Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 20. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَقَوْلُهُ:" إِذَا لَمْ أُظْلَمِ" تَتْمِيمٌ حَسَنٌ. وَقَالَ طَرَفَةُ:

Şairin: “Haksızlığa uğramadığım sürece” sözü güzel bir tetmîmdir. Tarafe de şöyle demiştir:

فَسَقَى دِيَارَكِ غَيْرَ مُفْسِدِهَا ... صَوْبُ الرَّبِيعِ وَدِيمَةٌ تَهْمِي

Bahar yağmuru ve aralıksız yağan sağanak, ... Senin yurtlarını harap etmeksizin sulasın.

وَقَالَ الرَّبِيعُ بْنُ ضَبْعٍ الْفَزَارِيُّ:

er-Rebî' b. Dab' el-Fezârî de şöyle demiştir:

فَنِيتُ وَمَا يَفْنَى صَنِيعِي وَمَنْطِقِي ... وَكُلُّ امْرِئٍ إِلَّا أَحَادِيثَهُ فَانِ

Ben yok olup gittim, ama iyiliğim ve sözüm yok olmaz; ... Arkasında bıraktığı güzel anılar hariç her insan fanidir.

فَقَوْلُهُ:" غَيْرَ مُفْسِدِهَا"، وَ" إِلَّا أَحَادِيثَهُ" تَتْمِيمٌ وَاحْتِرَاسٌ. وَقَالَ أَبُو هَفَّانَ:

Şairlerin: “harap etmeksizin” ve “arkasında bıraktığı güzel anılar hariç” sözleri tetmîm ve ihtirastır. Ebû Haffân da şöyle demiştir:

فَأَفْنَى الرَّدَى أَرْوَاحَنَا غَيْرَ ظَالِمٍ ... وَأَفْنَى النَّدَى أَمْوَالَنَا غَيْرَ عَائِبِ

Ölüm ruhlarımızı zulmetmeksizin tüketti; ... Cömertlik ise mallarımızı ayıplanmaksızın tüketti.

فَقَوْلُهُ:" غَيْرَ ظَالِمٍ، وَ" غَيْرَ عَائِبٍ" تَتْمِيمٌ وَاحْتِيَاطٌ، وَهُوَ فِي الشِّعْرِ كَثِيرٌ. وَقِيلَ: يَعُودُ عَلَى الْإِيتَاءِ، لِأَنَّ الْفِعْلَ يَدُلُّ عَلَى مَصْدَرِهِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ " أَيِ الْبُخْلُ خَيْرًا لَهُمْ، فَإِذَا أَصَابَتِ النَّاسَ حَاجَةٌ أَوْ فَاقَةٌ فَإِيتَاءُ الْمَالِ حَبِيبٌ إِلَيْهِمْ. وَقِيلَ يَعُودُ عَلَى اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ:" مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ". وَالْمَعْنَى الْمَقْصُودَ أَنْ يَتَصَدَّقَ الْمَرْءُ فِي هَذِهِ الْوُجُوهِ وَهُوَ صَحِيحٌ شَحِيحٌ يَخْشَى الْفَقْرَ وَيَأْمَنُ الْبَقَاءَ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا" أَيْ فِيمَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى وَفِيمَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ النَّاسِ." وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ" الْبَأْسَاءُ: الشِّدَّةُ وَالْفَقْرُ. وَالضَّرَّاءُ: الْمَرَضُ وَالزَّمَانَةُ، قَالَهُ ابْنُ مَسْعُودٍ. وَقَالَ ﵇: (يَقُولُ اللَّهَ تَعَالَى أَيُّمَا عَبْدٍ مِنْ عِبَادِي ابْتَلَيْتُهُ بِبَلَاءٍ فِي فِرَاشِهِ فَلَمْ يَشْكُ إِلَى عُوَّادِهِ أَبْدَلْتُهُ لَحْمًا خَيْرًا مِنْ لَحْمِهِ وَدَمًا خَيْرًا مِنْ دَمِهِ فَإِنْ قَبَضْتُهُ فَإِلَى رَحْمَتِي وَإِنْ عَافَيْتُهُ عَافَيْتُهُ وَلَيْسَ لَهُ ذَنْبٌ) قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا لَحْمٌ خَيْرٌ مِنْ لَحْمِهِ؟ قَالَ: (لَحْمٌ لَمْ يُذْنِبْ) قِيلَ: فَمَا دَمٌ خَيْرٌ مِنْ دَمِهِ؟ قَالَ: (دَمٌ لَمْ يذنب) ووالبأساء وَالضَّرَّاءُ اسْمَانِ بُنِيَا عَلَى فَعْلَاءَ، وَلَا فِعْلَ لَهُمَا، لِأَنَّهُمَا اسْمَانِ وَلَيْسَا بِنَعْتٍ." وَحِينَ الْبَأْسِ" أي وقت الحزب. قَوْلُهُ تَعَالَى:" أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ" وَصَفَهُمْ بِالصِّدْقِ وَالتَّقْوَى فِي أُمُورِهِمْ وَالْوَفَاءِ بِهَا، وَأَنَّهُمْ كَانُوا جَادِّينَ فِي الدِّينِ، وَهَذَا غاية الثناء. والصدق: خلاف

Şairin: “zulmetmeksizin” ve “ayıplanmaksızın” ifadeleri tetmîm (anlamı tamamlama) ve ihtiyattır (sakınmadır); bu durum şiirde çokça görülür. Bir diğer görüşe göre [zamir], verme (îtâ) eylemine racidir; zira fiil, masdarına delalet eder. Bu durum Yüce Allah’ın şu buyruğu gibidir: { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ } “Allah'ın kendilerine lütfundan verdiği şeylerde cimrilik edenler, bunun kendileri için hayırlı olduğunu sanmasınlar” Yani cimrilik etmeleri kendileri için hayırlı [sanmasınlar]. İnsanlara bir ihtiyaç veya darlık isabet ettiğinde, mal vermek onlara sevimli gelir. Bir diğer görüşe göre ise [zamir], { مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ } “Allah'a iman eden” buyruğundaki Yüce Allah'ın ismine racidir. Kastedilen mana ise kişinin; sıhhatli, mala düşkün, fakirlikten korkup uzun yaşamayı umduğu bir haldeyken bu yerlere sadaka vermesidir. Sekizinci Mesele: Yüce Allah’ın: { وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا } “Antlaşma yaptıklarında sözlerini yerine getirenler” buyruğu, yani hem kendileri ile Allah Teâlâ arasındaki hem de kendileri ile insanlar arasındaki ahitleri yerine getirenler demektir. { وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ } “Zorluk ve darlıkta sabredenler” buyruğunda geçen el-be’sâ (الْبَأْسَاءُ); şiddet/zorluk ve fakirlik demektir. ed-Darrâ (الضَّرَّاءُ) ise hastalık ve kronik rahatsızlıktır; bunu İbn Mes‘ûd söylemiştir. Peygamber aleyhisselâm da şöyle buyurmuştur: «Allah Teâlâ şöyle buyurur: Kullarımdan herhangi bir kulumu yatağında bir musibetle imtihan ettiğimde, kendisini ziyarete gelenlere [hastalığını] şikâyet etmezse, ona etinden daha hayırlı bir et ve kanından daha hayırlı bir kan veririm. Eğer onun canını alırsam rahmetime kavuştururum; şayet ona afiyet verirsem, hiçbir günahı kalmamış olarak afiyet veririm.» Bunun üzerine: “Ey Allah'ın Resûlü! Etinden daha hayırlı et nedir?” denildi. «Günah işlememiş bir ettir» buyurdu. “Peki kanından daha hayırlı kan nedir?” denildi. «Günah işlememiş bir kandır» buyurdu. el-Be’sâ ve ed-Darrâ kelimeleri fa‘lâ (فَعْلَاءَ) vezninde yapılmış iki isimdir; fiilleri yoktur, çünkü bunlar birer sıfat değil, isimdir. { وَحِينَ الْبَأْسِ } “Savaş zamanında [sabredenler]” yani harp vaktinde [sabredenler] demektir. Yüce Allah’ın: { أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ } “İşte doğru olanlar bunlardır; muttakiler de işte bunlardır” buyruğu ise, onları işlerinde doğruluk, takva ve ahde vefa göstermekle ve dinde samimi/gayretli olmakla nitelemiştir; bu da övgünün en üst noktasıdır. Doğruluk (es-sıdk) ise

الْكَذِبِ. وَيُقَالُ: صَدَقُوهُمُ الْقِتَالَ. وَالصِّدِّيقُ: الْمُلَازِمُ لِلصِّدْقِ، وَفِي الْحَدِيثِ: (عَلَيْكُمْ بِالصِّدْقِ فَإِنَّ الصِّدْقَ يَهْدِي إِلَى الْبِرِّ وَإِنَّ الْبِرَّ يَهْدِي إِلَى الْجَنَّةِ وَمَا يَزَالُ الرَّجُلُ يَصْدُقُ وَيَتَحَرَّى الصِّدْقَ حَتَّى يُكْتَبَ عِنْدَ الله صديقا).

yalanın zıddıdır. Araplar ‘savaşta onlara karşı dürüst/cesur oldular’ derler. Sıddîk ise doğruluğu ayrılmaz bir vasıf edinen kimsedir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: “(Doğruluğa sarılınız; çünkü doğruluk iyiliğe götürür, iyilik de cennete götürür. Kişi doğru söylemeye ve doğruluğu aramaya devam ettikçe nihayet Allah katında sıddîk olarak yazılır).”

[سورة البقرة (٢): آية ١٧٨]

[Bakara Suresi (2): Ayet 178]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٧٨)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı. Hüre hür, köleye köle, kadına kadın. Kimin lehine kardeşi tarafından bir şey bağışlanırsa, artık örfe uymak ve ona güzellikle ödemek gerekir. Bu, Rabbinizden bir hafifletme ve bir rahmettir. Bundan sonra kim haddi aşarsa, onun için acı bir azap vardır.” (178)

فِيهِ سَبْعَ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- رَوَى الْبُخَارِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَالدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:" كَانَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ الْقِصَاصُ وَلَمْ تَكُنْ فِيهِمُ الدِّيَةُ، فَقَالَ اللَّهُ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ:" كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى فَمَنْ عُفِيَ له من أخيه شي" فَالْعَفْوُ أَنْ يَقْبَلَ الدِّيَةَ فِي الْعَمْدِ" فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ" يَتَّبِعُ بِالْمَعْرُوفِ وَيُؤَدِّي بِإِحْسَانٍ" ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ" مِمَّا كَتَبَ عَلَى مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ" فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ" قَتَلَ بَعْدَ قَبُولِ الدِّيَةِ". هَذَا لَفْظُ الْبُخَارِيِّ: حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ حَدَّثَنَا عَمْرٌو [قَالَ] سَمِعْتُ مُجَاهِدًا [قَالَ] سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ [يَقُولُ]. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى " قَالَ: أُنْزِلَتْ فِي قَبِيلَتَيْنِ مِنْ قبائل العرب اقتتلتا فقالوا، نقتل بِعَبْدِنَا فُلَانِ بْنِ فُلَانٍ، وَبِأَمَتِنَا فُلَانَةَ بِنْتِ فُلَانٍ، وَنَحْوُهُ عَنْ قَتَادَةَ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ"" كُتِبَ" مَعْنَاهُ فُرِضَ وَأُثْبِتَ، وَمِنْهُ قَوْلُ عُمَرَ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ:

Bu ayette on yedi mesele vardır: Birincisi: Buhârî, Nesâî ve Dârekutnî İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: “İsrailoğullarında kısas vardı, ancak diyet yoktu. Bunun üzerine Allah bu ümmete şöyle buyurdu: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ } ‘Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı: Hüre hür, köleye köle, kadına kadın. Kimin lehine kardeşi tarafından bir şey bağışlanırsa...’ Af, kasıtlı öldürmede diyeti kabul etmektir. { فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ } ‘artık örfe uymak ve ona güzellikle ödemek gerekir’; [talep eden] örfe uygun olarak talep eder, [katil de] güzellikle öder. { ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ } ‘Bu, Rabbinizden bir hafifletme ve bir rahmettir’, sizden öncekilere farz kılınan şeylere nispetle bir hafifletmedir. { فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ } ‘Bundan sonra kim haddi aşarsa, onun için acı bir azap vardır’; yani diyeti kabul ettikten sonra [katili] öldüren kimse için.” Bu, Buhârî'nin lafzıdır: Bize Humeydî anlattı, bize Süfyân anlattı, bize Amr anlattı, [şöyle dedi]: Mücâhid'den işittim, [şöyle dedi]: İbn Abbâs'tan [şöyle derken] işittim. eş-Şa'bî Yüce Allah'ın: { الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى } “Hüre hür, köleye köle, kadına kadın” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Bu ayet, Arap kabilelerinden birbiriyle savaşan iki kabile hakkında inmiştir. Onlar: ‘Bizim kölemize karşılık filan oğlu filanı, cariyemize karşılık filan kızı filanı öldürürüz’ demişlerdi. Katâde'den de buna benzer bir rivayet nakledilmiştir. İkincisi: Yüce Allah'ın: “size kısas farz kılındı” buyruğudur. “Kütibe” kelimesinin anlamı, farz kılındı ve sabit kılındı demektir. Ömer b. Ebî Rebîa'nın şu sözü de bu kabildendir:

كُتِبَ الْقَتْلُ وَالْقِتَالُ عَلَيْنَا ... وَعَلَى الْغَانِيَاتِ جَرُّ الذُّيُولِ

Bize öldürülmek ve savaşmak yazıldı... / Güzel kadınlara ise eteklerini sürüyerek salınmak [yazıldı].

وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ" كُتِبَ" هُنَا إِخْبَارٌ عَمَّا كُتِبَ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ وَسَبَقَ بِهِ الْقَضَاءُ. وَالْقِصَاصُ مَأْخُوذٌ مِنْ قَصِّ الْأَثَرِ وَهُوَ اتِّبَاعُهُ، وَمِنْهُ الْقَاصُّ لِأَنَّهُ يَتْبَعُ الْآثَارَ وَالْأَخْبَارَ. وَقَصُّ الشَّعْرِ اتِّبَاعُ أَثَرِهِ، فَكَأَنَّ الْقَاتِلَ سَلَكَ طَرِيقًا مِنَ الْقَتْلِ فَقَصَّ أَثَرَهُ فِيهَا وَمَشَى عَلَى سَبِيلِهِ فِي ذَلِكَ، وَمِنْهُ" فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً" [الكهف: ٦٤]. وَقِيلَ: الْقَصُّ الْقَطْعُ، يُقَالُ: قَصَصْتُ مَا بَيْنَهُمَا. وَمِنْهُ أَخْذُ الْقِصَاصِ، لِأَنَّهُ يَجْرَحُهُ مِثْلَ جُرْحِهِ أَوْ يَقْتُلُهُ بِهِ، يُقَالُ: أَقَصَّ الْحَاكِمُ فُلَانًا مِنْ فُلَانٍ وَأَبَاءَهُ بِهِ فَأَمْثَلَهُ فَامْتَثَلَ مِنْهُ، أَيِ اقْتَصَّ مِنْهُ. الثَّالِثَةُ- صُورَةُ الْقِصَاصِ هُوَ أَنَّ الْقَاتِلَ فُرِضَ عَلَيْهِ إِذَا أَرَادَ الْوَلِيُّ الْقَتْلَ الِاسْتِسْلَامُ لِأَمْرِ اللَّهِ وَالِانْقِيَادُ لِقِصَاصِهِ الْمَشْرُوعِ، وَأَنَّ الْوَلِيَّ فُرِضَ عَلَيْهِ الْوُقُوفُ عِنْدَ قَاتِلِ وَلِيِّهِ وَتَرْكُ التَّعَدِّي عَلَى غَيْرِهِ، كَمَا كَانَتِ الْعَرَبُ تَتَعَدَّى فَتَقْتُلُ غَيْرَ الْقَاتِلِ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ ﵇: (إِنَّ مِنْ أَعْتَى النَّاسِ عَلَى اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثَلَاثَةٌ رَجُلٌ قَتَلَ غَيْرَ قَاتِلِهِ وَرَجُلٌ قَتَلَ فِي الْحَرَمِ وَرَجُلٍ أَخَذَ بِذُحُولِ الْجَاهِلِيَّةِ). قَالَ الشَّعْبِيُّ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُهُمَا: إِنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ كَانَ فِيهِمْ بَغْيٌ وَطَاعَةٌ لِلشَّيْطَانِ، فَكَانَ الْحَيُّ إِذَا كَانَ فِيهِ عِزٌّ وَمَنَعَةٌ فَقُتِلَ لَهُمْ عَبْدٌ، قَتَلَهُ عَبْدُ قَوْمٍ آخَرِينَ قَالُوا: لَا نَقْتُلُ بِهِ إِلَّا حُرًّا، وَإِذَا قُتِلَتْ مِنْهُمُ امْرَأَةٌ قَالُوا: لَا نَقْتُلُ بِهَا إِلَّا رَجُلًا، وَإِذَا قُتِلَ لَهُمْ وَضِيعٌ قَالُوا: لَا نَقْتُلُ بِهِ إِلَّا شَرِيفًا، وَيَقُولُونَ: (الْقَتْلُ أَوْقَى لِلْقَتْلِ) بِالْوَاوِ وَالْقَافِ، وَيُرْوَى (أَبْقَى) بِالْبَاءِ وَالْقَافِ، وَيُرْوَى (أَنْفَى) بِالنُّونِ وَالْفَاءِ، فَنَهَاهُمُ اللَّهُ عَنِ الْبَغْيِ فَقَالَ:" كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ" الْآيَةَ، وقال" وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ" [البقرة: ١٧٩]. وَبَيْنَ الْكَلَامَيْنِ فِي الْفَصَاحَةِ وَالْجَزْلِ بَوْنٌ عَظِيمٌ. الرَّابِعَةُ- لَا خِلَافَ أَنَّ الْقِصَاصَ فِي الْقَتْلِ لا يقيمه إلا أولو الْأَمْرِ، فُرِضَ عَلَيْهِمُ النُّهُوضُ بِالْقِصَاصِ وَإِقَامَةُ الْحُدُودِ وَغَيْرُ ذَلِكَ، لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ خَاطَبَ جَمِيعَ الْمُؤْمِنِينَ بِالْقِصَاصِ، ثُمَّ لَا يَتَهَيَّأُ لِلْمُؤْمِنِينَ جَمِيعًا أَنْ يَجْتَمِعُوا عَلَى الْقِصَاصِ، فَأَقَامُوا السُّلْطَانَ مَقَامَ أنفسهم

Şöyle de denilmiştir: Buradaki "kütibe" (yazıldı/farz kılındı) ifadesi, Levh-i Mahfûz'da yazılmış ve ezelî takdirle hükme bağlanmış olanın haber verilmesidir. Kısas (el-kısâs) kelimesi, iz sürmek ve peşinden gitmek anlamına gelen "kassü'l-eser" kökünden alınmıştır. Rivayet ve haberlerin izini sürdüğü için kıssacıya da "kâss" denilmiştir. Saçın kesilmesine de (kassu'ş-şa'r) izinin takip edilmesi sebebiyle bu ad verilmiştir. Sanki katil öldürmekle bir yol tutmuş, [kısası uygulayan da] onun bu yoldaki izini sürmüş ve onun izlediği yoldan yürümüştür. { فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا } “Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek geri döndüler” [el-Kehf: 64] ayetindeki lafız da bu köktendir. Bir diğer görüşe göre "el-kass", kesmek demektir; nitekim "İkisinin arasını kestim/ayırdım" denildiğinde bu kök kullanılır. Kısasın uygulanması da bundandır; zira [kısas yapan kimse] katili tıpkı onun açtığı yara gibi yaralar veya onu öldürdüğü gibi öldürür. "Hâkim falan kimseye falandan kısas uygulattı" ve "ona karşı misillemede bulunarak kısasını aldı" anlamında bu fiil kökü kullanılır. Üçüncüsü: Kısasın mahiyeti şudur: [Öldürülenin] velisi öldürülmesini (kısası) talep ettiği takdirde katile Allah'ın emrine teslim olmak ve O'nun meşru kıldığı kısasa boyun eğmek farz kılınmıştır. Velîye de sadece maktulünün katiliyle yetinmesi ve başkasına tecavüz etmeyi terk etmesi farz kılınmıştır; nitekim Araplar haddi aşarak katilden başkasını öldürürlerdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğunun anlamı da budur: « إِنَّ مِنْ أَعْتَى النَّاسِ عَلَى اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثَلَاثَةٌ رَجُلٌ قَتَلَ غَيْرَ قَاتِلِهِ وَرَجُلٌ قَتَلَ فِي الْحَرَمِ وَرَجُلٍ أَخَذَ بِذُحُولِ الْجَاهِلِيَّةِ » «Kıyamet gününde Allah katında insanların en azgını şu üç kimsedir: Kendisini öldürenden başkasını öldüren kimse, Harem'de [adam] öldüren kimse ve Cahiliye davası/düşmanlığı güderek [adam] öldüren kimse.» Şa'bî, Katâde ve başkaları şöyle demiştir: Cahiliye ehlinde azgınlık ve şeytana itaat vardı. Güçlü ve nüfuzlu bir kabilenin bir kölesi, başka bir kavmin kölesi tarafından öldürüldüğünde: "Biz ona karşılık ancak bir hürü öldürürüz" derlerdi. Kendilerinden bir kadın öldürüldüğünde: "Biz ona karşılık ancak bir erkeği öldürürüz" derlerdi. Kendilerinden sıradan bir kimse öldürüldüğünde: "Biz ona karşılık ancak şerefli/itibarlı birini öldürürüz" derlerdi. Ve onlar: "(el-Katlü evkâ li'l-katl / Öldürmek, öldürmeyi en iyi engelleyendir)" –vav ve kaf harfleriyle– derlerdi. Bu söz "ebkâ" (daha kalıcı kılan) şeklinde bâ ve kaf ile; ayrıca "enfâ" (en çok defeden) şeklinde nûn ve fâ ile de rivayet edilmiştir. Bunun üzerine Allah onları bu azgınlıktan nehyederek: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ } “Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı: Hürre karşı hür, köleye karşı köle...” ayetini ve { وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ } “Kısasta sizin için hayat vardır” [el-Bakara: 179] ayetini indirdi. Bu iki söz [Cahiliye atasözü ile Kur'an ayeti] arasında fesahat ve ifade gücü bakımından pek büyük bir fark vardır. Dördüncüsü: Adam öldürmede kısası ancak yöneticilerin (ülü'l-emr) uygulayabileceğinde hiçbir ihtilaf yoktur. Kısası yerine getirmek, had cezalarını tatbik etmek ve benzeri hususlar onlara farz kılınmıştır; zira Allah Sübhânehu kısas hitabını bütün müminlere yöneltmiştir. Müminlerin tamamının kısasın icrası için bir araya gelmesi ise mümkün değildir. Bu sebeple onlar, devlet başkanını (sultanı) kendi adlarına yetkili kılmışlardır

فِي إِقَامَةِ الْقِصَاصِ وَغَيْرِهِ مِنَ الْحُدُودِ. وَلَيْسَ الْقِصَاصُ بِلَازِمٍ إِنَّمَا اللَّازِمُ أَلَّا يُتَجَاوَزَ الْقِصَاصُ وَغَيْرُهُ مِنَ الْحُدُودِ إِلَى الِاعْتِدَاءِ، فَأَمَّا إِذَا وَقَعَ الرِّضَا بِدُونِ الْقِصَاصِ مِنْ دِيَةٍ أَوْ عَفْوٍ فَذَلِكَ مُبَاحٌ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. فَإِنْ قِيلَ: فَإِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى" كُتِبَ عَلَيْكُمُ" مَعْنَاهُ فُرِضَ وَأُلْزِمَ، فَكَيْفَ يَكُونُ الْقِصَاصُ غَيْرَ وَاجِبٍ؟ قِيلَ لَهُ: مَعْنَاهُ إِذَا أَرَدْتُمْ، فَأَعْلَمَ أَنَّ الْقِصَاصَ هُوَ الْغَايَةُ عِنْدَ التَّشَاحِّ. وَالْقَتْلَى جَمْعُ قَتِيلٍ، لَفْظٌ مُؤَنَّثٌ تَأْنِيثَ الْجَمَاعَةِ، وَهُوَ مِمَّا يَدْخُلُ عَلَى النَّاسِ كُرْهًا، فَلِذَلِكَ جَاءَ عَلَى هَذَا الْبِنَاءِ كَجَرْحَى وَزَمْنَى وَحَمْقَى وَصَرْعَى وَغَرْقَى، وَشَبَهِهِنَّ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى " الْآيَةَ. اخْتُلِفَ فِي تَأْوِيلِهَا، فَقَالَتْ طَائِفَةُ: جَاءَتِ الْآيَةُ مُبَيِّنَةً لِحُكْمِ النَّوْعِ إِذَا قَتَلَ نَوْعَهُ، فَبَيَّنَتْ حُكْمَ الْحُرِّ إِذَا قَتَلَ حُرًّا، وَالْعَبْدُ إِذَا قَتَلَ عَبْدًا، وَالْأُنْثَى إِذَا قَتَلَتْ أُنْثَى، وَلَمْ تَتَعَرَّضْ لِأَحَدِ النَّوْعَيْنِ إِذَا قَتَلَ الْآخَرَ، فَالْآيَةُ مُحْكَمَةٌ وَفِيهَا إِجْمَالٌ يُبَيِّنُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ" [المائدة: ٤٥]، وَبَيَّنَهُ النَّبِيُّ ﷺ بِسُنَّتِهِ لَمَّا قُتِلَ الْيَهُودِيُّ بِالْمَرْأَةِ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ، وَذَكَرَهُ أَبُو عُبَيْدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا أَنَّهَا مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ" الْمَائِدَةِ " وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْعِرَاقِ. السَّادِسَةُ- قَالَ الْكُوفِيُّونَ وَالثَّوْرِيُّ: يُقْتَلُ الْحُرُّ بِالْعَبْدِ، وَالْمُسْلِمُ بِالذِّمِّيِّ، وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى " فَعَمَّ، وَقَوْلُهُ:" وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ" [المائدة: ٤٥]، قَالُوا: وَالذِّمِّيُّ مَعَ الْمُسْلِمِ مُتَسَاوِيَانِ فِي الْحُرْمَةِ الَّتِي تَكْفِي فِي الْقِصَاصِ وَهِيَ حُرْمَةُ الدَّمِ الثَّابِتَةُ عَلَى التَّأْبِيدِ، فَإِنَّ الذِّمِّيَّ مَحْقُونُ الدَّمِ عَلَى التَّأْبِيدِ، وَالْمُسْلِمُ كَذَلِكَ، وَكِلَاهُمَا قَدْ صَارَ مِنْ أَهْلِ دَارِ الْإِسْلَامِ، وَالَّذِي يُحَقِّقُ ذَلِكَ أَنَّ الْمُسْلِمَ يُقْطَعُ بِسَرِقَةِ مَالِ الذِّمِّيِّ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَالَ الذِّمِّيِّ قَدْ سَاوَى مَالَ الْمُسْلِمِ، فَدَلَّ عَلَى مُسَاوَاتِهِ لِدَمِهِ إِذِ الْمَالُ إِنَّمَا يَحْرُمُ بِحُرْمَةِ مَالِكِهِ. وَاتَّفَقَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَالثَّوْرِيُّ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى عَلَى أَنَّ الْحُرَّ يُقْتَلُ بِالْعَبْدِ كَمَا يُقْتَلُ الْعَبْدُ بِهِ، وَهُوَ قَوْلُ دَاوُدَ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ علي وابن مسعود

Kısasın ve diğer had cezalarının uygulanmasında [da bu kökten gelen anlam vardır]. Kısas [mutlaka uygulanması gereken] zorunlu bir hüküm değildir; asıl zorunlu olan, kısasta ve diğer hadlerde haddi aşıp tecavüze sapmamaktır. Kısastan daha aşağı bir bedele, yani diyete veya affa rıza gösterilirse bu caizdir; bunun açıklaması ileride gelecektir. Şayet: “Yüce Allah'ın { كُتِبَ عَلَيْكُمُ } “Size farz kılındı” buyruğu, ‘farz kılındı ve bağlayıcı kılındı’ anlamına gelmektedir. O hâlde kısas nasıl vacip/zorunlu olmaz?” denilirse, buna şöyle cevap verilir: Bunun manası, “[kısas yapmak] istediğiniz takdirde” demektir. Böylece [Allah], anlaşmazlık ve çekişme anında varılacak nihai sınırın kısas olduğunu bildirmiştir. Katlâ (الْقَتْلَى) kelimesi, katîl (قَتِيل) kelimesinin çoğuludur; cemaat (çoğul) müennesliğiyle müennes bir lafızdır. İnsanların başına zorla/istemeyerek gelen durumlardan olduğu için; cerhâ (yaralılar), zemnâ (müzmin hastalar), hamkâ (ahmaklar), sar'â (yere serilmişler/saralılar), garkâ (boğulanlar) ve benzeri kelimeler gibi bu vezinde gelmiştir. BEŞİNCİ MESELE — Yüce Allah'ın: { الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى } “Hüre hür, köleye köle, kadına kadın [kısas edilir]” ayetinin tevilinde ihtilaf edilmiştir: Bir grup âlim şöyle demiştir: Ayet, kendi cinsinden birini öldürdüğü takdirdeki cinsin hükmünü açıklamak üzere gelmiştir. Dolayısıyla bir hür bir hürü, bir köle bir köleyi, bir kadın bir kadını öldürdüğünde uygulanacak hükmü beyan etmiş; iki cinsten birinin diğerini öldürmesi hâline ise değinmemiştir. Bu sebeple ayet muhkemdir ve içerisinde, Yüce Allah'ın: { وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “Orada onlara: Cana can... diye yazdık” [el-Mâide 5/45] buyruğunun açıkladığı bir mücmellik (kapalılık) bulunmaktadır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de bir kadına karşılık bir Yahudi öldürüldüğünde bunu sünnetiyle beyan etmiştir. Bu görüşü Mücâhid dile getirmiş, Ebû Ubeyd de İbn Abbâs'tan nakletmiştir. Yine İbn Abbâs'tan bu ayetin Mâide ayeti ile neshedildiği de rivayet edilmiştir ki bu, Irak ehlinin (Kûfelilerin) görüşüdür. ALTINCI MESELE — Kûfeliler ve es-Sevrî şöyle demişlerdir: Köleye karşılık hür, zimmîye karşılık da Müslüman öldürülür. Onlar Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } “Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında kısas size farz kılındı” buyruğunun umumi olmasını ve { وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “Orada onlara: Cana can... diye yazdık” [el-Mâide 5/45] buyruğunu delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Zimmî ile Müslüman, kısas için yeterli olan dokunulmazlık konusunda eşittirler; o da ebedî olarak sabit bulunan can dokunulmazlığıdır. Çünkü zimmînin canı ebedî olarak korunmuştur, Müslümanın canı da böyledir ve her ikisi de Dârü'l-İslâm ehlinden olmuştur. Bunu teyit eden husus şudur: Müslüman, zimmînin malını çaldığında eli kesilir. Bu da zimmînin malının Müslümanın malına denk olduğunu gösterir; dolayısıyla canının da canına denk olduğunu gösterir, çünkü mal ancak sahibinin dokunulmazlığı sebebiyle haram/dokunulmaz olur. Ebû Hanîfe, ashabı, es-Sevrî ve İbn Ebî Leylâ; kölenin hüre karşılık öldürüldüğü gibi hürün de köleye karşılık öldürüleceği hususunda ittifak etmişlerdir. Dâvûd [ez-Zâhirî]'un görüşü de budur. Bu görüş Ali ve İbn Mes'ûd

رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا، وَبِهِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَقَتَادَةُ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَالْحَكَمُ بْنُ عُيَيْنَةَ. وَالْجُمْهُورُ مِنَ الْعُلَمَاءِ لَا يَقْتُلُونَ الْحُرَّ بِالْعَبْدِ، لِلتَّنْوِيعِ وَالتَّقْسِيمِ فِي الْآيَةِ. وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ: لَمَّا اتَّفَقَ جَمِيعُهُمْ عَلَى أَنَّهُ لَا قِصَاصَ بَيْنَ الْعَبِيدِ وَالْأَحْرَارِ فِيمَا دُونَ النُّفُوسِ كَانَتِ النُّفُوسُ أَحْرَى بِذَلِكَ، وَمَنْ فَرَّقَ مِنْهُمْ بَيْنَ ذَلِكَ فَقَدْ نَاقَضَ. وَأَيْضًا فَالْإِجْمَاعُ فِيمَنْ قَتَلَ عَبْدًا خَطَأً أَنَّهُ لَيْسَ عَلَيْهِ إِلَّا الْقِيمَةُ، فَكَمَا لَمْ يُشْبِهِ الْحُرَّ فِي الْخَطَأِ لَمْ يُشْبِهْهُ فِي الْعَمْدِ. وَأَيْضًا فَإِنَّ الْعَبْدَ سِلْعَةٌ مِنَ السِّلَعِ يُبَاعُ وَيُشْتَرَى، وَيَتَصَرَّفُ فِيهِ الْحُرُّ كَيْفَ شَاءَ، فَلَا مُسَاوَاةَ بَيْنِهِ وَبَيْنَ الْحُرِّ وَلَا مُقَاوَمَةَ. قُلْتُ: هَذَا الْإِجْمَاعُ صَحِيحٌ، وَأَمَّا قَوْلُهُ أَوَّلًا:" وَلَمَّا اتَّفَقَ جَمِيعُهُمْ- إِلَى قَوْلِهِ- فَقَدْ نَاقَضَ" فَقَدْ قَالَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى وَدَاوُدُ بِالْقِصَاصِ بَيْنَ الْأَحْرَارِ وَالْعَبِيدِ فِي النَّفْسِ وَفِي جَمِيعِ الْأَعْضَاءِ، وَاسْتَدَلَّ دَاوُدُ بِقَوْلِهِ ﵇: (الْمُسْلِمُونَ تَتَكَافَأُ دِمَاؤُهُمْ) فَلَمْ يُفَرِّقْ بَيْنَ حُرٍّ وَعَبْدٍ. وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ فِي" النِّسَاءِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. السَّابِعَةُ- وَالْجُمْهُورُ أَيْضًا عَلَى أَنَّهُ لَا يُقْتَلُ مُسْلِمٌ بِكَافِرٍ، لِقَوْلِهِ ﷺ: (لَا يُقْتَلُ مُسْلِمٌ بِكَافِرٍ) أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ. وَلَا يَصِحُّ لَهُمْ مَا رَوَوْهُ مِنْ حَدِيثِ رَبِيعَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَتَلَ يَوْمَ خَيْبَرٍ مُسْلِمًا بِكَافِرٍ، لِأَنَّهُ مُنْقَطِعٌ، وَمِنْ حَدِيثِ ابْنِ الْبَيْلَمَانِيِّ وَهُوَ ضَعِيفٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مَرْفُوعًا. قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ:" لَمْ يُسْنِدْهُ غَيْرُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي يَحْيَى وَهُوَ مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ. وَالصَّوَابُ عَنْ رَبِيعَةَ عَنِ ابْنِ الْبَيْلَمَانِيِّ مُرْسَلٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَابْنُ الْبَيْلَمَانِيِّ ضَعِيفُ الْحَدِيثِ لَا تَقُومُ بِهِ حُجَّةٌ إِذَا وَصَلَ الْحَدِيثَ، فَكَيْفَ بِمَا يُرْسِلُهُ". قُلْتُ: فَلَا يَصِحُّ فِي الْبَابِ إِلَّا حَدِيثُ الْبُخَارِيِّ، وَهُوَ يُخَصِّصُ عُمُومَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى " الْآيَةَ، وَعُمُومَ قَوْلِهِ:" النَّفْسَ بِالنَّفْسِ" [المائدة: ٤٥]. الثَّامِنَةُ- رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَالْحَسَنِ بْنِ أَبِي الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ مُبَيِّنَةً حُكْمَ الْمَذْكُورِينَ، لِيَدُلَّ ذَلِكَ عَلَى الْفَرْقِ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ أَنْ يَقْتُلَ حُرٌّ عَبْدًا أَوْ عَبْدٌ حُرًّا، أَوْ ذَكَرٌ أُنْثَى أَوْ أُنْثَى ذَكَرًا، وَقَالَا: إِذَا قَتَلَ رَجُلٌ امْرَأَةً فإن أراد أولياؤها قتلوا صاحبهم ووفوا

-radıyallâhu anhümâ- [da bu görüştedir]. Saîd b. el-Müseyyeb, Katâde, İbrâhîm en-Nehaî ve el-Hakem b. Uyeyne de bu görüşü benimsemiştir. İlim ehlinin cumhuru (çoğunluğu) ise ayetteki tür ve sınıflandırmadan (tenvî' ve taksîm) dolayı köleye karşılık hür kimsenin öldürülmeyeceği kanaatindedir. Ebû Sevr şöyle demiştir: "Âlimlerin tümü, canın dışındaki organ ve yaralamalarda hürler ile köleler arasında kısasın uygulanmayacağı hususunda icmâ ettiğine göre, canda kısas uygulanmaması evleviyetle geçerlidir. Bu ikisinin arasını ayıran kimse ise çelişkiye düşmüştür. Ayrıca hataen bir köleyi öldüren kimsenin üzerine sadece onun kıymetini ödemekten başka bir şey gerekmeyeceği hususunda icmâ vardır. Dolayısıyla [köle] hataen öldürmede hüre denk olmadığı gibi kasten öldürmede de ona denk olmaz. Yine köle, alınıp satılan mallardan bir maldır ve hür kimse onun üzerinde dilediği gibi tasarruf eder. Bu sebeple onunla hür kimse arasında ne bir eşitlik ne de bir denklik söz konusudur." Derim ki: Bu icmâ doğrudur. Ancak onun ilk baştaki: "Âlimlerin tümü ittifak ettiğine göre... çelişkiye düşmüştür" sözüne gelince; İbn Ebî Leylâ ve Dâvûd [ez-Zâhirî], hürler ile köleler arasında hem can konusunda hem de tüm organlarda kısasın uygulanacağı görüşündedir. Dâvûd, Peygamber aleyhisselâm'ın: «الْمُسْلِمُونَ تَتَكَافَأُ دِمَاؤُهُمْ» «Müslümanların kanları birbirine denktir» buyruğunu delil getirmiş ve hür ile köle arasında ayrım yapmamıştır. Bunun açıklaması inşâallahu teâlâ en-Nisâ [Suresi'nde] gelecektir. Yedinci Mesele: Âlimlerin cumhuru ayrıca kâfire karşılık müslümanın öldürülmeyeceği görüşündedir. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «لَا يُقْتَلُ مُسْلِمٌ بِكَافِرٍ» «Kâfire karşılık müslüman öldürülmez» buyurmuştur. Bunu Buhârî, Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet etmiştir. [Muhaliflerin] Rebîa hadisinden rivayet ettikleri, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hayber günü bir kâfire karşılık bir müslümanı öldürttüğü rivayeti sahih değildir; çünkü o münkatı'dır (kopuktur). Aynı şekilde İbnü'l-Beylemânî hadisinden rivayet edilen merfû İbn Ömer rivayeti de zayıftır. Dârekutnî şöyle demiştir: "Bu hadisi metrûkü'l-hadîs olan İbrâhîm b. Ebî Yahyâ dışında mevsûl olarak (isnadını bağlayarak) rivayet eden olmamıştır. Doğrusu, hadisin Rebîa'dan, onun da İbnü'l-Beylemânî'den mürsel olarak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakledildiğidir. İbnü'l-Beylemânî ise zayıf bir râvidir; hadisi mevsûl kıldığı zaman dahi onunla delil getirilemez, nerede kaldı ki mürsel rivayeti hüccet olsun!" Derim ki: Dolayısıyla bu babda Buhârî'nin rivayetinden başka sahih bir hadis yoktur. Bu hadis, Yüce Allah'ın: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } “Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı” ayetinin umumunu (genel hükmünü) ve { النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “Cana can” [el-Mâide: 45] buyruğunun umumunu tahsis etmektedir. Sekizinci Mesele: Ali b. Ebî Tâlib ile Hasan b. Ebi'l-Hasan el-Basrî'den, bu ayetin anılan kimselerin hükmünü açıklamak ve böylece bir hürün bir köleyi yahut bir kölenin bir hürü, ya da bir erkeğin bir kadını yahut bir kadının bir erkeği öldürmesi arasındaki farka delalet etmek üzere indiği rivayet edilmiştir. Bu iki zât şöyle demiştir: Bir erkek bir kadını öldürdüğünde, kadının velileri dilerlerse katili öldürürler ve...

