Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 19. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (١٦٩)

“O size ancak kötülüğü, hayâsızlığı ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi emreder.” (169)

قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ" سُمِّيَ السُّوءُ سُوءًا لِأَنَّهُ يَسُوءُ صَاحِبَهُ بِسُوءِ عَوَاقِبِهِ. وَهُوَ مَصْدَرُ سَاءَهُ يَسُوءُهُ سُوءًا وَمُسَاءَةً إِذَا أَحْزَنَهُ. وَسُؤْتُهُ فَسِيءَ إِذَا أَحْزَنْتَهُ فَحَزِنَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ". وقال الشاعر:

Yüce Allah'ın: { إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ } “O size ancak kötülüğü ve hayâsızlığı emreder” buyruğuna dair: Kötülüğe sû' (السُّوءُ) denilmesi, kötü akıbetleri sebebiyle sahibini üzüp fenalığa uğratmasından dolayıdır. Bu [kelime], bir kimseyi üzdüğü zaman söylenen sâehu yesûuhu sûen ve mesâeten (سَاءَهُ يَسُوءُهُ سُوءًا وَمُسَاءَةً) fiilinin masdarıdır. Birini üzdüğünde ve o da üzüldüğünde sü'tühû fe-sîe (سُؤْتُهُ فَسِيءَ) denir. Nitekim Yüce Allah: { سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenlerin yüzleri kederden kapkara kesildi” buyurmuştur. Şair de şöyle demiştir:

إِنْ يَكُ هَذَا الدَّهْرُ قَدْ سَاءَنِي ... فَطَالَمَا قَدْ سَرَّنِي الدَّهْرُ

“Şayet bu felek beni üzmüşse... Çok zaman olmuştur ki felek beni sevindirmiştir.”

الْأَمْرُ عِنْدِي فِيهِمَا وَاحِدٌ ... لِذَاكَ شُكْرٌ وَلِذَاكَ صَبْرُ

“Benim nezdimde ikisinin durumu birdir; Bunun için şükür, onun için de sabır gerekir.”

وَالْفَحْشَاءُ أَصْلُهُ قُبْحُ الْمَنْظَرِ، كَمَا قَالَ:

el-Fahşâ' (hayâsızlık) kelimesinin aslı ise çirkin manzaradır; nitekim [şair] şöyle demiştir:

وَجِيدٍ كَجِيدِ الرِّيمِ لَيْسَ بِفَاحِشٍ

“Ve beyaz ceylanın boynu gibi çirkin (aşırı uzun) olmayan bir boyun...”

ثُمَّ اسْتُعْمِلَتِ اللَّفْظَةُ فِيمَا يُقْبَحُ مِنَ الْمَعَانِي. وَالشَّرْعُ هُوَ الَّذِي يُحَسِّنُ وَيُقَبِّحُ، فَكُلُّ مَا نَهَتْ عَنْهُ الشَّرِيعَةُ فَهُوَ مِنَ الْفَحْشَاءِ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: إِنَّ كُلَّ مَا فِي الْقُرْآنِ مِنْ ذِكْرِ الْفَحْشَاءِ فَإِنَّهُ الزِّنَى، إِلَّا قَوْلَهُ:" الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشاءِ" فَإِنَّهُ مَنْعُ الزَّكَاةِ. قُلْتُ: فَعَلَى هَذَا قِيلَ: السُّوءُ مَا لَا حَدَّ فِيهِ، وَالْفَحْشَاءُ مَا فِيهِ حَدٌّ. وَحُكِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ" قَالَ الطَّبَرِيُّ: يُرِيدُ مَا حَرَّمُوا مِنَ الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَنَحْوِهَا مِمَّا جَعَلُوهُ شَرْعًا." وَأَنْ تَقُولُوا" فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ عَطْفًا على قوله تعالى:" بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ".

Daha sonra bu lafız, manası çirkin olan şeyler hakkında kullanılmıştır. Bir şeyi güzel ya da çirkin kılan şeriattır; binaenaleyh şeriatın yasakladığı her şey fahşâdandır. Mukâtil şöyle demiştir: “Kur'an'da geçen her 'fahşâ' zikri zinadır; sadece 'Şeytan sizi fakirlikle korkutur ve size hayâsızlığı emreder' ayeti müstesnadır; zira oradaki [fahşâ] zekâtı vermemektir.” Derim ki: Buna binaen şöyle denilmiştir: “Sû' (kötülük), hakkında had (şer'î ceza) bulunmayan şeydir; fahşâ ise hakkında had cezası bulunan şeydir.” Bu görüş İbn Abbâs ve başkalarından rivayet edilmiştir. Doğrusunu Yüce Allah bilir. Yüce Allah'ın: “ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi [emreder]” buyruğu hakkında Taberî şöyle demiştir: “Bahîre, sâibe ve benzeri kendi kendilerine şeriat kıldıkları haramları kastetmektedir.” “Ve en tekûlû” ifadesi, Yüce Allah'ın “bi's-sûi ve'l-fahşâi” buyruğuna atıfla cer mahallindedir.

[سورة البقرة (٢): آية ١٧٠]

[Bakara Suresi (2): Âyet 170]

وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ (١٧٠)

“Onlara: 'Allah'ın indirdiğine uyun' denildiğinde: 'Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız' dediler. Ya ataları hiçbir şey akletmeyen ve doğru yolu bulamayan kimseler idiyse de mi?” (170)

فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِذا قِيلَ لَهُمُ" يَعْنِي كُفَّارَ الْعَرَبِ. ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ. الطَّبَرِيُّ: الضَّمِيرُ فِي" لَهُمُ" عَائِدٌ عَلَى النَّاسِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" يا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا".

Bu [ayette] yedi mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ } “Onlara denildiği zaman” buyruğudur; yani Arap kâfirlerine [denildiği zaman]. İbn Abbâs: [Bu ayet] Yahudiler hakkında inmiştir, [demiştir]. Taberî ise şöyle demiştir: { لَهُمُ } “onlara” ifadesindeki zamir, Yüce Allah'ın: { يا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا } “Ey insanlar! Yiyin” buyruğunda geçen “insanlar” (en-nâs) kelimesine dönmektedir.

وَقِيلَ: هُوَ عَائِدٌ عَلَى" مِنْ" فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ" الآية. وقوله تَعَالَى:" اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ" أَيْ بِالْقَبُولِ وَالْعَمَلِ." قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا" أَلْفَيْنَا: وَجَدْنَا. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

Yüce Allah'ın: “İnsanlardan kimi de Allah'tan başkasını edinir” ayetindeki “men” lafzına döndüğü de söylenmiştir. Yüce Allah'ın: “Allah'ın indirdiğine uyun” buyruğu, yani kabul ederek ve amel ederek uyun demektir. “Dediler ki: Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız” ifadesindeki elfeynâ (أَلْفَيْنَا), bulduk (vecednâ) demektir; şair şöyle demiştir:

فَأَلْفَيْتُهُ غَيْرَ مُسْتَعْتِبٍ ... وَلَا ذَاكِرِ اللَّهِ إِلَّا قَلِيلًا

“Onu ne rıza dileyen biri olarak buldum, Ne de Allah'ı az bir şey dışında zikreden biri olarak.”

الثَّانِيَةُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ" الْأَلِفُ لِلِاسْتِفْهَامِ، وَفُتِحَتِ الْوَاوُ لِأَنَّهَا وَاوُ عَطْفٍ، عَطَفَتْ جُمْلَةَ كَلَامٍ عَلَى جُمْلَةٍ، لِأَنَّ غَايَةَ الْفَسَادِ فِي الِالْتِزَامِ أَنْ يَقُولُوا: نَتَّبِعُ آبَاءَنَا وَلَوْ كَانُوا لَا يَعْقِلُونَ، فَقُرِّرُوا عَلَى الْتِزَامِهِمْ هَذَا، إِذْ هِيَ حَالُ آبَائِهِمْ. مَسْأَلَةٌ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَقُوَّةُ أَلْفَاظِ هَذِهِ الْآيَةِ تُعْطِي إِبْطَالَ التَّقْلِيدِ، وَنَظِيرُهَا:" وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا" الْآيَةَ. وَهَذِهِ الْآيَةُ وَالَّتِي قَبْلَهَا مُرْتَبِطَةٌ بِمَا قَبْلَهُمَا، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَخْبَرَ عَنْ جَهَالَةِ الْعَرَبِ فِيمَا تَحَكَّمَتْ فِيهِ بِآرَائِهَا السَّفِيهَةِ فِي الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَالْوَصِيلَةِ، فَاحْتَجُّوا بِأَنَّهُ أَمْرٌ وَجَدُوا عَلَيْهِ آبَاءَهُمْ فَاتَّبَعُوهُمْ فِي ذَلِكَ، وَتَرَكُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ وَأَمَرَ بِهِ فِي دِينِهِ، فَالضَّمِيرُ فِي" لَهُمُ" عَائِدٌ عَلَيْهِمْ فِي الْآيَتَيْنِ جَمِيعًا. الثَّالِثَةُ- تَعَلَّقَ قَوْمٌ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي ذَمِّ التَّقْلِيدِ لِذَمِّ اللَّهِ تَعَالَى الْكُفَّارَ بِاتِّبَاعِهِمْ لِآبَائِهِمْ فِي الْبَاطِلِ، وَاقْتِدَائِهِمْ بِهِمْ فِي الْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ. وَهَذَا فِي الْبَاطِلِ صَحِيحٌ، أَمَّا التَّقْلِيدُ فِي الْحَقِّ فَأَصْلٌ مِنْ أُصُولِ الدِّينِ، وَعِصْمَةٌ مِنْ عِصَمِ الْمُسْلِمِينَ يَلْجَأُ إِلَيْهَا الْجَاهِلُ الْمُقَصِّرُ عَنْ دَرْكِ النَّظَرِ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي جَوَازِهِ فِي مَسَائِلِ الْأُصُولِ عَلَى مَا يَأْتِي، وَأَمَّا جَوَازُهُ فِي مَسَائِلِ الْفُرُوعِ فَصَحِيحٌ. الرَّابِعَةُ- التَّقْلِيدُ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ حَقِيقَتُهُ قَبُولُ قَوْلٍ بِلَا حُجَّةٍ، وَعَلَى هَذَا فَمَنْ قَبِلَ قَوْلَ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ غَيْرِ نَظَرٍ فِي مُعْجِزَتِهِ يَكُونُ مُقَلِّدًا، وَأَمَّا مَنْ نَظَرَ فِيهَا فَلَا يَكُونُ مُقَلِّدًا.

İkincisi: Yüce Allah'ın: { أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ } “Ya ataları [bir şey akıl edemeyen kimseler] olsalar da mı?” buyruğudur. Elif harfi istifham (soru) içindir; vâv harfi ise atıf vâvı olduğu için fethalı kılınmıştır ve bir cümleyi diğer bir cümleye bağlamıştır. Çünkü onların [bu batıl görüşe] bağlanmalarındaki bozukluğun zirvesi: “Atalarımız akıl erdiremiyor olsalar bile biz onlara uyarız” demeleridir. İşte bu sebeple bu kabulleri yüzlerine vurulup tescil edilmiştir; zira atalarının gerçek durumu budur. [Bir] Mesele: Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bu ayetin lafızlarının kuvveti, taklidin geçersiz kılınmasını gerektirir. Bunun bir benzeri de şu ayettir: { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e gelin' denildiği zaman: 'Atalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter' dediler...” Bu ayet ve bundan önceki ayet, kendilerinden önceki kısımla bağlantılıdır. Şöyle ki: Yüce Allah, Arapların bahîre, sâibe ve vasîle hususunda beyinsizce görüşleriyle hüküm vermelerindeki cehaletlerini haber vermiştir. Onlar da bunun atalarını üzerinde buldukları bir gelenek olduğunu ileri sürerek bu hususta atalarına tabi olmuşlar, Allah'ın Peygamberine indirdiği ve dininde emrettiği hükümleri ise terk etmişlerdir. Dolayısıyla her iki ayette geçen { لَهُمْ } “onlara” zamiri de bu kimselere dönmektedir. Üçüncüsü: Bir grup insan, Yüce Allah'ın kâfirleri batıl hususunda atalarına uymaları, küfür ve isyanda onlara iktida etmeleri sebebiyle yermesinden hareketle bu ayete dayanarak taklidi bütünüyle yermiştir. Bu [istidlal], batıl hususunda doğrudur. Ancak hak hususunda taklit, dinin esaslarından bir esas olup nazar (akıl yürütme) mertebesine ulaşmaktan aciz olan cahil kimsenin sığındığı, Müslümanların korunaklarından bir korunaktır. Âlimler, inanç (usûl) meselelerinde taklidin caiz olup olmadığı hususunda ileride geleceği üzere ihtilaf etmişlerdir; furû (fıkıh) meselelerinde taklidin cevazı ise sahihtir. Dördüncüsü: Âlimlere göre taklidin mahiyeti, bir sözü delilsiz olarak kabul etmektir. Buna göre, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözünü mucizesine nazar etmeksizin kabul eden kimse mukallid olur; mucizesine nazar eden kimse ise mukallid olmaz.

وَقِيلَ: هُوَ اعْتِقَادُ صِحَّةِ فُتْيَا مَنْ لَا يُعْلَمُ صِحَّةَ قَوْلِهِ. وَهُوَ فِي اللُّغَةِ مَأْخُوذٌ مِنْ قِلَادَةِ الْبَعِيرِ، فَإِنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ: قَلَّدْتُ الْبَعِيرَ إِذَا جَعَلْتَ فِي عُنُقِهِ حَبْلًا يُقَادُ بِهِ، فَكَأَنَّ الْمُقَلِّدَ يَجْعَلُ أَمْرَهُ كُلَّهُ لِمَنْ يَقُودُهُ حَيْثُ شَاءَ، وَكَذَلِكَ قَالَ شَاعِرُهُمْ:

Bir görüşe göre taklit: Sözünün doğruluğu bilinmeyen kimsenin fetvasının doğruluğuna inanmaktır. Lügatte ise devenin gerdanlığından (kılâde) alınmıştır; zira Araplar, devenin boynuna kendisiyle çekilip sevk edileceği bir ip taktığın zaman: “Deveyi taklit ettim (kalledtü'l-baîr)” derler. Sanki mukallid, bütün işini kendisini dilediği yere sevk edecek kişiye teslim etmektedir; nitekim şairleri şöyle demiştir:

وَقَلِّدُوا أَمْرَكُمْ لِلَّهِ دَرُّكُمْ ... ثَبْتَ الْجَنَانِ بِأَمْرِ الْحَرْبِ مُضْطَلِعَا

“İşinizi —Allah hayrınızı versin— öyle birine teslim edin (kallidû) ki, Savaş işlerinde kalbi sağlam ve sebatkâr, yükü kaldırabilecek biri olsun.”

الْخَامِسَةُ- التَّقْلِيدُ لَيْسَ طَرِيقًا لِلْعِلْمِ وَلَا مُوَصِّلًا لَهُ، لَا فِي الْأُصُولِ وَلَا فِي الْفُرُوعِ، وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ الْعُقَلَاءِ وَالْعُلَمَاءِ، خِلَافًا لِمَا يُحْكَى عَنْ جُهَّالِ الْحَشْوِيَّةِ وَالثَّعْلَبِيَّةِ مِنْ أَنَّهُ طَرِيقٌ إِلَى مَعْرِفَةِ الْحَقِّ، وَأَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْوَاجِبُ، وَأَنَّ النَّظَرَ وَالْبَحْثَ حَرَامٌ، وَالِاحْتِجَاجُ عَلَيْهِمْ فِي كُتُبِ الْأُصُولِ. السَّادِسَةُ- فَرْضُ الْعَامِّيِّ الَّذِي لَا يَشْتَغِلُ بِاسْتِنْبَاطِ الْأَحْكَامِ مِنْ أُصُولِهَا لِعَدَمِ أَهْلِيَّتِهِ فِيمَا لَا يَعْلَمُهُ مِنْ أَمْرِ دِينِهِ وَيَحْتَاجُ إِلَيْهِ أَنْ يَقْصِدَ أَعْلَمَ مَنْ فِي زَمَانِهِ وَبَلَدِهِ فَيَسْأَلُهُ عَنْ نَازِلَتِهِ فَيَمْتَثِلُ فيها فتواه، لقوله تعالى:" فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ "، وَعَلَيْهِ الِاجْتِهَادُ فِي أَعْلَمِ أَهْلِ وَقْتِهِ بِالْبَحْثِ عَنْهُ، حَتَّى يَقَعَ عَلَيْهِ الِاتِّفَاقُ مِنَ الْأَكْثَرِ مِنَ النَّاسِ. وَعَلَى الْعَالِمِ أَيْضًا فَرْضُ أَنْ يُقَلِّدَ عَالِمًا مِثْلَهُ فِي نَازِلَةٍ خَفِيَ عَلَيْهِ فِيهَا وَجْهُ الدَّلِيلِ وَالنَّظَرِ، وَأَرَادَ أَنْ يُجَدِّدَ الْفِكْرَ فِيهَا وَالنَّظَرَ حَتَّى يَقِفَ عَلَى الْمَطْلُوبِ، فَضَاقَ الْوَقْتُ عَنْ ذَلِكَ، وَخَافَ عَلَى الْعِبَادَةِ أَنْ تَفُوتَ، أَوْ عَلَى الْحُكْمِ أَنْ يَذْهَبَ، سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ الْمُجْتَهِدُ الْآخَرُ صَحَابِيًّا أَوْ غَيْرَهُ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرٍ وَجَمَاعَةٌ مِنَ الْمُحَقِّقِينَ. السَّابِعَةُ- قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى إِبْطَالِ التَّقْلِيدِ فِي الْعَقَائِدِ. وَذَكَرَ فِيهِ غَيْرُهُ خِلَافًا كَالْقَاضِي أَبِي بَكْرِ بْنِ الْعَرَبِيِّ وَأَبِي عُمَرَ وَعُثْمَانَ بْنِ عِيسَى بْنِ دِرْبَاسٍ الشَّافِعِيِّ. قَالَ ابْنُ دِرْبَاسٍ فِي كِتَابِ" الِانْتِصَارِ" لَهُ: وَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ يَجُوزُ التَّقْلِيدُ فِي أَمْرِ التَّوْحِيدِ، وَهُوَ خَطَأٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ ". فَذَمَّهُمْ بِتَقْلِيدِهِمْ آبَاءَهُمْ وَتَرْكِهِمُ اتِّبَاعَ الرُّسُلِ، كَصَنِيعِ أَهْلِ الْأَهْوَاءِ فِي تَقْلِيدِهِمْ كُبَرَاءَهُمْ وَتَرْكِهِمُ اتِّبَاعَ مُحَمَّدٍ ﷺ فِي دِينِهِ، وَلِأَنَّهُ فَرْضٌ عَلَى كُلِّ مُكَلَّفٍ تَعَلَّمُ أَمْرِ التَّوْحِيدِ وَالْقَطْعُ بِهِ، وَذَلِكَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا مِنْ جِهَةِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، كَمَا بَيَّنَّاهُ فِي آيَةِ التَّوْحِيدِ، وَاللَّهُ يهدي من يريد.

Beşinci Mesele: Taklit ne usûlde ne de fürûda ilme giden bir yol ve ona ulaştıran bir vasıta değildir. Akıl sahiplerinin ve âlimlerin cumhurunun görüşü budur; Haşviyye ve Sa'lebiyye'nin cahillerinden nakledilen, taklidin hakikati bilmeye götüren bir yol ve [bizzat] vacip olduğu, nazar (akıl yürütme) ve araştırmanın ise haram olduğu yönündeki görüşün aksinedir. Onlara karşı getirilen deliller usûl kitaplarındadır. Altıncı Mesele: Ehil olmaması sebebiyle hükümleri asıllarından (delillerinden) çıkarma işiyle meşgul olamayan avamın, dinine dair bilmediği ve ihtiyaç duyduğu hususlarda yapması gereken farz; zamanının ve memleketinin en bilgilisini arayıp bularak başına gelen meseleyi ona sorması ve bu hususta onun verdiği fetvaya uymasıdır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “Eğer bilmiyorsanız zikir ehline (ilim sahiplerine) sorun.” İnsanların çoğunluğunun üzerinde ittifak edeceği noktaya kadar araştırma yaparak döneminin en bilgilisini tespit etmek için çaba göstermesi de onun üzerine bir vazifedir. Aynı şekilde bir âlimin de delil ve istidlal ciheti kendisine kapalı kalan, istenen sonuca ulaşıncaya kadar üzerinde yeniden düşünüp nazar yürütmek istediği halde buna vaktin daraldığı, ibadetin vaktinin geçmesinden veya hükmün zayi olmasından endişe ettiği bir meselede kendisi gibi bir âlimi taklit etmesi farzdır; o diğer müctehid ister sahabi olsun ister başkası olsun [fark etmez]. Kadı Ebû Bekir ile muhakkik âlimlerden bir topluluk bu görüşü benimsemiştir. Yedinci Mesele: İbn Atıyye şöyle demiştir: “Ümmet, inanç esaslarında taklidin batıl olduğu hususunda icma etmiştir.” Başkaları ise bu konuda ihtilaf bulunduğunu nakletmişlerdir; Kadı Ebû Bekir b. el-Arabî, Ebû Ömer ve Osmân b. Îsâ b. Dirbâs eş-Şâfiî gibi. İbn Dirbâs, el-İntisâr adlı eserinde şöyle demiştir: “Bazı kimseler tevhid konusunda taklidin caiz olduğunu söylemiştir; bu ise Yüce Allah'ın: { إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ } “Şüphesiz biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk.” buyruğu sebebiyle bir hatadır. Zira Allah, babalarını taklit etmeleri ve peygamberlere tabi olmayı terk etmeleri sebebiyle onları yermiştir; tıpkı heva ehlinin, önderlerini taklit edip dininde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olmayı terk etmelerinde yaptıkları gibi. Ayrıca her mükellefe tevhid konusunu öğrenmek ve buna kesin olarak inanmak farzdır. Bu ise Tevhid Ayeti'nde açıkladığımız üzere ancak Kitap ve Sünnet yoluyla elde edilir. Dilediğini doğru yola ileten Allah'tır.”

قَالَ ابْنُ دِرْبَاسٍ: وَقَدْ أَكْثَرَ أَهْلُ الزَّيْغِ الْقَوْلَ عَلَى مَنْ تَمَسْكَ بِالْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ أَنَّهُمْ مُقَلِّدُونَ. وَهَذَا خَطَأٌ مِنْهُمْ، بَلْ هُوَ بِهِمْ أَلْيَقُ وَبِمَذَاهِبِهِمْ أَخْلَقُ، إِذْ قَبِلُوا قَوْلَ سَادَاتِهِمْ وَكُبَرَائِهِمْ فِيمَا خَالَفُوا فِيهِ كِتَابَ اللَّهِ وَسُنَّةَ رَسُولِهِ وَإِجْمَاعَ الصَّحَابَةِ ﵃، فَكَانُوا دَاخِلِينَ فِيمَنْ ذَمَّهُمُ اللَّهُ بِقَوْلِهِ:" رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا" إِلَى قَوْلِهِ:" كَبِيراً " وَقَوْلِهِ:" إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ ". ثُمَّ قَالَ لِنَبِيِّهِ:" قالَ أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ بِأَهْدى مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَيْهِ آباءَكُمْ قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ " ثُمَّ قَالَ لِنَبِيِّهِ ﵇" فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ " الْآيَةَ. فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الْهُدَى فِيمَا جَاءَتْ بِهِ رُسُلُهُ ﵈. وَلَيْسَ قَوْلُ أَهْلِ الْأَثَرِ فِي عَقَائِدِهِمْ: إِنَّا وَجَدْنَا أَئِمَّتَنَا وَآبَاءَنَا وَالنَّاسَ عَلَى الْأَخْذِ بِالْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ وَإِجْمَاعِ السَّلَفِ الصَّالِحِ مِنَ الْأُمَّةِ، مِنْ قَوْلِهِمْ: إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا وأَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا بِسَبِيلٍ، لِأَنَّ هَؤُلَاءِ نَسَبُوا ذَلِكَ إِلَى التَّنْزِيلِ وَإِلَى مُتَابَعَةِ الرَّسُولِ، وَأُولَئِكَ نَسَبُوا إِفْكَهُمْ إِلَى أَهْلِ الْأَبَاطِيلِ، فَازْدَادُوا بِذَلِكَ فِي التَّضْلِيلِ، أَلَا تَرَى أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَثْنَى عَلَى يُوسُفَ ﵇ فِي الْقُرْآنِ حَيْثُ قَالَ:" إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ. وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ مَا كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا وَعَلَى النَّاسِ ". فَلَمَّا كَانَ آبَاؤُهُ عَلَيْهِ وَعَلَيْهِمُ السَّلَامُ أَنْبِيَاءَ مُتَّبِعِينَ لِلْوَحْيِ وَهُوَ الدِّينُ الْخَالِصُ الَّذِي ارْتَضَاهُ اللَّهُ، كَانَ اتِّبَاعُهُ آبَاءَهُ مِنْ صِفَاتِ الْمَدْحِ. وَلَمْ يَجِئْ فِيمَا جَاءُوا بِهِ ذِكْرَ الْأَعْرَاضِ وَتَعَلُّقَهَا بِالْجَوَاهِرِ وَانْقِلَابَهَا فِيهَا، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ لَا هُدَى فِيهَا وَلَا رُشْدَ فِي وَاضِعِيهَا. قَالَ ابْنُ الْحَصَّارِ: وَإِنَّمَا ظَهَرَ التَّلَفُّظُ بِهَا فِي زَمَنِ الْمَأْمُونِ بَعْدَ الْمِائَتَيْنِ لَمَّا تُرْجِمَتْ كُتُبُ الْأَوَائِلِ وَظَهَرَ فِيهَا اخْتِلَافُهُمْ فِي قِدَمِ الْعَالَمِ وَحُدُوثِهِ. وَاخْتِلَافُهُمْ فِي الْجَوْهَرِ وَثُبُوتِهِ، وَالْعَرَضِ وَمَاهِيَّتِهِ، فَسَارَعَ الْمُبْتَدِعُونَ وَمَنْ فِي قَلْبِهِ زَيْغٌ إِلَى حِفْظِ تِلْكَ الِاصْطِلَاحَاتِ، وَقَصَدُوا بِهَا الْإِغْرَابَ عَلَى أَهْلِ السُّنَّةِ، وَإِدْخَالَ الشُّبَهِ عَلَى الضُّعَفَاءِ مِنْ أَهْلِ الْمِلَّةِ. فَلَمْ يَزَلِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ إِلَى أَنْ ظَهَرَتِ الْبِدْعَةُ، وَصَارَتْ لِلْمُبْتَدِعَةِ شِيعَةٌ، وَالْتَبَسَ الْأَمْرُ عَلَى السُّلْطَانِ، حَتَّى قَالَ الْأَمِيرُ بِخَلْقِ الْقُرْآنِ، وَجَبَرَ النَّاسَ عَلَيْهِ، وَضُرِبَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ على ذلك.

İbn Dirbâs şöyle demiştir: Sapma ehli (bâtıl fırkalar), Kitap ve Sünnet'e sarılanlar hakkında onların mukallit olduklarını çokça söyleyip durmuşlardır. Bu, onların bir yanılgısıdır; bilakis [taklit sıfatı] kendilerine daha layık ve mezheplerine daha uygundur. Zira onlar, Allah'ın Kitabı'na, Resûlü'nün sünnetine ve ashâbın -radıyallâhu anhum- icmâına muhalefet ettikleri hususlarda efendilerinin ve büyüklerinin sözlerini kabul etmişlerdir. Böylece Allah'ın şu kavliyle yerdiği kimselerin arasına dâhil olmuşlardır: { رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا ... لَعْناً كَبِيراً } “...Rabbimiz! Biz efendilerimize ve büyüklerimize itaat ettik de onlar bizi yoldan saptırdılar... [onları] büyük bir lânet ile [lânetle]” ve şu kavliyle: { إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ } “Biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz de onların izlerine uymaktayız”. Sonra [Allah] peygamberine şöyle buyurmuştur: { قالَ أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ بِأَهْدى مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَيْهِ آباءَكُمْ قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ } “[Peygamber onlara]: «Ben size, atalarınızı üzerinde bulduğunuz şeyden daha doğrusunu getirmiş olsam da mı?» dedi. Onlar: «Doğrusu biz sizinle gönderilen şeyi inkâr edicileriz» dediler”. Sonra Peygamberine -aleyhisselâm- { فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ } “Biz de onlardan intikam aldık...” âyetini buyurmuştur. Böylece Yüce Allah, hidayetin peygamberlerinin -aleyhimüsselâm- getirdiği şeyde olduğunu açıklamıştır. Ehl-i eserin inançlarında: “Biz imamlarımızı, babalarımızı ve insanları Kitap ve Sünnet'e ve ümmetin Selef-i Sâlihîn'inin icmâına sarılır bulduk” demeleri; onların “Biz babalarımızı [bir din üzerinde] bulduk” ve “Efendilerimize ve büyüklerimize itaat ettik” sözleriyle asla aynı cinsten (aynı yoldan) değildir. Çünkü berikiler bunu vahye (Tenzîl) ve Resûl'e tâbi olmaya dayandırmışlar; ötekiler ise iftiralarını bâtıl ehline dayandırmış ve bu yüzden sapıklıklarını daha da artırmışlardır. Görmez misin ki Allah Teâlâ, Kur'ân'da Yûsuf'u -aleyhisselâm- övmüş ve onun şöyle dediğini nakletmiştir: { إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ. وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ مَا كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا وَعَلَى النَّاسِ } “Şüphesiz ben, Allah'a inanmayan ve âhireti de inkâr eden bir kavmin dinini terk ettim. Atalarım İbrâhim, İshâk ve Ya‘kūb'un dinine uydum. Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmak bize yaraşmaz. Bu, bize ve insanlara Allah'ın bir lütfudur”. Onun ataları -onun ve onların üzerine selâm olsun- vahye, yani Allah'ın razı olduğu hâlis dine uyan peygamberler olunca, onun atalarına uyması bir övgü vasfı olmuştur. Onların getirdikleri [vahiylerde] arazların, bunların cevherlerle irtibatının ve onlara dönüşümünün zikri geçmemiştir; bu da onda hiçbir hidayetin bulunmadığına ve bu kavramları ortaya atanlarda bir doğruluk olmadığına delildir. İbnü'l-Hassâr şöyle demiştir: Bunları telaffuz etmek ancak hicrî iki yüz yılından sonra Me'mûn zamanında, kadim milletlerin felsefe kitapları tercüme edilip bunlarda âlemin kıdemi ve hudûsu (ezelî veya sonradan yaratılmış olması), cevher ve onun sübûtu, araz ve onun mahiyeti hakkındaki ihtilafları ortaya çıktığında zuhur etmiştir. Bid'atçılar ve kalbinde eğrilik bulunanlar bu ıstılahları ezberlemeye koştular ve bunlarla Ehl-i Sünnet'e yabancı ve anlaşılmaz şeyler söylemeyi, İslâm milletinin zayıf kimselerine şüpheler sokmayı hedeflediler. İş, bid'at açığa çıkıncaya, bid'atçıların bir taraftarı oluşuncaya ve durum hükümdara karışık gelinceye kadar böyle sürüp gitti; nihayet halife (el-emîr) Kur'ân'ın mahluk olduğunu söyledi, insanları buna zorladı ve Ahmed b. Hanbel bundan ötürü kırbaçlandı.

فَانْتُدِبَ رِجَالٌ مِنْ أَهْلِ السُّنَّةِ كَالشَّيْخِ أَبِي الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيِّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ كُلَّابٍ وَابْنِ مُجَاهِدٍ وَالْمُحَاسِبِيِّ وَأَضْرَابِهِمْ، فَخَاضُوا مَعَ الْمُبْتَدِعَةِ فِي اصْطِلَاحَاتِهِمْ، ثُمَّ قَاتَلُوهُمْ وَقَتَلُوهُمْ بِسِلَاحِهِمْ. وَكَانَ مَنْ دَرَجَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ مُتَمَسِّكِينَ بِالْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، مُعْرِضِينَ عَنْ شُبَهِ الْمُلْحِدِينَ، لَمْ يَنْظُرُوا فِي الْجَوْهَرِ وَالْعَرَضِ، عَلَى ذَلِكَ كَانَ السَّلَفُ. قُلْتُ: وَمَنْ نَظَرَ الْآنَ فِي اصْطِلَاحِ الْمُتَكَلِّمِينَ حَتَّى يُنَاضِلَ بِذَلِكَ عَنِ الدِّينِ فَمَنْزِلَتُهُ قَرِيبَةٌ مِنَ النَّبِيِّينَ. فَأَمَّا مَنْ يُهَجِّنُ مِنْ غُلَاةِ الْمُتَكَلِّمِينَ طَرِيقَ مَنْ أَخَذَ بِالْأَثَرِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَيَحُضُّ عَلَى دَرْسِ كُتُبِ الْكَلَامِ، وَأَنَّهُ لَا يُعْرَفُ الْحَقَّ إِلَّا مِنْ جِهَتِهَا بِتِلْكَ الِاصْطِلَاحَاتِ فَصَارُوا مَذْمُومِينَ لِنَقْضِهِمْ طَرِيقَ الْمُتَقَدِّمِينَ مِنَ الْأَئِمَّةِ الْمَاضِينَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَأَمَّا الْمُخَاصَمَةُ وَالْجِدَالُ بِالدَّلِيلِ وَالْبُرْهَانِ فَذَلِكَ بَيِّنٌ فِي الْقُرْآنِ، وَسَيَأْتِي بيانه إن شاء الله تعالى.

