةٍ، لِأَنَّ جِهَةً ظَرْفٌ، وَتِلْكَ مَصَادِرُ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: ذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ شَذَّ عَنِ الْقِيَاسِ فَسَلِمَ. وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُ اسْمٌ وَلَيْسَ بِمَصْدَرٍ. وَقَالَ غَيْرُ أَبِي عَلِيٍّ: وَإِذَا أَرَدْتَ الْمَصْدَرَ قُلْتَ جِهَةٌ، وَقَدْ يُقَالُ الْجِهَةُ فِي الظَّرْفِ. الثالثة- قوله تعالى:"اسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ

ideh (عِدَة) ve zineh (زِنَة) kelimelerinden ayırt edilmesi için sağlam kalmıştır; çünkü cihet (جِهَة) zarftır, diğerleri ise masdardır. Ebû Ali şöyle demiştir: Bir topluluk bunun kıyasa aykırı şekilde şâz olarak vav'ı düşmeyen bir masdar olduğu görüşüne varmıştır. Diğer bir topluluk ise bunun masdar değil isim olduğu görüşüne varmıştır. Ebû Ali'nin dışındakiler de şöyle demiştir: Masdarı kastettiğinde cihet (جِهَةٌ) dersin; bazen cihet kelimesi zarf için de kullanılır. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: “Hayırlarda yarışın” buyruğudur.

" أَيْ إِلَى الْخَيْرَاتِ، فَحَذَفَ الْحَرْفَ، أَيْ بَادِرُوا مَا أَمَرَكُمُ اللَّهُ ﷿ مِنَ اسْتِقْبَالِ الْبَيْتِ الْحَرَامِ، وَإِنْ كَانَ يَتَضَمَّنُ الْحَثَّ عَلَى الْمُبَادَرَةِ وَالِاسْتِعْجَالِ إِلَى جَمِيعِ الطَّاعَاتِ بِالْعُمُومِ، فَالْمُرَادُ مَا ذُكِرَ مِنَ الِاسْتِقْبَالِ لِسِيَاقِ الْآيِ. وَالْمَعْنَى الْمُرَادُ الْمُبَادَرَةُ بِالصَّلَاةِ أَوَّلَ وَقْتِهَا، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. رَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (إِنَّمَا مَثَلُ الْمُهَجِّرِ إِلَى الصَّلَاةِ كَمَثَلِ الَّذِي يُهْدِي الْبَدَنَةَ ثُمَّ الَّذِي عَلَى أَثَرِهِ كَالَّذِي يُهْدِي الْبَقَرَةَ ثُمَّ الَّذِي عَلَى أَثَرِهِ كَالَّذِي يُهْدِي الْكَبْشَ ثُمَّ الَّذِي عَلَى أَثَرِهِ كَالَّذِي يُهْدِي الدَّجَاجَةَ ثُمَّ الَّذِي عَلَى أَثَرِهِ كَالَّذِي يُهْدِي الْبَيْضَةَ (. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:) إِنَّ أَحَدَكُمْ لَيُصَلِّي الصَّلَاةَ لِوَقْتِهَا وَقَدْ تَرَكَ مِنَ الْوَقْتِ الْأَوَّلِ مَا هُوَ خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَهْلِهِ وَمَالِهِ (. وَأَخْرَجَهُ مَالِكٌ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ قَوْلَهُ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (خَيْرُ الْأَعْمَالِ الصَّلَاةُ فِي أَوَّلِ وَقْتِهَا). وَفِي حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ" أَوَّلَ وَقْتِهَا" بِإِسْقَاطِ" فِي". وَرُوِيَ أَيْضًا عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أَوَّلُ الْوَقْتِ رِضْوَانُ اللَّهِ وَوَسَطُ الْوَقْتِ رَحْمَةُ اللَّهِ

Yani hayırlara doğru [yarışın demektir], harf-i cer hazfedilmiştir; yani Yüce Allah'ın Mescid-i Haram'a yönelme konusundaki emrine koşun. Bu ifade genel anlamda bütün taatlere koşma ve acele etme teşvikini içeriyor olsa da, ayetin akışı sebebiyle kastedilen Mescid-i Haram'a yönelmektir. Kastedilen diğer bir mana ise namazı ilk vaktinde kılmaya acele etmektir; en doğrusunu Yüce Allah bilir. en-Nesâî'nin Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Namaz için ilk vakitlerde erkenden mescide giden kimsenin misali, bir deve kurban eden kimse gibidir. Sonra onun ardından gelen, sığır kurban eden kimse gibidir. Sonra onun ardından gelen, koç kurban eden kimse gibidir. Sonra onun ardından gelen, tavuk hediye eden kimse gibidir. Sonra onun ardından gelen, yumurta hediye eden kimse gibidir.) ed-Dârekutnî'nin Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Sizden biri namazı vaktinde kılar, fakat ilk vakti kaçırarak ailesinden ve malından daha hayırlı olan bir şeyi terk etmiş olur.) Bunu Mâlik, Yahyâ b. Saîd'in sözü olarak da rivayet etmiştir. ed-Dârekutnî yine İbn Ömer'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: (Amellerin en hayırlısı, ilk vaktinde kılınan namazdır.) İbn Mes'ûd'un hadisinde ise "fî" harfi olmaksızın: (أَوَّلَ وَقْتِهَا) [vaktinin evvelinde] şeklindedir. Yine İbrâhim b. Abdilmelik'ten, Ebû Mahzûre'den, babasından, dedesinden rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (İlk vakit Allah'ın rızası, orta vakit Allah'ın rahmeti,

وَآخِرُ الْوَقْتِ عَفْوُ اللَّهِ (. زَادَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: رِضْوَانُ اللَّهِ أَحَبُّ إِلَيْنَا مِنْ عَفْوِهِ، فَإِنَّ رِضْوَانَهُ عَنِ الْمُحْسِنِينَ وَعَفْوَهُ عَنِ الْمُقَصِّرِينَ، وَهَذَا اخْتِيَارُ الشَّافِعِيِّ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: آخِرُ الْوَقْتِ أَفْضَلُ، لِأَنَّهُ وَقْتُ الْوُجُوبِ. وَأَمَّا مَالِكٌ فَفَصَّلَ الْقَوْلَ، فَأَمَّا الصُّبْحُ وَالْمَغْرِبُ فَأَوَّلُ الْوَقْتِ فِيهِمَا أَفْضَلُ، أَمَّا الصُّبْحُ فَلِحَدِيثِ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: (إِنْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَيُصَلِّي الصُّبْحَ فَيَنْصَرِفُ النِّسَاءُ مُتَلَفِّعَاتٍ بِمُرُوطِهِنَّ مَا يُعْرَفْنَ مِنَ الْغَلَسِ) - فِي رِوَايَةٍ- (مُتَلَفِّفَاتٍ). وَأَمَّا الْمَغْرِبُ فَلِحَدِيثِ سَلَمَةَ بْنِ الْأَكْوَعِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يُصَلِّي الْمَغْرِبَ إِذَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ وَتَوَارَتْ بِالْحِجَابِ، أَخْرَجَهُمَا مُسْلِمٌ. وَأَمَّا الْعِشَاءُ فَتَأْخِيرُهَا أَفْضَلُ لِمَنْ قَدَرَ عَلَيْهِ. رَوَى ابْنُ عُمَرَ قَالَ: مَكَثْنَا [ذَاتَ] لَيْلَةٍ نَنْتَظِرُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لِصَلَاةِ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ، فَخَرَجَ إِلَيْنَا حِينَ ذَهَبَ ثُلُثُ اللَّيْلِ أَوْ بَعْدَهُ، فَلَا نَدْرِي أَشَيْءٌ شَغَلَهُ فِي أَهْلِهِ أَوْ غَيْرُ ذَلِكَ، فَقَالَ حِينَ خَرَجَ: (إِنَّكُمْ لَتَنْتَظِرُونَ صَلَاةً مَا يَنْتَظِرُهَا أَهْلُ دِينٍ غَيْرُكُمْ وَلَوْلَا أَنْ يَثْقُلَ عَلَى أُمَّتِي لَصَلَّيْتُ بِهِمْ هَذِهِ السَّاعَةَ). وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: أَخَّرَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ

son vakit ise Allah'ın affıdır.) İbnü'l-Arabî şunu ziyade etmiştir: Ebû Bekir şöyle demiştir: Allah'ın rızası bize O'nun affından daha sevimlidir; zira O'nun rızası iyilik yapanlar için, affı ise kusurlu davrananlar içindir. Bu, Şâfiî'nin tercihidir. Ebû Hanîfe ise: Son vakit daha faziletlidir; çünkü vacip olma vaktidir, demiştir. Mâlik ise konuyu ayrıntılı ele almıştır: Sabah ve akşam namazlarına gelince, bu ikisinde ilk vakit daha faziletlidir. Sabah namazı hakkında Âişe radıyallâhu anhâ'nın şu hadisi vardır: (Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabah namazını kıldırırdı da kadınlar örtülerine bürünmüş olarak dönerlerdi, ortalığın alacakaranlığından ötürü tanınmazlardı) -bir rivayette- (mütëleffifât [iyice örtünmüşler] olarak). Akşam namazı hakkında ise Seleme b. el-Ekva'ın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in güneş batıp ufkun ardında kaybolduğu anda akşam namazını kıldığına dair rivayeti vardır; her ikisini de Müslim rivayet etmiştir. Yatsı namazına gelince, güç yetiren kimse için onu geciktirmek daha faziletlidir. İbn Ömer şöyle rivayet etmiştir: Bir gece yatsı namazı için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i bekledik. Gecenin üçte biri geçince veya daha sonra yanımıza çıktı. Ailesiyle ilgili bir işin mi kendisini meşgul ettiğini yoksa başka bir şey mi olduğunu bilmiyorduk. Çıktığında şöyle buyurdu: (Sizler öyle bir namazı bekliyorsunuz ki sizden başka hiçbir din ehli onu beklemez. Ümmetime zor gelmeyecek olsaydı, onlara bu saatte namaz kıldırırdım.) Buhârî'de Enes'ten gelen rivayette şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu

عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلَاةَ الْعِشَاءِ إِلَى نِصْفِ اللَّيْلِ ثُمَّ صَلَّى ... ، وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَقَالَ أَبُو بَرْزَةَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَسْتَحِبُّ تَأْخِيرَهَا. وَأَمَّا الظُّهْرُ فَإِنَّهَا تَأْتِي النَّاسَ [عَلَى] غَفْلَةٍ فَيُسْتَحَبُّ تَأْخِيرُهَا قَلِيلًا حَتَّى يَتَأَهَّبُوا وَيَجْتَمِعُوا. قَالَ أَبُو الْفَرَجِ قَالَ مَالِكٌ: أَوَّلُ الْوَقْتِ أَفْضَلُ فِي كُلِّ صَلَاةٍ إِلَّا لِلظُّهْرِ فِي شِدَّةِ الْحَرِّ. وَقَالَ ابْنُ أَبِي أُوَيْسٍ: وَكَانَ مَالِكٌ يَكْرَهُ أَنْ يُصَلَّى الظُّهْرُ عِنْدَ الزَّوَالِ وَلَكِنْ بَعْدَ ذَلِكَ، وَيَقُولُ: تِلْكَ صَلَاةُ الْخَوَارِجِ. وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ وَصَحِيحِ التِّرْمِذِيِّ عَنْ أَبِي ذَرٍّ الْغِفَارِيِّ قَالَ: كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فِي سَفَرٍ فَأَرَادَ الْمُؤَذِّنُ أَنْ يُؤَذِّنَ لِلظُّهْرِ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (أَبْرِدْ) ثُمَّ أَرَادَ أَنْ يُؤَذِّنَ فقال له: (أبرد) حتى رأينا في التُّلُولِ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (إِنَّ شِدَّةَ الْحَرِّ مِنْ فَيْحِ»

aleyhi ve sellem yatsı namazını gece yarısına kadar geciktirdi, sonra namaz kıldı... diyerek hadisi zikretti. Ebû Berze de: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yatsıyı geciktirmeyi müstehap görürdü, demiştir. Öğle namazına gelince, o insanlara bir gaflet/meşguliyet anında gelir, bu sebeple hazırlanıp toplanabilmeleri için onu biraz geciktirmek müstehaptır. Ebu'l-Ferec şöyle demiştir: Mâlik: Şiddetli sıcakta kılınan öğle namazı hariç, her namazda ilk vakit daha faziletlidir, demiştir. İbn Ebî Üveys şöyle demiştir: Mâlik, öğle namazının zeval anında kılınmasını mekruh görür, zevalden biraz sonra kılınmasını ister ve: Bu Haricîlerin namazıdır, derdi. Sahîh-i Buhârî ve Sahîh-i Tirmizî'de Ebû Zer el-Gıfârî'den şöyle nakledilmiştir: Bir seferde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik. Müezzin öğle için ezan okumak istedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: (Serinliği bekle) buyurdu. Sonra tekrar ezan okumak istedi, ona: (Serinliği bekle) buyurdu, hatta tepelerin gölgesini gördük. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: (Şüphesiz sıcağın şiddeti cehennemin kaynamasından

جَهَنَّمَ فَإِذَا اشْتَدَّ الْحَرُّ فَأَبْرِدُوا بِالصَّلَاةِ). وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يُصَلِّي الظُّهْرَ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ. وَالَّذِي يَجْمَعُ بَيْنَ الْحَدِيثَيْنِ مَا رَوَاهُ أَنَسٌ أَنَّهُ إِذَا كَانَ الْحَرُّ أَبْرَدَ بِالصَّلَاةِ، وَإِذَا كان البرد عجل.

...cehennemin [kaynamasındandır. Sıcak şiddetlendiğinde namazı serinliğe bırakınız/geciktiriniz]). Sahîh-i Müslim'de Enes'ten rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem güneş [batıya] meylettiğinde (zeval vaktinde) öğle namazını kılardı. Bu iki hadisi cemeden (uzlaştıran) rivayet ise yine Enes'in rivayet ettiği şu hadistir: Sıcak olduğunda namazı serinliğe bırakır (geciktirir), soğuk olduğunda ise acele eder [hemen kılardı].