أَوْلِيَاءَهُ نِصْفَ الدِّيَةِ، وَإِنْ أَرَادُوا اسْتَحْيَوْهُ وَأَخَذُوا مِنْهُ دِيَةَ الْمَرْأَةِ. وَإِذَا قَتَلَتِ امْرَأَةٌ رَجُلًا فَإِنْ أَرَادَ أَوْلِيَاؤُهُ قَتْلَهَا قَتَلُوهَا وَأَخَذُوا نِصْفَ الدِّيَةِ، وَإِلَّا أَخَذُوا دِيَةَ صَاحِبِهِمْ وَاسْتَحْيَوْهَا. رَوَى هَذَا الشَّعْبِيُّ عَنْ عَلِيٍّ، وَلَا يَصِحُّ، لِأَنَّ الشَّعْبِيَّ لَمْ يَلْقَ عَلِيًّا. وَقَدْ رَوَى الْحَكَمُ عَنْ عَلِيٍّ وَعَبْدِ اللَّهِ قَالَا: إِذَا قَتَلَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ مُتَعَمِّدًا فَهُوَ بِهَا قَوَدٌ، وَهَذَا يُعَارِضُ رِوَايَةَ الشَّعْبِيِّ عَنْ عَلِيٍّ. وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الْأَعْوَرَ وَالْأَشَلَّ إِذَا قَتَلَ رَجُلًا سَالِمَ الْأَعْضَاءِ أَنَّهُ لَيْسَ لِوَلِيِّهِ أَنْ يَقْتُلَ الْأَعْوَرَ، وَيَأْخُذَ مِنْهُ نِصْفَ الدِّيَةِ مِنْ أَجْلٍ أَنَّهُ قَتَلَ ذَا عَيْنَيْنِ وَهُوَ أَعْوَرُ، وَقَتَلَ ذَا يَدَيْنِ وَهُوَ أَشَلُّ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أن النفس مكافيه لِلنَّفْسِ، وَيُكَافِئُ الطِّفْلُ فِيهَا الْكَبِيرَ. وَيُقَالُ لِقَائِلِ ذَلِكَ: إِنْ كَانَ الرَّجُلُ لَا تُكَافِئُهُ الْمَرْأَةُ وَلَا تَدْخُلُ تَحْتَ قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ: (الْمُسْلِمُونَ تَتَكَافَأُ دِمَاؤُهُمْ) فَلِمَ قَتَلْتَ الرَّجُلَ بِهَا وَهِيَ لَا تُكَافِئُهُ ثُمَّ تَأْخُذُ نِصْفَ الدِّيَةِ، وَالْعُلَمَاءُ قَدْ أَجْمَعُوا أَنَّ الدِّيَةَ لَا تَجْتَمِعُ مَعَ الْقِصَاصِ، وَأَنَّ الدِّيَةَ إِذَا قُبِلَتْ حَرُمَ الدَّمُ وَارْتَفَعَ الْقِصَاصُ، فَلَيْسَ قَوْلُكَ هَذَا بِأَصْلٍ وَلَا قِيَاسٍ، قَالَهُ أَبُو عُمَرَ ﵁. وَإِذَا قَتَلَ الْحُرُّ الْعَبْدَ، فَإِنْ أَرَادَ سَيِّدُ الْعَبْدِ قَتَلَ وَأَعْطَى دِيَةَ الْحُرِّ إِلَّا قِيمَةَ الْعَبْدِ، وَإِنْ شَاءَ اسْتَحْيَا وَأَخَذَ قِيمَةَ الْعَبْدِ، هَذَا مَذْكُورٌ عَنْ، عَلِيٍّ وَالْحَسَنِ، وَقَدْ أُنْكِرَ ذَلِكَ عَنْهُمْ أَيْضًا. التَّاسِعَةُ- وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى قَتْلِ الرَّجُلِ بِالْمَرْأَةِ وَالْمَرْأَةِ بِالرَّجُلِ، وَالْجُمْهُورُ لَا يَرَوْنَ الرُّجُوعَ بِشَيْءٍ. وَفِرْقَةٌ تَرَى الِاتِّبَاعَ بِفَضْلِ الدِّيَاتِ. قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَالثَّوْرِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ: وَكَذَلِكَ الْقِصَاصُ بَيْنَهُمَا فِيمَا دُونَ النَّفْسِ. وَقَالَ حَمَّادُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ وَأَبُو حَنِيفَةَ: لَا قِصَاصَ بَيْنِهِمَا فيما دون النفس بالنفس وَإِنَّمَا هُوَ فِي النَّفْسِ بِالنَّفْسِ، وَهُمَا مَحْجُوجَانِ بِإِلْحَاقِ مَا دُونَ النَّفْسِ بِالنَّفْسِ عَلَى طَرِيقِ الأخرى وَالْأَوْلَى، عَلَى مَا تَقَدَّمَ. الْعَاشِرَةُ- قَالَ ابْنُ العربي: ولقد بَلَغَتِ الْجَهَالَةُ بِأَقْوَامٍ إِلَى أَنْ قَالُوا: يُقْتَلُ الْحُرُّ بِعَبْدِ نَفْسِهِ، وَرَوَوْا فِي ذَلِكَ حَدِيثًا عَنِ الْحَسَنِ عَنْ سَمُرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال: (من قتل عَبْدَهُ قَتَلْنَاهُ) وَهُوَ حَدِيثٌ ضَعِيفٌ. وَدَلِيلُنَا قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَمَنْ قُتِلَ

diyetin yarısını öderler; şayet isterlerse onu sağ bırakırlar ve ondan kadının diyetini alırlar. Bir kadın bir erkeği öldürdüğünde ise, şayet erkeğin velileri kadını öldürmek isterlerse onu öldürürler ve ayrıca [kadının velilerinden] yarım diyet alırlar; aksi takdirde öldürülen adamlarının tam diyetini alıp kadını sağ bırakırlar. Bunu eş-Şa'bî, Ali'den rivayet etmiştir; ancak bu sahih değildir, çünkü eş-Şa'bî Ali ile karşılaşmamıştır. Hakem ise Ali ve Abdullah'tan şöyle rivayet etmiştir: Onlar, ‘Bir adam bir kadını kasten öldürürse ona karşılık kısas uygulanır’ demişlerdir; bu da eş-Şa'bî'nin Ali'den naklettiği rivayetle çelişmektedir. Âlimler, tek gözlü ve çolak bir kimse bütün organları sağlam bir adamı öldürdüğünde, maktulün velisinin tek gözlü katili öldürüp iki gözlü birini öldürdü diye veya eli çolak olduğu halde sağlam iki eli olan birini öldürdü diye ondan yarım diyet alma hakkının bulunmadığı hususunda icma etmişlerdir; bu da bir canın diğer bir cana denk olduğuna, küçük çocuğun da bu konuda yetişkine denk olduğuna delalet eder. Bu görüşü savunan kimseye şöyle denilir: Şayet kadın erkeğe denk değilse ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “(Müslümanların kanları birbirine denktir)” buyruğunun altına girmiyorsa, denk olmadığı halde kadına karşılık erkeği niçin öldürüyor ve sonra da yarım diyet alıyorsun? Oysa âlimler diyet ile kısasın bir arada toplanamayacağı, diyet kabul edildiğinde kanın haram olup kısasın düşeceği hususunda icma etmişlerdir. Dolayısıyla senin bu sözün ne bir asla ne de bir kıyasa dayanmaktadır; bunu Ebû Ömer radıyallâhu anh söylemiştir. Hür bir kimse bir köleyi öldürdüğünde, kölenin efendisi dilerse kısas uygular ve kölenin kıymeti hariç hürün diyetini [katilin velilerine] öder; dilerse sağ bırakıp kölenin kıymetini alır; bu Ali ve el-Hasan'dan zikredilmiş, ancak onlardan nakledilen bu görüş de reddedilmiştir. Dokuzuncusu: Âlimler, kadına karşılık erkeğin ve erkeğe karşılık da kadının öldürüleceği hususunda icma etmişlerdir; cumhur [diyet farkı olarak] hiçbir şeyin geri ödenmeyeceği görüşündedir. Bir grup ise diyetlerin fazlalığının talep edileceği görüşündedir. Mâlik, Şâfiî, Ahmed, İshâk, Sevrî ve Ebû Sevr şöyle demişlerdir: Canın dışındaki organlarda da ikisi arasında kısas aynı şekildedir. Hammâd b. Ebî Süleymân ve Ebû Hanîfe ise: ‘Canın dışındaki organlarda ikisi arasında kısas yoktur, kısas ancak cana candadır’ demişlerdir. Bu iki fakih, daha önce geçtiği üzere, canın dışındaki organların evleviyet yoluyla cana ilhak edilmesiyle hüccet karşısında kalmışlardır. Onuncusu: İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bazı kimselerin cehaleti o dereceye vardı ki: ‘Hür kimse kendi kölesine karşılık da öldürülür’ dediler ve bu hususta el-Hasan'dan, o da Semüre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “(Kim kölesini öldürürse biz de onu öldürürüz)” buyurduğuna dair bir hadis rivayet ettiler; oysa bu zayıf bir hadistir. Bizim delilimiz ise Yüce Allah'ın: { وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ }

مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ

“Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine bir yetki vermişizdir; o da öldürmede haddi aşmasın”

" [الاسراء: ٣٣] وَالْوَلِيُّ هَا هُنَا السَّيِّدُ، فَكَيْفَ يُجْعَلُ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى نَفْسِهِ". وَقَدِ اتَّفَقَ الْجَمِيعُ عَلَى أَنَّ السَّيِّدَ لَوْ قَتَلَ عَبْدَهُ خَطَأً أَنَّهُ لَا تُؤْخَذُ مِنْهُ قِيمَتُهُ لِبَيْتِ الْمَالِ، وَقَدْ رَوَى عَمْرُو بْنُ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَنَّ رَجُلًا قَتَلَ عَبْدَهُ مُتَعَمِّدًا فَجَلَدَهُ النَّبِيُّ ﷺ وَنَفَاهُ سَنَةً وَمَحَا سَهْمَهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَلَمْ يُقِدْهُ بِهِ. فَإِنْ قِيلَ: فَإِذَا قَتَلَ الرَّجُلُ زَوْجَتَهُ لِمَ لَمْ تَقُولُوا: يُنَصَّبُ النِّكَاحُ شُبْهَةً فِي دَرْءِ الْقِصَاصِ عَنِ الزَّوْجِ، إِذِ النِّكَاحُ ضَرْبٌ مِنَ الرِّقِّ، وَقَدْ قَالَ ذَلِكَ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ. قُلْنَا: النِّكَاحُ يَنْعَقِدُ لَهَا عَلَيْهِ، كَمَا يَنْعَقِدُ لَهُ عَلَيْهَا، بِدَلِيلِ أَنَّهُ لَا يَتَزَوَّجُ أُخْتَهَا ولا أربعا سواها، وتطالبه في حق الوطي بِمَا يُطَالِبُهَا، وَلَكِنْ لَهُ عَلَيْهَا فَضْلُ الْقِوَامَةِ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَهُ عَلَيْهَا بِمَا أَنْفَقَ مِنْ مَالِهِ، أَيْ بِمَا وَجَبَ عَلَيْهِ مِنْ صَدَاقٍ وَنَفَقَةٍ، فَلَوْ أَوْرَثَ شُبْهَةً لَأَوْرَثَهَا فِي الْجَانِبَيْنِ. قُلْتُ: هَذَا الْحَدِيثُ الَّذِي ضَعَّفَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ وَهُوَ صَحِيحٌ، أَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ، وَتَتْمِيمُ مَتْنِهِ: (وَمَنْ جَدَعَهُ جَدَعْنَاهُ وَمَنْ أَخْصَاهُ أَخْصَيْنَاهُ). وَقَالَ الْبُخَارِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمَدِينِيِّ: سَمَاعُ الْحَسَنِ مِنْ سَمُرَةَ صَحِيحٌ، وَأَخَذَ بِهَذَا الْحَدِيثِ. وَقَالَ الْبُخَارِيُّ: وَأَنَا أَذْهَبُ إِلَيْهِ، فَلَوْ لَمْ يَصِحَّ الْحَدِيثُ لَمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ هَذَانَ الْإِمَامَانِ، وَحَسْبُكَ بِهِمَا!. وَيُقْتَلُ الْحُرُّ بِعَبْدِ نَفْسِهِ. قَالَ النَّخَعِيُّ وَالثَّوْرِيُّ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْحَسَنَ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ سَمُرَةَ إِلَّا حَدِيثَ الْعَقِيقَةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. [وَاخْتَلَفُوا فِي الْقِصَاصِ بَيْنَ الْعَبِيدِ فِيمَا دُونَ النَّفْسِ، هَذَا قَوْلُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَسَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَالزُّهْرِيِّ وَقُرَّانَ وَمَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَبُو ثَوْرٍ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ وَالنَّخَعِيُّ وَالثَّوْرِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ: لَا قِصَاصَ بَيْنِهِمْ إِلَّا فِي النَّفْسِ. قَالَ ابن المنذر: الأول أصح [. الحادية عشرة- رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ وَأَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ سُرَاقَةَ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: حَضَرْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يُقِيدُ الْأَبَ مِنَ ابْنِهِ، وَلَا يُقِيدُ الِابْنَ مِنْ أَبِيهِ. قَالَ أَبُو عِيسَى:" هَذَا حَدِيثٌ لَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ سُرَاقَةَ إِلَّا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِصَحِيحٍ، رَوَاهُ إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ عَنِ الْمُثَنَّى

[el-İsrâ: 33] buyruğudur. Burada veli efendidir; öyleyse efendiye kendi aleyhine nasıl bir yetki verilebilir?” Efendi kendi kölesini kazaen öldürdüğünde, beytülmal için ondan kölenin kıymetinin alınmayacağı hususunda hepsi icma etmiştir. Amr b. Şuayb babasından, o da dedesinden rivayet ettiğine göre bir adam kendi kölesini kasten öldürmüş, bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem o adama celde vurmuş, bir yıl sürgün etmiş ve Müslümanlar arasındaki hissesini silmiş, ancak ona karşılık kısas uygulamamıştır. Şayet: “Bir adam karısını öldürdüğünde, evlilik bir nevi kölelik olduğu için evliliğin koca üzerinden kısası düşürmede bir şüphe kılınacağını niçin söylemediniz? Nitekim Leys b. Sa'd bunu söylemiştir” denilirse; biz deriz ki: Evlilik bağı, kocanın kadın üzerindeki hakkı gibi kadının da koca üzerindeki hakkı olarak kurulur; nitekim koca onun kız kardeşiyle veya onun üzerine dördüncüden fazla kadınla evlenemez ve cinsel ilişki hakkı hususunda koca kadından ne talep ediyorsa kadın da kocadan onu talep eder. Ancak Allah'ın malından harcadığı şeyler yani mehir ve nafaka yükümlülüğü sebebiyle erkeğe kadın üzerinde bir yöneticilik (kavvâmiyet) üstünlüğü verilmiştir; şayet bu bir şüphe doğursaydı her iki taraf için de doğururdu. Derim ki: İbnü'l-Arabî'nin zayıf saydığı bu hadis sahihtir; onu Nesâî ve Ebû Dâvûd rivayet etmiştir ve metninin devamı şöyledir: “(Kim kölesinin burnunu/kulağını keserse biz de onun burnunu/kulağını keseriz; kim de kölesini iğdiş ederse biz de onu iğdiş ederiz).” Buhârî, Ali b. el-Medînî'den naklen: “Hasan'ın Semüre'den işitmesi sahihtir” demiş ve bu hadisi benimsemiştir. Buhârî: “Ben de bu görüşteyim” demiştir; şayet hadis sahih olmasaydı bu iki imam bu görüşe varmazdı; bu ikisi sana delil olarak yeter! Hür kimse kendi kölesine karşılık da öldürülür; en-Nehaî ve iki görüşünden birinde es-Sevrî böyle demiştir. el-Hasan'ın Semüre'den akîka hadisinden başka bir şey işitmediği de söylenmiştir, en doğrusunu Allah bilir. [Köleler arasında can dışındaki organlarda kısas hususunda ihtilaf etmişlerdir; bu, Ömer b. Abdilazîz, Sâlim b. Abdillâh, ez-Zührî, Kurrân, Mâlik, Şâfiî ve Ebû Sevr'in görüşüdür. eş-Şa'bî, en-Nehaî, es-Sevrî ve Ebû Hanîfe ise: ‘Aralarında can dışında kısas yoktur’ demişlerdir. İbnü'l-Münzir: ‘Birinci görüş daha sahihtir’ demiştir]. On birincisi: Dârekutnî ve Ebû Îsâ et-Tirmizî, Sürâka b. Mâlik'ten şöyle rivayet etmişlerdir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda bulundum; babayı oğluna karşılık kısas yapmıyor, fakat oğuldan babası için kısas alıyordu.” Ebû Îsâ şöyle demiştir: “Bu hadisi Sürâka hadisi olarak sadece bu vecihten bilmekteyiz ve isnadı sahih değildir; bunu İsmâil b. Ayyâş, el-Müsennâ

بْنِ الصَّبَّاحِ، وَالْمُثَنَّى يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ، وَقَدْ روى هذا

... b. es-Sabbâh; el-Müsennâ ise hadiste zayıf kabul edilir. Nitekim bu [hadisi]

الْحَدِيثَ أَبُو خَالِدٍ الْأَحْمَرُ عَنِ الْحَجَّاجِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ مُرْسَلًا، وَهَذَا الْحَدِيثُ فِيهِ اضْطِرَابٌ، وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْأَبَ إِذَا قَتَلَ ابْنَهُ لَا يُقْتَلُ بِهِ، وَإِذَا قَذَفَهُ لَا يُحَدُّ". وَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الرَّجُلِ يَقْتُلُ ابْنَهُ عَمْدًا، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: لَا قَوَدَ عَلَيْهِ وَعَلَيْهِ دِيَتُهُ، وَهَذَا قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَطَاءٍ وَمُجَاهِدٍ. وَقَالَ مَالِكٌ وَابْنُ نَافِعٍ وَابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ: يُقْتَلُ بِهِ. وَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَبِهَذَا نَقُولُ لِظَاهِرِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، فَأَمَّا ظَاهِرُ الْكِتَابِ فَقَوْلُهُ تَعَالَى:" كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ"، وَالثَّابِتُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: (الْمُؤْمِنُونَ تَتَكَافَأُ دِمَاؤُهُمْ) وَلَا نَعْلَمُ خَبَرًا ثَابِتًا يَجِبُ بِهِ اسْتِثْنَاءُ الْأَبِ مِنْ جُمْلَةِ الْآيَةِ، وَقَدْ رَوَيْنَا فِيهِ أَخْبَارًا غَيْرَ ثَابِتَةٍ. وَحَكَى إِلْكِيَا الطَّبَرِيُّ عَنْ عُثْمَانَ الْبَتِّيِّ أَنَّهُ يُقْتَلُ الْوَالِدُ بِوَلَدِهِ، لِلْعُمُومَاتِ فِي الْقِصَاصِ. وَرُوِيَ مِثْلُ ذَلِكَ عَنْ مَالِكٍ، وَلَعَلَّهُمَا لَا يَقْبَلَانِ أَخْبَارَ الْآحَادِ فِي مُقَابَلَةِ عُمُومَاتِ الْقُرْآنِ. قُلْتُ: لَا خِلَافَ فِي مَذْهَبِ مَالِكٍ أَنَّهُ إِذَا قَتَلَ الرَّجُلُ ابْنَهُ مُتَعَمِّدًا مِثْلَ أَنْ يُضْجِعَهُ وَيَذْبَحَهُ أَوْ يَصْبِرَهُ مِمَّا لَا عُذْرَ لَهُ فِيهِ وَلَا شُبْهَةَ فِي ادِّعَاءِ الْخَطَأِ، أَنَّهُ يُقْتَلُ بِهِ قَوْلًا وَاحِدًا. فَأَمَّا إِنْ رَمَاهُ بِالسِّلَاحِ أَدَبًا أَوْ حَنَقًا فَقَتَلَهُ، فَفِيهِ فِي الْمَذْهَبِ قَوْلَانِ: يُقْتَلُ بِهِ، وَلَا يُقْتَلُ بِهِ وَتُغَلَّظُ الدِّيَةُ، وَبِهِ قَالَ جَمَاعَةُ العلماء. ويقتل الا جني بِمِثْلِ هَذَا. ابْنُ الْعَرَبِيِّ:" سَمِعْتُ شَيْخَنَا فَخْرَ الْإِسْلَامِ الشَّاشِيَّ يَقُولُ فِي النَّظَرِ: لَا يُقْتَلُ الْأَبُ بِابْنِهِ، لِأَنَّ الْأَبَ كَانَ سَبَبَ وُجُودِهِ، فَكَيْفَ يَكُونُ هُوَ سَبَبَ عَدَمِهِ؟ وَهَذَا يَبْطُلُ بِمَا إِذَا زَنَى بِابْنَتِهِ فَإِنَّهُ يُرْجَمُ، وَكَانَ سَبَبُ وُجُودِهَا وَتَكُونُ هِيَ سَبَبَ عَدَمِهِ، [ثُمَّ أَيُّ فِقْهٍ تَحْتَ هَذَا، وَلِمَ لَا يَكُونُ سَبَبَ عَدَمِهِ إِذَا عَصَى اللَّهَ تَعَالَى فِي ذَلِكَ [. وَقَدْ أَثَرُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (لَا يُقَادُ الوالد

Ebû Hâlid el-Ahmer, el-Haccâc'dan, o Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o dedesinden, o Ömer'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. Bu hadis Amr b. Şuayb'dan mürsel olarak da rivayet edilmiştir. Bu hadiste ızdırap (rivayet karmaşası) vardır. İlim ehli nezdinde tatbikat ise, bir baba oğlunu öldürdüğünde ona karşılık öldürülmeyeceği, ona kazf yaptığında da (iftira attığında) had cezası uygulanmayacağı şeklindedir.” İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: “İlim ehli, oğlunu kasten öldüren adam hakkında ihtilaf etmiştir. Bir grup: ‘Ona kısas uygulanmaz, ancak diyetini ödemesi gerekir’ demiştir. Bu, eş-Şâfiî, Ahmed, İshâk ve rey ehlinin görüşü olup Atâ ve Mücâhid'den de böyle rivayet edilmiştir. Mâlik, İbn Nâfi‘ ve İbn Abdilhakem ise: ‘Ona karşılık öldürülür’ demişlerdir.” İbnü'l-Münzir der ki: “Kitap ve Sünnet'in zahirinden ötürü biz de bu görüşü benimsiyoruz. Kitap'ın zahirine gelince, Yüce Allah'ın: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ } “Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı: Hüre karşı hür, köleye karşı köle...” buyruğudur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olan hadis ise: « الْمُؤْمِنُونَ تَتَكَافَأُ دِمَاؤُهُمْ » «Müminlerin kanları birbirine denktir» buyruğudur. Babanın bu ayetin genel hükmünden istisna edilmesini gerektirecek sabit bir rivayet bilmiyoruz; bu hususta bize ulaşan rivayetler sabit değildir.” İlkiyâ et-Taberî, Osmân el-Bettî'den, kısas hususundaki umumi deliller gereğince babanın çocuğuna karşılık öldürüleceğini nakletmiştir. Benzer bir görüş Mâlik'ten de rivayet edilmiştir. Muhtemelen her ikisi de Kur'an'ın umumi lafızları karşısında ahad haberleri kabul etmemektedirler. Derim ki: Mâlik'in mezhebinde, bir adamın -kendisi için hiçbir mazeretin bulunamayacağı ve hata iddiasına mahal bırakmayacak şekilde- oğlunu yatırıp boğazlaması veya sabretmesi (ölünceye kadar hapsetmesi) gibi taammüden öldürdüğü durumlarda, tek bir görüş olarak ona karşılık öldürüleceğinde ihtilaf yoktur. Ancak terbiye etmek maksadıyla yahut öfkeyle ona silah fırlatıp öldürmüşse, mezhepte iki görüş vardır: ‘Ona karşılık öldürülür’ ve ‘Ona karşılık öldürülmez, fakat diyet ağırlaştırılır’. Âlimler topluluğunun benimsediği görüş de budur. Yabancı bir kimse ise böylesi bir fiille kesinlikle öldürülür. İbnü'l-Arabî [şöyle demiştir]: “Hocamız Fahrulislam eş-Şâşî'nin kıyasa (nazar) dayanarak şöyle dediğini işittim: ‘Baba oğluna karşılık öldürülmez; zira baba onun varlık sebebiydi, öyleyse çocuk nasıl onun yokluk sebebi olabilir?’ Oysa bu gerekçe, kişinin kızıyla zina etmesi durumunda recmedilmesiyle boşa çıkar. Zira adam kızın varlık sebebiydi, kız ise onun yokluk sebebi olmaktadır. [Ayrıca bunun altında nasıl bir fıkıh olabilir ki? Bu hususta Yüce Allah'a isyan ettiğinde çocuk niçin onun yokluk sebebi olmasın?]” Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu nakletmişlerdir: « لَا يُقَادُ الوالد »

بِوَلَدِهِ) وَهُوَ حَدِيثٌ بَاطِلٌ، وَمُتَعَلِّقُهُمْ أَنَّ عُمَرَ ﵁ قَضَى بِالدِّيَةِ مُغَلَّظَةً فِي قَاتِلِ ابْنِهِ وَلَمْ يُنْكِرْ أَحَدٌ مِنَ الصَّحَابَةِ عَلَيْهِ، فَأَخَذَ سَائِرُ الْفُقَهَاءِ ﵃ الْمَسْأَلَةَ مُسْجَلَةً، [وَقَالُوا: لَا يُقْتَلُ الْوَالِدُ بِوَلَدِهِ [، وَأَخَذَهَا مَالِكٌ مُحْكَمَةً مُفَصَّلَةً فَقَالَ: إِنَّهُ لَوْ حَذَفَهُ بِالسَّيْفِ وَهَذِهِ حَالَةٌ مُحْتَمَلَةٌ لِقَصْدِ الْقَتْلِ وَعَدَمِهِ، وَشَفَقَةُ الْأُبُوَّةِ شُبْهَةٌ مُنْتَصِبَةٌ شَاهِدَةٌ بِعَدَمِ الْقَصْدِ إِلَى الْقَتْلِ تُسْقِطُ الْقَوَدَ، فَإِذَا أَضْجَعَهُ كشف الْغِطَاءَ عَنْ قَصْدِهِ فَالْتَحَقَ بِأَصْلِهِ". قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَكَانَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ يَقُولُونَ: إِذَا قَتَلَ الِابْنُ الْأَبَ قُتِلَ بِهِ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- وَقَدِ اسْتَدَلَّ الْإِمَامُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى قَوْلِهِ: لَا تُقْتَلُ الْجَمَاعَةُ بِالْوَاحِدِ، قَالَ: لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ شَرَطَ الْمُسَاوَاةَ وَلَا مُسَاوَاةَ بَيْنَ الْجَمَاعَةِ وَالْوَاحِدِ. وَقَدْ قَالَ تَعَالَى:" وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ" [المائدة: ٤٥]. وَالْجَوَابُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْقِصَاصِ فِي الْآيَةِ قَتْلُ مَنْ قَتَلَ كَائِنًا مَنْ كَانَ، رَدًّا عَلَى الْعَرَبِ الَّتِي كَانَتْ تُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَ بِمَنْ قُتِلَ مَنْ لَمْ يَقْتُلْ، وَتَقْتُلْ فِي مُقَابَلَةِ الْوَاحِدِ مِائَةً، افْتِخَارًا وَاسْتِظْهَارًا بِالْجَاهِ وَالْمَقْدِرَةِ، فَأَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِالْعَدْلِ وَالْمُسَاوَاةِ، وَذَلِكَ بِأَنْ يُقْتَلَ مَنْ قَتَلَ، وَقَدْ قَتَلَ عُمَرُ ﵁ سَبْعَةً بِرَجُلٍ بِصَنْعَاءَ وَقَالَ: لَوْ تَمَالَأَ عَلَيْهِ أَهْلُ صَنْعَاءَ لَقَتَلْتُهُمْ بِهِ جَمِيعًا. وَقَتَلَ عَلِيٌّ ﵁ الْحَرُورِيَّةَ بِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ خَبَّابٍ، فَإِنَّهُ تَوَقَّفَ عَنْ قِتَالِهِمْ حَتَّى يُحْدِثُوا، فَلَمَّا ذَبَحُوا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ خَبَّابٍ كَمَا تُذْبَحُ الشَّاةُ، وَأُخْبِرَ عَلِيٌّ بِذَلِكَ قَالَ: اللَّهُ أَكْبَرُ! نَادُوهُمْ أَنْ أَخْرِجُوا إِلَيْنَا قَاتِلَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خَبَّابٍ، فَقَالُوا: كُلُّنَا قَتَلَهُ، ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، فَقَالَ عَلِيٌّ لِأَصْحَابِهِ: دُونَكُمُ الْقَوْمَ، فَمَا لَبِثَ أَنْ قَتَلَهُمْ عَلِيٌّ وَأَصْحَابُهُ) خَرَّجَ الْحَدِيثَيْنِ الدَّارَقُطْنِيُّ فِي سُنَنِهِ. وَفِي التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (لَوْ أَنَّ أَهْلَ السَّمَاءِ وَأَهْلَ الْأَرْضِ اشْتَرَكُوا فِي دَمِ مُؤْمِنٍ لَأَكَبَّهُمُ اللَّهُ فِي النَّارِ). وَقَالَ فِيهِ: حَدِيثٌ غَرِيبٌ. وَأَيْضًا فَلَوْ عَلِمَ الْجَمَاعَةُ أَنَّهُمْ إِذَا قَتَلُوا الْوَاحِدَ لَمْ يُقْتَلُوا لِتَعَاوُنِ الْأَعْدَاءِ عَلَى قَتْلِ أَعْدَائِهِمْ بِالِاشْتِرَاكِ فِي قَتْلِهِمْ وَبَلَغُوا الأمل من التشفي،

[çocuğuna karşılık öldürülmez] şeklindedir) ki bu bâtıl bir hadistir. Dayandıkları gerekçe ise Ömer radıyallâhu anh'ın, oğlunu öldüren kimse hakkında ağırlaştırılmış diyete hükmetmesi ve sahâbeden hiçbirinin buna itiraz etmemesidir. Diğer fakihler radıyallâhu anhum da meseleyi mutlak ve kayıtsız olarak ele almışlar [ve şöyle demişlerdir: ‘Baba çocuğuna karşılık öldürülmez’]. Mâlik ise meseleyi muhkem ve tafsilatlı bir şekilde ele alarak şöyle demiştir: “Eğer ona kılıç fırlatmışsa, bu durum öldürme kastının bulunup bulunmadığına ihtimalli bir durumdur; babalık şefkati ise öldürme kastının bulunmadığına delalet eden hazır bir şüphedir ve kısası düşürür. Fakat onu [kesmek üzere] yere yatırmışsa, kastı üzerindeki perde kalkmış olur ve aslına [kısas hükmüne] dahil olur.” İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Mâlik, Şâfiî, Ahmed ve İshâk: “Çocuk babayı öldürürse ona karşılık öldürülür” derlerdi. On İkinci [Mesele]- İmam Ahmed b. Hanbel bu ayeti, “Bir kişiye karşılık topluluk öldürülmez” şeklindeki görüşüne delil getirmiş ve şöyle demiştir: “Çünkü Allah Teâlâ eşitliği şart koşmuştur; bir topluluk ile tek kişi arasında ise eşitlik yoktur.” Nitekim Allah Teâlâ: { وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ } “Orada onlara cana can, göze göz yazdık (farz kıldık)” buyurmuştur. [Buna verilecek] cevap şudur: Ayetteki kısastan maksat, mevkisi ve konumu ne olursa olsun öldüren kimsenin öldürülmesidir. Bu, öldürülen kimseye karşılık öldürmemiş masum birini öldürmek isteyen ve itibar ve güç gösterisinde bulunup övünmek maksadıyla bir kişiye karşılık yüz kişiyi öldüren Araplara bir reddiyedir. Bu sebeple Allah Teâlâ adalet ve eşitliği, yani öldüren kimsenin öldürülmesini emretmiştir. Nitekim Ömer radıyallâhu anh San'a'da bir adama karşılık yedi kişiyi öldürtmüş ve: “Eğer San'a halkı onun aleyhinde birleşip yardımlaşsaydı, onların hepsini ona karşılık öldürürdüm” demiştir. Ali radıyallâhu anh da Abdullah b. Habbâb'a karşılık Harûriyye'yi öldürmüştür. Çünkü o, bir fesat çıkarmadıkça onlarla savaşmaktan geri durmuştu. Onlar Abdullah b. Habbâb'ı koyun boğazlar gibi boğazlayınca ve Ali'ye bu haber verilince: “Allahu ekber! Onlara, Abdullah b. Habbâb'ın katilini bize teslim etmelerini söyleyin” dedi. Onlar ise üç defa: “Onu hepimiz öldürdük” dediler. Bunun üzerine Ali ashabına: “İşte kavim karşınızda, [saldırın]!” dedi. Çok geçmeden Ali ve ashabı onları öldürdü. Bu iki rivayeti Dârekutnî Sünen'inde tahric etmiştir. Tirmizî'de ise Ebû Saîd ve Ebû Hüreyre'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « لَوْ أَنَّ أَهْلَ السَّمَاءِ وَأَهْلَ الْأَرْضِ اشْتَرَكُوا فِي دَمِ مُؤْمِنٍ لَأَكَبَّهُمُ اللَّهُ فِي النَّارِ » «Şayet gök ehli ile yer ehli bir müminin kanında ortak olsalardı, Allah onları mutlaka yüzüstü ateşe atardı.» [Tirmizî] bu hadis için “garîb bir hadistir” demiştir. Ayrıca bir topluluk, tek bir kişiyi öldürdüklerinde kendilerinin öldürülmeyeceğini bilselerdi, düşmanlar birbirleriyle yardımlaşarak düşmanlarını ortaklaşa öldürmeye girişir ve intikam alma arzularına bu yolla ulaşırlardı.