Bunun üzerine Ehl-i Sünnet'ten Şeyh Ebû'l-Hasen el-Eş'arî, Abdullah b. Küllâb, İbn Mücâhid, el-Muhâsibî ve emsali zatlar öne çıkıp vazifeyi üstlendiler; bid'atçılarla onların ıstılahları üzerinden münazaraya girdiler, sonra kendi silahlarıyla onlarla savaşıp onları mağlup ettiler. Bu ümmetten daha önce gelip geçmiş Müslümanlar ise mülhidlerin şüphelerinden yüz çevirerek Kitap ve Sünnet'e sımsıkı sarılmışlar, cevher ve araz konularına dalmamışlardı; selefin tutumu buydu. Derim ki: Günümüzde din müdafaasını yapmak amacıyla kelâmcıların ıstılahlarını inceleyen kimsenin makamı peygamberlerin makamına yakındır. Müminlerden hadis ve eser yolunu tutanların metodunu çirkin gören, kelâm kitaplarını okumayı teşvik eden ve hakkın ancak bu ıstılahlar yoluyla bilineceğini iddia eden aşırı kelâmcılara gelince; bunlar geçmişteki imamların yolunu bozdukları için yerilmişlerdir. Doğrusunu Allah bilir. Delil ve bürhan ile tartışmaya ve münazaraya gelince; bu Kur'an'da açıkça beyan edilmiştir, inşâallahu teâlâ açıklaması gelecektir.

[سورة البقرة (٢): آية ١٧١]

[Bakara Suresi (2): Âyet 171]

وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِما لَا يَسْمَعُ إِلاَّ دُعاءً وَنِداءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (١٧١)

“İnkâr edenlerin misali, sadece bir çağırma ve bağırmadan başkasını duymayan şeylere haykıran kimsenin misali gibidir. Onlar sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; artık akletmezler.” (171)

شَبَّهَ تَعَالَى وَاعِظَ الْكُفَّارِ وَدَاعِيهِمْ وَهُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ بِالرَّاعِي الَّذِي يَنْعِقُ بِالْغَنَمِ وَالْإِبِلِ فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا دُعَاءَهُ وَنِدَاءَهُ، وَلَا تَفْهَمُ مَا يَقُولُ، هَكَذَا فَسَّرَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ وَالسُّدِّيُّ وَالزَّجَّاجُ وَالْفَرَّاءُ وَسِيبَوَيْهِ، وَهَذِهِ نِهَايَةُ الْإِيجَازِ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: لَمْ يُشَبَّهُوا بِالنَّاعِقِ إِنَّمَا شُبِّهُوا بِالْمَنْعُوقِ بِهِ. وَالْمَعْنَى: وَمَثَلُكَ يَا مُحَمَّدُ وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ النَّاعِقِ وَالْمَنْعُوقِ بِهِ مِنَ الْبَهَائِمِ الَّتِي لَا تَفْهَمُ، فَحُذِفَ لِدَلَالَةِ الْمَعْنَى. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الْمَعْنَى مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا في دعائهم الآلهة الحماد كَمَثَلِ الصَّائِحِ فِي جَوْفِ اللَّيْلِ فَيُجِيبُهُ الصَّدَى، فَهُوَ يَصِيحُ بِمَا لَا يَسْمَعُ، وَيُجِيبُهُ مَا لَا حَقِيقَةٌ فِيهِ وَلَا مُنْتَفَعٌ. وَقَالَ قُطْرُبُ: الْمَعْنَى مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي دُعَائِهِمْ مَا لَا يَفْهَمُ، يَعْنِي الْأَصْنَامَ، كَمَثَلِ الرَّاعِي إِذَا نَعَقَ بِغَنَمِهِ وَهُوَ لَا يَدْرِي أَيْنَ هِيَ. قَالَ الطَّبَرِيُّ: الْمُرَادُ مَثَلُ الْكَافِرِينَ فِي دُعَائِهِمْ آلِهَتَهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِشَيْءٍ بَعِيدٍ فَهُوَ لا يسمع من أجل

Yüce Allah, kâfirlere öğüt vereni ve onları [imana] çağıranı -ki o Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir- koyunlara ve develere haykıran, onların ise sadece onun çağrısını ve seslenişini duyup söylediğini anlamayan çobana benzetmiştir. İbn Abbâs, Mücâhid, İkrime, es-Süddî, ez-Zeccâc, el-Ferrâ' ve Sîbeveyh bu âyeti böyle tefsir etmişlerdir; bu ise vecizliğin (îcâz) zirvesidir. Sîbeveyh şöyle demiştir: “Onlar haykırana değil, aksine kendilerine haykırılan [hayvanlara] benzetilmişlerdir. Anlam şöyledir: [Ey Muhammed], senin misalin ile inkâr edenlerin misali, haykıran kimse ile kendisine haykırılan ve [sözden] anlamayan hayvanların misali gibidir. Anlamın delaletinden ötürü [bazı kısımlar] hazfedilmiştir (metinden düşürülmüştür).” İbn Zeyd şöyle demiştir: “Anlam şöyledir: İnkâr edenlerin cansız ilahlara yalvarmalarındaki misali, gecenin zifiri karanlığında haykıran ve kendisine sadece yankının cevap verdiği kimsenin misali gibidir. O, işitmeyen bir şeye haykırmakta; ona da hiçbir hakikati ve faydası bulunmayan bir şey karşılık vermektedir.” Kutrub ise şöyle demiştir: “Anlam şöyledir: İnkâr edenlerin anlamayan şeylere -yani putlara- yalvarmalarındaki misali, koyunlarının nerede olduğunu bilmeksizin onlara haykıran çobanın misali gibidir.” Taberî şöyle demiştir: “Kastedilen şudur: Kâfirlerin ilahlarına yalvarmalarındaki misali, uzaktaki bir şeye haykıran kimsenin misali gibidir; o şey ise [aradaki] mesafe sebebiyle

الْبُعْدِ، فَلَيْسَ لِلنَّاعِقِ مِنْ ذَلِكَ إِلَّا النِّدَاءُ الَّذِي يُتْعِبُهُ وَيُنْصِبُهُ. فَفِي هَذِهِ التَّأْوِيلَاتِ الثَّلَاثَةُ يُشَبَّهُ الْكُفَّارَ بِالنَّاعِقِ الصَّائِحِ، وَالْأَصْنَامَ بِالْمَنْعُوقِ بِهِ. وَالنَّعِيقُ: زَجْرُ الْغَنَمِ وَالصِّيَاحُ بِهَا، يُقَالُ: نَعَقَ الراعي بغنمه ينعق نعيقا ونعاقا ونعاقا، أَيْ صَاحَ بِهَا وَزَجَرَهَا. قَالَ الْأَخْطَلُ:

işitmez; haykıran kimsenin eline ise kendisini yoran ve zahmete sokan bir bağırmadan başka bir şey geçmez.” Bu üç tefsirde kâfirler haykıran/bağıran kimseye, putlar ise kendisine haykırılan şeye benzetilmiştir. en-Ne'îk (النَّعِيقُ): Koyunları azarlamak ve onlara seslenip haykırmaktır. Şöyle denilir: Çoban koyunlarına haykırdı “neaqa'r-râî bi-ğanemihî”, muzarisi “yen'iku”, masdarları “ne'îkan, nü'âkan ve ni'âkan”dır; yani onlara bağırdı ve onları sevk etmek için azarladı demektir. el-Ahtal şöyle demiştir:

انْعِقْ بِضَأْنِكَ يَا جَرِيرٌ فَإِنَّمَا ... مَنَّتْكَ نَفْسَكَ فِي الْخَلَاءِ ضَلَالًا

“Koyunlarına haykır ey Cerîr! Çünkü nefsin, Issız arazide sana boş kuruntularla sadece sapıklık vadetti.”

قَالَ الْقُتَبِيُّ: لَمْ يَكُنْ جَرِيرٌ رَاعِي ضَأْنٍ، وَإِنَّمَا أَرَادَ أَنَّ بَنِي كُلَيْبٍ يُعَيَّرُونَ بِرَعْيِ الضَّأْنِ، وَجَرِيرٌ مِنْهُمْ، فَهُوَ فِي جَهْلِهِمْ. وَالْعَرَبُ تَضْرِبُ الْمَثَلَ بِرَاعِي الْغَنَمِ فِي الْجَهْلِ وَيَقُولُونَ:" أَجْهَلُ مِنْ رَاعِي ضَأْنٍ". قَالَ الْقُتَبِيُّ: وَمَنْ ذَهَبَ إِلَى هَذَا فِي مَعْنَى الْآيَةِ كَانَ مَذْهَبًا، غَيْرَ أَنَّهُ لَمْ يَذْهَبْ إِلَيْهِ أَحَدٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ فِيمَا نَعْلَمُ. وَالنِّدَاءُ لِلْبَعِيدِ، وَالدُّعَاءُ لِلْقَرِيبِ، وَلِذَلِكَ قِيلَ لِلْأَذَانِ بِالصَّلَاةِ نِدَاءٌ لِأَنَّهُ لِلْأَبَاعِدِ. وَقَدْ تُضَمُّ النُّونُ فِي النِّدَاءِ وَالْأَصْلُ الْكَسْرُ. ثُمَّ شَبَّهَ تَعَالَى الْكَافِرِينَ بِأَنَّهُمْ صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي أول السورة.

el-Kutebî şöyle demiştir: Cerîr koyun çobanı değildi; ancak o, Benî Kuleyb kabilesinin koyun gütmekle ayıplanmasını ve Cerîr'in de onlardan biri olarak onların cehaletinde olduğunu kastetmiştir. Araplar cehalet konusunda koyun çobanını darbımesel yapar ve: “Koyun çobanından daha cahil” derler. el-Kutebî der ki: Ayetin manasında bu yöne gitmek bir mezheptir (görüştür); ne var ki bildiğimiz kadarıyla âlimlerden hiçbiri bu görüşe gitmemiştir. Nidâ uzaktakine, duâ ise yakındakine seslenmektir; bundan dolayı namaz ezanına uzaktakilere yönelik olduğu için 'nidâ' denilmiştir. Bazen nidâ kelimesindeki nûn harfi zamme ile de okunabilir; aslı ise kesredir. Sonra Yüce Allah kâfirleri sağır, dilsiz ve kör olmakla nitelemiştir; bunun açıklaması surenin başında geçmişti.

[سورة البقرة (٢): آية ١٧٢]

[Bakara Suresi (2): Âyet 172]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (١٧٢)

“Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin ve eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız Allah'a şükredin.” (172)

هَذَا تَأْكِيدٌ لِلْأَمْرِ الْأَوَّلِ، وَخَصَّ الْمُؤْمِنِينَ هُنَا بِالذِّكْرِ تَفْضِيلًا. وَالْمُرَادُ بِالْأَكْلِ الِانْتِفَاعُ مِنْ جَمِيعِ الْوُجُوهِ. وَقِيلَ: هُوَ الْأَكْلُ الْمُعْتَادُ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى طَيِّبٌ لَا يَقْبَلُ إِلَّا طَيِّبًا وَإِنَّ اللَّهَ أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِمَا أَمَرَ بِهِ الْمُرْسَلِينَ فَقَالَ" يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَاعْمَلُوا صالِحاً إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ" وَقَالَ:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ" ثُمَّ ذَكَرَ الرَّجُلَ يُطِيلُ السَّفَرَ أَشْعَثَ أَغْبَرَ يَمُدُّ يَدَيْهِ إِلَى السَّمَاءِ يَا رَبِّ يَا رَبِّ وَمَطْعَمُهُ حَرَامٌ [وَمَشْرَبُهُ حَرَامٌ] وَمَلْبَسُهُ حَرَامٌ [وَغُذِّيَ بِالْحَرَامِ] فَأَنَّى يُسْتَجَابُ لِذَلِكَ (." وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ" إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ" تقدم معنى الشكر فلا معنى للإعادة.

Bu [emir], önceki emrin bir tekididir. Burada müminlerin özellikle zikredilmesi, onlara bir üstünlük ve lütuf bahşetmek içindir. [Âyette geçen] yemekten kasıt, her yönden yararlanmaktır. Bunun mutad (alışılagelmiş) yeme eylemi olduğu da söylenmiştir. Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: « أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى طَيِّبٌ لَا يَقْبَلُ إِلَّا طَيِّبًا وَإِنَّ اللَّهَ أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِمَا أَمَرَ بِهِ الْمُرْسَلِينَ فَقَالَ يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ وَقَالَ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ » «Ey insanlar! Şüphesiz Allah Teâlâ tayyibtir (her türlü noksanlıktan münezzehtir), ancak temiz ve helal olanı kabul eder. Şüphesiz Allah, peygamberlere emrettiği şeyleri müminlere de emretmiş ve şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ } “Ey peygamberler! Temiz ve helal olan şeylerden yiyin ve salih amel işleyin. Şüphesiz ben yaptıklarınızı hakkıyla bilmekteyim.” Yine şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ } “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin.”» Sonra [râvî], Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) «uzun yolculuklar yapmış, üstü başı tozlanmış, saçları dağılmış bir hâlde ellerini semaya uzatarak: “Yâ Rabbi! Yâ Rabbi!” diye yalvaran; oysa yediği haram, içtiği haram, giydiği haram ve haramla beslenmiş bir adamı zikrederek: “Böylesinin duası nasıl kabul edilsin!” buyurduğunu» rivayet etti. { وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ } “Eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız Allah'a şükredin.” [ifadesine gelince], şükrün anlamı daha önce geçmişti; bu sebeple tekrar etmenin bir gereği yoktur.

[سورة البقرة (٢): آية ١٧٣]

[Bakara Suresi (2): Âyet 173]

إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٧٣)

“O size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesileni haram kıldı. Kim mecbur kalırsa, başkasının hakkına tecavüz etmemek ve haddi aşmamak şartıyla ona hiçbir günah yoktur. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (173)

فِيهِ أَرْبَعُ وَثَلَاثُونَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ" إِنَّمَا" كَلِمَةٌ مَوْضُوعَةٌ لِلْحَصْرِ، تَتَضَمَّنُ النَّفْيَ وَالْإِثْبَاتَ، فَتُثْبِتُ مَا تَنَاوَلَهُ الْخِطَابُ وَتَنْفِي مَا عَدَاهُ، وَقَدْ حَصَرَتْ هَا هُنَا التَّحْرِيمَ، لَا سِيَّمَا وَقَدْ جَاءَتْ عُقَيْبَ التَّحْلِيلِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ" فَأَفَادَتِ الْإِبَاحَةَ عَلَى الْإِطْلَاقِ، ثُمَّ عَقَّبَهَا بِذِكْرِ الْمُحَرَّمِ بِكَلِمَةٍ" إِنَّمَا" الْحَاصِرَةُ، فَاقْتَضَى ذَلِكَ الْإِيعَابُ لِلْقِسْمَيْنِ، فَلَا مُحَرَّمٌ يَخْرُجُ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ، وَهِيَ مَدَنِيَّةٌ، وَأَكَّدَهَا بِالْآيَةِ الْأُخْرَى الَّتِي رُوِيَ أَنَّهَا نَزَلَتْ بِعَرَفَةَ:" قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ" إِلَى آخِرِهَا، فَاسْتَوْفَى الْبَيَانُ أولا وآخرا، قال ابْنُ الْعَرَبِيِّ. وَسَيَأْتِي الْكَلَامُ فِي تِلْكَ فِي" الْأَنْعَامِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّانِيَةُ-" الْمَيْتَةُ" نُصِبَ بِ" حَرَّمَ"، وَ" مَا" كَافَّةٌ. وَيَجُوزُ أَنْ تَجْعَلَهَا بِمَعْنَى الَّذِي، مُنْفَصِلَةً فِي الْخَطِّ، وَتُرْفَعُ" الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ" عَلَى خَبَرِ" إِنَّ" وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ أَبِي عَبْلَةَ. وَفِي" حَرَّمَ" ضَمِيرٌ يَعُودُ عَلَى الَّذِي، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّما صَنَعُوا كَيْدُ ساحِرٍ ". وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ" حُرِّمَ" بِضَمِ الْحَاءِ وَكَسْرِ الرَّاءِ وَرَفْعِ الْأَسْمَاءِ بَعْدَهَا، إِمَّا عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، وَإِمَّا عَلَى خَبَرٍ إِنَّ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرِ بْنِ الْقَعْقَاعِ أَيْضًا" الْمَيِّتَةَ" بِالتَّشْدِيدِ. الطَّبَرِيُّ: وَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ اللُّغَوِيِّينَ: التَّشْدِيدُ وَالتَّخْفِيفُ فِي مَيْتٍ، وَمَيِّتٍ لُغَتَانِ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ وَغَيْرُهُ: مَا قَدْ مَاتَ فَيُقَالَانِ فِيهِ، وَمَا لَمْ يَمُتْ بَعْدُ فَلَا يُقَالُ فِيهِ" مَيْتٌ" بِالتَّخْفِيفِ، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ ". وَقَالَ الشَّاعِرُ:

Bunda otuz dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: “O size ancak leşi haram kıldı” buyruğudur. İnnemâ (إِنَّمَا), hasr (sınırlandırma) için konulmuş bir kelimedir; nefy ve ispatı tazammun eder; böylece hitabın kapsadığı şeyi ispat eder, onun dışındakileri ise nefyeder. Burada haram kılmayı hasretmiştir; özellikle Yüce Allah'ın: “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin” buyruğundaki helâl kılmanın hemen ardından gelmiş olması hasebiyle mutlak bir mubahlık ifade etmiş, ardından hasr bildiren “innemâ” kelimesiyle haram olanı zikretmiştir; bu durum her iki kısmın da eksiksizce beyanını iktiza etmiştir. Dolayısıyla bu ayetin kapsamı dışına çıkan hiçbir haram yoktur; bu ayet Medenîdir ve Arafat'ta indiği rivayet edilen: “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği şeyler için haram kılınmış bir şey bulamıyorum...” ayetiyle teyit edilmiştir; böylece beyan evveliyle ve ahiriyle tastamam olmuştur, demiştir İbnü'l-Arabî. O ayet hakkındaki kelâm inşâallahu teâlâ el-En'âm suresinde gelecektir. İkincisi: “el-Meytete” lafzı “harrame” fiiliyle mensubdur ve “mâ” kâffedir (amelden alıkoyandır). Onu “ellezî” manasında müstakil bir kelime kılıp yazıda ayrı yazmak ve “el-meytetü ve'd-demü ve lahmu'l-hınzîri” lafızlarını “inne”nin haberi olarak merfû kılmak da caizdir; bu İbn Ebî Able'nin kıraatidir. Bu durumda “harrame” içinde “ellezî”ye dönen bir zamir bulunur; benzeri Yüce Allah'ın: “Yaptıkları ancak bir büyücü hilesidir” buyruğudur. Ebû Ca'fer, hâ harfinin zammesi ve râ'nın kesresi ile “hurrime” şeklinde ve sonrasındaki isimleri merfû olarak okumuştur; bu ya nâib-i fâil oluşlarından ötürü ya da inne'nin haberi oluşlarındandır. Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ' da “el-meyyitete” şeklinde şeddeli okumuştur. Taberî der ki: Dilcilerden bir grup şöyle demiştir: Şedde ve şeddesizlik, 'meyt' ve 'meyyit' kelimelerinde iki ayrı lügattir. Ebû Hâtim ve başkaları ise: “Ölmüş olan şey hakkında her iki lafız da kullanılır; henüz ölmemiş olan hakkında ise şeddesiz olarak 'meyt' denilmez” demişlerdir; bunun delili Yüce Allah'ın: “Şüphesiz sen de öleceksin (meyyitün), onlar da öleceklerdir (meyyitûn)” buyruğudur. Şair de şöyle demiştir:

لَيْسَ مَنْ مَاتَ فَاسْتَرَاحَ بِمَيْتٍ ... إِنَّمَا الْمَيْتُ ميت الأحياء

“Ölüp de rahata eren kimse ölü değildir... Asıl ölü, yaşayanların ölüsüdür.”

وَلَمْ يَقْرَأْ أَحَدٌ بِتَخْفِيفٍ مَا لَمْ يَمُتْ، إِلَّا مَا رَوَى الْبَزِّيُّ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ" وَمَا هُوَ بِمَيْتٍ " وَالْمَشْهُورُ عَنْهُ التَّثْقِيلُ، وَأَمَّا قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Henüz ölmemiş olan hakkında el-Bezzî'nin İbn Kesîr'den rivayet ettiği: “ve o ölecek de değildir” [kıraati] hariç hiç kimse şeddesiz okumamıştır; ondan meşhur olan ise şeddeli okuyuştur. Şairin şu sözüne gelince:

إِذَا مَا مَاتَ مَيْتٌ مِنْ تَمِيمِ ... فَسَرَّكَ أَنْ يَعِيشَ فَجِئْ بِزَادِ

“Temîm kabilesinden bir ölü öldüğünde... Şayet onun yaşamasını istersen bir azık getir!”

فَلَا أَبْلَغَ فِي الْهِجَاءِ مِنْ أَنَّهُ أَرَادَ الْمَيِّتَ حَقِيقَةً، وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ النَّاسِ إِلَى أَنَّهُ أَرَادَ مَنْ شَارَفَ الْمَوْتَ، وَالْأَوَّلُ أَشْهَرُ. الثَّالِثَةُ- الْمَيْتَةُ: مَا فَارَقَتْهُ الرُّوحُ مِنْ غَيْرِ ذَكَاةٍ مِمَّا يُذْبَحُ، وَمَا لَيْسَ بِمَأْكُولٍ فَذَكَاتُهُ كَمَوْتِهِ، كَالسِّبَاعِ وَغَيْرِهَا، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ هُنَا وَفِي" الْأَنْعَامِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الرَّابِعَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ عَامَّةٌ دَخَلَهَا التَّخْصِيصُ بِقَوْلِهِ ﵇: (أُحِلَّتْ لَنَا مَيْتَتَانِ الْحُوتُ وَالْجَرَادُ وَدَمَانِ الْكَبِدُ وَالطِّحَالُ). أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَكَذَلِكَ حَدِيثُ جَابِرٍ فِي الْعَنْبَرِ يُخَصَّصُ عُمُومَ الْقُرْآنِ بِصِحَّةِ سَنَدِهِ. خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ مَعَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ"، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ هُنَاكَ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى جَوَازِ أَكْلِ جَمِيعِ دَوَابِّ الْبَحْرِ حَيِّهَا وَمَيِّتِهَا، وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ. وَتَوَقَّفَ أَنْ يُجِيبَ فِي خِنْزِيرِ الْمَاءِ وَقَالَ: أَنْتُمْ تَقُولُونَ خِنْزِيرًا! قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: وَأَنَا أَتَّقِيهِ وَلَا أَرَاهُ حَرَامًا. الْخَامِسَةُ- وَقَدِ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي تَخْصِيصِ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى بِالسُّنَّةِ، وَمَعَ اخْتِلَافِهِمْ فِي ذَلِكَ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَخْصِيصُهُ بِحَدِيثٍ ضَعِيفٍ، قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. وَقَدْ يُسْتَدَلُّ عَلَى تَخْصِيصِ هَذِهِ الْآيَةِ أَيْضًا بِمَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى قَالَ: غَزَوْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ سَبْعَ غَزَوَاتٍ كُنَّا نَأْكُلُ الْجَرَادَ مَعَهُ. وَظَاهِرُهُ أَكْلُهُ كَيْفَ مَا مَاتَ بِعِلَاجٍ أَوْ حَتْفَ أَنْفِهِ، وَبِهَذَا قَالَ ابْنُ نَافِعٍ وَابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ وَأَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ، وَهُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَغَيْرِهِمَا. وَمَنَعَ مَالِكٌ وَجُمْهُورُ أَصْحَابِهِ مِنْ أَكْلِهِ إِنْ مَاتَ حَتْفَ أَنْفِهِ، لِأَنَّهُ مِنْ صَيْدِ الْبَرِّ، ألا ترى أن الحرم يجزئه إذا قتله، فأشبه الغزال. وقال

Hicivde, [şairin] gerçekten ölüyü kastetmiş olmasından daha beliğ bir anlatım olamaz. Bazı kimseler ise onun ölmek üzere olan kimseyi kastettiği görüşüne varmışlardır; ancak birinci [görüş] daha meşhurdur. Üçüncüsü: Meyte (leş); eti yenen hayvanlardan usulünce boğazlanmaksızın ruhu ayrılan hayvandır. Eti yenmeyen hayvanlara gelince, onların boğazlanması da -inşâallahu teâlâ burada ve el-En‘âm [suresinde] açıklaması geleceği üzere- yırtıcı hayvanlar ve benzerlerinde olduğu gibi ölmüş olmaları gibidir [yani murdardır]. Dördüncüsü: Bu ayet genel (âmm) bir hüküm olup Peygamber aleyhisselâm'ın: « أُحِلَّتْ لَنَا مَيْتَتَانِ الْحُوتُ وَالْجَرَادُ وَدَمَانِ الْكَبِدُ وَالطِّحَالُ » «Bize iki ölü ve iki kan helal kılındı: [İki ölü] balık ve çekirge, [iki kan ise] karaciğer ve dalaktır.» hadisiyle tahsis edilmiştir. Bunu ed-Dârekutnî rivayet etmiştir. Aynı şekilde Câbir'in anber [balığı] hakkındaki hadisi de senedinin sahih olması sebebiyle Kur'an'ın umûmunu tahsis eder. Bunu, Yüce Allah'ın: { أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ } “Deniz avı size helal kılındı” buyruğu ile birlikte -inşâallahu teâlâ orada açıklaması geleceği üzere- el-Buhârî ve Müslim rivayet etmiştir. İlim ehlinin çoğunluğu, deniz hayvanlarının dirisinin de ölüsünün de bütün olarak yenilmesinin caiz olduğu görüşündedir; Mâlik'in mezhebi de budur. [İmam Mâlik] su domuzu hakkında fetva vermekten çekinmiş ve: “Siz ona domuz (hınzîr) diyorsunuz!” demiştir. İbnü'l-Kâsım ise: “Ben ondan sakınırım; fakat haram da görmem.” demiştir. Beşincisi: Âlimler, Allah Teâlâ'nın Kitabı'nın sünnetle tahsis edilmesi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bu konudaki ihtilaflarıyla birlikte, zayıf hadisle tahsis edilmesinin caiz olmadığı hususunda icmâ etmişlerdir; bunu İbnü'l-Arabî ifade etmiştir. Bu ayetin tahsis edildiğine, Sahîh-i Müslim'de Abdullah b. Ebî Evfâ'dan [rivayet edilen] şu hadisle de delil getirilebilir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yedi gazveye çıktık; onunla beraber çekirge yerdik.” Hadisin zahiri, ister bir müdahale ile isterse kendiliğinden eceliyle ölmüş olsun çekirgenin yeneceğine delalet eder. İbn Nâfi‘, İbn Abdi'l-Hakem ve ilim ehlinin çoğu bu görüşü benimsemiştir; eş-Şâfiî, Ebû Hanîfe ve diğerlerinin mezhebi de budur. Mâlik ve talebelerinin cumhuru ise kendiliğinden ölmüş olan çekirgenin yenilmesini yasaklamışlardır; zira o, kara avı cinsindendir. Görmez misin ki ihramlı kimse onu öldürdüğünde ceza (fidye) ödemesi gerekir; bu bakımdan ceylana benzer. Ve

أَشْهَبُ: إِنْ مَاتَ مِنْ قَطْعِ رِجْلٍ أَوْ جَنَاحٍ لَمْ يُؤْكَلْ، لِأَنَّهَا حَالَةٌ قَدْ يَعِيشُ بِهَا وَيَنْسِلُ. وَسَيَأْتِي لِحُكْمِ الْجَرَادِ مَزِيدُ بَيَانٍ فِي" الْأَعْرَافِ " عِنْدَ ذِكْرِهِ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. السَّادِسَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ هَلْ يَجُوزُ أَنْ يُنْتَفَعَ بِالْمَيْتَةِ أَوْ بِشَيْءٍ مِنَ النَّجَاسَاتِ، وَاخْتَلَفَ عَنْ مَالِكٍ فِي ذَلِكَ أَيْضًا، فَقَالَ مَرَّةً: يَجُوزُ الِانْتِفَاعُ بِهَا، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مَرَّ عَلَى شَاةِ مَيْمُونَةٍ فَقَالَ: (هَلَّا أَخَذْتُمْ إِهَابَهَا) الْحَدِيثَ. وَقَالَ مَرَّةً: جُمْلَتُهَا مُحَرَّمٌ، فَلَا يَجُوزُ الِانْتِفَاعُ بِشَيْءٍ مِنْهَا، وَلَا بِشَيْءٍ مِنَ النَّجَاسَاتِ عَلَى وَجْهٍ مِنْ وُجُوهِ الِانْتِفَاعِ، حَتَّى لَا يَجُوزُ أَنْ يُسْقَى الزَّرْعُ وَلَا الْحَيَوَانُ الْمَاءَ النَّجِسَ، وَلَا تُعْلَفُ الْبَهَائِمُ النَّجَاسَاتِ، وَلَا تُطْعَمُ الْمَيْتَةَ الْكِلَابُ وَالسِّبَاعُ، وَإِنْ أَكَلَتْهَا لَمْ تُمْنَعْ. وَوَجْهُ هَذَا الْقَوْلِ ظَاهِرُ قَوْلِهِ تَعَالَى:" حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ" وَلَمْ يَخُصَّ وَجْهًا مِنْ وَجْهٍ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: هَذَا الْخِطَابُ مُجْمَلٌ، لِأَنَّ الْمُجْمَلَ مَا لَا يُفْهَمُ الْمُرَادُ مِنْ ظَاهِرِهِ، وَقَدْ فَهِمَتِ الْعَرَبُ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ"، وَأَيْضًا فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (لَا تَنْتَفِعُوا مِنَ الْمَيْتَةِ بِشَيْءٍ). وَفِي حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُكَيْمٌ (لَا تَنْتَفِعُوا مِنَ الْمَيْتَةِ بِإِهَابٍ وَلَا عَصَبٍ). وَهَذَا آخِرُ مَا وَرَدَ بِهِ كِتَابُهُ قَبْلَ مَوْتِهِ بِشَهْرٍ، وَسَيَأْتِي بَيَانُ هَذِهِ الْأَخْبَارِ وَالْكَلَامُ عَلَيْهَا فِي" النَّحْلِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. السَّابِعَةُ- فَأَمَّا النَّاقَةُ إِذَا نُحِرَتْ، أَوِ الْبَقَرَةُ أَوِ الشَّاةُ إِذَا ذُبِحَتْ، وَكَانَ فِي بَطْنِهَا جَنِينٌ مَيِّتٌ فَجَائِزٌ أَكْلُهُ مِنْ غَيْرِ تَذْكِيَةٍ لَهُ فِي نَفْسِهِ، إِلَّا أَنْ يَخْرُجَ حَيًّا فَيُذَكَّى، وَيَكُونَ لَهُ حُكْمُ نَفْسِهِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْجَنِينَ إِذَا خَرَجَ مِنْهَا بَعْدَ الذَّبْحِ مَيِّتًا جَرَى مَجْرَى الْعُضْوِ مِنْ أَعْضَائِهَا. وَمِمَّا يُبَيِّنُ ذَلِكَ أَنَّهُ لَوْ بَاعَ الشَّاةَ وَاسْتَثْنَى مَا فِي بَطْنِهَا لَمْ يَجُزْ، كَمَا لَوِ اسْتَثْنَى عُضْوًا مِنْهَا، وَكَانَ مَا فِي بَطْنِهَا تَابِعًا لَهَا كَسَائِرِ أَعْضَائِهَا. وَكَذَلِكَ لَوْ أَعْتَقَهَا مِنْ غَيْرِ أَنْ يُوقِعَ عَلَى مَا فِي بَطْنِهَا عِتْقًا مُبْتَدَأً، وَلَوْ كَانَ مُنْفَصِلًا عَنْهَا لَمْ يَتْبَعْهَا فِي بَيْعٍ وَلَا عِتْقٍ. وَقَدْ رَوَى جَابِرٌ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ سُئِلَ عَنِ الْبَقَرَةِ وَالشَّاةِ تُذْبَحُ، وَالنَّاقَةِ تُنْحَرُ فَيَكُونُ فِي بَطْنِهَا جَنِينٌ مَيِّتٌ، فَقَالَ: (إِنْ شِئْتُمْ فَكُلُوهُ لِأَنَّ ذَكَاتَهُ ذَكَاةُ أُمِّهِ). خَرَّجَهُ أَبُو دَاوُدَ بِمَعْنَاهُ مِنْ حديث

Eşheb [şöyle demiştir]: “Ayağının veya kanadının kesilmesinden dolayı ölürse yenmez; çünkü bu, onunla yaşayabileceği ve üreyebileceği bir durumdur.” Çekirgenin hükmüne dair daha geniş açıklama, inşâallâhu teâlâ el-A‘râf Suresi'nde anıldığında gelecektir. Altıncısı: Âlimler, leşten yahut necaset türünden herhangi bir şeyden faydalanmanın caiz olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bu konuda Mâlik’ten de farklı görüşler rivayet edilmiştir. Bir keresinde şöyle demiştir: “Ondan faydalanmak caizdir; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Meymûne’nin koyununa uğramış ve «Derisini alsaydınız ya!» buyurmuştur.” Bir keresinde de şöyle demiştir: “Onun tamamı haramdır; dolayısıyla hiçbir faydalanma şekliyle ondan ve necaset türünden herhangi bir şeyden faydalanmak caiz değildir. Hatta ekinin ve hayvanın necis su ile sulanması caiz olmadığı gibi hayvanlara necaset yedirilmez; köpeklere ve yırtıcı hayvanlara da leş yedirilmez; şayet yerlerse de engellenmezler.” Bu görüşün dayanağı, Yüce Allah’ın { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ } “Leş ve kan size haram kılındı” ayetinin zahiridir; zira bir faydalanma şeklini diğerinden ayırt etmemiştir. “Bu hitap mücmeldir” de denilemez; çünkü mücmel, zahirinden ne kastedildiği anlaşılamayan şeydir; oysa Araplar Yüce Allah’ın { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ } “Leş size haram kılındı” buyruğundan kastedileni anlamışlardır. Ayrıca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Leşten hiçbir şekilde faydalanmayınız» buyurmuştur. Abdullah b. Ukeym hadisinde de: «Leşten ne bir deriden ne de bir sinirden faydalanınız» buyrulmuştur. Bu da vefatından bir ay önce gelen mektubunda yer alan son hükümdür. Bu rivayetlerin açıklaması ve bunlara dair değerlendirmeler inşâallâhu teâlâ en-Nahl Suresi'nde gelecektir. Yedincisi: Kesilen (nahr edilen) deve yahut boğazlanan (zebh edilen) sığır veya koyunun karnında ölü bir cenin bulunursa, ayrıca boğazlanmaksızın onun yenmesi caizdir; ancak canlı olarak çıkarsa o takdirde boğazlanır ve müstakil bir hükme sahip olur. Çünkü cenin, boğazlamadan sonra ölü olarak çıktığında annenin uzuvlarından bir uzuv mesabesindedir. Bunu açıklayan hususlardan biri de şudur: Şayet koyunu satıp karnındakini istisna etse bu caiz olmaz; tıpkı koyunun bir uzvunu istisna ettiği takdirdeki durum gibidir ve karnındaki şey diğer uzuvları gibi ona tâbidir. Aynı şekilde karnındakine ayrıca müstakil bir azat etme iradesi yöneltmeksizin hayvanı azat etse yine böyledir; şayet ondan ayrı bir varlık olsaydı satışta ve azat etmede ona tâbi olmazdı. Câbir radıyallâhu anh’tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e sığır ve koyun boğazlandığında yahut deve kesildiğinde karınlarında ölü cenin bulunması durumu sorulmuş, o da şöyle buyurmuştur: «Dilerseniz onu yiyiniz; çünkü onun boğazlanması annesinin boğazlanmasıdır.» Ebû Dâvûd bunu mana olarak ... hadisinden tahric etmiştir.

أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَهُوَ نَصٌّ لَا يُحْتَمَلُ. وَسَيَأْتِي لِهَذَا مَزِيدُ بَيَانٍ فِي سُورَةِ" الْمَائِدَةِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّامِنَةُ- وَاخْتَلَفَتِ الرِّوَايَةُ عَنْ مَالِكٍ فِي جِلْدِ الْمَيْتَةِ هَلْ يَطْهُرُ بالدباغ أولا، فَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ لَا يَطْهُرُ، وَهُوَ ظَاهِرُ مَذْهَبِهِ. وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ يَطْهُرُ، لِقَوْلِهِ ﵇ (أَيُّمَا إِهَابٍ دُبِغَ فَقَدْ طَهُرَ). وَوَجْهُ قَوْلِهِ: لَا يَطْهُرُ، بِأَنَّهُ جُزْءٌ مِنَ الْمَيْتَةِ لَوْ أُخِذَ مِنْهَا فِي حَالِ الْحَيَاةِ كَانَ نَجِسًا، فَوَجَبَ أَلَّا يُطَهِّرَهُ الدِّبَاغُ قِيَاسًا عَلَى اللحم. وتحمل لأخبار بِالطَّهَارَةِ عَلَى أَنَّ الدِّبَاغَ يُزِيلُ الْأَوْسَاخَ عَنِ الْجِلْدِ حَتَّى يُنْتَفَعَ بِهِ فِي الْأَشْيَاءِ الْيَابِسَةِ وَفِي الْجُلُوسِ عَلَيْهِ، وَيَجُوزُ أَيْضًا أَنْ يُنْتَفَعَ بِهِ فِي الْمَاءِ بِأَنْ يُجْعَلَ سِقَاءً، لِأَنَّ الْمَاءَ عَلَى أَصْلِ الطَّهَارَةِ مَا لَمْ يَتَغَيَّرْ لَهُ وَصْفٌ عَلَى مَا يَأْتِي مِنْ حُكْمِهِ فِي سُورَةِ" الْفُرْقَانِ ". وَالطَّهَارَةُ فِي اللُّغَةِ مُتَوَجِّهَةٌ نَحْوَ إِزَالَةِ الْأَوْسَاخِ كَمَا تَتَوَجَّهُ إِلَى الطَّهَارَةِ الشَّرْعِيَّةِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. التَّاسِعَةُ- وَأَمَّا شَعْرُ الْمَيْتَةِ وَصُوفُهَا فَطَاهِرٌ، لِمَا رُوِيَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ﵂ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (لَا بَأْسَ بِمَسْكِ الْمَيْتَةِ إِذَا دُبِغَ وَصُوفِهَا وَشَعْرِهَا إِذَا غُسِلَ). وَلِأَنَّهُ كَانَ طَاهِرًا لَوْ أُخِذَ مِنْهَا فِي حَالِ الْحَيَاةِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ كَذَلِكَ بَعْدَ الْمَوْتِ، إِلَّا أَنَّ اللَّحْمَ لَمَّا كَانَ نَجِسًا فِي حَالِ الْحَيَاةِ كَانَ كَذَلِكَ بَعْدَ الْمَوْتِ، فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ الصُّوفُ خِلَافَهُ فِي حَالِ الْمَوْتِ كَمَا كَانَ خِلَافَهُ فِي حَالِ الْحَيَاةِ اسْتِدْلَالًا بِالْعَكْسِ. وَلَا يَلْزَمُ عَلَى هَذَا اللَّبَنُ وَالْبَيْضَةُ مِنَ الدَّجَاجَةِ الْمَيِّتَةِ، لِأَنَّ اللَّبَنَ عِنْدَنَا طَاهِرٌ بَعْدَ الْمَوْتِ، وَكَذَلِكَ الْبَيْضَةُ، وَلَكِنَّهُمَا حَصَلَا فِي وِعَاءٍ نَجِسٍ فَتَنَجَّسَا بِمُجَاوَرَةِ الْوِعَاءِ لَا أَنَّهُمَا نُجِّسَا بِالْمَوْتِ. وَسَيَأْتِي مَزِيدُ بَيَانٍ لِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ وَالَّتِي قَبْلَهَا وَمَا لِلْعُلَمَاءِ فِيهِمَا مِنَ الْخِلَافِ فِي سُورَةِ" النَّحْلِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الْعَاشِرَةُ- وَأَمَّا مَا وَقَعَتْ فِيهِ الْفَأْرَةُ فَلَهُ حَالَتَانِ: حَالَةٌ تَكُونُ إِنْ أُخْرِجَتِ الْفَأْرَةُ حَيَّةً فَهُوَ طَاهِرٌ. وَإِنْ مَاتَتْ فِيهِ فَلَهُ حَالَتَانِ: حَالَةٌ يَكُونُ مَائِعًا فَإِنَّهُ يَنْجُسُ جَمِيعُهُ. وَحَالَةٌ يَكُونُ جَامِدًا فَإِنَّهُ يَنْجُسُ مَا جَاوَرَهَا، فَتُطْرَحُ وَمَا حَوْلَهَا، وَيُنْتَفَعُ بِمَا بَقِيَ وَهُوَ عَلَى طَهَارَتِهِ، لِمَا رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سُئِلَ عَنِ الْفَأْرَةِ تَقَعُ فِي السَّمْنِ فَتَمُوتُ، فَقَالَ ﵇:

... Ebû Saîd el-Hudrî'nin [rivayetidir] ve o [başka yoruma] ihtimal bırakmayan açık bir nastır. Buna dair daha geniş açıklama inşâallahu teâlâ el-Mâide suresinde gelecektir. Sekizincisi: Mâlik'ten leşin derisinin tabaklanmakla temizlenip temizlenmeyeceği hususunda farklı rivayetler gelmiştir. Ondan temizlenmeyeceği rivayet edilmiştir ki mezhebinin zahir görüşü de budur. Ondan, Peygamber aleyhisselâm'ın «أَيُّمَا إِهَابٍ دُبِغَ فَقَدْ طَهُرَ» «Hangi deri tabaklanırsa muhakkak temiz olmuştur» hadisi gereğince temizleneceği de rivayet edilmiştir. “Temizlenmez” şeklindeki görüşünün gerekçesi şudur: Deri, [hayvan] hayatta iken kendisinden koparılsaydı necis olacak olan leşin bir parçasıdır; dolayısıyla ete kıyasla tabaklamanın onu temizlememesi gerekir. Temiz olduğuna dair rivayetler ise tabaklamanın deriden pislikleri giderdiği, böylece kuru şeylerde ve üzerine oturmak hususunda kendisinden faydalanılabileceği şeklinde yorumlanır. Aynı şekilde su tulumu yapılarak onda sudan istifade etmek de caizdir; zira su, el-Furkân suresinde hükmü geleceği üzere, herhangi bir vasfı değişmedikçe asıl olan temizliği üzeredir. Nitekim lügatte taharet (temizlik), şer'î temizliğe delalet ettiği gibi kirlerin giderilmesine de delalet eder. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir. Dokuzuncusu: Leşin kılına ve yününe gelince bunlar temizdir; zira Ümmü Seleme radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «لَا بَأْسَ بِمَسْكِ الْمَيْتَةِ إِذَا دُبِغَ وَصُوفِهَا وَشَعْرِهَا إِذَا غُسِلَ» «Tabaklandığı takdirde leşin derisinde, yıkandığı takdirde de yününde ve kılında bir sakınca yoktur». Hem şayet [bu kıl ve yün], [hayvan] hayatta iken kendisinden alınsaydı temiz olacaktı; bu sebeple ölümden sonra da böyle olması gerekir. Ancak et, hayatta iken necis olduğu için ölümden sonra da böyledir (necis kalır); zıt anlamdan delil getirme (istidlâl bi'l-aks) yoluyla, yünün hayatta iken etin aksine olduğu gibi ölüm anında da etin aksine [temiz] olması gerekir. Ölmüş tavuktan çıkan süt ve yumurta ise bu kaideyi bozmaz; zira süt de bize göre ölümden sonra temizdir, yumurta da böyledir. Ancak bu ikisi necis bir kapta (ölü hayvanda) bulundukları için, ölüm sebebiyle değil, kabın komşuluğu (teması) sebebiyle necis olmuşlardır. Bu mesele ile bundan önceki meselenin ve bu ikisinde âlimlerin ihtilaflarının daha geniş açıklaması inşâallahu teâlâ en-Nahl suresinde gelecektir. Onuncusu: Farenin içine düştüğü şeye gelince, bunun iki hali vardır: Birinci hal; fare canlı olarak çıkarılırsa o şey temizdir. Eğer içinde ölürse bunun da iki hali vardır: Biri, [o şeyin] sıvı olması halidir ki bu durumda tamamı necis olur. Diğeri ise katı olması halidir; bu durumda sadece farenin temas ettiği kısım necis olur; dolayısıyla fare ve çevresi atılır, geri kalanından faydalanılır ve o temizliği üzere kalır. Nitekim rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e sadeyağın içine düşüp ölen fare hakkında sorulmuş, o da aleyhisselâm şöyle buyurmuştur:

(إِنْ كَانَ جَامِدًا فَاطْرَحُوهَا وَمَا حَوْلَهَا وَإِنْ كَانَ مَائِعًا فَأَرِيقُوهُ). وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيهِ إِذَا غُسِلَ، فَقِيلَ: لَا يَطْهُرُ بِالْغَسْلِ، لِأَنَّهُ مَائِعٌ نُجَسٌ فَأَشْبَهَ الدَّمَ وَالْخَمْرَ وَالْبَوْلَ وَسَائِرَ النَّجَاسَاتِ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: يَطْهُرُ بِالْغَسْلِ، لِأَنَّهُ جِسْمٌ تَنَجَّسَ بِمُجَاوَرَةِ النَّجَاسَةِ فَأَشْبَهَ الثَّوْبَ، وَلَا يَلْزَمُ عَلَى هَذَا الدَّمَ، لِأَنَّهُ نَجِسٌ بِعَيْنِهِ، وَلَا الْخَمْرَ وَالْبَوْلَ لِأَنَّ الْغَسْلَ يَسْتَهْلِكُهُمَا وَلَا يَتَأَتَّى فِيهِ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- فَإِذَا حَكَمْنَا بِطَهَارَتِهِ بِالْغَسْلِ رَجَعَ إِلَى حَالَتِهِ الْأُولَى فِي الطَّهَارَةِ وَسَائِرِ وُجُوهِ الِانْتِفَاعِ، لَكِنْ لَا يَبِيعُهُ حَتَّى يُبَيِّنَ، لِأَنَّ ذَلِكَ عَيْبٌ عِنْدَ النَّاسِ تَأْبَاهُ نُفُوسُهُمْ. وَمِنْهُمْ مَنْ يَعْتَقِدُ تَحْرِيمَهُ وَنَجَاسَتَهُ، فَلَا يَجُوزُ بَيْعُهُ حَتَّى يُبَيِّنَ الْعَيْبَ كَسَائِرِ الْأَشْيَاءِ الْمَعِيبَةِ. وَأَمَّا قَبْلَ الْغَسْلِ فَلَا يَجُوزُ بَيْعُهُ بِحَالٍ، لِأَنَّ النَّجَاسَاتِ عِنْدَهُ لَا يَجُوزُ بَيْعُهَا، وَلِأَنَّهُ مَائِعٌ نَجَسٌ فَأَشْبَهَ الْخَمْرَ، وَلِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سُئِلَ عَنْ ثَمَنِ الْخَمْرِ فَقَالَ: (لَعَنَ اللَّهُ الْيَهُودَ حُرِّمَتْ عَلَيْهِمُ الشُّحُومُ فَجَمَلُوهَا فَبَاعُوهَا وَأَكَلُوا أَثْمَانَهَا). وَأَنَّ اللَّهَ إِذَا حَرَّمَ شَيْئًا حَرَّمَ ثَمَنَهُ. وَهَذَا الْمَائِعُ مُحَرَّمٌ لِنَجَاسَتِهِ فَوَجَبَ أَنْ يُحَرَّمَ ثَمَنُهُ بِحُكْمِ الظَّاهِرِ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتُلِفَ إِذَا وَقَعَ فِي الْقِدْرِ حَيَوَانٌ، طَائِرٌ أَوْ غَيْرُهُ [فَمَاتَ] فَرَوَى ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ قَالَ: لَا يُؤْكَلُ مَا فِي الْقِدْرِ، وَقَدْ تَنَجَّسَ بِمُخَالَطَةِ الْمَيْتَةِ إِيَّاهُ. وَرَوَى ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: يُغْسَلُ اللَّحْمُ وَيُرَاقُ الْمَرَقُ. وَقَدْ سُئِلَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَنْ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَقَالَ: يُغْسَلُ اللَّحْمُ وَيُؤْكَلُ. وَلَا مُخَالِفَ لَهُ فِي الْمَرَقِ مِنْ أَصْحَابِهِ، ذَكَرَهُ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- فَأَمَّا إِنْفَحَةُ الْمَيْتَةِ وَلَبَنُ الْمَيْتَةِ فَقَالَ الشَّافِعِيُّ: ذَلِكَ نَجَسٌ لِعُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى" حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ". وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ بِطَهَارَتِهِمَا، وَلَمْ يَجْعَلْ لِمَوْضِعِ الْخِلْقَةِ أَثَرًا فِي تَنَجُّسٍ مَا جَاوَرَهُ مِمَّا حَدَثَ فِيهِ خِلْقَةٍ، قَالَ: وَلِذَلِكَ يُؤْكَلُ اللَّحْمُ بِمَا فِيهِ مِنَ الْعُرُوقِ، مَعَ الْقَطْعِ بِمُجَاوَرَةِ الدَّمِ لِدَوَاخِلِهَا مِنْ غَيْرِ تَطْهِيرٍ وَلَا غَسْلٍ إِجْمَاعًا. وَقَالَ مَالِكٌ نَحْوَ قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ إِنَّ ذَلِكَ لَا يَنْجُسُ بِالْمَوْتِ، وَلَكِنْ يَنْجُسُ بِمُجَاوَرَةِ الْوِعَاءِ النَّجِسِ وَهُوَ مِمَّا لَا يتأتى فيه الغسل.

«Eğer katı ise fareyi ve etrafındakini atın, şayet sıvı ise onu dökün.» Âlimler [bu sıvı yağ] yıkandığı takdirde [temiz olup olmayacağı hususunda] ihtilaf etmişlerdir: Yıkamakla temizlenmeyeceği söylenmiştir; çünkü o necis bir sıvıdır, dolayısıyla kana, şaraba, idrara ve diğer necasetlere benzer. İbnü'l-Kâsım ise şöyle demiştir: Yıkamakla temizlenir; çünkü o, necasetin bitişmesiyle necis olmuş bir cisimdir, dolayısıyla elbiseye benzer. Bu görüş sebebiyle kan örneği [itiraz olarak] gerekmez; zira kan bizzat necistir. Şarap ve idrar da [örnek gösterilemez]; zira yıkamak onları yok eder ve onlarda [yıkama] mümkün olmaz. On birincisi: Yıkamakla temiz olduğuna hükmettiğimiz takdirde, temizlik ve diğer faydalanma şekilleri bakımından ilk haline döner; ancak [durumu] açıklamadıkça onu satamaz, çünkü bu insanların nazarında nefislerinin hoşlanmayacağı bir ayıptır. Onlardan kimisi de onun haramlığına ve necisliğine inanmaktadır; bu sebeple diğer ayıplı mallarda olduğu gibi ayıbı açıklamadıkça satılması caiz olmaz. Yıkanmadan önce ise hiçbir surette satışı caiz değildir; çünkü onun nezdinde necasetlerin satışı caiz değildir ve o necis bir sıvı olduğundan şaraba benzemektedir. Ayrıca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şarabın bedeli sorulduğunda şöyle buyurmuştur: «Allah Yahudilere lânet etsin! Onlara iç yağları haram kılındı da onlar bunu erittiler, sonra sattılar ve bedellerini yediler.» Şüphesiz ki Allah bir şeyi haram kıldığında onun bedelini de haram kılar. Bu sıvı da necisliği sebebiyle haramdır; dolayısıyla zâhirin hükmü gereğince bedelinin de haram olması vacip olur. On ikincisi: Tencereye kuş veya başka bir hayvan düşüp [ölürse] ihtilaf edilmiştir: İbn Vehb'in Mâlik'ten rivayetine göre o şöyle demiştir: "Tenceredeki şey yenilmez; çünkü leşin kendisine karışmasıyla necis olmuştur." İbnü'l-Kâsım'ın ondan rivayetine göre ise şöyle demiştir: "Et yıkanır, çorba ise dökülür." İbn Abbâs'a bu mesele sorulduğunda: "Et yıkanır ve yenir" demiştir. İbn Huveyzimendâd'ın zikrettiğine göre, çorba hususunda onun ashâbından kendisine muhalefet eden olmamıştır. On üçüncüsü: Leşin mayası ve leşin sütüne gelince: Şâfiî, Yüce Allah'ın { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ } “Ölmüş hayvan (leş) size haram kılındı” buyruğunun umumundan dolayı bunların necis olduğunu söylemiştir. Ebû Hanîfe ise her ikisinin de temiz olduğunu söylemiş ve yaratılış yerinin, orada yaratılıştan meydana gelip kendisine bitişik olan şeyi necis kılmada bir etkisi olmadığını kabul etmiştir. O şöyle demiştir: "Bundan dolayı et, içindeki damarlarla birlikte, icma ile hiçbir temizleme ve yıkama olmaksızın damarların iç kısımlarına kanın bitişik olduğu kesin bilinmesine rağmen yenir." Mâlik de Ebû Hanîfe'nin görüşüne yakın olarak bunların ölümle necis olmayacağını, fakat necis olan kabın (organın) bitişmesiyle necis olacağını ve bunun da yıkanması mümkün olmayan şeylerden olduğunu söylemiştir.

وَكَذَلِكَ الدَّجَاجَةُ تَخْرُجُ مِنْهَا الْبَيْضَةُ بَعْدَ مَوْتِهَا، لِأَنَّ الْبَيْضَةَ لَيِّنَةٌ فِي حُكْمِ الْمَائِعِ قَبْلَ خُرُوجِهَا، وَإِنَّمَا تَجْمُدُ وَتَصْلُبُ بِالْهَوَاءِ. قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ فَإِنْ قِيلَ: فَقَوْلُكُمْ يُؤَدِّي إِلَى خِلَافِ الْإِجْمَاعِ، وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ بَعْدَهُ كَانُوا يَأْكُلُونَ الْجُبْنَ وَكَانَ مَجْلُوبًا إِلَيْهِمْ مِنْ أَرْضِ الْعَجَمِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَبَائِحَ الْعَجَمِ وَهُمْ مَجُوسٌ مَيْتَةٌ، وَلَمْ يَعْتَدُّوا بِأَنْ يَكُونَ مُجَمَّدًا بِإِنْفَحَةِ مَيْتَةٍ أَوْ ذُكِّيَ. قِيلَ لَهُ: قَدْرُ مَا يَقَعُ مِنَ الْإِنْفَحَةِ فِي اللَّبَنِ الْمُجَبَّنِ يَسِيرٌ، وَالْيَسِيرُ مِنَ النَّجَاسَةِ مَعْفُوٌّ عَنْهُ إِذَا خَالَطَ الْكَثِيرَ مِنَ الْمَائِعِ. هَذَا جَوَابٌ عَلَى إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ. وَعَلَى الرِّوَايَةِ الْأُخْرَى إِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ، وَلَا يُمْكِنُ أَحَدٌ أَنْ يَنْقُلَ أَنَّ الصَّحَابَةَ أَكَلَتِ الْجُبْنَ الْمَحْمُولَ مِنْ أَرْضِ الْعَجَمِ، بَلِ الْجُبْنُ لَيْسَ مِنْ طَعَامِ الْعَرَبِ، فَلَمَّا انْتَشَرَ الْمُسْلِمُونَ فِي أَرْضِ الْعَجَمِ بِالْفُتُوحِ صَارَتِ الذَّبَائِحُ لَهُمْ، فَمِنْ أَيْنَ لَنَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ وَالصَّحَابَةَ أَكَلَتْ جُبْنًا فَضْلًا عَنْ أَنْ يَكُونَ مَحْمُولًا مِنْ أَرْضِ الْعَجَمِ وَمَعْمُولًا مِنْ إِنْفَحَةِ ذَبَائِحِهِمْ. وَقَالَ أَبُو عُمَرَ: وَلَا بَأْسَ بِأَكْلِ طَعَامِ عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ وَالْمَجُوسِ وَسَائِرِ مَنْ لَا كِتَابَ لَهُ مِنَ الْكُفَّارِ مَا لَمْ يَكُنْ مِنْ ذَبَائِحِهِمْ وَلَمْ يَحْتَجْ إِلَى ذَكَاةٍ إِلَّا الْجُبْنَ لِمَا فِيهِ مِنْ إِنْفَحَةِ الْمَيْتَةِ. وَفِي سُنَنِ ابْنِ مَاجَهْ" الْجُبْنُ وَالسَّمْنُ" حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُوسَى السُّدِّيُّ حَدَّثَنَا سَيْفُ بْنُ هَارُونَ عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنِ السَّمْنِ وَالْجُبْنِ وَالْفِرَاءِ. فَقَالَ: (الْحَلَالُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ وَالْحَرَامُ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ وَمَا سَكَتَ عَنْهُ فَهُوَ مِمَّا عَفَا عَنْهُ). الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَالدَّمَ" اتَّفَقَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الدَّمَ حَرَامٌ نَجِسٌ لَا يُؤْكَلُ وَلَا يُنْتَفَعُ بِهِ. قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ: وَأَمَّا الدَّمُ فَمُحَرَّمٌ مَا لَمْ تَعُمَّ بِهِ الْبَلْوَى، وَمَعْفُوٌّ عَمَّا تَعُمُّ بِهِ الْبَلْوَى. وَالَّذِي تَعُمُّ بِهِ الْبَلْوَى هُوَ الدَّمُ فِي اللَّحْمِ وَعُرُوقُهُ، وَيَسِيرُهُ فِي الْبَدَنِ وَالثَّوْبِ يُصَلَّى فِيهِ. وَإِنَّمَا قُلْنَا ذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:" حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ"، وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ" قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً ".

Aynı şekilde öldükten sonra tavuktan çıkan yumurta da böyledir; çünkü yumurta çıkmadan önce yumuşak olup sıvı hükmündedir, ancak hava ile temas edince donar ve sertleşir. İbn Huveyzimendâd dedi ki: Eğer, “Sizin bu görüşünüz icmâa aykırı bir sonuca götürür; zira Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ve ondan sonraki Müslümanlar peynir yiyorlardı ve bu peynir onlara Acem (Arap olmayanların) diyarından getiriliyordu. Bilinmektedir ki Acemlerin kestikleri -onlar Mecûsî oldukları için- leştir; onlar [peynirin] leş mayasıyla mı mayalandığına yoksa usulünce kesilmiş hayvan [mayasından mı yapıldığına] itibar etmezlerdi” denilecek olursa, ona şöyle cevap verilir: Mayalanan süte katılan peynir mayasının miktarı azdır; necasetin az miktarı ise çok olan bir sıvıya karıştığında bağışlanır (hükmen affedilir). Bu, iki rivayetten birine göre verilen cevaptır. Diğer rivayete göre ise bu durum ancak İslâm'ın ilk dönemindeydi; hiç kimse sahâbenin Acem diyarından getirilen peyniri yediğini nakledemez. Bilakis peynir, Arapların yiyeceklerinden değildir. Müslümanlar fetihlerle Acem diyarına yayıldıklarında boğazlanan hayvanlar artık kendilerine ait oldu. Durum bu iken Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve sahâbenin peynir yediği nereden çıkarılıyor? Kaldı ki Acem diyarından getirilmiş ve onların kestiği hayvanların mayasından yapılmış olsun! Ebû Ömer [İbn Abdilberr] de şöyle demiştir: Putperestlerin, Mecûsîlerin ve kendilerine kitap verilmemiş diğer kâfirlerin yiyeceklerini -onların kestiklerinden olmamak ve boğazlanmaya ihtiyaç hissettirmemek kaydıyla- yemekte bir sakınca yoktur; ancak peynir müstesnadır, zira onda leş mayası bulunmaktadır. Sünen-i İbn Mâce'de “Peynir ve Sade Yağ” [bâbında şöyle denilmiştir]: Bize İsmâil b. Mûsâ es-Süddî rivayet etti, bize Seyf b. Hârûn, Süleymân et-Teymî'den, o Ebû Osmân en-Nehdî'den, o Selmân el-Fârisî'den rivayet etti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sade yağ, peynir ve kürkler soruldu. Bunun üzerine şöyle buyurdu: « الْحَلَالُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ وَالْحَرَامُ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ وَمَا سَكَتَ عَنْهُ فَهُوَ مِمَّا عَفَا عَنْهُ » «Helal, Allah'ın Kitabı'nda helal kıldığıdır; haram da Allah'ın Kitabı'nda haram kıldığıdır. Hakkında sustuğu (hüküm belirtmediği) şeyler ise affettiği (bağışladığı) şeylerdendir.» On dördüncüsü: Yüce Allah'ın { وَالدَّمَ } “ve kan” buyruğudur. Âlimler kanın haram ve necis olduğu, yenilemeyeceği ve kendisinden faydalanılamayacağı hususunda ittifak etmişlerdir. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Kana gelince; umûm-i belvâ (sakınılması imkânsız ve yaygın) olmadığı sürece haramdır; umûm-i belvâ olan kısmı ise bağışlanmıştır. Umûm-i belvâ kabilinden olan [kan] ise ette ve damarlarında kalan kan ile bedende ve içinde namaz kılınan elbisede bulunan az miktardaki kandır. Biz bunu ancak Yüce Allah'ın { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ } “Ölmüş hayvan (leş) ve kan size haram kılındı” buyurması ve bir başka yerde ise { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, yiyecek bir kimsenin yiyeceği [şeyler] hususunda ölmüş hayvan (leş) veya akıtılmış kan... dışında haram kılınmış bir şey bulamıyorum” buyurması sebebiyle söyledik.

