Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 21. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الخامسة- قوله تعالى:" فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ" فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، أَيْ مَنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ مُسَافِرًا فَأَفْطَرَ فَلْيَقْضِ. وَالْجُمْهُورُ مِنَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ أَهْلَ الْبَلَدِ إِذَا صَامُوا تِسْعَةً وَعِشْرِينَ يَوْمًا وَفِي الْبَلَدِ رَجُلٌ مَرِيضٌ لَمْ يَصِحَّ فَإِنَّهُ يَقْضِي تِسْعَةً وَعِشْرِينَ يَوْمًا. وَقَالَ قَوْمٌ مِنْهُمُ الْحَسَنُ بْنُ صَالِحِ بْنِ حَيٍّ: إِنَّهُ يَقْضِي شَهْرًا بِشَهْرٍ مِنْ غَيْرِ مُرَاعَاةِ عَدَدِ الْأَيَّامِ. قَالَ إِلْكِيَا الطَّبَرِيُّ: وَهَذَا بَعِيدٌ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ" وَلَمْ يَقُلْ فَشَهْرٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ. وَقَوْلُهُ:" فَعِدَّةٌ" يَقْتَضِي اسْتِيفَاءَ عَدَدِ مَا أَفْطَرَ فِيهِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ لَوْ أَفْطَرَ بَعْضَ رَمَضَانَ وَجَبَ قَضَاءَ مَا أَفْطَرَ بَعْدَهُ بِعَدَدِهِ، كَذَلِكَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ حُكْمُ إِفْطَارِهِ جَمِيعِهِ فِي اعْتِبَارِ عَدَدِهِ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَعِدَّةٌ" ارْتَفَعَ" عِدَّةٌ" عَلَى خَبَرِ الِابْتِدَاءِ، تَقْدِيرُهُ فَالْحُكْمُ أَوْ فَالْوَاجِبُ عِدَّةٌ، وَيَصِحُّ فَعَلَيْهِ عِدَّةٌ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: وَيَجُوزُ فَعِدَّةً، أَيْ فَلْيَصُمْ عِدَّةً مِنْ أَيَّامٍ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى فَعَلَيْهِ صِيَامُ عِدَّةٍ، فَحُذِفَ الْمُضَافَ وَأُقِيمَتِ الْعِدَّةُ مَقَامَهُ. وَالْعِدَّةُ فِعْلَةٌ مِنَ الْعَدِّ، وَهِيَ بِمَعْنَى الْمَعْدُودِ، كَالطَّحْنِ بِمَعْنَى الْمَطْحُونِ، تَقُولُ: أَسْمَعُ جَعْجَعَةً وَلَا أَرَى طَحْنًا. وَمِنْهُ عِدَّةُ الْمَرْأَةِ." مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ" لَمْ يَنْصَرِفْ" أُخَرُ" عِنْدَ سِيبَوَيْهِ، لِأَنَّهَا مَعْدُولَةٌ عَنِ الْأَلِفِ وَاللَّامِ، لِأَنَّ سَبِيلَ فُعَلَ مِنْ هَذَا الْبَابِ أَنْ يَأْتِيَ بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ، نَحْوُ الْكُبَرِ وَالْفُضَلِ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: هِيَ مَعْدُولَةٌ عَنْ آخِرٍ، كَمَا تَقُولُ: حَمْرَاءُ وَحُمَرُ، فَلِذَلِكَ لَمْ تَنْصَرِفْ. وَقِيلَ: مُنِعَتْ مِنَ الصَّرْفِ لِأَنَّهَا عَلَى وَزْنِ جُمَعٍ وَهِيَ صفة لأيام، ولم تجئ أُخْرَى لِئَلَّا يَشْكُلَ بِأَنَّهَا صِفَةٌ لِلْعِدَّةِ. وَقِيلَ: إِنَّ" أُخَرَ" جَمْعُ أُخْرَى كَأَنَّهُ أَيَّامٌ أُخْرَى ثُمَّ كُثِّرَتْ فَقِيلَ: أَيَّامٌ أُخَرُ. وَقِيلَ: إِنَّ نَعْتَ الْأَيَّامِ يَكُونُ مُؤَنَّثًا فَلِذَلِكَ نُعِتَتْ بِأُخَرَ. السَّابِعَةُ- اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي وُجُوبِ تَتَابُعِهَا عَلَى قَوْلَيْنِ ذَكَرَهُمَا الدَّارَقُطْنِيُّ فِي" سُنَنِهِ"، فَرُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: نَزَلَتْ" فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ مُتَتَابِعَاتٍ" فَسَقَطَتْ " مُتَتَابِعَاتٍ" قَالَ هَذَا إِسْنَادٌ صَحِيحٌ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله

Beşincisi: Yüce Allah'ın: { فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ } “[tutamadığı günler] sayısınca başka günlerde [tutsun]” buyruğunda bir hazif (düşmüş ibare) vardır; yani: "Sizden kim hasta veya yolcu olur da iftar ederse kaza etsin." İlim ehlinin cumhuru; bir belde halkı yirmi dokuz gün oruç tuttuğunda, o beldede iyileşmemiş bir hasta bulunursa onun da yirmi dokuz gün kaza edeceği görüşündedir. İçlerinde el-Hasen b. Sâlih b. Hayy'ın da bulunduğu bir grup ise: "Günlerin sayısına bakılmaksızın aya karşılık bir ay kaza eder" demiştir. İlkîyâ et-Taberî şöyle der: "Bu uzaktır; zira Yüce Allah: { فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } “[tutamadığı günler] sayısınca başka günlerde” buyurmuş, 'başka günlerden bir ay' buyurmamıştır. O'nun: 'عدّة / sayısınca' buyruğu, iftar ettiği günlerin sayısının eksiksiz tamamlanmasını gerektirir. Şüphe yok ki Ramazan'ın bir kısmında iftar etseydi, iftar ettiği günlerin kazasını sayısınca yerine getirmesi vacip olurdu; aynı şekilde tamamında iftar etmesinin hükmünün de sayısının dikkate alınması hususunda böyle olması gerekir." Altıncısı: Yüce Allah'ın: { فَعِدَّةٌ } buyruğu; " عِدَّةٌ " kelimesi mübtedanın haberi (yüklemi) olarak merfû olmuştur; takdiri "hüküm veya vacip olan sayıdır" şeklindedir. "Üzerine düşen sayısınca tutmaktır" takdiri de caizdir. el-Kisâî ise: "فَعِدَّةً" şeklinde [mansub okunması da] caizdir, yani "günlerden o kadar sayı tutsun" demiştir. Şöyle de denilmiştir: Mana "üzerine o sayı kadar oruç tutmak gerekir" olup muzaf hazfedilmiş ve "el-ıdde" onun yerine ikâme edilmiştir. el-Idde (الْعِدَّةُ), "el-add" (saymak) kökünden "fi'leh" veznindedir ve öğütülmüş şey anlamına gelen "tahn" kelimesi gibi "sayılmış olan" manasındadır. Nitekim: "Değirmen sesi duyuyorum ama un göremiyorum" dersin. Kadının iddeti de bu köktendir. { مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } "أُخَرَ" kelimesi Sîbeveyh'e göre gayrimunsarıftır; çünkü elif ve lâm takısından ma'dûldür (dönüştürülmüştür). Zira bu bâbdan gelen "fu'al" vezninin aslı "el-küber" ve "el-füdal" gibi elif ve lâm ile gelmesidir. Kisâî ise: O, "âhar" kelimesinden ma'dûldür; nitekim "hamrâ" ve "humer" dersin, bundan dolayı gayrimunsarıftır demiştir. Şöyle de denilmiştir: "Cuma'" vezninde olduğu ve "eyyâm"ın sıfatı olduğu için gayrimunsarıf kılınmıştır; "ıdde"nin sıfatı sanılarak karışıklığa yol açmasın diye de "uhrâ" şeklinde gelmemiştir. "Uhar" kelimesinin "uhrâ"nın çoğulu olduğu, sanki önce "eyyâmün uhrâ" denilip sonra çoğaltılarak "eyyâmün uhar" denildiği de söylenmiştir. Eyyâmın sıfatının müennes olacağı, bu sebeple "uhar" ile sıfatlandığı da söylenmiştir. Yedincisi: İnsanlar kaza günlerinin peş peşe tutulmasının vacip olup olmadığı hususunda iki görüşe ayrılmışlardır. Dârekutnî bunları *Sünen*'inde zikretmiştir. Hz. Âişe radıyallâhu anhâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: "{ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ مُتَتَابِعَاتٍ } (sayısınca birbiri ardınca başka günlerde) şeklinde indi, sonra «مُتَتَابِعَاتٍ / peş peşe» lafzı düştü." [Dârekutnî]: "Bu sahih bir isnaddır" demiştir. Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu [aleyhi ve sellem] şöyle...

عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: (مَنْ كَانَ عَلَيْهِ صَوْمٌ مِنْ رَمَضَانَ فَلْيَسْرُدْهُ وَلَا يَقْطَعْهُ) فِي إِسْنَادِهِ عَبْدُ الرحمن ابن إِبْرَاهِيمَ ضَعِيفُ الْحَدِيثِ. وَأَسْنَدَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَضَاءِ رَمَضَانَ" صُمْهُ كَيْفَ شِئْتَ". وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ:" صُمْهُ كَمَا أَفْطَرْتَهُ". وَأُسْنِدَ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ الْجَرَّاحِ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ. وَعَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ قَالَ: بَلَغَنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ سُئِلَ عَنْ تَقْطِيعِ صِيَامِ رَمَضَانَ فَقَالَ: (ذَلِكَ إِلَيْكَ أَرَأَيْتَ لَوْ كَانَ عَلَى أَحَدِكُمْ دَيْنٌ فَقَضَى الدِّرْهَمَ وَالدِّرْهَمَيْنِ أَلَمْ يَكُنْ قَضَاهُ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ يَعْفُوَ وَيَغْفِرَ (. إِسْنَادُهُ حَسَنٌ إِلَّا أَنَّهُ مُرْسَلٌ وَلَا يَثْبُتُ مُتَّصِلًا. وَفِي مُوَطَّأِ مَالِكٍ عَنْ نَافِعٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ كَانَ يَقُولُ: يَصُومُ رَمَضَانَ مُتَتَابِعًا مَنْ أَفْطَرَهُ مُتَتَابِعًا مِنْ مَرَضٍ أَوْ فِي سَفَرٍ. قَالَ الْبَاجِيُّ فِي" الْمُنْتَقَى":" يُحْتَمَلُ أَنْ يُرِيدَ الْإِخْبَارَ عَنِ الْوُجُوبِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرِيدَ الْإِخْبَارَ عَنِ الِاسْتِحْبَابِ، وَعَلَى الِاسْتِحْبَابِ جُمْهُورِ الْفُقَهَاءِ. وَإِنْ فَرَّقَهُ أَجْزَأَهُ، وَبِذَلِكَ قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ. وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ" وَلَمْ يَخُصَّ مُتَفَرِّقَةً مِنْ مُتَتَابِعَةٍ، وَإِذَا أَتَى بِهَا مُتَفَرِّقَةً فَقَدْ صَامَ عِدَّةً مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ، فَوَجَبَ أَنْ يَجْزِيَهُ". ابْنُ الْعَرَبِيِّ: إِنَّمَا وَجَبَ التَّتَابُعُ فِي الشَّهْرِ لِكَوْنِهِ مُعَيَّنًا، وَقَدْ عُدِمَ التَّعْيِينُ فِي الْقَضَاءِ فَجَازَ التَّفْرِيقُ. الثَّامِنَةُ- لَمَّا قَالَ تَعَالَى:" فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ" دَلَّ ذَلِكَ عَلَى وُجُوبِ الْقَضَاءِ مِنْ غَيْرِ تَعْيِينٍ لِزَمَانٍ، لِأَنَّ اللَّفْظَ مُسْتَرْسِلٌ عَلَى الْأَزْمَانِ لَا يَخْتَصُّ بِبَعْضِهَا دُونَ بَعْضٍ. وَفِي الصَّحِيحَيْنِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: يَكُونُ عَلَيَّ الصَّوْمُ مِنْ رَمَضَانَ فَمَا أَسْتَطِيعُ أَنْ أَقْضِيَهُ إِلَّا فِي شَعْبَانَ، الشُّغْلُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ، أَوْ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ. فِي رِوَايَةٍ: وَذَلِكَ لِمَكَانِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَهَذَا نَصٌّ وَزِيَادَةُ بَيَانٍ لِلْآيَةِ. وَذَلِكَ يَرُدُّ عَلَى دَاوُدَ قَوْلَهُ: إِنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ قَضَاؤُهُ ثَانِيَ شَوَّالٍ. وَمَنْ لَمْ يَصُمْهُ ثُمَّ مَاتَ فَهُوَ آثِمٌ عِنْدَهُ، وَبَنَى عَلَيْهِ أَنَّهُ لَوْ وَجَبَ عَلَيْهِ عِتْقُ رَقَبَةٍ فَوَجَدَ رَقَبَةً تُبَاعُ بِثَمَنٍ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَتَعَدَّاهَا وَيَشْتَرِيَ غَيْرَهَا، لِأَنَّ الْفَرْضَ عَلَيْهِ أَنْ يُعْتِقَ أَوَّلَ رَقَبَةٍ يَجِدُهَا فَلَا يَجْزِيهِ غَيْرُهَا. وَلَوْ كَانَتْ عِنْدَهُ رَقَبَةً فَلَا يجوز له أن يشتري

...[sallallâhu] aleyhi ve sellem [şöyle buyurmuştur]: «Kimin üzerinde Ramazan'dan oruç [borcu] varsa onu peş peşe tutsun ve araya fasıla vermesin.» [Bu rivayetin] isnadında hadisi zayıf olan Abdurrahman b. İbrâhim bulunmaktadır. İbn Abbâs'tan Ramazan kazası hakkında: "Nasıl dilersen öyle tut" [dediği] rivayet edilmiştir. İbn Ömer ise: "Nasıl yediysen öyle tut" demiştir. [Bu görüş] Ebû Ubeyde b. Cerrâh, İbn Abbâs, Ebû Hüreyre, Muâz b. Cebel ve Amr b. Âs'tan da rivayet edilmiştir. Muhammed b. el-Münkedir'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bana ulaştı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Ramazan orucunun kazasını ayrı ayrı günlerde tutmak hakkında sorulmuş, o da şöyle buyurmuştur: «Bu sana kalmıştır. Birinizin üzerinde borç olsa da birer ikişer dirhem ödese, borcunu ödemiş olmaz mı? Allah ise affetmeye ve bağışlamaya daha layıktır.» İsnadı hasendir; ancak mürseldir, muttasıl olarak sabit değildir. Mâlik'in Muvatta'ında Nâfi'den [rivayet edildiğine göre] Abdullah b. Ömer şöyle derdi: Hastalık sebebiyle veya yolculukta peş peşe oruç yiyen kimse Ramazan'ı peş peşe tutar. el-Bâcî, el-Müntekâ'da şöyle demiştir: "Bununla vücubu haber vermeyi kastetmiş olması muhtemel olduğu gibi, istihbabı haber vermeyi kastetmiş olması da muhtemeldir. Fakihlerin cumhuru da istihbab görüşündedir. Ayrı günlerde tutsa da bu caizdir; Mâlik ve Şâfiî de böyle demiştir. Bunun doğruluğunun delili ise Yüce Allah'ın: { فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } “[tutamadığı günler sayısınca] başka günlerden [oruç tutar]” buyruğudur; [ayet] ayrı tutulanı peş peşe tutulandan ayırt etmemiştir. Ayrı günlerde tuttuğu takdirde başka günlerden [sayılan] gün adedince oruç tutmuş olur, dolayısıyla [kazanın] geçerli olması gerekir." İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Ramazan ayında peş peşelik ancak belirlenmiş bir zaman olduğu için vaciptir. Kazada ise [zaman] tayini bulunmamaktadır, bu sebeple ayrı günlerde tutmak caiz olmuştur." Sekizincisi: Yüce Allah'ın { فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } “[tutamadığı günler sayısınca] başka günlerden [oruç tutar]” buyurması, belirli bir vakit tayin edilmeksizin kazanın vücubuna delalet etmiştir. Çünkü bu lafız bütün zamanları kapsar, bazılarını hariç tutup bazılarına tahsis edilmez. Sahihayn'da Âişe radıyallâhu anhâ'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Üzerimde Ramazan'dan oruç [borcu] olurdu da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den kaynaklanan meşguliyet -veya Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile olan meşguliyet- sebebiyle Şaban'dan başka [bir ayda] onu kaza etmeye güç yetiremezdim. Bir rivayette ise: "Bu da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in [benim yanımdaki] mevkii sebebiyle idi" [şeklindedir]. Bu, açık bir nas ve ayet için ziyade bir açıklamadır. Bu durum Dâvûd'un, Şevval'in ikinci gününde kazanın vacip olduğuna dair görüşünü reddetmektedir. Ona göre [Şevval'in ikinci günü] oruç tutmayıp sonra ölen kimse günahkâr olur. O, buna dayanarak şöyle bir hüküm çıkarmıştır: Bir kimseye köle azat etmek vacip olsa ve parayla satılan bir köle bulsa, onu geçip başkasını satın alamaz; çünkü onun üzerine farz olan, bulduğu ilk köleyi azat etmektir ve başkası onun yerine geçerli olmaz. Yanında bir kölesi bulunsa...

غَيْرَهَا، وَلَوْ مَاتَ الَّذِي عِنْدَهُ فَلَا يَبْطُلُ الْعِتْقُ، كَمَا يَبْطُلُ فِيمَنْ نَذَرَ أَنْ يُعْتِقَ رَقَبَةً بِعَيْنِهَا فَمَاتَتْ يَبْطُلُ نَذْرُهُ، وَذَلِكَ يُفْسِدُ قَوْلَهُ. وَقَالَ بَعْضُ الْأُصُولِيِّينَ: إِذَا مَاتَ بَعْدَ مُضِيِّ الْيَوْمِ الثَّانِي مِنْ شَوَّالٍ لَا يَعْصِي عَلَى شَرْطِ الْعَزْمِ. وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ غَيْرُ آثِمٍ وَلَا مُفَرِّطٍ، وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ، غَيْرَ أَنَّهُ يُسْتَحَبُّ لَهُ تَعْجِيلُ الْقَضَاءِ لِئَلَّا تُدْرِكَهُ الْمَنِيَّةُ فَيَبْقَى عَلَيْهِ الْفَرْضُ. التَّاسِعَةُ- مَنْ كَانَ عَلَيْهِ قَضَاءُ أَيَّامٍ مِنْ رَمَضَانَ فَمَضَتْ عَلَيْهِ عِدَّتُهَا مِنَ الْأَيَّامِ بَعْدَ الْفِطْرِ أَمْكَنَهُ فِيهَا صِيَامُهُ فَأَخَّرَ ذَلِكَ ثُمَّ جَاءَهُ مَانِعٌ مَنَعَهُ مِنَ الْقَضَاءِ إِلَى رَمَضَانَ آخَرَ فَلَا إِطْعَامَ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ لَيْسَ بِمُفَرِّطٍ حِينَ فَعَلَ مَا يَجُوزُ لَهُ مِنَ التَّأْخِيرِ. هَذَا قَوْلُ الْبَغْدَادِيِّينَ مِنَ الْمَالِكِيِّينَ، وَيَرَوْنَهُ قَوْلَ ابْنِ الْقَاسِمِ فِي الْمُدَوَّنَةِ. الْعَاشِرَةُ- فَإِنْ أَخَّرَ قَضَاءَهُ عَنْ شَعْبَانَ الَّذِي هُوَ غَايَةُ الزَّمَانِ الَّذِي يُقْضَى فِيهِ رَمَضَانُ فَهَلْ يَلْزَمُهُ لِذَلِكَ كَفَّارَةٌ أَوْ لَا، فَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ: نَعَمْ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالْحَسَنُ وَالنَّخَعِيُّ وَدَاوُدُ: لَا. قُلْتُ: وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ الْبُخَارِيُّ لِقَوْلِهِ، وَيُذْكَرُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مُرْسَلًا وَابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ يُطْعِمُ، وَلَمْ يَذْكُرِ اللَّهُ الْإِطْعَامَ، إِنَّمَا قَالَ:" فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ". قُلْتُ: قَدْ جَاءَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مُسْنَدًا فِيمَنْ فَرَّطَ فِي قَضَاءِ رَمَضَانَ حَتَّى أَدْرَكَهُ رَمَضَانُ آخَرُ قَالَ: يَصُومُ هَذَا مَعَ النَّاسِ، وَيَصُومُ الَّذِي فَرَّطَ فِيهِ وَيُطْعِمُ لِكُلِّ يَوْمٍ مِسْكِينًا. خَرَّجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ وَقَالَ: إِسْنَادٌ صَحِيحٌ. وَرُوِيَ عَنْهُ مَرْفُوعًا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فِي رَجُلٍ أَفْطَرَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ مِنْ مَرَضٍ ثُمَّ صَحَّ وَلَمْ يَصُمْ حَتَّى أَدْرَكَهُ رَمَضَانُ آخَرُ قَالَ: (يَصُومُ الَّذِي أَدْرَكَهُ ثُمَّ يَصُومُ الشَّهْرَ الَّذِي أَفْطَرَ فِيهِ وَيُطْعِمُ لِكُلِّ يَوْمٍ مِسْكِينًا). فِي إِسْنَادِهِ ابْنُ نَافِعٍ وَابْنُ وَجِيهٍ ضَعِيفَانِ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- فَإِنْ تَمَادَى بِهِ الْمَرَضُ فَلَمْ يَصِحَّ حَتَّى جَاءَ رَمَضَانُ آخَرُ، فَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ يُطْعِمُ مَكَانَ كُلِّ يَوْمٍ مِسْكِينًا مُدًّا مِنْ حِنْطَةٍ، ثُمَّ لَيْسَ عَلَيْهِ قَضَاءٌ. وَرُوِيَ أَيْضًا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا لَمْ يَصِحَّ بَيْنَ الرَّمَضَانَيْنِ صَامَ عَنْ هَذَا وَأَطْعَمَ عَنِ الثَّانِي

başkasını satın alması caiz olmaz; yanındaki ölürse azat etme yükümlülüğü batıl olmaz; nitekim bizzat belirli bir köleyi azat etmeyi adayan kimsenin o kölesi ölürse adağının batıl olması gibi. Bu da onun sözünü iptal eder. Bazı usul alimleri ise şöyle demiştir: Şevval'in ikinci günü geçtikten sonra ölürse, azim şartıyla âsi olmaz. Sahih olan ise günahkâr ve kusurlu olmadığıdır; cumhurun kavli de budur. Ancak ecelin kendisine yetişip farzın zimmetinde kalmaması için kazayı acele yapması müstehaptır. Dokuzuncusu: Üzerinde Ramazan'dan kaza günleri bulunan bir kimsenin üzerinden bayramdan sonra oruç tutabileceği o kadar gün geçip de bunu geciktirir, sonra da bir diğer Ramazan'a kadar kaza yapmasına engel bir mazeret gelirse, ona fidye (yedirmek) gerekmez; çünkü kendisi için caiz olan bir tehir fiilini işlediği sırada kusurlu davranmamıştır. Mâlikîlerden Bağdatlıların kavli budur ve bunu İbnü'l-Kâsım'ın el-Müdevvene'deki kavli olarak görürler. Onuncusu: Eğer kazasını Ramazan'ın kaza edilebileceği zamanın nihayeti olan Şâban'dan sonraya geciktirirse, bundan dolayı kendisine bir kefaret gerekir mi gerekmez mi? Mâlik, Şâfiî, Ahmed ve İshâk: 'Evet [gerekir]' demişlerdir. Ebû Hanîfe, el-Hasan, en-Nehaî ve Dâvûd ise: 'Hayır [gerekmez]' demişlerdir. Derim ki: Buhârî de bu görüşe meyletmiştir; zira o şöyle demiştir: Ebû Hüreyre'den mürsel olarak ve İbn Abbâs'tan yedireceği zikredilir, ancak Allah yedirmeyi zikretmemiş, sadece: " فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ " buyurmuştur. Derim ki: Ebû Hüreyre'den bir diğer Ramazan yetişene kadar Ramazan kazasını geciktiren kimse hakkında müsned olarak şöyle geldiği rivayet edilmiştir: 'Bu [yeni] Ramazan'ı insanlarla birlikte tutar, geciktirdiğini de kaza eder ve her gün için bir yoksulu doyurur.' Bunu Dârekutnî tahriç etmiş ve: 'İsnadı sahihtir' demiştir. Yine ondan, Ramazan ayında hastalık sebebiyle iftar edip sonra iyileşen ve bir diğer Ramazan yetişene kadar oruç tutmayan adam hakkında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfû olarak şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: (Yetiştiği [ayı] tutar, sonra iftar ettiği ayı kaza eder ve her gün için bir yoksulu doyurur). Bunun isnadında İbn Nâfi' ve İbn Vecîh vardır ki ikisi de zayıftır. On birincisi: Hastalığı devam eder de bir diğer Ramazan gelinceye kadar iyileşmezse; Dârekutnî İbn Ömer'den rivayet etmiştir ki o, her gün yerine bir yoksula bir müdd buğday yedirir, sonra ona kaza gerekmez. Yine Ebû Hüreyre'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: İki Ramazan arasında iyileşmezse bu [yeni] ayın orucunu tutar, diğeri için ise yedirir

وَلَا قَضَاءَ عَلَيْهِ، وَإِذَا صَحَّ فَلَمْ يَصُمْ حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ رَمَضَانُ آخَرُ صَامَ عَنْ هَذَا وَأَطْعَمَ عَنِ الْمَاضِي، فَإِذَا أَفْطَرَ قَضَاهُ، إِسْنَادٌ صَحِيحٌ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَأَقْوَالُ الصَّحَابَةِ عَلَى خِلَافِ الْقِيَاسِ قَدْ يُحْتَجُّ بِهَا. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَجُلًا جَاءَ إِلَيْهِ فَقَالَ: مَرِضْتُ رَمَضَانَيْنِ؟ فَقَالَ لَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ: اسْتَمَرَّ بِكَ مَرَضُكَ، أَوْ صَحَحْتَ بَيْنَهُمَا؟ فَقَالَ: بَلْ صَحَحْتُ، قَالَ: صُمْ رَمَضَانَيْنِ وَأَطْعِمْ سِتِّينَ مِسْكِينًا. وَهَذَا بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّهُ لَوْ تَمَادَى بِهِ مَرَضُهُ لَا قَضَاءَ عَلَيْهِ. وَهَذَا يُشْبِهُ مَذْهَبَهُمْ فِي الْحَامِلِ وَالْمُرْضِعِ أَنَّهُمَا يُطْعِمَانِ وَلَا قَضَاءَ عَلَيْهِمَا، عَلَى مَا يَأْتِي. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفَ مَنْ أَوْجَبَ عَلَيْهِ الْإِطْعَامَ فِي قَدْرِ مَا يَجِبُ أَنْ يُطْعِمَ، فَكَانَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَالْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَمَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ يَقُولُونَ: يُطْعِمُ عَنْ كُلِّ يَوْمٍ مُدًّا. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ: يُطْعِمُ نصف صاع عن كل يوم. الثالثة- وَاخْتَلَفُوا فِيمَنْ أَفْطَرَ أَوْ جَامَعَ فِي قَضَاءِ رَمَضَانَ مَاذَا يَجِبُ عَلَيْهِ، فَقَالَ مَالِكٌ: مَنْ أَفْطَرَ يَوْمًا مِنْ قَضَاءِ رَمَضَانَ نَاسِيًا لَمْ يكن عليه شي غَيْرُ قَضَائِهِ، وَيُسْتَحَبُّ لَهُ أَنْ يَتَمَادَى فِيهِ لِلِاخْتِلَافِ ثُمَّ يَقْضِيَهُ، وَلَوْ أَفْطَرَهُ عَامِدًا أَثِمَ وَلَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ غَيْرُ قَضَاءِ ذَلِكَ الْيَوْمَ وَلَا يَتَمَادَى، لِأَنَّهُ لَا مَعْنَى لِكَفِّهِ عَمَّا يَكُفُّ الصَّائِمَ هَا هُنَا إِذْ هُوَ غَيْرُ صَائِمٍ عِنْدَ جَمَاعَةِ الْعُلَمَاءِ لِإِفْطَارِهِ عَامِدًا. وَأَمَّا الْكَفَّارَةُ فَلَا خِلَافَ عِنْدَ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ أَنَّهَا لَا تَجِبُ فِي ذَلِكَ، وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ. قَالَ مَالِكٌ: لَيْسَ عَلَى مَنْ أَفْطَرَ يَوْمًا مِنْ قَضَاءِ رَمَضَانَ بِإِصَابَةِ أَهْلِهِ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ كَفَّارَةٌ، وَإِنَّمَا عَلَيْهِ قَضَاءُ ذَلِكَ الْيَوْمَ. وَقَالَ قَتَادَةُ: عَلَى مَنْ جَامَعَ فِي قَضَاءِ رَمَضَانَ الْقَضَاءُ وَالْكَفَّارَةُ. وَرَوَى ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ مَنْ أَفْطَرَ فِي قَضَاءِ رَمَضَانَ فَعَلَيْهِ يَوْمَانِ، وَكَانَ ابْنُ الْقَاسِمِ يُفْتِي بِهِ ثُمَّ رَجَعَ عَنْهُ ثُمَّ قَالَ: إِنْ أَفْطَرَ عَمْدًا فِي قَضَاءِ الْقَضَاءِ كَانَ عَلَيْهِ مَكَانَهُ صِيَامُ يَوْمَيْنِ، كَمَنْ أَفْسَدَ حَجَّهُ بِإِصَابَةِ أَهْلِهِ، وَحَجَّ قَابِلًا فَأَفْسَدَ حَجَّهُ أَيْضًا بِإِصَابَةِ أَهْلِهِ كَانَ عَلَيْهِ حَجَّتَانِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: قَدْ خَالَفَهُ فِي الْحَجِّ ابْنُ وَهْبٍ وَعَبْدُ الْمَلِكِ، وَلَيْسَ يَجِبُ الْقِيَاسُ عَلَى أَصْلٍ مُخْتَلَفٍ فِيهِ. وَالصَّوَابُ عِنْدِي- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- أَنَّهُ لَيْسَ عَلَيْهِ فِي الْوَجْهَيْنِ إِلَّا قَضَاءُ يَوْمٍ وَاحِدٍ، لأنه يوم واحد أفسده مرتين.

[üzerine] kaza gerekmez. İyileşir de diğer bir Ramazan'a yetişinceye kadar oruç tutmazsa, bu [Ramazan'ın] orucunu tutar, geçmiş olan için de [yoksul] doyurur (fidye verir); [Ramazan'dan çıkıp] iftar edince de onu kaza eder. [Bu rivayetin] isnadı sahihtir. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Sahâbîlerin kıyasa muhalif olan sözleriyle bazen ihticac olunur (delil getirilir). İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre bir adam ona gelip: "İki Ramazan boyunca hasta idim [ne yapmalıyım]?" dedi. İbn Abbâs ona: "Hastalığın kesintisiz devam mı etti, yoksa ikisi arasında iyileştin mi?" diye sordu. Adam: "Aksine, iyileştim" dedi. [İbn Abbâs]: "İki Ramazan'ı kaza et ve altmış yoksulu doyur" buyurdu. Bu, hastalığı devam etseydi üzerine kaza gerekmeyeceğine dair sözünün bir mukabilidir. Bu da onların gebe ve emzikli kadın hakkındaki —ileride geleceği üzere— fidye verirler ve üzerlerine kaza gerekmez şeklindeki mezheplerine benzemektedir. On ikincisi: [Fidye olarak yoksulu] doyurması vacip olan kimsenin ne kadar yedirmesi gerektiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Ebû Hüreyre, el-Kāsım b. Muhammed, Mâlik ve Şâfiî şöyle diyorlardı: Her gün için bir müdd yedirir. Sevrî ise: "Her gün için yarım sâ‘ yedirir" demiştir. On üçüncüsü: Ramazan'ın kazasında [kasten] iftar eden veya cinsel ilişkide bulunan kimseye neyin vacip olacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik şöyle demiştir: "Ramazan kazasından bir günü unutan kimseye, onu kaza etmekten başka bir şey gerekmez. [Âlimler arasındaki] ihtilaf sebebiyle [o gün oruca] devam etmesi, sonra da onu kaza etmesi müstehaptır. Şayet kasten iftar ederse günahkâr olur; o günü kaza etmekten başka üzerine bir şey gerekmez ve [oruca] devam da etmez. Çünkü kasten iftar etmesi sebebiyle âlimler topluluğuna göre artık o oruçlu olmadığından, burada oruçlunun kaçındığı şeylerden kaçınmasının bir anlamı yoktur." Kefarete gelince; Mâlik ve ashabına göre bunda kefaretin vacip olmayacağı hususunda hiçbir ihtilaf yoktur; bu, âlimler cumhurunun da görüşüdür. Mâlik şöyle demiştir: "Ramazan kazasından bir günü hanımıyla ilişkiye girerek yahut başka bir yolla bozan kimseye kefaret gerekmez; ona gereken sadece o günü kaza etmektir." Katâde ise şöyle demiştir: "Ramazan kazasında cinsel ilişkide bulunan kimseye kaza ve kefaret gerekir." İbnü'l-Kāsım, Mâlik'ten; Ramazan kazasında iftar eden kimseye iki gün [kaza] gerekeceğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Kāsım önceleri bu şekilde fetva veriyor iken sonra bundan rücû etmiş, ardından da şöyle demiştir: "Şayet kazanın kazasında kasten iftar ederse, onun yerine iki gün oruç tutması gerekir. Tıpkı hanımıyla ilişkiye girerek haccını bozan, ertesi yıl haccedip onda da yine hanımıyla ilişkiye girerek haccını bozan kimseye iki hac gerekmesi gibi." Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle demiştir: "Hac konusunda İbn Vehb ve Abdülmelik ona muhalefet etmişlerdir; hakkında ihtilaf bulunan bir asla kıyas yapmak ise vacip değildir. Bana göre doğru olan —doğrusunu Allah bilir— her iki durumda da ona sadece bir gün kaza gerekmesidir; zira o, iki defa bozduğu tek bir gündür."

قُلْتُ: وَهُوَ مُقْتَضَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ" فَمَتَى أَتَى بِيَوْمٍ تَامٍّ بَدَلًا عَمَّا أَفْطَرَهُ فِي قَضَاءِ رَمَضَانَ فَقَدْ أَتَى بِالْوَاجِبِ عَلَيْهِ، وَلَا يَجِبُ عَلَيْهِ غَيْرُ ذَلِكَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- وَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ مَنْ أَفْطَرَ فِي رَمَضَانَ لِعِلَّةٍ فَمَاتَ مِنْ عِلَّتِهِ تِلْكَ، أَوْ سَافَرَ فَمَاتَ فِي سَفَرِهِ ذلك أنه لا شي عَلَيْهِ. وَقَالَ طَاوُسٌ وَقَتَادَةُ فِي الْمَرِيضِ يَمُوتُ قَبْلَ أَنْ يَصِحَّ: يُطْعَمُ عَنْهُ. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفُوا فِيمَنْ مَاتَ وَعَلَيْهِ صَوْمٌ مِنْ رَمَضَانَ لَمْ يَقْضِهِ، فَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَالثَّوْرِيُّ: لَا يَصُومُ أَحَدٌ عَنْ أَحَدٍ. وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ وَاللَّيْثُ وَأَبُو عُبَيْدٍ وَأَهْلُ الظَّاهِرِ: يُصَامُ عَنْهُ، إِلَّا أَنَّهُمْ خَصَّصُوهُ بِالنَّذْرِ، وَرُوِيَ مِثْلَهُ عَنِ الشَّافِعِيِّ. وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ فِي قَضَاءِ رَمَضَانَ: يُطْعَمُ عَنْهُ. احْتَجَّ مَنْ قَالَ بِالصَّوْمِ بِمَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال: (مَنْ مَاتَ وَعَلَيْهِ صِيَامٌ صَامَ عَنْهُ وَلِيُّهُ). إِلَّا أَنَّ هَذَا عَامٌّ فِي الصَّوْمِ، يُخَصِّصُهُ مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ أُمِّي قَدْ مَاتَتْ وَعَلَيْهَا صَوْمُ نَذْرٍ- وَفِي رِوَايَةٍ صَوْمُ شَهْرٍ- أَفَأَصُومُ عَنْهَا؟ قَالَ: (أَرَأَيْتِ لَوْ كَانَ عَلَى أُمِّكِ دَيْنٌ فَقَضَيْتِيهِ أَكَانَ يُؤَدِّي ذَلِكَ عَنْهَا) قَالَتْ: نَعَمْ، قَالَ: (فَصُومِي عَنْ أُمِّكِ). احْتَجَّ مَالِكٌ وَمَنْ وَافَقَهُ بِقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ:" وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى " [الانعام: ١٦٤] وَقَوْلِهِ:" وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى " [النجم: ٣٩] وَقَوْلِهِ:" وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْها" [الانعام: ١٦٤] وَبِمَا خَرَّجَهُ النَّسَائِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (لَا يُصَلِّي أَحَدٌ عَنْ أَحَدٍ وَلَا يَصُومُ أَحَدٌ عَنْ أَحَدٍ وَلَكِنْ يُطْعَمُ عَنْهُ مَكَانَ كل يَوْمٍ مُدًّا مِنْ حِنْطَةٍ). قُلْتُ: وَهَذَا الْحَدِيثُ عَامٌّ، فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: (لَا يَصُومُ أَحَدٌ عَنْ أَحَدٍ) صَوْمَ رَمَضَانَ. فَأَمَّا صَوْمُ النَّذْرِ فَيَجُوزُ، بِدَلِيلِ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ، فَقَدْ جَاءَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ بُرَيْدَةَ نَحْوُ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَفِي بَعْضِ طُرُقِهِ: صَوْمُ شَهْرَيْنِ أَفَأَصُومُ عَنْهَا؟ قَالَ: (صُومِي عَنْهَا) قَالَتْ: إِنَّهَا لَمْ تَحُجَّ قط أفأحج عنها؟ قال:

Ben derim ki: Yüce Allah'ın { فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } “[tutamadığı günler sayısınca] başka günlerde [tutsun]” buyruğunun gerektirdiği de budur. Dolayısıyla kişi Ramazan'ın kazasında tutmadığı güne bedel tam bir gün yerine getirdiği zaman, üzerine vacip olanı ifa etmiş olur ve bunun dışında ona bir şey vacip olmaz; en doğrusunu Allah bilir. On Dördüncü [Mesele]- Cumhur, Ramazan'da bir mazeret sebebiyle oruç tutmayıp da bu mazereti sebebiyle vefat eden veya yolculuğa çıkıp da bu yolculuğunda ölen kimseye hiçbir şey gerekmediği görüşündedir. Tâvûs ve Katâde ise iyileşmeden önce ölen hasta hakkında: "Onun adına [fakir] doyurulur." demiştir. On Beşinci [Mesele]- Üzerinde kaza etmediği Ramazan orucu borcu olduğu halde ölen kimse hakkında ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, Şâfiî ve Sevrî: "Kimse kimsenin yerine oruç tutamaz." demiştir. Ahmed, İshâk, Ebû Sevr, el-Leys, Ebû Ubeyd ve Zâhirîler ise: "Onun adına oruç tutulur; ancak onlar bunu adak orucuna tahsis etmişlerdir." demişlerdir; Şâfiî'den de bunun bir benzeri rivayet edilmiştir. Ahmed ve İshâk, Ramazan'ın kazası hakkında ise: "Onun adına [fakir] doyurulur." demiştir. Oruç tutulacağını söyleyenler, Müslim'in Âişe'den rivayet ettiği, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu hadisle delil getirmişlerdir: « مَنْ مَاتَ وَعَلَيْهِ صِيَامٌ صَامَ عَنْهُ وَلِيُّهُ » «Kim üzerinde oruç borcu olduğu halde ölürse, onun yerine velisi oruç tutar.» Ancak bu, oruç hakkında geneldir; yine Müslim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu hadis onu tahsis eder: Bir kadın Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Annem vefat etti ve üzerinde adak orucu borcu vardı -bir rivayette bir aylık oruç borcu vardı-, onun adına oruç tutayım mı?" dedi. Resûlullah: « أَرَأَيْتِ لَوْ كَانَ عَلَى أُمِّكِ دَيْنٌ فَقَضَيْتِيهِ أَكَانَ يُؤَدِّي ذَلِكَ عَنْهَا » «Görüşün nedir, şayet annenin üzerinde bir borç olsaydı da sen onu ödeseydin, bu borcu ondan düşer miydi?» buyurdu. Kadın: "Evet" deyince, Resûlullah: « فَصُومِي عَنْ أُمِّكِ » «O halde annen adına oruç tut.» buyurdu. Mâlik ve ona muvafakat edenler ise Yüce [Allah]'ın: { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez.” [el-En'âm: 164], { وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى } “İnsan için ancak kendi çalıştığı vardır.” [en-Necm: 39] ve { وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْها } “Herkesin kazandığı [günah] ancak kendi aleyhinedir.” [el-En'âm: 164] buyruklarıyla ve Nesâî'nin İbn Abbâs'tan, onun da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiği şu hadisle delil getirmişlerdir: « لَا يُصَلِّي أَحَدٌ عَنْ أَحَدٍ وَلَا يَصُومُ أَحَدٌ عَنْ أَحَدٍ وَلَكِنْ يُطْعَمُ عَنْهُ مَكَانَ كل يَوْمٍ مُدًّا مِنْ حِنْطَةٍ » «Kimse kimsenin yerine namaz kılamaz, kimse kimsenin yerine oruç tutamaz; fakat her bir günün yerine onun adına bir müdd buğday yedirilir.» Ben derim ki: Bu hadis umumidir; dolayısıyla onun « لَا يَصُومُ أَحَدٌ عَنْ أَحَدٍ » «Kimse kimsenin yerine oruç tutamaz» buyruğundan kastın Ramazan orucu olması muhtemeldir. Adak orucuna gelince bu, İbn Abbâs ve diğerlerinin hadisinin delaletiyle caizdir. Nitekim Sahîh-i Müslim'de de Büreyde hadisinden İbn Abbâs hadisinin benzeri rivayet edilmiştir; bazı tarîklerinde: "İki aylık oruç [borcu vardı], onun yerine oruç tutayım mı?" dedi. Resûlullah: « صُومِي عَنْهَا » «Onun yerine oruç tut.» buyurdu. Kadın: "O hiç hac yapmadı, onun yerine hac yapayım mı?" dedi. Resûlullah: ...