قَالَ أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ:" وَقَدِ اخْتَارَ قَوْمٌ [مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ] تَأْخِيرَ صَلَاةِ الظُّهْرِ فِي شِدَّةِ الْحَرِّ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: إِنَّمَا الْإِبْرَادُ بِصَلَاةِ الظُّهْرِ إِذَا كَانَ [مَسْجِدًا] يَنْتَابُ أَهْلُهُ مِنَ الْبُعْدِ، فَأَمَّا الْمُصَلِّي وَحْدَهُ وَالَّذِي يُصَلِّي فِي مَسْجِدِ قَوْمِهِ فَالَّذِي أُحِبُّ لَهُ أَلَّا يُؤَخِّرَ الصَّلَاةَ فِي شِدَّةِ الْحَرِّ. قَالَ أَبُو عِيسَى: وَمَعْنَى مَنْ ذَهَبَ إِلَى تَأْخِيرِ الظُّهْرِ فِي شِدَّةِ الْحَرِّ هُوَ أَوْلَى وَأَشْبَهُ بِالِاتِّبَاعِ، وَأَمَّا مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الشَّافِعِيُّ ﵀ أَنَّ الرُّخْصَةَ لِمَنْ يَنْتَابُ مِنَ الْبُعْدِ وَلِلْمَشَقَّةِ عَلَى النَّاسِ، فَإِنَّ فِي حَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ ﵁ مَا يَدُلُّ عَلَى خِلَافِ مَا قَالَ الشَّافِعِيُّ. قَالَ أَبُو ذَرٍّ: كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فِي سَفَرٍ فَأَذَّنَ بِلَالٌ بِصَلَاةِ الظُّهْرِ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: [يَا بِلَالُ] أَبْرِدْ ثُمَّ أَبْرِدْ). فَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ عَلَى مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الشَّافِعِيُّ لَمْ يَكُنْ لِلْإِبْرَادِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مَعْنًى، لِاجْتِمَاعِهِمْ فِي السَّفَرِ وَكَانُوا لَا يَحْتَاجُونَ أَنْ يَنْتَابُوا مِنَ الْبُعْدِ". وَأَمَّا الْعَصْرُ فَتَقْدِيمُهَا أَفْضَلُ. وَلَا خِلَافَ فِي مَذْهَبِنَا أَنَّ تَأْخِيرَ الصَّلَاةِ رَجَاءَ الْجَمَاعَةِ أَفْضَلُ مِنْ تَقْدِيمِهَا، فَإِنَّ فَضْلَ الْجَمَاعَةِ مَعْلُومٌ، وَفَضْلَ أَوَّلِ الْوَقْتِ مَجْهُولٌ وَتَحْصِيلُ الْمَعْلُومِ أَوْلَى، قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. الرَّابِعَةُ- قوله تعالى:" أَيْنَما تَكُونُوا" شرط، وجوابه:"أْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعاً

Ebû Îsâ et-Tirmizî şöyle demiştir: "İlim ehlinden bir topluluk şiddetli sıcakta öğle namazını geciktirmeyi tercih etmiştir; bu İbnü'l-Mübârek, Ahmed ve İshak'ın görüşüdür. Şâfiî şöyle demiştir: Öğle namazında serinliği beklemek, ancak cemaati uzaktan nöbetleşe/sürekli gelen bir mescit için geçerlidir. Tek başına kılan yahut kendi kavminin mescidinde kılan kimseye gelince, benim onun için tercih ettiğim şiddetli sıcakta namazı geciktirmemesidir. Ebû Îsâ der ki: Şiddetli sıcakta öğleyi geciktirme görüşüne varan kimselerin dayandığı anlam, sünnete uymaya daha layık ve daha uygundur. Şâfiî rahimehullâh'ın bu ruhsatın uzaktan gelenler ve insanlara meşakkat olmasından ötürü olduğu şeklindeki görüşüne gelince, Ebû Zer radıyallâhu anh'ın hadisinde Şâfiî'nin söylediğinin aksine delalet eden husus vardır. Ebû Zer şöyle demiştir: Bir seferde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik, Bilâl öğle namazı için ezan okudu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: (Ey Bilâl, serinliği bekle, sonra yine serinliği bekle) buyurdu. Şayet durum Şâfiî'nin vardığı gibi olsaydı, seferde bir arada bulundukları ve uzaktan gelmeye ihtiyaçları olmadığı için o vakitte serinliği beklemenin bir anlamı olmazdı." İkindi namazına gelince, onu öne almak daha faziletlidir. Mezhebimizde, cemaate yetişme ümidiyle namazı geciktirmenin öne almaktan daha faziletli olduğu hususunda ihtilaf yoktur; zira cemaatin fazileti kesin olarak bilinmektedir, ilk vaktin fazileti ise [cemaat faziletine nispetle] mechuldür, bilineni elde etmek ise daha evladır; bunu İbnü'l-Arabî söylemiştir. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: “Nerede olursanız olun” buyruğu şarttır, cevabı ise: “Allah hepinizi bir araya getirir” buyruğudur;

" يَعْنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ. ثُمَّ وصف نفسه تعالى بالقدرة على كل شي لِتَنَاسُبِ الصِّفَةِ مَعَ مَا ذُكِرَ مِنَ الْإِعَادَةِ بعد الموت والبلى.

yani kıyamet gününde [bir araya getirir]. Sonra Yüce Allah, ölümden ve çürüyüp yok olduktan sonra yeniden diriltmeye dair zikredilen hususla sıfatın uyumlu olması için kendisini her şeye kadir olmakla nitelemiştir.

[سورة البقرة (٢): الآيات ١٤٩ الى ١٥٠]

[Bakara Sûresi (2): Âyetler 149-150]

وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٩) وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٠)

{ وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “[Ey Muhammed!] Nereden yola çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir. Şüphesiz bu, Rabbinden [gelen] haktır. Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir.” (149) { وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “Nereden yola çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir. Nerede olursanız olun, yüzlerinizi onun tarafına çevirin ki –içlerinden zulmedenler müstesna– insanların size karşı [kullanacakları] bir delili bulunmasın. Artık onlardan korkmayın, benden korkun! [Böyle yapın] ki size olan nimetimi tamamlayayım ve siz de doğru yolu bulasınız.” (150)

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ" قِيلَ: هَذَا تَأْكِيدٌ لِلْأَمْرِ بِاسْتِقْبَالِ الْكَعْبَةِ وَاهْتِمَامٌ بِهَا، لِأَنَّ مَوْقِعَ التَّحْوِيلِ كَانَ صَعْبًا فِي نُفُوسِهِمْ جِدًّا، فَأَكَّدَ الْأَمْرَ لِيَرَى النَّاسُ الِاهْتِمَامَ بِهِ فَيَخِفُّ عَلَيْهِمْ وَتَسْكُنُ نُفُوسُهُمْ إِلَيْهِ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْأَوَّلِ: وَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْكَعْبَةِ، أَيْ عَايِنْهَا إِذَا صَلَّيْتَ تِلْقَاءَهَا. ثم قال:" وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ" مَعَاشِرَ الْمُسْلِمِينَ فِي سَائِرِ الْمَسَاجِدِ بِالْمَدِينَةِ وَغَيْرِهَا" فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ". ثُمَّ قَالَ:" وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ" يَعْنِي وُجُوبَ الِاسْتِقْبَالِ فِي الْأَسْفَارِ، فَكَانَ هَذَا أَمْرًا بِالتَّوَجُّهِ إِلَى الْكَعْبَةِ فِي جَمِيعِ الْمَوَاضِعِ مِنْ نَوَاحِي الْأَرْضِ. قُلْتُ: هَذَا الْقَوْلُ أَحْسَنُ مِنَ الْأَوَّلِ، لِأَنَّ فِيهِ حَمْلُ كُلِّ آيَةٍ عَلَى فَائِدَةٍ. وَقَدْ رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا كَانَ فِي سَفَرٍ فَأَرَادَ أَنْ يُصَلِّيَ عَلَى رَاحِلَتِهِ اسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ وَكَبَّرَ ثُمَّ صَلَّى حَيْثُ تَوَجَّهَتْ بِهِ. أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ أَيْضًا، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَأَبُو ثَوْرٍ. وَذَهَبَ مَالِكٌ إِلَى أَنَّهُ لَا يَلْزَمُهُ الِاسْتِقْبَالُ، لِحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُصَلِّي وَهُوَ مُقْبِلٌ مِنْ مَكَّةَ إِلَى الْمَدِينَةِ عَلَى رَاحِلَتِهِ. قَالَ: وَفِيهِ نَزَلَ" فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ" وَقَدْ تَقَدَّمَ. قُلْتُ: وَلَا تَعَارُضَ بَيْنَ الْحَدِيثَيْنِ، لِأَنَّ هَذَا مِنْ بَابِ الْمُطْلَقِ وَالْمُقَيَّدِ، فَقَوْلُ الشَّافِعِيِّ أَوْلَى، وَحَدِيثُ أَنَسٍ فِي ذَلِكَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ. وَيُرْوَى أَنَّ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ سُئِلَ مَا مَعْنَى تَكْرِيرِ الْقَصَصِ فِي الْقُرْآنِ؟ فَقَالَ: عَلِمَ اللَّهُ أَنَّ كُلَّ النَّاسِ لَا يَحْفَظُ الْقُرْآنَ، فَلَوْ لَمْ تَكُنِ الْقِصَّةُ مُكَرَّرَةً لَجَازَ أَنْ تَكُونَ عِنْدَ بَعْضِ النَّاسِ وَلَا تَكُونُ عِنْدَ بَعْضٍ، فَكُرِّرَتْ لِتَكُونَ عِنْدَ مَنْ حَفِظَ الْبَعْضَ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ" قَالَ مُجَاهِدٌ: هُمْ مُشْرِكُو الْعَرَبِ. وَحُجَّتُهُمْ قَوْلُهُمْ: رَاجَعْتَ قِبْلَتَنَا، وَقَدْ أُجِيبُوا عَنْ هَذَا بِقَوْلِهِ:" قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ". وَقِيلَ: مَعْنَى" لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ" لِئَلَّا يَقُولُوا لَكُمْ: قَدْ أُمِرْتُمْ بِاسْتِقْبَالِ الْكَعْبَةِ وَلَسْتُمْ تَرَوْنَهَا، فلما قال ﷿:" وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ"

Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Nereden çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir” buyruğuna gelince: Denildi ki: Bu, Kâbe'ye yönelme emrinin bir teyidi ve ona verilen önemin bir göstergesidir; çünkü [kıblenin] çevrilmesi nefislerine son derece ağır gelmişti. Bu sebeple insanlar ona verilen önemi görüp kendilerine hafif gelsin ve nefisleri buna yatışsın diye emir teyit edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Birincisiyle, "Yüzünü Kâbe tarafına çevir", yani karşısında namaz kıldığında bizzat onu görerek yönel, anlamı kastedilmiştir. Sonra: { وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ } “Nerede olursanız” -ey Müslümanlar topluluğu, Medine'deki ve diğer yerlerdeki diğer mescidlerde- { فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ } “yüzlerinizi onun tarafına çevirin” buyurmuştur. Daha sonra: { وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ } “Nereden çıkarsan çık” buyurmuştur; yani yolculuklarda da [kıbleye] yönelmenin vücûbunu [kastetmiştir]. Böylece bu, yeryüzünün her bir tarafındaki bütün mekânlarda Kâbe'ye yönelme emri olmuştur. Ben derim ki: Bu görüş birincisinden daha güzeldir; zira bunda her bir âyeti ayrı bir faydaya hamletmek söz konusudur. Nitekim Dârekutnî, Enes b. Mâlik'ten rivayet etmiştir: O şöyle demiştir: « كَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا كَانَ فِي سَفَرٍ فَأَرَادَ أَنْ يُصَلِّيَ عَلَى رَاحِلَتِهِ اسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ وَكَبَّرَ ثُمَّ صَلَّى حَيْثُ تَوَجَّهَتْ بِهِ » «Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yolculukta olup bineği üzerinde [nâfile] namaz kılmak istediğinde kıbleye döner, tekbir alır, sonra da bineği onu hangi tarafa yöneltirse o tarafa doğru namaz kılardı.» Bunu Ebû Dâvûd da tahrîc etmiştir; Şâfiî, Ahmed ve Ebû Sevr de bu görüşü benimsemiştir. Mâlik ise İbn Ömer'in şu hadisinden dolayı [başlangıçta da] kıbleye yönelmenin gerekmediği görüşüne varmıştır: O şöyle demiştir: « كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُصَلِّي وَهُوَ مُقْبِلٌ مِنْ مَكَّةَ إِلَى الْمَدِينَةِ عَلَى رَاحِلَتِهِ » «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'den Medine'ye gelirken bineği üzerinde namaz kılardı.» [İbn Ömer] dedi ki: { فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ } “Nereye dönerseniz Allah'ın vechi (zâtı/kıblesi) oradadır” [âyeti] bunun hakkında inmiştir. Bu daha önce geçmişti. Ben derim ki: İki hadis arasında bir çelişki yoktur; çünkü bu durum mutlak ve mukayyed kabîlindendir. Dolayısıyla Şâfiî'nin görüşü daha evlâdır; bu konudaki Enes hadisi de sahih bir hadistir. Ca‘fer b. Muhammed'e: "Kur'ân'da kıssaların tekrar edilmesinin hikmeti nedir?" diye sorulduğu rivayet edilmiştir. O şöyle demiştir: "Allah Teâlâ insanların tamamının Kur'ân'ın bütününü ezberleyemeyeceğini bildi. Şayet kıssa tekrar edilmemiş olsaydı, bazı insanların nezdinde [kıssanın bilgisi] bulunur, bazılarında ise bulunmazdı. İşte sadece bir kısmını ezberleyen kimselerin nezdinde de bulunsun diye tekrar edilmiştir." Allah Teâlâ'nın: { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ } “Ta ki onlardan zulmedenler müstesna insanların size karşı [öne sürecekleri] bir delili olmasın” buyruğu hakkında Mücâhid şöyle demiştir: "Onlar Arap müşrikleridir. Onların hücceti/iddiası: 'Bizim kıblemize geri döndün' demeleridir." Onlara bu konuda: { قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ } “De ki: Doğu da batı da Allah'ındır” buyruğuyla cevap verilmiştir. Şöyle de denilmiştir: { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ } “İnsanların size karşı bir delili olmasın” ifadesinin anlamı: Size, "Kâbe'ye yönelmekle emrolundunuz ama onu göremiyorsunuz" dememeleri içindir. Ne zaman ki Azîz ve Celîl olan [Allah]: { وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ } “Nerede olursanız yüzlerinizi onun tarafına çevirin” buyurunca...

زَالَ هَذَا. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: إِنَّ" إِلَّا" هَا هُنَا بِمَعْنَى الْوَاوِ، أَيْ وَالَّذِينَ ظَلَمُوا، فَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ بِمَعْنَى الْوَاوِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

bu durum ortadan kalktı. Ebû Ubeyde ise buradaki "illâ" (إِلَّا) edatının vav (وَ - ve) anlamında olduğunu, yani "onlardan zulmedenler de [olmasın]" demek olup vav anlamında bir istisna olduğunu söylemiştir. Şairin şu sözü de böyledir:

مَا بِالْمَدِينَةِ دَارٌ غَيْرُ وَاحِدَةٍ ... دَارُ الْخَلِيفَةِ إِلَّا دَارُ مَرْوَانَا

Medine'de tek bir evden başka ev yoktur: Halifenin evi ile Mervan'ın evi müstesna.

