Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 22. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَمَرَّةً لَا يُنْزِلُ، رَأَيْتُ عَلَيْهِ الْكَفَّارَةَ، لِأَنَّ فَاعِلَ ذَلِكَ قَاصِدٌ لِانْتِهَاكِ صَوْمِهِ أَوْ مُتَعَرِّضٌ لَهُ. وَإِنْ كَانَتْ عَادَتُهُ السَّلَامَةُ فَقُدِّرَ أَنْ كان مِنْهُ خِلَافُ الْعَادَةِ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ كَفَّارَةٌ، وَقَدْ يُحْتَمَلُ قَوْلُ مَالِكٍ فِي وُجُوبِ الْكَفَّارَةِ، لن ذَلِكَ لَا يَجْرِي إِلَّا مِمَّنْ يَكُونُ ذَلِكَ طَبْعُهُ وَاكْتَفَى بِمَا ظَهَرَ مِنْهُ. وَحَمَلَ أَشْهَبُ الْأَمْرَ عَلَى الْغَالِبِ مِنَ النَّاسِ أَنَّهُمْ يَسْلَمُونَ مِنْ ذَلِكَ، وَقَوْلُهُمْ فِي النَّظَرِ دَلِيلٌ عَلَى ذَلِكَ. قُلْتُ: مَا حَكَاهُ مِنَ الِاتِّفَاقِ فِي النَّظَرِ وَجَعَلَهُ أَصْلًا لَيْسَ كَذَلِكَ، فَقَدْ حَكَى الْبَاجِيُّ فِي الْمُنْتَقَى" فَإِنْ نَظَرَ نَظْرَةً وَاحِدَةً يقصد بها اللذة [فأنزل] فَقَدْ قَالَ الشَّيْخُ أَبُو الْحَسَنِ: عَلَيْهِ الْقَضَاءُ وَالْكَفَّارَةُ. قَالَ الْبَاجِيُّ: وَهُوَ الصَّحِيحُ عِنْدِي، لِأَنَّهُ إذا قصد بها الاستمتاع كانت كَالْقُبْلَةِ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنْ أَنْوَاعِ الِاسْتِمْتَاعِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ". وَقَالَ جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ وَالثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ فِيمَنْ رَدَّدَ النَّظَرَ إِلَى الْمَرْأَةِ حَتَّى أَمْنَى: فَلَا قَضَاءَ عَلَيْهِ وَلَا كَفَّارَةَ، قَالَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ. قَالَ الْبَاجِيُّ: وروى في المدنية ابْنُ نَافِعٍ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ إِنْ نَظَرَ إِلَى امْرَأَةٍ مُتَجَرِّدَةٍ فَالْتَذَّ فَأَنْزَلَ عَلَيْهِ الْقَضَاءُ دون الكفارة. الرابعة عشرة- والجمهور من العلماء عَلَى صِحَّةِ صَوْمِ مَنْ طَلَعَ عَلَيْهِ الْفَجْرُ وَهُوَ جُنُبٌ. وَقَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ:" وَذَلِكَ جَائِزٌ إِجْمَاعًا، وَقَدْ كَانَ وَقَعَ فِيهِ بَيْنَ الصَّحَابَةِ كَلَامٌ ثُمَّ اسْتَقَرَّ الْأَمْرُ عَلَى أَنَّ مَنْ أَصْبَحَ جُنُبًا فَإِنَّ صَوْمَهُ صَحِيحٌ". قُلْتُ: أَمَّا مَا ذُكِرَ مِنْ وُقُوعِ الْكَلَامِ فَصَحِيحٌ مَشْهُورٌ، وَذَلِكَ قَوْلُ أَبِي هُرَيْرَةَ: مَنْ أَصْبَحَ جُنُبًا فَلَا صَوْمَ لَهُ، أَخْرَجَهُ الْمُوَطَّأُ وَغَيْرُهُ. وَفِي كِتَابِ النَّسَائِيّ أَنَّهُ قَالَ لَمَّا رُوجِعَ: وَاللَّهِ مَا أَنَا قُلْتُهُ، مُحَمَّدٌ ﷺ وَاللَّهِ قَالَهُ. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي رُجُوعِهِ عَنْهَا، وَأَشْهَرُ قَوْلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ لَا صَوْمَ لَهُ، حَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ

kimi zaman gelmiyorsa, ona kefaret gerekeceği görüşündeyim; zira bunu yapan kimse orucunu çiğnemeyi kastetmiş yahut buna kendisini maruz bırakmıştır. Şayet adeti [menisi gelmeyip] selamette kalmak ise ve adetin aksine bir durum vaki olmuşsa ona kefaret gerekmez. Mâlik'in kefareti vacip görme görüşü de muhtemeldir; zira bu durum ancak tabiatı böyle olan kimseden sadır olur ve kendisinden zahir olan ile yetinmiştir. Eşheb ise meseleyi insanların çoğunun bundan selamette kaldığı galip duruma hamletmiştir; onların bakma konusundaki sözleri de buna delildir. Derim ki: Bakma konusunda naklettiği icma ve onu bir asıl kılması öyle değildir; nitekim el-Bâcî el-Müntekâ'da şöyle nakletmiştir: "Şayet lezzet alma kastıyla bir defa bakar da [meni gelirse], Şeyh Ebû'l-Hasan: 'Ona kaza ve kefaret gerekir' demiştir. el-Bâcî: 'Bana göre sahih olan da budur; zira onunla lezzetlenmeyi kastettiğinde öpmek ve diğer lezzetlenme türleri gibi olur, Allah en iyisini bilir' demiştir." Câbir b. Zeyd, es-Sevrî, eş-Şâfiî, Ebû Sevr ve re'y ehli kadına bakmayı meni gelinceye kadar tekrarlayan kimse hakkında: 'Ona kaza da kefaret de gerekmez' demişlerdir; bunu İbnü'l-Münzir söylemiştir. el-Bâcî: el-Medeniyye'de İbn Nâfi', Mâlik'ten rivayet etti ki: Şayet çıplak bir kadına bakar da lezzet alıp meni akıtırsa ona kefaretsiz sadece kaza gerekir demiştir. On dördüncü [Mesele]- Âlimlerin cumhuru, cünüp olarak sabahlayan kimsenin orucunun sahih olduğu görüşündedir. Kadı Ebû Bekr b. el-Arabî şöyle demiştir: "Bu, icma ile caizdir. Bu konuda sahabe arasında bir söz vaki olmuş, sonra cünüp olarak sabahlayanın orucunun sahih olduğu hususunda karar kılınmıştır." Derim ki: Sözün vaki olduğunun zikredilmesi sahih ve meşhurdur; o da Ebû Hüreyre'nin: 'Cünüp olarak sabahlayanın orucu yoktur' sözüdür; bunu el-Muvatta ve başkaları tahric etmiştir. Nesâî'nin kitabında yer aldığına göre kendisine başvurulduğunda: 'Vallahi bunu ben söylemedim, vallahi bunu Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem söyledi' demiştir. Ondan döndüğü hususunda ihtilaf edilmiştir; ilim ehli nezdinde onun iki görüşünden en meşhuru orucunun olmadığıdır; bunu İbnü'l-Münzir nakletmiştir ve el-Hasan

بْنِ صَالِحٍ. وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَيْضًا قَوْلٌ ثَالِثٌ قَالَ: إِذَا عَلِمَ بِجَنَابَتِهِ ثُمَّ نَامَ حَتَّى يُصْبِحَ فَهُوَ مُفْطِرٌ، وَإِنْ لَمْ يَعْلَمْ حَتَّى أَصْبَحَ

... b. Sâlih'ten [rivayet edilmiştir]. Ebû Hureyre'den de üçüncü bir görüş [nakledilmiştir]; o şöyle demiştir: Cünüp olduğunu bilip ardından sabahlayana kadar uyursa o kimse orucunu bozmuştur; şayet sabahlayana kadar [cünüp olduğunu] bilmemişse

فَهُوَ صَائِمٌ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَطَاءٍ وَطَاوُسٍ وَعُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ. وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ وَالنَّخَعِيِّ أَنَّ ذَلِكَ يَجْزِي فِي التَّطَوُّعِ وَيُقْضَى فِي الْفَرْضِ. قُلْتُ: فَهَذِهِ أَرْبَعَةُ أَقْوَالٍ لِلْعُلَمَاءِ فِيمَنْ أَصْبَحَ جُنُبًا، وَالصَّحِيحُ مِنْهَا مَذْهَبُ الْجُمْهُورِ، لِحَدِيثِ عَائِشَةَ ﵂ وَأُمِّ سَلَمَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كان يُصْبِحُ جُنُبًا مِنْ جِمَاعٍ غَيْرِ احْتِلَامٍ ثُمَّ يَصُومُ. وَعَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُدْرِكُهُ الْفَجْرُ فِي رَمَضَانَ وَهُوَ جُنُبٌ مِنْ غير احتلام فَيَغْتَسِلُ وَيَصُومُ، أَخْرَجَهُمَا الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ. وَهُوَ الَّذِي يُفْهَمُ مِنْ ضَرُورَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى:" فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ" الْآيَةَ، فَإِنَّهُ لَمَّا مَدَّ إِبَاحَةَ الْجِمَاعِ إِلَى طُلُوعِ الْفَجْرِ فَبِالضَّرُورَةِ يَعْلَمُ أَنَّ الْفَجْرَ يَطْلُعُ عَلَيْهِ وَهُوَ جُنُبٌ، وَإِنَّمَا يَتَأَتَّى الْغُسْلُ بَعْدَ الْفَجْرِ. وَقَدْ قَالَ الشَّافِعِيُّ: وَلَوْ كَانَ الذَّكَرُ دَاخِلَ الْمَرْأَةِ فَنَزَعَهُ مَعَ طُلُوعِ الْفَجْرِ أَنَّهُ لَا قَضَاءَ عَلَيْهِ. وَقَالَ الْمُزَنِيُّ: عَلَيْهِ الْقَضَاءُ لِأَنَّهُ مِنْ تَمَامِ الْجِمَاعِ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ لِمَا ذَكَرْنَا، وَهُوَ قَوْلُ عُلَمَائِنَا. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفُوا فِي الْحَائِضِ تَطْهُرُ قَبْلَ الْفَجْرِ وَتَتْرُكُ التَّطَهُّرَ حَتَّى تُصْبِحَ، فَجُمْهُورُهُمْ عَلَى وُجُوبِ الصَّوْمِ عَلَيْهَا وَإِجْزَائِهِ، سَوَاءٌ تَرَكَتْهُ عَمْدًا أَوْ سَهْوًا كَالْجُنُبِ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَابْنِ الْقَاسِمِ. وَقَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ: إِذَا طَهُرَتِ الْحَائِضُ قَبْلَ الْفَجْرِ فَأَخَّرَتْ غُسْلَهَا حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ فَيَوْمُهَا يَوْمُ فِطْرٍ، لِأَنَّهَا فِي بَعْضِهِ غَيْرُ طَاهِرَةٍ، وَلَيْسَتْ كَالْجُنُبِ لِأَنَّ الِاحْتِلَامَ لَا يَنْقُضُ الصَّوْمَ، وَالْحَيْضَةَ تَنْقُضُهُ. هَكَذَا ذَكَرَهُ أَبُو الْفَرَجِ فِي كِتَابِهِ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: تَقْضِي لِأَنَّهَا فَرَّطَتْ فِي الِاغْتِسَالِ. وَذَكَرَ ابْنُ الْجَلَّابِ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ أَنَّهَا إِنْ طَهُرَتْ قَبْلَ الْفَجْرِ فِي وَقْتٍ يُمْكِنُهَا فِيهِ الْغُسْلُ فَفَرَّطَتْ وَلَمْ تَغْتَسِلْ حَتَّى أَصْبَحَتْ لَمْ يَضُرَّهَا كَالْجُنُبِ، وَإِنْ كَانَ الْوَقْتُ ضَيِّقًا لَا تُدْرِكُ فِيهِ الْغُسْلَ لَمْ يَجُزْ صَوْمُهَا وَيَوْمُهَا يَوْمُ فِطْرٍ، وَقَالَهُ مَالِكٌ، وَهِيَ كَمَنْ طَلَعَ عَلَيْهَا الْفَجْرُ وَهِيَ حَائِضٌ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ فِي هَذِهِ: تَصُومُ وَتَقْضِي، مِثْلُ قَوْلِ الْأَوْزَاعِيِّ. وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ شَذَّ فَأَوْجَبَ عَلَى مَنْ طَهُرَتْ قَبْلَ الْفَجْرِ فَفَرَّطَتْ وَتَوَانَتْ وَتَأَخَّرَتْ حَتَّى تُصْبِحَ- الْكَفَّارَةَ مَعَ القضاء.