وَمُرَاعَاةُ هَذِهِ الْقَاعِدَةِ أَوْلَى مِنْ مُرَاعَاةِ الْأَلْفَاظِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. [وَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَقَالَ الزُّهْرِيُّ وَحَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ وَابْنُ سِيرِينَ: لَا يُقْتَلُ اثْنَانِ بِوَاحِدٍ. رَوَيْنَا ذَلِكَ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَابْنِ الزُّبَيْرِ وَعَبْدِ الْمَلِكِ، قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَهَذَا أَصَحُّ، وَلَا حُجَّةَ مَعَ مَنْ أَبَاحَ قَتْلَ جَمَاعَةٍ بِوَاحِدٍ. وَقَدْ ثَبَتَ عن ابن الزبير ما ذكرناه [. التاسعة عَشْرَةَ- رَوَى الْأَئِمَّةُ عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ الْكَعْبِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أَلَا إِنَّكُمْ مَعْشَرَ خُزَاعَةَ قَتَلْتُمْ هَذَا الْقَتِيلَ مِنْ هُذَيْلٍ وَإِنِّي عَاقِلُهُ فَمَنْ قُتِلَ لَهُ بَعْدَ مَقَالَتِي هَذِهِ قَتِيلٌ فَأَهْلُهُ بَيْنَ خَيْرَتَيْنِ أَنْ يَأْخُذُوا الْعَقْلَ أَوْ يَقْتُلُوا (، لَفْظُ أَبِي دَاوُدَ. وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ الْخُزَاعِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (من قتل لَهُ قَتِيلٌ فَلَهُ أَنْ يَقْتُلَ أَوْ يَعْفُوَ أَوْ يَأْخُذَ الدِّيَةَ). وَذَهَبَ إِلَى هَذَا بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي أَخْذِ الدِّيَةِ مِنْ قَاتِلِ الْعَمْدِ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: وَلِيُّ الْمَقْتُولِ بِالْخِيَارِ إِنْ شَاءَ اقْتَصَّ وَإِنْ شَاءَ أَخَذَ الدِّيَةَ وَإِنْ لَمْ يَرْضَ الْقَاتِلُ. يُرْوَى هَذَا عن سعيد ابن الْمُسَيَّبِ وَعَطَاءٍ وَالْحَسَنِ، وَرَوَاهُ أَشْهَبُ عَنْ مَالِكٍ، وَبِهِ قَالَ اللَّيْثُ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ. وَحُجَّتُهُمْ حَدِيثُ أَبِي شُرَيْحٍ وَمَا كَانَ فِي مَعْنَاهُ، وَهُوَ نَصٌّ فِي مَوْضِعِ الْخِلَافِ، وَأَيْضًا مِنْ طَرِيقِ النَّظَرِ فَإِنَّمَا لَزِمَتْهُ الدِّيَةُ بِغَيْرِ رِضَاهُ، لِأَنَّ فَرْضًا عَلَيْهِ إِحْيَاءَ نَفْسِهِ، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ " [النساء: ٢٩]. وَقَوْلُهُ:" فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ" أَيْ تَرَكَ لَهُ دَمَهُ، فِي أَحَدِ التَّأْوِيلَاتِ، وَرَضِيَ مِنْهُ بِالدِّيَةِ" فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ" أَيْ فَعَلَى صَاحِبِ الدَّمِ اتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ فِي الْمُطَالَبَةِ بِالدِّيَةِ، وَعَلَى الْقَاتِلِ أَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ، أَيْ مِنْ غَيْرِ مُمَاطَلَةٍ وَتَأْخِيرٍ عَنِ الْوَقْتِ" ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ" أَيْ أَنَّ مَنْ كَانَ قَبْلَنَا لَمْ يَفْرِضِ اللَّهُ عَلَيْهِمْ غَيْرَ النَّفْسِ بِالنَّفْسِ، فَتَفَضَّلَ اللَّهُ عَلَى هَذِهِ الْأُمَّةِ بِالدِّيَةِ إِذَا رَضِيَ بِهَا وَلِيُّ الدَّمِ، عَلَى مَا يأتي بيانه. وقال

Bu kaideyi gözetmek, lafızları gözetmekten daha evladır. En doğrusunu Allah bilir. [İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: ez-Zührî, Habîb b. Ebî Sâbit ve İbn Sîrîn: “Bir kişiye karşılık iki kişi öldürülmez” demişlerdir. Bunu Muâz b. Cebel, İbnü'z-Zübeyr ve Abdülmelik'ten rivayet ettik. İbnü'l-Münzir dedi ki: “En sahih olan görüş budur; bir kişiye karşılık bir topluluğun öldürülmesini caiz gören kimsenin elinde hiçbir delil yoktur. Zikrettiğimiz husus İbnü'z-Zübeyr'den sabit olmuştur”]. On Dokuzuncu [Mesele]- İmamlar, Ebû Şüreyh el-Ka‘bî'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: « أَلَا إِنَّكُمْ مَعْشَرَ خُزَاعَةَ قَتَلْتُمْ هَذَا الْقَتِيلَ مِنْ هُذَيْلٍ وَإِنِّي عَاقِلُهُ فَمَنْ قُتِلَ لَهُ بَعْدَ مَقَالَتِي هَذِهِ قَتِيلٌ فَأَهْلُهُ بَيْنَ خَيْرَتَيْنِ أَنْ يَأْخُذُوا الْعَقْلَ أَوْ يَقْتُلُوا » «Haberiniz olsun ey Huzâa topluluğu! Siz Hüzeyl'den bu maktulü öldürdünüz; onun diyetini ben ödüyorum. Bu sözümden sonra kimin bir yakını öldürülürse, onun ailesi iki tercihten birini seçmekte muhayyerdir: Ya diyeti alırlar ya da öldürürler (kısas yaparlar).» Bu, Ebû Dâvûd'un lafzıdır. Tirmizî: “Hasen sahih bir hadistir” demiştir. Ebû Şüreyh el-Huzâî'den de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « من قتل لَهُ قَتِيلٌ فَلَهُ أَنْ يَقْتُلَ أَوْ يَعْفُوَ أَوْ يَأْخُذَ الدِّيَةَ » «Kimin bir yakını öldürülürse o kimse serbesttir: Ya öldürür (kısas uygular) ya affeder ya da diyeti alır.» İlim ehlinden bir kısmı bu görüşe meyletmiştir; bu aynı zamanda Ahmed ve İshak'ın da görüşüdür. On Dördüncü [Mesele]- İlim ehli, kasten öldüren kimseden diyet alınması hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir topluluk şöyle demiştir: Maktulün velisi muhayyerdir; dilerse kısas uygular, dilerse katil razı olmasa bile diyet alır. Bu [görüş], Saîd b. el-Müseyyeb, Atâ ve el-Hasan'dan rivayet edilmiştir. Bunu Eşheb, Mâlik'ten rivayet etmiştir; el-Leys, el-Evzâî, eş-Şâfiî, Ahmed, İshak ve Ebû Sevr de bu görüştedir. Onların delili Ebû Şüreyh hadisi ve bu manadaki rivayetlerdir; bu da ihtilaf konusu hakkında açık bir nassdır. Ayrıca nazar (akıl yürütme) yoluyla da [durum böyledir]: Katilin rızası olmasa bile diyet ona gerekli olur; çünkü kendi canını kurtarması/yaşatması onun üzerine bir farzdır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Kendinizi öldürmeyin” [en-Nisâ: 29] buyurmuştur. Yüce Allah'ın: { فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ } “Fakat her kime kardeşinden bir şey bağışlanırsa” buyruğu yapılan tevillere göre; kanı kendisine bağışlanır ve ondan diyete razı olunursa, { فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ } “artık örfe uymak gerekir” yani kan sahibine diyeti talep etmede maruf ile (güzellikle) takip etmek düşer; katile de ona ihsan ile ödemek, yani savsaklamadan ve vaktinden ertelemeden [ödemesi] gerekir. { ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ } “Bu, Rabbinizden bir hafifletme ve bir rahmettir” buyruğu ise, bizden öncekilere Allah'ın cana can kısastan başkasını farz kılmadığı; kan sahibi razı olduğu takdirde bu ümmete diyeti [meşru kılarak] ihsanda bulunduğu manasındadır; bu husus ileride açıklanacaktır. Diğerleri ise şöyle demiştir:

آخَرُونَ: لَيْسَ لِوَلِيِ الْمَقْتُولِ إِلَّا الْقِصَاصُ، وَلَا يَأْخُذُ الدِّيَةَ إِلَّا إِذَا رَضِيَ الْقَاتِلُ، رَوَاهُ ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ وَهُوَ الْمَشْهُورُ عَنْهُ، وَبِهِ قَالَ الثَّوْرِيُّ وَالْكُوفِيُّونَ. وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ أَنَسٍ فِي قِصَّةِ الرَّبِيعِ حِينَ كُسِرَتْ ثَنِيَّةُ الْمَرْأَةِ، رَوَاهُ الْأَئِمَّةُ قَالُوا: فَلَمَّا حَكَمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِالْقِصَاصِ وَقَالَ: (الْقِصَاصُ كتاب الله، القصاص كتاب الله) ولم يخبر الْمَجْنِيَّ عَلَيْهِ بَيْنَ الْقِصَاصِ وَالدِّيَةِ ثَبَتَ بِذَلِكَ أَنَّ الَّذِي يَجِبُ بِكِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ فِي الْعَمْدِ هُوَ الْقِصَاصُ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، لِحَدِيثِ أَبِي شُرَيْحٍ الْمَذْكُورِ. وَرَوَى الرَّبِيعُ عَنِ الشَّافِعِيِّ قال: أخبرني أبو حنيفة ابن سِمَاكِ بْنِ الْفَضْلِ الشِّهَابِيُّ قَالَ: وَحَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ عَنِ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ الْكَعْبِيِّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ عَامَ الْفَتْحِ: (مَنْ قُتِلَ لَهُ قَتِيلٌ فَهُوَ بِخَيْرِ النَّظَرَيْنِ إِنْ أَحَبَّ أَخَذَ الْعَقْلَ وَإِنْ أَحَبَّ فَلَهُ الْقَوَدُ). فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: فَقُلْتُ لِابْنِ أَبِي ذِئْبٍ: أَتَأْخُذُ بِهَذَا يَا أَبَا الْحَارِثِ فَضَرَبَ صَدْرِي وَصَاحَ عَلَيَّ صِيَاحًا كَثِيرًا وَنَالَ مِنِّي وَقَالَ: أُحَدِّثُكَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَتَقُولُ: تَأْخُذُ بِهِ! نَعَمْ آخُذُ بِهِ، وَذَلِكَ الْفَرْضُ عَلَيَّ وَعَلَى مَنْ سَمِعَهُ، إِنَّ اللَّهَ ﷿ ثَنَاؤُهُ اخْتَارَ مُحَمَّدًا ﷺ مِنَ النَّاسِ فَهَدَاهُمْ بِهِ وَعَلَى يَدَيْهِ، وَاخْتَارَ لَهُمْ مَا اخْتَارَهُ لَهُ وَعَلَى لِسَانِهِ، فَعَلَى الْخَلْقِ أَنْ يَتَّبِعُوهُ طَائِعِينَ أَوْ دَاخِرِينَ، لَا مَخْرَجَ لِمُسْلِمٍ مِنْ ذَلِكَ، قَالَ: وَمَا سَكَتَ عَنِّي حَتَّى تَمَنَّيْتُ أَنْ يَسْكُتَ. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ" اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَأْوِيلِ" مَنْ" وَ" عُفِيَ" عَلَى تَأْوِيلَاتٍ خَمْسٍ: أَحَدُهَا- أَنَّ" مَنْ" يُرَادُ بها القاتل، و" عفي" تَتَضَمَّنُ عَافِيًا هُوَ وَلِيُّ الدَّمِ، وَالْأَخُ هُوَ المقتول، و" شي" هُوَ الدَّمُ الَّذِي يُعْفَى عَنْهُ وَيُرْجَعُ إِلَى أَخْذِ الدِّيَةِ، هَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ وَمُجَاهِدٍ وَجَمَاعَةٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ. وَالْعَفْوُ فِي هَذَا الْقَوْلِ عَلَى بَابِهِ الَّذِي هُوَ التَّرْكُ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْقَاتِلَ إِذَا عَفَا عَنْهُ وَلِيُّ الْمَقْتُولِ عن دم مقتول وَأَسْقَطَ الْقِصَاصَ فَإِنَّهُ يَأْخُذُ الدِّيَةَ وَيَتَّبِعُ بِالْمَعْرُوفِ، ويؤدي إليه القاتل بإحسان.

[Diğer bazı âlimler ise şöyle demişlerdir]: Maktulün velisi için sadece kısas hakkı vardır; katil razı olmadıkça diyet alamaz. Bunu İbnü'l-Kâsım, Mâlik'ten rivayet etmiştir ki ondan gelen meşhur görüş de budur. Sevrî ve Kûfeliler de bu görüştedir. Onlar, bir kadının ön dişinin kırıldığı zamana dair er-Rubeyyi‘ kıssası hakkındaki Enes hadisini delil getirmişlerdir. Bunu imamlar rivayet etmiştir. Onlar şöyle dediler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kısasa hükmedip «الْقِصَاصُ كِتَابُ اللَّهِ، الْقِصَاصُ كِتَابُ اللَّهِ» «Kısas Allah’ın Kitabı’dır, kısas Allah’ın Kitabı’dır!» buyurarak mağduru kısas ile diyet arasında muhayyer kılmadığına göre, kasten öldürmede Allah’ın Kitabı ve Resûlü’nün sünneti gereğince vacip olanın sadece kısas olduğu bu [delil] ile sabit olmuştur. Birinci görüş ise zikri geçen Ebû Şüreyh hadisinden dolayı daha sahihtir. er-Rebî‘, Şâfiî'den naklen şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bana Ebû Hanîfe İbn Simâk b. el-Fadl eş-Şihâbî haber verip dedi ki: Bana İbn Ebî Zi’b, el-Makburî’den, o da Ebû Şüreyh el-Kâ‘bî’den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem fetih yılında şöyle buyurmuştur: «مَنْ قُتِلَ لَهُ قَتِيلٌ فَهُوَ بِخَيْرِ النَّظَرَيْنِ إِنْ أَحَبَّ أَخَذَ الْعَقْلَ وَإِنْ أَحَبَّ فَلَهُ الْقَوَدُ» «Kimin bir yakını öldürülürse o, iki tercihten en hayırlısını seçme hakkına sahiptir: İsterse diyeti alır, isterse kısas uygulanır.» Ebû Hanîfe dedi ki: Ben İbn Ebî Zi’b’e: “Ey Ebü'l-Hâris! Sen bu [hadis] ile amel ediyor musun?” dedim. Bunun üzerine göğsüme vurup bana çokça bağırdı, beni azarladı ve şöyle dedi: “Sana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den rivayette bulunuyorum da sen bana: ‘Bununla amel ediyor musun?’ diyorsun! Evet, onunla amel ediyorum; bu hem benim üzerime hem de onu işiten herkesin üzerine bir farzdır! Şüphesiz övgüsü yüce olan Allah, insanlar arasından Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’i seçti; insanları onun vesilesiyle ve onun eliyle hidayete erdirdi. Kendisi için seçtiğini onlar için de onun lisanı üzere seçti. Dolayısıyla mahlûkata düşen, ister itaatkâr ister boyun eğmiş olarak ona uymaktır. Hiçbir Müslüman için bundan başka bir çıkış yolu yoktur.” [Ebû Hanîfe] dedi ki: “Susmasını temenni edinceye kadar bana [bu sözleri söylemekten] geri durmadı.” On Beşinci [Mesele]- Yüce Allah’ın: { فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ } “Fakat kime kardeşi tarafından bir şey bağışlanırsa, artık örfe uymak ve ona güzellikle ödemek gerekir.” buyruğu: Âlimler “men” (مَنْ) ve “ufiye” (عُفِيَ) kelimelerinin yorumunda beş farklı görüşe ayrılmışlardır: Birincisi: “Men” ile katil kastedilmektedir. “Ufiye” (عُفِيَ) ise bir bağışlayanı içerir ki o da kan velisidir. “Kardeş” ise maktuldür. “Şey” ise affedilip de diyet alınmasına dönülen kandır. Bu, İbn Abbâs, Katâde, Mücâhid ve bir grup âlimin görüşüdür. Bu görüşe göre af (el-Afv), asıl manası olan ‘terk etmek / vazgeçmek’ anlamındadır. Mana şudur: Katil, maktulün velisi tarafından maktulün kanı affedilip kısas düşürüldüğü takdirde, [veli] diyeti alır ve örfe uygun şekilde talepte bulunur; katil de ona güzellikle ödeme yapar.

الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ أَنَّ" مَنْ" يُرَادُ بِهِ الْوَلِيُّ" وَعُفِيَ" يُسِّرَ، لَا عَلَى بَابِهَا في العفو، والأخ يراد به القاتل، و" شيء" هُوَ الدِّيَةُ، أَيْ أَنَّ الْوَلِيَّ إِذَاَ جَنَحَ إِلَى الْعَفْوِ عَنِ الْقِصَاصِ عَلَى أَخْذِ الدِّيَةِ فَإِنَّ الْقَاتِلَ مُخَيَّرٌ بَيْنَ أَنْ يُعْطِيَهَا أَوْ يُسَلِّمَ نَفْسَهُ، فَمَرَّةً تُيَسَّرُ وَمَرَّةً لَا تُيَسَّرُ. وَغَيْرُ مَالِكٍ يَقُولُ: إِذَا رَضِيَ الْأَوْلِيَاءُ بِالدِّيَةِ فَلَا خِيَارَ لِلْقَاتِلِ بَلْ تَلْزَمُهُ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ هَذَا الْقَوْلُ، وَرَجَّحَهُ كَثِيرٌ مِنْ أَصْحَابِهِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِنَّ مَعْنًى" عُفِيَ" بُذِلَ، وَالْعَفْوُ فِي اللُّغَةِ: الْبَذْلُ، وَلِهَذَا قَالَ الله تعالى:" خُذِ الْعَفْوَ " [الأعراف: ١٩٩] أَيْ مَا سَهُلَ. وَقَالَ أَبُو الْأَسْوَدِ الدُّؤَلِيُّ:

İkincisi: Bu, Mâlik'in görüşüdür; “men” ile veli kastedilmektedir; “ufiye” ise affın kendi asıl manasında değil, ‘kolaylaştırıldı’ (yüssira) anlamındadır; “kardeş” ile katil kastedilmektedir; “şey” ise diyettir. Yani veli diyet almak üzere kısası affetmeye meylettiğinde, katil bunu vermekle nefsini teslim etmek arasında serbest bırakılır; dolayısıyla bu bazen kolaylaştırılır, bazen de kolaylaştırılmaz. Mâlik dışındakiler ise: ‘Veliler diyete razı olduğunda katilin muhayyerlik hakkı kalmaz, aksine diyet ona lazım gelir’ derler. Mâlik'ten de bu görüş rivayet edilmiş ve ashabından pek çoğu bunu tercih etmiştir. Ebû Hanîfe şöyle demiştir: “Ufiye” kelimesinin manası ‘verildi/bağışlandı’ (büzile) demektir; nitekim dilde af, vermek/harcamak demektir. Bu sebeple Yüce Allah: { خُذِ الْعَفْوَ } “Affı (kolay olanı) al” [el-A'râf: 199] yani kolay olanı al buyurmuştur. Ebû'l-Esved ed-Düelî de şöyle demiştir:

خُذِي الْعَفْوَ مِنِّي تَسْتَدِيمِي مَوَدَّتِي

Benden kolay olanı (verdiğimi) al ki sevgimi daimi kılasın,

[وَقَالَ ﷺ: (أَوَّلُ الْوَقْتِ رِضْوَانُ اللَّهِ وَآخِرُهُ عَفْوُ اللَّهِ) يَعْنِي شَهِدَ اللَّهُ عَلَى عباده. فكأنه قال: من بذل له شي مِنَ الدِّيَةِ فَلْيَقْبَلْ وَلْيَتَّبِعْ بِالْمَعْرُوفِ. وَقَالَ قَوْمٌ: وَلْيُؤَدِّ إِلَيْهِ الْقَاتِلُ بِإِحْسَانٍ، فَنَدَبَهُ تَعَالَى إِلَى أَخْذِ الْمَالِ إِذَا سُهِّلَ ذَلِكَ مِنْ جِهَةِ الْقَاتِلِ، وَأَخْبَرَ أَنَّهُ تَخْفِيفُ مِنْهُ وَرَحْمَةٌ، كَمَا قَالَ ذَلِكَ عَقِبَ ذِكْرِ الْقِصَاصِ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ " [المائدة: ٤٥] فَنَدَبَ إِلَى رَحْمَةِ الْعَفْوِ وَالصَّدَقَةِ، وَكَذَلِكَ نَدَبَ فِيمَا ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِلَى قَبُولِ الدِّيَةِ إِذَا بَذَلَهَا الْجَانِي بِإِعْطَاءِ الدِّيَةِ، ثُمَّ أَمَرَ الْوَلِيَّ بِاتِّبَاعٍ وَأَمَرَ الْجَانِي بِالْأَدَاءِ بِالْإِحْسَانِ. وَقَدْ قَالَ قَوْمٌ: إِنَّ هَذِهِ الْأَلْفَاظَ فِي الْمُعَيَّنِينَ الَّذِينَ نَزَلَتْ فِيهِمُ الْآيَةُ كُلُّهَا وَتَسَاقَطُوا الدِّيَاتِ فِيمَا بَيْنَهُمْ مُقَاصَّةً. وَمَعْنَى الْآيَةِ: فَمَنْ فضل له من الطائفتين على الأخرى شي مِنْ تِلْكَ الدِّيَاتِ، وَيَكُونُ" عُفِيَ" بِمَعْنَى فُضِلَ. [رَوَى سُفْيَانُ بْنُ حُسَيْنِ بْنِ شُوعَةَ عَنِ الشَّعْبِيِّ قَالَ: كَانَ بَيْنَ حَيَّيْنِ مِنَ الْعَرَبِ قِتَالٌ، فَقُتِلَ مِنْ هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ. وَقَالَ أَحَدُ الْحَيَّيْنِ: لَا نَرْضَى حَتَّى يُقْتَلَ بِالْمَرْأَةِ الرَّجُلُ وَبِالرَّجُلِ الْمَرْأَةُ، فَارْتَفَعُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَ ﵇: (الْقَتْلُ سَوَاءٌ) فَاصْطَلَحُوا عَلَى الدِّيَاتِ، فَفَضَلَ أَحَدُ الْحَيَّيْنِ عَلَى الْآخَرِ، فَهُوَ قَوْلُهُ:" كُتِبَ" إِلَى قَوْلِهِ:" فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ" يَعْنِي فَمَنْ فُضِلَ لَهُ عَلَى أَخِيهِ فَضْلٌ فَلْيُؤَدِّهِ بِالْمَعْرُوفِ، فَأَخْبَرَ الشَّعْبِيُّ عَنِ السَّبَبِ فِي نُزُولِ الْآيَةِ، وَذَكَرَ سُفْيَانُ الْعَفْوَ هُنَا الْفَضْلَ، وَهُوَ معنى يحتمله اللفظ].

[Nitekim Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Vaktin evveli Allah'ın rızası, sonu ise Allah'ın affıdır.» Yani Allah kullarına kolaylaştırmıştır. Sanki şöyle buyurmuştur: Diyetten kendisine bir şey teklif edilen kimse bunu kabul etsin ve örfe uygun olarak güzellikle talep etsin. Bir grup ise: “Katil de ona güzellikle ödesin” demiştir. Yüce Allah, katil tarafından bu iş kolaylaştırıldığında malı (diyeti) almaya teşvik etmiş ve bunun kendisinden bir hafifletme ve bir rahmet olduğunu bildirmiştir; nitekim Mâide sûresinde kısastan bahsettikten hemen sonra: { فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ } “Kim de onu bağışlarsa, bu kendisi için bir kefarettir.” [el-Mâide 5/45] buyurarak affetme ve bağışlama rahmetine teşvik etmiştir. Aynı şekilde bu ayette de zikrettiği hususta, suçlu olan kişi diyet ödemeyi teklif edip diyeti verdiğinde bunu kabul etmeye teşvik etmiş, sonra veliye örfe uygun güzellikle talep etmeyi, suçluya da güzellikle ödemeyi emretmiştir. Bir topluluk da şöyle demiştir: Bütün bu lafızlar, haklarında ayetin indiği ve aralarında takas yoluyla diyetleri karşılıklı olarak düşüren muayyen kimseler hakkındadır. Ayetin anlamı şudur: İki gruptan birinin diğeri lehine bu diyetlerden bir fazlalık (alacak) payı kalırsa... Burada “ufiye” (عُفِيَ) kelimesi “fazlalık kaldı” (fudile) anlamındadır. [Süfyân b. Hüseyn b. Şû'a, Şa'bî'den şöyle rivayet etmiştir: Araplardan iki kabile arasında bir savaş olmuştu; her iki taraftan da ölenler vardı. İki kabileden biri: “Bir kadına karşılık erkek, bir erkeğe karşılık kadın öldürülmedikçe razı olmayız” dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e başvurdular. O aleyhisselâm da: «Öldürmede [canlar] eşittir» buyurdu. Bunun üzerine diyetler üzerinde anlaşıp sulh oldular ve iki kabileden birinin diğeri üzerinde fazlalık alacağı kaldı. İşte { كُتِبَ } “...yazıldı (farz kılındı)” ifadesinden { فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ } “Fakat kime kardeşinden bir şey bağışlanırsa...” ifadesine kadar olan kısım buna dairdir; yani kimin kardeşine karşı bir fazlalık hakkı kalırsa, o bunu örfe uygun şekilde güzellikle ödesin. Böylece Şa'bî ayetin iniş sebebini haber vermiştir. Süfyân ise buradaki affı (el-afv) “fazlalık” (el-fadl) olarak zikretmiştir; bu da lafzın muhtemel olduğu bir anlamdır.]

وَتَأْوِيلٌ خَامِسٌ - وَهُوَ قَوْلُ عَلِيٍّ ﵁ وَالْحَسَنُ فِي الْفَضْلِ بَيْنَ دِيَةِ الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ وَالْحُرِّ وَالْعَبْدِ، أَيْ مَنْ كَانَ لَهُ ذلك الفضل فاتباع بالمعروف، و" عُفِيَ" فِي هَذَا الْمَوْضِعِ أَيْضًا بِمَعْنَى فُضِلَ. السَّادِسَةَ عشرة- هَذِهِ الْآيَةُ حَضٌّ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى حُسْنِ الِاقْتِضَاءِ مِنَ الطَّالِبِ، وَحُسْنُ الْقَضَاءِ مِنَ الْمُؤَدِّي، وَهَلْ ذَلِكَ عَلَى الْوُجُوبِ أَوِ النَّدْبِ. فَقِرَاءَةُ الرَّفْعِ تَدُلُّ عَلَى الْوُجُوبِ، لِأَنَّ الْمَعْنَى فَعَلَيْهِ اتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ. قَالَ النَّحَّاسُ:" فَمَنْ عُفِيَ لَهُ" شَرْطٌ وَالْجَوَابُ،" فَاتِّباعٌ" وَهُوَ رَفْعٌ بِالِابْتِدَاءِ، وَالتَّقْدِيرُ فَعَلَيْهِ اتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ. وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ القرآن" فاتباعا"، و" أداء" بِجَعْلِهِمَا مَصْدَرَيْنِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَقَرَأَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ أَبِي عَبْلَةَ" فَاتِّبَاعًا" بِالنَّصْبِ. وَالرَّفْعُ سَبِيلٌ للواجبات، كقوله تعالى:" فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ " [البقرة: ٢٢٩]. وَأَمَّا الْمَنْدُوبُ إِلَيْهِ فَيَأْتِي مَنْصُوبًا، كَقَوْلِهِ:" فَضَرْبَ الرِّقابِ " [محمد: ٤]. السابع عشرة- قَوْلُهُ تَعَالَى:" ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ" لِأَنَّ أَهْلَ التَّوْرَاةِ كَانَ لَهُمُ الْقَتْلُ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ غَيْرَ ذَلِكَ، وَأَهْلَ الْإِنْجِيلِ كَانَ لَهُمُ الْعَفْوُ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ قَوَدٌ وَلَا دِيَةٌ، فَجَعَلَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ تَخْفِيفًا لِهَذِهِ الْأُمَّةِ، فَمَنْ شَاءَ قَتَلَ، وَمَنْ شَاءَ أَخَذَ الدِّيَةَ، وَمَنْ شَاءَ عَفَا. قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ" شَرْطٌ وَجَوَابُهُ، أَيْ قتل بعد أخذ الدية وسقوط [الدم] قَاتِلِ وَلِيِّهِ." فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ" قَالَ الْحَسَنُ: كَانَ الرَّجُلُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ إِذَا قَتَلَ قَتِيلًا فَرَّ إِلَى قَوْمِهِ فَيَجِيءُ قَوْمُهُ فَيُصَالِحُونَ بِالدِّيَةِ فَيَقُولُ وَلِيُّ الْمَقْتُولِ: إِنِّي أَقْبَلُ الدِّيَةَ، حَتَّى يَأْمَنَ الْقَاتِلُ وَيَخْرُجَ، فَيَقْتُلُهُ ثُمَّ يَرْمِي إِلَيْهِمْ بالدية. واختلف العلماء فيمن تقل بَعْدَ أَخْذِ الدِّيَةِ، فَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ مِنْهُمْ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ: هُوَ كَمَنْ قَتَلَ ابْتِدَاءً، إِنْ شَاءَ الْوَلِيُّ قَتَلَهُ وَإِنْ شَاءَ عَفَا عَنْهُ وَعَذَابُهُ فِي الْآخِرَةِ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَعِكْرِمَةُ وَالسُّدِّيُّ وَغَيْرُهُمْ: عَذَابُهُ أَنْ يُقْتَلَ أَلْبَتَّةَ، وَلَا يُمَكِّنُ الْحَاكِمُ الْوَلِيَّ مِنَ الْعَفْوِ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَا أعفى من قتل بعد أخذ

Beşinci bir tevil ise Ali radıyallâhu anh ile el-Hasan'ın görüşüdür; bu da erkek ile kadının ve hür ile kölenin diyeti arasındaki fazlalık (fark) hakkındadır. Yani her kime bu fazlalık borç olarak düşerse, örfe uygun olarak talep etsin; bu konumdaki "ufiye" (عُفِيَ) kelimesi de "fazlalık verildi/borç kılındı" anlamındadır. On altıncı [mesele]: Bu ayet, Allah Teâlâ'dan alacaklının (diyeti) güzellikle talep etmesine, ödeyecek olanın da güzellikle ödemesine yönelik bir teşviktir. Bunun farz mı yoksa mendup mu olduğu hususunda ise; ["ittibâun"] kelimesinin merfû (ötreli) kıraati vücûba (farz oluşuna) delalet eder, zira mana "örfe uygun şekilde talep etmek onun üzerine bir vecibedir" şeklindedir. en-Nahhâs şöyle demiştir: { فَمَنْ عُفِيَ لَهُ } şart, { فَاتِّبَاعٌ } ise cevabıdır ve mübteda olmak üzere merfûdur; takdiri de "ona örfe uygun şekilde talep etmek düşer" biçimindedir. Kur'an dışındaki bir ifadede ise her ikisi mef'ûl-i mutlak (mastar) kabul edilerek "ittibâan" (فَاتِّبَاعًا) ve "edâen" (وَأَدَاءً) şeklinde nasb ile okunması da caizdir. İbn Atiyye, İbrâhim b. Ebî Able'nin nasb ile { فَاتِّبَاعًا } şeklinde okuduğunu belirtmiştir. Merfû okuyuş, Yüce Allah'ın: { فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ } “[Ya] güzellikle tutmak” [el-Bakara 2/229] ayetinde olduğu gibi vaciplerin ifade ediliş yoludur. Mendup olan hususlar ise Yüce Allah'ın: { فَضَرْبَ الرِّقَابِ } “Boyunları vurun” [Muhammed 47/4] ayetinde olduğu gibi mansub olarak gelir. On yedinci [mesele]: Yüce Allah'ın: { ذٰلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ } “Bu, Rabbinizden bir hafifletme ve bir rahmettir” buyruğuna gelince; çünkü Tevrat ehline [kısas olarak] sadece öldürme hükmü verilmişti, bundan başkası onlar için geçerli değildi. İncil ehline ise sadece bağışlama hükmü verilmişti; onlar için kısas da diyet de yoktu. Allah Teâlâ bunu bu ümmet için bir hafifletme kıldı; dileyen öldürür (kısas uygular), dileyen diyeti alır, dileyen de affeder. Yüce Allah'ın: { فَمَنِ اعْتَدَىٰ بَعْدَ ذٰلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “Bundan sonra kim haddi aşarsa, artık onun için elem verici bir azap vardır” buyruğu ise şart ve cevabıdır; yani diyeti alıp velisinin katilinden [kan davası / kısas hakkı] düştükten sonra [katili] öldürürse [onun için elem verici bir azap vardır]. el-Hasan şöyle demiştir: Câhiliye döneminde bir adam birini öldürdüğünde kendi kavmine kaçar, kavmi gelip diyet karşılığında sulh yapardı. Öldürülenin velisi de katil güvende hissedip dışarı çıksın diye "Diyeti kabul ediyorum" der; katil dışarı çıkınca da onu öldürür, ardından diyeti onlara geri fırlatırdı. İlim adamları diyeti aldıktan sonra [katili] öldüren kimse hakkında ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve eş-Şâfiî'nin de aralarında bulunduğu bir grup ilim adamı: "O, cinayete ilk başlayan kimse gibidir; veli dilerse onu kısas olarak öldürür, dilerse onu affeder; azabı ise ahirettedir" demişlerdir. Katâde, İkrime, es-Süddî ve başkaları ise şöyle demiştir: "Onun cezası kesinlikle öldürülmesidir; hâkim velinin affetmesine imkân tanımaz." Ebû Dâvûd, Câbir b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَا أُعْفِيَ مَنْ قَتَلَ بَعْدَ أَخْذِ... » «Diyeti aldıktan sonra [katili] öldüren kimseye Allah dirlik vermesin...»

الدِّيَةِ). وَقَالَ الْحَسَنُ: عَذَابُهُ أَنْ يَرُدَّ الدِّيَةَ فَقَطْ وَيَبْقَى إِثْمُهُ إِلَى عَذَابِ الْآخِرَةِ. وَقَالَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ: أَمْرُهُ إِلَى الْإِمَامِ يَصْنَعُ فِيهِ مَا يَرَى. وَفِي سُنَنِ الدَّارَقُطْنِيِّ عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ الْخُزَاعِيِّ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (مَنْ أُصِيبَ بِدَمٍ أَوْ خَبْلٍ- وَالْخَبْلُ عَرَجٌ- فَهُوَ بِالْخِيَارِ بَيْنَ إِحْدَى ثَلَاثٍ فَإِنْ أَرَادَ الرَّابِعَةَ فَخُذُوا عَلَى يَدَيْهِ بَيْنَ أَنْ يَقْتَصَّ أَوْ يَعْفُوَ أَوْ يَأْخُذَ الْعَقْلَ فَإِنْ قَبِلَ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ ثُمَّ عَدَا بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ النار خالدا فيها مخلدا).

el-Hasan şöyle demiştir: Onun cezası sadece diyeti iade etmesidir ve günahı ahiret azabına kalır. Ömer b. Abdilazîz ise: “Onun durumu devlet başkanına kalmıştır, hakkında uygun gördüğü hükmü verir” demiştir. Dârekutnî'nin Sünen'inde Ebû Şüreyh el-Huzâî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: “(Kimin bir canı veya bir uzvu telef edilirse —habl, topallık/sakatlıktır— o kimse üç tercihten birinde muhayyerdir; şayet dördüncüyü isterse ona engel olunuz: Ya kısas yapar, ya affeder ya da diyeti alır. Kim bunlardan birini kabul eder de ardından haddi aşarsa, onun için ebediyen ve temelli kalacağı cehennem ateşi vardır).”

[سورة البقرة (٢): آية ١٧٩]

[Bakara Suresi (2): Ayet 179]

وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ يَا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧٩)

{ وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ يَا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Ey akıl sahipleri! Kısasta sizin için hayat vardır; ta ki sakınasınız.” (179)

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ" هَذَا مِنَ الْكَلَامِ الْبَلِيغِ الْوَجِيزِ كَمَا تَقَدَّمَ. وَمَعْنَاهُ: لَا يَقْتُلُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا، رَوَاهُ سُفْيَانُ عَنِ السُّدِّيِّ عَنْ أَبِي مَالِكٍ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْقِصَاصَ إِذَا أُقِيمَ وَتَحَقَّقَ الْحُكْمُ فِيهِ ازْدُجِرَ مَنْ يُرِيدُ قَتْلَ آخَرَ، مَخَافَةَ أَنْ يُقْتَصَّ مِنْهُ فَحَيِيَا بِذَلِكَ مَعًا. وَكَانَتِ الْعَرَبُ إِذَا قُتِلَ الرَّجُلُ الْآخَرُ حَمِيَ قَبِيلَاهُمَا وَتَقَاتَلُوا، وَكَانَ ذَلِكَ دَاعِيًا إِلَى قَتْلِ الْعَدَدِ الْكَثِيرِ، فَلَمَّا شَرَعَ اللَّهُ الْقِصَاصَ قَنَعَ الْكُلُّ بِهِ وَتَرَكُوا الِاقْتِتَالَ، فَلَهُمْ فِي ذَلِكَ حَيَاةٌ. الثَّانِيَةُ- اتَّفَقَ أَئِمَّةُ الْفَتْوَى عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِأَحَدٍ أَنْ يَقْتَصَّ مِنْ أَحَدٍ حَقَّهُ دُونَ السُّلْطَانِ، وَلَيْسَ لِلنَّاسِ أَنْ يَقْتَصَّ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ، وَإِنَّمَا ذَلِكَ لِسُلْطَانٍ أَوْ مَنْ نَصَّبَهُ السُّلْطَانُ لِذَلِكَ، وَلِهَذَا جَعَلَ اللَّهُ السُّلْطَانَ لِيَقْبِضَ أَيْدِيَ النَّاسِ بَعْضُهُمْ عَنْ بَعْضٍ. الثَّالِثَةُ- وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ عَلَى السُّلْطَانِ أَنْ يَقْتَصَّ مِنْ نَفْسِهِ إِنْ تَعَدَّى عَلَى أَحَدٍ مِنْ رَعِيَّتِهِ، إِذْ هُوَ وَاحِدٌ مِنْهُمْ، وَإِنَّمَا لَهُ مَزِيَّةُ النَّظَرِ لَهُمْ كَالْوَصِيِّ وَالْوَكِيلِ، وَذَلِكَ لَا يَمْنَعُ الْقِصَاصَ، وَلَيْسَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْعَامَّةِ فَرْقٌ فِي أَحْكَامِ اللَّهِ ﷿، لِقَوْلِهِ جَلَّ ذِكْرُهُ:" كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى "، وَثَبَتَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁ أَنَّهُ قَالَ لِرَجُلٍ شَكَا إِلَيْهِ أَنَّ عَامِلًا قَطَعَ يَدَهُ: لَئِنْ كُنْتَ صَادِقًا لَأُقِيدَنَّكُ مِنْهُ. وَرَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ

Bu ayette dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: “Kısasta sizin için hayat vardır” buyruğudur; daha önce geçtiği üzere bu son derece beliğ ve veciz sözlerdendir. Anlamı şudur: Birbirinizi öldürmezsiniz; bunu Süfyân, es-Süddî'den, o da Ebû Mâlik'ten rivayet etmiştir. Mana şudur: Kısas uygulandığında ve hakkındaki hüküm kesinleştiğinde, bir başkasını öldürmek isteyen kimse kendisinden kısas alınacağı korkusuyla bundan vazgeçer; böylece her ikisi birden hayatta kalmış olur. Araplar ise bir adam diğerini öldürdüğünde her iki kabile gayrete gelir ve birbirleriyle savaşırlardı; bu da çok sayıda insanın öldürülmesine yol açardı. Allah kısası meşru kılınca hepsi buna razı oldu ve savaşı bıraktılar; böylece onlar için bunda bir hayat var oldu. İkincisi: Fetva imamları, devlet başkanının izni olmaksızın hiç kimsenin kendi hakkı için bir başkasına kısas uygulayamayacağı hususunda ittifak etmişlerdir. İnsanların birbirine kısas uygulamaya hakkı yoktur; bu hak sadece devlet başkanına veya devlet başkanının bu iş için görevlendirdiği kimseye aittir. İşte bu sebeple Allah, insanların ellerini birbirlerinden çekmesi için devlet başkanını kılmıştır. Üçüncüsü: Âlimler, halkından birine haksızlık ettiği takdirde devlet başkanının bizzat kendisinden kısas uygulaması gerektiği hususunda icma etmişlerdir; zira o da onlardan biridir ve vasi ile vekil gibi sadece onları gözetme üstünlüğüne sahiptir, bu da kısasa engel teşkil etmez. Allah azze ve celle'nin hükümleri konusunda yöneticiler ile halk arasında hiçbir fark yoktur; nitekim şanı yüce olan Allah: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } “Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı” buyurmuştur. Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'tan sabit olduğuna göre o, bir valinin elini kestiğini şikayet eden bir adama: “Şayet doğru söylüyorsan, andolsun ki sana ondan kısas alırım” demiştir. Nesâî'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğine göre

قَالَ: بَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَقْسِمُ شَيْئًا إِذْ أَكَبَّ عَلَيْهِ رَجُلٌ، فَطَعَنَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِعُرْجُونٍ كَانَ مَعَهُ، فَصَاحَ الرَّجُلُ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: [تَعَالَ [فَاسْتَقِدْ (. قَالَ: بَلْ عَفَوْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ عَنْ أَبِي فِرَاسٍ قَالَ: خَطَبَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ فَقَالَ: أَلَا مَنْ ظَلَمَهُ أَمِيرُهُ فَلْيَرْفَعْ ذَلِكَ إِلَيَّ أُقِيدُهُ مِنْهُ. فَقَامَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، لَئِنْ أَدَّبَ رَجُلٌ مِنَّا رَجُلًا مِنْ أَهْلِ رَعِيَّتِهِ لَتَقُصَّنَّهُ مِنْهُ؟ قَالَ: كَيْفَ لَا أَقُصُّهُ مِنْهُ وَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُصُّ مِنْ نَفْسِهِ!. وَلَفْظُ أَبِي دَاوُدَ السِّجِسْتَانِيِّ عَنْهُ قَالَ: خَطَبَنَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَقَالَ: إِنِّي لَمْ أَبْعَثْ عُمَّالِي لِيَضْرِبُوا أَبْشَارَكُمْ وَلَا لِيَأْخُذُوا أَمْوَالَكُمْ، فَمَنْ فُعِلَ ذَلِكَ بِهِ فَلْيَرْفَعْهُ إِلَيَّ أَقُصُّهُ مِنْهُ. وَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِمَعْنَاهُ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ" تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ. وَالْمُرَادُ هُنَا تَتَّقُونَ الْقَتْلَ فَتَسْلَمُونَ مِنَ الْقِصَاصِ، ثُمَّ يَكُونُ ذَلِكَ دَاعِيَةً لِأَنْوَاعِ التَّقْوَى فِي غَيْرِ ذَلِكَ، فَإِنَّ اللَّهَ يُثِيبُ بِالطَّاعَةِ عَلَى الطَّاعَةِ. وَقَرَأَ أَبُو الْجَوْزَاءِ أَوْسُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الربعي" وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ". قَالَ النَّحَّاسُ: قِرَاءَةُ أَبِي الْجَوْزَاءِ شَاذَّةٌ. قَالَ غَيْرُهُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا كَالْقِصَاصِ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْقَصَصِ الْقُرْآنَ، أَيْ لَكُمْ فِي كِتَابِ اللَّهِ الَّذِي شُرِعَ فِيهِ الْقَصَصُ حَيَاةٌ، أي نجاة.

şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir şeyler taksim ederken bir adam üzerine doğru eğildi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem elindeki kuru hurma dalıyla onu dürttü, adam bağırdı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: ‘(Gel, kısas al!)’ buyurdu. Adam: ‘Aksine ben affettim ey Allah'ın Resûlü!’ dedi.” Ebû Dâvûd et-Tayâlisî'nin Ebû Firâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh bir hutbe irat edip şöyle dedi: “Haberiniz olsun! Kime valisi zulmetmişse bunu bana bildirsin, ondan kısasını alırım.” Bunun üzerine Amr b. el-Âs ayağa kalkıp: “Ey Müminlerin Emîri! Bizden bir adam tebaasından birini terbiye ederse ondan kısas mı alacaksın?” dedi. Ömer: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendi nefsinden kısas verdiğini görmüşken nasıl ondan kısas almayayım!” dedi. Ebû Dâvûd es-Sicistânî'nin lafzında ise ondan şöyle rivayet edilmiştir: Ömer b. el-Hattâb bize hutbe irat edip şöyle dedi: “Ben valilerimi sizin tenlerinize vursunlar veya mallarınızı alsınlar diye göndermedim. Kime böyle bir şey yapılırsa bunu bana bildirsin, ondan kısasını alırım.” Hadisi aynı manada zikretti. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: “ta ki sakınasınız” buyruğudur; manası daha önce geçmişti. Buradaki mana ise: Öldürmekten sakınırsınız, böylece kısastan kurtulursunuz; sonra da bu durum bunun dışındaki diğer takva türlerine bir vesile olur; zira Allah bir itaate karşılık başka bir itaatle mükâfat verir. Ebû'l-Cevzâ Evs b. Abdillâh er-Rabaî: “Ve leküm fi'l-kasasi hayâtün” şeklinde okumuştur. en-Nehhâs: “Ebû'l-Cevzâ'nın kıraati şâzzdır” demiştir. Başkası ise: “Kısas gibi bir masdar olması muhtemeldir” demiştir. el-Kasas ile Kur'ân'ın kastedildiği de söylenmiştir; yani içinde kıssaların teşri kılındığı Allah'ın Kitabı'nda sizin için bir hayat yani bir kurtuluş vardır.

[سورة البقرة (٢): آية ١٨٠]

[Bakara Suresi (2): Ayet 180]

كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (١٨٠)

{ كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ } “Birinize ölüm geldiğinde, eğer bir hayır (mal) bırakacaksa ana-babaya ve yakın akrabaya örfe uygun olarak vasiyette bulunmak, takva sahipleri üzerine bir hak olarak size farz kılındı.” (180)

فِيهِ إِحْدَى وَعِشْرُونَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" كُتِبَ عَلَيْكُمْ" هَذِهِ آيَةُ الْوَصِيَّةِ، لَيْسَ فِي الْقُرْآنِ ذِكْرٌ لِلْوَصِيَّةِ إِلَّا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، [وَفِي " النِّسَاءِ":" مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ " [النساء: ١٢] وفي" المائدة":" حِينَ الْوَصِيَّةِ ". [المائدة: ١٠٦]. وَالَّتِي فِي الْبَقَرَةِ أَتَمَّهَا وَأَكْمَلَهَا [وَنَزَلَتْ قَبْلَ نزول الفرائض والمواريث، على ما يأتي

Bu ayette yirmi bir mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın { كُتِبَ عَلَيْكُمْ } “Size farz kılındı” buyruğudur. Bu, vasiyet ayetidir. Kur'ân'da bu ayet [ile Nisâ [Suresi]'ndeki { مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ } “yapılan vasiyetten sonra” [en-Nisâ 4/12] ve Mâide [Suresi]'ndeki { حِينَ الْوَصِيَّةِ } “vasiyet vaktinde” [el-Mâide 5/106] ayetleri dışında] vasiyetten bahsedilmemiştir. Bakara [Suresi]'nde olan ise bu ayetlerin en tam ve en mükemmelidir. [Bu ayet], ileride geleceği üzere

بَيَانُهُ. وَفِي الْكَلَامِ تَقْدِيرُ وَاوِ الْعَطْفِ، أَيْ وَكُتِبَ عَلَيْكُمْ، فَلَمَّا طَالَ الْكَلَامُ أُسْقِطَتِ الْوَاوُ. وَمِثْلُهُ فِي بَعْضِ الْأَقْوَالِ:" لَا يَصْلاها إِلَّا الْأَشْقَى. الَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّى" [الليل: ١٦ - ١٥] أَيْ وَالَّذِي، فَحُذِفَ. وَقِيلَ: لَمَّا ذُكِرَ أَنَّ لِوَلِيِ الدَّمِ أَنْ يَقْتَصَّ، فَهَذَا الَّذِي أَشْرَفَ عَلَى مَنْ يَقْتَصُّ مِنْهُ وَهُوَ سَبَبُ الْمَوْتِ فَكَأَنَّمَا حَضَرَهُ الْمَوْتُ، فَهَذَا أَوَانُ الْوَصِيَّةِ، فَالْآيَةُ مُرْتَبِطَةٌ بِمَا قَبْلَهَا وَمُتَّصِلَةٌ بِهَا فَلِذَلِكَ سَقَطَتْ واو العطف. و" كُتِبَ" مَعْنَاهُ فُرِضَ وَأُثْبِتَ، كَمَا تَقَدَّمَ. وَحُضُورُ الْمَوْتِ: أَسْبَابُهُ، وَمَتَى حَضَرَ السَّبَبُ كَنَّتْ بِهِ الْعَرَبُ عَنِ الْمُسَبِّبِ، قَالَ شَاعِرُهُمْ:

farz paylar ve miras ayetleri inmeden önce inmiştir. Sözün başında takdiri bir atıf vâvı vardır; yani ‘ve kütibe aleyküm’ (ve size farz kılındı) demektir; söz uzayınca vâv düşürülmüştür. Bazı görüşlere göre bunun benzeri: { لَا يَصْلاها إِلَّا الْأَشْقَى. الَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّى } “Oraya ancak en bedbaht olan girer; yalanlayıp yüz çeviren kimse...” [el-Leyl: 15-16] ayetidir; yani ‘ve'llezî’ takdirinde olup vâv hazfedilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Kan velisinin kısas hakkına sahip olduğu zikredilince, kendisinden kısas alınacak kimse ölümle yüz yüze gelmiş olur ki bu da ölüm sebebidir; dolayısıyla sanki ona ölüm gelmiş gibi olur; işte bu vasiyet vaktidir. Ayet kendisinden öncekine bağlı ve onunla irtibatlıdır; bu sebeple atıf vâvı düşmüştür. “Kütibe” kelimesinin anlamı, daha önce geçtiği üzere, farz kılındı ve sabit kılındı demektir. Ölümün gelip çatması (hudûrü'l-mevt), onun sebeplerinin ortaya çıkmasıdır; sebep hazır olduğunda Araplar onunla sebebin sonucunu (müsebbeb) kinaye ederler. Şairleri şöyle demiştir:

يَا أَيُّهَا الرَّاكِبُ الْمُزْجِي مَطِيَّتَهُ ... سَائِلٌ بَنِي أَسَدٍ مَا هَذِهِ الصَّوْتُ

Ey binitiyle yol alan süvari! ... Esed oğullarına sor: ‘Nedir bu gürültü?’

وَقُلْ لَهُمْ بَادِرُوا بِالْعُذْرِ وَالْتَمِسُوا ... قَوْلًا يُبَرِّئُكُمْ إِنِّي أَنَا الْمَوْتُ

Ve onlara de ki: ‘Hemen mazeret beyan edin ve sizi temize çıkaracak ... Bir söz arayın; zira ben ölümün ta kendisiyim!’

وَقَالَ عَنْتَرَةُ:

Antere de şöyle demiştir:

وَإِنَّ الْمَوْتَ طَوْعُ يَدِي إِذَا مَا ... وَصَلْتُ بَنَانَهَا بِالْهُنْدُوَانِ

Parmaklarımı Hint kılıcına kavuşturduğumda, ... Ölüm şüphesiz elimin altındadır.

وَقَالَ جَرِيرٌ فِي مُهَاجَاةِ الْفَرَزْدَقِ:

Cerîr de el-Ferazdak'a hicviyesinde şöyle demiştir:

أَنَا الْمَوْتُ الَّذِي حُدِّثْتَ عَنْهُ ... فَلَيْسَ لِهَارِبٍ مِنِّي نَجَاءُ

Sana bahsedilen o ölüm benim ... Benden kaçan için hiçbir kurtuluş yoktur.

الثَّانِيَةُ- إِنْ قِيلَ: لِمَ قَالَ" كُتِبَ" وَلَمْ يَقُلْ كَتَبْتُ، وَالْوَصِيَّةُ مُؤَنَّثَةٌ؟ قِيلَ لَهُ: إِنَّمَا ذَلِكَ لِأَنَّهُ أَرَادَ بِالْوَصِيَّةِ الْإِيصَاءَ. وَقِيلَ: لِأَنَّهُ تَخَلَّلَ فَاصِلٌ، فَكَانَ الْفَاصِلُ كَالْعِوَضِ مِنْ تَاءِ التَّأْنِيثِ، تَقُولُ الْعَرَبُ: حَضَرَ الْقَاضِي الْيَوْمَ امْرَأَةٌ. وَقَدْ حَكَى سِيبَوَيْهِ: قَامَ امْرَأَةٌ. وَلَكِنَّ حُسْنَ ذَلِكَ إِنَّمَا هُوَ مَعَ طُولِ الْحَائِلِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنْ تَرَكَ خَيْراً"" إِنْ" شَرْطٌ، وَفِي جَوَابِهِ لِأَبِي الْحَسَنِ الْأَخْفَشِ قَوْلَانِ، قَالَ الْأَخْفَشُ: التَّقْدِيرُ فَالْوَصِيَّةُ، ثُمَّ حُذِفَتِ الْفَاءُ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

İkincisi: Eğer ‘el-Vasiyye’ (الوصية) kelimesi müennes olduğu halde neden ‘kütibet’ denilmeyip de “kütibe” (كُتِبَ) denilmiştir? diye sorulursa; ona şöyle cevap verilir: Bunun sebebi, [Allah Teâlâ'nın] el-Vasiyye ile ‘îsâ’ (إِيصَاء - vasiyet etmek) mastarını kastetmiş olmasıdır. Şöyle de denilmiştir: Araya bir fasıla (ayıran kelimeler) girdiği içindir; zira fasıla, müenneslik tâ'sının yerine geçmiş gibi olur. Nitekim Araplar: ‘Hadara'l-kâdıye'l-yevme'mreetün’ (Bugün kadıya bir kadın geldi) derler. Sîbeveyh de ‘Kâme imreetün’ kullanımını aktarmıştır; ancak bunun güzel olması aradaki engelin uzun olması halindedir. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: “bir hayır bırakırsa” buyruğudur. Buradaki “in” (إِنْ) şart edatıdır. Cevabı hususunda Ebu'l-Hasen el-Ahfeş'ten iki görüş nakledilmiştir. el-Ahfeş şöyle demiştir: Takdiri ‘fe'l-vasiyyetü’ (o halde vasiyet etmelidir) şeklindedir, sonra şairin şu sözünde olduğu gibi fâ harfi hazfedilmiştir:

مَنْ يَفْعَلُ الْحَسَنَاتِ اللَّهُ يَشْكُرُهَا ... وَالشَّرُّ بِالشَّرِّ عِنْدَ اللَّهِ مِثْلَانِ

Kim iyilikler yaparsa Allah ona karşılık verir ... Allah katında kötülüğün karşılığı ise misliyledir.

وَالْجَوَابُ الْآخَرُ: أَنَّ الْمَاضِيَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَوَابُهُ قَبْلَهُ وَبَعْدَهُ، فَيَكُونُ التَّقْدِيرُ الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا. فَإِنْ قَدَّرْتَ الْفَاءَ فَالْوَصِيَّةُ رفع بالابتداء، وإن لم تقدر

Diğer bir cevap ise şudur: Mâzi [fiilin] cevabının kendisinden önce veya sonra gelmesi caizdir; buna göre takdir: «İn terake hayran el-vasiyyetü li'l-vâlideyni ve'l-akrabîn» [Eğer bir hayır (mal) bırakırsa ana-babaya ve akrabaya vasiyet etmektir] şeklinde olur. Şayet [cevabın başına] ‘fâ’ harfini takdir edersen ‘el-vasiyye’ kelimesi ibtidâ (mübteda) olarak merfû olur; şayet takdir etmezsen...

الْفَاءَ جَازَ أَنْ تَرْفَعَهَا بِالِابْتِدَاءِ، وَأَنْ تَرْفَعَهَا عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، أَيْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْوَصِيَّةُ. وَلَا يَصِحُّ عِنْدَ جُمْهُورِ النُّحَاةِ أَنْ تَعْمَلَ" الْوَصِيَّةُ" فِي" إِذا" لِأَنَّهَا فِي حُكْمِ الصِّلَةِ لِلْمَصْدَرِ الَّذِي هُوَ الْوَصِيَّةُ وَقَدْ تَقَدَّمَتْ، فَلَا يَجُوزُ أَنْ تَعْمَلَ فِيهَا مُتَقَدِّمَةً. وَيَجُوزَ أَنْ يَكُونَ الْعَامِلُ فِي" إِذا":" كُتِبَ" وَالْمَعْنَى: تَوَجَّهَ إِيجَابُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ وَمُقْتَضَى كِتَابِهِ إِذَا حَضَرَ، فَعَبَّرَ عَنْ تَوَجُّهِ الْإِيجَابِ بِكُتِبَ لِيَنْتَظِمَ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى أَنَّهُ مَكْتُوبٌ فِي الْأَزَلِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْعَامِلُ فِي" إِذا" الْإِيصَاءُ يَكُونَ مُقَدَّرًا دَلَّ عَلَى الْوَصِيَّةِ، الْمَعْنَى: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْإِيصَاءُ إِذًا. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" خَيْراً" الْخَيْرُ هُنَا الْمَالُ مِنْ غَيْرِ خِلَافٍ، وَاخْتَلَفُوا فِي مِقْدَارِهِ، فَقِيلَ: الْمَالُ الْكَثِيرُ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَلِيٍّ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَقَالُوا سَبْعِمِائَةِ دِينَارٍ إِنَّهُ قَلِيلٌ. قَتَادَةُ عَنِ الْحَسَنِ: الْخَيْرُ أَلْفُ دِينَارٍ فَمَا فَوْقَهَا. الشَّعْبِيُّ مَا بَيْنَ خَمْسِمِائَةِ دِينَارٍ إِلَى أَلْفٍ. وَالْوَصِيَّةُ عِبَارَةٌ عن كل شي يُؤْمَرُ بِفِعْلِهِ وَيُعْهَدُ بِهِ فِي الْحَيَاةِ وَبَعْدَ الْمَوْتِ. وَخَصَّصَهَا الْعُرْفُ بِمَا يُعْهَدُ بِفِعْلِهِ وَتَنْفِيذِهِ بَعْدَ الْمَوْتِ، وَالْجَمْعُ وَصَايَا كَالْقَضَايَا جَمْعُ قَضِيَّةٍ. وَالْوَصِيُّ يَكُونُ الْمُوصِي وَالْمُوصَى إِلَيْهِ، وَأَصْلُهُ مِنْ وَصَى مُخَفَّفًا. وَتَوَاصَى النَّبْتُ تَوَاصِيًا إِذَا اتَّصَلَ. وَأَرْضٌ وَاصِيَةٌ: مُتَّصِلَةُ النَّبَاتِ. وَأَوْصَيْتُ لَهُ بِشَيْءٍ وَأَوْصَيْتُ إِلَيْهِ إِذَا جَعَلْتَهُ وَصِيَّكُ. وَالِاسْمُ الْوِصَايَةُ وَالْوِصَايَةُ (بِالْكَسْرِ وَالْفَتْحِ). وَأَوْصَيْتُهُ وَوَصَّيْتُهُ أَيْضًا تَوْصِيَةً بِمَعْنًى، وَالِاسْمُ الْوُصَاةُ. وَتَوَاصَى الْقَوْمُ أَوْصَى بَعْضُهُمْ بَعْضًا. وَفِي الْحَدِيثِ: (اسْتَوْصُوا بِالنِّسَاءِ خَيْرًا فَإِنَّهُنَّ عَوَانٍ عِنْدَكُمْ). وَوَصَّيْتُ الشَّيْءَ بِكَذَا إِذَا وَصَلْتَهُ بِهِ. الْخَامِسَةُ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي وُجُوبِ الْوَصِيَّةِ عَلَى مَنْ خَلَّفَ مَالًا، بَعْدَ إِجْمَاعِهِمْ عَلَى أَنَّهَا وَاجِبَةٌ عَلَى مَنْ قِبَلَهُ وَدَائِعُ وَعَلَيْهِ دُيُونٌ. وَأَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الْوَصِيَّةَ غَيْرُ واجبة على من ليس قبله شي مِنْ ذَلِكَ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَالثَّوْرِيِّ، مُوسِرًا كَانَ الْمُوصِي أَوْ فَقِيرًا. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: الوصية واجبة على ظاهر القرآن، قال الزهدي وَأَبُو مِجْلَزٍ، قَلِيلًا كَانَ الْمَالُ أَوْ كَثِيرًا. وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ: لَيْسَتِ الْوَصِيَّةُ وَاجِبَةً إِلَّا عَلَى رَجُلٍ عَلَيْهِ دَيْنٌ أَوْ عِنْدَهُ مَالٌ

[fâ harfini takdir etmezsen], kelimeyi mübteda (özne) olarak da faili zikredilmeyen fiilin naib-i faili (sözde öznesi) olarak da merfû kılman caiz olur; yani { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْوَصِيَّةُ } “vasiyet size farz kılındı” [takdirinde olur]. Nahiv âlimlerinin cumhuruna göre “el-Vasiyye” kelimesinin “izâ” (إِذَا) zarfında amel etmesi sahih değildir; çünkü o, masdar olan el-Vasiyye’nin sılası hükmündedir ve öne geçmiştir; dolayısıyla öne geçmişken onda amel etmesi caiz olmaz. “İzâ” zarfında amel edenin “kütibe” (كُتِبَ) fiili olması da caizdir. Anlamı ise şöyledir: Ölüm hazır olduğunda Allah’ın vacip kılması ve kitabının gereği size yönelmiştir. Vacip kılmanın yönelmesi, bu mananın ezelde yazılmış olduğu anlamını da içermesi için “kütibe” (yazıldı/farz kılındı) şeklinde ifade edilmiştir. Yine “izâ” zarfında amel edenin, “el-Vasiyye” kelimesinin delalet ettiği takdirî “el-Îsâ” (vasiyet etmek) masdarı olması da caizdir; anlamı: ‘O vakit vasiyet etmek size farz kılındı’ demektir. Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah’ın: { خَيْراً } “bir hayır” buyruğunda geçen “el-Hayr”, ihtilafsız olarak mal demektir. Fakat miktarında ihtilaf etmişlerdir: Çok mal olduğu söylenmiştir; bu Ali, Âişe ve İbn Abbas’tan rivayet edilmiştir ve onlar yedi yüz dinarın az olduğunu söylemişlerdir. Katâde'nin el-Hasan'dan rivayetine göre: Hayır, bin dinar ve yukarısıdır. Şa‘bî ise: Beş yüz dinar ile bin dinar arasıdır, demiştir. Vasiyet, hayatta iken veya ölümden sonra yapılması emredilen ve taahhüt altına alınan her şeyden ibarettir. Örf ise onu, ölümden sonra yapılması ve uygulanması taahhüt edilen şeylere tahsis etmiştir. Çoğulu, ‘kadiyye’nin çoğulu ‘kadâyâ’ gibi ‘vasâyâ’dır. Vasî (الْوَصِيُّ) kelimesi hem vasiyet eden (el-mûsî) hem de kendisine vasiyet edilen (el-mûsâ ileyh / vasi) anlamına gelir. Aslı şeddesiz olarak ‘vasâ’ (وَصَى) kökünden gelir. Bitkiler birbirine bitiştiğinde ‘tevâsa’n-nebtü tevâsiyen’ (تَوَاصَى النَّبْتُ تَوَاصِيًا) denir. Bitkisi sık ve birbirine bitişik araziye ‘ardun vâsiyetün’ (أَرْضٌ وَاصِيَةٌ) denir. Birine bir şeyi vasiyet ettiğinde veya onu kendine vasî tayin ettiğinde ‘evsaytü lehû bi-şey’in ve evsaytü ileyhi’ (أَوْصَيْتُ لَهُ بِشَيْءٍ وَأَوْصَيْتُ إِلَيْهِ) dersin. İsmi, hem kesre hem fetha ile ‘el-visâye’ ve ‘el-vesâye’dir (الْوِصَايَةُ / الْوَصَايَةُ). ‘Evsaytühû’ (أَوْصَيْتُهُ) ve ‘vassaytühû tevsiyeten’ (وَصَّيْتُهُ تَوْصِيَةً) de aynı anlamdadır; ismi ‘el-vusât’ (الْوُصَاةُ) kelimesidir. İnsanlar birbirine vasiyette / tavsiyede bulunduğunda ‘tevâsa’l-kavm’ (تَوَاصَى الْقَوْمُ) denir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: « اسْتَوْصُوا بِالنِّسَاءِ خَيْرًا فَإِنَّهُنَّ عَوَانٍ عِنْدَكُمْ » «Kadınlara iyi davranmanızı tavsiye ederim; çünkü onlar sizin yanınızda avândırlar». Bir şeyi başka bir şeye bitiştirdiğinde ‘vassaytü’ş-şey’e bi-kezâ’ (وَصَّيْتُ الشَّيْءَ بِكَذَا) denir. Beşinci [Mesele]- İlim adamları, üzerinde emanetler ve borçlar bulunan kimseye vasiyetin vacip olduğu hususundaki icmalarından sonra, geriye mal bırakan kimseye vasiyetin vacip olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir. İlim adamlarının çoğunluğuna göre, üzerinde böyle bir şey bulunmayan kimseye vasiyet vacip değildir; vasiyet eden ister zengin ister fakir olsun, Mâlik, Şâfiî ve Sevrî’nin görüşü budur. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Kur’an’ın zahirine göre vasiyet vaciptir; Zührî ve Ebû Miclez, mal az olsun çok olsun böyle demişlerdir. Ebû Sevr ise şöyle demiştir: ‘Vasiyet, sadece üzerinde borç bulunan veya yanında malı...

لِقَوْمٍ، فَوَاجِبٌ عَلَيْهِ أَنْ يَكْتُبَ وَصِيَّتَهُ وَيُخْبِرَ بِمَا عَلَيْهِ. فَأَمَّا مَنْ لَا دَيْنَ عَلَيْهِ وَلَا وَدِيعَةَ عِنْدَهُ فَلَيْسَتْ بِوَاجِبَةٍ عَلَيْهِ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَهَذَا حَسَنٌ، لِأَنَّ اللَّهَ فَرَضَ أَدَاءَ الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا، وَمَنْ لَا حَقَّ عَلَيْهِ وَلَا أَمَانَةَ قِبَلَهُ فَلَيْسَ وَاجِبٌ عَلَيْهِ أَنْ يُوصِيَ. احْتَجَّ الْأَوَّلُونَ بِمَا رَوَاهُ الْأَئِمَّةُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال: (ما حق امرئ مسلم له شي يُرِيدُ أَنْ يُوصِيَ فِيهِ يَبِيتُ لَيْلَتَيْنِ إِلَّا وَوَصِيَّتُهُ مَكْتُوبَةٌ عِنْدَهُ) وَفِي رِوَايَةٍ (يَبِيتُ ثَلَاثَ لَيَالٍ) وَفِيهَا قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ: مَا مَرَّتْ عَلَيَّ لَيْلَةٌ مُنْذُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ ذَلِكَ إِلَّا وَعِنْدِي وَصِيَّتِي. احْتَجَّ مَنْ لَمْ يُوجِبْهَا بِأَنْ قَالَ: لَوْ كَانَتْ وَاجِبَةً لَمْ يَجْعَلْهَا إِلَى إِرَادَةِ الْمُوصِي، وَلَكَانَ ذَلِكَ لَازِمًا عَلَى كُلِّ حَالٍ، ثُمَّ لَوْ سَلِمَ أَنَّ ظَاهِرَهُ الْوُجُوبُ فَالْقَوْلُ بِالْمُوجِبِ يَرُدُّهُ، وَذَلِكَ فِيمَنْ كَانَتْ عَلَيْهِ حُقُوقٌ لِلنَّاسِ يَخَافُ ضَيَاعَهَا عَلَيْهِمْ، كَمَا قَالَ أَبُو ثَوْرٍ. وَكَذَلِكَ إِنْ كَانَتْ لَهُ حُقُوقٌ عِنْدَ النَّاسِ يَخَافُ تَلَفَهَا عَلَى الْوَرَثَةِ، فَهَذَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْوَصِيَّةُ وَلَا يُخْتَلَفُ فِيهِ. فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" كُتِبَ عَلَيْكُمْ" وكتب بمعنى فُرِضَ، فَدَلَّ عَلَى وُجُوبِ الْوَصِيَّةِ. قِيلَ لَهُمْ: قَدْ تَقَدَّمَ الْجَوَابُ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَبْلُ، وَالْمَعْنَى: إِذَا أَرَدْتُمُ الْوَصِيَّةَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ النَّخَعِيُّ: مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَلَمْ يُوصِ، وَقَدْ أَوْصَى أَبُو بَكْرٍ، فَإِنْ أَوْصَى فَحَسَنٌ، وَإِنْ لَمْ يُوصِ فَلَا شي عَلَيْهِ. السَّادِسَةُ- لَمْ يُبَيِّنِ اللَّهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ مِقْدَارَ مَا يُوصَى بِهِ مِنَ الْمَالِ، وَإِنَّمَا قَالَ:" إِنْ تَرَكَ خَيْراً" وَالْخَيْرُ الْمَالُ، كقوله:" وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ" [البقرة: ٢٧٢]،" وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ " [العاديات: ٨] فَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي مِقْدَارِ ذَلِكَ، فَرُوِيَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁ أَنَّهُ أَوْصَى بِالْخُمُسِ. وَقَالَ عَلِيٌّ ﵁ مِنْ غَنَائِمِ الْمُسْلِمِينَ بِالْخُمُسِ. وَقَالَ مَعْمَرٌ عَنْ قَتَادَةَ. أَوْصَى عُمَرُ بِالرُّبُعِ. وَذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: (لَأَنْ أُوصِيَ بِالْخُمُسِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أُوصِيَ بِالرُّبُعِ، وَلَأَنْ أُوصِي بالربع أحسن إلي من أُوصِيَ بِالثُّلُثِ). وَاخْتَارَ جَمَاعَةٌ لِمَنْ مَالُهُ قَلِيلٌ وَلَهُ وَرَثَةٌ تَرْكَ الْوَصِيَّةِ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ. رَوَى ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ مِنْ حَدِيثِ ابن أبي مليكة عن

...bir topluluğa [borcu veya emaneti bulunuyorsa], vasiyetini yazması ve üzerindeki hakları bildirmesi ona vaciptir. Üzerinde borç bulunmayan ve yanında emanet olmayan kimseye ise vasiyet etmek -kendisi dilemedikçe- vacip değildir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: 'Bu güzel bir hükümdür; zira Allah emanetlerin ehline verilmesini farz kılmıştır. Üzerinde bir hak ve yanında emanet bulunmayan kimsenin ise vasiyet etmesi vacip değildir.' İlk görüş sahipleri (vasiyeti vacip görenler), imamların İbn Ömer'den rivayet ettiği şu hadisle delil getirmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَا حَقُّ امْرِئٍ مُسْلِمٍ لَهُ شَيْءٌ يُرِيدُ أَنْ يُوصِيَ فِيهِ يَبِيتُ لَيْلَتَيْنِ إِلَّا وَوَصِيَّتُهُ مَكْتُوبَةٌ عِنْدَهُ » «Vasiyet edecek bir şeyi bulunan Müslüman bir kimsenin, vasiyeti yanında yazılı olmaksızın iki gece geçirmeye hakkı yoktur.» Bir rivayette ise « يَبِيتُ ثَلَاثَ لَيَالٍ » «üç gece geçirmesi» şeklindedir. Bu rivayette Abdullah b. Ömer [radıyallâhu anhümâ] şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu söylediğini işittiğimden beri yanımda vasiyetim bulunmaksızın üzerimden tek bir gece dahi geçmemiştir.' Vasiyeti vacip görmeyenler ise şöyle diyerek delil getirmişlerdir: Şayet vacip olsaydı, bunu vasiyet edenin iradesine bırakmazdı ve her halükarda bağlayıcı olurdu. Ayrıca hadisin zahirinin vücub (farziyet) ifade ettiği kabul edilse bile, el-kavl bi'l-mûceb (karşı tarafın delilini kabul edip sonucunu sınırlama) usûlü bunu reddeder. Bu da Ebû Sevr'in belirttiği gibi, üzerinde insanların hakları bulunup da bu hakların zayi olmasından korkan kimse hakkındadır. Aynı şekilde insanların yanında hakları (alacakları) bulunup da bunun mirasçılara zayi olmasından korkan kimse için de durum böyledir; böylesi bir kimseye vasiyet etmek vaciptir ve bu hususta ihtilaf yoktur. Şayet: 'Yüce Allah: { كُتِبَ عَلَيْكُمْ } “Size yazıldı (farz kılındı)” buyurmuştur; kütibe ise farz kılındı demektir, dolayısıyla vasiyetin vücubuna delalet eder' denilirse; Onlara şöyle cevap verilir: Bunun cevabı önceki ayette geçmişti. Mana ise: 'Eğer vasiyet etmek isterseniz...' şeklindedir; en doğrusunu Allah bilir. en-Nehaî şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat etti ve vasiyet etmedi; Ebû Bekir ise vasiyet etti. Dolayısıyla kişi vasiyet ederse güzeldir; şayet vasiyet etmezse üzerine bir vebal yoktur.' Altıncısı: Yüce Allah Kitabı'nda vasiyet edilecek malın miktarını açıklamamış, sadece: { إِنْ تَرَكَ خَيْراً } “Bir hayır bırakırsa” buyurmuştur. Hayır ise mal demektir; nitekim Yüce Allah'ın: { وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ } “Hayır olarak ne harcarsanız...” [el-Bakara 2/272] ve { وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ } “Gerçekten o, mal sevgisine...” [el-Âdiyât 100/8] ayetlerinde de böyledir. İlim adamları bu miktarın ne kadar olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'tan malının beşte birini vasiyet ettiği rivayet edilmiştir. Ali radıyallâhu anh ise: 'Müslümanların ganimetlerinden [ayrıldığı gibi] beşte bir' demiştir. Ma'mer, Katâde'den naklen Ömer'in dörtte bir vasiyet ettiğini söylemiştir; bunu Buhârî de İbn Abbâs'tan zikretmiştir. Ali radıyallâhu anh'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: « لَأَنْ أُوصِيَ بِالْخُمُسِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أُوصِيَ بِالرُّبُعِ، وَلَأَنْ أُوصِي بِالرُّبُعِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أُوصِيَ بِالثُّلُثِ » «Beşte bir vasiyet etmem bana dörtte bir vasiyet etmekten daha sevimlidir; dörtte bir vasiyet etmem de bana üçte bir vasiyet etmekten daha sevimlidir.» Bir grup âlim ise malı az olup mirasçısı bulunan kimsenin vasiyeti terk etmesini tercih etmiştir; bu görüş Ali, İbn Abbâs ve Âişe radıyallâhu anhüm ecmaîn'den rivayet edilmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Ebî Müleyke'nin rivayet ettiği hadiste nakletmiştir ki Âişe'den...