كَأَنَّهُ قَالَ: إِلَّا دَارُ الْخَلِيفَةِ وَدَارُ مَرْوَانَ، وَكَذَا قِيلَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ " أَيِ الَّذِينَ آمَنُوا. وَأَبْطَلَ الزَّجَّاجُ هَذَا الْقَوْلَ وَقَالَ: هَذَا خَطَأٌ عِنْدَ الْحُذَّاقِ مِنَ النَّحْوِيِّينَ، وَفِيهِ بُطْلَانُ الْمَعَانِي، وَتَكُونُ" إِلَّا" وَمَا بَعْدَهَا مُسْتَغْنًى عَنْ ذِكْرِهِمَا. وَالْقَوْلُ عِنْدَهُمْ أَنَّ هَذَا اسْتِثْنَاءٌ لَيْسَ مِنَ الْأَوَّلِ، أَيْ لَكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَإِنَّهُمْ يَحْتَجُّونَ. قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ: أَيْ عَرَّفَكُمُ اللَّهُ أمر الاحتجاج في القبلة في قوله:"- لِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيها

Sanki: "Halifenin evi ve Mervan'ın evi hariç" demiştir. Yüce Allah'ın: “İman edip salih amel işleyenler müstesna; onlar için kesintisiz bir ecir vardır” buyruğunda da böyledir denilmiştir; yani "ve iman edenler" demektir. ez-Zeccâc bu görüşü iptal etmiş ve şöyle demiştir: Bu, mahir nahivcilere göre bir hatadır, bunda anlamların bozulması söz konusudur ve bu durumda "illâ" ile sonrasının zikredilmesine gerek kalmazdı. Onlara göre doğru görüş, bunun birincisinden olmayan [munkatı'] bir istisna olduğudur; yani "Lakin onlardan zulmedenler var ya, onlar delil getirmeye kalkışırlar." Ebû İshak ez-Zeccâc şöyle demiştir: Yani Allah kıble konusundaki delil getirme meselesini size: “Her birinin yöneldiği bir kıblesi vardır” buyruğunda bildirmiştir.

"" ولِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ" إِلَّا مَنْ ظَلَمَ بِاحْتِجَاجِهِ فِيمَا قَدْ وَضَحَ لَهُ، كَمَا تَقُولُ: مالك عَلَيَّ حُجَّةٌ إِلَّا الظُّلْمَ أَوْ إِلَّا أَنْ تظلمني، أي مالك حُجَّةٌ أَلْبَتَّةَ وَلَكِنَّكَ تَظْلِمُنِي، فَسَمَّى ظُلْمَهُ حُجَّةً لِأَنَّ الْمُحْتَجَّ بِهِ سَمَّاهُ حُجَّةً وَإِنْ كَانَتْ دَاحِضَةً. وَقَالَ قُطْرُبُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا، فَالَّذِينَ بَدَلٌ مِنَ الْكَافِ وَالْمِيمِ فِي" عَلَيْكُمْ". وَقَالَتْ فِرْقَةٌ:" إِلَّا الَّذِينَ" اسْتِثْنَاءٌ مُتَّصِلٌ، رُوِيَ مَعْنَاهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ، وَاخْتَارَهُ الطَّبَرِيُّ وَقَالَ: نَفَى اللَّهُ أَنْ يَكُونَ لِأَحَدٍ حُجَّةٌ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَأَصْحَابِهِ فِي اسْتِقْبَالِهِمْ الْكَعْبَةَ. وَالْمَعْنَى: لَا حُجَّةَ لِأَحَدٍ عَلَيْكُمْ إِلَّا الْحُجَّةَ الدَّاحِضَةَ. حَيْثُ قَالُوا: مَا وَلَّاهُمْ، وَتَحَيَّرَ مُحَمَّدٌ فِي دِينِهِ، وَمَا تَوَجَّهَ إِلَى قِبْلَتِنَا إِلَّا أَنَّا كُنَّا أَهْدَى مِنْهُ، وَغَيْرُ ذَلِكَ مِنَ الْأَقْوَالِ الَّتِي لَمْ تَنْبَعِثْ إِلَّا مِنْ عَابِدِ وَثَنٍ أَوْ يَهُودِيٍّ أَوْ مُنَافِقٍ. وَالْحُجَّةُ بِمَعْنَى الْمُحَاجَّةِ الَّتِي هِيَ الْمُخَاصَمَةُ وَالْمُجَادَلَةُ. وَسَمَّاهَا اللَّهُ حُجَّةً وَحَكَمَ بِفَسَادِهَا حَيْثُ كَانَتْ مِنْ ظَلَمَةٍ. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَقِيلَ إِنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مُنْقَطِعٌ، وَهَذَا عَلَى أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالنَّاسِ الْيَهُودَ، ثُمَّ اسْتَثْنَى كُفَّارَ الْعَرَبِ، كَأَنَّهُ قَالَ: لَكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا يُحَاجُّونَكُمْ، وَقَوْلُهُ" مِنْهُمْ" يَرُدُّ هَذَا التَّأْوِيلَ. وَالْمَعْنَى لَكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا، يَعْنِي كُفَّارَ قُرَيْشٍ فِي قولهم: رجع محمد إلى قبلتنا

{ وَلِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ } “Tâ ki insanların aleyhinizde [kullanacakları] bir delilleri olmasın” [buyruğu hakkında şöyle denilmiştir]: Kendisine [hakikat] açıkça belli olduktan sonra delil getirmeye kalkışarak zulmeden kimse müstesnadır. Nitekim senin: "Zulmetmen veya bana haksızlık etmen dışında senin benim aleyhime bir delilin yoktur" yani "Senin [benim aleyhime] kesinlikle hiçbir delilin yoktur, fakat sen bana zulmediyorsun/haksızlık ediyorsun" demen gibidir. Böylece onun zulmünü 'hüccet' (delil) olarak isimlendirmiştir; çünkü o iddiada bulunan kişi -çürük de olsa- onu delil diye adlandırmıştır. Kutrub şöyle demiştir: Mananın; insanların sizin aleyhinize bir delili olmasın, ancak zulmedenlerin aleyhine olsun şeklinde olması caizdir. Bu durumda "ellezîne" (الَّذِينَ) kelimesi, "aleykum"daki (عَلَيْكُمْ) kâf ve mîm [zamirinden] bedel olur. Bir grup ise şöyle demiştir: { إِلَّا الَّذِينَ } istisnâ-i muttasıldır (bağlantılı istisnadır). Bu mana İbn Abbâs ve başkalarından rivayet edilmiş olup et-Taberî de bunu tercih etmiş ve şöyle demiştir: Allah, Kâbe'ye yönelmeleri konusunda hiç kimsenin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı aleyhine bir delili bulunmasını nefyetmiştir. Mana şudur: [İleri sürdükleri] çürük delil dışında, hiç kimsenin sizin aleyhinize [geçerli] bir delili yoktur. Nitekim onlar: "Onları [kıblelerinden] çeviren nedir?", "Muhammed dininde şaşkınlığa düştü" ve "Bizim kıblemize yönelmesi ancak bizim ondan daha doğru yolda olmamız sebebiyledir" demişlerdir. Bu ve benzeri sözler ise ancak bir putperestten, bir Yahudiden veya bir münafıktan sâdır olmuştur. 'el-Hücce' (الْحُجَّةُ), hasımlaşma ve münakaşa demek olan 'el-muhâcce' (çekişme/tartışma) manasındadır. Allah Teâlâ onu hüccet (delil) olarak adlandırmış, ancak zalimlerden kaynaklandığı için bâtıl/geçersiz olduğuna hükmetmiştir. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: İstisnanın munkatı' (kesintili istisna) olduğu da söylenmiştir; bu da 'insanlar'dan kastın Yahudiler olması, ardından da Arap kâfirlerinin istisna edilmesi esasına dayanır. Sanki: "Lakin zulmedenler sizinle tartışacaklardır" buyurmuştur. Ancak ayetteki "minhum" (مِنْهُمْ - onlardan) ifadesi bu tevili reddeder. Mana şudur: Lakin zulmedenler; yani Kureyş kâfirlerinin: "Muhammed bizim kıblemize döndü

وَسَيَرْجِعُ إِلَى دِينِنَا كُلِّهِ. وَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ كُلُّ مَنْ تَكَلَّمَ فِي النَّازِلَةِ مِنْ غَيْرِ الْيَهُودِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَزَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ وَابْنُ زَيْدٍ" أَلَا الَّذِينَ ظَلَمُوا" بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَتَخْفِيفِ اللَّامِ عَلَى مَعْنَى اسْتِفْتَاحِ الْكَلَامِ، فَيَكُونُ" الَّذِينَ ظَلَمُوا" ابْتِدَاءٌ، أَوْ عَلَى مَعْنَى الْإِغْرَاءِ، فَيَكُونُ" الَّذِينَ" مَنْصُوبًا بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَلا تَخْشَوْهُمْ" يُرِيدُ النَّاسَ" وَاخْشَوْنِي" الْخَشْيَةُ أَصْلُهَا طُمَأْنِينَةٌ فِي الْقَلْبِ تَبْعَثُ عَلَى التَّوَقِّي. وَالْخَوْفُ: فَزَعُ الْقَلْبِ تَخِفُّ لَهُ الْأَعْضَاءُ، وَلِخِفَّةِ الْأَعْضَاءِ بِهِ سُمِّيَ خَوْفًا. وَمَعْنَى الْآيَةِ التَّحْقِيرُ لِكُلِّ مَنْ سِوَى اللَّهِ تَعَالَى، وَالْأَمْرُ بِاطِّرَاحِ أَمْرِهِمْ وَمُرَاعَاةِ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ" مَعْطُوفٌ عَلَى" لِئَلَّا يَكُونَ" أَيْ وَلِأَنْ أُتِمَّ، قَالَهُ الْأَخْفَشُ. وَقِيلَ: مَقْطُوعٌ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرُ مُضْمَرٌ، التَّقْدِيرُ: وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ عَرَّفْتُكُمْ قِبْلَتِي، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. وَإِتْمَامُ النِّعْمَةِ الْهِدَايَةُ إِلَى الْقِبْلَةِ، وَقِيلَ: دُخُولُ الْجَنَّةِ. قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: وَلَمْ تَتِمَّ نِعْمَةُ الله على عبد حتى يدخله الجنة. و" لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ" تقدم.

yakında bütün dinimize de dönecektir" şeklindeki sözleridir. Bu hadise hakkında konuşan Yahudiler dışındaki herkes de buna dâhildir. İbn Abbâs, Zeyd b. Ali ve İbn Zeyd hemzenin fethası ve lâm'ın şeddesiz haliyle kelama başlama (istiftâh) anlamında "Elâ'llezîne zalemû" (أَلَا الَّذِينَ ظَلَمُوا) şeklinde okumuşlardır; buna göre "ellezîne zalemû" mübtedadır; yahut teşvik (iğrâ) manasında olup "ellezîne" takdirî bir fiille mansubdur. Yüce Allah'ın: “Onlardan korkmayın” buyruğunda insanları kastetmektedir; “Benden korkun” buyruğundaki haşyetin (الْخَشْيَةُ) aslı, kalpte sakınmayı gerektiren bir sükûnet ve huzurdur. Havf (الْخَوْفُ) ise, organların kendisiyle hafifleyip ürperdiği kalp korkusudur ve organların onunla hafiflemesinden ötürü havf diye adlandırılmıştır. Ayetin manası: Allah Teâlâ'dan başkasını değersiz görmek, onların lafını bir kenara bırakıp Allah Teâlâ'nın emrini gözetmektir. Yüce Allah'ın: “Ve üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım diye” buyruğu, "li-ellâ yekûne" (لِئَلَّا يَكُونَ) üzerine matuftur; yani "ve li-en ütimme" (üzerinizdeki nimetimi tamamlamam için de) takdirindedir; bunu el-Ahfeş söylemiştir. Bir görüşe göre ise: Cümle başıdır, mübteda olarak ref konumundadır ve haberi gizlidir; takdiri: "Ve üzerinizdeki nimetimi tamamlamak için size kıblemi bildirdim" şeklindedir; bunu ez-Zeccâc söylemiştir. Nimetin tamamlanması, kıbleye iletilmektir; Cennet'e girmek olduğu da söylenmiştir. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Allah bir kulu Cennet'e koymadıkça üzerindeki nimeti tamamlanmış olmaz. “Ve siz de doğru yolu bulasınız” buyruğu ise daha önce geçmişti.

[سورة البقرة (٢): آية ١٥١]

[Bakara Sûresi (2): Âyet 151]

كَما أَرْسَلْنا فِيكُمْ رَسُولاً مِنْكُمْ يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِنا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (١٥١)

{ كَما أَرْسَلْنا فِيكُمْ رَسُولاً مِنْكُمْ يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِنا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ } “Nitekim kendi içinizden size ayetlerimizi okuyan, sizi arındıran, size Kitab'ı ve hikmeti öğreten ve bilmediklerinizi size bildiren bir elçi gönderdik.” (151)

قَوْلُهُ تَعَالَى:" كَما أَرْسَلْنا" الْكَافُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى النَّعْتِ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، الْمَعْنَى: وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ إِتْمَامًا مِثْلَ مَا أَرْسَلْنَا، قَالَهُ الْفَرَّاءُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا أَحْسَنُ الْأَقْوَالِ، أَيْ وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ فِي بَيَانِ سُنَّةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ مِثْلَ مَا أَرْسَلْنَا. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ اهْتِدَاءً مِثْلَ مَا أَرْسَلْنَا. وَقِيلَ: هِيَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَالْمَعْنَى: وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ فِي هَذِهِ الْحَالِ. وَالتَّشْبِيهُ وَاقِعٌ عَلَى أَنَّ النِّعْمَةَ فِي الْقِبْلَةِ كَالنِّعْمَةِ فِي الرِّسَالَةِ، وَأَنَّ الذِّكْرَ الْمَأْمُورَ بِهِ فِي عِظَمِهِ كَعِظَمِ النِّعْمَةِ. وَقِيلَ: مَعْنَى الْكَلَامِ عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، أي فاذكروني

Yüce Allah’ın: { كَما أَرْسَلْنا } “Nitekim ... gönderdik” buyruğundaki “kâf” harfi, hazfedilmiş bir masdarın sıfatı (na‘t) olarak nasb mahallindedir. Manası: “Tıpkı [elçi] gönderdiğimiz gibi, üzerinizdeki nimetimi de [öylece] tastamam tamamlayayım diye”dir. Bunu el-Ferrâ söylemiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: “Bu, görüşlerin en güzelidir; yani: Tıpkı [elçi] gönderdiğimiz gibi, İbrâhim aleyhisselâm'ın sünnetini beyan hususunda da üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım diye.” Şöyle de denilmiştir: Mana; “tıpkı [elçi] gönderdiğimiz gibi hidâyete eresiniz diye” takdirindedir. Yine şöyle denilmiştir: O, hâl olarak nasb mahallindedir; mana ise: “Bu hâl üzere üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım diye”dir. Teşbih (benzetme), kıble hususundaki nimetin tıpkı risâlet konusundaki nimet gibi olduğu ve [yapılması] emredilen zikrin azameti bakımından nimetin azameti gibi olduğu esasına dayanmaktadır. Şöyle de denilmiştir: İfadenin manası takdim ve tehir (öne alma ve erteleme) üzeredir; yani: Beni anın ki...