فَحَرَّمَ الْمَسْفُوحَ مِنَ الدَّمِ. وَقَدْ رَوَتْ عَائِشَةُ ﵂ قَالَتْ: (كُنَّا نَطْبُخُ الْبُرْمَةَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ تَعْلُوهَا الصُّفْرَةُ مِنَ الدَّمِ فَنَأْكُلُ وَلَا نُنْكِرُهُ، لِأَنَّ التَّحَفُّظَ مِنْ هَذَا إِصْرٌ وَفِيهِ مَشَقَّةٌ، وَالْإِصْرُ وَالْمَشَقَّةُ فِي الدِّينِ مَوْضُوعٌ. وَهَذَا أَصْلُ فِي الشَّرْعِ، أَنَّ كُلَّمَا حَرَجَتِ الْأُمَّةُ فِي أَدَاءِ الْعِبَادَةِ فِيهِ وَثَقُلَ عَلَيْهَا سَقَطَتِ الْعِبَادَةُ عَنْهَا فِيهِ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْمُضْطَرَّ يَأْكُلُ الْمَيْتَةَ، وَأَنَّ الْمَرِيضَ يُفْطِرُ وَيَتَيَمَّمُ فِي نَحْوِ ذَلِكَ. قُلْتُ: ذَكَرَ اللَّهُ ﷾ الدم هاهنا مُطْلَقًا، وَقَيَّدَهُ فِي الْأَنْعَامِ بِقَوْلِهِ" مَسْفُوحاً " وَحَمَلَ العلماء هاهنا الْمُطْلَقَ عَلَى الْمُقَيَّدِ إِجْمَاعًا. فَالدَّمُ هُنَا يُرَادُ بِهِ الْمَسْفُوحَ، لِأَنَّ مَا خَالَطَ اللَّحْمَ فَغَيْرُ مُحَرَّمٍ بِإِجْمَاعٍ، وَكَذَلِكَ الْكَبِدُ وَالطِّحَالُ مُجْمَعٌ عَلَيْهِ. وَفِي دَمِ الْحُوتِ الْمُزَايِلُ لَهُ اخْتِلَافٌ، وَرُوِيَ عَنِ الْقَابِسِيِّ أَنَّهُ طَاهِرٌ، وَيَلْزَمُ عَلَى طَهَارَتِهِ أَنَّهُ غَيْرُ مُحَرَّمٍ. وَهُوَ اخْتِيَارُ ابْنِ الْعَرَبِيِّ، قَالَ: لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ دَمُ السَّمَكِ نَجِسًا لَشُرِعَتْ ذَكَاتُهُ. قُلْتُ: وَهُوَ مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ فِي دَمِ الْحُوتِ، سَمِعْتُ بَعْضَ الْحَنَفِيَّةِ يَقُولُ: الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ طَاهِرٌ أَنَّهُ إِذَا يَبِسَ ابْيَضَّ بِخِلَافِ سَائِرِ الدِّمَاءِ فَإِنَّهُ يَسْوَدُّ. وَهَذِهِ النُّكْتَةُ لَهُمْ فِي الِاحْتِجَاجِ عَلَى الشَّافِعِيَّةِ. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ" خَصَّ اللَّهُ تَعَالَى ذِكْرَ اللَّحْمِ مِنَ الْخِنْزِيرِ لِيَدُلَّ عَلَى تَحْرِيمِ عَيْنِهِ ذُكِّيَ أَوْ لَمْ يُذَكَّ، وَلِيَعُمَّ الشَّحْمَ وَمَا هُنَالِكَ مِنَ الْغَضَارِيفِ وَغَيْرِهَا. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى تَحْرِيمِ شَحْمِ الْخِنْزِيرِ. وَقَدِ اسْتَدَلَّ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ عَلَى أَنَّ مَنْ حَلَفَ أَلَّا يَأْكُلَ شَحْمًا فَأَكَلَ لَحْمًا لَمْ يَحْنَثْ بِأَكْلِ اللَّحْمِ. فَإِنْ حَلَفَ أَلَّا يَأْكُلَ لَحْمًا فَأَكَلَ شَحْمًا حَنِثَ لِأَنَّ اللَّحْمَ مَعَ الشَّحْمِ يَقَعُ عَلَيْهِ اسْمُ اللَّحْمِ، فَقَدْ دَخَلَ الشَّحْمُ فِي اسْمِ اللَّحْمِ وَلَا يَدْخُلُ اللَّحْمُ فِي اسْمِ الشَّحْمِ. وَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ تَعَالَى لَحْمَ الْخِنْزِيرِ فَنَابَ ذِكْرُ لَحْمِهِ عَنْ شَحْمِهِ، لِأَنَّهُ دَخَلَ تَحْتَ اسْمِ اللَّحْمِ. وَحَرَّمَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ الشُّحُومَ بِقَوْلِهِ:" حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما" فَلَمْ يَقَعْ بِهَذَا عَلَيْهِمْ تَحْرِيمُ اللَّحْمِ وَلَمْ يَدْخُلْ فِي اسْمِ الشَّحْمِ، فَلِهَذَا فرق مالك بين الحالف

Böylece kandan akıtılmış olanı haram kıldı. Nitekim Âişe radıyallâhu anhâ şöyle rivayet etmiştir: «Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde tencereyi kaynatırdık, kandan dolayı üzerinde sarılık belirirdi; yine de yerdik ve bunu yadırgamazdık.» Çünkü bundan sakınmak ağır bir yük (ısr) olup onda meşakkat vardır; dinde ise ağır yük ve meşakkat kaldırılmıştır. Bu durum şeriatta bir asıldır: Ümmet bir ibadetin ifasında ne zaman bir sıkıntıya düşer ve o ibadet kendilerine ağır gelirse, o hususta ibadet onlardan düşer. Görmez misin ki darda kalan kimse murdar hayvan (meyte) etini yer; hasta orucunu bozar ve buna benzer durumlarda teyemmüm eder. Derim ki: Yüce Allah burada kanı mutlak olarak zikretmiş, el-En'âm suresinde ise { مَسْفُوحاً } “akıtılmış” buyruğuyla kayıtlamıştır. Âlimler buradaki mutlakı icmâ ile mukayyede hamletmişlerdir. Dolayısıyla buradaki kandan kasıt, akıtılmış kandır; zira ete karışmış olan kan, icmâ ile haram değildir. Aynı şekilde karaciğer ve dalak da [helalliği hususunda] üzerinde icmâ edilmiş şeylerdendir. Balıktan ayrılan kan hususunda ise ihtilaf vardır. el-Kâbisî'den onun temiz (tâhir) olduğu rivayet edilmiştir; temiz olmasının gereği olarak da haram değildir. İbnü'l-Arabî'nin tercihi de budur; o şöyle der: “Şayet balığın kanı necis olsaydı, onun boğazlanması (tezkiyesi) meşru kılınırdı.” Derim ki: Balığın kanı hususunda Ebû Hanîfe'nin mezhebi de budur. Hanefîlerden bazısının şöyle dediğini işittim: “Onun temiz olduğuna delil şudur: O kuruduğunda beyazlaşır; diğer kanlar ise kuruduğunda kararır.” Bu incelik, onların Şâfiîlere karşı getirdikleri bir delildir. On Beşinci [Mesele]- Yüce Allah'ın { وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ } “ve domuz eti” buyruğu: Yüce Allah, kesilmiş olsun veya olmasın bizzat kendisinin (aynen) haram olduğunu göstermek; içyağını, kıkırdakları ve diğer kısımlarını da kapsamak üzere domuzun etini özellikle zikretmiştir. On Altıncı [Mesele]- Ümmet, domuzun içyağının haram olduğu hususunda icmâ etmiştir. Mâlik ve arkadaşları, içyağı yememeye yemin edip de et yiyen kimsenin et yemekle yeminini bozmayacağına [bu ayetle] delil getirmişlerdir. Şayet et yememeye yemin eder de içyağı yerse yeminini bozar; çünkü içyağıyla birlikte ete de 'et' ismi verilir. Böylece içyağı et isminin kapsamına girer, ancak et içyağı isminin kapsamına girmez. Yüce Allah domuz etini haram kılmıştır; eti zikretmesi, içyağı et isminin altına girdiği için içyağının yerine de geçmiştir. Yüce Allah İsrâiloğullarına ise { حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما } “onlara o ikisinin içyağlarını haram kıldık” buyruğuyla içyağlarını haram kılmıştır; bu sebeple onlara etin haramlığı vaki olmamış ve et içyağı ismine dahil olmamıştır. İşte bu yüzden Mâlik, yemin eden kimse...

فِي الشَّحْمِ وَالْحَالِفِ فِي اللَّحْمِ، إِلَّا أَنْ يَكُونَ لِلْحَالِفِ نِيَّةٌ فِي اللَّحْمِ دُونَ الشَّحْمِ فَلَا يَحْنَثُ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. وَلَا يَحْنَثُ فِي قَوْلِ الشَّافِعِيِّ وَأَبِي ثَوْرٍ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ إِذَا حَلَفَ أَلَّا يَأْكُلَ لَحْمًا فَأَكَلَ شَحْمًا. وَقَالَ أَحْمَدُ: إِذَا حَلَفَ أَلَّا يَأْكُلَ لَحْمًا فَأَكَلَ الشَّحْمَ لَا بَأْسَ بِهِ إِلَّا أَنْ يَكُونَ أَرَادَ اجْتِنَابَ الدَّسَمِ. السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- لَا خِلَافَ أَنَّ جُمْلَةَ الْخِنْزِيرِ مُحَرَّمَةٌ إِلَّا الشَّعْرَ فَإِنَّهُ يَجُوزُ الْخِرَازَةُ بِهِ. وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ رجلا سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْخِرَازَةِ بِشَعْرِ الْخِنْزِيرِ، فَقَالَ: (لَا بَأْسَ بِذَلِكَ) ذَكَرَهُ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ، قَالَ: وَلِأَنَّ الْخِرَازَةَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ كَانَتْ، وَبَعْدَهُ مَوْجُودَةٌ ظَاهِرَةٌ، لَا نَعْلَمُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَنْكَرَهَا وَلَا أَحَدَ مِنَ الْأَئِمَّةِ بَعْدَهُ. وَمَا أَجَازَهُ الرَّسُولُ ﷺ فَهُوَ كَابْتِدَاءِ الشَّرْعِ مِنْهُ. الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ- لَا خِلَافَ فِي تَحْرِيمِ خِنْزِيرِ الْبَرِّ كَمَا ذَكَرْنَا، وَفِي خِنْزِيرِ الْمَاءِ خِلَافٌ. وَأَبَى مَالِكٌ أَنْ يُجِيبَ فِيهِ بِشَيْءٍ، وَقَالَ: أَنْتُمْ تَقُولُونَ خِنْزِيرًا! وَقَدْ تَقَدَّمَ، وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ فِي" الْمَائِدَةِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ- ذَهَبَ أَكْثَرُ اللُّغَوِيِّينَ إِلَى أَنَّ لَفْظَةَ الْخِنْزِيرِ رُبَاعِيَّةٌ. وَحَكَى ابْنُ سِيدَهْ عَنْ بَعْضِهِمْ أَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنْ خَزَرِ الْعَيْنِ، لِأَنَّهُ كَذَلِكَ يَنْظُرُ، وَاللَّفْظَةُ عَلَى هَذَا ثُلَاثِيَّةٌ. وَفِي الصِّحَاحِ: وَتَخَازَرَ الرَّجُلُ إِذَا ضَيَّقَ جَفْنَهُ لِيُحَدِّدِ النَّظَرَ. وَالْخَزَرُ: ضِيقُ الْعَيْنِ وَصِغَرُهَا. رَجُلٌ أَخْزَرُ بَيِّنُ الْخَزَرِ. وَيُقَالُ: هُوَ أَنْ يَكُونَ الْإِنْسَانُ كَأَنَّهُ يَنْظُرُ بِمُؤَخَّرِهَا. وَجَمْعُ الْخِنْزِيرِ خَنَازِيرُ. وَالْخَنَازِيرُ أَيْضًا عِلَّةٌ مَعْرُوفَةٌ، وَهِيَ قُرُوحٌ صُلْبَةٌ تَحْدُثُ فِي الرَّقَبَةِ. الْمُوَفِّيَةُ عِشْرِينَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ" أَيْ ذُكِرَ عَلَيْهِ غَيْرُ اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهِيَ ذَبِيحَةُ الْمَجُوسِيِّ وَالْوَثَنِيِّ وَالْمُعَطِّلِ. فَالْوَثَنِيُّ يَذْبَحُ لِلْوَثَنِ، وَالْمَجُوسِيُّ لِلنَّارِ، وَالْمُعَطِّلُ لَا يَعْتَقِدُ شَيْئًا فَيَذْبَحُ لِنَفْسِهِ. وَلَا خِلَافَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ مَا ذَبَحَهُ الْمَجُوسِيُّ لِنَارِهِ وَالْوَثَنِيُّ لِوَثَنِهِ لَا يُؤْكَلُ، وَلَا تُؤْكَلُ ذَبِيحَتُهُمَا عِنْدَ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَغَيْرِهِمَا وَإِنْ لَمْ يَذْبَحَا لِنَارِهِ وَوَثَنِهِ، وَأَجَازَهُمَا ابْنُ الْمُسَيَّبِ وَأَبُو ثَوْرٍ إِذَا ذَبَحَ لمسلم بأمره. وسيأتي لهذا مزيد بيان

...yağ hakkında ve et hakkında yemin eden kimse hususunda; ancak yemin edenin yağ hariç sadece eti kasteden bir niyeti varsa yemini bozulmaz, Allah Teâlâ en iyisini bilir. Şâfiî, Ebû Sevr ve re'y ehlinin görüşüne göre ise, et yememeye yemin edip yağ yerse yemini bozulmaz. Ahmed [b. Hanbel] şöyle demiştir: Et yememeye yemin edip yağ yerse, yağlı şeylerden sakınmayı kastetmiş olmadıkça bir sakınca yoktur. On yedinci [mesele]: Kılı müstesna domuzun tamamının haram olduğunda görüş ayrılığı yoktur; zira onun kılı ile dikim yapmak (deri dikmek) caizdir. Nitekim bir adamın Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem domuz kılıyla dikim yapmayı sorduğu, onun da: «Bunda bir sakınca yoktur» buyurduğu rivayet edilmiştir. Bunu İbn Huveyzimendâd zikretmiştir. [İbn Huveyzimendâd] şöyle demiştir: Çünkü dikim işi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında vardı ve ondan sonra da açıkça mevcuttu; Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yahut ondan sonraki önderlerden hiçbirinin bunu reddettiğini bilmiyoruz. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem cevaz verdiği şey ise bizzat kendisinden şeriat koyma (hüküm vazetme) gibidir. On sekizinci [mesele]: Zikrettiğimiz üzere kara domuzunun haram kılınmasında ihtilaf yoktur; su domuzunda ise ihtilaf vardır. Mâlik bu hususta herhangi bir cevap vermekten kaçınmış ve: “Siz ona domuz diyorsunuz!” demiştir. Bu [konu] daha önce geçmişti, açıklaması ise inşâallahu teâlâ el-Mâide [suresinde] gelecektir. On dokuzuncu [mesele]: Dilcilerin çoğu Hınzîr (خِنْزِير) kelimesinin dört harfli (rubâî) olduğu görüşündedir. İbn Sîde bazılarından, bunun gözün kısık olması manasındaki Hazer (خَزَر) kökünden türediğini, zira onun bu şekilde baktığını nakletmiştir; bu takdirde kelime üç harflidir (sülâsîdir). es-Sıhâh'ta şöyle denir: 'Tahaazere'r-raculu' (تَخَازَرَ الرَّجُلُ), adamın bakışını keskinleştirmek için göz kapaklarını kısmasıdır. el-Hazer (الْخَزَر) ise gözün dar ve küçük olmasıdır. Göz kısıklığı aşikâr olan adama 'Racülün ahzer' (رَجُلٌ أَخْزَرُ) denir. Şöyle de denilmiştir: Kişinin sanki gözünün ucuyla bakmasıdır. Hınzîr kelimesinin çoğulu hanâzîrdir (خَنَازِير). Hanâzîr (sıraca) aynı zamanda bilinen bir hastalıktır ki boyunda meydana gelen sert çıbanlardır. Yirminci [mesele]: Yüce Allah'ın { وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ } “Allah'tan başkası adına kesilen” buyruğu, [kesilirken] üzerine Allah Teâlâ'dan başkasının ismi anılan demektir. Bu da Mecûsî'nin, putperestin ve muattılın (yaratıcıyı inkâr edenin) kestiğidir. Nitekim putperest put için, Mecûsî ateş için keser; muattıl ise hiçbir şeye inanmaz, dolayısıyla kendisi için keser. Âlimler arasında Mecûsî'nin ateşi için kestiğinin ve putperestin putu için kestiğinin yenmeyeceği hususunda görüş ayrılığı yoktur. Mâlik, Şâfiî ve diğerlerine göre, ateşleri ve putları için kesmemiş olsalar bile kestikleri yenmez. İbnü'l-Müseyyeb ve Ebû Sevr ise Müslümanın emriyle bir Müslüman için kestiklerinde buna cevaz vermişlerdir. Bunun daha geniş açıklaması gelecektir

إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ" الْمَائِدَةِ ". وَالْإِهْلَالُ: رَفْعُ الصَّوْتِ، يُقَالُ: أَهَلَّ بِكَذَا، أَيْ رَفَعَ صَوْتَهُ. قَالَ ابْنُ أَحْمَرَ يَصِفُ فَلَاةً:

inşâallahu teâlâ el-Mâide suresinde gelecektir. el-İhlâl: Sesi yükseltmektir; nitekim falanca şeye sesini yükselttiğinde 'ehelle bi-kezâ' denir. İbn Ahmer ıssız bir araziyi tavsif ederek şöyle demiştir:

يهل بالفريد رُكْبَانَهَا ... كَمَا يُهِلُّ الرَّاكِبُ الْمُعْتَمِرُ

Issız çöl süvarilerine tek tek seslenip ihram telbiyesi getirir, ... Umre yapan bir bineklinin telbiye getirdiği gibi.

وَقَالَ النَّابِغَةُ:

en-Nâbiğa da şöyle demiştir:

أَوْ دُرَّةٌ صَدَفِيَّةٌ غَوَّاصُهَا ... بَهِجٌ مَتَى يَرَهَا يُهِلُّ وَيَسْجُدُ

Yahut sedefli bir inci ki dalgıcı ... Onu gördüğü an sevinçle sesini yükseltir ve secdeye kapanır.

وَمِنْهُ إِهْلَالُ الصَّبِيِّ وَاسْتِهْلَالُهُ، وَهُوَ صِيَاحُهُ عِنْدَ وِلَادَتِهِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ: الْمُرَادُ مَا ذُبِحَ لِلْأَنْصَابِ وَالْأَوْثَانِ، لَا مَا ذُكِرَ عَلَيْهِ اسْمُ الْمَسِيحِ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي سُورَةِ" الْمَائِدَةِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَجَرَتْ عَادَةُ الْعَرَبِ بِالصِّيَاحِ بِاسْمِ الْمَقْصُودِ بِالذَّبِيحَةِ، وَغَلَبَ ذَلِكَ فِي اسْتِعْمَالِهِمْ حَتَّى عُبِّرَ بِهِ عَنِ النِّيَّةِ الَّتِي هِيَ عِلَّةُ التَّحْرِيمِ، أَلَا تَرَى أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ ﵁ رَاعَى النِّيَّةَ فِي الْإِبِلِ الَّتِي نَحَرَهَا غَالِبٌ أَبُو الْفَرَزْدَقِ فَقَالَ: إِنَّهَا مِمَّا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ، فَتَرَكَهَا النَّاسُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَرَأَيْتُ فِي أَخْبَارِ الْحَسَنِ بْنِ أَبِي الْحَسَنِ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ امْرَأَةٍ مُتْرَفَةٍ صَنَعَتْ لِلُعَبِهَا عُرْسًا فَنَحَرَتْ جَزُورًا، فَقَالَ الْحَسَنُ: لَا يَحِلُّ أَكْلُهَا فَإِنَّهَا إِنَّمَا نُحِرَتْ لِصَنَمٍ. قُلْتُ: وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى مَا رَوَيْنَاهُ عَنْ يَحْيَى بْنِ يَحْيَى التَّمِيمِيِّ شَيْخِ مُسْلِمٍ قَالَ: أَخْبَرَنَا جَرِيرٌ عَنْ قَابُوسٍ قَالَ: أَرْسَلَ أَبِي امْرَأَةً إِلَى عَائِشَةَ ﵂ وَأَمَرَهَا أَنْ تَقْرَأَ ﵍ مِنْهُ، وَتَسْأَلَهَا أَيَّةَ صَلَاةٍ كَانَتْ أَعْجَبَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَدُومُ عَلَيْهَا. قَالَتْ: كَانَ يُصَلِّي قَبْلَ الظُّهْرِ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ يُطِيلُ فِيهِنَّ الْقِيَامَ وَيُحْسِنُ الرُّكُوعَ وَالسُّجُودَ، فَأَمَّا مَا لَمْ يَدَعْ قَطُّ، صَحِيحًا وَلَا مَرِيضًا وَلَا شَاهِدًا، رَكْعَتَيْنِ قَبْلَ صَلَاةِ الْغَدَاةِ. قَالَتِ امْرَأَةٌ عِنْدَ ذَلِكَ مِنَ النَّاسِ: يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ، إِنَّ لَنَا أَظْآرًا مِنَ الْعَجَمِ لَا يَزَالُ يَكُونُ لَهُمْ عِيدٌ فَيُهْدُونَ لَنَا مِنْهُ، أَفَنَأْكُلُ مِنْهُ شَيْئًا؟ قَالَتْ: أَمَّا مَا ذُبِحَ لِذَلِكَ الْيَوْمِ فَلَا تَأْكُلُوا وَلَكِنْ كُلُوا مِنْ أَشْجَارِهِمْ. الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَمَنِ اضْطُرَّ" قُرِئَ بِضَمِ النُّونِ لِلِاتِّبَاعِ وَبِالْكَسْرِ وَهُوَ الْأَصْلُ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، وَفِيهِ إِضْمَارٌ، أَيْ فَمَنِ اضْطُرَّ إِلَى شي من هذه

Çocuğun doğduğunda ağlaması/ses çıkarması anlamındaki ihlâlü's-sabiyy (إِهْلَالُ الصَّبِيِّ) ve istihlâl (اسْتِهْلَال) tabirleri de bu köktendir. İbn Abbâs ve başkaları şöyle demiştir: “Bundan maksat, Mâide Sûresi'nde -inşâallâhu teâlâ- açıklaması geleceği üzere, üzerine Mesîh'in adı anılanlar değil, dikili taşlar (ensâb) ve putlar (evsân) için kesilenlerdir.” Arapların âdeti, kurban kesilirken kendisi için kurban adanan varlığın ismini yüksek sesle haykırmaktı; bu durum onların kullanımında öylesine baskın hale geldi ki, haram kılınmanın gerekçesi (illeti) olan niyet bu lafızla ifade edilir oldu. Görmez misin ki Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh, el-Farazdak'ın babası Gālib'in kestiği develerde niyeti dikkate almış ve: “Bunlar, Allah'tan başkası adına ses yükseltilerek kesilenlerdendir” demiştir; bunun üzerine insanlar o develerin etini terk etmiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: Hasan b. Ebi'l-Hasan'a dair haberlerde gördüm ki, kendisine oyuncak bebekleri için düğün tertip edip bir deve kesen varlıklı bir kadın hakkında sorulduğunda Hasan: “Onun yenmesi helal değildir; çünkü o bir put için boğazlanmıştır” demiştir. Ben de derim ki: Bu manadan olmak üzere, Müslim'in hocası Yahyâ b. Yahyâ et-Temîmî'den rivayet ettiğimiz şu hadis de böyledir: Bize Cerîr, Kābûs'tan haber verip şöyle dedi: Babam, Âişe radıyallâhu anhâ'ya bir kadın gönderdi; ona kendisinden selam iletmesini ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kılmaya devam etmekten en çok hoşlandığı namazın hangisi olduğunu sormasını emretti. Âişe şöyle dedi: “Öğleden önce, kıyamlarını uzun tuttuğu, rükû ve secdelerini güzelce eda ettiği dört rekât kılardı. Ne sağlıklı ne hasta ne de mukimken asla terk etmediği namaz ise sabah namazından önceki iki rekâttı.” Orada bulunan kadınlardan biri bunun üzerine: “Ey Müminlerin Annesi! Bizim Acemlerden (Arap olmayan gayrimüslimlerden) sütannelerimiz/akrabalarımız var; onların bayramları olur ve bize ondan hediye getirirler. Ondan bir şey yiyelim mi?” dedi. Âişe: “O gün için kesilen hayvanların etlerinden yemeyin, fakat ağaçlarının meyvelerinden yiyin” buyurdu. Yirmi Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: { فَمَنِ اضْطُرَّ } “Kim mecbur kalırsa” buyruğu, tâbi olma (ittibâ') sebebiyle nûn harfinin dammesiyle de okunmuştur; iki sâkin harfin karşılaşması (iltikā-i sâkineyn) kuralı gereği asıl olan kesre ile de okunmuştur. Burada bir gizli öge (idmâr) vardır; yani kim bunlardan bir şeye...

الْمُحَرَّمَاتِ أَيْ أُحْوِجَ إِلَيْهَا، فَهُوَ افْتُعِلَ مِنَ الضَّرُورَةِ. وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ" فَمَنِ اطُّرَ" بِإِدْغَامِ الضَّادِ فِي الطَّاءِ. وَأَبُو السَّمَّالِ" فَمَنِ اضْطِرَّ" بكسر الطاء. وأصله أضطر فَلَمَّا أُدْغِمَتْ نُقِلَتْ حَرَكَةُ الرَّاءِ إِلَى الطَّاءِ. الثَّانِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- الِاضْطِرَارُ لَا يَخْلُو أَنْ يَكُونَ بِإِكْرَاهٍ مِنْ ظَالِمٍ أَوْ بِجُوعٍ فِي مَخْمَصَةٍ. وَالَّذِي عَلَيْهِ الْجُمْهُورُ مِنَ الْفُقَهَاءِ وَالْعُلَمَاءِ فِي مَعْنَى الْآيَةِ هُوَ مَنْ صَيَّرَهُ الْعُدْمُ وَالْغَرَثُ وَهُوَ الْجُوعُ إِلَى ذَلِكَ، وَهُوَ الصَّحِيحُ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ أُكْرِهَ وَغُلِبَ عَلَى أَكْلِ هَذِهِ الْمُحَرَّمَاتِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: يَعْنِي أُكْرِهَ عَلَيْهِ كَالرَّجُلِ يَأْخُذُهُ الْعَدُوُّ فَيُكْرِهُونَهُ عَلَى أَكْلِ لَحْمِ الْخِنْزِيرِ وَغَيْرِهِ مِنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ تَعَالَى، إِلَّا أَنَّ الْإِكْرَاهَ يُبِيحُ ذَلِكَ إِلَى آخِرِ الْإِكْرَاهِ. وَأَمَّا الْمَخْمَصَةُ فَلَا يَخْلُو أَنْ تَكُونَ دَائِمَةً أَوْ لَا، فَإِنْ كَانَتْ دَائِمَةً فَلَا خِلَافَ فِي جَوَازِ الشِّبَعِ مِنَ الْمَيْتَةِ، إِلَّا أَنَّهُ لَا يَحِلُّ لَهُ أَكْلُهَا وَهُوَ يَجِدُ مَالَ مُسْلِمٍ لَا يَخَافُ فِيهِ قَطْعًا، كَالتَّمْرِ الْمُعَلَّقِ وَحَرِيسَةِ الْجَبَلِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِمَّا لَا قَطْعَ فِيهِ وَلَا أَذًى. وَهَذَا مِمَّا لَا اخْتِلَافَ فِيهِ، لِحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: بَيْنَمَا نَحْنُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي سَفَرٍ إِذْ رَأَيْنَا إِبِلًا مَصْرُورَةً بعضاه الشجر فثبنا إليهما فَنَادَانَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَرَجَعْنَا إِلَيْهِ فَقَالَ: (إِنَّ هَذِهِ الْإِبِلَ لِأَهْلِ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ هُوَ قُوَّتُهُمْ وَيُمْنُهُمْ بَعْدَ اللَّهِ أَيَسُرُّكُمْ لَوْ رَجَعْتُمْ إِلَى مَزَاوِدِكُمْ فَوَجَدْتُمْ مَا فِيهَا قَدْ ذَهَبَ بِهِ أَتَرَوْنَ ذَلِكَ عَدْلًا) قَالُوا لَا، فَقَالَ: (إِنَّ هَذِهِ كَذَلِكَ). قُلْنَا: أَفَرَأَيْتَ إِنِ احْتَجْنَا إِلَى الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ؟ فَقَالَ: (كُلْ وَلَا تَحْمِلْ وَاشْرَبْ وَلَا تَحْمِلْ). خَرَّجَهُ ابْنُ مَاجَهْ ﵀، وَقَالَ: هَذَا الْأَصْلُ عِنْدِي. وَذَكَرَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ قَالَ: قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا يَحِلُّ لِأَحَدِنَا مِنْ مَالِ أَخِيهِ إِذَا اضْطُرَّ إِلَيْهِ؟ قَالَ: (يَأْكُلُ وَلَا يَحْمِلُ وَيَشْرَبُ وَلَا يَحْمِلُ). قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَكُلُّ مُخْتَلَفٍ فِيهِ بَعْدَ ذَلِكَ فَمَرْدُودٌ إِلَى تَحْرِيمِ اللَّهِ الْأَمْوَالَ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَجُمْلَةُ الْقَوْلِ فِي ذَلِكَ أَنَّ الْمُسْلِمَ إِذَا تَعَيَّنَ عَلَيْهِ رَدَّ رَمَقِ مُهْجَةِ الْمُسْلِمِ، وَتَوَجَّهَ

[haramlara] yani bunlara muhtaç kılındı [demektir]. Bu kelime 'zaruret' kökünden 'iftiâl' veznindedir. İbn Muheysın, dâd harfini tâ harfine idğam ederek 'fe meni't-turra' şeklinde okumuştur. Ebü's-Semmâl ise tâ harfinin kesresiyle 'fe meni'dtırra' şeklinde okumuştur. Aslı 'udturra' olup idğam yapılınca râ harfinin harekesi tâ harfine nakledilmiştir. Yirmi İkinci [Mesele]- Zaruret hali, ya bir zalimin zorlamasıyla (ikrah) ya da şiddetli bir kıtlıktaki açlık sebebiyle olur. Fakihlerin ve ilim ehlinin çoğunluğunun ayetin anlamı hakkındaki görüşü; yokluğun ve açlığın -garas (الْغَرَثُ) da açlık demektir- kendisini buna mecbur bıraktığı kimsedir; doğru olan da budur. Bir görüşe göre ise anlamı: Bu haram kılınan şeyleri yemeye zorlandı ve baskı altında kaldı demektir. Mücâhid şöyle demiştir: 'Yani düşmanın yakalayıp domuz eti yemeye ve Allah Teâlâ'ya isyan olan başka şeylere zorladığı adam gibi baskı altına alınmış kimsedir; ancak zorlama hali, o zorlama sürdüğü müddetçe bunu mubah kılar.' Şiddetli açlığa (mahmasa) gelince; bunun sürekli olup olmaması söz konusudur. Şayet sürekli ise, ölmüş hayvan etinden (meyte) doyuncaya kadar yemenin caiz olduğunda ihtilaf yoktur. Ancak dalında asılı hurma, dağdaki harîse ve benzeri el kesme cezası ile eziyet gerektirmeyen durumlar varken bir Müslümanın malını bulabildiği sürece meyte yemesi helal olmaz. Ebû Hureyre'nin radıyallâhu anh rivayet ettiği şu hadis sebebiyle bu, üzerinde ihtilaf bulunmayan bir husustur: 'Biz bir seferde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberken, dikenli ağaçların yanında memeleri bağlanmış develer gördük ve onlara doğru yöneldik. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize seslendi, biz de onun yanına döndük. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Şüphesiz bu develer Müslüman bir aileye aittir; Allah'tan sonra onların azığı ve bereketleridir. Heybelerinize döndüğünüzde içindekilerin alınıp götürüldüğünü görseniz bu hoşunuza gider mi? Bunun adalet olduğunu düşünür müsünüz?» 'Hayır' dediler. O da: «İşte bu da böyledir» buyurdu. Biz: 'Peki yiyecek ve içeceğe muhtaç kalırsak ne dersin?' dedik. Şöyle buyurdu: «Ye ama [yanında] taşıma, iç ama [yanında] taşıma!» Bunu İbn Mâce rahimehullâh rivayet etmiş ve 'Benim yanımdaki esas budur' demiştir. İbnü'l-Münzir de bunu zikrederek şöyle demiştir: 'Ey Allah'ın Resûlü! Birimiz mecbur kaldığında kardeşinin malından kendisine ne helal olur?' dedik. «Yer ama [yanında] taşımaz, içer ama [yanında] taşımaz» buyurdu. İbnü'l-Münzir dedi ki: 'Bundan sonra ihtilaf edilen her husus, Allah'ın malları haram kılmış olması esasına döndürülür.' Ebû Ömer dedi ki: 'Bu husustaki sözün özü şudur: Bir Müslümanın başka bir Müslümanın hayatını kurtarması bizzat üzerine vacip olup bu farz başka kimse bulunmadığı için doğrudan ona yöneldiğinde...'