عَائِشَةَ قَالَ لَهَا: إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُوصِيَ: قَالَتْ: وَكَمْ مَالُكَ؟ قَالَ: ثَلَاثَةُ آلَافٍ. قَالَتْ: فَكَمْ عِيَالُكَ؟ قَالَ أَرْبَعَةُ. قَالَتْ: إِنَّ اللَّهَ تعالى يقول:" إِنْ تَرَكَ خَيْراً" وهذا شي يَسِيرٌ فَدَعْهُ لِعِيَالِكَ فَإِنَّهُ أَفْضَلُ لَكَ. السَّابِعَةُ- ذَهَبَ الْجُمْهُورُ مِنَ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِأَحَدٍ أَنْ يُوصِيَ بِأَكْثَرِ مِنَ الثُّلُثِ إِلَّا أَبَا حَنِيفَةَ وَأَصْحَابَهُ فَإِنَّهُمْ قَالُوا: إِنْ لَمْ يَتْرُكِ الْمُوصِي وَرَثَةً جَازَ لَهُ أَنْ يُوصِيَ بِمَالِهِ كُلِّهِ. وَقَالُوا: إِنَّ الِاقْتِصَارَ عَلَى الثُّلُثِ فِي الْوَصِيَّةِ إِنَّمَا كَانَ مِنْ أَجْلِ أَنْ يَدَعَ وَرَثَتُهُ أَغْنِيَاءَ، لِقَوْلِهِ ﵇: (إنك أن تذر ورثتك أغنياء خير من أَنْ تَذَرَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ) الْحَدِيثَ، رَوَاهُ الْأَئِمَّةُ. وَمَنْ لَا وَارِثَ لَهُ فَلَيْسَ مِمَّنْ عُنِيَ بِالْحَدِيثِ، رُوِيَ هَذَا الْقَوْلُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَبِهِ قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَمَسْرُوقٌ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ إِسْحَاقُ وَمَالِكٌ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ، وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ. وَسَبَبُ الْخِلَافِ مَعَ مَا ذَكَرْنَا، الْخِلَافَ فِي بَيْتِ الْمَالِ هَلْ هُوَ وَارِثٌ أَوْ حَافِظٌ لِمَا يُجْعَلُ فِيهِ؟ قَوْلَانِ. الثَّامِنَةُ- أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ مَنْ مَاتَ وَلَهُ وَرَثَةٌ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يُوصِيَ بِجَمِيعِ مَالِهِ. وَرُوِيَ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ﵁ أَنَّهُ قَالَ حِينَ حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ لِابْنِهِ عَبْدِ اللَّهِ: إِنِّي قَدْ أَرَدْتُ أَنْ أُوصِيَ، فَقَالَ لَهُ: أَوْصِ وَمَالُكَ فِي مَالِي، فَدَعَا كَاتِبًا فَأَمْلَى، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ: فَقُلْتُ لَهُ مَا أَرَاكَ إِلَّا وَقَدْ أَتَيْتَ عَلَى مَالِي وَمَالِكَ، وَلَوْ دَعَوْتَ إِخْوَتِي فَاسْتَحْلَلْتَهُمْ. التَّاسِعَةُ- وَأَجْمَعُوا أَنَّ لِلْإِنْسَانِ أَنْ يُغَيِّرَ وَصِيَّتَهُ وَيَرْجِعَ فِيمَا شَاءَ مِنْهَا، إِلَّا أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا مِنْ ذَلِكَ فِي الْمُدَبَّرِ، فَقَالَ مَالِكٌ ﵀: الْأَمْرُ الْمُجْمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا أَنَّ الْمُوصِيَ إِذَا أَوْصَى فِي صِحَّتِهِ أَوْ مَرَضِهِ بِوَصِيَّةٍ فِيهَا عَتَاقَةُ رَقِيقٍ مِنْ رَقِيقِهِ أَوْ غَيْرُ ذَلِكَ فَإِنَّهُ يُغَيِّرُ مِنْ ذَلِكَ مَا بَدَا لَهُ وَيَصْنَعُ مِنْ ذَلِكَ مَا شَاءَ حَتَّى يَمُوتَ، وَإِنْ أَحَبَّ أَنْ يَطْرَحَ تِلْكَ الْوَصِيَّةَ وَيُسْقِطَهَا فَعَلَ، إِلَّا أَنْ يُدَبِّرَ فَإِنْ دَبَّرَ مَمْلُوكًا فَلَا سَبِيلَ لَهُ إِلَى تَغْيِيرٍ مَا دَبَّرَ، وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال: (ما حق امرئ مسلم له شي يوصي فيه يبيت ليلتين إلا ووصيته مكتوبة عِنْدَهُ). قَالَ أَبُو الْفَرَجِ الْمَالِكِيُّ: الْمُدَبَّرُ فِي الْقِيَاسِ كَالْمُعْتَقِ إِلَى شَهْرٍ، لِأَنَّهُ أَجَلٌ آتٍ

Âişe'ye: ‘Ben vasiyet etmek istiyorum’ dedi. Âişe: ‘Malın ne kadar?’ diye sordu. Adam: ‘Üç bin [dirhem]’ dedi. Âişe: ‘Ailen (bakmakla yükümlü olduğun kişi) kaç kişi?’ dedi. Adam: ‘Dört kişi’ dedi. Âişe şöyle dedi: ‘Yüce Allah: “bir hayır bırakırsa” buyuruyor; bu ise az bir şeydir, onu ailene bırak, bu senin için daha faziletlidir.’ Yedincisi: İlim adamlarının cumhuru, hiç kimsenin üçte birden fazlasını vasiyet etmesinin caiz olmadığı görüşüne varmıştır; ancak Ebû Hanîfe ve arkadaşları müstesnadır. Onlar şöyle demişlerdir: ‘Eğer vasiyet eden kimse geride mirasçı bırakmamışsa malının tamamını vasiyet etmesi caizdir.’ Onlar şöyle demişlerdir: ‘Vasiyette üçte bir ile sınırlandırma, mirasçılarını zengin bırakması içindir; nitekim aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: (إِنَّكَ أَنْ تَذَرَ وَرَثَتَكَ أَغْنِيَاءَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَذَرَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ) “Mirasçılarını zengin olarak bırakman, onları insanlara el açan muhtaçlar olarak bırakmandan daha hayırlıdır”; hadisi imamlar rivayet etmiştir. Mirasçısı olmayan kimse ise bu hadisin kastettiklerinden değildir.’ Bu görüş İbn Abbâs'tan rivayet edilmiş olup Ebû Ubeyde ve Mesrûk da bunu söylemiştir; İshâk'ın ve iki görüşünden birinde Mâlik'in vardığı görüş de budur, Ali'den de rivayet edilmiştir. Zikrettiğimiz hususla birlikte bu ihtilafın sebebi, beytülmalin bir vâris mi yoksa içine konulan şeylerin bir koruyucusu mu olduğu konusundaki ihtilaftır; bu konuda iki görüş vardır. Sekizincisi: İlim adamları, vefat eden kimsenin mirasçıları varsa malının tamamını vasiyet etme hakkının bulunmadığı hususunda icma etmişlerdir. Amr b. el-Âs radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre, vefatı yaklaştığında oğlu Abdullah'a: ‘Ben vasiyet etmek istiyorum’ dedi. Abdullah ona: ‘Vasiyet et, senin malın benim malımın içindedir’ dedi. Amr bir kâtip çağırıp yazdırdı. Abdullah dedi ki: ‘Ona: Senin hem benim malımı hem kendi malını tüketmiş olduğunu görüyorum; keşke kardeşlerimi çağırıp onlardan helallik alsaydın, dedim.’ Dokuzuncusu: Kişinin vasiyetini değiştirebileceği ve dilediğinden dönebileceği hususunda icma etmişlerdir; ancak müdebber (ölümünden sonra hür olmak üzere azat edilen köle) konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik rahimehullâh şöyle demiştir: ‘Bizce üzerinde icma edilen husus şudur: Vasiyet eden kimse, sıhhatinde veya hastalığında kölelerinden birinin azat edilmesi veya başka bir konuda vasiyet ettiğinde, dilediği değişikliği yapar ve vefat edene kadar bu hususta dilediğini uygular; eğer bu vasiyeti tamamen atıp iptal etmek isterse bunu yapar; meğerki tedbir yapmış (kölesini müdebber kılmış) olsun. Eğer bir köleyi müdebber kılmışsa yaptığı bu tedbiri değiştirmeye yolu yoktur. Bunun sebebi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurmuş olmasıdır: (ما حق امرئ مسلم له شي يوصي فيه يبيت ليلتين إلا ووصيته مكتوبة عِنْدَهُ) “Vasiyet etmek istediği bir şeyi bulunan Müslüman bir kimsenin, vasiyeti yanında yazılı olmaksızın iki gece geçirmeye hakkı yoktur.”’ el-Mâlikî Ebû'l-Ferec şöyle demiştir: ‘Kıyasa göre müdebber, bir aya kadar azat edilmiş köle gibidir; çünkü o kesinlikle gelecek olan bir eceldir.’

لَا مَحَالَةَ. وَأَجْمَعُوا أَلَّا يَرْجِعَ فِي الْيَمِينِ بِالْعِتْقِ وَالْعِتْقِ إِلَى أَجَلٍ فَكَذَلِكَ الْمُدَبَّرُ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ: هُوَ وَصِيَّةٌ، لِإِجْمَاعِهِمْ أَنَّهُ فِي الثُّلُثِ كَسَائِرِ الوصايا. وفي إجازتهم وطئ الْمُدَبَّرَةِ مَا يَنْقُضُ قِيَاسَهُمُ الْمُدَبَّرَ عَلَى الْعِتْقِ إِلَى أَجَلٍ، وَقَدْ ثَبَتَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَاعَ مُدَبَّرًا، وَأَنَّ عَائِشَةَ دَبَّرَتْ جَارِيَةٌ لَهَا ثُمَّ بَاعَتْهَا، وَهُوَ قَوْلُ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: يُغَيِّرُ الرَّجُلُ مِنْ وَصِيَّتِهِ مَا شَاءَ إِلَّا الْعَتَاقَةَ. وَكَذَلِكَ قَالَ الشَّعْبِيُّ وَابْنُ سِيرِينَ وَابْنُ شُبْرُمَةَ وَالنَّخَعِيُّ، وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ. الْعَاشِرَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي الرَّجُلِ يَقُولُ لِعَبْدِهِ: أَنْتَ حُرٌّ بَعْدَ مَوْتِي، وَأَرَادَ الْوَصِيَّةَ، فَلَهُ الرُّجُوعُ عِنْدَ مَالِكٍ فِي ذَلِكَ. وَإِنْ قَالَ: فُلَانٌ مُدَبَّرٌ بَعْدَ مَوْتِي، لَمْ يَكُنْ لَهُ الرُّجُوعُ فِيهِ. وَإِنْ أَرَادَ التَّدْبِيرَ بِقَوْلِهِ الْأَوَّلِ لَمْ يَرْجِعْ أَيْضًا عِنْدَ أَكْثَرِ أَصْحَابِ مَالِكٍ. وَأَمَّا الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ فَكُلُّ هَذَا عِنْدَهُمْ وَصِيَّةٌ، لِأَنَّهُ فِي الثُّلُثِ، وَكُلُّ مَا كَانَ فِي الثُّلُثِ فَهُوَ وَصِيَّةٌ، إِلَّا أَنَّ الشَّافِعِيَّ قَالَ: لَا يَكُونُ الرُّجُوعُ فِي الْمُدَبَّرِ إِلَّا بِأَنْ يُخْرِجَهُ عَنْ مِلْكِهِ بِبَيْعٍ أَوْ هِبَةٍ. وَلَيْسَ قَوْلُهُ: (قَدْ رَجَعْتُ) رُجُوعًا، وَإِنْ لَمْ يُخْرِجِ الْمُدَبَّرَ عن ملكه حثى يَمُوتَ فَإِنَّهُ يَعْتِقُ بِمَوْتِهِ. وَقَالَ فِي الْقَدِيمِ: يَرْجِعُ فِي الْمُدَبَّرِ كَمَا يَرْجِعُ فِي الْوَصِيَّةِ. وَاخْتَارَهُ الْمُزَنِيُّ قِيَاسًا عَلَى إِجْمَاعِهِمْ عَلَى الرُّجُوعِ فِيمَنْ أَوْصَى بِعِتْقِهِ. وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ: إِذَا قَالَ قَدْ رَجَعْتُ فِي مُدَبَّرِي فَقَدْ بَطَلَ التَّدْبِيرُ، فَإِنْ مَاتَ لَمْ يَعْتِقْ. وَاخْتَلَفَ ابْنُ الْقَاسِمِ وَأَشْهَبُ فِيمَنْ قَالَ: عَبْدِي حُرٌّ بَعْدَ مَوْتِي، وَلَمْ يُرِدِ الْوَصِيَّةَ وَلَا التَّدْبِيرَ، فَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: هُوَ وَصِيَّةٌ. وَقَالَ أَشْهَبُ: هُوَ مدبر وإن لم يرد الوصية. الحادية- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هَلْ هِيَ مَنْسُوخَةٌ أَوْ مُحْكَمَةٌ، فَقِيلَ: هِيَ مُحْكَمَةٌ، ظَاهِرُهَا الْعُمُومُ وَمَعْنَاهَا الْخُصُوصُ فِي الْوَالِدَيْنِ اللَّذَيْنِ لَا يَرِثَانِ كَالْكَافِرَيْنِ وَالْعَبْدَيْنِ وَفِي الْقَرَابَةِ غَيْرَ الْوَرَثَةِ، قَالَهُ الضَّحَّاكُ وَطَاوُسٌ وَالْحَسَنُ، وَاخْتَارَهُ الطَّبَرِيُّ. وَعَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّ الْوَصِيَّةَ وَاجِبَةٌ فِيمَا قَلَّ أَوْ كَثُرَ. وَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: أَجْمَعَ كُلُّ مَنْ يُحْفَظُ عَنْهُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الْوَصِيَّةَ لِلْوَالِدَيْنِ اللَّذَيْنِ لَا يَرِثَانِ وَالْأَقْرِبَاءِ الَّذِينَ لَا يَرِثُونَ جَائِزَةٌ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ

Âlimler, azat etmeye yapılan yeminden ve belirli bir süreye bağlanan azattan dönülemeyeceği hususunda icma etmişlerdir; müdebber de böyledir. Ebû Hanîfe de bu görüştedir. Şâfiî, Ahmed ve İshâk ise: ‘O bir vasiyettir; zira diğer vasiyetler gibi üçte bir maldan karşılanacağı hususunda icma etmişlerdir’ demişlerdir. Müdebber kılınan cariye ile cinsel ilişkiye cevaz vermeleri, müdebberi belirli süreye bağlı azada kıyas etmelerini bozar. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir müdebberi sattığı ve Âişe'nin de müdebber kıldığı cariyesini sonradan sattığı sabit olmuştur; bu da tâbiînden bir grubun görüşüdür. Bir topluluk da: ‘Kişi azat dışında vasiyetinden dilediğini değiştirir’ demiştir. eş-Şa‘bî, İbn Sîrîn, İbn Şübrüme ve en-Nahaî de böyle demiştir; Süfyân es-Sevrî'nin görüşü de budur. Onuncusu: Bir adamın kölesine: ‘Ölümümden sonra sen hürsün’ deyip bununla vasiyeti kastetmesi durumunda ihtilaf etmişlerdir: Mâlik'e göre bu durumda sözünden dönme hakkı vardır. Şayet: ‘Falanca ölümümden sonra müdebberdir’ derse ondan dönme hakkı yoktur. Birinci sözüyle tedbiri kastetmişse Mâlik'in arkadaşlarının çoğuna göre yine dönemez. Şâfiî, Ahmed, İshâk ve Ebû Sevr'e göre ise bütün bunlar vasiyettir; çünkü üçte bir maldan karşılanır ve üçte birden karşılanan her şey vasiyettir. Ancak Şâfiî şöyle demiştir: ‘Müdebberden dönmek ancak onu satarak veya hibe ederek mülkiyetinden çıkarmakla olur; ‘Döndüm’ demesi bir rücu sayılmaz; müdebberi mülkiyetinden çıkarmadan vefat ederse ölümüyle azat olur.’ Eski görüşünde (kavl-i kadîm) ise: ‘Vasiyetten dönüldüğü gibi müdebberden de dönülür’ demiştir. el-Müzenî de azadı vasiyet edilen kimseden dönülebileceğine dair icmalarına kıyasla bunu tercih etmiştir. Ebû Sevr ise şöyle demiştir: ‘Müdebberimden döndüm dediği anda tedbir bâtıl olur; ölürse köle azat olmaz.’ İbnü'l-Kâsım ile Eşheb, kölesine: ‘Ölümümden sonra hürsün’ deyip ne vasiyeti ne de tedbiri kastetmeyen kimse hakkında ihtilaf etmişlerdir. İbnü'l-Kâsım: ‘Bu bir vasiyettir’ demiş; Eşheb ise: ‘Vasiyeti kastetmemiş olsa bile o müdebberdir’ demiştir. On birincisi: İlim adamları bu ayetin mensuh (hükmü kaldırılmış) mu yoksa muhkem mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Şöyle denilmiştir: Ayet muhkemdir; zahiri umum (genel), manası ise kâfir veya köle olanlar gibi mirasçı olamayan anne-baba ile vâris olmayan akrabalar hakkında husustur (özeldir). Bu görüşü ed-Dahhâk, Tâvûs ve el-Hasan söylemiş, et-Taberî de tercih etmiştir. ez-Zührî'den ise vasiyetin az veya çok olsun vacip olduğu nakledilmiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: ‘İlim ehlinden görüşü nakledilen herkes, vâris olmayan anne-baba ile vâris olmayan akrabalara vasiyetin caiz olduğu hususunda icma etmiştir.’ İbn Abbâs,

وَالْحَسَنُ أَيْضًا وَقَتَادَةُ: الْآيَةُ عَامَّةٌ، وَتَقَرَّرَ الْحُكْمُ بِهَا بُرْهَةً مِنَ الدَّهْرِ، وَنُسِخَ مِنْهَا كُلُّ مَنْ كَانَ يَرِثُ بِآيَةِ

el-Hasan ve Katâde de şöyle demişlerdir: Ayet geneldir; hükmü bir süre yürürlükte kalmış, sonra miras bırakanlardan her birinin vasiyet hakkı ferâiz (miras payları) ayetiyle neshedilmiştir.

الْفَرَائِضِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ آيَةَ الْفَرَائِضِ لَمْ تَسْتَقِلَّ بِنَسْخِهَا بَلْ بِضَمِيمَةٍ أُخْرَى، وَهِيَ قَوْلُهُ ﵇: (إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعْطَى لِكُلِّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ فَلَا وَصِيَّةَ لِوَارِثٍ). رَوَاهُ أَبُو أُمَامَةَ، أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَقَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. فَنَسْخُ الْآيَةِ إِنَّمَا كَانَ بِالسُّنَّةِ الثَّابِتَةِ لَا بِالْإِرْثِ، عَلَى الصَّحِيحِ مِنْ أَقْوَالِ الْعُلَمَاءِ. وَلَوْلَا هَذَا الْحَدِيثُ لَأَمْكَنَ الْجَمْعُ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ بِأَنْ يَأْخُذُوا الْمَالَ عَنِ الْمُوَرِّثِ بِالْوَصِيَّةِ، وَبِالْمِيرَاثِ إِنْ لَمْ يُوصِ، أَوْ مَا بَقِيَ بَعْدَ الْوَصِيَّةِ، لَكِنْ مَنَعَ مِنْ ذَلِكَ هَذَا الْحَدِيثُ وَالْإِجْمَاعُ. وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو الْفَرَجِ وَإِنْ كَانَا مَنَعَا مِنْ نَسْخِ الْكِتَابِ بِالسُّنَّةِ فَالصَّحِيحُ جَوَازُهُ بِدَلِيلِ أَنَّ الْكُلَّ حُكْمُ اللَّهِ ﵎ وَمِنْ عِنْدِهِ وَإِنِ اخْتَلَفَتْ فِي الْأَسْمَاءِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى. وَنَحْنُ وَإِنْ كَانَ هَذَا الْخَبَرُ بَلَغَنَا آحَادًا لَكِنْ قَدِ انْضَمَّ إِلَيْهِ إِجْمَاعُ الْمُسْلِمِينَ أَنَّهُ لَا تَجُوزُ وَصِيَّةٌ لِوَارِثٍ. فَقَدْ ظَهَرَ أَنَّ وُجُوبَ الْوَصِيَّةِ لِلْأَقْرَبِينَ الْوَارِثِينَ مَنْسُوخٌ بِالسُّنَّةِ وَأَنَّهَا مُسْتَنَدُ الْمُجْمِعِينَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ: نُسِخَتِ الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ بِالْفَرْضِ فِي سُورَةِ" النِّسَاءِ" وَثَبَتَتْ لِلْأَقْرَبِينَ الَّذِينَ لَا يَرِثُونَ، وَهُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ وَأَكْثَرِ الْمَالِكِيِّينَ وَجَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ الْمَالُ لِلْوَلَدِ وَكَانَتِ الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ، فَنُسِخَ مِنْ ذَلِكَ مَا أُحِبُّ، فَجُعِلَ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ، وَجُعِلَ لِلْأَبَوَيْنِ لكل واحد منهما السدس، وجعل للمرأة الثمن والربع، وللزوج الشَّطْرُ وَالرُّبُعُ. وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ وَابْنُ عَبَّاسٍ وابن زيد: الآية كلها مَنْسُوخَةٌ، وَبَقِيَتِ الْوَصِيَّةُ نَدْبًا، وَنَحْوُ هَذَا قَوْلُ مَالِكٍ ﵀، وَذَكَرَهُ النَّحَّاسُ عَنِ الشَّعْبِيِّ وَالنَّخَعِيِّ. وَقَالَ الرَّبِيعُ بْنُ خُثَيْمٍ: لَا وَصِيَّةَ. قَالَ عُرْوَةُ بْنُ ثَابِتٍ: قُلْتُ لِلرَّبِيعِ بْنِ خُثَيْمٍ أَوْصِ لِي بِمُصْحَفِكَ، فَنَظَرَ إِلَى وَلَدِهِ وَقَرَأَ" وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ " [الأنفال: ٧٥]. وَنَحْوُ هَذَا صَنَعَ ابْنُ عُمَرَ ﵁.

[ferâiz (miras payları)] ayetiyle [neshedilmiştir]. Şöyle de denilmiştir: Ferâiz ayeti onu tek başına neshetmemiş, başka bir ilave ile neshetmiştir ki o da [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğudur: « إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعْطَى لِكُلِّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ فَلَا وَصِيَّةَ لِوَارِثٍ » «Şüphesiz Allah her hak sahibine hakkını vermiştir; binaenaleyh vârise vasiyet yoktur.» Bunu Ebû Ümâme rivayet etmiş, Tirmizî tahric edip: “Bu hadis hasen-sahihtir” demiştir. Âlimlerin sahih kabul edilen görüşüne göre bu ayetin neshi, miras [ayetiyle] değil, bilakis sabit sünnetle gerçekleşmiştir. Şayet bu hadis olmasaydı, miras bırakanın malını [vârislerin] vasiyet yoluyla almaları, vasiyet etmediği takdirde ise miras yoluyla veya vasiyetten arta kalanı almaları suretiyle iki ayetin arasını cem etmek mümkün olurdu; fakat bu hadis ve icma buna engel olmuştur. Şâfiî ve Ebü'l-Ferec Kitab'ın sünnetle neshini caiz görmemiş olsalar da sahih olan, isimleri farklı olsa bile hepsinin Allah Teâlâ'nın hükmü ve O'nun katından olduğu deliliyle bunun caiz oluşudur. Bu mana daha önce geçmişti. Bu haber bize ahad [yolla] ulaşmış olsa bile, Müslümanların vârise vasiyetin caiz olmadığı hususundaki icmaı ona eklenmiştir. Dolayısıyla mirasçı olan yakın akrabaya vasiyetin vücubunun sünnetle neshedildiği ve bu sünnetin icma edenlerin dayanağı olduğu açıklık kazanmıştır. En doğrusunu Allah bilir. İbn Abbâs ve el-Hasan şöyle demiştir: Anne-babaya vasiyet Nisâ suresindeki farz [miras payları] ile neshedilmiş, mirasçı olmayan akrabalar için ise sabit kalmıştır. Bu, Şâfiî'nin, Mâlikîlerin çoğunun ve ilim ehlinden bir cemaatin mezhebidir. Buhârî'de İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: ‘Mal çocuğa aitti, vasiyet ise anne-babaya yönelikti. Bundan dilediği miktar neshedildi; erkeğe iki kadının payı kadar pay verildi, anne-babanın her birine altıda bir verildi, kadına sekizde bir ve dörtte bir verildi, kocaya ise yarı ve dörtte bir verildi.’ İbn Ömer, İbn Abbâs ve İbn Zeyd: ‘Ayetin tamamı neshedilmiştir, vasiyet ise mendup olarak kalmıştır’ demişlerdir. Mâlik rahimehullâh'ın görüşü de buna yakındır; en-Nehhâs bunu eş-Şa‘bî ve en-Nehaî'den nakletmiştir. er-Rebî‘ b. Huseym ise: ‘Vasiyet yoktur’ demiştir. Urve b. Sâbit şöyle demiştir: er-Rebî‘ b. Huseym'e: ‘Mushafını bana vasiyet et’ dedim; o da oğluna baktı ve: { وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ } “Allah'ın Kitabı'na göre akrabalar birbirine daha yakındır” [el-Enfâl: 75] ayetini okudu. İbn Ömer radıyallâhu anh da buna benzer bir tutum sergilemiştir.

الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَالْأَقْرَبِينَ" الْأَقْرَبُونَ جَمْعُ أَقْرَبَ. قَالَ قَوْمٌ: الْوَصِيَّةُ لِلْأَقْرَبِينَ أَوْلَى مِنَ الْأَجَانِبِ، لِنَصِّ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِمْ، حَتَّى قَالَ الضَّحَّاكُ: إِنْ أَوْصَى لِغَيْرِ قَرَابَتِهِ فَقَدْ خَتَمَ عَمَلَهُ بِمَعْصِيَةٍ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ أَوْصَى لِأُمَّهَاتِ أَوْلَادِهِ لِكُلِ وَاحِدَةٍ بِأَرْبَعَةِ آلَافٍ. وَرُوِيَ أَنَّ عَائِشَةَ وَصَّتْ لِمَوْلَاةٍ لَهَا بِأَثَاثِ البيت. وروي عن سالم ابن عَبْدِ اللَّهِ بِمِثْلِ ذَلِكَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: إِنْ أَوْصَى لِغَيْرِ الْأَقْرَبِينَ رُدَّتِ الْوَصِيَّةُ لِلْأَقْرَبِينَ، فَإِنْ كَانَتْ لِأَجْنَبِيٍّ فَمَعَهُمْ، وَلَا تَجُوزُ لِغَيْرِهِمْ مَعَ تَرْكِهِمْ. وَقَالَ النَّاسُ حِينَ مَاتَ أَبُو الْعَالِيَةِ: عَجَبًا لَهُ! أَعْتَقَتْهُ امْرَأَةٌ مِنْ رِيَاحٍ وَأَوْصَى بِمَالِهِ لِبَنِي هَاشِمٍ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: لَمْ يَكُنْ لَهُ ذَلِكَ وَلَا كَرَامَةَ. وَقَالَ طَاوُسٌ: إِذَا أوص لِغَيْرِ قَرَابَتِهِ رُدَّتِ الْوَصِيَّةُ إِلَى قَرَابَتِهِ وَنُقِضَ فِعْلُهُ، وَقَالَهُ جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ، وَقَدْ رُوِيَ مِثْلُ هَذَا عَنِ الْحَسَنِ أَيْضًا، وَبِهِ قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ رَاهْوَيْهِ. وَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُمْ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ: مَنْ أَوْصَى لِغَيْرِ قَرَابَتِهِ وَتَرَكَ قَرَابَتَهُ مُحْتَاجِينَ فَبِئْسَمَا صَنَعَ! وَفِعْلُهُ مَعَ ذَلِكَ جَائِزٌ مَاضٍ لِكُلِّ مَنْ أَوْصَى لَهُ مِنْ غَنِيٍّ وَفَقِيرٍ، قَرِيبٍ وَبَعِيدٍ، مُسْلِمٍ وَكَافِرٍ. وَهُوَ مَعْنَى مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ. قُلْتُ: الْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَحْسَنُ، وَأَمَّا أَبُو الْعَالِيَةِ ﵁ فَلَعَلَّهُ نَظَرَ إِلَى أَنَّ بَنِي هَاشِمٍ أَوْلَى مِنْ مُعْتِقَتِهِ لِصُحْبَتِهِ ابْنَ عَبَّاسٍ وَتَعْلِيمِهِ إِيَّاهُ وَإِلْحَاقِهِ بِدَرَجَةِ الْعُلَمَاءِ فِي الدُّنْيَا وَالْأُخْرَى. وَهَذِهِ الْأُبُوَّةُ وَإِنْ كَانَتْ مَعْنَوِيَّةً فَهِيَ الْحَقِيقِيَّةُ، وَمُعْتِقَتُهُ غَايَتُهَا أَنْ أَلْحَقَتْهُ بِالْأَحْرَارِ فِي الدُّنْيَا، فَحَسْبُهَا ثَوَابُ عِتْقُهَا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- ذَهَبَ الْجُمْهُورُ مِنَ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّ الْمَرِيضَ يُحْجَرُ عَلَيْهِ فِي مَالِهِ، وَشَذَّ أَهْلُ الظَّاهِرِ فَقَالُوا: لَا يُحْجَرُ عَلَيْهِ وَهُوَ كَالصَّحِيحِ، وَالْحَدِيثُ وَالْمَعْنَى يَرُدُّ عَلَيْهِمْ. قَالَ سَعْدٌ: عَادَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ مِنْ وَجَعٍ أَشْفَيْتُ مِنْهُ عَلَى الْمَوْتِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، بَلَغَ بِي مَا تَرَى مِنَ الْوَجَعِ، وَأَنَا ذُو مَالٍ وَلَا يَرِثُنِي إِلَّا بنت واحدة،

On ikincisi- Yüce Allah'ın: { وَالْأَقْرَبِينَ } “ve yakın akrabalara” buyruğudur. 'el-Akrabûn' (الْأَقْرَبُونَ), 'akreb' (أَقْرَب) kelimesinin çoğuludur. Bir grup [âlim] şöyle demiştir: Yüce Allah'ın onlar hakkında açıkça nass buyurmasından ötürü yakın akrabalara vasiyet etmek, yabancılara [vasiyet etmekten] daha evladır. Hatta ed-Dahhâk: "Eğer akrabasından başkasına vasiyet ederse, amelini bir günahla mühürlemiş olur" demiştir. İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre o, çocuklarının anneleri (ümmüveledleri) için her birine dörder bin [dirhem] vasiyet etmiştir. Âişe'nin de bir cariyesine ev eşyalarını vasiyet ettiği rivayet edilmiştir. Sâlim b. Abdillâh'tan da benzer bir rivayet aktarılmıştır. el-Hasan şöyle demiştir: "Eğer yakın akrabalardan başkasına vasiyet ederse, vasiyet yakın akrabalara döndürülür. Eğer yabancı biri içinse onlarla birlikte verilir; akrabalar bırakılıp başkalarına verilmesi caiz değildir." Ebü'l-Âliye vefat ettiğinde insanlar şöyle demiştir: "Şaşılacak şey! Kendisini Riyâh [kabilesin]den bir kadın azat etmişken, o malını Hâşimoğulları'na vasiyet etti." eş-Şa'bî ise: "Böyle bir hakkı yoktu, hoş karşılanacak bir şey de değildir" demiştir. Tâvûs da şöyle demiştir: "Akrabasından başkasına vasiyet ettiğinde bu vasiyet akrabalarına döndürülür ve yaptığı işlem bozulur." Câbir b. Zeyd de böyle söylemiştir; el-Hasan'dan da benzeri rivayet edilmiştir. İshâk b. Râhûye de bu görüştedir. Mâlik, eş-Şâfiî, Ebû Hanîfe ve onların talebeleri, el-Evzâî ve Ahmed b. Hanbel ise şöyle demişlerdir: "Kim akrabalarını muhtaç durumda bırakıp da başkasına vasiyet ederse ne kötü bir iş yapmıştır! Bununla birlikte yaptığı işlem; zengin veya fakir, yakın veya uzak, Müslüman veya kâfir olsun lehine vasiyet edilen herkes için caiz ve geçerlidir." İbn Ömer ve Âişe'den rivayet edilenin anlamı da budur; bu aynı zamanda İbn Ömer ve İbn Abbâs'ın da görüşüdür. Derim ki: Birinci görüş daha güzeldir. Ebü'l-Âliye radıyallâhu anh'a gelince; o, İbn Abbâs ile sohbeti, onun kendisine ilim öğretmesi ve onu dünyada ve ahirette âlimler mertebesine ulaştırması sebebiyle Hâşimoğulları'nı kendisini azat eden kadından daha öncelikli görmüş olabilir. Bu babalık bağı, mânevî olsa da gerçek [babalık]tır. Kendisini azat eden kadının ise nihai katkısı onu dünyada hürler arasına katmış olmasıdır; ona da azat etme sevabı yeter. En doğrusunu Allah bilir. On üçüncüsü- İlim ehlinin cumhuru, hastanın malı üzerinde tasarruf yetkisinin kısıtlanacağı (hacr altına alınacağı) görüşündedir. Zâhirîler ise aykırı bir görüş belirterek: "O kısıtlanamaz, sıhhatli kimse gibidir" demişlerdir. Fakat hadis ve mâna onların bu görüşünü reddetmektedir. Sa'd [b. Ebî Vakkâs] şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Veda Haccı'nda, ölümün eşiğine geldiğim bir hastalık sebebiyle beni ziyarete geldi. Ben de: "Ey Allah'ın Resûlü! Gördüğün gibi hastalığım ağırlaştı; mal mülk sahibiyim ve bana tek bir kızımdan başka vâris olacak kimse de yoktur...

أَفَأَتَصَدَّقُ بِثُلُثَيْ مَالِي؟ قَالَ: (لَا)، قُلْتُ: أَفَأَتَصَدَّقُ بِشَطْرِهِ؟ قَالَ: (لَا، الثُّلُثُ وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ إِنَّكَ أن تذر ورثتك أغنياء خير من أن تَذَرَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ) الْحَدِيثَ. وَمَنَعَ أَهْلُ الظَّاهِرِ أَيْضًا الْوَصِيَّةَ بِأَكْثَرِ مِنَ الثُّلُثِ وَإِنْ أجازها الورثة. وأجاز ذلك الكافة إذا أجازا الْوَرَثَةُ، وَهُوَ الصَّحِيحُ، لِأَنَّ الْمَرِيضَ إِنَّمَا مُنِعَ مِنَ الْوَصِيَّةِ بِزِيَادَةٍ عَلَى الثُّلُثِ لِحَقِ الْوَارِثِ، فَإِذَا أَسْقَطَ الْوَرَثَةُ حَقَّهُمْ كَانَ ذَلِكَ جَائِزًا صَحِيحًا، وَكَانَ كَالْهِبَةِ مِنْ عِنْدِهِمْ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَا تَجُوزُ الْوَصِيَّةُ لِوَارِثٍ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ الْوَرَثَةُ). وَرُوِيَ عَنْ عَمْرِو بْنِ خَارِجَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَا وَصِيَّةَ لِوَارِثٍ إِلَّا أَنْ تُجِيزَ الْوَرَثَةُ). الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفُوا فِي رُجُوعِ الْمُجِيزِينَ لِلْوَصِيَّةِ لِلْوَارِثِ فِي حَيَاةِ الْمُوصِي بَعْدَ وَفَاتِهِ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: ذَلِكَ جَائِزٌ عَلَيْهِمْ وَلَيْسَ لَهُمُ الرُّجُوعُ فِيهِ. هَذَا قَوْلُ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ وَطَاوُسٍ وَالْحَسَنِ وَابْنِ سِيرِينَ وَابْنِ أَبِي لَيْلَى وَالزُّهْرِيِّ وَرَبِيعَةَ وَالْأَوْزَاعِيِّ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: لَهُمُ الرُّجُوعُ فِي ذَلِكَ إِنْ أَحَبُّوا. هَذَا قَوْلُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَشُرَيْحٍ وَالْحَكَمِ وَطَاوُسٍ وَالثَّوْرِيِّ وَالْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَأَبِي ثَوْرٍ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ. وَفَرَّقَ مَالِكٌ فَقَالَ: إِذَا أَذِنُوا فِي صِحَّتِهِ فَلَهُمْ أَنْ يَرْجِعُوا، وَإِنْ أَذِنُوا لَهُ فِي مَرَضِهِ حِينَ يُحْجَبُ عَنْ مَالِهِ فَذَلِكَ جَائِزٌ عَلَيْهِمْ، وَهُوَ قَوْلُ إِسْحَاقَ. احْتَجَّ أَهْلُ الْمَقَالَةِ الاولى بأن المنع إنما وَقَعَ مِنْ أَجْلِ الْوَرَثَةِ، فَإِذَا أَجَازُوهُ جَازَ. وَقَدِ اتَّفَقُوا أَنَّهُ إِذَا أَوْصَى بِأَكْثَرِ مِنْ ثُلُثِهِ لِأَجْنَبِيٍّ جَازَ بِإِجَازَتِهِمْ، فَكَذَلِكَ هَا هُنَا. وَاحْتَجَّ أَهْلُ الْقَوْلِ الثَّانِي بِأَنَّهُمْ أَجَازُوا شَيْئًا لَمْ يَمْلِكُوهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَإِنَّمَا يُمْلَكُ الْمَالُ بَعْدَ وَفَاتِهِ، وَقَدْ يَمُوتُ الْوَارِثُ الْمُسْتَأْذِنُ قَبْلَهُ وَلَا يَكُونُ وَارِثًا وَقَدْ يَرِثُهُ غَيْرُهُ، فَقَدْ أَجَازَ مَنْ لَا حَقَّ لَهُ فِيهِ فلا يلزمه شي. وَاحْتَجَّ مَالِكٌ بِأَنْ قَالَ: إِنَّ الرَّجُلَ إِذَا كَانَ صَحِيحًا فَهُوَ أَحَقُّ بِمَالِهِ كُلِّهِ يَصْنَعُ فِيهِ مَا شَاءَ، فَإِذَا أَذِنُوا لَهُ فِي صِحَّتِهِ فَقَدْ تَرَكُوا شَيْئًا لَمْ يَجِبْ لَهُمْ، وَإِذَا أَذِنُوا لَهُ فِي مَرَضِهِ فَقَدْ تَرَكُوا مَا وَجَبَ لَهُمْ مِنَ الْحَقِّ، فَلَيْسَ لَهُمْ أَنْ يَرْجِعُوا فِيهِ إِذَا كَانَ قَدْ أَنْفَذَهُ لِأَنَّهُ قَدْ فَاتَ. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- فَإِنْ لَمْ يُنْفِذِ الْمَرِيضُ ذَلِكَ كَانَ لِلْوَارِثِ الرُّجُوعُ فِيهِ لِأَنَّهُ لَمْ يَفُتْ بِالتَّنْفِيذِ، قَالَهُ الْأَبْهَرِيُّ. وَذَكَرَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ رَاهْوَيْهِ أَنَّ قَوْلَ مَالِكٍ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ

malımın üçte ikisini sadaka olarak vereyim mi?’ dedim. (Hayır) buyurdu. ‘Yarısını sadaka olarak vereyim mi?’ dedim. (Hayır, üçte birini [ver]; üçte bir de çoktur. Mirasçılarını zengin olarak bırakman, onları insanlara el açan muhtaçlar olarak bırakmandan daha hayırlıdır) buyurdu; hadisin devamı vardır. Ehl-i Zâhir, mirasçılar izin verse bile üçte birden fazlasının vasiyet edilmesini de men etmiştir. Âlimlerin tamamı ise mirasçılar izin verdiğinde buna cevaz vermiştir; doğru olan da budur; çünkü hasta kimse üçte birden fazlasını vasiyet etmekten ancak vârisin hakkı sebebiyle men edilmiştir, mirasçılar haklarını düşürdüklerinde bu caiz ve sahih olur ve onların tarafından bir hibe gibi kabul edilir. Dârekutnî, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (لَا تَجُوزُ الْوَصِيَّةُ لِوَارِثٍ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ الْوَرَثَةُ) “Mirasçılar dilemedikçe vârise vasiyet caiz değildir.” Amr b. Hârice'den rivayet edildiğine göre de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (لَا وَصِيَّةَ لِوَارِثٍ إِلَّا أَنْ تُجِيزَ الْوَرَثَةُ) “Mirasçılar izin vermedikçe vârise vasiyet yoktur.” On dördüncüsü: Vasiyet edenin hayatında vârise yapılan vasiyete izin verenlerin, onun vefatından sonra bu izinlerinden dönüp dönemeyecekleri hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup: ‘Bu izin onlar için bağlayıcıdır, bundan dönemezler’ demiştir. Bu Atâ b. Ebî Rebâh, Tâvûs, el-Hasan, İbn Sîrîn, İbn Ebî Leylâ, ez-Zührî, Rebîa ve el-Evzâî'nin görüşüdür. Diğer bir grup ise: ‘Dilerlerse bundan dönebilirler’ demiştir. Bu İbn Mes‘ûd, Şüreyh, el-Hakem, Tâvûs, es-Sevrî, el-Hasan b. Sâlih, Ebû Hanîfe, eş-Şâfiî, Ahmed ve Ebû Sevr'in görüşüdür; İbnü'l-Münzir de bunu tercih etmiştir. Mâlik ise ayrım yaparak şöyle demiştir: ‘Sıhhatli iken izin vermişlerse dönme hakları vardır; malında tasarruftan men edildiği hastalık anında izin vermişlerse bu onlar için bağlayıcıdır.’ İshâk'ın görüşü de budur. Birinci görüş sahipleri, bu yasağın sırf mirasçılar sebebiyle konulduğunu, dolayısıyla onlar izin verince caiz olduğunu delil getirmişlerdir. Zira yabancı birine üçte birden fazlasını vasiyet ettiğinde mirasçıların izniyle caiz olduğu hususunda icma etmişlerdir; burada da durum böyledir. İkinci görüş sahipleri ise, onların o vakitte mülkiyetlerinde olmayan bir şeye izin verdiklerini, mala ancak vefattan sonra malik olunacağını; kendisinden izin alınan vârisin ondan önce ölüp vâris olamayabileceğini ve başkasının ona vâris olabileceğini, dolayısıyla hakkı olmayan kimsenin izin verdiğini ve bunun kendisini bağlamayacağını delil getirmişlerdir. Mâlik ise şöyle delil getirmiştir: Kişi sıhhatli iken malının tamamına daha layıktır ve onda dilediğini yapar; sıhhatinde izin verdiklerinde henüz kendilerine vacip olmamış bir şeyi bırakmış olurlar; hastalığında izin verdiklerinde ise kendilerine vacip olan haktan vazgeçmiş olurlar, dolayısıyla hasta bunu infaz etmişse elden çıktığı için artık bundan dönme hakları yoktur. On beşincisi: Şayet hasta bunu infaz etmemişse, infaz ile kesinleşmediği için vârisin bundan dönme hakkı vardır; bunu el-Ebherî söylemiştir. İbnü'l-Münzir, İshâk b. Râhûye'den Mâlik'in bu meseledeki görüşünün