كَمَا أَرْسَلْنَا رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ وَاخْتَارَهُ الزَّجَّاجُ. أَيْ كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًا تَعْرِفُونَهُ بِالصِّدْقِ فَاذْكُرُونِي بِالتَّوْحِيدِ وَالتَّصْدِيقِ بِهِ. وَالْوَقْفُ عَلَى" تَهْتَدُونَ" عَلَى هَذَا الْقَوْلِ جَائِزٌ. قُلْتُ: وَهَذَا اخْتِيَارُ التِّرْمِذِيِّ الْحَكِيمِ فِي كِتَابِهِ، أَيْ كَمَا فَعَلْتُ بِكُمْ هَذَا مِنَ الْمِنَنِ الَّتِي عَدَدْتُهَا عَلَيْكُمْ فَاذْكُرُونِي بِالشُّكْرِ أَذْكُرُكُمْ بِالْمَزِيدِ، لِأَنَّ فِي ذِكْرِكُمْ ذَلِكَ شُكْرًا لِي، وَقَدْ وَعَدْتُكُمْ بِالْمَزِيدِ عَلَى الشُّكْرِ، وَهُوَ قَوْلُهُ:" لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ "، فَالْكَافُ فِي قَوْلِهِ" كَما" هُنَا، وَفِي الْأَنْفَالِ" كَما أَخْرَجَكَ رَبُّكَ " وَفِي آخِرِ الْحِجْرِ" كَما أَنْزَلْنا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ" مُتَعَلِّقَةٌ بِمَا بعده، على ما يأتي بيانه.

tıpkı gönderdiğimiz gibi; bu Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edilmiş ve ez-Zeccâc tarafından tercih edilmiştir; yani: İçinizden doğruluğuyla tanıdığınız bir elçi gönderdiğimiz gibi, siz de beni tevhid ile ve onu tasdik etmekle anın demektir. Bu görüşe göre: "tehtedûn" (تَهْتَدُونَ) üzerinde durmak (vakıf yapmak) caizdir. Derim ki: Bu, el-Hakîm et-Tirmizî'nin kitabındaki tercihidir; yani: Size sayıp döktüğüm bu nimetlerle size nasıl muamele ettiysem, siz de beni şükürle anın ki ben de sizi daha fazlasıyla anayım; çünkü sizin beni bu şekilde anmanız bana bir şükürdür, ben de size şükre karşılık fazlasını vereceğimi vadettim; nitekim O'nun: “Eğer şükrederseniz elbette size artırırım” buyruğu böyledir. Dolayısıyla buradaki "kemâ" (كَما) lafzındaki kâf harfi, Enfâl sûresindeki: “Rabbinin seni çıkardığı gibi” ve Hicr sûresinin sonundaki: “O kısımlara ayıranlara indirdiğimiz gibi” ayetlerinde olduğu gibi, açıklaması geleceği üzere sonrasına taalluk etmektedir.

[سورة البقرة (٢): الآيات ١٥٢ الى ١٥٣]

[Bakara Sûresi (2): Âyetler 152-153]

فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ (١٥٢) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (١٥٣)

{ فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ (١٥٢) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (١٥٣) } “Öyleyse beni anın ki ben de sizi anayım. Bana şükredin, nankörlük etmeyin! (152) Ey iman edenler! Sabır ve namazla yardım dileyin. Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir.” (153)

قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ" أَمْرٌ وَجَوَابُهُ، وَفِيهِ مَعْنَى الْمُجَازَاةِ فَلِذَلِكَ جُزِمَ. وَأَصْلُ الذِّكْرِ التَّنَبُّهُ بِالْقَلْبِ لِلْمَذْكُورِ وَالتَّيَقُّظُ لَهُ. وَسُمِّيَ الذِّكْرُ بِاللِّسَانِ ذِكْرًا لِأَنَّهُ دَلَالَةٌ عَلَى الذِّكْرِ الْقَلْبِيِّ، غَيْرَ أَنَّهُ لَمَّا كَثُرَ إِطْلَاقُ الذِّكْرِ عَلَى الْقَوْلِ اللِّسَانِيِّ صَارَ هُوَ السَّابِقَ لِلْفَهْمِ. وَمَعْنَى الْآيَةِ: اذْكُرُونِي بِالطَّاعَةِ أَذْكُرْكُمْ بِالثَّوَابِ وَالْمَغْفِرَةِ، قَالَهُ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ. وَقَالَ أَيْضًا: الذِّكْرُ طَاعَةُ اللَّهِ، فَمَنْ لَمْ يُطِعْهُ لَمْ يَذْكُرْهُ وَإِنْ أَكْثَرَ التَّسْبِيحَ وَالتَّهْلِيلَ وَقِرَاءَةَ الْقُرْآنِ، وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: (مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ فَقَدْ ذَكَرَ اللَّهَ وَإِنْ أَقَلَّ صَلَاتَهُ وَصَوْمَهُ وَصَنِيعَهُ لِلْخَيْرِ وَمَنْ عَصَى اللَّهَ فَقَدْ نَسِيَ اللَّهَ وَإِنْ كَثَّرَ صَلَاتَهُ وَصَوْمَهُ وَصَنِيعَهُ لِلْخَيْرِ)، ذَكَرَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادَ فِي" أَحْكَامِ الْقُرْآنِ" لَهُ. وَقَالَ أَبُو عُثْمَانَ النَّهْدِيُّ: إِنِّي لَأَعْلَمَ السَّاعَةَ الَّتِيِ يَذْكُرُنَا اللَّهُ فِيهَا، قِيلَ لَهُ: وَمِنْ أَيْنَ تَعْلَمُهَا؟ قَالَ يَقُولُ اللَّهُ ﷿:" فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ". وَقَالَ السُّدِّيُّ: لَيْسَ مِنْ عَبْدٍ يَذْكُرُ اللَّهَ إِلَّا ذَكَرَهُ اللَّهُ ﷿، لَا يَذْكُرُهُ مُؤْمِنٌ إِلَّا ذَكَرَهُ اللَّهُ بِرَحْمَتِهِ، وَلَا يَذْكُرُهُ كَافِرٌ إِلَّا ذَكَرَهُ اللَّهُ بعذاب. وسيل أَبُو عُثْمَانَ فَقِيلَ لَهُ: نَذْكُرُ اللَّهَ وَلَا نَجِدُّ فِي قُلُوبِنَا حَلَاوَةً؟ فَقَالَ: احْمَدُوا اللَّهَ تعالى على أن زين جارحة من جواركم بِطَاعَتِهِ. وَقَالَ ذُو النُّونِ الْمِصْرِيُّ ﵀: مَنْ ذَكَرَ اللَّهَ تَعَالَى ذِكْرًا عَلَى الْحَقِيقَةِ نسي في جنب ذكره

Yüce Allah'ın { فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ } “Beni anın ki ben de sizi anayım” buyruğu, bir emir ve onun cevabıdır. İçinde karşılık (mücâzât) anlamı bulunduğu için cezm edilmiştir. Zikrin aslı, anılan şeyin kalpte uyanması ve ona karşı şuurlu olmaktır. Dil ile yapılan anmaya da kalbî zikre delalet ettiği için zikir denmiştir; ne var ki zikir kelimesinin dil ile söyleme anlamında kullanımı çoğalınca akla ilk gelen mana bu olmuştur. Âyetin anlamı: "Beni itaatle anın ki ben de sizi mükâfat ve mağfiretle anayım" şeklindedir. Bunu Saîd b. Cübeyr söylemiştir. Yine o şöyle demiştir: "Zikir, Allah'a itaattir. Dolayısıyla O'na itaat etmeyen kimse; tesbihi, tehlili ve Kur'an okumayı ne kadar çok yaparsa yapsın, O'nu zikretmiş olmaz." Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: « مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ فَقَدْ ذَكَرَ اللَّهَ وَإِنْ أَقَلَّ صَلَاتَهُ وَصَوْمَهُ وَصَنِيعَهُ لِلْخَيْرِ وَمَنْ عَصَى اللَّهَ فَقَدْ نَسِيَ اللَّهَ وَإِنْ كَثَّرَ صَلَاتَهُ وَصَوْمَهُ وَصَنِيعَهُ لِلْخَيْرِ » «Kim Allah'a itaat ederse, namazı, orucu ve hayır işlemesi az olsa bile Allah'ı zikretmiş olur. Kim de Allah'a isyan ederse, namazı, orucu ve hayır işlemesi çok olsa bile Allah'ı unutmuş olur.» Bunu Ebû Abdillâh Muhammed b. Huveyzimendâd kendi Ahkâmü'l-Kur'ân adlı eserinde zikretmiştir. Ebû Osmân en-Nehdî şöyle demiştir: "Ben Allah'ın bizi andığı vakti elbette bilirim." Ona: "Bunu nereden biliyorsun?" denilince şöyle demiştir: "Azîz ve Celîl olan Allah: { فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ } “Beni anın ki ben de sizi anayım” buyurmaktadır." Süddî şöyle demiştir: "Allah'ı anan hiçbir kul yoktur ki Azîz ve Celîl olan Allah da onu anmış olmasın. Bir mümin O'nu andığında Allah da onu rahmetiyle anar; bir kâfir O'nu andığında ise Allah da onu azapla anar." Ebû Osmân'a: "Allah'ı zikrediyoruz fakat kalplerimizde bir tatlılık (huzur) bulamıyoruz?" diye soruldu. O da şöyle dedi: "Organlarınızdan bir organı kendi itaatiyle süslediği için Yüce Allah'a hamdedin." Zünnûn el-Mısrî rahimehullâh şöyle demiştir: "Kim Yüce Allah'ı hakikatiyle zikrederse, O'nu zikretmenin yanında...

كل شي، وحفظ الله عليه كل شي، وكان له عوضا من كل شي. وَقَالَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ ﵁: مَا عَمِلَ ابْنُ آدَمَ مِنْ عَمَلٍ أَنْجَى لَهُ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ. وَالْأَحَادِيثُ فِي فَضْلِ الذِّكْرِ وَثَوَابِهِ كَثِيرَةٌ خَرَّجَهَا الْأَئِمَّةُ. رَوَى ابْنُ مَاجَهْ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُسْرٍ أَنَّ أَعْرَابِيًّا قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: إِنَّ شَرَائِعَ الْإِسْلَامِ قَدْ كَثُرَتْ عَلَيَّ فَأَنْبِئْنِي مِنْهَا بِشَيْءٍ أَتَشَبَّثُ بِهِ، قَالَ: (لَا يَزَالُ لِسَانُكَ رَطْبًا مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ ﷿. وَخُرِّجَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (إِنَّ اللَّهَ ﷿ يَقُولُ أَنَا مَعَ عَبْدِي إِذَا هُوَ ذَكَرَنِي وَتَحَرَّكَتْ بِي شَفَتَاهُ). وَسَيَأْتِي لِهَذَا الْبَابِ مَزِيدُ بَيَانٍ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً " وَأَنَّ الْمُرَادَ ذِكْرُ الْقَلْبِ الَّذِي يَجِبُ اسْتِدَامَتُهُ فِي عُمُومِ الْحَالَاتِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ" قَالَ الْفَرَّاءُ يُقَالُ: شَكَرْتُكَ وَشَكَرْتُ لَكَ، وَنَصَحْتُكَ وَنَصَحْتُ لَكَ، وَالْفَصِيحُ الْأَوَّلُ. وَالشُّكْرُ مَعْرِفَةُ الْإِحْسَانِ وَالتَّحَدُّثُ بِهِ، وَأَصْلُهُ فِي اللُّغَةِ الظُّهُورُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. فَشُكْرُ الْعَبْدِ لِلَّهِ تَعَالَى ثَنَاؤُهُ عَلَيْهِ بِذِكْرِ إِحْسَانِهِ إِلَيْهِ، وَشُكْرُ الْحَقِّ سُبْحَانَهُ لِلْعَبْدِ ثَنَاؤُهُ عَلَيْهِ بِطَاعَتِهِ لَهُ، إِلَّا أَنَّ شُكْرَ الْعَبْدِ نُطْقٌ بِاللِّسَانِ وَإِقْرَارٌ بِالْقَلْبِ بِإِنْعَامِ الرَّبِّ مَعَ الطَّاعَاتِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلا تَكْفُرُونِ" نَهْيٌ، وَلِذَلِكَ حُذِفَتْ مِنْهُ نُونُ الْجَمَاعَةِ، وَهَذِهِ نُونُ الْمُتَكَلِّمِ. وَحُذِفَتِ الْيَاءُ لِأَنَّهَا رَأْسُ آيَةٍ، وَإِثْبَاتُهَا أَحْسَنُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ، أَيْ لَا تَكْفُرُوا نِعْمَتِي وَأَيَادِيَّ. فَالْكُفْرُ هُنَا سَتْرُ النِّعْمَةِ لَا التَّكْذِيبُ. وَقَدْ مضى القول في الكفر لغة، مضى الْقَوْلُ فِي مَعْنَى الِاسْتِعَانَةِ بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ، فَلَا معنى للإعادة.

her şeyi unutur; Allah da onun her şeyini korur ve her şeye bedel onun için yeterli olur. Muâz b. Cebel radıyallâhu anh şöyle demiştir: Âdemoğlu için kendisini Allah'ın azabından kurtarıcı, Allah'ı zikretmekten daha etkili bir amel yoktur. Zikrin fazileti ve sevabı hakkındaki hadisler pek çoktur ve bunları imamlar rivayet etmiştir. İbn Mâce'nin Abdullah b. Büsr'den rivayet ettiğine göre bir bedevi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: İslâm'ın hükümleri bana çok geldi, bana sıkıca sarılacağım bir şey haber ver, dedi. O da: (Dilin daima Yüce Allah'ı zikretmekle ıslak kalsın) buyurdu. Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Yüce Allah şöyle buyurur: Kulum beni andığı ve dudakları benimle kıpırdadığı müddetçe ben onunla beraberim.) Bu konunun geniş açıklaması Yüce Allah'ın: “Ey iman edenler! Allah'ı çokça zikredin” buyruğunda ve genel hallerde sürdürülmesi vacip olan zikrin kalp zikri olduğu bahsinde gelecektir. Yüce Allah'ın: “Bana şükredin, nankörlük etmeyin” buyruğunda el-Ferrâ şöyle der: Hem (شَكَرْتُكَ) hem de (شَكَرْتُ لَكَ) denilir; tıpkı (نَصَحْتُكَ) ve (نَصَحْتُ لَكَ) denildiği gibi; daha fasih olanı ise birincisidir. Şükür, ihsanı bilmek ve ondan övgüyle söz etmektir; lügatteki aslı ise açığa çıkmaktır ve bu daha önce geçmişti. Kulun Allah Teâlâ'ya şükrü, O'nun kendisine olan ihsanını anarak O'nu övmesidir; Hak Teâlâ'nın kula şükrü ise kulunun Kendisine itaatini övmesidir. Ne var ki kulun şükrü, taatlerle birlikte Rabbin nimet verişini dille ikrar ve kalple tasdiktir. Yüce Allah'ın: “Bana nankörlük etmeyin” buyruğu bir nehiydir; bu yüzden cemaat nûnu hazfedilmiştir; buradaki nûn ise mütekellim (konuşan) nûnudur. Âyet sonu (fâsıla) olduğu için yâ harfi hazfedilmiştir; Kur'an dışındaki ifadelerde onun açıkça yazılması daha uygundur; yani nimetlerime ve lütuflarıma karşı nankörlük etmeyin demektir. Buradaki küfür tekzip (yalanlama) değil, nimeti örtmek (nankörlük) anlamındadır. Lügatte küfür kelimesine dair açıklama daha önce geçmişti. Sabır ve namazla yardım dilemenin anlamına dair açıklama da geçmişti, dolayısıyla tekrar etmenin bir anlamı yoktur.