الْفَرْضُ فِي ذَلِكَ بِأَلَّا يَكُونَ هُنَاكَ غَيْرُهُ قضى عليه بنرميق تلك المهجة الآدمية. وكان للممنوع منه ماله مِنْ ذَلِكَ مُحَارَبَةٌ مَنْ مَنْعِهِ وَمُقَاتَلَتِهِ، وَإِنْ أَتَى ذَلِكَ عَلَى نَفْسِهِ، وَذَلِكَ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ إِلَّا وَاحِدٌ لَا غَيْرَ، فَحِينَئِذٍ يَتَعَيَّنُ عَلَيْهِ الْفَرْضُ. فَإِنْ كَانُوا كَثِيرًا أَوْ جَمَاعَةً وَعَدَدًا كَانَ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ فَرْضًا عَلَى الْكِفَايَةِ. وَالْمَاءُ فِي ذَلِكَ وَغَيْرِهِ مِمَّا يَرُدُّ نَفْسَ الْمُسْلِمِ وَيُمْسِكُهَا سَوَاءٌ. إِلَّا أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي وُجُوبِ قِيمَةِ ذَلِكَ الشَّيْءِ عَلَى الَّذِي رُدَّتْ بِهِ مُهْجَتُهُ وَرَمَقَ بِهِ نَفَسَهُ، فَأَوْجَبَهَا مُوجِبُونَ، وَأَبَاهَا آخَرُونَ، وَفِي مَذْهَبِنَا الْقَوْلَانِ جَمِيعًا. وَلَا خِلَافَ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ مُتَأَخِّرِيهِمْ وَمُتَقَدِّمِيهِمْ فِي وُجُوبِ رَدِّ مُهْجَةِ الْمُسْلِمِ عِنْدَ خَوْفِ الذَّهَابِ وَالتَّلَفِ بِالشَّيْءِ الْيَسِيرِ الَّذِي لَا مَضَرَّةَ فِيهِ عَلَى صَاحِبِهِ وَفِيهِ الْبُلْغَةُ. الثَّالِثَةُ وَالْعِشْرُونَ- خَرَّجَ ابْنُ مَاجَهْ أَنْبَأَنَا أَبُو بَكْرِ بْنِ أَبِي شَيْبَةَ أَنْبَأَنَا شَبَابَةُ (ح) وحدثنا محمد ابن بَشَّارٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ قَالَا حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ أَبِي بِشْرٍ جَعْفَرِ بْنِ إِيَاسٍ قَالَ: سَمِعْتُ عَبَّادَ بْنَ شُرَحْبِيلَ- رَجُلًا مِنْ بَنِي غُبَّرٍ- قَالَ: أَصَابَنَا عام مَخْمَصَةٌ فَأَتَيْتُ الْمَدِينَةَ فَأَتَيْتُ حَائِطًا مِنْ حِيطَانِهَا فَأَخَذْتُ سُنْبُلًا فَفَرَكْتُهُ وَأَكَلْتُهُ وَجَعَلْتُهُ فِي كِسَائِي، فَجَاءَ صَاحِبُ الْحَائِطِ فَضَرَبَنِي وَأَخَذَ ثَوْبِي، فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَأَخْبَرْتُهُ، فقال للرجل: (ما أطعمه إِذْ كَانَ جَائِعًا أَوْ سَاغِبًا وَلَا عَلَّمْتَهُ إِذْ كَانَ جَاهِلًا) فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ ﷺ فَرَدَّ إِلَيْهِ ثَوْبَهُ، وَأَمَرَ لَهُ بِوَسْقٍ مِنْ طَعَامٍ أَوْ نِصْفِ وَسْقٍ. قُلْتُ: هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ اتَّفَقَ عَلَى رِجَالِهِ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ، إِلَّا ابْنَ أَبِي شَيْبَةَ فَإِنَّهُ لِمُسْلِمٍ وَحْدَهُ. وَعَبَّادُ بْنُ شُرَحْبِيلَ الْغُبَرِيُّ الْيَشْكُرِيُّ لَمْ يُخَرِّجْ لَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ شَيْئًا، وَلَيْسَ لَهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ غَيْرُ هذه القصة فما ذَكَرَ أَبُو عُمَرَ ﵀، وَهُوَ يَنْفِي الْقَطْعَ وَالْأَدَبَ فِي الْمَخْمَصَةِ. وَقَدْ رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ سَمُرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (إِذَا أَتَى أَحَدُكُمْ عَلَى مَاشِيَةٍ فَإِنْ كَانَ فِيهَا صَاحِبُهَا فَلْيَسْتَأْذِنْهُ فَإِنْ أَذِنَ لَهُ فَلْيَحْتَلِبْ وَلْيَشْرَبْ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِيهَا فَلْيُصَوِّتْ ثَلَاثًا فَإِنْ أَجَابَ فليستأذنه فإن أذن له فليحتلب وليشرب

Bunda farz olan, orada başka bir kimsenin bulunmaması durumunda o insan canını kurtaracak kadar [yiyecek veya içecek] vermektir. Kendisine bu hususta mâni olunan kimsenin, kendi hayatına mâl olsa dahi onu engelleyen kimseyle savaşması ve mücadele etmesi hakkı vardır. İlim ehline göre bu, orada başkası bulunmayıp sadece bir kişi olduğu takdirdedir; işte bu durumda farz o kimse üzerine taayyün eder (farz-ı ayn olur). Eğer çok kişi veya bir topluluk ve sayıca fazla iseler, bu onlar üzerine farz-ı kifâye olur. Bu hususta su ile bir Müslümanın hayatını kurtaracak ve onu hayatta tutacak diğer şeyler eşittir. Ancak canı kurtarılan ve nefesi tazelenen kimse üzerine o şeyin kıymetini ödemenin vacip olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları bunu vacip görmüş, bazıları ise kabul etmemiştir; mezhebimizde ise her iki görüş de mevcuttur. Müteahhirîn ve mütekaddimîn ilim ehli arasında, helak olma ve telef olma korkusu anında sahibine zarar vermeyecek ve yetecek miktarda az bir şeyle bir Müslümanın canını kurtarmanın vacip olduğu konusunda hiçbir ihtilaf yoktur. Yirmi Üçüncü [Mesele]- İbn Mâce rivayet etti: Bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe haber verdi, bize Şebâbe haber verdi. (h) Ve bize Muhammed b. Beşşâr ile Muhammed b. el-Velîd anlattılar, dediler ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be, Ebû Bişr Ca'fer b. İyâs'tan anlattı; o şöyle demiştir: Ben Benî Guber'den bir adam olan Abbâd b. Şurahbîl'in şöyle dediğini işittim: Bir kıtlık yılına maruz kalmıştık. Medine'ye geldim ve oradaki bahçelerden bir bahçeye girdim; bir başak alıp ufaladım, onu yedim ve elbiseme de koydum. Derken bahçe sahibi gelip beni dövdü ve elbisemi aldı. Bunun üzerine Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip durumu ona haber verdim. [Allah Resûlü] o adama: «Aç -yahut bitkin- iken onu doyurmadın, cahil iken de ona öğretmedin!» buyurdu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem adama emretti, o da elbisesini ona geri verdi ve onun için bir vesk veya yarım vesk yiyecek verilmesini emretti. Derim ki: Bu, Buhârî ve Müslim'in -Müslim'in tek başına rivayet ettiği İbn Ebî Şeybe hariç- râvileri üzerinde ittifak ettiği sahih bir hadistir. Buhârî ve Müslim, Abbâd b. Şurahbîl el-Guberî el-Yeşkurî'den hiçbir rivayette bulunmamışlardır. Ebû Ömer'in radıyallâhu anh zikrettiğine göre onun Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem bu kıssadan başka rivayeti yoktur; bu rivayet de kıtlık anında [hırsızlık] cezasının (el kesme) ve tazir/tedip cezasının uygulanmayacağını gösterir. Ebû Dâvûd, el-Hasan'dan, o Semure'den rivayet etmiştir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Biriniz bir hayvan sürüsüne rastladığında, eğer başında sahibi varsa ondan izin istesin; şayet izin verirse sağsın ve içsin. Şayet başında kimse yoksa üç defa seslensin; eğer cevap verirse ondan izin istesin, şayet izin verirse sağsın ve içsin

وَلَا يَحْمِلْ (. وَذَكَرَ التِّرْمِذِيُّ عَنْ يَحْيَى بْنِ سُلَيْمٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:) مَنْ دَخَلَ حَائِطًا فَلْيَأْكُلْ وَلَا يَتَّخِذْ خُبْنَةً (. قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لَا نَعْرِفُهُ إِلَّا مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ سُلَيْمٍ. وَذُكِرَ مِنْ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سُئِلَ عَنِ الثَّمَرِ الْمُعَلَّقِ، فَقَالَ: (مَنْ أَصَابَ مِنْهُ مِنْ ذِي حَاجَةٍ غَيْرَ مُتَّخِذٍ خُبْنَةً فَلَا شي عَلَيْهِ). قَالَ فِيهِ: حَدِيثٌ حَسَنٌ. وَفِي حَدِيثُ عُمَرَ ﵁: (إِذَا مَرَّ أَحَدُكُمْ بِحَائِطٍ فَلْيَأْكُلْ وَلَا يَتَّخِذْ ثِبَانًا). قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَهُوَ الْوِعَاءُ الَّذِي يُحْمَلُ فِيهِ الشَّيْءُ، فَإِنْ حَمَلْتَهُ بَيْنَ يَدَيْكَ فَهُوَ ثِبَانٌ، يُقَالُ: قَدْ تَثَبَّنْتُ ثِبَانًا، فَإِنْ حَمَلْتَهُ عَلَى ظَهْرِكَ فَهُوَ الْحَالُ، يُقَالُ مِنْهُ: قَدْ تَحَوَّلْتُ كِسَائِي إِذَا جَعَلْتَ فِيهِ شَيْئًا ثُمَّ حَمَلْتَهُ عَلَى ظَهْرِكِ. فَإِنْ جَعَلْتَهُ فِي حِضْنِكَ فَهُوَ خُبْنَةٌ، وَمِنْهُ حَدِيثُ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ الْمَرْفُوعُ (وَلَا يَتَّخِذُ خُبْنَةً). يُقَالُ مِنْهُ: خَبَنْتُ أَخْبِنُ خَبْنًا. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَإِنَّمَا يُوَجَّهُ هَذَا الْحَدِيثُ أَنَّهُ رُخِّصَ فِيهِ لِلْجَائِعِ المضطر الذي لا شي مَعَهُ يَشْتَرِي بِهِ أَلَّا يَحْمِلَ إِلَّا مَا كَانَ فِي بَطْنِهِ قَدْرَ قُوَّتِهِ. قُلْتُ: لِأَنَّ الْأَصْلَ الْمُتَّفَقَ عَلَيْهِ تَحْرِيمُ مَالِ الْغَيْرِ إِلَّا بِطِيبِ نَفْسٍ مِنْهُ، فَإِنْ كَانَتْ هُنَاكَ عَادَةٌ بِعَمَلِ ذَلِكَ كَمَا كَانَ فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ، أَوْ كَمَا هُوَ الْآنَ فِي بَعْضِ الْبُلْدَانِ، فَذَلِكَ جَائِزٌ. وَيُحْمَلُ ذَلِكَ عَلَى أَوْقَاتِ الْمَجَاعَةِ وَالضَّرُورَةِ، كَمَا تَقَدَّمَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَإِنْ كَانَ الثَّانِي وَهُوَ النَّادِرُ فِي وَقْتٍ مِنَ الْأَوْقَاتِ، فَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيهَا عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُ يَأْكُلُ حَتَّى يَشْبَعَ وَيَتَضَلَّعَ، وَيَتَزَوَّدُ إِذَا خَشِيَ الضَّرُورَةَ فِيمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنْ مَفَازَةٍ وَقَفْرٍ، وَإِذَا وَجَدَ عَنْهَا غِنًى طَرَحَهَا. قَالَ مَعْنَاهُ مَالِكٌ فِي مُوَطَّئِهِ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَكَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ. وَالْحُجَّةُ فِي ذَلِكَ أَنَّ الضَّرُورَةَ تَرْفَعُ التَّحْرِيمَ فَيَعُودُ مُبَاحًا. وَمِقْدَارُ الضَّرُورَةِ إِنَّمَا هُوَ فِي حَالَةِ عَدَمِ الْقُوتِ إِلَى حَالَةِ وُجُودِهِ. وَحَدِيثُ الْعَنْبَرِ نَصٌّ فِي ذَلِكَ، فَإِنَّ أَصْحَابَ النَّبِيِّ ﷺ لَمَّا رَجَعُوا مِنْ سَفَرِهِمْ وَقَدْ ذَهَبَ عَنْهُمُ الزَّادُ، انطلقوا إلى ساحل البحر فرفع

[... ve yanına hiçbir şey] taşıyıp götürmesin.» Tirmizî, Yahyâ b. Süleym'den, o Ubeydullah'tan, o Nâfi'den, o İbn Ömer'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle rivayet etmiştir: « مَنْ دَخَلَ حَائِطًا فَلْيَأْكُلْ وَلَا يَتَّخِذْ خُبْنَةً » «Bir kimse bir bahçeye girdiğinde yesin; ancak koynuna veya eteğine doldurup götürmesin.» [Tirmizî] şöyle demiştir: Bu, garîb bir hadistir; biz bunu yalnızca Yahyâ b. Süleym'in rivayetiyle bilmekteyiz. Amr b. Şuayb'ın babasından, onun da dedesinden rivayet edildiğine göre, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ağaçta asılı duran meyve sorulduğunda şöyle buyurmuştur: « مَنْ أَصَابَ مِنْهُ مِنْ ذِي حَاجَةٍ غَيْرَ مُتَّخِذٍ خُبْنَةً فَلَا شي عَلَيْهِ » «İhtiyaç sahibi olup da koynuna veya eteğine doldurup götürmeksizin ondan yiyip alan kimseye hiçbir sorumluluk yoktur.» [Tirmizî] bu hadis hakkında: "Hasen bir hadistir" demiştir. Ömer'in radıyallâhu anh hadisinde ise şöyle geçmektedir: « إِذَا مَرَّ أَحَدُكُمْ بِحَائِطٍ فَلْيَأْكُلْ وَلَا يَتَّخِذْ ثِبَانًا » «Biriniz bir bahçeye uğradığında yesin; ancak eteğine doldurup götürmesin.» Ebû Ubeyd dedi ki: Ebû Ömer şöyle demiştir: Bu (sibân), içine bir şey konulup taşınan örtü veya kaptır. Eğer onu önünde taşırsan o 'sibân'dır (ثِبَان); nitekim 'önüme, eteğime doldurdum' anlamında (قد تَثَبَّنْتُ ثِبَانًا) denir. Eğer onu sırtında taşırsan o 'hâl'dir (حَال); nitekim bir elbiseye bir şey koyup sonra onu sırtına aldığında 'elbisemi bohça yapıp yüklendim' anlamında (قد تَحَوَّلْتُ كِسَائِي) denir. Şayet onu eteğinin kıvrımına veya koynuna koyarsan o 'hubne'dir (خُبْنَة); Amr b. Şuayb'ın merfû olarak rivayet ettiği: « وَلَا يَتَّخِذُ خُبْنَةً » «koynuna veya eteğine doldurup götürmesin» hadisi de bundandır. Nitekim bundan türetilerek (خَبَنْتُ أَخْبِنُ خَبْنًا) denir. Ebû Ubeyd dedi ki: "Bu hadis ancak, yanında satın alacak hiçbir şeyi bulunmayan aç ve çaresiz kalmış (muztar) kimseye, karnına giren ve ancak gücünü koruyacak miktardan fazlasını taşımaması şartıyla ruhsat verildiği şeklinde açıklanır." Ben derim ki: Çünkü üzerinde ittifak edilen asıl kural; gönül rızası olmaksızın başkasının malının haram oluşudur. Eğer İslam'ın ilk döneminde olduğu gibi veya günümüzde bazı beldelerde bulunduğu üzere buna dair bir örf ve teamül varsa bu caizdir. Bu durum, daha önce geçtiği üzere kıtlık ve zaruret vakitlerine hamledilir; en doğrusunu Allah bilir. Şayet [zaruret] ikinci türden -ki bu, zamanların birinde nâdir görülen durumdur- olursa, âlimler bu hususta iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Doyuncaya ve iyice kanıncaya kadar yer; önündeki ıssız çöl ve kurak arazide zarurete düşmekten korkarsa yanına azık da alır, buna ihtiyaç duymayacak duruma geldiğinde ise onu atar. Mâlik, Muvatta'ında bunun anlamını böyle belirtmiştir. Şâfiî ve âlimlerin çoğu da bu görüştedir. Bunun delili şudur: Zaruret haramlığı kaldırır ve o şey tekrar mübah hâline döner. Zaruretin miktarı ise ancak azığın bulunmadığı andan bulunduğu ana kadar geçen süredir. 'Anber' hadisi de bu hususta açık bir nastır. Nitekim Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashâbı seferlerinden dönerken azıkları tükenince deniz sahiline gitmişlerdi; derken...

لَهُمْ عَلَى سَاحِلِهِ كَهَيْئَةِ الْكَثِيبِ الضَّخْمِ، فَلَمَّا أَتَوْهُ إِذَا هِيَ دَابَّةٌ تُدْعَى الْعَنْبَرَ، فَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ أَمِيرُهُمْ: مَيْتَةٌ. ثُمَّ قَالَ: لَا، بَلْ نَحْنُ رُسُلُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَقَدِ اضْطُرِرْتُمْ فَكُلُوا. قَالَ: فَأَقَمْنَا عَلَيْهَا شَهْرًا وَنَحْنُ ثَلَاثُمِائَةٍ حَتَّى سَمِنَّا، الْحَدِيثَ. فَأَكَلُوا وَشَبِعُوا- رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ- مِمَّا اعْتَقَدُوا أَنَّهُ مَيْتَةً وَتَزَوَّدُوا مِنْهَا إِلَى الْمَدِينَةِ، وَذَكَرُوا ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ ﷺ فَأَخْبَرَهُمْ ﷺ أَنَّهُ حَلَالٌ وَقَالَ: (هَلْ مَعَكُمْ مِنْ لَحْمِهِ شي فَتُطْعِمُونَا) فَأَرْسَلُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْهُ فَأَكَلَهُ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ. يَأْكُلُ بِقَدْرِ سَدِّ الرَّمَقِ. وَبِهِ قَالَ ابْنُ الْمَاجِشُونِ وَابْنُ حَبِيبٍ وَفَرَّقَ أَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ بَيْنَ حَالَةِ الْمُقِيمِ وَالْمُسَافِرِ فَقَالُوا: الْمُقِيمُ يَأْكُلُ بِقَدْرِ مَا يَسُدُّ رَمَقَهُ، وَالْمُسَافِرُ يَتَضَلَّعُ وَيَتَزَوَّدُ: فَإِذَا وَجَدَ غِنًى عَنْهَا طَرَحَهَا، وَإِنْ وَجَدَ مُضْطَرًّا أَعْطَاهُ إِيَّاهَا وَلَا يَأْخُذُ مِنْهُ عِوَضًا، فَإِنَّ الْمَيْتَةَ لَاَ يَجُوزُ بَيْعُهَا. الرَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- فَإِنِ اضْطُرَّ إِلَى خَمْرٍ فَإِنْ كَانَ بِإِكْرَاهٍ شَرِبَ بِلَا خِلَافٍ، وَإِنْ كَانَ بِجُوعٍ أَوْ عَطَشٍ فَلَا يَشْرَبُ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ فِي الْعُتْبِيَّةِ قَالَ: وَلَا يَزِيدُهُ الْخَمْرُ إِلَّا عَطَشًا. وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَرَّمَ الْخَمْرَ تَحْرِيمًا مُطْلَقًا، وَحَرَّمَ الْمَيْتَةَ بِشَرْطِ عَدَمِ الضَّرُورَةِ. وَقَالَ الْأَبْهَرِيُّ: إِنْ رَدَّتِ الْخَمْرُ عَنْهُ جُوعًا أَوْ عَطَشًا شَرِبَهَا، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ فِي الْخِنْزِيرِ" فَإِنَّهُ رِجْسٌ" ثُمَّ أَبَاحَهُ لِلضَّرُورَةِ. وَقَالَ تَعَالَى فِي الْخَمْرِ إِنَّهَا" رِجْسٌ" فَتَدْخُلُ فِي إِبَاحَةِ الْخِنْزِيرِ لِلضَّرُورَةِ بِالْمَعْنَى الْجَلِيِّ الَّذِي هُوَ أَقْوَى مِنَ الْقِيَاسِ، وَلَا بُدَّ أَنْ تَرْوِيَ وَلَوْ سَاعَةً، وَتَرُدَّ الْجُوعَ وَلَوْ مُدَّةً. الْخَامِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- رَوَى أَصْبَغُ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ أَنَّهُ قَالَ: يَشْرَبُ الْمُضْطَرُّ الدَّمَ وَلَا يَشْرَبُ الْخَمْرَ، وَيَأْكُلُ الْمَيْتَةَ وَلَا يَقْرَبُ ضَوَالَّ الْإِبِلِ- وَقَالَهُ ابْنُ وَهْبٍ- وَيَشْرَبُ الْبَوْلَ وَلَا يَشْرَبُ الْخَمْرَ، لِأَنَّ الْخَمْرَ يَلْزَمُ فِيهَا الْحَدُّ فَهِيَ أَغْلَظُ. نَصَّ عَلَيْهِ أَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ. السَّادِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- فَإِنْ غُصَّ بِلُقْمَةٍ فَهَلْ يُسِيغُهَا بِخَمْرٍ أَوْ لَا، فَقِيلَ. لَا، مَخَافَةَ أَنْ يَدَّعِيَ ذَلِكَ. وَأَجَازَ ذَلِكَ ابْنُ حَبِيبٍ، لِأَنَّهَا حَالَةُ ضَرُورَةٍ. ابْنُ الْعَرَبِيِّ:" أَمَّا الْغَاصُّ بِلُقْمَةٍ

sahilde kendilerine büyük bir kum tepesi gibi bir şey belirmişti. Yanına vardıklarında bunun 'anber' denen bir deniz canlısı olduğunu gördüler. Komutanları Ebû Ubeyde: “Ölü bir hayvandır (leş)” dedi. Sonra: “Hayır, bilakis biz Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem elçileriyiz ve Allah yolundayız; çaresiz kaldınız, yiyin!” dedi. Râvi dedi ki: Üç yüz kişi olarak onun başında bir ay kaldık, hatta kilo aldık, hadisin devamı... -Allah onlardan razı olsun- leş olduğunu zannettikleri şeyden yiyip doydular ve Medine'ye kadar ondan azık aldılar. Bunu Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem anlattıklarında o sallallâhu aleyhi ve sellem bunun helal olduğunu haber verip: (Etinden yanınızda bir şey var mı, bize de ikram eder misiniz?) buyurdu. Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ondan gönderdiler, o da yedi. Bir grup âlim ise: Canını kurtaracak (sedd-i ramak) kadar yer demiştir. İbnü'l-Mâcişûn ve İbn Habîb bu görüştedir. Şâfiî'nin ashabı ise mukim ile yolcu halini birbirinden ayırmış ve şöyle demişlerdir: Mukim, sadece canını kurtaracak kadar yer; yolcu ise doyar ve azık edinir: Ona ihtiyacı kalmadığında onu atar; şayet bir muztar bulursa ona verir ve ondan bedel almaz, zira leşin satılması caiz değildir. Yirmi dördüncüsü: Şayet şaraba mecbur kalırsa; eğer zorlama (ikrah) ile ise ihtilafsız içer; eğer açlık veya susuzluk sebebiyle ise içmez. Mâlik el-Utbiyye'de bu görüşü benimsemiş ve: “Şarap onun susuzluğunu artırmaktan başka bir işe yaramaz” demiştir. Şâfiî'nin görüşü de budur; zira Allah Teâlâ şarabı mutlak olarak haram kılmış, ölü hayvan etini ise zaruret olmaması şartıyla haram kılmıştır. el-Ebherî ise şöyle demiştir: Şarap onun açlığını veya susuzluğunu giderecekse onu içer; çünkü Allah Teâlâ domuz hakkında: “Muhakkak ki o pistir/murhardır” buyurmuş, sonra onu zaruret halinde mubah kılmıştır. Şarap hakkında da onun “pislik/murhar” olduğunu buyurmuştur; binaenaleyh kıyastan daha kuvvetli olan açık bir mana yoluyla şarap da domuzun zaruret halinde mubah kılınması kapsamına girer; nitekim bir anlığına da olsa susuzluğu gidermesi ve bir müddet de olsa açlığı yatıştırması kaçınılmazdır. Yirmi beşincisi: Asbağ, İbnü'l-Kāsım'dan onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: Muztar kalan kimse kanı içer ama şarabı içmez, ölü hayvan etini yer fakat kayıp develere yaklaşmaz -İbn Vehb de bunu söylemiştir-, idrarı içer fakat şarabı içmez; zira şarapta had cezası gerekir, dolayısıyla o daha ağırdır. Şâfiî'nin ashabı da bunu açıkça belirtmiştir. Yirmi altıncısı: Lokma boğazında tıkanıp kalırsa, onu şarapla yutup yutamayacağı hususunda; bunun bahane edilmesinden korkularak 'yutamaz' denilmiştir. İbn Habîb ise buna cevaz vermiştir; zira bu bir zaruret halidir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “Boğazına lokma tıkanan kimseye gelince,

فَإِنَّهُ يَجُوزُ لَهُ فِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَمَّا فِيمَا بَيْنَنَا فَإِنْ شَاهَدْنَاهُ فَلَا تَخْفَى عَلَيْنَا بِقَرَائِنِ الْحَالِ صُورَةُ الْغُصَّةِ مِنْ غَيْرِهَا، فَيُصَدَّقُ إِذَا ظَهَرَ ذَلِكَ، وَإِنْ لَمْ يَظْهَرْ حَدَدْنَاهُ ظَاهِرًا وَسَلِمَ مِنَ الْعُقُوبَةِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى بَاطِنًا. ثُمَّ إِذَا وَجَدَ الْمُضْطَرُّ مَيْتَةً وَخِنْزِيرًا وَلَحْمَ ابْنِ آدَمَ أَكَلَ الْمَيْتَةَ، لِأَنَّهَا حَلَالٌ فِي حَالِ. وَالْخِنْزِيرُ وَابْنُ آدَمَ لَا يَحِلُّ بِحَالٍ. وَالتَّحْرِيمُ الْمُخَفَّفُ أَوْلَى أَنْ يُقْتَحَمَ مِنَ التَّحْرِيمِ الْمُثَقَّلِ، كَمَا لَوْ أُكْرِهَ أَنْ يَطَأَ أُخْتَهُ أَوْ أَجْنَبِيَّةً، وَطِئَ الْأَجْنَبِيَّةَ لِأَنَّهَا تَحِلُّ لَهُ بِحَالٍ. وَهَذَا هُوَ الضَّابِطُ لِهَذِهِ الْأَحْكَامِ. وَلَا يَأْكُلُ ابْنَ آدَمَ وَلَوْ مَاتَ، قَالَهُ عُلَمَاؤُنَا، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ وَدَاوُدُ. احْتَجَّ أَحْمَدُ بِقَوْلِهِ ﵇: (كَسْرُ عَظْمِ الْمَيِّتِ كَكَسْرِهِ حَيًّا). وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: يَأْكُلُ لَحْمَ ابْنِ آدَمَ. وَلَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَقْتُلَ ذِمِّيًّا لِأَنَّهُ مُحْتَرَمُ الدَّمِ، وَلَا مُسْلِمًا وَلَا أَسِيرًا لِأَنَّهُ مَالُ الْغَيْرِ. فَإِنْ كَانَ حَرْبِيًّا أَوْ زَانِيًا مُحْصَنًا جَازَ قَتْلُهُ وَالْأَكْلُ مِنْهُ. وَشَنَّعَ دَاوُدُ عَلَى الْمُزَنِيِّ بِأَنْ قَالَ: قَدْ أَبَحْتُ أَكْلَ لُحُومِ الْأَنْبِيَاءِ! فَغَلَبَ عَلَيْهِ ابْنُ شُرَيْحٍ بِأَنْ قَالَ: فَأَنْتَ قَدْ تَعَرَّضْتَ لِقَتْلِ الْأَنْبِيَاءِ إِذْ مَنَعْتَهُمْ مِنْ أَكْلِ الْكَافِرِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: الصَّحِيحُ عِنْدِي أَلَّا يَأْكُلَ الْآدَمِيَّ إِلَّا إِذَا تَحَقَّقَ أَنَّ ذَلِكَ يُنْجِيهِ وَيُحْيِيهِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- سُئِلَ مَالِكٌ عَنْ الْمُضْطَرِّ إِلَى أَكْلِ الْمَيْتَةِ وَهُوَ يَجِدُ مَالَ الْغَيْرِ تَمْرًا أَوْ زَرْعًا أَوْ غَنَمًا، فَقَالَ: إِنْ أَمِنَ الضَّرَرَ عَلَى بَدَنِهِ بِحَيْثُ لَا يُعَدُّ سَارِقًا وَيُصَدَّقُ فِي قَوْلِهِ، أَكَلَ مِنْ أَيِّ ذَلِكَ وَجَدَ مَا يَرُدُّ جُوعَهُ وَلَا يَحْمِلُ مِنْهُ شَيْئًا، وَذَلِكَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ يَأْكُلَ الْمَيْتَةَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى مُسْتَوْفًى. وَإِنْ هُوَ خَشِيَ أَلَّا يُصَدِّقُوهُ وَأَنْ يَعُدُّوهُ سَارِقًا فَإِنَّ أَكْلَ الْمَيْتَةَ أَجْوَزُ عِنْدِي، وَلَهُ فِي أَكْلِ الْمَيْتَةِ عَلَى هَذِهِ الْمَنْزِلَةِ سَعَةٌ. الثَّامِنَةُ وَالْعِشْرُونَ- رَوَى أَبُو دَاوُدَ قَالَ حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ أَنَّ رَجُلًا نَزَلَ الْحَرَّةَ وَمَعَهُ أَهْلُهُ وَوَلَدُهُ، فَقَالَ رَجُلٌ: إِنَّ نَاقَةً لِي ضَلَّتْ فَإِنْ وَجَدْتَهَا فَأَمْسِكْهَا، فَوَجَدَهَا فَلَمْ يَجِدْ صَاحِبهَا فَمَرِضَتْ، فَقَالَتِ امْرَأَتُهُ: انْحَرْهَا، فَأَبَى فَنَفَقَتْ. فَقَالَتِ: اسْلَخْهَا حَتَّى نُقَدِّدَ لَحْمَهَا وَشَحْمَهَا وَنَأْكُلَهُ، فَقَالَ: حتى أسأل

Şüphesiz bu durum kendisi ile Yüce Allah arasında caiz olur. Bize gelince, şayet biz onu görürsek, halin karineleri sayesinde lokmanın boğaza takılma durumu diğer durumlardan bize gizli kalmaz; bu hal açığa çıktığında sözü tasdik edilir. Eğer açığa çıkmazsa zahire göre ona had cezası uygularız; batında ise Yüce Allah katında cezadan kurtulmuş olur. Sonra darda kalan kimse murdar et (leş), domuz ve insan eti bulduğunda murdar eti yer; çünkü o belirli bir durumda helal kılınmıştır. Domuz ve insan eti ise hiçbir durumda helal olmaz. Hafifletilmiş haramlık, ağırlaştırılmış haramlığa nispeten işlenmeye daha uygundur. Nitekim bir kimse kız kardeşiyle veya yabancı bir kadınla zina etmeye zorlansa, yabancı kadınla ilişkiye girer; zira o, belirli bir durumda kendisine helal olabilir. Bu hükümlerin kuralı işte budur. İnsan [etini] ölmüş olsa bile yemez; âlimlerimiz böyle demiştir. Ahmed ve Dâvûd da bu görüştedir. Ahmed, [Hz. Peygamber'in] aleyhisselâm: « كَسْرُ عَظْمِ الْمَيِّتِ كَكَسْرِهِ حَيًّا » «Ölünün kemiğini kırmak, diri iken kırmak gibidir» sözünü delil göstermiştir. Şâfiî ise: “İnsan etini yer. Ancak zimmîyi öldürmesi caiz değildir; çünkü onun kanı dokunulmazdır. Müslümanı da esiri de [öldüremez]; çünkü o başkasının mülküdür. Şayet harbî veya evli bir zani ise öldürülmesi ve etinden yenmesi caizdir” demiştir. Dâvûd, el-Müzenî'ye: “Peygamberlerin etlerinin yenmesini mubah kıldın!” diyerek çıkışmış; İbn Şüreyh ise ona: “Sen de peygamberleri kâfirin etini yemekten menederek onların öldürülmesine maruz bırakmış oldun!” diyerek galebe çalmıştır. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “Bana göre doğru olan, bunun kendisini kurtaracağını ve yaşatacağını kesin olarak bilmedikçe insanın [etini] yememesidir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.” Yirmi Yedinci [Mesele]- Mâlik'e, murdar eti yemeye mecbur kalan fakat hurma, ekin ya da koyun gibi başkasının malını da bulan kimse hakkında sorulduğunda şöyle demiştir: “Hırsız sayılmayacak ve sözü tasdik edilecek şekilde canına bir zarar gelmesinden emin olursa, bunlardan hangisini bulursa açlığını giderecek kadar yer ve hiçbir şeyi yüklenip götürmez. Bu, benim katımda murdar eti yemesinden daha sevimlidir.” Bu mana daha önce etraflıca geçmişti. “Şayet kendisini tasdik etmeyeceklerinden ve hırsız sayacaklarından korkarsa, murdar eti yemesi bana göre daha caizdir; bu konumda murdar eti yeme hususunda onun için bir ruhsat vardır.” Yirmi Sekizinci [Mesele]- Ebû Dâvûd rivayet edip dedi ki: Bize Mûsâ b. İsmâîl anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Simâk b. Harb'den, o da Câbir b. Semure'den rivayet etti ki: Bir adam yanında ailesi ve çocuğuyla Harra'ya konaklamıştı. Bir adam: “Benim bir devem kayboldu, şayet onu bulursan tut” dedi. Adam onu buldu fakat sahibini bulamadı. Derken deve hastalandı. Karısı: “Onu boğazla” dedi; adam çekindi ve deve öldü. Kadın: “Onu yüz de etini ve yağını kurutup yiyelim” dedi. Adam: “Dur, soruncaya kadar [bekle]” dedi.

رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَأَتَاهُ فَسَأَلَهُ، فَقَالَ: (هَلْ عِنْدَكَ غِنًى يُغْنِيكَ) قَالَ لَا، قَالَ: (فَكُلُوهَا) قَالَ: فَجَاءَ صَاحِبُهَا فَأَخْبَرَهُ الْخَبَرَ، فَقَالَ: هَلَّا كُنْتَ نَحَرْتَهَا فَقَالَ: اسْتَحْيَيْتُ مِنْكَ. قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ: فِي هَذَا الْحَدِيثِ دَلِيلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُضْطَرَّ يَأْكُلُ مِنَ الْمَيْتَةِ وَإِنْ لَمْ يَخَفِ التَّلَفَ، لِأَنَّهُ سَأَلَهُ عَنِ الْغِنَى وَلَمْ يَسْأَلْهُ عَنْ خَوْفِهِ عَلَى نَفْسِهِ. وَالثَّانِي- يَأْكُلُ وَيَشْبَعُ وَيَدَّخِرُ وَيَتَزَوَّدُ، لِأَنَّهُ أَبَاحَهُ الِادِّخَارَ وَلَمْ يَشْتَرِطْ عَلَيْهِ أَلَّا يَشْبَعَ. قَالَ أَبُو دَاوُدَ: وَحَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ دُكَيْنٍ قَالَ أَنْبَأَنَا عُقْبَةُ بْنُ وَهْبِ بْنِ عُقْبَةَ الْعَامِرِيُّ قَالَ: سَمِعْتُ أَبِي يُحَدِّثُ عَنِ الْفُجَيْعِ الْعَامِرِيِّ أَنَّهُ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: مَا يُحِلُّ لَنَا الْمَيْتَةَ؟ قَالَ: (مَا طَعَامُكُمْ) قُلْنَا: نَغْتَبِقُ وَنَصْطَبِحُ. قَالَ أَبُو نُعَيْمٍ: فَسَّرَهُ لِي عُقْبَةُ: قَدَحٌ غَدْوَةً وَقَدَحٌ عَشِيَّةً. قَالَ: (ذَاكَ وَأَبِي الْجُوعُ). قَالَ: فَأَحَلَّ لَهُمُ الْمَيْتَةَ عَلَى هَذِهِ الْحَالِ. قَالَ أَبُو دَاوُدَ: الْغَبُوقُ مِنْ آخِرِ النَّهَارِ وَالصَّبُوحُ مِنْ أَوَّلِ النَّهَارِ. وَقَالَ الْخَطَّابِيُّ: الْغَبُوقُ الْعَشَاءُ، وَالصَّبُوحُ الْغَدَاءُ، وَالْقَدَحُ مِنَ اللَّبَنِ بِالْغَدَاةِ، وَالْقَدَحُ بِالْعَشِيِّ يُمْسِكُ الرَّمَقَ وَيُقِيمُ النَّفْسَ، وَإِنْ كَانَ لَا يُغَذِّي الْبَدَنَ وَلَا يُشْبِعُ الشِّبَعَ التَّامَّ، وَقَدْ أَبَاحَ لَهُمْ مَعَ ذَلِكَ تَنَاوُلَ الْمَيْتَةِ، فَكَانَ دَلَالَتُهُ أَنَّ تَنَاوُلَ الْمَيْتَةِ مُبَاحٌ إِلَى أَنْ تَأْخُذَ النَّفْسُ حَاجَتَهَا مِنَ الْقُوتِ. وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ مَالِكٌ وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ. قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ: إِذَا جَازَ أَنْ يَصْطَبِحُوا وَيَغْتَبِقُوا جَازَ أَنْ يَشْبَعُوا وَيَتَزَوَّدُوا. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ فِي الْقَوْلِ الْآخَرِ: لَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَتَنَاوَلَ مِنَ الْمَيْتَةِ إِلَّا قَدْرَ مَا يُمْسِكُ رَمَقَهُ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الْمُزَنِيُّ. قَالُوا: لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ فِي الِابْتِدَاءِ بِهَذِهِ الْحَالِ لَمْ يَجُزْ لَهُ أَنْ يَأْكُلَ مِنْهَا شَيْئًا، فَكَذَلِكَ إِذَا بَلَغَهَا بَعْدَ تَنَاوُلِهَا. وَرُوِيَ نَحْوُهُ عَنِ الْحَسَنِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: لَا يَتَضَلَّعُ مِنْهَا بِشَيْءٍ. وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ: لَا يَزْدَادُ عَلَى ثَلَاثِ لُقَمٍ. وَالصَّحِيحُ خِلَافُ هَذَا، كَمَا تَقَدَّمَ. التَّاسِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَأَمَّا التَّدَاوِي بِهَا فَلَا يَخْلُو أَنْ يُحْتَاجَ إِلَى اسْتِعْمَالِهَا قَائِمَةَ الْعَيْنِ أَوْ مُحْرِقَةً، فَإِنْ تَغَيَّرَتْ بِالْإِحْرَاقِ فَقَالَ ابْنُ حَبِيبٍ: يَجُوزُ التَّدَاوِي بِهَا وَالصَّلَاةُ. وَخَفَّفَهُ ابْنُ الماجشون

Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem varıp sordu. [Allah Resûlü]: «Seni [darlıktan] kurtaracak bir zenginliğin / imkânın var mı?» buyurdu. O: “Hayır” dedi. Bunun üzerine: «O halde onu yiyin» buyurdu. [Râvi] dedi ki: [Devenin] sahibi geldi, ona durumu anlattı. Sahibi: “Onu boğazlasaydın ya!” dedi. O da: “Senden utandım” cevabını verdi. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Bu hadiste iki delil vardır: Birincisi: Çaresiz kalan kimse (muztar), helak olmaktan korkmasa dahi leşten yer; zira [Resûlullah] ona canından endişe edip etmediğini değil, imkânı olup olmadığını sormuştur. İkincisi: Yer, doyar, saklar ve azık edinir; çünkü ona saklamayı mubah kılmış ve doymamayı şart koşmamıştır. Ebû Dâvûd dedi ki: Bize Hârûn b. Abdillâh anlattı, dedi ki: Bize el-Fadl b. Dükeyn anlattı, dedi ki: Bize Ukbe b. Vehb b. Ukbe el-Âmirî haber verdi, dedi ki: Babamı, Fücey' el-Âmirî'den naklederken işittim; o Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: “Bize leş ne zaman helal olur?” diye sordu. [Resûlullah]: «Yiyeceğiniz nedir?» buyurdu. Biz: “Akşam ve sabah birer kap [süt] içeriz” dedik. Ebû Nuaym dedi ki: Ukbe bunu bana: “Sabah bir kap, akşam bir kap” diye açıkladı. [Resûlullah]: «Babam hakkı için, işte açlık budur!» buyurdu. [Râvi] dedi ki: Bu durum üzerine onlara leşi helal kıldı. Ebû Dâvûd dedi ki: Gabûk günün sonunda, sabûh ise günün başında [içilendir]. el-Hattâbî şöyle demiştir: Gabûk akşam yemeği, sabûh ise sabah yemeğidir. Sabahleyin bir kap ve akşamleyin bir kap süt, bedeni beslemese ve tam olarak doyurmasa da canı korur ve insanı ayakta tutar. Buna rağmen [Resûlullah] onlara leşi yemeyi mubah kılmıştır. Dolayısıyla bu, nefis azıktan ihtiyacını alıncaya kadar leşten yemenin mubah olduğuna delalet etmektedir. Mâlik bu görüşe varmıştır; bu aynı zamanda Şâfiî'nin iki görüşünden biridir. İbn Huveyzimendâd dedi ki: Sabah ve akşam [süt] içmeleri caiz olduğuna göre, doymaları ve azık edinmeleri de caiz olur. Ebû Hanîfe ve diğer görüşünde Şâfiî ise şöyle demişlerdir: Leşten ancak ölmeyecek kadar (ramak kalacak kadar) yemesi caizdir; el-Müzenî de bu görüşe varmıştır. Şöyle demişlerdir: Çünkü başlangıçta bu durumda olsaydı leşten hiçbir şey yemesi caiz olmazdı; aynı şekilde leşi yedikten sonra bu sınıra ulaştığında da hüküm böyledir. Benzer bir görüş Hasan[-ı Basrî]'den de rivayet edilmiştir. Katâde: “Ondan tıka basa yemez” demiştir. Mukâtil b. Hayyân ise: “Üç lokmadan fazla yemez” demiştir. Sahih olan ise daha önce geçtiği üzere bunun aksidir. Yirmi Dokuzuncu Mesele: Leş ile tedaviye gelince; onun bizzat kendisinin kullanılmasına ihtiyaç duyulması ya da yakılmış olarak kullanılması durumu söz konusudur. Şayet yakılarak niteliği değişmişse İbn Habîb şöyle demiştir: Onunla tedavi olmak ve [üzerinde varken] namaz kılmak caizdir. İbnü'l-Mâcişûn da bunu hafif/caiz görmüştür.

بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْحَرْقَ تَطْهِيرُ لِتَغَيُّرِ الصِّفَاتِ. وَفِي الْعُتْبِيَّةِ مِنْ رِوَايَةِ مَالِكٍ فِي الْمَرْتَكِ يُصْنَعُ مِنْ عِظَامِ الْمَيْتَةِ إِذَا وَضَعَهُ فِي جُرْحِهِ لَا يُصَلِّي بِهِ حَتَّى يَغْسِلَهُ. وَإِنْ كَانَتِ الْمَيْتَةُ قَائِمَةً بِعَيْنِهَا فَقَدْ قَالَ سَحْنُونٌ: لَا يُتَدَاوَى بِهَا بِحَالٍ وَلَا بِالْخِنْزِيرِ، لِأَنَّ مِنْهَا عِوَضًا حَلَالًا بِخِلَافِ الْمَجَاعَةِ. وَلَوْ وُجِدَ مِنْهَا عِوَضٌ فِي الْمَجَاعَةِ لَمْ تُؤْكَلْ. وَكَذَلِكَ الْخَمْرُ لَا يُتَدَاوَى بِهَا، قَالَهُ مَالِكٌ، وَهُوَ ظَاهِرُ مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ، وَهُوَ اخْتِيَارُ ابْنِ أَبِي هُرَيْرَةَ مِنْ أَصْحَابِهِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يَجُوزُ شُرْبُهَا لِلتَّدَاوِي دُونَ الْعَطَشِ، وَهُوَ اخْتِيَارُ الْقَاضِي الطَّبَرِيِّ مِنْ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ، وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ. وَقَالَ بَعْضُ الْبَغْدَادِيِّينَ مِنَ الشَّافِعِيَّةِ: يَجُوزُ شُرْبُهَا لِلْعَطَشِ دُونَ التَّدَاوِي، لِأَنَّ ضَرَرَ الْعَطَشِ عَاجِلٌ بِخِلَافِ التَّدَاوِي. وَقِيلَ: يَجُوزُ شُرْبُهَا لِلْأَمْرَيْنِ جَمِيعًا. وَمَنَعَ بَعْضُ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ التَّدَاوِي بِكُلِّ مُحَرَّمٍ إِلَّا بِأَبْوَالِ الْإِبِلِ خَاصَّةً، لِحَدِيثِ الْعُرَنِيِّينِ. وَمَنَعَ بَعْضُهُمُ التَّدَاوِي بِكُلِّ مُحَرَّمٍ، لِقَوْلِهِ ﵇: (إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَجْعَلْ شِفَاءَ أُمَّتِي فِيمَا حُرِّمَ عَلَيْهِمْ)، وَلِقَوْلِهِ ﵇ لِطَارِقِ بْنِ سُوَيْدٍ وَقَدْ سَأَلَهُ عَنِ الْخَمْرِ فَنَهَاهُ أَوْ كَرِهَ أَنْ يَصْنَعَهَا فَقَالَ، إِنَّمَا أَصْنَعُهَا لِلدَّوَاءِ، فَقَالَ: (إِنَّهُ لَيْسَ بِدَوَاءٍ وَلَكِنَّهُ دَاءٍ). رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي الصَّحِيحِ. وَهَذَا يَحْتَمِلُ أَنْ يُقَيَّدَ بِحَالَةِ الِاضْطِرَارِ، فَإِنَّهُ يَجُوزُ التَّدَاوِي بِالسُّمِّ وَلَا يجوز شربه، والله أعلم. الموفية ثلاثين- قوله تعالى:" غَيْرَ باغٍ"" غَيْرَ" نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، وَقِيلَ: عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ. وَإِذَا رَأَيْتَ" غَيْرَ" يَصْلُحُ فِي مَوْضِعِهِ" فِي" فَهِيَ حَالٌ، وَإِذَا صَلُحَ مَوْضِعُهَا" إلا" فهي استثناء، فقس عليه. و" باغ" أَصْلُهُ بَاغِي، ثُقِّلَتِ الضَّمَّةُ عَلَى الْيَاءِ فَسُكِّنَتْ وَالتَّنْوِينُ سَاكِنٌ، فَحُذِفَتِ الْيَاءُ وَالْكَسْرَةُ تَدُلُّ عَلَيْهَا. وَالْمَعْنَى فِيمَا قَالَ قَتَادَةُ وَالْحَسَنُ وَالرَّبِيعُ وَابْنُ زَيْدٍ وَعِكْرِمَةُ" غَيْرَ باغٍ" فِي أَكْلِهِ فَوْقَ حَاجَتِهِ،" وَلا عادٍ" بِأَنْ يَجِدَ عَنْ هَذِهِ الْمُحَرَّمَاتِ مَنْدُوحَةً وَيَأْكُلَهَا. وَقَالَ السُّدِّيُّ:" غَيْرَ باغٍ" فِي أَكْلِهَا شَهْوَةً وَتَلَذُّذًا،" وَلا عادٍ" بِاسْتِيفَاءِ الْأَكْلِ إِلَى حَدِّ الشِّبَعِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَابْنُ جُبَيْرٍ وَغَيْرُهُمَا: الْمَعْنَى" غَيْرَ باغٍ" عَلَى الْمُسْلِمِينَ" وَلا عادٍ" عَلَيْهِمْ، فَيَدْخُلُ فِي الْبَاغِي وَالْعَادِيِّ قُطَّاعُ الطَّرِيقِ وَالْخَارِجُ عَلَى السُّلْطَانِ وَالْمُسَافِرُ فِي قطع الرحم والغارة على

[Bu hüküm], sıfatların değişmesi sebebiyle yakmanın temizleyici olduğu esasına dayanmaktadır. el-Utbiyye'de Mâlik'ten gelen bir rivayette; leş kemiklerinden yapılan mertek yaraya konulduğunda, yıkanmadıkça onunla namaz kılınamayacağı belirtilmiştir. Şayet leş bizzat kendi ayniyetiyle mevcut ise Sahnûn şöyle demiştir: 'Hiçbir şekilde onunla ve domuzla tedavi olunmaz; zira açlık halinin aksine [tedavide leşin] helal bir alternatifi vardır. Şayet açlık durumunda da bir alternatifi bulunabilseydi [leş] yenmezdi.' Aynı şekilde şarap ile de tedavi olunmaz. Bunu Mâlik söylemiştir; Şâfiî mezhebinin zahir olan görüşü ve onun ashâbından İbn Ebî Hüreyre'nin tercihi de budur. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: 'Susuzluk için değil, tedavi için içilmesi caizdir.' Şâfiî'nin ashâbından Kādî et-Taberî'nin tercihi ve Sevrî'nin kavli de budur. Şâfiîlerden bazı Bağdatlı fakihler ise şöyle demiştir: 'Tedavi için değil, susuzluk için içilmesi caizdir; çünkü susuzluğun zararı acildir (hemen helak eder), tedavinin [zararı] ise böyle değildir.' Her iki durum için de içilmesinin caiz olduğu söylenmiştir. Şâfiî'nin bazı ashâbı, Ureyneliler hadisinden dolayı sadece deve idrarı müstesna olmak üzere, haram olan her şeyle tedaviyi yasaklamıştır. Onlardan bazıları ise Peygamber aleyhisselâm'ın: «Şüphesiz Allah, ümmetimin şifasını onlara haram kıldığı şeylerde kılmamıştır» buyruğu ile Tarık b. Süveyd'in şarabı sorması üzerine onu nehyetmesi veya yapmasını kerih görmesi ve adamın 'Ben onu sadece ilaç için yapıyorum' demesi karşısında: «O bir deva (şifa) değil, aksine bir derttir» buyurması sebebiyle haram olan her şeyle tedaviyi yasaklamıştır. Bunu Müslim Sahîh'inde rivayet etmiştir. Bunun muztarlık (zaruret) haliyle kayıtlandırılması muhtemeldir; zira zehirle tedavi caiz olduğu halde onu [normal olarak] içmek caiz değildir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Otuzuncu Mesele: Allah Teâlâ'nın: { غَيْرَ بَاغٍ } “[Hakkına razı olup] haddi aşmaksızın” buyruğunda geçen 'Gayr' kelimesi hâl olarak nasbedilmiştir; istisna olduğu da söylenmiştir. 'Gayr' kelimesinin yerine 'fî' kelimesinin gelmesi uygun oluyorsa o hâldir; eğer yerine 'illâ' kelimesi uygun oluyorsa istisnadır, kıyasını buna göre yap. 'Bâğin' kelimesinin aslı 'bâğiyun'dur; 'yâ' harfine damme ağır geldiği için sükûn yapıldı, tenvin de sâkin olunca 'yâ' harfi hazfedildi ve kesre ona delalet etti. Katâde, el-Hasan, er-Rebî', İbn Zeyd ve İkrime'nin beyanına göre mana şudur: { غَيْرَ بَاغٍ } “[Hakkına razı olup] haddi aşmaksızın”; yani ihtiyacından fazla yemeyerek, { وَلَا عَادٍ } “saldırmaksızın”; yani bu haram kılınanların dışında bir imkân bulduğu halde onları yemeye kalkışmayarak [yiyebilir]. es-Süddî şöyle demiştir: { غَيْرَ بَاغٍ } “[Hakkına razı olup] haddi aşmaksızın”; yani şehvet ve lezzet almak amacıyla yemeyerek, { وَلَا عَادٍ } “saldırmaksızın”; yani doyasıya yiyip sınırı aşmayarak. Mücâhid, İbn Cübeyr ve başkaları ise şöyle demiştir: Mana; 'Müslümanlara karşı haddi aşmaksızın ve onlara saldırmaksızın' demektir. Buna göre bâğî (haddi aşan) ve âdî (saldıran) kapsamına yol kesiciler, sultana isyan edenler, akrabalık bağını koparmak için yolculuk edenler ve Müslümanlara baskın düzenleyenler

الْمُسْلِمِينَ وَمَا شَاكَلَهُ. وَهَذَا صَحِيحٌ، فَإِنَّ أَصْلَ الْبَغْيِ فِي اللُّغَةِ قَصْدُ الْفَسَادِ، يُقَالُ: بَغَتِ الْمَرْأَةُ تَبْغِي بِغَاءً إِذَا فَجَرَتْ، قَالَ اللَّهُ تعالى:" وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ " [النور: ٣٣]. وَرُبَّمَا اسْتُعْمِلَ الْبَغْيُ فِي طَلَبِ غَيْرِ الْفَسَادِ. وَالْعَرَبُ تَقُولُ: خَرَجَ الرَّجُلُ فِي بِغَاءِ إِبِلٍ لَهُ، أَيْ فِي طَلَبِهَا، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

ve benzerleri girer. Bu sahihtir; zira bağy kelimesinin dildeki aslı fesadı kastetmektir; nitekim kadın fuhuş yaptığında 'bağati'l-mer'etü tebğî biğâen' denir. Allah Teâlâ: “Cariyelerinizi fuhşa zorlamayın” [en-Nûr: 33] buyurmuştur. Bazen bağy kelimesi fesat dışındaki şeyleri aramakta da kullanılır. Araplar: 'Hrace'r-raculü fî biğâi ibilin lehû' (Adam develerini aramak için çıktı) derler; yani onları talep etmek için. Şairin şu sözü bundandır:

لا يمنعك من بغا ... ء الخير تعقاد الرتائم

Hayrı aramaktan seni alıkoymasın ... Parmaklara bağlanan ipler

إِنَّ الْأَشَائِمَ كَالْأَيَا ... مِنِ وَالْأَيَامِنَ كَالْأَشَائِمِ

Şüphesiz uğursuzluklar uğur gibidir ... Uğurlar da uğursuzluklar gibi

الْحَادِيَةُ وَالثَّلَاثُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلا عادٍ" أَصْلُ" عَادٍ" عَائِدٌ، فَهُوَ مِنَ الْمَقْلُوبِ، كَشَاكِي السِّلَاحِ وَهَارٍ ولاث. والأصل شائك وهائر ولائت، مِنْ لُثْتُ الْعِمَامَةَ. فَأَبَاحَ اللَّهُ فِي حَالَةِ الِاضْطِرَارِ أَكْلَ جَمِيعِ الْمُحَرَّمَاتِ لِعَجْزِهِ عَنْ جَمِيعِ الْمُبَاحَاتِ كَمَا بَيَّنَّا، فَصَارَ عَدَمُ الْمُبَاحِ شَرْطًا فِي اسْتِبَاحَةِ الْمُحَرَّمِ. الثَّانِيَةُ وَالثَّلَاثُونَ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ إِذَا اقْتَرَنَ بِضَرُورَتِهِ مَعْصِيَةٌ، بِقَطْعِ طَرِيقٍ وَإِخَافَةِ سَبِيلٍ، فَحَظَرَهَا عَلَيْهِ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ لِأَجْلِ مَعْصِيَتِهِ، لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَبَاحَ ذَلِكَ عَوْنًا، وَالْعَاصِي لَا يَحِلُّ أَنْ يُعَانَ، فَإِنْ أَرَادَ الْأَكْلَ فَلْيَتُبْ وَلْيَأْكُلْ. وَأَبَاحَهَا لَهُ أَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ فِي الْقَوْلِ الْآخَرِ لَهُ، وَسَوِيًّا فِي اسْتِبَاحَتِهِ بَيْنَ طَاعَتِهِ وَمَعْصِيَتِهِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَعَجَبًا مِمَّنْ يُبِيحُ لَهُ ذَلِكَ مَعَ التَّمَادِي عَلَى الْمَعْصِيَةِ، وَمَا أَظُنُّ أَحَدًا يَقُولُهُ، فَإِنْ قَالَهُ فَهُوَ مُخْطِئٌ قَطْعًا. قُلْتُ: الصَّحِيحُ خِلَافَ هَذَا، فَإِنَّ إِتْلَافَ الْمَرْءِ نَفْسَهُ فِي سَفَرِ الْمَعْصِيَةِ أَشَدُّ مَعْصِيَةً مِمَّا هُوَ فِيهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ " [النساء: ٢٩] وَهَذَا عَامٌّ، وَلَعَلَّهُ يَتُوبُ فِي ثَانِي حَالٍ فَتَمْحُو التَّوْبَةُ عَنْهُ مَا كَانَ. وَقَدْ قَالَ مَسْرُوقٌ: مَنِ اضْطُرَّ إِلَى أَكْلِ الْمَيْتَةِ وَالدَّمِ وَلَحْمِ الْخِنْزِيرِ فَلَمْ يَأْكُلْ حَتَّى مَاتَ دَخَلَ النَّارَ، إِلَّا أَنْ يَعْفُوَ اللَّهُ عَنْهُ. قَالَ أَبُو الْحَسَنِ الطَّبَرِيُّ الْمَعْرُوفُ بِإِلْكِيَا: وَلَيْسَ أَكْلُ الْمَيْتَةِ عِنْدَ الضَّرُورَةِ رُخْصَةً بَلْ هُوَ عَزِيمَةٌ وَاجِبَةٌ، وَلَوِ امْتَنَعَ مِنْ أَكْلِ الْمَيْتَةِ كَانَ عاصيا،

Otuz Birinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَلَا عَادٍ } “ve haddi aşmamak şartıyla” buyruğu: “Âdin” (عَادٍ) kelimesinin aslı “âid”dir (عَائِدٌ). Dolayısıyla bu; şâki's-silâh (şâik), hâr (hâir) ve lâs (lâis) gibi maklûb (harfleri yer değiştirmiş) kelimelerdendir. Bunların aslı “şâik”, “hâir” ve “lüt’tü’l-imâme”den (sarık sardım) gelen “lâis”tir. Allah, açıkladığımız üzere bütün mubah maddelere ulaşmaktan aciz kaldığı için muztarlık (zaruret) halinde bütün haramların yenilmesini mubah kılmıştır. Dolayısıyla mubahın bulunmayışı, haramın mubah kılınmasının şartı olmuştur. Otuz İkinci [Mesele]- İlim adamları, kişinin zaruretine yol kesmek ve yollarda korku salmak gibi bir günah eşlik ettiğinde ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve iki görüşünden birinde eş-Şâfiî, işlediği günah sebebiyle bunu ona yasaklamıştır. Çünkü Yüce Allah bunu bir yardım olarak mubah kılmıştır; günahkâra ise yardım edilmesi helal olmaz. Şayet yemek istiyorsa tevbe etsin ve öyle yesin. Ebû Hanîfe ve diğer görüşünde eş-Şâfiî ise bunu ona mubah kılmış, [haramın] mubah kılınmasında itaati ile günahı arasını bir tutmuşlardır. İbnu'l-Arabî şöyle demiştir: “Günaha devam etmekle birlikte bunu ona mubah kılan kimseye şaşılır! Hiç kimsenin bunu söyleyeceğini zannetmiyorum; şayet söylemişse kesinlikle hata etmiştir.” Derim ki: Sahih olan bunun aksidir. Zira kişinin günah yolculuğunda kendisini telef etmesi, içinde bulunduğu günahtan daha ağır bir günahtır. Yüce Allah: { وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Kendinizi öldürmeyin” [en-Nisâ 4/29] buyurmuştur ve bu geneldir. Umulur ki o, daha sonra tevbe eder de tevbe geçmişteki günahlarını silip yok eder. Nitekim Mesrûk şöyle demiştir: “Kim ölmüş hayvan eti, kan ve domuz eti yemeye mecbur kalır da yemeyip ölürse, Allah onu bağışlamadıkça cehenneme girer.” İlkıyâ olarak bilinen Ebu'l-Hasen et-Taberî de şöyle demiştir: “Zaruret halinde ölmüş hayvan etini yemek bir ruhsat değil, bilakis vacip bir azimettir. Şayet ölmüş hayvan etini yemekten kaçınırsa günahkâr olur;

وَلَيْسَ [تَنَاوُلُ] الْمَيْتَةِ مِنْ رُخَصِ السَّفَرِ أَوْ مُتَعَلِّقًا بِالسَّفَرِ بَلْ هُوَ مِنْ نَتَائِجِ الضَّرُورَةِ سَفَرًا كَانَ أَوْ حَضَرًا، وَهُوَ كَالْإِفْطَارِ لِلْعَاصِي الْمُقِيمِ إِذَا كَانَ مَرِيضًا، وَكَالتَّيَمُّمِ لِلْعَاصِي الْمُسَافِرِ عِنْدَ عَدَمِ الْمَاءِ. قَالَ: وَهُوَ الصَّحِيحُ عِنْدَنَا. قُلْتُ: وَاخْتَلَفَتِ الرِّوَايَاتُ عَنْ مَالِكٍ فِي ذَلِكَ، فَالْمَشْهُورُ مِنْ مَذْهَبِهِ فِيمَا ذَكَرَهُ الْبَاجِيُّ فِي الْمُنْتَقَى: أَنَّهُ يَجُوزُ لَهُ الْأَكْلُ فِي سَفَرِ الْمَعْصِيَةِ وَلَا يَجُوزُ لَهُ الْقَصْرُ وَالْفِطْرُ. وَقَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ: فَأَمَّا الْأَكْلُ عِنْدَ الِاضْطِرَارِ فَالطَّائِعُ وَالْعَاصِي فِيهِ سَوَاءٌ، لِأَنَّ الْمَيْتَةَ يَجُوزُ تَنَاوُلُهَا فِي السَّفَرِ وَالْحَضَرِ، وَلَيْسَ بِخُرُوجِ الْخَارِجِ إِلَى الْمَعَاصِي يَسْقُطُ عَنْهُ حُكْمُ الْمُقِيمِ بَلْ أَسْوَأُ حَالَةٍ مِنْ أَنْ يَكُونَ مُقِيمًا، وَلَيْسَ كَذَلِكَ الْفِطْرُ وَالْقَصْرُ، لِأَنَّهُمَا رُخْصَتَانِ مُتَعَلِّقَتَانِ بِالسَّفَرِ. فَمَتَى كَانَ السَّفَرُ سَفَرَ مَعْصِيَةٍ لَمْ يَجُزْ أَنْ يَقْصُرَ فِيهِ، لِأَنَّ هَذِهِ الرُّخْصَةَ تَخْتَصُّ بِالسَّفَرِ، وَلِذَلِكَ قُلْنَا: إِنَّهُ يَتَيَمَّمُ إِذَا عُدِمَ الْمَاءَ فِي سَفَرِ الْمَعْصِيَةِ، لِأَنَّ التَّيَمُّمَ فِي الْحَضَرِ وَالسَّفَرِ سَوَاءٌ. وَكَيْفَ يَجُوزُ مَنْعُهُ مِنْ أَكْلِ الْمَيْتَةِ وَالتَّيَمُّمِ لِأَجْلِ مَعْصِيَةٍ ارْتَكَبَهَا، وَفِي تَرْكِهِ الْأَكْلَ تَلَفُ نَفْسِهِ، وَتِلْكَ أَكْبَرُ الْمَعَاصِي، وَفِي تَرْكِهِ التَّيَمُّمَ إِضَاعَةٌ لِلصَّلَاةِ. أَيَجُوزُ أَنْ يُقَالَ لَهُ: ارْتَكَبْتُ مَعْصِيَةً فَارْتَكِبْ أُخْرَى! أَيَجُوزُ أَنْ يُقَالَ لِشَارِبِ الْخَمْرِ: ازْنِ، وَلِلزَّانِي: اكْفُرْ! أَوْ يُقَالُ لَهُمَا: ضَيِّعَا الصَّلَاةَ؟ ذَكَرَ هَذَا كُلَّهُ فِي أَحْكَامِ الْقُرْآنِ لَهُ، وَلَمْ يَذْكُرْ خِلَافًا عَنْ مَالِكٍ وَلَا عَنْ أَحَدٍ مِنْ أَصْحَابِهِ. وَقَالَ الْبَاجِيُّ:" وَرَوَى زِيَادُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْأَنْدَلُسِيُّ أَنَّ الْعَاصِيَ بِسَفَرِهِ يَقْصُرُ الصَّلَاةَ، وَيُفْطِرُ فِي رَمَضَانَ. فَسَوَّى بَيْنَ ذَلِكَ كُلِّهِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ. وَلَا خِلَافَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لَهُ قَتْلُ نَفْسِهِ بِالْإِمْسَاكِ عَنِ الْأَكْلِ، وَأَنَّهُ مَأْمُورٌ بِالْأَكْلِ عَلَى وَجْهِ الْوُجُوبِ، وَمَنْ كَانَ فِي سَفَرِ مَعْصِيَةٍ لَا تَسْقُطُ عَنْهُ الْفُرُوضُ وَالْوَاجِبَاتُ مِنَ الصِّيَامِ وَالصَّلَاةِ، بَلْ يَلْزَمُهُ الْإِتْيَانُ بِهَا، فَكَذَلِكَ مَا ذَكَرْنَاهُ. وَجْهُ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ أَنَّ هَذِهِ الْمَعَانِيَ إِنَّمَا أُبِيحَتْ فِي الْأَسْفَارِ لِحَاجَةِ النَّاسِ إِلَيْهَا، فَلَا يُبَاحُ لَهُ أَنْ يَسْتَعِينَ بِهَا عَلَى الْمَعَاصِي وَلَهُ سَبِيلَ إِلَى أَلَّا يَقْتُلَ نَفْسَهُ. قَالَ ابْنُ حَبِيبٍ: وَذَلِكَ بِأَنْ يَتُوبَ ثُمَّ يَتَنَاوَلَ لَحْمَ الْمَيْتَةِ بَعْدَ تَوْبَتِهِ. وَتَعَلَّقَ ابْنُ حَبِيبٍ فِي ذَلِكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ" فَاشْتَرَطَ فِي إِبَاحَةِ الْمَيْتَةِ لِلضَّرُورَةِ ألا يكون باغيا. والمسافر

Ölü eti [yemek] ise yolculuk ruhsatlarından yahut yolculuğa bağlı bir durum değildir; bilakis ister yolculukta ister mukimlikte olsun zaruret halinin bir sonucudur. Bu, hasta olduğunda günahkâr mukimin oruç açması ve su bulunmadığında günahkâr yolcunun teyemmüm etmesi gibidir. [Kiyâ el-Herrâsî] şöyle demiştir: "Bizim katımızda sahih olan görüş budur." Derim ki: Bu hususta Mâlik'ten gelen rivayetler farklılık göstermiştir. Bâcî'nin el-Müntekâ'da zikrettiğine göre mezhebindeki meşhur görüş şudur: Günah yolculuğunda (sefer-i mâsiyet) bulunan kimsenin [leşten] yemesi caizdir, ancak [namazı] kısaltması ve oruç açması caiz değildir. İbn Huveyzimendâd ise şöyle demiştir: "Muztarlık anında yemeye gelince, bu hususta itaatkâr olan ile isyankâr olan eşittir. Çünkü ölü etini yemek hem seferde hem de hazarda (mukimlikte) caizdir. Bir kimsenin günah işlemek üzere yola çıkmasıyla üzerinden mukimlik hükmü düşmez; bilakis [günahkâr olması sebebiyle] mukim olmasından daha kötü bir durumdadır. Oruç açmak ve [namazı] kısaltmak ise böyle değildir; zira bu ikisi yalnızca sefere bağlı iki ruhsattır. Dolayısıyla yolculuk günah yolculuğu olduğunda onda namazı kısaltmak caiz olmaz, çünkü bu ruhsat sefere mahsustur. Bu sebepledir ki biz: 'Günah yolculuğunda su bulamadığı takdirde teyemmüm eder; zira teyemmüm hazarda da seferde de birdir' dedik. İşlediği bir günahtan ötürü onun ölü etini yemekten ve teyemmüm etmekten menedilmesi nasıl caiz olabilir ki? Zira yemeyi terk etmesinde canının telef olması vardır ve bu da en büyük günahlardandır. Teyemmümü terk etmesinde ise namazı zayi etmek vardır. Ona: 'Bir günah işledin, haydi bir günah daha işle!' denmesi caiz olur mu hiç? İçki içene: 'Zina et!', zina edene: 'İnkâr et!' yahut her ikisine birden: 'Namazı zayi edin!' denmesi caiz olur mu?" [İbn Huveyzimendâd] bütün bunları Ahkâmü'l-Kur'ân adlı eserinde zikretmiş ve ne Mâlik'ten ne de onun talebelerinden hiçbir muhalif görüş aktarmamıştır. Bâcî şöyle demiştir: "Ziyâd b. Abdirrahmân el-Endelüsî ise yolculuğuyla günah işleyen kimsenin namazı kısaltabileceğini ve Ramazan'da oruç açabileceğini rivayet etmiştir. Böylece bütün bunları eşit tutmuştur ki bu, Ebû Hanîfe'nin de görüşüdür. Yemekten imtina ederek kendi canına kıymasının caiz olmadığı ve vacip olarak yemekle emrolunduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Günah yolculuğunda olan kimseden oruç ve namaz gibi farzlar ve vacipler düşmez, bilakis bunları yerine getirmesi gerekir; işte zikrettiğimiz husus da böyledir. Birinci görüşün gerekçesi ise şudur: Bu hükümler yolculuklarda insanların onlara olan ihtiyacından dolayı mubah kılınmıştır. Dolayısıyla bir kimsenin bunlardan günahlara karşı yardım alması mubah olmaz; üstelik kendisini öldürmemek için önünde bir yol da vardır." İbn Habîb der ki: "Bu da tövbe etmesi, ardından tövbesinden sonra ölü etini yemesi iledir." İbn Habîb bu hususta Yüce Allah'ın: { فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ } “Kim de mecbur kalırsa, haksızlığa sapmaksızın ve haddi aşmaksızın...” buyruğuna dayanmış ve zaruret sebebiyle ölü etinin mubah kılınmasında bâğî (haksızlığa sapan) olmamasını şart koşmuştur. Sefer halinde olan...

عَلَى وَجْهِ الْحِرَابَةِ أَوِ الْقَطْعِ، أَوْ فِي قَطْعِ رَحِمٍ أَوْ طَالِبِ إِثْمٍ- بَاغٍ وَمُعْتَدٍ، فَلَمْ تُوجَدْ فِيهِ شُرُوطُ الْإِبَاحَةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ". قُلْتُ: هَذَا اسْتِدْلَالٌ بِمَفْهُومِ الْخِطَابِ، وَهُوَ مُخْتَلَفٌ فِيهِ بَيْنَ الْأُصُولِيِّينَ، وَمَنْظُومُ الْآيَةِ أَنَّ الْمُضْطَرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ لَا إِثْمَ عَلَيْهِ، وَغَيْرُهُ مَسْكُوتٌ عَنْهُ، وَالْأَصْلُ عُمُومُ الْخِطَابِ، فَمَنِ ادَّعَى زَوَالَهُ لِأَمْرٍ مَا فَعَلَيْهِ الدَّلِيلُ. الرَّابِعَةُ وثلاثون - قوله تعالى:" إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ" أَيْ يَغْفِرُ الْمَعَاصِي، فَأَوْلَى لا يُؤَاخِذَ بِمَا رُخِّصَ فِيهِ، وَمِنْ رَحْمَتِهِ أَنَّهُ رخص.

yol kesicilik amacıyla yahut akraba bağını koparmak veya bir günah peşinde koşmak üzere sefere çıkan kimse ise bâğî ve haddi aşandır; dolayısıyla onda mubah kılınma şartları bulunmamıştır; doğrusunu Allah bilir.” Derim ki: Bu, hitabın mefhumuyla (mefhûm-ı muhalefet) delil getirmektir ki usulcüler arasında bu ihtilaflıdır. Ayetin lafız dizilimi ise şudur: Haksızlığa sapmayan ve haddi aşmayan muztar kimseye günah yoktur; bunun dışındakiler hakkında ise bir şey söylenmemiştir. Asıl olan ise hitabın umumi olmasıdır; kim herhangi bir sebeple bu umumiliğin ortadan kalktığını iddia ederse delil getirmesi gerekir. Otuz dördüncüsü: Yüce Allah'ın: “şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” buyruğudur; yani günahları bağışlar, dolayısıyla hakkında ruhsat verdiği şeyden ötürü muaheze etmemesi (sorumlu tutmaması) evleviyetle geçerlidir; ruhsat vermesi de O'nun merhametindendir.

[سورة البقرة (٢): آية ١٧٤]

[Bakara Suresi (2), Âyet 174]

إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلاَّ النَّارَ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٧٤)

{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ ما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلاَّ النَّارَ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Allah'ın indirdiği kitaptan bir şeyi gizleyip onu az bir paraya satanlar var ya, işte onların karınlarına tıkındıkları ancak ateştir. Kıyamet günü Allah onlarla konuşmayacak, onları temize çıkarmayacaktır. Onlar için elem verici bir azap vardır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ" يَعْنِي عُلَمَاءَ الْيَهُودِ، كَتَمُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِي التَّوْرَاةِ مِنْ صِفَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَصِحَّةِ رِسَالَتِهِ. وَمَعْنَى" أَنْزَلَ": أَظْهَرَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ " [الانعام: ٩٣] أَيْ سَأُظْهِرُ. وَقِيلَ: هُوَ عَلَى بَابِهِ مِنَ النُّزُولِ، أَيْ مَا أَنْزَلَ بِهِ مَلَائِكَتَهُ عَلَى رُسُلِهِ." وَيَشْتَرُونَ بِهِ" أَيْ بِالْمَكْتُومِ" ثَمَناً قَلِيلًا" يَعْنِي أَخْذَ الرِّشَاءِ. وَسَمَّاهُ قَلِيلًا لِانْقِطَاعِ مُدَّتِهِ وَسُوءِ عَاقِبَتِهِ. وَقِيلَ: لِأَنَّ مَا كَانُوا يَأْخُذُونَهُ مِنَ الرِّشَاءِ كَانَ قَلِيلًا. قُلْتُ: وَهَذِهِ الْآيَةُ وَإِنْ كَانَتْ فِي الْأَخْبَارِ فَإِنَّهَا تَتَنَاوَلُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مَنْ كَتَمَ الْحَقَّ مُخْتَارًا لِذَلِكَ بِسَبَبِ دُنْيَا يُصِيبُهَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى. قَوْلُهُ تَعَالَى:" فِي بُطُونِهِمْ" ذَكَرَ الْبُطُونَ دَلَالَةً وَتَأْكِيدًا عَلَى حَقِيقَةِ الْأَكْلِ، إِذْ قَدْ يُسْتَعْمَلُ مَجَازًا فِي مِثْلِ أَكَلَ فُلَانٌ أَرْضِي وَنَحْوِهِ. وَفِي ذكر البطون أيضا تنبيه على جشعهم

Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ } “Allah'ın indirdiği kitaptan bir şeyi gizleyenler...” buyruğu, Yahudi âlimlerini kastetmektedir; onlar Tevrat'ta Allah'ın indirdiği Hz. Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) vasfını ve risaletinin hak olduğunu gizlemişlerdir. "İndirdi" kelimesinin anlamı: "Açıkladı/ortaya koydu" demektir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ } “...ve 'Allah'ın indirdiğinin bir benzerini de ben indireceğim' diyen kimseden...” [el-En'âm, 6/93] yani "ben de ortaya koyup açıklayacağım". Bir görüşe göre ise kelime kendi asıl anlamında nüzûl (indirme) manasındadır; yani Allah'ın melekleri vasıtasıyla peygamberlerine indirdiği şeyler demektir. { وَيَشْتَرُونَ بِهِ } “ve onu... satanlar” yani o gizlenen şeyi, { ثَمَناً قَلِيلاً } “az bir fiyata” yani rüşvet alarak [satanlar]. Süresinin sona erecek olması ve akıbetinin kötülüğü sebebiyle onu "az" diye isimlendirmiştir. Bir görüşe göre de rüşvet olarak aldıkları şey az olduğu için böyle nitelenmiştir. Derim ki: Bu ayet her ne kadar Yahudi din bilginleri (ahbâr) hakkında olsa da, elde edeceği bir dünyalık sebebiyle kendi tercihiyle hakkı gizleyen Müslümanları da kapsamaktadır; nitekim bu mana daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: { فِي بُطُونِهِمْ } “karınlarına” buyruğunda karınların zikredilmesi, yemenin hakiki anlamda olduğunu belirtmek ve tekit etmek içindir; zira yemek fiili "falan kimse benim arazimi yedi" ve benzeri ifadelerde mecazen de kullanılabilmektedir. Karınların zikredilmesinde ayrıca onların açgözlülüklerine de bir dikkat çekme vardır

وَأَنَّهُمْ بَاعُوا آخِرَتَهُمْ بِحَظِّهِمْ مِنَ الْمَطْعَمِ الَّذِي لَا خَطَرَ لَهُ. وَمَعْنَى" إِلَّا النَّارَ" أَيْ إِنَّهُ حَرَامٌ يُعَذِّبُهُمُ اللَّهُ عَلَيْهِ بِالنَّارِ، فَسُمِّيَ مَا أَكَلُوهُ مِنَ الرِّشَاءِ نَارًا لِأَنَّهُ يُؤَدِّيهِمْ إِلَى النَّارِ، هَكَذَا قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ. وَقِيلَ: أَيْ إِنَّهُ يُعَاقِبُهُمْ عَلَى كِتْمَانِهِمْ بِأَكْلِ النَّارِ فِي جَهَنَّمَ حَقِيقَةً. فَأَخْبَرَ عَنِ الْمَآلِ بِالْحَالِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا " [النساء: ١٠] أي أن عاقبته تؤول إِلَى ذَلِكَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ:

ve değersiz bir yiyecek payı uğruna ahiretlerini sattıklarına dikkat çekme vardır. “ancak ateştir” buyruğunun manası ise; o haramdır ve Allah Teâlâ bu yüzden onları ateşle azaplandıracaktır; dolayısıyla rüşvet olarak yedikleri şey ateşe götüreceği için 'ateş' diye adlandırılmıştır; müfessirlerin çoğu böyle demiştir. Bir diğer görüşe göre: Gizlemelerine ceza olarak cehennemde hakiki anlamda ateş yiyecekleri haber verilmektedir. Dolayısıyla Yüce Allah'ın: “Yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler, karınlarına ancak ateş doldurmuş olurlar” [en-Nisâ: 10] ayetinde olduğu gibi gelecekteki durum şimdiki durumla haber verilmiştir; yani akıbeti buna varacaktır. Şairlerin şu sözleri de bu kabildendir:

لِدُوا لِلْمَوْتِ وَابْنُوا لِلْخَرَابِ

Ölüm için doğurun, harap olmak için bina yapın

قَالَ:

Şair dedi ki:

فَلِلْمَوْتِ مَا تَلِدُ الْوَالِدَةُ

Annenin doğurduğu şey ölüm içindir

آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

وَدُورنَا لِخَرَابِ الدَّهْرِ نَبْنِيهَا

Biz evlerimizi zamanın harap etmesi için inşa ederiz

وَهُوَ فِي الْقُرْآنِ وَالشِّعْرِ كَثِيرٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ" عِبَارَةٌ عَنِ الْغَضَبِ عَلَيْهِمْ وَإِزَالَةُ الرِّضَا عَنْهُمْ، يُقَالُ: فُلَانٌ لَا يُكَلِّمُ فُلَانًا إِذَا غَضِبَ عَلَيْهِ. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: الْمَعْنَى" وَلا يُكَلِّمُهُمُ" بِمَا يحبونه. وفي التنزيل:" اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ " [المؤمنون: ١٠٨]. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَلَا يُرْسِلُ إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ بِالتَّحِيَّةِ." وَلا يُزَكِّيهِمْ" أَيْ لَا يُصْلِحُ أَعْمَالَهُمُ الْخَبِيثَةَ فَيُطَهِّرُهُمْ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: لَا يُثْنِي عَلَيْهِمْ خَيْرًا ولا يسميهم أزكياء. و" أَلِيمٌ" بِمَعْنَى مُؤْلِمٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (ثَلَاثَةٌ لَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ شَيْخٌ زَانٍ وَمَلِكٌ كَذَّابٌ وَعَائِلٌ مُسْتَكْبِرٌ (. وَإِنَّمَا خَصَّ هَؤُلَاءِ بِأَلِيمِ الْعَذَابِ وَشِدَّةِ الْعُقُوبَةِ لِمَحْضِ الْمُعَانَدَةِ وَالِاسْتِخْفَافِ الْحَامِلِ لَهُمْ عَلَى تِلْكَ الْمَعَاصِي، إِذْ لَمْ يَحْمِلْهُمْ عَلَى ذَلِكَ حَاجَةٌ، وَلَا دَعَتْهُمْ إِلَيْهِ ضَرُورَةٌ كَمَا تَدْعُو مَنْ لَمْ يَكُنْ مِثْلَهُمْ. وَمَعْنَى" لَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ" لَا يَرْحَمُهُمْ وَلَا يَعْطِفُ عَلَيْهِمْ. وَسَيَأْتِي فِي" آلِ عِمْرَانَ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.

Bu [kullanım], Kur'ân'da ve şiirde pek çoktur. Yüce Allah'ın: { وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ } “Allah onlarla konuşmayacaktır” buyruğu, onlara yönelik gazabından ve onlardan rızasını kaldırmasından kinayedir. Nitekim bir kimse birine kızdığı zaman “falan kişi falanla konuşmuyor” denilir. Taberî şöyle demiştir: { وَلا يُكَلِّمُهُمُ } “onlarla konuşmayacaktır” ifadesinin anlamı, [onların] hoşlarına gidecek şeylerle [kendilerine hitap etmeyecektir] demektir. Kur'ân'da da şöyle buyrulmaktadır: { اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ } “Aşağılık bir halde yıkılıp gidin orada ve Benimle konuşmayın!” [el-Mü'minûn, 23/108]. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı, onlara melekleri selam ile göndermeyecektir, demektir. { وَلا يُزَكِّيهِمْ } “Onları temize de çıkarmaz” buyruğu ise; onların çirkin amellerini ıslah edip onları arındırmaz, demektir. Zeccâc da şöyle demiştir: Onları hayırla övmez ve onları tertemiz kimseler olarak isimlendirmez. { أَلِيمٌ } elîm kelimesi, acı/elem verici anlamındadır; [bunun açıklaması] daha önce geçmişti. Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: « ثَلَاثَةٌ لَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ شَيْخٌ زَانٍ وَمَلِكٌ كَذَّابٌ وَعَائِلٌ مُسْتَكْبِرٌ » «Kıyamet gününde Allah'ın kendileriyle konuşmayacağı, onları temize çıkarmayacağı, kendilerine bakmayacağı ve kendileri için elem verici bir azap olan üç kişi vardır: Zina eden yaşlı, yalancı hükümdar ve kibirli fakir.» Bu kimselerin elem verici azaba ve şiddetli cezaya özel olarak çarptırılmaları, onları bu günahlara sevk eden şeyin sırf inat ve hafife alma olmasındandır. Zira onlar gibi olmayan kimseleri [günaha] sevk eden bir ihtiyaç veya zorunluluk onları buna sevk etmemiştir. { لَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ } “kendilerine bakmaz” ifadesinin anlamı ise; onlara merhamet etmez ve şefkat göstermez, demektir. Bu husus, inşâallâhu Teâlâ Âl-i İmrân [Suresi'nde] gelecektir.

[سورة البقرة (٢): آية ١٧٥]

[Bakara Suresi (2), Âyet 175]

أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى وَالْعَذابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ (١٧٥)

{ أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى وَالْعَذابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ } “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı, bağışlanmaya karşılık azabı satın almış kimselerdir. Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى وَالْعَذابَ بِالْمَغْفِرَةِ" تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ. وَلَمَّا كَانَ الْعَذَابُ تَابِعًا لِلضَّلَالَةِ وَكَانَتِ الْمَغْفِرَةُ تَابِعَةً لِلْهُدَى الَّذِي اطَّرَحُوهُ دَخَلَا فِي تَجَوُّزِ الشِّرَاءِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ" مَذْهَبُ الْجُمْهُورِ- مِنْهُمِ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ- أَنَّ" مَا" مَعْنَاهُ التَّعَجُّبُ، وَهُوَ مَرْدُودٌ إِلَى الْمَخْلُوقِينَ، كَأَنَّهُ قَالَ: اعْجَبُوا مِنْ صَبْرِهِمْ عَلَى النَّارِ وَمُكْثِهِمْ فِيهَا. وَفِي التَّنْزِيلِ:" قُتِلَ الْإِنْسانُ ما أَكْفَرَهُ " [عبس: ١٧] و" أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ " [مريم: ٣٨]. وَبِهَذَا الْمَعْنَى صَدَّرَ أَبُو عَلِيٍّ. قَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَابْنُ جُبَيْرٍ وَالرَّبِيعُ: مَا لَهُمْ وَاللَّهِ عَلَيْهَا مِنْ صَبْرٍ، وَلَكِنْ مَا أَجْرَأَهُمْ عَلَى النَّارِ! وَهِيَ لُغَةٌ يَمَنِيَّةٌ مَعْرُوفَةٌ. قَالَ الْفَرَّاءُ: أَخْبَرَنِي الْكِسَائِيُّ قَالَ: أَخْبَرَنِي قَاضِي الْيَمَنِ أَنَّ خَصْمَيْنِ اخْتَصَمَا إِلَيْهِ فَوَجَبَتِ الْيَمِينُ عَلَى أَحَدِهِمَا فَحَلَفَ، فَقَالَ لَهُ صَاحِبُهُ: مَا أَصْبَرَكَ عَلَى اللَّهِ؟ أَيْ مَا أَجْرَأَكَ عَلَيْهِ. وَالْمَعْنَى: مَا أَشْجَعَهُمْ عَلَى النَّارِ إِذْ يَعْمَلُونَ عَمَلًا يُؤَدِّي إِلَيْهَا. وَحَكَى الزَّجَّاجُ أَنَّ الْمَعْنَى مَا أَبْقَاهُمْ عَلَى النَّارِ، مِنْ قَوْلِهِمْ: مَا أَصْبَرَ فُلَانًا عَلَى الْحَبْسِ! أَيْ مَا أَبْقَاهُ فِيهِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى فَمَا أَقَلَّ جَزَعِهِمْ مِنَ النَّارِ، فَجَعَلَ قِلَّةَ الْجَزَعِ صَبْرًا. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ وَقُطْرُبٌ: أَيْ مَا أَدْوَمَهُمْ عَلَى عَمَلِ أَهْلِ النَّارِ. وَقِيلَ:" مَا" اسْتِفْهَامٌ مَعْنَاهُ التَّوْبِيخُ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيُّ وَعَطَاءٌ وَأَبُو عُبَيْدَةَ مَعْمَرُ بْنُ الْمُثَنَّى، ومعناه: أي أي شي صَبَّرَهُمْ عَلَى عَمَلِ أَهْلِ النَّارِ؟! وَقِيلَ: هَذَا على وجه الاستهانة بهم والاستخفاف بأمرهم.

Yüce Allah'ın: “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı, bağışlanmaya karşılık azabı satın almış kimselerdir” buyruğu hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. Azap sapıklığa tabi olduğu, mağfiret de terk ettikleri hidayete tabi olduğu için satın alma mecazına dahil olmuşlardır. Yüce Allah'ın: “Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” buyruğuna gelince; çoğunluğun -ki aralarında el-Hasan ve Mücâhid de vardır- benimsediği görüşe göre 'mâ' taaccüb (şaşkınlık/hayret) manasındadır ve bu mahlûkata racidir; sanki: 'Onların ateşe sabretmelerine ve orada kalmalarına şaşın!' demiştir. Kur'ân'da: “Canı çıksın o insanın, ne nankördür o!” [Abese: 17] ve “Onlar ne güzel işitirler, ne güzel görürler!” [Meryem: 38] buyrulmaktadır. Ebû Ali de bu manayı öne almıştır. el-Hasan, Katâde, İbn Cübeyr ve er-Rebî' şöyle demiştir: “Allah'a yemin olsun ki onların ateşe hiçbir sabırları yoktur; fakat ateşe karşı ne kadar da cüretkârdırlar!” Bu, bilinen bir Yemen lehçesidir. el-Ferrâ şöyle demiştir: Bana el-Kisâî haber verdi, dedi ki: Bana Yemen kādısı haber verdi; iki hasım onun huzurunda davalaşmış, birine yemin vacip olmuş ve yemin etmiş. Bunun üzerine hasmı ona: 'Mâ asberake alellâh!' yani 'Allah'a karşı ne kadar da cüretkârsın!' demiştir. Mana şudur: Ateşe götüren amelleri işlerken ateşe karşı ne kadar da cesurdurlar! ez-Zeccâc, mananın 'Onlar ateşte ne kadar da kalıcıdırlar!' şeklinde olduğunu nakletmiştir; bu, onların bir kimsenin hapiste uzun süre kalması hakkında: 'Mâ asbera fülanen ale'l-habs!' (Falan hapiste ne kadar da çok kaldı!) sözlerinden alınmadır. 'Ateşten feryatları ne kadar da azdır!' manasında olduğu, feryat azlığının sabır olarak ifade edildiği de söylenmiştir. el-Kisâî ve Kutrub: 'Yani cehennemliklerin ameline ne kadar da devamlıdırlar!' demişlerdir. 'Mâ' edatının kınama/azarlama manasında bir istifham (soru) olduğu da söylenmiştir; bunu İbn Abbâs, es-Süddî, Atâ ve Ebû Ubeyde Ma'mer b. el-Müsennâ söylemiştir. Manası: Cehennemliklerin ameline onları sabrettiren nedir ki?! şeklindedir. Bunun onları hor ve hakir görmek, durumlarını küçümsemek kabilinden olduğu da söylenmiştir.

[سورة البقرة (٢): آية ١٧٦]

[Bakara Suresi (2), Âyet 176]

ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (١٧٦)

{ ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ } “Bu, Allah'ın Kitab'ı hak ile indirmiş olmasındandır. Kitap konusunda anlaşmazlığa düşenler ise şüphesiz [haktan] uzak derin bir ayrılık içindedirler.” (176)

قَوْلُهُ تَعَالَى:" ذلِكَ"" ذَلِكَ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى الْحُكْمِ، كَأَنَّهُ قَالَ: ذَلِكَ الْحُكْمُ بِالنَّارِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: تَقْدِيرُهُ الْأَمْرُ ذَلِكَ، أَوْ ذَلِكَ الْأَمْرُ، أَوْ ذَلِكَ الْعَذَابُ لَهُمْ. قَالَ الْأَخْفَشُ: وَخَبَرٌ" ذَلِكَ" مُضْمَرٌ، مَعْنَاهُ ذَلِكَ مَعْلُومٌ لَهُمْ. وَقِيلَ: مَحَلُّهُ نَصْبٌ، مَعْنَاهُ فَعَلْنَا ذَلِكَ بِهِمْ." بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتابَ" يَعْنِي الْقُرْآنَ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ" بِالْحَقِّ" أَيْ بِالصِّدْقِ. وَقِيلَ بِالْحُجَّةِ." وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ" يَعْنِي التَّوْرَاةَ، فَادَّعَى النَّصَارَى أَنَّ فِيهَا صِفَةَ عِيسَى، وَأَنْكَرَ الْيَهُودُ صِفَتَهُ. وَقِيلَ: خَالَفُوا آبَاءَهُمْ وَسَلَفَهُمْ فِي التَّمَسُّكِ بِهَا. وَقِيلَ: خَالَفُوا مَا فِي التَّوْرَاةِ مِنْ صِفَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَاخْتَلَفُوا فِيهَا. وَقِيلَ: الْمُرَادُ الْقُرْآنَ، وَالَّذِينَ اخْتَلَفُوا كُفَّارُ قُرَيْشٍ، يَقُولُ بَعْضُهُمْ: هُوَ سِحْرٌ، وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ، وَبَعْضُهُمْ: مُفْتَرًى، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي معنى الشقاق، والحمد لله.

Yüce Allah'ın: “Bu böyledir” buyruğundaki 'zâlike' kelimesi ref mahallindedir ve hükme işarettir; sanki: 'Ateşle olan o hüküm böyledir' demiştir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Takdiri; 'durum böyledir' yahut 'o iş/o azap onlar içindir' şeklindedir. el-Ahfeş şöyle demiştir: 'Zâlike'nin haberi gizlidir; manası 'bu onlar için bilinmektedir' demektir. Mahallen mansup olduğu da söylenmiştir; manası 'onlara bunu yaptık' demektir. “Çünkü Allah kitabı indirmiştir”; buradaki kitaptan kasıt Kur'ân'dır, “hak ile”; yani doğrulukla [indirmiştir]. Delille [indirmiştir] de denilmiştir. “Kitap hakkında ihtilafa düşenler ise”; yani Tevrat hakkında; Hristiyanlar onda İsa'nın vasfı bulunduğunu iddia etmiş, Yahudiler ise onun vasfını inkâr etmişlerdir. Ona sımsıkı sarılma hususunda babalarına ve seleflerine muhalefet ettikleri de söylenmiştir. Tevrat'ta geçen Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem vasfına muhalefet edip bu hususta ihtilafa düştükleri de söylenmiştir. Maksadın Kur'ân olduğu da söylenmiştir; ihtilaf edenler ise Kureyş kâfirleridir; kimisi: 'O bir sihirdir', kimisi: 'Öncekilerin masallarıdır', kimisi de: 'Uydurmadır' gibi sözler söylemişlerdir. 'Şikāk' kelimesinin manası hakkındaki açıklama daha önce geçmişti, hamd Allah'a mahsustur.

[سورة البقرة (٢): آية ١٧٧]

[Bakara Suresi (2), Âyet 177]

لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلائِكَةِ وَالْكِتابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقابِ وَأَقامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (١٧٧)

{ لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلائِكَةِ وَالْكِتابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقابِ وَأَقامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ } “Yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz iyilik (ve dindarlık) demek değildir. Lâkin iyilik; Allah'a, ahiret gününe, meleklere, kitaba ve peygamberlere iman eden, mala olan sevgisine rağmen onu akrabaya, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışa, isteyenlere ve kölelerin/esirlerin azad edilmesine veren; namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren, ahitleştiklerinde ahitlerini yerine getiren, darlıkta, hastalıkta ve savaşın kızıştığı anda sabredenlerin tutumudur. İşte doğru olanlar onlardır ve takva sahipleri de onlardır.”

فِيهِ ثَمَانِ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَيْسَ الْبِرَّ" اخْتُلِفَ مِنَ الْمُرَادِ بِهَذَا الْخِطَابِ، فَقَالَ قَتَادَةُ: ذُكِرَ لَنَا أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ نَبِيَّ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْبِرِّ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ. قَالَ: وَقَدْ كَانَ الرَّجُلُ قَبْلَ الْفَرَائِضِ إِذَا شَهِدَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، ثُمَّ مَاتَ عَلَى ذَلِكَ وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ. وَقَالَ الربيع وقتادة أيضا: الخطاب لليهود

Bu [ayette] sekiz mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { لَيْسَ الْبِرَّ } “İyilik ... değildir” buyruğudur. Bu hitap ile kimin kastedildiği hususunda ihtilaf edilmiştir. Katâde şöyle demiştir: Bize anlatıldığına göre bir adam Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e iyiliğin ne olduğunu sordu, bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. [Katâde devamla] dedi ki: Farzlar [emredilmeden] önce bir kimse Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in O'nun kulu ve elçisi olduğuna şehadet edip sonra da bu hal üzere vefat ettiğinde ona cennet vacip olurdu; ardından Allah bu ayeti indirdi. er-Rebî' ve yine Katâde şöyle demişlerdir: Hitap Yahudilere

وَالنَّصَارَى لِأَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي التَّوَجُّهِ وَالتَّوَلِّي، فَالْيَهُودُ إِلَى الْمَغْرِبِ قِبَلَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، وَالنَّصَارَى إِلَى الْمَشْرِقِ مَطْلِعَ الشَّمْسِ، وَتَكَلَّمُوا فِي تَحْوِيلِ الْقِبْلَةِ وَفَضَّلَتْ كُلُّ فِرْقَةٍ تَوْلِيَتَهَا، فَقِيلَ لَهُمْ: لَيْسَ الْبِرَّ مَا أَنْتُمْ فِيهِ، وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ. الثَّانِيَةُ- قَرَأَ حَمْزَةُ وَحَفْصٌ" الْبِرَّ" بِالنَّصْبِ، لِأَنَّ لَيْسَ مِنْ أَخَوَاتِ كَانَ، يَقَعُ بَعْدَهَا الْمَعْرِفَتَانِ فَتَجْعَلُ أَيَّهُمَا شِئْتَ الِاسْمَ أَوِ الْخَبَرَ، فَلَمَّا وَقَعَ بَعْدُ" لَيْسَ":" الْبِرُّ" نَصَبَهُ، وَجَعَلَ" أَنْ تُوَلُّوا" الِاسْمَ، وَكَانَ الْمَصْدَرُ أَوْلَى بِأَنْ يَكُونَ اسْمًا لِأَنَّهُ لَا يَتَنَكَّرُ، وَالْبِرُّ قَدْ يَتَنَكَّرُ وَالْفِعْلُ أَقْوَى فِي التَّعْرِيفِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ" الْبِرُّ" بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ اسْمٌ لَيْسَ، وَخَبَرُهُ" أَنْ تُوَلُّوا"، تَقْدِيرُهُ: لَيْسَ الْبِرُّ تَوْلِيَتَكُمْ وُجُوهَكُمْ، وَعَلَى الْأَوَّلِ لَيْسَ تَوْلِيَتُكُمْ وُجُوهَكُمُ الْبِرَّ، كَقَوْلِهِ:" مَا كانَ حُجَّتَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا " [الجاثية: ٢٥]،" ثُمَّ كانَ عاقِبَةَ الَّذِينَ أَساؤُا السُّواى أَنْ كَذَّبُوا " [الروم: ١٠] " فَكانَ عاقِبَتَهُما أَنَّهُما فِي النَّارِ " [الحشر: ١٧] وَمَا كَانَ مِثْلُهُ. وَيُقَوِّي قِرَاءَةَ الرَّفْعِ أَنَّ الثَّانِي مَعَهُ الْبَاءُ إِجْمَاعًا فِي قَوْلِهِ:" وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها" [البقرة: ١٨٩] وَلَا يَجُوزُ فِيهِ إِلَّا الرَّفْعُ، فَحَمْلُ الْأَوَّلِ عَلَى الثَّانِي أَوْلَى مِنْ مُخَالَفَتِهِ لَهُ. وَكَذَلِكَ هُوَ فِي مُصْحَفِ أُبَيٍّ بِالْبَاءِ" لَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تُوَلُّوا" وَكَذَلِكَ فِي مُصْحَفِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَيْضًا، وَعَلَيْهِ أَكْثَرُ الْقُرَّاءِ، وَالْقِرَاءَتَانِ حَسَنَتَانِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ" الْبِرُّ هَا هُنَا اسْمٌ جَامِعٌ لِلْخَيْرِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلَكِنَّ الْبِرَّ بِرُّ مَنْ آمَنَ، فَحَذَفَ الْمُضَافَ، كقوله تعالى:" وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ " [يوسف: ٨٢]،" وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ " [البقرة: ٩٣] قَالَهُ الْفَرَّاءُ وَقُطْرُبٌ وَالزَّجَّاجُ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

ve Hristiyanlaradır; çünkü onlar yönelme ve yüz çevirme hususunda ihtilaf etmişlerdi; Yahudiler Beytü'l-Makdis cihetine yani batıya, Hristiyanlar ise güneşin doğduğu yer olan doğuya yöneliyorlardı. Kıblenin değiştirilmesi hakkında ileri geri konuştular ve her fırka kendi yönelişini üstün gördü; bunun üzerine onlara şöyle denildi: İçinde bulunduğunuz şey iyilik demek değildir, lakin gerçek iyilik Allah'a iman edenin iyiliğidir. İkincisi: Hamza ve Hafs “el-Birra” (الْبِرَّ) kelimesini nasb ile okumuşlardır; çünkü 'leyse' kâne'nin kardeşlerindendir; kendisinden sonra iki marife isim geldiğinde dilediğini isim, dilediğini haber yaparsın. 'Leyse'den sonra 'el-birr' gelince onu mensup kılmış, “yüzlerinizi çevirmeniz” ifadesini ise isim yapmıştır; masdar belirsizleşmeyeceği (nekre olmayacağı) için isim olmaya daha layıktı, 'el-birr' ise bazen nekre olabilir ve fiil [masdarı] marifelik bakımından daha güçlüdür. Diğer kurrâ ise 'el-birru' (الْبِرُّ) kelimesini 'leyse'nin ismi olarak ref ile okumuşlardır; haberi ise “yüzlerinizi çevirmeniz” ifadesidir. Takdiri: 'Yüzlerinizi çevirmeniz iyilik demek değildir' şeklindedir. Birinci kıraate göre ise 'Yüzlerinizi çevirmeniz iyiliğin kendisi değildir' takdirindedir; tıpkı: “Onların delilleri sadece şöyle demekten ibaret oldu” [el-Câsiye: 25], “Sonra kötülük edenlerin âkıbeti, yalanlamaları yüzünden en kötüsü oldu” [er-Rûm: 10], “Nihayet ikisinin âkıbeti ateşte kalmak oldu” [el-Haşr: 17] ve benzeri ayetlerde olduğu gibi. Ref kıraatini güçlendiren husus; Yüce Allah'ın: “Evlere arkalarından girmeniz iyilik demek değildir” [el-Bakara: 189] buyruğunda ikinci cümlenin icmâ ile bâ harf-i cerri ile gelmiş olmasıdır ve orada ref'ten başkası caiz değildir; dolayısıyla birinciyi ikinciye hamletmek ona muhalif kılmaktan daha evladır. Aynı şekilde Übeyy'in mushafında da bâ harfiyle “leysel-birru bi-en tüvellû” şeklindedir; İbn Mes'ûd'un mushafında da böyledir ve kurrânın çoğu bu kıraat üzeredir; her iki kıraat de güzeldir. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: “Lâkin iyilik; Allah'a iman edenlerin tutumudur” buyruğudur. 'el-Birr' burada bütün hayırları toplayan kapsamlı bir isimdir. Takdiri: 'Lakin gerçek iyilik, iman eden kimsenin iyiliğidir' şeklindedir; tıpkı Yüce Allah'ın: “Köye sor” [Yûsuf: 82], “Kalplerine buzağı [sevgisi] içirildi” [el-Bakara: 93] ayetlerinde olduğu gibi muzaf hazfedilmiştir; bunu el-Ferrâ, Kutrub ve ez-Zeccâc söylemiştir. Şair şöyle demiştir:

فَإِنَّمَا هِيَ إِقْبَالٌ وَإِدْبَارٌ

O ancak bir yönelme ve arkasını dönüp gitmedir

أَيْ ذَاتُ إِقْبَالٍ وَذَاتُ إِدْبَارٍ. وَقَالَ النَّابِغَةُ:

Yani yönelme sahibi ve arkasını dönüp gitme sahibidir demektir. en-Nâbiğa da şöyle demiştir:

وَكَيْفَ تُوَاصِلُ مَنْ أَصْبَحَتْ ... خِلَالَتُهُ كَأَبِي مَرْحَبِ

Dostluğu Ebû Merhab gibi olan kimseyle nasıl bağ kurarsın?