o oruçludur. Bu görüş Atâ, Tâvûs ve Urve b. ez-Zübeyr'den rivayet edilmiştir. el-Hasan ve en-Nehaî'den de bunun nafilede geçerli olacağı, farzda ise kaza edileceği rivayet edilmiştir. Derim ki: Cünüp olarak sabahlayan kimse hakkında âlimlerin dört görüşü işte bunlardır. Bunlardan sahih olanı cumhurun mezhebidir; zira Âişe radıyallâhu anhâ ve Ümmü Seleme'den gelen hadise göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ihtilam olmaksızın cinsel ilişkiden dolayı cünüp olarak sabahlar, sonra da oruç tutardı. Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayetle o şöyle demiştir: Ramazan'da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ihtilam olmaksızın cünüp iken fecir yetişir, o da yıkanır ve oruç tutardı. Bu iki hadisi Buhârî ve Müslim tahric etmiştir. Yüce [Allah]'ın: { فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ } ayetinin zaruri manasından anlaşılan da budur; zira cinsel ilişkinin mubahlığını fecrin doğuşuna kadar uzatınca, fecrin o cünüp iken doğacağı ve guslün ancak fecirden sonra mümkün olacağı zorunlu olarak bilinir. eş-Şâfiî şöyle demiştir: Erkeklik uzvu kadının içinde iken fecrin doğuşuyla birlikte onu çekip çıkarsa ona kaza gerekmez. el-Müzenî ise: 'Cinsel ilişkinin tamamlanmasından olduğu için ona kaza gerekir' demiştir; zikrettiğimiz sebepten ötürü birincisi daha sahihtir ve âlimlerimizin görüşü de budur. On beşinci [Mesele]- Fecirden önce temizlenen ve temizlenmeyi (yıkanmayı) sabaha kadar bırakan hayızlı kadın hakkında da ihtilaf etmişlerdir. Onların cumhuru -tıpkı cünüp gibi- ister kasten ister unutarak bırakmış olsun orucunun ona vacip ve yeterli olduğu görüşündedir; Mâlik ve İbnü'l-Kâsım'ın görüşü budur. Abdülmelik ise şöyle demiştir: Hayızlı kadın fecirden önce temizlenir de yıkanmasını fecir doğuncaya kadar geciktirirse o günü iftar (oruca aykırı) günüdür; zira o günün bir kısmında temiz değildir. Cünüp gibi de değildir; çünkü ihtilam orucu bozmaz, hayız ise bozar. Bunu Ebû'l-Ferec kitabında Abdülmelik'ten bu şekilde zikretmiştir. el-Evzâî: 'Yıkanma hususunda kusur işlediği için kaza eder' demiştir. İbnü'l-Cellâb, Abdülmelik'ten şöyle nakletmiştir: Şayet fecirden önce yıkanması mümkün olan bir vakitte temizlenir de kusur edip sabahlayıncaya kadar yıkanmazsa cünüp gibi ona zarar vermez; şayet vakit yıkanmaya yetişemeyeceği kadar dar ise orucu caiz olmaz ve o günü iftar günüdür. Bunu Mâlik de söylemiştir ve o kadın üzerine hayızlı iken fecir doğan kimse gibidir. Muhammed b. Mesleme bu meselede: 'el-Evzâî'nin sözü gibi hem oruç tutar hem de kaza eder' demiştir. Ondan şaz bir görüş olarak fecirden önce temizlenip de kusur eden, gevşeklik gösteren ve sabahlayıncaya kadar geciktiren kadına kaza ile birlikte kefareti vacip gördüğü de rivayet edilmiştir.

السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- وَإِذَا طَهُرَتِ الْمَرْأَةُ لَيْلًا فِي رَمَضَانَ فَلَمْ تَدْرِ أَكَانَ ذَلِكَ قَبْلَ الْفَجْرِ أَوْ بَعْدَهُ، صَامَتْ وَقَضَتْ ذَلِكَ الْيَوْمَ احْتِيَاطًا، وَلَا كَفَّارَةَ عَلَيْهَا. السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" أَفْطَرَ الْحَاجِمُ وَالْمَحْجُومُ (. مِنْ حَدِيثِ ثَوْبَانَ وَحَدِيثِ شَدَّادِ بْنِ أَوْسٍ وَحَدِيثِ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ، وَصَحَّحَ أَحْمَدُ حَدِيثَ شَدَّادِ بْنِ أَوْسٍ، وَصَحَّحَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ حَدِيثَ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ. وَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَالثَّوْرِيُّ: لَا قَضَاءَ عَلَيْهِ، إِلَّا أَنَّهُ يُكْرَهُ لَهُ ذَلِكَ مِنْ أَجْلِ التَّغْرِيرِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ أَنَّهُ قِيلَ لَهُ: أَكُنْتُمْ تَكْرَهُونَ الْحِجَامَةَ لِلصَّائِمِ؟ قَالَ لَا، إِلَّا مِنْ أَجْلِ الضَّعْفِ. وَقَالَ أَبُو عُمَرَ: حَدِيثُ شَدَّادٍ وَرَافِعٍ وَثَوْبَانَ عِنْدَنَا مَنْسُوخٌ بِحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ احْتَجَمَ صَائِمًا مُحْرِمًا، لِأَنَّ فِي حَدِيثِ شَدَّادِ بْنِ أَوْسٍ وَغَيْرِهِ أَنَّهُ ﷺ مَرَّ عَامَ الْفَتْحِ عَلَى رَجُلٍ يَحْتَجِمُ لِثَمَانِ عَشْرَةَ لَيْلَةً خَلَتْ مِنْ رَمَضَانَ فَقَالَ: (أَفْطَرَ الْحَاجِمُ وَالْمَحْجُومُ). وَاحْتَجَمَ هُوَ ﷺ عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَهُوَ مُحْرِمٌ صَائِمٌ، فَإِذَا كَانَتْ حَجَّتُهُ ﷺ عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ فَهِيَ نَاسِخَةٌ لَا مَحَالَةَ، لِأَنَّهُ ﷺ لم يدرك بَعْدَ ذَلِكَ رَمَضَانُ، لِأَنَّهُ تُوُفِّيَ فِي رَبِيعٍ الأول، ﷺ. الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ" أمروا يقتضي الوجوب من غير خلاف. و" إلى" غَايَةٌ، فَإِذَا كَانَ مَا بَعْدَهَا مِنْ جِنْسِ ما قبلها فهو داخل في حكمه، كقولك: اشْتَرَيْتُ الْفَدَّانَ إِلَى حَاشِيَتِهِ، أَوِ اشْتَرَيْتُ مِنْكَ مِنْ هَذِهِ الشَّجَرَةَ إِلَى هَذِهِ الشَّجَرَةِ- وَالْمَبِيعُ شَجَرٌ، فَإِنَّ الشَّجَرَةَ دَاخِلَةٌ فِي الْمَبِيعِ. بِخِلَافِ قَوْلِكَ: اشْتَرَيْتُ الْفَدَّانَ إِلَى الدَّارِ، فَإِنَّ الدَّارَ لا تدخل في المحدود إذ ليست مِنْ جِنْسِهِ. فَشَرَطَ تَعَالَى تَمَامَ الصَّوْمِ حَتَّى يَتَبَيَّنَ اللَّيْلُ، كَمَا جَوَّزَ الْأَكْلَ حَتَّى يَتَبَيَّنَ النهار. التاسعة عشرة- ومن تَمَامِ الصَّوْمِ اسْتِصْحَابُ النِّيَّةِ دُونَ رَفْعِهَا، فَإِنْ رَفَعَهَا فِي بَعْضِ النَّهَارِ وَنَوَى الْفِطْرَ إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يَأْكُلْ وَلَمْ يَشْرَبْ فَجَعَلَهُ فِي الْمُدَوَّنَةِ مُفْطِرًا وَعَلَيْهِ الْقَضَاءُ. وَفِي كِتَابِ ابْنِ حَبِيبٍ أَنَّهُ عَلَى صَوْمِهِ، قَالَ: وَلَا يُخْرِجُهُ مِنَ الصَّوْمِ إِلَّا الْإِفْطَارُ بِالْفِعْلِ وَلَيْسَ بِالنِّيَّةِ.

On altıncı [Mesele]- Kadın Ramazan'da geceleyin temizlenir de bunun fecirden önce mi yoksa sonra mı olduğunu bilemezse, ihtiyat olarak oruç tutar ve o günü kaza eder; ona kefaret yoktur. On yedinci [Mesele]- Sevbân, Şeddâd b. Evs ve Râfi' b. Hadîc hadisinden Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: (Hacamat yapan da yaptıran da orucunu açmıştır) buyurduğu rivayet edilmiştir. Ahmed ve İshâk bu görüştedir. Ahmed, Şeddâd b. Evs hadisini sahih görmüş; Ali b. el-Medînî ise Râfi' b. Hadîc hadisini sahih kabul etmiştir. Mâlik, eş-Şâfiî ve es-Sevrî: 'Ona kaza gerekmez; ancak tehlikeye atmak sebebiyle ona bu mekruhtur' demişlerdir. Müslim'in Sahîh'inde Enes hadisinden yer aldığına göre kendisine: "Oruçlunun hacamat yaptırmasını mekruh görür müydünüz?" denilmiş, o da: "Hayır, ancak zayıf düşmesinden ötürü [mekruh görürdük]" demiştir. Ebû Ömer şöyle demiştir: Şeddâd, Râfi' ve Sevbân'ın hadisi bize göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ihramlı ve oruçlu iken hacamat yaptırdığına dair İbn Abbâs hadisi ile neshedilmiştir. Zira Şeddâd b. Evs ve başkalarının hadisinde; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in fetih yılında Ramazan'dan on sekiz gece geçmişken hacamat yaptıran bir adama uğradığı ve: (Hacamat yapan da yaptıran da orucunu açmıştır) buyurduğu yer almaktadır. Kendisi sallallâhu aleyhi ve sellem ise Vedâ Haccı yılında ihramlı ve oruçlu iken hacamat yaptırmıştır. Haccı Vedâ Haccı yılında olduğuna göre şüphesiz bu neshedicidir; çünkü kendisi sallallâhu aleyhi ve sellem Rebiülevvel ayında vefat ettiği için bundan sonra bir daha Ramazan'a yetişmemiştir, sallallâhu aleyhi ve sellem. On sekizinci [Mesele]- Yüce [Allah]'ın: { ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ } “Sonra da orucu geceye kadar tamamlayın” buyruğundaki emir, hilafsız olarak vücubu gerektirir. { إِلَى } edatı gayedir (sınırı belirtir); kendisinden sonra gelen şey kendisinden önce gelenin cinsinden ise onun hükmüne dahildir. Tıpkı: "Sınırına kadar tarlayı satın aldım" yahut "Senden şu ağaçtan şu ağaca kadar satın aldım" demen gibidir -satılan şey ağaç olunca, ağaç satılan şeyin içine girer-. Oysa: "Eve kadar tarlayı satın aldım" demenin aksinedir; zira ev sınırlanan şeyin cinsinden olmadığı için onun içine girmez. Yüce [Allah], gündüzün açıklığa kavuşmasına kadar yemeyi caiz kıldığı gibi, gece açıklığa kavuşuncaya kadar orucun tamamlanmasını şart koşmuştur. On dokuzuncu [Mesele]- Niyeti bozmadan devam ettirmek orucun tamamındandır. Şayet gündüzün bir kısmında niyeti kaldırır ve yiyip içmediği halde orucu bozmaya niyet ederse, el-Müdevvene'de onu orucu bozulmuş saymış ve ona kazayı gerekli kılmıştır. İbn Habîb'in kitabında ise orucu üzere devam ettiği yer alır; o şöyle demiştir: 'Onu oruçtan ancak niyetle değil, fiilen iftar etmek çıkarır.'