[سورة البقرة (٢): آية ١٥٤]

[Bakara Sûresi (2): Âyet 154]

وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتٌ بَلْ أَحْياءٌ وَلكِنْ لا تَشْعُرُونَ (١٥٤)

{ وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاءٌ وَلَكِنْ لَا تَشْعُرُونَ } “Allah yolunda öldürülenlere «ölüler» demeyin; bilakis [onlar] diridirler, fakat siz farkında değilsinizdir.” (Bakara 154)

هَذَا مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى:" وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ"، وَهُنَاكَ يَأْتِي الْكَلَامُ فِي الشُّهَدَاءِ وَأَحْكَامِهِمْ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَإِذَا كَانَ اللَّهُ تَعَالَى يُحْيِيهِمْ بَعْدَ الْمَوْتِ لِيَرْزُقَهُمْ- عَلَى مَا يَأْتِي- فَيَجُوزُ أَنْ يُحْيِيَ الْكُفَّارَ لِيُعَذِّبَهُمْ، وَيَكُونُ فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى عَذَابِ الْقَبْرِ. وَالشُّهَدَاءُ أَحْيَاءٌ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى، وَلَيْسَ مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ سَيَحْيَوْنَ، إِذْ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ بَيْنَ الشُّهَدَاءِ وَبَيْنَ غَيْرِهِمْ فَرْقٌ إِذْ كُلُّ أَحَدٍ سَيَحْيَا. وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلكِنْ لَا تَشْعُرُونَ" وَالْمُؤْمِنُونَ يَشْعُرُونَ أَنَّهُمْ سَيَحْيَوْنَ. وَارْتَفَعَ" أَمْواتٌ" عَلَى إِضْمَارِ مُبْتَدَأٍ، وَكَذَلِكَ" بَلْ أَحْياءٌ" أَيْ هُمْ أَمْوَاتٌ وَهُمْ أَحْيَاءٌ، وَلَا يَصِحُّ إِعْمَالُ الْقَوْلِ فِيهِ لِأَنَّهُ لَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ تَنَاسُبٌ، كَمَا يَصِحُّ فِي قَوْلِكَ: قُلْتُ كَلَامًا وَحُجَّةً.

Bu, Yüce Allah'ın diğer ayetteki: “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma; bilakis onlar Rableri katında diridirler, rızıklanırlar” buyruğu gibidir; şehitler ve onların hükümleri hakkındaki açıklamalar inşâallâhu teâlâ orada gelecektir. Yüce Allah -geleceği üzere- onları rızıklandırmak için ölümden sonra dirilttiğine göre, kâfirleri de azap etmek için diriltmesi caizdir ve bunda kabir azabına dair bir delil vardır. Şehitler Yüce Allah'ın buyurduğu gibi diridirler; bunun anlamı ileride dirilecekleri demek değildir, zira öyle olsaydı şehitler ile diğerleri arasında bir fark kalmazdı çünkü herkes dirilecektir. Yüce Allah'ın: “Fakat siz farkında değilsiniz” buyruğu da buna delalet eder; zira müminler onların [ileride] dirileceğinin farkındadırlar. "Emvât" (أَمْواتٌ) kelimesi gizli bir mübtedanın haberi olarak merfûdur; aynı şekilde "bel ahyâ'" (بَلْ أَحْياءٌ) ifadesi de böyledir; yani "onlar ölülerdir" ve "onlar diridirler" takdirindedir. "el-Kavl" kelimesini bunda amel ettirmek [meful kılmak] sahih olmaz; çünkü aralarında senin: "Kelimeler ve delil söyledim" sözünde sahih olduğu gibi bir tenasüp/uyum yoktur.

[سورة البقرة (٢): آية ١٥٥]

[Bakara Sûresi (2): Âyet 155]

وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَراتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ (١٥٥)

{ وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَراتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ } “Andolsun ki sizi biraz korku ve açlıkla, bir de mallardan, canlardan ve ürünlerden eksilterek deneriz. Sabredenleri müjdele!” (155)

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ" هَذِهِ الْوَاوُ مَفْتُوحَةٌ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ. وَقَالَ غَيْرُهُ: لَمَّا ضُمَّتْ إِلَى النُّونِ الثَّقِيلَةِ بُنِيَ الْفِعْلُ فَصَارَ بِمَنْزِلَةِ خَمْسَةَ عَشَرَ. وَالْبَلَاءُ يَكُونُ حَسَنًا وَيَكُونُ سَيِّئًا. وَأَصْلُهُ الْمِحْنَةُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. والمعنى لنمتحننكم لِنَعْلَمَ الْمُجَاهِدَ وَالصَّابِرَ عِلْمَ مُعَايَنَةٍ حَتَّى يَقَعَ عَلَيْهِ الْجَزَاءُ، كَمَا تَقَدَّمَ. وَقِيلَ: إِنَّمَا ابْتُلُوا بِهَذَا لِيَكُونَ آيَةً لِمَنْ بَعْدَهُمْ فَيَعْلَمُوا أَنَّهُمْ إِنَّمَا صَبَرُوا عَلَى هَذَا حِينَ وَضَحَ لَهُمُ الْحَقُّ. وَقِيلَ: أَعْلَمَهُمْ بِهَذَا لِيَكُونُوا عَلَى يَقِينٍ مِنْهُ أَنَّهُ يُصِيبُهُمْ، فَيُوَطِّنُوا أَنْفُسَهُمْ عَلَيْهِ فَيَكُونُوا أَبْعَدَ لَهُمْ مِنَ الْجَزَعِ، وَفِيهِ تَعْجِيلُ ثَوَابِ الله تعالى على العزم وتوطين النفس. قوله تعالى:" بِشَيْءٍ" لَفْظٌ مُفْرَدٌ وَمَعْنَاهُ الْجَمْعُ. وَقَرَأَ الضَّحَّاكُ" بِأَشْيَاءَ" عَلَى الْجَمْعِ وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِالتَّوْحِيدِ، أَيْ بِشَيْءٍ من هذا وشئ مِنْ هَذَا، فَاكْتَفَى بِالْأَوَّلِ إِيجَازًا" مِنَ الْخَوْفِ" أَيْ خَوْفِ الْعَدُوِّ وَالْفَزَعِ فِي الْقِتَالِ، قَالَهُ ابن عباس. وقال الشافعي: هو خوف

Yüce Allah'ın: { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ } “Andolsun ki sizi deneriz” buyruğundaki bu vâv harfi, Sîbeveyh'e göre iki sâkin harfin yan yana gelmesinden (iltikâ-i sâkineyn) ötürü fethalıdır. Başka bir dilci ise şöyle demiştir: [Fiil] şeddeli nûn harfine bitiştirildiğinde mebnî kılınmış ve böylece "on beş" (hamsete aşere) lafzı gibi [fetha üzere mebnî] olmuştur. Belâ (sınav/imtihan), hayırla da olur şerle de olur. Asıl anlamı ise mihnettir (zorlu imtihandır); bu [husus] daha önce geçmişti. [Ayetteki] mana şudur: Mücahid olanı ve sabredeni -daha önce geçtiği üzere- karşılık tahakkuk etsin diye bizzat gözlemleme bilgisiyle (ilm-i muâyene) bilelim diye sizi mutlaka imtihan edeceğiz. Şöyle de denilmiştir: Onlar, kendilerinden sonrakiler için bir ibret/delil olsun ve hak kendilerine apaçık belli olduğu zaman buna sabrettiklerini bilsinler diye bununla imtihan edilmişlerdir. Şöyle de denilmiştir: [Yüce Allah], başlarına geleceğinden kesin olarak emin olsunlar, nefislerini buna hazırlayıp alıştırsınlar ve böylece feryat edip sızlanmaktan (ceza') alabildiğine uzak dursunlar diye bunu kendilerine bildirmiştir. Bunda, azmetmeleri ve nefislerini alıştırmaları sebebiyle Yüce Allah'ın sevabını peşinen vermesi de vardır. Yüce Allah'ın: { بِشَيْءٍ } “biraz / bir şey ile” buyruğunun lafzı tekil olup anlamı çoğuldur. Dahhâk çoğul olarak “bi-eşyâe” (بِأَشْيَاءَ) şeklinde okumuş; cumhur ise tekil okumuştur; yani “bundan bir şey ve şundan bir şey ile” [demektir], ancak sözü kısa tutmak (îcâz) amacıyla birincisiyle yetinilmiştir. { مِنَ الْخَوْفِ } “Korkudan” yani düşman korkusu ve savaşta duyulan dehşet demektir; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Şâfiî ise: Bu, ... korkusudur, demiştir.

اللَّهِ ﷿." وَالْجُوعِ" يَعْنِي الْمَجَاعَةَ بِالْجَدْبِ وَالْقَحْطِ، فِي قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: هُوَ الْجُوعُ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ" وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ" بسبب الاشتغال بقتال الكفار. وقيل: الجوائح الْمُتْلِفَةِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: بِالزَّكَاةِ الْمَفْرُوضَةِ." وَالْأَنْفُسِ" قَالَ ابن عباس: بالقتل ولموت فِي الْجِهَادِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: يَعْنِي بِالْأَمْرَاضِ." وَالثَّمَراتِ" قَالَ الشَّافِعِيُّ: الْمُرَادُ مَوْتُ الْأَوْلَادِ، وَوَلَدُ الرَّجُلِ ثَمَرَةُ قَلْبِهِ، كَمَا جَاءَ فِي الْخَبَرِ، عَلَى مَا يَأْتِي. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْمُرَادُ قِلَّةُ النَّبَاتِ وَانْقِطَاعُ الْبَرَكَاتِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ" أَيْ بِالثَّوَابِ عَلَى الصَّبْرِ. وَالصَّبْرُ أَصْلُهُ الْحَبْسُ، وَثَوَابُهُ غَيْرُ مُقَدَّرٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. لَكِنْ لَا يَكُونُ ذَلِكَ إِلَّا بِالصَّبْرِ عِنْدَ الصَّدْمَةِ الْأُولَى، كَمَا رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (إِنَّمَا الصَّبْرُ عِنْدَ الصَّدْمَةِ الْأُولَى). وَأَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ أَتَمَّ مِنْهُ، أَيْ إِنَّمَا الصَّبْرُ الشَّاقُّ عَلَى النَّفْسِ الَّذِي يَعْظُمُ الثَّوَابُ عَلَيْهِ إِنَّمَا هُوَ عِنْدَ هُجُومِ الْمُصِيبَةِ وَحَرَارَتِهَا، فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى قُوَّةِ الْقَلْبِ وَتَثَبُّتِهِ فِي مَقَامِ الصَّبْرِ، وَأَمَّا إِذَا بَرَدَتْ حَرَارَةُ الْمُصِيبَةِ فَكُلُّ أَحَدٍ يَصْبِرُ إِذْ ذَاكَ، وَلِذَلِكَ قِيلَ: يَجِبُ عَلَى كُلِّ عَاقِلٍ أَنْ يَلْتَزِمَ عِنْدَ الْمُصِيبَةِ مَا لَا بُدَّ لِلْأَحْمَقِ مِنْهُ بَعْدَ ثَلَاثٍ. وَقَالَ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ التُّسْتَرِيُّ: لَمَّا قَالَ تَعَالَى:" وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ" صَارَ الصَّبْرُ عَيْشًا. وَالصَّبْرُ صَبْرَانِ: صَبْرٌ عَنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ، فَهَذَا مُجَاهِدٌ، وَصَبْرٌ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ، فَهَذَا عَابِدٌ. فَإِذَا صَبَرَ عَنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ وَصَبَرَ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ أَوْرَثَهُ اللَّهُ الرِّضَا بِقَضَائِهِ، وَعَلَامَةُ الرِّضَا سُكُونُ الْقَلْبِ بِمَا وَرَدَ عَلَى النَّفْسِ مِنَ الْمَكْرُوهَاتِ وَالْمَحْبُوبَاتِ. وَقَالَ الْخَوَّاصُ: الصَّبْرُ الثَّبَاتُ عَلَى أَحْكَامِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ. وَقَالَ رُوَيْمٌ: الصَّبْرُ تَرْكُ الشَّكْوَى. وَقَالَ ذُو النُّونِ الْمِصْرِيُّ: الصَّبْرُ هُوَ الِاسْتِعَانَةُ بِاللَّهِ تَعَالَى. وَقَالَ الْأُسْتَاذُ أَبُو عَلِيٍّ: الصَّبْرُ حَدُّهُ أَلَّا تَعْتَرِضَ عَلَى التَّقْدِيرِ، فَأَمَّا إِظْهَارُ الْبَلْوَى عَلَى غَيْرِ وَجْهِ الشَّكْوَى فَلَا يُنَافِي الصَّبْرَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي قِصَّةِ أَيُّوبَ:" إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ " مَعَ مَا أَخْبَرَ عَنْهُ أنه قال:" مَسَّنِيَ الضُّرُّ".