(جي عَنْهَا). فَقَوْلُهَا: شَهْرَيْنِ، يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ رَمَضَانُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَأَقْوَى مَا يُحْتَجُّ بِهِ لِمَالِكٍ أَنَّهُ عَمَلُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، وَيَعْضُدُهُ الْقِيَاسُ الْجَلِيُّ، وَهُوَ أَنَّهُ عِبَادَةٌ بَدَنِيَّةٌ لَا مَدْخَلَ لِلْمَالِ فِيهَا فَلَا تُفْعَلُ عَمَّنْ وَجَبَتْ عَلَيْهِ كَالصَّلَاةِ. ولا ينقص هَذَا بِالْحَجِّ لِأَنَّ لِلْمَالِ فِيهِ مَدْخَلًا. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- اسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَنْ قَالَ: إِنَّ الصَّوْمَ لَا يَنْعَقِدُ فِي السَّفَرِ وَعَلَيْهِ الْقَضَاءُ أَبَدًا، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ:" فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ" أَيْ فَعَلَيْهِ عِدَّةٌ، وَلَا حَذْفَ فِي الْكَلَامِ وَلَا إِضْمَارَ. [وَبِقَوْلِهِ ﵊: (لَيْسَ مِنَ الْبِرِّ الصِّيَامُ فِي السَّفَرِ) قَالَ: مَا لَمْ يَكُنْ مِنَ الْبِرِّ فَهُوَ مِنَ الْإِثْمِ، فَيَدُلُّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ صَوْمَ رَمَضَانَ لَا يَجُوزُ فِي السَّفَرِ [. وَالْجُمْهُورُ يَقُولُونَ: فِيهِ مَحْذُوفٌ فَأَفْطَرَ، كَمَا تَقَدَّمَ. وَهُوَ الصَّحِيحُ، لِحَدِيثِ أَنَسٍ قَالَ: (سَافَرْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي رَمَضَانَ فَلَمْ يَعِبِ الصَّائِمُ عَلَى الْمُفْطِرِ وَلَا الْمُفْطِرُ عَلَى الصَّائِمِ، رَوَاهُ مَالِكٌ عَنْ حُمَيْدٌ الطَّوِيلُ عَنْ أَنَسٍ. وَأَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: (غَزَوْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لِسِتَّ عَشْرَةَ مَضَتْ مِنْ رَمَضَانَ فَمِنَّا مَنْ صَامَ وَمِنَّا مَنْ أَفْطَرَ، فَلَمْ يَعِبِ الصَّائِمُ عَلَى الْمُفْطِرِ وَلَا الْمُفْطِرُ عَلَى الصَّائِمِ (. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ" فيه خمس مسائل: الاولى قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ" قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِكَسْرِ الطَّاءِ وَسُكُونِ الْيَاءِ، وَأَصْلُهُ يُطَوَّقُونَهُ نُقِلَتِ الْكَسْرَةُ إِلَى الطَّاءِ وَانْقَلَبَتِ الْوَاوُ يَاءً لِانْكِسَارِ مَا قَبْلَهَا. وَقَرَأَ حُمَيْدٌ عَلَى الْأَصْلِ مِنْ غَيْرِ اعْتِلَالِ، وَالْقِيَاسُ الِاعْتِلَالُ. وَمَشْهُورُ قِرَاءَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ" يُطَوَّقُونَهُ" بِفَتْحِ الطَّاءِ مُخَفَّفَةً وَتَشْدِيدِ الْوَاوِ بِمَعْنَى يُكَلَّفُونَهُ. وَقَدْ رَوَى مُجَاهِدٌ" يَطِيقُونَهُ" بِالْيَاءِ بَعْدَ الطَّاءِ عَلَى لَفْظِ" يَكِيلُونَهُ" وَهِيَ بَاطِلَةٌ وَمُحَالٌ، لِأَنَّ الْفِعْلَ مَأْخُوذٌ مِنَ الطَّوْقِ، فَالْوَاوُ لَازِمَةٌ وَاجِبَةٌ فِيهِ وَلَا مَدْخَلَ لِلْيَاءِ فِي هَذَا الْمِثَالِ. قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ: وَأَنْشَدَنَا أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى النَّحْوِيُّ لِأَبِي ذُؤَيْبٍ: فَقِيلَ تَحَمَّلْ فَوْقَ طَوْقِكَ إِنَّهَا مُطَبَّعَةٌ مَنْ يَأْتِهَا لا يضيرها

(...ondan haccedilsin/oruç tutulsun). [Hz. Âişe'nin]: "İki ay" sözünün Ramazan olması uzak bir ihtimaldir, en doğrusunu Allah bilir. Mâlik lehine delil getirilen hususların en güçlüsü, bunun Medine ehlinin ameli olmasıdır. Bunu açık kıyas da desteklemektedir; zira oruç, mala hiçbir dahl bulunmayan bedenî bir ibadettir. Dolayısıyla namaz gibi, üzerine vacip olan kimseden başkası tarafından yerine getirilemez. Bu [hüküm], hac ile nakzedilmez (bozulmaz); çünkü hacda malın bir dahli (payı) vardır. On altıncısı: Bu ayeti, "Yolculukta oruç sahih olmaz ve [yolculukta tutanın] bunu mutlaka kaza etmesi gerekir" diyenler delil getirmişlerdir. Zira Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } “İçinizden kim hasta veya yolculukta olursa, [tutamadığı günler sayısınca] başka günlerde [tutsun].” Yani onun üzerine [başka günlerin] sayısı [kadar kaza] gerekir; kelamda herhangi bir hazif (kelime düşmesi) veya izmar (gizli anlam) yoktur. [Ayrıca Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « لَيْسَ مِنَ الْبِرِّ الصِّيَامُ فِي السَّفَرِ » «Yolculukta oruç tutmak iyilikten değildir.» buyruğunu delil getirip şöyle demiştir: İyilikten olmayan şey günahtandır. Bu da Ramazan orucunun yolculukta caiz olmadığına delalet eder.] Cumhur ise şöyle demektedir: Ayette daha önce geçtiği üzere "[orucu] yerse/bozarsa (fe-eftara)" şeklinde bir mahzuf (düşürülmüş takdirî ifade) vardır. Doğru olan da budur; nitekim Enes'in rivayet ettiği hadiste o şöyle demiştir: « سَافَرْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي رَمَضَانَ فَلَمْ يَعِبِ الصَّائِمُ عَلَى الْمُفْطِرِ وَلَا الْمُفْطِرُ عَلَى الصَّائِمِ » «Biz Ramazan'da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yolculuk yaptık; ne oruç tutan oruç tutmayanı ayıpladı ne de oruç tutmayan oruçluyu ayıpladı.» Bunu Mâlik, Humeyd et-Tavîl'den, o da Enes'ten rivayet etmiştir. Müslim de bunu Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: « غَزَوْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لِسِتَّ عَشْرَةَ مَضَتْ مِنْ رَمَضَانَ فَمِنَّا مَنْ صَامَ وَمِنَّا مَنْ أَفْطَرَ، فَلَمْ يَعِبِ الصَّائِمُ عَلَى الْمُفْطِرِ وَلَا الْمُفْطِرُ عَلَى الصَّائِمِ » «Ramazan'dan on altı gün geçmişken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte gazveye çıktık; bizden kimi oruç tuttu, kimi de tutmadı. Ne oruç tutan oruç tutmayanı ayıpladı ne de oruç tutmayan oruçluyu ayıpladı.» Yüce Allah'ın: { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Ona güç yetirenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye [gerekir]. Kim gönülden bir hayır yaparsa bu kendisi için daha hayırlıdır. Oruç tutmanız ise sizin için daha hayırlıdır, eğer bilirseniz.” buyruğunda beş mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ } buyruğu: Cumhur, tâ'nın kesresi ve yâ'nın sükûnu ile [yutîkûnehû şeklinde] okumuştur. Kelimenin aslı "yutavvakûnehû" (يُطَوَّقُونَهُ) olup kesre tâ harfine nakledilmiş ve kendisinden önceki harf kesreli olduğu için vâv harfi yâ'ya dönüşmüştür. Humeyd ise kelimeyi i'lâl yapmaksızın aslı üzere okumuştur; kıyasa uygun olan ise i'lâldir. İbn Abbâs'ın meşhur kıraati ise tâ'nın şeddesiz fethası ve vâv'ın şeddesi ile "yutavvakûnehû" (يُطَوَّقُونَهُ) şeklindedir ki "kendilerine külfetle yüklenir (zorla güç yetirirler)" manasındadır. Mücâhid'den ise "yekîlûnehû" lafzı vezninde tâ'dan sonra yâ ile "yetîkûnehû" (يَطِيقُونَهُ) şeklinde rivayet edilmiştir; bu ise batıl ve imkânsızdır. Çünkü bu fiil 'tavk' (طَوْق) kökünden alınmıştır; dolayısıyla bu kelimede vâv harfi zorunlu ve gereklidir, bu kalıpta yâ harfinin yeri yoktur. Ebû Bekir el-Enbârî şöyle demiştir: Nahivci Ahmed b. Yahyâ bize Ebû Züeyb'in şu beytini inşad etti: "Ona: 'Gücünün (tavk) üstünde yüklen; şüphesiz o [dere] ağzına kadar doludur (mutabba'ah), ona gelen kimse ona bir zarar veremez' denildi."

فَأَظْهَرَ الْوَاوَ فِي الطَّوْقِ، وَصَحَّ بِذَلِكَ أَنَّ وَاضِعَ الْيَاءِ مَكَانَهَا يُفَارِقُ الصَّوَابَ. وَرَوَى ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ" يَطَّيَّقُونَهُ" بِفَتْحِ الْيَاءِ وَتَشْدِيدِ الطَّاءِ وَالْيَاءِ مَفْتُوحَتَيْنِ بِمَعْنَى يُطِيقُونَهُ، يُقَالُ: طَاقَ وَأَطَاقَ وَأُطِيقُ بِمَعْنًى. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَعَائِشَةَ وَطَاوُسٍ وَعَمْرِو بْنِ دِينَارٍ" يَطَّوَّقُونَهُ" بِفَتْحِ الْيَاءِ وَشَدَّ الطَّاءِ مَفْتُوحَةً، وَهِيَ صَوَابٌ فِي اللُّغَةِ، لِأَنَّ الْأَصْلَ يَتَطَوَّقُونَهُ فَأُسْكِنَتِ التَّاءُ وَأُدْغِمَتْ فِي الطَّاءِ فَصَارَتْ طَاءً مُشَدَّدَةً، وَلَيْسَتْ مِنَ الْقُرْآنِ، خِلَافًا لِمَنْ أَثْبَتَهَا قُرْآنًا، وَإِنَّمَا هِيَ قِرَاءَةٌ عَلَى التَّفْسِيرِ. وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالشَّامِ" فِدْيَةُ طَعَامٍ" مُضَافًا،" مَسَاكِينَ" جَمْعًا. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ" طَعَامُ مِسْكِينٍ" بِالْإِفْرَادِ فِيمَا ذَكَرَ الْبُخَارِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ عَنْ عَطَاءٍ عَنْهُ. وَهِيَ قِرَاءَةٌ حَسَنَةٌ، لِأَنَّهَا بَيَّنَتِ الْحُكْمَ فِي الْيَوْمِ، وَاخْتَارَهَا أَبُو عُبَيْدٍ، وَهِيَ قِرَاءَةُ أَبِي عَمْرٍو وَحَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: فَبَيَّنَتْ أَنَّ لِكُلِّ يَوْمٍ إِطْعَامُ وَاحِدٍ، فَالْوَاحِدُ مُتَرْجَمٌ عَنِ الْجَمِيعِ، وَلَيْسَ الْجَمِيعُ بِمُتَرْجَمٍ عَنْ وَاحِدٍ. وَجَمْعُ الْمَسَاكِينِ لَا يُدْرَى كَمْ مِنْهُمْ فِي اليوم الأمن غَيْرِ الْآيَةِ. وَتُخَرَّجُ قِرَاءَةُ الْجَمْعِ فِي" مَسَاكِينَ" لَمَّا كَانَ الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ جَمْعٌ وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ يَلْزَمُهُ مِسْكِينٌ فَجُمِعَ لَفْظُهُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً " [النور: ٤] أَيِ اجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً، فَلَيْسَتِ الثَّمَانُونَ مُتَفَرِّقَةً فِي جَمِيعِهِمْ، بَلْ لِكُلِّ وَاحِدٍ ثَمَانُونَ، قَالَ مَعْنَاهُ أَبُو عَلِيٍّ. وَاخْتَارَ قِرَاءَةَ الْجَمْعِ النَّحَّاسُ قَالَ: وَمَا اخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ مَرْدُودٌ، لِأَنَّ هَذَا إِنَّمَا يُعْرَفُ بِالدَّلَالَةِ، فَقَدْ عُلِمَ أَنَّ مَعْنَى وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامٌ مَسَاكِينَ" أَنَّ لِكُلِ يَوْمٍ مِسْكِينًا، فَاخْتِيَارُ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ لِتَرُدَّ جَمْعًا عَلَى جَمْعٍ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدٍ أَنْ يُقْرَأَ" فِدْيَةٌ طَعامُ" قَالَ: لِأَنَّ الطَّعَامَ هُوَ الْفِدْيَةُ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الطَّعَامُ نَعْتًا لِأَنَّهُ جوهر ولكنه يجوز على البدل، وأبين من أَنْ يُقْرَأَ" فِدْيَةٌ طَعامُ" بِالْإِضَافَةِ، لِأَنَّ" فِدْيَةٌ" مبهمة تقع للطعام وغيره، فصار مِثْلَ قَوْلِكَ: هَذَا ثَوْبٌ خَزٌّ. الثَّانِيَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُرَادِ بِالْآيَةِ، فَقِيلَ: هِيَ مَنْسُوخَةٌ. رَوَى الْبُخَارِيُّ:" وَقَالَ ابْنُ نُمَيْرٍ حَدَّثَنَا [الْأَعْمَشُ حَدَّثَنَا] عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي لَيْلَى حَدَّثَنَا أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ: نَزَلَ رَمَضَانُ فَشَقَّ عَلَيْهِمْ فَكَانَ مَنْ أَطْعَمَ كُلَّ يَوْمٍ مِسْكِينًا تَرَكَ الصَّوْمَ مِمَّنْ

Böylece [et-tavk kelimesindeki] vâv harfini açığa çıkarmıştır; bununla da onun yerine yâ harfini koyanın isabetten uzaklaştığı kesinlik kazanmıştır. İbnü'l-Enbârî, İbn Abbâs'tan "يَطَّيَّقُونَهُ" (yattayyekûnehû) şeklinde, yâ harfinin fethası, tâ ve yâ harflerinin fethalı ve şeddeli olarak okunduğunu rivayet etmiştir ki bu, "يُطِيقُونَهُ" [güç yetirirler] anlamındadır. طَاقَ (tâka), أَطَاقَ (etâka) ve أُطِيقُ (utîka) aynı anlamda kullanılır. Yine İbn Abbâs, Âişe, Tâvûs ve Amr b. Dînâr'dan "يَطَّوَّقُونَهُ" (yattavvakûnehû) şeklinde, yâ'nın fethası ve fethalı tâ'nın şeddesiyle rivayet edilmiştir; bu da dilde doğrudur. Çünkü aslı "يَتَطَوَّقُونَهُ" (yetatavvekûnehû) olup tâ harfi sakin kılınmış ve tâ harfine idgam edilerek şeddeli bir tâ haline gelmiştir. Bu, onu Kur'an olarak kabul edenlerin aksine Kur'an'dan değildir; yalnızca tefsir kabilinden bir kıraattir. Medine ve Şam ehli [bu kısmı], tamlama (izâfet) olarak "فِدْيَةُ طَعَامٍ" ve çoğul olarak "مَسَاكِينَ" şeklinde okumuştur. İbn Abbâs ise -Buhârî, Ebû Dâvûd ve Nesâî'nin Atâ kanalıyla kendisinden rivayet ettiğine göre- tekil olarak "طَعَامُ مِسْكِينٍ" şeklinde okumuştur. Bu güzel bir kıraattir; zira günün hükmünü açıklamıştır. Ebû Ubeyd de bunu tercih etmiştir; bu aynı zamanda Ebû Amr, Hamza ve el-Kisâî'nin de kıraatidir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: 'Bu [kıraat], her gün için bir [yoksulun] doyurulacağını açıklamıştır. Dolayısıyla tekil olan lafız bütünü ifade eder, fakat çoğul lafız teki ifade etmez. Âyetin haricinde bir delil olmadıkça "mesâkîn" [yoksullar] çoğulundan günde kaç tanesinin [doyurulacağı] bilinemez.' "مَسَاكِينَ" şeklindeki çoğul kıraatin açıklaması ise şöyledir: 'Ona güç yetirenler' çoğul olduğu ve her birine bir yoksul [doyurmak] gerekeceği için bu lafız çoğul yapılmıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً } “İffetli kadınlara zina isnadında bulunup da sonra dört şahit getiremeyen kimselere seksen değnek vurun.” [en-Nûr, 24/4]. Yani onlardan her birine seksen değnek vurun; seksen değnek onların hepsine paylaştırılmış değildir, bilakis her biri için seksendir. Ebû Alî de bunun manasını böyle açıklamıştır. en-Nehhâs ise çoğul kıraatini tercih etmiş ve şöyle demiştir: 'Ebû Ubeyd'in tercih ettiği görüş merduttur (kabul edilemez); çünkü bu ancak karine/delalet yoluyla bilinir. Nitekim "وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ" buyruğunun anlamının her gün için bir yoksul demek olduğu bilinmektedir. Dolayısıyla bu kıraatin tercihi, çoğulun çoğula mukabil kılınması içindir.' en-Nehhâs [ayrıca] şöyle demiştir: Ebû Ubeyd "فِدْيَةٌ طَعامُ" şeklinde okunmasını tercih etmiş ve şöyle demiştir: 'Çünkü yiyecek (taâm), bizzat fidyenin kendisidir. Taâm kelimesi somut bir isim (cevher) olduğu için sıfat olması caiz değildir, lâkin bedel olması caizdir.' [en-Nehhâs devamla der ki:] 'Bundan daha açığı ise izâfetle "فِدْيَةُ طَعامٍ" şeklinde okunmasıdır; çünkü "fidye" kelimesi mübhem olup hem yiyecek hem de başka şeyler için kullanılır. Dolayısıyla bu, senin: "هَذَا ثَوْبٌ خَزٌّ" [Bu, ipek bir elbisedir] demen gibi olmuştur.' İkincisi: Âyetten ne murat edildiği hususunda ilim adamları ihtilaf etmişlerdir. Bir görüşe göre o mensuhtur. Buhârî rivayet etmiştir: 'İbn Nümeyr bize tahdis edip dedi ki: [Bize el-A'meş tahdis etti, dedi ki:] Bize Amr b. Mürre tahdis edip dedi ki: Bize İbn Ebî Leylâ tahdis edip dedi ki: Bize Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı tahdis etti: Ramazan [orucu] indiğinde bu onlara ağır geldi. Bu sebeple güç yetirenlerden her gün bir yoksulu doyuran kimse orucu terk ederdi ve...

يُطِيقُهُ وَرُخِّصَ لَهُمْ فِي ذَلِكَ فَنَسَخَتْهَا" وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ". وَعَلَى هَذَا قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ" يُطِيقُونَهُ" أَيْ يَقْدِرُونَ عَلَيْهِ، لِأَنَّ فَرْضَ الصِّيَامِ هَكَذَا: مَنْ أَرَادَ صَامَ وَمَنْ أَرَادَ أَطْعَمَ مِسْكِينًا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ رُخْصَةً لِلشُّيُوخِ وَالْعَجَزَةِ خَاصَّةً إِذَا أَفْطَرُوا وَهُمْ يُطِيقُونَ الصَّوْمَ، ثُمَّ نُسِخَتْ بِقَوْلِهِ" فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ" [البقرة: ١٨٥] فَزَالَتِ الرُّخْصَةُ إِلَّا لِمَنْ عَجَزَ مِنْهُمْ. قَالَ الْفَرَّاءُ: الضَّمِيرُ فِي" يُطِيقُونَهُ" يَجُوزُ أَنْ يَعُودَ عَلَى الصِّيَامِ، أَيْ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَ الصِّيَامَ أَنْ يُطْعِمُوا إِذَا أَفْطَرُوا، ثُمَّ نُسِخَ بِقَوْلِهِ:"، وَأَنْ تَصُومُوا". وَيَجُوزُ أَنْ يَعُودَ عَلَى الْفِدَاءِ، أَيْ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَ الْفِدَاءُ فِدْيَةٌ. وَأَمَّا قِرَاءَةُ" يُطَوَّقُونَهُ" عَلَى مَعْنَى يُكَلَّفُونَهُ مَعَ الْمَشَقَّةِ اللَّاحِقَةِ لَهُمْ، كَالْمَرِيضِ وَالْحَامِلِ فَإِنَّهُمَا يَقْدِرَانِ عَلَيْهِ لَكِنْ بِمَشَقَّةٍ تَلْحَقُهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ، فَإِنْ صَامُوا أَجْزَأَهُمْ وَإِنِ افْتَدَوْا فَلَهُمْ ذَلِكَ. فَفَسَّرَ ابْنُ عَبَّاسٍ- إِنْ كَانَ الْإِسْنَادُ عَنْهُ صَحِيحًا-" يُطِيقُونَهُ" بِيُطَوَّقُونَهُ وَيَتَكَلَّفُونَهُ فَأَدْخَلَهُ بَعْضُ النَّقَلَةِ فِي الْقُرْآنِ. رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ" وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ" قَالَ: أَثْبَتَتْ لِلْحُبْلَى وَالْمُرْضِعِ. وَرُوِيَ عَنْهُ أَيْضًا" وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ" قَالَ: كَانَتْ رُخْصَةً لِلشَّيْخِ الْكَبِيرِ وَالْمَرْأَةِ الْكَبِيرَةِ وَهُمَا يُطِيقَانِ الصَّوْمَ أَنْ يُفْطِرَا وَيُطْعِمَا مَكَانَ كُلِّ يَوْمٍ مِسْكِينًا، وَالْحُبْلَى وَالْمُرْضِعِ إِذَا خَافَتَا عَلَى أَوْلَادِهِمَا أَفْطَرَتَا وَأَطْعَمَتَا. وَخَرَّجَ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: رُخِّصَ لِلشَّيْخِ الْكَبِيرِ أَنْ يُفْطِرَ وَيُطْعِمَ عَنْ كُلِّ يَوْمٍ مِسْكِينًا وَلَا قَضَاءَ عَلَيْهِ، هَذَا إِسْنَادٌ صَحِيحٌ. وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ:" وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ" لَيْسَتْ بِمَنْسُوخَةٍ، هُوَ الشَّيْخُ الْكَبِيرُ وَالْمَرْأَةُ الْكَبِيرَةُ لَا يَسْتَطِيعَانِ أَنْ يَصُومَا، فَيُطْعِمَا مَكَانَ كُلِّ يَوْمٍ مِسْكِينًا، وَهَذَا صَحِيحٌ. وَرُوِيَ عَنْهُ أَيْضًا أَنَّهُ قَالَ لِأُمِّ وَلَدٍ لَهُ حُبْلَى أَوْ مُرْضِعٍ: أَنْتِ مِنَ الَّذِينَ لَا يُطِيقُونَ الصِّيَامَ، عَلَيْكِ الْجَزَاءُ وَلَا عَلَيْكِ الْقَضَاءُ، وَهَذَا إِسْنَادٌ صَحِيحٌ. وَفِي رِوَايَةٍ: كَانَتْ لَهُ أُمُّ وَلَدٍ تُرْضِعُ- مِنْ غَيْرِ شَكٍّ- فَأُجْهِدَتْ فَأَمَرَهَا أَنْ تُفْطِرَ وَلَا تَقْضِيَ، هَذَا صَحِيحٌ. قُلْتُ: فَقَدْ ثَبَتَ بِالْأَسَانِيدِ الصِّحَاحِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْآيَةَ لَيْسَتْ بِمَنْسُوخَةٍ وَأَنَّهَا مُحْكَمَةٌ فِي حَقِّ مَنْ ذُكِرَ. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ صَحِيحٌ أَيْضًا، إِلَّا أَنَّهُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ النَّسْخُ هُنَاكَ

ve onlara bunda ruhsat verilmişti; sonra bunu: " وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ " buyruğu neshetti. Cumhurun " يُطِيقُونَهُ " yani 'ona güç yetirirler' şeklindeki kıraati buna göredir; zira orucun farziyeti başlangıçta şöyle idi: Dileyen oruç tutar, dileyen bir yoksulu doyururdu. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu ayet, oruca güç yetirdikleri halde iftar ettiklerinde özellikle yaşlılar ve acizler için bir ruhsat olarak inmişti; sonra: { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } “Sizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun” [el-Bakara: 185] buyruğu ile neshedildi ve aralarından aciz kalanlar müstesna ruhsat ortadan kalktı. Ferrâ şöyle demiştir: "يُطِيقُونَهُ" ifadesindeki zamirin oruca dönmesi caizdir; yani: 'Oruca güç yetirenlerin, iftar ettikleri takdirde bir yoksulu doyurmaları gerekir' demektir; sonra bu "وَأَنْ تَصُومُوا" buyruğu ile neshedilmiştir. Fidyeye dönmesi de caizdir; yani: 'Fidyeye güç yetirenlerin üzerine bir fidye gerekir' demektir. Kendilerine isabet eden meşakkatle birlikte 'kendilerine külfet yüklenir' manasındaki "يُطَوَّقُونَهُ" kıraatine gelince; hasta ve gebe kadın gibidir, zira onlar güç yetirebilirler fakat nefislerine bir meşakkat isabet eder; oruç tutarlarsa bu onlara yeterlidir, fidye verirlerse bu hakları da vardır. İbn Abbâs –şayet isnadı sahih ise– "يُطِيقُونَهُ" lafzını 'yütavvakûnehû' ve 'yetekellefûnehû' (zorlukla katlanırlar) şeklinde tefsir etmiş, bazı nakilciler de bunu Kur'an metnine dahil etmişlerdir. Ebû Dâvûd İbn Abbâs'tan " وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ " hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Gebe ve emzikli kadın için sabit kaldı. Yine ondan " وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ " hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: Oruca güç yetirdikleri halde yaşlı erkek ve yaşlı kadının iftar edip her gün yerine bir yoksulu doyurmaları, gebe ve emzikli kadının da çocukları için korktuklarında iftar edip doyurmaları için bir ruhsat idi. Dârekutnî de ondan şöyle rivayet etmiştir: Yaşlı adama iftar edip her gün için bir yoksulu doyurması ve üzerine kaza gerekmemesi hususunda ruhsat verildi; bu isnad sahihtir. Ondan şöyle dediği de rivayet edilmiştir: " وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ " mensuh değildir; o, oruç tutmaya güç yetiremeyen yaşlı erkek ve yaşlı kadındır; her günün yerine bir yoksulu doyururlar; bu da sahihtir. Yine ondan, gebe veya emzikli olan bir ümmüveledine (çocuk sahibi cariyesine): 'Sen oruca güç yetiremeyenlerdensin; sana fidye gerekir, kaza gerekmez' dediği rivayet edilmiştir; bu isnad sahihtir. Bir rivayette: Şüphesiz onun emzikli bir ümmüveledi vardı, takatsiz kaldı; o da kadına iftar etmesini ve kaza etmemesini emretti; bu da sahihtir. Derim ki: İbn Abbâs'tan sahih isnadlarla ayetin mensuh olmadığı ve zikredilen kimseler hakkında muhkem olduğu sabit olmuştur. Birinci kavil de sahihtir; ancak oradaki neshin

بِمَعْنَى التَّخْصِيصِ، فَكَثِيرًا مَا يُطْلِقُ الْمُتَقَدِّمُونَ النَّسْخَ بِمَعْنَاهُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَعَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ وَالضَّحَّاكُ وَالنَّخَعِيُّ وَالزُّهْرِيُّ وَرَبِيعَةُ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ: الْحَامِلُ وَالْمُرْضِعُ يُفْطِرَانِ وَلَا إِطْعَامَ عَلَيْهِمَا، بِمَنْزِلَةِ الْمَرِيضِ يُفْطِرُ وَيَقْضِي، وَبِهِ قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو ثَوْرٍ. وَحَكَى ذَلِكَ أَبُو عُبَيْدٍ عَنْ أَبِي ثَوْرٍ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ فِي الْحُبْلَى إِنْ أَفْطَرَتْ، فَأَمَّا الْمُرْضِعُ إِنْ أَفْطَرَتْ فَعَلَيْهَا الْقَضَاءُ وَالْإِطْعَامُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ: يُفْطِرَانِ وَيُطْعِمَانِ وَيَقْضِيَانِ، وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْمَشَايِخَ وَالْعَجَائِزَ الَّذِينَ لَا يُطِيقُونَ الصِّيَامَ أَوْ يُطِيقُونَهُ عَلَى مَشَقَّةٍ شَدِيدَةٍ أَنْ يُفْطِرُوا. وَاخْتَلَفُوا فِيمَا عَلَيْهِمْ، فَقَالَ رَبِيعَةُ ومالك: لا شي عَلَيْهِمْ، غَيْرَ أَنَّ مَالِكًا قَالَ: لَوْ أَطْعَمُوا عَنْ كُلِّ يَوْمٍ مِسْكِينًا كَانَ أَحَبَّ إِلَيَّ. وَقَالَ أَنَسٌ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَقَيْسُ بْنُ السَّائِبِ وَأَبُو هُرَيْرَةَ: عَلَيْهِمُ الْفِدْيَةُ. وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ، اتِّبَاعًا لِقَوْلِ الصَّحَابَةِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْ جَمِيعِهِمْ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ" ثُمَّ قَالَ:" وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ" وَهَؤُلَاءِ لَيْسُوا بِمَرْضَى وَلَا مُسَافِرِينَ، فَوَجَبَتْ عَلَيْهِمُ الْفِدْيَةُ. وَالدَّلِيلُ لِقَوْلِ مَالِكٍ: أَنَّ هَذَا مُفْطِرٌ لِعُذْرٍ مَوْجُودٍ فِيهِ وَهُوَ الشَّيْخُوخَةُ وَالْكِبَرُ فَلَمْ يَلْزَمْهُ إِطْعَامٌ كَالْمُسَافِرِ وَالْمَرِيضِ. وَرُوِيَ هَذَا عَنِ الثَّوْرِيِّ وَمَكْحُولٍ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ. الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفَ مَنْ أَوْجَبَ الْفِدْيَةَ عَلَى مَنْ ذُكِرَ فِي مِقْدَارِهَا، فَقَالَ مَالِكٌ: مُدَّ بِمُدِّ النَّبِيَّ ﷺ عَنْ كُلِّ يَوْمٍ أَفْطَرَهُ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: كَفَّارَةُ كُلِّ يَوْمٍ صَاعُ تَمْرٍ أَوْ نِصْفُ صَاعِ بُرٍّ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نِصْفُ صَاعٍ مِنْ حِنْطَةٍ، ذَكَرَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: مَنْ أَدْرَكَهُ الْكِبَرُ فَلَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يَصُومَ فَعَلَيْهِ لِكُلِّ يَوْمٍ مُدٌّ مِنْ قَمْحٍ. وَرُوِيَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّهُ ضَعُفَ عَنِ الصَّوْمِ عَامًا فَصَنَعَ جَفْنَةً مِنْ طَعَامٍ ثُمَّ دَعَا بِثَلَاثِينَ مِسْكِينًا فَأَشْبَعَهُمْ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ" قَالَ ابْنُ شِهَابٍ: مَنْ أَرَادَ الْإِطْعَامَ مَعَ الصَّوْمِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مَنْ زَادَ فِي الْإِطْعَامِ عَلَى الْمُدِّ. ابْنُ عَبَّاسٍ:" فَمَنْ تَطَوَّعَ

tahsis manasında olması muhtemeldir; zira mütekaddimûn (önceki alimler) nesh lafzını çokça onun (tahsis) manasında kullanırlardı, en doğrusunu Allah bilir. el-Hasan el-Basrî, Atâ b. Ebî Rabâh, ed-Dahhâk, en-Nehaî, ez-Zührî, Rebîa, el-Evzâî ve re'y ehli şöyle demişlerdir: Gebe ve emzikli kadın iftar ederler ve üzerlerine fidye gerekmez; tıpkı iftar edip kaza eden hasta mesabesindedirler; Ebû Ubeyd ve Ebû Sevr de bu görüşü benimsemiştir. Bunu Ebû Ubeyd Ebû Sevr'den nakletmiş, İbnü'l-Münzir de tercih etmiştir; Mâlik'in gebe kadın iftar ettiğindeki kavli de budur. Emzikli kadına gelince, o iftar ederse üzerine kaza ve fidye gerekir. Şâfiî ve Ahmed ise şöyle demişlerdir: İkisi de iftar ederler, hem fidye verirler hem de kaza ederler. İlim adamları, oruca güç yetiremeyen veya aşırı meşakkatle güç yetiren yaşlı erkeklerin ve yaşlı kadınların iftar edebilecekleri hususunda icma etmişlerdir. Üzerlerine neyin gerekeceği hususunda ise ihtilaf etmişlerdir; Rebîa ve Mâlik: 'Üzerlerine hiçbir şey gerekmez' demişlerdir; şu kadar var ki Mâlik: 'Her gün için bir yoksulu doyursalar bu bana daha sevimli gelir' demiştir. Enes, İbn Abbâs, Kays b. es-Sâib ve Ebû Hüreyre ise: 'Üzerlerine fidye gerekir' demişlerdir. Sahabenin –Allah hepsinden razı olsun– kavline ve Yüce Allah'ın: " فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ " buyurup ardından: " وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ " buyurmasına tabi olarak Şâfiî, re'y ehli, Ahmed ve İshâk'ın kavli de budur; zira bunlar ne hastadırlar ne de yolcudur, dolayısıyla üzerlerine fidye vacip olmuştur. Mâlik'in kavlinin delili ise şudur: Bu kimse, kendisinde bulunan yaşlılık ve ihtiyarlık gibi bir özürden ötürü iftar etmiştir; dolayısıyla yolcu ve hasta gibi ona da yedirmek lazım gelmez. Bu görüş Sevrî ve Mekhûl'den de rivayet edilmiş ve İbnü'l-Münzir tarafından tercih edilmiştir. Üçüncüsü: Zikredilen kimseler üzerine fidyeyi vacip kılanlar, onun miktarı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik: 'İftar ettiği her gün için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in müddü ile bir müdd' demiştir; Şâfiî de bu görüştedir. Ebû Hanîfe: 'Her günün kefareti bir sâ' hurma veya yarım sâ' buğdaydır' demiştir. İbn Abbâs'tan yarım sâ' buğday olduğu rivayet edilmiştir; bunu Dârekutnî zikretmiştir. Ebû Hüreyre'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Kime yaşlılık yetişir de oruç tutmaya güç yetiremezse, her gün için üzerine bir müdd buğday gerekir.' Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre o bir yıl oruçtan aciz düştü, bunun üzerine bir çanak yemek hazırlattı, sonra otuz yoksulu çağırıp onları doyurdu. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: " فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ " buyruğudur. İbn Şihâb: 'Kim oruçla birlikte yedirmek isterse' demiştir. Mücâhid: 'Kim yedirmede bir müddün üzerine çıkarsa' demiştir. İbn Abbâs:

خَيْراً

" فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً " buyruğu hakkında:

" قَالَ: مِسْكِينًا آخَرَ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ. ذكره

"Bir yoksul daha [doyurursa] bu kendisi için daha hayırlıdır" demiştir. Bunu

الدارقطني وقال: إسناد صحيح ثابت. و" خَيْرٌ" الثاني صفة تفضيل، وكذلك الثالث و" خَيْراً" الْأَوَّلُ. وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عَمْرٍو وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" يَطَّوَّعُ خَيْرًا" مُشَدَّدًا وَجَزْمُ الْعَيْنِ عَلَى مَعْنَى يَتَطَوَّعُ. الْبَاقُونَ" تَطَوَّعَ" بِالتَّاءِ وَتَخْفِيفِ الطَّاءِ وَفَتْحِ الْعَيْنِ عَلَى الْمَاضِي. الْخَامِسَةُ- قوله تعالى:" وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ" أَيْ وَالصِّيَامُ خَيْرٌ لَكُمْ. وَكَذَا قَرَأَ أُبَيٌّ، أَيْ مِنَ الْإِفْطَارِ مَعَ الْفِدْيَةِ وَكَانَ هَذَا قَبْلَ النَّسْخِ. وَقِيلَ:" وَأَنْ تَصُومُوا" فِي السَّفَرِ وَالْمَرَضِ غَيْرِ الشَّاقِّ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَعَلَى الْجُمْلَةِ فَإِنَّهُ يَقْتَضِي الْحَضَّ عَلَى الصَّوْمِ، أَيْ فَاعْلَمُوا ذلك وصوموا.

Dârekutnî zikretmiş ve: 'İsnadı sahih ve sabittir' demiştir. İkinci " خَيْرٌ " lafzı ism-i tafdildir; üçüncüsü ve birinci " خَيْراً " lafzı da böyledir. Îsâ b. Ömer, Yahyâ b. Vessâb, Hamza ve Kisâî 'yetettavva'u' manasında şeddeli ve ayn harfinin cezmiyle "يَطَّوَّعْ خَيْرًا" şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise mazi fiil olarak tâ ile, tâ'nın tahfifi ve ayn'ın fethiyle "تَطَوَّعَ" şeklinde okumuşlardır. Beşincisi: Yüce Allah'ın: " وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ " buyruğu; yani: 'Oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır' demektir. Übeyy de böyle okumuştur; yani fidye ile birlikte iftar etmekten daha hayırlıdır; bu da nesihten önce idi. Seferde ve meşakkatli olmayan hastalıkta: " وَأَنْ تَصُومُوا " (oruç tutmanız daha hayırlıdır) denildiği de söylenmiştir, en doğrusunu Allah bilir. Netice itibarıyla bu, oruca teşviki gerektirir; yani: Bunu bilin ve oruç tutun demektir.

[سورة البقرة (٢): آية ١٨٥]

[Bakara Suresi (2): Ayet 185]

شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَالْفُرْقانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٨٥)

{ شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَالْفُرْقانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٨٥) } “(O sayılı günler) insanlar için bir hidayet rehberi, doğru yolun ve hak ile batılı birbirinden ayıran hükümlerin apaçık delilleri olarak Kur'an'ın kendisinde indirildiği Ramazan ayıdır. Artık sizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun. Kim de hasta yahut yolculukta olursa, (tutamadığı günler sayısınca) başka günlerde (kaza etsin). Allah sizin için kolaylık ister, sizin için zorluk istemez. Bütün bunlar sayıyı tamamlamanız, size hidayet vermesine karşılık Allah'ı yüceltmeniz içindir; umulur ki şükredersiniz.” (185)

فِيهِ إِحْدَى وَعِشْرُونَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" شَهْرُ رَمَضانَ" قَالَ أَهْلُ التَّارِيخِ: أَوَّلُ مَنْ صَامَ رَمَضَانَ نُوحٌ ﵇ لَمَّا خَرَجَ مِنَ السَّفِينَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ: كَتَبَ اللَّهُ رَمَضَانَ عَلَى كُلِّ أُمَّةٍ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ كَانَ قَبْلَ نُوحٍ أُمَمٌ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَالشَّهْرُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْإِشْهَارِ لِأَنَّهُ مُشْتَهِرٌ لَا يَتَعَذَّرُ عِلْمُهُ عَلَى أَحَدٍ يُرِيدُهُ، وَمِنْهُ يُقَالُ: شَهَرْتُ السَّيْفَ إِذَا سَلَلْتُهُ. وَرَمَضَانُ مَأْخُوذٌ مِنْ رَمَضَ الصَّائِمُ يُرْمَضُ إِذَا حَرَّ جَوْفُهُ مِنْ شِدَّةِ الْعَطَشِ. وَالرَّمْضَاءُ (مَمْدُودَةٌ): شِدَّةُ الْحَرِّ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ: (صَلَاةُ الْأَوَّابِينَ إِذَا رَمِضَتِ الْفِصَالُ). خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ. وَرَمَضَ الْفِصَالُ أَنْ تُحْرِقَ الرَّمْضَاءُ أَخْفَافَهَا فَتَبْرُكُ مِنْ شِدَّةِ حَرِّهَا. فَرَمَضَانُ- فِيمَا ذَكَرُوا- وَافَقَ شِدَّةَ الْحَرِّ، فَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الرمضاء. قال

Bu ayette yirmi bir mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { شَهْرُ رَمَضانَ } “Ramazan ayı” buyruğudur. Tarihçiler şöyle demiştir: Ramazan orucunu ilk tutan kimse, gemiden çıktığı zaman Nûh aleyhisselâm'dır. Mücâhid'in: "Allah Ramazan'ı her ümmete farz kılmıştır." şeklindeki sözü daha önce geçmişti. Nûh'tan önce de ümmetlerin bulunduğu bilinmektedir; en doğrusunu Allah bilir. Şehir (الشَّهْرُ / ay) kelimesi, işhâr (açığa vurmak/ilan etmek) kökünden türemiştir; çünkü o bilinir ve meşhurdur, onu öğrenmek isteyen hiç kimseye gizli kalmaz. Nitekim kılıcı kınından çektiğinde söylenen: "شَهَرْتُ السَّيْفَ" (Kılıcı kınından çekip açığa çıkardım) ifadesi de buradan gelir. Ramazan (رَمَضَانُ) kelimesi ise; susuzluğun şiddetinden oruçlunun içinin yanması anlamındaki "رَمَضَ الصَّائِمُ يَرْمَضُ" ifadesinden alınmıştır. Er-Ramdâ (الرَّمْضَاءُ - memdûd olarak): Şiddetli sıcaklık demektir. Nitekim hadiste: « صَلَاةُ الْأَوَّابِينَ إِذَا رَمِضَتِ الْفِصَالُ » «Evvâbîn namazı, deve yavrularının [ayaklarının sıcaktan] yandığı vakittedir.» buyrulmuştur. Bunu Müslim rivayet etmiştir. Deve yavrularının yanması (رَمَضَ الْفِصَالُ), kızgın kumun onların ayak tabanlarını yakması ve hararetin şiddetinden yere çökmeleridir. Ramazan [ayı] da -zikrettiklerine göre- şiddetli sıcağa denk gelmiştir; bundan ötürü ramdâ kelimesinden türetilmiştir. [el-Cevherî] şöyle der:

الْجَوْهَرِيُّ: وَشَهْرُ رَمَضَانَ يُجْمَعُ عَلَى رَمَضَانَاتٍ وَأَرْمِضَاءَ، يُقَالُ إِنَّهُمْ لَمَّا نَقَلُوا أَسْمَاءَ الشُّهُورِ عَنِ اللُّغَةِ الْقَدِيمَةِ سَمَّوْهَا بِالْأَزْمِنَةِ الَّتِي وَقَعَتْ فِيهَا، فَوَافَقَ هَذَا الشَّهْرُ أَيَّامَ رَمِضَ الْحَرُّ فَسُمِّيَ بِذَلِكَ. وَقِيلَ: إِنَّمَا سُمِّيَ رَمَضَانُ لِأَنَّهُ يَرْمِضُ الذُّنُوبَ أَيْ يُحْرِقُهَا بِالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، مِنَ الْإِرْمَاضِ وَهُوَ الْإِحْرَاقُ، وَمِنْهُ رَمِضَتْ قَدَمُهُ مِنَ الرَّمْضَاءِ أَيِ احْتَرَقَتْ. وَأَرْمَضَتْنِي الرَّمْضَاءُ أَيْ أَحْرَقَتْنِي، وَمِنْهُ قِيلَ: أَرْمَضَنِي الْأَمْرُ. وَقِيلَ: لِأَنَّ الْقُلُوبَ تَأْخُذُ فِيهِ مِنْ حَرَارَةِ الْمَوْعِظَةِ وَالْفِكْرَةِ فِي أَمْرِ الْآخِرَةِ كَمَا يَأْخُذُ الرَّمْلُ وَالْحِجَارَةُ مِنْ حَرِّ الشَّمْسِ. وَالرَّمْضَاءُ: الْحِجَارَةُ الْمُحْمَاةُ. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ رَمَضْتُ النَّصْلَ أَرْمِضُهُ وَأَرْمُضُهُ رَمْضًا إِذَا دَقَقْتَهُ بَيْنَ حَجَرَيْنِ لِيَرِقَّ. وَمِنْهُ نَصْلٌ رَمِيضٌ وَمَرْمُوضٌ- عَنِ ابْنِ السِّكِّيتِ-، وَسُمِّيَ الشَّهْرُ بِهِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَرْمُضُونَ أَسْلِحَتَهُمْ فِي رَمَضَانَ لِيُحَارِبُوا بِهَا فِي شَوَّالَ قَبْلَ دُخُولِ الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ. وَحَكَى الْمَاوَرْدِيُّ أَنَّ اسْمَهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ" نَاتِقٌ" وَأَنْشَدَ لِلْمُفَضَّلِ:

el-Cevherî şöyle demiştir: Şehr-u Ramazan'ın çoğulu 'ramadânât' ve 'ermidâ' şeklinde gelir. Söylendiğine göre onlar ay isimlerini eski dilden aktardıklarında, bu isimleri denk geldikleri zamanlara göre adlandırmışlardır; bu ay da sıcağın şiddetlendiği (ramida) günlere rastlamış ve bu sebeple böyle adlandırılmıştır. Şöyle de denilmiştir: Ramazan'a bu ismin verilmesi, onun salih amellerle günahları yakıp yok etmesindendir (yermidu); bu da yakmak manasındaki 'irmâd' kökündendir. Ayağın kızgın taşlardan yanması manasında 'ramidet kademühû mine'r-ramdâ' denilmesi bundandır. 'Kızgın sıcak beni yaktı' manasında 'ermadatni'r-ramdâ' denir; bu sebeple 'bu iş beni üzdü/yaktı' manasında 'ermadeni'l-emr' denilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Kum ve taşların güneşin sıcağını alması gibi kalplerin de onda ahiret işi hakkındaki öğüt ve tefekkürün hararetini almasındandır. er-Ramdâ: Kızgın taşlar demektir. Bir demiri inceltmek için iki taş arasında dövdüğünde söylenen 'ramadtü'n-nasle ermiduhû ve ermuduhû ramdan' ifadesinden geldiği de söylenmiştir. İbnü's-Sikkît'ten nakledildiğine göre 'naslün ramîd ve mermûd' (inceltilmiş ok ucu) ifadesi bundandır. Aya bu ismin verilmesi, haram aylar girmeden önce Şevval ayında savaşabilmek için Ramazan'da silahlarını bileyip hazırlamalarındandır. Mâverdî, onun cahiliye devrindeki isminin "Nâtık" olduğunu nakletmiş ve el-Mufaddal'ın şu beytini okumuştur:

وَفِي نَاتِقٍ أَجْلَتْ لَدَى حَوْمَةِ الْوَغَى ... وولت على الأدبار فرسان خثعما

Nâtık (Ramazan) ayında, savaşın en kızıştığı yerde açığa çıkardı da ... Has'am süvarileri arkalarını dönüp kaçtılar.