أَشْبَهُ بِالسُّنَّةِ مِنْ غَيْرِهِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَاتَّفَقَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالثَّوْرِيِّ وَالْكُوفِيِّينَ وَالشَّافِعِيِّ وَأَبِي ثَوْرٍ أَنَّهُمْ إِذَا أَجَازُوا ذَلِكَ بَعْدَ وَفَاتِهِ لَزِمَهُمْ. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفُوا فِي الرَّجُلِ يُوصِي لِبَعْضِ وَرَثَتِهِ بِمَالٍ، وَيَقُولُ فِي وَصِيَّتِهِ: إِنْ أَجَازَهَا الْوَرَثَةُ فَهِيَ لَهُ، وَإِنْ لَمْ يُجِيزُوهُ فَهُوَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَلَمْ يُجِيزُوهُ. فَقَالَ مَالِكٌ: إِنْ لَمْ تُجِزِ الْوَرَثَةُ ذَلِكَ رُجِعَ إِلَيْهِمْ. وَفِي قَوْلِ الشَّافِعِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَمَعْمَرٍ صَاحِبِ عَبْدِ الرَّزَّاقِ يَمْضِي فِي سَبِيلِ اللَّهِ. السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- لَا خِلَافَ فِي وَصِيَّةِ الْبَالِغِ الْعَاقِلِ غَيْرِ الْمَحْجُورِ عَلَيْهِ، وَاخْتُلِفَ فِي غَيْرِهِ، فَقَالَ مَالِكٌ: الْأَمْرُ الْمُجْمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا أَنَّ الضَّعِيفَ فِي عَقْلِهِ وَالسَّفِيهَ وَالْمُصَابَ الَّذِي يُفِيقُ أحيانا تجوز وَصَايَاهُمْ إِذَا كَانَ مَعَهُمْ مِنْ عُقُولِهِمْ مَا يَعْرِفُونَ مَا يُوصُونَ بِهِ. وَكَذَلِكَ الصَّبِيُّ الصَّغِيرُ إِذَا كَانَ يَعْقِلُ مَا أَوْصَى بِهِ وَلَمْ يَأْتِ بِمُنْكَرٍ مِنَ الْقَوْلِ فَوَصِيَّتُهُ جَائِزَةٌ مَاضِيَةٌ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: لَا تَجُوزُ وَصِيَّةُ الصَّبِيِّ. وَقَالَ الْمُزَنِيُّ: وَهُوَ قِيَاسُ قَوْلِ الشَّافِعِيِّ، وَلَمْ أَجِدْ لِلشَّافِعِيِّ فِي ذَلِكَ شَيْئًا ذَكَرَهُ وَنَصَّ عَلَيْهِ. وَاخْتَلَفَ أَصْحَابُهُ عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا كَقَوْلِ مَالِكٍ، وَالثَّانِي كَقَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ. وَحُجَّتُهُمْ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ طَلَاقُهُ وَلَا عَتَاقُهُ وَلَا يُقْتَصُّ مِنْهُ فِي جِنَايَةٍ وَلَا يُحَدُّ فِي قَذْفٍ، فَلَيْسَ كَالْبَالِغِ الْمَحْجُورِ عَلَيْهِ، فَكَذَلِكَ وَصِيَّتُهُ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: قَدِ اتَّفَقَ هَؤُلَاءِ عَلَى أَنَّ وَصِيَّةَ الْبَالِغِ الْمَحْجُورِ عَلَيْهِ جَائِزَةٌ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَنْ يَعْقِلُ مِنَ الصِّبْيَانِ مَا يُوصِي بِهِ فَحَالُهُ حَالُ الْمَحْجُورِ عَلَيْهِ فِي مَالِهِ، وَعِلَّةُ الْحَجْرِ تَبْذِيرُ الْمَالِ وَإِتْلَافُهُ، وَتِلْكَ عِلَّةٌ مُرْتَفِعَةٌ عَنْهُ بِالْمَوْتِ، وَهُوَ بِالْمَحْجُورِ عَلَيْهِ فِي مَالِهِ أَشْبَهُ مِنْهُ بِالْمَجْنُونِ الَّذِي لَا يَعْقِلُ، فَوَجَبَ أَنْ تَجُوزَ وَصِيَّتُهُ مَعَ الْأَمْرِ الَّذِي جَاءَ فِيهِ عَنْ عُمَرَ ﵁. وَقَالَ مَالِكٌ: إِنَّهُ الْأَمْرُ الْمُجْمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَهُمْ بِالْمَدِينَةِ، وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ شُرَيْحٍ: مَنْ أَوْصَى مِنْ صَغِيرٍ أَوْ كَبِيرٍ فَأَصَابَ الْحَقَّ فَاللَّهُ قَضَاهُ عَلَى لِسَانِهِ لَيْسَ لِلْحَقِّ مِدْفَعٌ. الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ

diğerlerine göre sünnete en uygun görüş olduğunu aktarmıştır. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Mâlik, es-Sevrî, Kûfeliler, eş-Şâfiî ve Ebû Sevr, onun vefatından sonra izin verdiklerinde bunun kendilerini bağlayacağı hususunda ittifak etmişlerdir. On altıncısı: Vârislerinden birine bir mal vasiyet edip vasiyetinde: ‘Mirasçılar izin verirse bu mal onundur; izin vermezlerse Allah yolundadır’ diyen ve mirasçıların da izin vermediği kimse hakkında ihtilaf etmişlerdir: Mâlik: ‘Mirasçılar izin vermezse mal onlara geri döner’ demiştir. Şâfiî, Ebû Hanîfe ve Abdürrezzâk'ın arkadaşı Ma‘mer'in görüşüne göre ise mal Allah yoluna sarf edilir. On yedincisi: Kısıtlama altında olmayan, büluğa ermiş akıllı kimsenin vasiyetinde ihtilaf yoktur; diğerleri hakkında ise ihtilaf edilmiştir: Mâlik şöyle demiştir: ‘Bizce üzerinde icma edilen husus şudur: Aklı zayıf olanın, sefihin ve ara sıra kendine gelen akıl hastasının, vasiyet ettikleri şeyi bilecek kadar akılları başlarında olduğu andaki vasiyetleri caizdir. Aynı şekilde küçük çocuk da ne vasiyet ettiğini akledebiliyor ve münker bir söz söylemiyorsa vasiyeti caiz ve geçerlidir.’ Ebû Hanîfe ve arkadaşları: ‘Çocuğun vasiyeti caiz değildir’ demişlerdir. el-Müzenî: ‘Şâfiî'nin görüşünün kıyası da budur; Şâfiî'nin bu konuda açıkça zikredip nas koyduğu bir şey bulamadım’ demiştir. Şâfiî'nin arkadaşları iki görüşe ayrılmıştır: Biri Mâlik'in görüşü gibi, diğeri Ebû Hanîfe'nin görüşü gibidir. Onların delili şudur: Çocuğun boşaması ve azadı caiz değildir; cinayetinde kısas uygulanmaz ve iftira haddi vurulmaz; dolayısıyla hacr altındaki bâliğ gibi değildir, vasiyeti de böyledir. Ebû Ömer şöyle demiştir: Bunlar, hacr altındaki bâliğin vasiyetinin caiz olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Bilinmektedir ki çocuklardan ne vasiyet ettiğini kavrayan kimsenin durumu, malı kısıtlanan kimsenin durumu gibidir. Kısıtlamanın illeti malı saçıp savurmak ve telef etmektir; bu illet ise ölümle ortadan kalkar. O, malı kısıtlanmış kimseye, aklı ermeyen mecnundan daha çok benzemektedir; dolayısıyla Ömer radıyallâhu anh'tan gelen uygulama ile birlikte vasiyetinin caiz olması vacip olmuştur. Mâlik de bunun Medine'de üzerinde icma edilen bir husus olduğunu söylemiştir; muvaffakiyet Allah'tandır. Muhammed b. Şüreyh şöyle demiştir: ‘Küçük veya büyük kim vasiyet edip de hakkı isabet ettirirse, Allah onu onun diliyle takdir etmiştir; hakka ise karşı konulamaz.’ On sekizincisi:

- قَوْلُهُ تَعَالَى:" بِالْمَعْرُوفِ" يَعْنِي بِالْعَدْلِ، لَا وَكْسَ فِيهِ وَلَا شَطَطَ، وَكَانَ هذا موكولا إِلَى اجْتِهَادِ الْمَيِّتِ وَنَظَرِ الْمُوصِي، ثُمَّ تَوَلَّى اللَّهُ سُبْحَانَهُ تَقْدِيرَ ذَلِكَ عَلَى لِسَانِ

Yüce Allah'ın: “maruf üzere (uygun bir şekilde)” buyruğudur; yani eksiltme ve haksızlık olmaksızın adaletle demektir. Bu durum [önceleri] ölünün ictihadına ve vasiyet edenin takdirine bırakılmıştı; sonra Yüce Allah bunu

نَبِيِّهِ ﵇، فَقَالَ ﵇: (الثُّلُثُ وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ)، وَقَدْ تَقَدَّمَ مَا لِلْعُلَمَاءِ فِي هَذَا. وَقَالَ ﷺ: (إِنَّ اللَّهَ تَصَدَّقَ عَلَيْكُمْ بِثُلُثِ أَمْوَالِكُمْ عِنْدَ وَفَاتِكُمْ زِيَادَةً لَكُمْ فِي حَسَنَاتِكُمْ لِيَجْعَلَهَا لَكُمْ زَكَاةً (. أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَقَالَ الْحَسَنُ: لَا تَجُوزُ وَصِيَّةٌ إِلَّا فِي الثُّلُثِ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الْبُخَارِيُّ وَاحْتَجَّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ " [المائدة: ٤٩] وَحُكْمُ النَّبِيِّ ﷺ بِأَنَّ الثُّلُثَ كَثِيرٌ هُوَ الْحُكْمُ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ. فَمَنْ تَجَاوَزَ مَا حَدَّهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَزَادَ عَلَى الثُّلُثِ فَقَدْ أَتَى مَا نَهَى النَّبِيُّ ﷺ عَنْهُ، وَكَانَ بِفِعْلِهِ ذَلِكَ عَاصِيًا إِذَا كَانَ بِحُكْمِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَالِمًا. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: وَقَوْلُهُ (الثُّلُثُ كَثِيرٌ) يُرِيدُ أَنَّهُ غَيْرُ قَلِيلٍ. التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" حَقًّا" يَعْنِي ثَابِتًا ثُبُوتَ نَظَرٍ وَتَحْصِينٍ، لَا ثُبُوتَ فَرْضٍ وَوُجُوبٍ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ:" عَلَى الْمُتَّقِينَ" وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ نَدْبًا، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ فَرْضًا لَكَانَ عَلَى جَمِيعِ الْمُسْلِمِينَ، فَلَمَّا خَصَّ اللَّهُ مَنْ يَتَّقِي، أَيْ يَخَافُ تَقْصِيرًا، دَلَّ عَلَى أَنَّهُ غَيْرُ لَازِمٍ إِلَّا فِيمَا يُتَوَقَّعُ تَلَفُهُ إِنْ مَاتَ، فَيَلْزَمُهُ فَرْضًا الْمُبَادَرَةُ بِكَتْبِهِ وَالْوَصِيَّةِ بِهِ، لِأَنَّهُ إِنْ سَكَتَ عَنْهُ كَانَ تَضْيِيعًا لَهُ وَتَقْصِيرًا مِنْهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى. وَانْتَصَبَ" حَقًّا" عَلَى الْمَصْدَرِ الْمُؤَكَّدِ، وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ" حَقٌّ" بِمَعْنَى ذَلِكَ حَقٌّ. الْمُوَفِّيَةُ عِشْرِينَ- قَالَ الْعُلَمَاءُ: الْمُبَادَرَةُ بِكَتْبِ الْوَصِيَّةِ لَيْسَتْ مَأْخُوذَةً مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ وَإِنَّمَا هِيَ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ. وَفَائِدَتُهَا: الْمُبَالَغَةُ فِي زِيَادَةِ الِاسْتِيثَاقِ وَكَوْنُهَا مَكْتُوبَةً مَشْهُودًا بِهَا وَهِيَ الْوَصِيَّةُ الْمُتَّفَقُ عَلَى الْعَمَلِ بِهَا، فَلَوْ أَشْهَدَ الْعُدُولَ وَقَامُوا بِتِلْكَ الشَّهَادَةِ لَفْظًا لَعُمِلَ بِهَا وَإِنْ لَمْ تُكْتَبْ خَطًّا، فَلَوْ كَتَبَهَا بِيَدِهِ وَلَمْ يُشْهِدْ فَلَمْ يَخْتَلِفْ قَوْلُ مَالِكٍ أَنَّهُ لَا يُعْمَلُ بِهَا إِلَّا فِيمَا يَكُونُ فِيهَا مِنْ إِقْرَارٍ بِحَقٍّ لِمَنْ لَا يُتَّهَمُ عَلَيْهِ فَيَلْزَمُهُ تَنْفِيذُهُ. الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: كَانُوا يَكْتُبُونَ فِي صُدُورِ وَصَايَاهُمْ (هَذَا مَا أَوْصَى بِهِ فُلَانُ بْنُ فُلَانٍ أَنَّهُ يَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ له،

Peygamberi'nin (aleyhisselâm) diliyle bizzat takdir buyurdu. Nitekim o (aleyhisselâm): «Üçte bir; üçte bir bile çoktur» buyurmuştur. Âlimlerin bu husustaki görüşleri daha önce geçmişti. Yine [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah, iyilikleriniz artsın ve sizin için bir arınma vesilesi olsun diye vefatınız anında mallarınızın üçte birini size [vasiyet olarak harcamanız için] sadaka kılmıştır.» Bunu ed-Dârekutnî, Ebû Ümâme'den, o da Muâz b. Cebel'den, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etmiştir. el-Hasan: “Üçte birden fazlasında vasiyet caiz olmaz” demiştir. el-Buhârî de bu görüşe meyletmiş ve Yüce Allah'ın: { وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet” [el-Mâide 5/49] buyruğunu delil getirmiştir. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) üçte birin çok olduğuna dair hükmü de Allah'ın indirdiğiyle hükümdür. Dolayısıyla Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) belirlediği sınırı aşıp üçte birden fazlasını vasiyet eden kimse, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yasakladığı bir şeyi yapmış olur ve eğer Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) hükmünü biliyorsa bu fiiliyle isyankâr/günahkâr olur. eş-Şâfiî ise şöyle demiştir: “Üçte bir çoktur” sözüyle [onun] az olmadığını kastetmektedir. On dokuzuncusu: Yüce Allah'ın: “bir hak olarak” buyruğu; farz ve vacip kılma şeklinde değil, gözetme ve koruma bakımından sabit demektir. Bunun delili: “müttakîler üzerine” buyruğudur. Bu da bunun mendup olduğuna delalet eder; zira farz olsaydı bütün Müslümanlara farz olurdu. Allah sakınanları, yani [hak konusunda] bir kusur işlemekten korkanları tahsis edince, öldüğü takdirde zayi olmasından endişe edilen hususlar müstesna, bunun bağlayıcı/zorunlu olmadığı anlaşılmıştır. [Zayi olma tehlikesi olan şeylerde ise] onu hemen yazması ve vasiyet etmesi farz olarak gerekir; çünkü bu hususta susarsa onu zayi etmiş ve kusur işlemiş olur. Bu mana daha önce geçmişti. Metindeki «hakkâ» (حَقًّا) kelimesi tekit edici masdar (mef'ûl-i mutlak) olduğu için mansubdur. Kur'ân dışındaki kelamda «bu bir haktır» anlamında merfû olarak «hakkun» (حَقٌّ) şeklinde okunması da caizdir. Yirmincisi: Âlimler şöyle demiştir: Vasiyeti yazmada acele etmek bu ayetten değil, İbn Ömer'in hadisinden çıkarılmıştır. Bunun faydası; güveni/sağlamlığı iyice pekiştirmek ve vasiyetin yazılmış ve şahitlendirilmiş olmasıdır ki bu, kendisiyle amel edilmesi üzerinde ittifak edilmiş vasiyettir. Eğer adil kimseleri şahit tutar ve onlar da bu şahitliği sözlü olarak yerine getirirlerse, yazıyla yazılmamış olsa bile onunla amel edilir. Şayet kendi eliyle yazar fakat şahit tutmazsa, Mâlik'in görüşünde ihtilafsız olarak, aleyhine ithamda bulunulmayacak kimse lehine bir hakkın ikrarı hariç onunla amel edilmez; [böyle bir ikrar varsa] o takdirde onu yerine getirmek zorunlu olur. Yirmi birincisi: ed-Dârekutnî, Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Vasiyetlerinin baş tarafına şöyle yazarlardı: «Bu, falan oğlu falanın vasiyet ettiği şeydir: O, Allah'tan başka hiçbir ilah olmadığına, O'nun bir ve tek olup ortağının bulunmadığına... şahitlik eder.»

وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا، وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ. وَأَوْصَى مَنْ تَرَكَ بَعْدَهُ مِنْ أَهْلِهِ بِتَقْوَى اللَّهِ حَقَّ تُقَاتِهِ وَأَنْ يُصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنَهُمْ، وَيُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ، وَأَوْصَاهُمْ بِمَا وَصَّى بِهِ إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ ويعقوب: يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ فلا تموتن إلا وأنتم مسلمون).

Muhammed'in O'nun kulu ve elçisi olduğuna, kıyametin şüphesiz geleceğine ve Allah'ın kabirlerdekileri dirilteceğine şahitlik eder. Geride bıraktığı ailesine hakkıyla Allah'tan sakınmalarını, aralarını düzeltmelerini ve eğer mümin iseler Allah'a ve Resûlü'ne itaat etmelerini vasiyet eder. Onlara İbrâhim ve Ya‘kûb'un oğullarına vasiyet ettiği şu şeyi vasiyet eder: ‘Ey oğullarım! Şüphesiz Allah bu dini sizin için seçti; siz de ancak Müslümanlar olarak can verin’).

[سورة البقرة (٢): آية ١٨١]

[Bakara Suresi (2), Ayet 181]

فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ ما سَمِعَهُ فَإِنَّما إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٨١)

{ فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ ما سَمِعَهُ فَإِنَّما إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٨١) } “Artık kim onu işittikten sonra değiştirirse, bunun günahı ancak onu değiştirenlerin boynunadır. Şüphesiz Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (181)

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَمَنْ بَدَّلَهُ" شَرْطٌ، وَجَوَابُهُ" فَإِنَّما إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ" وَ" مَا" كَافَّةٌ ل" إن" عن العمل. و" إِثْمُهُ" رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ،" عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ" مَوْضِعَ الْخَبَرِ. وَالضَّمِيرِ فِي" بَدَّلَهُ" يَرْجِعُ إِلَى الْإِيصَاءِ، لِأَنَّ الْوَصِيَّةَ فِي مَعْنَى الْإِيصَاءِ، وَكَذَلِكَ الضَّمِيرُ فِي" سَمِعَهُ"، وَهُوَ كَقَوْلِهِ:" فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ " [البقرة: ٢٧٥] أي وعظ، وقوله:" إِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ " [النساء: ٨] أَيِ الْمَالَ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ" مِنْهُ". وَمِثْلُهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Bu ayette dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: “Artık kim onu değiştirirse” buyruğu şarttır; cevabı ise “bunun günahı ancak onu değiştirenlerin boynunadır” cümlesidir. Buradaki “mâ” (مَا) edatı, “inne”yi amel etmekten alıkoyan kâffedir. “İsmühû” (إِثْمُهُ) mübteda olarak merfûdur, “ale'llezîne yübeddilûnehû” (عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ) ise haber konumundadır. “Beddelehû” fiilindeki zamir ‘el-Îsâ’ya (vasiyet etme işine) döner; çünkü vasiyet, îsâ manasındadır. “Semiahû”daki zamir de böyledir; nitekim bu, Yüce Allah'ın: { فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ } “Kime Rabbinden bir öğüt gelir de...” [el-Bakara: 275] yani vaaz gelir de buyruğu ile; { مِنْهُ } “ondan” buyruğunun delaletiyle malı kastederek: { إِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ } “Paylaşım anında hazır bulunduğunda...” [en-Nisâ: 8] buyruğu gibidir. Şairin şu sözü de bunun benzeridir:

مَا هَذِهِ الصَّوْتُ

Nedir bu gürültü?

أَيِ الصَّيْحَةُ. وَقَالَ امرؤ القيس:

Yani ‘Nedir bu çığlık?’ demektir. İmruü'l-Kays da şöyle demiştir:

برهرهة رودة رَخْصَةٌ ... كَخُرْعُوبَةِ الْبَانَةِ الْمُنْفَطِرْ

Beyaz tenli, salınarak yürüyen, narin bir dilber ... Sanki çatlayıp yaprak açan yaban mersini dalı gibi.

وَالْمُنْفَطِرُ الْمُنْتَفِخُ بِالْوَرَقِ، وَهُوَ أَنْعَمُ مَا يَكُونُ، ذَهَبَ إِلَى الْقَضِيبِ وترك لفظ الخرعوبة. و" سَمِعَهُ" يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ سَمِعَهُ مِنَ الْوَصِيِّ نَفْسِهِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ سَمِعَهُ مِمَّنْ يَثْبُتُ بِهِ ذَلِكَ عِنْدَهُ، وَذَلِكَ عَدْلَانِ. وَالضَّمِيرُ فِي" إِثْمُهُ" عَائِدٌ عَلَى التَّبْدِيلِ، أَيْ إِثْمُ التَّبْدِيلِ عَائِدٌ عَلَى الْمُبَدِّلِ لَا عَلَى الْمَيِّتِ، فَإِنَّ الْمُوصِيَ خَرَجَ بِالْوَصِيَّةِ عَنِ اللَّوْمِ وَتَوَجَّهَتْ عَلَى الْوَارِثِ أَوِ الْوَلِيِّ. وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا الْمُوصِيَ إِذَا غير فترك الْوَصِيَّةَ أَوْ لَمْ يُجِزْهَا عَلَى مَا رُسِمَ له في الشرع فعليه الإثم.

el-Münfatır (الْمُنْفَطِرُ), yaprakla kabaran [dal] demektir ki bu, onun en taze ve yumuşak halidir; [şair müzekker olan] dal kelimesini kastetmiş ve [müennes olan] hurgūbe lafzını [uyum açısından] terk etmiştir. [Ayetteki] "Onu işitirse" (سَمِعَهُ) ifadesinin, bizzat vasiyet edenin kendisinden işitmiş olması muhtemel olduğu gibi, yanında bu durumun sabit olacağı kimseden işitmiş olması da muhtemeldir; bu da iki adil şahittir. "Onun günahı" (إِثْمُهُ) ifadesindeki zamir ise değiştirmeye (tebdîle) aittir; yani değiştirmenin günahı ölen kimseye değil, değiştirene aittir. Zira vasiyet eden kimse vasiyet etmekle kınanmaktan kurtulmuş, kınama ise vârise veya velîye yönelmiştir. Bir görüşe göre de şöyle denilmiştir: Şayet bu vasiyet eden kimse [durumu] değiştirir de vasiyeti terk eder veya şeriatta kendisi için belirlenen esaslar üzere vasiyeti geçerli kılmazsa günah onun boynunadır.

الثَّانِيَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الدَّيْنَ إِذَا أَوْصَى بِهِ الْمَيِّتُ خَرَجَ بِهِ عَنْ ذِمَّتِهِ وَحَصَلَ الْوَلِيُّ مَطْلُوبًا بِهِ، لَهُ الْأَجْرُ فِي قَضَائِهِ، وَعَلَيْهِ الْوِزْرُ فِي تَأْخِيرِهِ. وقال القاضي أبو بكر ابن الْعَرَبِيِّ:" وَهَذَا إِنَّمَا يَصِحُّ إِذَا كَانَ الْمَيِّتُ لَمْ يُفَرِّطْ فِي أَدَائِهِ، وَأَمَّا إِذَا قَدَرَ عَلَيْهِ وَتَرَكَهُ ثُمَّ وَصَّى بِهِ فَإِنَّهُ لَا يُزِيلُهُ عَنْ ذِمَّتِهِ تَفْرِيطُ الْوَلِيِّ فِيهِ". الثَّالِثَةُ- وَلَا خِلَافَ أَنَّهُ إِذَا أَوْصَى بِمَا لَا يَجُوزُ، مِثْلَ أَنْ يُوصِيَ بِخَمْرٍ أَوْ خِنْزِيرٍ أو شي مِنَ الْمَعَاصِي أَنَّهُ يَجُوزُ تَبْدِيلُهُ وَلَا يَجُوزُ إِمْضَاؤُهُ، كَمَا لَا يَجُوزُ إِمْضَاءُ مَا زَادَ عَلَى الثُّلُثِ، قَالَهُ أَبُو عُمَرَ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ" صِفَتَانِ لِلَّهِ تعالى لا يخفى معهما شي من جنف الموصين وتبديل المعتدين.

İkincisi: Bu ayette, ölü borcunu vasiyet ettiğinde borcun onun zimmetinden çıktığına ve velinin onu ödemekle sorumlu hale geldiğine delil vardır; veli onu öderse ecir alır, geciktirirse günah onun boynunadır. Kadı Ebû Bekir İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: ‘Bu durum ancak ölünün onu ödemekte kusur etmemiş olması halinde geçerlidir. Fakat ödemeye gücü yetip de terk etmiş, sonra da vasiyet etmişse, velinin kusuru o borcu ölünün zimmetinden düşürmez.’ Üçüncüsü: Şarap veya domuz vasiyet etmek yahut günahlardan bir şeyi vasiyet etmek gibi caiz olmayan bir şeyi vasiyet ettiğinde, bunu değiştirmenin caiz olduğu ve infazının caiz olmadığı hususunda ihtilaf yoktur; tıpkı üçte birden fazlasını infaz etmenin caiz olmadığı gibi; bunu Ebû Ömer söylemiştir. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: “Şüphesiz Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” buyruğu Yüce Allah'ın iki sıfatıdır ki, vasiyet edenlerin hiçbir haksızlığı ve haddi aşanların hiçbir değiştirmesi bu iki sıfata gizli kalmaz.

[سورة البقرة (٢): آية ١٨٢]

[Bakara Suresi (2), Ayet 182]

فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٨٢)

{ فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٨٢) } “Bununla beraber, kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından veya bir günaha girmesinden endişe edip de aralarını düzeltirse ona hiçbir günah yoktur. Şüphesiz Allah, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (182)

فِيهِ سِتُّ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تعالى:" فَمَنْ خافَ"" من" شرط، و" خاف" بِمَعْنَى خَشِيَ. وَقِيلَ: عَلِمَ. وَالْأَصْلُ خَوَفَ، قُلِبَتِ الْوَاوُ أَلِفًا لِتَحَرُّكِهَا وَتَحَرُّكِ مَا قَبْلَهَا. وَأَهْلُ الْكُوفَةِ يُمِيلُونَ" خَافَ" لِيُدِلُّوا عَلَى الْكَسْرَةِ مِنْ فَعِلَتْ." مِنْ مُوصٍ" بِالتَّشْدِيدِ قِرَاءَةُ أَبِي بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَحَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ، وَخَفَّفَ الْبَاقُونَ، وَالتَّخْفِيفُ أَبْيَنُ، لِأَنَّ أَكْثَرَ النَّحْوِيِّينَ يَقُولُونَ" مُوَصٍّ" لِلتَّكْثِيرِ. وَقَدْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِثْلَ كَرَّمَ وَأَكْرَمَ." جَنَفاً" مِنْ جَنِفَ يَجْنَفُ إِذَا جَارَ، وَالِاسْمُ مِنْهُ جَنِفٌ وَجَانِفٌ، عَنِ النَّحَّاسِ. وَقِيلَ: الْجَنَفُ الْمَيْلُ. قَالَ الْأَعْشَى:

Bu ayette altı mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: “kim korkarsa” buyruğunda “men” (مَنْ) şart edatıdır. “Hâfe” (خَافَ) korktu, endişe etti manasındadır; bildi manasında olduğu da söylenmiştir. Aslı ‘havefe’dir (خَوَفَ); vâv harfi harekeli olup önceki harf de harekeli olduğu için elife dönüştürülmüştür. Kûfeliler, ‘fe‘iltü’ babındaki kesraya delalet etmesi için “hâfe” kelimesine imâle yaparlar. “Min mûsin” (مِنْ مُوصٍ) ifadesi şedde ile (min muvassin - مِنْ مُوَصٍّ) Âsım'dan Ebû Bekir rivayeti ile Hamza ve Kisâî'nin kıraatidir; diğerleri ise şeddesiz okumuşlardır. Şeddesiz okuyuş daha açıktır; çünkü nahivcilerin çoğu ‘müvassî’ kelimesinin çokluk (teksîr) için olduğunu söylerler. ‘Kerrame’ ve ‘ekrame’ gibi aynı anlamda olması da caizdir. “Cenefen” (جَنَفاً) kelimesi haksızlık ettiğinde kullanılan ‘cenife yecnefü’ fiilindendir; ismi en-Nehhâs'tan nakledildiğine göre ‘cenif’ ve ‘cânif’tir. Cenefin meyletmek olduğu da söylenmiştir. el-A‘şâ şöyle demiştir:

تَجَانَفُ عَنْ حِجْرِ الْيَمَامَةِ نَاقَتِي ... وَمَا قَصَدَتْ مِنْ أَهْلِهَا لَسَوَائِكَا

Devem Yemâme'nin Hicr bölgesinden başka yana meyletti ... Ahalisinden senden başkasına yönelmedi.

وَفِي الصِّحَاحِ:" الْجَنَفُ" الْمَيْلُ. وَقَدْ جَنِفَ بِالْكَسْرِ يَجْنَفُ جَنَفًا إِذَا مَالَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً". قال الشاعر:

es-Sıhâh'ta şöyle denmektedir: ‘el-Cenef’ (الْجَنَفُ) meyletmektir. Kesra ile ‘cenife yecnefü cenefen’ saptı, meyletti demektir; Yüce Allah'ın: { فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً } “Kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından endişe ederse” buyruğu da bundandır. Şair şöyle demiştir:

هُمُ الْمَوْلَى وَإِنْ جَنَفُوا عَلَيْنَا ... وَإِنَّا مِنْ لقائهم لزور

Aleyhimize haksızlık edip sapsalar da onlar [bizim] mevlâmızdır (yakın akrabalarımızdır)... Ve şüphesiz biz onlarla karşılaşmaktan ötürü [kırgın olup] uzak durmaktayız.

قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْمَوْلَى هَا هُنَا فِي مَوْضِعِ الْمَوَالِي، أَيْ بَنِي الْعَمِّ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا". وَقَالَ لَبِيَدٌ:

Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Buradaki ‘el-Mevlâ’ kelimesi, Yüce Allah'ın: { ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا } “Sonra sizi bir bebek olarak çıkarır” buyruğunda olduğu gibi çoğul olan ‘mevâlî’ (yani amcaoğulları) konumundadır. Lebîd de şöyle demiştir:

إِنِّي امْرُؤٌ مَنَعَتْ أُرُومَةُ عَامِرٍ ... ضَيْمِي وَقَدْ جَنَفَتْ عَلَيَّ خُصُومِي

Düşmanlarım aleyhime haksızlık edip meylederken ... Şüphesiz Âmir soyunun kökü bana zulmedilmesini engellemiştir.

قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: وَكَذَلِكَ الْجَانِئُ (بِالْهَمْزِ) وَهُوَ الْمَائِلُ أَيْضًا. وَيُقَالُ: أَجْنَفَ الرَّجُلُ، أَيْ جَاءَ بِالْجَنَفِ. كَمَا يُقَالُ: أَلَامَ، أَيْ أَتَى بِمَا يُلَامُ عَلَيْهِ. وَأَخَسَّ، أَيْ أَتَى بِخَسِيسٍ. وَتَجَانَفَ لِإِثْمٍ، أَيْ مَالَ. وَرَجُلٌ أَجْنَفُ، أَيْ مُنْحَنِي الظَّهْرِ. وَجُنَفَى (عَلَى فُعَلَى بِضَمِ الْفَاءِ وَفَتْحِ الْعَيْنِ": اسْمُ مَوْضِعٍ، عَنِ ابْنِ السِّكِّيتِ. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ قَرَأَ" حَيْفًا" بِالْحَاءِ وَالْيَاءِ، أَيْ ظُلْمًا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ:" فَمَنْ خافَ" أَيْ مَنْ خَشِيَ أَنْ يَجْنَفَ الْمُوصِي وَيَقْطَعَ مِيرَاثَ طَائِفَةٍ وَيَتَعَمَّدَ الْأَذِيَّةَ، أَوْ يَأْتِيَهَا دُونَ تَعَمُّدٍ، وَذَلِكَ هُوَ الْجَنَفُ دُونَ إِثْمٍ، فَإِنْ تَعَمَّدَ فَهُوَ الْجَنَفُ فِي إِثْمٍ. فَالْمَعْنَى مَنْ وُعِظَ فِي ذَلِكَ وَرُدَّ عَنْهُ فَأَصْلَحَ بِذَلِكَ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ وَرَثَتِهِ وَبَيْنَ الْوَرَثَةِ فِي ذَاتِهِمْ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ." إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ" عَنِ الْمُوصِي إِذَا عَمِلَتْ فِيهِ الْمَوْعِظَةُ وَرَجَعَ عَمَّا أَرَادَ مِنَ الْأَذِيَّةِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ وَالرَّبِيعُ وَغَيْرُهُمْ: مَعْنَى الْآيَةِ مَنْ خَافَ أي علم وراي وأتى علمه بَعْدَ مَوْتِ الْمُوصِي أَنَّ الْمُوصِيَ جَنَفَ وَتَعَمَّدَ أَذِيَّةَ بَعْضِ وَرَثَتِهِ فَأَصْلَحَ مَا وَقَعَ بَيْنَ الْوَرَثَةِ مِنَ الِاضْطِرَابِ وَالشِّقَاقِ" فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ"، أَيْ لَا يَلْحَقُهُ إِثْمُ الْمُبَدِّلِ الْمَذْكُورُ قَبْلُ. وَإِنْ كَانَ فِي فِعْلِهِ تَبْدِيلٌ مَا وَلَا بُدَّ، وَلَكِنَّهُ تَبْدِيلٌ لِمَصْلَحَةٍ. وَالتَّبْدِيلُ الَّذِي فِيهِ الْإِثْمُ إِنَّمَا هُوَ تَبْدِيلُ الْهَوَى. الثَّانِيَةُ- الْخِطَابُ بِقَوْلِهِ: فَمَنْ خافَ" لِجَمِيعِ الْمُسْلِمِينَ. قِيلَ لَهُمْ: إِنْ خِفْتُمْ مِنْ مُوصٍ مَيْلًا فِي الْوَصِيَّةِ وَعُدُولًا عَنِ الْحَقِّ وَوُقُوعًا فِي إِثْمٍ وَلَمْ يُخْرِجْهَا بِالْمَعْرُوفِ، وَذَلِكَ بِأَنْ يُوصِيَ بِالْمَالِ إِلَى زَوْجِ ابْنَتِهِ أَوْ لِوَلَدِ ابْنَتِهِ لِيَنْصَرِفَ الْمَالُ إِلَى ابْنَتِهِ، أَوْ إِلَى ابْنِ ابْنِهِ وَالْغَرَضُ أَنْ يَنْصَرِفَ الْمَالُ إِلَى ابْنِهِ، أَوْ أَوْصَى لِبَعِيدٍ وَتَرَكَ الْقَرِيبَ، فَبَادِرُوا إِلَى السَّعْيِ فِي الْإِصْلَاحِ بَيْنَهُمْ، فَإِذَا وَقَعَ الصُّلْحُ سَقَطَ الْإِثْمُ عَنِ الْمُصْلِحِ. وَالْإِصْلَاحُ فَرْضٌ عَلَى الْكِفَايَةِ، فَإِذَا قام أحدهم به سقط عم الباقين، وإن لم يفعلوا أثم الكل.

Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Aynı şekilde (hemze ile) el-câni' (الْجَانِئُ) de böyledir; o da meyleden/sapan demektir. "Adam haksızlığa/sapmaya yöneldi" anlamında ecnefe'r-racul (أَجْنَفَ الرَّجُلُ) denilir; nitekim kınanacak bir iş yaptığında elâme (أَلَامَ), alçakça bir iş yaptığında ehasse (أَخَسَّ) denir. Tecânefe li-ismin (تَجَانَفَ لِإِثْمٍ) ifadesi ise [günaha] meyletti anlamına gelir. Racülün ecnef (رَجُلٌ أَجْنَفُ) ise sırtı eğrilmiş/kamburlaşmış adam demektir. İbnü's-Sikkît'ten nakledildiğine göre Cunefâ (جُنَفَى) -fu'alâ vezninde fânın zammı ve aynın fethasıyla- bir yer adıdır. Ali [radıyallâhu anh]'tan ise bu kelimeyi ha ve ya ile "haksızlık/zulüm" manasında hayfen (حَيْفًا) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Mücâhid şöyle demiştir: { فَمَنْ خَافَ } “Her kim korkarsa”, yani vasiyet edenin haksızlık edip [varislerden] bir zümrenin mirasını kesmesinden ve kasten eziyet etmesinden yahut bunu kastı olmaksızın yapmasından endişe ederse [demektir]. İşte bu, günah kastı olmaksızın yapılan meyildir. Şayet bilerek yaparsa, bu günah içeren meyildir. Buna göre mana şöyledir: Her kime bu hususta öğüt verilir, bundan vazgeçirilir ve böylece onunla mirasçıları arasını ve bizzat mirasçıların kendi aralarını düzeltirse ona hiçbir günah yoktur. { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ } “Şüphesiz Allah bağışlayandır” buyruğu, öğüt kendisine tesir edip vermek istediği eziyet/zarardan vazgeçtiği takdirde vasiyet eden kimse içindir. İbn Abbâs, Katâde, er-Rebî' ve başkaları ise şöyle demişlerdir: Ayetin manası; kim vasiyet edenin vefatından sonra onun haksızlık ettiğini, meylettiğini ve mirasçılarından bazısına kasten eziyet/zarar verdiğini bilir, görür ve bu durum bilgisine ulaşırsa, ardından mirasçılar arasında vuku bulan karışıklık ve anlaşmazlığı düzeltirse, { فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ } “ona hiçbir günah yoktur”, yani daha önce zikredilen vasiyeti değiştirenin günahı ona yüklenmez. Her ne kadar onun bu fiilinde kaçınılmaz olarak bir değişiklik bulunsa da bu, maslahata yönelik bir değişikliktir. Günah gerektiren değişiklik ise ancak heva ve hevese dayanan değişikliktir. İkincisi: { فَمَنْ خَافَ } “Her kim korkarsa” buyruğundaki hitap bütün Müslümanlaradır. Onlara şöyle denilmiştir: Eğer vasiyet eden kimseden vasiyetinde bir haksızlık/sapma, haktan uzaklaşma ve günaha düşme görürseniz ve o, vasiyeti maruf/meşru ölçülere uygun yapmazsa -ki bu da malın kızına intikal etmesi gayesiyle kızının kocasına yahut kızının çocuğuna vasiyet etmesi veya malın oğluna intikal etmesi maksadıyla oğlunun oğluna vasiyet etmesi yahut yakın akrabayı bırakıp uzak kimseye vasiyet etmesi gibi durumlardır- onların arasını düzeltmek için hemen harekete geçiniz. Sulh gerçekleştiğinde arayı düzelten kimseden günah kalkar. Islaha çalışmak farz-ı kifayedir; içlerinden biri bunu yerine getirirse diğerlerinden sorumluluk düşer, şayet hiçbiri yapmazsa hepsi günahkar olur.

الثَّالِثَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى الْحُكْمِ بِالظَّنِّ، لِأَنَّهُ إِذَا ظَنَّ قَصْدَ الْفَسَادِ وَجَبَ السَّعْيُ فِي الصَّلَاحِ. وَإِذَا تَحَقَّقَ الْفَسَادُ لَمْ يَكُنْ صُلْحًا إِنَّمَا يَكُونُ حُكْمًا بِالدَّفْعِ وَإِبْطَالًا لِلْفَسَادِ وَحَسْمًا لَهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ" عُطِفَ عَلَى" خافَ"، وَالْكِنَايَةُ عَنِ الْوَرَثَةِ، وَلَمْ يَجْرِ لَهُمْ ذِكْرٌ لِأَنَّهُ قَدْ عُرِفَ الْمَعْنَى، وَجَوَابُ الشَّرْطِ" فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ". الرَّابِعَةُ- لَا خِلَافَ أَنَّ الصَّدَقَةَ فِي حَالِ الْحَيَاةِ وَالصِّحَّةِ أَفْضَلُ مِنْهَا عِنْدَ الْمَوْتِ، لِقَوْلِهِ ﵇ وَقَدْ سُئِلَ: أَيُّ الصَّدَقَةِ أَفْضَلُ؟ فَقَالَ: (أَنْ تَصَّدَّقَ وَأَنْتَ صَحِيحٌ شَحِيحٌ) الْحَدِيثَ، أَخْرَجَهُ أَهْلُ الصَّحِيحِ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (لَأَنْ يَتَصَدَّقَ الْمَرْءُ فِي حَيَاتِهِ بِدِرْهَمٍ خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَتَصَدَّقَ عِنْدَ مَوْتِهِ بِمِائَةٍ). وَرَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (مَثَلُ الَّذِي يُنْفِقُ أَوْ يَتَصَدَّقُ عِنْدَ مَوْتِهِ مَثَلُ الذي يهدي بعد ما يَشْبَعُ). الْخَامِسَةُ- مَنْ لَمْ يَضُرَّ فِي وَصِيَّتِهِ كَانَتْ كَفَّارَةً لِمَا تَرَكَ مِنْ زَكَاتِهِ. رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ قُرَّةَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَنْ حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ فَأَوْصَى فَكَانَتْ وَصِيَّتُهُ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ كَانَتْ كَفَّارَةً لِمَا تَرَكَ مِنْ زَكَاتِهِ). فَإِنْ ضَرَّ فِي الْوَصِيَّةِ وَهِيَ: السَّادِسَةُ- فَقَدْ رَوَى الدَّارَقُطْنِيّ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" الْإِضْرَارُ فِي الْوَصِيَّةِ مِنَ الْكَبَائِرِ (. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (إِنَّ الرَّجُلَ أَوِ الْمَرْأَةَ لَيَعْمَلُ بِطَاعَةِ اللَّهِ سِتِّينَ سَنَةً ثُمَّ يَحْضُرُهُمَا الْمَوْتُ فَيُضَارَّانِ فِي الْوَصِيَّةِ فَتَجِبُ لَهُمَا النَّارُ). وَتَرْجَمَ النَّسَائِيُّ" الصَّلَاةَ عَلَى مَنْ جَنَفَ فِي وَصِيَّتِهِ" أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حَجَرٍ أَنْبَأَنَا هُشَيْمٌ عَنْ مَنْصُورٍ وَهُوَ ابْنُ زَاذَانَ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ﵁ أَنَّ رَجُلًا أَعْتَقَ سِتَّةَ مَمْلُوكِينَ لَهُ عِنْدَ موته ولم يكن له مال

Üçüncü [Mesele]- Bu ayette zan ile hüküm verilebileceğine dair bir delil vardır; zira fesat kastından zannettiği takdirde ıslah için çaba göstermek vacip olur. Fesat kesinleştiğinde ise bu artık bir sulh değil, [fesadı] defetme, fesadı iptal etme ve onu kesin olarak ortadan kaldırma hükmü olur. Yüce Allah'ın { فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ } “Aralarını bulup düzeltirse” [ifadesi], { خَافَ } üzerine atfedilmiştir. [Ayetin metninde açıkça] zikirleri geçmese de mana bilindiği için zamir vârislere râcidir. Şartın cevabı ise { فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Ona hiçbir günah yoktur” [kısmıdır]. Dördüncü [Mesele]- Hayatta ve sıhhatte iken verilen sadakanın ölüm anındakinden daha faziletli olduğunda ihtilaf yoktur. Nitekim Peygamber aleyhisselâm'a: “Hangi sadaka daha faziletlidir?” diye sorulduğunda: «Sağlıklı ve [mala] düşkün olduğun halde sadaka vermendir...» buyurmuştur; bu hadisi Sahîh sahipleri tahric etmiştir. Dârekutnî, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etmiştir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kişinin hayattayken bir dirhem sadaka vermesi, ölüm anında yüz [dirhem] sadaka vermesinden onun için daha hayırlıdır.» Nesâî, Ebû'd-Derdâ'dan rivayet etmiştir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ölüm anında infak eden veya sadaka veren kimsenin misali, doyduktan sonra hediye verenin misali gibidir.» Beşinci [Mesele]- Vasiyetinde [vârislerine] zarar vermeyen kimsenin [bu vasiyeti], ödemediği zekâtları için bir kefaret olur. Dârekutnî, Muâviye b. Kurre'den, o da babasından şöyle dediğini rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kime ölüm gelip çattığında vasiyet eder de vasiyeti Allah'ın Kitabı'na uygun olursa, bu onun terk ettiği zekâtlarına bir kefaret olur.» Şayet vasiyette zarar verirse —ki bu Altıncı [Mesele]'dir—: Dârekutnî yine İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Vasiyette zarar vermek büyük günahlardandır.» Ebû Dâvûd, Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz adam veya kadın altmış yıl Allah'a itaatle amel eder, sonra onlara ölüm gelir de vasiyette zarar verirler ve bu yüzden cehennem ateşi onlara vacip olur.» Nesâî, “Vasiyetinde haksızlık ve meyil yapan kimsenin cenaze namazı” şeklinde bab başlığı açmış [ve şöyle rivayet etmiştir]: Bize Ali b. Hacr haber verdi, bize Huşeym, Mansûr'dan —ki o İbn Zâzân'dır—, o Hasan'dan, o İmrân b. Husayn radıyallâhu anh'tan bildirdi ki: Bir adam ölüm döşeğindeyken kendisine ait altı köleyi azat etti; oysa onun bunlardan başka malı

غَيْرُهُمْ، فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ ﷺ فَغَضِبَ مِنْ ذَلِكَ وَقَالَ: (لَقَدْ هَمَمْتُ أَلَّا أُصَلِّيَ عَلَيْهِ) [ثُمَّ دَعَا مَمْلُوكِيهِ] فَجَزَّأَهُمْ ثَلَاثَةَ أَجْزَاءٍ ثُمَّ أَقْرَعَ بَيْنَهُمْ فَأَعْتَقَ اثْنَيْنِ وَأَرَقَّ أَرْبَعَةً. وَأَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ بِمَعْنَاهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ فِي آخِرِهِ: وَقَالَ لَهُ قَوْلًا شَدِيدًا، بَدَلَ قَوْلِهِ: (لَقَدْ هَمَمْتُ أَلَّا أُصَلِّيَ عَلَيْهِ).

yoktu. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştığında buna öfkelendi ve: (لَقَدْ هَمَمْتُ أَلَّا أُصَلِّيَ عَلَيْهِ) (Andolsun, onun cenaze namazını kılmamayı düşündüm) buyurdu. [Sonra kölelerini çağırdı], onları üç kısma ayırdı, sonra aralarında kura çekti; ikisini azat etti, dördünü ise kölelikte bıraktı. Müslim de bunu aynı anlamda tahric etmiş, ancak sonunda (لَقَدْ هَمَمْتُ أَلَّا أُصَلِّيَ عَلَيْهِ) ifadesi yerine: ‘Ve ona ağır bir söz söyledi’ demiştir.

[سورة البقرة (٢): الآيات ١٨٣ الى ١٨٤]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 183-184]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٨٣) أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٨٤)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٨٣) أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٨٤) } “Ey iman edenler! Kötülüklerden sakınasınız diye, oruç sizden öncekilere farz kılındığı gibi size de farz kılındı. (183) Sayılı günlerde... Sizden kim hasta veya yolculukta olursa, tutamadığı günler sayısınca başka günlerde [tutsun]. Ona gücü yetmeyenlerin ise bir yoksulu doyuracak kadar fidye vermesi gerekir. Kim gönülden bir hayır yaparsa bu onun için daha hayırlıdır. Eğer bilirseniz oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır.” (184)

فِيهِ سِتُّ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ" لَمَّا ذَكَرَ مَا كُتِبَ عَلَى الْمُكَلَّفِينَ مِنَ الْقِصَاصِ وَالْوَصِيَّةِ ذَكَرَ أَيْضًا أَنَّهُ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الصِّيَامُ وَأَلْزَمَهُمْ إِيَّاهُ وَأَوْجَبَهُ عَلَيْهِمْ، وَلَا خِلَافَ فِيهِ، قَالَ ﷺ: (بُنِيَ الْإِسْلَامِ عَلَى خَمْسً شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَصَوْمِ رَمَضَانَ وَالْحَجِّ) رَوَاهُ ابْنُ عُمَرَ. وَمَعْنَاهُ فِي اللُّغَةِ: الْإِمْسَاكُ، وَتَرْكُ التَّنَقُّلِ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ. وَيُقَالُ لِلصَّمْتِ صَوْمٌ، لِأَنَّهُ. إِمْسَاكٌ عَنِ الْكَلَامِ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى مُخْبِرًا عَنْ مريم:" إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً " [مريم: ٢٦] أَيْ سُكُوتًا عَنِ الْكَلَامِ. وَالصَّوْمِ: رُكُودُ الرِّيحِ، وَهُوَ إِمْسَاكُهَا عَنِ الْهُبُوبِ. وَصَامَتِ الدَّابَّةُ عَلَى آرِيِّهَا

Bu ayetlerde altı mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: “Ey iman edenler! Oruç size farz kılındı” buyruğudur. Mükelleflere kısas ve vasiyetin farz kılındığını zikrettikten sonra, orucun da onlara farz kılındığını, bunu onlara bağlayıcı ve vacip kıldığını zikretmiştir; bunda hiçbir ihtilaf yoktur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (بُنِيَ الْإِسْلَامِ عَلَى خَمْسً شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَصَوْمِ رَمَضَانَ وَالْحَجِّ) “İslam beş şey üzerine kurulmuştur: Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik etmek, namazı dosdoğru kılmak, zekatı vermek, Ramazan orucunu tutmak ve hacca gitmek”; bunu İbn Ömer rivayet etmiştir. Orucun (savm) lügatteki manası: Kendini tutmak (imsak) ve bir halden başka bir hale geçmeyi terk etmektir. Susmaya da savm denir; çünkü o, konuşmaktan kendini tutmaktır. Yüce Allah Meryem'den haber vererek şöyle buyurmuştur: { إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً } “Şüphesiz ben Rahmân'a bir oruç adadım” [Meryem: 26]; yani konuşmaktan susmayı adadım. Savm: Rüzgarın durmasıdır; o da esmekten durmasıdır. ‘Sâmeti'd-dâbbetü alâ âriyyihâ’

: قَامَتْ وَثَبَتَتْ فَلَمْ تَعْتَلِفْ. وَصَامَ النَّهَارُ: اعْتَدَلَ. وَمَصَامُ الشَّمْسِ حَيْثُ تَسْتَوِي فِي مُنْتَصَفِ النَّهَارِ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّابِغَةِ:

binit kazığı başında durup yem yemediğinde söylenir. ‘Sâme'n-nehâru’ gündüz ortalandı demektir. ‘Masâmü'ş-şems’ güneşin gün ortasında tam tepede sabit durduğu yerdir; en-Nâbiğa'nın şu sözü de bundandır:

خَيْلٌ صِيَامٌ وَخَيْلٌ غَيْرُ صَائِمَةٍ ... تَحْتَ الْعَجَاجِ وَخَيْلٌ تَعْلُكُ اللُّجُمَا

Kimi atlar oruçlu [sabit durmakta], kimi atlar toz duman altında oruçsuz; kimi atlar da gemlerini çiğnemektedir.

أَيْ خَيْلٌ ثَابِتَةٌ مُمْسِكَةٌ عَنِ الْجَرْيِ وَالْحَرَكَةِ، كما قال:

Yani koşmaktan ve hareket etmekten kendini tutup sabit duran atlar demektir; nitekim şöyle demiştir:

كَأَنَّ الثُّرَيَّا عُلِّقَتْ فِي مَصَامِهَا

Sanki Ülker yıldızı durduğu yere asılmış gibi.

أَيْ هِيَ ثَابِتَةٌ فِي مَوَاضِعِهَا فَلَا تَنْتَقِلُ، وَقَوْلُهُ:

Yani yerinde sabittir, hareket etmez. Şairin şu sözü de:

وَالْبَكَرَاتُ شَرُّهُنَّ الصَّائِمَةُ

Makaraların en kötüsü oruç tutandır.

يَعْنِي الَّتِي لَا تَدُورُ. وَقَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

Yani dönmeyen makaradır. İmruü'l-Kays da şöyle demiştir:

فَدَعْهَا وَسَلِّ الْهَمَّ عَنْكَ بِجَسْرَةٍ ... ذَمُولٍ إِذَا صَامَ النَّهَارُ وَهَجَّرَا

Bırak onu da, gün ortalanıp kızgın sıcak bastığında ... Hızlı giden güçlü bir deveyle kederini dağıt.

أَيْ أَبْطَأَتِ الشَّمْسُ عَنِ الِانْتِقَالِ وَالسَّيْرِ فَصَارَتْ بِالْإِبْطَاءِ كَالْمُمْسِكَةِ. وَقَالَ آخَرُ:

Yani güneş intikal etmekten ve yürümekten yavaşladı, bu yavaşlaması sebebiyle adeta durmuş gibi oldu. Bir başkası da şöyle demiştir:

حَتَّى إِذَا صَامَ النَّهَارُ وَاعْتَدَلَ ... وَسَالَ لِلشَّمْسِ لُعَابٌ فَنَزَلَ

Nihayet gün ortalanıp dengelendiğinde ... Ve güneşten sarı bir serap akıp indiğinde.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

نَعَامًا بوجرة صفر الخدود ... دما تَطْعَمُ النَّوْمُ إِلَّا صِيَامَا

Vecre'deki sarı yanaklı devekuşları ... Ancak ayakta durarak uyurlar.

أَيْ قَائِمَةً. وَالشِّعْرُ فِي هَذَا الْمَعْنَى كَثِيرٌ. وَالصَّوْمُ فِي الشَّرْعِ: الْإِمْسَاكُ عَنِ الْمُفْطِرَاتِ مَعَ اقْتِرَانِ النِّيَّةِ بِهِ مِنْ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَى غُرُوبِ الشَّمْسِ، وَتَمَامُهُ وَكَمَالُهُ بِاجْتِنَابِ الْمَحْظُورَاتِ وَعَدَمِ الْوُقُوعِ فِي الْمُحَرَّمَاتِ، لِقَوْلِهِ ﵇: (مَنْ لَمْ يَدَعْ قَوْلَ الزُّورِ وَالْعَمَلَ بِهِ فَلَيْسَ لِلَّهِ حَاجَةً فِي أَنْ يَدَعَ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ). الثَّانِيَةُ- فَضْلُ الصَّوْمِ عَظِيمٌ، وَثَوَابُهُ جَسِيمٌ، جَاءَتْ بِذَلِكَ أَخْبَارٌ كَثِيرَةٌ صِحَاحٌ وَحِسَانٌ ذَكَرَهَا الْأَئِمَّةُ فِي مَسَانِيدِهِمْ، وَسَيَأْتِي بَعْضُهَا، وَيَكْفِيكَ الْآنَ مِنْهَا فِي فَضْلِ الصَّوْمِ أَنْ خَصَّهُ اللَّهُ بِالْإِضَافَةِ إِلَيْهِ، كَمَا ثَبَتَ فِي الْحَدِيثِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أنه قال مخبرا عن ربه:

Yani ayakta durarak [uyurlar]. Bu anlamda şiir çoktur. Şeriatta oruç ise; fecrin doğuşundan güneşin batışına kadar niyetle birlikte orucu bozan şeylerden uzak durmaktır. Onun tamamı ve kemali ise sakıncalı şeylerden kaçınmak ve haramlara düşmemekle [mümkün] olur. Zira Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: « مَنْ لَمْ يَدَعْ قَوْلَ الزُّورِ وَالْعَمَلَ بِهِ فَلَيْسَ لِلَّهِ حَاجَةً فِي أَنْ يَدَعَ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ » «Kim yalan sözü ve onunla amel etmeyi bırakmazsa, onun yemesini ve içmesini terk etmesine Allah'ın hiçbir ihtiyacı yoktur.» İkinci [Mesele]- Orucun fazileti pek büyük, sevabı pek yücedir. İmamların müsnedlerinde zikrettikleri, bu hususta gelen çok sayıda sahih ve hasen rivayet vardır; bunların bir kısmı ileride gelecektir. Şu an orucun fazileti konusunda, Allah'ın onu Kendisine izafe ederek tahsis etmiş olması sana yeter; nitekim Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sabit olduğuna göre o, Rabbinden haber vererek şöyle buyurmuştur:

(يَقُولُ اللَّهُ ﵎ كُلُّ عَمَلِ ابْنِ آدَمَ لَهُ إِلَّا الصَّوْمُ فَإِنَّهُ لِي وَأَنَا أَجْزِي بِهِ) الْحَدِيثَ. وَإِنَّمَا خَصَّ الصَّوْمَ بِأَنَّهُ لَهُ وَإِنْ كَانَتِ الْعِبَادَاتُ كُلُّهَا لَهُ لِأَمْرَيْنِ بَايَنَ الصَّوْمُ بِهِمَا سَائِرَ الْعِبَادَاتِ. أَحَدُهُمَا أَنَّ الصَّوْمَ يَمْنَعُ مِنْ مَلَاذِّ النَّفْسِ وَشَهَوَاتِهَا مَا لَا يَمْنَعُ مِنْهُ سَائِرُ الْعِبَادَاتِ. الثَّانِي أَنَّ الصَّوْمَ سِرٌّ بَيْنَ الْعَبْدِ وَبَيْنَ رَبِّهِ لَا يَظْهَرُ إِلَّا لَهُ، فَلِذَلِكَ صَارَ مُخْتَصًّا بِهِ. وَمَا سِوَاهُ مِنَ الْعِبَادَاتِ ظَاهِرٌ، رُبَّمَا فَعَلَهُ تَصَنُّعًا وَرِيَاءً، فَلِهَذَا صَارَ أَخَصَّ بِالصَّوْمِ مِنْ غَيْرِهِ. وَقِيلَ غَيْرُ هَذَا. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" كَما كُتِبَ" الْكَافُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى النَّعْتِ، التَّقْدِيرُ كِتَابًا كَمَا، أَوْ صَوْمًا كَمَا. أَوْ عَلَى الْحَالِ مِنَ الصِّيَامِ، أَيْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ مُشَبَّهًا كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ. وَقَالَ بَعْضُ النُّحَاةِ: الْكَافُ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ نَعْتًا لِلصِّيَامِ، إِذْ لَيْسَ تَعْرِيفُهُ بِمَحْضٍ، لِمَكَانِ الْإِجْمَالِ الَّذِي فِيهِ بِمَا فَسَّرَتْهُ الشَّرِيعَةُ، فَلِذَلِكَ جَازَ نَعْتُهُ بِ" كَمَا" إِذْ لَا يُنْعَتُ بِهَا إِلَّا النَّكِرَاتُ، فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ كُتِبَ عَلَيْكُمْ صِيَامٌ، وَقَدْ ضُعِّفَ هَذَا الْقَوْلُ. وَ" مَا" فِي مَوْضِعِ خَفْضِ، وَصِلَتِهَا:" كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ". وَالضَّمِيرُ فِي" كُتِبَ" يَعُودُ عَلَى" مَا". وَاخْتَلَفَ أَهْلُ التَّأْوِيلِ فِي مَوْضِعِ التَّشْبِيهِ وَهِيَ: الرَّابِعَةُ- فَقَالَ الشَّعْبِيُّ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُهُمَا: التَّشْبِيهُ يَرْجِعُ إِلَى وَقْتِ الصَّوْمِ وَقَدْرِ الصَّوْمِ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَتَبَ عَلَى قَوْمِ مُوسَى وَعِيسَى صَوْمَ رَمَضَانَ فَغَيَّرُوا، وَزَادَ أَحْبَارُهُمْ عَلَيْهِمْ عَشْرَةَ أَيَّامٍ ثُمَّ مَرِضَ بَعْضُ أَحْبَارِهِمْ فَنَذَرَ إِنْ شَفَاهُ اللَّهُ أَنْ يَزِيدَ فِي صَوْمِهِمْ عَشْرَةَ أَيَّامٍ فَفَعَلَ، فَصَارَ صَوْمُ النَّصَارَى خَمْسِينَ يَوْمًا، فَصَعُبَ عَلَيْهِمْ فِي الْحَرِّ فَنَقَلُوهُ إِلَى الرَّبِيعِ. وَاخْتَارَ هَذَا الْقَوْلَ النَّحَّاسُ وَقَالَ: وَهُوَ الْأَشْبَهُ بِمَا فِي الْآيَةِ. وَفِيهِ حَدِيثٌ يدل على صحته أسنده عن دغفل ابن حَنْظَلَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (كَانَ عَلَى النَّصَارَى صَوْمُ شَهْرٍ فَمَرِضَ رجل منهم فقالوا لئن شفاه الله لنزيدن عَشْرَةً ثُمَّ كَانَ آخَرُ فَأَكَلَ لَحْمًا فَأَوْجَعَ فاه فقالوا لئن شفاه الله لنزيدن سَبْعَةً ثُمَّ كَانَ مَلِكٌ آخَرُ فَقَالُوا لَنُتِمَّنَّ هَذِهِ السَّبْعَةَ الْأَيَّامَ وَنَجْعَلَ صَوْمَنَا فِي الرَّبِيعِ قَالَ فَصَارَ خَمْسِينَ (. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: كَتَبَ اللَّهُ ﷿ صَوْمَ شَهْرِ رَمَضَانَ عَلَى كُلِّ أمة. وقيل:

(Allah azze ve celle şöyle buyurur: Âdemoğlunun her ameli kendisinindir; ancak oruç müstesnadır, zira o Benim içindir ve onun mükafatını Ben veririm...) hadisi. Bütün ibadetler O'nun için olduğu halde orucu Kendisine tahsis etmesi, orucun diğer ibadetlerden ayrıldığı iki husustan ötürüdür: Birincisi: Oruç, nefsin lezzetlerine ve arzularına, diğer ibadetlerin engel olmadığı ölçüde engel olur. İkincisi: Oruç, kul ile Rabbi arasında bir sırdır; O'ndan başkasına aşikar olmaz, bundan ötürü de O'na tahsis edilmiştir. Diğer ibadetler ise açıktır, belki gösteriş ve riya amacıyla yapılabilir; işte bu sebeple oruç diğerlerinden daha özel olmuştur. Bundan başka [sebepler] de söylenmiştir. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: " كَما كُتِبَ " buyruğunda yer alan kâf harfi, sıfat olarak nasb mahallindedir. Takdiri; "kitâben kemâ" (yazıldığı gibi bir yazılışla) veya "savmen kemâ" (farz kılındığı gibi bir oruç) şeklindedir. Ya da sıyâm kelimesinden haldir; yani: "Sizden öncekilere farz kılındığı gibi, ona benzer bir şekilde oruç size de farz kılındı" demektir. Bazı nahivciler ise şöyle demiştir: Kâf harfi, sıyâm kelimesinin sıfatı olarak ref mahallindedir; çünkü şeriatın onu tefsir etmesi sebebiyle onda bulunan kapalılık dolayısıyla onun marifeliği tam bir marifelik değildir. Bu sebeple onun "kemâ" ile nitelenmesi caiz olmuştur; zira "kemâ" ile ancak nekireler nitelenir. Bu durum, "kütibe aleyküm sıyâmun" (üzerinize bir oruç farz kılındı) mesabesindedir. Ancak bu görüş zayıf kabul edilmiştir. "Mâ" ise cer mahallindedir; sılası da: "كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ" cümlesidir. "كُتِبَ" fiilindeki zamir ise "mâ" lafzına döner. Tevil ehli benzetmenin hangi hususta olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir; bu da şöyledir: Dördüncüsü: Şa'bî, Katâde ve başkaları şöyle demişlerdir: Benzetme, orucun vaktine ve orucun miktarına râcidir. Çünkü Yüce Allah Mûsâ ve Îsâ'nın kavmine Ramazan orucunu farz kılmıştı, fakat onlar bunu değiştirdiler; din adamları onlara on gün ilave etti. Daha sonra din adamlarından biri hastalanınca, eğer Allah kendisine şifa verirse oruçlarına on gün daha ilave etmeyi adadı ve bunu yaptı. Böylece Hristiyanların orucu elli gün oldu; sıcakta tutmak onlara zor gelince de onu ilkbahara naklettiler. en-Nehhâs da bu görüşü tercih etmiş ve şöyle demiştir: Ayetteki lafza en uygun olanı budur. Nitekim bunun sıhhatine delalet eden bir hadis de vardır; bunu Dağfel b. Hanzale'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle müsned olarak rivayet etmiştir: (Hristiyanlara bir ay oruç farz idi. Onlardan bir adam hastalandı ve: 'Eğer Allah ona şifa verirse mutlaka on gün daha ekleyeceğiz' dediler. Sonra bir başkası et yedi ve ağzı ağrıdı, bunun üzerine: 'Eğer Allah ona şifa verirse mutlaka yedi gün daha ekleyeceğiz' dediler. Daha sonra başka bir kral geldi, bunun üzerine: 'Bu yedi günü tamamlayalım ve orucumuzu da ilkbahara alalım' dediler. Böylece [oruçları] elli gün oldu). Mücâhid ise şöyle demiştir: Allah azze ve celle Ramazan ayı orucunu her ümmete farz kılmıştır. Şöyle de denilmiştir:

أَخَذُوا بِالْوَثِيقَةِ فَصَامُوا قَبْلَ الثَّلَاثِينَ يَوْمًا وَبَعْدَهَا يَوْمًا، قَرْنًا بَعْدَ قَرْنٍ، حَتَّى بَلَغَ صَوْمُهُمْ خَمْسِينَ يَوْمًا، فَصَعُبَ عَلَيْهِمْ فِي الْحَرِّ فَنَقَلُوهُ إِلَى الْفَصْلِ الشَّمْسِيِّ. قَالَ النَّقَّاشُ: وَفِي ذَلِكَ حَدِيثٌ عَنْ دَغْفَلِ بْنِ حَنْظَلَةَ وَالْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ وَالسُّدِّيِّ. قُلْتُ: وَلِهَذَا- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- كُرِهَ الْآنَ صَوْمُ يَوْمِ الشَّكِّ وَالسِّتَّةُ مِنْ شَوَّالَ بِإِثْرِ يَوْمِ الْفِطْرِ مُتَّصِلًا بِهِ. قَالَ الشَّعْبِيُّ: لَوْ صُمْتُ السَّنَةَ كُلَّهَا لَأَفْطَرْتُ يَوْمَ الشَّكِّ، وَذَلِكَ أَنَّ النَّصَارَى فُرِضَ عَلَيْهِمْ صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ كَمَا فُرِضَ عَلَيْنَا، فَحَوَّلُوهُ إِلَى الْفَصْلِ الشَّمْسِيِّ، لِأَنَّهُ قَدْ كَانَ يُوَافِقُ الْقَيْظَ فَعَدُّوا ثَلَاثِينَ يَوْمًا، ثُمَّ جَاءَ بَعْدَهُمْ قَرْنٌ فَأَخَذُوا بِالْوَثِيقَةِ لِأَنْفُسِهِمْ فَصَامُوا قَبْلَ الثَّلَاثِينَ يَوْمًا وَبَعْدَهَا يَوْمًا، ثُمَّ لَمْ يَزَلِ الْآخَرُ يَسْتَنُّ بِسُنَّةِ مَنْ كَانَ قَبْلَهُ حَتَّى صَارُوا إِلَى خَمْسِينَ يَوْمًا فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ". وَقِيلَ: التَّشْبِيهُ رَاجِعٌ إِلَى أَصْلِ وُجُوبِهِ عَلَى مَنْ تَقَدَّمَ، لَا فِي الْوَقْتِ وَالْكَيْفِيَّةِ. وَقِيلَ: التَّشْبِيهُ وَاقِعٌ عَلَى صِفَةِ الصَّوْمِ الَّذِي كَانَ عَلَيْهِمْ مِنْ مَنْعِهِمْ مِنَ الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ وَالنِّكَاحِ، فَإِذَا حَانَ الْإِفْطَارُ فَلَا يَفْعَلُ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ مَنْ نَامَ. وَكَذَلِكَ كَانَ فِي النَّصَارَى أَوَّلًا وَكَانَ فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ، ثُمَّ نَسَخَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ:" أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ" [البقرة: ١٨٧] عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ، قَالَهُ السُّدِّيُّ وَأَبُو الْعَالِيَةِ وَالرَّبِيعُ. وَقَالَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ وَعَطَاءٌ: التَّشْبِيهُ وَاقِعٌ عَلَى الصَّوْمِ لَا عَلَى الصِّفَةِ وَلَا عَلَى الْعِدَّةِ وَإِنِ اخْتَلَفَ الصِّيَامَانِ بِالزِّيَادَةِ وَالنُّقْصَانِ. الْمَعْنَى:" كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ" أَيْ فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ وَيَوْمَ عَاشُورَاءَ،" كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ" وَهُمُ الْيَهُودُ- فِي قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ- ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ وَيَوْمَ عَاشُورَاءَ. ثُمَّ نُسِخَ هَذَا فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ بِشَهْرِ رَمَضَانَ. وَقَالَ مُعَاذُ بن جبل: نسخ ذلك" ب أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ" ثُمَّ نُسِخَتِ الْأَيَّامُ بِرَمَضَانَ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ"" لَعَلَّ" تَرَجٍّ فِي حَقِّهِمْ، كما تقدم. و" تَتَّقُونَ" قِيلَ: مَعْنَاهُ هُنَا تَضْعُفُونَ، فَإِنَّهُ كُلَّمَا قَلَّ الأكل ضعفت الشهوة، وكلما ضعفت

[İşi] sağlama alarak nesilden nesile otuz günden önce bir gün, sonrasından da bir gün tuttular; nihayet tuttukları oruç elli güne ulaştı. Sıcak [mevsimde] bu kendilerine zor gelince onu güneş takvimindeki mevsime aktardılar. Nakkâş şöyle demiştir: Bu hususta Dağfel b. Hanzale, Hasan-ı Basrî ve es-Süddî'den [nakledilen] bir hadis (rivayet) vardır. Derim ki: İşte bundan dolayı –Allah en iyisini bilir ya– günümüzde şek günü orucu ile Ramazan bayramı gününün hemen peşinden ona bitişik olarak Şevval ayından altı gün [oruç] tutmak mekruh görülmüştür. Şa'bî şöyle demiştir: "Bütün sene oruç tutsaydım bile şek gününde mutlaka iftar ederdim (oruç tutmazdım). Zira Hristiyanlara da tıpkı bize farz kılındığı gibi Ramazan ayı orucu farz kılınmıştı. Onlar bunu güneş takvimindeki mevsime aktardılar; çünkü [Ramazan] şiddetli sıcak mevsime denk geliyordu; böylece otuz gün saydılar. Sonra onların ardından bir nesil geldi ve kendilerince [işi] sağlama alarak otuz günden önce bir gün ve otuz günden sonra bir gün oruç tuttular. Daha sonra gelenler de kendilerinden öncekilerin yolunu tutmaya devam etti; nihayetinde elli güne ulaştılar. İşte Yüce Allah'ın: { كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden öncekilere farz kılındığı gibi” buyruğu buna [işaret etmektedir]." Şöyle de denilmiştir: Benzetme, vakit ve keyfiyette değil, geçmiş ümmetlere de orucun aslen farz oluşuna râcidir. Bir diğer görüşe göre benzetme; yeme, içme ve cinsel ilişkiden menedilmeleri şeklinde onlara farz kılınan orucun niteliğine yöneliktir; öyle ki iftar vakti girdiğinde uyuyan kimse artık bu şeyleri yapamazdı. Bu durum başlangıçta Hristiyanlarda da böyleydi, İslam'ın ilk döneminde de böyle idi. Daha sonra Allah Teâlâ, açıklaması geleceği üzere: { أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ } “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı” [el-Bakara: 187] buyruğuyla bunu neshetti. Bunu es-Süddî, Ebu'l-Âliye ve er-Rebî' söylemiştir. Muâz b. Cebel ve Atâ ise şöyle demişlerdir: Benzetme, keyfiyete veya gün sayısına değil, sadece orucun kendisine yöneliktir; her ne kadar iki oruç fazlalık ve eksiklik yönüyle birbirinden farklı olsa da. Manası şudur: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ } “Oruç size farz kılındı”, yani İslam'ın başlangıcında her aydan üç gün ve Âşûrâ günü; { كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden öncekilere farz kılındığı gibi” ki İbn Abbâs'ın kavline göre onlar Yahudilerdir; [onlara da] üç gün ve Âşûrâ günü [farz kılınmıştı]. Sonra bu [hüküm], bu ümmette Ramazan ayı ile neshedildi. Muâz b. Cebel şöyle demiştir: Bu [hüküm] { أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ } “Sayılı günlerde” [ayetiyle] neshedildi, sonra da [bu sayılı] günler Ramazan ile neshedildi. Beşinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Umulur ki sakınırsınız” buyruğu: Daha önce geçtiği üzere "lealle" (لَعَلَّ), [kullar] hakkında bir umut ifade eder. { تَتَّقُونَ } lafzının burada: "Zayıf düşersiniz/gücünüz kırılır" manasında olduğu söylenmiştir; zira yemek ne kadar azalırsa şehvet de o kadar zayıflar, [şehvet] ne kadar zayıflarsa...

الشَّهْوَةُ قَلَّتِ الْمَعَاصِي. وَهَذَا وَجْهٌ مَجَازِيٌّ حَسَنٌ. وَقِيلَ: لِتَتَّقُوا الْمَعَاصِيَ. وَقِيلَ: هُوَ عَلَى الْعُمُومِ، لِأَنَّ الصِّيَامَ كَمَا قَالَ ﵇: (الصِّيَامُ جُنَّةٌ وَوِجَاءٌ) وَسَبَبُ تَقْوَى، لِأَنَّهُ يُمِيتُ الشَّهَوَاتِ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ"" أَيَّاماً" مَفْعُولٌ ثَانٍ بِ" كُتِبَ"، قَالَهُ الْفَرَّاءُ. وَقِيلَ: نُصِبَ عَلَى الظَّرْفِ لِ" كُتِبَ"، أَيْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ فِي أَيَّامٍ. وَالْأَيَّامُ الْمَعْدُودَاتُ: شَهْرُ رَمَضَانَ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى خِلَافِ مَا رُوِيَ عَنْ مُعَاذٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ" فِيهِ سِتَّ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" مَرِيضاً" لِلْمَرِيضِ حَالَتَانِ: إِحْدَاهُمَا أَلَّا يُطِيقَ الصَّوْمَ بِحَالٍ، فَعَلَيْهِ الْفِطْرُ وَاجِبًا. الثَّانِيَةُ- أَنْ يَقْدِرَ عَلَى الصَّوْمِ بِضَرَرٍ وَمَشَقَّةٍ، فَهَذَا يُسْتَحَبُّ لَهُ الْفِطْرُ وَلَا يَصُومُ إِلَّا جَاهِلٌ. قَالَ ابْنُ سِيرِينَ: مَتَى حَصَلَ الْإِنْسَانُ فِي حَالٍ يَسْتَحِقُّ بِهَا اسْمَ الْمَرَضِ صَحَّ الْفِطْرُ، قِيَاسًا عَلَى الْمُسَافِرِ لِعِلَّةِ السَّفَرِ، وَإِنْ لَمْ تَدْعُ إِلَى الْفِطْرِ ضرورة. قال طريف ابن تَمَّامٍ الْعُطَارِدِيُّ: دَخَلْتُ عَلَى مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ فِي رَمَضَانَ وَهُوَ يَأْكُلُ، فَلَمَّا فَرَغَ قَالَ: إِنَّهُ وَجِعَتْ أُصْبُعِي هَذِهِ. وَقَالَ جُمْهُورُ مِنَ الْعُلَمَاءِ: إِذَا كَانَ بِهِ مَرَضٌ يُؤْلِمُهُ وَيُؤْذِيهِ أَوْ يَخَافُ تَمَادِيَهُ أَوْ يَخَافُ تَزَيُّدَهُ صَحَّ لَهُ الْفِطْرُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا مَذْهَبُ حُذَّاقِ أَصْحَابِ مَالِكٍ وَبِهِ يُنَاظِرُونَ. وَأَمَّا لَفْظُ مَالِكٍ فَهُوَ الْمَرَضُ الَّذِي يَشُقُّ عَلَى الْمَرْءِ وَيَبْلُغُ بِهِ. وَقَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ: وَاخْتَلَفَتِ الرِّوَايَةُ عَنْ مَالِكٍ فِي الْمَرَضِ الْمُبِيحِ لِلْفِطْرِ، فَقَالَ مَرَّةً: هُوَ خَوْفُ التَّلَفِ مِنَ الصِّيَامِ. وَقَالَ مَرَّةً: شِدَّةُ الْمَرَضِ وَالزِّيَادَةِ فِيهِ وَالْمَشَقَّةُ الْفَادِحَةُ. وَهَذَا صَحِيحُ مَذْهَبِهِ وَهُوَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ، لِأَنَّهُ لَمْ يَخُصَّ مَرَضًا مِنْ مَرَضٍ فَهُوَ مُبَاحٌ فِي كُلِّ مَرَضٍ، إِلَّا مَا خَصَّهُ الدليل من الصداع والحمى والمرضى الْيَسِيرِ الَّذِي لَا كُلْفَةَ مَعَهُ فِي الصِّيَامِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: إِذَا لَمْ يَقْدِرْ مِنَ الْمَرَضِ عَلَى الصَّلَاةِ قَائِمًا أَفْطَرَ، وَقَالَهُ النَّخَعِيُّ. وَقَالَتْ فرقة: لا يفطر بالمرض إلا من

[şehvet kırılınca], günahlar azalır. Bu, güzel bir mecazi yöndür. "Günahlardan sakınasınız diye" şeklinde de açıklanmıştır. Bunun genel [kapsamlı] olduğu da söylenmiştir; çünkü oruç, [Hz. Peygamber] aleyhisselâm'ın buyurduğu gibi: «الصِّيَامُ جُنَّةٌ وَوِجَاءٌ» «Oruç bir kalkan ve bir vicâdır (şehveti kırıcıdır)» ve takva sebebidir, zira şehvetleri söndürür (öldürür). Altıncısı: Yüce Allah'ın { أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ } “Sayılı günlerde” buyruğudur. 'Eyyâmen' (أَيَّاماً) kelimesi, 'kütibe' (كُتِبَ) fiilinin ikinci mefulüdür; bunu el-Ferrâ söylemiştir. 'Kütibe' fiilinin zarfı olarak nasb edildiği de söylenmiştir; yani 'Oruç size sayılı günlerde farz kılındı' demektir. Sayılı günler ise Ramazan ayıdır. Bu da Muâz'dan rivayet edilenin aksine delalet etmektedir; en doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın: { فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } “İçinizden kim hasta veya yolculukta olursa, tutamadığı günler sayısınca diğer günlerde [tutsun]” buyruğunda on altı mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { مَرِيضاً } “hasta” buyruğudur. Hastanın iki durumu vardır: Birincisi: Oruca hiçbir şekilde güç yetirememesidir ki bu durumda oruç açması (iftar etmesi) vaciptir. İkincisi: Zarar ve meşakkatle birlikte oruca güç yetirebilmesidir; bu kimse için iftar etmek müstehaptır ve cahilden başkası [bu durumda] oruç tutmaz. İbn Sîrîn şöyle demiştir: İnsan, hastalık ismini hak ettiği bir duruma geldiği zaman, bir zaruret iftara sevk etmese bile, yolculuk illetinden dolayı yolcuya kıyasla iftar etmesi sahih olur. Tarîf b. Temmâm el-Utâridî şöyle demiştir: Ramazan ayında Muhammed b. Sîrîn'in yanına girdim, yemek yiyordu. Bitirince şöyle dedi: "Şu parmağım ağrıdı." İlim adamlarının cumhuru ise şöyle demiştir: Kendisine elem ve eziyet veren yahut uzamasından veya artmasından korktuğu bir hastalığı varsa, iftar etmesi caiz olur. İbn Atıyye şöyle demiştir: "Bu, Mâlik'in mâhir ashâbının (önde gelen talebelerinin) mezhebidir ve münazaralarında bunu savunurlar. Mâlik'in kendi lafzına gelince, o: 'Kişiye meşakkat veren ve ona ağır gelen hastalıktır.'" İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Mâlik'ten iftarı mübah kılan hastalık hususundaki rivayet farklılık göstermiştir; bir defasında: "Oruçtan dolayı helak olma korkusudur" demiş, bir diğer defasında ise: "Hastalığın şiddetli olması, artması ve aşırı meşakkat vermesidir" demiştir. Mezhebinin sahih olan görüşü de budur ve zâhirin gereği de böyledir; zira o, hiçbir hastalığı diğerinden ayırt etmemiştir. Dolayısıyla oruç tutmakta bir külfeti bulunmayan baş ağrısı, hafif ateş ve hafif hastalıklar gibi delilin tahsis ettiği durumlar hariç, her hastalıkta [iftar] mübahtır. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Hastalık sebebiyle ayakta namaz kılmaya güç yetiremediği zaman iftar eder. Bunu en-Nehaî de söylemiştir. Bir fırka da şöyle demiştir: Hastalık sebebiyle ancak

دَعَتْهُ ضَرُورَةُ الْمَرَضِ نَفْسِهِ إِلَى الْفِطْرِ، وَمَتَى احْتَمَلَ الضَّرُورَةَ مَعَهُ لَمْ يُفْطِرْ. وَهَذَا قَوْلُ الشَّافِعِيِّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى. قُلْتُ: قَوْلُ ابْنِ سيرين أعدل شي فِي هَذَا الْبَابِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قَالَ الْبُخَارِيُّ: اعْتَلَلْتُ بِنَيْسَابُورَ عِلَّةً خَفِيفَةً وَذَلِكَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ، فَعَادَنِي إِسْحَاقُ بْنُ رَاهْوَيْهِ نَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِهِ فَقَالَ لِي: أَفْطَرْتَ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ؟ فَقُلْتُ نَعَمْ. فَقَالَ: خَشِيتَ أَنْ تَضْعُفَ عَنْ قَبُولِ الرُّخْصَةِ. قُلْتُ: حَدَّثَنَا عَبْدَانُ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ قُلْتُ لِعَطَاءٍ: مِنْ أَيُّ الْمَرَضِ أُفْطِرُ؟ قَالَ: مِنْ أَيِّ مَرَضٍ كَانَ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً" قَالَ الْبُخَارِيُّ: وَهَذَا الْحَدِيثُ لَمْ يَكُنْ عِنْدَ إِسْحَاقَ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِذَا خَافَ الرَّجُلُ عَلَى نَفْسِهِ وَهُوَ صَائِمٌ إِنْ لَمْ يُفْطِرْ أَنْ تَزْدَادَ عَيْنُهُ وَجَعًا أَوْ حُمَّاهُ شِدَّةً أَفْطَرَ. الثانية- قوله تعالى:" أَوْ عَلى سَفَرٍ" اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي السَّفَرِ الَّذِي يَجُوزُ فِيهِ الْفِطْرُ وَالْقَصْرُ، بَعْدَ إِجْمَاعِهِمْ عَلَى سَفَرِ الطَّاعَةِ كَالْحَجِّ وَالْجِهَادِ، وَيَتَّصِلُ بِهَذَيْنَ سَفَرُ صِلَةِ الرَّحِمِ وَطَلَبِ الْمَعَاشِ الضَّرُورِيِّ. أَمَّا سَفَرُ التِّجَارَاتِ وَالْمُبَاحَاتِ فَمُخْتَلَفٌ فِيهِ بِالْمَنْعِ وَالْإِجَازَةِ، وَالْقَوْلُ بِالْجَوَازِ أَرْجَحُ. وَأَمَّا سَفَرُ الْعَاصِي فَيُخْتَلَفُ فِيهِ بِالْجَوَازِ وَالْمَنْعِ، وَالْقَوْلُ بِالْمَنْعِ أَرْجَحُ، قَالَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ. وَمَسَافَةُ الْفِطْرِ عِنْدَ مَالِكٍ حَيْثُ تُقْصَرُ الصَّلَاةُ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي قَدْرِ ذَلِكَ، فَقَالَ مَالِكٌ: يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ، ثُمَّ رَجَعَ فَقَالَ: ثَمَانِيَةٌ وَأَرْبَعُونَ مِيلًا، قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ: وَهُوَ ظَاهِرُ مَذْهَبِهِ، وَقَالَ مَرَّةً: اثْنَانِ وَأَرْبَعُونَ مِيلًا، وَقَالَ مَرَّةً سِتَّةٌ وَثَلَاثُونَ مِيلًا، وَقَالَ مَرَّةً: مَسِيرَةَ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ، وَرُوِيَ عَنْهُ يَوْمَانِ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ. وَفَصَلَ مَرَّةً بَيْنَ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ، فَقَالَ فِي الْبَحْرِ مَسِيرَةَ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ، وَفِي الْبَرِّ ثَمَانِيَةٌ وَأَرْبَعُونَ مِيلًا، وَفِي الْمَذْهَبِ ثَلَاثُونَ مِيلًا، وَفِي غَيْرِ الْمَذْهَبِ ثَلَاثَةُ أَمْيَالٍ. وَقَالَ ابْنُ عَمْرٍو وَابْنُ عَبَّاسٍ وَالثَّوْرِيُّ: الْفِطْرُ فِي سَفَرِ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، حَكَاهُ ابْنُ عَطِيَّةَ. قُلْتُ: وَالَّذِي فِي الْبُخَارِيِّ: وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ وَابْنُ عَبَّاسٍ يُفْطِرَانِ وَيَقْصُرَانِ فِي أَرْبَعَةِ بُرُدٍ وَهِيَ سِتَّةَ عَشَرَ فَرْسَخًا.

bizzat hastalığın zarureti kendisini iftara sevk eden kimse iftar edebilir; bu zarurete katlanabildiği sürece iftar etmez. Bu, Şâfiî'nin –Allah Teâlâ ona rahmet etsin– kavlidir. Derim ki: İbn Sîrîn'in kavli inşâallah bu bâbda en mutedil olanıdır. Buhârî şöyle demiştir: Nîşâbur'da Ramazan ayında hafif bir hastalığa yakalandım. İshâk b. Râhûye bir grup arkadaşıyla beni ziyarete geldi ve bana: 'Ey Ebû Abdillâh, iftar ettin mi?' dedi. Ben de: 'Evet' dedim. Bunun üzerine: 'Ruhsatı kabul etmekten aciz kalmaktan korktun [değil mi]?' dedi. Ben de şöyle dedim: Bize Abdân, İbnü'l-Mübârek'ten, o İbn Cüreyc'den rivayet etti; o şöyle demiştir: Atâ'ya: 'Hangi hastalıktan dolayı iftar edebilirim?' dedim. O: 'Yüce Allah'ın: " فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً " buyurduğu gibi, her ne hastalık olursa olsun iftar edebilirsin' dedi. Buhârî dedi ki: Bu hadis İshâk'ın nezdinde yoktu. Ebû Hanîfe şöyle demiştir: Oruçlu olan kişi iftar etmediği takdirde gözünün ağrısının artmasından veya sıtmasının şiddetlenmesinden kendisi adına korkarsa iftar eder. İkincisi: Yüce Allah'ın: " أَوْ عَلى سَفَرٍ " buyruğudur. İlim adamları, hac ve cihad gibi taat yolculuğu ile bunlara bitişik olan sıla-i rahim ve zaruri maişet temini yolculuğu hususunda icma ettikten sonra, içerisinde iftar etmenin ve namazı kısaltmanın caiz olduğu yolculuk hakkında ihtilaf etmişlerdir. Ticaret ve mubah yolculuklara gelince, bunda men ve cevaz konusunda ihtilaf edilmiştir; cevaz kavli daha râcihtir. Âsi kimsenin yolculuğuna gelince, bunda da cevaz ve men konusunda ihtilaf edilmiştir; men kavli daha râcihtir; bunu İbn Atiyye söylemiştir. Mâlik'e göre iftar mesafesi, namazın kısaltıldığı mesafedir. İlim adamları bunun miktarı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik: 'Bir gün ve bir gecedir' demiş, sonra bundan dönerek: 'Kırk sekiz mildir' demiştir. İbn Huveyzimendâd: 'Mezhebinin zahiri budur' demiştir. Mâlik bir defasında: 'Kırk iki mildir', bir defasında: 'Otuz altı mildir', bir defasında da: 'Bir gün bir gecelik yoldur' demiş, ondan iki gün olduğu da rivayet edilmiştir ki bu Şâfiî'nin kavlidir. Bir defasında da kara ile deniz arasını ayırmış ve: Denizde bir gün bir gecelik yol, karada ise kırk sekiz mil demiştir; mezhepte otuz mil [kavli de vardır], mezhep dışında ise üç mildir. İbn Amr, İbn Abbâs ve Sevrî ise: Üç günlük yolculukta iftar edilir, demişlerdir; bunu İbn Atiyye nakletmiştir. Derim ki: Buhârî'de yer alan rivayet şöyledir: İbn Ömer ve İbn Abbâs dört berîdlik yolda iftar ederler ve namazı kısaltırlardı ki bu da on altı fersahtır.

الثَّالِثَةُ- اتَّفَقَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الْمُسَافِرَ فِي رَمَضَانَ لَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يُبَيِّتَ الْفِطْرَ، لِأَنَّ الْمُسَافِرَ لَا يَكُونُ مُسَافِرًا بِالنِّيَّةِ بِخِلَافِ الْمُقِيمِ، وَإِنَّمَا يَكُونُ مُسَافِرًا بِالْعَمَلِ وَالنُّهُوضِ، وَالْمُقِيمُ لَا يَفْتَقِرُ إِلَى عَمَلٍ، لِأَنَّهُ إِذَا نَوَى الْإِقَامَةَ كَانَ مُقِيمًا فِي الْحِينِ، لِأَنَّ الْإِقَامَةَ لَا تَفْتَقِرُ إِلَى عَمَلٍ فَافْتَرَقَا. وَلَا خِلَافَ بَيْنِهِمْ أَيْضًا فِي الَّذِي يُؤَمِّلُ السَّفَرَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يُفْطِرَ قَبْلَ أَنْ يَخْرُجَ، فَإِنْ أَفْطَرَ فَقَالَ ابْنُ حَبِيبٍ: إِنْ كَانَ قَدْ تَأَهَّبَ لِسَفَرِهِ وَأَخَذَ فِي أَسْبَابِ الحركة فلا شي عَلَيْهِ، وَحُكِيَ ذَلِكَ عَنْ أَصْبَغَ وَابْنِ الْمَاجِشُونِ، فَإِنْ عَاقَهُ عَنِ السَّفَرِ عَائِقٌ كَانَ عَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ، وَحَسْبُهُ أَنْ يَنْجُوَ إِنْ سَافَرَ؟. وَرَوَى عِيسَى عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ أَنَّهُ لَيْسَ عَلَيْهِ إِلَّا قَضَاءَ يَوْمٍ، لِأَنَّهُ مُتَأَوَّلٌ فِي فِطْرِهِ. وقال أشهب: ليس عليه شي مِنَ الْكَفَّارَةِ سَافَرَ أَوْ لَمْ يُسَافِرْ. وَقَالَ سَحْنُونُ: عَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ سَافَرَ أَوْ لَمْ يُسَافِرْ، وَهُوَ بِمَنْزِلَةِ الْمَرْأَةِ تَقُولُ: غَدًا تَأْتِينِي حَيْضَتِي، فَتُفْطِرُ لِذَلِكَ، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى قَوْلِ عَبْدِ الْمَلِكِ وَأَصْبَغَ وَقَالَ: لَيْسَ مِثْلَ الْمَرْأَةِ، لِأَنَّ الرَّجُلَ يُحْدِثُ السَّفَرَ إِذَا شَاءَ، وَالْمَرْأَةَ لَا تُحْدِثُ الْحَيْضَةَ. قُلْتُ: قَوْلُ ابْنِ الْقَاسِمِ وَأَشْهَبَ فِي نَفْيِ الْكَفَّارَةِ حَسَنٌ، لِأَنَّهُ فِعْلُ مَا يَجُوزُ لَهُ فِعْلُهُ، وَالذِّمَّةُ بَرِيئَةٌ، فَلَا يَثْبُتُ فيها شي إِلَّا بِيَقِينٍ وَلَا يَقِينَ مَعَ الِاخْتِلَافِ، ثُمَّ إِنَّهُ مُقْتَضَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" أَوْ عَلى سَفَرٍ". وَقَالَ أَبُو عُمَرَ: هَذَا أَصَحُّ أَقَاوِيلِهِمْ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، لِأَنَّهُ غَيْرُ مُنْتَهِكٍ لِحُرْمَةِ الصَّوْمِ بِقَصْدٍ إِلَى ذَلِكَ وَإِنَّمَا هُوَ مُتَأَوِّلٌ، وَلَوْ كَانَ الْأَكْلُ مَعَ نِيَّةِ السَّفَرِ يُوجِبُ عَلَيْهِ الْكَفَّارَةَ لِأَنَّهُ كَانَ قَبْلَ خُرُوجِهِ مَا أَسْقَطَهَا عَنْهُ خُرُوجَهُ، فَتَأَمَّلْ ذَلِكَ تَجِدُهُ كَذَلِكَ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَدْ رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ: حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ سَهْلٍ بِمِصْرَ قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ أَخْبَرَنِي زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ قَالَ: أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ عن محمد ابن كَعْبٍ أَنَّهُ قَالَ: أَتَيْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ فِي رَمَضَانَ وَهُوَ يُرِيدُ السَّفَرَ وَقَدْ رَحَلَتْ دَابَّتُهُ وَلَبِسَ ثِيَابَ السَّفَرِ وَقَدْ تَقَارَبَ غُرُوبُ الشَّمْسِ، فَدَعَا بِطَعَامٍ فَأَكَلَ مِنْهُ ثُمَّ رَكِبَ. فَقُلْتُ لَهُ: سُنَّةٌ؟ قَالَ نَعَمْ. وَرُوِيَ عَنْ أَنَسٍ أَيْضًا قَالَ قَالَ لِي أَبُو مُوسَى: أَلَمْ أُنْبِئَنَّكَ إِذَا خَرَجْتُ خَرَجْتُ صَائِمًا، وَإِذَا دَخَلْتَ دَخَلْتَ صَائِمًا، فَإِذَا خَرَجْتَ فَاخْرُجْ مُفْطِرًا، وَإِذَا دَخَلْتَ فَادْخُلْ

Üçüncüsü: İlim adamları, Ramazan ayında yolcunun geceleyin iftara niyet etmesinin caiz olmadığı hususunda ittifak etmişlerdir; çünkü mukimin aksine yolcu sadece niyet etmekle yolcu sayılmaz. O ancak fiilen yola çıkmak ve harekete geçmekle yolcu olur. Mukim ise bir fiile muhtaç değildir; zira ikamete niyet ettiği anda derhal mukim olur. Çünkü ikamet bir amel gerektirmez; dolayısıyla ikisi birbirinden ayrılmıştır. Yine yolculuğa niyet eden kimsenin yola çıkmadan önce iftar etmesinin caiz olmadığı hususunda da aralarında ihtilaf yoktur. Eğer iftar ederse, İbn Habîb şöyle demiştir: Şayet yolculuğu için hazırlık yapmış ve hareket sebeplerine girişmişse ona bir şey gerekmez; bu görüş Asbağ ve İbnü'l-Mâcişûn'dan da rivayet edilmiştir. Eğer onu yolculuktan bir engel alıkoyarsa ona kefaret gerekir; yolculuğa çıkarsa kurtulması umulur. Îsâ ise İbnü'l-Kâsım'dan, onun üzerine sadece bir gün kaza gerekeceğini, çünkü iftarında tevil sahibi olduğunu rivayet etmiştir. Eşheb şöyle demiştir: Yolculuğa çıksın veya çıkmasın üzerine hiçbir kefaret gerekmez. Sahnûn ise: Yolculuğa çıksın veya çıkmasın üzerine kefaret gerekir; bu, 'Yarın hayız olacağım' deyip bundan dolayı iftar eden kadın mesabesindedir, demiştir. Sonra Abdülmelik ve Asbağ'ın kavline dönerek şöyle demiştir: Kadın gibi değildir; çünkü erkek dilediği zaman yolculuğu başlatabilir, kadın ise hayzı kendisi başlatamaz. Derim ki: İbnü'l-Kâsım ve Eşheb'in kefareti nefyeden görüşü güzeldir; çünkü o yapması caiz olan bir fiili yapmıştır, zimmet ise beridir; dolayısıyla kesin bir delil olmadan zimmete hiçbir şey sabit olmaz, ihtilaf varken de kesinlik olmaz. Kaldı ki bu, Yüce Allah'ın: " أَوْ عَلى سَفَرٍ " buyruğunun da gereğidir. Ebû Ömer şöyle demiştir: Bu meselede onların en sahih kavli budur; çünkü o bilerek orucun hürmetini çiğnemiş değildir, bilakis tevil sahibidir. Şayet yolculuk niyetiyle yemek yemek, çıkışından önce olduğu için kefareti gerektirseydi, yola çıkmış olması bu kefareti ondan düşürmezdi. Bunu düşünürsen inşâallah böyle olduğunu görürsün. Dârekutnî rivayet etmiştir: Bize Ebû Bekr en-Nîsâbûrî anlattı, bize Mısır'da İsmâil b. İshâk b. Sehl anlattı, bize İbn Ebî Meryem anlattı, bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bana Zeyd b. Eslem haber verdi, bana Muhammed b. el-Münkedir, Muhammed b. Ka'b'dan haber verdi; o şöyle dedi: Ramazan ayında Enes b. Mâlik'in yanına gittim, yolculuğa çıkmak istiyordu; bineği semerlenmiş ve yolculuk elbiselerini giymişti, güneşin batışı da yaklaşmıştı. Yemek istedi ve ondan yedi, sonra bindi. Ona: 'Bu sünnet midir?' dedim. O: 'Evet' dedi. Enes'ten şu da rivayet edilmiştir: Ebû Mûsâ bana şöyle dedi: Çıktığımda oruçlu olarak çıktığımı, girdiğimde oruçlu olarak girdiğimi sana haber vermedim mi? O halde çıktığında iftar etmiş olarak çık, girdiğinde de

مُفْطِرًا. وَقَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ: يُفْطِرُ إِنْ شَاءَ فِي بَيْتِهِ يَوْمَ يُرِيدُ أَنْ

iftar etmiş olarak gir. el-Hasan el-Basrî şöyle demiştir: Çıkmak istediği gün dilerse evinde iftar eder.

يَخْرُجَ. وَقَالَ أَحْمَدُ: يُفْطِرُ إِذَا بَرَزَ عَنِ الْبُيُوتِ. وَقَالَ إِسْحَاقُ: لَا، بَلْ حِينَ يَضَعُ رِجْلَهُ فِي الرَّحْلِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: قَوْلُ أَحْمَدُ صَحِيحٌ، لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ لِمَنْ أَصْبَحَ صَحِيحًا ثُمَّ اعْتَلَّ: إِنَّهُ يُفْطِرُ بَقِيَّةَ يَوْمِهِ، وَكَذَلِكَ إِذَا أَصْبَحَ فِي الْحَضَرِ ثُمَّ خَرَجَ إِلَى السَّفَرِ فَلَهُ كَذَلِكَ أَنْ يُفْطِرَ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: لَا يُفْطِرُ يَوْمَهُ ذَلِكَ وَإِنْ نَهَضَ فِي سَفَرِهِ، كَذَلِكَ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَمَكْحُولٌ وَيَحْيَى الْأَنْصَارِيُّ وَمَالِكٌ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ. وَاخْتَلَفُوا إِنْ فَعَلَ، فَكُلُّهُمْ قَالَ يَقْضِي وَلَا يُكَفِّرُ. قَالَ مَالِكٌ: لِأَنَّ السَّفَرَ عُذْرٌ طَارِئٌ، فَكَانَ كَالْمَرَضِ يَطْرَأُ عَلَيْهِ. وَرُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِ مَالِكٍ أَنَّهُ يَقْضِي وَيُكَفِّرُ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ كِنَانَةَ وَالْمَخْزُومِيِّ، وَحَكَاهُ الْبَاجِيُّ عَنِ الشَّافِعِيِّ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ وَقَالَ بِهِ، قَالَ: لِأَنَّ السَّفَرَ عُذْرٌ طَرَأَ بَعْدَ لُزُومِ الْعِبَادَةِ وَيُخَالِفُ الْمَرَضَ وَالْحَيْضَ، لِأَنَّ الْمَرَضَ يُبِيحُ لَهُ الْفِطْرَ، وَالْحَيْضَ يُحَرِّمُ عَلَيْهَا الصَّوْمَ، وَالسَّفَرَ لَا يُبِيحُ لَهُ ذَلِكَ فَوَجَبَتْ عَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ لِهَتْكِ حُرْمَتِهِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَلَيْسَ هَذَا بِشَيْءٍ، لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدْ أَبَاحَ لَهُ الْفِطْرَ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ. وَأَمَّا قَوْلُهُمْ" لَا يُفْطِرُ" فَإِنَّمَا ذَلِكَ اسْتِحْبَابٌ لِمَا عَقَدَهُ فَإِنْ أَخَذَ بِرُخْصَةِ اللَّهِ كَانَ عَلَيْهِ الْقَضَاءُ، وَأَمَّا الْكَفَّارَةُ فَلَا وَجْهَ لَهَا، وَمَنْ أَوْجَبَهَا فَقَدْ أَوْجَبَ مَا لَمْ يُوجِبْهُ اللَّهُ وَلَا رَسُولُهُ ﷺ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: يُفْطِرُ إِنْ شَاءَ فِي يَوْمِهِ ذَلِكَ إِذَا خَرَجَ مُسَافِرًا، وَهُوَ قَوْلُ الشَّعْبِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ. قُلْتُ: وَقَدْ تَرْجَمَ الْبُخَارِيُّ ﵀ عَلَى هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ" بَابَ مَنْ أَفْطَرَ فِي السَّفَرِ لِيَرَاهُ النَّاسُ" وَسَاقَ الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنْ الْمَدِينَةِ إِلَى مَكَّةَ فَصَامَ حَتَّى بَلَغَ عُسْفَانَ، ثُمَّ دَعَا بِمَاءٍ فَرَفَعَهُ إِلَى يَدَيْهِ لِيُرِيَهُ النَّاسَ فَأَفْطَرَ حَتَّى قَدِمَ مَكَّةَ وَذَلِكَ فِي رَمَضَانَ. وَأَخْرَجَهُ مُسْلِمُ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَالَ فِيهِ: ثُمَّ دَعَا بِإِنَاءٍ فِيهِ شَرَابٌ شَرِبَهُ نَهَارًا لِيَرَاهُ النَّاسُ ثُمَّ أَفْطَرَ حَتَّى دَخَلَ مَكَّةَ. وَهَذَا نَصٌّ فِي الْبَابِ فَسَقَطَ مَا خَالَفَهُ، وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ. وَفِيهِ أَيْضًا حُجَّةٌ عَلَى مَنْ يَقُولُ: إِنَّ الصَّوْمَ لَا يَنْعَقِدُ فِي السَّفَرِ. رُوِيَ عَنْ عمر وابن عباس

[yola] çıkacağı [gün evinde iftar eder]. Ahmed: «Evlerden dışarı çıktığında iftar eder» demiştir. İshâk ise: «Hayır, bilakis ayağını bineğin üzengisine koyduğu anda [iftar eder]» demiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: «Ahmed'in görüşü doğrudur; çünkü onlar, güne sağlıklı başlayıp da ardından hastalanan kimse hakkında: 'Günün geri kalan kısmında iftar eder' demektedirler. Aynı şekilde kişi güne hazerde (ikamet halinde) başlayıp sonra sefere çıkarsa, onun için de aynı şekilde iftar etme hakkı vardır.» Bir grup ise şöyle demiştir: «Seferine çıkmış olsa bile o gün iftar etmez.» Zührî, Mekhûl, Yahyâ el-Ensârî, Mâlik, Evzâî, Şâfiî, Ebû Sevr ve re'y ehli de böyle demiştir. Şayet [iftar] ederse ne gerekeceği hususunda ise ihtilaf etmişlerdir; hepsi «Kaza eder, kefaret gerekmez» demiştir. Mâlik: «Çünkü sefer sonradan arız olan bir özürdür; dolayısıyla kişiye sonradan arız olan hastalık gibidir» demiştir. Mâlik'in bazı ashabından ise hem kaza hem kefaret gerekeceği rivayet edilmiştir ki bu İbn Kinâne ile el-Mahzûmî'nin görüşüdür. el-Bâcî bunu Şâfiî'den nakletmiş, İbnü'l-Arabî de bu görüşü tercih edip benimsemiştir. O şöyle demiştir: «Çünkü sefer, ibadetin lüzumundan sonra arız olan bir özürdür; bu bakımdan hastalık ve hayızdan farklıdır. Zira hastalık iftar etmeyi mübah kılar, hayız ise kadına orucu haram kılar. Sefer ise ona bunu mübah kılmaz; dolayısıyla [günün] hürmetini çiğnediği için kefaret vacip olmuştur.» Ebû Ömer şöyle demiştir: «Bu [iddia] bir değer taşımaz; çünkü Yüce Allah Kitap'ta ve Sünnet'te ona iftar etmeyi mübah kılmıştır. Onların 'İftar etmez' sözlerine gelince, bu sadece başladığı [orucu tamamlaması] için bir müstehaplıktır. Şayet Allah'ın ruhsatını alacak olursa üzerine kaza gerekir. Kefarete gelince, bunun hiçbir tutar tarafı yoktur. Bunu vacip kılan kimse, Allah'ın ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem vacip kılmadığı bir şeyi vacip kılmış olur.» Bu mesele hakkında İbn Ömer'den: «Yolculuğa çıktığında o gün dilerse iftar eder» şeklinde rivayet edilmiştir; Şa'bî, Ahmed ve İshâk'ın görüşü de budur. Derim ki: Buhârî rahimehullâh bu mesele hakkında «İnsanların Görmesi İçin Seferde İftar Eden Kimse Bâbı» başlığını açmış ve İbn Abbâs'tan şu hadisi nakletmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'den Mekke'ye çıktı ve Usfân'a varıncaya kadar oruç tuttu. Sonra su isteyip insanlara göstermek için ellerine doğru kaldırdı ve Mekke'ye varıncaya kadar iftar etti (oruç tutmadı); bu da Ramazan ayındaydı.» Müslim de bunu yine İbn Abbâs'tan tahric etmiş ve rivayetinde şöyle demiştir: «Sonra içinde içecek bulunan bir kap istedi ve insanların görmesi için gündüz vakti onu içti; ardından Mekke'ye girinceye kadar iftar etti.» Bu rivayetler bu hususta açık bir nassdır; dolayısıyla buna muhalif olan görüşler hükümsüzdür. Başarı Allah'tandır. Bu hadiste ayrıca «Seferde oruç sahih olmaz/bağlanmaz» diyen kimselere karşı da bir delil vardır. [Bu görüş] Ömer, İbn Abbâs,

وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ. قَالَ ابْنُ عُمَرَ: مَنْ صَامَ فِي السَّفَرِ قَضَى فِي الْحَضَرِ. وعن عبد الرحمن ابن عَوْفٍ: الصَّائِمُ فِي السَّفَرِ كَالْمُفْطِرِ فِي الْحَضَرِ. وَقَالَ بِهِ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الظَّاهِرِ، وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ" عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ، وَبِمَا رَوَى كَعْبُ بْنُ عَاصِمٍ قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: (لَيْسَ مِنَ الْبِرِّ الصِّيَامُ فِي السَّفَرِ). وَفِيهِ أَيْضًا حُجَّةٌ عَلَى مَنْ يَقُولُ: إِنَّ مَنْ بَيَّتَ الصَّوْمَ فِي السَّفَرِ فَلَهُ أَنْ يُفْطِرَ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ عُذْرٌ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ مُطَرِّفٌ، وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ وَعَلَيْهِ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ. وَكَانَ مَالِكٌ يُوجِبُ عَلَيْهِ الْقَضَاءَ وَالْكَفَّارَةَ لِأَنَّهُ كَانَ مُخَيَّرًا فِي الصَّوْمِ وَالْفِطْرِ، فَلَمَّا اخْتَارَ الصَّوْمَ وَبَيَّتَهُ لَزِمَهُ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ الْفِطْرُ، فَإِنْ أَفْطَرَ عَامِدًا مِنْ غَيْرِ عُذْرٍ كَانَ عَلَيْهِ الْقَضَاءُ وَالْكَفَّارَةُ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ لَا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ، وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَصْحَابِهِ إِلَّا عَبْدَ الْمَلِكِ فَإِنَّهُ قَالَ: إِنْ أَفْطَرَ بِجِمَاعٍ كَفَرَ، لِأَنَّهُ لَا يَقْوَى بِذَلِكَ عَلَى سَفَرِهِ وَلَا عُذْرَ لَهُ، لِأَنَّ الْمُسَافِرَ إِنَّمَا أُبِيحَ لَهُ الْفِطْرُ لِيَقْوَى بِذَلِكَ عَلَى سَفَرِهِ. وَقَالَ سَائِرُ الْفُقَهَاءِ بِالْعِرَاقِ وَالْحِجَازِ: إِنَّهُ لَا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ، مِنْهُمُ الثَّوْرِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَسَائِرُ فقهاء الكوفة، قال أَبُو عُمَرَ. الرَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْأَفْضَلِ مِنَ الْفِطْرِ أَوِ الصَّوْمِ فِي السَّفَرِ، فَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ فِي بَعْضِ مَا رُوِيَ عَنْهُمَا: الصَّوْمُ أَفْضَلُ لِمَنْ قَوِيَ عَلَيْهِ. وَجُلُّ مَذْهَبِ مَالِكٍ التَّخْيِيرُ وَكَذَلِكَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ. قَالَ الشَّافِعِيُّ وَمَنِ اتَّبَعَهُ: هُوَ مُخَيَّرٌ، وَلَمْ يُفَصِّلْ، وَكَذَلِكَ ابْنُ عُلَيَّةَ، لِحَدِيثِ أَنَسٍ قَالَ: سَافَرْنَا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فِي رَمَضَانَ فَلَمْ يَعِبِ الصَّائِمُ عَلَى الْمُفْطِرِ وَلَا الْمُفْطِرُ عَلَى الصَّائِمِ، خَرَّجَهُ مَالِكٌ وَالْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ. وَرُوِيَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَبِي الْعَاصِ الثَّقَفِيِّ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ صَاحِبَيْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُمَا قَالَا: الصَّوْمُ فِي السَّفَرِ أَفْضَلُ لِمَنْ قَدَرَ عَلَيْهِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حنيفة وأصحابه. وروي عن ابن عمرو ابن عَبَّاسٍ: الرُّخْصَةُ أَفْضَلُ، وَقَالَ بِهِ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَالشَّعْبِيُّ وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ. كُلُّ هَؤُلَاءِ يَقُولُونَ الْفِطْرُ أَفْضَلُ، لِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:" يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ" [البقرة: ١٨٥].

Ebû Hüreyre ve İbn Ömer'den rivayet edilmiştir. İbn Ömer şöyle demiştir: Seferde oruç tutan kimse, hazerde kaza eder. Abdurrahman b. Avf'tan da şöyle rivayet edilmiştir: Seferde oruç tutan, hazerde iftar eden gibidir. Zâhirîlerden bir grup da bu görüşü benimsemiş ve açıklaması geleceği üzere Yüce Allah'ın: " فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ " buyruğunu ve Ka'b b. Âsım'ın: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i: (Seferde oruç tutmak iyilikten [birr] değildir) buyururken işittim şeklindeki rivayetini delil getirmişlerdir. Bunda ayrıca, seferde oruca geceleyin niyet eden kimsenin bir özrü olmasa da iftar edebileceğini söyleyen kimseye karşı da bir delil vardır; Mutarrif buna meyletmiştir, bu Şâfiî'nin iki kavlinden biridir ve hadis ehlinden bir cemaat de bu görüştedir. Mâlik ise ona kaza ve kefareti vacip kılardı; çünkü o oruç tutmak ile iftar etmek arasında muhayyer idi. Orucu seçip geceleyin niyet edince artık oruç ona lazım geldi ve iftar etme hakkı kalmadı. Eğer bir özür olmaksızın kasten iftar ederse ona kaza ve kefaret gerekirdi. Ondan kefaret gerekmeyeceği de rivayet edilmiştir ki bu, Abdülmelik hariç ashabının çoğunun kavlidir; zira Abdülmelik şöyle demiştir: Eğer cinsel ilişki ile iftar ederse kefaret öder, çünkü bununla yolculuğuna güç kazanmış olmaz ve bir özrü de yoktur; zira yolcuya iftar ancak bununla yolculuğuna güç kazansın diye mubah kılınmıştır. Irak ve Hicaz'daki diğer fakihler ise onun üzerine kefaret olmadığını söylemişlerdir; Sevrî, Evzâî, Şâfiî, Ebû Hanîfe ve diğer Kûfe fakihleri bunlardandır; bunu Ebû Ömer söylemiştir. Dördüncüsü: İlim adamları, seferde iftar etmenin mi yoksa oruç tutmanın mı daha efdal olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve Şâfiî kendilerinden nakledilen bazı rivayetlerde: Gücü yeten kimse için oruç tutmak daha efdaldir, demişlerdir. Mâlik'in mezhebinin ekseriyeti muhayyerlik yönündedir; Şâfiî'nin mezhebi de böyledir. Şâfiî ve ona tâbi olanlar: Muhayyerdir, demişler ve bir ayrım yapmamışlardır; İbn Uleyye de böyledir; zira Enes'in hadisinde o şöyle demiştir: Ramazan ayında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yolculuk yaptık; ne oruç tutan iftar edeni ayıpladı, ne de iftar eden oruç tutanı ayıpladı. Bunu Mâlik, Buhârî ve Müslim tahriç etmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in iki sahabisi olan Osman b. Ebi'l-Âs es-Sekafî ve Enes b. Mâlik'ten: Gücü yeten kimse için seferde oruç tutmak daha efdaldir, dedikleri rivayet edilmiştir; bu Ebû Hanîfe ve ashabının da kavlidir. İbn Ömer ve İbn Abbâs'tan ise ruhsatın daha efdal olduğu rivayet edilmiştir; Saîd b. el-Müseyyeb, Şa'bî, Ömer b. Abdülazîz, Mücâhid, Katâde, Evzâî, Ahmed ve İshâk da bu görüştedir. Bunların hepsi, Yüce Allah'ın: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık ister, sizin için zorluk istemez” [el-Bakara: 185] buyruğundan dolayı iftar etmenin daha efdal olduğunu söylerler.