...Allah azze ve celle [için]. “ve açlıkla” İbn Abbâs'ın kavline göre kuraklık ve kıtlık sebebiyle yaşanan açlık demektir. Şâfiî ise: “Bu, ramazan ayındaki açlıktır” demiştir. “ve mallardan eksilterek” kâfirlerle savaşmakla meşgul olmak sebebiyle demektir. Telef edici âfetler olduğu da söylenmiştir. Şâfiî ise: “Farz kılınan zekât iledir” demiştir. “ve canlardan” İbn Abbâs: “Cihadda öldürülme ve ölümle” demiştir. Şâfiî ise: “Hastalıklarla demektir” demiştir. “ve ürünlerden” Şâfiî: “Kasıt çocukların vefatıdır; zira kişinin çocuğu, ileride geleceği üzere hadiste bildirildiği gibi kalbinin meyvesidir” demiştir. İbn Abbâs ise: “Kasıt bitkilerin azlığı ve bereketlerin kesilmesidir” demiştir. Yüce Allah'ın: “Sabredenleri müjdele!” buyruğu, sabra karşılık mükâfat ile [müjdele] demektir. Sabrın aslı tutmak (hapsetmek) olup mükâfatı takdir ve tayin edilemez; bu husus daha önce geçmişti. Fakat bu [müjdelenen sevap], ancak ilk sarsıntı anındaki sabırla olur. Nitekim Buhârî, Enes'ten Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « إِنَّمَا الصَّبْرُ عِنْدَ الصَّدْمَةِ الْأُولَى » «Sabır ancak ilk sarsıntı anında [gösterilen]dir.» Müslim bunu daha tam bir lafızla rivayet etmiştir. Yani nefse ağır gelen ve karşılığında mükâfatın büyük olduğu sabır, ancak musibetin ilk hücum ettiği ve hararetli olduğu andadır; zira bu, kalbin kuvvetine ve sabır makamındaki sebatına delalet eder. Musibetin harareti soğuduğunda ise o vakit herkes sabreder. Bundan dolayı şöyle denilmiştir: “Akıllı her kişiye gereken, ahmak kimsenin üç gün sonra mecburen yapacağı şeyi musibet anında [hemen] yerine getirmesidir.” Sehl b. Abdullah et-Tüsterî şöyle demiştir: “Yüce Allah: ‘Sabredenleri müjdele!’ buyurunca, sabır bir hayat (yaşantı) haline geldi.” Sabır iki türlüdür: Allah'ın masiyetinden (günahlardan) sabır ki bunu yapan mücahiddir; bir de Allah'a taatte sabır ki bunu yapan âbiddir. Kişi hem Allah'ın masiyetinden hem de Allah'a taatte sabır gösterirse, Allah ona kazasına rıza göstermeyi miras bırakır (lütfeder). Rızanın alameti ise nefse gelen hoş ve nahoş haller karşısında kalbin sükûnet bulmasıdır. Havvâs şöyle demiştir: “Sabır, Kitap ve Sünnet'in hükümleri üzerinde sebat göstermektir.” Ruveym şöyle demiştir: “Sabır, şikâyeti terk etmektir.” Zü'n-Nûn el-Mısrî şöyle demiştir: “Sabır, Yüce Allah'tan yardım istemektir.” Üstat Ebû Ali şöyle demiştir: “Sabrın sınırı, takdire itiraz etmemendir. Musibeti şikâyet kastı olmaksızın açığa vurmak ise sabra aykırı değildir. Nitekim Yüce Allah Eyyûb'un kıssasında şöyle buyurmuştur: { إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ } “Gerçekten biz onu sabırlı bulduk. O ne güzel kuldu!” Bununla beraber onun: { مَسَّنِيَ الضُّرُّ } “Bana gerçekten bir darlık/hastalık dokundu” dediğini de haber vermiştir.”

[سورة البقرة (٢): الآيات ١٥٦ الى ١٥٧]

[Bakara Sûresi (2): Âyetler 156-157]

الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ (١٥٦) أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ (١٥٧)

{ الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ (١٥٦) أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ (١٥٧) } “Onlar ki, kendilerine bir musibet dokunduğu zaman: 'Biz şüphesiz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz' derler. (156) İşte Rablerinden bağışlanmalar ve rahmet hep onlaradır; ve işte doğru yola ermiş olanlar da onlardır.” (157)

فِيهِ سِتُّ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" مُصِيبَةٌ" الْمُصِيبَةِ: كُلُّ مَا يُؤْذِي الْمُؤْمِنَ وَيُصِيبُهُ، يُقَالُ: أَصَابَهُ إِصَابَةً وَمُصَابَةً وَمُصَابًا. وَالْمُصِيبَةُ وَاحِدَةُ الْمَصَائِبِ. وَالْمَصُوبَةُ (بِضَمِ الصَّادِ) مِثْلُ الْمُصِيبَةِ. وَأَجْمَعَتِ الْعَرَبُ عَلَى هَمْزِ الْمَصَائِبِ، وَأَصْلُهُ الْوَاوُ، كَأَنَّهُمْ شَبَّهُوا الْأَصْلِيَّ بِالزَّائِدِ، وَيُجْمَعُ عَلَى مَصَاوِبَ، وَهُوَ الْأَصْلُ. وَالْمُصَابُ الْإِصَابَةُ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Bu ayette altı mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: “Bir musibet” buyruğudur. Musibet: Mümine eziyet veren ve ona isabet eden her şeydir. (أَصَابَهُ إِصَابَةً وَمُصَابَةً وَمُصَابًا) [ona isabet etti] denilir. Musibet (الْمُصِيبَةُ), mesâib (الْمَصَائِبِ) kelimesinin tekilidir. Sâd harfinin ötresiyle masûbe (الْمَصُوبَةُ) de musibet gibidir. Araplar masâib (الْمَصَائِبِ) kelimesini hemzeli okuma hususunda icma etmişlerdir; aslı ise vav harflidir, sanki asıl olan harfi zait harfe benzetmişlerdir. Aslına uygun olarak mesâvib (مَصَاوِبَ) şeklinde de çoğulu yapılır. Musâb (الْمُصَابُ) isabet etmek anlamındadır. Şair şöyle demiştir:

أَسُلَيْمُ إِنَّ مُصَابَكُمْ رَجُلًا ... أَهْدَى السَّلَامَ تَحِيَّةً ظُلْمُ

Ey Süleyma! Selamla tehiyyede bulunan bir adama dokunmanız [haksızlık etmeniz] doğrusu bir zulümdür.

وَصَابَ السَّهْمُ الْقِرْطَاسُ يُصِيبُ صبيا، لُغَةٌ فِي أَصَابَهُ. وَالْمُصِيبَةُ: النَّكْبَةُ يُنْكَبُهَا الْإِنْسَانُ وَإِنْ صَغُرَتْ، وَتُسْتَعْمَلُ فِي الشَّرِّ، رَوَى عِكْرِمَةُ أَنَّ مِصْبَاحَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ انْطَفَأَ ذَاتَ لَيْلَةٍ فَقَالَ:" إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ" فَقِيلَ: أَمُصِيبَةٌ هِيَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: (نَعَمْ كُلُّ مَا آذَى الْمُؤْمِنِ فَهُوَ مُصِيبَةٌ). قُلْتُ: هَذَا ثَابِتٌ مَعْنَاهُ فِي الصَّحِيحِ، خَرَّجَ مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵄ أَنَّهُمَا سَمِعَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (مَا يُصِيبُ الْمُؤْمِنُ مِنْ وَصَبٍ وَلَا نَصَبٍ وَلَا سَقَمٍ وَلَا حَزَنٍ حَتَّى الْهَمِّ يُهَمُّهُ إِلَّا كُفِّرَ بِهِ مِنْ سَيِّئَاتِهِ). الثَّانِيَةُ- خَرَّجَ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ حَدَّثَنَا وَكِيعُ بْنُ الْجَرَّاحِ عَنْ هِشَامِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ أُمِّهِ عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهَا قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَنْ أُصِيبَ بِمُصِيبَةٍ فَذَكَرَ مُصِيبَتَهُ فَأَحْدَثَ اسْتِرْجَاعًا وَإِنْ تَقَادَمَ عَهْدُهَا كَتَبَ اللَّهُ لَهُ مِنَ الأجر مثله يوم أصيب).

(صَابَ السَّهْمُ الْقِرْطَاسَ يُصِيبُ صَيْباً) [Ok hedefe isabet etti] ifadesi, ona isabet etti (أَصَابَهُ) anlamında bir lehçedir. Musibet: Küçük de olsa insanın başına gelen felakettir ve şer durumlarında kullanılır. İkrime rivayet etmiştir ki bir gece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kandili söndü; bunun üzerine: { إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ } “Şüphesiz biz Allah'a aitiz ve şüphesiz O'na döneceğiz” buyurdu. "Bu bir musibet midir ey Allah'ın Resûlü?" diye sorulunca: « نَعَمْ كُلُّ مَا آذَى الْمُؤْمِنِ فَهُوَ مُصِيبَةٌ » «Evet, mümine eziyet veren her şey musibettir» buyurdu. [Müellif der ki:] Bunun anlamı Sahîh'te sabittir. Müslim, Ebû Saîd ve Ebû Hüreyre radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etmiştir ki onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işitmişlerdir: « مَا يُصِيبُ الْمُؤْمِنُ مِنْ وَصَبٍ وَلَا نَصَبٍ وَلَا سَقَمٍ وَلَا حَزَنٍ حَتَّى الْهَمِّ يُهَمُّهُ إِلَّا كُفِّرَ بِهِ مِنْ سَيِّئَاتِهِ » «Mümine isabet eden hiçbir yorgunluk, meşakkat, hastalık ve keder -hatta onu tasalandıran gam/üzüntü dahi- yoktur ki, bunlarla onun günahları bağışlanmış olmasın.» İkincisi: İbn Mâce Sünen'inde rivayet etmiştir: Bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe anlattı, bize Vekî' b. el-Cerrâh, Hişâm b. Ziyâd'dan, o annesinden, o Fâtıma bnt. el-Hüseyn'den, o da babasından naklettiğine göre babası şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « مَنْ أُصِيبَ بِمُصِيبَةٍ فَذَكَرَ مُصِيبَتَهُ فَأَحْدَثَ اسْتِرْجَاعًا وَإِنْ تَقَادَمَ عَهْدُهَا كَتَبَ اللَّهُ لَهُ مِنَ الأجر مثله يوم أصيب » «Kimin başına bir musibet gelir de üzerinden uzun zaman geçse bile o musibetini hatırlayıp istircâda (İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn) bulunursa, Allah ona musibete uğradığı günkü kadar ecir yazar.»

الثَّالِثَةُ- مِنْ أَعْظَمِ الْمَصَائِبِ الْمُصِيبَةُ فِي الدِّينِ، ذَكَرَ أَبُو عُمَرَ عَنِ الْفِرْيَابِيِّ قَالَ حَدَّثَنَا فِطْرُ بْنُ خَلِيفَةَ حَدَّثَنَا عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِذَا أَصَابَ أَحَدُكُمْ مُصِيبَةً فَلْيَذْكُرْ مُصَابَهُ بِي فَإِنَّهَا مِنْ أَعْظَمِ الْمَصَائِبِ). أَخْرَجَهُ السَّمَرْقَنْدِيُّ أَبُو مُحَمَّدٍ فِي مُسْنَدِهِ، أَخْبَرَنَا أَبُو نُعَيْمٍ قَالَ: أَنْبَأَنَا فِطْرٌ ... ، فَذَكَرَ مِثْلَهُ سَوَاءً. وَأَسْنَدَ مِثْلَهُ عَنْ مَكْحُولٍ مُرْسَلًا. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَصَدَقَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، لِأَنَّ الْمُصِيبَةَ بِهِ أَعْظَمُ مِنْ كُلِّ مُصِيبَةٍ يُصَابُ بِهَا الْمُسْلِمُ بَعْدَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، انْقَطَعَ الْوَحْيُ وَمَاتَتِ النُّبُوَّةُ. وَكَانَ أَوَّلَ ظُهُورِ الشَّرِّ بِارْتِدَادِ الْعَرَبِ وَغَيْرِ ذَلِكَ، وَكَانَ أَوَّلَ انْقِطَاعِ الْخَيْرِ وَأَوَّلَ نُقْصَانِهِ. قَالَ أَبُو سَعِيدٍ: مَا نَفَضْنَا أَيْدِينَا مِنَ التُّرَابِ مِنْ قَبْرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَتَّى أَنْكَرْنَا قُلُوبَنَا. وَلَقَدْ أَحْسَنَ أَبُو الْعَتَاهِيَةِ فِي نَظْمِهِ مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ حَيْثُ يَقُولُ:

Üçüncüsü: Musibetlerin en büyüğü dindeki musibettir. Ebû Ömer, el-Firyâbî'den nakletmiştir; o şöyle demiştir: Bize Fıtr b. Halîfe anlattı, bize Atâ b. Ebî Rabâh anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: (Sizden birinin başına bir musibet geldiğinde, benim vefatımla uğradığı musibeti hatırlasın; zira o musibetlerin en büyüğüdür.) Bunu es-Semerkandî Ebû Muhammed Müsned'inde tahric etmiştir: Bize Ebû Nuaym haber verdi, bize Fıtr bildirdi... diyerek aynısını zikretmiştir. Benzerini Mekhûl'den mürsel olarak da isnad etmiştir. Ebû Ömer şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem doğru söylemiştir; zira onun vefatıyla gelen musibet, ondan sonra kıyamet gününe kadar bir Müslümanın uğrayacağı her musibetten daha büyüktür: Vahiy kesilmiş, peygamberlik sona ermiştir. Kötülüğün ilk ortaya çıkışı Arapların dinden dönmesi ve benzeri olaylarla olmuş; bu, hayrın kesilmesinin ve eksilmesinin ilk adımı olmuştur. Ebû Saîd şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kabrinden ellerimizin tozunu henüz silkmiştik ki kalplerimizi tanıyamaz olduk [onlarda bir değişiklik hissettik]. Ebü'l-Atâhiye bu hadisin manasını nazma dökerken ne güzel söylemiştir:

اصْبِرْ لِكُلِّ مُصِيبَةٍ وَتَجَلَّدِ ... وَاعْلَمْ بِأَنَّ الْمَرْءَ غَيْرُ مُخَلَّدِ

Her musibete karşı sabret ve dayanıklı ol; bil ki insan ebedî kılınmamıştır.

أَوَمَا تَرَى أَنَّ الْمَصَائِبَ جَمَّةٌ ... وَتَرَى الْمَنِيَّةَ لِلْعِبَادِ بِمَرْصَدِ

Görmez misin musibetler ne kadar çoktur; ölümün de kulları gözetleyip durduğunu görürsün.

مَنْ لَمْ يُصَبْ مِمَّنْ تَرَى بِمُصِيبَةٍ؟ ... هَذَا سَبِيلٌ لَسْتَ فِيهِ بِأَوْحَدِ

Gördüğün insanlardan hangisi musibete uğramamıştır ki? Bu öyle bir yoldur ki onda yapayalnız değilsin.