و" شَهْرُ" بِالرَّفْعِ قِرَاءَةُ الْجَمَاعَةِ عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَالْخَبَرُ" الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ". أَوْ يَرْتَفِعُ عَلَى إِضْمَارِ مُبْتَدَأٍ، الْمَعْنَى: الْمَفْرُوضُ عَلَيْكُمْ صَوْمُهُ شَهْرُ رَمَضَانَ، أَوْ فِيمَا كُتِبَ عَلَيْكُمْ شَهْرُ رَمَضَانَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" شَهْرُ" مُبْتَدَأً، وَ" الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ" صِفَةً، وَالْخَبَرُ" فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ". وَأُعِيدَ ذِكْرَ الشَّهْرِ تَعْظِيمًا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" الْحَاقَّةُ مَا الْحَاقَّةُ". [الْحَاقَّةُ: ٢ - ١]. وَجَازَ أَنْ يَدْخُلَهُ مَعْنَى الْجَزَاءِ، لِأَنَّ شَهْرَ رَمَضَانَ وَإِنْ كَانَ مَعْرِفَةً فَلَيْسَ مَعْرِفَةً بِعَيْنِهَا لِأَنَّهُ شَائِعٌ فِي جَمِيعِ الْقَابِلِ، قَالَهُ أَبُو عَلِيٍّ. وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ وَشَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ نَصْبُ" شَهْرٍ"، وَرَوَاهَا هَارُونُ الْأَعْوَرُ عَنْ أَبِي عَمْرِو، وَمَعْنَاهُ: الْزَمُوا شَهْرَ رَمَضَانَ أَوْ صُومُوا. وَ" الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ" نَعْتٌ لَهُ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَنْتَصِبَ بِتَصُومُوا، لِئَلَّا يُفَرَّقَ بَيْنَ الصِّلَةِ وَالْمَوْصُولِ بِخَبَرِ أَنْ وَهُوَ" خَيْرٌ لَكُمْ". الرُّمَّانِيُّ: يَجُوزُ نَصْبُهُ عَلَى الْبَدَلِ من قوله" أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ" [البقرة: ١٨٤]. الثَّانِيَةُ- وَاخْتُلِفَ هَلْ يُقَالُ" رَمَضَانُ" دُونَ أَنْ يُضَافَ إِلَى شَهْرٍ، فَكَرِهَ ذَلِكَ مُجَاهِدٌ وَقَالَ: يُقَالُ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى. وَفِي الْخَبَرِ: (لَا تَقُولُوا رَمَضَانُ بَلِ انْسُبُوهُ كَمَا نَسَبَهُ اللَّهُ فِي الْقُرْآنِ

" شَهْرُ " lafzının ref ile okunması cemaatin kıraatidir ve mübteda olarak merfûdur; haberi ise: " الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ " ifadesidir. Veya takdir edilen bir mübtedanın haberi olarak merfûdur; mana: 'Orucunu tutmanız üzerinize farz kılınan şey Ramazan ayıdır' ya da 'Üzerinize yazılanlar arasında Ramazan ayı da vardır' şeklindedir. " شَهْرُ " lafzının mübteda, " الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ " ifadesinin sıfat, haberin ise " فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ " olması da caizdir. Ayın zikrinin tekrar edilmesi, Yüce Allah'ın: { الْحَاقَّةُ مَا الْحَاقَّةُ } “O gerçekleşecek olan (kıyamet)! Nedir o gerçekleşecek olan?” [el-Hâkka: 1-2] buyruğunda olduğu gibi tazim içindir. Şart ve ceza manasının dahil olması caizdir; çünkü Ramazan ayı marife olsa bile, gelecek zamanın tamamında şayi (yaygın) olduğu için bizzat muayyen bir marife değildir; bunu Ebû Alî söylemiştir. Mücâhid ve Şehr b. Havşeb'den " شَهْرَ " kelimesinin nasb ile okunduğu rivayet edilmiştir; bunu Hârûn el-A'ver de Ebû Amr'dan rivayet etmiştir. Bunun manası: 'Ramazan ayına sarılın' veya 'onu oruç tutun' şeklindedir. " الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ " ise onun sıfatıdır. Sıla ile mevsûlün arasının 'enne'nin haberi olan " خَيْرٌ لَكُمْ " ifadesi ile ayrılmaması için bunun "تَصُومُوا" fiili ile mensub olması caiz değildir. er-Rummânî: Yüce Allah'ın: { أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ } “Sayılı günler” [el-Bakara: 184] buyruğundan bedel olarak nasb edilmesi caizdir demiştir. İkincisi: "Şehr" (ay) kelimesine muzaf kılınmaksızın tek başına "Ramazan" denilip denilemeyeceği hususunda ihtilaf edilmiştir; Mücâhid bunu mekruh görmüş ve: 'Yüce Allah'ın buyurduğu gibi söylenir' demiştir. Rivayette şöyle gelmiştir: (Ramazan demeyiniz, bilakis Allah'ın Kur'an'da nispet ettiği gibi nispet ediniz

فَقَالَ شَهْرُ رَمَضانَ (. وَكَانَ يَقُولُ: بَلَغَنِي أَنَّهُ اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ. وَكَانَ يُكْرَهُ أَنْ يُجْمَعَ لَفْظُهُ لِهَذَا الْمَعْنَى. وَيَحْتَجُّ بِمَا رُوِيَ: رَمَضَانُ اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذَا لَيْسَ بِصَحِيحٍ فَإِنَّهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي مَعْشَرٍ نُجَيْحٍ وَهُوَ ضَعِيفٌ. وَالصَّحِيحُ جَوَازُ إِطْلَاقِ رَمَضَانَ مِنْ غَيْرِ إِضَافَةٍ كَمَا ثَبَتَ فِي الصِّحَاحِ وَغَيْرِهَا. رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال: (إِذَا جَاءَ رَمَضَانُ فُتِّحَتْ أَبْوَابُ الرَّحْمَةِ وَغُلِّقَتْ أَبْوَابُ النَّارِ وَصُفِّدَتِ الشَّيَاطِينُ). وَفِي صَحِيحِ الْبُسْتِيِّ عَنْهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِذَا كَانَ رَمَضَانُ فُتِّحَتْ لَهُ أَبْوَابُ الرَّحْمَةِ وَغُلِّقَتْ أَبْوَابُ جَهَنَّمَ وَسُلْسِلَتِ الشَّيَاطِينُ). وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ أَبِي أَنَسٍ أَنَّ أَبَاهُ حَدَّثَهُ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ يَقُولُ ... ، فَذَكَرَهُ. قَالَ الْبُسْتِيُّ: أَنَسُ بْنُ أَبِي أَنَسٍ هَذَا هُوَ وَالِدُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، وَاسْمُ أَبِي أَنَسٍ مَالِكُ بْنُ أَبِي عَامِرٍ مِنْ ثِقَاتِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، وَهُوَ مَالِكُ ابْنُ أَبِي عَامِرِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ جُثَيْلِ بْنِ عَمْرٍو مِنْ ذِي أَصْبَحَ مِنْ أَقْيَالِ الْيَمَنِ. وَرَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (أَتَاكُمْ رَمَضَانُ شَهْرٌ مُبَارَكٌ فَرَضَ اللَّهُ ﷿ عَلَيْكُمْ صِيَامَهُ تُفْتَحُ فِيهِ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَتُغْلَقُ فِيهِ أَبْوَابُ الْجَحِيمِ وَتُغَلِّ فِيهِ مَرَدَةُ الشَّيَاطِينِ لِلَّهِ فِيهِ لَيْلَةٌ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ مَنْ حُرِمَ خَيْرَهَا فَقَدْ حُرِمَ (. وَأَخْرَجَهُ أَبُو حَاتِمٍ الْبُسْتِيُّ أَيْضًا وَقَالَ: فَقَوْلُهُ (مَرَدَةُ الشَّيَاطِينِ) تَقْيِيدٌ لِقَوْلِهِ: (صُفِّدَتِ الشَّيَاطِينُ وَسُلْسِلَتْ). وَرَوَى النَّسَائِيُّ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِامْرَأَةٍ مِنَ الْأَنْصَارِ: (إِذَا كَانَ رَمَضَانُ فَاعْتَمِرِي فَإِنَّ عُمْرَةً فِيهِ تَعْدِلُ حَجَّةً). وَرَوَى النَّسَائِيُّ أَيْضًا عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى فَرَضَ صِيَامَ رَمَضَانَ [عَلَيْكُمْ] وَسَنَنْتُ لَكُمْ قِيَامَهُ فَمَنْ صَامَهُ وَقَامَهُ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ كَيَوْمِ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ (. وَالْآثَارُ فِي هَذَا كَثِيرَةٌ، كُلُّهَا بِإِسْقَاطِ شَهْرٍ. وَرُبَّمَا أَسْقَطَتِ الْعَرَبُ ذكر الشهر من رمضان.

[Bundan dolayı] "Ramazan ayı" demiştir. O şöyle derdi: "Bana ulaştığına göre o (Ramazan), Allah'ın isimlerinden bir isimdir." Bu manadan ötürü onun lafzının çoğul yapılmasını da mekruh görürdü. Rivayet edilen: « Ramazan, Allah Teâlâ'nın isimlerinden bir isimdir » sözünü delil getirirdi; ancak bu sahih değildir, zira bu [rivayet] Ebû Ma'şer Nüceyh'in hadisindendir ve o da zayıftır. Sahih olan ise, Sahîh kitaplarında ve diğerlerinde sabit olduğu üzere ["şehir/ay" kelimesine] izafe edilmeksizin tek başına "Ramazan" denilmesinin caiz oluşudur. Müslim, Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِذَا جَاءَ رَمَضَانُ فُتِّحَتْ أَبْوَابُ الرَّحْمَةِ وَغُلِّقَتْ أَبْوَابُ النَّارِ وَصُفِّدَتِ الشَّيَاطِينُ » «Ramazan geldiğinde rahmet kapıları açılır, cehennem kapıları kapatılır ve şeytanlar zincire vurulur.» Sahîh-i Büstî'de (İbn Hibbân) ondan [Ebû Hüreyre'den] rivayet edildiğine göre, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِذَا كَانَ رَمَضَانُ فُتِّحَتْ لَهُ أَبْوَابُ الرَّحْمَةِ وَغُلِّقَتْ أَبْوَابُ جَهَنَّمَ وَسُلْسِلَتِ الشَّيَاطِينُ » «Ramazan olduğunda onun için rahmet kapıları açılır, cehennem kapıları kapatılır ve şeytanlar zincire vurulur.» İbn Şihâb'dan, onun da Enes b. Ebî Enes'ten rivayet edildiğine göre babası ona, Ebû Hüreyre'yi şöyle derken işittiğini anlatmış... diyerek hadisi zikretmiştir. el-Büstî dedi ki: "Bu Enes b. Ebî Enes, Mâlik b. Enes'in babasıdır; Ebû Enes'in adı ise Mâlik b. Ebî Âmir olup Medine ehlinin sika (güvenilir) râvilerindendir. O, Yemen krallarından Zû Asbah soyundan gelen Mâlik b. Ebî Âmir b. Amr b. el-Hâris b. Osman b. Cüseyyl b. Amr'dır." Nesâî de Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « أَتَاكُمْ رَمَضَانُ شَهْرٌ مُبَارَكٌ فَرَضَ اللَّهُ ﷿ عَلَيْكُمْ صِيَامَهُ تُفْتَحُ فِيهِ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَتُغْلَقُ فِيهِ أَبْوَابُ الْجَحِيمِ وَتُغَلِّ فِيهِ مَرَدَةُ الشَّيَاطِينِ لِلَّهِ فِيهِ لَيْلَةٌ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ مَنْ حُرِمَ خَيْرَهَا فَقَدْ حُرِمَ » «Size mübarek bir ay olan Ramazan geldi. Azîz ve Celîl olan Allah size onun orucunu farz kıldı. Onda gök kapıları açılır, cehennem kapıları kapatılır ve şeytanların azgınları prangaya vurulur. Onda Allah için bin aydan daha hayırlı bir gece vardır; kim onun hayrından mahrum kalırsa gerçekten mahrum kalmıştır.» Bunu Ebû Hâtim el-Büstî de rivayet etmiş ve şöyle demiştir: "Onun 'şeytanların azgınları' ifadesi, 'şeytanlar zincire ve prangaya vurulur' sözünü kayıtlamaktadır (tahsis etmektedir)." Nesâî yine İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ensâr'dan bir kadına şöyle buyurdu: « إِذَا كَانَ رَمَضَانُ فَاعْتَمِرِي فَإِنَّ عُمْرَةً فِيهِ تَعْدِلُ حَجَّةً » «Ramazan geldiğinde umre yap; çünkü onda [yapılan] bir umre, bir hacca denktir.» Nesâî yine Abdurrahman b. Avf'tan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى فَرَضَ صِيَامَ رَمَضَانَ [عَلَيْكُمْ] وَسَنَنْتُ لَكُمْ قِيَامَهُ فَمَنْ صَامَهُ وَقَامَهُ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ كَيَوْمِ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ » «Şüphesiz Allah Teâlâ Ramazan orucunu [üzerinize] farz kıldı, ben de onun gece ibadetini (kıyamını) size sünnet kıldım. Kim inanarak ve sevabını Allah'tan umarak onu tutar ve gecesini ibadetle geçirirse, günahlarından annesinden doğduğu günkü gibi çıkar.» Bu konudaki rivayetler pek çoktur ve hepsi de "şehir" (ay) lafzı zikredilmeksizin gelmiştir. Araplar da bazen Ramazan'dan "şehir" lafzını düşürürlerdi.

قَالَ الشَّاعِرُ:

Şair şöyle demiştir:

جَارِيَةٌ فِي دِرْعِهَا الْفَضْفَاضِ ... أَبْيَضُ مِنْ أُخْتِ بَنِي إِبَاضِ

Bol elbisesi içindeki o genç kız ... İbâzoğullarının kız kardeşinden daha beyazdır.

جَارِيَةٌ فِي رَمَضَانَ الْمَاضِي ... تُقَطِّعُ الْحَدِيثَ بِالْإِيمَاضِ

Geçen Ramazan'daki o genç kız ... Göz kırpışlarıyla sözü kesiverirdi.

وَفَضْلُ رَمَضَانَ عَظِيمٌ، وَثَوَابُهُ جَسِيمٌ، يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ مَعْنَى الِاشْتِقَاقِ مِنْ كَوْنِهِ مُحْرِقًا لِلذُّنُوبِ، وَمَا كَتَبْنَاهُ مِنَ الْأَحَادِيثِ. الثَّالِثَةُ- فَرَضَ اللَّهُ صِيَامَ شَهْرِ رَمَضَانَ أَيْ مُدَّةَ هِلَالِهِ، وَبِهِ سُمِّيَ الشَّهْرُ، كَمَا جَاءَ فِي الْحَدِيثِ: (فَإِنْ غُمِّيَ عَلَيْكُمُ الشَّهْرُ) أَيِ الْهِلَالُ، وَسَيَأْتِي، وَقَالَ الشَّاعِرُ:

Ramazan'ın fazileti pek büyük, ecri pek yücedir; günahları yakıcı olmasından gelen iştikak manası ile yazdığımız hadisler buna delalet etmektedir. Üçüncüsü: Allah Ramazan ayı orucunu, yani hilalinin müddetini farz kılmıştır; ay da bununla adlandırılmıştır; nitekim hadiste: (Eğer ay size kapalı kalırsa) yani hilal [kapalı kalırsa] buyrulmuştur; bu ileride gelecektir. Şair şöyle demiştir:

أَخَوَانِ مِنْ نَجْدٍ عَلَى ثِقَةٍ ... وَالشَّهْرُ مِثْلُ قُلَامَةِ الظُّفْرِ

Necidli iki güvenilir kardeş idik ... Hilal ise tırnak ucu gibiydi.

حَتَّى تَكَامَلَ فِي اسْتِدَارَتِهِ ... فِي أَرْبَعٍ زَادَتْ عَلَى عَشْرِ

Nihayet on dörde ulaştığında ... Yuvarlaklığını tamamladı.

وَفُرِضَ عَلَيْنَا عِنْدَ غُمَّةِ الْهِلَالِ إِكْمَالُ عِدَّةِ شَعْبَانَ ثَلَاثِينَ يَوْمًا، وَإِكْمَالُ عِدَّةِ رَمَضَانَ ثَلَاثِينَ يَوْمًا، حَتَّى نَدْخُلَ فِي الْعِبَادَةِ بِيَقِينٍ وَنَخْرُجَ عَنْهَا بِيَقِينٍ، فَقَالَ فِي كِتَابِهِ" وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ " [النحل: ٤٤]. وَرَوَى الْأَئِمَّةُ الْأَثْبَاتُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (صُومُوا لِرُؤْيَتِهِ وَأَفْطِرُوا لِرُؤْيَتِهِ فَإِنْ غُمَّ عَلَيْكُمْ فَأَكْمِلُوا الْعَدَدَ) فِي رِوَايَةٍ (فَإِنْ غُمِّيَ عَلَيْكُمُ الشَّهْرُ فَعُدُّوا ثَلَاثِينَ). وَقَدْ ذَهَبَ مُطَرِّفُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الشِّخِّيرِ وَهُوَ مِنْ كِبَارِ التَّابِعِينَ وَابْنُ قُتَيْبَةَ مِنْ اللُّغَوِيِّينَ فَقَالَا: يُعَوَّلُ عَلَى الْحِسَابِ عِنْدَ الْغَيْمِ بِتَقْدِيرِ الْمَنَازِلِ وَاعْتِبَارِ حِسَابِهَا فِي صَوْمِ رَمَضَانَ، حتى إنه لو كان صحوا لروى، لِقَوْلِهِ ﵇: (فَإِنْ أُغْمِيَ عَلَيْكُمْ فَاقْدُرُوا لَهُ) أَيِ اسْتَدِلُّوا عَلَيْهِ بِمَنَازِلِهِ، وَقَدِّرُوا إِتْمَامَ الشَّهْرِ بِحِسَابِهِ. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: مَعْنَى (فَاقْدُرُوا لَهُ) فَأَكْمِلُوا الْمِقْدَارَ، يُفَسِّرُهُ حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ (فَأَكْمِلُوا الْعِدَّةَ). وَذَكَرَ الدَّاوُدِيُّ أَنَّهُ قِيلَ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ" فَاقْدُرُوا لَهُ": أَيْ قَدِّرُوا الْمَنَازِلَ. وَهَذَا لَا نَعْلَمُ أَحَدًا قَالَ بِهِ إِلَّا بَعْضُ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ أَنَّهُ يُعْتَبَرُ فِي ذَلِكَ بِقَوْلِ الْمُنَجِّمِينَ، وَالْإِجْمَاعُ حُجَّةٌ عَلَيْهِمْ. وَقَدْ رَوَى ابْنُ نَافِعٍ عَنْ مَالِكٍ فِي الْإِمَامِ لَا يَصُومُ لِرُؤْيَةِ الْهِلَالِ وَلَا يُفْطِرُ لِرُؤْيَتِهِ، وَإِنَّمَا يَصُومُ وَيُفْطِرُ عَلَى الْحِسَابِ: إِنَّهُ لَا يُقْتَدَى بِهِ

Hilalin [bulut sebebiyle] kapalı kalması durumunda, ibadete kesin bir bilgiyle girip kesin bir bilgiyle çıkmamız için Şaban ayının sayısını otuza tamamlamak ve Ramazan ayının sayısını otuza tamamlamak bize farz kılınmıştır. Nitekim [Allah Teâlâ] Kitabı'nda şöyle buyurmuştur: { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ } “İnsanlara, kendilerine indirileni açıklayasın diye sana da bu Zikr'i (Kur'an'ı) indirdik.” [en-Nahl: 44]. Güvenilir imamlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: « صُومُوا لِرُؤْيَتِهِ وَأَفْطِرُوا لِرُؤْيَتِهِ فَإِنْ غُمَّ عَلَيْكُمْ فَأَكْمِلُوا الْعَدَدَ » «[Hilali] gördüğünüzde oruç tutun, onu gördüğünüzde orucu açın (bayram edin); eğer [hava] size kapalı olursa sayıyı tamamlayın.» Bir rivayette ise: « فَإِنْ غُمِّيَ عَلَيْكُمُ الشَّهْرُ فَعُدُّوا ثَلَاثِينَ » «Eğer ay size kapalı kalırsa otuza sayın.» Tâbiînin büyüklerinden Mutarrif b. Abdillâh b. eş-Şıhhîr ile dilcilerden İbn Kuteybe ise bulutlu havalarda menzillerin takdir edilmesi ve Ramazan orucunda bunların hesabının dikkate alınmasıyla hesaba dayanılacağı görüşüne varmışlar ve: "Hatta hava açık olsaydı [hilal] görülürdü" demişlerdir; zira Peygamber aleyhisselâm: « فَإِنْ أُغْمِيَ عَلَيْكُمْ فَاقْدُرُوا لَهُ » «Eğer [hava] size kapalı olursa onu takdir edin.» buyurmuştur; yani onun menzilleriyle istidlal edin (sonuca varın) ve ayın tamamlanmasını hesabıyla takdir edin. Cumhur ise şöyle demiştir: « فَاقْدُرُوا لَهُ » "Onu takdir edin" ifadesinin anlamı "miktarı tamamlayın" demektir; bunu Ebû Hureyre'nin: « فَأَكْمِلُوا الْعِدَّةَ » «Sayıyı tamamlayın.» hadisi tefsir etmektedir. ed-Dâvûdî, onun « فَاقْدُرُوا لَهُ » sözünün anlamı hakkında: "Yani menzilleri takdir edin" dendiğini nakletmiştir. Şâfiî'nin bazı ashabı dışında bu konuda müneccimlerin sözünün dikkate alınacağını söyleyen kimseyi bilmiyoruz; icmâ ise onların aleyhine bir delildir. İbn Nâfi‘, Mâlik'ten; hilali görme esasına göre oruç tutmayan ve onu görme esasına göre bayram etmeyen, aksine sadece hesaba göre oruç tutup hesaba göre bayram eden yönetici (imam) hakkında: "Ona iktida edilmez (uyulmaz)" dediğini rivayet etmiştir

وَلَا يُتَّبَعُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَقَدْ زَلَّ بَعْضُ أَصْحَابِنَا فَحَكَى عَنِ الشَّافِعِيِّ أَنَّهُ قَالَ: يعول على الحساب، وهي عثرة" لا لعاد لَهَا ". الرَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ هَلْ يَثْبُتُ هِلَالُ رَمَضَانَ بِشَهَادَةِ وَاحِدٍ أَوْ شَاهِدَيْنِ، فَقَالَ مَالِكٌ: لَا يُقْبَلُ فِيهِ شَهَادَةُ الْوَاحِدِ لِأَنَّهَا شَهَادَةٌ عَلَى هِلَالٍ فَلَا يُقْبَلُ فِيهَا أَقَلُّ مِنَ اثْنَيْنِ، أَصْلُهُ الشَّهَادَةُ عَلَى هِلَالِ شَوَّالٍ وَذِي الْحَجَّةِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ: يُقْبَلُ الْوَاحِدُ، لِمَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: تَرَاءَى النَّاسُ الْهِلَالَ فَأَخْبَرْتُ بِهِ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَنِّي رَأَيْتُهُ، فَصَامَ وَأَمَرَ النَّاسَ بِصِيَامِهِ. وَأَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ وَقَالَ: تَفَرَّدَ بِهِ مَرْوَانُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ وَهْبٍ وَهُوَ ثِقَةٌ. رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ" أَنَّ رَجُلًا شَهِدَ عِنْدَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَلَى رُؤْيَةِ هِلَالِ رَمَضَانَ فَصَامَ، أَحْسَبُهُ قَالَ: وَأَمَرَ النَّاسَ أَنْ يَصُومُوا، وَقَالَ: أَصُومُ يَوْمًا مِنْ شَعْبَانَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أُفْطِرَ يَوْمًا مِنْ رَمَضَانَ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: فَإِنْ لَمْ تَرَ الْعَامَّةُ هِلَالَ شَهْرِ رَمَضَانَ وَرَآهُ رَجُلٌ عَدْلٌ رَأَيْتُ أَنْ أَقْبَلَهُ لِلْأَثَرِ وَالِاحْتِيَاطِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ بَعْدُ: لَا يَجُوزُ عَلَى رَمَضَانَ إِلَّا شَاهِدَانِ. قَالَ الشَّافِعِيُّ وَقَالَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا: لَا أَقْبَلُ عَلَيْهِ إِلَّا شَاهِدَيْنِ، وَهُوَ الْقِيَاسُ عَلَى كُلِّ مُغَيَّبٍ". الْخَامِسَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِيمَنْ رَأَى هِلَالَ رَمَضَانَ وَحْدَهُ أَوْ هِلَالَ شَوَّالٍ، فَرَوَى الرَّبِيعُ عَنِ الشَّافِعِيِّ: مَنْ رَأَى هِلَالَ رَمَضَانَ وَحْدَهُ فَلْيَصُمْهُ، وَمَنْ رَأَى هِلَالَ شَوَّالٍ وَحْدَهُ فَلْيُفْطِرْ، وَلْيُخْفِ ذَلِكَ. وَرَوَى ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ فِي الَّذِي يَرَى هِلَالَ رَمَضَانَ وَحْدَهُ أَنَّهُ يَصُومُ، لِأَنَّهُ لَا يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يُفْطِرَ وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّ ذَلِكَ الْيَوْمَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ. وَمَنْ رَأَى هِلَالَ شَوَّالٍ وَحْدَهُ فَلَا يُفْطِرُ، لِأَنَّ النَّاسَ يُتَّهَمُونَ عَلَى أَنْ يُفْطِرَ مِنْهُمْ مَنْ لَيْسَ مَأْمُونًا، ثُمَّ يَقُولُ أُولَئِكَ إِذَا ظَهَرَ عَلَيْهِمْ: قَدْ رَأَيْنَا الْهِلَالَ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَبِهَذَا قَالَ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ. وَقَالَ عَطَاءٌ وَإِسْحَاقُ: لَا يَصُومُ وَلَا يُفْطِرُ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: يَصُومُ ويفطر.

[Ve ona] uyulmaz. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bizim [Mâlikî] ashabımızdan bazıları yanılarak Şâfiî'den, onun: "Hesaba itibar edilir" dediğini nakletmiştir; bu ise "asla kalkışı olmayan (bağışlanamaz) bir sürçmedir". Dördüncü [Mesele]- Mâlik ile Şâfiî, Ramazan hilalinin bir kişinin şahitliğiyle mi yoksa iki şahitle mi sabit olacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik şöyle demiştir: "Bu konuda tek bir kişinin şahitliği kabul edilmez; çünkü bu hilale dair bir şahitliktir, dolayısıyla bunda ikiden az şahit kabul edilmez. Bunun aslı (kıyas dayanağı), Şevval ve Zilhicce hilaline dair şahitliktir." Şâfiî ve Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: "Bir kişinin şahitliği kabul edilir." Zira Ebû Dâvûd'un İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: « تَرَاءَى النَّاسُ الْهِلَالَ فَأَخْبَرْتُ بِهِ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَنِّي رَأَيْتُهُ، فَصَامَ وَأَمَرَ النَّاسَ بِصِيَامِهِ » «İnsanlar hilali gözetlediler; ben de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hilali gördüğümü haber verdim. Bunun üzerine [Resûlullah] oruç tuttu ve insanlara da oruç tutmalarını emretti.» Bunu Dârekutnî de tahric etmiş ve: "Bu rivayette Mervân b. Muhammed, İbn Vehb'den rivayetle tek kalmıştır (teferrüd etmiştir); o ise sika (güvenilir) bir râvidir" demiştir. Dârekutnî şöyle rivayet etmiştir: « أَنَّ رَجُلًا شَهِدَ عِنْدَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَلَى رُؤْيَةِ هِلَالِ رَمَضَانَ فَصَامَ، أَحْسَبُهُ قَالَ: وَأَمَرَ النَّاسَ أَنْ يَصُومُوا، وَقَالَ: أَصُومُ يَوْمًا مِنْ شَعْبَانَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أُفْطِرَ يَوْمًا مِنْ رَمَضَانَ » «Bir adam Ali b. Ebî Tâlib'in yanında Ramazan hilalini gördüğüne şahitlik etti; bunun üzerine o da oruç tuttu -sanırım [râvi]: "İnsanlara da oruç tutmalarını emretti" dedi- ve: "Şâban'dan bir gün oruç tutmam, Ramazan'dan bir gün iftar etmemden (orucu terk etmemden) bana daha sevimlidir" dedi.» Şâfiî şöyle demiştir: "Halk Ramazan ayı hilalini görmez de onu âdil bir adam görürse, esere (hadise) ve ihtiyat prensibine binaen onun şahitliğini kabul etmeyi uygun görürüm." Şâfiî daha sonra: "Ramazan [hilali] için iki şahitten başkası caiz olmaz" demiştir. Şâfiî demiştir ki: Bizim ashabımızdan bazıları da şöyle demiştir: "Bunun için iki şahitten başkasını kabul etmem; gözden kaybolan (şüpheye açık) her şeye kıyasla uygun olan da budur." Beşinci [Mesele]- Ramazan hilalini tek başına veya Şevval hilalini [tek başına] gören kimse hakkında da ihtilaf etmişlerdir. er-Rebî', Şâfiî'den şöyle rivayet etmiştir: "Ramazan hilalini tek başına gören kimse orucunu tutsun; Şevval hilalini tek başına gören kimse ise iftar etsin (orucunu açsın) ve bunu gizli tutsun." İbn Vehb, Mâlik'ten Ramazan hilalini tek başına gören kimse hakkında onun oruç tutacağını rivayet etmiştir; zira o günün Ramazan ayından olduğunu bildiği halde iftar etmesi ona yakışmaz. Şevval hilalini tek başına gören kimse ise iftar etmez; çünkü güvenilir olmayan kimselerin iftar etmelerinden töhmet altında kalınır, sonra bunlar yakalandıklarında: "Biz hilali görmüştük" derler. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Leys b. Sa'd ve Ahmed b. Hanbel de bu görüştedir. Atâ ve İshâk ise: "Ne [tek başına] oruç tutar ne de iftar eder" demişlerdir. İbnü'l-Münzir de: "Oruç tutar ve iftar eder" demiştir.

السَّادِسَةُ- وَاخْتَلَفُوا إِذَا أَخْبَرَ مُخْبِرٌ عَنْ رُؤْيَةِ بَلَدٍ، فَلَا يَخْلُو أَنْ يَقْرُبَ أَوْ يَبْعُدَ، فَإِنْ قَرُبَ فَالْحُكْمُ وَاحِدٌ، وَإِنْ بَعُدَ فَلِأَهْلِ كُلِّ بَلَدٍ رُؤْيَتُهُمْ، رُوِيَ هَذَا عَنْ عِكْرِمَةَ وَالْقَاسِمِ وَسَالِمٍ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَبِهِ قَالَ إِسْحَاقُ، وَإِلَيْهِ أَشَارَ الْبُخَارِيُّ حَيْثُ بَوَّبَ:" لِأَهْلِ كُلِّ بَلَدٍ رُؤْيَتَهُمْ". وَقَالَ آخَرُونَ. إِذَا ثَبَتَ عِنْدَ النَّاسِ أَنَّ أَهْلَ بَلَدٍ قَدْ رَأَوْهُ فَعَلَيْهِمْ قَضَاءُ مَا أَفْطَرُوا، هَكَذَا قَالَ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ وَالشَّافِعِيُّ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَلَا أَعْلَمُهُ إِلَّا قَوْلَ الْمُزَنِيِّ وَالْكُوفِيِّ. قُلْتُ: ذَكَرَ إِلْكِيَا الطَّبَرِيُّ فِي كِتَابِ أَحْكَامِ الْقُرْآنِ لَهُ: وَأَجْمَعَ أَصْحَابُ أَبِي حَنِيفَةَ عَلَى أَنَّهُ إِذَا صَامَ أَهْلُ بَلَدٍ ثَلَاثِينَ يَوْمًا لِلرُّؤْيَةِ، وَأَهْلُ بَلَدٍ تِسْعَةً وَعِشْرِينَ يَوْمًا أَنَّ عَلَى الَّذِينَ صَامُوا تِسْعَةً وَعِشْرِينَ يَوْمًا قَضَاءُ يَوْمٍ. وَأَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ لَا يَرَوْنَ ذَلِكَ، إِذْ كَانَتِ الْمَطَالِعُ فِي الْبُلْدَانِ يَجُوزُ أَنْ تَخْتَلِفَ. وَحُجَّةُ أَصْحَابِ أَبِي حَنِيفَةَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ" وَثَبَتَ بِرُؤْيَةِ أَهْلِ بَلَدٍ أَنَّ الْعِدَّةَ ثَلَاثُونَ فَوَجَبَ عَلَى هَؤُلَاءِ إِكْمَالُهَا. وَمُخَالِفُهُمْ يَحْتَجُّ بِقَوْلِهِ ﷺ: (صُومُوا لِرُؤْيَتِهِ وَأَفْطِرُوا لِرُؤْيَتِهِ) الْحَدِيثَ، وَذَلِكَ يُوجِبُ اعْتِبَارَ عَادَةِ كُلِّ قَوْمٍ فِي بَلَدِهِمْ. وَحَكَى أَبُو عُمَرَ الْإِجْمَاعَ عَلَى أَنَّهُ لَا تُرَاعَى الرُّؤْيَةُ فِيمَا بَعْدُ مِنَ الْبُلْدَانِ كَالْأَنْدَلُسِ مِنْ خُرَاسَانَ، قَالَ: وَلِكُلِّ بَلَدٍ رُؤْيَتُهُمْ، إِلَّا مَا كَانَ كَالْمِصْرِ الْكَبِيرِ وَمَا تَقَارَبَتْ أَقْطَارُهُ مِنْ بُلْدَانِ الْمُسْلِمِينَ. رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ كُرَيْبٍ أَنَّ أُمَّ الْفَضْلِ بِنْتَ الْحَارِثِ بَعَثَتْهُ إِلَى مُعَاوِيَةَ بِالشَّامِ قَالَ: فَقَدِمْتُ الشَّامَ فَقَضَيْتُ حَاجَتَهَا وَاسْتَهَلَّ عَلَيَّ رَمَضَانُ وَأَنَا بِالشَّامِ فَرَأَيْتُ الْهِلَالَ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ ثُمَّ قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ فِي آخِرِ الشَّهْرِ فَسَأَلَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ ﵄، ثُمَّ ذَكَرَ الْهِلَالَ فَقَالَ: مَتَى رَأَيْتُمُ الْهِلَالَ؟ فَقُلْتُ: رَأَيْنَاهُ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ. فَقَالَ: أَنْتَ رَأَيْتَهُ؟ فَقُلْتُ نَعَمْ، وَرَآهُ النَّاسُ وَصَامُوا وَصَامَ مُعَاوِيَةُ. فَقَالَ: لَكِنَّا رَأَيْنَاهُ لَيْلَةَ السَّبْتِ فَلَا نَزَالُ نَصُومُ حَتَّى نكمل ثلاثين أو نراه. فقلت: أولا تَكْتَفِي بِرُؤْيَةِ مُعَاوِيَةَ وَصِيَامِهِ؟ فَقَالَ لَا، هَكَذَا أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ (هَكَذَا أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ كَلِمَةُ تَصْرِيحٍ بِرَفْعِ ذَلِكَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَبِأَمْرِهِ. فَهُوَ حُجَّةٌ عَلَى أَنَّ الْبِلَادَ إِذَا تَبَاعَدَتْ كَتَبَاعُدِ الشَّامِ مِنْ الْحِجَازِ فَالْوَاجِبُ عَلَى أَهْلِ كُلِّ بَلَدٍ أَنْ تَعْمَلَ عَلَى رُؤْيَتِهِ دُونَ رُؤْيَةِ غَيْرِهِ، وَإِنْ ثَبَتَ ذلك

Altıncı [Mesele]- Bir haberci bir beldenin hilali gördüğünü haber verdiğinde ihtilaf etmişlerdir; bu belde ya yakındır ya da uzaktır. Eğer yakınsa hüküm birdir (aynıdır). Eğer uzaksa her belde halkının kendi görmeleri geçerlidir. Bu görüş İkrime, el-Kâsım ve Sâlim'den rivayet edilmiş, İbn Abbâs'tan da nakledilmiştir; İshâk da bu görüştedir. Buhârî de: "Her belde halkı için kendi görmeleri geçerlidir" şeklinde başlık açarak buna işaret etmiştir. Diğerleri ise şöyle demiştir: "Bir belde halkının hilali gördüğü insanlar nezdinde sabit olursa, onların oruç tutmadıkları günü kaza etmeleri gerekir." Leys b. Sa'd ve Şâfiî böyle demiştir. İbnü'l-Münzir: "Bunun yalnızca el-Müzenî ve el-Kûfî'nin görüşü olduğunu biliyorum" demiştir. Derim ki: İlkıyâ et-Taberî, Ahkâmü'l-Kur'ân adlı kitabında şöyle zikretmiştir: "Ebû Hanîfe'nin ashabı, bir belde halkı hilali görmeye dayanarak otuz gün, başka bir belde halkı ise yirmi dokuz gün oruç tutarsa, yirmi dokuz gün oruç tutanların bir gün kaza etmeleri gerektiği hususunda icma etmişlerdir." Şâfiî'nin ashabı ise, beldelerde hilalin doğuş yerlerinin (matlaların) farklılık göstermesi caiz olduğu için bunu gerekli görmezler. Ebû Hanîfe'nin ashabının delili, Yüce [Allah]'ın: "Sayıyı tamamlayasınız diye" buyruğudur; bir belde halkının görmesiyle sayının otuz olduğu sabit olmuştur, dolayısıyla bu kimselere de onu tamamlamak vacip olmuştur. Onlara muhalif olanlar ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: (Hilali gördüğünüzde oruç tutun, onu gördüğünüzde iftar edin...) hadisini delil getirirler; bu da her topluluğun kendi beldesindeki âdetinin dikkate alınmasını gerektirir. Ebû Ömer, Horasan'a göre Endülüs gibi birbirinden uzak beldelerde hilali görmenin diğerini bağlamayacağı hususunda icma nakletmiş ve şöyle demiştir: "Büyük bir şehir veya Müslümanların beldelerinden sınırları birbirine yakın olan yerler müstesna, her belde halkı için kendi görmeleri geçerlidir." Müslim, Küreyb'den rivayet etmiştir ki: Ümmü'l-Fadl bint el-Hâris onu Şam'daki Muâviye'ye gönderdi. [Küreyb] dedi ki: Şam'a vardım, onun işini gördüm. Ben Şam'dayken Ramazan hilali doğdu; hilali cuma gecesi gördüm. Sonra ayın sonunda Medine'ye döndüm. Abdullah b. Abbâs radıyallâhu anhümâ bana sordu, ardından hilalden bahsedip: "Hilali ne zaman gördünüz?" dedi. Ben: "Cuma gecesi gördük" dedim. "Sen bizzat gördün mü?" diye sordu. "Evet, insanlar da gördü, oruç tuttular; Muâviye de oruç tuttu" dedim. Bunun üzerine şöyle dedi: "Fakat biz onu cumartesi gecesi gördük; bu yüzden otuza tamamlayıncaya veya onu görünceye kadar oruç tutmaya devam edeceğiz." Ben: "Muâviye'nin görmesi ve oruç tutması sana yetmiyor mu?" dedim. O da: "Hayır, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize böyle emretti" dedi. Âlimlerimiz şöyle demiştir: İbn Abbâs'ın: (Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize böyle emretti) sözü, bunun açıkça Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve O'nun emrine merfu kılındığının ifadesidir. Bu da Şam'ın Hicaz'dan uzak olması gibi beldeler birbirinden uzak olduğunda, her belde halkının başkasının görmesine değil, kendi görmesine göre amel etmesinin vacip olduğuna bir delildir; bu durum

عِنْدَ الْإِمَامِ الْأَعْظَمِ، مَا لَمْ يَحْمِلِ النَّاسَ عَلَى ذَلِكَ، فَإِنْ حُمِلَ فَلَا تَجُوزُ مُخَالَفَتُهُ. وَقَالَ إِلْكِيَا الطَّبَرِيُّ: قَوْلُهُ (هَكَذَا أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ تَأَوَّلَ فِيهِ قَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: (صُومُوا لِرُؤْيَتِهِ وَأَفْطِرُوا لِرُؤْيَتِهِ). وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ:" وَاخْتُلِفَ فِي تَأْوِيلِ [قَوْلِ [ابْنِ عَبَّاسٍ [هَذَا [فَقِيلَ: رَدَّهُ لِأَنَّهُ خَبَرٌ وَاحِدٌ، وَقِيلَ: رَدَّهُ لِأَنَّ الْأَقْطَارَ مُخْتَلِفَةٌ فِي الْمَطَالِعِ، وَهُوَ الصَّحِيحُ، لِأَنَّ كُرَيْبًا لَمْ يَشْهَدْ وَإِنَّمَا أَخْبَرَ عَنْ حُكْمٍ ثَبَتَ بِالشَّهَادَةِ، وَلَا خِلَافَ فِي الْحُكْمِ الثَّابِتِ أَنَّهُ يَجْزِي فِيهِ خَبَرُ الْوَاحِدِ. وَنَظِيرُهُ مَا لَوْ ثَبَتَ أَنَّهُ أَهَلَّ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ بِأَغْمَاتٍ وَأَهَلَّ بِإِشْبِيلِيَةَ لَيْلَةَ السَّبْتَ فَيَكُونُ لِأَهْلِ كُلِّ بَلَدٍ رُؤْيَتَهُمْ، لِأَنَّ سُهَيْلًا يَكْشِفُ مِنْ أَغْمَاتٍ وَلَا يَكْشِفُ مِنْ إِشْبِيلِيَةَ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى اخْتِلَافِ الْمَطَالِعِ. قُلْتُ: وَأَمَّا مَذْهَبُ مَالِكٍ ﵀ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَرَوَى ابْنُ وَهْبٍ وَابْنُ الْقَاسِمِ عَنْهُ فِي الْمَجْمُوعَةِ أَنَّ أَهْلَ الْبَصْرَةِ إِذَا رَأَوْا هِلَالَ رَمَضَانَ ثُمَّ بَلَغَ ذَلِكَ إِلَى أَهْلِ الْكُوفَةِ وَالْمَدِينَةِ وَالْيَمَنِ أَنَّهُ يَلْزَمُهُمُ الصِّيَامُ أَوِ الْقَضَاءُ إِنْ فَاتَ الْأَدَاءُ. وَرَوَى الْقَاضِي أَبُو إِسْحَاقَ عَنِ ابْنِ الْمَاجِشُونِ أَنَّهُ إِنْ كَانَ ثَبَتَ بِالْبَصْرَةِ بِأَمْرٍ شَائِعٍ ذَائِعٍ يُسْتَغْنَى عَنِ الشَّهَادَةِ وَالتَّعْدِيلِ لَهُ فَإِنَّهُ يَلْزَمُ غَيْرَهُمْ مِنْ أَهْلِ الْبِلَادِ الْقَضَاءُ، وَإِنْ كَانَ إِنَّمَا ثَبَتَ عِنْدَ حَاكِمِهِمْ بِشَهَادَةِ شَاهِدَيْنِ لَمْ يَلْزَمْ ذَلِكَ مِنَ الْبِلَادِ إِلَّا مَنْ كَانَ يَلْزَمُهُ حُكْمُ ذَلِكَ الْحَاكِمِ مِمَّنْ هُوَ فِي وِلَايَتِهِ، أَوْ يَكُونُ ثَبَتَ ذَلِكَ عِنْدَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ فَيَلْزَمُ الْقَضَاءُ جَمَاعَةَ الْمُسْلِمِينَ. قَالَ: وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ. السَّابِعَةُ- قَرَأَ جُمْهُورُ النَّاسِ" شَهْرُ" بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ ابْتِدَاءٍ مُضْمَرٌ، أَيْ ذَلِكُمْ شَهْرُ، أَوِ الْمُفْتَرَضُ عَلَيْكُمْ صِيَامُهُ شَهْرُ رَمَضَانَ. أَوِ الصَّوْمُ أَوِ الْأَيَّامَ. وَقِيلَ: ارْتَفَعَ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ بِ" كُتِبَ" أَيْ كتب عليكم شهر رمضان. و" رَمَضانَ" لَا يَنْصَرِفُ لِأَنَّ النُّونَ فِيهِ زَائِدَةٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَرْفُوعًا عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَخَبَرُهُ" الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ". وَقِيلَ: خَبَرُهُ" فَمَنْ شَهِدَ"، و" الَّذِي أُنْزِلَ" نَعْتٌ لَهُ. وَقِيلَ: ارْتَفَعَ عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الصِّيَامِ. فَمَنْ قَالَ: إِنَّ الصِّيَامَ

devlet başkanı (el-İmâmü'l-A'zam) nezdinde sabit olsa bile böyledir; meğerki insanları buna zorlamış olsun; eğer zorlarsa ona muhalefet etmek caiz olmaz. İlkıyâ et-Taberî şöyle demiştir: İbn Abbâs'ın: (Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize böyle emretti) sözü, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: (Hilali gördüğünüzde oruç tutun, onu gördüğünüzde iftar edin) buyruğunu bu hususta tevil etmiş olması ihtimalini taşır. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "İbn Abbâs'ın [bu] [sözünün] tevilinde ihtilaf edilmiştir: Bir rivayete göre onu tek kişinin haberi (haber-i vâhid) olduğu için reddetmiştir; bir diğerine göre ise bölgelerin hilal doğuş yerleri (matlaları) farklı olduğu için reddetmiştir ki doğru olan da budur. Zira Küreyb şahitlik yapmamış, bilakis şahitlikle sabit olmuş bir hükmü haber vermiştir; sabit olan hükümde ise tek kişinin haberinin yeterli olacağı hususunda ihtilaf yoktur. Bunun bir benzeri de Ağmât'ta cuma gecesi, İşbîliye'de ise cumartesi gecesi hilalin doğduğunun sabit olması durumudur; bu durumda her belde halkı için kendi görmeleri geçerlidir. Çünkü Süheyl yıldızı Ağmât'tan görünürken İşbîliye'den görünmez; bu da matlaların farklılığına delalet eder." Derim ki: Mâlik rahimehullāh'ın bu meseledeki mezhebine gelince; İbn Vehb ve İbnü'l-Kâsım, el-Mecmûa'da ondan şöyle rivayet etmişlerdir: Basra ehli Ramazan hilalini görür de sonra bu durum Kûfe, Medine ve Yemen ehline ulaşırsa, oruç tutmaları yahut eda vakti geçmişse kaza etmeleri kendilerine gerekir. Kādî Ebû İshâk, İbnü'l-Mâcişûn'dan nakletmiştir ki: Eğer Basra'da şahitliğe ve şahidin adaletine ihtiyaç bırakmayacak derecede yaygın ve meşhur bir durumla sabit olmuşsa, diğer belde halkına da kaza gerekir; şayet sadece kendi hâkimleri nezdinde iki şahidin şahitliğiyle sabit olmuşsa, o hâkimin hükmünün geçerli olduğu kendi vilayetindeki kimseler müstesna diğer beldelere bu gerekmez; yahut bu durum Müminlerin Emîri nezdinde sabit olur, o zaman bütün Müslümanlara kaza gerekir. [Ebû İshâk]: "Mâlik'in görüşü de budur" demiştir. Yedinci [Mesele]- İnsanların cumhuru "şehru" (شَهْرُ) kelimesini, gizli bir mübtedanın haberi olarak merfû okumuştur; yani 'İşte o [oruç ayı], Ramazan ayıdır' yahut 'Size orucu farz kılınan şey Ramazan ayıdır' veya '[Oruç tutulacak] oruç yahut günler [Ramazan ayıdır]' takdirindedir. "Kütibe" (كُتِبَ) fiilinin nâib-i fâili olarak merfû olduğu da söylenmiştir; yani 'Ramazan ayı size yazıldı (farz kılındı)' demektir. "Ramazân" (رَمَضانَ) kelimesi ise sonundaki nûn zaid olduğu için gayr-i munsarıftır. Mübteda olarak merfû olması da caizdir; haberi ise { الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ } “Onda Kur'an indirilmiştir” kısmıdır. Haberin { فَمَنْ شَهِدَ } kısmı olduğu, { الَّذِي أُنْزِلَ } ifadesinin de onun sıfatı olduğu söylenmiştir. "es-Sıyâm" (الصِّيَامِ) kelimesinden bedel olarak merfû olduğu da söylenmiştir. Dolayısıyla kim orucun

فِي قَوْلِهِ" كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ" هِيَ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ وعاشوراء قال هنا

[Yüce Allah'ın] { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } “Oruç size farz kılındı” buyruğunda [kastedilenin] üç gün ile Âşûrâ [orucu olduğunu söyleyen kimse], burada şöyle demiştir:

بِالِابْتِدَاءِ. وَمَنْ قَالَ: إِنَّ الصِّيَامَ هُنَاكَ رَمَضَانُ قَالَ هُنَا بِالِابْتِدَاءِ أَوْ بِالْبَدَلِ مِنَ الصِّيَامِ، أَيْ كُتِبَ عَلَيْكُمْ شَهْرُ رَمَضَانَ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَشَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ" شَهْرَ" بِالنَّصْبِ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: الْمَعْنَى كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ، وَأَنْ تَصُومُوا شَهْرَ رَمَضَانَ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: أَيْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ أَيْ أَنْ تَصُومُوا شَهْرَ رَمَضَانَ. قَالَ النَّحَّاسُ:" لا يجوز أن ينتصب" شَهْرُ رَمَضانَ" ب تَصُومُوا، لِأَنَّهُ يَدْخُلُ فِي الصِّلَةِ ثُمَّ يُفَرَّقُ بَيْنَ الصِّلَةِ وَالْمَوْصُولِ، وَكَذَلِكَ إِنْ نَصَبْتَهُ بِالصِّيَامِ، وَلَكِنْ يَجُوزُ أَنْ تَنْصِبَهُ عَلَى الْإِغْرَاءِ، أَيِ الْزَمُوا شَهْرَ رَمَضَانَ، وَصُومُوا شَهْرَ رَمَضَانَ، وَهَذَا بَعِيدٌ أَيْضًا لِأَنَّهُ لَمْ يَتَقَدَّمْ ذِكْرُ الشَّهْرِ فَيَغْرَى بِهِ". قُلْتُ: قَوْلُهُ" كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ" يَدُلُّ عَلَى الشَّهْرِ فَجَازَ الْإِغْرَاءُ، وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: انْتَصَبَ عَلَى الظَّرْفِ. وَحُكِيَ عَنِ الْحَسَنِ وَأَبِي عَمْرٍو إِدْغَامُ الرَّاءِ فِي الرَّاءِ، وَهَذَا لَا يَجُوزُ لِئَلَّا يَجْتَمِعَ سَاكِنَانِ، وَيَجُوزُ أَنْ تُقْلَبَ حَرَكَةُ الرَّاءِ عَلَى الْهَاءِ فَتُضَمَّ الْهَاءُ ثُمَّ تُدْغَمُ، وَهُوَ قَوْلُ الْكُوفِيِّينَ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ" نَصٌّ فِي أَنَّ الْقُرْآنَ نُزِّلَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ، وَهُوَ يُبَيِّنُ قَوْلَهُ ﷿:" حم. وَالْكِتابِ الْمُبِينِ. إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ" [الدخان: ٣ - ١] يَعْنِي لَيْلَةَ الْقَدْرِ، وَلِقَوْلِهِ:" إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ " [الْقَدْرِ: ١]. وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ لَيْلَةَ الْقَدْرِ إِنَّمَا تَكُونُ فِي رَمَضَانَ لَا فِي غَيْرِهِ. وَلَا خِلَافَ أَنَّ الْقُرْآنَ أُنْزِلَ مِنَ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ لَيْلَةَ الْقَدْرِ- عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ - جُمْلَةً وَاحِدَةً، فَوُضِعَ فِي بَيْتِ الْعِزَّةِ فِي سَمَاءِ الدُّنْيَا، ثُمَّ كَانَ جِبْرِيلُ ﷺ يَنْزِلُ بِهِ نَجْمًا نَجْمًا فِي الْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي وَالْأَسْبَابَ، وَذَلِكَ فِي عِشْرِينَ سَنَةً. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أُنْزِلَ الْقُرْآنَ مِنَ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ جُمْلَةً وَاحِدَةً إِلَى الْكَتَبَةِ فِي سَمَاءِ الدنيا، ثم نزل بِهِ جِبْرِيلُ ﵇ نُجُومًا- يَعْنِي الْآيَةَ وَالْآيَتَيْنِ- فِي أَوْقَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ فِي إِحْدَى وَعِشْرِينَ سَنَةً. وَقَالَ مُقَاتِلٌ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ" قَالَ أُنْزِلَ مِنَ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ كُلَّ عَامٍ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ إِلَى سَمَاءِ الدُّنْيَا، ثُمَّ نُزِّلَ إِلَى السَّفَرَةِ مِنَ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ فِي عِشْرِينَ شَهْرًا، ونزل به جبريل في عشرين سنة.