وَقِيلَ: عَلَيْهِ الْقَضَاءُ وَالْكَفَّارَةُ. وَقَالَ سَحْنُونٌ

Ona kaza ve kefaret gerekeceği de söylenmiştir. Sahnûn ise şöyle demiştir

: إِنَّمَا يُكَفِّرُ مِنْ بَيَّتَ الْفِطْرَ، فَأَمَّا مَنْ نَوَاهُ فِي نَهَارِهِ فَلَا يَضُرُّهُ، وَإِنَّمَا يَقْضِي اسْتِحْسَانًا. قُلْتُ: هَذَا حَسَنٌ. الْمُوَفِّيَةُ عِشْرِينَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِلَى اللَّيْلِ" إِذَا تَبَيَّنَ اللَّيْلُ سُنَّ الْفِطْرُ شَرْعًا، أَكَلَ أَوْ لَمْ يَأْكُلْ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَقَدْ سُئِلَ الْإِمَامُ أَبُو إِسْحَاقَ الشِّيرَازِيُّ عَنْ رَجُلٍ حَلَفَ بِالطَّلَاقِ ثَلَاثًا أَنَّهُ لَا يُفْطِرُ عَلَى حَارٍّ وَلَا بَارِدٍ، فَأَجَابَ أَنَّهُ بغروب الشمس مفطر لا شي عَلَيْهِ، وَاحْتَجَّ بِقَوْلِهِ ﷺ: (إِذَا جَاءَ اللَّيْلُ مِنْ هَا هُنَا وَأَدْبَرَ النَّهَارُ مِنْ هَا هُنَا فَقَدْ أَفْطَرَ الصَّائِمُ). وسيل عَنْهَا الْإِمَامُ أَبُو نَصْرِ بْنِ الصَّبَّاغِ صَاحِبُ الشَّامِلِ فَقَالَ: لَا بُدَّ أَنْ يُفْطِرَ عَلَى حَارٍّ أَوْ بَارِدٍ. وَمَا أَجَابَ بِهِ الْإِمَامُ أَبُو إِسْحَاقَ أَوْلَى، لِأَنَّهُ مُقْتَضَى الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ. الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- فَإِنْ ظَنَّ أَنَّ الشَّمْسَ قَدْ غربت لغيم أو غيره فأفطر ثُمَّ ظَهَرَتِ الشَّمْسُ فَعَلَيْهِ الْقَضَاءُ فِي قَوْلِ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ. وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ ﵄ قَالَتْ: أَفْطَرْنَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ غَيْمٍ ثُمَّ طَلَعَتِ الشَّمْسُ، قِيلَ لهشام: فأمروا بالقضاء، قال: لا بُدَّ مِنْ قَضَاءٍ؟. قَالَ عُمَرُ فِي الْمُوَطَّأِ فِي هَذَا: الْخَطْبُ يَسِيرُ، وَقَدِ اجْتَهَدْنَا [فِي الْوَقْتِ] يُرِيدُ الْقَضَاءَ. وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ: لَا قَضَاءَ عَلَيْهِ، وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ: لَا قَضَاءَ عَلَيْهِ كَالنَّاسِي، وَهُوَ قَوْلُ إِسْحَاقَ وَأَهْلُ الظَّاهِرِ. وَقَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى:" إِلَى اللَّيْلِ" يَرُدُّ هَذَا الْقَوْلَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّانِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- فَإِنْ أَفْطَرَ وَهُوَ شَاكٌّ فِي غُرُوبِهَا كَفَّرَ مَعَ الْقَضَاءِ، قَالَهُ مَالِكٌ، إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْأَغْلَبُ عَلَيْهِ غُرُوبُهَا. وَمَنْ شَكَّ عِنْدَهُ فِي طُلُوعِ الْفَجْرِ لَزِمَهُ الْكَفُّ عَنِ الْأَكْلِ، فَإِنْ أَكَلَ مَعَ شَكِّهِ فَعَلَيْهِ الْقَضَاءُ كَالنَّاسِي، لَمْ يَخْتَلِفْ فِي ذَلِكَ قَوْلُهُ. وَمِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ بِالْمَدِينَةِ وَغَيْرُهَا مَنْ لَا يَرَى عَلَيْهِ شَيْئًا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُ طُلُوعُ الْفَجْرِ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ. وَقَالَ إِلْكِيَا الطَّبَرِيُّ:" وَقَدْ ظَنَّ قَوْمٌ أَنَّهُ إِذَا أُبِيحَ لَهُ الْفِطْرُ إِلَى أَوَّلِ الْفَجْرِ فَإِذَا أَكَلَ عَلَى ظَنٍّ أَنَّ الْفَجْرَ لَمْ يَطْلُعْ فَقَدْ أَكَلَ بِإِذْنِ الشَّرْعِ فِي وَقْتِ جَوَازِ الْأَكْلِ فَلَا قَضَاءَ عليه، كذلك قال مجاهد وجابر

: Ancak orucu bozmayı geceden niyet eden kimse kefaret öder. Gündüzleyin buna niyet eden kimseye ise [bu niyeti] zarar vermez; o sadece istihsanen kaza eder. Ben derim ki: Bu güzel bir görüştür. Yirminci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { إِلَى اللَّيْلِ } “...geceye kadar...” buyruğu: Gece [vakti] belirginleştiğinde, ister yesin ister yemesin, şer'an iftar etmek sünnettir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: İmam Ebû İshâk eş-Şîrâzî'ye, sıcak veya soğuk bir şeyle iftar etmeyeceğine dair üç talakla yemin eden bir adam hakkında soruldu. O, güneşin batmasıyla kişinin iftar etmiş sayılacağı ve üzerine bir şey gerekmeyeceği cevabını verdi ve [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « إِذَا جَاءَ اللَّيْلُ مِنْ هَا هُنَا وَأَدْبَرَ النَّهَارُ مِنْ هَا هُنَا فَقَدْ أَفْطَرَ الصَّائِمُ » «Gece şuradan gelip gündüz buradan çekilip gittiğinde, oruçlu kimse iftar etmiş olur.» buyruğunu delil getirdi. Bu mesele eş-Şâmil müellifi İmam Ebû Nasr b. es-Sabbâğ'a da soruldu; o: “Mutlaka sıcak veya soğuk bir şeyle iftar etmesi gerekir” dedi. İmam Ebû İshâk'ın verdiği cevap ise daha evladır; zira Kitap ve Sünnet'in gereği budur. Yirmi birinci [Mesele]- Bir kimse bulut yahut başka bir sebepten ötürü güneşin battığını zannedip iftar eder, sonra da güneş ortaya çıkarsa, âlimlerin çoğunluğunun görüşüne göre ona kaza gerekir. Buhârî'de Esmâ bint Ebî Bekir radıyallâhu anhümâ'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde bulutlu bir günde iftar ettik, sonra güneş doğdu (ortaya çıktı).” Hişâm'a: “Onlara kaza etmeleri emredildi mi?” diye sorulduğunda: “Kaza gerekmez mi hiç?” dedi. Ömer [b. el-Hattâb] el-Muvatta'da bu hususta şöyle demiştir: “Mesele basittir, biz [vakit hususunda] ictihad ettik”; bununla kazayı kastetmektedir. Ömer'den ona kaza gerekmeyeceği de rivayet edilmiştir. Hasan-ı Basrî de: “Unutan kimse gibi ona kaza yoktur” diyerek bu görüşü benimsemiştir; İshâk ile zâhir ehlinin (Zâhirîler) görüşü de budur. Yüce Allah'ın: { إِلَى اللَّيْلِ } “...geceye kadar...” buyruğu ise bu görüşü reddetmektedir. En doğrusunu Allah bilir. Yirmi ikinci [Mesele]- Güneşin batıp batmadığında şüphe içinde olduğu halde iftar ederse, Mâlik'in belirttiğine göre kaza ile birlikte kefaret öder; meğerki galip zannı güneşin battığı yönünde olsun. Fecrin doğup doğmadığı hususunda şüpheye düşen kimsenin ise yemekten el çekmesi gerekir. Şüphesine rağmen yerse, unutan kimse gibi ona kaza gerekir; [İmam Mâlik'in] bu husustaki görüşü ihtilafsızdır. Medine ve diğer yerlerdeki ilim ehlinden bazıları ise fecrin doğuşu kendisi için açıklığa kavuşuncaya kadar ona bir şey gerekmeyeceği görüşündedir; İbnü'l-Münzir de bunu benimsemiştir. İlkıyâ et-Taberî ise şöyle demiştir: “Bir topluluk, fecrin başlangıcına kadar iftar etmek kendisine mubah kılındığına göre, fecrin henüz doğmadığı zannıyla yiyen kimsenin, yemenin caiz olduğu bir vakitte şer'î izinle yemiş olduğunu ve dolayısıyla ona kaza gerekmeyeceğini zannetmiştir. Mücâhid ve Câbir

ابن زَيْدٍ. وَلَا خِلَافَ فِي وُجُوبِ الْقَضَاءِ إِذَا غُمَّ عَلَيْهِ الْهِلَالُ فِي أَوَّلِ لَيْلَةٍ مِنْ رَمَضَانَ فَأَكَلَ ثُمَّ بَانَ أَنَّهُ مِنْ رَمَضَانَ، وَالَّذِي نَحْنُ فِيهِ مِثْلُهُ. وَكَذَلِكَ الْأَسِيرُ فِي دَارِ الْحَرْبِ إِذَا أَكَلَ ظَنًّا أَنَّهُ مِنْ شعبان ثم بان خلافه. الثالثة عشرين- قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِلَى اللَّيْلِ" فِيهِ مَا يَقْتَضِي النَّهْيَ عَنِ الْوِصَالِ، إِذِ اللَّيْلُ غَايَةُ الصِّيَامِ، وَقَالَتْهُ عَائِشَةُ. وَهَذَا مَوْضِعٌ اخْتُلِفَ فِيهِ، فَمَنْ وَاصَلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ وَإِبْرَاهِيمُ التَّيْمِيُّ وَأَبُو الْجَوْزَاءِ وَأَبُو الْحَسَنِ الدِّينَوَرِيُّ وَغَيْرُهُمْ. كَانَ ابْنُ الزُّبَيْرِ يُوَاصِلُ سَبْعًا، فَإِذَا أَفْطَرَ شَرِبَ السَّمْنَ وَالصَّبْرَ حَتَّى يُفَتِّقَ أَمْعَاءَهُ، قَالَ: وَكَانَتْ تَيْبَسُ أَمْعَاؤُهُ. وَكَانَ أَبُو الْجَوْزَاءِ يُوَاصِلُ سَبْعَةَ أَيَّامٍ وَسَبْعَ لَيَالٍ وَلَوْ قَبَضَ عَلَى ذِرَاعِ الرَّجُلِ الشَّدِيدِ لَحَطَّمَهَا. وَظَاهِرُ الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ يَقْتَضِي الْمَنْعَ، قَالَ ﷺ: (إِذَا غَابَتِ الشَّمْسُ مِنْ هَا هُنَا وَجَاءَ اللَّيْلُ مِنْ. هَا هُنَا فَقَدْ أَفْطَرَ الصَّائِمُ). خَرَّجَهُ مسلم من حديث عبد الله بن أبي أَوْفَى. وَنَهَى عَنِ الْوِصَالِ، فَلَمَّا أَبَوْا أَنْ يَنْتَهُوا عَنِ الْوِصَالِ وَاصَلَ بِهِمْ يَوْمًا ثُمَّ يَوْمًا ثُمَّ رَأَوُا الْهِلَالَ فَقَالَ: (لَوْ تَأَخَّرَ الْهِلَالُ لَزِدْتُكُمْ) كَالْمُنَكِّلِ لَهُمْ حِينَ أَبَوْا أَنْ يَنْتَهُوا. أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ. وَفِي حَدِيثِ أَنَسٍ: (لَوْ مُدَّ لَنَا الشَّهْرُ لَوَاصَلْنَا وِصَالًا يَدَعُ الْمُتَعَمِّقُونَ تَعَمُّقَهُمْ). خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ أَيْضًا. وَقَالَ ﷺ: (إِيَّاكُمْ وَالْوِصَالَ إِيَّاكُمْ وَالْوِصَالَ) تَأْكِيدًا فِي الْمَنْعِ لَهُمْ مِنْهُ، وأخرجه الْبُخَارِيُّ. وَعَلَى كَرَاهِيَةِ الْوِصَالِ- لِمَا ذَكَرْنَا وَلِمَا فِيهِ مِنْ ضَعْفِ الْقُوَى وَإِنْهَاكِ الْأَبْدَانِ- جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ. وَقَدْ حَرَّمَهُ بَعْضُهُمْ لِمَا فِيهِ مِنْ مُخَالَفَةِ الظَّاهِرِ وَالتَّشَبُّهِ بِأَهْلِ الْكِتَابِ، قَالَ ﷺ: (إِنَّ فَصْلَ مَا بَيْنَ صِيَامِنَا وَصِيَامِ أَهْلِ الْكِتَابِ أَكْلَةُ السَّحَرِ). خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ وَأَبُو دَاوُدَ. وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (لَا تُوَاصِلُوا فَأَيُّكُمْ أَرَادَ أَنْ يُوَاصِلَ فَلْيُوَاصِلْ حَتَّى السَّحَرِ) قَالُوا: فَإِنَّكَ تُوَاصِلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: (لَسْتُ كَهَيْئَتِكُمْ إِنِّي أَبِيتُ لِي مُطْعِمٌ يُطْعِمُنِي وَسَاقٍ يَسْقِينِي). قَالُوا: وَهَذَا إِبَاحَةٌ لِتَأْخِيرِ الْفِطْرِ إِلَى السحر، وهو الغاية فِي الْوِصَالِ لِمَنْ أَرَادَهُ، وَمَنَعَ مِنَ اتِّصَالِ يوم بيوم، وبه قال أحمد

İbn Zeyd. Ramazanın ilk gecesinde hilal kendisine kapalı kalıp [görünmeyip] yiyen, sonra da onun Ramazandan olduğu ortaya çıkan kimseye kazanın vacip olduğu hususunda ihtilaf yoktur; içinde bulunduğumuz mesele de bunun gibidir. Dâru'l-harpte bulunan bir esir de Şaban ayından olduğunu sanarak yiyip sonra aksinin ortaya çıkması durumunda böyledir. Yirmi üçüncü [Mesele]- Yüce [Allah]'ın: { إِلَى اللَّيْلِ } “Geceye kadar” buyruğunda, visali (kesintisiz orucu) yasaklamayı gerektiren bir husus vardır; zira gece, orucun nihayetidir. Bunu Âişe de söylemiştir. Bu, hakkında ihtilaf edilmiş bir konudur. Abdullah b. ez-Zübeyr, İbrâhim et-Teymî, Ebü'l-Cevzâ, Ebü'l-Hasan ed-Dîneverî ve başkaları visal yapmışlardır. İbnü'z-Zübeyr yedi gün peş peşe visal yapardı; iftar ettiğinde ise bağırsaklarını açmak (yumuşatmak) için eritilmiş tereyağı ve sabır otu içerdi. Dedi ki: Bağırsakları kururdu. Ebü'l-Cevzâ da yedi gün yedi gece visal yapardı ve güçlü bir adamın kolunu tutsa onu kırardı. Kur'an ve Sünnet'in zahiri ise [visali] men etmeyi gerektirir. [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِذَا غَابَتِ الشَّمْسُ مِنْ هَا هُنَا وَجَاءَ اللَّيْلُ مِنْ هَا هُنَا فَقَدْ أَفْطَرَ الصَّائِمُ » «Güneş şuradan battığı ve gece buradan geldiği zaman oruçlu iftar etmiştir.» Bunu Müslim, Abdullah b. Ebî Evfâ hadisinden tahric etmiştir. [Resûlullah] visali yasaklamış; onlar visalden vazgeçmeye yanaşmayınca, kendileriyle birlikte bir gün, sonra bir gün daha visal yapmış, ardından hilali görmüşlerdir. Bunun üzerine: « لَوْ تَأَخَّرَ الْهِلَالُ لَزِدْتُكُمْ » «Şayet hilal gecikseydi size [visali] artırırdım» buyurmuştur; bu, vazgeçmekten kaçındıkları vakit onlar için bir nevi caydırma cezası idi. Bunu Müslim, Ebû Hüreyre'den tahric etmiştir. Enes hadisinde de şöyle buyrulmuştur: « لَوْ مُدَّ لَنَا الشَّهْرُ لَوَاصَلْنَا وِصَالًا يَدَعُ الْمُتَعَمِّقُونَ تَعَمُّقَهُمْ » «Eğer ay bizim için uzatılsaydı, aşırıya gidenlerin aşırılıklarını bırakacakları bir visal yapardık.» Bunu da Müslim tahric etmiştir. Yine [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem, onları bundan men etmeyi pekiştirmek amacıyla: « إِيَّاكُمْ وَالْوِصَالَ إِيَّاكُمْ وَالْوِصَالَ » «Visalden sakının, visalden sakının!» buyurmuştur; bunu Buhârî tahric etmiştir. Âlimlerin cumhuru -zikrettiğimiz hususlardan ve kuvveti zayıflatıp bedenleri yıprattığından dolayı- visalin mekruh olduğu görüşündedir. Bazıları da zahire aykırı olduğu ve Ehl-i Kitab'a benzeme içerdiği için onu haram kılmıştır. [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنَّ فَصْلَ مَا بَيْنَ صِيَامِنَا وَصِيَامِ أَهْلِ الْكِتَابِ أَكْلَةُ السَّحَرِ » «Bizim orucumuz ile Ehl-i Kitab'ın orucu arasındaki ayrım, sahur yemeğidir.» Bunu Müslim ve Ebû Dâvûd tahric etmiştir. Buhârî'de Ebû Saîd el-Hudrî'den [rivayet edildiğine göre] o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işitmiştir: « لَا تُوَاصِلُوا فَأَيُّكُمْ أَرَادَ أَنْ يُوَاصِلَ فَلْيُوَاصِلْ حَتَّى السَّحَرِ » «Visal yapmayınız; sizden kim visal yapmak isterse sahura kadar visal yapsın.» Dediler ki: "Fakat sen visal yapıyorsun ya Resûlallah?" Şöyle buyurdu: « لَسْتُ كَهَيْئَتِكُمْ إِنِّي أَبِيتُ لِي مُطْعِمٌ يُطْعِمُنِي وَسَاقٍ يَسْقِينِي » «Ben sizin durumunuzda değilim; şüphesiz ben, beni doyuran bir doyurucu ve bana içiren bir içirici olduğu halde gecelerim.» [Âlimler] dediler ki: Bu, iftarı sahura kadar ertelemenin caiz olduğuna [bir delildir]. Bu da visal yapmak isteyen kimse için visaldeki nihai sınırdır ve bir günün diğer güne [kesintisiz] bağlanmasını men etmiştir. Ahmed

وَإِسْحَاقُ وَابْنُ وَهْبٍ صَاحِبُ مَالِكٍ. وَاحْتَجَّ مَنْ أَجَازَ الْوِصَالَ بِأَنْ قَالَ: إِنَّمَا كَانَ النَّهْيُ عَنِ الْوِصَالِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا حَدِيثِي عَهْدٍ بِالْإِسْلَامِ، فَخَشِيَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَتَكَلَّفُوا الْوِصَالَ وَأَعْلَى الْمَقَامَاتِ فَيَفْتُرُوا أَوْ يَضْعُفُوا عَمَّا كَانَ أَنْفَعُ مِنْهُ مِنَ الْجِهَادِ وَالْقُوَّةِ عَلَى الْعَدُوِّ، وَمَعَ حَاجَتِهِمْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ. وَكَانَ هُوَ يَلْتَزِمُ فِي خَاصَّةِ نَفْسِهِ الْوِصَالَ وَأَعْلَى مَقَامَاتِ الطَّاعَاتِ، فَلَمَّا سَأَلُوهُ عَنْ وِصَالِهِمْ أَبْدَى لَهُمْ فَارِقًا بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ، وَأَعْلَمَهُمْ أَنَّ حَالَتَهُ فِي ذَلِكَ غَيْرُ حَالَاتِهِمْ فَقَالَ: (لَسْتُ مِثْلَكُمْ إِنِّي أَبِيتُ يُطْعِمُنِي رَبِّي وَيَسْقِينِي). فَلَمَّا كَمُلَ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِهِمْ وَاسْتَحْكَمَ فِي صُدُورِهِمْ وَرَسَخَ، وَكَثُرَ الْمُسْلِمُونَ وَظَهَرُوا عَلَى عَدُوِّهِمْ، وَاصَلَ أَوْلِيَاءُ اللَّهِ وَأَلْزَمُوا أَنْفُسَهُمْ أَعْلَى الْمَقَامَاتِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قُلْتُ: تَرْكُ الْوِصَالِ مَعَ ظُهُورِ الْإِسْلَامِ وَقَهْرِ الْأَعْدَاءِ أَوْلَى، وَذَلِكَ أَرْفَعُ الدَّرَجَاتِ وَأَعْلَى الْمَنَازِلِ وَالْمَقَامَاتِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ مَا ذَكَرْنَاهُ. وَأَنَّ اللَّيْلَ لَيْسَ بِزَمَانِ صَوْمٍ شَرْعِيٍّ، حَتَّى لَوْ شَرَعَ إِنْسَانٌ فِيهِ الصَّوْمَ بِنِيَّةِ مَا أُثِيبَ عَلَيْهِ، وَالنَّبِيُّ ﷺ مَا أَخْبَرَ عَنْ نَفْسِهِ أَنَّهُ وَاصَلَ، وَإِنَّمَا الصَّحَابَةُ ظَنُّوا ذَلِكَ فَقَالُوا: إِنَّكَ تُوَاصِلُ، فَأَخْبَرَ أَنَّهُ يُطْعَمُ وَيُسْقَى. وَظَاهِرُ هَذِهِ الْحَقِيقَةِ: أنه ﷺ يُؤْتَى بِطَعَامِ الْجَنَّةِ وَشَرَابِهَا. وَقِيلَ: إِنَّ ذَلِكَ مَحْمُولٌ عَلَى مَا يَرِدُ عَلَى قَلْبِهِ مِنَ الْمَعَانِي وَاللَّطَائِفِ، وَإِذَا احْتَمَلَ اللَّفْظُ الْحَقِيقَةَ وَالْمَجَازَ فَالْأَصْلُ الْحَقِيقَةُ حَتَّى يَرِدَ دَلِيلٌ يُزِيلُهَا. ثُمَّ لَمَّا أَبَوْا أَنْ يَنْتَهُوا عَنِ الْوِصَالِ وَاصَلَ بِهِمْ وَهُوَ عَلَى عَادَتِهِ كَمَا أَخْبَرَ عَنْ نَفْسِهِ، وَهُمْ عَلَى عَادَتِهِمْ حَتَّى يَضْعُفُوا وَيَقِلَّ صَبْرُهُمْ فَلَا يُوَاصِلُوا. وَهَذِهِ حَقِيقَةُ التَّنْكِيلِ حَتَّى يَدَعُوا تَعَمُّقَهُمْ وَمَا أَرَادُوهُ مِنَ التَّشْدِيدِ عَلَى أَنْفُسِهِمْ. وَأَيْضًا لَوْ تَنَزَّلْنَا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: (أُطْعَمَ وَأُسْقَى) الْمَعْنَى لَكَانَ مُفْطِرًا حُكْمًا، كَمَا أَنَّ مَنِ اغْتَابَ فِي صَوْمِهِ أَوْ شَهِدَ بِزُورٍ مُفْطِرٍ حُكْمًا، وَلَا فَرْقَ بَيْنَهُمَا، قَالَ ﷺ: (مَنْ لَمْ يَدَعْ قَوْلَ الزُّورِ وَالْعَمَلَ بِهِ فَلَيْسَ لِلَّهِ حَاجَةً فِي أَنْ يَدَعَ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ). وَعَلَى هَذَا الْحَدِّ مَا وَاصَلَ النَّبِيُّ ﷺ وَلَا أَمَرَ بِهِ، فَكَانَ تَرْكُهُ أَوْلَى. وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ. الرَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَيُسْتَحَبُّ لِلصَّائِمِ إِذَا أَفْطَرَ أَنْ يُفْطِرَ عَلَى رُطَبَاتٍ أَوْ تَمَرَاتٍ أَوْ حُسُوَاتٍ مِنَ الْمَاءِ، لِمَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

İshâk ve Mâlik'in arkadaşı İbn Vehb bu görüştedir. Visale cevaz verenler ise şöyle diyerek delil getirmişlerdir: Visalden nehiy, ancak onların İslam ile henüz yeni tanışmış olmalarından kaynaklanıyordu; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların visale ve en yüksek makamlara özenip de gevşemelerinden yahut o vakitteki ihtiyaçlarıyla birlikte cihat etmekten ve düşmana karşı güçlü olmaktan daha faydalı olan şeylere karşı zayıf düşmelerinden endişe etti. Kendisi ise bizzat şahsında visali ve taatlerin en yüksek makamlarını yerine getiriyordu. Ona kendi visallerini sorduklarında kendisi ile onlar arasındaki farkı açıkladı ve onun bu husustaki durumunun onların durumları gibi olmadığını bildirip şöyle buyurdu: (Ben sizin gibi değilim; Rabbim beni doyurur ve bana içirir halde gecelerim). İman kalplerinde kemale erip göğüslerinde yerleşip kökleşince, Müslümanlar çoğalıp düşmanlarına üstün gelince Allah'ın veli kulları visal yaptılar ve nefislerine en yüksek makamları gerekli kıldılar; Allah en iyisini bilir. Derim ki: İslam'ın yayılması ve düşmanların kahredilmesiyle birlikte visali terk etmek daha evladır; bu en yüksek dereceler ile en yüce mertebe ve makamlardır. Buna delil ise zikrettiğimiz hususlardır. Ayrıca gece şer'i orucun vakti değildir; öyle ki bir insan onda niyetle oruca başlasa bundan dolayı sevap alamaz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de kendisinin [aç kalarak] visal yaptığını haber vermemiş; ancak ashab bunu zannedip: "Sen visal yapıyorsun" demişler, o da kendisine yedirilip içirildiğini bildirmiştir. Bu hakikatin zahiri: Kendisine sallallâhu aleyhi ve sellem cennet yiyeceği ve içeceğinin getirilmesidir. Bunun kalbine gelen manevi hallere ve latifelere hamledileceği de söylenmiştir; lafız hakikat ve mecaz ihtimali taşıdığında, onu ortadan kaldıran bir delil gelinceye kadar asıl olan hakikattir. Sonra onlar visalden vazgeçmek istemeyince, kendisinin bildirdiği gibi kendi adeti üzere, onlar da zayıf düşüp sabırları azalıncaya ve böylece visal yapamaz hale gelinceye kadar kendi adetleri üzere onlarla birlikte visal yaptı. Aşırılıklarını ve nefislerine yüklemek istedikleri zorluğu terk etmeleri için uygulanan cezanın hakikati işte budur. Ayrıca onun: (Bana yedirilir ve içirilir) sözünden kastedilenin mana olduğunu kabul etsek bile, orucunda gıybet eden yahut yalan yere şahitlik eden kimsenin hükmen orucunu açmış olması gibi hükmen orucunu açmış olurdu; ikisi arasında fark yoktur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: (Yalan sözü ve onunla amel etmeyi terk etmeyenin yemesini ve içmesini terk etmesine Allah'ın ihtiyacı yoktur) buyurmuştur. Bu sınır üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem visal yapmamış ve onu emretmemiştir; dolayısıyla onu terk etmek daha evladır. Muvaffakiyet Allah'tandır. Yirmi dördüncü [Mesele]- Oruçlu kimsenin iftar ettiği zaman taze hurma, kuru hurma veya birkaç yudum su ile orucunu açması müstehaptır. Zira Ebû Dâvûd'un Enes'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem

يُفْطِرُ عَلَى رُطَبَاتٍ قَبْلَ أَنْ يُصَلِّيَ، فَإِنْ لَمْ تَكُنْ رُطَبَاتٌ فَعَلَى تَمَرَاتٍ، فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَمَرَاتٌ حَسَا حُسُوَاتٍ مِنْ مَاءٍ. وَأَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ وَقَالَ فِيهِ: إِسْنَادٌ صَحِيحٌ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا أَفْطَرَ قَالَ: (لَكَ صُمْنَا وَعَلَى رِزْقِكَ أَفْطَرْنَا فَتَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ). وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ إِذَا أَفْطَرَ: (ذَهَبَ الظَّمَأُ وَابْتَلَّتِ الْعُرُوقُ وَثَبَتَ الْأَجْرُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ). خَرَّجَهُ أَبُو دَاوُدَ أَيْضًا. وَقَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: تَفَرَّدَ بِهِ الْحُسَيْنُ بْنُ وَاقِدٍ إِسْنَادُهُ حَسَنٌ. وَرَوَى ابْنُ مَاجَهْ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ: أَفْطَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عِنْدَ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ فَقَالَ: (أَفْطَرَ عِنْدَكُمُ الصَّائِمُونَ وَأَكَلَ طَعَامَكُمُ الْأَبْرَارُ وَصَلَّتْ عَلَيْكُمُ الْمَلَائِكَةُ). وَرُوِيَ أَيْضًا عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَنْ فَطَّرَ صَائِمًا كَانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِهِمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْئًا). وَرُوِيَ أَيْضًا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ لِلصَّائِمِ عِنْدَ فِطْرِهِ لَدَعْوَةِ مَا تُرَدُّ). قَالَ ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ: سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو يَقُولُ إِذَا أَفْطَرَ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِرَحْمَتِكَ الَّتِي وَسِعَتْ كل شي أَنْ تَغْفِرَ لِي. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:" لِلصَّائِمِ فَرْحَتَانِ يَفْرَحُهُمَا إِذَا أَفْطَرَ فَرِحَ بِفِطْرِهِ وَإِذَا لَقِيَ رَبَّهُ فَرِحَ بِصَوْمِهِ". الْخَامِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَيُسْتَحَبُّ لَهُ أَنْ يَصُومَ مِنْ شَوَّالٍ سِتَّةَ أَيَّامٍ، لِمَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ وَالتِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" من صَامَ رَمَضَانَ ثُمَّ أَتْبَعَهُ سِتًّا مِنْ شَوَّالٍ كان له كصيام الدهر" هذا حديث صَحِيحٌ مِنْ حَدِيثِ سَعْدِ بْنِ سَعِيدٍ الْأَنْصَارِيِّ الْمَدَنِيِّ، وَهُوَ مِمَّنْ لَمْ يُخَرِّجْ لَهُ الْبُخَارِيُّ شَيْئًا، وَقَدْ جَاءَ بِإِسْنَادٍ جَيِّدٍ مُفَسَّرًا مِنْ حَدِيثِ أَبِي أَسْمَاءَ الرَّحَبِيِّ عَنْ ثَوْبَانَ مَوْلَى النبي صلى الله عليه

namaz kılmadan önce taze hurmalarla iftar ederdi; şayet taze hurma yoksa kuru hurmalarla, şayet kuru hurma da yoksa birkaç yudum su yudumlardı. Bunu ed-Dârekutnî tahric etmiş ve hakkında: "İsnadı sahihtir" demiştir. ed-Dârekutnî, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem iftar ettiği zaman şöyle derdi: (Senin için oruç tuttuk ve senin rızkınla iftar ettik; bizden kabul buyur, şüphesiz sen her şeyi işiten, her şeyi bilensin). İbn Ömer'den rivayetle o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem iftar ettiği zaman şöyle derdi: (Susuzluk gitti, damarlar ıslandı ve inşallah ecir kesinleşti). Bunu Ebû Dâvûd da tahric etmiştir. ed-Dârekutnî: "Hüseyin b. Vâkıd bu rivayette tek kalmıştır, isnadı hasendir" demiştir. İbn Mâce, Abdullah b. ez-Zübeyr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Sa'd b. Muâz'ın yanında iftar etti de şöyle buyurdu: (Yanınızda oruçlular iftar etsin, yemeğinizi iyi kimseler yesin ve melekler size dua etsin). Zeyd b. Hâlid el-Cühenî'den de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: (Kim bir oruçluya iftar ettirirse, onların ecirlerinden hiçbir şey eksilmeksizin onun ecri kadar ecir alır). Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: (Şüphesiz oruçlunun iftar anında reddolunmayan bir duası vardır). İbn Ebî Müleyke şöyle demiştir: Abdullah b. Amr'ın iftar ettiği zaman şöyle dediğini işittim: Allah'ım, her şeyi kuşatan rahmetinle beni bağışlamanı diliyorum. Müslim'in Sahîh'inde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyrulduğu yer alır: (Oruçlunun sevineceği iki sevinci vardır: İftar ettiği zaman iftarıyla sevinir; Rabbine kavuştuğu zaman da orucuyla sevinir). Yirmi beşinci [Mesele]- Şevval ayından altı gün oruç tutması müstehaptır. Zira Müslim, et-Tirmizî, Ebû Dâvûd, en-Nesâî ve İbn Mâce'nin Ebû Eyyûb el-Ensârî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Kim Ramazan orucunu tutar, sonra ona Şevval'den altı gün eklerse bütün seneyi oruç tutmuş gibi olur). Bu, Medineli Sa'd b. Saîd el-Ensârî'nin hadisinden sahih bir hadistir; o, Buhârî'nin kendisinden hiçbir şey tahric etmediği kimselerdendir. Ebû Esmâ er-Rahabî'nin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in azatlısı Sevbân'dan rivayet ettiği hadisle güzel bir isnatla açıklanarak gelmiştir;

وسلم يَقُولُ:" جَعَلَ اللَّهُ الْحَسَنَةَ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا فَشَهْرُ رَمَضَانَ بِعَشْرَةِ أَشْهُرٍ وَسِتَّةُ أَيَّامٍ بَعْدَ الْفِطْرِ تَمَامُ السَّنَةِ". رَوَاهُ النَّسَائِيُّ. وَاخْتُلِفَ فِي صِيَامِ هَذِهِ الْأَيَّامِ، فَكَرِهَهَا مَالِكٌ فِي مُوَطَّئِهِ خَوْفًا أَنْ يُلْحِقَ أَهْلُ الْجَهَالَةِ بِرَمَضَانَ

şöyle buyuruyordu: (Allah her iyiliği on misliyle kılmıştır; Ramazan ayı on aya, iftardan sonraki altı gün de senenin tamamlanmasına denktir). Bunu en-Nesâî rivayet etmiştir. Bu günlerin orucu hakkında ihtilaf edilmiştir; cahil kimselerin Ramazan'a

مَا لَيْسَ مِنْهُ، وَقَدْ وَقَعَ مَا خَافَهُ حَتَّى إِنَّهُ كَانَ فِي بَعْضِ بِلَادِ خُرَاسَانَ يَقُومُونَ لِسُحُورِهَا عَلَى عَادَتِهِمْ فِي رَمَضَانَ. وَرَوَى مطرف عن مالك أَنَّهُ كَانَ يَصُومُهَا فِي خَاصَّةِ نَفْسِهِ. وَاسْتَحَبَّ صِيَامَهَا الشَّافِعِيُّ، وَكَرِهَهُ أَبُو يُوسُفَ. السَّادِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ" بين جل تعالى أَنَّ الْجِمَاعَ يُفْسِدُ الِاعْتِكَافَ. وَأَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ مَنْ جَامَعَ امْرَأَتَهُ وَهُوَ مُعْتَكِفٌ عَامِدًا لِذَلِكَ فِي فَرْجِهَا أَنَّهُ مُفْسِدٌ لِاعْتِكَافِهِ، وَاخْتَلَفُوا فِيمَا عَلَيْهِ إِذَا فَعَلَ ذَلِكَ، فَقَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَالزُّهْرِيُّ: عَلَيْهِ مَا عَلَى الْمُوَاقِعِ أَهْلَهُ فِي رَمَضَانَ. فَأَمَّا الْمُبَاشَرَةُ مِنْ غَيْرِ جِمَاعٍ فَإِنْ قَصَدَ بِهَا التَّلَذُّذَ فَهِيَ مَكْرُوهَةٌ، وَإِنْ لَمْ يَقْصِدْ لَمْ يُكْرَهْ، لِأَنَّ عَائِشَةَ كَانَتْ تُرَجِّلُ رَأْسَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ مُعْتَكِفٌ، وَكَانَتْ لَا مَحَالَةَ تَمَسُّ بَدَنَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِيَدِهَا، فَدَلَّ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْمُبَاشَرَةَ بِغَيْرِ شَهْوَةٍ غَيْرُ مَحْظُورَةٍ، هَذَا قَوْلُ عَطَاءٍ وَالشَّافِعِيِّ وَابْنِ الْمُنْذِرِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْمُعْتَكِفَ لَا يُبَاشِرُ وَلَا يُقَبِّلُ. وَاخْتَلَفُوا فِيمَا عَلَيْهِ إِنْ فَعَلَ، فَقَالَ مَالِكٌ والشافعي: إن فعل شيئا من ذلك فسدا اعْتِكَافُهُ، قَالَهُ الْمُزَنِيُّ. وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ مِنْ مَسَائِلِ الِاعْتِكَافَ: لَا يَفْسُدُ الِاعْتِكَافُ مِنَ الوطي إِلَّا مَا يُوجِبُ الْحَدَّ، وَاخْتَارَهُ الْمُزَنِيُّ قِيَاسًا عَلَى أَصْلِهِ فِي الْحَجِّ وَالصَّوْمِ. السَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ" جُمْلَةٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ. وَالِاعْتِكَافُ فِي اللُّغَةِ: الْمُلَازَمَةُ، يُقَالُ عَكَفَ عَلَى الشَّيْءِ إِذَا لَازَمَهُ مُقْبِلًا عَلَيْهِ. قَالَ الراجز:

ondan olmayan şeyleri katmasından korktuğu için Mâlik el-Muvatta'ında bunu mekruh görmüştür. Nitekim korktuğu şey vaki olmuş, hatta Horasan'ın bazı beldelerinde Ramazan'daki adetleri üzere sahuruna kalkar olmuşlardı. Mutarrif, Mâlik'ten onun bu orucu kendi şahsında tuttuğunu rivayet etmiştir. eş-Şâfiî bu günlerin orucunu müstehap görmüş, Ebû Yûsuf ise mekruh saymıştır. Yirmi altıncı [Mesele]- Yüce [Allah]'ın: { وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ } “Mescitlerde itikafta iken kadınlara yaklaşmayın” buyruğunda; Yüce Allah cinsel ilişkinin itikafı bozduğunu açıklamıştır. İlim ehli, itikafta olan kimsenin hanımıyla kasten fercinden cinsel ilişkide bulunmasının itikafını bozacağı hususunda icma etmişlerdir. Bunu yaptığı zaman kendisine ne gerekeceği hususunda ise ihtilaf etmişlerdir; Hasan-ı Basrî ve ez-Zührî: 'Ramazan'da hanımıyla ilişkide bulunan kimseye ne gerekirse ona da o gerekir' demişlerdir. Cinsel ilişki dışındaki mübaşerete gelince; şayet bununla lezzetlenmeyi kastetmişse bu mekruhtur; şayet kastetmemişse mekruh değildir. Zira Âişe, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem itikafta iken başını tarardı ve şüphesiz eliyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bedenine dokunurdu; bu durum şehvetsiz mübaşeretin yasak olmadığına delalet etmiştir. Bu, Atâ, eş-Şâfiî ve İbnü'l-Münzir'in görüşüdür. Ebû Ömer şöyle demiştir: İtikafta olanın mübaşerette bulunamayacağı ve öpemeyeceği hususunda icma etmişlerdir. Bunu yaptığı takdirde kendisine ne gerekeceği konusunda ise ihtilaf etmişlerdir; Mâlik ve eş-Şâfiî: 'Bunlardan bir şey yaparsa itikafı bozulur' demişlerdir; bunu el-Müzenî söylemiştir. İtikaf meselelerinin bir başka yerinde ise: 'Had cezasını gerektiren durumlar müstesna cinsel ilişkiden dolayı itikaf bozulmaz' demiştir; el-Müzenî hac ve oruçtaki aslına kıyas ederek bunu tercih etmiştir. Yirmi yedinci [Mesele]- Yüce [Allah]'ın: { وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ } “İtikafta iken” buyruğu hal konumunda bir cümledir. İtikaf lügatte: Bir şeye devam edip ayrılmamaktır; bir kimse bir şeye yönelip ondan ayrılmadığı zaman 'akefe ale'ş-şey'i' denir. Recez şairi şöyle demiştir:

عكف النبيط يلعبون الفنزجا

Nabatîler fenzec oynayarak başından ayrılmadılar

وقال شاعر:

Bir şair de şöyle demiştir:

وَظَلَّ بَنَاتُ اللَّيْلِ حَوْلِي عُكَّفًا ... عُكُوفَ الْبَوَاكِي بَيْنَهُنَّ صَرِيعُ

Gecenin kızları etrafımda ayrılmaksızın durdu... Aralarında bir ölü bulunan ağıtçı kadınların ayrılmayışı gibi.

وَلَمَّا كَانَ الْمُعْتَكِفُ مُلَازِمًا لِلْعَمَلِ بِطَاعَةِ اللَّهِ مُدَّةَ اعْتِكَافِهِ لَزِمَهُ هَذَا الِاسْمُ. وَهُوَ فِي عُرْفِ الشَّرْعِ: مُلَازَمَةُ طَاعَةٍ مَخْصُوصَةٍ فِي وَقْتٍ مَخْصُوصٍ عَلَى شَرْطٍ مَخْصُوصٍ فِي موضع

İtikafa giren kimse (mu'tekif), itikafı süresince Allah'a itaat üzere amel etmeye devam ettiği için bu ismi almıştır. Şeriat örfünde [itikaf] ise: Belirli bir zamanda, belirli bir şart üzere, belirli bir mekânda, belirli bir itaatten ayrılmayıp devam etmektir.

مَخْصُوصٍ. وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ بِوَاجِبٍ، وَهُوَ قُرْبَةٌ مِنَ الْقُرَبِ وَنَافِلَةٌ مِنَ النَّوَافِلِ عَمِلَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابُهُ وَأَزْوَاجُهُ، وَيَلْزَمُهُ إِنْ أَلْزَمَهُ نَفْسَهُ، وَيُكْرَهُ الدُّخُولُ فِيهِ لِمَنْ يُخَافُ عَلَيْهِ الْعَجْزُ عَنِ الْوَفَاءِ بِحُقُوقِهِ. الثَّامِنَةُ وَالْعِشْرُونَ- أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الِاعْتِكَافَ لَا يَكُونُ إِلَّا فِي الْمَسْجِدِ، لِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى" فِي الْمَساجِدِ". وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِالْمَسَاجِدِ، فَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ الآية خرجت على نوح من المساجد، وهو ما بناه نبى كالمساجد الْحَرَامِ وَمَسْجِدِ النَّبِيِّ ﷺ وَمَسْجِدِ إِيلِيَاءَ، رُوِيَ هَذَا عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ اليمان وسعد بْنِ الْمُسَيَّبِ، فَلَا يَجُوزُ الِاعْتِكَافُ عِنْدَهُمْ فِي غَيْرِهَا. وَقَالَ آخَرُونَ: لَا اعْتِكَافَ إِلَّا فِي مسجد تجمع فيه الجمعة، لِأَنَّ الْإِشَارَةَ فِي الْآيَةِ عِنْدَهُمْ إِلَى ذَلِكَ الْجِنْسِ مِنَ الْمَسَاجِدِ، رُوِيَ هَذَا عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ، وَهُوَ قَوْلُ عُرْوَةَ وَالْحَكَمِ وَحَمَّادٍ وَالزُّهْرِيِّ وَأَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ، وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيْ مَالِكٍ. وَقَالَ آخَرُونَ: الِاعْتِكَافُ فِي كُلِّ مَسْجِدٍ جَائِزٌ، يُرْوَى هَذَا الْقَوْلُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَأَبِي قِلَابَةَ وَغَيْرِهِمْ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِمَا. وَحُجَّتُهُمْ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى عُمُومِهَا فِي كُلِّ مَسْجِدٍ لَهُ إِمَامٌ وَمُؤَذِّنٌ، وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيْ مَالِكٍ، وَبِهِ يَقُولُ ابْنُ عُلَيَّةَ وَدَاوُدُ بْنُ عَلِيٍّ وَالطَّبَرِيُّ وَابْنُ الْمُنْذِرِ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ الضَّحَّاكِ عَنْ حُذَيْفَةَ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:" كُلُّ مَسْجِدٍ لَهُ مُؤَذِّنٌ وَإِمَامٌ فَالِاعْتِكَافُ فِيهِ يَصْلُحُ". قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: وَالضَّحَّاكُ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ حُذَيْفَةَ. التَّاسِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَأَقَلُّ الِاعْتِكَافِ عِنْدَ مَالِكٍ وَأَبِي حَنِيفَةَ يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ، فَإِنْ قَالَ: لِلَّهِ عَلِيَّ اعْتِكَافُ لَيْلَةٍ لَزِمَهُ اعْتِكَافُ لَيْلَةٍ وَيَوْمٍ. وَكَذَلِكَ إِنْ نَذَرَ اعْتِكَافَ يَوْمٍ لَزِمَهُ يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ. وَقَالَ سَحْنُونٌ: مَنْ نَذَرَ اعْتِكَافَ لَيْلَةٍ فَلَا شي على، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: إِنْ نَذَرَ يَوْمًا فَعَلَيْهِ يَوْمٌ بِغَيْرِ لَيْلَةٍ، وَإِنْ نَذَرَ لَيْلَةً فلا شي علبة. كَمَا قَالَ سَحْنُونٌ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: عَلَيْهِ مَا نَذَرَ، إِنْ نَذَرَ لَيْلَةً فَلَيْلَةً، وَإِنْ نَذَرَ يَوْمًا فَيَوْمًا. قَالَ الشَّافِعِيُّ: أَقَلُّهُ لَحْظَةً وَلَا حد لأكثره. وقال بعض

...özel bir yerde [bulunmaktır]. İlim adamları [itikafın] farz (vacip) olmadığı, Allah'a yaklaştıran bir ibadet (kurbet) ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in, ashabının ve eşlerinin amel ettiği nafile bir ibadet olduğu hususunda icma etmişlerdir. Kişi bunu kendisine adarsa ona gerekli (vacip) olur. Haklarını yerine getirmekten aciz kalmasından korkulan kimsenin itikafa girmesi ise mekruhtur. Yirmi Sekizinci [Mesele]- İlim adamları, Yüce Allah'ın { فِي الْمَسَاجِدِ } “mescitlerde” buyruğu gereğince itikafın ancak mescitte olacağı hususunda icma etmişlerdir. Ancak 'mescitler'den neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir topluluk, ayetin mescitlerden belli bir türe tahsis edildiği, bunun da Mescid-i Harâm, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Mescidi ve İlyâ (Mescid-i Aksâ) Mescidi gibi bir peygamber tarafından bina edilen mescitler olduğu görüşüne varmıştır. Bu [görüş], Huzeyfe b. el-Yemân ve Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet edilmiştir; dolayısıyla onlara göre bunların dışındaki mescitlerde itikaf caiz değildir. Diğerleri ise şöyle demiştir: Cuma namazı kılınan mescitten başkasında itikaf olmaz; çünkü onlara göre ayetteki işaret, bu mescit cinsinedir. Bu [görüş], Ali b. Ebî Tâlib ve İbn Mes'ûd'dan rivayet edilmiş olup Urve, el-Hakem, Hammâd, ez-Zührî ve Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali'nin kavlidir; Mâlik'in iki görüşünden biri de budur. Diğerleri de: Her mescitte itikaf caizdir, demişlerdir. Bu görüş Saîd b. Cübeyr, Ebû Kılâbe ve başkalarından rivayet edilmiştir; Şâfiî, Ebû Hanîfe ve onların ashabının görüşü de budur. Onların delili, ayeti imamı ve müezzini olan her mescitte umumî manasına hamletmeleridir; Mâlik'in iki görüşünden biri de budur. İbn Uleyye, Dâvûd b. Ali, Taberî ve İbnü'l-Münzir de bu görüştedir. ed-Dârekutnî, Dahhâk'tan, o da Huzeyfe'den rivayet ettiğine göre Huzeyfe şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: « كُلُّ مَسْجِدٍ لَهُ مُؤَذِّنٌ وَإِمَامٌ فَالِاعْتِكَافُ فِيهِ يَصْلُحُ » «Müezzini ve imamı olan her mescitte itikaf geçerlidir.» ed-Dârekutnî: 'Dahhâk, Huzeyfe'den [bizzat] işitmemiştir' demiştir. Yirmi Dokuzuncu [Mesele]- Mâlik ve Ebû Hanîfe'ye göre itikafın en azı bir gün ve bir gecedir. Şayet: 'Allah için üzerime bir gece itikaf olsun' derse, ona bir gece ve bir gün itikaf gerekli olur. Aynı şekilde bir gün itikaf adarsa, ona bir gün ve bir gece gerekir. Sahnûn ise: 'Kim bir gece itikaf adarsa üzerine bir şey gerekmez' demiştir. Ebû Hanîfe ve ashabı da şöyle demiştir: 'Eğer bir gün adarsa, gece olmaksızın üzerine bir gün gerekir; şayet bir gece adarsa, Sahnûn'un dediği gibi üzerine bir şey gerekmez.' Şâfiî: 'Neyi adamışsa o gerekir; bir gece adamışsa bir gece, bir gün adamışsa bir gün gerekir' demiştir. Şâfiî: 'İtikafın en azı bir andır, çoğunun ise bir sınırı yoktur' demiştir. Bazı...

أَصْحَابِ أَبِي حَنِيفَةَ: يَصِحُّ الِاعْتِكَافُ سَاعَةً. وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَلَيْسَ مِنْ شَرْطِهِ صَوْمٌ، وَرُوِيَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ، وَهُوَ قَوْلُ دَاوُدَ بْنِ عَلِيٍّ وَابْنِ عُلَيَّةَ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ الْعَرَبِيِّ. وَاحْتَجُّوا بِأَنَّ اعْتِكَافَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ كَانَ فِي رَمَضَانَ، وَمُحَالٌ أَنْ يَكُونَ صَوْمُ رَمَضَانَ لِرَمَضَانَ وَلِغَيْرِهِ. وَلَوْ نَوَى الْمُعْتَكِفُ فِي رَمَضَانَ بِصَوْمِهِ التَّطَوُّعُ وَالْفَرْضُ فَسَدَ صَوْمُهُ عِنْدَ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ لَيْلَ الْمُعْتَكِفِ يَلْزَمُهُ فِيهِ مِنَ اجْتِنَابٍ مُبَاشَرَةِ النِّسَاءِ مَا يَلْزَمُهُ في نهاره، وأن ليله داخل أفي اعْتِكَافِهِ، وَأَنَّ اللَّيْلَ لَيْسَ بِمَوْضِعِ صَوْمٍ، فَكَذَلِكَ نَهَارُهُ لَيْسَ بِمُفْتَقِرٍ إِلَى الصَّوْمِ، وَإِنْ صَامَ فَحَسَنٌ، وَقَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَحْمَدُ فِي الْقَوْلِ الْآخَرِ: لَا يَصِحُّ إِلَّا بِصَوْمٍ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ ﵃. وَفِي الْمُوَطَّأِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَنَافِعٍ مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ: لَا اعْتِكَافَ إِلَّا بِصِيَامٍ، لِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ:" وَكُلُوا وَاشْرَبُوا" إِلَى قَوْلِهِ:" فِي الْمَساجِدِ" وَقَالَا: فَإِنَّمَا ذَكَرَ اللَّهُ الِاعْتِكَافَ مَعَ الصِّيَامِ. قَالَ يَحْيَى قَالَ مَالِكٌ: وَعَلَى ذَلِكَ الْأَمْرُ عِنْدَنَا. وَاحْتَجُّوا بِمَا رَوَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بن بديل عن عمر بْنِ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ عُمَرَ جَعَلَ عَلَيْهِ [أَنْ يَعْتَكِفَ] فِي الْجَاهِلِيَّةِ لَيْلَةً أَوْ يَوْمًا [عِنْدَ الْكَعْبَةِ] فَسَأَلَ النَّبِيُّ ﷺ فَقَالَ:" اعْتَكِفْ وَصُمْ". أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ. وَقَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: تَفَرَّدَ بِهِ ابْنُ بُدَيْلٍ عَنْ عَمْرٍو وَهُوَ ضَعِيفٌ. وَعَنْ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:" لَا اعْتِكَافَ إِلَّا بِصِيَامٍ". قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: تَفَرَّدَ بِهِ سُوَيْدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ حُسَيْنٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ. وَقَالُوا: لَيْسَ مِنْ شَرْطِ الصَّوْمِ عِنْدَنَا أَنْ يَكُونَ لِلِاعْتِكَافُ، بَلْ يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ الصَّوْمُ لَهُ وَلِرَمَضَانَ وَلِنَذْرٍ وَلِغَيْرِهِ، فَإِذَا نَذَرَهُ الناذر فإنما ينصرف نذره إِلَى مُقْتَضَاهُ فِي أَصْلِ الشَّرْعِ، وَهَذَا كَمَنْ نذر صلاة فإنما تَلْزَمُهُ، وَلَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ أَنْ يَتَطَهَّرَ لَهَا خَاصَّةً بَلْ يُجْزِئُهُ أَنْ يُؤَدِّيَهَا بِطَهَارَةٍ لِغَيْرِهَا. الْمُوَفِّيَةُ ثَلَاثِينَ- وَلَيْسَ لِلْمُعْتَكِفِ أَنْ يَخْرُجَ مِنْ معتكفة إلا لما لأبد لَهُ مِنْهُ، لِمَا رَوَى الْأَئِمَّةُ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إذا اعتكف يدنى إلى رأسه

Ebû Hanîfe'nin ashabına göre ise bir anlık (kısa bir süre) itikaf da sahihtir. Bu görüşe göre itikaf için oruç şart değildir. Bu, iki görüşünden birinde Ahmed b. Hanbel'den de rivayet edilmiştir; Dâvûd b. Ali ile İbn Uleyye'nin görüşü de budur; İbnü'l-Münzir ile İbnü'l-Arabî de bu görüşü tercih etmiştir. Onlar delil olarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in itikafının ramazan ayında olmasını ve ramazan orucunun hem ramazan hem de başka bir niyet için olmasının imkânsızlığını öne sürmüşlerdir. Şayet ramazanda itikafa giren kimse orucuyla hem nafileye hem de farza niyet ederse Mâlik ve ashabına göre orucu fasit olur. Bilinmektedir ki itikafta olan kimseye gecesinde kadınlara yaklaşmaktan sakınma hususunda gündüzünde gereken şeyler vacip olur; gecesi de itikafına dâhildir; ayrıca gece, oruç tutma vakti değildir; aynı şekilde gündüzü de oruca muhtaç değildir; şayet oruç tutarsa bu güzeldir. Mâlik, Ebû Hanîfe ve diğer görüşünde Ahmed ise şöyle demiştir: [İtikaf] ancak oruçla sahih olur. Bu görüş İbn Ömer, İbn Abbâs ve Âişe radıyallâhu anhüm'den rivayet edilmiştir. el-Muvatta'da el-Kāsım b. Muhammed ve Abdullah b. Ömer'in azatlısı Nâfi'den şöyle rivayet edilmiştir: Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda { وَكُلُوا وَاشْرَبُوا } “Yiyiniz, içiniz...” ayetinden { فِي الْمَسَاجِدِ } “...mescitlerde” ifadesine kadar buyurması sebebiyle oruçsuz itikaf olmaz. İkisi şöyle demiştir: Zira Allah itikafı ancak oruçla birlikte zikretmiştir. Yahyâ dedi ki: Mâlik şöyle dedi: Bizde uygulama da bu şekildedir. Onlar, Abdullah b. Büdeyl'in Amr b. Dînâr'dan, onun da İbn Ömer'den rivayet ettiği şu hadisi delil getirdiler: Ömer Câhiliye döneminde [Kâbe'nin yanında] bir gece veya bir gün [itikafa girmeyi] adamıştı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordu, o da: « اعْتَكِفْ وَصُمْ » «İtikafa gir ve oruç tut!» buyurdu. Bunu Ebû Dâvûd tahric etmiştir. Dârekutnî şöyle demiştir: İbn Büdeyl bunu Amr'dan rivayet etmekte tek kalmıştır ve kendisi zayıftır. Âişe'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَا اعْتِكَافَ إِلَّا بِصِيَامٍ » «Oruçsuz itikaf olmaz.» Dârekutnî dedi ki: Süveyd b. Abdilazîz, Süfyân b. Hüseyn'den, o Zührî'den, o Urve'den, o da Âişe'den bu rivayette tek kalmıştır. Şöyle demişlerdir: Bize göre orucun sırf itikaf için olması şart değildir; aksine orucun hem onun için hem de ramazan için, bir adak veya başka bir niyet için olması sahihtir. Bir kimse bunu adadığında adağı şeriatın aslındaki gereğine yönelir. Bu durum, namaz adayan kimse gibidir; namaz ona vacip olur, fakat ona has olarak özel bir taharet (abdest) alması gerekmez; aksine başka bir şey için aldığı abdestle o namazı kılması yeterlidir. Otuzuncu [Mesele]- İtikafta olan kimsenin, kaçınılmaz bir ihtiyacı olmadıkça itikaf yerinden çıkması caiz değildir. Nitekim imamların Âişe'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem itikafta iken başını bana doğru uzatırdı,

فَأَرْجُلُهُ، وَكَانَ لَا يَدْخُلُ الْبَيْتَ إِلَّا لِحَاجَةِ الْإِنْسَانِ، تُرِيدُ الْغَائِطَ وَالْبَوْلَ. وَلَا خِلَافَ فِي هَذَا بَيْنَ الْأُمَّةِ وَلَا بَيْنَ الْأَئِمَّةِ، فَإِذَا خرج المعتكف لضرورة وما لأبد لَهُ مِنْهُ وَرَجَعَ فِي فَوْرِهِ بَعْدَ زَوَالِ الضَّرُورَةِ بَنَى عَلَى مَا مَضَى مِنَ اعْتِكَافِهِ ولا شي عَلَيْهِ. وَمِنَ الضَّرُورَةِ الْمَرَضُ الْبَيِّنُ وَالْحَيْضُ. وَاخْتَلَفُوا فِي خُرُوجِهِ لِمَا سِوَى ذَلِكَ، فَمَذْهَبُ مَالِكٍ مَا ذَكَرْنَا، وَكَذَلِكَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالْحَسَنُ وَالنَّخَعِيُّ: يَعُودُ الْمَرِيضُ وَيَشْهَدُ الْجَنَائِزَ، وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ وَلَيْسَ بِثَابِتٍ عَنْهُ. وَفَرَّقَ إِسْحَاقُ بَيْنَ الِاعْتِكَافِ الْوَاجِبِ وَالتَّطَوُّعِ، فَقَالَ فِي الِاعْتِكَافِ الْوَاجِبِ: لَا يَعُودُ الْمَرِيضُ وَلَا يَشْهَدُ الْجَنَائِزَ، وَقَالَ فِي التَّطَوُّعِ: يُشْتَرَطُ حِينَ يَبْتَدِئُ حُضُورَ الْجَنَائِزِ وَعِيَادَةَ الْمَرْضَى وَالْجُمُعَةِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: يَصِحُّ اشْتِرَاطَ الْخُرُوجِ مِنْ مُعْتَكَفِهِ لِعِيَادَةِ مَرِيضٍ وَشُهُودِ الْجَنَائِزِ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنْ حَوَائِجِهِ. وَاخْتُلِفَ فِيهِ عَنْ أَحْمَدَ، فَمَنَعَ مِنْهُ مَرَّةً، وَقَالَ مَرَّةً: أَرْجُو أَلَّا يَكُونَ بِهِ بَأْسٌ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ كَمَا قَالَ مَالِكٌ: لَا يَكُونُ فِي الِاعْتِكَافِ شَرْطٌ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: لَا يَخْرُجُ الْمُعْتَكِفُ مِنَ اعْتِكَافِهِ إِلَّا لما لأبد لَهُ مِنْهُ، وَهُوَ الَّذِي كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَخْرُجُ لَهُ. الْحَادِيَةُ وَالثَّلَاثُونَ- وَاخْتَلَفُوا فِي خُرُوجِهِ لِلْجُمُعَةِ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: يَخْرُجُ لِلْجُمُعَةِ وَيَرْجِعُ إِذَا سَلَّمَ، لِأَنَّهُ خَرَجَ إِلَى فَرْضٍ وَلَا يُنْتَقَضُ اعْتِكَافُهُ. وَرَوَاهُ ابْنُ الْجَهْمِ عَنْ مَالِكٍ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ وَابْنُ الْمُنْذِرِ. وَمَشْهُورُ مَذْهَبِ مَالِكٍ أَنَّ مَنْ أَرَادَ أَنْ يَعْتَكِفَ عَشْرَةَ أَيَّامٍ أَوْ نَذَرَ ذَلِكَ لَمْ يَعْتَكِفْ إِلَّا فِي الْمَسْجِدِ الْجَامِعِ، وَإِذَا اعْتَكَفَ فِي غَيْرِهِ لَزِمَهُ الْخُرُوجُ إِلَى الْجُمُعَةِ وَبَطَلَ اعْتِكَافُهُ. وَقَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ: يَخْرُجُ إِلَى الْجُمُعَةِ فَيَشْهَدُهَا وَيَرْجِعُ مَكَانَهُ وَيَصِحُّ اعْتِكَافُهُ. قُلْتُ: وَهُوَ صَحِيحٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ" فعم. وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الِاعْتِكَافَ لَيْسَ بِوَاجِبٍ وَأَنَّهُ سُنَّةٌ، وَأَجْمَعَ الْجُمْهُورُ مِنَ الْأَئِمَّةِ عَلَى أَنَّ الْجُمُعَةَ فَرْضٌ عَلَى الْأَعْيَانِ، وَمَتَى اجْتَمَعَ وَاجِبَانِ أَحَدُهُمَا آكَدُ مِنَ الْآخَرِ قُدِّمَ الْآكَدُ، فَكَيْفَ إِذَا اجْتَمَعَ مَنْدُوبٌ وَوَاجِبٌ، وَلَمْ يَقُلْ أَحَدٌ بِتَرْكِ الْخُرُوجِ إِلَيْهَا، فَكَانَ الْخُرُوجُ إِلَيْهَا فِي مَعْنَى حَاجَةِ الْإِنْسَانِ.