فَإِذَا ذَكَرْتَ مُحَمَّدًا وَمُصَابَهُ ... فَاذْكُرْ مُصَابَكَ بِالنَّبِيِّ مُحَمَّدِ

Muhammed'i ve onun başına gelenleri hatırladığında, Peygamber Muhammed ile uğradığın musibeti hatırla!

الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ" جَعَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْكَلِمَاتِ مَلْجَأً لِذَوِي الْمَصَائِبِ، وَعِصْمَةً لِلْمُمْتَحَنِينَ: لِمَا جَمَعَتْ مِنَ الْمَعَانِي الْمُبَارَكَةِ، فَإِنَّ قَوْلَهُ:" إِنَّا لِلَّهِ" تَوْحِيدٌ وَإِقْرَارٌ بِالْعُبُودِيَّةِ وَالْمُلْكِ. وَقَوْلُهُ:" وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ" إِقْرَارٌ بِالْهَلْكِ، عَلَى أَنْفُسِنَا وَالْبَعْثِ مِنْ قُبُورِنَا، وَالْيَقِينُ أَنَّ رُجُوعَ الْأَمْرِ كُلِّهِ إِلَيْهِ كَمَا هُوَ لَهُ. قَالَ سَعِيدُ ابن جُبَيْرٍ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى: لَمْ تُعْطَ هَذِهِ الْكَلِمَاتُ نَبِيًّا قَبْلَ نَبِيِّنَا، وَلَوْ عَرَفَهَا يَعْقُوبُ لَمَا قَالَ: يَا أَسَفَى عَلَى يُوسُفَ. الْخَامِسَةُ- قَالَ أَبُو سِنَانٍ: دَفَنْتُ ابْنِي سِنَانًا، وَأَبُو طَلْحَةَ الْخَوْلَانِيُّ عَلَى شَفِيرِ الْقَبْرِ، فَلَمَّا أَرَدْتُ الْخُرُوجَ أَخَذَ بِيَدَيَّ فَأَنْشَطَنِي وَقَالَ: أَلَا أُبَشِّرُكَ يَا أَبَا سِنَانٍ، حَدَّثَنِي الضَّحَّاكُ عَنْ أَبِي مُوسَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (إِذَا مَاتَ وَلَدُ الْعَبْدِ قَالَ اللَّهُ لِمَلَائِكَتِهِ أَقَبَضْتُمْ وَلَدَ عَبْدِي فَيَقُولُونَ نَعَمْ فَيَقُولُ أَقَبَضْتُمْ ثَمَرَةَ فُؤَادِهِ فَيَقُولُونَ نَعَمْ فَيَقُولُ فَمَاذَا قال عبدي

Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: “'Biz şüphesiz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz' derler” buyruğudur. Allah Teâlâ, içerdiği bereketli manalardan dolayı bu kelimeleri musibetzedeler için bir sığınak ve imtihan edilenler için bir korunak kılmıştır; zira O'nun: “Biz şüphesiz Allah'a aidiz” sözü tevhiddir, kulluğu ve mülkiyetin O'na ait olduğunu ikrardır. “Ve şüphesiz O'na döneceğiz” sözü ise kendi nefislerimiz aleyhine helak olmayı, kabirlerimizden diriltilmeyi ve her şeyin mülkü O'na ait olduğu gibi bütün işlerin dönüşünün de O'na olacağına dair kesin inancı ikrardır. Saîd b. Cübeyr rahimehullâhu teâlâ şöyle demiştir: Bu kelimeler bizim Peygamberimizden önce hiçbir peygambere verilmemiştir; şayet Ya'kûb bunları bilseydi: "Ey Yûsuf'un ardından gelen kederim!" demezdi. Beşincisi: Ebû Sinân şöyle demiştir: Oğlum Sinân'ı defnettim, Ebû Talha el-Havlânî de kabrin kenarında oturuyordu. Kabirden çıkmak istediğimde elimden tutarak beni kaldırdı ve şöyle dedi: Sana müjde vereyim mi ey Ebû Sinân! ed-Dahhâk bana Ebû Mûsâ'dan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etti: (Kulun çocuğu vefat ettiği zaman Allah meleklerine: Kulumun çocuğunun ruhunu mu aldınız? der. Onlar: Evet, derler. Gönlünün meyvesini mi kopardınız? der. Onlar: Evet, derler. Peki kulum ne dedi? buyurur.

فَيَقُولُونَ حَمِدَكَ وَاسْتَرْجَعَ فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى ابْنُوا لِعَبْدِي بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ وَسَمُّوهُ بَيْتَ الْحَمْدِ (. وَرَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يقول:) مَا مِنْ مُسْلِمٍ تُصِيبُهُ مُصِيبَةٌ فَيَقُولُ مَا أَمَرَهُ اللَّهُ ﷿ إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ اللَّهُمَّ أَجِرْنِي فِي مُصِيبَتِي وَأَخْلِفْ لِي خَيْرًا مِنْهَا إِلَّا أَخْلَفَ اللَّهُ لَهُ خَيْرًا مِنْهَا (. فَهَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ" إِمَّا بِالْخَلَفِ كَمَا أَخْلَفَ اللَّهُ لِأُمِّ سَلَمَةَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، فَإِنَّهُ تَزَوَّجَهَا لَمَّا مَاتَ أَبُو سَلَمَةَ زَوْجُهَا. وَإِمَّا بِالثَّوَابِ الْجَزِيلِ، كَمَا فِي حَدِيثِ أَبِي مُوسَى، وَقَدْ يَكُونُ بِهِمَا. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ" هَذِهِ نِعَمٌ مِنَ اللَّهِ ﷿ عَلَى الصَّابِرِينَ الْمُسْتَرْجِعِينَ. وَصَلَاةُ اللَّهِ عَلَى عَبْدِهِ: عَفْوُهُ وَرَحْمَتُهُ وَبَرَكَتُهُ وَتَشْرِيفُهُ إِيَّاهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الصَّلَاةُ مِنَ اللَّهِ ﷿ الْغُفْرَانُ وَالثَّنَاءُ الْحَسَنُ. وَمِنْ هَذَا الصَّلَاةُ عَلَى الْمَيِّتِ إِنَّمَا هُوَ الثَّنَاءُ عَلَيْهِ وَالدُّعَاءُ لَهُ، وَكَرَّرَ الرَّحْمَةَ لَمَّا اخْتَلَفَ اللَّفْظُ تَأْكِيدًا وَإِشْبَاعًا لِلْمَعْنَى، كَمَا قَالَ:" مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى "، وَقَوْلُهُ" أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ". وَقَالَ الشَّاعِرُ:

Onlar: Sana hamdetti ve istircâda bulundu [İnnâ lillâh... dedi], derler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: Kulum için Cennet'te bir ev yapın ve adını da 'Hamd Evi' koyun! buyurur.) Müslim'in Ümmü Seleme'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: (Başına bir musibet gelen ve Allah'ın kendisine emrettiği şekilde: 'İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn, Allâhümmecürnî fî musîbetî ve ahlif lî hayran minhâ' [Biz şüphesiz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz. Allah'ım, musibetimde bana ecir ver ve bana bundan daha hayırlısını nasip eyle] diyen hiçbir Müslüman yoktur ki, Allah ona o musibetten daha hayırlısını vermiş olmasın.) Bu, Yüce Allah'ın: “Sabredenleri müjdele” buyruğuna bir dikkat çekmedir; bu müjde ya Ümmü Seleme'nin kocası Ebû Seleme vefat ettiğinde Allah'ın ona Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile evlenmeyi nasip etmesi gibi bir bedel/karşılık iledir, ya Ebû Mûsâ'nın hadisinde olduğu gibi bol bir sevap iledir, yahut her ikisi iledir. Altıncısı: Yüce Allah'ın: “İşte Rablerinden bağışlanmalar ve rahmet hep onlaradır” buyruğudur. Bunlar sabreden ve istircâda bulunan kimselere Allah azze ve celle'den gelen nimetlerdir. Allah'ın kuluna salâtı: O'nun affı, rahmeti, bereketi ve onu dünyada ve ahirette şereflendirmesidir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Allah azze ve celle'den olan salât, bağışlama ve güzel övgüdür. Nitekim cenaze üzerine kılınan namaza da salât denilmesi, onu övmek ve ona dua etmekten ibaret olduğu içindir. Lafızlar farklı olunca anlamı pekiştirmek ve zenginleştirmek için rahmet kelimesini tekrar etmiştir; nitekim O'nun: “Açık delillerden ve hidayetten” ve “Yoksa onların sırlarını ve fısıltılarını işitmediğimizi mi sanıyorlar?” buyrukları da böyledir. Şair şöyle demiştir:

صَلَّى عَلَى يَحْيَى وَأَشْيَاعِهِ ... رَبٌّ كَرِيمٌ وَشَفِيعٌ مُطَاعْ

Yahyâ'ya ve taraftarlarına salât eyledi; kerîm bir Rab ve itaate layık bir şefaatçi.

وَقِيلَ: أَرَادَ بِالرَّحْمَةِ كَشْفَ الْكُرْبَةِ وَقَضَاءَ الْحَاجَةِ. وَفِي الْبُخَارِيِّ وَقَالَ عُمَرُ ﵁: نِعْمَ الْعِدْلَانِ وَنِعْمَ الْعِلَاوَةُ:" الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ. أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ". أَرَادَ بِالْعِدْلَيْنِ الصَّلَاةَ وَالرَّحْمَةَ، وَبِالْعِلَاوَةِ الِاهْتِدَاءَ. قِيلَ: إِلَى اسْتِحْقَاقِ الثَّوَابِ وَإِجْزَالِ الْأَجْرِ، وَقِيلَ: إِلَى تَسْهِيلِ الْمَصَائِبِ وتخفيف الحزن.

Rahmet ile kederin giderilmesini ve ihtiyacın karşılanmasını kastettiği de söylenmiştir. Buhârî'de Ömer radıyallâhu anh'ın şöyle dediği nakledilmiştir: “Onlar ki, kendilerine bir musibet dokunduğu zaman: 'Biz şüphesiz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz' derler. İşte Rablerinden bağışlanmalar ve rahmet hep onlaradır; ve işte doğru yola ermiş olanlar da onlardır” ayetlerini kastederek; iki denklik yük ne güzel, üzerindeki ilave yük ne güzeldir! İki denklik yük ile salâtı ve rahmeti, ilave yük ile de hidayete ermeyi kastetmiştir. Bu hidayetin mükâfata hak kazanmaya ve bol ecre ermeye yönelik olduğu söylenmiştir; musibetlerin kolaylaşmasına ve hüznün hafiflemesine yönelik olduğu da söylenmiştir.

[سورة البقرة (٢): آية ١٥٨]

[Bakara Suresi (2): Âyet 158]

إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَإِنَّ اللَّهَ شاكِرٌ عَلِيمٌ (١٥٨)

“Şüphe yok ki Safâ ile Merve, Allah'ın [koyduğu dinî] nişanelerdendir. Kim o Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, o ikisini tavaf etmesinde (aralarında sa'y etmesinde) kendisine bir günah yoktur. Kim de gönüllü olarak bir hayır işlerse, şüphesiz Allah şükrün karşılığını verendir, her şeyi hakkıyla bilendir.” (158)

فِيهِ تِسْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ عَاصِمِ بْنِ سُلَيْمَانَ قَالَ: سَأَلْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ عَنْ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَقَالَ: كُنَّا نَرَى أَنَّهُمَا مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ، فَلَمَّا كَانَ الْإِسْلَامُ أَمْسَكْنَا عَنْهُمَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما". وَخَرَّجَ التِّرْمِذِيُّ عَنْ عُرْوَةَ قَالَ: (قُلْتُ لِعَائِشَةَ مَا أَرَى عَلَى أَحَدٍ لَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ شَيْئًا، وَمَا أُبَالِي أَلَّا أَطُوفَ بَيْنَهُمَا. فَقَالَتْ: بِئْسَ مَا قُلْتَ يَا ابْنَ أُخْتِي! طَافَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَطَافَ الْمُسْلِمُونَ، وَإِنَّمَا كَانَ مَنْ أَهَلَّ لِمَنَاةَ الطَّاغِيَةِ الَّتِي بِالْمُشَلَّلِ لَا يَطُوفُونَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما" وَلَوْ كَانَتْ كَمَا تَقُولُ لَكَانَتْ:" فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَلَّا يَطَّوَّفَ بِهِمَا". قَالَ الزُّهْرِيُّ: فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِأَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ فَأَعْجَبَهُ ذَلِكَ وَقَالَ: إِنَّ هَذَا لَعِلْمٌ، وَلَقَدْ سَمِعْتُ رِجَالًا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يَقُولُونَ: إِنَّمَا كَانَ مَنْ لَا يَطُوفُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ مِنَ الْعَرَبِ يَقُولُونَ إِنَّ طَوَافَنَا بَيْنَ هَذَيْنَ الْحَجَرَيْنِ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ. وَقَالَ آخَرُونَ مِنَ الْأَنْصَارِ: إِنَّمَا أُمِرْنَا بِالطَّوَافِ [بِالْبَيْتِ] وَلَمْ نُؤْمَرْ بِهِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ" قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ: فَأَرَاهَا قَدْ نَزَلَتْ فِي هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ. قَالَ:" هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ". أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ بِمَعْنَاهُ، وَفِيهِ بَعْدَ قَوْلِهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى" إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ":" قَالَتْ عَائِشَةُ وَقَدْ سَنَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الطَّوَافَ بَيْنَهُمَا، فَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَتْرُكَ الطَّوَافَ بَيْنَهُمَا"، ثُمَّ أَخْبَرَتْ أَبَا بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ فَقَالَ: إِنَّ هَذَا لَعِلْمٌ مَا كُنْتُ سَمِعْتُهُ، وَلَقَدْ سَمِعْتُ رِجَالًا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يَذْكُرُونَ أَنَّ النَّاسَ- إِلَّا مَنْ ذَكَرَتْ عَائِشَةُ- مِمَّنْ كَانَ يُهِلُّ بِمَنَاةَ كَانُوا يَطُوفُونَ كُلُّهُمْ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ وَلَمْ يَذْكُرِ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ فِي الْقُرْآنِ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، كُنَّا نَطُوفُ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَإِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ فَلَمْ يَذْكُرِ الصفا، فهل علينا من حرج أن