[cümlesinin devamı olarak] ibtidâ (mübteda) yoluyla [merfû] olduğunu söyler. Oradaki orucun Ramazan olduğunu söyleyen kimse ise burada ibtidâ veya "es-sıyâm" kelimesinden bedel olduğunu söyler; yani "size Ramazan ayı farz kılındı" demektir. Mücâhid ve Şehr b. Havşeb "şehr" kelimesini nasb ile okumuşlardır. el-Kisâî şöyle demiştir: Anlam, "Size oruç ve Ramazan ayını oruç tutmanız farz kılındı" şeklindedir. el-Ferrâ ise: Yani "Size oruç farz kılındı; yani Ramazan ayını oruç tutmanız [farz kılındı]" demiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: "'Şehru Ramadân' ifadesinin 'tasûmû' ile mensub olması caiz değildir; çünkü o takdirde sıla cümlesine dahil olur, sonra da sıla ile mevsûlün arası ayrılmış olur. Aynı şekilde onu 'es-sıyâm' ile nasb etsen de böyledir. Fakat onu igrâ (teşvik) üzere nasb etmen caizdir; yani 'Ramazan ayına sarılın' ve 'Ramazan ayında oruç tutun' [takdirinde olur]. Ancak bu da uzaktır; çünkü daha önce ayın zikri geçmemiştir ki onunla igrâ yapılsın." Derim ki: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } “Oruç size farz kılındı” buyruğu aya delalet etmektedir, dolayısıyla igrâ caizdir; Ebû Ubeyd'in tercihi de budur. el-Ahfeş: Zarf olarak mensub olmuştur demiştir. el-Hasan ve Ebû Amr'dan râ harfinin râ harfine idğam edildiği rivayet edilmiştir; iki sâkinin bir araya gelmemesi için bu caiz değildir. Râ'nın harekesinin he'ye aktarılıp he'nin zammelenmesi, sonra da idğam edilmesi caizdir ki Kûfelilerin görüşü de budur. Sekizinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ } “O [ay] ki Kur'an onda indirilmiştir” buyruğu, Kur'an'ın Ramazan ayında indirildiğine dair açık bir nasstır. Bu da Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: { حم. وَالْكِتابِ الْمُبِينِ. إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ } “Hâ. Mîm. Apaçık Kitab'a andolsun ki, biz onu mübarek bir gecede indirdik” [ed-Duhân: 1-3] -yani Kadir Gecesi'nde- buyruğunu ve { إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ } “Şüphesiz biz onu Kadir Gecesi'nde indirdik” [el-Kadr: 1] buyruğunu açıklamaktadır. Bunda Kadir Gecesi'nin başka bir ayda değil, sadece Ramazan'da olduğuna bir delil vardır. Kur'an'ın Kadir Gecesi'nde -açıkladığımız üzere- Levh-i Mahfûz'dan bir bütün halinde dünya semasındaki Beytü'l-İzze'ye indirildiğinde; sonra Cebrâîl aleyhisselâm'ın onu emirler, nehiyler ve sebepler doğrultusunda yirmi yılda parça parça indirdiği hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. İbn Abbâs şöyle demiştir: Kur'an, Levh-i Mahfûz'dan dünya semasındaki kâtiplere (meleklere) bir bütün halinde indirildi; sonra Cebrâîl aleyhisselâm onu yirmi bir yılda muhtelif vakitlerde parça parça -yani bir ayet, iki ayet- indirdi. Mukātil, Yüce Allah'ın: { شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ } “Ramazan ayı ki Kur'an onda indirilmiştir” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Kur'an her yıl Kadir Gecesi'nde Levh-i Mahfûz'dan dünya semasına indirilirdi; sonra Levh-i Mahfûz'dan Sefere'ye yirmi ayda indirildi, Cebrâîl de onu yirmi yılda indirdi.

قُلْتُ: وَقَوْلُ مُقَاتِلٍ هَذَا خِلَافَ مَا نُقِلَ مِنَ الْإِجْمَاعِ" أَنَّ الْقُرْآنَ أُنْزِلَ جُمْلَةً وَاحِدَةً" وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَرَوَى وَاثِلَةُ بْنُ الْأَسْقَعِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (أُنْزِلَتْ صُحُفُ إِبْرَاهِيمَ أَوَّلَ لَيْلَةٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ وَالتَّوْرَاةُ لِسِتٍّ مَضَيْنَ مِنْهُ وَالْإِنْجِيلُ لِثَلَاثَ عَشْرَةَ وَالْقُرْآنُ لِأَرْبَعٍ وَعِشْرِينَ). قُلْتُ: وَفِي هَذَا الحديث دلالة على ما يقول الْحَسَنُ أَنَّ لَيْلَةَ الْقَدْرِ تَكُونُ لَيْلَةَ أَرْبَعٍ وَعِشْرِينَ. وَسَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى بَيَانُ هَذَا. التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" الْقُرْآنُ"" الْقُرْآنُ": اسْمٌ لِكَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهُوَ بِمَعْنَى الْمَقْرُوءِ، كَالْمَشْرُوبِ يُسَمَّى شَرَابًا، وَالْمَكْتُوبِ يُسَمَّى كِتَابًا، وَعَلَى هَذَا قِيلَ: هُوَ مَصْدَرُ قَرَأَ يَقْرَأُ قِرَاءَةً وَقُرْآنًا بِمَعْنًى. قَالَ الشَّاعِرُ:

Derim ki: Mukātil'in bu sözü, "Kur'an'ın bir bütün halinde indirildiği" yönünde nakledilen icmaa aykırıdır; en doğrusunu Allah bilir. Vâsile b. el-Eskā', Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: (İbrâhim'in sahifeleri Ramazan ayının ilk gecesinde, Tevrat ondan altı [gece] geçince, İncil on üç [gece geçince], Kur'an ise yirmi dört [gece geçince] indirilmiştir). Derim ki: Bu hadiste el-Hasan'ın Kadir Gecesi'nin yirmi dördüncü gece olduğuna dair sözüne bir delalet vardır; inşâallahu Teâlâ bunun açıklaması gelecektir. Dokuzuncu [Mesele]- Yüce [Allah]'ın: { الْقُرْآنُ } “Kur'an” buyruğu: "el-Kur'ân" (الْقُرْآنُ), Yüce Allah'ın kelâmının ismidir ve mekrû' (okunan) manasındadır; tıpkı içilen şeye "şarâb" (içecek), yazılan şeye "kitâb" denilmesi gibi. Buna binaen: "Kara'e yakra'u kırâeten ve kur'ânen" (قَرَأَ يَقْرَأُ قِرَاءَةً وَقُرْآنًا) masdarı olup aynı manadadır denilmiştir. Şair şöyle demiştir:

ضَحَّوا بِأَشْمَطَ عِنْوَانُ السُّجُودِ بِهِ ... يُقَطِّعُ اللَّيْلَ تَسْبِيحًا وَقُرْآنًا

Secde izi taşıyan ak saçlı bir piri kurban ettiler ... Oysa o, geceyi tesbihle ve Kur'an [okumak]la geçirirdi.

أَيْ قِرَاءَةً. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّ فِي الْبَحْرِ شَيَاطِينَ مَسْجُونَةً أَوْثَقَهَا سُلَيْمَانُ ﵇ يُوشِكُ أَنْ تَخْرُجَ فَتَقْرَأَ عَلَى النَّاسِ قُرْآنًا، أَيْ قِرَاءَةً. وَفِي التَّنْزِيلِ:" وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً " [الاسراء: ٧٨] أَيْ قِرَاءَةَ الْفَجْرِ. وَيُسَمَّى الْمَقْرُوءَ قُرْآنًا عَلَى عَادَةِ الْعَرَبِ فِي تَسْمِيَتِهَا الْمَفْعُولِ بِاسْمِ الْمَصْدَرِ، كَتَسْمِيَتِهِمْ لِلْمَعْلُومِ عِلْمًا وَلِلْمَضْرُوبِ ضَرْبًا وَلِلْمَشْرُوبِ شُرْبًا، كَمَا ذَكَرْنَا، ثُمَّ اشْتُهِرَ الِاسْتِعْمَالُ فِي هَذَا وَاقْتَرَنَ بِهِ الْعُرْفُ الشَّرْعِيُّ، فَصَارَ الْقُرْآنُ اسْمًا لِكَلَامِ اللَّهِ، حَتَّى إِذَا قِيلَ: الْقُرْآنُ غَيْرُ مَخْلُوقٍ، يُرَادُ بِهِ الْمَقْرُوءُ لَا الْقِرَاءَةُ لِذَلِكَ. وَقَدْ يُسَمَّى الْمُصْحَفُ الَّذِي يُكْتَبُ فِيهِ كَلَامُ اللَّهِ قُرْآنًا تَوَسُّعًا، وَقَدْ قَالَ ﷺ: (لَا تُسَافِرُوا بِالْقُرْآنِ إِلَى أَرْضِ الْعَدُوِّ) أَرَادَ بِهِ الْمُصْحَفَ. وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ قَرَأْتُ الشَّيْءَ جَمَعْتُهُ. وَقِيلَ: هُوَ اسْمُ عَلَمٍ لِكِتَابِ اللَّهِ، غَيْرُ مُشْتَقٍّ كَالتَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، وَهَذَا يُحْكَى عَنِ الشَّافِعِيِّ. وَالصَّحِيحُ الِاشْتِقَاقُ فِي الْجَمِيعِ، وَسَيَأْتِي. الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" هُدىً لِلنَّاسِ"" هُدىً" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنَ الْقُرْآنِ، أي هاديا لهم." وَبَيِّناتٍ" عطف عليه. و" الْهُدى " الإرشاد والبيان، كما تقدم،

Yani okumak demektir. Sahîh-i Müslim'de Abdullah b. Amr'dan rivayet edildiğine göre: «Denizde Süleyman aleyhisselâm'ın bağlayıp hapsettiği şeytanlar vardır; onların çıkıp insanlara bir kur'an okumaları pek yakındır» demiştir; yani bir okuyuş [okumaları kastedilmiştir]. Kur'an'da da: { وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً } “Sabah Kur'an'ını da [kıl/oku]; zira sabah Kur'an'ı şahitlidir” [el-İsrâ: 78] buyrulmaktadır; yani sabah okuyuşu [kastedilmiştir]. Nitekim daha önce belirttiğimiz gibi, Arapların mef'ûlü masdar ismiyle adlandırma âdetleri gereğince okunan şeye (makrû') 'kur'an' denilir; malûma 'ilim', madrûba 'darb', meşrûba 'şürb' dedikleri gibi. Daha sonra bu kullanım meşhur olmuş ve buna şer'î örf de eklenmiştir; böylece Kur'an, Allah'ın kelâmının ismi olmuştur. Hatta bundan dolayı: «Kur'an mahluk değildir» denildiğinde, bununla kıraat (okuma fiili) değil, okunan [kelâm] kastedilir. Genişletilmiş anlamda (mecâzen), içine Allah'ın kelâmının yazıldığı mushafa da 'Kur'an' adı verilebilir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kur'an ile düşman toprağına yolculuk etmeyiniz» buyururken bununla mushafı kastetmiştir. 'Kur'an' kelimesi 'kare'tü'ş-şey'e' (شَيْءَ قَرَأْتُ / bir şeyi topladım, bir araya getirdim) ifadesinden türemiştir. Tevrat ve İncil gibi türetilmemiş olup Allah'ın kitabının özel ismi (alem) olduğu da söylenmiştir; bu [görüş] Şâfiî'den nakledilmektedir. Sahih olan ise hepsinin türemiş (müştak) olduğudur; bu husus ileride gelecektir. Onuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: { هُدىً لِلنَّاسِ } “İnsanlar için bir hidayet” buyruğudur. 'Hüden' (هُدىً) kelimesi, 'el-Kur'ân' kelimesinden hâl olarak nasb mahallindedir; yani 'onlara hidayet edici olarak' demektir. { وَبَيِّناتٍ } “Ve apaçık deliller” buyruğu ise ona matuftur. 'el-Hüdâ' (الْهُدى) kelimesi, daha önce geçtiği üzere irşad ve açıklama demektir;

أَيْ بَيَانًا لَهُمْ وَإِرْشَادًا. وَالْمُرَادُ الْقُرْآنُ بِجُمْلَتِهِ مِنْ مُحْكَمٍ وَمُتَشَابِهٍ وَنَاسِخٍ وَمَنْسُوخٍ، ثُمَّ شَرُفَ بِالذِّكْرِ وَالتَّخْصِيصِ الْبَيِّنَاتُ مِنْهُ، يَعْنِي الْحَلَالَ وَالْحَرَامَ وَالْمَوَاعِظَ وَالْأَحْكَامَ." وَبَيِّناتٍ" جَمْعُ بَيِّنَةٍ، مِنْ بَانَ الشَّيْءُ يَبِينُ إِذَا وَضَحَ." وَالْفُرْقانِ" مَا فَرَّقَ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، أَيْ فَصَلَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ" قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِجَزْمِ اللَّامِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَالْأَعْرَجُ بِكَسْرِ اللَّامِ، وَهِيَ لَامُ الْأَمْرِ وَحَقُّهَا الْكَسْرُ إِذَا أُفْرِدَتْ، فَإِذَا وُصِلَتْ بِشَيْءٍ فَفِيهَا وَجْهَانِ: الْجَزْمُ وَالْكَسْرُ. وَإِنَّمَا تُوصَلُ بِثَلَاثَةِ أحرف: بالفاء كقوله" فَلْيَصُمْهُ""لْيَعْبُدُوا

yani onlar için bir açıklama ve bir irşaddır. Burada kastedilen muhkemi, müteşâbihi, nâsihi ve mensûhu ile bir bütün olarak Kur'an'dır; sonra ondaki apaçık deliller -yani helal, haram, öğütler ve hükümler- zikredilerek ve tahsis edilerek şereflendirilmiştir. "Beyyinât" (بَيِّناتٍ) kelimesi "beyyine"nin çoğuludur; bir şey açığa çıkıp netleştiğinde kullanılan "bâne'ş-şey'u yebînu" (بَانَ الشَّيْءُ يَبِينُ) kökünden gelir. "el-Furkan" (الْفُرْقانِ) ise hak ile bâtılı birbirinden ayıran, yani fasleden şeydir; bunun açıklaması daha önce geçmişti. On Birinci [Mesele]- Yüce [Allah]'ın: { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } “İçinizden kim bu aya erişirse onu oruç tutsun” buyruğunda âmmenin (çoğunluğun) kıraati lâmın cezm edilmesiyledir. el-Hasan ve el-A'rec ise lâmın kesresiyle okumuşlardır; o emir lâmıdır ve müstakil olduğunda hakkı kesreli olmaktır. Bir şeye bitiştirildiğinde ise iki veçhi vardır: Cezm ve kesre. O ancak üç harfe bitiştirilir: { فَلْيَصُمْهُ } “Onu oruç tutsun” ve { فَلْيَعْبُدُوا } “Kulluk etsinler"

" [قريش: ٣]. والواو كقوله:" وَلْيُوفُوا" [الحج: ٢٩]. وثم كقوله:" ثُمَّ لْيَقْضُوا" [الحج: ٢٩] و" شَهِدَ" بِمَعْنَى حَضَرَ، وَفِيهِ إِضْمَارٌ، أَيْ مَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الْمِصْرَ فِي الشَّهْرِ عَاقِلًا بَالِغًا صَحِيحًا مُقِيمًا فَلْيَصُمْهُ، وَهُوَ يُقَالُ عَامٌّ فَيُخَصَّصُ بِقَوْلِهِ:" فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ" الْآيَةَ. وَلَيْسَ الشَّهْرَ بِمَفْعُولٍ وَإِنَّمَا هُوَ ظَرْفُ زَمَانٍ. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَأْوِيلِ هَذَا، فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَسُوَيْدُ بْنُ غَفْلَةَ وَعَائِشَةُ- أَرْبَعَةٌ مِنَ الصَّحَابَةِ- وَأَبُو مِجْلَزٍ لَاحَقُ بْنُ حُمَيْدٍ وَعُبَيْدَةُ السَّلْمَانِيُّ: مَنْ شَهِدَ أَيْ مَنْ حَضَرَ دُخُولَ الشَّهْرِ وَكَانَ مُقِيمًا فِي أَوَّلِهِ فِي بَلَدِهِ وَأَهْلِهِ فَلْيُكْمِلْ صِيَامَهُ، سَافَرَ بَعْدَ ذَلِكَ أَوْ أَقَامَ، وَإِنَّمَا يُفْطِرُ فِي السَّفَرِ مَنْ دَخَلَ عَلَيْهِ رَمَضَانُ وَهُوَ فِي سَفَرٍ. وَالْمَعْنَى عِنْدَهُمْ: مَنْ أَدْرَكَهُ رَمَضَانُ مُسَافِرًا أَفْطَرَ وَعَلَيْهِ عِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ، وَمَنْ أَدْرَكَهُ حَاضِرًا فَلْيَصُمْهُ. وَقَالَ جُمْهُورُ الْأُمَّةِ: مَنْ شَهِدَ أَوَّلَ الشَّهْرِ وَآخِرَهُ فَلْيَصُمْ مَا دَامَ مُقِيمًا، فَإِنْ سَافَرَ أَفْطَرَ، وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ وَعَلَيْهِ تَدُلُّ الْأَخْبَارُ الثَّابِتَةُ. وَقَدْ تَرْجَمَ الْبُخَارِيُّ ﵀ رَدًّا عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ" بَابُ إِذَا صَامَ أَيَّامًا مِنْ رَمَضَانَ ثُمَّ سَافَرَ" حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ قَالَ أَنْبَأَنَا مَالِكٌ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ خَرَجَ إِلَى مَكَّةَ فِي رَمَضَانَ فَصَامَ حَتَّى بَلَغَ الْكَدِيدَ أَفْطَرَ فَأَفْطَرَ النَّاسُ. قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ: وَالْكَدِيدُ ما بين عسفان وقديد.

"..." [Kureyş: 3]. Vâv (و) harfi de O'nun: { وَلْيُوفُوا } “ve adaklarını yerine getirsinler” [Hac: 29] buyruğu gibidir. Sümme (ثم) de O'nun: { ثُمَّ لْيَقْضُوا } “sonra gidersinler” [Hac: 29] buyruğu gibidir. "Şehide" (شَهِدَ) hazır bulundu [ulaştı] anlamındadır ve bunda bir gizli zamir (idmâr) vardır; yani 'Sizden kim akıllı, ergen, sağlıklı ve mukim olarak [o] ayda şehirde hazır bulunursa orucunu tutsun.' Bu [ifade] umumidir; dolayısıyla { فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ } “Sizden kim hasta veya yolculukta olursa...” ayetiyle tahsis edilir. [Ayetteki] "eş-şehr" (الشَّهْرَ) kelimesi mef'ûl (nesne) değil, sadece zaman zarfıdır. İlim ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir: Sahabeden dört kişi olan Ali b. Ebî Tâlib, İbn Abbâs, Süveyd b. Gafele ve Âişe ile Ebû Miclez Lâhık b. Humeyd ve Ubeyde es-Selmânî şöyle demişlerdir: "Kim şahit olursa -yani kim ayın girişinde hazır bulunur ve onun başında memleketinde ve ailesinin yanında mukim olursa- sonrasında ister yolculuğa çıksın ister mukim kalsın orucunu tamamlasın. Yolculukta ancak Ramazan kendisine yolculuktayken giren kimse oruç açar." Onlara göre anlam şudur: Ramazan'a yolcu iken yetişen kimse orucunu açar ve üzerine başka günlerden sayısınca [kaza] gerekir; Ramazan'a mukim iken yetişen kimse ise orucunu tutsun. Ümmetin cumhuru (çoğunluğu) ise şöyle demiştir: Ayın başını ve sonunu gören kimse mukim kaldığı sürece oruç tutsun; şayet yolculuğa çıkarsa orucunu açar. Sahih olan da budur ve sabit haberler buna delalet etmektedir. Nitekim el-Buhârî rahimehullâh birinci görüşü reddetmek üzere: "Ramazan'dan birkaç gün oruç tutup sonra yolculuğa çıkan kimse babı" başlığını açmış [ve şunu rivayet etmiştir]: Bize Abdullah b. Yûsuf anlattı, dedi ki: Bize Mâlik, İbn Şihâb'dan, o Ubeydullah b. Abdillâh b. Utbe'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki: « أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ خَرَجَ إِلَى مَكَّةَ فِي رَمَضَانَ فَصَامَ حَتَّى بَلَغَ الْكَدِيدَ أَفْطَرَ فَأَفْطَرَ النَّاسُ » «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ramazan'da Mekke'ye doğru yola çıktı; el-Kedîd'e ulaşıncaya kadar oruç tuttu, [orada] orucunu açtı, insanlar da oruçlarını açtılar.» Ebû Abdillâh [Buhârî] şöyle dedi: "el-Kedîd, Usfân ile Kudeyd arasıdır."

قُلْتُ: قَدْ يُحْتَمَلُ أَنْ يُحْمَلَ قَوْلُ عَلِيٍّ ﵁ وَمَنْ وَافَقَهُ عَلَى السَّفَرِ الْمَنْدُوبِ كَزِيَارَةِ الْإِخْوَانِ مِنَ الْفُضَلَاءِ وَالصَّالِحِينَ، أَوِ الْمُبَاحِ فِي طَلَبِ الرِّزْقِ الزَّائِدِ عَلَى الْكِفَايَةِ. وَأَمَّا السَّفَرُ الْوَاجِبُ فِي طَلَبِ الْقُوتِ الضَّرُورِيِّ، أَوْ فَتْحِ بَلَدٍ إِذَا تَحَقَّقَ ذَلِكَ، أَوْ دَفْعِ عَدُوٍّ، فَالْمَرْءُ فِيهِ مُخَيَّرٌ وَلَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْإِمْسَاكُ، بَلِ الْفِطْرُ فِيهِ أَفْضَلُ لِلتَّقَوِّي، وَإِنْ كَانَ شَهِدَ الشَّهْرَ فِي بَلَدِهِ وَصَامَ بَعْضَهُ فِيهِ، لِحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ، وَلَا يَكُونُ فِي هَذَا خِلَافٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: مَنْ شَهِدَ الشَّهْرَ بِشُرُوطِ التَّكْلِيفِ غَيْرَ مَجْنُونٍ وَلَا مُغْمًى عَلَيْهِ فَلْيَصُمْهُ، وَمَنْ دَخَلَ عَلَيْهِ رَمَضَانُ وَهُوَ مَجْنُونٌ وَتَمَادَى بِهِ طُولَ الشَّهْرِ فَلَا قَضَاءَ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ لَمْ يَشْهَدِ الشَّهْرَ بِصِفَةٍ يَجِبُ بِهَا الصِّيَامُ. وَمَنْ جُنَّ أَوَّلَ الشَّهْرِ وَآخِرَهُ فَإِنَّهُ يَقْضِي أَيَّامَ جُنُونِهِ. وَنَصْبُ الشَّهْرِ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ هُوَ عَلَى الْمَفْعُولِ الصَّرِيحِ بِ" شَهِدَ". الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- قَدْ تَقَرَّرَ أَنَّ فَرْضَ الصَّوْمِ مُسْتَحَقٌّ بِالْإِسْلَامِ وَالْبُلُوغِ وَالْعِلْمِ بِالشَّهْرِ، فَإِذَا أَسْلَمَ الْكَافِرُ أَوْ بَلَغَ الصَّبِيُّ قَبْلَ الْفَجْرِ لَزِمَهُمَا الصَّوْمُ صَبِيحَةَ الْيَوْمِ، وَإِنْ كَانَ بعد الْفَجْرُ اسْتُحِبَّ لَهُمَا الْإِمْسَاكُ، وَلَيْسَ عَلَيْهِمَا قَضَاءُ الْمَاضِي مِنَ الشَّهْرِ وَلَا الْيَوْمَ الَّذِي بَلَغَ فِيهِ أَوْ أَسْلَمَ. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْكَافِرِ يُسْلِمُ فِي آخِرِ يَوْمٍ مِنْ رَمَضَانَ، هَلْ يَجِبُ عَلَيْهِ قَضَاءُ رَمَضَانَ كُلِّهِ أَوْ لَا؟ وَهَلْ يَجِبُ عَلَيْهِ قَضَاءُ الْيَوْمِ الَّذِي أَسْلَمَ فِيهِ؟ فَقَالَ الْإِمَامُ مَالِكٌ وَالْجُمْهُورُ: لَيْسَ عَلَيْهِ قَضَاءُ مَا مَضَى، لِأَنَّهُ إِنَّمَا شَهِدَ الشَّهْرَ مِنْ حِينِ إِسْلَامِهِ. قَالَ مَالِكٌ: وَأَحَبُّ إِلَيَّ أَنْ يَقْضِيَ الْيَوْمَ الَّذِي أَسْلَمَ فِيهِ. وَقَالَ عَطَاءٌ وَالْحَسَنُ: يَصُومُ مَا بَقِيَ وَيَقْضِي مَا مَضَى. وَقَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ الْمَاجِشُونِ: يَكُفُّ عَنِ الْأَكْلِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ وَيَقْضِيهِ. وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ مِثْلَهُ. وَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: لَيْسَ عَلَيْهِ أَنْ يَقْضِيَ مَا مَضَى مِنَ الشَّهْرِ وَلَا ذَلِكَ الْيَوْمَ. وَقَالَ الْبَاجِيُّ: مَنْ قَالَ مِنْ أَصْحَابِنَا إِنَّ الْكُفَّارَ مُخَاطَبُونَ بِشَرَائِعِ الْإِسْلَامِ- وَهُوَ مُقْتَضَى قَوْلِ مَالِكٍ وَأَكْثَرِ أَصْحَابِهِ- أَوْجَبَ عَلَيْهِ الْإِمْسَاكَ فِي بَقِيَّةِ يَوْمِهِ. وَرَوَاهُ في المدونة ابن نافع عن مالك، وقاله الشَّيْخُ أَبُو الْقَاسِمِ. وَمَنْ قَالَ مِنْ أَصْحَابِنَا لَيْسُوا مُخَاطَبِينَ قَالَ: لَا يَلْزَمُهُ الْإِمْسَاكُ فِي بَقِيَّةِ يَوْمِهِ، وَهُوَ مُقْتَضَى قَوْلِ أَشْهَبَ وَعَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ الْمَاجِشُونِ، وَقَالَهُ ابْنُ الْقَاسِمِ.

Derim ki: Ali radıyallâhu anh ve ona muvafakat edenlerin sözünün, faziletli ve salih kardeşleri ziyaret etmek gibi mendup olan bir yolculuğa veya yetecek miktarın üzerindeki rızkı talep etmek gibi mubah bir yolculuğa hamledilmesi muhtemeldir. Zorunlu gıdayı temin etmek için yapılan vacip yolculuğa, kesinleştiğinde bir beldenin fethine veya düşmanı defetmeye yönelik yolculuğa gelince; kişi bu yolculukta muhayyerdir, orucu sürdürmesi (imsak) kendisine vacip değildir; aksine İbn Abbâs ve başkalarının hadisi sebebiyle, ayın başında beldesinde bulunup bir kısmını orada oruçlu geçirmiş olsa bile güç toplamak için iftar etmesi daha faziletlidir; inşâallah bu hususta bir ihtilaf yoktur, en doğrusunu Allah bilir. Ebû Hanîfe ve ashabı şöyle demiştir: Delilik ve baygınlık hali bulunmaksızın teklif şartlarıyla bu aya erişen kimse orucunu tutsun; kim de Ramazan'a deli olarak girer ve bu durumu ay boyunca devam ederse ona kaza yoktur; çünkü o, orucun vacip olmasını gerektiren bir sıfatla aya erişmemiştir. Kim de ayın başında ve sonunda delirirse, delilik günlerini kaza eder. Bu tevile göre "eş-Şehr" (الشَّهْرَ) kelimesinin nasbı, "şehide" (شَهِدَ) fiilinin sarih mef'ûlü olmasından ötürüdür. On İkinci [Mesele]- Oruç farzının Müslüman olmak, büluğa ermek ve ayı bilmekle hak edildiği (sabit olduğu) kesinleşmiştir; dolayısıyla kâfir Müslüman olursa veya çocuk fecirden önce büluğa ererse, o günün sabahında onlara oruç tutmak gerekir. Eğer fecirden sonra olursa, o günün kalanında yeme içmeyi terk etmeleri (imsak etmeleri) müstehaptır; ayın geçen günlerini de, büluğa erdiği veya Müslüman olduğu o günü de kaza etmeleri gerekmez. Âlimler, Ramazan'ın son gününde Müslüman olan bir kâfirin Ramazan'ın tamamını kaza etmesinin vacip olup olmadığı ve Müslüman olduğu günü kaza etmesinin vacip olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir: İmam Mâlik ve cumhur şöyle demiştir: Geçmiş günleri kaza etmesi gerekmez; çünkü o, aya ancak Müslüman olduğu andan itibaren erişmiştir. Mâlik: "Müslüman olduğu günü kaza etmesi bana daha sevimlidir" demiştir. Atâ ve el-Hasan: "Kalanını oruç tutar ve geçmişi kaza eder" demişlerdir. Abdülmelik b. el-Mâcişûn: "O gün yemekten el çeker ve onu kaza eder" demiştir; Ahmed ve İshâk da bunun benzerini söylemiştir. İbnü'l-Münzir: "Ne ayın geçmiş günlerini ne de o günü kaza etmesi gerekir" demiştir. el-Bâcî şöyle demiştir: Ashabımızdan, kâfirlerin İslâm'ın şer'î hükümleriyle muhatap olduğunu söyleyenler -ki bu Mâlik'in ve ashabının çoğunun görüşünün gereğidir- günün kalanında imsak etmesini (yeme içmeyi bırakmasını) vacip görmüşlerdir. Bunu el-Müdevvene'de İbn Nâfi', Mâlik'ten rivayet etmiş, Şeyh Ebü'l-Kâsım da böyle söylemiştir. Ashabımızdan muhatap olmadıklarını söyleyenler ise: "Günün kalanında imsak etmesi gerekmez" demişlerdir; bu da Eşheb ve Abdülmelik b. el-Mâcişûn'un görüşünün gereğidir, İbnü'l-Kâsım da bunu söylemiştir.

قُلْتُ: وَهُوَ الصَّحِيحُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا" فَخَاطَبَ الْمُؤْمِنِينَ دُونَ غَيْرِهِمْ، وَهَذَا وَاضِحٌ، فَلَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْإِمْسَاكُ فِي بَقِيَّةِ اليوم ولا قضاء ما مضى. وتقدم الكلام فِي مَعْنِيِّ قَوْلِهِ:" وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ " وَالْحَمْدُ للَّهِ. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ" قِرَاءَةُ جَمَاعَةٍ" الْيُسْرَ" بِضَمِ السِّينِ لُغَتَانِ، وَكَذَلِكَ" الْعُسْرَ". قَالَ مُجَاهِدٌ وَالضَّحَّاكُ:" الْيُسْرَ" الْفِطْرُ فِي السفر، و" الْعُسْرَ" الصوم فِي السَّفَرِ. وَالْوَجْهُ عُمُومُ اللَّفْظِ فِي جَمِيعِ أُمُورِ الدِّينِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ" [الحج: ٧٨]، وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ (دِينُ اللَّهِ يُسْرٌ)، وَقَالَ ﷺ: (يَسِّرُوا وَلَا تُعَسِّرُوا). وَالْيُسْرُ مِنَ السُّهُولَةِ، وَمِنْهُ الْيَسَارُ لِلْغِنَى. وَسُمِّيَتِ الْيَدُ الْيُسْرَى تَفَاؤُلًا، أَوْ لِأَنَّهُ يَسْهُلُ لَهُ الْأَمْرُ بِمُعَاوَنَتِهَا لِلْيُمْنَى، قَوْلَانِ. وَقَوْلُهُ:" وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ" هُوَ بِمَعْنَى قَوْلِهِ" يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ" فَكَرَّرَ تَأْكِيدًا. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ مُرِيدٌ بِإِرَادَةٍ قَدِيمَةٍ أَزَلِيَّةٍ زَائِدَةٍ عَلَى الذَّاتِ. هَذَا مَذْهَبُ أَهْلِ السُّنَّةِ، كَمَا أَنَّهُ عَالِمٌ بِعِلْمٍ، قَادِرٌ بِقُدْرَةٍ، حَيٌّ بِحَيَاةٍ، سَمِيعٌ بِسَمْعٍ، بَصِيرٌ بِبَصَرٍ، مُتَكَلِّمٌ بِكَلَامٍ. وَهَذِهِ كُلُّهَا مَعَانٍ وُجُودِيَّةٌ أَزَلِيَّةٌ زَائِدَةٌ عَلَى الذَّاتِ. وَذَهَبَ الْفَلَاسِفَةُ وَالشِّيعَةُ إِلَى نَفْيِهَا، تَعَالَى اللَّهُ عَنْ قَوْلِ الزَّائِغِينَ وَإِبْطَالِ الْمُبْطِلِينَ. وَالَّذِي يَقْطَعُ دَابِرَ أَهْلِ التَّعْطِيلِ أَنْ يُقَالَ: لَوْ لَمْ يُصَدَّقْ كَوْنُهُ ذَا إِرَادَةٍ لَصُدِّقَ أَنَّهُ لَيْسَ بِذِي إِرَادَةٍ، وَلَوْ صَحَّ ذَلِكَ لَكَانَ كُلُّ مَا لَيْسَ بِذِي إِرَادَةٍ نَاقِصًا بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَنْ لَهُ إِرَادَةٌ، فَإِنَّ مَنْ كَانَتْ لَهُ الصِّفَاتُ الْإِرَادِيَّةُ فَلَهُ أَنْ يُخَصِّصَ الشَّيْءَ وَلَهُ ألا يخصصه، فالعقل السليم يقضي بأن ذنك كَمَالٌ لَهُ وَلَيْسَ بِنُقْصَانٍ، حَتَّى إِنَّهُ لَوْ قَدَرَ بِالْوَهْمِ سُلِبَ ذَلِكَ الْأَمْرُ عَنْهُ لَقَدْ كان حاله أولا أكمل بالنسبة إلى حاله ثَانِيًا، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَا لَمْ يَتَّصِفْ أَنْقَصَ مِمَّا هُوَ مُتَّصِفٌ بِهِ، وَلَا يَخْفَى مَا فِيهِ مِنَ الْمُحَالِ، فَإِنَّهُ كَيْفَ يُتَصَوَّرُ أَنْ يَكُونَ الْمَخْلُوقُ أَكْمَلَ مِنَ الْخَالِقِ، وَالْخَالِقُ أَنْقَصَ مِنْهُ، وَالْبَدِيهَةُ تَقْضِي بِرَدِّهِ

Derim ki: Doğru olan da budur; zira Yüce [Allah]: "Ey iman edenler!" buyurarak başkalarına değil, sadece müminlere hitap etmiştir; bu ise gayet açıktır. Dolayısıyla günün kalanında imsak etmesi de, geçmiş günleri kaza etmesi de vacip değildir. { وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } “Kim de hasta veya yolculukta olursa, (tutamadığı günler sayısınca) diğer günlerden (kaza etsin)” buyruğunun manasına dair açıklama daha önce geçmişti, Allah'a hamdolsun. On Üçüncü [Mesele]- Yüce [Allah]'ın: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık ister” buyruğunda bir cemaatin kıraati, iki lügat üzere sîn harfinin zammelenmesiyle "el-yüsür" (الْيُسْرَ) şeklindedir; aynı şekilde "el-usur" (الْعُسْرَ) kelimesi de böyledir. Mücâhid ve ed-Dahhâk şöyle demiştir: "el-Yüsr" (kolaylık) yolculukta iftar etmek; "el-usr" (zorluk) ise yolculukta oruç tutmaktır. Uygun olan, Yüce [Allah]'ın: { وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } “Ve dinde üzerinize hiçbir güçlük yüklemedi” [el-Hacc: 78] buyurduğu gibi, lafzın bütün din işlerinde genel olmasıdır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den: (Allah'ın dini kolaylıktır) rivayet edilmiş; yine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: (Kolaylaştırınız, zorlaştırmayınız) buyurmuştur. "el-Yüsr" kolaylıktan gelir; zenginlik için kullanılan "el-yesâr" kelimesi de bundandır. Sol ele "el-yüsrâ" denilmesi ya uğur sayma (tefe'ül) sebebiyledir ya da sağ ele yardım etmesiyle işi kolaylaştırdığı içindir; bu hususta iki görüş vardır. Yüce [Allah]'ın: { وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } “Ve sizin için zorluk istemez” buyruğu ise, { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık ister” buyruğunun manasındadır; pekiştirmek (tekit) amacıyla tekrarlanmıştır. On Dördüncü [Mesele]- Bu âyet, Sübhân olan Allah'ın, zâtına zâid, kadîm ve ezelî bir irade ile mürîd (irade eden) olduğuna delalet etmiştir. Ehl-i Sünnet'in mezhebi budur; nitekim O bir ilimle âlim, bir kudretle kâdir, bir hayatla diri (hayy), bir işitmeyle işitici (semî'), bir görmeyle görücü (basîr) ve bir kelâmla konuşandır (mütekellimdir). Bunların tamamı zâta zâid, ezelî ve vücûdî manalardır (sıfatlardır). Filozoflar ve Şîa ise bunları nefyetme (inkâr etme) cihetine gitmişlerdir; Allah, haktan sapanların sözlerinden ve batıl ehlinin geçersiz kılma çabalarından pek yücedir. Muattıla'nın (sıfatları inkâr edenlerin) dayanağını kökünden kesen delil şudur: Eğer O'nun irade sahibi olduğu tasdik edilmeseydi, irade sahibi olmadığı tasdik edilirdi. Şayet bu doğru olsaydı, irade sahibi olmayan her varlık, irade sahibi olana nispetle noksan olurdu; zira iradî sıfatlara sahip olan bir kimse bir şeyi tahsis etme veya tahsis etmeme yetkisine sahiptir; selim akıl bunun O'nun için bir kemâl olduğuna, noksanlık olmadığına hükmeder. Hatta vehim yoluyla bu vasfın O'ndan soyutlandığı takdir edilseydi, önceki hali ikinci haline nispetle elbette daha kâmil olurdu. Dolayısıyla bu sıfatla vasıflanmayan şeyin, onunla vasıflanan şeyden daha noksan olmasından başka bir ihtimal kalmaz; bunda bulunan imkânsızlık (muhal) ise gizli değildir. Zira mahlukun Hâlık'tan daha kâmil, Hâlık'ın ise ondan daha noksan olması nasıl tasavvur edilebilir! Apaçık akıl (bedîhet) bunu reddetmeye

وَإِبْطَالِهِ. وَقَدْ وَصَفَ نَفْسَهُ ﷻ وَتَقَدَّسَتْ أسماؤه بأنه مريد فقال تعالى:

...ve onu geçersiz kılmasına. [Allah] celle celâlühû -isimleri mukaddes olsun- kendisini irade sahibi (mürîd) olarak nitelemiş ve Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur:

" فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ " [هود: ١٠٧] وَقَالَ سُبْحَانَهُ:" يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ" [البقرة: ١٨٥] وقال:" يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ " [النساء: ٢٨]، إذا أراد أمرا فإنما يقول له كُنْ فَيَكُونُ. ثُمَّ إِنَّ هَذَا الْعَالَمَ عَلَى غَايَةٍ مِنَ الْحِكْمَةِ وَالْإِتْقَانِ وَالِانْتِظَامِ وَالْإِحْكَامِ، وَهُوَ مَعَ ذَلِكَ جَائِزٌ وُجُودُهُ وَجَائِزٌ عَدَمُهُ، فَالَّذِي خَصَّصَهُ بِالْوُجُودِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُرِيدًا لَهُ قَادِرًا عَلَيْهِ عَالِمًا بِهِ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ عالما قادرا لا يصح منه صدور شي، وَمَنْ لَمْ يَكُنْ عَالِمًا وَإِنْ كَانَ قَادِرًا لَمْ يَكُنْ مَا صَدَرَ مِنْهُ عَلَى نِظَامِ الْحِكْمَةِ وَالْإِتْقَانِ، وَمَنْ لَمْ يَكُنْ مُرِيدًا لَمْ يَكُنْ تَخْصِيصُ بَعْضِ الْجَائِزَاتِ بِأَحْوَالٍ وَأَوْقَاتٍ دُونَ الْبَعْضِ بِأَوْلَى مِنَ الْعَكْسِ، إِذْ نِسْبَتُهَا إِلَيْهِ نِسْبَةٌ وَاحِدَةٌ. قَالُوا: وَإِذْ ثَبَتَ كَوْنُهُ قَادِرًا مُرِيدًا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ حَيًّا، إِذِ الْحَيَاةُ شَرْطُ هَذِهِ الصِّفَاتِ، وَيَلْزَمُ مِنْ كَوْنِهِ حَيًّا أَنْ يَكُونَ سَمِيعًا بَصِيرًا مُتَكَلِّمًا، فَإِنْ لَمْ تَثْبُتْ لَهُ هَذِهِ الصِّفَاتُ فَإِنَّهُ لَا مَحَالَةَ مُتَّصِفٌ بِأَضْدَادِهَا كَالْعَمَى وَالطَّرَشِ وَالْخَرَسِ عَلَى مَا عُرِفَ فِي الشَّاهِدِ، وَالْبَارِئُ ﷾ يَتَقَدَّسُ عَنْ أَنْ يَتَّصِفَ بِمَا يُوجِبُ فِي ذَاتِهِ نَقْصًا. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ" فِيهِ تَأْوِيلَانِ: أَحَدُهُمَا- إِكْمَالُ عِدَّةِ الْأَدَاءِ لِمَنْ أَفْطَرَ فِي سَفَرِهِ أَوْ مَرَضِهِ. الثَّانِي- عِدَّةُ الْهِلَالِ سَوَاءً كَانَتْ تِسْعًا وَعِشْرِينَ أَوْ ثَلَاثِينَ. قَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (إِنَّ الشَّهْرَ يَكُونُ تِسْعًا وَعِشْرِينَ). وَفِي هَذَا رَدٌّ لِتَأْوِيلِ مَنْ تَأَوَّلَ قَوْلَهُ ﷺ: (شَهْرَا عِيدٍ لَا يَنْقُصَانِ رَمَضَانُ وَذُو الْحَجَّةِ) أَنَّهُمَا لَا يَنْقُصَانِ عَنْ ثَلَاثِينَ يَوْمًا، أَخْرَجَهُ أَبُو داود. وتأوله جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ عَلَى مَعْنَى أَنَّهُمَا لَا يَنْقُصَانِ فِي الْأَجْرِ وَتَكْفِيرِ الْخَطَايَا، سَوَاءً كَانَا مِنْ تِسْعٍ وَعِشْرِينَ أَوْ ثَلَاثِينَ. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- وَلَا اعْتِبَارَ بِرُؤْيَةِ هِلَالِ شَوَّالٍ يَوْمَ الثَّلَاثِينَ مِنْ رَمَضَانَ نَهَارًا بَلْ هُوَ لِلَّيْلَةِ الَّتِي تَأْتِي، هَذَا هُوَ الصَّحِيحُ. وَقَدِ اخْتَلَفَ الرُّوَاةُ عَنْ عُمَرَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ شَقِيقٍ قَالَ: جَاءَنَا كِتَابُ عُمَرَ وَنَحْنُ بِخَانِقِينَ قَالَ فِي كِتَابِهِ: (إِنَّ الْأَهِلَّةَ بَعْضُهَا أَكْبَرُ مِنْ بَعْضٍ، فَإِذَا رَأَيْتُمُ الْهِلَالَ نَهَارًا فَلَا تُفْطِرُوا حَتَّى يَشْهَدَ شَاهِدَانِ أَنَّهُمَا رَأَيَاهُ بِالْأَمْسِ.

{ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ } “Dilediğini hakkıyla yapandır” [Hûd 11/107]. Yüce [Allah] yine şöyle buyurmuştur: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez” [Bakara 2/185]. Yine şöyle buyurmuştur: { يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ } “Allah sizden (yükünüzü) hafifletmek ister” [Nisâ 4/28]. Bir şeyi dilediği vakit ona sadece «Ol» der, o da hemen oluverir. Sonra [şunu bilmek gerekir ki] şu âlem, hikmet, sağlamlık, intizam ve muhkemliğin zirvesindedir. Bununla birlikte onun varlığı da caiz (mümkün), yokluğu da caizdir. Dolayısıyla onu varlıkla tahsis edenin (ona varlık verenin) onu dileyen (mürîd), ona kadir olan ve onu bilen (âlim) olması vaciptir. Şayet bilen ve kadir olan olmasaydı, kendisinden herhangi bir şeyin sadır olması sahih olmazdı. Kadir olsa bile bilen olmasaydı, kendisinden sadır olan şey hikmet ve sağlamlık nizamı üzere olmazdı. Dileyen (mürîd) olmasaydı, caiz olan şeylerin bazısının belirli hâller ve vakitlerle tahsis edilmesi, bunun aksinden daha evlâ olmazdı; zira bunların O'na olan nispeti tek bir nispettir. [Kelam âlimleri] dediler ki: O'nun kadir ve mürîd olduğu sabit olunca, hayy (diri) olması da vacip olur; zira hayat bu sıfatların şartıdır. O'nun hayy olmasının bir gereği olarak da semî' (işiten), basîr (gören) ve mütekellim (konuşan) olması gerekir. Şayet O'nun için bu sıfatlar sabit olmasaydı, şâhidde (yaratılmışlar âleminde) bilindiği üzere körlük, sağırlık ve dilsizlik gibi bunların zıtlarıyla muttasıf olması kaçınılmaz olurdu. Oysa Yaratıcı (el-Bârî) celle celâluhu Zâtı hakkında eksikliği gerektiren niteliklerle muttasıf olmaktan münezzehtir. On Beşinci [Mesele]- Yüce [Allah]'ın: { وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ } “Sayıyı tamamlamanız... için” buyruğunda iki tevil vardır: Birincisi: Yolculuğunda veya hastalığında oruç açan kimsenin eda sayısını tamamlamasıdır. İkincisi: İster yirmi dokuz ister otuz olsun, hilal sayısını [tamamlamaktır]. Câbir b. Abdillâh dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «إِنَّ الشَّهْرَ يَكُونُ تِسْعًا وَعِشْرِينَ» «Muhakkak ki ay yirmi dokuz [gün de] olur» buyurdu. Bunda, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «شَهْرَا عِيدٍ لَا يَنْقُصَانِ رَمَضَانُ وَذُو الْحَجَّةِ» «İki bayram ayı eksilmez: Ramazan ve Zilhicce» buyruğunu, bu iki ayın otuz günden eksik olmayacağı şeklinde tevil eden kimseye bir reddiye vardır; bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiştir. İlim ehlinin cumhuru ise bu hadisi, ister yirmi dokuz ister otuz gün olsunlar, ecir ve günahlara kefaret olma bakımından eksilmeyecekleri manasında tevil etmişlerdir. On Altıncı [Mesele]- Ramazan'ın otuzuncu günü gündüz vakti Şevval hilalinin görülmesine itibar edilmez; bilakis o hilal, gelecek olan geceye aittir. Sahih olan da budur. Bu meselede râviler Ömer'den farklı rivayetlerde bulunmuşlardır. ed-Dârekutnî, Şakîk'ten şöyle rivayet etmiştir: Biz Hânikîn'deyken Ömer'in mektubu bize geldi; mektubunda şöyle diyordu: «إِنَّ الْأَهِلَّةَ بَعْضُهَا أَكْبَرُ مِنْ بَعْضٍ، فَإِذَا رَأَيْتُمُ الْهِلَالَ نَهَارًا فَلَا تُفْطِرُوا حَتَّى يَشْهَدَ شَاهِدَانِ أَنَّهُمَا رَأَيَاهُ بِالْأَمْسِ» «Muhakkak ki hilallerin bazısı bazısından daha büyük olur. Gündüz hilali gördüğünüzde, iki şahit dün onu gördüklerine şahitlik etmedikçe orucunuzu bozmayın...»

وَذَكَرَهُ أَبُو عُمَرَ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي وَائِلٍ قَالَ: كَتَبَ إِلَيْنَا عُمَرُ ... ، فَذَكَرَهُ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ مِثْلُ مَا ذَكَرَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَيْضًا، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَنْسِ بْنِ مَالِكٍ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ ومحمد ابن الْحَسَنِ وَاللَّيْثُ وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ. وقال سفيان الثوري وأبو يوسف. إن رؤي بَعْدَ الزَّوَالِ فَهُوَ لِلَّيْلَةِ الَّتِي تَأْتِي، وَإِنْ رؤي قَبْلَ الزَّوَالِ فَهُوَ لِلَّيْلَةِ الْمَاضِيَةِ. وَرُوِيَ مِثْلُ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ، ذَكَرَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنِ الثَّوْرِيِّ عَنْ مُغِيرَةَ عَنْ شِبَاكٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ قَالَ: كَتَبَ عُمَرُ إِلَى عُتْبَةَ بْنِ فَرْقَدٍ" إِذَا رَأَيْتُمُ الْهِلَالَ نَهَارًا قَبْلَ أَنْ تَزُولَ الشَّمْسُ لِتَمَامِ ثَلَاثِينَ فَأَفْطِرُوا، وَإِذَا رَأَيْتُمُوهُ بَعْدَ مَا تَزُولُ الشَّمْسُ فَلَا تُفْطِرُوا حَتَّى تُمْسُوا"، وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ مِثْلُهُ. وَلَا يَصِحُّ فِي هذه المسألة شي من جهة الاسناد عن عَلِيٍّ. وَرُوِيَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ رَبِيعَةَ مِثْلُ قَوْلِ الثَّوْرِيِّ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ حَبِيبٍ، وَبِهِ كَانَ يُفْتَى بِقُرْطُبَةَ. وَاخْتُلِفَ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَالْحَدِيثُ عَنْ عُمَرَ بِمَعْنَى مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ مُتَّصِلٌ، وَالْحَدِيثُ الَّذِي رُوِيَ عَنْهُ بِمَذْهَبِ الثَّوْرِيِّ مُنْقَطِعٌ، وَالْمُصَيِّرُ إِلَى الْمُتَّصِلِ أَوْلَى. وَقَدِ احْتَجَّ مَنْ ذَهَبَ مَذْهَبَ الثَّوْرِيِّ بِأَنْ قَالَ: حَدِيثُ الْأَعْمَشِ مُجْمَلٌ لَمْ يَخُصَّ فِيهِ قَبْلَ الزَّوَالِ وَلَا بَعْدَهُ، وَحَدِيثُ إِبْرَاهِيمَ مُفَسَّرٌ، فَهُوَ أَوْلَى أَنْ يُقَالَ بِهِ. قُلْتُ: قَدْ رُوِيَ مَرْفُوعًا مَعْنَى مَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ مُتَّصِلًا مَوْقُوفًا رَوَتْهُ عَائِشَةُ زَوْجُ النَّبِيِّ ﷺ قَالَتْ: أَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ صَائِمًا صُبْحَ ثَلَاثِينَ يَوْمًا، فَرَأَى هِلَالَ شَوَّالٍ نَهَارًا فَلَمْ يُفْطِرْ حَتَّى أَمْسَى. أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ الْوَاقِدِيِّ وَقَالَ: قَالَ الْوَاقِدِيُّ حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ مُحَمَّدِ الْأَنْصَارِيُّ قَالَ: سألت الزهري عن هلال شوال إذا رؤي بَاكِرًا، قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ يَقُولُ: إن رؤي هِلَالُ شَوَّالٍ بَعْدَ أَنْ طَلَعَ الْفَجْرُ إِلَى الْعَصْرِ أَوْ إِلَى أَنْ تَغْرُبَ الشَّمْسُ فَهُوَ من الليلة التي تجئ، قَالَ أَبُو عَبْدُ اللَّهِ: وَهَذَا مُجْمَعٌ عَلَيْهِ.

Bunu Ebû Ömer, Abdürrezzâk’ın hadisinden; [o] Ma‘mer’den, [o] el-A‘meş’ten, [o da] Ebû Vâil’den rivayetle zikretti. [Ebû Vâil] dedi ki: Ömer bize şöyle yazdı... [diyerek rivayeti] zikretti. Ebû Ömer şöyle dedi: Abdürrezzâk’ın zikrettiğinin bir benzeri Ali b. Ebî Tâlib’den de rivayet edilmiştir. Bu [aynı zamanda] İbn Mes‘ûd, İbn Ömer ve Enes b. Mâlik’in de görüşüdür. Mâlik, eş-Şâfiî, Ebû Hanîfe, Muhammed b. el-Hasan, el-Leys ve el-Evzâî de bu görüşü benimsemiştir; Ahmed ve İshâk da böyle demiştir. Süfyân es-Sevrî ve Ebû Yûsuf ise şöyle demiştir: Eğer [hilal] zevalden (öğle vaktinden) sonra görülürse, gelecek geceye aittir; şayet zevalden önce görülürse, geçmiş geceye aittir. Bunun bir benzeri Ömer’den de rivayet edilmiştir; Abdürrezzâk bunu es-Sevrî’den, [o] Mugîre’den, [o] Şibâk’tan, [o da] İbrâhim’den naklen zikretmiştir: Ömer, Utbe b. Ferkad’a şöyle yazdı: “Otuz günü tamamlamak üzere gündüzleyin güneş zevale ermeden önce hilali görürseniz iftar ediniz (orucu açınız); zevalden sonra görürseniz akşama erinceye kadar iftar etmeyiniz.” Ali’den de bunun benzeri rivayet edilmiştir. Ancak bu meselede isnad yönünden Ali’den [nakledilen] hiçbir rivayet sahih değildir. es-Sevrî’nin sözünün benzeri Süleymân b. Rebîa’dan da rivayet edilmiştir. Abdülmelik b. Habîb bu görüşe meyletmiştir ve Kurtuba’da da bu doğrultuda fetva verilmekteydi. Ömer b. Abdilazîz’den ise bu meselede farklı rivayetler nakledilmiştir. Ebû Ömer şöyle dedi: Ömer’den Mâlik, eş-Şâfiî ve Ebû Hanîfe’nin benimsediği manada nakledilen hadis muttasıldır. es-Sevrî’nin mezhebi doğrultusunda ondan rivayet edilen hadis ise munkatıdır (kesintilidir); muttasıla yönelmek daha evladır. es-Sevrî’nin mezhebini benimseyenler ise şöyle delil getirmişlerdir: el-A‘meş’in hadisi mücmeldir (geneldir), onda zevalden öncesi veya sonrası tahsis edilmemiştir; İbrâhim’in hadisi ise müfesserdir (açıklanmıştır), dolayısıyla onun söylenmesi (onunla amel edilmesi) daha uygundur. Derim ki: Ömer’den muttasıl ve mevkuf olarak rivayet edilen şeyin manası, merfû olarak da rivayet edilmiştir. Bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in zevcesi Âişe [şöyle] rivayet etmiştir: « أَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ صَائِمًا صُبْحَ ثَلَاثِينَ يَوْمًا، فَرَأَى هِلَالَ شَوَّالٍ نَهَارًا فَلَمْ يُفْطِرْ حَتَّى أَمْسَى » «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem otuzuncu günün sabahına oruçlu olarak girdi; gündüzleyin Şevvâl hilâlini gördü, fakat akşama kadar orucunu açmadı.» Bunu ed-Dârekutnî, el-Vâkıdî’nin hadisinden tahric edip şöyle dedi: el-Vâkıdî dedi ki: Muâz b. Muhammed el-Ensârî bize rivayet edip dedi ki: ez-Zührî’ye sabahın erken vaktinde görülen Şevvâl hilâlini sordum; o da dedi ki: Saîd b. el-Müseyyeb’in şöyle dediğini işittim: « إن رؤي هِلَالُ شَوَّالٍ بَعْدَ أَنْ طَلَعَ الْفَجْرُ إِلَى الْعَصْرِ أَوْ إِلَى أَنْ تَغْرُبَ الشَّمْسُ فَهُوَ من الليلة التي تجئ » «Eğer Şevvâl hilâli fecir doğduktan sonra ikindiye kadar yahut güneş batıncaya kadar görülürse, o gelecek geceye aittir.» Ebû Abdillâh [ed-Dârekutnî] dedi ki: Bu [husus] üzerinde icmâ edilmiştir.

السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي آخِرِ يَوْمٍ مِنْ رَمَضَانَ فَقَدِمَ أَعْرَابِيَّانِ فَشَهِدَا عند النبي ﷺ لَأَهَلَّا الْهِلَالُ أَمْسِ عَشِيَّةً، فَأَمَرَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ [النَّاسَ] أَنْ يُفْطِرُوا وَأَنْ يَغْدُوَا إِلَى مُصَلَّاهُمْ. قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: هَذَا إِسْنَادٌ حَسَنٌ ثَابِتٌ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: لَا خِلَافَ عَنْ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ أَنَّهُ لَا تُصَلَّى صَلَاةَ الْعِيدِ فِي غَيْرِ يَوْمِ الْعِيدِ وَلَا فِي يَوْمِ الْعِيدِ بَعْدَ الزَّوَالِ، وَحُكِيَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ. وَاخْتَلَفَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، فَمَرَّةً قَالَ بِقَوْلِ مَالِكٍ، وَاخْتَارَهُ الْمُزَنِيُّ وَقَالَ: إِذَا لَمْ يَجُزْ أَنْ تُصَلَّى فِي يَوْمِ الْعِيدِ بَعْدَ الزَّوَالِ فَالْيَوْمُ الثَّانِي أَبْعَدُ مِنْ وَقْتِهَا وَأَحْرَى أَلَّا تُصَلَّى فِيهِ. وَعَنِ الشَّافِعِيِّ رِوَايَةٌ أُخْرَى أَنَّهَا تُصَلَّى فِي الْيَوْمِ الثَّانِي ضُحًى. وَقَالَ الْبُوَيْطِيُّ: لَا تُصَلَّى إِلَّا أَنْ يَثْبُتَ فِي ذَلِكَ حَدِيثٌ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: لَوْ قُضِيَتْ صَلَاةُ الْعِيدِ بَعْدَ خُرُوجِ وَقْتِهَا لَأَشْبَهَتِ الْفَرَائِضَ، وَقَدْ أَجْمَعُوا فِي سَائِرِ السُّنَنِ أَنَّهَا لَا تُقْضَى، فَهَذِهِ مِثْلُهَا. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ: يَخْرُجُونَ مِنَ الْغَدِ، وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ فِي الْإِمْلَاءِ. وَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ صَالِحِ بْنِ حَيٍّ: لَا يَخْرُجُونَ فِي الْفِطْرِ وَيَخْرُجُونَ فِي الْأَضْحَى. قَالَ أَبُو يُوسُفَ: وَأَمَّا فِي الْأَضْحَى فَيُصَلِّيهَا بِهِمْ فِي الْيَوْمِ الثَّالِثِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: لِأَنَّ الْأَضْحَى أَيَّامُ عِيدٍ وَهِيَ صَلَاةُ عِيدٍ، وَلَيْسَ الْفِطْرُ يَوْمَ عِيدٍ إِلَّا يَوْمٌ وَاحِدٌ، فَإِذَا لَمْ تُصَلَّ فِيهِ لَمْ تُقْضَ فِي غَيْرِهِ، لِأَنَّهَا لَيْسَتْ بِفَرِيضَةٍ فَتُقْضَى. وَقَالَ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ: يَخْرُجُونَ فِي الْفِطْرِ وَالْأَضْحَى مِنَ الْغَدِ. قُلْتُ: وَالْقَوْلُ بِالْخُرُوجِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ أَصَحُّ، لِلسُّنَّةِ الثَّابِتَةِ فِي ذَلِكَ، وَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَسْتَثْنِيَ الشَّارِعُ مِنَ السُّنَنِ مَا شَاءَ فَيَأْمُرَ بِقَضَائِهِ بَعْدَ خُرُوجِ وَقْتِهِ. وَقَدْ رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَنْ لَمْ يُصَلِّ رَكْعَتَيِ الْفَجْرِ فَلْيُصَلِّهِمَا بَعْدَ مَا تَطْلُعُ الشَّمْسُ). صَحَّحَهُ أَبُو مُحَمَّدٍ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَابْنُ الْمُبَارَكِ. وَرُوِيَ عن عمر أنه فعله.

On yedinci [mesele]- Dârekutnî, Rib'î b. Hırâş'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir adamdan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İnsanlar ramazanın son gününde ihtilafa düştüler. Derken iki bedevi gelerek Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda, hilali dün akşam gördüklerine dâir şahitlik ettiler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [insanlara] oruçlarını açmalarını ve [ertesi sabah] namazgâhlarına gitmelerini emretti. Dârekutnî şöyle demiştir: "Bu, hasen ve sabit bir isnaddır." Ebû Ömer şöyle demiştir: Mâlik ve ashabından, bayram namazının bayram gününün dışında kılınmayacağı ve bayram gününde de zeval vaktinden sonra kılınmayacağı hususunda hiçbir ihtilaf nakledilmemiştir; Ebû Hanîfe'den de böyle rivayet edilmiştir. Şâfiî'nin bu meseledeki görüşü ise farklılık göstermiştir; bir keresinde Mâlik'in görüşü doğrultusunda kanaat belirtmiştir ki el-Müzenî de bu görüşü tercih etmiş ve şöyle demiştir: "Bayram gününde zevalden sonra kılınması caiz olmayınca, ikinci gün namazın vaktine daha uzaktır ve o günde kılınmaması evleviyetle gerekir." Şâfiî'den gelen diğer bir rivayette ise bayram namazının ikinci gün kuşluk vaktinde kılınacağı belirtilmiştir. el-Büveytî ise: "Bu konuda sabit bir hadis bulunmadıkça kılınmaz" demiştir. Ebû Ömer şöyle demiştir: Bayram namazı vakti çıktıktan sonra kaza edilecek olsaydı farzlara benzerdi; oysa diğer sünnetlerin kaza edilmeyeceği hususunda icmâ etmişlerdir, bu da onlar gibidir. Sevrî, Evzâî ve Ahmed b. Hanbel ise: "Ertesi gün [namaza] çıkarlar" demişlerdir; Ebû Yûsuf da el-İmlâ adlı eserinde böyle demiştir. Hasan b. Sâlih b. Hayy ise: "Ramazan bayramında çıkmazlar, kurban bayramında çıkarlar" demiştir. Ebû Yûsuf şöyle demiştir: "Kurban bayramında ise onlara namazı üçüncü günde kıldırır." Ebû Ömer şöyle demiştir: "Çünkü kurban günleri bayram günleridir ve o da bayram namazıdır; Ramazan bayramı ise sadece tek bir gündür. Dolayısıyla o günde kılınmadığı takdirde başka günde kaza edilmez; zira farz değildir ki kaza edilsin." Leys b. Sa'd ise: "Ramazan bayramında da kurban bayramında da ertesi gün [namaza] çıkarlar" demiştir. Derim ki: Bu husustaki sabit sünnet sebebiyle [ertesi gün namaza] çıkılacağını söyleyen görüş inşallah daha sahihtir. Şâri'in sünnetlerden dilediğini istisna edip vakti çıktıktan sonra kazasını emretmesi imkânsız değildir. Nitekim Tirmizî, Ebû Hureyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « مَنْ لَمْ يُصَلِّ رَكْعَتَيِ الْفَجْرِ فَلْيُصَلِّهِمَا بَعْدَ مَا تَطْلُعُ الشَّمْسُ » «Kim fecrin iki rekâtını (sabah namazının sünnetini) kılmamışsa, güneş doğduktan sonra onları kılsın.» Ebû Muhammed bu hadisi sahih kabul etmiştir. Tirmizî şöyle demiştir: "İlim ehlinden bazılarının ameli bu doğrultudadır; Süfyân es-Sevrî, Şâfiî, Ahmed, İshâk ve İbnü'l-Mübârek de bu görüştedir." Ömer'in de böyle yaptığı rivayet edilmiştir.

قُلْتُ: وَقَدْ قَالَ عُلَمَاؤُنَا: مَنْ ضَاقَ عَلَيْهِ الْوَقْتُ وَصَلَّى الصُّبْحَ وَتَرَكَ رَكْعَتَيِ الْفَجْرِ فَإِنَّهُ يُصَلِّيهِمَا بَعْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ إِنْ شَاءَ. وَقِيلَ: لَا يُصَلِّيهِمَا حِينَئِذٍ. ثُمَّ إِذَا قُلْنَا: يُصَلِّيهِمَا فَهَلْ مَا يَفْعَلُهُ قَضَاءُ، أَوْ رَكْعَتَانِ يَنُوبُ لَهُ ثَوَابُهُمَا عَنْ ثَوَابِ رَكْعَتَيِ الْفَجْرِ. قَالَ الشَّيْخُ أَبُو بَكْرٍ: وَهَذَا الْجَارِي عَلَى أَصْلِ الْمَذْهَبِ، وَذِكْرُ الْقَضَاءِ تَجَوُّزٌ. قُلْتُ: وَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ حُكْمُ صَلَاةِ الْفِطْرِ فِي الْيَوْمِ الثَّانِي عَلَى هَذَا الْأَصْلِ، لَا سِيَّمَا مَعَ كَوْنِهَا مَرَّةً وَاحِدَةً فِي السَّنَةِ مَعَ مَا ثَبَتَ مِنَ السُّنَّةِ. رَوَى النَّسَائِيُّ قَالَ: أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو بِشْرٍ عَنْ أَبِي عُمَيْرِ بْنِ أَنَسٍ عَنْ عُمُومَةٍ لَهُ: أَنَّ قَوْمًا رَأَوُا الْهِلَالَ فَأَتَوُا النَّبِيَّ ﷺ فَأَمَرَهُمْ أَنْ يُفْطِرُوا بَعْدَ مَا ارْتَفَعَ النَّهَارُ وَأَنْ يَخْرُجُوا إِلَى الْعِيدِ مِنَ الْغَدِ. فِي رِوَايَةٍ: وَيَخْرُجُوا لِمُصَلَّاهُمْ مِنَ الْغَدِ. الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ- قَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عاصم وأبو عمروفي بَعْضِ مَا رُوِيَ عَنْهُ- وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَالْأَعْرَجُ" وَلِتُكَمِّلُوا الْعِدَّةَ" بِالتَّشْدِيدِ. وَالْبَاقُونَ بِالتَّخْفِيفِ. وَاخْتَارَ الْكِسَائِيُّ التَّخْفِيفَ، كَقَوْلِهِ ﷿:" الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ " [المائدة: ٣]. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهُمَا لُغَتَانِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، كَمَا قَالَ ﷿:" فَمَهِّلِ الْكافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْداً " [الطارق: ١٧]. وَلَا يَجُوزُ" وَلْتُكْمِلُوا" بِإِسْكَانِ اللَّامِ، وَالْفَرْقُ بَيْنَ هَذَا وَبَيْنَ مَا تَقَدَّمَ أَنَّ التَّقْدِيرَ: وَيُرِيدُ لِأَنْ تُكْمِلُوا، وَلَا يَجُوزُ حَذْفُ أَنْ وَالْكَسْرَةِ، هَذَا قَوْلُ الْبَصْرِيِّينَ، وَنَحْوُهُ قَوْلُ كَثِيرٍ أَبُو صَخْرٍ:

Derim ki: Âlimlerimiz şöyle demiştir: Vakti daralıp da sabah namazını kılan ve fecrin iki rekât [sünnetini] terk eden kimse, dilerse onları güneş doğduktan sonra kılar. O vakitte onları kılamayacağı da söylenmiştir. Sonra onları kılar dediğimizde; yaptığı bu şey bir kaza mıdır, yoksa sevabı fecrin iki rekâtının sevabına denk gelen [nâfile] iki rekât mıdır? Şeyh Ebû Bekir şöyle demiştir: Mezhebin aslına uygun olarak geçerli olan budur; kaza diye zikredilmesi ise mecazdır. Derim ki: İkinci gündeki fıtır (bayram) namazının hükmünün de, özellikle sünnetten sabit olan delillerle birlikte yılda bir defa olması sebebiyle, bu asla dayanması uzak bir ihtimal değildir. Nesâî rivayet edip demiştir ki: Bana Amr b. Alî haber verdi, dedi ki: Bize Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Bana Ebû Bişr, Ebû Umeyr b. Enes'ten, o da amcalarından nakletti ki: Bir topluluk hilali gördü ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldiler. Bunun üzerine [Peygamber] gündüz yükseldikten sonra onlara iftar etmelerini ve ertesi gün bayrama çıkmalarını emretti. Bir rivayette: 'Ertesi gün namazgâhlarına çıksınlar' buyurmuştur. On Sekizinci [Mesele]- Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir, kendisinden gelen bazı rivayetlerde Ebû Amr, el-Hasan, Katâde ve el-A'rec "ve li-tükemmilü'l-iddete" (وَلِتُكَمِّلُوا الْعِدَّةَ) şeklinde şedde ile okumuşlardır. Diğerleri ise şeddesiz (tahfif ile) okumuşlardır. el-Kisâî, Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim” [el-Mâide: 3] buyruğundaki gibi tahfifi tercih etmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bunlar, Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: { فَمَهِّلِ الْكافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْداً } “Kâfirlere mühlet ver, onları biraz kendi hallerine bırak” [et-Târık: 17] buyurduğu gibi, aynı manaya gelen iki lügattir. Lâm harfinin sükûnuyla "ve'l-tükmilû" (وَلْتُكْمِلُوا) şeklinde okunması caiz değildir. Bununla daha önce geçen arasındaki fark şudur: Buradaki takdir 've yurîdü li-en tükmilû' (وَيُرِيدُ لِأَنْ تُكْمِلُوا) şeklindedir; 'en' edatının ve kesrenin hazfedilmesi caiz değildir; bu Basralıların görüşüdür. Kesîr Ebû Sahr'ın şu sözü de buna benzer:

أُرِيدُ لِأَنْسَى ذِكْرَهَا

Onu anmayı unutmak istiyorum,

أَيْ لِأَنْ أَنْسَى، وَهَذِهِ اللَّامُ هِيَ الدَّاخِلَةُ عَلَى الْمَفْعُولِ، كَالَّتِي فِي قَوْلِكَ: ضَرَبْتُ لِزَيْدٍ، الْمَعْنَى وَيُرِيدُ إِكْمَالَ الْعِدَّةِ. وَقِيلَ: هِيَ مُتَعَلِّقَةٌ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ بَعْدُ، تَقْدِيرُهُ: وَلِأَنْ تُكْمِلُوا الْعِدَّةَ رَخَّصَ لَكُمْ هَذِهِ الرُّخْصَةَ. وَهَذَا قَوْلُ الْكُوفِيِّينَ وَحَكَاهُ النَّحَّاسُ عَنِ الْفَرَّاءِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ، وَمِثْلُهُ:" وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ " [الانعام: ٧٥] أَيْ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ فَعَلْنَا ذَلِكَ. وَقِيلَ: الْوَاوُ مُقْحَمَةٌ. وَقِيلَ: يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ اللَّامُ لَامَ الْأَمْرِ وَالْوَاوُ عَاطِفَةً جُمْلَةَ كَلَامٍ عَلَى جُمْلَةِ كَلَامٍ. وَقَالَ أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ

Yani unutmam için demektir. Bu lâm (ل) harfi, tıpkı senin «ضَرَبْتُ لِزَيْدٍ» "Zeyd'i vurdum" sözünde olduğu gibi mef‘ûlün (nesnenin) başına gelen [zâid] lâmdır. Anlamı ise: [Allah] sayıyı tamamlamanızı murad etmektedir. Şöyle de denilmiştir: Bu [lâm], sonrasında gelen gizli bir fiile müteallıktır (bağlıdır); takdiri şöyledir: "Sayıyı tamamlayasınız diye size bu ruhsatı verdi." Bu, Kûfelilerin görüşü olup en-Nehhâs bunu el-Ferrâ'dan rivayet etmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu güzel bir görüştür; { وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } “İşte böylece kesin inananlardan olsun diye İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu (büyük hükümranlığını) gösteriyorduk.” [el-En'âm, 75] ayeti de böyledir; yani kesin inananlardan olsun diye bunu yaptık demektir. [Ayetin başındaki] vâv harfinin zâid (fazlalık) olduğu da söylenmiştir. Yine bu lâm harfinin emir lâmı olması ve vâv harfinin de bir cümleyi diğer bir cümleye bağlayan atıf harfi olması muhtemeldir de denilmiştir. Ebû İshâk İbrâhîm

ابن السَّرِيِّ: هُوَ مَحْمُولٌ عَلَى الْمَعْنَى، وَالتَّقْدِيرُ: فَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ لِيُسَهِّلَ عَلَيْكُمْ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ، قَالَ: وَمِثْلُهُ مَا أَنْشَدَهُ سِيبَوَيْهِ:

b. es-Serî şöyle demiştir: Bu manaya hamledilmiştir ve takdiri şöyledir: 'Allah bunu size kolaylaştırmak ve sayıyı tamamlayasınız diye yaptı.' Dedi ki: Sîbeveyh'in şu okuduğu şiir de bunun gibidir:

بَادَتْ وَغَيَّرَ آيَهُنَّ مَعَ الْبِلَى ... إِلَّا رَوَاكِدَ جَمْرِهِنَّ هَبَاءٌ

Eskimekle birlikte o izler silinip gitti ... Toz toprak halindeki durgun ocak taşları hariç.

وَمُشَجَّجٌ أَمَّا سَوَاءُ قَذَالِهِ ... فَبَدَا وَغَيَّبَ سَارَهُ الْمَعْزَاءُ

Başı yarılmış bir ocak taşı ki, ensesinin düz yerine gelince ... O açığa çıktı, geri kalanını ise sert çakıllı toprak örttü.

شَادَهُ يَشِيدُهُ شَيْدًا جَصَّصَهُ، لِأَنَّ مَعْنَاهُ بَادَتْ إِلَّا رَوَاكِدَ بِهَا رَوَاكِدُ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: وَبِهَا مُشَجَّجٌ أَوْ ثَمَّ مُشَجَّجٌ. التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ" عَطْفُ عَلَيْهِ، وَمَعْنَاهُ الْحَضُّ عَلَى التَّكْبِيرِ فِي آخِرِ رَمَضَانَ فِي قَوْلِ جُمْهُورِ أَهْلِ التَّأْوِيلِ. وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي حَدِّهِ، فقال الشافعي: روي عن سعيد بن الْمُسَيَّبِ وَعُرْوَةَ وَأَبِي سَلَمَةَ أَنَّهُمْ كَانُوا يُكَبِّرُونَ لَيْلَةَ الْفِطْرِ وَيَحْمَدُونَ، قَالَ: وَتُشْبِهُ لَيْلَةِ النَّحْرِ بِهَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: حَقٌّ عَلَى الْمُسْلِمِينَ إِذَا رَأَوْا هِلَالَ شَوَّالٍ أَنْ يُكَبِّرُوا وَرُوِيَ عَنْهُ: يُكَبِّرُ الْمَرْءُ مِنْ رُؤْيَةِ الْهِلَالِ إِلَى انْقِضَاءِ الْخُطْبَةِ، وَيُمْسِكُ وَقْتَ خُرُوجِ الْإِمَامِ وَيُكَبِّرُ بِتَكْبِيرِهِ. وَقَالَ قَوْمٌ: يُكَبِّرُ مِنْ رُؤْيَةِ الْهِلَالِ إِلَى خُرُوجِ الْإِمَامِ لِلصَّلَاةِ. وَقَالَ سُفْيَانُ: هُوَ التَّكْبِيرُ يَوْمَ الْفِطْرِ. زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: يُكَبِّرُونَ إِذَا خَرَجُوا إِلَى الْمُصَلَّى فَإِذَا انْقَضَتِ الصَّلَاةُ انْقَضَى الْعِيدُ. وَهَذَا مَذْهَبُ مَالِكٍ، قَالَ مَالِكٌ: هُوَ مِنْ حِينِ يَخْرُجُ مِنْ دَارِهِ إِلَى أَنْ يَخْرُجَ الْإِمَامُ. وَرَوَى ابْنُ الْقَاسِمِ وَعَلِيُّ بْنُ زِيَادٍ: أَنَّهُ إِنْ خَرَجَ قَبْلَ طُلُوعِ الشمس فلا يكبر في طريقه

Şâdehu (شَادَهُ), yeşîduhû (يَشِيدُهُ), şeyden (شَيْدًا) [ifadesi], onu kireçle sıvadı demektir. Çünkü cümlenin manası şudur: Oradaki durgun ocak taşları hariç [diğer izler] silinip gitti. Sanki şöyle demiştir: Orada başı yarılmış [bir kazık] vardı yahut orada bir kazık mevcuttur. On Dokuzuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ } “Ve Allah'ı yüceltesiniz diye” buyruğu, önceki ifadenin üzerine matuftur. Müfessirlerin çoğunluğunun kavline göre bunun manası, Ramazan'ın sonunda tekbir getirmeye teşviktir. İnsanlar bunun sınırı [ve vakti] hususunda ihtilaf etmişlerdir. Şâfiî şöyle demiştir: Saîd b. el-Müseyyeb, Urve ve Ebû Seleme'den Ramazan Bayramı gecesinde tekbir ve hamd getirdikleri rivayet edilmiştir. [Şâfiî] demiştir ki: Kurban Bayramı gecesi de buna benzer. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Müslümanların Şevval hilalini gördüklerinde tekbir getirmeleri üzerlerine bir haktır. Yine ondan şöyle rivayet edilmiştir: Kişi, hilali görmekten hutbenin bitimine kadar tekbir getirir; imam [namaza] çıktığı vakit susar ve imamın tekbiriyle tekbir getirir. Bir grup da şöyle demiştir: Hilalin görülmesinden imamın namaz için çıkışına kadar tekbir getirilir. Süfyân: 'O, Ramazan Bayramı günündeki tekbirdir' demiştir. Zeyd b. Eslem: 'Namazgâha çıktıklarında tekbir getirirler; namaz bittiğinde ise bayram [tekbiri] sona erer' demiştir. Bu, [İmam] Mâlik'in de mezhebidir. Mâlik şöyle demiştir: 'O, kişinin evinden çıktığı andan imamın [namaza] çıktığı ana kadardır.' İbnü'l-Kâsım ve Ali b. Ziyâd ise şöyle rivayet etmişlerdir: Şayet kişi güneş doğmadan önce çıkarsa ne yolunda [tekbir getirir]...

وَلَا جُلُوسِهِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ، وَإِنْ غَدَا بَعْدَ الطُّلُوعِ فَلْيُكَبِّرْ فِي طَرِيقِهِ إِلَى الْمُصَلَّى وَإِذَا جَلَسَ حَتَّى يَخْرُجَ الْإِمَامُ. وَالْفِطْرُ وَالْأَضْحَى فِي ذَلِكَ سَوَاءٌ عِنْدَ مَالِكٍ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يُكَبِّرُ فِي الْأَضْحَى ولا يكبر في الفطر، والليل عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ" وَلِأَنَّ هَذَا يَوْمُ عِيدٍ لَا يَتَكَرَّرُ فِي الْعَامِ فَسُنَّ الكبير فِي الْخُرُوجِ إِلَيْهِ كَالْأَضْحَى. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ قَالَ: كَانُوا فِي التَّكْبِيرِ فِي الْفِطْرِ أَشَدَّ مِنْهُمْ فِي الْأَضْحَى. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ: (أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يُكَبِّرُ يَوْمَ الْفِطْرِ مِنْ حِينِ يَخْرُجُ مِنْ بَيْتِهِ حَتَّى يَأْتِيَ الْمُصَلَّى) وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ: أَنَّهُ كَانَ إِذَا غَدَا يَوْمَ الْأَضْحَى وَيَوْمَ الْفِطْرِ يجهر بالتكبير حتى يأتي المصلى ثُمَّ يُكَبِّرُ حَتَّى يَأْتِيَ الْإِمَامُ. وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى التَّكْبِيرِ فِي عِيدِ الْفِطْرِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ وَغَيْرِهِمْ فِيمَا ذَكَرَ ابْنُ الْمُنْذِرِ قَالَ: وَحَكَى ذَلِكَ الْأَوْزَاعِيُّ عَنْ إِلْيَاسَ. وَكَانَ الشَّافِعِيُّ يَقُولُ إِذَا رَأَى هِلَالَ شَوَّالٍ: أَحْبَبْتُ أَنْ يُكَبِّرَ النَّاسُ جَمَاعَةً وَفُرَادَى، وَلَا يَزَالُونَ يُكَبِّرُونَ وَيُظْهِرُونَ التَّكْبِيرَ حَتَّى يَغْدُوَا إِلَى الْمُصَلَّى وَحِينَ يَخْرُجُ الْإِمَامُ إِلَى الصَّلَاةِ، وَكَذَلِكَ أُحِبُّ لَيْلَةَ الْأَضْحَى لِمَنْ لَمْ يَحُجَّ. وَسَيَأْتِي حُكْمُ صَلَاةِ الْعِيدَيْنِ وَالتَّكْبِيرِ فيهما في" سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى" [الأعلى [و" الكوثر " [الكوثر [إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الْمُوَفِّيَةُ عِشْرِينَ- وَلَفْظُ التَّكْبِيرِ عِنْدَ مَالِكٍ وَجَمَاعَةٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ: اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ، ثَلَاثًا، وَرُوِيَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ. وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ يُكَبِّرُ وَيُهَلِّلُ وَيُسَبِّحُ أَثْنَاءَ التَّكْبِيرِ. وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: اللَّهُ أَكْبَرُ كَبِيرًا، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ كَثِيرًا، وَسُبْحَانَ اللَّهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا. وَكَانَ ابْنُ الْمُبَارَكِ يَقُولُ إِذَا خَرَجَ مِنْ يَوْمِ الْفِطْرِ: اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ وَلِلَّهِ الْحَمْدُ، اللَّهُ أَكْبَرُ عَلَى مَا هَدَانَا. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَكَانَ مَالِكٌ لَا يَحُدُّ فِيهِ حَدًّا. وَقَالَ أَحْمَدُ: هُوَ وَاسِعٌ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ:" وَاخْتَارَ عُلَمَاؤُنَا التَّكْبِيرَ الْمُطْلَقَ، وَهُوَ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ وَإِلَيْهِ أَمِيلُ". الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" عَلى مَا هَداكُمْ" قِيلَ: لَمَّا ضَلَّ فِيهِ النَّصَارَى مِنْ تَبْدِيلِ صِيَامِهِمْ. وَقِيلَ: بَدَلًا عَمَّا كَانَتِ الْجَاهِلِيَّةُ تَفْعَلُهُ من التفاخر بالآباء والتظاهر

...ne de güneş doğuncaya kadar oturduğu yerde [tekbir getirir]. Eğer güneş doğduktan sonra [namazgâha] giderse namazgâha varıncaya kadar yolda ve imam [namaza] çıkıncaya kadar oturduğu yerde tekbir getirsin. Mâlik'e göre Ramazan ve Kurban bayramı bu hususta eşittir; Şâfiî de bu görüştedir. Ebû Hanîfe ise: 'Kurban bayramında tekbir getirilir, Ramazan bayramında tekbir getirilmez' demiştir. Buna karşı delil ise Yüce [Allah]'ın: { وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ } “Ve Allah'ı yüceltesiniz diye” buyruğudur. Ayrıca bu, yıl içinde tekrarlanmayan bir bayram günüdür; bu sebeple tıpkı Kurban bayramı gibi ona çıkarken de tekbir getirmek sünnet kılınmıştır. Dârekutnî'nin Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Onlar Ramazan bayramında tekbir getirmede, Kurban bayramındakinden daha gayretli idiler.» İbn Ömer'den şöyle rivayet edilmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ramazan bayramı günü evinden çıktığı andan namazgâha gelinceye kadar tekbir getirirdi.» Yine İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre o; Kurban ve Ramazan bayramı günlerinde sabah [namazgâha giderken] sesli olarak tekbir getirir, namazgâha varıncaya kadar ve ardından da imam gelinceye kadar tekbir getirmeye devam ederdi. İbnü'l-Münzir'in zikrettiğine göre, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından ve diğerlerinden ilim ehlinin çoğunluğu Ramazan bayramında tekbir getirilmesi görüşündedir; [İbnü'l-Münzir] şöyle demiştir: 'Evzâî de bunu İlyas'tan aktarmıştır.' Şâfiî, Şevval hilalini gördüğünde şöyle derdi: 'İnsanların topluca ve ferdî olarak tekbir getirmelerini, namazgâha gidinceye ve imam namaza çıkıncaya kadar tekbir getirmeye ve tekbiri açıktan söylemeye devam etmelerini müstehap görürüm. Hacca gitmemiş kimseler için Kurban gecesinde de aynı şeyi müstehap görürüm.' İki bayram namazının ve bu namazlardaki tekbirlerin hükmü, Yüce Allah dilerse { سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى } [A'lâ] ve el-Kevser [Kevser] surelerinde gelecektir. Yirminci [Mesele]- Mâlik ve bir grup âlime göre tekbirin lafzı üç defa: «Allâhu ekber, Allâhu ekber, Allâhu ekber» şeklindedir ve bu Câbir b. Abdillâh'tan rivayet edilmiştir. Âlimlerden kimisi de tekbir esnasında tehlil getirir ve tesbihte bulunur. Kimisi de şöyle der: «Allâhu ekber kebîran, ve'l-hamdü lillâhi kesîran, ve subhânallâhi bükraten ve asîlâ.» İbnü'l-Mübârek Ramazan bayramı günü çıktığında şöyle derdi: «Allâhu ekber Allâhu ekber, lâ ilâhe illallâh, vallâhu ekber ve lillâhi'l-hamd, Allâhu ekber alâ mâ hedânâ.» İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: 'Mâlik bu hususta belirli bir sınır koymazdı.' Ahmed [b. Hanbel] de: 'Bu konu geniştir' demiştir. İbnü'l-Arabî ise şöyle demiştir: 'Âlimlerimiz mutlak tekbiri tercih etmişlerdir; Kur'an'ın zahirinden anlaşılan da budur ve benim meylettiğim [görüş de] budur.' Yirmi Birinci [Mesele]- Yüce [Allah]'ın: { عَلى مَا هَداكُمْ } “Sizi doğru yola iletmesine karşılık” buyruğu hakkında; Hristiyanların oruçlarını değiştirmek suretiyle içine düştükleri sapkınlığa karşılık [böyle buyrulmuştur] denilmiştir. Cahiliye ehlinin atalarıyla övünmek ve böbürlenmek...

بِالْأَحْسَابِ وَتَعْدِيدِ الْمَنَاقِبِ. وَقِيلَ: لِتُعَظِّمُوهُ عَلَى مَا أَرْشَدَكُمْ إِلَيْهِ مِنَ الشَّرَائِعِ، فَهُوَ عَامٌّ. وَتَقَدَّمَ معنى" وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ".

üstünlük taslayıp meziyetlerini sayıp dökmek şeklinde yaptıkları şeylerin yerine [bu konulmuştur] da denilmiştir. Size irşad ettiği şeriatlar sebebiyle O'nu yüceltesiniz diye [buyrulmuştur] da denilmiştir; dolayısıyla bu geneldir. { وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Ve şükredesiniz diye” buyruğunun manası ise daha önce geçmişti.

[سورة البقرة (٢): آية ١٨٦]

[Bakara Suresi (2): Âyet 186]

وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ (١٨٦)

{ وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ (١٨٦) } “Kullarım sana Beni sorduklarında (bilsinler ki) şüphesiz Ben yakınım. Bana dua ettiği zaman dua edenin duasına icabet ederim. O halde onlar da Benim davetime icabet etsinler ve Bana iman etsinler ki doğru yolu bulsunlar. (186)”

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِذا سَأَلَكَ" الْمَعْنَى وَإِذَا سَأَلُوكَ عَنِ الْمَعْبُودِ فَأَخْبِرْهُمْ أَنَّهُ قَرِيبٌ يُثِيبُ عَلَى الطَّاعَةِ وَيُجِيبُ الدَّاعِيَ، وَيَعْلَمُ مَا يَفْعَلُهُ الْعَبْدُ مِنْ صَوْمٍ وَصَلَاةٍ وَغَيْرِ ذَلِكَ. وَاخْتُلِفَ فِي سَبَبِ نُزُولِهَا، فَقَالَ مُقَاتِلٌ: إِنَّ عُمَرَ ﵁ وَاقَعَ امْرَأَتَهُ بَعْدَ مَا صَلَّى الْعِشَاءَ فَنَدِمَ عَلَى ذَلِكَ وَبَكَى، وَجَاءَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَأَخْبَرَهُ بذلك ورجع مغنما، وَكَانَ ذَلِكَ قَبْلَ نُزُولِ الرُّخْصَةُ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ:" وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ". وَقِيلَ: لَمَّا وَجَبَ عَلَيْهِمْ فِي الِابْتِدَاءِ تَرْكُ الْأَكْلِ بَعْدَ النَّوْمِ فَأَكَلَ بَعْضُهُمْ ثُمَّ نَدِمَ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي قَبُولِ التَّوْبَةِ وَنَسْخِ ذَلِكَ الْحُكْمِ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. وَرَوَى الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَتِ الْيَهُودُ كَيْفَ يَسْمَعُ رَبُّنَا دُعَاءَنَا، وَأَنْتَ تَزْعُمُ أَنَّ بَيْنَنَا وَبَيْنَ السَّمَاءِ خَمْسُمِائَةِ عَامٍ، وَغِلَظُ كُلِّ سَمَاءٍ مِثْلُ ذَلِكَ؟ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: سَبَبُهَا أَنَّ قَوْمًا قَالُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ: أَقَرِيبٌ رَبُّنَا فَنُنَاجِيهِ، أَمْ بَعِيدٌ فَنُنَادِيهِ؟ فَنَزَلَتْ. وَقَالَ عَطَاءٌ وَقَتَادَةُ: لَمَّا نَزَلَتْ:" وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ " [غافر: ٦٠] قَالَ قَوْمٌ: فِي أَيِّ سَاعَةٍ نَدْعُوهُ؟ فَنَزَلَتْ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَإِنِّي قَرِيبٌ" أَيْ بِالْإِجَابَةِ. وَقِيلَ بِالْعِلْمِ. وَقِيلَ: قَرِيبٌ مِنْ أَوْلِيَائِي بِالْإِفْضَالِ وَالْإِنْعَامِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ" أَيْ أَقْبَلُ عِبَادَةَ مَنْ عَبَدَنِي، فَالدُّعَاءُ بِمَعْنَى الْعِبَادَةِ، وَالْإِجَابَةُ بِمَعْنَى الْقَبُولِ. دَلِيلُهُ مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بشير عن

Bunda dört mesele vardır: Birincisi: Yüce [Allah]'ın: { وَإِذا سَأَلَكَ } “Kullarım sana sorduklarında” buyruğudur. Anlamı şudur: Sana ibadete layık olan [Rabbi] sorduklarında, onlara O'nun yakın olduğunu, itaate mükâfat verdiğini, dua edene icabet ettiğini ve kulun oruç, namaz ve benzeri yaptıklarını bildiğini haber ver. Bu ayetin iniş sebebi (sebeb-i nüzûlü) hakkında ihtilaf edilmiştir. Mukâtil şöyle demiştir: Ömer radıyallâhu anh yatsı namazını kıldıktan sonra hanımıyla cinsi münasebette bulunmuş, ardından buna pişman olup ağlamış ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek bunu haber vermiş ve üzüntülü bir şekilde geri dönmüştü. Bu durum ruhsat inmeden önceydi. Bunun üzerine: { وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ } “Kullarım sana Beni sorduklarında (bilsinler ki) şüphesiz Ben yakınım” ayeti nazil oldu. Şöyle de denilmiştir: Başlangıçta uyuduktan sonra yemeyi terk etmek kendilerine farz kılındığında, bazısı [uyandıktan sonra] yemiş, ardından pişman olmuştu. Bunun üzerine bu ayet, tövbenin kabulü ve ileride açıklanacağı üzere bu hükmün neshedilmesi hakkında nazil oldu. Kelbî'nin Ebû Sâlih'ten, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Yahudiler: “Sen bizimle gök arasında beş yüz yıllık mesafe olduğunu ve her bir göğün kalınlığının da bu kadar olduğunu iddia ederken Rabbimiz bizim duamızı nasıl işitir?” dediler. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu. Hasan[-ı Basrî] de şöyle demiştir: [Ayetin] iniş sebebi, bir topluluğun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Rabbimiz yakın mıdır ki O'na gizlice yalvaralım (münâcâtta bulunalım), yoksa uzak mıdır ki O'na seslenelim (nidâ edelim)?” demeleridir. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu. Atâ ve Katâde ise şöyle demişlerdir: { وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Rabbiniz: 'Bana dua edin, size icabet edeyim'” [Mü'min, 40/60] ayeti nazil olunca bir topluluk: “O'na hangi vakitte dua edelim?” dedi. Bunun üzerine [bu ayet] nazil oldu. İkincisi: Yüce [Allah]'ın: { فَإِنِّي قَرِيبٌ } “Şüphesiz Ben yakınım” buyruğudur; yani icabet ile [yakınım] demektir. İlim ile [yakındır] da denilmiştir. Lütuf ve ihsan ile veli kullarıma yakınım, şeklinde de açıklanmıştır. Üçüncüsü: Yüce [Allah]'ın: { أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ } “Bana dua ettiği zaman dua edenin duasına icabet ederim” buyruğudur; yani Bana ibadet edenin ibadetini kabul ederim. Dua ibadet, icabet ise kabul anlamındadır. Bunun delili, Ebû Dâvûd'un Nu'mân b. Beşîr'den rivayet ettiği...

النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (الدُّعَاءُ هو العبادة قال رَبّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ) فَسُمِّيَ الدُّعَاءُ عِبَادَةً، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ " [غافر: ٦٠] أَيْ دُعَائِي. فَأَمَرَ تَعَالَى بِالدُّعَاءِ وَخَصَّ عَلَيْهِ وَسَمَّاهُ عِبَادَةً، وَوَعَدَ بِأَنْ يَسْتَجِيبَ لَهُمْ. رَوَى لَيْثٌ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (أُعْطِيَتْ أُمَّتِي ثَلَاثًا لم تعط إلا الأنبياء كان الله إذا بَعَثَ نَبِيًّا قَالَ ادْعُنِي أَسْتَجِبْ لَكَ وَقَالَ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ وَكَانَ اللَّهُ إِذَا بَعَثَ النبي قال له مَا جَعَلَ عَلَيْكَ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ وَقَالَ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ مَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ وَكَانَ اللَّهُ إِذَا بَعَثَ النَّبِيَّ جَعَلَهُ شَهِيدًا عَلَى قَوْمِهِ وَجَعَلَ هَذِهِ الْأُمَّةَ شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ (. وَكَانَ خَالِدُ الرَّبَعِيُّ يَقُولُ: عَجِبْتُ لهذه الامة في" ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ" [غافر: ٦٠] أَمَرَهُمْ بِالدُّعَاءِ وَوَعَدَهُمْ بِالْإِجَابَةِ، وَلَيْسَ بَيْنَهُمَا شَرْطٌ. قَالَ لَهُ قَائِلٌ: مِثْلُ مَاذَا؟ قَالَ مِثْلُ قوله:" وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ " [البقرة: ٢٥] فَهَا هُنَا شَرْطٌ، وَقَوْلُهُ:" وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ " [يونس: ٢] فَلَيْسَ فِيهِ شَرْطُ الْعَمَلِ، وَمِثْلُ قَوْلِهِ:" فَادْعُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ " [غافر: ١٤] فَهَا هُنَا شَرْطٌ، وَقَوْلُهُ:" ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ" لَيْسَ فِيهِ شَرْطٌ. وَكَانَتِ الْأُمَمُ تَفْزَعُ إِلَى أَنْبِيَائِهَا فِي حَوَائِجِهِمْ حَتَّى تَسْأَلَ الْأَنْبِيَاءَ لَهُمْ ذَلِكَ. فَإِنْ قِيلَ: فَمَا لِلدَّاعِي قَدْ يَدْعُو فَلَا يُجَابُ؟ فَالْجَوَابُ أَنْ يَعْلَمَ أَنَّ قَوْلَهُ الْحَقُّ فِي الْآيَتَيْنِ" أُجِيبُ"" أَسْتَجِبْ" لَا يَقْتَضِي الِاسْتِجَابَةَ مُطْلَقًا لِكُلِّ دَاعٍ عَلَى التَّفْصِيلِ، وَلَا بِكُلِّ مَطْلُوبٍ عَلَى التَّفْصِيلِ، فَقَدْ قَالَ رَبُّنَا ﵎ فِي آيَةٍ أُخْرَى:" ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ " [الأعراف: ٥٥] وَكُلُّ مُصِرٍّ عَلَى كَبِيرَةٍ عَالِمًا بِهَا أَوْ جَاهِلًا فَهُوَ مُعْتَدٍ، وَقَدْ أَخْبَرَ أَنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ فَكَيْفَ يَسْتَجِيبُ لَهُ. وَأَنْوَاعُ الِاعْتِدَاءِ كَثِيرَةٌ، يَأْتِي بَيَانُهَا هُنَا وَفِي" الْأَعْرَافِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: أُجِيبُ إِنْ شِئْتُ، كَمَا قَالَ:" فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ " [الانعام: ٤١] فَيَكُونُ هَذَا مِنْ بَابِ الْمُطْلَقِ وَالْمُقَيَّدِ. وَقَدْ دَعَا النَّبِيُّ ﷺ فِي ثَلَاثٍ فَأُعْطِيَ اثْنَتَيْنِ وَمُنِعَ وَاحِدَةً، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" الْأَنْعَامِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تعالى. وقيل: إنما مقصود هذا الاخبار

...Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Dua ibadetin ta kendisidir. Rabbiniz: 'Bana dua edin, size icabet edeyim' buyurdu» demiştir. Böylece dua, ibadet olarak isimlendirilmiştir. Yüce [Allah]'ın: { إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ } [Mü'min, 60] “Bana ibadet etmekten büyüklenenler, aşağılanmış olarak cehenneme gireceklerdir” buyruğu da bu kabildendir; yani 'Bana dua etmekten [büyüklenenler]' demektir. Yüce [Allah] dua etmeyi emretmiş, ona teşvik etmiş, onu ibadet olarak isimlendirmiş ve onlara icabet edeceğini vadetmiştir. Leys, Şehr b. Havşeb'den, o da Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet ettiğine göre [Ubâde] şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Ümmetime, peygamberlerden başkasına verilmeyen üç şey verildi: Allah bir peygamber gönderdiğinde ona 'Bana dua et, sana icabet edeyim' derdi; bu ümmete ise: 'Bana dua edin, size icabet edeyim' buyurdu. Allah bir peygamber gönderdiğinde ona: 'Dinde senin üzerine hiçbir güçlük kılmadı' derdi; bu ümmete ise: 'Dinde sizin üzerinize hiçbir güçlük kılmadı' buyurdu. Allah bir peygamber gönderdiğinde onu kavmine şahit kılardı; bu ümmeti ise insanlara şahitler kıldı.» Hâlid er-Rabaî şöyle derdi: "Bu ümmetin: { ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } [Mü'min, 60] “Bana dua edin, size icabet edeyim” [ayeti hakkındaki durumuna] şaşıyorum. Onlara dua etmeyi emretti ve icabet etmeyi vadetti; ikisi arasında ise hiçbir şart yoktur." Biri ona: "Ne gibi?" dedi. O da şöyle dedi: "Yüce [Allah]'ın: { وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } [Bakara, 25] “İman edip salih ameller işleyenleri müjdele” buyruğu gibi; burada [amel] şartı vardır. { وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ } [Yûnus, 2] “İman edenlere, Rableri katında kendileri için bir doğruluk makamı olduğunu müjdele” buyruğunda ise amel şartı yoktur. Ve O'nun: { فَادْعُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } [Mü'min, 14] “Dini yalnız O'na has kılarak Allah'a dua edin” buyruğu gibi; burada da bir şart vardır. O'nun: { ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Bana dua edin, size icabet edeyim” buyruğunda ise hiçbir şart yoktur." [Önceki] ümmetler ise ihtiyaçları hususunda peygamberlerine sığınırlar, hatta bunu onlar adına peygamberler [Allah'tan] isterdi. Eğer: "Dua eden kimseye ne oluyor da bazen dua ettiği halde duasına icabet olunmuyor?" denilirse, cevap şudur: Bilinmelidir ki O'nun iki ayetteki hak olan { أُجِيبُ } “icabet ederim” ve { أَسْتَجِبْ } “size icabet edeyim” buyrukları, her dua edene ayrıntılı olarak mutlaka ve her istenilen şeye de ayrıntılı olarak mutlaka icabet edilmesini gerektirmez. Nitekim Rabbimiz celle ve alâ başka bir ayette şöyle buyurmuştur: { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } [A'râf, 55] “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin. Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez.” Bilerek veya bilmeyerek büyük günahta ısrar eden herkes haddi aşandır. Allah ise haddi aşanları sevmediğini haber vermiştir; o halde O, böylesine nasıl icabet etsin? Haddi aşmanın (itidânın) çeşitleri çoktur; inşâallahu teâlâ açıklaması burada ve el-A'râf [suresinde] gelecektir. Bazı âlimler de şöyle demiştir: 'Dilersem icabet ederim' demektir; nitekim O: { فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ } [En'âm, 41] “O da dilerse kendisine dua ettiğiniz şeyi kaldırır” buyurmuştur. Dolayısıyla bu, mutlak ve mukayyed kabilindendir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem üç şey için dua etmiş, ikisi kendisine verilmiş, biri ise engellenmiştir; inşâallahu teâlâ açıklaması el-En'âm [suresinde] gelecektir. Şöyle de denilmiştir: Bunun maksadı yalnızca haber vermektir...

تَعْرِيفُ جَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ أَنَّ هَذَا وَصْفُ رَبِّهِمْ سُبْحَانَهُ أَنْ يُجِيبَ دُعَاءَ الدَّاعِينَ فِي الْجُمْلَةِ، وَأَنَّهُ قَرِيبٌ مِنَ الْعَبْدِ يَسْمَعُ دُعَاءَهُ وَيَعْلَمُ اضْطِرَارَهُ فَيُجِيبُهُ بِمَا شَاءَ وَكَيْفَ شَاءَ" وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لَا يَسْتَجِيبُ لَهُ " [الأحقاف: ٥] الْآيَةَ. وَقَدْ يُجِيبُ السَّيِّدُ عَبْدَهُ وَالْوَالِدُ وَلَدَهُ ثم لا يعطيه سؤله. فَالْإِجَابَةُ كَانَتْ حَاصِلَةً لَا مَحَالَةَ عِنْدَ وُجُودِ الدَّعْوَةِ، لِأَنَّ أُجِيبُ وَأَسْتَجِبْ خَبَرٌ لَا يُنْسَخُ فَيَصِيرُ الْمُخْبِرُ كَذَّابًا. يَدُلُّ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ مَا رَوَى ابْنُ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (مَنْ فُتِحَ لَهُ فِي الدُّعَاءِ فُتِحَتْ لَهُ أَبْوَابُ الْإِجَابَةِ). وَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَى دَاوُدَ: أَنْ قُلْ لِلظَّلَمَةِ مِنْ عِبَادِي لَا يَدْعُونِي فَإِنِّي أَوْجَبْتُ عَلَى نَفْسِي أَنْ أُجِيبَ مَنْ دَعَانِي وَإِنِّي إِذَا أَجَبْتُ الظَّلَمَةَ لَعَنْتُهُمْ. وَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّ اللَّهَ يُجِيبُ كُلَّ الدُّعَاءِ، فَإِمَّا أَنْ تَظْهَرَ الْإِجَابَةُ فِي الدُّنْيَا، وَإِمَّا أَنْ يُكَفِّرَ عَنْهُ، وَإِمَّا أَنْ يَدَّخِرَ لَهُ فِي الْآخِرَةِ، لِمَا رَوَاهُ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَدْعُو بِدَعْوَةٍ لَيْسَ فِيهَا إِثْمٌ وَلَا قَطِيعَةُ رَحِمٍ إِلَّا أَعْطَاهُ اللَّهُ بِهَا إِحْدَى ثَلَاثٍ إِمَّا أَنْ يُعَجِّلَ لَهُ دَعْوَتَهُ وَإِمَّا أَنْ يَدَّخِرَ لَهُ وَإِمَّا أَنْ يَكُفَّ عَنْهُ مِنَ السُّوءِ بِمِثْلِهَا (. قَالُوا: إِذَنْ نُكْثِرُ؟ قَالَ:) لَلَّهُ أَكْثَرُ (. خَرَّجَهُ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ، وَصَحَّحَهُ أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْحَقِّ، وَهُوَ فِي الْمُوَطَّأِ مُنْقَطِعُ السَّنَدِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَهَذَا الْحَدِيثُ يُخَرَّجُ فِي التَّفْسِيرِ الْمُسْنَدِ لِقَوْلِ اللَّهِ تعالى" ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ" [غافر: ٦٠] فَهَذَا كُلُّهُ مِنَ الْإِجَابَةِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كُلُّ عَبْدٍ دَعَا اسْتُجِيبَ لَهُ، فَإِنْ كَانَ الَّذِي يَدْعُو بِهِ رِزْقًا لَهُ فِي الدُّنْيَا أُعْطِيَهُ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ رِزْقًا لَهُ فِي الدُّنْيَا ذُخِرَ لَهُ. قُلْتُ: وَحَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَإِنْ كَانَ إِذْنًا بِالْإِجَابَةِ فِي إِحْدَى ثَلَاثٍ فَقَدْ دَلَّكَ عَلَى صِحَّةِ مَا تَقَدَّمَ مِنَ اجْتِنَابِ الِاعْتِدَاءِ الْمَانِعِ مِنَ الْإِجَابَةِ حَيْثُ قَالَ فِيهِ: (مَا لَمْ يَدْعُ بِإِثْمٍ أَوْ قَطِيعَةِ رَحِمٍ) وَزَادَ مُسْلِمٌ: (مَا لَمْ يَسْتَعْجِلْ). رَوَاهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (لَا يَزَالُ يُسْتَجَابُ لِلْعَبْدِ مَا لَمْ يَدْعُ بِإِثْمٍ أَوْ قَطِيعَةِ رَحِمٍ مَا لَمْ يَسْتَعْجِلْ- قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا الِاسْتِعْجَالُ؟ قَالَ- يَقُولُ قَدْ دَعَوْتُ وَقَدْ دَعَوْتُ فَلَمْ أَرَ يَسْتَجِيبُ لِي فَيَسْتَحْسِرُ عِنْدَ ذَلِكَ وَيَدَعُ الدُّعَاءَ (. وَرَوَى الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَأَبُو دَاوُدَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رسول

[Bu ayet], bütün müminlere Rableri Sübhânehu'nun vasfının genel olarak dua edenlerin duasına icabet etmek olduğunu, O'nun kula yakın olup duasını işittiğini, çaresizliğini bildiğini ve dilediği şeyle, dilediği şekilde ona icabet ettiğini bildirmektedir: { وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لَا يَسْتَجِيبُ لَهُ } “Allah'ı bırakıp da kendisine kıyamet gününe kadar icabet edemeyecek kimseye dua edenden daha sapık kimdir?” ayeti [buna örnektir]. Nitekim efendi kölesine, baba da çocuğuna [çağrısına] karşılık verir de sonra istediği şeyi ona vermeyebilir. Dolayısıyla dua vuku bulduğunda icabet kaçınılmaz olarak gerçekleşmiştir; çünkü "icabet ederim" ve "icabet edeyim" ifadeleri neshedilmeyen birer haberdir, [aksine bir durum olsaydı] haber veren yalancı durumuna düşerdi. Bu tefsire (yoruma), İbn Ömer'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği şu hadis delalet eder: « مَنْ فُتِحَ لَهُ فِي الدُّعَاءِ فُتِحَتْ لَهُ أَبْوَابُ الْإِجَابَةِ » «Kime dua kapısı açılmışsa, ona icabet kapıları açılmıştır.» Yüce Allah Dâvûd'a şöyle vahyetmiştir: "Kullarımdan zalim olanlara söyle; Bana dua etmesinler! Zira Ben, Bana dua edene icabet etmeyi Kendi üzerime vacip kıldım. Zalimlere icabet ettiğimde ise onlara lanet ederim." Bir topluluk da şöyle demiştir: Allah bütün dualara icabet eder; bu icabet ya dünyada hemen ortaya çıkar ya günahlarına kefaret kılınır ya da ahirette kendisi için biriktirilir. Nitekim Ebû Saîd el-Hudrî'nin rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَدْعُو بِدَعْوَةٍ لَيْسَ فِيهَا إِثْمٌ وَلَا قَطِيعَةُ رَحِمٍ إِلَّا أَعْطَاهُ اللَّهُ بِهَا إِحْدَى ثَلَاثٍ إِمَّا أَنْ يُعَجِّلَ لَهُ دَعْوَتَهُ وَإِمَّا أَنْ يَدَّخِرَ لَهُ وَإِمَّا أَنْ يَكُفَّ عَنْهُ مِنَ السُّوءِ بِمِثْلِهَا » «İçinde günah veya akrabalık bağını koparma (sıla-i rahmi kesme) bulunmayan bir dua ile dua eden hiçbir Müslüman yoktur ki, Allah ona şu üç şeyden birini vermesin: Ya duasını hemen dünyada verir ya ahirette onun için biriktirir ya da onun mislince bir kötülüğü kendisinden savar.» [Sahabeler]: "O halde çokça dua edelim?" dediler. O da: « لَلَّهُ أَكْثَرُ » «Allah['ın lütfu ve karşılığı] daha çoktur» buyurdu. Bunu Ebû Ömer b. Abdilberr tahric etmiş, Ebû Muhammed Abdülhak da sahih kabul etmiştir; el-Muvatta'da ise senedi munkatıdır. Ebû Ömer şöyle demiştir: "Bu hadis, Yüce Allah'ın: { ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Bana dua edin, size icabet edeyim” buyruğunun müsned tefsirinde rivayet edilir; bunların hepsi icabet cümlesindendir." İbn Abbâs da şöyle demiştir: "Dua eden her kula icabet edilir. Eğer dua ettiği şey dünyada onun rızkı ise kendisine verilir; şayet dünyada onun rızkı değilse [ahirette] kendisi için saklanır." Ben [Kurtubî] derim ki: Ebû Saîd el-Hudrî'nin hadisi, [duaya] üç durumdan biriyle icabet edileceğini bildirmekle birlikte, içinde geçen: « مَا لَمْ يَدْعُ بِإِثْمٍ أَوْ قَطِيعَةِ رَحِمٍ » «Günah veya sıla-i rahmi kesmek için dua etmedikçe» ifadesiyle, daha önce geçen ve icabete engel olan haddi aşmaktan kaçınmanın doğruluğunu da sana göstermiştir. Müslim ise: « مَا لَمْ يَسْتَعْجِلْ » «Acele etmedikçe» lafzını ziyade etmiştir. [Müslim] bunu Ebû Hureyre'den rivayet etmiştir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَا يَزَالُ يُسْتَجَابُ لِلْعَبْدِ مَا لَمْ يَدْعُ بِإِثْمٍ أَوْ قَطِيعَةِ رَحِمٍ مَا لَمْ يَسْتَعْجِلْ » «Kul günah olan veya akrabalık bağını koparan bir şey istemedikçe ve acele etmedikçe duasına icabet olunmaya devam eder.» "Ey Allah'ın Resûlü, acele etmek nedir?" diye sorulunca: « يَقُولُ قَدْ دَعَوْتُ وَقَدْ دَعَوْتُ فَلَمْ أَرَ يَسْتَجِيبُ لِي فَيَسْتَحْسِرُ عِنْدَ ذَلِكَ وَيَدَعُ الدُّعَاءَ » «'Dua ettim de dua ettim ama bana icabet edildiğini görmedim' der; işte o vakit yorulup usanır ve duayı terk eder» buyurdu. Buhârî, Müslim ve Ebû Dâvûd'un Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah [şöyle buyurmuştur:]

الله صلى الله عيه وَسَلَّمَ قَالَ: (يُسْتَجَابُ لِأَحَدِكُمْ مَا لَمْ يَعْجَلْ يَقُولُ دَعَوْتُ فَلَمْ يُسْتَجَبْ لِي). قَالَ عُلَمَاؤُنَا رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ: يَحْتَمِلُ قَوْلُهُ (يُسْتَجَابُ لِأَحَدِكُمْ) الْإِخْبَارَ عَنْ [وُجُوبِ] وُقُوعِ الْإِجَابَةِ، وَالْإِخْبَارِ عَنْ جَوَازِ وُقُوعِهَا، فَإِذَا كَانَ بِمَعْنَى الْإِخْبَارِ عَنِ الْوُجُوبِ وَالْوُقُوعِ فَإِنَّ الْإِجَابَةَ تَكُونُ بِمَعْنَى الثَّلَاثَةِ الْأَشْيَاءِ الْمُتَقَدِّمَةِ. فَإِذَا قَالَ: قَدْ دَعَوْتُ فَلَمْ يَسْتَجِبْ لِي، بَطَلَ وُقُوعُ أَحَدِ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ الْأَشْيَاءِ وَعَرِيَ الدُّعَاءُ مِنْ جَمِيعِهَا. وَإِنْ كَانَ بِمَعْنَى جَوَازِ الْإِجَابَةِ فَإِنَّ الْإِجَابَةَ حِينَئِذٍ تَكُونُ بِفِعْلِ مَا دَعَا بِهِ خَاصَّةً، وَيَمْنَعُ مِنْ ذَلِكَ قَوْلُ الدَّاعِي: قَدْ دَعَوْتُ فَلَمْ يُسْتَجَبْ، لِي، لِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ بَابِ الْقُنُوطِ وَضَعْفِ الْيَقِينِ وَالسَّخَطِ. قُلْتُ: وَيَمْنَعُ مِنْ إِجَابَةِ الدُّعَاءِ أَيْضًا أَكْلُ الْحَرَامِ وَمَا كَانَ فِي مَعْنَاهُ، قَالَ ﷺ: (الرَّجُلُ يُطِيلُ السَّفَرَ أَشْعَثَ أَغْبَرَ يَمُدُّ يَدَيْهِ إِلَى السَّمَاءِ يَا رَبِّ يَا رَبِّ وَمَطْعَمُهُ حَرَامٌ وَمَشْرَبُهُ حَرَامٌ وَمَلْبَسُهُ حَرَامٌ وَغُذِّيَ بِالْحَرَامِ فَأَنَّى يُسْتَجَابُ لِذَلِكَ) وَهَذَا اسْتِفْهَامٌ عَلَى جِهَةِ الِاسْتِبْعَادِ مِنْ قَبُولِ دُعَاءِ مَنْ هَذِهِ صِفَتُهُ، فَإِنَّ إِجَابَةَ الدُّعَاءِ لَا بُدَّ لَهَا مِنْ شُرُوطٍ فِي الدَّاعِي وَفِي الدُّعَاءِ وَفِي الشَّيْءِ الْمَدْعُوِّ بِهِ. فَمِنْ شَرْطِ الدَّاعِي أَنْ يَكُونَ عَالِمًا بِأَنْ لَا قَادِرَ عَلَى حَاجَتِهِ إِلَّا اللَّهُ، وَأَنَّ الْوَسَائِطَ فِي قَبْضَتِهِ وَمُسَخَّرَةٌ بِتَسْخِيرِهِ، وَأَنْ يَدْعُوَ بِنِيَّةٍ صَادِقَةٍ وَحُضُورِ قَلْبٍ، فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَجِيبُ دُعَاءً مِنْ قَلْبٍ غَافِلٍ لَاهٍ، وَأَنْ يَكُونَ مُجْتَنِبًا لِأَكْلِ الْحَرَامِ، وَأَلَّا يَمَلَّ مِنَ الدُّعَاءِ. وَمِنْ شَرْطِ الْمَدْعُوِّ فِيهِ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْأُمُورِ الْجَائِزَةِ الطَّلَبِ وَالْفِعْلِ شَرْعًا، كَمَا قَالَ: (مَا لَمْ يَدْعُ بِإِثْمٍ أَوْ قَطِيعَةِ رَحِمٍ) فَيَدْخُلُ فِي الْإِثْمِ كُلُّ مَا يَأْثَمُ بِهِ مِنَ الذُّنُوبِ، وَيَدْخُلُ فِي الرَّحِمِ جَمِيعُ حُقُوقِ الْمُسْلِمِينَ وَمَظَالِمِهِمْ. وَقَالَ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ التُّسْتَرِيُّ: شُرُوطُ الدُّعَاءِ سَبْعَةٌ: أَوَّلُهَا التَّضَرُّعُ وَالْخَوْفُ وَالرَّجَاءُ وَالْمُدَاوَمَةُ وَالْخُشُوعُ وَالْعُمُومُ وَأَكْلُ الْحَلَالِ. وَقَالَ ابْنُ عَطَاءٍ: إِنَّ لِلدُّعَاءِ أَرْكَانًا وَأَجْنِحَةً وَأَسْبَابًا وَأَوْقَاتًا، فَإِنْ وَافَقَ أَرْكَانَهُ قَوِيَ، وَإِنْ وَافَقَ أَجْنِحَتَهُ طَارَ فِي السَّمَاءِ، وَإِنْ وَافَقَ مَوَاقِيتَهُ فَازَ، وَإِنْ وَافَقَ أَسْبَابَهُ أَنْجَحَ. فَأَرْكَانُهُ حُضُورُ الْقَلْبِ وَالرَّأْفَةُ وَالِاسْتِكَانَةُ وَالْخُشُوعُ، وَأَجْنِحَتُهُ الصِّدْقُ، وَمَوَاقِيتُهُ الْأَسْحَارُ، وَأَسْبَابُهُ الصَّلَاةُ عَلَى مُحَمَّدٍ صَلَّى الله عليه

[Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « يُسْتَجَابُ لِأَحَدِكُمْ مَا لَمْ يَعْجَلْ يَقُولُ دَعَوْتُ فَلَمْ يُسْتَجَبْ لِي » «'Dua ettim de bana icabet edilmedi' diyerek acele etmediği müddetçe sizden birinizin [duasına] icabet edilir.» Âlimlerimiz —Allah'ın rahmeti üzerlerine olsun— şöyle demiştir: Onun « يُسْتَجَابُ لِأَحَدِكُمْ » «Sizden birinizin [duasına] icabet edilir» sözü, icabetin vuku bulmasının [zorunluluğunu] bildirmesi muhtemel olduğu gibi, vuku bulmasının caiz oluşunu bildirmesi de muhtemeldir. Şayet zorunluluk ve kesin vuku bulma anlamında bir haber ise, bu durumda icabet, daha önce zikredilen üç şey anlamında olur. Kul: "Dua ettim de bana icabet etmedi" dediğinde ise bu üç şeyden birinin vuku bulması boşa çıkar ve dua bunların hepsinden mahrum kalır. Şayet icabetin caiz oluşu anlamında ise, bu takdirde icabet bizzat dua edilen şeyin yerine getirilmesiyle olur. Dua edenin: "Dua ettim de bana icabet edilmedi" demesi ise buna engel teşkil eder; zira bu [tavır], ümitsizlikten, yakînin (kesin inancın) zayıflığından ve hoşnutsuzluktan kaynaklanır. Derim ki: Haram yemek ve haram hükmünde olan şeyler de duanın kabulüne engel olur. Nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « الرَّجُلُ يُطِيلُ السَّفَرَ أَشْعَثَ أَغْبَرَ يَمُدُّ يَدَيْهِ إِلَى السَّمَاءِ يَا رَبِّ يَا رَبِّ وَمَطْعَمُهُ حَرَامٌ وَمَشْرَبُهُ حَرَامٌ وَمَلْبَسُهُ حَرَامٌ وَغُذِّيَ بِالْحَرَامِ فَأَنَّى يُسْتَجَابُ لِذَلِكَ » «Bir adam uzun bir yolculuğa çıkar; üstü başı dağınık, toz toprak içinde ellerini semaya uzatıp: 'Yâ Rabbi, Yâ Rabbi!' der. Oysa yediği haram, içtiği haram, giydiği haram ve haramla beslenmiştir; böylesinin [duasına] nasıl icabet edilsin!» Bu soru, bu vasıftaki bir kimsenin duasının kabul edilmesini uzak görmek (istib'âd) kastıyla sorulmuştur. Zira duanın kabulü için dua edende, duanın kendisinde ve dua edilen şeyde birtakım şartların bulunması kaçınılmazdır. Dua edenin şartlarından biri; ihtiyacını gidermeye Allah'tan başka hiçbir gücün yetmeyeceğini, bütün vasıtaların O'nun kudret kabzasında olup O'nun boyun eğdirmesiyle boyun eğdiğini bilmesi; samimi bir niyet ve kalp huzuruyla dua etmesidir. Çünkü Allah, gafil ve eğlenceye dalmış bir kalpten gelen duaya icabet etmez. Ayrıca haram yemekten kaçınması ve dua etmekten usanmaması da [bu şartlardandır]. Dua edilen şeyin şartı ise, şer'an istenmesi ve yapılması caiz olan şeylerden olmasıdır; nitekim [Resûlullah] şöyle buyurmuştur: « مَا لَمْ يَدْعُ بِإِثْمٍ أَوْ قَطِيعَةِ رَحِمٍ » «Bir günah yahut akrabalık bağını koparmak için dua etmediği müddetçe...» Günah kavramına, kişinin işleyerek günahkâr olacağı bütün günahlar; akrabalık bağı (sıla-i rahim) kavramına ise Müslümanların bütün hakları ve maruz kaldıkları haksızlıklar (mezâlim) dâhildir. Sehl b. Abdillâh et-Tüsterî şöyle demiştir: Duanın şartları yedidir; bunların ilki yalvarıp yakarma (tazarru), korku, ümit, devamlılık, huşû, [tüm müminleri kapsayan] umûmilik ve helal yemektir. İbn Atâ ise şöyle demiştir: Şüphesiz duanın rükünleri, kanatları, sebepleri ve vakitleri vardır. Şayet [dua] rükünlerine denk gelirse güçlenir; kanatlarına denk gelirse göğe uçar; vakitlerine denk gelirse murada erer; sebeplerine denk gelirse başarıya ulaşır. Duanın rükünleri; kalp huzuru, şefkat, tezellül (boyun bükme) ve huşûdur. Kanatları sıdk (doğruluk), vakitleri seher vakitleri, sebepleri ise Muhammed sallallâhu aleyhi [ve sellem]'e

وَسَلَّمَ. وَقِيلَ: شَرَائِطُهُ أَرْبَعٌ- أَوَّلُهَا حِفْظُ الْقَلْبِ عِنْدَ الْوَحْدَةِ، وَحِفْظُ اللِّسَانِ مَعَ الْخَلْقِ، وَحِفْظُ الْعَيْنِ عَنِ النَّظَرِ إِلَى مَا لَا يَحِلُّ، وَحِفْظُ الْبَطْنِ مِنَ الْحَرَامِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ مِنْ شَرْطِ الدُّعَاءِ أَنْ يَكُونَ سَلِيمًا مِنَ اللَّحْنِ، كَمَا أَنْشَدَ بَعْضُهُمْ:

salât getirmektir. Şartlarının dört olduğu da söylenmiştir: İlki yalnızlık anında kalbi korumak, insanlarla beraberken dili korumak, helal olmayana bakmaktan gözü korumak ve haramdan mideyi korumaktır. Duanın şartlarından birinin de dil hatalarından (lahinden) uzak olması gerektiği söylenmiştir; nitekim bazısı şöyle şiir söylemiştir:

يُنَادِي رَبَّهُ بِاللَّحْنِ ليث ... كذاك إذا دعاه لا يجيب

Leys Rabbine dil hatasıyla seslenir ... O'na böyle dua ettiğinde de [Rabbi] icabet etmez.

وَقِيلَ لِإِبْرَاهِيمَ بْنِ أَدْهَمَ: مَا بَالُنَا نَدْعُو فَلَا يُسْتَجَابُ لَنَا؟ قَالَ: لِأَنَّكُمْ عَرَفْتُمُ اللَّهَ فَلَمْ تُطِيعُوهُ، وَعَرَفْتُمُ الرَّسُولَ فَلَمْ تَتَّبِعُوا سُنَّتَهُ، وَعَرَفْتُمُ الْقُرْآنَ فَلَمْ تَعْمَلُوا بِهِ، وَأَكَلْتُمْ نِعَمَ اللَّهِ فَلَمْ تُؤَدُّوا شُكْرَهَا، وَعَرَفْتُمُ الْجَنَّةَ فَلَمْ تَطْلُبُوهَا، وَعَرَفْتُمُ النَّارَ فَلَمْ تَهْرُبُوا مِنْهَا، وَعَرَفْتُمُ الشَّيْطَانَ فَلَمْ تُحَارِبُوهُ وَوَافَقْتُمُوهُ، وَعَرَفْتُمُ الْمَوْتَ فَلَمْ تَسْتَعِدُّوا لَهُ، وَدَفَنْتُمُ الْأَمْوَاتَ فَلَمْ تَعْتَبِرُوا، وَتَرَكْتُمْ عُيُوبَكُمْ وَاشْتَغَلْتُمْ بِعُيُوبِ النَّاسِ. قَالَ عَلِيٌّ ﵁ لِنَوْفٍ الْبَكَالِيِّ: يَا نَوْفُ، إِنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَى دَاوُدَ أَنْ مُرْ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَلَّا يَدْخُلُوا بَيْتًا مِنْ بُيُوتِي إِلَّا بِقُلُوبٍ طَاهِرَةٍ، وَأَبْصَارٍ خَاشِعَةٍ، وَأَيْدٍ نَقِيَّةٍ، فَإِنِّي لا أستجيب لاحد منهم، ما دام لاحد من خلقي مَظْلِمَةٌ. يَا نَوْفُ، لَا تَكُونَنَّ شَاعِرًا وَلَا عَرِيفًا وَلَا شَرْطِيًّا وَلَا جَابِيًا وَلَا عَشَّارًا، فَإِنَّ دَاوُدَ قَامَ فِي سَاعَةٍ مِنَ اللَّيْلِ فَقَالَ: إِنَّهَا سَاعَةٌ لَا يَدْعُو عَبْدٌ إِلَّا اسْتُجِيبَ لَهُ فِيهَا، إِلَّا أَنْ يَكُونَ عَرِيفًا أَوْ شَرْطِيًّا أَوْ جَابِيًا أَوْ عَشَّارًا، أَوْ صَاحِبَ عَرْطَبَةٍ، وَهِيَ الطُّنْبُورُ، أَوْ صَاحِبُ كُوبَةٍ، وَهِيَ الطَّبْلُ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَلَا يَقُلِ الدَّاعِي: اللَّهُمَّ أَعْطِنِي إِنْ شِئْتَ، اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي إِنْ شِئْتَ، اللَّهُمَّ ارْحَمْنِي إِنْ شِئْتَ، بَلْ يُعَرِّي سُؤَالَهُ وَدُعَاءَهُ مِنْ لَفْظِ الْمَشِيئَةِ، وَيَسْأَلُ سُؤَالَ مَنْ يَعْلَمُ أَنَّهُ لَا يَفْعَلُ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ. وَأَيْضًا فَإِنَّ فِي قَوْلِهِ:" إِنْ شِئْتَ" نَوْعٌ مِنَ الِاسْتِغْنَاءِ عَنْ مَغْفِرَتِهِ وَعَطَائِهِ وَرَحْمَتِهِ، كَقَوْلِ الْقَائِلِ: إِنْ شِئْتَ أَنْ تُعْطِيَنِي كَذَا فَافْعَلْ، لَا يُسْتَعْمَلُ هَذَا إِلَّا مَعَ الْغِنَى عَنْهُ، وَأَمَّا الْمُضْطَرُّ إِلَيْهِ فَإِنَّهُ يَعْزِمُ فِي مَسْأَلَتِهِ وَيَسْأَلُ سُؤَالَ فَقِيرٍ مُضْطَرٍّ إِلَى ما سأله. روى الْأَئِمَّةُ وَاللَّفْظُ لِلْبُخَارِيِّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِذَا دَعَا أحدكم فليعزم المسألة ولا يقولن

İbrâhim b. Edhem'e: "Bize ne oluyor ki dua ediyoruz da bize icabet olunmuyor?" denildi. O da şöyle cevap verdi: "Çünkü siz Allah'ı tanıdınız ama O'na itaat etmediniz; Rasûl'ü tanıdınız ama onun sünnetine uymadınız; Kur'ân'ı tanıdınız ama onunla amel etmediniz; Allah'ın nimetlerini yediniz ama şükrünü eda etmediniz; cenneti bildiniz ama onu talep etmediniz; cehennemi bildiniz ama ondan kaçmadınız; şeytanı tanıdınız ama onunla savaşmayıp ona muvafakat ettiniz (uydunuz); ölümü bildiniz ama ona hazırlanmadınız; ölüleri defnettiniz ama ibret almadınız; kendi ayıplarınızı bırakıp insanların ayıplarıyla meşgul oldunuz." Ali radıyallâhu anh, Nevf el-Bikâlî'ye şöyle dedi: "Ey Nevf! Şüphesiz Allah, Dâvûd'a: 'İsrâiloğullarına emret; evlerimden (ibadethanelerimden) hiçbir eve temiz kalpler, huşûlu gözler ve pak eller haricinde girmesinler! Zira kullarımdan birinin üzerinde [ödenmemiş] bir hak bulunduğu müddetçe, onlardan hiçbirinin [duasına] icabet etmem' diye vahyetti. Ey Nevf! Sakın şair, arîf, polis (şurtî), tahsildar (câbî) ve aşarcı (ondalık vergi toplayıcısı) olma! Çünkü Dâvûd gecenin bir vaktinde kalktı ve şöyle dedi: 'Şüphesiz bu öyle bir vakittir ki, bir arîf, polis, tahsildar, aşarcı, artabe (tanbur) sahibi yahut kûbe (davul) sahibi müstesna, bu vakitte hangi kul dua ederse duasına mutlaka icabet olunur.'" Âlimlerimiz şöyle demiştir: Dua eden kişi: "Allah'ım, dilersen bana ver; Allah'ım, dilersen beni bağışla; Allah'ım, dilersen bana merhamet et" demesin. Bilakis talebini ve duasını meşîet (dileme) lafzından arındırsın ve O'nun ancak dilerse yapacağını bilen bir kimsenin isteyişi gibi istesin. Ayrıca kişinin "dilersen" demesinde, O'nun bağışlamasına, ihsanına ve rahmetine karşı bir nevi istiğnâ (ihtiyaçsızlık tavrı) vardır; nitekim söz söyleyenin: "Bana şunu vermek istersen ver" demesi gibi bir ifade ancak ona ihtiyaç duyulmadığında kullanılır. Oysa buna muhtaç olan kimse, talebinde kararlı davranır ve istediği şeye muhtaç olan fakir ve çaresiz bir kimsenin isteyişi gibi ister. İmamlar rivayet etmiştir -lafız Buhârî'ye aittir- Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «إِذَا دَعَا أَحَدُكُمْ فَلْيَعْزِمِ الْمَسْأَلَةَ وَلَا يَقُولَنَّ...» «Biriniz dua ettiği zaman talebini kesin ve kararlı yapsın ve sakın... [demesin.]»

اللَّهُمَّ إِنْ شِئْتَ فَأَعْطِنِي فَإِنَّهُ لَا مُسْتَكْرِهَ لَهُ (. وَفِي الْمُوَطَّأِ:) اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي إِنْ شِئْتَ، اللَّهُمَّ ارْحَمْنِي إِنْ شِئْتَ (. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: قَوْلُهُ (فَلْيَعْزِمِ الْمَسْأَلَةَ) دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ يَنْبَغِي لِلْمُؤْمِنِ أَنْ يَجْتَهِدَ فِي، الدُّعَاءِ وَيَكُونُ عَلَى رَجَاءٍ مِنَ الْإِجَابَةِ، وَلَا يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ الله، لأنه يدعو كريما. قال سفيان ابن عُيَيْنَةَ: لَا يَمْنَعَنَّ أَحَدًا مِنَ الدُّعَاءِ مَا يَعْلَمُهُ مِنْ نَفْسِهِ فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ أَجَابَ دُعَاءَ شَرِّ الْخَلْقِ إِبْلِيسَ، قَالَ: رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ، قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ. وَلِلدُّعَاءِ أَوْقَاتٌ وَأَحْوَالٌ يَكُونُ الْغَالِبُ فِيهَا الْإِجَابَةُ، وَذَلِكَ كَالسَّحَرِ وَوَقْتِ الْفِطْرِ، وَمَا بَيْنَ الْأَذَانِ وَالْإِقَامَةِ، وَمَا بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ فِي يَوْمِ الْأَرْبِعَاءِ، وَأَوْقَاتِ الِاضْطِرَارِ وَحَالَةِ السَّفَرِ وَالْمَرَضِ، وَعِنْدَ نُزُولِ الْمَطَرِ وَالصَّفِّ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. كُلُّ هَذَا جَاءَتْ بِهِ الْآثَارُ، وَيَأْتِي بَيَانُهَا فِي مَوَاضِعِهَا. وَرَوَى شَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ أَنَّ أُمَّ الدَّرْدَاءِ قَالَتْ لَهُ: يَا شَهْرُ، أَلَا تَجِدُ الْقُشَعْرِيرَةَ؟ قُلْتُ نَعَمْ. قَالَتْ: فَادْعُ اللَّهَ فَإِنَّ الدُّعَاءَ مُسْتَجَابٌ عِنْدَ ذَلِكَ. وَقَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: دَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي مَسْجِدِ الْفَتْحِ ثَلَاثًا يَوْمَ الِاثْنَيْنِ وَيَوْمَ الثُّلَاثَاءِ فَاسْتُجِيبَ لَهُ يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ بَيْنَ الصَّلَاتَيْنِ. فَعَرَفْتُ السُّرُورَ فِي وَجْهِهِ. قَالَ جَابِرٌ: مَا نَزَلَ بِي أَمْرٌ مُهِمٌّ غَلِيظٌ إِلَّا تَوَخَّيْتُ تِلْكَ السَّاعَةَ فَأَدْعُو فِيهَا فَأَعْرِفُ الْإِجَابَةَ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي" قَالَ أَبُو رَجَاءٍ الْخُرَاسَانِيُّ: فَلْيَدْعُوَا لِي. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: الْمَعْنَى فَلْيَطْلُبُوا أَنْ أُجِيبَهُمْ. وَهَذَا هُوَ بَابُ" اسْتَفْعَلَ" أَيْ طَلَبُ الشَّيْءِ إِلَّا مَا شَذَّ، مِثْلُ اسْتَغْنَى اللَّهُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُ: الْمَعْنَى فَلْيُجِيبُوا إِلَيَّ فِيمَا دَعَوْتُهُمْ إِلَيْهِ مِنَ الْإِيمَانِ، أَيِ الطَّاعَةِ وَالْعَمَلِ. وَيُقَالُ: أَجَابَ وَاسْتَجَابَ بِمَعْنًى، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

'Allah'ım, dilersen bana ver' demesin; zira O'nu zorlayacak hiçbir güç yoktur). el-Muvatta'da ise: (Allah'ım, dilersen beni bağışla; Allah'ım, dilersen bana merhamet et [demesin]) şeklindedir. Âlimlerimiz şöyle demiştir: O'nun: (Talebini kesin ve kararlı yapsın) sözü, müminin duada gayret göstermesi, icabetten ümitvar olması ve Allah'ın rahmetinden ümidini kesmemesi gerektiğine delildir; çünkü o Kerîm olan [Zât]'a dua etmektedir. Süfyân b. Uyeyne şöyle demiştir: "Kendinde bildiği kusurlar hiçbir kimseyi dua etmekten alıkoymasın; zira Allah mahlukatın en şerlisi olan İblis'in duasına icabet etmiş ve o: 'Rabbim, öyleyse onların diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver' dediğinde O: 'Sen mühlet verilenlerdensin' buyurmuştur." Duanın, çoğunlukla icabetin gerçekleştiği vakitleri ve halleri vardır; bunlar seher vakti, iftar vakti, ezan ile kamet arası, çarşamba günü öğle ile ikindi arası, darlık/çaresizlik anları, yolculuk ve hastalık hali, yağmur yağarken ve Allah yolunda saf tutulduğu anlardır. Bütün bunlar rivayetlerde gelmiştir ve yerlerinde açıklamaları gelecektir. Şehr b. Havşeb rivayet etti ki: Ümmü'd-Derdâ ona: "Ey Şehr! [Allah korkusundan] bir ürperti hissetmiyor musun?" dedi. Ben: "Evet" dedim. O da: "Öyleyse Allah'a dua et; zira dua o anda müstecaptır (icabete mazhardır)" dedi. Câbir b. Abdillâh şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Feth Mescidi'nde pazartesi günü ve salı günü üç defa dua etti; çarşamba günü iki namaz arasında O'na icabet edildi ve yüzündeki sevinci gördüm. Câbir dedi ki: "Bana önemli ve çetin bir iş isabet ettiğinde mutlaka o vakti kollar, onda dua ederim ve icabeti bilirim." Dördüncü [Mesele]- Yüce [Allah]'ın: { فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي } “O halde onlar da Bana icabet etsinler” buyruğu hakkında Ebû Recâ el-Horasânî: "Bana dua etsinler" demiştir. İbn Atıyye ise: "Manası; Benim onlara icabet etmemi talep etsinler demektir. 'İstef'ale' (اسْتَفْعَلَ) kalıbı, 'istagnallâhu' (اسْتَغْنَى اللَّهُ) gibi istisnalar dışında bir şeyi talep etmek manasındadır" demiştir. Mücâhid ve başkaları ise: "Manası; onları davet ettiğim imana, yani itaat ve amele icabet etsinler demektir" demişlerdir. 'Ecâbe' (أَجَابَ) ile 'estecâbe' (اسْتَجَابَ) fiillerinin aynı manada olduğu da söylenir; nitekim şairin şu sözü de bundandır:

فَلَمْ يَسْتَجِبْهُ عِنْدَ ذَاكَ مُجِيبُ

O vakit hiçbir cevap veren ona icabet etmedi (cevap vermedi)

أَيْ لَمْ يُجِبْهُ. وَالسِّينُ زَائِدَةٌ وَاللَّامُ لَامُ الْأَمْرِ. وَكَذَا" وَلْيُؤْمِنُوا" وَجَزَمَتْ لَامُ الْأَمْرِ لِأَنَّهَا تَجْعَلُ الْفِعْلَ مُسْتَقْبِلًا لَا غَيْرَ فَأَشْبَهَتْ إِنِ الَّتِي لِلشَّرْطِ. وَقِيلَ: لِأَنَّهَا لَا تَقَعُ إِلَّا عَلَى الْفِعْلِ. وَالرَّشَادُ خِلَافُ الْغَيِّ. وَقَدْ رَشَدَ يَرْشُدُ رُشْدًا. وَرَشِدَ (بِالْكَسْرِ) يَرْشَدُ رَشَدًا، لُغَةٌ فِيهِ. وَأَرْشَدَهُ اللَّهُ. وَالْمَرَاشِدُ: مَقَاصِدُ الطُّرُقِ. وَالطَّرِيقُ الْأَرْشَدُ: نَحْوُ الْأَقْصَدِ. وَتَقُولُ:

yani ona cevap vermedi demektir. Sîn harfi zaiddir, lâm ise emir lâmıdır. { وَلْيُؤْمِنُوا } “Ve iman etsinler” lafzı da böyledir. Emir lâmı, fiili sadece geleceğe tahsis ettiği için şart ifade eden "in" (إِنْ) edatına benzediğinden dolayı meczûm kılmıştır. Sadece fiilin üzerine geldiği için böyle olduğu da söylenmiştir. "er-Reşâd" (الرَّشَادُ) azgınlığın (el-ğayy) zıddıdır. "Raşede yerşüdü ruşden" (رَشَدَ يَرْشُدُ رُشْدًا) denilir; bir lügatte kesre ile "raşide yerşedü raşeden" (رَشِدَ يَرْشَدُ رَشَدًا) denir. "Erşedehullāh" (أَرْشَدَهُ اللَّهُ) 'Allah onu doğru yola iletti' demektir. "el-Merâşid" (الْمَرَاشِدُ) yolların maksatlarıdır. "et-Tarîku'l-erşed" (الطَّرِيقُ الْأَرْشَدُ) en doğru yol demektir. Şöyle dersin:

هُوَ لِرِشْدَةٍ. خِلَافُ قَوْلِكَ: لِزِنْيَةٍ. وَأُمُّ رَاشِدٍ: كُنْيَةٌ لِلْفَأْرَةِ: وَبَنُو رَشْدَانَ: بَطْنٌ مِنَ الْعَرَبِ، عَنِ الْجَوْهَرِيِّ. وَقَالَ الْهَرَوِيُّ: الرُّشْدُ وَالرَّشَدُ وَالرَّشَادُ: الهدى والاستقامة، ومنه قوله:" لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ".

"Hüve li-rişdetin" (هُوَ لِرِشْدَةٍ) 'o nikah mahsulüdür' demektir; "li-zinyetin" (لِزِنْيَةٍ) 'o zina mahsulüdür' sözünün zıddıdır. "Ümmü râşid" (أُمُّ رَاشِدٍ) farenin künyesidir. "Benû Reşdân" (بَنُو رَشْدَانَ) Araplardan bir kabiledir; Cevherî'den nakledilmiştir. el-Herevî ise şöyle demiştir: "er-Rüşd" (الرُّشْدُ), "er-raşed" (الرَّشَدُ) ve "er-reşâd" (الرَّشَادُ); hidayet ve istikamet demektir; Yüce [Allah]'ın: { لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ } “Doğru yolu bulsunlar diye” buyruğu da bundandır.

[سورة البقرة (٢): آية ١٨٧]

[Bakara Suresi (2): Âyet 187]

أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٨٧)

{ أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٨٧) } “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak (cinsel ilişkide bulunmak) size helal kılındı. Onlar sizin için bir elbise, siz de onlar için bir elbisesiniz. Allah, nefislerinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi de tövbenizi kabul edip sizi bağışladı. Artık şimdi onlara yaklaşın ve Allah'ın sizin için yazdığını talep edin. Fecirden beyaz iplik siyah iplikten sizin için ayırt edilinceye kadar yiyin, için; sonra da orucu geceye kadar tamamlayın. Mescitlerde itikafta iken kadınlara yaklaşmayın. Bunlar Allah'ın sınırlarıdır, sakın onlara yaklaşmayın! İşte Allah, sakınsınlar diye insanlara âyetlerini böyle açıklar. (187)”

فِيهِ سِتٌّ وَثَلَاثُونَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" أُحِلَّ لَكُمْ" لَفْظُ" أُحِلَّ" يَقْتَضِي أَنَّهُ كَانَ مُحَرَّمًا قَبْلَ ذَلِكَ ثُمَّ نُسِخَ. رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى قَالَ وَحَدَّثَنَا أَصْحَابُنَا قَالَ: وَكَانَ الرَّجُلُ إِذَا أَفْطَرَ فَنَامَ قَبْلَ أَنْ يَأْكُلَ لَمْ يَأْكُلْ حَتَّى يُصْبِحَ، قَالَ: فَجَاءَ عُمَرُ فَأَرَادَ امْرَأَتَهُ فَقَالَتْ: إِنِّي قَدْ نِمْتُ، فَظَنَّ أَنَّهَا تَعْتَلُّ فَأَتَاهَا. فَجَاءَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ فَأَرَادَ طَعَامًا فَقَالُوا: حَتَّى نُسَخِّنَ لَكَ شَيْئًا فَنَامَ، فَلَمَّا أصبحوا أنزلت هَذِهِ الْآيَةُ، وَفِيهَا (أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ". وَرَوَى الْبُخَارِيُّ عَنِ الْبَرَاءِ قَالَ: كَانَ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ إِذَا كَانَ الرَّجُلُ صَائِمًا فَحَضَرَ الْإِفْطَارَ فَنَامَ قَبْلَ أَنْ يُفْطِرَ لَمْ يَأْكُلْ لَيْلَتَهُ ولا يومه حتى يمسي، وأن قيس ابن صِرْمَةَ الْأَنْصَارِيَّ كَانَ صَائِمًا- وَفِي رِوَايَةٍ: كَانَ يَعْمَلُ فِي النَّخِيلِ بِالنَّهَارِ وَكَانَ صَائِمًا- فَلَمَّا حَضَرَ الْإِفْطَارَ أَتَى امْرَأَتَهُ فَقَالَ لَهَا: أَعْنَدَكِ طَعَامٌ؟ قَالَتْ لَا، وَلَكِنْ أَنْطَلِقُ فَأَطْلُبُ لَكَ، وَكَانَ يَوْمُهُ يَعْمَلُ، فَغَلَبَتْهُ عَيْنَاهُ، فَجَاءَتْهُ امْرَأَتُهُ فلما رأته قالت: خيبة لك! فلما

Bu ayette otuz altı mesele vardır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: { أُحِلَّ لَكُمْ } “Size helal kılındı” buyruğudur. “Helal kılındı” (أُحِلَّ) lafzı, bunun daha önce haram olduğunu, ardından neshedildiğini (hükmünün yürürlükten kaldırıldığını) gerektirir. Ebû Dâvûd, İbn Ebî Leylâ'dan şöyle rivayet etmiştir: Bize ashabımız anlattı ve şöyle dedi: Kişi iftar ettiğinde yemek yemeden önce uyursa sabaha kadar bir şey yiyemezdi. [İbn Ebî Leylâ] dedi ki: Ömer geldi ve hanımıyla birlikte olmak istedi. Hanımı: “Ben uyumuştum” dedi. Ömer onun mazeret ileri sürdüğünü zannetti ve onunla birlikte oldu. Ensâr'dan bir adam da geldi ve yemek istedi. [Ev halkı:] “Sana bir şeyler ısıtıncaya kadar bekle” dediler, fakat adam uyuyakaldı. Sabah olunca şu ayet indi ve içinde: { أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ } “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı” [hükmü yer aldı]. Buhârî, el-Berâ'dan şöyle rivayet etmiştir: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı, bir kimse oruçlu olup iftar vakti girdiğinde henüz iftar etmeden uyursa, artık ne o gece ne de ertesi gün akşam oluncaya kadar bir şey yemezdi. Kays b. Sırma el-Ensârî de oruçluydu -bir rivayette: gündüz vakti hurmalıkta çalışırdı ve oruçluydu-. İftar vakti gelince hanımının yanına geldi ve ona: “Yanında yiyecek var mı?” dedi. Hanımı: “Hayır, fakat gideyim senin için arayayım” dedi. Adam bütün gün çalışmıştı, bu sebeple gözlerine uyku galebe çaldı. Hanımı gelip de onu [uyurken] görünce: “Yazık oldu sana!” dedi. Vaktaki

انْتَصَفَ النَّهَارُ غُشِيَ عَلَيْهِ، فَذُكِرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ ﷺ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ:" أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ" فَفَرِحُوا فَرَحًا شَدِيدًا، وَنَزَلَتْ:" وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ". وَفِي الْبُخَارِيِّ أَيْضًا عَنِ الْبَرَاءِ قَالَ: لَمَّا نَزَلَ صَوْمُ رَمَضَانَ كَانُوا لَا يَقْرَبُونَ النِّسَاءَ رَمَضَانَ كُلَّهُ، وَكَانَ رِجَالٌ يَخُونُونَ أَنْفُسَهُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ". يُقَالُ: خَانَ وَاخْتَانَ بِمَعْنًى مِنَ الْخِيَانَةِ، أَيْ تَخُونُونَ أَنْفُسَكُمْ بِالْمُبَاشَرَةِ فِي لَيَالِي الصَّوْمِ. وَمَنْ عَصَى اللَّهَ فَقَدْ خَانَ نَفْسَهُ إِذْ جَلَبَ إِلَيْهَا الْعِقَابَ. وَقَالَ الْقُتَبِيُّ: أَصْلُ الْخِيَانَةِ أَنْ يؤتمن الرجل على شي فَلَا يُؤَدِّي الْأَمَانَةَ فِيهِ. وَذَكَرَ الطَّبَرِيُّ: أَنَّ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ رَجَعَ مِنْ عِنْدِ النَّبِيِّ ﷺ وَقَدْ سَمَرَ عِنْدَهُ لَيْلَةً فَوَجَدَ امْرَأَتَهُ قَدْ نَامَتْ فَأَرَادَهَا فَقَالَتْ لَهُ: قَدْ نِمْتَ، فَقَالَ لَهَا: مَا نِمْتُ، فَوَقَعَ بِهَا. وَصَنَعَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ مِثْلَهُ، فَغَدَا عُمُرُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: أَعْتَذِرُ إِلَى اللَّهِ وَإِلَيْكَ، فَإِنَّ نَفْسِي زَيَّنَتْ لِي فَوَاقَعْتُ أَهْلِي، فَهَلْ تَجِدُ لِي مِنْ رُخْصَةٍ؟ فَقَالَ لِي: (لم تكن حقيقا يَا عُمَرَ) فَلَمَّا بَلَغَ بَيْتَهُ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فَأَنْبَأَهُ بِعُذْرِهِ فِي آيَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ. وَذَكَرَهُ النَّحَّاسُ وَمَكِّيٌّ، وَأَنَّ عُمَرَ نَامَ ثُمَّ وَقَعَ بِامْرَأَتِهِ، وَأَنَّهُ أَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَأَخْبَرَهُ بِذَلِكَ فَنَزَلَتْ:" عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ ... " الْآيَةَ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ"" لَيْلَةَ" نُصِبَ عَلَى الظَّرْفِ، وَهِيَ اسم جنس فلذلك أفردت. والرفث: كِنَايَةٌ عَنِ الْجِمَاعِ لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ كَرِيمٌ يَكْنِي، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيُّ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الرَّفَثُ كَلِمَةٌ جَامِعَةٌ لِكُلِّ مَا يُرِيدُ الرَّجُلَ مِنَ امْرَأَتِهِ، وَقَالَهُ الْأَزْهَرِيُّ أَيْضًا. وَقَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: الرَّفَثُ هَا هُنَا الْجِمَاعُ. وَالرَّفَثُ: التَّصْرِيحُ بِذِكْرِ الْجِمَاعِ وَالْإِعْرَابِ بِهِ. قَالَ الشَّاعِرُ:

gün ortası olunca bayıldı. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlatıldı da şu ayet indi: { أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ } “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı”. Buna son derece sevindiler. Ve: { وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ } “Fecirden beyaz iplik siyah iplikten sizin için ayırt edilinceye kadar yiyin, için” ayeti indi. Buhârî'de yine el-Berâ'dan rivayetle şöyle dediği yer alır: Ramazan orucu indiğinde Ramazan ayı boyunca kadınlara yaklaşmazlardı. Bazı adamlar ise nefislerine hıyanet ediyorlardı. Bunun üzerine Yüce Allah: { عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ } “Allah, nefislerinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi de tövbenizi kabul edip sizi bağışladı” ayetini indirdi. 'Hâne' (خَانَ) ve 'ihtâne' (اخْتَانَ) hıyanet (الخيانة) kökünden aynı anlamda kullanılır; yani oruç gecelerinde [onlarla] ilişkiye girmek suretiyle nefislerinize hıyanet ediyordunuz demektir. Kim Allah'a isyan ederse, nefsinin üzerine cezayı çekmekle ona hıyanet etmiş olur. el-Kutebî şöyle demiştir: Hıyanetin aslı, bir adama bir şey emanet edilip de onun emanete riayet etmemesidir. et-Taberî şöyle zikretmiştir: Ömer radıyallâhu teâlâ anh bir gece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında gece sohbetinde bulunup onun yanından döndü, hanımını uyumuş buldu ve onunla birlikte olmak istedi. Hanımı ona: "Ben uyumuştum" deyince, o da: "Sen uyumadın" dedi ve onunla ilişkide bulundu. Ka'b b. Mâlik de benzerini yaptı. Ertesi sabah Ömer, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna varıp: "Allah'a ve sana özür beyan ederim. Zira nefsim bana [bunu] süsledi ve ben de hanımımla ilişkide bulundum. Acaba benim için bir ruhsat bulabilir misin?" dedi. [Peygamber] bana: (Bunu yapmaman gerekirdi ey Ömer!) dedi. Evine vardığında [Allah], Kur'an'dan bir ayette onun özrünü bildirmek üzere [vahiy] gönderdi. Bunu en-Nehhâs ve Mekkî de zikretmiştir; Ömer uyumuş, sonra hanımıyla ilişkide bulunmuş, ardından Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip durumu haber vermiş, bunun üzerine: { عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ ... } “Allah, nefislerinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi de tövbenizi kabul edip sizi bağışladı. Artık şimdi onlara yaklaşın...” ayeti inmiştir. İkinci [Mesele]- Yüce [Allah]'ın: { لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ } buyruğundaki { لَيْلَةَ } “gecesinde” kelimesi zarf olarak mansub kılınmıştır. Cins ismi olduğu için tekil getirilmiştir. er-Refes (الرفث) ise cinsel ilişkiden kinayedir; zira Yüce Allah kerîmdir, kinaye ile ifade eder. Bunu İbn Abbâs ve es-Süddî söylemiştir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: er-Refes, erkeğin hanımından arzuladığı her şeyi toplayan kapsamlı bir kelimedir; bunu el-Ezherî de söylemiştir. İbn Afe ise: "er-Refes burada cinsel ilişkidir. er-Refes: Cinsel ilişkiyi açıkça zikretmek ve onu kelimelerle ifade etmektir" demiştir. Şair şöyle demiştir:

وَيُرَيْنَ مِنْ أُنْسِ الْحَدِيثِ زَوَانِيَا ... وَبِهِنَّ عَنْ رَفَثِ الرِّجَالِ

Sözün yakınlığından ötürü zina eder gibi görünürler... Ve onların erkeklerin kaba/müstehcen sözlerinden

نِفَارٌ وَقِيلَ: الرَّفَثُ أَصْلُهُ قَوْلُ الْفُحْشِ، يُقَالُ: رَفَثَ وَأَرْفَثَ إِذَا تَكَلَّمَ بِالْقَبِيحِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Kaçınmaları vardır. Bir görüşe göre de refesin aslı çirkin/müstehcen sözdür. Çirkin söz konuştuğunda 'rafese' (رَفَثَ) ve 'erfese' (أَرْفَثَ) denir. Şairin şu sözü de bundandır:

وَرُبَّ أَسْرَابٍ حَجِيجٍ كُظَّمِ ... عَنِ اللَّغَا وَرَفَثِ التَّكَلُّمِ

Ve nice hacı kafileleri vardır ki suskun kalmışlardır... Boş sözden ve müstehcen konuşmaktan.

وَتَعَدَّى" الرَّفَثُ" بِإِلَى فِي قَوْلِهِ تَعَالَى جَدُّهُ:" الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ". وَأَنْتَ لَا تَقُولُ: رَفَثْتُ إلى النساء، ولكنه جئ بِهِ مَحْمُولًا عَلَى الْإِفْضَاءِ الَّذِي يُرَادُ بِهِ الْمُلَابَسَةُ فِي مِثْلِ قَوْلِهِ:" وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ ". [النساء: ٢١]. وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى:" وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ" [البقرة: ١٤] كما تقدم. وقوله:" يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها" [التوبة: ٣٥] أَيْ يُوقَدُ، لِأَنَّكَ تَقُولُ: أُحْمِيَتِ الْحَدِيدَةُ فِي النَّارِ، وَسَيَأْتِي، وَمِنْهُ قَوْلُهُ:" فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ " [النور: ٦٣] حُمِلَ عَلَى مَعْنَى يَنْحَرِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَوْ يَرُوغُونَ عَنْ أَمْرِهِ، لِأَنَّكَ تَقُولُ: خَالَفْتُ زَيْدًا. ومثله قوله تعالى:" وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً " [الأحزاب: ٤٣] حمل على معنى رءوف في نحو" بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ " [التوبة: ١٢٨]، أَلَا تَرَى أَنَّكَ تَقُولُ: رَؤُفْتُ بِهِ، وَلَا تَقُولُ رَحِمْتُ بِهِ، وَلَكِنَّهُ لَمَّا وَافَقَهُ فِي الْمَعْنَى نَزَلَ مَنْزِلَتَهُ فِي التَّعْدِيَةِ. وَمِنْ هَذَا الضَّرْبِ قَوْلُ أَبِي كَبِيرٍ الْهُذَلِيِّ:

Yüce şanı olan Allah'ın: { الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ } buyruğunda er-refes lafzı ilâ (إلى) harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır. Oysa sen: "Kadınlara refes yaptım" [şeklinde ilâ ile] söylemezsin. Fakat bu, O'nun: { وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ } [en-Nisâ: 21] buyruğundaki gibi teması ve iç içe olmayı ifade eden ifdâ (birleşme/yaklaşma) manasına hamledilerek getirilmiştir. Bu manadan olarak: Daha önce geçtiği gibi { وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ } [el-Bakara: 14] buyruğu da böyledir. O'nun: { يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها } [et-Tevbe: 35] yani [ateşin] yakılacağı gün buyruğu da böyledir; çünkü sen: "Demir ateşte kızdırıldı" dersin; bu ileride gelecektir. O'nun: { فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ } [en-Nûr: 63] buyruğu da böyledir; O'nun emrinden meyledip sapanlar yahut O'nun emrinden sapanlar manasına hamledilmiştir; zira sen: "Zeyd'e muhalefet ettim" [harf-i cersiz] dersin. Bunun benzeri Yüce [Allah]'ın: { وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً } [el-Ahzâb: 43] buyruğudur; { بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ } [et-Tevbe: 128] ayetinde olduğu gibi 'raûf' (pek şefkatli) manasına hamledilmiştir. Görmez misin ki sen: "Ona şefkat ettim (rauftu bihî)" dersin de "Ona merhamet ettim (rahimtu bihî)" [bâ harf-i cerri ile] demezsin. Fakat mana bakımından ona muvafık olunca geçişlilikte onun konumuna konulmuştur. Bu türden olmak üzere Ebû Kebîr el-Hüzelî'nin şu sözü de vardır:

حَمَلَتْ بِهِ فِي لَيْلَةٍ مَزْءُودَةٍ ... كَرْهًا وَعَقْدَ نِطَاقِهَا لَمْ يُحْلَلْ

Korkulu bir gecede ona gebe kaldı... İstemeye istemeye, kuşağının düğümü çözülmemişken.

عَدَّى" حَمَلَتْ" بِالْبَاءِ، وَحَقُّهُ أَنْ يَصِلَ إِلَى الْمَفْعُولِ بِنَفْسِهِ، كَمَا جَاءَ فِي التَّنْزِيلِ:" حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهاً وَوَضَعَتْهُ كُرْهاً " [الأحقاف: ١٥]، وَلَكِنَّهُ قَالَ: حَمَلَتْ بِهِ، لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى حَبِلَتْ بِهِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ" ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، وَشُدِّدَتِ النُّونُ مِنْ" هُنَّ" لِأَنَّهَا بِمَنْزِلَةِ الْمِيمِ وَالْوَاوِ فِي الْمُذَكَّرِ." وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ" أَصْلُ اللِّبَاسِ فِي الثِّيَابِ، ثُمَّ سُمِّيَ امْتِزَاجُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الزَّوْجَيْنِ بِصَاحِبِهِ لباسا، لانضمام الْجَسَدِ وَامْتِزَاجِهِمَا وَتَلَازُمِهِمَا تَشْبِيهًا بِالثَّوْبِ. وَقَالَ النَّابِغَةُ الْجَعْدِيُّ:

{ حَمَلَتْ } fiilini 'bâ' (ب) harf-i cerri ile geçişli kılmıştır; oysa Kur'an'da: { حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهاً وَوَضَعَتْهُ كُرْهاً } [el-Ahkâf: 15] şeklinde geldiği üzere bizzat mef'ûle kendisi ulaşması gerekirdi. Fakat o: "Ona hamile kaldı (hamelet bihî)" demiştir; çünkü bu, "ona gebe kaldı (habilet bihî)" manasındadır. Üçüncü [Mesele]- Yüce [Allah]'ın: { هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ } “Onlar sizin için bir elbisedir” buyruğu mübteda ve haberdir. { هُنَّ } lafzındaki nun harfi, müzekkerdeki mim ve vav konumunda olduğu için şeddeli yapılmıştır. { وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ } “Siz de onlar için bir elbisesiniz” [buyruğuna gelince]; libâsın aslı giysilerdedir. Sonra eşlerden her birinin diğeriyle kaynaşması, elbiseye benzetilerek bedenin birleşmesi, birbirine karışmaları ve ayrılmazlıkları sebebiyle elbise (libâs) olarak isimlendirilmiştir. en-Nâbiğa el-Ca'dî şöyle demiştir:

إِذَا مَا الضَّجِيعُ ثَنَى جِيدَهَا ... تَدَاعَتْ فَكَانَتْ عَلَيْهِ لِبَاسَا

Yatak arkadaşı onun boynunu büktüğünde... Birbirine sarıldılar da ona elbise oldu.

وَقَالَ أَيْضًا:

Ve yine şöyle demiştir:

لَبِسْتُ أُنَاسًا فَأَفْنَيْتُهُمْ ... وَأَفْنَيْتُ بَعْدَ أُنَاسٍ أُنَاسَا

Nice insanları giyindim (onlarla yaşadım) da onları eskittim (ömürlerini tükettim)... Ve insanlardan sonra nice insanları tükettim.

وَقَالَ بَعْضُهُمْ: يُقَالُ لِمَا سَتَرَ الشَّيْءَ وَدَارَاهُ: لِبَاسٌ. فَجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ كُلٌّ وَاحِدٌ مِنْهُمَا سِتْرًا لِصَاحِبِهِ عَمَّا لَا يَحِلُّ، كَمَا وَرَدَ فِي الْخَبَرِ. وَقِيلَ: لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا سِتْرٌ لِصَاحِبِهِ فِيمَا يَكُونُ بَيْنَهُمَا مِنَ الْجِمَاعِ مِنْ أَبْصَارِ النَّاسِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ وَغَيْرِهِ: يُقَالُ لِلْمَرْأَةِ هِيَ لِبَاسُكَ وَفِرَاشُكَ وَإِزَارُكَ. قَالَ رَجُلٌ لِعُمَرَ بن الخطاب:

Bazıları da şöyle demiştir: Bir şeyi örten ve gizleyen şeye 'libâs' (örtü/elbise) denir. Dolayısıyla rivayette geldiği üzere, [eşlerden] her birinin diğeri için helal olmayan şeylere karşı bir örtü olması caizdir (mümkündür). Şöyle de denilmiştir: Çünkü [eşlerden] her biri, aralarında gerçekleşen cima esnasında diğerini insanların gözlerinden gizleyen bir örtüdür. Ebû Ubeyd ve başkaları ise şöyle demiştir: Kadın için 'O senin libâsın, yatağın ve izârındır' denilir. Bir adam Ömer b. el-Hattâb'a şöyle demiştir:

أَلَا أُبْلِغُ أَبَا حَفْصٌ رَسُولًا ... فَدَى لَكَ مِنْ أَخِي ثِقَةٍ إِزَارِي

Ebû Hafs'a bir elçi ulaştırayım mı... Güvenilir bir kardeşten senin uğruna feda olsun izârım.

قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: أَيْ نِسَائِي. وَقِيلَ نَفْسِي. وَقَالَ الرَّبِيعُ: هُنَّ فِرَاشٌ لَكُمْ، وَأَنْتُمْ لِحَافٌ لَهُنَّ. مُجَاهِدٌ: أَيْ سَكَنٌ لَكُمْ، أَيْ يَسْكُنُ بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ" يَسْتَأْمِرُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا فِي مُوَاقَعَةِ الْمَحْظُورِ مِنَ الْجِمَاعِ وَالْأَكْلِ بَعْدَ النَّوْمِ فِي ليالي الصوم، كقوله تعالى:" تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ" [البقرة: ٨٥] يَعْنِي يَقْتُلُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرِيدَ بِهِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ فِي نَفْسِهِ بِأَنَّهُ يَخُونُهَا، وَسَمَّاهُ خَائِنًا لِنَفْسِهِ مِنْ حَيْثُ كَانَ ضرره عائدا عليه، كما تقدم. وقوله تعالى:" فَتابَ عَلَيْكُمْ" يَحْتَمِلُ مَعْنَيَيْنِ: أَحَدُهُمَا- قَبُولُ التَّوْبَةِ مِنْ خِيَانَتِهِمْ لِأَنْفُسِهِمْ. وَالْآخَرُ- التَّخْفِيفُ عَنْهُمْ بِالرُّخْصَةِ وَالْإِبَاحَةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتابَ عَلَيْكُمْ " [المزمل: ٢٠] يَعْنِي خَفَّفَ عَنْكُمْ. وَقَوْلُهُ عُقَيْبَ الْقَتْلِ الْخَطَأِ:" فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ " [النساء: ٩٢] يَعْنِي تَخْفِيفًا، لِأَنَّ الْقَاتِلَ خَطَأً لَمْ يَفْعَلْ شَيْئًا تَلْزَمُهُ التَّوْبَةُ مِنْهُ، وَقَالَ تَعَالَى:" لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ " [التوبة: ١١٧] وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ مَا يُوجِبُ التَّوْبَةَ مِنْهُ. وَقَوْلُهُ تعالى:" وَعَفا عَنْكُمْ" يَحْتَمِلُ الْعَفْوَ مِنَ الذَّنْبِ، وَيَحْتَمِلُ التَّوْسِعَةَ وَالتَّسْهِيلَ، كَقَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ: (أَوَّلُ الْوَقْتِ رِضْوَانُ اللَّهِ وَآخِرُهُ عَفْوُ اللَّهِ) يَعْنِي تَسْهِيلَهُ وَتَوْسِعَتَهُ. فَمَعْنَى" عَلِمَ اللَّهُ" أَيْ عَلِمَ وُقُوعَ هَذَا مِنْكُمْ مُشَاهَدَةً" فَتابَ عَلَيْكُمْ" بَعْدَ مَا وَقَعَ، أَيْ خَفَّفَ عَنْكُمْ" وَعَفا" أي سهل. و" تَخْتانُونَ" مِنَ الْخِيَانَةِ، كَمَا تَقَدَّمَ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ:" وَقَالَ عُلَمَاءُ الزُّهْدِ: وَكَذَا فَلْتَكُنِ الْعِنَايَةُ وَشَرَفُ الْمَنْزِلَةِ، خَانَ نَفْسَهُ عُمَرُ ﵁ فَجَعَلَهَا اللَّهُ تَعَالَى شَرِيعَةً، وَخَفَّفَ مِنْ أَجْلِهِ عَنِ الْأُمَّةِ فَرَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَأَرْضَاهُ". قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ" كِنَايَةٌ عَنِ الْجِمَاعِ، أَيْ قَدْ أَحَلَّ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ. وَسُمِّيَ الْوِقَاعُ مُبَاشَرَةً لِتَلَاصُقِ الْبَشَرَتَيْنِ فِيهِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ:" وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ سَبَبَ الْآيَةِ جِمَاعُ عُمَرَ ﵁ لَا جُوعَ قَيْسٍ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ السَّبَبُ جُوعُ قَيْسٍ لَقَالَ: فَالْآنَ كُلُوا، ابْتَدَأَ بِهِ لِأَنَّهُ الْمُهِمُّ الذي نزلت الآية لأجله.

Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Yani kadınlarım [demektir]. Kendim, [canım] anlamına geldiği de söylenmiştir. er-Rebî' şöyle demiştir: Onlar sizin için bir döşek, siz de onlar için bir örtüsünüz. Mücâhid: Yani sizin için bir sükûnettir; birbirinizde huzur ve sükûnet bulursunuz [demiştir]. Dördüncü [Mesele]- Yüce [Allah]'ın: { عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ } “Allah, kendinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi” buyruğu: [Bu], oruç gecelerinde uyuduktan sonra yasak olan cinsel ilişki ve yeme fiilini işleme hususunda birbirinize danışıp teşvik etmenizdir; nitekim Yüce [Allah]'ın: { تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ } [el-Bakara: 85] “birbirinizi öldürüyorsunuz” buyruğunda olduğu gibi, yani birbirinizi öldürüyorsunuz [demektir]. Bundan, her bir ferdin kendi nefsine hıyanet etmesinin kastedilmiş olması da muhtemeldir. Daha önce geçtiği üzere, zararı kendisine döneceği cihetle onu 'kendi nefsine hıyanet eden' diye isimlendirmiştir. Yüce [Allah]'ın: { فَتابَ عَلَيْكُمْ } “ve tövbenizi kabul etti” buyruğu iki anlama muhtemeldir: Birincisi: Nefislerine hıyanet etmelerinden ötürü tövbelerinin kabul edilmesidir. İkincisi: Ruhsat ve mubah kılma yoluyla onlara hafifletme yapılmasıdır; nitekim Yüce [Allah]'ın: { عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتابَ عَلَيْكُمْ } [el-Müzzemmil: 20] “[Allah] sizin bunu başaramayacağınızı bildi de size hafifletti” buyruğunda olduğu gibi, yani size hafifletti [demektir]. Ve hataen öldürmenin peşinden gelen şu buyruğu gibi: { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ } [en-Nisâ: 92] “Kim de [bunu] bulamazsa, Allah tarafından bir hafifletme olarak peş peşe iki ay oruç tutsun” yani bir hafifletme olarak; zira hataen öldüren kimse, tövbe etmesini gerektirecek [kasti] bir şey yapmamıştır. Yüce [Allah] şöyle de buyurmuştur: { لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ } [et-Tevbe: 117] “Andolsun ki Allah, Peygamber'in ve o güçlük anında ona uyan Muhacirler ile Ensar'ın tövbesini kabul etti”; halbuki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den tövbe etmeyi gerektirecek bir kusur sadır olmamıştı. Yüce [Allah]'ın: { وَعَفا عَنْكُمْ } “ve sizi affetti” buyruğu, günahtan bağışlamaya muhtemel olduğu gibi, genişlik tanıma ve kolaylaştırma anlamına da muhtemeldir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « أَوَّلُ الْوَقْتِ رِضْوَانُ اللَّهِ وَآخِرُهُ عَفْوُ اللَّهِ » «Vaktin evveli Allah'ın rızası, sonu ise Allah'ın affıdır (kolaylaştırmasıdır)» buyruğunda olduğu gibi; yani O'nun kolaylaştırması ve genişletmesidir. { عَلِمَ اللَّهُ } “Allah bildi” ifadesinin anlamı; yani bunun sizden meydana geldiğini bizzat müşahede ederek bildi; vuku bulduktan sonra da { فَتابَ عَلَيْكُمْ } “tövbenizi kabul etti” yani size hafifletti, { وَعَفا } “ve affetti” yani kolaylaştırdı [demektir]. { تَخْتانُونَ } kelimesi, daha önce geçtiği üzere hıyanet (الخيانة) kökündendir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Zühd âlimleri şöyle demiştir: İşte ilahî inayet ve makamın yüceliği böyle olur! Ömer radıyallâhu anh nefsine hıyanet etti (zaaf gösterdi), Yüce Allah da bunu [bütün ümmet için] bir şeriat kıldı ve onun vesilesiyle ümmete hafifletme getirdi. Allah ondan razı olsun ve onu hoşnut kılsın!" Yüce [Allah]'ın: { فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ } “Artık şimdi onlara yaklaşın” buyruğu cinsel ilişkiden kinayedir; yani size haram kıldığı şeyi artık helal kıldı [demektir]. Cinsel ilişkiye, onda iki ten (beşereteyn) birbirine temas ettiği için 'mübâşeret' adı verilmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Bu [ifade], ayetin iniş sebebinin Kays'ın açlığı değil, Ömer radıyallâhu anh'ın cinsel ilişkisi olduğuna delalet eder. Çünkü sebep Kays'ın açlığı olsaydı: 'Artık şimdi yiyin' buyururdu; ayetin inişine asıl gerekçe olan en mühim husus bu olduğu için söze bununla başlamıştır."

الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ" قال ابن عباس ومجاهد والحكم ابن عُيَيْنَةَ وَعِكْرِمَةُ وَالْحَسَنُ وَالسُّدِّيُّ وَالرَّبِيعُ وَالضَّحَّاكُ: مَعْنَاهُ وَابْتَغُوا الْوَلَدَ، يَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّهُ عُقَيْبَ قَوْلِهِ:" فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ". وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا هُوَ الْقُرْآنُ. الزَّجَّاجُ: أَيِ ابْتَغُوا الْقُرْآنَ بِمَا أُبِيحَ لَكُمْ فِيهِ وَأُمِرْتُمْ بِهِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ أَنَّ الْمَعْنَى وَابْتَغُوا لَيْلَةَ الْقَدْرِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى اطْلُبُوا الرُّخْصَةَ وَالتَّوْسِعَةَ، قَالَهُ قَتَادَةُ. قَالَ ابْنُ عطية: وهو قول حسن. وقيل:" ابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ" مِنَ الْإِمَاءِ وَالزَّوْجَاتِ. وقرا الحسن البصري والحسن بن قُرَّةَ" وَاتَّبِعُوا" مِنَ الِاتِّبَاعِ، وَجَوَّزَهَا ابْنُ عَبَّاسٍ، ورجح" ابْتَغُوا" من الابتغاء. السادسة- قوله تعالى:" وَكُلُوا وَاشْرَبُوا" هَذَا جَوَابُ نَازِلَةٍ قَيْسٍ، وَالْأَوَّلُ جَوَابُ عُمَرَ، وَقَدِ ابْتَدَأَ بِنَازِلَةِ عُمَرَ لِأَنَّهُ الْمُهِمُّ فَهُوَ الْمُقَدَّمُ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ

Beşinci [Mesele]- Yüce [Allah]'ın: { وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Ve Allah'ın sizin için yazdığını talep edin” buyruğu hakkında İbn Abbâs, Mücâhid, el-Hakem b. Uyeyne, İkrime, el-Hasan, es-Süddî, er-Rebî' ve ed-Dahhâk şöyle demişlerdir: Bunun anlamı 'çocuk talep edin' demektir. { فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ } “Artık şimdi onlara yaklaşın” buyruğunun hemen peşinden gelmesi de buna delalet eder. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Allah'ın bizim için yazdığı şey Kur'an'dır. ez-Zeccâc: "Yani onda sizin için helal kılınan ve size emredilen şeylerle Kur'an'ı talep edin" demiştir. İbn Abbâs ve Muâz b. Cebel'den bu mananın 'Kadir gecesini talep edin' şeklinde olduğu da rivayet edilmiştir. 'Ruhsat ve genişliği talep edin' anlamında olduğu da söylenmiştir; bunu Katâde söylemiştir. İbn Atiyye: "Bu güzel bir görüştür" demiştir. 'Cariyelerden ve eşlerden Allah'ın sizin için yazdığını talep edin' anlamında olduğu da söylenmiştir. Hasan-ı Basrî ve el-Hasan b. Kurre ittibâ (uymak) kökünden "ve-ttebiû" şeklinde okumuşlardır; İbn Abbâs da buna cevaz vermiş, ancak ibtiğâ (talep etmek) kökünden { ابْتَغُوا } “talep edin” kıraatini tercih etmiştir. Altıncı [Mesele]- Yüce [Allah]'ın: { وَكُلُوا وَاشْرَبُوا } “Yiyin ve için” buyruğu Kays hadisesinin cevabıdır; birincisi ise Ömer'in durumunun cevabıdır. Önemli ve öncelikli olduğu için Ömer hadisesiyle başlanmıştır. Yedinci [Mesele]- Yüce [Allah]'ın: { حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ } “Fecirden beyaz iplik siyah iplikten sizin için ayırt edilinceye kadar” buyruğu,

"" حَتَّى" غَايَةٌ لِلتَّبْيِينِ، وَلَا يَصِحُّ أَنْ يَقَعَ التَّبْيِينُ لِأَحَدٍ وَيُحَرَّمُ عَلَيْهِ الْأَكْلُ إِلَّا وَقَدْ مَضَى لِطُلُوعِ الْفَجْرِ قَدْرٌ. وَاخْتُلِفَ فِي الْحَدِّ الَّذِي بِتَبَيُّنِهِ يَجِبُ الْإِمْسَاكُ، فَقَالَ الْجُمْهُورُ: ذَلِكَ الْفَجْرُ الْمُعْتَرِضُ فِي الْأُفُقِ يَمْنَةً وَيَسْرَةً، وَبِهَذَا جَاءَتِ الْأَخْبَارُ وَمَضَتْ عَلَيْهِ الْأَمْصَارُ. رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ ﵁ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَا يَغُرَّنكُمْ مِنْ سُحُورِكُمْ أَذَانُ بِلَالٍ وَلَا بَيَاضَ الْأُفُقِ الْمُسْتَطِيلَ هَكَذَا حَتَّى يَسْتَطِيرَ هَكَذَا). وَحَكَاهُ حَمَّادٌ بِيَدَيْهِ قَالَ: يَعْنِي مُعْتَرِضًا. وَفِي حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ: (إِنَّ الْفَجْرَ لَيْسَ الَّذِي يَقُولُ هَكَذَا- وَجَمَعَ أَصَابِعَهُ ثُمَّ نَكَّسَهَا إِلَى الْأَرْضِ- وَلَكِنِ الَّذِي يَقُولُ هَكَذَا- وَوَضَعَ الْمُسَبِّحَةَ عَلَى الْمُسَبِّحَةِ وَمَدَّ يَدَيْهِ). وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبَّاسٍ أنه بلغه أن رسول الله

"Hattâ (حَتَّى: -e kadar)" belirginleşmenin (tebeyyün) son sınırıdır. Bir kimse için belirginleşmenin vuku bulması ve yemenin ona haram kılınması, ancak fecrin doğuşundan bir miktar süre geçtikten sonra sahih olur. Belirginleşmesiyle birlikte imsakın vacip olacağı sınır hakkında ise ihtilaf edilmiştir. Cumhur: "Bu, sağa ve sola doğru ufukta enlemesine yayılan fecirdir" demiştir. Rivayetler bu doğrultuda gelmiş ve İslam beldelerindeki uygulama da bu şekilde süregelmiştir. Müslim, Semure b. Cündüb radıyallâhu anh'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « لَا يَغُرَّنكُمْ مِنْ سُحُورِكُمْ أَذَانُ بِلَالٍ وَلَا بَيَاضَ الْأُفُقِ الْمُسْتَطِيلَ هَكَذَا حَتَّى يَسْتَطِيرَ هَكَذَا » «Bilâl'in ezanı da, şöyle [dikine uzanan] ufkun dikey beyazlığı da -şöyle enlemesine yayılıncaya kadar- sahurunuz hususunda sizi asla aldatmasın.» Hammâd bunu elleriyle tarif ederek: "Yani enlemesine [yayılan]" demiştir. İbn Mes'ûd'un hadisinde ise [şöyle buyrulmuştur]: « إِنَّ الْفَجْرَ لَيْسَ الَّذِي يَقُولُ هَكَذَا - وَجَمَعَ أَصَابِعَهُ ثُمَّ نَكَّسَهَا إِلَى الْأَرْضِ - وَلَكِنِ الَّذِي يَقُولُ هَكَذَا - وَوَضَعَ الْمُسَبِّحَةَ عَلَى الْمُسَبِّحَةِ وَمَدَّ يَدَيْهِ » «Fecir şöyle yapan -parmaklarını birleştirip ardından yere doğru indirdi- değildir; fakat şöyle yapandır -şehadet parmağını diğer şehadet parmağının üzerine koyup ellerini [iki yana] uzattı-.» Dârekutnî de Abdurrahman b. Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, ona Resûlullah

صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: (هُمَا فَجْرَانِ فَأَمَّا الَّذِي كَأَنَّهُ ذَنَبُ السِّرْحَانِ فَإِنَّهُ لَا يُحِلُّ شَيْئًا وَلَا يُحَرِّمُهُ وَأَمَّا الْمُسْتَطِيلُ الَّذِي عَارَضَ الْأُفُقَ فَفِيهِ تَحِلُّ الصَّلَاةُ وَيَحْرُمُ الطَّعَامُ) هَذَا مُرْسَلٌ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: ذَلِكَ بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ وَتَبَيُّنِهِ فِي الطُّرُقِ وَالْبُيُوتِ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ وَحُذَيْفَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَطَلْقِ بْنِ عَلِيٍّ وَعَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ وَالْأَعْمَشِ سُلَيْمَانَ وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْإِمْسَاكَ يَجِبُ بِتَبْيِينِ الْفَجْرَ فِي الطُّرُقِ وَعَلَى رُءُوسِ الْجِبَالِ. وَقَالَ مَسْرُوقٌ: لَمْ يَكُنْ يَعُدُّونَ الْفَجْرَ فَجْرَكُمْ إِنَّمَا كَانُوا يَعُدُّونَ الْفَجْرَ الَّذِي يَمْلَأُ الْبُيُوتَ. وَرَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ عَاصِمٍ عَنْ زِرٍّ قَالَ قُلْنَا لِحُذَيْفَةَ: أَيَّ سَاعَةٍ تَسَحَّرْتَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ؟ قَالَ: هُوَ النَّهَارُ إِلَّا أَنَّ الشَّمْسَ لَمْ تَطْلُعْ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ طَلْقِ بْنِ عَلِيٍّ أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ قَالَ: (كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا يَغُرَّنكُمُ السَّاطِعُ الْمُصْعِدُ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَعْرِضَ لَكُمُ الْأَحْمَرُ). قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: [قَيْسُ بْنُ طَلْقٍ [لَيْسَ بِالْقَوِيِّ. وَقَالَ أَبُو دَاوُدَ: هَذَا مِمَّا تَفَرَّدَ بِهِ أَهْلُ الْيَمَامَةِ. قَالَ الطَّبَرِيُّ: وَالَّذِي قَادَهُمْ إِلَى هَذَا أَنَّ الصَّوْمَ إِنَّمَا هُوَ فِي النَّهَارِ، وَالنَّهَارِ عِنْدَهُمْ مِنْ طُلُوعِ الشَّمْسِ، وَآخِرُهُ غُرُوبُهَا، وَقَدْ مَضَى الْخِلَافُ فِي هَذَا بَيْنَ اللُّغَوِيِّينَ. وَتَفْسِيرُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: (إِنَّمَا هُوَ سَوَادُ اللَّيْلِ وَبَيَاضُ النَّهَارِ) الْفَيْصَلُ فِي ذلك، وقوله" أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ" [البقرة: ١٨٤]. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (مَنْ لَمْ يُبَيِّتِ الصِّيَامَ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ فَلَا صِيَامَ لَهُ). تَفَرَّدَ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّادٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ فَضَالَةَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ، وَكُلُّهُمْ ثِقَاتٌ. وَرُوِيَ عَنْ حَفْصَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (من لَمْ يَجْمَعِ الصِّيَامَ قَبْلَ الْفَجْرِ فَلَا صِيَامَ لَهُ). رَفَعَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ وَهُوَ مِنَ الثِّقَاتِ الرُّفَعَاءِ، وَرُوِيَ عَنْ حَفْصَةَ مَرْفُوعًا مِنْ قَوْلُهَا. فَفِي هَذَيْنَ الْحَدِيثَيْنِ دَلِيلٌ عَلَى مَا قَالَهُ الْجُمْهُورُ فِي الْفَجْرِ، وَمَنَعَ مِنَ الصِّيَامِ دُونَ نِيَّةٍ قَبْلَ الْفَجْرِ، خِلَافًا لِقَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ، وَهِيَ: الثَّامِنَةُ- وَذَلِكَ أَنَّ الصِّيَامَ مِنْ جُمْلَةِ الْعِبَادَاتِ فَلَا يَصِحُّ إِلَّا بِنِيَّةٍ، وَقَدْ وَقَّتَهَا الشَّارِعُ قَبْلَ الْفَجْرِ، فَكَيْفَ يُقَالُ: إِنَّ الْأَكْلَ وَالشُّرْبَ بَعْدَ الْفَجْرِ جَائِزٌ. وروى البخاري ومسلم عن

[Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Fecir ikidir: Kurt kuyruğu gibi olanına gelince, o hiçbir şeyi ne helal kılar ne de haram kılar. Ufku enlemesine kaplayan yaygın [fecre] gelince; namaz onda helal olur, yiyecek ise [onda] haram olur.» Bu mürsel bir hadistir. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Bu [vakit], fecrin doğmasından ve yollarda, evlerde belirginleşmesinden sonradır. Bu görüş Ömer, Huzeyfe, İbn Abbâs, Talk b. Alî, Atâ b. Ebî Rabâh, el-A'meş Süleyman ve başkalarından; imsakın (yeme içmeyi kesmenin), fecrin yollarda ve dağ başlarında açıklığa kavuşmasıyla vacip olduğu şeklinde rivayet edilmiştir. Mesrûk şöyle demiştir: "Onlar sizin şu fecrinizi [gerçek] fecir saymazlardı; onlar ancak evlerin içini dolduran fecri [esas] fecir sayarlardı." en-Nesâî, Âsım'dan, o da Zirr'den şöyle rivayet etmiştir: Huzeyfe'ye: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte hangi vakitte sahur yaptın?" dedik. O da: "Güneşin doğmamış olması dışında gündüzdü." dedi. ed-Dârekutnî de Talk b. Alî'den, Allah'ın Peygamberi'nin şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Yiyiniz, içiniz; yukarıya doğru yükselen [dikine] aydınlık sizi aldatmasın. Kızıllık size enlemesine belirinceye kadar yiyiniz, içiniz.» ed-Dârekutnî: "Kays b. Talk kuvvetli [bir ravi] değildir." demiştir. Ebû Dâvûd da: "Bu, Yemâme ehlinin rivayetinde tek kaldığı hadislerdendir." demiştir. et-Taberî şöyle demiştir: Onları bu görüşe sevk eden sebep, orucun ancak gündüz vaktinde olmasıdır; gündüz ise onlara göre güneşin doğuşundan başlar ve sonu da batışıdır. Bu hususta dilciler arasındaki ihtilaf daha önce geçmişti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu: «O, ancak gecenin karanlığı ile gündüzün aydınlığıdır.» sözüyle tefsir etmesi bu husustaki kesin hükümdür; [nitekim] { أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ } “Sayılı günler” [el-Bakara 184] buyruğu da böyledir. ed-Dârekutnî, Âişe radıyallâhu anhâ'dan, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Fecrin doğuşundan önce orucu geceden niyetle belirlemeyenin orucu yoktur.» Bu isnad ile el-Mufaddal b. Fedâle'den rivayetinde Abdullah b. Abbâd tek kalmıştır; [ravilerin] hepsi sika (güvenilir) kimselerdir. Hafsa'dan da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Fecirden önce oruca [niyetle] azmetmeyenin orucu yoktur.» Bunu Abdullah b. Ebî Bekr merfû olarak rivayet etmiştir ki o, seçkin sika [raviler]dendir. Hafsa'nın kendi sözü olarak merfû tarzda da rivayet edilmiştir. Bu iki hadiste, cumhurun fecir hakkındaki görüşüne ve Ebû Hanîfe'nin görüşünün aksine fecirden önce niyet olmaksızın orucun caiz olmadığına delil vardır. Sekizinci [Mesele]- Bu da şudur: Oruç ibadetler cümlesindendir; dolayısıyla niyet olmaksızın sahih olmaz. Şâri' (kanun koyucu) ise niyeti fecirden önceki vakte bağlamıştır. Şu halde fecirden sonra yiyip içmenin caiz olduğu nasıl söylenebilir?

سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ: نَزَلَتْ" وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ" وَلَمْ يَنْزِلْ" مِنَ الْفَجْرِ" وَكَانَ رِجَالٌ إِذَا أَرَادُوا الصَّوْمَ رَبَطَ أَحَدُهُمْ فِي رِجْلَيْهِ الْخَيْطَ الْأَبْيَضَ وَالْخَيْطَ الْأَسْوَدَ، وَلَا يَزَالُ يَأْكُلُ وَيَشْرَبُ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُ رُؤْيَتَهُمَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ بَعْدُ" مِنَ الْفَجْرِ" فَعَلِمُوا أَنَّهُ إِنَّمَا يَعْنِي بِذَلِكَ بَيَاضَ النَّهَارِ. وَعَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ قَالَ قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ، أَهُمَا الْخَيْطَانِ؟ قَالَ: (إِنَّكَ لَعَرِيضُ الْقَفَا إِنْ أَبْصَرْتَ الْخَيْطَيْنِ- ثُمَّ قَالَ- لَا بَلْ هُوَ سَوَادُ اللَّيْلِ وَبَيَاضُ النَّهَارِ). أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ. وَسُمِّيَ الْفَجْرُ خَيْطًا لِأَنَّ مَا يَبْدُو مِنَ الْبَيَاضِ يُرَى مُمْتَدًّا كَالْخَيْطِ. قَالَ الشَّاعِرُ:

Sehl b. Sa'd şöyle demiştir: { وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ } ayeti indi; { مِنَ الْفَجْرِ } kısmı ise henüz inmemişti. Bazı adamlar oruç tutmak istediklerinde ayaklarına beyaz bir iplik ile siyah bir iplik bağlarlar, ikisinin görüntüsü kendisi için belirginleşinceye kadar yemeye ve içmeye devam ederlerdi. Bunun üzerine Allah daha sonra { مِنَ الْفَجْرِ } “fecirden” kısmını indirdi de bununla gündüzün aydınlığını kastettiğini anladılar. Adiy b. Hâtim'den rivayetle o şöyle demiştir: "Ey Allah'ın Resûlü! Beyaz ipliğin siyah iplikten ayırt edilmesi nedir; bunlar iki iplik midir?" dedim. [Peygamber]: (Eğer o iki ipliği gördüysen ensen pek kalınmış -sonra buyurdu ki- Hayır, o gecenin karanlığı ile gündüzün aydınlığıdır) buyurdu. Bunu Buhârî tahric etmiştir. Fecir, ortaya çıkan beyazlığın ip gibi uzandığı görüldüğü için 'ip' (hayt) olarak isimlendirilmiştir. Şair şöyle demiştir:

الْخَيْطُ الَابْيَضُ ضَوْءُ الصُّبْحِ مُنْفَلِقٌ ... وَالْخَيْطُ الَاسْوَدُ جُنْحُ اللَّيْلِ مَكْتُومُ

Beyaz iplik, sabahın yarılan aydınlığıdır... Siyah iplik ise gecenin gizlenmiş karanlığıdır.

وَالْخَيْطُ فِي كَلَامِهِمْ عِبَارَةٌ عَنِ اللَّوْنِ. وَالْفَجْرُ مَصْدَرُ فَجَّرْتُ الْمَاءَ أُفَجِّرُهُ فَجْرًا إِذَا جَرَى وَانْبَعَثَ، وَأَصْلُهُ الشَّقُّ، فَلِذَلِكَ قِيلَ لِلطَّالِعِ مِنْ تَبَاشِيرِ ضِيَاءِ الشمس من مطلعها: فجرا لِانْبِعَاثِ ضَوْئِهِ، وَهُوَ أَوَّلُ بَيَاضِ النَّهَارِ الظَّاهِرِ الْمُسْتَطِيرِ فِي الْأُفُقِ الْمُنْتَشِرِ، تُسَمِّيهِ الْعَرَبُ الْخَيْطَ الأبيض، كما بينا. قال أبو دواد الْإِيَادِيُّ:

Onların kelamında 'hayt' (iplik) renkten kinayedir. el-Fecr ise 'feccertü'l-mâe üfecciruhû fecran' (suyu akıttım, fışkırttım) fiilinin masdarıdır; aslı yarmak demektir. Bundan ötürü güneşin doğduğu yerden beliren ilk ışık parıltılarına, ışığı fışkırıp yayıldığı için 'fecir' denilmiştir. Bu, gündüzün ufukta açığa çıkan ve yayılan ilk beyazlığıdır; Araplar açıkladığımız gibi buna 'beyaz iplik' derler. Ebû Düâd el-İyâdî şöyle demiştir:

فَلَمَّا أَضَاءَتْ لَنَا سُدْفَةٌ ... وَلَاحَ مِنَ الصُّبْحِ خَيْطٌ أَنَارَا

Bizim için karanlığın örtüsü aydınlanıp da... Sabahın aydınlatan bir ipliği belirince,

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

قَدْ كَادَ يَبْدُو وَبَدَتْ تُبَاشِرُهُ ... وَسَدَفُ اللَّيْلِ الْبَهِيمِ سَاتِرُهُ

Neredeyse belirecekti ve ona kavuşması başladı... Zifiri gecenin karanlığı onu örterken.

وَقَدْ تُسَمِّيهِ أَيْضًا الصَّدِيعَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمُ: انْصَدَعَ الْفَجْرُ، قَالَ بِشْرُ بْنُ أَبِي خَازِمٍ أَوْ عَمْرُو بْنُ مَعْدِيكَرِبَ:

Ona 'es-Sadî' (yarık) adını da verirler; nitekim 'İnsada'a'l-fecru' (fecir yarıldı) sözleri bundandır. Bişr b. Ebî Hâzim yahut Amr b. Ma'dîkerib şöyle demiştir:

تَرَى السِّرْحَانَ مُفْتَرِشًا يَدَيْهِ ... كَأَنَّ بَيَاضَ لَبَّتِهِ صَدِيعُ

Görürsün kurdu iki elini sermiş yatarken... Sanki gerdanının beyazlığı bir fecir yarığıdır.

وَشَبَّهَهُ الشَّمَّاخُ بِمَفْرِقِ الرَّأْسِ فَقَالَ:

eş-Şemmâh ise onu başın saç ayrımına benzeterek şöyle demiştir:

إِذَا مَا اللَّيْلُ كَانَ الصُّبْحُ فيه ... أشق كمفرق الرأس الدهين

Gece olup da sabah onda [belirdiğinde]... Yağlanmış bir başın saç ayrımı gibi [ufuk] yarılır.

وَيَقُولُونَ فِي الْأَمْرِ الْوَاضِحِ: هَذَا كَفَلَقِ الصُّبْحِ، وكانبلاج الفجر، وتباشير الصبح. قال الشاعر:

Çok açık olan bir durum hakkında da: 'Bu, sabahın aydınlığı gibidir', 'fecrin parıldayışı ve sabahın müjdesi gibidir' derler. Şair şöyle demiştir:

فوردت قبل انبلاج الفجر ... وابن ذكاء كامن فِي كَفْرِ

Fecir açılıp aydınlanmadan önce vardım... Güneş ise bir köyün ardında gizlenmişti.

التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ" جَعَلَ اللَّهُ جَلَّ ذِكْرَهُ اللَّيْلَ ظَرْفًا لِلْأَكْلِ وَالشُّرْبِ وَالْجِمَاعِ، وَالنَّهَارَ ظَرْفًا لِلصِّيَامِ، فَبَيَّنَ أَحْكَامَ الزَّمَانَيْنِ وَغَايَرَ بَيْنَهُمَا. فَلَا يجوز في اليوم شي مِمَّا أَبَاحَهُ بِاللَّيْلِ إِلَّا لِمُسَافِرٍ أَوْ مَرِيضٍ، كَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ. فَمَنْ أَفْطَرَ فِي رَمَضَانَ مِنْ غَيْرِ مَنْ ذُكِرَ فَلَا يَخْلُو إِمَّا أَنْ يَكُونَ عَامِدًا أَوْ نَاسِيًا، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ فَقَالَ مَالِكٌ: مَنْ أَفْطَرَ فِي رَمَضَانَ عَامِدًا بِأَكْلٍ أَوْ شُرْبٍ أَوْ جِمَاعٍ فَعَلَيْهِ القضاء والكفارة، لما رواه مالك فِي مُوَطَّئِهِ، وَمُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ عَنْ أَبِي هريرة أن رجلا أفطر في رمضان فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُكَفِّرَ بِعِتْقِ رَقَبَةٍ أَوْ صِيَامِ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ أَوْ إِطْعَامِ سِتِّينَ مِسْكِينًا، الْحَدِيثَ. وَبِهَذَا قَالَ الشَّعْبِيُّ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَغَيْرُهُ: إِنَّ هَذِهِ الْكَفَّارَةَ إِنَّمَا تَخْتَصُّ بِمَنْ أَفْطَرَ بِالْجِمَاعِ، لِحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَيْضًا قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رسول الله فَقَالَ: هَلَكْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ! قَالَ: (وَمَا أَهْلَكَكَ) قَالَ: وَقَعْتُ عَلَى امْرَأَتِي فِي رَمَضَانَ، الحديث. وفية ذكر للكفارة عَلَى التَّرْتِيبِ، أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. وَحَمَلُوا هَذِهِ الْقَضِيَّةَ عَلَى الْقَضِيَّةِ الْأُولَى فَقَالُوا: هِيَ وَاحِدَةٌ، وَهَذَا غَيْرُ مُسَلَّمٍ بِهِ بَلْ هُمَا قَضِيَّتَانِ مُخْتَلِفَتَانِ، لِأَنَّ مَسَاقَهُمَا مُخْتَلِفٌ، وَقَدْ عَلَّقَ الْكَفَّارَةَ عَلَى من أفطر مجردا عن القيوم فَلَزِمَ مُطْلَقًا. وَبِهَذَا قَالَ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ وَالطَّبَرِيُّ وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَطَاءٍ فِي رِوَايَةٍ، وَعَنِ الْحَسَنِ وَالزُّهْرِيُّ. وَيَلْزَمُ الشَّافِعِيُّ الْقَوْلَ بِهِ فَإِنَّهُ يَقُولُ: تَرْكُ الِاسْتِفْصَالِ مَعَ تَعَارُضِ الْأَحْوَالِ يَدُلُّ عَلَى هموم الْحُكْمِ. وَأَوْجَبَ الشَّافِعِيُّ عَلَيْهِ مَعَ الْقَضَاءِ الْعُقُوبَةَ لِانْتِهَاكِ حُرْمَةِ الشَّهْرِ. الْعَاشِرَةُ- وَاخْتَلَفُوا أَيْضًا فِيمَا يجب على المرأة يطؤها زوجها في شهر رَمَضَانَ، فَقَالَ مَالِكٌ وَأَبُو يُوسُفَ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ: عَلَيْهَا مِثْلُ مَا عَلَى الزَّوْجِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: ليس عليها

Dokuzuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: { ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ } “Sonra orucu geceye kadar tamamlayın” buyruğu: Şanı yüce olan Allah geceyi yeme, içme ve cinsel ilişki için bir vakit (zarf); gündüzü ise oruç için bir vakit kılmış, böylece iki vaktin hükümlerini açıklamış ve aralarını farklı kılmıştır. Dolayısıyla daha önce açıklandığı üzere, yolcu veya hasta olan kimse müstesna, geceleri mubah kıldığı şeylerden hiçbirinin gündüzleyin [yapılması] caiz değildir. Bu zikredilenlerin dışında her kim ramazanda orucunu bozarsa ya kasten ya da unutarak bozmuş olur. Eğer birincisi ise Mâlik şöyle demiştir: Ramazanda kasten yiyerek, içerek veya cinsel ilişkide bulunarak orucunu bozan kimseye kaza ve kefaret gerekir. Zira Mâlik'in el-Muvatta'ında ve Müslim'in Sahîh'inde Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre: « Bir adam ramazanda orucunu bozdu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona bir köle azat ederek veya peş peşe iki ay oruç tutarak yahut altmış yoksulu doyurarak kefaret ödemesini emretti » hadisi [bunu gerektirir]. Şa'bî de bu görüştedir. Şâfiî ve diğerleri ise şöyle demiştir: Bu kefaret sadece cinsel ilişki ile orucunu bozan kimseye mahsustur. Zira yine Ebû Hüreyre'den rivayet edilen hadiste o şöyle demiştir: Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: « Helak oldum ey Allah'ın Resûlü! » dedi. [Allah Resûlü]: « Seni helak eden nedir? » diye sordu. [Adam]: « Ramazanda eşimle cinsel ilişkide bulundum » dedi... hadisi [buna delildir]. Bu hadiste kefaret tertip üzere (sırasıyla) zikredilmiştir; bunu Müslim rivayet etmiştir. Onlar bu olayı birinci olaya hamlederek: "Bu ikisi aynı hadisedir" demişlerdir. Oysa bu kabul edilemez; aksine bunlar iki farklı hadisedir. Çünkü her ikisinin bağlamı (geliş şekli) farklıdır. Ayrıca [ilk hadiste] kefaret, kayıtlardan mücerret olarak sadece orucunu bozan kimseye bağlanmıştır; dolayısıyla mutlak olarak gerekir. Mâlik ve mezhep arkadaşları, Evzâî, İshâk, Ebû Sevr, Taberî ve İbnü'l-Münzir bu görüştedir. Bu [hüküm] bir rivayette Atâ'dan, ayrıca Hasan[-ı Basrî] ve Zührî'den de rivayet edilmiştir. Şâfiî'nin de bu görüşü benimsemesi gerekirdi; çünkü o şöyle demektedir: "Farklı durumların ihtimal dahilinde olduğu bir yerde detay sormayı (istifsali) terk etmek, hükmün umumiliğine delalet eder." Şâfiî ayrıca, ayın hürmetini çiğnediği için kazanın yanında ona ceza (tazir) verilmesini de gerekli görmüştür. Onuncu [Mesele]- Ramazan ayında kocasının kendisiyle cinsel ilişkide bulunduğu kadına neyin gerekeceği hususunda da ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, Ebû Yûsuf ve re'y ehli: "Kocaya gerekenin aynısı kadına da gerekir" demişlerdir. Şâfiî ise: "Kadına..."

إِلَّا كَفَّارَةً وَاحِدَةً، وَسَوَاءً طَاوَعَتْهُ أَوْ أَكْرَهَهَا، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَجَابَ السَّائِلَ بِكَفَّارَةٍ وَاحِدَةٍ وَلَمْ يُفَصِّلْ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ: إِنْ طَاوَعَتْهُ فَعَلَى كُلٍّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا كَفَّارَةٌ، وَإِنْ أَكْرَهَهَا فَعَلَيْهِ كَفَّارَةٌ وَاحِدَةٌ لَا غَيْرَ. وَهُوَ قَوْلُ سَحْنُونِ بْنِ سَعِيدٍ الْمَالِكِيِّ. وَقَالَ مَالِكٌ: عَلَيْهِ كَفَّارَتَانِ، وَهُوَ تَحْصِيلُ مَذْهَبِهِ عِنْدَ جَمَاعَةِ أَصْحَابِهِ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفُوا أَيْضًا فِيمَنْ جَامَعَ نَاسِيًا لِصَوْمِهِ أَوْ أَكَلَ، فَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَإِسْحَاقُ: لَيْسَ عليه في الوجهين شي، لَا قَضَاءَ وَلَا كَفَّارَةَ. وَقَالَ مَالِكٌ وَاللَّيْثُ وَالْأَوْزَاعِيُّ: عَلَيْهِ الْقَضَاءُ وَلَا كَفَّارَةَ، وَرُوِيَ مِثْلُ ذَلِكَ عَنْ عَطَاءٍ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَطَاءٍ أَنَّ عَلَيْهِ الْكَفَّارَةَ إِنْ جَامَعَ، وَقَالَ: مِثْلَ هَذَا لَا يُنْسَى. وَقَالَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الظَّاهِرِ: سَوَاءٌ وَطِئَ نَاسِيًا أَوْ عَامِدًا فَعَلَيْهِ الْقَضَاءُ وَالْكَفَّارَةُ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمَاجِشُونِ عَبْدِ الْمَلِكِ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، لِأَنَّ الْحَدِيثَ الْمُوجِبَ لِلْكَفَّارَةِ لَمْ يُفَرَّقْ فِيهِ بَيْنَ الناسي والعامد. قال ابن المنذر: لا شي عَلَيْهِ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ: إِذَا أَكَلَ نَاسِيًا فَظَنَّ أَنَّ ذَلِكَ قَدْ فَطَّرَهُ فَجَامَعَ عَامِدًا أَنَّ عَلَيْهِ الْقَضَاءَ وَلَا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَبِهِ نَقُولُ. وَقِيلَ فِي الْمَذْهَبِ: عَلَيْهِ الْقَضَاءُ وَالْكَفَّارَةُ إِنْ كَانَ قَاصِدًا لِهَتْكِ حُرْمَةِ صَوْمِهِ جُرْأَةً وَتَهَاوُنًا. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَقَدْ كَانَ يَجِبُ عَلَى أَصْلِ مَالِكٍ أَلَّا يُكَفِّرَ، لِأَنَّ مَنْ أَكَلَ نَاسِيًا فَهُوَ عِنْدُهُ مُفْطِرٌ يَقْضِي يَوْمَهُ ذَلِكَ، فَأَيَّ حُرْمَةٍ هَتَكَ وَهُوَ مُفْطِرٌ. وَعِنْدَ غَيْرِ مَالِكٍ: لَيْسَ بِمُفْطِرٍ كُلُّ مَنْ أَكَلَ نَاسِيًا لِصَوْمِهِ. قُلْتُ: وَهُوَ الصَّحِيحُ، وبه قال الجمهور: إن مَنْ أَكَلَ أَوْ شَرِبَ نَاسِيًا فَلَا قَضَاءَ عَلَيْهِ وَإِنَّ صَوْمَهُ تَامٌّ، لِحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِذَا أَكَلَ الصَّائِمُ نَاسِيًا أَوْ شَرِبَ نَاسِيًا فَإِنَّمَا هُوَ رِزْقٌ سَاقَهُ اللَّهُ تَعَالَى [إِلَيْهِ] وَلَا قَضَاءَ عَلَيْهِ- فِي رِوَايَةٍ- وَلْيُتِمَّ صَوْمَهُ فَإِنَّ اللَّهَ أَطْعَمَهُ وَسَقَاهُ (. أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ. وَقَالَ: إِسْنَادٌ صَحِيحٌ وَكُلُّهُمْ ثِقَاتٌ. قَالَ أَبُو بكر الأثرم: سمعت أبا عبد الله يسئل عَمَّنْ أَكَلَ نَاسِيًا فِي رَمَضَانَ،

ancak tek bir kefaret gerekir; ister ona kendi rızasıyla boyun eğsin ister onu zorlamış olsun fark etmez; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem soru soran kimseye tek bir kefaret ile cevap vermiş ve tafsilata girmemiştir. Ebû Hanîfe'den şöyle rivayet edilmiştir: Eğer kadın ona rıza göstermişse her birine birer kefaret gerekir; şayet onu zorlamışsa kocaya sadece tek bir kefaret gerekir. Bu, Mâlikî fakihlerinden Sahnûn b. Saîd'in de görüşüdür. Mâlik ise: 'Kocaya iki kefaret gerekir' demiştir ki ashabı nezdinde mezhebinin tercihi budur. On birinci [Mesele]- Oruçlu olduğunu unutarak cinsel ilişkide bulunan yahut yemek yiyen kimse hakkında da ihtilaf etmişlerdir. eş-Şâfiî, Ebû Hanîfe ve ashabı ile İshâk şöyle demiştir: Her iki durumda da ona bir şey gerekmez; ne kaza vardır ne de kefaret. Mâlik, el-Leys ve el-Evzâî ise: 'Ona kaza gerekir, kefaret gerekmez' demişlerdir; benzer bir görüş Atâ'dan da rivayet edilmiştir. Atâ'dan, eğer cinsel ilişkide bulunmuşsa ona kefaret gerekeceği rivayet edilmiş ve: 'Bunun gibisi unutulmaz' demiştir. Zâhirîlerden bir topluluk ise: 'Unutarak da olsa kasten de olsa ilişkiye giren kimseye kaza ve kefaret gerekir' demişlerdir. Bu, İbnü'l-Mâcişûn Abdülmelik'in görüşüdür; Ahmed b. Hanbel de buna gitmiştir; çünkü kefareti vacip kılan hadiste unutan ile kasten yapan arasında ayrım yapılmamıştır. İbnü'l-Münzir ise: 'Ona bir şey gerekmez' demiştir. On ikinci [Mesele]- Mâlik, eş-Şâfiî, Ebû Sevr ve re'y ehli şöyle demişlerdir: Unutarak yemek yiyip de bunun kendisini iftar ettirdiğini (orucunu bozduğunu) zannederek kasten cinsel ilişkide bulunan kimseye kaza gerekir, kefaret gerekmez. İbnü'l-Münzir: 'Biz de bunu söyleriz' demiştir. Mezhepte: 'Şayet orucunun hürmetini cüret ve gevşeklikle çiğnemeyi kastetmişse ona kaza ve kefaret gerekir' denilmiştir. Ebû Ömer şöyle demiştir: Mâlik'in aslına göre kefaret vermemesi gerekirdi; zira unutarak yiyen kimse onun nezdinde orucunu bozmuştur ve o gününü kaza eder; öyleyse orucunu zaten bozmuşken hangi hürmeti çiğnemiş olur ki? Mâlik'in dışındakilere göre ise oruçlu olduğunu unutarak yiyen kimse orucunu bozmuş sayılmaz. Derim ki: Sahih olan da budur ve cumhurun görüşü de budur: Unutarak yiyip içen kimseye kaza gerekmez ve onun orucu tamdır. Nitekim Ebû Hüreyre'den rivayetle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Oruçlu kimse unutarak yerse yahut unutarak içerse, bu ancak Yüce Allah'ın [ona] sevk ettiği bir rızıktır ve ona kaza gerekmez -bir rivayette- ve orucunu tamamlasın; zira onu Allah yedirmiş ve içirmiştir). Bunu ed-Dârekutnî tahric etmiştir ve: "İsnadı sahihtir ve onların hepsi sikadır (güvenilirdir)" demiştir. Ebû Bekr el-Esrem şöyle demiştir: Ebû Abdullah'a Ramazan'da unutarak yiyen kimse hakkında sorulduğunu işittim,

قال: ليس عليه شي على حديث أَبِي هُرَيْرَةَ. ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مَالِكٌ: وَزَعَمُوا أَنَّ مَالِكًا يَقُولُ عَلَيْهِ الْقَضَاءُ! وضحك. وقال ابن المنذر: لا شي عَلَيْهِ، لِقَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ لِمَنْ أَكَلَ أَوْ شَرِبَ نَاسِيًا: (يَتِمُّ صَوْمَهُ) وَإِذَا قَالَ (يَتِمُّ صَوْمَهُ) فَأَتَمَّهُ فَهُوَ صَوْمٌ تَامٌّ كَامِلٌ. قُلْتُ: وَإِذَا كَانَ مَنْ أَفْطَرَ نَاسِيًا لَا قَضَاءَ عَلَيْهِ وَصَوْمَهُ صَوْمٌ تَامٌّ فَعَلَيْهِ إِذَا جَامَعَ عَامِدًا الْقَضَاءُ وَالْكَفَّارَةُ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- كَمَنْ لَمْ يُفْطِرْ نَاسِيًا. وَقَدِ احْتَجَّ عُلَمَاؤُنَا عَلَى إِيجَابِ الْقَضَاءِ بِأَنْ قَالُوا: الْمَطْلُوبُ منه صيام يوم تام لا يقع فيه خَرْمٌ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ" وَهَذَا لَمْ يَأْتِ بِهِ عَلَى التَّمَامِ فَهُوَ بَاقٍ عَلَيْهِ، وَلَعَلَّ الْحَدِيثَ فِي صَوْمِ التَّطَوُّعِ لِخِفَّتِهِ. وَقَدْ جَاءَ فِي صَحِيحَيِ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ: (مَنْ نَسِيَ وَهُوَ صَائِمٌ فَأَكَلَ أَوْ شَرِبَ فَلْيُتِمَّ صَوْمَهُ) فَلَمْ يَذْكُرْ قَضَاءً وَلَا تَعَرَّضَ لَهُ، بَلِ الَّذِي تَعَرَّضَ لَهُ سُقُوطُ الْمُؤَاخَذَةِ وَالْأَمْرُ بِمُضِيِّهِ عَلَى صَوْمِهِ وَإِتْمَامِهِ، هَذَا إِنْ كَانَ وَاجِبًا فَدَلَّ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ من القضاء. وأما صَوْمُ التَّطَوُّعِ فَلَا قَضَاءَ فِيهِ لِمَنْ أَكَلَ نَاسِيًا، لِقَوْلِهِ ﷺ: (لَا قَضَاءَ عَلَيْهِ). قُلْتُ: هَذَا مَا احْتَجَّ بِهِ عُلَمَاؤُنَا وَهُوَ صَحِيحٌ، لَوْلَا مَا صَحَّ عَنِ الشَّارِعِ مَا ذَكَرْنَاهُ، وَقَدْ جَاءَ بِالنَّصِّ الصَّرِيحِ الصَّحِيحِ وَهُوَ مَا رَوَاهُ أَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قال: (من أَفْطَرَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ نَاسِيًا فَلَا قَضَاءَ عَلَيْهِ وَلَا كَفَّارَةَ) أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ وَقَالَ: تَفَرَّدَ بِهِ ابْنُ مَرْزُوقٍ وَهُوَ ثِقَةٌ عَنِ الْأَنْصَارِيِّ، فَزَالَ الِاحْتِمَالُ وَارْتَفَعَ الْإِشْكَالُ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ ذِي الْجَلَالِ وَالْكَمَالِ. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- لَمَّا بَيَّنَ سُبْحَانَهُ مَحْظُورَاتِ الصِّيَامِ وَهِيَ الْأَكْلُ وَالشُّرْبُ وَالْجِمَاعُ، وَلَمْ يَذْكُرِ الْمُبَاشَرَةَ الَّتِي هِيَ اتِّصَالُ الْبَشَرَةِ بِالْبَشَرَةِ كَالْقُبْلَةِ وَالْجَسَّةِ وَغَيْرِهَا، دَلَّ ذَلِكَ عَلَى صِحَّةِ صَوْمِ مَنْ قَبَّلَ وَبَاشَرَ، لِأَنَّ فَحْوَى الْكَلَامِ إِنَّمَا يَدُلُّ عَلَى تَحْرِيمِ مَا أَبَاحَهُ اللَّيْلُ وَهُوَ الْأَشْيَاءُ الثَّلَاثَةُ، وَلَا دَلَالَةَ فِيهِ عَلَى غَيْرِهَا بَلْ هُوَ مَوْقُوفٌ عَلَى الدَّلِيلِ، وَلِذَلِكَ شَاعَ الِاخْتِلَافُ فِيهِ، وَاخْتَلَفَ عُلَمَاءُ السَّلَفِ فِيهِ، فَمِنْ ذَلِكَ الْمُبَاشَرَةُ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: يُكْرَهُ لِمَنْ لَا يَأْمَنُ عَلَى نَفْسِهِ وَلَا يَمْلِكُهَا، لِئَلَّا يَكُونَ سَبَبًا إِلَى مَا يُفْسِدُ الصَّوْمَ. رَوَى مالك عَنْ نَافِعٍ أَنَّ عَبْدِ

şöyle dedi: Ebû Hüreyre'nin hadisine binaen ona hiçbir şey gerekmez. Sonra Ebû Abdullah Mâlik: 'Mâlik'in ona kaza gerektiğini söylediğini iddia ettiler!' dedi ve güldü. İbnü'l-Münzir ise: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in unutarak yiyip içen kimseye: (Orucunu tamamlasın) buyurmasından ötürü ona hiçbir şey gerekmez; (orucunu tamamlasın) deyip de o da tamamlayınca bu tam ve kamil bir oruç olur' demiştir. Derim ki: Unutarak orucunu bozan kimseye kaza gerekmediğinde ve orucu tam bir oruç olduğunda, kasten cinsel ilişkide bulunursa -Allah en iyisini bilir ya- unutarak orucunu bozmayan kimse gibi ona kaza ve kefaret gerekir. Âlimlerimiz kazanın vücubuna şöyle delil getirmişlerdir: Yüce [Allah]'ın: { ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ } “Sonra da orucu geceye kadar tamamlayın” buyruğundan ötürü ondan istenen, içinde hiçbir kesinti bulunmayan tam bir günün orucudur. O ise bunu tam olarak yerine getirmemiştir, dolayısıyla borç olarak üzerinde kalmıştır; hadis de hafifliğinden ötürü belki nafile oruç hakkındadır. Buhârî ve Müslim'in Sahîh'lerinde şöyle yer almıştır: (Oruçlu iken unutup da yiyen veya içen kimse orucunu tamamlasın). Burada kazayı zikretmemiş ve ona değinmemiştir; bilakis değindiği husus sorumluluğun kalkması ve orucuna devam edip onu tamamlaması emridir. Bu şayet farz oruç ise, kazaya dair zikrettiğimiz hususa delalet eder. Nafile oruca gelince, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: (Ona kaza yoktur) buyruğundan ötürü unutarak yiyen kimseye onda kaza yoktur. Derim ki: Âlimlerimizin delil getirdiği husus budur ve Şâri'den zikrettiğimiz rivayet sahih olmasaydı bu doğru olurdu. Oysa açık ve sahih bir nass ile gelmiştir; o da Ebû Hüreyre'nin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği şu hadistir: (Kim Ramazan ayında unutarak orucunu bozarsa ona kaza da yoktur kefaret de yoktur). Bunu ed-Dârekutnî tahric etmiş ve: "İbn Merzûk el-Ensârî'den rivayette tek kalmıştır ve o sikadır" demiştir. Böylece ihtimal ortadan kalkmış, müşkillik giderilmiştir. Celâl ve kemâl sahibi olan Allah'a hamdolsun. On üçüncü [Mesele]- Yüce [Allah] yeme, içme ve cinsel ilişki olan orucun yasaklarını beyan edip; öpme, dokunma ve benzeri gibi tenin tene teması olan mübaşereti zikretmeyince bu durum, öpen ve mübaşerette bulunan kimsenin orucunun sahih olduğuna delalet etmiştir. Çünkü sözün geliş içeriği ancak gecenin helal kıldığı o üç şeyin haramlığına delalet eder; bunların dışındakilere delaleti yoktur, bilakis bu delile bağlıdır. Bundan dolayı bu konuda ihtilaf yaygınlaşmış ve selef âlimleri bunda ihtilaf etmişlerdir; mübaşeret de bunlardandır. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Orucu bozacak bir duruma sebep olmaması için, nefsinden emin olmayan ve nefsine hakim olamayan kimseye [mübaşeret] mekruhtur. Mâlik, Nâfi'den rivayet ettiğine göre Abdullah

اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ﵄ كَانَ

b. Ömer radıyallâhu anhümâ,

يَنْهَى عَنِ الْقُبْلَةِ وَالْمُبَاشَرَةِ لِلصَّائِمِ، وَهَذَا- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- خَوْفَ مَا يَحْدُثُ عَنْهُمَا، فَإِنْ قَبَّلَ وَسَلِمَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ، وَكَذَلِكَ إِنْ بَاشَرَ. وَرَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُقَبِّلُ وَيُبَاشِرُ وَهُوَ صَائِمٌ. وَمِمَّنْ كَرِهَ الْقُبْلَةَ لِلصَّائِمِ عَبْدُ اللَّهِ بن مسعود وعروة ابن الزُّبَيْرِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ يَقْضِي يَوْمًا مَكَانَهُ، وَالْحَدِيثُ حُجَّةٌ عَلَيْهِمْ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَلَا أَعْلَمُ أَحَدًا رَخَّصَ فِيهَا لِمَنْ يَعْلَمُ أَنَّهُ يَتَوَلَّدُ عَلَيْهِ مِنْهَا مَا يفسد صومه، فإن قبل فأمنى فعليه الْقَضَاءُ وَلَا كَفَّارَةَ، قَالَهُ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَالثَّوْرِيُّ وَالْحَسَنُ وَالشَّافِعِيُّ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَقَالَ: لَيْسَ لِمَنْ أَوْجَبَ عَلَيْهِ الْكَفَّارَةَ حُجَّةٌ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَلَوْ قَبَّلَ فَأَمْذَى لَمْ يَكُنْ عليه شي عِنْدَهُمْ. وَقَالَ أَحْمَدُ: مَنْ قَبَّلَ فَأَمْذَى أَوْ أَمْنَى فَعَلَيْهِ الْقَضَاءُ وَلَا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ، إِلَّا عَلَى مَنْ جَامَعَ فَأَوْلَجَ عَامِدًا أَوْ نَاسِيًا. وَرَوَى ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ فِيمَنْ قَبَّلَ أَوْ بَاشَرَ فَأَنْعَظَ وَلَمْ يَخْرُجْ مِنْهُ مَاءٌ جُمْلَةً عَلَيْهِ الْقَضَاءُ. وَرَوَى ابْنُ وَهْبٍ عَنْهُ لَا قَضَاءَ عَلَيْهِ حَتَّى يُمْذِيَ. قَالَ الْقَاضِي أبو محمد: واتفق أصحابنا على أنه لا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ. وَإِنْ كَانَ مَنِيًّا فَهَلْ تَلْزَمُهُ الْكَفَّارَةُ مَعَ الْقَضَاءِ، فَلَا يَخْلُو أَنْ يَكُونَ قَبَّلَ قُبْلَةً وَاحِدَةً فَأَنْزَلَ، أَوْ قَبَّلَ فَالْتَذَّ فَعَاوَدَ فَأَنْزَلَ، فَإِنْ كَانَ قَبَّلَ قُبْلَةً وَاحِدَةً أَوْ بَاشَرَ أَوْ لَمَسَ مَرَّةً فَقَالَ أَشْهَبُ وَسَحْنُونُ: لَا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ حَتَّى يُكَرِّرَ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: يُكَفِّرُ فِي ذَلِكَ كُلِّهِ، إِلَّا فِي النَّظَرِ فَلَا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ حَتَّى يُكَرِّرَ. وَمِمَّنْ قَالَ بِوُجُوبِ الْكَفَّارَةِ عَلَيْهِ إِذَا قَبَّلَ أَوْ بَاشَرَ أَوْ لَاعَبَ امْرَأَتَهُ أَوْ جَامَعَ دُونَ الْفَرْجِ فَأَمْنَى: الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَعَطَاءٌ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَبُو ثَوْرٍ وَإِسْحَاقَ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ فِي الْمُدَوَّنَةِ. وَحُجَّةُ قَوْلِ أَشْهَبَ: أَنَّ اللَّمْسَ وَالْقُبْلَةَ وَالْمُبَاشَرَةَ لَيْسَتْ تُفْطِرُ فِي نَفْسِهَا، وَإِنَّمَا يبقى أن تؤول إِلَى الْأَمْرِ الَّذِي يَقَعُ بِهِ الْفِطْرُ، فَإِذَا فَعَلَ مَرَّةً وَاحِدَةً لَمْ يَقْصِدِ الْإِنْزَالَ وَإِفْسَادَ الصَّوْمِ فَلَا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ كَالنَّظَرِ إِلَيْهَا، وَإِذَا كَرَّرَ ذَلِكَ فَقَدْ قَصَدَ إِفْسَادَ صَوْمِهِ فَعَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ كَمَا لَوْ تَكَرَّرَ النَّظَرُ. قَالَ اللَّخْمِيُّ: واتفق جميعهم في الانزال عن النظر أن لا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ إِلَّا أَنْ يُتَابِعَ. وَالْأَصْلُ أَنَّهُ لَا تَجِبُ الْكَفَّارَةُ إِلَّا عَلَى مَنْ قَصَدَ الْفِطْرَ وَانْتِهَاكَ حُرْمَةِ الصَّوْمِ، فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يُنْظَرَ إِلَى عَادَةِ مَنْ نَزَلَ به ذلك، فإذا كَانَ ذَلِكَ شَأْنُهُ أَنْ يُنْزِلَ عَنْ قُبْلَةٍ أَوْ مُبَاشَرَةٍ مَرَّةً، أَوْ كَانَتْ عَادَتُهُ مُخْتَلِفَةً: مرة ينزل،

oruçlu kimseye öpmeyi ve mübaşereti yasaklardı. Bu -Allah en iyisini bilir ya- ikisinden meydana gelebilecek durumların korkusundandır. Şayet öper de [menisi gelmeyip] selamette kalırsa ona bir günah yoktur; aynı şekilde mübaşerette bulunursa da böyledir. Buhârî, Âişe'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem oruçlu iken öper ve mübaşerette bulunurdu. Oruçluya öpmeyi mekruh görenlerden biri de Abdullah b. Mes'ûd ve Urve b. ez-Zübeyr'dir. İbn Mes'ûd'dan onun yerine bir gün kaza edeceği rivayet edilmiştir; hadis ise onlara karşı bir hüccettir. Ebû Ömer şöyle demiştir: Kendisinden orucunu bozacak bir durumun doğacağını bilen kimseye bunda ruhsat veren hiç kimseyi bilmiyorum. Eğer öper de menisi gelirse ona kaza gerekir, kefaret gerekmez; bunu Ebû Hanîfe, ashabı, es-Sevrî, el-Hasan ve eş-Şâfiî söylemiştir; İbnü'l-Münzir de bunu tercih etmiş ve: 'Ona kefareti vacip kılan kimsenin bir delili yoktur' demiştir. Ebû Ömer: 'Şayet öper de mezisi gelirse onlara göre ona bir şey gerekmez' demiştir. Ahmed ise: 'Kim öper de mezi veya meni gelirse ona kaza gerekir, kefaret gerekmez; kefaret ancak kasten yahut unutarak cinsel ilişkide bulunup döl yoluna girdiren kimseye gerekir' demiştir. İbnü'l-Kâsım, Mâlik'ten rivayetle: Öpen veya mübaşerette bulunup da tenasül uzvu sertleşen fakat kendisinden hiç su çıkmayan kimseye toptan kaza gerekir demiştir. İbn Vehb ise ondan, mezi gelinceye kadar kaza gerekmeyeceğini rivayet etmiştir. Kadı Ebû Muhammed: 'Ashabımız ona kefaret gerekmeyeceği hususunda ittifak etmiştir' dedi. Şayet meni olursa kaza ile birlikte kefaret gerekir mi; bu durumda ya bir defa öpüp meni gelmiş yahut öpüp lezzet almış, tekrarlamış da meni gelmiş olmaktan hali kalmaz. Şayet tek bir defa öpmüş yahut bir defa mübaşerette bulunmuş veya dokunmuşsa, Eşheb ve Sahnûn: 'Tekrarlamadıkça ona kefaret yoktur' demişlerdir. İbnü'l-Kâsım ise: 'Bütün bunlarda kefaret gerekir; ancak bakmak müstesnadır, bakmayı tekrarlamadıkça kefaret gerekmez' demiştir. Öptüğü, mübaşerette bulunduğu, hanımıyla oynaştığı yahut fercin dışından ilişkiye girdiği zaman meni gelirse kefaretin vacip olduğunu söyleyenler arasında: Hasan-ı Basrî, Atâ, İbnu'l-Mübârek, Ebû Sevr ve İshâk yer alır; el-Müdevvene'de Mâlik'in görüşü de budur. Eşheb'in görüşünün delili şudur: Dokunmak, öpmek ve mübaşerette bulunmak bizzat kendisi orucu bozmaz; ancak kendisiyle orucun bozulduğu duruma varması ihtimali kalır. Bir defa yaptığında meni akıtmayı ve orucu bozmayı kastetmemiştir; dolayısıyla ona bakmak gibi kefaret gerekmez. Bunu tekrarladığında ise orucunu bozmayı kastetmiş olur, nitekim bakmayı tekrarladığında olduğu gibi ona kefaret gerekir. el-Lahmî şöyle demiştir: Hepsi bakmaktan ötürü meni gelmesinde, bakışı sürdürmedikçe kefaret gerekmeyeceği hususunda ittifak etmişlerdir. Asıl olan şudur: Kefaret ancak orucu bozmayı ve orucun hürmetini çiğnemeyi kasteden kimseye vacip olur. Durum böyle olunca, başına bu durum gelen kimsenin adetine bakılması gerekir: Şayet onun durumu bir öpme veya bir mübaşeretle meni akıtmak şeklindeyse yahut adeti değişken olup kimi zaman menisi geliyor,