أَيْ كَخِلَالَةِ أَبِي مَرْحَبٍ، فَحَذَفَ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَلَكِنَّ ذَا الْبِرِّ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ " [آل عمران: ١٦٣] أَيْ ذَوُو دَرَجَاتٍ. وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا هَاجَرَ إِلَى الْمَدِينَةِ وَفُرِضَتِ الْفَرَائِضُ وَصُرِفَتِ الْقِبْلَةُ إِلَى الْكَعْبَةِ وَحُدَّتِ الْحُدُودُ أَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ فَقَالَ: لَيْسَ الْبِرَّ كُلَّهُ أَنْ تُصَلُّوا وَلَا تَعْمَلُوا غَيْرَ ذَلِكَ، وَلَكِنَّ الْبِرَّ- أَيْ ذَا الْبِرِّ- مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ، إِلَى آخِرِهَا، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَالضَّحَّاكُ وَعَطَاءٌ وَسُفْيَانُ وَالزَّجَّاجُ أَيْضًا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" الْبِرَّ" بِمَعْنَى الْبَارِّ وَالْبَرِّ، وَالْفَاعِلُ قَدْ يُسَمَّى بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ، كَمَا يُقَالُ: رَجُلٌ عَدْلٌ، وَصَوْمٌ وَفِطْرٌ. وَفِي التَّنْزِيلِ:" إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً " [الملك: ٣٠] أَيْ غَائِرًا، وَهَذَا اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدَةَ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: لَوْ كُنْتُ مِمَّنْ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ لَقَرَأْتُ" وَلكِنَّ الْبِرَّ" بِفَتْحِ الْبَاءِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ" فَقِيلَ: يَكُونُ" الْمُوفُونَ" عَطْفًا عَلَى" مَنْ" لِأَنَّ مَنْ فِي مَوْضِعِ جَمْعٍ وَمَحَلِّ رَفْعٍ، كَأَنَّهُ قَالَ: وَلَكِنَّ الْبِرَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُوفُونَ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ وَالْأَخْفَشُ." وَالصَّابِرِينَ" نُصِبَ عَلَى الْمَدْحِ، أَوْ بِإِضْمَارِ فِعْلٍ. وَالْعَرَبُ تَنْصِبُ عَلَى الْمَدْحِ وَعَلَى الذَّمِّ كَأَنَّهُمْ يُرِيدُونَ بِذَلِكَ إِفْرَادَ الْمَمْدُوحِ وَالْمَذْمُومِ وَلَا يُتْبِعُونَهُ أَوَّلَ الْكَلَامِ، وَيَنْصِبُونَهُ. فَأَمَّا الْمَدْحُ فَقَوْلُهُ:" وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ " [النساء: ١٦٢]. وَأَنْشَدَ الْكِسَائِيُّ:

Yani 'Ebû Merhab'ın dostluğu gibi' demektir; dolayısıyla hazif yapılmıştır. Mananın; 'Lakin iyilik sahibi kimse...' şeklinde olduğu da söylenmiştir; nitekim Yüce Allah: “Onlar Allah katında derecelerdir” [Âl-i İmrân: 163] yani derece sahipleridir buyurmuştur. Şöyle ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye hicret edip farzlar konulduğunda, kıble Kâbe'ye çevrilip had cezaları belirlendiğinde Allah bu ayeti indirdi ve buyurdu ki: İyiliğin tamamı sadece namaz kılıp başka hiçbir amel işlememek değildir; lakin gerçek iyilik -yani iyilik sahibi- Allah'a iman eden kimsedir... ayetin sonuna kadar; bunu İbn Abbâs, Mücâhid, ed-Dahhâk, Atâ, Süfyân ve ez-Zeccâc da söylemiştir. 'el-Birr' kelimesinin 'bârr' ve 'berr' (iyilik yapan) manasında olması da caizdir; nitekim 'racülün adlün' (âdil adam), 'savm' (oruçlu) ve 'fıtr' (orucunu açmış) denildiği gibi fâil bazen masdar manasıyla isimlendirilebilir. Kur'ân'da: “Suyunuz çekiliverse” [el-Mülk: 30] yani yerin dibine batıcı olsa buyrulmaktadır; bu, Ebû Ubeyde'nin tercihidir. el-Müberred şöyle demiştir: “Şayet Kur'ân okuyan kurrâdan biri olsaydım, 'velâkinne'l-berra' diyerek bâ harfinin fethasıyla okurdum.” Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: “ve ahitleştiklerinde ahitlerini yerine getirenler, sabredenler” buyruğudur. 'el-Mûfûne' (yerine getirenler) kelimesinin 'men' (kimse) lafzına matuf olduğu söylenmiştir; çünkü 'men' çoğul anlamında ve ref mahallindedir; sanki: 'Lakin iyilik sahipleri müminler ve ahitlerini yerine getirenlerdir' demiştir; bunu el-Ferrâ ve el-Ahfeş söylemiştir. “ve sabredenler” (es-sâbirîne) ifadesi ise övgü (medih) üzere yahut gizli bir fiil ile mansup kılınmıştır. Araplar, övülen veya yerilen kimseyi özel kılmak istediklerinde onu sözün başındaki iraba tabi kılmayıp medih veya zem üzere mensup yaparlar. Medhe gelince, Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: “ve namazı dosdoğru kılanlar” [en-Nisâ: 162]. el-Kisâî şu beyti okumuştur:

وَكُلُّ قَوْمٍ أَطَاعُوا أَمْرَ مُرْشِدِهِمْ ... إِلَّا نُمَيْرًا أَطَاعَتْ أَمْرَ غَاوِيهَا

Her kavim doğru yol göstericisinin emrine itaat etti, ... Nümeyr hariç; o azgınının emrine uydu;

الظَّاعِنِينَ وَلَمَّا يُظْعِنُوا أَحَدًا ... وَالْقَائِلُونَ لِمَنْ دَارٌ نُخَلِّيهَا

Göç edip gidenler, oysa kimseyi göç ettirmemişlerdi ... Ve boşaltacağımız bu yurt kimindir diyenler.

وَأَنْشَدَ أَبُو عُبَيْدَةَ:

Ebû Ubeyde de şu beyti okumuştur:

لَا يَبْعَدْنَ قَوْمِي الَّذِينَ هُمْ ... سُمُّ الْعُدَاةِ وَآفَةُ الْجُزْرِ

Kavmim uzak olmasın; onlar ki ... Düşmanların zehri, boğazlanan develerin felaketidirler

النَّازِلِينَ بِكُلِ مُعْتَرَكٍ ... وَالطَّيِّبُونَ مَعَاقِدَ الْأُزْرِ

Her savaş meydanına inenler, ... Ve etek bağları tertemiz (iffetli) olanlar.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

نَحْنُ بَنِي ضبة أصحاب الجمل

Biz Dabbeoğulları, Cemel ashâbıyız.

فَنُصِبَ عَلَى الْمَدْحِ. وَأَمَّا الذَّمُّ فَقَوْلُهُ تَعَالَى:" مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا " [الأحزاب: ٦١] الآية. وقال عروة ابن الْوَرْدِ:

Burada [Benî Dabba] medih üzere mansup kılınmıştır. Zem (kınama) üzere nasba gelince; Yüce Allah'ın: “Nerede bulunurlarsa lânetlenmiş olarak” [el-Ahzâb: 61] ayetidir. Urve b. el-Verd de şöyle demiştir:

سَقَوْنِي الْخَمْرَ ثُمَّ تَكَنَّفُونِي ... عُدَاةُ اللَّهِ مِنْ كَذِبٍ وَزُورِ

Bana şarap içirdiler, sonra etrafımı kuşattılar ... Allah'ın yalan ve sahtekârlıktan düşmanları!

وَهَذَا مَهْيَعٌ فِي النُّعُوتِ، لَا مَطْعَنَ فِيهِ مِنْ جِهَةِ الْإِعْرَابِ، مَوْجُودٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ كَمَا بَيَّنَّا. وَقَالَ بَعْضُ مَنْ تَعَسَّفَ فِي كَلَامِهِ: إِنَّ هَذَا غَلَطٌ مِنَ الْكُتَّابِ حِينَ كَتَبُوا مُصْحَفَ الْإِمَامِ، قَالَ: وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ مَا رُوِيَ عَنْ عُثْمَانَ أَنَّهُ نَظَرَ فِي الْمُصْحَفِ فَقَالَ: أَرَى فِيهِ لَحْنًا وَسَتُقِيمُهُ الْعَرَبُ بِأَلْسِنَتِهَا. وَهَكَذَا قَالَ فِي سورة النساء" وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ" [النساء: ١٦٢]، وفي سورة المائدة" وَالصَّابِئُونَ" [ المائدة: ٦٩]. وَالْجَوَابُ مَا ذَكَرْنَاهُ. وَقِيلَ:" الْمُوفُونَ" رُفِعَ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ، تَقْدِيرُهُ وَهُمُ الْمُوفُونَ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ:" وَالصَّابِرِينَ" عُطِفٌ عَلَى" ذَوِي الْقُرْبى " كَأَنَّهُ قَالَ: وَآتَى الصَّابِرِينَ. قَالَ النَّحَّاسُ:" وَهَذَا الْقَوْلُ خَطَأٌ وَغَلَطٌ بَيِّنٌ، لِأَنَّكَ إِذَا نَصَبْتَ" وَالصَّابِرِينَ" وَنَسَّقْتَهُ عَلَى" ذَوِي الْقُرْبى " دَخَلَ فِي صِلَةِ" مَنْ" وَإِذَا رَفَعْتَ" وَالْمُوفُونَ" عَلَى أَنَّهُ نَسَقٌ عَلَى" مَنْ" فَقَدْ نَسَّقْتَ عَلَى" مَنْ" مِنْ قَبْلِ أَنْ تَتِمَّ الصِّلَةُ، وَفَرَّقْتَ بَيْنَ الصِّلَةِ وَالْمَوْصُولِ بِالْمَعْطُوفِ". وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: وَفِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ" وَالْمُوفِينَ، والصَّابِرِينَ". وَقَالَ النَّحَّاسُ:" يَكُونَانِ مَنْسُوقَيْنِ عَلَى" ذَوِي الْقُرْبى " أَوْ عَلَى الْمَدْحِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَفِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ فِي النِّسَاءِ" والمقيمين الصلاة والمؤتون الزكاة " [النساء: ١٦٢]. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ وَالْأَعْمَشُ" وَالْمُوفُونَ وَالصَّابِرُونَ" بِالرَّفْعِ فِيهِمَا. وقرا

Bu, sıfatlarda [kullanılan] yaygın ve açık bir yoldur; irap yönünden onda tenkit edilecek hiçbir taraf yoktur ve açıkladığımız üzere Arapların kelâmında mevcuttur. Sözünde taassuba/hataya düşen bazısı şöyle demiştir: “Bu, kâtiplerin İmam Mushaf'ı yazdıkları sıradaki bir hatasıdır.” [Ve devamla] şöyle demiştir: “Bunun delili ise Osman'dan rivayet edilen şu sözdür: O, Mushaf'a bakıp: ‘Onda bir lahn (dil kuralına aykırılık) görüyorum; Araplar onu dilleriyle düzeltecektir’ demiştir.” Aynı şekilde Nisâ Suresi'ndeki: { وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ } “namazı dosdoğru kılanlar” [en-Nisâ: 162] ve Mâide Suresi'ndeki: { وَالصَّابِئُونَ } “ve Sâbiîler” [el-Mâide: 69] hakkında da böyle demiştir. [Buna] cevap ise [daha önce] zikrettiğimiz açıklamadır. Şöyle de denilmiştir: “el-Mûfûne” (ahdini yerine getirenler) ifadesi mübteda (özne) olarak merfû kılınmıştır; haberi (yüklemi) ise mahzuftur (düşmüştür) ve takdiri “ve hümu'l-mûfûn” (ve onlar ahdini yerine getirenlerdir) şeklindedir. el-Kisâî ise şöyle demiştir: “ve's-Sâbirîne” (ve sabredenlere), “zevi'l-kurbâ” (akrabalara) ifadesine atfedilmiştir; sanki [ayet] “ve sabredenlere verdi” demiş gibidir. en-Nehhâs şöyle demiştir: “Bu görüş açık bir hata ve yanılgıdır. Çünkü sen ‘ve's-Sâbirîne’ ifadesini nasb edip ‘zevi'l-kurbâ’ ifadesine atfettiğinde, bu ifade ‘men’ [ism-i mevsûlünün] sılasına dâhil olur. ‘ve'l-Mûfûne’ ifadesini de ‘men’ üzerine matuf kabul ederek ref ettiğinde ise, sıla cümlesi tamamlanmadan önce ‘men’ üzerine atıf yapmış ve matuf ile sıla ve mevsûlün arasını ayırmış olursun.” el-Kisâî [ayrıca] şöyle demiştir: Abdullah'ın [İbn Mes'ûd'un] kıraatinde ise [her ikisi de nasb ile] “ve'l-mûfîne ve's-sâbirîne” şeklindedir. en-Nehhâs şöyle demiştir: “[Bu takdirde] her ikisi de ‘zevi'l-kurbâ’ ifadesine matuf olur veya medih (övgü) üzere [mansup] kılınır.” el-Ferrâ şöyle demiştir: Abdullah'ın [İbn Mes'ûd'un] kıraatinde Nisâ Suresi'nde: { والمقيمين الصلاة والمؤتون الزكاة } “namazı dosdoğru kılanlar ve zekâtı verenler” [en-Nisâ: 162] şeklindedir. Ya'kûb ve el-A'meş ise her ikisini de ref ile “ve'l-mûfûne ve's-sâbirûne” şeklinde okumuşlardır. [Şöyle de] okunmuştur:

الْجَحْدَرِيُّ" بِعُهُودِهِمْ". وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ" وَالْمُوفُونَ" عُطِفَ عَلَى الضَّمِيرِ الَّذِي فِي" آمَنَ". وَأَنْكَرَهُ أَبُو عَلِيٍّ وَقَالَ: لَيْسَ الْمَعْنَى عَلَيْهِ، إِذْ لَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ الْبِرَّ بِرُّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ هُوَ وَالْمُوفُونَ، أَيْ آمَنَّا جَمِيعًا. كَمَا تَقُولُ: الشُّجَاعُ مَنْ أَقْدَمَ هُوَ وَعَمْرٌو، وَإِنَّمَا الَّذِي بَعْدَ قَوْلِهِ" مَنْ آمَنَ" تَعْدَادٌ لِأَفْعَالِ مَنْ آمَنَ وَأَوْصَافِهِمْ. الْخَامِسَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا: هَذِهِ آيَةٌ عَظِيمَةٌ مِنْ أُمَّهَاتِ الْأَحْكَامِ، لِأَنَّهَا تَضَمَّنَتْ سِتَّ عَشْرَةَ قَاعِدَةً: الْإِيمَانَ بِاللَّهِ وَبِأَسْمَائِهِ وَصِفَاتِهِ- وَقَدْ أَتَيْنَا عَلَيْهَا فِي" الْكِتَابِ الْأَسْنَى"- وَالنَّشْرَ وَالْحَشْرَ وَالْمِيزَانَ وَالصِّرَاطَ وَالْحَوْضَ وَالشَّفَاعَةَ وَالْجَنَّةَ وَالنَّارَ- وَقَدْ أَتَيْنَا عَلَيْهَا فِي كِتَابِ" التَّذْكِرَةِ"- وَالْمَلَائِكَةَ وَالْكُتُبَ الْمُنَزَّلَةَ وَأَنَّهَا حَقٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ- كَمَا تَقَدَّمَ- وَالنَّبِيِّينَ وَإِنْفَاقَ الْمَالِ فِيمَا يَعِنُّ مِنَ الْوَاجِبِ وَالْمَنْدُوبِ وَإِيصَالَ الْقَرَابَةِ وَتَرْكَ قَطْعِهِمْ وَتَفَقُّدَ الْيَتِيمِ وَعَدَمَ إِهْمَالِهِ وَالْمَسَاكِينُ كَذَلِكَ، وَمُرَاعَاةَ ابْنِ السَّبِيلِ- قِيلَ الْمُنْقَطِعُ بِهِ، وَقِيلَ: الضَّيْفُ- وَالسُّؤَالَ وَفَكَّ الرِّقَابِ. وَسَيَأْتِي بَيَانُ هَذَا فِي آيَةِ الصَّدَقَاتِ، وَالْمُحَافَظَةَ عَلَى الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَالْوَفَاءَ بِالْعُهُودِ وَالصَّبْرَ فِي الشَّدَائِدِ. وَكُلُّ قَاعِدَةٍ مِنْ هَذِهِ الْقَوَاعِدِ تَحْتَاجُ إِلَى كِتَابٍ وَتَقَدَّمَ التَّنْبِيهُ عَلَى أَكْثَرِهَا، وَيَأْتِي بَيَانُ بَاقِيهَا بِمَا فِيهَا فِي مَوَاضِعِهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَاخْتُلِفَ هَلْ يُعْطَى الْيَتِيمُ مِنْ صَدَقَةِ التَّطَوُّعِ بِمُجَرَّدِ الْيُتْمِ عَلَى وَجْهِ الصِّلَةِ وَإِنْ كَانَ غَنِيًّا، أَوْ لَا يُعْطَى حَتَّى يَكُونَ فَقِيرًا، قَوْلَانِ لِلْعُلَمَاءِ. وَهَذَا عَلَى أَنْ يَكُونَ إِيتَاءُ الْمَالِ غَيْرُ الزَّكَاةِ الْوَاجِبَةِ، عَلَى مَا نُبَيِّنُهُ آنِفًا. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ" اسْتَدَلَّ بِهِ مَنْ قَالَ: إِنَّ فِي الْمَالِ حَقًّا سِوَى الزَّكَاةِ وَبِهَا كَمَالُ الْبِرِّ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ الزَّكَاةُ الْمَفْرُوضَةُ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، لِمَا خَرَّجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إن فِي الْمَالِ حَقًّا سِوَى الزَّكَاةِ) ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ" لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ" إِلَى آخِرِ الْآيَةِ. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ وَالتِّرْمِذِيُّ فِي جَامِعِهِ وَقَالَ:" هَذَا حَدِيثٌ ليس إسناده بذاك، وأبو حمزة

el-Cahderî ise "bi-'uhûdihim" şeklinde okumuştur. Şöyle de denilmiştir: { وَالْمُوفُونَ } “[ahitlerini] yerine getirenler” ifadesi, { آمَنَ } “iman etti” fiilindeki zamire atfedilmiştir. Ebû Ali bunu kabul etmeyerek şöyle demiştir: Mana buna uygun değildir; zira asıl kastedilen, iyiliğin Allah'a iman eden kimse ile ahitlerini yerine getirenlerin -yani hep birlikte iman etmeleri anlamında- iyiliği olduğu demek değildir. Nitekim “Cesur kimse, kendisi ve Amr [birlikte] hücum eden kimsedir” denilmesi gibidir. Oysa { مَنْ آمَنَ } “iman eden kimse” buyruğundan sonra gelen ifadeler, iman eden kimselerin fiillerini ve niteliklerini sıralamaktan ibarettir. Beşinci [Mesele]- Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bu ayet, temel ahkâmı içeren pek yüce bir ayettir. Çünkü on altı esası ihtiva etmektedir: Allah'a, O'nun isim ve sıfatlarına iman -ki bunları el-Kitâbü'l-Esnâ adlı eserimizde ele aldık-; neşr (kabirden diriliş), haşr (toplanma), mizan, sırat, havz, şefaat, cennet ve cehennem -ki bunları da et-Tezkire adlı kitabımızda ele aldık-; melekler; indirilen kitaplar ve bunların -daha önce geçtiği üzere- Allah katından gelen birer hak olduğu; peygamberler; farz veya mendup olarak ortaya çıkan durumlarda malı harcamak; akrabayı gözetmek ve onlarla bağı koparmayı terk etmek; yetimi gözetip onu ihmal etmemek; yoksulları da aynı şekilde [gözetmek]; yolda kalmışı gözetmek -bunun yolda kalıp çaresiz düşen kimse olduğu söylendiği gibi misafir olduğu da söylenmiştir-; isteyenleri/dilenenleri [gözetmek] ve köleleri/esirleri azat etmek. Bunun açıklaması sadakalar ayetinde gelecektir. [Diğer esaslar ise] namazı kılmaya devam etmek, zekâtı vermek, ahitleri yerine getirmek ve sıkıntılara karşı sabretmektir. Bu esasların her biri müstakil bir kitaba muhtaçtır. Çoğuna daha önce dikkat çekilmiş olup geriye kalanların açıklaması da ihtiva ettikleriyle birlikte Allah Teâlâ dilerse kendi yerlerinde gelecektir. Zengin dahi olsa yetime, sırf yetim olması sebebiyle bir sıla (ihsan/hediye) kabilinden nafile sadakadan verilip verilmeyeceği yahut fakir olmadıkça verilmeyeceği hususunda âlimlerin iki görüşü vardır. Bu durum, mal vermenin farz olan zekâtın dışında olması esasına göredir; nitekim bunu az sonra açıklayacağız. Altıncı [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ } “ve sevmesine rağmen malı veren” buyruğunu, malda zekâttan başka bir hakkın da bulunduğunu ve iyiliğin kemalinin ancak bununla gerçekleşeceğini söyleyenler delil getirmişlerdir. [Burada] kastedilenin farz kılınan zekât olduğu da söylenmiştir; ancak birincisi daha sahihtir. Zira Dârekutnî'nin Fâtıma bint Kays'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « إِنَّ فِي الْمَالِ حَقًّا سِوَى الزَّكَاةِ » «Şüphesiz malda zekâttan başka bir hak daha vardır.» buyurmuş, sonra şu ayeti okumuştur: { لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ } “İyilik, yüzlerinizi çevirmeniz değildir...” -ayetin sonuna kadar-. Bu hadisi İbn Mâce Sünen'inde, Tirmizî de Câmi'inde rivayet etmiş ve şöyle demiştir: “Bu hadisin isnadı pek sağlam değildir; Ebû Hamze

مَيْمُونٌ الْأَعْوَرُ يُضَعَّفُ. وَرَوَى بَيَانُ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ سَالِمٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ قَوْلَهُ وَهُوَ أَصَحُّ". قُلْتُ: وَالْحَدِيثُ وَإِنْ كَانَ فِيهِ مَقَالٌ فَقَدْ دَلَّ عَلَى صِحَّتِهِ مَعْنَى مَا فِي الْآيَةِ نَفْسِهَا مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَأَقامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ" فَذَكَرَ الزَّكَاةَ مَعَ الصَّلَاةِ، وَذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ:" وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ" لَيْسَ الزَّكَاةَ الْمَفْرُوضَةَ، فَإِنَّ ذَلِكَ كَانَ يَكُونُ تَكْرَارًا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَاتَّفَقَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّهُ إِذَا نَزَلَتْ بِالْمُسْلِمِينَ حَاجَةٌ بَعْدَ أَدَاءِ الزَّكَاةِ فَإِنَّهُ يَجِبُ صَرْفُ الْمَالِ إِلَيْهَا. قَالَ مَالِكٌ ﵀: يَجِبُ عَلَى النَّاسِ فِدَاءُ أَسْرَاهُمْ وَإِنِ اسْتَغْرَقَ ذَلِكَ أَمْوَالَهُمْ. وَهَذَا إِجْمَاعٌ أَيْضًا، وَهُوَ يُقَوِّي مَا اخْتَرْنَاهُ، وَالْمُوَفِّقُ الْإِلَهُ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" عَلى حُبِّهِ" الضَّمِيرُ فِي" حُبِّهِ" اخْتُلِفَ فِي عَوْدِهِ، فَقِيلَ: يَعُودُ عَلَى الْمُعْطِي لِلْمَالِ، وَحُذِفَ الْمَفْعُولُ وَهُوَ الْمَالُ. ويجوز نصب" ذَوِي الْقُرْبى " بالحلب، فَيَكُونُ التَّقْدِيرُ عَلَى حُبِّ الْمُعْطِي ذَوِي الْقُرْبَى. وَقِيلَ: يَعُودُ عَلَى الْمَالِ، فَيَكُونُ الْمَصْدَرُ مُضَافًا إِلَى الْمَفْعُولِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَيَجِيءُ قَوْلُهُ" عَلى حُبِّهِ" اعْتِرَاضًا بَلِيغًا أَثْنَاءَ الْقَوْلِ. قُلْتُ: ونطيره قَوْلُهُ الْحَقُّ:" وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكِيناً

Meymûn el-A'ver zayıf kabul edilir. Beyân ve İsmâil b. Sâlim ise bu hadisi eş-Şa'bî'nin kendi sözü olarak rivayet etmişlerdir ki bu daha sahihtir.” Derim ki: Hadis hakkında bazı sözler söylenmiş olsa da ayetin bizzat kendisindeki: { وَأَقامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ } “namazı dosdoğru kıldı ve zekâtı verdi” buyruğunun manası onun sıhhatine delalet etmektedir. Zira zekâtı namazla birlikte zikretmiştir; bu da O'nun { وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ } “mala olan sevgisine rağmen onu veren” buyruğuyla kastedilenin farz olan zekât olmadığına delildir, aksi takdirde bu bir tekrar olurdu; en doğrusunu Allah bilir. Âlimler, zekât ödendikten sonra Müslümanların başına bir ihtiyaç veya darlık gelirse, malın oraya harcanmasının vacip olduğu hususunda icma etmişlerdir. Mâlik rahimehullâh şöyle demiştir: “Mallarının tamamını tüketse bile esirlerini kurtarmak insanlara vaciptir.” Bu da aynı şekilde bir icmadır ve bizim tercih ettiğimiz görüşü güçlendirmektedir; muvaffakiyet veren Allah'tır. Yedincisi: Yüce Allah'ın: “ona olan sevgisine rağmen” buyruğudur. “Hubbihi” lafzındaki zamirin nereye döndüğü hususunda ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre, malı veren kimseye dönmektedir; mef'ûl (nesne) olan mal ise hazfedilmiştir. “Zevi'l-kurbâ” ifadesini “hubb” masdarı ile nasb etmek de caizdir; bu durumda takdiri ‘Veren kimsenin akrabalarını sevmesine rağmen’ şeklinde olur. Mal kelimesine döndüğü de söylenmiştir; bu durumda masdar mef'ûlüne muzaf kılınmış olur. İbn Atiyye şöyle demiştir: “O'nun ‘alâ hubbihî’ buyruğu söz arasında beliğ bir itiraz cümlesi (ara cümle) olarak gelir.” Derim ki: Hak Teâlâ'nın şu buyruğu da bunun benzeridir: { وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكِيناً } “Ona olan sevgilerine rağmen yemeği yoksula yedirirler"

" فَإِنَّهُ جَمَعَ الْمَعْنَيَيْنِ، الِاعْتِرَاضَ وَإِضَافَةَ الْمَصْدَرِ إِلَى الْمَفْعُولِ، أَيْ عَلَى حُبِّ الطَّعَامِ. وَمِنَ الِاعْتِرَاضِ قَوْلُهُ الْحَقُّ:" وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ " وَهَذَا عِنْدَهُمْ يُسَمَّى التَّتْمِيمَ، وَهُوَ نَوْعٌ مِنَ الْبَلَاغَةِ، وَيُسَمَّى أَيْضًا الِاحْتِرَاسُ وَالِاحْتِيَاطَ، فَتَمَّمَ بِقَوْلِهِ" عَلى حُبِّهِ" وَقَوْلُهُ:" وَهُوَ مُؤْمِنٌ"، وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ:

Zira bu ayet iki manayı; itiraz cümlesi olmayı ve masdarın mef'ûle muzaf kılınmasını bir arada toplamıştır; yani ‘yemeğe olan sevgiye rağmen’ demektir. İtiraz cümlesine Hak Teâlâ'nın şu buyruğu da dahildir: { وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ } “Erkek olsun kadın olsun, kim mümin olarak salih amellerden işlerse işte onlar...” Bu durum belagat âlimlerince ‘tetmîm’ (tamamlama) olarak adlandırılır ki bu bir belagat türüdür; aynı zamanda ‘ihtiras’ ve ‘ihtiyat’ (sakınım ve tedbir) olarak da adlandırılır. Nitekim Yüce Allah { عَلى حُبِّهِ } “ona olan sevgisine rağmen” ve { وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “o bir mümin iken” buyruklarıyla [manayı] tamamlamıştır. Züheyr'in şu beyti de bu kabildendir:

مَنْ يَلْقَ يَوْمًا عَلَى عِلَّاتِهِ هَرِمًا ... يَلْقَ السَّمَاحَةَ مِنْهُ وَالنَّدَى خُلُقَا

Kim günün birinde türlü kusurlarına rağmen Herim ile karşılaşırsa, ... Onda cömertliği ve ihsanı ahlak olarak bulur.

وَقَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

İmrü'l-Kays da şöyle demiştir:

عَلَى هَيْكَلٍ يُعْطِيكَ قَبْلَ سُؤَالِهِ ... أَفَانِينَ جَرْيٍ غَيْرَ كَزٍّ وَلَا وَانِ

İstenmeden önce sana koşan, ... Ne sert ne de tembel olan güçlü ve yapılı bir at üzerinde.

فَقَوْلُهُ:" عَلَى عِلَّاتِهِ" وَ" قَبْلَ سُؤَالِهِ" تَتْمِيمٌ حَسَنٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ عنترة:

Şairin: “türlü kusurlarına rağmen” ve “istenmeden önce” sözleri güzel birer tetmîmdir. Antere'nin şu sözü de bu kabildendir:

أثنى علي بما علمت فإنني ... سهل مخالفتي إذا لم أظلم

Bildiğin özelliklerimle beni öv, zira ben, haksızlığa uğratılmadığım sürece kendisiyle uyuşulması kolay biriyim.