Bu [ayette] dokuz mesele vardır: Birincisi: Buhârî, Âsım b. Süleyman'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Enes b. Mâlik'e Safâ ile Merve hakkında sordum; şöyle dedi: “Biz bu ikisini Câhiliye işlerinden sayardık. İslâm gelince bu ikisi [arasında sa'y etmek]ten el çektik. Bunun üzerine Allah azze ve celle: { إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما } “Şüphe yok ki Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir. Kim o Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, o ikisini tavaf etmesinde (aralarında sa'y etmesinde) kendisine bir günah yoktur” ayetini indirdi.” Tirmizî de Urve'den şöyle rivayet etmiştir: Urve dedi ki: (Âişe'ye: “Safâ ile Merve arasında tavaf etmeyen kimseye bir günah olmadığını düşünüyorum ve bu ikisi arasında tavaf etmemeyi de önemsemem” dedim. Âişe şöyle dedi: “Ey kız kardeşimin oğlu, ne kötü söyledin! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tavaf etti, Müslümanlar da tavaf ettiler. Safâ ile Merve arasında tavaf etmeyenler, yalnızca Müşellel'deki tağut Menât için ihrama girenlerdi. Bunun üzerine Yüce Allah: { فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما } “Kim o Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, o ikisini tavaf etmesinde kendisine bir günah yoktur” ayetini indirdi. Şayet senin dediğin gibi olsaydı [ayet]: { فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَلَّا يَطَّوَّفَ بِهِمَا } “O ikisini tavaf etmemesinde bir günah yoktur” şeklinde olurdu.) Zührî dedi ki: Bunu Ebû Bekir b. Abdurrahman b. el-Hâris b. Hişâm'a anlattım, bu onun çok hoşuna gitti ve şöyle dedi: “Bu gerçekten bir ilimdir! Ben ilim ehlinden bazı kişilerin şöyle dediklerini işitmiştim: Araplardan Safâ ile Merve arasında tavaf etmeyenler, 'Bu iki taş arasında tavaf etmemiz Câhiliye işindendir' derlerdi. Ensâr'dan diğer bazı kimseler ise: 'Biz ancak Beyt'i tavaf etmekle emrolunduk, Safâ ile Merve arasında [tavaf etmekle] emrolunmadık' dediler. Bunun üzerine Yüce Allah: { إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ } “Şüphe yok ki Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir” ayetini indirdi.” Ebû Bekir b. Abdurrahman: “Ben bu ayetin hem onlar hem de bunlar hakkında indiğini görüyorum” dedi. [Tirmizî]: “Bu hadis hasen sahihtir” dedi. Buhârî bu hadisi aynı anlamda tahrîc etmiştir; onda Yüce Allah'ın { إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ } “Şüphe yok ki Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir” kavlinden sonra şu ziyade yer alır: “Âişe dedi ki: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ikisi arasında tavaf etmeyi sünnet kılmıştır; binaenaleyh hiç kimse için bu ikisi arasında tavafı terk etmek caiz değildir.' Sonra [Urve] bunu Ebû Bekir b. Abdurrahman'a haber verince o şöyle dedi: 'Bu, işitmediğim kesin bir ilimdir! Ben ilim ehlinden bazı kişilerin şunu zikrettiklerini işitmiştim: İnsanlar —Âişe'nin zikrettiği, Menât için ihrama giren kimseler hariç— hepsi Safâ ile Merve'yi tavaf ederlerdi. Yüce Allah Kur'an'da Beyt'in tavafını zikredip Safâ ile Merve'yi zikretmeyince: 'Ey Allah'ın Resûlü! Biz Safâ ile Merve'yi tavaf ediyorduk. Allah ise Beyt'in tavafını indirdi fakat Safâ'yı zikretmedi. Acaba bizim...' dediler.

نَطُوفَ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ" الْآيَةَ. قَالَ أَبُو بَكْرٍ: فَأَسْمَعُ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْفَرِيقَيْنِ كِلَيْهِمَا: فِي الَّذِينَ كَانُوا يَتَحَرَّجُونَ أَنْ يَطُوفُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَالَّذِينَ يَطُوفُونَ ثُمَّ تَحَرَّجُوا أَنْ يَطُوفُوا بِهِمَا فِي الْإِسْلَامِ، مِنْ أَجْلِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ بِالطَّوَافِ بِالْبَيْتِ، وَلَمْ يَذْكُرِ الصَّفَا حَتَّى ذَكَرَ ذلك بعد ما ذَكَرَ الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ". وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَاصِمِ بْنِ سُلَيْمَانَ الْأَحْوَلِ قَالَ: (سَأَلْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ عَنِ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَقَالَ: كَانَا مِنْ شَعَائِرِ الْجَاهِلِيَّةِ، فَلَمَّا كَانَ الْإِسْلَامُ أَمْسَكْنَا عَنْهُمَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما" قَالَ: هُمَا تَطَوُّعٌ،" وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَإِنَّ اللَّهَ شاكِرٌ عَلِيمٌ (. قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ". خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ أَيْضًا. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ شَيَاطِينُ تَعْزِفُ اللَّيْلَ كُلَّهُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَكَانَ بَيْنَهُمَا آلِهَةٌ، فَلَمَّا ظَهَرَ الْإِسْلَامُ قَالَ الْمُسْلِمُونَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، لَا نَطُوفُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَإِنَّهُمَا شِرْكٌ، فَنَزَلَتْ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: كَانَ عَلَى الصَّفَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ صَنَمٌ يُسَمَّى" إِسَافًا" وَعَلَى الْمَرْوَةِ صَنَمٌ يُسَمَّى" نَائِلَةَ" فَكَانُوا يَمْسَحُونَهُمَا إِذَا طَافُوا، فَامْتَنَعَ الْمُسْلِمُونَ مِنَ الطَّوَافِ بَيْنَهُمَا مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. الثَّانِيَةُ- أَصْلُ الصَّفَا فِي اللُّغَةِ الْحَجَرُ الْأَمْلَسُ، وَهُوَ هُنَا جَبَلٌ بِمَكَّةَ مَعْرُوفٌ، وَكَذَلِكَ الْمَرْوَةُ جَبَلٌ أَيْضًا، وَلِذَلِكَ أَخْرَجَهُمَا بِلَفْظِ التَّعْرِيفِ. وَذَكَرَ الصَّفَا لِأَنَّ آدَمَ الْمُصْطَفَى ﷺ وَقَفَ عَلَيْهِ فَسُمِّيَ بِهِ، وَوَقَفَتْ حَوَّاءُ عَلَى الْمَرْوَةِ فَسُمِّيَتْ بِاسْمِ الْمَرْأَةِ، فَأُنِّثَ لِذَلِكَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: كَانَ عَلَى الصَّفَا صَنَمٌ يُسَمَّى" إِسَافًا" وَعَلَى الْمَرْوَةِ صَنَمٌ يُدْعَى" نَائِلَةَ" فَاطُّرِدَ ذَلِكَ فِي التَّذْكِيرِ وَالتَّأْنِيثِ وَقُدِّمَ الْمُذَكَّرُ، وَهَذَا حَسَنٌ، لِأَنَّ الْأَحَادِيثَ الْمَذْكُورَةَ تَدُلُّ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى. وَمَا كَانَ كَرَاهَةُ مَنْ كَرِهَ الطَّوَافَ بَيْنَهُمَا إِلَّا مِنْ أَجْلِ هَذَا، حَتَّى رَفَعَ اللَّهُ الْحَرَجَ فِي ذَلِكَ. وَزَعَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنَّهُمَا زَنَيَا في الكعبة فمسخهما الله حجرين

[... Safâ ile Merve'yi] tavaf edelim mi?" Bunun üzerine Allah azze ve celle: { إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ } “Şüphe yok ki Safâ ile Merve, Allah'ın [koyduğu dinî] nişanelerdendir...” ayetini indirdi. Ebû Bekir şöyle demiştir: “Bu ayetin her iki grup hakkında da indiğini işitiyorum: Câhiliye döneminde Safâ ile Merve'yi tavaf etmekten çekinenler ile [Câhiliyede] tavaf edip de Allah Teâlâ Beyt'i tavaf etmeyi emredip Safâ'yı zikretmediği için -tâ ki Beyt'i tavafı zikrettikten sonra bunu zikredene kadar- İslâm'da bu ikisini tavaf etmekten çekinenler hakkında.” Tirmizî, Âsım b. Süleyman el-Ahvel'den rivayet etti; o şöyle demiştir: “Enes b. Mâlik'e Safâ ile Merve'yi sordum, şöyle dedi: «Onlar Câhiliye nişanelerindendi. İslâm gelince o ikisinden [aralarında sa'y etmekten] el çektik. Bunun üzerine Allah azze ve celle: { إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما } “Şüphe yok ki Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir. Kim o Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, o ikisini tavaf etmesinde (aralarında sa'y etmesinde) kendisine bir günah yoktur” ayetini indirdi.» [Enes] dedi ki: «O ikisi tatavvudur (nafiledir); { وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَإِنَّ اللَّهَ شاكِرٌ عَلِيمٌ } “Kim de gönüllü olarak bir hayır işlerse, şüphesiz Allah şükrün karşılığını verendir, her şeyi hakkıyla bilendir”.» [Tirmizî] dedi ki: «Bu hadis hasen-sahihtir.» Bunu Buhârî de tahric etmiştir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Câhiliye döneminde şeytanlar bütün gece boyunca Safâ ile Merve arasında çalgı çalar ses çıkarırlardı ve aralarında putlar vardı. İslâm zuhur edince Müslümanlar: “Ey Allah'ın Resûlü! Safâ ile Merve arasında tavaf etmeyelim; çünkü bu ikisi şirktir” dediler. Bunun üzerine [bu ayet] indi. Şa'bî şöyle demiştir: Câhiliye döneminde Safâ üzerinde “İsâf” adında bir put, Merve üzerinde de “Nâile” adında bir put vardı. Tavaf ettiklerinde bu ikisini meshederlerdi (ellerini sürerlerdi). Müslümanlar bu sebepten ötürü aralarında tavaf etmekten imtina ettiler. Bunun üzerine bu ayet indi. İkincisi: Safâ (الصَّفَا) kelimesinin dildeki asıl anlamı düzgün ve kaygan taştır; buradaki anlamı ise Mekke'de bilinen meşhur bir dağdır (tepedir). Aynı şekilde Merve (الْمَرْوَة) de bir dağdır. Bundan dolayı o ikisini marife (belirli) lafızla getirmiştir. Safâ'nın [müzekker] zikredilmesi, Âdem el-Mustafâ sallallâhu aleyhi ve sellem onun üzerinde durduğu içindir ve bu isimle adlandırılmıştır; Havvâ ise Merve üzerinde durduğu için kadının adıyla (mer'e kelimesinden türetilerek) isimlendirilmiş ve bu sebeple müennes kılınmıştır; doğrusunu en iyi Allah bilir. Şa'bî ise şöyle demiştir: Safâ üzerinde “İsâf” adında bir put, Merve üzerinde ise “Nâile” adında bir put vardı; müzekkerlik ve müenneslikte buna uygun davranılmış ve müzekker olan öne alınmıştır. Bu da güzel bir açıklamadır; zira zikredilen hadisler bu anlama delalet etmektedir. O ikisi arasında tavaf etmeyi kerih görenlerin kerahati de sırf bu sebeptendi; nihayetinde Allah bu konudaki günah/sıkıntı hissini kaldırdı. Ehl-i kitap ise bu ikisinin Kâbe'de zina ettiklerini ve Allah'ın onları iki taşa dönüştürdüğünü (meshettiğini)...

فَوَضَعَهُمَا عَلَى الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ لِيُعْتَبَرَ بِهِمَا، فَلَمَّا طَالَتِ الْمُدَّةُ عُبِدَا مِنْ دُونِ اللَّهِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. وَالصَّفَا (مَقْصُورٌ): جَمْعُ صَفَاةٍ، وَهِيَ الْحِجَارَةُ الْمُلْسُ. وَقِيلَ: الصَّفَا اسْمٌ مُفْرَدٌ، وَجَمْعُهُ صُفِيٌّ (بِضَمِ الصَّادِ) وَأَصْفَاءٌ عَلَى مِثْلِ أَرْحَاءٍ. قَالَ الرَّاجِزُ:

ibret alınsın diye Safâ ile Merve üzerine koyduğunu, zaman uzayınca da Allah'tan başka ilah edinilerek tapıldıklarını iddia etmiştir; doğrusunu en iyi Yüce Allah bilir. es-Safâ (الصَّفَا) -maksûr olarak-: safât (صَفَاة) kelimesinin çoğuludur, o da düzgün/kaygan taşlar demektir. Safâ'nın tekil bir isim olduğu, çoğulunun da -sâd harfinin zammesiyle- sufi (صُفِيّ) ve erhâ' (أَرْحَاء) vezninde asfâ' (أَصْفَاء) geldiği söylenmiştir. Recez şairi şöyle demiştir:

كَأَنَّ مَتْنَيْهِ مِنَ النَّفِيِّ ... مَوَاقِعُ الطَّيْرِ عَلَى الصُّفِيِّ

Sanki onun iki yanı fırlatılan taşlardan ... Kuşların düz taşlar üzerindeki konak yerleri gibidir.

وَقِيلَ: مِنْ شُرُوطِ الصَّفَا الْبَيَاضُ وَالصَّلَابَةُ، وَاشْتِقَاقُهُ مِنْ صَفَا يَصْفُو، أَيْ خَلَصَ مِنَ التُّرَابِ وَالطِّينِ. وَالْمَرْوَةُ (وَاحِدَةٌ الْمَرْوِ) وَهِيَ الْحِجَارَةُ الصِّغَارُ الَّتِي فِيهَا لِينٌ. وَقَدْ قِيلَ إِنَّهَا الصِّلَابُ. وَالصَّحِيحُ أَنَّ الْمَرْوَ الْحِجَارَةُ صَلِيبُهَا وَرَخْوُهَا الَّذِي يَتَشَظَّى وَتَرِقُّ حَاشِيَتُهُ، وَفِي هَذَا يُقَالُ: الْمَرْوُ أَكْثَرُ وَيُقَالُ فِي الصَّلِيبِ. قَالَ الشَّاعِرُ:

Safâ'nın şartlarından birinin beyazlık ve sertlik olduğu da söylenmiştir; türemesi ise safâ yasfû (صَفَا يَصْفُو) yani tozdan ve çamurdan arındı kökündendir. el-Merve (الْمَرْوَة) ise -merv (الْمَرْو) kelimesinin tekilidir- içinde yumuşaklık bulunan küçük taşlardır. Sert taşlar olduğu da söylenmiştir. Sahih olan şudur ki merv; ufalanan ve kenarı incelen sertiyle yumuşağıyla taşlardır. Bu hususta: “Merv daha çoktur” denilir ve sert taş hakkında söylenir. Şair şöyle demiştir:

وَتَوَلَّى الْأَرْضَ خَفًّا ذَابِلًا ... فَإِذَا مَا صَادَفَ المرو رضخ

Yere pörsümüş bir tabanla bastı ... Merve taşına rastlayınca ise ezilip kırıldı.

وقال أبو ذؤيب:

Ebû Züeyb de şöyle demiştir: