Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 18. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حتى كأني لِلْحَوَادِثِ مَرْوَةً ... بِصَفَا الْمُشَقَّرِ كُلَّ يَوْمٍ تُقْرَعُ

Nihayet başıma gelen felaketler karşısında sanki ben ... Müşakkar'ın düz taşlığında her gün dövülen bir merv taşı gibiyim.

وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهَا الْحِجَارَةُ السُّودُ. وَقِيلَ: حِجَارَةٌ بيض براقة تكون فيها النار. الثالثة- قوله تعالى:" مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ" أَيْ مِنْ مَعَالِمِهِ وَمَوَاضِعِ عِبَادَاتِهِ، وَهِيَ جَمْعُ شَعِيرَةٍ. وَالشَّعَائِرُ: الْمُتَعَبَّدَاتُ الَّتِي أَشْعَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى، أَيْ جَعَلَهَا أَعْلَامًا لِلنَّاسِ، مِنَ الْمَوْقِفِ وَالسَّعْيِ وَالنَّحْرِ. وَالشِّعَارُ: الْعَلَامَةُ، يُقَالُ: أَشْعَرَ الْهَدْيَ أَعْلَمَهُ بِغَرْزِ حَدِيدَةٍ فِي سَنَامِهِ، مِنْ قَوْلِكَ: أَشْعَرْتُ أَيْ أَعْلَمْتُ، وَقَالَ الْكُمَيْتُ:

Onun siyah taşlar olduğu da söylenmiştir. İçinde ateş (kıvılcım) bulunan parlak beyaz taşlar olduğu da söylenmiştir. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: “Allah'ın nişanelerindendir” buyruğu; yani O'nun [dininin] alametlerinden ve ibadet mahallerindendir, bu da şaîre (شَعِيرَة) kelimesinin çoğuludur. Şeâir (Şeâir): Vakfe, sa'y ve kurban kesme gibi Allah Teâlâ'nın bildirdiği, yani insanlar için alametler kıldığı ibadet yerleridir. Şiâr (الشِّعَار) ise alamet demektir; hedy kurbanını işaretlemek için hörgücüne demir batırıldığında eş'are'l-hedy (أَشْعَرَ الْهَدْيَ) denilir; bu da eş'artü (أَشْعَرْتُ) yani bildirdim/işaret koydum sözündendir. el-Kümeyt şöyle demiştir:

نُقَتِّلُهُمْ جِيلًا فَجِيلًا تَرَاهُمُ ... شَعَائِرَ قُرْبَانٍ بِهِمْ يتقرب

Onları nesil nesil öldürürüz; onları, kendileriyle [Allah'a] yakınlık aranan kurbanlık nişaneler gibi görürsün.

الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ" أَيْ قَصَدَ. وَأَصْلُ الْحَجِّ الْقَصْدُ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: “Kim o Beyt'i haccederse” buyruğu; yani kastederse demektir. Haccın (الْحَجّ) aslı yönelmek/kastetmektir. Şair şöyle demiştir:

فَأَشْهَدُ مِنْ عَوْفٍ حُلُولًا» كَثِيرَةً ... يَحُجُّونَ سِبَّ الزِّبْرِقَانِ الْمُزَعْفَرَا

Avf kabilesinden birçok topluluğun ... Zibrikân'ın safran boyalı sarığını tavaf edercesine ziyaret ettiklerine şahitlik ederim.

السِّبُّ: لَفْظٌ مُشْتَرَكٌ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: السِّبُّ (بِالْكَسْرِ) الْكَثِيرُ السِّبَابُ. وَسَبُّكَ أَيْضًا الَّذِي يسابك، قال الشاعر:

es-Sibb (السِّبُّ) müşterek (çok anlamlı) bir lafızdır. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: es-Sibb -kesre ile- çokça söven kimsedir. Seninle karşılıklı sövüşen kimseye de sibbün denilir. Şair şöyle demiştir:

لَا تَسُبَّنَّنِي فَلَسْتَ بِسِبِّي ... إِنَّ سِبِّي مِنَ الرِّجَالِ الْكَرِيمُ

Bana sakın sövme, çünkü sen benim dengim değilsin ... Benim dengim ancak erkeklerin kerîm olanıdır.

وَالسِّبُّ أَيْضًا الْخِمَارُ، وَكَذَلِكَ الْعِمَامَةُ، قَالَ الْمُخَبَّلُ السَّعْدِيُّ:

es-Sibb aynı zamanda başörtüsü ve aynı şekilde sarık demektir. el-Muhabbel es-Sa'dî şöyle demiştir:

يَحُجُّونَ سِبَّ الزِّبْرِقَانِ الْمُزَعْفَرَا

Zibrikân'ın safran boyalı sarığını tavaf edercesine ziyaret ederler.

وَالسِّبُّ أَيْضًا الْحَبْلُ فِي لُغَةِ هُذَيْلٍ، قَالَ أَبُو ذُؤَيْبٍ:

es-Sibb, Hüzeyl lügatinde ip anlamına da gelir. Ebû Züeyb şöyle demiştir:

تَدَلَّى عَلَيْهَا بَيْنَ سِبٍّ وَخَيْطَةٍ ... بِجَرْدَاءَ مِثْلَ الْوَكْفِ يَكْبُو غُرَابُهَا

Ona bir ip ve bir sicim arasında sarktı ... Karganın bile tutunamayıp tökezlediği sarp ve çıplak bir kayalıkta.

وَالسُّبُوبُ: الْحِبَالُ. وَالسِّبُّ: شُقَّةُ كَتَّانٍ رَقِيقَةٌ، وَالسَّبِيبَةُ مِثْلُهُ، وَالْجَمْعُ السُّبُوبُ وَالسَّبَائِبُ، قَالَهُ الْجَوْهَرِيُّ. وَحَجَّ الطَّبِيبُ الشَّجَّةَ إذا سبرها بالميل، قال الشاعر:

es-Subûb (السُّبُوب): İpler demektir. es-Sibb: İnce keten kumaş parçasıdır; es-sebîbe (السَّبِيبَة) de onun gibidir; çoğulu subûb (السُّبُوب) ve sebâib (السَّبَائِب) gelir; bunu el-Cevherî söylemiştir. Tabip baş yarasını mil ile yoklayıp derinliğini ölçtüğünde hacce't-tabîbu'ş-şecce (حَجَّ الطَّبِيبُ الشَّجَّةَ) denilir. Şair şöyle demiştir:

يَحُجُّ مَأْمُومَةً فِي قَعْرِهَا لَجَفٌ

Dibinde çöküntü bulunan beyin zarı yarasını yoklayıp durur.

اللَّجَفُ: الْخَسْفُ. تَلَجَّفَتِ الْبِئْرُ: انْخَسَفَ أَسْفَلُهَا. ثُمَّ اخْتَصَّ هَذَا الِاسْمُ بِالْقَصْدِ إِلَى الْبَيْتِ الْحَرَامِ لِأَفْعَالٍ مَخْصُوصَةٍ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَوِ اعْتَمَرَ" أَيْ زَارَ. والعمرة: الزيارة، قال الشاعر:

el-Lecef (اللَّجَفُ): Çöküntü, oyuk demektir. Kuyunun dibi çöktüğünde teleccefeti'l-bi'ru (تَلَجَّفَتِ الْبِئْرُ) denilir. Sonra bu isim özel fiiller için Beyt-i Harâm'a yönelmeye has kılınmıştır. Beşincisi: Yüce Allah'ın: “Veya umre yaparsa” buyruğu; yani ziyaret ederse demektir. Umre (الْعُمْرَة) ziyaret demektir. Şair şöyle demiştir:

لَقَدْ سَمَا ابْنُ مَعْمَرٍ حِينَ اعْتَمَرْ ... مَغْزًى بعيدا من بعيد وضبر

İbn Ma‘mer umre yaptığında (ziyaret ettiğinde) gerçekten yüceldi... Uzaklardan uzağa bir gazveye girişti ve sıçramak için bacaklarını topladı.

السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَلا جُناحَ عَلَيْهِ" أَيْ لَا إِثْمَ. وَأَصْلُهُ مِنَ الْجُنُوحِ وَهُوَ الْمَيْلُ، وَمِنْهُ الْجَوَانِحُ لِلْأَعْضَاءِ لِاعْوِجَاجِهَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَأْوِيلُ عَائِشَةَ لِهَذِهِ الْآيَةِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ" وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ فِيهِ أَنَّ قَوْلَ الْقَائِلِ: لَا جُنَاحَ عَلَيْكَ أَنْ تَفْعَلَ، إِبَاحَةُ الْفِعْلِ. وَقَوْلُهُ: لَا جُنَاحَ عَلَيْكَ أَلَّا تَفْعَلَ، إِبَاحَةٌ لِتَرْكِ الْفِعْلِ، فَلَمَّا سَمِعَ عُرْوَةُ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى:" فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما" قَالَ: هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ تَرْكَ الطَّوَافِ جَائِزٌ، ثُمَّ رَأَى الشَّرِيعَةَ مُطْبِقَةً عَلَى أَنَّ الطَّوَافَ لَا رُخْصَةَ فِي تَرْكِهِ فَطَلَبَ الْجَمْعَ بَيْنَ هَذَيْنَ الْمُتَعَارِضَيْنِ. فَقَالَتْ لَهُ عَائِشَةُ: لَيْسَ قَوْلُهُ:" فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما" دَلِيلًا عَلَى تَرْكِ الطَّوَافِ، إِنَّمَا كَانَ يَكُونُ دَلِيلًا عَلَى تَرْكِهِ لَوْ كَانَ" فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَلَّا يَطَّوَّفَ بِهِمَا" فَلَمْ يَأْتِ هَذَا اللَّفْظُ لِإِبَاحَةِ تَرْكِ الطَّوَافِ، وَلَا فِيهِ دَلِيلٌ عَلَيْهِ، وَإِنَّمَا جَاءَ لِإِفَادَةِ إِبَاحَةِ الطَّوَافِ لِمَنْ كَانَ يَتَحَرَّجُ مِنْهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، أَوْ لِمَنْ كَانَ يَطُوفُ بِهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ قَصْدًا لِلْأَصْنَامِ الَّتِي كَانَتْ فِيهِ، فَأَعْلَمَهُمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنَّ الطَّوَافَ لَيْسَ بِمَحْظُورٍ إِذَا لَمْ يَقْصِدِ الطَّائِفُ قَصْدًا بَاطِلًا". فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ رَوَى عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَرَأَ" فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَلَّا يَطَّوَّفَ بِهِمَا" وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَيُرْوَى أَنَّهَا فِي مُصْحَفِ أُبَيٍّ كَذَلِكَ، وَيُرْوَى عَنْ أَنَسٍ مِثْلُ هَذَا. وَالْجَوَابُ أَنَّ ذَلِكَ خِلَافُ مَا فِي الْمُصْحَفِ، وَلَا يُتْرَكُ مَا قَدْ ثَبَتَ فِي الْمُصْحَفِ إِلَى قِرَاءَةٍ لَا يُدْرَى أَصَحَّتْ أَمْ لَا، وَكَانَ عَطَاءٌ يُكْثِرُ الْإِرْسَالَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ غَيْرِ سَمَاعٍ. وَالرِّوَايَةُ فِي هَذَا عَنْ أَنَسٍ قَدْ قِيلَ إِنَّهَا لَيْسَتْ بِالْمَضْبُوطَةِ، أَوْ تَكُونُ" لَا" زَائِدَةَ لِلتَّوْكِيدِ، كَمَا قَالَ:

Altıncısı: Yüce Allah'ın: “Kendisine bir günah yoktur” buyruğu; yani vebal yoktur demektir. Aslı cünûh (الْجُنُوح) kökünden olup meyletmektir; eğriliklerinden dolayı kaburga kemiklerine cevânih (الْجَوَانِح) denilmesi de bundandır. Âişe'nin bu ayete dair tevili daha önce geçmişti. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “Bu konudaki sözün tahkiki şudur: Bir kimsenin 'şunu yapmanda sana bir günah yoktur' demesi fiilin mubahlığıdır. 'Şunu yapmamanda sana bir günah yoktur' demesi ise fiilin terk edilmesinin mubahlığıdır. Urve, Allah Teâlâ'nın: “O ikisini tavaf etmesinde kendisine bir günah yoktur” buyruğunu işitince: 'Bu, tavafı terk etmenin caiz olduğuna delildir' dedi; sonra şeriatın tavafın terk edilmesine ruhsat olmadığı hususunda ittifak ettiğini görünce bu iki zıt durumu bağdaştırmak istedi. Bunun üzerine Âişe ona şöyle dedi: O'nun: “O ikisini tavaf etmesinde kendisine bir günah yoktur” buyruğu tavafı terk etmeye delil değildir. Tavafı terk etmeye delil ancak: 'O ikisini tavaf etmemesinde kendisine bir günah yoktur' şeklinde olsaydı olurdu. Dolayısıyla bu lafız tavafı terk etmenin mubahlığı için gelmemiştir ve bunda buna dair bir delil de yoktur. Bu ancak câhiliyede bundan sakınan veya câhiliyede oradaki putları kastetmek maksadıyla tavaf eden kimselere tavafın mubahlığını bildirmek için gelmiştir. Böylece Allah Teâlâ, tavaf eden kimse bâtıl bir gaye gütmediği takdirde tavafın yasak olmadığını onlara bildirmiştir.” Eğer: “Atâ, İbn Abbâs'tan onun “O ikisini tavaf etmemesinde kendisine bir günah yoktur” şeklinde okuduğunu rivayet etmiştir; bu İbn Mes'ûd'un da kıraatidir; Übeyy'in Mushafı'nda da böyle olduğu rivayet edilmektedir ve Enes'ten de bunun benzeri rivayet edilmiştir” denilirse; cevap şudur: Bu, Mushaf'ta bulunana aykırıdır; Mushaf'ta sabit olan bir şey, sahih olup olmadığı bilinmeyen bir kıraat için terk edilmez. Üstelik Atâ, İbn Abbâs'tan bizzat işitmeksizin çokça mürsel rivayette bulunurdu. Enes'ten gelen rivayetin de zaptedilmiş olmadığı söylenmiştir; yahut buradaki 'lâ' (لَا) harfi şairin şu sözünde olduğu gibi tekit için zâiddir:

وَمَا أَلُومُ الْبِيضَ أَلَّا تَسْخَرَا ... لَمَّا رَأَيْنَ الشَّمْطَ الْقَفَنْدَرَا

Ak tenli güzelleri ayıplamam alay etmelerinden ... Yaşlı ve çirkin bir adam gördükleri vakit.

السَّابِعَةُ- رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ جَابِرٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ حِينَ قَدِمَ مَكَّةَ فَطَافَ بِالْبَيْتِ سَبْعًا فَقَرَأَ:" وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى" وَصَلَّى خَلْفَ الْمَقَامِ، ثُمَّ أَتَى الْحَجَرَ فَاسْتَلَمَهُ ثُمَّ قَالَ: (نَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ) فَبَدَأَ بِالصَّفَا وَقَالَ " إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ"

Yedincisi: Tirmizî, Câbir'den [radıyallâhu anh] rivayet ettiğine göre, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'ye geldiğinde Beyt'i yedi [şavt] tavaf etti ve: { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى } “Siz de İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” [ayetini] okudu, ardından makamın arkasında namaz kıldı. Sonra [Hacerü'l-Esved] taşa gelip onu istilâm etti (selamlayıp meshetti). Sonra: « نَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ » «Allah'ın başladığı ile başlarız» buyurdu; böylece Safâ ile başladı ve dedi ki: { إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ } “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın şeâirindendir (sembollerindendir).”

قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ، وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ يُبْدَأُ بِالصَّفَا قَبْلَ الْمَرْوَةِ، فَإِنْ بَدَأَ بِالْمَرْوَةِ قَبْلَ الصَّفَا لَمْ يُجْزِهِ وَيَبْدَأُ بِالصَّفَا. الثَّامِنَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي وُجُوبِ السَّعْيِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَابْنُ حَنْبَلٍ: هُوَ رُكْنٌ، وَهُوَ الْمَشْهُورُ مِنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ، لِقَوْلِهِ ﵇: (اسْعَوْا فَإِنَّ اللَّهَ كَتَبَ عَلَيْكُمُ السَّعْيَ). خَرَّجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ. وَكَتَبَ بِمَعْنَى أَوْجَبَ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ"، وَقَوْلِهِ ﵇: (خَمْسُ صَلَوَاتٍ كَتَبَهُنَّ اللَّهُ عَلَى الْعِبَادِ). وَخَرَّجَ ابْنُ مَاجَهْ عَنْ أُمِّ وَلَدٍ لِشَيْبَةَ قَالَتْ: رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَسْعَى بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَهُوَ يَقُولُ: (لَا يُقْطَعُ الْأَبْطَحُ إِلَّا شَدًّا) فَمَنْ تَرَكَهُ أَوْ شَوْطًا مِنْهُ نَاسِيًا أَوْ عَامِدًا رَجَعَ مِنْ بَلَدِهِ أَوْ مِنْ حَيْثُ ذَكَرَ إِلَى مَكَّةَ، فَيَطُوفُ وَيَسْعَى، لِأَنَّ السَّعْيَ لَا يَكُونُ إِلَّا مُتَّصِلًا بِالطَّوَافِ. وَسَوَاءٌ عِنْدَ مَالِكٍ كَانَ ذَلِكَ فِي حَجٍّ أَوْ عُمْرَةٍ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي الْعُمْرَةِ فَرْضًا، فَإِنْ كَانَ قَدْ أَصَابَ النِّسَاءَ فَعَلَيْهِ عُمْرَةٌ وَهَدْيٌ عِنْدَ مَالِكٍ مَعَ تَمَامِ مَنَاسِكِهِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: عَلَيْهِ هَدْيٌ، وَلَا مَعْنَى لِلْعُمْرَةِ إِذَا رَجَعَ وَطَافَ وَسَعَى. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَالثَّوْرِيُّ وَالشَّعْبِيُّ: لَيْسَ بِوَاجِبٍ، فَإِنْ تَرَكَهُ أَحَدٌ مِنَ الْحَاجِّ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى بِلَادِهِ جَبَرَهُ بِالدَّمِ، لِأَنَّهُ سُنَّةٌ مِنْ سُنَنِ الْحَجِّ. وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ فِي الْعُتْبِيَّةِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ الزُّبَيْرِ وَأَنْسِ بْنِ مَالِكٍ وَابْنِ سِيرِينَ أَنَّهُ تَطَوُّعٌ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً". وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" يَطَّوَّعُ" مُضَارِعٌ مَجْزُومٌ، وَكَذَلِكَ" فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ" الْبَاقُونَ" تَطَوَّعَ" مَاضٍ، وَهُوَ مَا يَأْتِيهِ الْمُؤْمِنُ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ فَمَنْ أَتَى بِشَيْءٍ مِنَ النَّوَافِلِ فَإِنَّ اللَّهَ يَشْكُرُهُ. وَشُكْرُ اللَّهِ لِلْعَبْدِ إِثَابَتُهُ عَلَى الطَّاعَةِ. وَالصَّحِيحُ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الشَّافِعِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى لِمَا ذَكَرْنَا، وَقَوْلِهِ ﵇: (خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ) فَصَارَ بَيَانًا لِمُجْمَلِ الْحَجِّ، فَالْوَاجِبُ أَنْ يَكُونَ فَرْضًا، كَبَيَانِهِ لِعَدَدِ الرَّكَعَاتِ، وَمَا كَانَ مِثْلَ ذَلِكَ إِذَا لَمْ يُتَّفَقْ عَلَى أَنَّهُ سُنَّةٌ أَوْ تَطَوُّعٌ. وَقَالَ طُلَيْبٌ: رَأَى ابْنُ عَبَّاسٍ قَوْمًا يَطُوفُونَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَقَالَ: هَذَا مَا أَوْرَثَتْكُمْ أمكم أم إسماعيل.

[Tirmizî] dedi ki: Bu hadis hasen-sahihtir. İlim ehli nezdinde amel de bu doğrultudadır; yani Merve'den önce Safâ ile başlanır. Şayet Safâ'dan önce Merve ile başlarsa bu ona yetmez ve [yeniden] Safâ ile başlar. Sekizincisi: Âlimler Safâ ile Merve arasında sa'y etmenin vacip olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Şâfiî ve İbn Hanbel: "O bir rükündür" demişlerdir. Mâlik'in mezhebinden meşhur olan görüş de budur; zira Peygamber aleyhisselâm: «Sa'y ediniz; zira Allah üzerinize sa'yi farz kılmıştır» buyurmuştur. Bunu Dârekutnî rivayet etmiştir. [Buradaki] 'Ketebe' (كَتَبَ), { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } “Oruç size farz kılındı” ayetinde ve Peygamber aleyhisselâm'ın: «Allah kullar üzerine beş vakit namazı farz kılmıştır» hadisinde olduğu gibi 'farz kıldı' anlamındadır. İbn Mâce ise Şeybe'nin bir ümmüveledinden şöyle rivayet etmiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Safâ ile Merve arasında sa'y ederken gördüm; şöyle buyuruyordu: «Ebtah (vadi tabanı) ancak koşarak geçilir»." Buna göre kim sa'yi yahut ondan bir şavtı unutaraktan veya kasten terk ederse, memleketinden yahut hatırladığı yerden Mekke'ye geri döner; tavaf eder ve sa'yde bulunur. Çünkü sa'y ancak tavafa bitişik olur. İster hacda ister umrede olsun Mâlik'e göre hüküm eşittir; her ne kadar umrede farz olmasa da. Şayet [bu esnada] hanımıyla ilişkide bulunmuşsa, menâsikini tamamlamakla birlikte Mâlik'e göre üzerine bir umre ve kurban gerekir. Şâfiî ise şöyle demiştir: "Üzerine kurban gerekir; geri dönüp tavaf ve sa'y ettiği takdirde umrenin bir anlamı yoktur." Ebû Hanîfe, arkadaşları, Sevrî ve Şa'bî ise: "Vacip değildir; hacılardan biri memleketine dönünceye kadar onu terk ederse bunu kan [akıtarak/kurban keserek] telafi eder. Çünkü o, haccın sünnetlerinden bir sünnettir" demişlerdir. Mâlik'in el-Utbiyye'deki kavli de budur. İbn Abbâs, İbnü'z-Zübeyr, Enes b. Mâlik ve İbn Sîrîn'den de bunun tatavvu (nafile) olduğu rivayet edilmiştir; zira Yüce Allah: { وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً } “Her kim gönülden bir hayır yaparsa” buyurmuştur. Hamza ve Kisâî, meczûm bir muzâri fiil olarak 'yettavva' (يَطَّوَّعُ) şeklinde okumuşlardır; aynı şekilde { فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ } “Kim gönlünden koparak bir hayır işlerse bu kendisi için daha hayırlıdır” ayetinde de böyledir. Diğer kıraat imamları ise mazi fiil olarak 'tetavvaa' (تَطَوَّعَ) şeklinde okumuşlardır. Bu da müminin kendi isteğiyle yerine getirdiği ameldir; dolayısıyla kim nafilelerden bir şey yaparsa Allah ona şükranla karşılık verir (kabul eder). Allah'ın kuluna şükretmesi ise, ona itaati karşılığında mükâfat vermesidir. Doğru olan, zikrettiğimiz delillerden ve Peygamber aleyhisselâm'ın: «Hac ibadetinizin uygulamalarını benden alınız» buyruğundan ötürü Şâfiî'nin -rahimehullâhu teâlâ- benimsediği görüştür. Bu ifade, haccın mücmel olan hükmüne bir açıklama olmuştur. Dolayısıyla rekâtların sayısını açıklaması gibi, sünnet veya tatavvu olduğu üzerinde ittifak edilmedikçe [bu açıklamanın getirdiği hükmün] farz olması vaciptir. Tuleyb dedi ki: İbn Abbâs, Safâ ile Merve arasında tavaf (sa'y) eden bir topluluk gördü ve: "İşte bu, anneniz İsmâil'in annesinin size miras bıraktığı şeydir" dedi.

قُلْتُ: وَهَذَا ثَابِتٌ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي سُورَةِ" إِبْرَاهِيمَ ". التَّاسِعَةُ- وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَطُوفَ أَحَدٌ بِالْبَيْتِ وَلَا بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ رَاكِبًا إِلَّا مِنْ عُذْرٍ، فَإِنْ طَافَ مَعْذُورًا فَعَلَيْهِ دَمٌ، وَإِنْ طَافَ غَيْرَ مَعْذُورٍ أَعَادَ إِنْ كَانَ بِحَضْرَةِ الْبَيْتِ، وَإِنْ غَابَ عَنْهُ أَهْدَى. إِنَّمَا قُلْنَا ذَلِكَ لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ طَافَ بِنَفْسِهِ وَقَالَ: (خُذُوا عَنِّي مَنَاسِككُمْ). وَإِنَّمَا جَوَّزْنَا ذَلِكَ مِنَ الْعُذْرِ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ طَافَ عَلَى بَعِيرِهِ وَاسْتَلَمَ الرُّكْنَ بِمِحْجَنِهِ، وَقَالَ لِعَائِشَةَ وَقَدْ قَالَتْ لَهُ: إِنِّي أَشْتَكِي، فَقَالَ: (طُوفِي مِنْ وَرَاءِ النَّاسِ وَأَنْتِ رَاكِبَةٌ). وَفَرَّقَ أَصْحَابُنَا بَيْنَ أَنْ يَطُوفَ عَلَى بَعِيرٍ أَوْ يَطُوفَ عَلَى ظَهْرِ إِنْسَانٍ، فَإِنْ طَافَ عَلَى ظَهْرِ إِنْسَانٍ لَمْ يُجْزِهِ، لِأَنَّهُ حِينَئِذٍ لَا يَكُونُ طَائِفًا، وَإِنَّمَا الطَّائِفُ الْحَامِلُ. وَإِذَا طَافَ عَلَى بَعِيرٍ يَكُونُ هُوَ الطَّائِفُ. قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ: وَهَذِهِ تَفْرِقَةُ اخْتِيَارٍ، وَأَمَّا الْإِجْزَاءُ فَيُجْزِئُ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَوْ أُغْمِيَ عَلَيْهِ فَطِيفَ بِهِ مَحْمُولًا، أَوْ وُقِفَ به بعرفات محمولا كان مجزئا عنه.

Derim ki: Bu husus, İbrâhim Suresi'nde açıklaması geleceği üzere Sahîh-i Buhârî'de sabittir. Dokuzuncusu: Bir mazeret bulunmadıkça hiç kimsenin Beyt'i veya Safâ ile Merve arasını binek üzerinde tavaf etmesi caiz değildir. Eğer mazeretli olarak tavaf ederse üzerine bir kurban gerekir; mazeretsiz olarak binek üzerinde tavaf ederse Beyt'in yanında ise iade eder, oradan ayrılmışsa kurban hediye eder. Bizim bunu söylememizin sebebi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bizzat yürüyerek tavaf etmesi ve: (Hac ibadetlerinizi benden alınız) buyurmasıdır. Mazeret durumunda buna cevaz vermemizin sebebi ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in devesi üzerinde tavaf edip bastonuyla Rükn'ü istilâm etmesi ve Âişe'nin kendisine: “Ben rahatsızım” demesi üzerine: (İnsanların arkasından binek üzerinde tavaf et) buyurmasıdır. Ashabımız (Mâlikî âlimleri), deve üzerinde tavaf etmek ile insanın sırtında tavaf etmek arasını ayırt etmişlerdir: Eğer bir insanın sırtında tavaf ederse bu geçerli olmaz; çünkü o takdirde tavaf eden kendisi değil, taşıyan kimsedir. Deve üzerinde tavaf ettiğinde ise tavaf eden kendisi olur. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: “Bu ayrım bir tercih ayrımıdır; geçerlilik bakımından ise geçerli olur. Görmez misin ki bir kimse bayılsa ve taşınarak tavaf ettirilse yahut Arafat'ta taşınarak vakfeye durdurulsa bu onun adına geçerli olur.”

[سورة البقرة (٢): آية ١٥٩]

[Bakara Suresi (2): Âyet 159]

إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتابِ أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللاَّعِنُونَ (١٥٩)

“İndirdiğimiz açık delilleri ve hidayeti, biz onu Kitap'ta insanlara açıkça bildirdikten sonra gizleyenler var ya, işte onlara hem Allah lanet eder hem de lanet edebilen herkes lanet eder.” (159)

فيه سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ الَّذِي يَكْتُمُ مَا أُنْزِلَ مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مَلْعُونٌ. وَاخْتَلَفُوا مَنِ الْمُرَادِ بِذَلِكَ، فَقِيلَ: أَحْبَارُ الْيَهُودِ وَرُهْبَانُ النَّصَارَى الَّذِينَ كَتَمُوا أَمْرَ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَقَدْ كَتَمَ الْيَهُودُ أَمْرَ الرَّجْمِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ كُلُّ مَنْ كَتَمَ الْحَقَّ، فَهِيَ عَامَّةٌ فِي كُلِّ مَنْ كَتَمَ عِلْمًا مِنْ دِينِ اللَّهِ يُحْتَاجُ إِلَى بَثِّهِ، وَذَلِكَ مُفَسَّرٌ فِي قَوْلِهِ ﷺ: (مَنْ سُئِلَ عَنْ عِلْمٍ [يَعْلَمُهُ] فَكَتَمَهُ أَلْجَمَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِلِجَامٍ مِنْ نَارٍ). رَوَاهُ أَبُو هُرَيْرَةَ وَعَمْرُو بْنُ الْعَاصِ، أَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ. وَيُعَارِضُهُ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ: مَا أَنْتَ بِمُحَدِّثٍ قَوْمًا حَدِيثًا لَا تَبْلُغُهُ عُقُولُهُمْ إِلَّا كَانَ لِبَعْضِهِمْ فِتْنَةٌ. وَقَالَ ﵇: (حَدِّثِ النَّاسَ بِمَا يَفْهَمُونَ أَتُحِبُّونَ أن

Bu [ayette] yedi mesele vardır: Birincisi: Allah Teâlâ, açık delillerden ve hidayetten indirileni gizleyen kimsenin lanetlenmiş olduğunu haber vermiştir. Bununla kimin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir görüşe göre: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunu gizleyen Yahudi hahamları ile Hristiyan rahipleridir; nitekim Yahudiler recm hükmünü de gizlemişlerdi. Diğer bir görüşe göre: Kastedilen, hakkı gizleyen herkestir. Dolayısıyla bu [ayet], Allah'ın dininden yayılmasına ihtiyaç duyulan bir ilmi gizleyen herkes hakkında umumidir (geneldir). Bu durum, [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğunda açıklanmıştır: « مَنْ سُئِلَ عَنْ عِلْمٍ يَعْلَمُهُ فَكَتَمَهُ أَلْجَمَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِلِجَامٍ مِنْ نَارٍ » «Kim [bildiği] bir ilimden sorulur da onu gizlerse, Allah kıyamet gününde ona ateşten bir gem vurur.» Bunu Ebû Hüreyre ve Amr b. el-Âs rivayet etmiş olup İbn Mâce tahric etmiştir. Abdullah b. Mes'ûd'un şu sözü ise buna muarızdır (zahirde zıt görünmektedir): “Sen bir topluluğa akıllarının ermeyeceği bir söz söyleyecek olursan, bu mutlaka onlardan bir kısmı için bir fitne olur.” [Ali] aleyhisselâm da şöyle demiştir: « حَدِّثِ النَّاسَ بِمَا يَفْهَمُونَ أَتُحِبُّونَ أَنْ » «İnsanlara anlayacakları şeyleri anlatın; [yoksa] siz... ister misiniz?»

يُكَذَّبَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ (. وَهَذَا مَحْمُولٌ عَلَى بَعْضِ الْعُلُومِ، كَعِلْمِ الْكَلَامِ أَوْ مَا لَا يَسْتَوِي فِي فَهْمِهِ جَمِيعُ الْعَوَامِّ، فَحُكْمُ الْعَالِمِ أَنْ يُحَدِّثَ بِمَا يُفْهَمُ عَنْهُ، وَيُنْزِلَ كُلَّ إِنْسَانٍ مَنْزِلَتَهُ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. الثَّانِيَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ هِيَ الَّتِي أَرَادَ أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁ فِي قَوْلِهِ: لَوْلَا آيَةٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى مَا حَدَّثْتُكُمْ حَدِيثًا. وَبِهَا اسْتَدَلَّ الْعُلَمَاءُ عَلَى وُجُوبِ تَبْلِيغِ الْعِلْمِ الْحَقِّ، وَتِبْيَانِ الْعِلْمِ عَلَى الْجُمْلَةِ، دُونَ أَخْذِ الْأُجْرَةِ عَلَيْهِ، إِذْ لَا يَسْتَحِقُّ الْأُجْرَةَ عَلَى مَا عَلَيْهِ فِعْلُهُ، كَمَا لَا يَسْتَحِقُّ الْأُجْرَةَ عَلَى الْإِسْلَامِ. وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي هَذَا. وَتَحْقِيقُ الْآيَةِ هُوَ: أَنَّ الْعَالِمَ إِذَا قَصَدَ كِتْمَانَ الْعِلْمِ عَصَى، وَإِذَا لَمْ يَقْصِدْهُ لَمْ يَلْزَمْهُ التَّبْلِيغُ إِذَا عُرِفَ أَنَّهُ مَعَ غَيْرِهِ. وَأَمَّا مَنْ سُئِلَ فَقَدْ وَجَبَ عَلَيْهِ التَّبْلِيغُ لِهَذِهِ الْآيَةِ وَلِلْحَدِيثِ. أَمَّا أَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَعْلِيمُ الْكَافِرِ الْقُرْآنَ وَالْعِلْمَ حَتَّى يُسْلِمَ، وَكَذَلِكَ لَا يَجُوزُ تَعْلِيمُ الْمُبْتَدِعِ الْجِدَالَ وَالْحِجَاجَ لِيُجَادِلَ بِهِ أَهْلَ الْحَقِّ، وَلَا يُعَلَّمُ الْخَصْمُ عَلَى خَصْمِهِ حُجَّةً يَقْطَعُ بِهَا مَالَهُ، وَلَا السُّلْطَانُ تَأْوِيلًا يَتَطَرَّقُ بِهِ إِلَى مَكَارِهَ الرَّعِيَّةِ، وَلَا يَنْشُرُ الرُّخَصَ فِي السُّفَهَاءِ فَيَجْعَلُوا ذَلِكَ طَرِيقًا إِلَى ارْتِكَابِ الْمَحْظُورَاتِ، وَتَرْكِ الْوَاجِبَاتِ وَنَحْوُ ذَلِكَ. يُرْوَى عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (لَا تَمْنَعُوا الْحِكْمَةَ أَهْلَهَا فَتَظْلِمُوهُمْ وَلَا تَضَعُوهَا فِي غَيْرِ أَهْلِهَا فَتَظْلِمُوهَا). وَرُوِيَ عَنْهُ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (لَا تُعَلِّقُوا الدُّرَّ فِي أَعْنَاقِ الْخَنَازِيرِ)، يُرِيدُ تَعْلِيمَ الْفِقْهِ مَنْ لَيْسَ مِنْ أَهْلِهِ. وَقَدْ قَالَ سَحْنُونٌ: إِنَّ حَدِيثَ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ إِنَّمَا جَاءَ فِي الشَّهَادَةِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالصَّحِيحُ خِلَافُهُ، لِأَنَّ فِي الْحَدِيثِ (مَنْ سُئِلَ عَنْ عِلْمٍ) وَلَمْ يَقُلْ عَنْ شَهَادَةٍ، وَالْبَقَاءُ عَلَى الظَّاهِرِ حَتَّى يَرِدَ عَلَيْهِ مَا يُزِيلُهُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى " يَعُمُّ الْمَنْصُوصَ عَلَيْهِ وَالْمُسْتَنْبَطَ، لِشُمُولِ اسْمِ الْهُدَى لِلْجَمِيعِ. وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى وُجُوبِ الْعَمَلِ بِقَوْلِ الْوَاحِدِ، لِأَنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْبَيَانُ إِلَّا وَقَدْ وَجَبَ قَبُولُ قَوْلِهِ، وَقَالَ:" إِلَّا الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا" فَحَكَمَ بِوُقُوعِ الْبَيَانِ بخبرهم.

...Allah ve Resulü'nün yalanlanmasını [mı istersiniz?]). Bu, kelam ilmi veya bütün avamın anlamada eşit olmadığı konular gibi bazı ilimlere hamledilir. Âlimin görevi, kendisinden anlaşılabilecek şeyleri anlatmak ve her insanı layık olduğu makama koymaktır; Allah Teâlâ en iyisini bilir. İkincisi: Ebû Hureyre radıyallâhu anh'ın: “Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndaki bir ayet olmasaydı size hiçbir hadis rivayet etmezdim” sözünde kastettiği ayet budur. Âlimler bu ayeti, hak olan ilmi tebliğ etmenin ve genel olarak ilmi açıklamanın -karşılığında ücret almaksızın- vacip olduğuna delil göstermişlerdir; zira kişinin yapması gereken bir amel karşılığında ücret hak etmeyeceği gibi, İslâm için de ücret hak edilmez. Bu husustaki açıklama daha önce geçmişti. Ayetin tahkiki şudur: Âlim, ilmi gizlemeyi kastettiği zaman günahkâr olur; bunu kastetmediğinde ise eğer o ilmin başkasında da bulunduğu biliniyorsa tebliğ etmek ona vacip olmaz. Kendisine soru sorulan kimseye gelince; bu ayet ve hadis sebebiyle ona tebliğ etmek vacip olmuştur. Şu da var ki kâfire Müslüman oluncaya kadar Kur'an ve ilim öğretmek caiz değildir. Aynı şekilde bidat ehline de hak ehline karşı münakaşa etsin diye cedel ve tartışma [yöntemlerini] öğretmek caiz değildir. Hasım olan kimseye, hasmının malını gasbedebileceği bir delil öğretilmez; yöneticiye de halkın hoşlanmayacağı şeylere yol bulabileceği bir tevil öğretilmez. Beyinsizler (sefîhler) arasında da ruhsatlar yayılmaz; aksi takdirde bunu haramları işlemeye, vacipleri terk etmeye ve benzeri şeylere bir yol kılarlar. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Hikmeti ehline vermekten geri durmayın, yoksa onlara zulmetmiş olursunuz; onu ehli olmayana da vermeyin, yoksa hikmete zulmetmiş olursunuz.» Yine ondan sallallâhu aleyhi ve sellem: «Domuzların boynuna inci asmayın» buyurduğu rivayet edilmiştir; [bununla] fıkhı ehli olmayan kimseye öğretmeyi kastetmektedir. Sahnûn şöyle demiştir: Ebû Hureyre ve Amr b. el-Âs'ın hadisi ancak şahitlik hakkındadır. İbnü'l-Arabî ise şöyle demiştir: Doğru olan bunun aksidir; zira hadiste: «Kime bir ilimden sorulursa...» denilmiş olup şahitlikten sorulursa denmemiştir. Bunu ortadan kaldıracak bir delil gelmedikçe zahir üzerine kalmak esastır; Allah en iyisini bilir. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın { مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى } “Açık delillerden ve hidayetten” buyruğu, hidayet isminin hepsini kapsaması sebebiyle hem nass ile belirtileni hem de istinbat edileni (çıkarılan hükümleri) kapsar. Bunda bir kişinin (ahadın) sözüyle amel etmenin vacip olduğuna delil vardır; çünkü onun sözünü kabul etmek vacip olmadıkça ona açıklama yapmak vacip olmazdı. Allah Teâlâ: { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا } “Ancak tövbe edip ıslah edenler ve açıklayanlar müstesnadır” buyurarak onların haberiyle açıklamanın gerçekleşeceğine hükmetmiştir.

فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ كُلٌّ وَاحِدٌ مِنْهُمْ مَنْهِيًّا عَنِ الْكِتْمَانِ وَمَأْمُورًا بِالْبَيَانِ لِيَكْثُرَ الْمُخْبِرُونَ وَيَتَوَاتَرَ بِهِمُ الْخَبَرُ. قُلْنَا: هَذَا غَلَطٌ، لِأَنَّهُمْ لَمْ يُنْهَوْا عَنِ الْكِتْمَانِ إِلَّا وَهُمْ مِمَّنْ يَجُوزُ عَلَيْهِمُ التَّوَاطُؤ عَلَيْهِ، وَمَنْ جَازَ مِنْهُمُ التَّوَاطُؤُ عَلَى الْكِتْمَانِ فَلَا يَكُونُ خَبَرُهُمْ مُوجِبًا لِلْعِلْمِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. الرَّابِعَةُ- لَمَّا قَالَ:" مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى " دَلَّ عَلَى أَنَّ مَا كَانَ مِنْ غَيْرِ ذَلِكَ جَائِزٌ كَتْمِهِ، لَا سِيَّمَا إِنْ كَانَ مَعَ ذَلِكَ خَوْفِ فَإِنَّ ذَلِكَ آكَدُ فِي الْكِتْمَانِ. وَقَدْ تَرَكَ أَبُو هُرَيْرَةَ ذَلِكَ حِينَ خَافَ فَقَالَ: حَفِظْتُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وِعَاءَيْنِ، فَأَمَّا أَحَدُهُمَا فَبَثَثْتُهُ، وَأَمَّا الْآخَرُ فَلَوْ بَثَثْتُهُ قُطِعَ هَذَا الْبُلْعُومُ. أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ. قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ: الْبُلْعُومُ مَجْرَى الطَّعَامِ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَهَذَا الَّذِي لَمْ يَبُثَّهُ أَبُو هُرَيْرَةَ وَخَافَ عَلَى نَفْسِهِ فِيهِ الْفِتْنَةَ أَوِ الْقَتْلَ إِنَّمَا هُوَ مِمَّا يَتَعَلَّقُ بِأَمْرِ الْفِتَنِ وَالنَّصِّ عَلَى أَعْيَانِ الْمُرْتَدِّينَ وَالْمُنَافِقِينَ، وَنَحْوَ هَذَا مِمَّا لَا يَتَعَلَّقُ بِالْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ" الْكِنَايَةُ فِي" بَيَّنَّاهُ" تَرْجِعُ إِلَى مَا أُنْزِلَ مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى. وَالْكِتَابُ: اسْمُ جِنْسٍ، فَالْمُرَادُ جَمِيعُ الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ" أي يتبرأ منهم ويبعد هم مِنْ ثَوَابِهِ وَيَقُولُ لَهُمْ: عَلَيْكُمْ لَعْنَتِي، كَمَا قَالَ لِلَّعِينِ:" وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي". وَأَصْلُ اللَّعْنِ فِي اللُّغَةِ الْإِبْعَادُ وَالطَّرْدُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ" قَالَ قَتَادَةُ وَالرَّبِيعُ: الْمُرَادُ بِ" اللَّاعِنُونَ" الْمَلَائِكَةُ وَالْمُؤْمِنُونَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا وَاضِحٌ جَارٍ عَلَى مُقْتَضَى الْكَلَامِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ: هُمُ الْحَشَرَاتُ وَالْبَهَائِمُ يُصِيبُهُمُ الْجَدْبُ بِذُنُوبِ عُلَمَاءِ السُّوءِ الْكَاتِمِينَ فَيَلْعَنُونَهُمْ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَالصَّوَابُ قَوْلُ مَنْ قَالَ:" اللَّاعِنُونَ" الْمَلَائِكَةُ وَالْمُؤْمِنُونَ، فَأَمَّا أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ لِدَوَابِّ الْأَرْضِ فَلَا يُوقَفُ عَلَى حَقِيقَتِهِ إِلَّا بِنَصٍّ أَوْ خَبَرٍ لَازِمٍ وَلَمْ نَجِدْ مِنْ ذَيْنِكَ شَيْئًا.

Eğer: "Haber verenlerin çoğalması ve verdikleri haberin mütevâtir olması için onların her birine gizleme yasaklanmış ve açıklama emredilmiş olabilir" denilecek olursa, biz şöyle deriz: Bu yanlıştır; zira onlar, ancak [gizleme hususunda] ittifak etmeleri caiz olan kimselerden oldukları için gizlemekten nehyedilmişlerdir. Gizleme üzerinde ittifak etmeleri caiz olan kimselerin haberi ise ilim (kesin bilgi) ifade etmez. Doğrusunu en iyi Yüce Allah bilir. Dördüncüsü: [Yüce Allah'ın] { مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى } “Açık delillerden ve hidayetten” buyurması, bunun dışındaki şeyleri gizlemenin caiz olduğuna delalet eder; bilhassa bununla beraber bir korku bulunuyorsa, bu durumda gizleme daha da pekişir. Nitekim Ebû Hüreyre de korktuğu vakit bunu [rivayet etmeyi] terk etmiş ve şöyle demiştir: « حَفِظْتُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وِعَاءَيْنِ، فَأَمَّا أَحَدُهُمَا فَبَثَثْتُهُ، وَأَمَّا الْآخَرُ فَلَوْ بَثَثْتُهُ قُطِعَ هَذَا الْبُلْعُومُ » «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den iki kap [ilim] belledim. Bunlardan birini yaydım; diğerine gelince, eğer onu yaymış olsaydım şu boğaz kesilirdi.» Bunu Buhârî rivayet etmiştir. Ebû Abdillâh şöyle demiştir: "Bul'ûm (boğaz), yiyeceğin geçtiği yerdir (yemek borusu)." Âlimlerimiz şöyle demiştir: Ebû Hüreyre'nin yaymadığı ve hakkında fitneye uğramaktan yahut öldürülmekten korktuğu şeyler; ancak fitneler meselesine, dinden dönenlerin ve münafıkların şahıslarının açıkça belirtilmesine ve benzeri açık deliller ile hidayetle ilgisi bulunmayan hususlara dairdir. Doğrusunu en iyi Yüce Allah bilir. Beşincisi: Yüce Allah'ın { مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ } “Biz onu açıkladıktan sonra” buyruğundaki “onu açıkladık (beyyennâhu)” ifadesindeki zamir, indirilen açık delillere ve hidayete döner. "el-Kitâb" ise cins isimdir; dolayısıyla kastedilen, indirilen bütün kitaplardır. Altıncısı: Yüce Allah'ın { أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ } “İşte onlara Allah lanet eder” buyruğu, yani onlardan teberri eder (uzaklaşır), onları sevabından uzaklaştırır ve o lanetlenene (İblis'e) { وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي } “Şüphesiz lanetim senin üzerinedir” dediği gibi onlara da: "Lanetim üzerinize olsun" der. Sözlükte lanetin aslı, uzaklaştırmak ve kovmaktır; bu husus daha önce geçmişti. Yedincisi: Yüce Allah'ın { وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ } “Ve lanet edebilenler de onlara lanet eder” buyruğu hakkında Katâde ve er-Rebî‘ şöyle demiştir: “Lanet edenler”den maksat melekler ve müminlerdir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bu açıktır ve sözün gereğine uygundur. Mücâhid ve İkrime ise şöyle demiştir: Bunlar, [hakkı] gizleyen kötü âlimlerin günahları sebebiyle kuraklığa maruz kalan haşereler ve hayvanlardır; bundan ötürü onlara lanet ederler. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Doğru olan, “lanet edenler”in melekler ve müminler olduğunu söyleyenlerin görüşüdür. Bunun yeryüzü hayvanları için olmasına gelince, bu ancak kesin bir nass veya bağlayıcı bir haberle bilinebilir; biz ise bunlardan hiçbirini bulamadık.

قُلْتُ: قَدْ جَاءَ بِذَلِكَ خَبَرٌ رَوَاهُ الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ ﵁ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ" قَالَ: (دَوَابُّ الْأَرْضِ). أَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الصَّبَّاحِ أَنْبَأَنَا عَمَّارُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ لَيْثٍ عَنْ أَبِي الْمِنْهَالِ عَنْ زَاذَانَ عَنِ الْبَرَاءِ، إِسْنَادٌ حَسَنٌ. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ جُمِعَ مَنْ لَا يَعْقِلُ جَمْعَ مَنْ يَعْقِلُ؟. قِيلَ: لِأَنَّهُ أُسْنِدَ إِلَيْهِمْ فِعْلُ مَنْ يَعْقِلُ، كَمَا قَالَ:" رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ " وَلَمْ يَقُلْ سَاجِدَاتٍ، وَقَدْ قَالَ:" لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا "، وَقَالَ:" وَتَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ "، وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ، وَسَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَالَ الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ:" اللَّاعِنُونَ" كُلُّ الْمَخْلُوقَاتِ مَا عَدَا الثَّقَلَيْنِ: الْجِنِّ وَالْإِنْسِ، وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (الْكَافِرُ إِذَا ضُرِبَ فِي قَبْرِهِ فَصَاحَ سَمِعَهُ الْكُلُّ إِلَّا الثَّقَلَيْنِ وَلَعَنَهُ كُلُّ سَامِعٍ). وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَالسُّدِّيُّ: (هُوَ الرَّجُلُ يَلْعَنُ صَاحِبَهُ فَتَرْتَفِعُ اللَّعْنَةُ إِلَى السَّمَاءِ ثُمَّ تَنْحَدِرُ فَلَا تَجِدُ صَاحِبَهَا الَّذِي قِيلَتْ فِيهِ أَهْلًا لِذَلِكَ، فَتَرْجِعُ إِلَى الَّذِي تَكَلَّمَ بِهَا فَلَا تَجِدُهُ أَهْلًا فَتَنْطَلِقُ فَتَقَعُ عَلَى الْيَهُودِ الَّذِينَ كَتَمُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى، فَهُوَ قَوْلُهُ:" وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ" فَمَنْ مَاتَ مِنْهُمُ ارْتَفَعَتِ اللَّعْنَةُ عَنْهُ فَكَانَتْ فِيمَنْ بَقِيَ مِنَ اليهود.

Derim ki: Bu hususta Berâ b. Âzib radıyallâhu anh'ın rivayet ettiği bir haber gelmiştir; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Yüce Allah'ın: “Onlara hem Allah lanet eder hem de lanet edebilen herkes lanet eder” buyruğu hakkında: (Yeryüzünün hayvanlarıdır) buyurdu. Bunu İbn Mâce, Muhammed b. es-Sabbâh'tan, o Ammâr b. Muhammed'den, o Leys'ten, o Ebü'l-Minhâl'den, o Zâzân'dan, o da Berâ'dan hasen bir isnadla tahriç etmiştir. Eğer: “Akıl sahibi olmayan varlıklar nasıl akıl sahiplerinin çoğuluyla cemlenmiştir?” denilirse; şöyle denilir: Çünkü onlara akıl sahiplerinin fiili isnat edilmiştir; nitekim O'nun: “Onları bana secde ederlerken gördüm” buyurup sâcidât (سَاجِدَات) dememesi, “Niçin aleyhimize şahitlik ettiniz?” buyurması ve “Onların sana baktıklarını görürsün” buyurması gibi. Bunun benzeri çoktur ve inşallah Teâlâ gelecektir. Berâ b. Âzib ve İbn Abbâs şöyle demişlerdir: “Lâinûn; iki ağırlık olan cinler ve insanlar dışındaki bütün yaratılmışlardır; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Kâfire kabrinde vurulup da feryat ettiğinde bu iki ağırlık müstesna her şey onu işitir ve işiten her varlık ona lanet eder).” İbn Mes'ûd ve es-Süddî şöyle demişlerdir: (Kişi arkadaşına lanet eder, lanet göğe yükselir, sonra iner; hakkında söylendiği sahibini buna ehil bulamazsa onu söyleyene döner, onu da ehil bulamazsa gider ve Allah Teâlâ'nın indirdiğini gizleyen Yahudilerin üzerine düşer. İşte O'nun: “Hem de lanet edebilen herkes lanet eder” buyruğu budur. Onlardan kim ölürse lanet üzerinden kalkar ve Yahudilerden geriye kalanların üzerinde olur.)

[سورة البقرة (٢): آية ١٦٠]

[Bakara Suresi (2): Âyet 160]

إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٦٠)

“Ancak tövbe edip [hallerini] düzeltenler ve [gerçeği] açıklayanlar müstesnadır. İşte onların tövbelerini kabul ederim. Ben tövbeleri çokça kabul edenim, çok merhametliyim.” (160)

قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِلَّا الَّذِينَ تابُوا" اسْتَثْنَى تَعَالَى التَّائِبِينَ الصَّالِحِينَ لِأَعْمَالِهِمْ وَأَقْوَالِهِمُ الْمُنِيبِينَ لِتَوْبَتِهِمْ. وَلَا يَكْفِي فِي التَّوْبَةِ عِنْدَ عُلَمَائِنَا قَوْلُ الْقَائِلِ: قَدْ تُبْتُ، حَتَّى يَظْهَرَ مِنْهُ فِي الثَّانِي خِلَافُ الْأَوَّلِ، فَإِنْ كَانَ مُرْتَدًّا رَجَعَ إِلَى الْإِسْلَامِ مُظْهِرًا شَرَائِعَهُ، وَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْمَعَاصِي ظَهَرَ مِنْهُ الْعَمَلُ الصَّالِحُ، وَجَانَبَ أَهْلَ الْفَسَادِ وَالْأَحْوَالَ الَّتِي كَانَ عَلَيْهَا، وَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْأَوْثَانِ جَانَبَهُمْ وَخَالَطَ أَهْلَ الْإِسْلَامِ، وَهَكَذَا يَظْهَرُ عَكْسَ مَا كَانَ عَلَيْهِ. وَسَيَأْتِي بَيَانُ التَّوْبَةِ وَأَحْكَامُهَا فِي" النِّسَاءِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَالَ بعض العلماء في قوله:

Yüce Allah'ın: { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا } “Ancak tövbe edenler... müstesnadır” buyruğu: Yüce Allah tövbe eden, amellerini ve sözlerini düzelten, tövbeleriyle [Allah'a] yönelen kimseleri istisna kılmıştır. Âlimlerimize göre tövbede bir kimsenin sadece "Tövbe ettim" demesi, ikinci hâlinde öncekinin zıddı ortaya çıkmadıkça yeterli değildir. Şayet mürted (dinden dönmüş) ise İslam'ın şiarlarını açığa vurarak İslam'a dönmeli; şayet günah ehlinden ise kendisinden salih amel zuhur etmeli, fesat ehlinden ve önceden bulunduğu durumlardan uzak durmalı; şayet putperestlerden ise onlardan uzaklaşıp İslam ehliyle bir arada bulunmalıdır. İşte bu şekilde önceden bulunduğu durumun aksini göstermelidir. Tövbenin açıklaması ve hükümleri, Yüce Allah dilerse en-Nisâ [Suresi'nde] gelecektir. Bazı âlimler O'nun şu buyruğu hakkında şöyle demişlerdir:

" وَبَيَّنُوا" أَيْ بِكَسْرِ الْخَمْرِ وَإِرَاقَتِهَا. وَقِيلَ:" بَيَّنُوا" يَعْنِي مَا فِي التَّوْرَاةِ مِنْ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَوُجُوبِ اتِّبَاعِهِ. وَالْعُمُومُ أَوْلَى عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ، أَيْ بَيَّنُوا خِلَافَ مَا كَانُوا عَلَيْهِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ." فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ" تَقَدَّمَ وَالْحَمْدُ لله.

“Ve açıklayanlar” yani şarabı kırıp dökmek suretiyle [açıklayanlar] demişlerdir. “Açıkladılar” sözüyle, Tevrat'ta Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğine ve ona tabi olmanın vacip olduğuna dair bulunan hususları kastettiği de söylenmiştir. Açıkladığımız üzere umumi olması daha uygundur; yani önceden bulundukları durumun aksini açıkladılar demektir; doğrusunu en iyi Yüce Allah bilir. “İşte onların tövbelerini kabul ederim. Ben tövbeleri çokça kabul edenim, çok merhametliyim” kısmı daha önce geçmişti, Allah'a hamdolsun.

[سورة البقرة (٢): الآيات ١٦١ الى ١٦٢]

[Bakara Suresi (2): Âyetler 161-162]

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١٦١) خالِدِينَ فِيها لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (١٦٢)

“Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenler var ya, işte Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların laneti onların üzerinedir. (161) Onlar o [lanetin/ateşin] içinde ebedî kalacaklardır. Kendilerinden ne azap hafifletilir ne de onlara mühlet verilir.” (162)

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَهُمْ كُفَّارٌ" الْوَاوُ وَاوُ الْحَالِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: قَالَ لِي كَثِيرٌ مِنْ أَشْيَاخِي إِنَّ الْكَافِرَ الْمُعَيَّنَ لَا يَجُوزُ لَعْنُهُ، لِأَنَّ حَالَهُ عِنْدَ الْمُوَافَاةِ لَا تُعْلَمُ، وَقَدْ شَرَطَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ فِي إِطْلَاقِ اللَّعْنَةِ: الْمُوَافَاةَ عَلَى الْكُفْرِ، وَأَمَّا مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ لَعَنَ أَقْوَامًا بِأَعْيَانِهِمْ مِنَ الْكُفَّارِ فَإِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ لِعِلْمِهِ بِمَآلِهِمْ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالصَّحِيحُ عِنْدِي جَوَازِ لَعْنِهِ لِظَاهِرِ حَالِهِ وَلِجَوَازِ قَتْلِهِ وَقِتَالِهِ، وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (اللَّهُمَّ إِنَّ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ هَجَانِي وَقَدْ عَلِمَ أَنِّي لَسْتُ بِشَاعِرٍ فَالْعَنْهُ وَاهْجُهُ عَدَدَ مَا هَجَانِي). فَلَعَنَهُ، وَإِنْ كَانَ الْإِيمَانُ وَالدِّينُ وَالْإِسْلَامُ مَآلَهُ. وَانْتَصَفَ بِقَوْلِهِ: (عَدَدَ مَا هَجَانِي) وَلَمْ يَزِدْ لِيُعْلَمَ الْعَدْلُ وَالْإِنْصَافُ. وَأَضَافَ الْهَجْوَّ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي بَابِ الْجَزَاءِ دُونَ الِابْتِدَاءِ بِالْوَصْفِ بِذَلِكَ، كَمَا يُضَافُ إِلَيْهِ الْمَكْرُ وَالِاسْتِهْزَاءُ وَالْخَدِيعَةُ. سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُ الظَّالِمُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا. قُلْتُ: أَمَّا لَعْنُ الْكُفَّارِ جُمْلَةً مِنْ غَيْرِ تَعْيِينٍ فَلَا خِلَافَ فِي ذَلِكَ، لِمَا رَوَاهُ مَالِكٌ عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ أَنَّهُ سَمِعَ الْأَعْرَجَ يَقُولُ: مَا أَدْرَكْتُ النَّاسَ إِلَّا وَهُمْ يَلْعَنُونَ الْكَفَرَةَ فِي رَمَضَانَ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَسَوَاءٌ كَانَتْ لَهُمْ ذِمَّةٌ أَمْ لَمْ تَكُنْ، وَلَيْسَ ذَلِكَ بِوَاجِبٍ، ولكنه مباح لمن

Bunda üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَهُمْ كُفَّارٌ } “onlar kâfirler olarak” buyruğudur. Buradaki vav (و), hâl vavıdır. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Hocalarımdan birçoğu bana, şahıs olarak muayyen bir kâfire lanet etmenin caiz olmadığını söylediler. Çünkü onun [vefat anındaki] nihai hâli bilinemez. Hâlbuki Yüce Allah bu ayette lanetin mutlak kılınmasını, küfür üzere ölüp [huzuruna] varmaya bağlamıştır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den kâfirlerden belirli kimselere bizzat lanet ettiğine dair rivayete gelince; bu ancak onların akıbetlerini bilmesinden ötürü idi. İbnü'l-Arabî [şöyle devam etmiştir]: Bana göre doğru olan ise, zâhirî hâli sebebiyle ve onun öldürülüp kendisiyle savaşılmasının caiz olmasından ötürü ona lanet etmenin caiz oluşudur. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Allah'ım! Şüphesiz Amr b. el-Âs beni hicvetti; oysa o benim şair olmadığımı kesinlikle bilmektedir. Artık beni hicvettiği sayıca ona lanet et ve onu yer!» Böylece nihai akıbeti iman, din ve İslam olsa da ona lanet etmiştir. «Beni hicvettiği sayıca» sözüyle hakkını almış, adalet ve insafın bilinmesi için de [bunun üzerine] ziyade etmemiştir. Hicvi (yermeyi) ise, başlangıçta böyle bir vasıfla vasıflanma kabilinden değil, [yapılan işe] karşılık verme babından Yüce Allah'a nispet etmiştir; nitekim mekr (tuzak bozma), istihza (alay edene karşılık verme) ve hile de O'na [bu anlamda] nispet edilmektedir. O, zalimlerin söylediklerinden çok yücedir, pek münezzehtir. Ben (Kurtubî) derim ki: Muayyen bir şahıs belirtmeksizin kâfirlere toptan lanet etmeye gelince, bunda hiçbir ihtilaf yoktur. Zira Mâlik'in Dâvûd b. el-Husayn'dan rivayetine göre o, el-A'rec'i şöyle derken işitmiştir: “İnsanları (sahabe ve tâbiîni) ancak ramazan ayında kâfirlere lanet ederlerken gördüm.” Âlimlerimiz şöyle demiştir: İster zimmî (cizye ehli) olsunlar ister olmasınlar [fark etmez]. Bu [lanet etmek] vacip değildir; fakat bunu

فَعَلَهُ، لِجَحْدِهِمُ الْحَقَّ وَعَدَاوَتِهِمْ لِلدِّينِ وَأَهْلِهِ، وَكَذَلِكَ كُلُّ مَنْ جَاهَرَ بِالْمَعَاصِي كَشُرَّابِ الْخَمْرِ وَأَكَلَةِ الرِّبَا، وَمَنْ تَشَبَّهَ مِنَ النِّسَاءِ بِالرِّجَالِ وَمِنَ الرِّجَالِ بِالنِّسَاءِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا وَرَدَ فِي الْأَحَادِيثِ لَعْنُهُ. الثَّانِيَةُ- لَيْسَ لَعْنُ الْكَافِرِ بِطَرِيقِ الزَّجْرِ لَهُ عَنِ الْكُفْرِ، بَلْ هُوَ جَزَاءٌ عَلَى الْكُفْرِ وَإِظْهَارُ قُبْحِ كُفْرِهِ، كَانَ الْكَافِرُ مَيِّتًا أَوْ مَجْنُونًا. وَقَالَ قَوْمٌ مِنَ السَّلَفِ: إِنَّهُ لَا فَائِدَةَ فِي لَعْنِ مَنْ جُنَّ أَوْ مَاتَ مِنْهُمْ، لَا بِطَرِيقِ الْجَزَاءِ وَلَا بِطَرِيقِ الزَّجْرِ، فَإِنَّهُ لَا يَتَأَثَّرُ بِهِ. وَالْمُرَادُ بِالْآيَةِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى أَنَّ النَّاسَ يَلْعَنُونَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِيَتَأَثَّرَ بِذَلِكَ وَيَتَضَرَّرَ وَيَتَأَلَّمَ قَلْبُهُ، فَيَكُونُ ذَلِكَ جَزَاءً عَلَى كُفْرِهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً "، وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ أَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى الْإِخْبَارِ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى بِلَعْنِهِمْ، لَا عَلَى الْأَمْرِ. وَذَكَرَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ أَنَّ لَعْنَ الْعَاصِي الْمُعَيَّنَ لَا يجوز اتفاقا، لِمَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ أُتِيَ بِشَارِبِ خَمْرٍ مِرَارًا، فَقَالَ بَعْضُ مَنْ حَضَرَهُ: لَعَنَهُ اللَّهُ، مَا أَكْثَرَ مَا يُؤْتَى بِهِ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (لَا تَكُونُوا عَوْنَ الشَّيْطَانِ عَلَى أَخِيكُمْ) فَجَعَلَ لَهُ حُرْمَةَ الْأُخُوَّةِ، وَهَذَا يُوجِبُ الشَّفَقَةَ، وَهَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ. قُلْتُ: خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ، وَقَدْ ذَكَرَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ خِلَافًا فِي لَعْنِ الْعَاصِي الْمُعَيَّنِ، قَالَ: وَإِنَّمَا قَالَ ﵇: (لَا تَكُونُوا عَوْنَ الشَّيْطَانِ عَلَى أَخِيكُمْ) فِي حَقِّ نُعَيْمَانَ بَعْدَ إِقَامَةِ الْحَدِّ عَلَيْهِ، وَمَنْ أُقِيمَ عَلَيْهِ حَدُّ اللَّهِ تَعَالَى فَلَا يَنْبَغِي لَعْنُهُ، وَمَنْ لَمْ يُقَمْ عَلَيْهِ الْحَدُّ فَلَعْنَتُهُ جَائِزَةٌ سَوَاءً سُمِّيَ أَوْ عُيِّنَ أَمْ لَا، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَا يَلْعَنُ إِلَّا مَنْ تَجِبُ عَلَيْهِ اللَّعْنَةُ مَا دَامَ عَلَى تِلْكَ الْحَالَةِ الْمُوجِبَةِ لِلَّعْنِ، فَإِذَا تَابَ مِنْهَا وَأَقْلَعَ وَطَهَّرَهُ الْحَدُّ فَلَا لَعْنَةَ تَتَوَجَّهُ عَلَيْهِ. وَبَيَّنَ هَذَا قَوْلُهُ ﷺ: (إِذَا زَنَتْ أَمَةُ أَحَدِكُمْ فَلْيَجْلِدْهَا الْحَدَّ وَلَا يثرب.

[bunu] yapmış olması, onların hakkı inkâr etmeleri, dine ve din ehline düşmanlık beslemeleri sebebiyledir. Aynı şekilde içki içenler, faiz yiyenler gibi günahları açıkça işleyenler ile kadınlardan erkeklere, erkeklerden de kadınlara benzeyenler ve hadislerde kendilerine lanet edildiği bildirilen diğer kimseler de böyledir. İkincisi: Kâfire lanet etmek, onu küfürden vazgeçirme (zevr) amacıyla değildir; bilakis kâfir ister ölü ister deli olsun, küfrün cezası ve onun küfrünün çirkinliğini ortaya koymaktır. Selef'ten bir topluluk ise şöyle demiştir: Onlardan deli olan ya da ölen kimseye lanet etmede ceza yoluyla da vazgeçirme yoluyla da bir fayda yoktur; çünkü o bundan etkilenmez. Bu anlama göre ayetten murat; bundan etkilenmesi, zarar görmesi ve kalbinin acı duyması için insanların kıyamet gününde ona lanet etmeleridir. Böylece bu durum onun küfrüne bir ceza olur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً } “Sonra kıyamet günü birbirinizi inkâr eder ve birbirinize lanet okursunuz.” Bu görüşe delil ise ayetin lanetleme emrine değil, Yüce Allah'ın onlara lanet ettiğini haber vermeye delalet etmesidir. İbnü'l-Arabî, belirli bir günahkâra lanet etmenin ittifakla caiz olmadığını zikretmiştir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e defalarca içki içen biri getirilmişti de orada bulunanlardan biri: "Allah ona lanet etsin, ne kadar da çok getiriliyor!" demişti. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « لَا تَكُونُوا عَوْنَ الشَّيْطَانِ عَلَى أَخِيكُمْ » «Kardeşinize karşı şeytanın yardımcısı olmayın!» buyurarak onun için kardeşlik hürmetini [sabit] kılmıştır. Bu da şefkat göstermeyi gerektirir. Bu, sahih bir hadistir. Derim ki: Bunu Buhârî ve Müslim tahric etmiştir. Bazı ilim ehli ise belirli bir günahkâra lanet etme konusunda ihtilaf bulunduğunu zikretmiş ve şöyle demiştir: Peygamber aleyhisselâm, «Kardeşinize karşı şeytanın yardımcısı olmayın» sözünü, Nuaymân hakkında ancak ona had cezası uygulandıktan sonra söylemiştir. Allah Teâlâ'nın had cezası uygulanan kimseye lanet etmek uygun değildir; kendisine had cezası uygulanmayan kimseye ise ismi anılsın, şahsı belirlensin veya belirlenmesin lanet etmek caizdir. Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, laneti gerektiren o hâl üzere kaldığı müddetçe sadece laneti hak eden kimseye lanet eder. Kişi bundan tövbe edip vazgeçtiğinde ve had cezası da onu temizlediğinde artık ona hiçbir lanet yönelmez. Bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu açıklamaktadır: « إِذَا زَنَتْ أَمَةُ أَحَدِكُمْ فَلْيَجْلِدْهَا الْحَدَّ وَلَا يُثَرِّبْ » «Birinizin cariyesi zina ettiğinde ona had cezasını vursun, [fakat] başa kakıp azarlamasın...»

فَدَلَّ هَذَا الْحَدِيثُ مَعَ صِحَّتِهِ عَلَى أَنَّ التَّثْرِيبَ وَاللَّعْنَ إِنَّمَا يَكُونُ قَبْلَ أَخْذِ الْحَدِّ وَقَبْلَ التَّوْبَةِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَأَمَّا لَعْنُ الْعَاصِي مُطْلَقًا فَيَجُوزُ إِجْمَاعًا، لِمَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (لَعَنَ اللَّهُ السَّارِقَ يَسْرِقُ الْبَيْضَةَ فَتُقْطَعُ يَدُهُ). الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ" أَيْ إِبْعَادُهُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ. وَأَصْلُ اللَّعْنِ: الطَّرْدُ وَالْإِبْعَادُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. فَاللَّعْنَةُ مِنَ الْعِبَادِ الطَّرْدُ، وَمِنَ اللَّهِ الْعَذَابُ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ" وَالْمَلَائِكَةُ وَالنَّاسُ أجمعون" بالرفع. وتأويلها: أولئك جزاءهم أَنْ يَلْعَنَهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ الْمَلَائِكَةُ وَيَلْعَنُهُمُ النَّاسُ أَجْمَعُونَ، كَمَا تَقُولُ: كَرِهْتُ قِيَامَ زِيدٍ وَعَمْرٍو وَخَالِدٍ، لِأَنَّ الْمَعْنَى: كَرِهْتُ أَنْ قَامَ زَيْدٌ. وَقِرَاءَةُ الْحَسَنِ هَذِهِ مُخَالَفَةٌ لِلْمَصَاحِفِ. فَإِنْ قِيلَ: لَيْسَ يَلْعَنُهُمْ جَمِيعُ النَّاسِ لِأَنَّ قَوْمَهُمْ لَا يَلْعَنُونَهُمْ، قِيلَ عَنْ هَذَا ثَلَاثَةُ أَجْوِبَةٍ، أَحَدُهَا- أَنَّ اللَّعْنَةَ مِنْ أَكْثَرِ النَّاسِ يُطْلَقُ عَلَيْهَا لَعْنَةُ النَّاسِ تغلِيبًا لِحُكْمِ الْأَكْثَرِ عَلَى الْأَقَلِّ. الثَّانِي- قَالَ السُّدِّيُّ: كُلُّ أَحَدٍ يَلْعَنُ الظَّالِمَ، وَإِذَا لَعَنَ الْكَافِرُ الظَّالِمَ فَقَدْ لَعَنَ نَفْسَهُ. الثَّالِثُ- قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: الْمُرَادُ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَلْعَنُهُمْ قَوْمُهُمْ مَعَ جَمِيعِ النَّاسِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً ". ثم قال ﷿:" خالِدِينَ فِيها" يَعْنِي فِي اللَّعْنَةِ، أَيْ فِي جَزَائِهَا. وَقِيلَ: خُلُودُهُمْ فِي اللَّعْنَةِ أَنَّهَا مُؤَبَّدَةٌ عليهم" وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ" أي لا يؤخرون عن العذاب وقتا من الأوقات." و" خالِدِينَ" نُصْبٌ عَلَى الْحَالِ مِنَ الْهَاءِ وَالْمِيمِ فِي" عَلَيْهِمْ"، وَالْعَامِلُ فِيهِ الظَّرْفُ مِنْ قَوْلِهِ:" عَلَيْهِمْ" لان فيها معنى استقرار اللعنة.

Sıhhatiyle birlikte bu hadis, azarlamanın ve lanetin ancak had cezasını almadan önce ve tövbeden önce olduğuna delalet etmiştir; doğrusunu en iyi Yüce Allah bilir. İbnü'l-Arabî dedi ki: Muayyen kılmaksızın mutlak olarak günahkâra lanet etmeye gelince; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen: (Bir yumurta çalıp da eli kesilen hırsıza Allah lanet etsin) hadisi sebebiyle bu icma ile caizdir. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: “İşte Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların laneti onların üzerinedir” buyruğu; yani O'nun rahmetinden uzaklaştırılmalarıdır. Lanetin aslı kovmak ve uzaklaştırmaktır; bu daha önce geçmişti. Kullardan olan lanet kovmak, Allah'tan olan ise azaptır. Hasan-ı Basrî ref' ile “ve'l-melâiketü ve'n-nâsü ecmaûn” (وَالْمَلَائِكَةُ وَالنَّاسُ أجمعون) şeklinde okumuştur. Bunun tevili şöyledir: Onların cezası; Allah'ın onlara lanet etmesi, meleklerin onlara lanet etmesi ve bütün insanların onlara lanet etmesidir. Nitekim: “Zeyd'in, Amr'ın ve Hâlid'in kalkmasını kerih gördüm” dersin; çünkü anlam: “Zeyd'in kalkmış olmasını kerih gördüm” demektir. Hasan'ın bu kıraati mushaflara muhaliftir. Eğer: “Kendi kavimleri onlara lanet etmediğine göre bütün insanlar onlara lanet etmez” denilirse; buna üç cevap verilir: Birincisi: Çoğunluğun hükmünü azınlığa galip kılma yoluyla insanların çoğundan gelen lanete 'insanların laneti' denilir. İkincisi: es-Süddî şöyle demiştir: Herkes zalime lanet eder; kâfir zalime lanet ettiğinde aslında kendisine lanet etmiş olur. Üçüncüsü: Ebü'l-Âliye şöyle demiştir: Bununla kıyamet günü kastedilmektedir; nitekim Yüce Allah: “Sonra kıyamet gününde kiminiz kiminizi inkâr edecek ve kiminiz kiminize lanet edecektir” buyurduğu gibi o gün kendi kavimleri de bütün insanlarla birlikte onlara lanet eder. Sonra azze ve celle: “Onlar o [lanetin] içinde ebedî kalacaklardır” buyurdu; yani lanetin içinde, yani onun cezasında [kalacaklardır]. Lanette ebedî kalmalarının anlamının, lanetin onların üzerine sürekliliği olduğu da söylenmiştir. “Ne de onlara mühlet verilir”; yani hiçbir vakitte azapları ertelenmez. “Hâlidîn” (خَالِدِينَ) kelimesi “aleyhim” (عَلَيْهِمْ) ifadesindeki hâ ve mîm zamirinden hâl olarak mansubdur; onda amel eden âmil ise “aleyhim” sözündeki zarftır; çünkü onda lanetin yerleşmesi anlamı vardır.

[سورة البقرة (٢): آية ١٦٣]

[Bakara Suresi (2): Âyet 163]

وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ (١٦٣)

“Sizin ilahınız tek bir ilahtır. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O Rahmân'dır, Rahîm'dir.” (163)

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ" لَمَّا حَذَّرَ تَعَالَى مِنْ كِتْمَانِ الْحَقِّ بَيَّنَ أَنَّ أَوَّلَ مَا يَجِبُ إِظْهَارُهُ وَلَا يَجُوزُ كِتْمَانُهُ أَمْرُ التَّوْحِيدِ، وَوَصَلَ ذلك بذكر البرهان، وعلم طريق

Bunda iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ } “Sizin ilahınız tek bir ilahtır” buyruğudur. Yüce Allah hakkı gizlemekten sakındırınca, açığa vurulması zorunlu olan ve gizlenmesi caiz olmayan ilk şeyin tevhid konusu olduğunu beyan buyurmuş, bunu da delili zikretmeye bağlamış ve [istidlâl] yolunu

النَّظَرِ، وَهُوَ الْفِكْرُ فِي عَجَائِبِ الصُّنْعِ، لِيُعْلِمَ أَنَّهُ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ فَاعِلٍ لَا يشبهه شي. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: قَالَتْ كُفَّارُ قُرَيْشٍ: يَا مُحَمَّدُ انْسُبْ لَنَا رَبَّكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى سُورَةَ" الْإِخْلَاصِ" وَهَذِهِ الْآيَةَ. وَكَانَ لِلْمُشْرِكِينَ ثَلَاثُمِائَةٍ وَسِتُّونَ صَنَمًا، فَبَيَّنَ اللَّهُ أَنَّهُ وَاحِدٌ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ" نَفْيٌ وَإِثْبَاتٌ. أَوَّلُهَا كُفْرٌ وَآخِرُهَا إِيمَانٌ، وَمَعْنَاهُ لَا مَعْبُودَ إِلَّا اللَّهُ. وَحُكِيَ عَنِ الشِّبْلِيِّ ﵀ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: اللَّهُ، وَلَا يَقُولُ: لَا إِلَهَ، فَسُئِلَ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ أَخْشَى أَنْ آخُذَ فِي كَلِمَةِ الْجُحُودِ وَلَا أَصِلَ إِلَى كَلِمَةِ الْإِقْرَارِ. قُلْتُ: وَهَذَا مِنْ عُلُومِهِمُ الدَّقِيقَةِ، الَّتِي لَيْسَتْ لَهَا حَقِيقَةٌ، فَإِنَّ اللَّهَ جَلَّ اسْمُهُ ذَكَرَ هَذَا الْمَعْنَى فِي كِتَابِهِ نَفْيًا وَإِثْبَاتًا وَكَرَّرَهُ، وَوَعَدَ بِالثَّوَابِ الْجَزِيلِ لِقَائِلِهِ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ ﷺ، خَرَّجَهُ الْمُوَطَّأُ وَالْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمْ. وَقَالَ ﷺ: (مَنْ كَانَ آخِرَ كَلَامِهِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ دَخَلَ الْجَنَّةَ). خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ. وَالْمَقْصُودُ الْقَلْبُ لَا اللِّسَانُ، فَلَوْ قَالَ: لَا إِلَهَ وَمَاتَ وَمُعْتَقَدُهُ وَضَمِيرُهُ الْوَحْدَانِيَّةُ وَمَا يَجِبُ لَهُ مِنَ الصِّفَاتِ لَكَانَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ بِاتِّفَاقِ أَهْلِ السُّنَّةِ. وَقَدْ أَتَيْنَا عَلَى مَعْنَى اسْمِهِ الْوَاحِدِ، وَلَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَالرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ فِي" الْكِتَابِ الْأَسْنَى، فِي شَرْحِ أَسْمَاءِ اللَّهِ الْحُسْنَى". وَالْحَمْدُ لله.

öğretmiştir ki bu da yaratılışın harikalarını düşünmektir; ta ki hiçbir şeyin kendisine benzemediği bir fâilinin mutlaka bulunması gerektiğini bilsin. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Kureyş kâfirleri: “Ey Muhammed! Bize Rabbini nitele (soyunu bildir)” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ İhlâs Suresi'ni ve bu ayeti indirdi. Müşriklerin üç yüz altmış putu vardı; Allah tek olduğunu beyan etti. İkincisi: Yüce Allah'ın: “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” buyruğu nefiy ve ispattır. Baş tarafı küfür, sonu ise imandır; anlamı da: “Allah'tan başka hiçbir ibadete layık mabut yoktur” demektir. eş-Şiblî rahimehullâh'tan onun sadece “Allah” deyip “Lâ ilâhe” (ilah yoktur) demediği nakledilmiştir; kendisine bundan sorulunca: “İnkâr kelimesine başlayıp da ikrar kelimesine ulaşamamaktan korkarım” demiştir. Derim ki: Bu onların hakikati olmayan ince ilimlerindendir; zira ismi yüce olan Allah bu anlamı Kitabı'nda nefiy ve ispat olarak zikretmiş, tekrarlamış ve Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle bunu söyleyen kimseye bol sevap vadetmiştir; bunu Muvatta', Buhârî, Müslim ve başkaları tahriç etmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: (Son sözü 'Lâ ilâhe illallâh' olan kimse cennete girer) buyurmuştur. Bunu Müslim tahriç etmiştir. Asıl maksat dille değil kalple olandır; dolayısıyla bir kimse 'Lâ ilâhe' deyip ölse ve inancı ile kalbi vahdaniyet ve O'na vacip olan sıfatlar üzere olsa, Ehl-i Sünnet'in ittifakıyla o kimse cennet ehlinden olur. el-Vâhid, Lâ ilâhe illâ hû ve er-Rahmânu'r-Rahîm isimlerinin manasını “el-Kitâbu'l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ” adlı eserimizde açıklamıştık. Allah'a hamdolsun.

[سورة البقرة (٢): آيَةً ١٦٤]

[Bakara Suresi (2): Âyet 164]

إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ وَما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ وَالسَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (١٦٤)

“Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde, insanlara yarar sağlayarak denizde akıp giden gemilerde, Allah'ın gökten indirip onunla ölümünden sonra yeri dirilttiği suda, onda her türlü canlıyı yaymasında, rüzgârları sevk etmesinde ve gökle yer arasında boyun eğdirilmiş bulutlarda aklını kullanan bir topluluk için elbette nice ayetler (deliller) vardır.” (164)

فِيهِ أَرْبَعَ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَالَ عَطَاءٌ: لَمَّا نَزَلَتْ" وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ" قَالَتْ كُفَّارُ قُرَيْشٍ: كَيْفَ يَسَعُ النَّاسَ إِلَهٌ وَاحِدٌ! فَنَزَلَتْ" إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ". وَرَوَاهُ سُفْيَانُ عَنْ أَبِيهِ

Bu ayette on dört mesele vardır: Birincisi: Atâ şöyle demiştir: “Sizin ilahınız tek bir ilahtır” [ayeti] inince Kureyş kâfirleri: “Bir tek ilah bütün insanlara nasıl yetebilir!” dediler. Bunun üzerine “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında...” [ayeti] indi. Bunu Süfyân babasından,

عَنْ أَبِي الضُّحَى قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ" وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ" قَالُوا هَلْ مِنْ دَلِيلٍ عَلَى ذَلِكَ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى" إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ" فَكَأَنَّهُمْ طَلَبُوا آيَةً فَبَيَّنَ لَهُمْ دَلِيلَ التَّوْحِيدِ، وَأَنَّ هَذَا الْعَالَمَ وَالْبِنَاءَ الْعَجِيبَ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ بَانٍ وَصَانِعٍ. وَجَمَعَ السموات لِأَنَّهَا أَجْنَاسٌ مُخْتَلِفَةٌ كُلُّ سَمَاءٍ مِنْ جِنْسٍ غَيْرِ جِنْسِ الْأُخْرَى. وَوَحَّدَ الْأَرْضَ لِأَنَّهَا كُلَّهَا تراب، والله تعالى أعلم. فآية السموات: ارْتِفَاعُهَا بِغَيْرِ عَمَدٍ مِنْ تَحْتِهَا وَلَا عَلَائِقَ مِنْ فَوْقِهَا، وَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى الْقُدْرَةِ وَخَرْقِ الْعَادَةِ. وَلَوْ جَاءَ نَبِيٌّ فَتُحُدِّيَ بِوُقُوفِ جَبَلٍ فِي الْهَوَاءِ دُونَ عَلَاقَةٍ كَانَ مُعْجِزًا. ثُمَّ مَا فِيهَا مِنَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالنُّجُومِ السَّائِرَةِ وَالْكَوَاكِبِ الزَّاهِرَةِ شَارِقَةً وَغَارِبَةً نَيِّرَةً وَمَمْحُوَّةً آيَةٌ ثَانِيَةٌ. وَآيَةُ الْأَرْضِ: بِحَارُهَا وَأَنْهَارُهَا وَمَعَادِنُهَا وَشَجَرُهَا وَسَهْلُهَا وَوَعْرُهَا. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ" قِيلَ: اخْتِلَافُهُمَا بِإِقْبَالِ أَحَدِهِمَا وَإِدْبَارِ الْآخَرِ مِنْ حَيْثُ لَا يُعْلَمُ. وَقِيلَ: اخْتِلَافُهُمَا فِي الْأَوْصَافِ مِنَ النُّورِ وَالظُّلْمَةِ وَالطُّولِ وَالْقِصَرِ. وَاللَّيْلُ جَمْعُ لَيْلَةٍ، مِثْلُ تَمْرَةٍ وَتَمْرٍ وَنَخْلَةٍ وَنَخْلٍ. وَيُجْمَعُ أَيْضًا لَيَالِي وَلَيَالٍ بِمَعْنًى، وَهُوَ مِمَّا شَذَّ عَنْ قِيَاسِ الْجُمُوعِ، كَشَبَهٍ وَمُشَابِهٍ وَحَاجَةٍ وَحَوَائِجَ وَذَكَرٍ وَمَذَاكِرٍ، وَكَأَنَّ لَيَالِيَ فِي الْقِيَاسِ جَمْعُ لَيْلَاةٍ. وَقَدِ اسْتَعْمَلُوا ذَلِكَ فِي الشِّعْرِ قال:

o da Ebu'd-Duhâ'dan rivayet etti; o şöyle demiştir: “Sizin ilahınız tek bir ilahtır” [ayeti] indiğinde: “Buna dair bir delil var mıdır?” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında...” [ayetini] indirdi. Sanki onlar bir mucize (delil) istemişlerdi de Allah onlara tevhidin delilini ve bu âlemin ile şu şaşırtıcı yapının mutlaka bir kurucusu ve yapıcısı olması gerektiğini beyan etti. Gökleri çoğul yaptı; çünkü onlar farklı türlerdendir ve her bir gök diğerinin türünden farklı bir türdendir. Yeri ise tekil getirdi; çünkü onun tamamı topraktır. Allah Teâlâ en iyisini bilir. Göklerin mucizesi (delili): Altında direkler, üstünde ise bağlar bulunmaksızın yükseltilmiş olmasıdır. Bu da kudrete ve âdetin bozulmasına (olağanüstülüğe) delalet etmiştir. Şayet bir peygamber gelip bir dağın havada hiçbir bağ olmaksızın durmasıyla meydan okusaydı, bu bir mucize olurdu. Sonra göklerde bulunan güneş, ay, hareket eden yıldızlar, doğan ve batan, ışık saçan ve ışığı silinen parlak gezegenler ise ikinci bir ayettir (delildir). Yerin ayeti (delili) ise: Denizleri, nehirleri, madenleri, ağaçları, düzlükleri ve engebeli arazileridir. İkincisi: Yüce Allah'ın: “gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde” buyruğudur. Denildi ki: Onların ihtilafı, birinin gelip diğerinin bilinmeyen bir cihetten gitmesidir. Yine denildi ki: Onların ihtilafı aydınlık, karanlık, uzunluk ve kısalık gibi vasıflarındadır. el-Leyl (gece), leyle kelimesinin cins ismidir (çoğuludur); tıpkı temre-temr, nahle-nahl gibi. Aynı anlamda leyâlî ve leyâlin şeklinde de çoğul yapılır. Bu da tıpkı şebeh-müşâbih, hâce-havâic, zeker-mezâkîr gibi çoğul kıyasından şaz olan kelimelerdendir. Leyâlî kelimesi kıyasa göre sanki leylât kelimesinin çoğulu gibidir. Nitekim bunu şiirde de kullanmışlardır. Şair şöyle demiştir:

في كل يوم وَكُلِّ لَيْلَاةٍ

“Her gün ve her gecede”

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

فِي كُلِّ يَوْمٍ مَا وَكُلِّ لَيْلَاهُ ... حَتَّى يَقُولَ كُلُّ رَاءٍ إِذْ رَآهُ

“Her bir günde ve her bir gecede ... Öyle ki onu gören herkes gördüğünde der ki:”

يَا وَيْحَهُ مِنْ جَمَلٍ مَا أَشْقَاهُ

“Vah ona! Ne kadar da bedbaht bir deve!”

قَالَ ابْنُ فَارِسٍ فِي الْمُجْمَلِ: وَيُقَالُ إِنَّ بَعْضَ الطَّيْرِ يُسَمَّى لَيْلًا، وَلَا أَعْرِفُهُ. وَالنَّهَارُ يُجْمَعُ نُهُرٌ وَأَنْهِرَةٌ. قَالَ أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى ثَعْلَبٌ: نَهَرٌ جَمْعُ نُهُرٍ وَهُوَ جَمْعُ [الجمع] للنهار، وقيل النهار اسم

İbn Fâris el-Mücmel'de şöyle demiştir: “Kuşlardan bazısının leyl (gece) diye isimlendirildiği söylenir, fakat ben bunu bilmiyorum.” Nehâr (gündüz) kelimesinin çoğulu ise nuhur ve enhire şeklinde gelir. Ahmed b. Yahyâ Sa‘leb şöyle demiştir: “Neher, nuhur kelimesinin çoğuludur; bu da nehâr için cemu'l-cemdir (çoğulun çoğuludur).” Nehâr kelimesinin [tekil] bir isim olduğu da söylenmiştir

مُفْرَدٌ لَمْ يُجْمَعْ لِأَنَّهُ بِمَعْنَى الْمَصْدَرُ، كَقَوْلِكَ الضِّيَاءُ، يَقَعُ عَلَى الْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ. وَالْأَوَّلُ أَكْثَرُ، قَالَ الشَّاعِرُ:

çoğulunun yapılmadığı da söylenmiştir; çünkü o masdar anlamındadır, tıpkı az ve çok için kullanılan ed-Diyâ' (ışık/aydınlık) sözün gibidir. Birinci görüş daha yaygındır. Şair şöyle demiştir:

لَوْلَا الثَّرِيدَانِ هَلَكْنَا بِالضُّمُرْ ... ثَرِيدُ لَيْلِ وَثَرِيدٌ بِالنُّهُرْ

“Şu iki tirit olmasaydı zayıflıktan helak olurduk: Gece tiridi ve gündüz tiridi.”

قَالَ ابْنُ فَارِسٍ: النَّهَارُ مَعْرُوفٌ، وَالْجَمْعُ نُهُرٌ وَأَنْهَارٌ. وَيُقَالُ: إِنَّ النَّهَارَ يُجْمَعُ عَلَى النُّهُرِ. وَالنَّهَارُ: ضِيَاءُ مَا بَيْنَ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَى غُرُوبِ الشَّمْسِ. وَرَجُلٌ نَهِرٌ: صَاحِبُ نَهَارٍ. وَيُقَالُ: إِنَّ النَّهَارَ فَرْخُ الْحُبَارَى. قَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ: أَوَّلُ النَّهَارِ طُلُوعُ الشَّمْسِ، وَلَا يُعَدُّ مَا قَبْلَ ذَلِكَ مِنَ النَّهَارِ. وَقَالَ ثَعْلَبٌ: أَوَّلَهُ عِنْدَ الْعَرَبِ طُلُوعُ الشمس، استشهد بِقَوْلِ أُمَيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْتِ:

İbn Fâris şöyle demiştir: Nehâr bilinen [bir kelime]dir, çoğulu nuhür ve enhârdır. Nehâr'ın nuhür şeklinde çoğul yapıldığı da söylenir. Nehâr: Fecrin doğuşundan güneşin batışına kadar olan aydınlıktır. Raculun nehirun: Gündüzcü adam demektir. Nehâr'ın toy kuşu yavrusu olduğu da söylenir. en-Nadr b. Şümeyl şöyle demiştir: Gündüzün başlangıcı güneşin doğuşudur, bundan öncesi gündüzden sayılmaz. Sa'leb de şöyle demiştir: Arapların nezdinde gündüzün başlangıcı güneşin doğuşudur. Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şu sözünü delil getirmiştir:

وَالشَّمْسُ تَطْلُعُ كُلَّ آخِرِ لَيْلَةٍ ... حَمْرَاءَ يُصْبِحُ لَوْنُهَا يَتَوَرَّدُ

“Ve güneş her gecenin sonunda doğar, Kırmızı olarak, rengi pembeleşmiş sabahlar.”

وَأَنْشَدَ قَوْلَ عَدِيِّ بْنِ زَيْدٍ:

Ayrıca Adiyy b. Zeyd'in şu sözünü inşad etmiştir:

وَجَاعِلُ الشَّمْسِ مِصْرًا لَا خَفَاءَ بِهِ ... بَيْنَ النَّهَارِ وَبَيْنَ اللَّيْلِ قَدْ فَصَلَا

“Güneşi hiçbir kapalılığı olmayan açık bir sınır kılan, Gündüz ile gece arasını kesin olarak ayırmıştır.”

وَأَنْشَدَ الْكِسَائِيُّ:

el-Kisâî de şu beyti inşad etmiştir:

إِذَا طَلَعَتْ شَمْسُ النَّهَارِ فَإِنَّهَا ... أَمَارَةُ تَسْلِيمِي عَلَيْكِ فَسَلِّمِي

“Gündüzün güneşi doğduğu zaman, O sana selamımın işaretidir, sen de selam ver!”

قَالَ الزَّجَّاجُ فِي كِتَابِ الْأَنْوَاءِ: أَوَّلُ النَّهَارِ ذُرُورُ الشَّمْسِ. وَقَسَّمَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ الزَّمَنَ ثَلَاثَةَ أَقْسَامٍ: قِسْمًا جَعَلَهُ لَيْلًا مَحْضًا، وَهُوَ مِنْ غُرُوبِ الشَّمْسِ إِلَى طُلُوعِ الْفَجْرِ. وَقِسْمًا جَعَلَهُ نَهَارًا مَحْضًا، وَهُوَ مِنْ طُلُوعِ الشَّمْسِ إِلَى غُرُوبِهَا. وَقِسْمًا جَعَلَهُ مُشْتَرِكًا بَيْنَ النَّهَارِ وَاللَّيْلِ، وَهُوَ مَا بَيْنَ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَى طُلُوعِ الشَّمْسِ، لِبَقَايَا ظُلْمَةِ اللَّيْلِ وَمَبَادِئِ ضَوْءِ النَّهَارِ. قُلْتُ: وَالصَّحِيحُ أَنَّ النَّهَارَ مِنْ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَى غُرُوبِ الشَّمْسِ، كَمَا رَوَاهُ ابْنُ فَارِسٍ فِي الْمُجْمَلِ، يَدُلُّ عَلَيْهِ مَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ" حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ" قَالَ لَهُ عَدِيٌّ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي أَجْعَلُ تَحْتَ وِسَادَتِي عِقَالَيْنِ: عِقَالًا أَبْيَضَ وَعِقَالًا أَسْوَدَ، أَعْرِفُ بهما الليل من النهار. فقال

ez-Zeccâc, Kitâbü'l-Envâ'da şöyle demiştir: "Gündüzün başlangıcı güneşin doğuşudur." İbnü'l-Enbârî ise zamanı üç kısma ayırmıştır: Bir kısmını sırf gece kılmıştır ki bu, güneşin batışından fecrin doğuşuna kadardır. Bir kısmını sırf gündüz kılmıştır ki bu, güneşin doğuşundan batışına kadardır. Bir kısmını da gecenin karanlığının kalıntıları ve gündüz ışığının başlangıcı sebebiyle gündüz ile gece arasında ortak kılmıştır ki bu da fecrin doğuşundan güneşin doğuşuna kadar olan süredir. Derim ki: Sahih olan, İbn Fâris'in el-Mücmel'de rivayet ettiği üzere gündüzün fecrin doğuşundan güneşin batışına kadar olduğudur. Sahîh-i Müslim'de Adiy b. Hâtim'den sabit olan şu rivayet de buna delalet etmektedir: Adiy şöyle demiştir: { حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ } “...fecrin beyaz ipliği siyah iplikten sizin için ayırt edilinceye kadar...” [ayeti] indiğinde Adiy O'na [sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben yastığımın altına biri beyaz diğeri siyah iki bağ koyuyorum; geceyi gündüzden bu ikisiyle ayırt ediyorum" dedi. Bunun üzerine Resûlullah

رسول الله ﷺ: (أن وِسَادَكَ لَعَرِيضٌ إِنَّمَا هُوَ سَوَادُ اللَّيْلِ وَبَيَاضُ النَّهَارِ). فَهَذَا الْحَدِيثُ يَقْضِي أَنَّ النَّهَارَ مِنْ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَى غُرُوبِ الشَّمْسِ، وَهُوَ مُقْتَضَى الْفِقْهِ فِي الْأَيْمَانِ، وَبِهِ تَرْتَبِطُ الْأَحْكَامُ. فَمَنْ حَلَفَ أَلَّا يُكَلِّمَ فُلَانًا نَهَارًا فَكَلَّمَهُ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ حَنِثَ، وَعَلَى الْأَوَّلِ لَا يَحْنَثُ. وَقَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ هُوَ الْفَيْصَلُ فِي ذَلِكَ وَالْحَكَمُ. وَأَمَّا عَلَى ظَاهِرِ اللُّغَةِ وَأَخْذِهِ مِنَ السُّنَّةِ فَهُوَ مِنْ وَقْتِ الْإِسْفَارِ إِذَا اتَّسَعَ وَقْتُ النَّهَارِ، كَمَا قَالَ:

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (Senin yastığın pek genişmiş! O ancak gecenin karanlığı ve gündüzün aydınlığıdır) buyurdu. Bu hadis, gündüzün fecrin doğuşundan güneşin batışına kadar olduğuna hükmetmektedir; yeminlerdeki fıkhın gereği de budur ve hükümler buna bağlanır. Dolayısıyla bir kimse falan kimseyle gündüz konuşmayacağına yemin edip de güneş doğmadan önce onunla konuşsa yeminini bozmuş olur; birinci görüşe göre ise yeminini bozmuş olmaz. Bu hususta kesin ve belirleyici hüküm Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözüdür. Dilin zahirine ve sünnetten alınışına gelince, o isfar vaktinden (ortalığın aydınlanmasından), gündüz vaktinin genişlediği andan itibarendir; nitekim [şair] şöyle demiştir:

مَلَكْتُ بِهَا كَفِّي فَأَنْهَرْتُ فَتْقَهَا ... يَرَى قَائِمٌ مِنْ دُونِهَا مَا وَرَاءَهَا

“Onunla elime hâkim oldum da yarasını açıp genişlettim, Önünde duran kimse arkasındakini görür.”

وَقَدْ جَاءَ عَنْ حُذَيْفَةَ مَا يَدُلُّ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ، خَرَّجَهُ النَّسَائِيُّ. وَسَيَأْتِي فِي آيِ الصِّيَامِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ" الْفُلْكُ: السُّفُنُ، وَإِفْرَادُهُ وَجَمْعُهُ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ، وَيُذَكَّرُ وَيُؤَنَّثُ. وَلَيْسَتِ الْحَرَكَاتُ فِي الْمُفْرَدِ تِلْكَ بِأَعْيَانِهَا فِي الْجَمْعِ، بَلْ كَأَنَّهُ بَنَى الْجَمْعَ بِنَاءً آخَرَ، يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ تَوَسُّطُ التَّثْنِيَةِ فِي قَوْلِهِمْ: فُلْكَانِ. وَالْفُلْكُ الْمُفْرَدُ مُذَكَّرٌ، قَالَ تَعَالَى:" فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ " فَجَاءَ بِهِ مُذَكَّرًا، وَقَالَ:" وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ" فَأَنَّثَ. وَيَحْتَمِلُ وَاحِدًا وَجَمْعًا، وَقَالَ:" حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ " فَجَمَعَ، فَكَأَنَّهُ يَذْهَبُ بِهَا إِذَا كَانَتْ وَاحِدَةً إِلَى الْمَرْكَبِ فَيُذَكَّرُ، وَإِلَى السَّفِينَةِ فَيُؤَنَّثُ. وَقِيلَ: وَاحِدُهُ فَلَكٌ، مِثْلُ أَسَدٍ وَأُسْدٍ، وَخَشَبٍ وَخُشْبٍ، وَأَصْلُهُ مِنَ الدَّوَرَانِ، وَمِنْهُ: فَلَكُ السَّمَاءِ الَّتِي تَدُورُ عَلَيْهِ النُّجُومُ. وَفَلَّكَتِ الْجَارِيَةُ اسْتَدَارَ ثَدْيُهَا، وَمِنْهُ فَلْكَةُ الْمِغْزَلِ. وَسُمِّيَتِ السَّفِينَةُ فُلْكًا لِأَنَّهَا تَدُورُ بِالْمَاءِ أَسْهَلَ دَوْرٍ. وَوَجْهُ الْآيَةِ فِي الْفُلْكِ: تَسْخِيرُ اللَّهِ إِيَّاهَا حَتَّى تَجْرِيَ عَلَى وَجْهِ الْمَاءِ وَوُقُوفُهَا فَوْقَهُ مَعَ ثِقَلِهَا. وَأَوَّلُ مَنْ عَمِلَهَا نُوحٌ ﵇ كَمَا أَخْبَرَ تَعَالَى، وَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ: اصْنَعْهَا عَلَى جُؤْجُؤِ الطَّائِرِ، فَعَمِلَهَا نُوحٌ ﵇ وِرَاثَةً فِي الْعَالَمِينَ بِمَا أَرَاهُ جِبْرِيلُ. فَالسَّفِينَةُ طَائِرٌ مَقْلُوبٌ وَالْمَاءُ فِي أَسْفَلِهَا نَظِيرَ الْهَوَاءِ فِي أعلاها، قاله ابن العربي.

Huzeyfe'den de bu görüşe delalet eden bir rivayet gelmiştir ki bunu Nesâî tahric etmiştir. [Bu konu] inşâallâhu teâlâ oruç ayetlerinde gelecektir. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ } “Denizde akıp giden gemiler...” buyruğudur. el-Fülk (الْفُلْك), gemiler demektir. Bunun tekili de çoğulu da aynı lafızladır; hem müzekker (eril) hem müennes (dişil) olarak kullanılır. Tekildeki harekat, çoğuldaki harekatın aynısı değildir; bilakis sanki çoğul başka bir kalıpta bina edilmiştir (türemiştir). Arapların: 'Fülkân (فُلْكَان)' diyerek tesniyeyi (ikili) araya getirmeleri de buna delalet eder. Tekil olan fülk müzekkerdir. Nitekim Yüce Allah: { فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ } “Dolu gemi içinde...” buyurarak onu müzekker getirmiştir. { وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ } “Denizde akıp giden gemiler...” buyururken ise müennes yapmıştır; bu [kullanım] tekile de çoğula da muhtemeldir. { حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ } “Nihayet siz gemide bulunduğunuz ve [gemiler] onları hoş bir rüzgârla alıp götürdüğü zaman...” buyruğunda ise çoğul kılmıştır. Sanki tekil olduğunda merkeb (binek/gemi) kastedilerek müzekker yapılmakta, sefîne (gemi) kastedilerek de müennes yapılmaktadır. Tekilinin; esed (أَسَد) ve üsd (أُسْد), haşeb (خَشَب) ve huşb (خُشْب) gibi felek (فَلَك) olduğu da söylenmiştir. Kelimenin aslı dönmekten (deveran) gelir. Yıldızların üzerinde döndüğü gök feleği de bundandır. Genç kızın memesi yuvarlaklaştığında 'felleteti'l-câriye (فَلَّكَتِ الْجَارِيَةُ)' denir. Kirmenin (iğ) yuvarlak başlığı olan felketü'l-miğzel (فَلْكَةُ الْمِغْزَل) de bundandır. Gemiye 'fülk' denilmesi de suda en kolay şekilde dönüp hareket edebildiği içindir. Gemideki ayet (Allah'ın kudretine delil) olma yönü ise şudur: Ağır olmasına rağmen suyun üzerinde durması ve suyun yüzeyinde akıp gitmesi için Allah'ın onu boyun eğdirmesidir (hizmete âmâde kılmasıdır). Onu ilk yapan, Yüce Allah'ın haber verdiği üzere Nûh aleyhisselâm'dır. Cebrail ona: «Onu kuşun cü'cü'ü (göğsü) üzere yap!» demiş; Nûh aleyhisselâm da Cebrail'in kendisine gösterdiği şekilde âlemlerde bir miras olarak onu yapmıştır. Dolayısıyla gemi ters çevrilmiş bir kuş gibidir; altındaki su, üstündeki havanın dengi/benzeridir. Bunu İbnü'l-Arabî söylemiştir.

الرَّابِعَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ وَمَا كَانَ مِثْلُهَا دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ رُكُوبِ الْبَحْرِ مُطْلَقًا لِتِجَارَةٍ كَانَ أَوْ عِبَادَةٍ، كَالْحَجِّ وَالْجِهَادِ. وَمِنَ السُّنَّةِ حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّا نَرْكَبُ الْبَحْرَ وَنَحْمِلُ مَعَنَا الْقَلِيلَ مِنَ الْمَاءِ. الْحَدِيثُ. وَحَدِيثُ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ فِي قِصَّةِ أُمِّ حَرَامٍ، أَخْرَجَهُمَا الْأَئِمَّةُ: مَالِكٌ وَغَيْرُهُ. رَوَى حَدِيثَ أَنَسٍ عَنْهُ جَمَاعَةٌ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ عَنْ أَنَسٍ، وَرَوَاهُ بِشْرُ بْنُ عُمَرَ عَنْ مَالِكٍ عَنْ إِسْحَاقَ عَنْ أَنَسٍ عَنْ أُمِّ حَرَامٍ، جَعَلَهُ مِنْ مُسْنَدِ أُمِّ حَرَامٍ لَا مِنْ مُسْنَدِ أَنَسٍ. هَكَذَا حَدَّثَ عَنْهُ بِهِ بُنْدَارٌ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، فَفِيهِ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى رُكُوبِ الْبَحْرِ فِي الْجِهَادِ لِلرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ، وَإِذَا جَازَ رُكُوبُهُ لِلْجِهَادِ فَرُكُوبُهُ لِلْحَجِّ المفترض أولى وأوجب. وروي عن عمر ابن الْخَطَّابِ وَعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ ﵄ الْمَنْعُ مِنْ رُكُوبِهِ. وَالْقُرْآنُ وَالسُّنَّةُ يَرُدُّ هَذَا الْقَوْلَ، وَلَوْ كَانَ رُكُوبُهُ يُكْرَهُ أَوْ لَا يَجُوزُ لَنَهَى عَنْهُ النَّبِيُّ ﷺ الَّذِينَ قَالُوا لَهُ: إِنَّا نَرْكَبُ الْبَحْرَ. وَهَذِهِ الْآيَةُ وَمَا كَانَ مِثْلُهَا نَصٌّ فِي الْغَرَضِ وَإِلَيْهَا الْمَفْزَعُ. وَقَدْ تُؤُوِّلَ مَا رُوِيَ عَنِ الْعُمَرَيْنِ فِي ذَلِكَ بِأَنَّ ذَلِكَ مَحْمُولٌ عَلَى الِاحْتِيَاطِ وَتَرْكِ التَّغْرِيرِ بِالْمُهَجِ فِي طَلَبِ الدُّنْيَا وَالِاسْتِكْثَارِ مِنْهَا، وَأَمَّا فِي أَدَاءِ الْفَرَائِضِ فَلَا. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ رُكُوبِهِ مِنْ جِهَةِ الْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ضَرَبَ الْبَحْرَ وَسْطَ الْأَرْضِ وَجَعَلَ الْخَلْقَ فِي الْعَدْوَتَيْنِ، وَقَسَّمَ الْمَنَافِعَ بَيْنَ الْجِهَتَيْنِ فَلَا يُوصَلُ إِلَى جَلْبِهَا إِلَّا بِشَقِ الْبَحْرِ لَهَا، فَسَهَّلَ اللَّهُ سَبِيلَهُ بِالْفُلْكِ، قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَقَدْ كَانَ مَالِكٌ يَكْرَهُ لِلْمَرْأَةِ الرُّكُوبَ لِلْحَجِّ فِي الْبَحْرِ، وَهُوَ لِلْجِهَادِ لِذَلِكَ أَكْرَهُ. وَالْقُرْآنُ وَالسُّنَّةُ يَرُدُّ قَوْلَهُ، إِلَّا أَنَّ بَعْضَ أَصْحَابِنَا مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ قَالَ: إِنَّمَا كَرِهَ ذَلِكَ مَالِكٌ لِأَنَّ السُّفُنَ بِالْحِجَازِ صِغَارٌ، وَأَنَّ النِّسَاءَ لَا يَقْدِرْنَ عَلَى الِاسْتِتَارِ عِنْدَ الْخَلَاءِ فِيهَا لِضِيقِهَا وَتَزَاحُمِ النَّاسِ فِيهَا، وَكَانَ الطَّرِيقُ مِنْ الْمَدِينَةِ إِلَى مَكَّةَ عَلَى الْبَرِّ مُمْكِنًا، فَلِذَلِكَ كَرِهَ مَالِكٌ ذَلِكَ. وَأَمَّا السُّفُنُ الْكِبَارُ نَحْوُ سُفُنِ أَهْلِ الْبَصْرَةِ فَلَيْسَ بِذَلِكَ بَأْسٌ. قَالَ: وَالْأَصْلُ أَنَّ الْحَجَّ عَلَى كُلِّ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا مِنَ الْأَحْرَارِ الْبَالِغِينَ، نِسَاءً كَانُوا أَوْ رِجَالًا، إِذَا كَانَ الْأَغْلَبُ مِنَ الطَّرِيقِ الْأَمْنِ، وَلَمْ يَخُصَّ بَحْرًا مِنْ بَرٍّ.

Dördüncüsü: Bu ayet ve benzeri ayetler, ister ticaret ister hac ve cihad gibi bir ibadet için olsun, mutlak olarak denize binmenin (deniz yolculuğu yapmanın) caiz olduğuna delildir. Sünnetten [delil ise] Ebû Hureyre'nin şu hadisidir: O şöyle demiştir: Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: «Ey Allah'ın Resûlü! Biz denize açılıyoruz ve yanımıza az bir su alıyoruz...» dedi. (Hadisin tamamı). Bir diğer [delil de] Enes b. Mâlik'in Ümmü Harâm kıssasındaki hadisidir. Bu iki hadisi Mâlik ve diğer imamlar tahriç etmiştir. Enes'in hadisini ondan bir cemaat İshak b. Abdillâh b. Ebî Talha vasıtasıyla Enes'ten rivayet etmiştir. Bişr b. Ömer ise bunu Mâlik'ten, o İshak'tan, o Enes'ten, o da Ümmü Harâm'dan rivayet ederek onu Enes'in müsnedinden değil, Ümmü Harâm'ın müsnedinden kılmıştır. Bundâr Muhammed b. Beşşâr ondan bu şekilde rivayet etmiştir. Dolayısıyla bu hadiste, erkeklerin ve kadınların cihad için denize açılmalarının [caiz olduğuna] açık bir delil vardır. Cihad için denize binmek caiz olunca, farz olan hac için binmek haydi haydi caiz ve daha gereklidir. Ömer b. el-Hattâb ile Ömer b. Abdilazîz'den radıyallâhu anhümâ denize binmenin yasaklandığı rivayet edilmiştir. Ancak Kur'ân ve Sünnet bu görüşü reddetmektedir. Eğer denize binmek mekruh olsaydı veya caiz olmasaydı, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine: «Biz denize açılıyoruz» diyenleri bundan nehyederdi. Bu ayet ve benzerleri bu maksatta açık birer nass olup başvurulacak mercidir. İki Ömer'den rivayet edilen bu görüş, [canını] tehlikeye atmama ihtiyatına ve dünya talebi ile malı çoğaltma uğruna canları tehlikeye atmayı terk etmeye hamledilerek tevil edilmiştir; farzların edası hususunda ise [böyle bir yasak] söz konusu değildir. Akıl ve mana yönünden de denize binmenin caiz olduğuna delalet eden hususlardan biri şudur: Allah Teâlâ denizi yeryüzünün ortasına yerleştirmiş, mahlukatı iki yakada kılmış ve faydaları bu iki taraf arasında paylaştırmıştır. Bu menfaatleri elde etmek ise ancak onlar için denizi yarmakla mümkündür; Allah da gemiler vasıtasıyla bunun yolunu kolaylaştırmıştır. Bunu İbnü'l-Arabî söylemiştir. Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle demiştir: Mâlik, kadının hac için denize binmesini mekruh görürdü; cihad için binmesini ise bundan dolayı daha da mekruh görürdü. Kur'ân ve Sünnet onun bu görüşünü reddetmektedir. Ancak Basralı ashabımızdan (Mâlikîlerden) bazıları şöyle demiştir: "Mâlik'in bunu mekruh görmesi sadece Hicaz'daki gemilerin küçük olmasındandır. Kadınlar, gemilerin darlığı ve insanların izdihamı sebebiyle helâ ihtiyacını giderirken örtünmeye güç yetiremezlerdi; ayrıca Medine'den Mekke'ye kara yoluyla gitmek de mümkündü. İşte Mâlik bu sebeple mekruh görmüştür. Basralıların gemileri gibi büyük gemilere gelince, bunda bir beis yoktur." [Yine] o şöyle demiştir: "Asıl olan şudur: Kadın olsun erkek olsun, hür ve bâliğ olup da yol güvenliğinin galip olması şartıyla [hacca] gitmeye güç yetiren herkesin üzerine hac farzdır; bunda deniz ile kara arasında bir ayrım yapılmamıştır."

قُلْتُ: فَدَلَّ الْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ وَالْمَعْنَى عَلَى إِبَاحَةِ رُكُوبِهِ لِلْمَعْنَيَيْنِ جَمِيعًا: الْعِبَادَةُ وَالتِّجَارَةُ، فَهِيَ الْحُجَّةُ وَفِيهَا الْأُسْوَةُ. إِلَّا أَنَّ النَّاسَ فِي رُكُوبِ الْبَحْرِ تَخْتَلِفُ أَحْوَالُهُمْ، فَرُبَّ رَاكِبٍ يَسْهُلُ عَلَيْهِ ذَلِكَ وَلَا يَشُقُّ، وَآخَرُ يَشُقُّ عَلَيْهِ وَيَضْعُفُ بِهِ، كَالْمَائِدِ الْمُفْرِطِ الْمَيْدِ، وَمَنْ لَمْ يَقْدِرْ مَعَهُ عَلَى أَدَاءِ فَرْضِ الصَّلَاةِ وَنَحْوِهَا مِنَ الْفَرَائِضِ، فَالْأَوَّلُ ذَلِكَ لَهُ جَائِزٌ، وَالثَّانِي يَحْرُمُ عليه ويمنع منه. لا خِلَافَ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهِيَ: الْخَامِسَةُ- إِنَّ الْبَحْرَ إِذَا ارْتَجَّ لَمْ يَجُزْ رُكُوبُهُ لِأَحَدٍ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ فِي حِينِ ارْتِجَاجِهِ وَلَا فِي الزَّمَنِ الَّذِي الْأَغْلَبُ فِيهِ عَدَمُ السَّلَامَةِ، وَإِنَّمَا يَجُوزُ عِنْدَهُمْ رُكُوبُهُ فِي زَمَنٍ تَكُونُ السَّلَامَةُ فِيهِ الْأَغْلَبَ، فَإِنَّ الَّذِينَ يَرْكَبُونَهُ حَالَ السَّلَامَةِ وَيَنْجُونَ لَا حَاصِرَ لَهُمْ، وَالَّذِينَ يَهْلِكُونَ فِيهِ مَحْصُورُونَ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" بِما يَنْفَعُ النَّاسَ" أَيْ بِالَّذِي يَنْفَعُهُمْ مِنَ التِّجَارَاتِ وَسَائِرِ الْمَآرِبِ الَّتِي تَصْلُحُ بِهَا أَحْوَالُهُمْ. وَبِرُكُوبِ الْبَحْرِ تُكْتَسَبُ الْأَرْبَاحُ، وَيَنْتَفِعُ مَنْ يُحْمَلُ إِلَيْهِ الْمَتَاعَ أَيْضًا. وَقَدْ قَالَ بَعْضُ مَنْ طَعَنَ فِي الدِّينِ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ فِي كِتَابِكُمْ:" مَا فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ " فَأَيْنَ ذِكْرُ التَّوَابِلِ الْمُصْلِحَةِ لِلطَّعَامِ مِنَ الْمِلْحِ وَالْفُلْفُلِ وَغَيْرِ ذَلِكَ؟ فَقِيلَ لَهُ فِي قَوْلِهِ:" بِما يَنْفَعُ النَّاسَ". السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ" يَعْنِي بِهَا الْأَمْطَارَ الَّتِي بِهَا إِنْعَاشُ الْعَالَمِ وَإِخْرَاجُ النَّبَاتِ وَالْأَرْزَاقِ، وَجَعَلَ مِنْهُ الْمَخْزُونَ عِدَّةً لِلِانْتِفَاعِ فِي غَيْرِ وَقْتِ نُزُولِهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ ". الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ" أَيْ فَرَّقَ وَنَشَرَ، وَمِنْهُ" كَالْفَراشِ الْمَبْثُوثِ ". وَدَابَّةٌ تَجْمَعُ الْحَيَوَانَ كُلَّهُ، وَقَدْ أخرج بعض الناس الطير، وهو مردود،

Derim ki: Kitap, Sünnet ve mana (akli gerekçe), hem ibadet hem de ticaret olmak üzere her iki maksatla da denize binmenin (deniz yolculuğu yapmanın) mubah olduğuna delalet etmiştir; hüccet budur ve uyulacak örnek bundadır. Ancak deniz yolculuğunda insanların durumları farklılık gösterir. Kimi yolcuya bu kolay gelir ve zorluk çekmez; kimine ise aşırı derecede deniz tutan (mâid) kimse gibi, yahut bu sebeple farz namazı ve benzeri farzları eda etmeye güç yetiremeyen kimse gibi zor gelir ve bitap düşer. Birincisi için bu caizdir; ikincisine ise haramdır ve bundan menedilir. İlim ehli arasında hiçbir ihtilaf yoktur ki -bu da beşinci meseledir-: Deniz çalkalanıp kabardığında (dalgalandığında), çalkantılı olduğu esnada ve selamette kalmamanın galip olduğu zamanda hiçbir kimsenin hiçbir surette denize açılması caiz değildir. Onlara göre deniz yolculuğu, ancak selametin galip olduğu bir zamanda caizdir. Zira selamet vaktinde denize binip kurtulanların haddi hesabı yoktur; onda helak olanlar ise sayılıdır. Altıncısı: Yüce Allah'ın: “insanlara fayda veren şeylerle” buyruğudur; yani ticaretler ve durumlarını düzeltecek diğer ihtiyaçlar kabilinden kendilerine fayda sağlayan şeylerle demektir. Deniz yolculuğuyla kârlar elde edilir ve kendisine mal taşınan kimse de [bundan] istifade eder. Dine dil uzatanlardan biri şöyle demiştir: “Allah Teâlâ sizin Kitabınızda: { مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ } “Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık” buyuruyor; o halde tuza, bibere ve benzerlerine varıncaya kadar yemeği ıslah eden baharatların zikri nerededir?” Ona: “{ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ } “İnsanlara fayda veren şeylerle” buyruğundadır” diye cevap verilmiştir. Yedincisi: Yüce Allah'ın: “ve Allah'ın gökten indirdiği suda” buyruğudur. Bununla, âlemin canlanması, bitkilerin ve rızıkların çıkması vesilesi olan yağmurları kastetmektedir. Yüce Allah'ın: { فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ } “Onu yeryüzünde durdurduk” buyurduğu gibi, inme vaktinin dışında da istifade edilmesi için depolanan suyu bir hazırlık kılmıştır. Sekizincisi: Yüce Allah'ın: “ve orada her türlü canlıyı yaymasında” buyruğudur; yani dağıttı ve yaydı demektir. { كَالْفَرَاشِ الْمَبْثُوثِ } “Yayılmış pervaneler gibi” [ifadesi de] bundandır. Dâbbe (canlı) kelimesi bütün hayvanları kapsar; bazı kimseler kuşları [bu kavramın dışına] çıkarmıştır ki bu merduttur (reddedilmiştir),

قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها " فَإِنَّ الطَّيْرَ يَدِبُّ عَلَى رِجْلَيْهِ فِي بَعْضِ حَالَاتِهِ، قَالَ الْأَعْشَى:

zira Allah Teâlâ: “Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki rızkı Allah'a ait olmasın” buyurmuştur. Çünkü kuş da bazı hallerinde iki ayağı üzerinde yürür; el-A'şâ şöyle demiştir:

دَبِيبَ قَطَا الْبَطْحَاءِ فِي كُلِّ مَنْهَلِ

“Her su başında düzlükteki bağırtlak kuşunun yürüyüşü gibi”

وَقَالَ عَلْقَمَةُ بْنُ عَبْدَةَ:

Alkame b. Abede de şöyle demiştir:

صَوَاعِقُهَا لِطَيْرِهِنَّ دَبِيبُ

“Onların yıldırımları, kuşları için bir yürüyüştür.”

التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ" تَصْرِيفُهَا: إِرْسَالُهَا عَقِيمًا وَمُلْقِحَةً، وَصِرًّا وَنَصْرًا وَهَلَاكًا، وَحَارَّةً وَبَارِدَةً، وَلَيِّنَةً وَعَاصِفَةً. وَقِيلَ: تَصْرِيفُهَا إِرْسَالُهَا جَنُوبًا وَشَمَالًا، وَدَبُورًا وَصَبًّا، وَنَكْبَاءَ، وَهِيَ الَّتِي تَأْتِي بَيْنَ مَهَبَّيْ رِيحَيْنِ. وَقِيلَ: تَصْرِيفُهَا أَنْ تَأْتِيَ السُّفُنُ الْكِبَارُ بِقَدْرِ مَا تَحْمِلُهَا، وَالصِّغَارُ كَذَلِكَ، وَيُصْرَفُ عنهما ما يضربهما، وَلَا اعْتِبَارَ بِكِبَرِ الْقِلَاعِ وَلَا صِغَرِهَا، فَإِنَّ الرِّيحَ لَوْ جَاءَتْ جَسَدًا وَاحِدًا لَصَدَمَتِ الْقِلَاعَ وَأَغْرَقَتْ. وَالرِّيَاحُ جَمْعُ رِيحٍ سُمِّيَتْ بِهِ لِأَنَّهَا تَأْتِي بِالرَّوْحِ غَالِبًا. رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (الرِّيحُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ تَأْتِي بِالرَّحْمَةِ وَتَأْتِي بِالْعَذَابِ فَإِذَا رَأَيْتُمُوهَا فَلَا تَسُبُّوهَا وَاسْأَلُوا اللَّهَ خَيْرَهَا وَاسْتَعِيذُوا بِاللَّهِ مِنْ شَرِّهَا). وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ عَنِ الزُّهْرِيِّ حَدَّثَنَا ثَابِتٌ الزُّرَقِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَا تَسُبُّوا الرِّيحَ فَإِنَّهَا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ تَأْتِي بِالرَّحْمَةِ وَالْعَذَابِ وَلَكِنْ سَلُوا اللَّهَ مِنْ خَيْرِهَا وَتَعَوَّذُوا بِاللَّهِ مِنْ شَرِّهَا (. وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (لَا تَسُبُّوا الرِّيحَ فَإِنَّهَا مِنْ نَفَسِ الرَّحْمَنِ). الْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ فِيهَا التَّفْرِيجُ وَالتَّنْفِيسُ وَالتَّرْوِيحُ، وَالْإِضَافَةُ مِنْ طَرِيقِ الْفِعْلِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَهَا كَذَلِكَ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (نُصِرْتُ بِالصَّبَا وَأُهْلِكَتْ عَادٌ بِالدَّبُورِ). وَهَذَا مَعْنَى مَا جَاءَ فِي الْخَبَرِ أَنَّ اللَّهَ ﷾

Dokuzuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ } “rüzgârların yönlendirilmesinde” buyruğu: Onların yönlendirilmesi (tasrifi); kısır [kuraklık getirici] ve aşılayıcı, dondurucu soğuk ve zafer bahşedici, helak edici, sıcak ve soğuk, yumuşak esintili ve fırtınalı olarak gönderilmesidir. Şöyle de denilmiştir: Tasrifi; güneyden, kuzeyden, batıdan (debûr), doğudan (sabâ) ve nakbâ -ki iki rüzgârın esiş yönü arasından esen rüzgârdır- olarak gönderilmesidir. Şöyle de denilmiştir: Tasrifi; büyük gemilere onları taşıyacak ölçüde, küçük gemilere de aynı şekilde [uygun ölçüde] esmesi ve her ikisinden de kendilerine zarar verecek olanın çevrilip uzaklaştırılmasıdır. [Burada] yelkenlerin büyük veya küçük olmasına itibar edilmez; zira rüzgâr tek bir kütle hâlinde gelseydi yelkenlere çarpar ve [gemileri] batırırdı. "Riyâh" (الرِّيَاحُ) kelimesi "rîh"in (رِيح) çoğuludur; çoğunlukla rahatlık ve ferahlık (ravh) getirdiği için bu ismi almıştır. Ebû Dâvûd, Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: « الرِّيحُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ تَأْتِي بِالرَّحْمَةِ وَتَأْتِي بِالْعَذَابِ فَإِذَا رَأَيْتُمُوهَا فَلَا تَسُبُّوهَا وَاسْأَلُوا اللَّهَ خَيْرَهَا وَاسْتَعِيذُوا بِاللَّهِ مِنْ شَرِّهَا » «Rüzgâr, Allah'ın bir ferahlığıdır; rahmet de getirir, azap da getirir. Onu gördüğünüz vakit ona sövmeyin; Allah'tan onun hayrını dileyin ve şerrinden de Allah'a sığının.» Bunu İbn Mâce de Sünen'inde rivayet etmiştir: Bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe rivayet etti, bize Yahyâ b. Saîd, Evzâî'den, o Zührî'den rivayet etti, bize Sâbit ez-Zürakî, Ebû Hüreyre'den rivayet etti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « لَا تَسُبُّوا الرِّيحَ فَإِنَّهَا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ تَأْتِي بِالرَّحْمَةِ وَالْعَذَابِ وَلَكِنْ سَلُوا اللَّهَ مِنْ خَيْرِهَا وَتَعَوَّذُوا بِاللَّهِ مِنْ شَرِّهَا » «Rüzgâra sövmeyin; çünkü o Allah'ın bir ferahlığıdır; rahmet de azap da getirir. Lakin Allah'tan onun hayrını isteyin ve şerrinden Allah'a sığının.» Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu da rivayet edilmiştir: « لَا تَسُبُّوا الرِّيحَ فَإِنَّهَا مِنْ نَفَسِ الرَّحْمَنِ » «Rüzgâra sövmeyin; zira o Rahmân'ın ferahlığıdır.» Anlamı şudur: Yüce Allah onda ferahlık, sıkıntıyı giderme ve rahatlık var etmiştir. İzafet (tamlayan-tamlanan ilişkisi) ise fiil yoluyladır. Anlam: Yüce Allah'ın onu bu şekilde yaratmış olmasıdır. Sahîh-i Müslim'de İbn Abbâs'tan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « نُصِرْتُ بِالصَّبَا وَأُهْلِكَتْ عَادٌ بِالدَّبُورِ » «Ben sabâ [doğu rüzgârı] ile yardım olundum; Âd kavmi ise debûr [batı rüzgârı] ile helak edildi.» Bu, rivayette geçen Yüce Allah'ın...

فَرَّجَ عَنْ نَبِيِّهِ ﷺ بِالرِّيحِ يَوْمَ الْأَحْزَابِ، فَقَالَ تَعَالَى:" فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً وَجُنُوداً لَمْ تَرَوْها ". وَيُقَالُ: نَفَّسَ اللَّهُ عَنْ فُلَانٍ كُرْبَةً مِنْ كُرَبِ الدُّنْيَا، أَيْ فَرَّجَ عَنْهُ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁: (مَنْ نَفَّسَ عَنْ مُسْلِمٍ كُرْبَةً مِنْ كُرَبِ الدُّنْيَا نَفَّسَ اللَّهُ عَنْهُ كُرْبَةً مِنْ كُرَبِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ). أَيْ فَرَّجَ عَنْهُ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

Ahzâb gününde rüzgâr ile Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i ferahlatması manasındadır; nitekim Yüce Allah: “Biz de onların üzerine bir rüzgâr ve görmediğiniz ordular gönderdik” buyurmuştur. [Arapçada]: Nefese'llâhu an fülânin kürbeten min kürebi'd-dünyâ (Allah falandan dünya sıkıntılarından bir sıkıntıyı giderdi) denir; yani ferahlattı demektir. Sahîh-i Müslim'de Ebu Hüreyre radıyallâhu anh'ın hadisinde: (Kim bir Müslümandan dünya sıkıntılarından bir sıkıntıyı giderirse, Allah da ondan kıyamet günü sıkıntılarından bir sıkıntıyı giderir) buyrulmuştur; yani ferahlatır demektir. Şair şöyle demiştir:

كَأَنَّ الصَّبَا رِيحٌ إِذَا مَا تَنَسَّمَتْ ... عَلَى كَبِدٍ مَهْمُومٍ تَجَلَّتْ هُمُومُهَا

“Sanki sabâ öyle bir rüzgârdır ki, Kederli bir ciğere estiğinde onun kederleri açılıp dağılır.”

قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: النَّسِيمُ أَوَّلُ هُبُوبِ الرِّيحِ. وَأَصْلُ الرِّيحِ رَوْحٌ، وَلِهَذَا قِيلَ فِي جَمْعِ الْقِلَّةِ أَرْوَاحٌ، وَلَا يُقَالُ: أَرْيَاحٌ، لِأَنَّهَا مِنْ ذَوَاتِ الْوَاوِ، وَإِنَّمَا قِيلَ: رِيَاحٌ مِنْ جِهَةِ الْكَثْرَةِ وَطَلَبِ تَنَاسُبِ الْيَاءِ مَعَهَا. وفي مصحف حفصة" وتصريف الأرواح". العاشرة- قوله تعالى:" وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ" قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" الرِّيحِ" عَلَى الْإِفْرَادِ، وَكَذَا فِي الْأَعْرَافِ وَالْكَهْفِ وَإِبْرَاهِيمَ وَالنَّمْلِ وَالرُّومِ وَفَاطِرِ وَالشُّورَى وَالْجَاثِيَةِ، لَا خِلَافَ بَيْنِهِمَا فِي ذَلِكَ. وَوَافَقَهُمَا ابْنُ كَثِيرٍ فِي الْأَعْرَافِ وَالنَّمْلِ وَالرُّومِ وَفَاطِرٍ وَالشُّورَى. وَأَفْرَدَ حَمْزَةُ" الرِّيحَ لَوَاقِحَ ". وَأَفْرَدَ ابْنُ كَثِيرٍ" وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّيحَ " فِي الْفُرْقَانِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْجَمْعِ فِي جَمِيعِهَا سِوَى الَّذِي فِي إِبْرَاهِيمَ وَالشُّورَى فَلَمْ يَقْرَأْهُمَا بِالْجَمْعِ سِوَى نَافِعٍ، وَلَمْ يَخْتَلِفِ السَّبْعَةُ فِيمَا سِوَى هَذِهِ الْمَوَاضِعِ. وَالَّذِي ذَكَرْنَاهُ فِي الرُّومِ هُوَ الثَّانِي" اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ ". وَلَا خِلَافَ بَيْنِهِمْ فِي" الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ". وَكَانَ أَبُو جَعْفَرٍ يَزِيدُ بْنُ الْقَعْقَاعِ يَجْمَعُ الرِّيَاحَ إِذَا كَانَ فِيهَا أَلِفٍ وَلَامٍ فِي جَمِيعِ القرآن، سوى" تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ" و" الرِّيحَ الْعَقِيمَ". فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِيهِ أَلِفٌ وَلَامٌ أَفْرَدَ. فَمَنْ وَحَّدَ الرِّيحَ فَلِأَنَّهُ اسْمٌ لِلْجِنْسِ يَدُلُّ عَلَى الْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ. وَمَنْ جَمَعَ فَلِاخْتِلَافِ الْجِهَاتِ الَّتِي تَهُبُّ مِنْهَا الرِّيَاحُ. وَمَنْ جَمَعَ مع الرحمة ووجد مَعَ الْعَذَابِ فَإِنَّهُ فَعَلَ ذَلِكَ اعْتِبَارًا بِالْأَغْلَبِ في القرآن، نحو:" الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ" و" الرِّيحَ الْعَقِيمَ" فَجَاءَتْ فِي الْقُرْآنِ مَجْمُوعَةً مَعَ الرَّحْمَةِ مُفْرَدَةً مَعَ الْعَذَابِ، إِلَّا فِي يُونُسَ فِي قَوْلِهِ:" وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ". وَرُوِيَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كان يَقُولُ إِذَا هَبَّتِ الرِّيحُ: (اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا رِيَاحًا وَلَا تَجْعَلْهَا رِيحًا). وَذَلِكَ لِأَنَّ رِيحَ الْعَذَابِ شديدة ملتئمة الاجزاء كأنها جسم

İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: “Nesîm (esinti), rüzgârın ilk esişidir. Rüzgâr (er-rîh / الرِّيح) kelimesinin aslı ravh'tır (رَوْح); bu sebeple azlık çoğulunda (cem-i kıllet) ervâh (أَرْوَاح) denilmiş, eryâh (أَرْيَاح) denilmemiştir. Çünkü o, vâv kökenli (zevatü'l-vâv) kelimelerdendir. Riyâh (رِيَاح) ise çokluk çoğulu (cem-i kesret) olması ve [kesreden ötürü] yâ harfinin kendisiyle uyum sağlamasını isteme sebebiyle söylenmiştir.” Hafsa'nın Mushafı'nda ise “ve tasrîfi'l-ervâh” (rüzgârların sevk ve idaresi) şeklindedir. Onuncusu: Yüce Allah'ın: { وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ } “rüzgârların [farklı yönlerden] estirilmesinde” buyruğunda Hamza ve Kisâî, [kelimeyi] tekil olarak “er-rîh” (الرِّيحِ) şeklinde okumuşlardır. A'râf, Kehf, İbrâhîm, Neml, Rûm, Fâtır, Şûrâ ve Câsiye surelerinde de böyledir; bu hususta ikisi arasında hiçbir ihtilaf yoktur. İbn Kesîr de A'râf, Neml, Rûm, Fâtır ve Şûrâ surelerinde onlara muvafakat etmiştir. Hamza ise { الرِّيحَ لَوَاقِحَ } “aşılayıcı rüzgârı” [ifadesini] tekil okumuştur. İbn Kesîr de Furkân Suresi'ndeki { وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّيحَ } “Rüzgârı gönderen O'dur” [ayetini] tekil okumuştur. Diğer [kıraat imamları] ise İbrâhîm ve Şûrâ surelerindekiler hariç bütün bu yerlerde çoğul olarak okumuşlardır. Bu iki suredekini ise Nâfi'den başkası çoğul okumamıştır. Yedi kıraat imamı bu mevkilerin dışındakilerde ihtilaf etmemiştir. Rûm Suresi'nde zikrettiğimiz ise ikincisi olan: { اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ } “Allah O'dur ki rüzgârları gönderir” [ayetidir]. { الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ } “müjdeleyiciler olarak rüzgârları” [ifadesinde] ise aralarında hiçbir ihtilaf yoktur. Ebû Ca'fer Yezîd b. el-Ka'kâ' ise Kur'an'ın tamamında, başında elif-lâm takısı bulunan [her] “er-riyâh” kelimesini çoğul okurdu; sadece { تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ } “rüzgârın onu sürükleyip savurduğu” ve { الرِّيحَ الْعَقِيمَ } “kısır (kasıp kavuran) rüzgârı” müstesnadır. Şayet başında elif-lâm takısı yoksa tekil okurdu. “Er-Rîh” kelimesini tekil okuyan, onun azı da çoğu da ifade eden bir cins isim olmasından ötürü böyle yapmıştır. Çoğul okuyan ise rüzgârların estiği yönlerin farklılığından dolayı [böyle yapmıştır]. Rahmet ile birlikte [geçtiğinde] çoğul, azap ile birlikte [geçtiğinde] tekil okuyan ise Kur'an'daki galip duruma itibar ederek böyle yapmıştır; nitekim { الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ } “müjdeleyiciler olarak rüzgârları” ve { الرِّيحَ الْعَقِيمَ } “kısır rüzgârı” böyledir. Nitekim Kur'an'da rahmetle birlikte çoğul, azapla birlikte tekil gelmiştir; sadece Yûnus Suresi'ndeki: { وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ } “ve tatlı bir rüzgârla onları alıp götürdüklerinde” buyruğu müstesnadır. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem rüzgâr estiğinde şöyle derdi: « اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا رِيَاحًا وَلَا تَجْعَلْهَا رِيحًا » «Allahım! Onu rüzgârlar (rahmet) kıl, rüzgâr (azap) kılma!» Çünkü azap rüzgârı şiddetlidir, sanki tek bir cisimmiş gibi parçaları birleşiktir

وَاحِدٌ، وَرِيحُ الرَّحْمَةِ لَيِّنَةٌ مُتَقَطِّعَةٌ فَلِذَلِكَ هِيَ رِيَاحٌ. فَأُفْرِدَتْ مَعَ الْفُلْكِ فِي" يُونُسَ"، لِأَنَّ رِيحَ إِجْرَاءِ السُّفُنِ إِنَّمَا هِيَ رِيحٌ وَاحِدَةٌ مُتَّصِلَةٌ ثُمَّ وُصِفَتْ بِالطَّيِّبِ فَزَالَ الِاشْتِرَاكُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ رِيحِ الْعَذَابِ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- قَالَ الْعُلَمَاءُ: الرِّيحُ تُحَرِّكُ الْهَوَاءَ، وَقَدْ يَشْتَدُّ وَيَضْعُفُ. فَإِذَا بَدَتْ حَرَكَةَ الْهَوَاءِ مِنْ تُجَاهِ الْقِبْلَةِ ذَاهِبَةً إِلَى سَمْتِ الْقِبْلَةِ قِيلَ لِتِلْكَ الرِّيحِ:" الصَّبَا". وَإِذَا بَدَتْ حَرَكَةُ الْهَوَاءِ مِنْ وَرَاءِ الْقِبْلَةِ وَكَانَتْ ذَاهِبَةً إِلَى تُجَاهِ الْقِبْلَةِ قِيلَ لِتِلْكَ الرِّيحِ:" الدَّبُورُ". وَإِذَا بَدَتْ حَرَكَةُ الْهَوَاءِ عَنْ يَمِينِ الْقِبْلَةِ ذَاهِبَةً إِلَى يَسَارِهَا قِيلَ لَهَا:" رِيحُ الْجَنُوبِ". وَإِذَا بَدَتْ حَرَكَةُ الْهَوَاءِ عَنْ يَسَارِ الْقِبْلَةِ ذَاهِبَةً إِلَى يَمِينِهَا قِيلَ لَهَا:" رِيحُ الشَّمَالِ". وَلِكُلِ وَاحِدَةٍ مِنْ هَذِهِ الرِّيَاحِ طَبْعٌ، فَتَكُونُ مَنْفَعَتُهَا بِحَسَبِ طَبْعِهَا، فَالصَّبَا حَارَّةٌ يَابِسَةٌ، وَالدَّبُورُ بَارِدَةٌ رَطْبَةٌ، وَالْجَنُوبُ حَارَّةٌ رَطْبَةٌ، وَالشَّمَالُ بَارِدَةٌ يَابِسَةٌ. وَاخْتِلَافُ طِبَاعِهَا كَاخْتِلَافِ طَبَائِعِ فُصُولِ السَّنَةِ. وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَضَعَ لِلزَّمَانِ أَرْبَعَةَ فُصُولٍ مَرْجِعُهَا إِلَى تَغْيِيرِ أَحْوَالِ الْهَوَاءِ، فَجَعَلَ الرَّبِيعَ الَّذِي هُوَ أَوَّلُ الْفُصُولِ حَارًّا رَطْبًا، وَرَتَّبَ فِيهِ النَّشْءَ وَالنُّمُوَّ فَتَنْزِلُ فِيهِ الْمِيَاهُ، وَتُخْرِجُ الْأَرْضُ زَهْرَتَهَا وَتُظْهِرُ نَبَاتَهَا، وَيَأْخُذُ النَّاسُ فِي غَرْسِ الْأَشْجَارِ وَكَثِيرٍ مِنَ الزَّرْعِ، وَتَتَوَالَدُ فِيهِ الْحَيَوَانَاتُ وَتَكْثُرُ الْأَلْبَانُ. فَإِذَا انْقَضَى الرَّبِيعُ تَلَاهُ الصَّيْفُ الَّذِي هُوَ مُشَاكِلٌ لِلرَّبِيعِ فِي إِحْدَى طَبِيعَتَيْهِ وَهِيَ الْحَرَارَةُ، وَمُبَايِنٌ لَهُ فِي الْأُخْرَى وَهِيَ الرُّطُوبَةُ، لِأَنَّ الْهَوَاءَ فِي الصَّيْفِ حَارٌّ يَابِسٌ، فَتَنْضَجُ فِيهِ الثِّمَارُ وَتَيْبَسُ فِيهِ الْحُبُوبُ الْمَزْرُوعَةُ فِي الرَّبِيعِ. فَإِذَا انْقَضَى الصَّيْفُ تَبِعَهُ الْخَرِيفُ الَّذِي هُوَ مَشَاكِلٌ لِلصَّيْفِ فِي إِحْدَى طَبِيعَتَيْهِ وَهِيَ الْيُبْسُ، وَمُبَايِنٌ لَهُ فِي الْأُخْرَى وَهِيَ الْحَرَارَةُ، لِأَنَّ الْهَوَاءَ فِي الْخَرِيفِ بَارِدٌ يَابِسٌ، فَيَتَنَاهَى فِيهِ صَلَاحُ الثِّمَارِ وَتَيْبَسُ وَتَجِفُّ فَتَصِيرُ إِلَى حَالِ الِادِّخَارِ، فَتُقْطَفُ الثِّمَارُ وَتُحْصَدُ الْأَعْنَابُ وَتَفْرُغُ مِنْ جَمْعِهَا الْأَشْجَارُ. فَإِذَا انْقَضَى الْخَرِيفُ تَلَاهُ الشِّتَاءُ وَهُوَ مُلَائِمٌ لِلْخَرِيفِ فِي إِحْدَى طَبِيعَتَيْهِ وَهِيَ الْبُرُودَةُ، وَمُبَايِنٌ لَهُ فِي الْأُخْرَى وَهُوَ الْيُبْسُ، لِأَنَّ الْهَوَاءَ فِي الشِّتَاءِ بَارِدٌ رَطْبٌ، فَتَكْثُرُ الْأَمْطَارُ والثلوج وتمهد الْأَرْضُ كَالْجَسَدِ الْمُسْتَرِيحِ، فَلَا تَتَحَرَّكُ إِلَّا أَنْ يعبد اللَّهُ ﵎ إِلَيْهَا حَرَارَةَ

rahmet rüzgârı ise yumuşak ve kesik kesiktir; bu yüzden o rüzgârlardır. Yûnus Suresi'nde gemilerle birlikte tekil getirilmiştir; çünkü gemileri yürüten rüzgâr tek ve kesintisiz bir rüzgârdır. Sonra tayyib (güzel) olmakla nitelendirilmiş, böylece onunla azap rüzgârı arasındaki ortaklık ortadan kalkmıştır. On birincisi: Âlimler şöyle demiştir: Rüzgâr havayı hareket ettirir; bu bazen şiddetlenir, bazen zayıflar. Havanın hareketi kıblenin karşısından başlayıp kıble istikametine doğru gittiğinde o rüzgâra “es-Sabâ” denir. Havanın hareketi kıblenin arkasından başlayıp kıblenin karşısına doğru gittiğinde o rüzgâra “ed-Debûr” denir. Havanın hareketi kıblenin sağından başlayıp soluna doğru gittiğinde ona “Cenûb (güney) rüzgârı” denir. Havanın hareketi kıblenin solundan başlayıp sağına doğru gittiğinde ona “Şimâl (kuzey) rüzgârı” denir. Bu rüzgârların her birinin bir tabiatı vardır ve faydası da tabiatına göredir: Sabâ sıcak ve kurudur; debûr soğuk ve nemlidir; cenûb sıcak ve nemlidir; şimâl ise soğuk ve kurudur. Onların tabiatlarının farklılığı, yılın mevsimlerinin tabiatlarının farklılığı gibidir. Şöyle ki: Allah Teâlâ zaman için dört mevsim koymuştur; bunların esası havanın hallerinin değişmesidir. Mevsimlerin ilki olan ilkbaharı sıcak ve nemli kılmış; oluşma ve büyümeyi onda düzenlemiştir. Böylece onda sular iner, yeryüzü çiçeğini çıkarır ve bitkisini gösterir; insanlar ağaç dikmeye ve birçok ekini ekmeye başlarlar, onda hayvanlar ürer ve sütler çoğalır. İlkbahar sona erdiğinde, iki tabiatından birinde yani sıcaklıkta ilkbahara benzeyen, diğerinde yani nemlilikte ise ona zıt olan yaz mevsimi onu takip eder; çünkü yazın hava sıcak ve kurudur. Onda meyveler olgunlaşır ve ilkbaharda ekilen taneler kurur. Yaz sona erdiğinde, iki tabiatından birinde yani kurulukta yaza benzeyen, diğerinde yani sıcaklıkta ona zıt olan sonbahar onu takip eder; çünkü sonbaharda hava soğuk ve kurudur. Onda meyvelerin olgunluğu kemale erer, kuruyup sertleşir ve saklanacak hale gelir; böylece meyveler toplanır, üzümler hasat edilir ve ağaçlar toplanıp boşalır. Sonbahar sona erdiğinde, iki tabiatından birinde yani soğuklukta sonbahara uyan, diğerinde yani kurulukta ona zıt olan kış mevsimi onu takip eder; çünkü kışın hava soğuk ve nemlidir. Yağmurlar ve karlar çoğalır, yeryüzü dinlenen bir beden gibi yayılıp serilir; Allah Azze ve Celle ona ilkbaharın sıcaklığını

الرَّبِيعِ، فَإِذَا اجْتَمَعَتْ مَعَ الرُّطُوبَةِ كَانَ عِنْدَ ذَلِكَ النَّشْءِ وَالنُّمُوِّ بِإِذْنِ اللَّهِ ﷾. وَقَدْ تَهُبُّ رِيَاحٌ كَثِيرَةٌ سِوَى مَا ذَكَرْنَاهُ، إِلَّا أَنَّ الْأُصُولَ هَذِهِ الْأَرْبَعُ. فَكُلُّ رِيحٍ تَهُبُّ بَيْنَ رِيحَيْنِ فَحُكْمُهَا حُكْمُ الرِّيحِ الَّتِي تَكُونُ فِي هُبُوبِهَا أَقْرَبُ إِلَى مَكَانِهَا وَتُسَمَّى" النَّكْبَاءَ". الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَالسَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ" سُمِّيَ السَّحَابُ سَحَابًا لِانْسِحَابِهِ فِي الْهَوَاءِ. وَسَحَبْتُ ذَيْلِي سَحْبًا. وَتَسَحَّبَ فُلَانٌ عَلَى فُلَانٍ: اجْتَرَأَ. وَالسَّحْبُ: شِدَّةُ الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ. وَالْمُسَخَّرُ: الْمُذَلَّلُ، وَتَسْخِيرُهُ بَعْثُهُ مِنْ مَكَانٍ إِلَى آخَرَ. وَقِيلَ: تَسْخِيرُهُ ثُبُوتُهُ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ مِنْ غَيْرِ عَمَدٍ وَلَا عَلَائِقَ، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ. وَقَدْ يَكُونُ بِمَاءٍ وَبِعَذَابٍ، رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (بَيْنَمَا رَجُلٌ بِفَلَاةٍ مِنَ الْأَرْضِ فَسَمِعَ صَوْتًا فِي سَحَابَةٍ اسْقِ حَدِيقَةَ فُلَانٍ فَتَنَحَّى ذَلِكَ السَّحَابُ فَأَفْرَغَ مَاءَهُ فِي حَرَّةٍ فَإِذَا شَرْجَةٌ مِنْ تِلْكَ الشِّرَاجِ قَدِ اسْتَوْعَبَتْ ذَلِكَ الْمَاءَ كُلَّهُ فَتَتَبَّعَ الْمَاءَ فَإِذَا رَجُلٌ قَائِمٌ فِي حَدِيقَتِهِ يُحَوِّلُ الْمَاءَ بِمِسْحَاتِهِ فَقَالَ لَهُ يَا عَبْدَ اللَّهِ مَا اسْمُكَ قَالَ فُلَانٌ لِلِاسْمِ الَّذِي سَمِعَ فِي السَّحَابَةِ فَقَالَ لَهُ يَا عَبْدَ اللَّهِ لِمَ تَسْأَلُنِي عَنِ اسْمِي فَقَالَ إِنِّي سَمِعْتُ صَوْتًا فِي السَّحَابِ الَّذِي هَذَا مَاؤُهُ يَقُولُ اسْقِ حَدِيقَةَ فُلَانٍ لِاسْمِكَ فَمَا تَصْنَعُ [فِيهَا] قَالَ أَمَّا إِذْ قُلْتَ هَذَا فَإِنِّي أَنْظُرُ إِلَى مَا يَخْرُجُ مِنْهَا فَأَتَصَدَّقُ بِثُلُثِهِ وَآكُلُ أَنَا وَعِيَالِي ثُلُثًا وَأَرُدُّ فِيهَا ثُلُثَهُ (. وَفِي رِوَايَةٍ" وَأَجْعَلُ ثُلُثَهُ فِي الْمَسَاكِينِ وَالسَّائِلِينَ وَابْنِ السَّبِيلِ). وَفِي التَّنْزِيلِ:" وَاللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَسُقْناهُ إِلى بَلَدٍ مَيِّتٍ "، وَقَالَ:" حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالًا سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ " وَهُوَ فِي التَّنْزِيلِ كَثِيرٌ. وَخَرَّجَ ابْنُ مَاجَهْ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ إِذَا رَأَى سَحَابًا مُقْبِلًا مِنْ أُفُقٍ مِنَ الْآفَاقِ تَرَكَ مَا هُوَ فِيهِ وَإِنْ كَانَ فِي صَلَاةٍ حَتَّى يَسْتَقْبِلَهُ فَيَقُولُ: (اللَّهُمَّ إِنَّا نَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّ مَا أُرْسِلَ بِهِ) فَإِنْ أَمْطَرَ قَالَ: (اللَّهُمَّ سيبا نافعا) مرتين أو ثلاثة، وَإِنْ كَشَفَهُ اللَّهُ وَلَمْ يُمْطِرْ حَمِدَ اللَّهَ عَلَى ذَلِكَ. أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ بِمَعْنَاهُ عَنْ عَائِشَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَتْ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا كَانَ يَوْمَ الرِّيحِ وَالْغَيْمِ عُرِفَ ذَلِكَ في وجهه

[İlkbahar rüzgârı]; nemle birleştiğinde ise Allah azze ve celle'nin izniyle büyüme ve gelişme o vakit meydana gelir. Zikrettiğimizin dışında da pek çok rüzgâr esebilir; ancak asılları bu dörttür. İki rüzgâr arasında esen her rüzgârın hükmü, esişinde yerine en yakın olduğu rüzgârın hükmüdür ve buna "nekbâ" denir. On ikincisi: Yüce Allah'ın: { وَالسَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } “gök ile yer arasında emre boyun eğdirilmiş bulutlarda...” buyruğudur. Buluta, havada sürüklenip çekilmesinden (insihâb) ötürü sehâb (سَحَاب) denilmiştir. Eteğimi çektim/sürükledim anlamında 'Sehabtü zeylî sahben' (سَحَبْتُ ذَيْلِي سَحْبًا) denir. 'Falan kimse filana cüretkâr davrandı / baskın çıktı' manasında 'Tesahhabe fulânun alâ fulân' (تَسَحَّبَ فُلَانٌ عَلَى فُلَانٍ) denir. Sahb (سَحْب) aşırı yiyip içmektir. el-Müsehhâr (الْمُسَخَّرُ) ise boyun eğdirilmiş, ram edilmiş demektir; onun teshîri (boyun eğdirilmesi) bir yerden başka bir yere sevk edilmesidir. Şöyle de denilmiştir: Teshîri, direksiz ve bağsız olarak gök ile yer arasında sabit tutulmasıdır; ancak birinci görüş daha açıktır. [Bulut] su ile olabileceği gibi azap ile de olabilir. Müslim'in Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « بَيْنَمَا رَجُلٌ بِفَلَاةٍ مِنَ الْأَرْضِ فَسَمِعَ صَوْتًا فِي سَحَابَةٍ اسْقِ حَدِيقَةَ فُلَانٍ فَتَنَحَّى ذَلِكَ السَّحَابُ فَأَفْرَغَ مَاءَهُ فِي حَرَّةٍ فَإِذَا شَرْجَةٌ مِنْ تِلْكَ الشِّرَاجِ قَدِ اسْتَوْعَبَتْ ذَلِكَ الْمَاءَ كُلَّهُ فَتَتَبَّعَ الْمَاءَ فَإِذَا رَجُلٌ قَائِمٌ فِي حَدِيقَتِهِ يُحَوِّلُ الْمَاءَ بِمِسْحَاتِهِ فَقَالَ لَهُ يَا عَبْدَ اللَّهِ مَا اسْمُكَ قَالَ فُلَانٌ لِلِاسْمِ الَّذِي سَمِعَ فِي السَّحَابَةِ فَقَالَ لَهُ يَا عَبْدَ اللَّهِ لِمَ تَسْأَلُنِي عَنِ اسْمِي فَقَالَ إِنِّي سَمِعْتُ صَوْتًا فِي السَّحَابِ الَّذِي هَذَا مَاؤُهُ يَقُولُ اسْقِ حَدِيقَةَ فُلَانٍ لِاسْمِكَ فَمَا تَصْنَعُ [فِيهَا] قَالَ أَمَّا إِذْ قُلْتَ هَذَا فَإِنِّي أَنْظُرُ إِلَى مَا يَخْرُجُ مِنْهَا فَأَتَصَدَّقُ بِثُلُثِهِ وَآكُلُ أَنَا وَعِيَالِي ثُلُثًا وَأَرُدُّ فِيهَا ثُلُثَهُ » «Bir adam ıssız bir arazide iken bir buluttan: 'Falanın bahçesini sula!' diye bir ses işitti. O bulut bir tarafa yönelip suyunu volkanik/kara taşlık bir araziye boşalttı. Bir de baktı ki o su kanallarından bir kanal o suyun tamamını içine almıştır. Adam suyu takip etti; derken bahçesinde dikilip küreğiyle suyu yönlendiren bir adam gördü. Ona: 'Ey Allah'ın kulu! Adın nedir?' dedi. O da bulutta duyduğu ismi söyledi. Bunun üzerine adam ona: 'Ey Allah'ın kulu! Neden bana adımı soruyorsun?' deyince o: 'Ben, şu suyu olan buluttan senin ismini anarak: Falanın bahçesini sula! diyen bir ses işittim. Sen [orada] ne yapıyorsun?' dedi. Bahçe sahibi: 'Madem bunu söyledin; ben o bahçeden çıkan mahsule bakarım: Üçte birini sadaka olarak verir, üçte birini ben ve ailem yer, üçte birini de yine bahçeye iade ederim' dedi.» Bir rivayette: « وَأَجْعَلُ ثُلُثَهُ فِي الْمَسَاكِينِ وَالسَّائِلِينَ وَابْنِ السَّبِيلِ » «...ve üçte birini yoksullara, isteyenlere ve yolda kalmışlara sarf ederim» şeklindedir. Kur'an'da şöyle buyrulmaktadır: { وَاللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَسُقْناهُ إِلى بَلَدٍ مَيِّتٍ } “Rüzgârları gönderip de bulutu harekete geçiren Allah'tır. Derken biz onu ölü bir beldeye sevk ettik...”; yine şöyle buyurmuştur: { حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالًا سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ } “Nihayet o [rüzgârlar] ağır bulutları yüklenince onu ölü bir beldeye sevk ederiz...” Bu [ifadeler] Kur'an'da pek çoktur. İbn Mâce, Âişe'den [naklen] rivayet etti ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ufuklardan bir ufuktan gelen bir bulut gördüğünde -namazda bile olsa- yaptığı işi bırakır, onu karşılar ve şöyle derdi: « اللَّهُمَّ إِنَّا نَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّ مَا أُرْسِلَ بِهِ » «Allah'ım! Onunla gönderilenin şerrinden sana sığınırız.» Yağmur yağdığında iki veya üç defa: « اللَّهُمَّ صَيِّبًا نَافِعًا » «Allah'ım! [Bunu] faydalı bol bir yağmur kıl» derdi. Şayet Allah o [bulutu] dağıtır ve yağmur yağmazsa buna Allah'a hamdederdi. Bunu Müslim mana olarak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevcesi Âişe'den şu şekilde rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, rüzgârlı ve bulutlu bir gün olduğunda bu yüzünden anlaşılır,

وَأَقْبَلَ وَأَدْبَرَ، فَإِذَا مَطَرَتْ سُرَّ بِهِ وَذَهَبَ عَنْهُ ذَلِكَ. قَالَتْ عَائِشَةُ: فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ: (إِنِّي خَشِيتُ أَنْ يَكُونَ عَذَابًا سُلِّطَ عَلَى أُمَّتِي). وَيَقُولُ إِذَا رَأَى الْمَطَرَ: (رَحْمَةٌ). فِي رِوَايَةٍ فَقَالَ: (لَعَلَّهُ يَا عَائِشَةُ كَمَا قَالَ قَوْمُ عَادٍ" فَلَمَّا رَأَوْهُ عارِضاً مُسْتَقْبِلَ أَوْدِيَتِهِمْ قالُوا هَذَا عارِضٌ مُمْطِرُنا. فَهَذِهِ الْأَحَادِيثُ وَالْآيُ تَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ وَأَنَّ تَسْخِيرَهَا لَيْسَ ثُبُوتُهَا، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. فَإِنَّ الثُّبُوتَ يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ الِانْتِقَالِ، فَإِنْ أُرِيدَ بِالثُّبُوتِ كَوْنُهَا فِي الْهَوَاءِ لَيْسَتْ فِي السَّمَاءِ وَلَا فِي الْأَرْضِ فَصَحِيحٌ، لِقَوْلِهِ" بَيْنَ" وَهِيَ مَعَ ذَلِكَ مُسَخَّرَةٌ مَحْمُولَةٌ، وَذَلِكَ أَعْظَمُ فِي الْقُدْرَةِ، كَالطَّيْرِ فِي الْهَوَاءِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ " وَقَالَ:" أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمنُ ". الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- قَالَ كَعْبُ الْأَحْبَارِ: السَّحَابُ غِرْبَالُ الْمَطَرِ، لَوْلَا السَّحَابُ حِينَ يَنْزِلُ الْمَاءُ مِنَ السَّمَاءِ لَأَفْسَدَ مَا يَقَعُ عَلَيْهِ مِنَ الْأَرْضِ، رَوَاهُ عَنْهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. ذَكَرَهُ الْخَطِيبُ أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ عَلِيٍّ عَنْ مُعَاذِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خُبَيْبٍ الْجُهَنِيِّ قَالَ: رَأَيْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ مَرَّ عَلَى بَغْلَةٍ وَأَنَا فِي بَنِي سَلِمَةَ، فَمَرَّ بِهِ تُبَيْعٌ ابْنُ امْرَأَةِ كَعْبٍ فَسَلَّمَ عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَسَأَلَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَلْ سَمِعْتَ كَعْبَ الْأَحْبَارِ يَقُولُ فِي السَّحَابِ شَيْئًا؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: السَّحَابُ غِرْبَالُ الْمَطَرِ، لَوْلَا السَّحَابُ حِينَ يَنْزِلُ الْمَاءُ مِنَ السَّمَاءِ لَأَفْسَدَ مَا يَقَعُ عَلَيْهِ مِنَ الْأَرْضِ. قَالَ: سَمِعْتُ كَعْبًا يَقُولُ فِي الْأَرْضِ تُنْبِتُ الْعَامَ نَبَاتًا، وَتُنْبِتُ عَامًا قَابِلًا غَيْرَهُ؟ قَالَ نَعَمْ، سَمِعْتُهُ يَقُولُ: إِنَّ الْبَذْرَ يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَقَدْ سَمِعْتُ ذلك من كعب. الرابعة عشرة- قوله تعالى:" لَآياتٍ" أَيْ دَلَالَاتٍ تَدُلُّ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ وَقُدْرَتِهِ، وَلِذَلِكَ ذَكَرَ هَذِهِ الْأُمُورَ عُقَيْبَ قَوْلِهِ:" وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ" ليدل بها عَلَى صِدْقِ الْخَبَرِ عَمَّا ذَكَرَهُ قَبْلَهَا مِنْ وَحْدَانِيَّتِهِ سُبْحَانَهُ، وَذِكْرُ رَحْمَتِهِ وَرَأْفَتِهِ بِخَلْقِهِ. وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (وَيْلٌ لِمَنْ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ فَمَجَّ بِهَا) أَيْ لَمْ يَتَفَكَّرْ فِيهَا وَلَمْ يَعْتَبِرْهَا. فَإِنْ قِيلَ: فَمَا أَنْكَرْتَ أَنَّهَا أَحْدَثَتْ أَنْفُسَهَا. قِيلَ لَهُ: هَذَا مُحَالٌ، لِأَنَّهَا لَوْ أَحْدَثَتْ أَنْفُسَهَا لَمْ تَخْلُ مِنْ أَنْ تَكُونَ أَحْدَثَتْهَا وَهِيَ مَوْجُودَةٌ أَوْ هِيَ مَعْدُومَةٌ، فَإِنْ أَحْدَثَتْهَا وهى

[ileri] gider ve geri gelirdi; yağmur yağdığında ise buna sevinir ve o hal üzerinden giderdi. Âişe dedi ki: "Ona sordum; şöyle buyurdu: «Ümmetimin üzerine musallat kılınan bir azap olmasından korktum.»" Yağmuru gördüğü zaman ise: «[Bu bir] rahmettir.» derdi. Bir rivayette de şöyle buyurdu: «Ey Âişe! Belki de bu, Âd kavminin dediği gibidir: { فَلَمَّا رَأَوْهُ عَارِضًا مُسْتَقْبِلَ أَوْدِيَتِهِمْ قَالُوا هَذَا عَارِضٌ مُمْطِرُنَا } “Nihayet onu, vadilerine doğru gelen bir bulut şeklinde gördüklerinde: ‘Bu bize yağmur getirecek bir buluttur!’ dediler.”» İşte bu hadisler ve ayetler, birinci görüşün doğruluğuna ve [bulutların] boyun eğdirilmesinin (teshirinin) sabit durmaları anlamına gelmediğine delalet eder. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir. Çünkü sübût (sabitlik), intikal etmemeye delalet eder. Şayet sübût ile kastedilen, gökte de yerde de değil havada bulunması ise bu doğrudur; zira [ayette] { بَيْنَ } “arasında” buyrulmuştur. Bununla birlikte o, boyun eğdirilmiş ve taşınmıştır; bu ise havada duran kuş gibi kudreti gösterme bakımından daha büyüktür. Nitekim Allah Teâlâ: { أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّرَاتٍ فِي جَوِّ السَّمَاءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ } “Göğün boşluğunda boyun eğdirilmiş olan kuşları görmediler mi? Onları Allah'tan başkası tutmuyor.” ve { أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمَنُ } “Üstlerinde kanat çırparak ve [zaman zaman] toplayarak uçan kuşları görmezler mi? Onları Rahmân'dan başkası tutamaz.” buyurmuştur. On üçüncüsü: Kâ'bu'l-Ahbâr şöyle demiştir: “Bulut, yağmurun kalburudur. Gökten su indiğinde şayet bulut olmasaydı, yeryüzünde üzerine düştüğü her şeyi helak ederdi.” Bunu ondan İbn Abbâs rivayet etmiştir. Bunu el-Hatîb Ebû Bekr Ahmed b. Alî, Muâz b. Abdillâh b. Hubeyb el-Cühenî'den şöyle zikretmiştir: Ben Benî Selime'de iken İbn Abbâs'ın bir katır üzerinde geçtiğini gördüm. Derken Kâ'b'ın hanımının oğlu olan Tübey' onun yanına uğrayıp İbn Abbâs'a selam verdi. İbn Abbâs ona: “Kâ'bu'l-Ahbâr'ın bulut hakkında bir şey söylediğini işittin mi?” diye sordu. O: “Evet, ‘Bulut, yağmurun kalburudur; gökten su indiğinde şayet bulut olmasaydı, yeryüzünde üzerine düştüğü her şeyi helak ederdi’ dedi.” cevabını verdi. [İbn Abbâs]: “Kâ'b'ın, yeryüzünün bir yıl bir bitki, ertesi yıl başka bir bitki bitirmesi hakkında bir şey söylediğini işittin mi?” diye sordu. O: “Evet, ‘Tohum gökten iner’ dediğini işittim.” dedi. İbn Abbâs: “Ben de bunu Kâ'b'dan işitmiştim.” dedi. On dördüncüsü: Yüce Allah'ın: { لَآيَاتٍ } “elbette ayetler (deliller) vardır” buyruğu, O'nun birliğine ve kudretine delalet eden deliller [vardır] demektir. İşte bu sebeple, O'nun birliği hakkında bundan önce zikrettiklerinin doğruluğunu ve O Sübhân'ın yaratıklarına olan merhamet ve şefkatini bunlarla göstermek için, { وَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ } “İlahınız tek bir ilahtır” buyruğunun hemen ardından bu hususları zikretmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Bu ayeti okuyup da onu çiğneyip atan [üzerinde düşünmeden geçen] kimseye yazıklar olsun!» Yani onda tefekkür etmeyen ve ondan ibret almayan kimseye. Eğer: “Bunların kendilerini kendilerinin ihdas etmiş (yaratmış) olmasını neden reddediyorsun?” denilirse, ona şöyle cevap verilir: Bu imkânsızdır; zira bunlar kendilerini yaratmış olsalardı, kendilerini ya var iken ya da yok iken var etmiş olmaları gerekirdi; şayet onları...

مَعْدُومَةٌ كَانَ مُحَالًا، لِأَنَّ الْإِحْدَاثَ لَا يَتَأَتَّى إِلَّا مِنْ حَيٍّ عَالِمٍ قَادِرٍ مُرِيدٍ، وَمَا لَيْسَ بِمَوْجُودٍ لَا يَصِحُّ وَصْفُهُ بِذَلِكَ، وَإِنْ كَانَتْ مَوْجُودَةً فَوُجُودُهَا يُغْنِي عَنْ إِحْدَاثِ أَنْفُسِهَا. وَأَيْضًا فَلَوْ جَازَ مَا قَالُوهُ لَجَازَ أَنْ يُحْدِثَ الْبِنَاءُ نَفْسَهُ، وَكَذَلِكَ النِّجَارَةُ وَالنَّسْجُ، وَذَلِكَ مُحَالٌ، وَمَا أَدَّى إِلَى الْمُحَالِ مُحَالٌ. ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يَقْتَصِرْ بِهَا فِي وَحْدَانِيَّتِهِ عَلَى مُجَرَّدِ الْأَخْبَارِ حَتَّى قَرَنَ ذَلِكَ بِالنَّظَرِ وَالِاعْتِبَارِ فِي آيٍ مِنَ الْقُرْآنِ، فَقَالَ لِنَبِيِّهِ ﷺ:" قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ " وَالْخِطَابُ لِلْكُفَّارِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ"، وَقَالَ:" أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ " يَعْنِي بِالْمَلَكُوتِ الْآيَاتِ. وَقَالَ:" وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ ". يقول: أو لم يَنْظُرُوا فِي ذَلِكَ نَظَرَ تَفَكُّرٍ وَتَدَبُّرٍ حَتَّى يَسْتَدِلُّوا بِكَوْنِهَا مَحَلًّا لِلْحَوَادِثِ وَالتَّغْيِيرَاتِ عَلَى أَنَّهَا مُحْدَثَاتٍ، وَأَنَّ الْمُحْدَثَ لَا يَسْتَغْنِي عَنْ صَانِعٍ يَصْنَعُهُ، وَأَنَّ ذَلِكَ الصَّانِعَ حَكِيمٌ عَالِمٌ قَدِيرٌ مُرِيدٌ سَمِيعٌ بَصِيرٌ مُتَكَلِّمٌ، لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَكُنْ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ لَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْمَلَ مِنْهُ وَذَلِكَ مُحَالٌ. وَقَالَ تَعَالَى:" وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ " يَعْنِي آدَمَ ﵇،" ثُمَّ جَعَلْناهُ" أَيْ جَعَلْنَا نَسْلَهُ وَذُرِّيَّتَهُ" نُطْفَةً فِي قَرارٍ مَكِينٍ" إِلَى قَوْلِهِ:" تُبْعَثُونَ". فَالْإِنْسَانُ إِذَا تَفَكَّرَ بِهَذَا التَّنْبِيهِ بِمَا جُعِلَ لَهُ مِنَ الْعَقْلِ فِي نَفْسِهِ رَآهَا مُدَبِّرَةً وَعَلَى أَحْوَالٍ شَتَّى مُصَرِّفَةً. كَانَ نُطْفَةً ثُمَّ عَلَقَةً ثُمَّ مُضْغَةً ثُمَّ لَحْمًا وَعَظْمًا، فَيُعْلَمُ أَنَّهُ لَمْ يَنْقُلْ نَفْسَهُ مِنْ حَالِ النَّقْصِ إِلَى حَالِ الْكَمَالِ، لِأَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يُحْدِثَ لِنَفْسِهِ فِي الْحَالِ الْأَفْضَلِ الَّتِي هِيَ كَمَالُ عَقْلِهِ وَبُلُوغُ أَشُدِّهِ عُضْوًا مِنَ الْأَعْضَاءِ، وَلَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَزِيدَ فِي جَوَارِحِهِ جَارِحَةً، فَيَدُلُّهُ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ فِي حَالِ نَقْصِهِ وَأَوَانِ ضَعْفِهِ عَنْ فِعْلِ ذَلِكَ أَعْجَزُ. وَقَدْ يَرَى نَفْسَهُ شَابًّا ثُمَّ كَهْلًا ثُمَّ شَيْخًا وَهُوَ لَمْ يَنْقُلْ نَفْسَهُ مِنْ حَالِ الشَّبَابِ وَالْقُوَّةِ إِلَى حَالِ الشَّيْخُوخَةِ وَالْهَرَمِ، وَلَا اخْتَارَهُ لِنَفْسِهِ وَلَا فِي وُسْعِهِ أَنْ يُزَايِلَ حَالَ الْمَشِيبِ وَيُرَاجِعَ قُوَّةَ الشَّبَابِ، فَيُعْلَمُ بِذَلِكَ أَنَّهُ لَيْسَ هُوَ الَّذِي فَعَلَ تِلْكَ الْأَفْعَالَ بِنَفْسِهِ، وَأَنَّ لَهُ صَانِعًا صَنَعَهُ وَنَاقِلًا نَقَلَهُ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمْ تَتَبَدَّلْ أَحْوَالُهُ بِلَا نَاقِلٍ وَلَا مُدَبِّرٍ. وَقَالَ بَعْضُ الْحُكَمَاءِ: إِنَّ كُلَّ شي في العالم الكبير له نظير الْعَالَمِ الصَّغِيرِ، الَّذِي هُوَ بَدَنُ الْإِنْسَانِ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى:" لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ" وقال:

[... eğer] yok idiyse bu imkânsızdır; çünkü sonradan var etme (ihdâs) ancak diri, bilen, güç yetiren ve dileyen [bir varlık]tan meydana gelebilir. Var olmayan bir şeyin ise bu sıfatlarla nitelenmesi sahih olmaz. Şayet var idiyse, zaten var olması kendisini sonradan var etme ihtiyacını ortadan kaldırır. Ayrıca onların söyledikleri caiz olsaydı, binanın kendi kendini yapması, aynı şekilde marangozluğun ve dokumanın da kendiliğinden meydana gelmesi caiz olurdu. Bu ise imkânsızdır; imkânsıza götüren şey de imkânsızdır. Sonra Yüce Allah, birliği (vahdâniyeti) hususunda sadece haber vermekle yetinmemiş, Kur'an'ın bazı ayetlerinde bunu akıl yürütme (nazar) ve ibret alma (i'tibâr) ile birlikte zikretmiştir. Nitekim Peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: { قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “De ki: Göklerde ve yerde ne olduğuna bir bakın!” Bu hitap kâfirleredir; zira Yüce Allah: { وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ } “Fakat inanmayan bir topluluğa ayetler ve uyarılar fayda vermez” buyurmuştur. Yine şöyle buyurmuştur: { أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin melekûtuna (hükümranlığına ve delillerine) bakmadılar mı?” Melekût ile ayetleri kastetmektedir. Yine: { وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ } “Kendi nefislerinizde de [deliller vardır]; hâlâ görmüyor musunuz?” buyurmuştur. Yani onlar, bunların hadislerin (sonradan meydana gelen olayların) ve değişimlerin mahalli olmasından hareketle sonradan yaratılmış (muhdes) olduklarına, sonradan yaratılanın kendisini yapan bir yapıcıya (sâni'e) muhtaç olduğuna ve bu Sâni'in Hakîm, Âlim, Kadîr, Mürîd, Semî', Basîr ve Mütekellim olduğuna delil getirecek şekilde tefekkür ve tedebbür nazarıyla bakmadılar mı? Çünkü O bu sıfatlara sahip olmasaydı, insan O'ndan daha mükemmel olurdu; bu ise imkânsızdır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ } “Andolsun biz insanı çamurdan [süzülmüş] bir özden yarattık” Yani Âdem aleyhisselâm'ı. { ثُمَّ جَعَلْناهُ } “Sonra onu” yani onun neslini ve zürriyetini { نُطْفَةً فِي قَرارٍ مَكِينٍ } “sağlam bir karargâhta bir nutfe yaptık” ayetinden { تُبْعَثُونَ } “...diriltileceksiniz” buyruğuna kadar. İnsan, kendisine verilmiş olan akıl ile bu uyarı doğrultusunda kendi nefsi hakkında düşündüğünde, onun idare edildiğini ve türlü hallere sevk edildiğini görür. Önce bir nutfe, sonra alaka (embriyo), sonra mudga (bir çiğnemlik et), sonra et ve kemik idi. Böylece anlar ki insan kendini eksiklik halinden kemal haline taşımış değildir. Çünkü o, aklının kemale erdiği ve en güçlü çağına ulaştığı en faziletli durumunda iken bile kendisine organlardan bir organ var etmeye güç yetiremez ve uzuvlarına fazladan bir uzuv eklemesi de mümkün değildir. Bu da ona, eksiklik hali ve zayıflık zamanında bunu yapmaktan çok daha aciz olduğunu gösterir. Bazen kendini genç, sonra olgun, sonra yaşlı görür; oysa o kendini gençlik ve kuvvet halinden yaşlılık ve ihtiyarlık haline taşımamış, bunu kendisi için seçmemiş ve saç ağarması halinden ayrılıp yeniden gençlik kuvvetine dönmek de onun elinde değildir. Bundan dolayı bilinir ki bu işleri kendi nefsinde yapan kendisi değildir; onu yaratan bir sâni'i ve onu bir halden diğer hale geçiren bir nâkili (dönüştürücüsü) vardır. Şayet böyle olmasaydı, bir aktarıcı ve çekip çevirici olmaksızın halleri değişmezdi. Bazı hikmet ehli şöyle demiştir: Büyük âlemde olan her şeyin, insanın bedeni olan küçük âlemde bir benzeri vardır. Nitekim Yüce Allah: { لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ } “Gerçekten biz insanı en güzel biçimde yarattık” buyurmuş ve şöyle demiştir:

" وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ". فَحَوَاسُّ الْإِنْسَانِ أَشْرَفُ مِنَ الْكَوَاكِبِ الْمُضِيئَةِ، وَالسَّمْعُ وَالْبَصَرُ مِنْهَا بِمَنْزِلَةِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ فِي إِدْرَاكِ الْمُدْرَكَاتِ بِهَا، وَأَعْضَاؤُهُ تَصِيرُ عِنْدَ الْبِلَى تُرَابًا مِنْ جِنْسِ الْأَرْضِ، وَفِيهِ مِنْ جِنْسِ الْمَاءِ الْعَرَقُ وَسَائِرُ رُطُوبَاتِ الْبَدَنِ، وَمِنْ جِنْسِ الْهَوَاءِ فِيهِ الرُّوحُ وَالنَّفَسُ، وَمِنْ جِنْسِ النَّارِ فِيهِ الْمِرَّةُ الصَّفْرَاءُ. وَعُرُوقُهُ بِمَنْزِلَةِ الْأَنْهَارِ فِي الْأَرْضِ، وَكَبِدُهُ بِمَنْزِلَةِ الْعُيُونِ الَّتِي تُسْتَمَدُّ مِنْهَا الْأَنْهَارِ، لِأَنَّ الْعُرُوقَ تَسْتَمِدُّ مِنَ الْكَبِدِ. وَمَثَانَتُهُ بِمَنْزِلَةِ الْبَحْرِ، لِانْصِبَابٍ مَا فِي أَوْعِيَةِ الْبَدَنِ إِلَيْهَا كَمَا تَنْصَبُّ الْأَنْهَارُ إِلَى الْبَحْرِ. وَعِظَامُهُ بِمَنْزِلَةِ الْجِبَالِ الَّتِي هِيَ أَوْتَادُ الْأَرْضِ. وَأَعْضَاؤُهُ كَالْأَشْجَارِ، فَكَمَا أَنَّ لِكُلِّ شَجَرٍ وَرَقًا وَثَمَرًا فَكَذَلِكَ لِكُلِّ عُضْوٍ فِعْلٌ أَوْ أَثَرٌ. وَالشَّعْرُ عَلَى الْبَدَنِ بِمَنْزِلَةِ النَّبَاتِ وَالْحَشِيشِ عَلَى الْأَرْضِ. ثُمَّ إِنَّ الْإِنْسَانَ يَحْكِي بِلِسَانِهِ كُلَّ صَوْتِ حَيَوَانٍ، وَيُحَاكِي بِأَعْضَائِهِ صَنِيعَ كُلِّ حَيَوَانٍ، فَهُوَ الْعَالَمُ الصَّغِيرُ مَعَ الْعَالَمِ الْكَبِيرِ مَخْلُوقٌ مُحْدَثٌ لِصَانِعٍ وَاحِدٍ، لَا إِلَهَ إلا هو. قوله تعالى:

“Ve kendi nefislerinizde de; görmüyor musunuz?” buyurmuştur. İnsanın duyuları ışık saçan yıldızlardan daha şereflidir; onlardan işitme ve görme, algılanan şeyleri algılamada güneş ve ay konumundadır. Organları çürüdüğünde yerin cinsinden olan toprağa dönüşür; onda su cinsinden ter ve bedenin diğer sıvıları, hava cinsinden ruh ve nefes, ateş cinsinden ise sarı safra vardır. Damarları yeryüzündeki nehirler konumundadır; karaciğeri ise nehirlerin kendisinden beslendiği kaynaklar konumundadır, çünkü damarlar karaciğerden beslenir. Mesanesi deniz konumundadır; çünkü nehirlerin denize döküldüğü gibi bedenin kanallarındakiler de oraya dökülür. Kemikleri yerin kazıkları olan dağlar konumundadır. Organları ağaçlar gibidir; her ağacın yaprağı ve meyvesi olduğu gibi her organın da bir fiili veya eseri vardır. Bedenin üzerindeki kıllar yeryüzündeki bitkiler ve otlar konumundadır. Sonra insan diliyle her hayvanın sesini taklit eder, organlarıyla her hayvanın yaptığını yapar; dolayısıyla o küçük âlemdir ve büyük âlemle birlikte tek bir yapıcı için yaratılmış, sonradan var edilmiş mahluktur; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة البقرة (٢): آية ١٦٥]

[Bakara Suresi (2): Âyet 165]

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذابِ (١٦٥)

“İnsanlardan kimi de Allah'tan başka eşler ve ortaklar edinir; onları Allah'ı sever gibi severler. İman edenlerin Allah'a olan sevgisi ise çok daha kuvvetlidir. O zulmedenler azabı görecekleri zaman bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu ve Allah'ın azabının pek şiddetli olduğunu bir bilselerdi!” (165)

لَمَّا أَخْبَرَ اللَّهُ ﷾ فِي الْآيَةِ قَبْلَ مَا دَلَّ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ وَقُدْرَتِهِ وَعِظَمِ سُلْطَانِهِ أَخْبَرَ أَنَّ مَعَ هَذِهِ الْآيَاتِ الْقَاهِرَةِ لِذَوِي الْعُقُولِ مَنْ يَتَّخِذُ مَعَهُ أَنْدَادًا، وَوَاحِدُهَا نِدٌّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَالْمُرَادُ الْأَوْثَانُ وَالْأَصْنَامُ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَهَا كَعِبَادَةِ اللَّهِ مَعَ عَجْزِهَا، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ" أَيْ يُحِبُّونَ أَصْنَامَهُمْ عَلَى الْبَاطِلِ كَحُبِّ الْمُؤْمِنِينَ لِلَّهِ عَلَى الْحَقِّ، قَالَهُ الْمُبَرِّدُ، وَقَالَ مَعْنَاهُ الزَّجَّاجُ. أَيْ أَنَّهُمْ مَعَ عَجْزِ الْأَصْنَامِ يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ الْمُؤْمِنِينَ لِلَّهِ مَعَ قُدْرَتِهِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيُّ: الْمُرَادُ بِالْأَنْدَادِ الرُّؤَسَاءُ الْمُتَّبَعُونَ، يُطِيعُونَهُمْ فِي مَعَاصِي اللَّهِ. وَجَاءَ الضَّمِيرُ فِي" يُحِبُّونَهُمْ" عَلَى هَذَا عَلَى الْأَصْلِ، وَعَلَى الأول جاء ضمير الأصنام

Allah azze ve celle bir önceki ayette birliğine, kudretine ve hâkimiyetinin büyüklüğüne delalet eden hususları haber verince, akıl sahiplerini ikna edip boyun eğdiren bu apaçık delillere rağmen O'na eşler ve ortaklar (endâd) edinen kimselerin de bulunduğunu bildirdi. Endâd kelimesinin tekili nidd (نِدّ) olup [açıklaması] daha önce geçmişti. Mücâhid şöyle demiştir: [Burada endâd ile] kastedilenler, âciz olmalarına rağmen Allah'a ibadet eder gibi kendilerine ibadet ettikleri putlar ve heykellerdir. Yüce Allah'ın: “onları Allah'ı sever gibi severler” buyruğu hakkında el-Müberred şöyle demiştir: Yani müminlerin hak üzere Allah'ı sevdikleri gibi, onlar da batıl üzere putlarını severler. ez-Zeccâc da aynı manayı ifade etmiştir. Yani onlar putların âcizliğine rağmen, müminlerin mutlak kudret sahibi olan Allah'ı sevdikleri gibi putları severler. İbn Abbâs ve es-Süddî ise şöyle demiştir: Endâd ile kastedilenler, Allah'a isyan hususunda kendilerine itaat edilen, peşlerinden gidilen önderlerdir. Bu görüşe göre “onları severler” ifadesindeki zamir aslına uygun olarak [akıl sahipleri için] gelmiştir. İlk görüşe göre ise putların zamiri...

ضَمِيرَ مَنْ يَعْقِلُ عَلَى غَيْرِ الْأَصْلِ. وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ وَالزَّجَّاجُ أَيْضًا: مَعْنَى" يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ" أي يسؤون بَيْنَ الْأَصْنَامِ وَبَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى فِي الْمَحَبَّةِ. قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ: وَهَذَا الْقَوْلُ الصَّحِيحُ، وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّتِهِ:" وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ". وَقَرَأَ أَبُو رَجَاءٍ" يَحِبُّونَهُمْ" بِفَتْحِ الْيَاءِ. وَكَذَلِكَ مَا كَانَ مِنْهُ فِي الْقُرْآنِ، وَهِيَ لُغَةٌ، يُقَالُ: حَبَبْتُ الرَّجُلَ فَهُوَ مَحْبُوبٌ. قَالَ الْفَرَّاءُ: أَنْشَدَنِي أَبُو تُرَابٍ:

asla aykırı olarak akıl sahiplerinin zamiri gibi gelmiştir. İbn Keysân ve yine ez-Zeccâc şöyle demiştir: “onları Allah'ı sever gibi severler” ifadesinin manası; sevgide putlar ile Allah Teâlâ'yı bir tutarlar demektir. Ebu İshak şöyle demiştir: Doğru olan görüş budur ve bunun doğruluğunun delili: “İman edenlerin Allah'a olan sevgisi ise çok daha kuvvetlidir” buyruğudur. Ebu Recâ yâ harfinin fethasıyla “yahibbûnehüm” şeklinde okumuştur. Kur'an'da geçen benzerleri de böyledir; bu bir lehçedir, [Arapçada]: Habebtü'r-racule fe-hüve mahbûbün (Adamı sevdim, o da sevilen oldu) denir. el-Ferrâ şöyle demiştir: Ebu Türâb bana şu beyti inşad etti:

أُحِبُّ لِحُبِّهَا السُّودَانَ حَتَّى ... حببت لحبها سود الكلاب

“Onun sevgisi uğruna siyahları bile severim, hatta ... Onun sevgisi uğruna siyah köpekleri bile sevdim.”

و" من" فِي قَوْلِهِ" مَنْ يَتَّخِذُ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بالابتداء، و" يتخذ" عَلَى اللَّفْظِ، وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ" يَتَّخِذُونَ" على المعنى، و" يحبونهم" عَلَى الْمَعْنَى، وَ" يُحِبُّهُمْ" عَلَى اللَّفْظِ، وَهُوَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ الَّذِي فِي" يَتَّخِذُ" أَيْ مُحِبِّينَ، وَإِنْ شِئْتَ كَانَ نَعْتًا لِلْأَنْدَادِ، أَيْ مَحْبُوبَةٌ. وَالْكَافُ مِنْ" كَحُبِّ" نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ يُحِبُّونَهُمْ حُبًّا كحب الله." وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ" أَيْ أَشَدُّ مِنْ حُبِّ أَهْلِ الْأَوْثَانِ لِأَوْثَانِهِمْ وَالتَّابِعِينَ لِمَتْبُوعِهِمْ. وَقِيلَ: إِنَّمَا قَالَ" وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ" لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَحَبَّهُمْ أَوَّلًا ثُمَّ أَحَبُّوهُ. وَمَنْ شَهِدَ لَهُ مَحْبُوبُهُ بِالْمَحَبَّةِ كَانَتْ مَحَبَّتُهُ أَتَمَّ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ". وَسَيَأْتِي بَيَانُ حُبِّ الْمُؤْمِنِينَ لِلَّهِ تَعَالَى وَحُبِّهِ لَهُمْ فِي سُورَةِ" آلِ عِمْرَانَ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذابِ" قِرَاءَةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَأَهْلِ الشَّامِ بِالتَّاءِ، وَأَهْلُ مَكَّةَ وَأَهْلُ الْكُوفَةَ وَأَبُو عَمْرٍو بِالْيَاءِ، وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ. وَفِي الْآيَةِ إِشْكَالٌ وَحَذْفٌ، فَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: الْمَعْنَى لَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فِي الدُّنْيَا عَذَابَ الْآخِرَةِ لَعَلِمُوا حِينَ يرونه أن القوة لله جميعا. و" يَرَى" عَلَى هَذَا مِنْ رُؤْيَةِ الْبَصَرِ. قَالَ النَّحَّاسُ فِي كِتَابِ" مَعَانِي الْقُرْآنِ" لَهُ: وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الَّذِي عَلَيْهِ أَهْلُ التَّفْسِيرِ. وَقَالَ فِي كِتَابِ" إِعْرَابِ الْقُرْآنِ" لَهُ: وَرُوِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَزِيدَ أَنَّهُ قَالَ: هَذَا التَّفْسِيرُ الَّذِي جَاءَ بِهِ أَبُو عُبَيْدٍ بَعِيدٌ، وَلَيْسَتْ عِبَارَتُهُ فِيهِ بِالْجَيِّدَةِ، لِأَنَّهُ يُقَدِّرُ: وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذَابَ، فَكَأَنَّهُ يَجْعَلُهُ مَشْكُوكًا فِيهِ وَقَدْ أَوْجَبَهُ اللَّهُ تَعَالَى، وَلَكِنِ التَّقْدِيرُ وَهُوَ قَوْلُ الأخفش:

{مَنْ يَتَّخِذُ} ifadesindeki “men” (مَنْ), mübteda (özne) olarak ref mahallindedir. {يَتَّخِذُ} lafza göredir. Kur'an dışındaki bir kelâmda ise manaya binaen “yettehizûne” [çoğul] denilmesi de caizdir. {يُحِبُّونَهُمْ} ise manaya göredir; lafza göre olsaydı “yuhibbuhum” denirdi. Bu ifade, {يَتَّخِذُ} içindeki zamirden hâl olarak nasb mahallindedir; yani “sevdikleri halde” demektir. Dilersen bu ifadeyi “endâd” (ortaklar) kelimesinin sıfatı da yapabilirsin; bu takdirde “sevilen [ortaklar]” manasındadır. {كَحُبِّ} başındaki kâf harfi, mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani: “Onları Allah'ı sever gibi bir sevgiyle severler” demektir. {وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ} “İman edenlerin Allah'a olan sevgisi ise çok daha kuvvetlidir” ifadesi; putperestlerin putlarına ve tâbi olanların önderlerine duydukları sevgiden daha kuvvetlidir, demektir. Şöyle de denilmiştir: {وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ} buyrulması şundandır: Çünkü Allah Teâlâ önce onları sevmiş, sonra onlar O'nu sevmiştir. Sevgilisi kendisini sevdiğine şahitlik eden kimsenin sevgisi ise en kâmil derecededir. Nitekim Allah Teâlâ: {يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} “[Allah] onları sever, onlar da O'nu severler” buyurmuştur. Müminlerin Allah Teâlâ'ya olan sevgisi ile O'nun müminlere olan sevgisinin açıklaması, Allah Teâlâ izin verirse Âl-i İmrân suresinde gelecektir. Yüce Allah'ın: {وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذابِ} “O zulmedenler azabı görecekleri zaman bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu ve Allah'ın azabının pek şiddetli olduğunu bir bilselerdi!” buyruğuna gelince: Medine ve Şam ehlinin kıraatinde [fiil] te iledir ({تَرَى}); Mekke, Kûfe ehli ile Ebu Amr'ın kıraatinde ise ye iledir ({يَرَى}). Bu da Ebu Ubeyd'in tercihidir. Ayette bir kapalılık ve hazif (düşürülmüş bir ifade) vardır. Ebu Ubeyd şöyle demiştir: Mana şudur: Zulmedenler dünyada iken ahiret azabını görselerdi, onu gördükleri vakit bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu mutlaka bilirlerdi. Bu takdire göre {يَرَى} fiili, gözle görme (ru'yet-i basar) manasındadır. en-Nahhâs, Meâni'l-Kur'ân adlı eserinde şöyle demiştir: Tefsir ehlinin benimsediği görüş de budur. Yine o, İ'râbu'l-Kur'ân adlı eserinde şöyle demiştir: Muhammed b. Yezîd'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Ebu Ubeyd'in getirdiği bu tefsir uzak bir ihtimaldir ve onun bu husustaki ifadesi de uygun değildir. Zira o: “Ve lev yerallezîne zalemû'l-azâbe (zulmedenler azabı görselerdi)” şeklinde takdir etmektedir; böylece Allah Teâlâ'nın kesin kıldığı bir şeyi sanki şüpheli kılmış gibi olmaktadır. Fakat takdir -ki bu el-Ahfeş'in de görüşüdür- şöyledir:

وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ. و" يرى" بِمَعْنَى يَعْلَمُ، أَيْ لَوْ يَعْلَمُونَ حَقِيقَةَ قُوَّةِ اللَّهِ ﷿ وَشِدَّةِ عَذَابِهِ، فَ" يَرَى" وَاقِعَةً عَلَى أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ، وَسَدَّتْ مَسَدَّ المفعولين. و" الذين" فَاعِلُ" يَرَى"، وَجَوَابُ" لَوْ" مَحْذُوفٌ، أَيْ لَتَبَيَّنُوا ضَرَرَ اتِّخَاذِهِمُ الْآلِهَةَ، كَمَا قَالَ ﷿." وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبِّهِمْ"،" وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ " وَلَمْ يَأْتِ لِ" لَوْ" جَوَابٌ. قَالَ الزُّهْرِيُّ وَقَتَادَةُ: الْإِضْمَارُ أَشَدُّ لِلْوَعِيدِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُ الْقَائِلِ: لَوْ رَأَيْتَ فُلَانًا وَالسِّيَاطُ تَأْخُذُهُ! وَمَنْ قَرَأَ بِالتَّاءِ فَالتَّقْدِيرُ: وَلَوْ تَرَى يَا مُحَمَّدُ الَّذِينَ ظَلَمُوا فِي حَالَ رُؤْيَتِهِمُ الْعَذَابَ وَفَزَعِهِمْ مِنْهُ وَاسْتِعْظَامِهِمْ لَهُ لَأَقَرُّوا أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ، فَالْجَوَابُ مُضْمَرٌ عَلَى هَذَا النَّحْوِ مِنَ الْمَعْنَى وَهُوَ الْعَامِلُ فِي" أَنَّ". وَتَقْدِيرٌ آخَرُ: وَلَوْ تَرَى يَا مُحَمَّدُ الذين ظلموا في حال رؤيتهم العذاب وفزعهم مِنْهُ لَعَلِمْتَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا. وَقَدْ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ عَلِمَ ذَلِكَ، وَلَكِنْ خُوطِبَ وَالْمُرَادُ أُمَّتُهُ، فَإِنَّ فِيهِمْ مَنْ يَحْتَاجُ إِلَى تَقْوِيَةِ عِلْمِهِ بِمُشَاهَدَةِ مِثْلِ هَذَا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: قُلْ يَا مُحَمَّدُ لِلظَّالِمِ هَذَا. وَقِيلَ:" أَنَّ" فِي مَوْضِعِ نَصْبِ مَفْعُولٍ مِنْ أَجْلِهِ، أَيْ لِأَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا. وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:

“Zulmedenler bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu bir bilselerdi...” “Yerâ” fiili bilmek anlamındadır; yani Allah Azze ve Celle'nin kuvvetinin ve azabının şiddetinin hakikatini bir bilselerdi demektir. Dolayısıyla “yerâ” fiili “bütün kuvvetin Allah'a ait olduğu” ifadesine yönelmiş ve iki mefulün yerine geçmiştir. “Elleziyne” lafzı “yerâ” fiilinin failidir; “lev” edatının cevabı ise mahzuftur; yani ilahlar edinmelerinin zararını anlarlardı demektir. Nitekim Allah Azze ve Celle: “Rablerinin huzurunda durduruldukları zaman bir görsen!”, “Ateşin karşısında durduruldukları zaman bir görsen!” buyurmuş ve “lev” için bir cevap getirmemiştir. ez-Zührî ve Katâde: “Cevabın gizlenmesi (izmarı) tehdit bakımından daha etkilidir; tıpkı birinin: 'Kırbaçlar onu yakalarken falanı bir görsen!' demesi gibidir” demişlerdir. Tâ harfiyle [terâ] okuyan kimseye göre takdir şöyledir: Ey Muhammed! Zulmedenleri azabı gördükleri, ondan dehşete kapıldıkları ve onu pek büyük buldukları hal üzere bir görseydin, kuvvetin bütünüyle Allah'a ait olduğunu ikrar ederlerdi. Bu mana doğrultusunda cevap gizlidir ve “enne”de amel eden de odur. Başka bir takdir ise şöyledir: Ey Muhammed! Zulmedenleri azabı gördükleri ve ondan dehşete kapıldıkları hal üzere bir görseydin, bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu kesinlikle bilirdin. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu zaten bilmekteydi; ancak kendisine hitap edilmiş olup maksat ümmetidir; çünkü onların içinde bunun gibi bir şeyi müşahede etmekle ilmini pekiştirmeye muhtaç olan kimseler vardır. Mananın şöyle olması da caizdir: Ey Muhammed! Bu zalime şunu söyle... “Enne”nin mefulün lieclih olarak nasb konumunda olduğu da söylenmiştir; yani “bütün kuvvet Allah'a ait olduğu için” demektir. Sîbeveyh şu beyti inşad etmiştir:

وَأَغْفِرُ عَوْرَاءَ الْكَرِيمِ ادِّخَارَهُ ... وَأَعْرِضْ عَنْ شَتْمِ اللَّئِيمِ تَكَرُّمَا

“Kerem sahibinin ayıbını onu [dost olarak] saklamak için bağışlarım, Alçağın sövmesine ise keremimden ötürü aldırış etmem.”

أَيْ لِادِّخَارِهِ، وَالْمَعْنَى: وَلَوْ تَرَى يَا مُحَمَّدُ الَّذِينَ ظَلَمُوا فِي حَالِ رُؤْيَتِهِمْ لِلْعَذَابِ لِأَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ لَعَلِمْتَ مَبْلَغَهُمْ مِنَ النَّكَالِ وَلَاسْتَعْظَمْتَ مَا حَلَّ بِهِمْ. وَدَخَلَتْ" إِذْ" وَهِيَ لِمَا مَضَى فِي إِثْبَاتِ هَذِهِ الْمُسْتَقْبَلَاتِ تَقْرِيبًا لِلْأَمْرِ وَتَصْحِيحًا لِوُقُوعِهِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحْدَهُ" يُرَوْنَ" بِضَمِ الْيَاءِ، وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَيَعْقُوبُ وَشَيْبَةُ وسلام وأبو جعفر" إن القوة، وإن اللَّهَ" بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ فِيهِمَا عَلَى الِاسْتِئْنَافِ أَوْ عَلَى تَقْدِيرِ الْقَوْلِ، أَيْ وَلَوْ تَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ يَقُولُونَ إِنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ. وَثَبَتَ بِنَصِ هَذِهِ الْآيَةِ الْقُوَّةُ لِلَّهِ، بِخِلَافِ قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ فِي نَفْيِهِمْ مَعَانِي الصِّفَاتِ القديمة، تعالى الله عن قولهم.

Yani onu saklamak için demektir. Mana da şöyledir: Ey Muhammed! Kuvvet bütünüyle Allah'a ait olduğu için, o zalimleri azabı gördükleri hal üzere bir görseydin, onların çekeceği cezanın derecesini anlar ve başlarına gelen şeyi pek büyük görürdün. Geçmiş zaman için olan “iz” edatı, işi yaklaştırmak ve gerçekleşmesini kesinleştirmek için bu gelecek hallerin ispatında kullanılmıştır. Yalnızca İbn Âmir yâ harfinin zammesiyle “yüravne” şeklinde okumuş, diğerleri ise fethasıyla okumuştur. el-Hasan, Ya'kûb, Şeybe, Selâm ve Ebu Ca'fer her iki kelimede de hemzenin kesrasıyla istînâf olarak veya sözün takdiri üzere “İnne'l-kuvvete ve inne'llâhe” şeklinde okumuşlardır; yani o zulmedenleri azabı gördüklerinde ‘Şüphesiz bütün kuvvet Allah'a aittir’ derlerken bir görseydin demektir. Bu ayetin nassı ile kuvvet Allah'a sabit olmuştur; bu da Mu'tezile'nin ezeli sıfatların manalarını nefyetme yönündeki görüşünün aksinedir. Allah onların bu sözlerinden pek yücedir.

[سورة البقرة (٢): آية ١٦٦]

[Bakara Suresi (2): Âyet 166]

إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ (١٦٦)

{ إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ } “Kendilerine uyulanların, uyanlardan uzaklaştığı, azabı gördükleri ve aralarındaki bütün bağların (sebeplerin) koptuğu zaman!” (166)

قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا" يَعْنِي السَّادَةَ وَالرُّؤَسَاءَ تَبَرَّءُوا مِمَّنِ اتَّبَعَهُمْ عَلَى الْكُفْرِ. عَنْ قَتَادَةَ وَعَطَاءٍ وَالرَّبِيعِ. وَقَالَ قَتَادَةُ أَيْضًا وَالسُّدِّيُّ: هُمُ الشَّيَاطِينُ الْمُضِلُّونَ تَبَرَّءُوا مِنَ الْإِنْسِ. وقل: هُوَ عَامٌّ فِي كُلِّ مَتْبُوعٍ." وَرَأَوُا الْعَذابَ" يَعْنِي التَّابِعِينَ وَالْمَتْبُوعِينَ، قِيلَ: بِتَيَقُّنِهِمْ لَهُ عِنْدَ المعاينة في الدنيا. وقيل: عند العرض والمسألة فِي الْآخِرَةِ. قُلْتُ: كِلَاهُمَا حَاصِلٌ، فَهُمْ يُعَايِنُونَ عِنْدَ الْمَوْتِ مَا يَصِيرُونَ إِلَيْهِ مِنَ الْهَوَانِ، وَفِي الْآخِرَةِ يَذُوقُونَ أَلِيمَ الْعَذَابِ وَالنَّكَالِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ" أَيِ الْوُصُلَاتُ الَّتِي كَانُوا يَتَوَاصَلُونَ بِهَا فِي الدُّنْيَا مِنْ رَحِمِ وَغَيْرِهِ، عَنْ مُجَاهِدٍ وَغَيْرِهِ. الْوَاحِدُ سَبَبٌ وَوُصْلَةٌ. وَأَصْلُ السَّبَبِ الْحَبْلُ يَشُدُّ بِالشَّيْءِ فَيَجْذِبُهُ، ثُمَّ جُعِلَ كُلُّ مَا جَرَّ شَيْئًا سَبَبًا. وَقَالَ السُّدِّيُّ وَابْنُ زَيْدٍ: إِنَّ الْأَسْبَابَ أَعْمَالَهُمْ. وَالسَّبَبُ النَّاحِيَةُ، وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ:

Yüce Allah'ın: “Kendilerine uyulanların... uzaklaşıp kaçtığı zaman” buyruğu, yani efendilerin ve liderlerin küfür üzere kendilerine tâbi olanlardan uzaklaşıp teberrî etmeleridir. Katâde, Atâ ve er-Rebî'den rivayet edilmiştir. Katâde ve es-Süddî de şöyle demiştir: Onlar insanlardan teberrî eden saptırıcı şeytanlardır. Şöyle de denildi: Bu, peşinden gidilen her önder hakkında umumidir. “ve azabı gördükleri” yani tâbiler ile metbûların (uyulanların) azabı görmeleridir; dünyada gözleriyle gördüklerinde ona kesin kanaat getirmeleriyle denildiği gibi, ahirette hesaba çekilme ve sorgu anında denilmiştir. Derim ki: Her ikisi de vaki olur; zira ölüm anında varacakları zilleti bizzat görürler, ahirette ise acı azabı ve cezayı tadarlar. Yüce Allah'ın: “ve aralarındaki bütün bağların koptuğu zaman” buyruğu; yani Mücâhid ve başkalarından nakledildiğine göre dünyada akrabalık ve diğer hususlarla birbirlerine bağlandıkları bağların kopması demektir. Tekili sebeb ve vusladır. Sebebin aslı, bir şeye bağlanıp onunla çekilen iptir; daha sonra bir şeyi celbeden her unsura sebeb denilmiştir. es-Süddî ve İbn Zeyd: Sebepler onların amelleridir demiştir. Sebeb taraf/yön manasına da gelir; Züheyr'in şu sözü de bundandır:

وَمَنْ هَابَ أَسْبَابَ الْمَنَايَا يَنَلْنَهُ ... وَلَوْ رام أسباب السماء بسلم

“Kim ölümün sebeplerinden (yollarından) korkarsa onlar kendisine ulaşır, Bir merdivenle göğün sebeplerine (yollarına) ulaşmak istese bile.”

[سورة البقرة (٢): آية ١٦٧]

[Bakara Suresi (2): Âyet 167]

وَقالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ (١٦٧)

“Uyanlar dediler ki: Keşke bizim için bir kere daha (dünyaya dönüş) olsaydı da onların bizden uzaklaştıkları gibi biz de onlardan uzaklaşsaydık! Böylece Allah onlara amellerini üzerlerine çöken pişmanlıklar halinde gösterecektir. Ve onlar ateşten çıkacak da değillerdir.” (167)

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَقالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً"" أَنَّ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، أَيْ لَوْ ثَبَتَ أَنَّ لَنَا رَجْعَةً" فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ" جَوَابُ التَّمَنِّي. وَالْكَرَّةُ: الرَّجْعَةُ وَالْعَوْدَةُ إِلَى حَالٍ قَدْ كَانَتْ، أَيْ قَالَ الْأَتْبَاعُ: لَوْ رُدِدْنَا إِلَى الدُّنْيَا حتى نعمل صالحا ونتبرأ منهم" كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا" أي تبرأ كَمَا، فَالْكَافُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى النَّعْتِ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نَصْبًا عَلَى الْحَالِ، تَقْدِيرُهَا مُتَبَرِّئِينَ، وَالتَّبَرُّؤُ الِانْفِصَالُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ" الْكَافُ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، أَيِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ. أَيْ كَمَا أَرَاهُمُ اللَّهُ الْعَذَابَ كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أعمالهم. و" يُرِيهِمُ اللَّهُ" قيل:

Yüce Allah'ın: “Uyanlar dediler ki: Keşke bizim için bir kere daha (dünyaya dönüş) olsaydı” buyruğunda “enne” ref mahallindedir; yani bizim için bir dönüş sabit olsaydı demektir. “biz de onlardan uzaklaşsaydık” ifadesi temenninin cevabıdır. el-Kerre: Geri dönüş ve daha önce bulunulan bir hale tekrar dönmektir; yani uyanlar dediler ki: Keşke sâlih amel işlemek ve onlardan teberrî etmek için dünyaya geri döndürülseydik! “onların bizden uzaklaştıkları gibi” yani onların teberrî ettiği gibi teberrî etseydik demektir; buradaki kâf harfi mahzuf bir masdara sıfat olarak nasb mahallindedir. Müteberriîne (uzaklaşanlar olarak) takdiriyle hal olarak nasb olması da caizdir. Teberrî ayrılmak ve kopmak demektir. Yüce Allah'ın: “Böylece Allah onlara amellerini üzerlerine çöken pişmanlıklar halinde gösterecektir” buyruğunda kâf harfi ref mahallindedir; yani iş böyledir demektir. Yani Allah onlara azabı gösterdiği gibi amellerini de böyle gösterecektir. “Yürîhimullâh” ifadesi hakkında denildi ki:

هِيَ مِنْ رُؤْيَةِ الْبَصَرِ، فَيَكُونُ مُتَعَدِّيًا لِمَفْعُولَيْنِ: الْأَوَّلُ الْهَاءُ وَالْمِيمُ فِي" يُرِيهِمُ"، وَالثَّانِي" أَعْمالَهُمْ"، وتكون" حَسَراتٍ" حال. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مِنْ رُؤْيَةِ الْقَلْبِ، فَتَكُونُ" حَسَراتٍ" الْمَفْعُولَ الثَّالِثَ." أَعْمالَهُمْ" قَالَ الرَّبِيعُ: أَيِ الْأَعْمَالُ الْفَاسِدَةُ الَّتِي ارْتَكَبُوهَا فَوَجَبَتْ لَهُمْ بِهَا النَّارُ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَالسُّدِّيُّ: الْأَعْمَالُ الصَّالِحَةُ الَّتِي تَرَكُوهَا فَفَاتَتْهُمُ الْجَنَّةُ، وَرُوِيَتْ فِي هَذَا الْقَوْلِ أَحَادِيثُ. قَالَ السُّدِّيُّ: تُرْفَعُ لَهُمُ الْجَنَّةُ فَيَنْظُرُونَ إِلَيْهَا وَإِلَى بُيُوتِهِمْ فِيهَا لَوْ أَطَاعُوا اللَّهَ تَعَالَى، ثُمَّ تُقَسَّمُ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ فَذَلِكَ حِينَ يَنْدَمُونَ. وَأُضِيفَتْ هَذِهِ الْأَعْمَالُ إِلَيْهِمْ مِنْ حَيْثُ هُمْ مَأْمُورُونَ بِهَا، وَأَمَّا إِضَافَةُ الْأَعْمَالِ الْفَاسِدَةِ إِلَيْهِمْ فَمِنْ حَيْثُ عَمِلُوهَا. وَالْحَسْرَةُ وَاحِدَةُ الْحَسَرَاتِ، كَتَمْرَةٍ وَتَمَرَاتٍ، وَجَفْنَةٍ وَجَفَنَاتٍ، وَشَهْوَةٍ وَشَهَوَاتٍ. هَذَا إِذَا كَانَ اسْمًا، فَإِنْ نَعَتَّهُ سَكَّنْتَ، كقولك: ضخمة وضخمات، وعبلة وعبلات. والحسرة أعلا درجات الندامة على شي فَائِتٍ. وَالتَّحَسُّرُ: التَّلَهُّفُ، يُقَالُ: حَسِرْتُ عَلَيْهِ (بِالْكَسْرِ) أَحْسَرُ حَسَرًا وَحَسْرَةً. وَهِيَ مُشْتَقَّةٌ مِنَ الشَّيْءِ الْحَسِيرِ الَّذِي قَدِ انْقَطَعَ وَذَهَبَتْ قُوَّتُهُ، كَالْبَعِيرِ إِذَا عَيِيَ. وَقِيلَ: هِيَ مُشْتَقَّةٌ مِنْ حَسَرَ إِذَا كَشَفَ، وَمِنْهُ الْحَاسِرُ فِي الْحَرْبِ: الَّذِي لَا دِرْعَ مَعَهُ. وَالِانْحِسَارُ. الِانْكِشَافُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ" دَلِيلٌ عَلَى خُلُودِ الْكُفَّارِ فِيهَا وَأَنَّهُمْ لَا يَخْرُجُونَ مِنْهَا. وَهَذَا قَوْلُ جَمَاعَةِ أَهْلِ السُّنَّةِ، لِهَذِهِ الْآيَةِ، وَلِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ". وسيأتي.

Bunun gözle görme (ru'yetü'l-basar) kökünden olduğu ve dolayısıyla iki mef'ûle geçişli (müteaddî) olduğu söylenmiştir: Birincisi “yürîhim”deki he ve mîm zamiri, ikincisi “a'mâlehüm”dür; “hasarâtin” ise hâl olur. Kalp ile görme (bilme) anlamında olması da muhtemeldir; bu durumda “hasarâtin” üçüncü mef'ûl olur. “Amellerini” ifadesi hakkında er-Rebî': “Yani işledikleri ve kendilerine ateşi vacip kılan bozuk amelleridir” demiştir. İbn Mes'ûd ve es-Süddî ise: “Terk ettikleri ve bu yüzden cenneti kaçırdıkları sâlih amellerdir” demişlerdir; bu görüş doğrultusunda hadisler de rivayet edilmiştir. es-Süddî der ki: “Onlara cennet gösterilir; Yüce Allah'a itaat etmiş olsalardı sahip olacakları oradaki evlerine bakarlar. Sonra [bu evler] müminler arasında paylaştırılır; işte o zaman pişman olurlar.” Bu amellerin onlara nispet edilmesi, kendilerinin bunlarla emrolunmuş olması yönündendir. Bozuk amellerin onlara nispet edilmesi ise bizzat kendilerinin bunları işlemiş olmaları bakımındandır. Hasrat (حَسْرَة), hasarât kelimesinin tekilidir; tıpkı temrat/temarât, cefnet/cefenât, şehvet/şehevât gibi. Bu durum kelime isim olduğunda geçerlidir; şayet onu sıfat yaparsan [orta harfi] sâkin kılarsın; nitekim dahmetün/dahmâtün, abletün/ablâtün dersin. Hasret, elden kaçan bir şeye karşı duyulan pişmanlığın en üst derecesidir. Tehassür (التَّحَسُّرُ) ise eseflenmek, yanıp yakılmak demektir. Şöyle denilir: Ona hasret duydum (esre ile) “hasirtü aleyhi”, muzarisi “ahseru”, masdarı “hasaran” ve “hasraten”dir. Bu kelime, bitap düşüp gücü tükenmiş bir şey anlamına gelen “hasîr”den türemiştir; nitekim deve yorulup takatten düştüğünde böyle denilir. Açığa çıkardı/ortaya koydu anlamındaki “hasere”den türediği de söylenmiştir; nitekim savaşta zırhsız olan kimseye “el-hâsir” denir. İnhisâr (الِانْحِسَارُ) ise açığa çıkıp sıyrılmak demektir. Yüce Allah'ın: “Ve onlar ateşten çıkacak da değillerdir” buyruğu, kâfirlerin orada ebedî kalacaklarına ve oradan asla çıkamayacaklarına delildir. Bu ayet ve Yüce Allah'ın: “Deve iğne deliğinden geçmedikçe cennete giremezler” buyruğu sebebiyle Ehl-i Sünnet cemaatinin görüşü de budur. [Bu konu] ileride gelecektir.

[سورة البقرة (٢): آية ١٦٨]

[Bakara Suresi (2): Âyet 168]

يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالاً طَيِّباً وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (١٦٨)

“Ey insanlar! Yeryüzündeki şeylerin helâl ve temiz olanlarından yiyin. Şeytanın adımlarını izlemeyin. Şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır.” (168)

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا النَّاسُ" قِيلَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي ثَقِيفٍ وَخُزَاعَةَ وَبَنِي مُدْلِجٍ فِيمَا حَرَّمُوهُ عَلَى أَنْفُسِهِمْ مِنَ الْأَنْعَامِ، وَاللَّفْظِ عَامٌّ. وَالطَّيِّبُ هُنَا الْحَلَالُ، فَهُوَ تَأْكِيدٌ لِاخْتِلَافِ اللَّفْظِ، وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ فِي الطَّيِّبِ. وقال الشافعي: الطيب المستلذ، فهو

Bunda dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ } “Ey insanlar!” buyruğudur. Bu ayetin Sakîf, Huzâa ve Benî Müdlic hakkında, [cahiliye döneminde] sağmal hayvanlardan (en'âmdan) kendi kendilerine haram kıldıkları şeyler hususunda indiği söylenmiştir; ancak lafız umumidir (geneldir). Buradaki «tayyib» (temiz) helâl anlamındadır; dolayısıyla lafız farklılığı sebebiyle bir tekit (pekiştirme) niteliğindedir. Mâlik'in «tayyib» hakkındaki görüşü de budur. Şâfiî ise: «Tayyib, lezzetli bulunandır; dolayısıyla o...» demiştir.

تَنْوِيعٌ، وَلِذَلِكَ يُمْنَعُ أَكْلُ الْحَيَوَانِ الْقَذِرِ. وَسَيَأْتِي بَيَانُ هَذَا فِي" الْأَنْعَامِ" وَ" الْأَعْرَافِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" حَلالًا طَيِّباً"" حَلَالًا" حَالَ، وَقِيلَ مَفْعُولٌ. وَسُمِّيَ الْحَلَالُ حَلَالًا لِانْحِلَالِ عُقْدَةَ الْخَطَرِ عَنْهُ. قَالَ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: النَّجَاةُ فِي ثَلَاثَةٍ: أَكْلُ الْحَلَالِ، وَأَدَاءُ الْفَرَائِضِ، وَالِاقْتِدَاءُ بِالنَّبِيِّ ﷺ. وَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ السَّاجِيُّ وَاسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ يَزِيدَ: خَمْسُ خِصَالٍ بِهَا تَمَامُ الْعِلْمِ، وَهِيَ: مَعْرِفَةُ اللَّهِ ﷿، وَمَعْرِفَةُ الْحَقِّ وَإِخْلَاصُ الْعَمَلِ لِلَّهِ، وَالْعَمَلِ عَلَى السُّنَّةِ، وَأَكْلُ الْحَلَالِ، فَإِنْ فُقِدَتْ وَاحِدَةً لَمْ يُرْفَعِ الْعَمَلُ. قَالَ سَهْلٌ: وَلَا يَصِحُّ أَكْلُ الْحَلَالِ إِلَّا بِالْعِلْمِ، وَلَا يَكُونُ الْمَالُ حَلَالًا حَتَّى يَصْفُوَ مِنْ سِتِّ خِصَالٍ: الرِّبَا وَالْحَرَامِ وَالسُّحْتِ- وَهُوَ اسْمٌ مُجْمَلٌ- وَالْغُلُولِ وَالْمَكْرُوهِ وَالشُّبْهَةِ. الثالثة- قوله تعالى:" وَلا تَتَّبِعُوا" نَهْيَ" خُطُواتِ الشَّيْطانِ"" خُطُوَاتِ" جَمْعُ خَطْوَةٍ وَخُطْوَةٌ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. قَالَ الْفَرَّاءُ: الْخُطُوَاتُ جَمْعُ خَطْوَةٍ، بِالْفَتْحِ. وَخُطْوَةٌ (بِالضَّمِّ): مَا بَيْنَ الْقَدَمَيْنِ. وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَجَمْعُ الْقِلَّةِ خَطْوَاتٌ وَخُطُوَاتٌ وَخَطَوَاتٌ، وَالْكَثِيرُ خُطًا. وَالْخَطْوَةُ (بِالْفَتْحِ): الْمَرَّةُ الْوَاحِدَةُ، وَالْجَمْعُ خَطَوَاتٌ (بِالتَّحْرِيكِ) وَخِطَاءٌ، مِثْلُ رَكْوَةٍ وَرِكَاءٍ، قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

çeşitlendirmedir (nev'lendirmedir); bu sebeple pis/iğrenç hayvanların yenmesi yasaklanmıştır” demiştir. Bunun açıklaması inşâallahu teâlâ el-En'âm ve el-A'râf surelerinde gelecektir. İkincisi: Yüce Allah'ın: “helâl ve temiz olarak” buyruğudur. “Helâlen” kelimesi hâldir; mef'ûl olduğu da söylenmiştir. Helâle, üzerindeki tehlike ve yasaklık düğümü çözüldüğü (inhilâl ettiği) için helâl denilmiştir. Sehl b. Abdillâh şöyle demiştir: “Kurtuluş üç şeydedir: Helâl yemek, farzları eda etmek ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e uymak.” Ebû Abdillâh es-Sâcî —ki adı Saîd b. Yezîd'dir— şöyle demiştir: “İlmin kemali beş hasletledir; onlar da: Allah azze ve celle'yi bilmek, hakkı bilmek, ameli Allah için ihlâsla yapmak, sünnete göre amel etmek ve helâl yemektir. Eğer bunlardan biri eksik olursa amel [kabul makamına] yükselmez.” Sehl der ki: “Helâl yemek ancak ilimle sahih olur; bir mal da şu altı hasletten arınmadıkça helâl olmaz: Faiz, haram, suht (gayrimeşru kazanç) —ki bu genel bir isimdir—, gulûl (kamu malına hıyanet), mekruh ve şüphe.” Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: “İzlemeyin” buyruğu bir nehiydir. “Şeytanın adımlarını” [ifadesindeki] hutuvât (خُطُوَاتِ), hatveh ve hutve kelimelerinin çoğuludur ve aynı manadadır. el-Ferrâ: “Hutuvât, fetha ile 'hatve'nin çoğuludur. Zamme ile 'hutve' ise iki ayak arasındaki mesafedir” demiştir. el-Cevherî ise şöyle demiştir: Azlık çoğulu (cem-i kıllet) hatavât, hutuvât ve hatavât; çokluk çoğulu ise hutâ (خُطًا) şeklindedir. Fetha ile el-hatve tek bir defa adım atmaktır; çoğulu hareke ile hatavât ve 'rakve-rikâ'' gibi 'hitâ'' şeklinde gelir; İmruü'l-Kays şöyle demiştir:

لَهَا وَثَبَاتٌ كَوَثْبِ الظِّبَاءِ ... فؤاد خِطَاءٌ وَوَادٍ مَطَرْ

“Ceylanların sıçrayışı gibi sıçrayışları vardır onun; Bir vadide adımlayarak geçer, bir vadide ise yağmur gibi akar.”

وَقَرَأَ أَبُو السَّمَّالِ الْعَدَوِيُّ وَعُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ" خَطَوَاتٍ" بِفَتْحِ الْخَاءِ وَالطَّاءِ. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَقَتَادَةَ وَالْأَعْرَجِ وَعَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ وَالْأَعْمَشِ" خُطُؤَاتِ" بِضَمِ الْخَاءِ وَالطَّاءِ وَالْهَمْزَةِ عَلَى الْوَاوِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: وَذَهَبُوا بِهَذِهِ الْقِرَاءَةِ إِلَى أَنَّهَا جَمْعُ خَطِيئَةٍ، مِنَ الْخَطَأِ لَا مِنَ الْخَطْوِ. وَالْمَعْنَى عَلَى قراءة الجمهور: ولا تفقوا أَثَرَ الشَّيْطَانِ وَعَمَلَهُ، وَمَا لَمْ يَرِدْ بِهِ الشَّرْعُ فَهُوَ مَنْسُوبٌ إِلَى الشَّيْطَانِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" خُطُواتِ الشَّيْطانِ" أَعْمَالُهُ. مُجَاهِدٌ: خَطَايَاهُ. السُّدِّيُّ: طَاعَتُهُ. أَبُو مِجْلَزٍ: هِيَ النُّذُورُ فِي الْمَعَاصِي.

Ebû's-Semmâl el-Adevî ve Ubeyd b. Umeyr, hâ ve tâ harflerinin fethasıyla "خَطَوَاتٍ" (hatavât) şeklinde okumuşlardır. Ali b. Ebî Tâlib, Katâde, el-A'rec, Amr b. Meymûn ve el-A'meş'ten ise hâ ve tâ harflerinin dammesi ve vâv üzerinde hemze ile "خُطُؤَاتِ" (hut'uât) şeklinde okudukları rivayet edilmiştir. el-Ahfeş şöyle demiştir: "Bu kıraatle, kelimenin 'adım' (el-hatv) kökünden değil, 'hata' (el-hata) kökünden gelip 'hati'e' (günah/hata) kelimesinin çoğulu olduğu kanaatine varmışlardır." Cumhûrun kıraatine göre anlam: Şeytanın izini ve amelini takip etmeyiniz. Şeriatın bildirmediği her şey şeytana nispet edilir. İbn Abbâs: "Şeytanın adımları, onun amelleridir" demiştir. Mücâhid: "Günahlarıdır", es-Süddî: "Ona itaattir", Ebû Miclez ise: "Günahta adak adamaktır" demiştir.

قُلْتُ: وَالصَّحِيحُ أَنَّ اللَّفْظَ عَامٌّ فِي كُلِّ مَا عَدَا السُّنَنَ وَالشَّرَائِعَ مِنَ الْبِدَعِ وَالْمَعَاصِي. وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي" الشَّيْطَانِ" مُسْتَوْفًى. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ" أَخْبَرَ تَعَالَى بِأَنَّ الشَّيْطَانَ عَدُوٌّ، وَخَبَرُهُ حَقٌّ وَصِدْقٌ. فَالْوَاجِبُ عَلَى الْعَاقِلِ أَنْ يَأْخُذَ حَذَرَهُ مِنْ هَذَا الْعَدُوِّ الَّذِي قَدْ أَبَانَ عَدَاوَتَهُ مِنْ زَمَنِ آدَمَ، وَبَذَلَ نَفْسَهُ وَعُمْرَهُ فِي إِفْسَادِ أَحْوَالِ بَنِي آدَمَ، وَقَدْ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِالْحَذَرِ مِنْهُ فَقَالَ جَلَّ مِنْ قَائِلٍ:" وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ"،" إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ" وَقَالَ:" الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشاءِ " وَقَالَ:" وَيُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالًا بَعِيداً" وَقَالَ:" إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ " وَقَالَ:" إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ " وَقَالَ:" إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا إِنَّما يَدْعُوا حِزْبَهُ لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحابِ السَّعِيرِ ". وَهَذَا غَايَةٌ فِي التَّحْذِيرِ، وَمِثْلُهُ فِي الْقُرْآنِ كَثِيرٌ. وَقَالَ عبد الله ابن عُمَرَ: إِنَّ إِبْلِيسَ مُوثَقٌ فِي الْأَرْضِ السُّفْلَى، فَإِذَا تَحَرَّكَ فَإِنَّ كُلَّ شَرٍّ فِي الْأَرْضِ بَيْنَ اثْنَيْنِ فَصَاعِدًا مِنْ تَحَرُّكِهِ. وَخَرَّجَ التِّرْمِذِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي مَالِكٍ الْأَشْعَرِيِّ وَفِيهِ: (وَآمُرُكُمْ أَنْ تَذْكُرُوا اللَّهَ فَإِنَّ مَثَلَ ذَلِكَ كَمَثَلِ رَجُلٍ خَرَجَ الْعَدُوُّ فِي أَثَرِهِ سِرَاعًا حَتَّى إِذَا أَتَى عَلَى حِصْنٍ حَصِينٍ فَأَحْرَزَ نَفْسَهُ مِنْهُمْ كَذَلِكَ الْعَبْدُ لَا يُحْرِزُ نَفْسَهُ مِنَ الشَّيْطَانِ إِلَّا بِذِكْرِ اللَّهِ) الْحَدِيثَ. وَقَالَ فِيهِ: حديث حسن صحيح غريب.

Derim ki: Doğru olan, lafzın sünnetler ve şeriatlar dışında kalan bütün bid'at ve günahlar hakkında umumi olduğudur. “Şeytan” hakkındaki açıklama daha önce eksiksiz olarak geçmişti. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: “Şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır” buyruğudur. Yüce Allah şeytanın bir düşman olduğunu haber vermiştir; O'nun haberi hak ve doğrudur. Dolayısıyla akıl sahibine düşen, Âdem zamanından beri düşmanlığını açıkça gösteren, kendisini ve ömrünü Âdemoğullarının hallerini ifsada adayan bu düşmandan sakınmaktır. Yüce Allah ondan sakınmayı emretmiş ve söyleyenlerin en yücesi olarak şöyle buyurmuştur: “Şeytanın adımlarını izlemeyin. Şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır. O size ancak kötülüğü, hayâsızlığı ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi emreder”; yine şöyle buyurmuştur: “Şeytan sizi fakirlikle korkutur ve size hayâsızlığı emreder”; yine şöyle buyurmuştur: “Şeytan ise onları derin bir sapıklıkla saptırmak ister”; yine şöyle buyurmuştur: “Şeytan, içki ve kumar ile aranıza sadece düşmanlık ve kin sokmak; sizi Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak ister. Artık vazgeçtiniz değil mi?”; yine şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz o, apaçık saptırıcı bir düşmandır”; ve yine şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz şeytan sizin için bir düşmandır, öyleyse siz de onu düşman tutun. O kendi taraftarlarını ancak alevli ateşin ehlinden olsunlar diye çağırır”. Bu, sakındırmanın son noktasıdır ve Kur'an'da bunun benzeri çoktur. Abdullah b. Ömer şöyle demiştir: İblis yerin en alt tabakasında bağlanmıştır; o hareket ettiğinde, yeryüzünde iki veya daha fazla kişi arasında meydana gelen her şer onun bu hareketinden kaynaklanır. Tirmizî, Ebû Mâlik el-Eş'arî hadisinden rivayet etmiştir ki onda şu ifade yer alır: (Ve size Allah'ı zikretmenizi emrediyorum; zira bunun misali, peşinden düşmanın süratle geldiği ve nihayet korunaklı bir kaleye varıp kendisini onlardan muhafaza altına alan bir adamın misali gibidir. İşte kul da kendisini şeytandan ancak Allah'ın zikriyle muhafaza edebilir). [Tirmizî] bu hadis hakkında: “Hasen, sahih, garib bir hadistir” demiştir.

[سورة البقرة (٢): آية ١٦٩]

[Bakara Suresi (2): Âyet 169]