ben de onun saçını tarardım. İnsanî bir ihtiyaç dışında eve girmezdi; bununla büyük ve küçük abdesti kastetmektedir. Bu konuda ümmet arasında ve imamlar arasında hiçbir ihtilaf yoktur. İtikafta olan kimse zaruret sebebiyle ve kaçınılmaz bir ihtiyacı için dışarı çıkar, zaruret ortadan kalktıktan sonra derhal geri dönerse itikafının geçmiş kısmının üzerine bina eder ve ona bir şey gerekmez. Açık hastalık ve hayız da zaruretlerdendir. Bunun dışındaki sebeplerle çıkması konusunda ise ihtilaf etmişlerdir: Mâlik'in mezhebi zikrettiğimiz gibidir; Şâfiî ve Ebû Hanîfe'nin mezhebi de böyledir. Saîd b. Cübeyr, el-Hasan ve en-Nehaî: "Hastayı ziyaret eder ve cenazelere katılır" demişlerdir; bu, Ali'den de rivayet edilmiştir ancak ondan sabit değildir. İshak vacip itikaf ile nafile itikafı birbirinden ayırmış ve vacip itikafta: "Hastayı ziyaret etmez ve cenazelere katılmaz" demiş; nafile itikafta ise: "İtikafa başlarken cenazelere katılmayı, hastaları ziyaret etmeyi ve cumayı şart koşabilir" demiştir. Şâfiî: "İtikaf yerinden hasta ziyareti, cenazede bulunma ve diğer ihtiyaçları için çıkmayı şart koşmak sahihtir" demiştir. Ahmed'den bu konuda farklı rivayetler gelmiştir; bir defasında bunu men etmiş, bir defasında da: "Bunda bir sakınca olmadığını umarım" demiştir. el-Evzâî de Mâlik'in dediği gibi: "İtikafta şart koşulamaz" demiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: "İtikaftaki kimse, ancak kaçınılmaz olan ihtiyaçları için çıkar; bu da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisi için çıktığı şeydir." Otuz Birinci [Mesele]- Cuma için çıkması konusunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup şöyle demiştir: "Cuma için çıkar ve selam verince geri döner; çünkü o bir farz için çıkmıştır ve itikafı bozulmaz." Bunu İbnü'l-Cehm Mâlik'ten rivayet etmiştir, Ebû Hanîfe de bu görüştedir; İbnü'l-Arabî ve İbnü'l-Münzir de bunu tercih etmiştir. Mâlik'in mezhebinde meşhur olan görüşe göre, on gün itikafa girmek isteyen veya bunu adayan kimse ancak Cami-i Kebîr'de (cuma kılınan mescitte) itikafa girer; şayet başka bir yerde itikafa girerse cumaya çıkması gerekir ve itikafı batıl olur. Abdülmelik ise şöyle demiştir: "Cumaya çıkar, namaza katılır ve derhal yerine döner; itikafı da sahih olur." Derim ki: Bu görüş, Yüce Allah'ın: { وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ } “Mescitlerde itikafta bulunduğunuz zaman” buyruğunun umumi oluşu sebebiyle sahihtir. Âlimler itikafın [aslen] vacip olmayıp sünnet olduğu konusunda icma etmişlerdir. İmamların cumhuru da cumanın farz-ı ayn olduğu konusunda icma etmiştir. Biri diğerinden daha kuvvetli iki vacip bir araya geldiğinde daha kuvvetli olanı öne alınır; nitekim bir mendup ile bir vacip bir araya geldiğinde nasıl öne alınmasın! Hiç kimse cumaya çıkmanın terk edileceğini söylememiştir; dolayısıyla cumaya çıkmak da insanî ihtiyaç hükmündedir.

الثَّانِيَةُ وَالثَّلَاثُونَ- الْمُعْتَكِفُ إِذَا أَتَى كَبِيرَةً فَسَدَ اعْتِكَافُهُ، لِأَنَّ الْكَبِيرَةَ ضِدَّ الْعِبَادَةِ، كَمَا أَنَّ الحدث ضد الطهارة والصلاة، وترك حَرَّمَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ أَعْلَى مَنَازِلِ الِاعْتِكَافِ فِي الْعِبَادَةِ. قَالَهُ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ عَنْ مَالِكٍ. الثَّالِثَةُ وَالثَّلَاثُونَ- رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَعْتَكِفَ صَلَّى الْفَجْرَ ثُمَّ دَخَلَ مُعْتَكَفَهُ ... ، الْحَدِيثَ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي وَقْتِ دُخُولِ الْمُعْتَكِفِ فِي اعْتِكَافِهِ، فَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ بِظَاهِرِ هَذَا الْحَدِيثِ، وَرُوِيَ عَنِ الثَّوْرِيِّ وَاللَّيْثِ ابن سَعْدٍ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَطَائِفَةٌ مِنَ التَّابِعِينَ. وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ: إِنَّمَا يَفْعَلُ هَذَا مَنْ نَذَرَ عَشَرَةَ أَيَّامٍ، فَإِنْ زَادَ عَلَيْهَا فَقَبْلَ غُرُوبِ الشَّمْسِ. وَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُمْ: إِذَا أَوْجَبَ عَلَى نَفْسِهِ اعْتِكَافَ شَهْرٍ، دَخَلَ الْمَسْجِدَ قَبْلَ غُرُوبِ الشَّمْسِ مِنْ لَيْلَةِ ذَلِكَ الْيَوْمِ. قَالَ مَالِكٌ: وَكَذَلِكَ كُلُّ مَنْ أَرَادَ أَنْ يَعْتَكِفَ يَوْمًا أَوْ أَكْثَرَ. وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وابن الماجشون عبد الملك، لِأَنَّ أَوَّلَ لَيْلَةِ أَيَّامِ الِاعْتِكَافِ دَاخِلَةٌ فِيهَا، وَأَنَّهُ زَمَنٌ لِلِاعْتِكَافِ فَلَمْ يَتَبَعَّضْ كَالْيَوْمِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: إِذَا قَالَ لِلَّهِ عَلَيَّ يَوْمٌ دَخَلَ قبل طلوع الفجر وخروج بعد الغروب الشَّمْسِ، خِلَافَ قَوْلِهِ فِي الشَّهْرِ. وَقَالَ اللَّيْثُ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ وَزُفَرُ: يَدْخُلُ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ، وَالشَّهْرُ وَالْيَوْمُ عِنْدَهُمْ سَوَاءٌ. وَرُوِيَ مِثْلُ ذَلِكَ عَنْ أَبِي يُوسُفَ، وَبِهِ قَالَ الْقَاضِي عَبْدُ الْوَهَّابِ، وَأَنَّ اللَّيْلَةَ إِنَّمَا تَدْخُلُ فِي الِاعْتِكَافِ عَلَى سَبِيلِ التَّبَعِ، بِدَلِيلِ أَنَّ الِاعْتِكَافَ لَا يَكُونُ إِلَّا بِصَوْمٍ وَلَيْسَ اللَّيْلُ بِزَمَنٍ لِلصَّوْمِ. فَثَبَتَ أَنَّ الْمَقْصُودَ بِالِاعْتِكَافِ هُوَ النَّهَارُ دون الليل. قلت: وحديث عائشة يرد هذه الأقوال وَهُوَ الْحُجَّةُ عِنْدَ التَّنَازُعِ، وَهُوَ حَدِيثٌ ثَابِتٌ لَا خِلَافَ فِي صِحَّتِهِ. الرَّابِعَةُ وَالثَّلَاثُونَ- اسْتَحَبَّ مَالِكٌ لِمَنِ اعْتَكَفَ الْعَشْرَ الْأَوَاخِرَ أَنْ يُبَيِّتَ لَيْلَةَ الْفِطْرِ فِي الْمَسْجِدِ حَتَّى يَغْدُوَ مِنْهُ إِلَى الْمُصَلَّى، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ: يَخْرُجُ إِذَا غَابَتِ الشَّمْسُ، وَرَوَاهُ سَحْنُونٌ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ، لِأَنَّ الْعَشْرَ يَزُولُ بِزَوَالِ الشَّهْرِ، وَالشَّهْرُ يَنْقَضِي

Otuz İkinci [Mesele]- İtikaftaki kimse büyük günah işlediğinde itikafı bozulur; zira büyük günah ibadetin zıddıdır; tıpkı abdestsizliğin (hades) taharet ve namazın zıddı olduğu gibi. Yüce Allah'ın haram kıldığı şeyleri terk etmek, itikafın ibadetteki en yüksek mertebelerindendir. Bunu İbn Huveyzimendâd Mâlik'ten nakletmiştir. Otuz Üçüncü [Mesele]- Müslim, Âişe'den şöyle rivayet etmiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem itikafa girmek istediği zaman sabah namazını kılar, sonra itikaf yerine girerdi..." hadisi nakletti. Âlimler, itikafa giren kimsenin itikafa başlama vakti hususunda ihtilaf etmişlerdir: el-Evzâî bu hadisin zahirine göre hükmetmiştir; bu, es-Sevrî'den ve iki görüşünden birinde Leys b. Sa'd'dan rivayet edilmiştir. İbnü'l-Münzir ve tabiînden bir grup da bu görüştedir. Ebû Sevr ise şöyle demiştir: "Bunu ancak on gün adayan kimse yapar; şayet bundan fazlasını adayacaksa güneş batmadan önce girer." Mâlik, Şâfiî, Ebû Hanîfe ve ashabı ise şöyle demişlerdir: "Kişi kendi üzerine bir ay itikafı vacip kıldığında, o günün gecesinde güneş batmadan önce mescide girer." Mâlik: "Bir gün veya daha fazla itikafa girmek isteyen herkes için de durum böyledir" demiştir. Ebû Hanîfe ve İbnü'l-Mâcişûn Abdülmelik de bu görüştedir; zira itikaf günlerinin ilk gecesi de o günlere dâhildir ve orası itikaf zamanıdır, dolayısıyla tıpkı gündüz gibi bölünme kabul etmez. Şâfiî: "Allah için üzerime bir gün itikaf olsun derse, fecir doğmadan önce girer ve güneş battıktan sonra çıkar" demiş, aydaki görüşünün aksine hükmetmiştir. Leys iki görüşünden birinde ve Züfer: "Fecir doğmadan önce girer, ay ile gün onların katında eşittir" demişlerdir. Benzer bir görüş Ebû Yûsuf'tan da rivayet edilmiştir ve Kâdı Abdülvehhâb da bunu söylemiştir. Gece itikafa ancak gündüze tâbi olarak girer; bunun delili itikafın ancak oruçla sahih olması ve gecenin de oruç vakti olmamasıdır. Böylece itikaftan asıl kastedilenin gece değil gündüz olduğu sabit olmuştur. Derim ki: Âişe'nin hadisi bu görüşleri reddetmektedir ve ihtilaf anında delil odur; o, sıhhatinde ihtilaf bulunmayan sabit bir hadistir. Otuz Dördüncü [Mesele]- Mâlik, [Ramazan'ın] son on gününde itikafa giren kimsenin, bayram gecesini de mescitte geçirmesini ve oradan doğrudan namazgâha gitmesini müstehap görmüştür; Ahmed de bu görüştedir. Şâfiî ve el-Evzâî ise: "Güneş battığında çıkar" demişlerdir; bunu Sahnûn, İbnü'l-Kâsım'dan rivayet etmiştir. Çünkü on gün, ayın bitmesiyle sona erer ve ay,

بِغُرُوبِ الشَّمْسِ مِنْ آخِرِ يَوْمٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ. وَقَالَ سَحْنُونٌ: إِنَّ ذَلِكَ عَلَى الْوُجُوبِ، فَإِنْ خَرَجَ لَيْلَةَ الْفِطْرِ بَطَلَ اعْتِكَافُهُ. وَقَالَ ابْنُ الْمَاجِشُونِ: وَهَذَا

Ramazan ayının son gününde güneşin batmasıyla tamamlanır. Sahnûn ise şöyle demiştir: "Bu [geceleme] vaciptir; şayet bayram gecesi çıkarsa itikafı batıl olur." İbnü'l-Mâcişûn ise şöyle demiştir: "Bunu,

يَرُدُّهُ مَا ذَكَرْنَا مِنَ انْقِضَاءِ الشَّهْرِ، وَلَوْ كَانَ الْمُقَامُ لَيْلَةَ الْفِطْرِ مِنْ شَرْطِ صِحَّةِ الِاعْتِكَافِ لَمَا صَحَّ اعْتِكَافٌ لَا يَتَّصِلُ بِلَيْلَةِ الْفِطْرِ، وَفِي الْإِجْمَاعِ عَلَى جَوَازِ ذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ مُقَامَ لَيْلَةِ الْفِطْرِ لِلْمُعْتَكِفِ لَيْسَ شَرْطًا فِي صِحَّةِ الِاعْتِكَافِ. فَهَذِهِ جُمَلٌ كَافِيَةٌ مِنْ أَحْكَامِ الصِّيَامِ وَالِاعْتِكَافِ اللَّائِقَةِ بِالْآيَاتِ، فِيهَا لِمَنِ اقْتَصَرَ عَلَيْهَا كِفَايَةٌ، وَاللَّهُ الْمُوَفِّقُ لِلْهِدَايَةِ. الْخَامِسَةُ وَالثَّلَاثُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ" أَيْ هَذِهِ الْأَحْكَامُ حُدُودُ الله فلا تخالفوا، ف" تِلْكَ" إشارة إلى هذه الأوامر والنوهى. وَالْحُدُودُ: الْحَوَاجِزُ. وَالْحَدُّ: الْمَنْعُ، وَمِنْهُ سُمِّيَ الْحَدِيدُ حَدِيدًا، لِأَنَّهُ يَمْنَعُ مِنْ وُصُولِ السِّلَاحِ إِلَى البدن. وسمي البواب والسبحان حَدَّادًا، لِأَنَّهُ يَمْنَعُ مَنْ فِي الدَّارِ مِنَ الْخُرُوجِ مِنْهَا، وَيَمْنَعُ الْخَارِجَ مِنَ الدُّخُولِ فِيهَا. وَسُمِّيَتْ حُدُودُ اللَّهِ لِأَنَّهَا تَمْنَعُ أَنْ يَدْخُلَ فِيهَا مَا لَيْسَ مِنْهَا، وَأَنْ يَخْرُجَ مِنْهَا هُوَ مِنْهَا، وَمِنْهَا سُمِّيَتِ الْحُدُودُ فِي الْمَعَاصِي، لأنها تمنع أصحابهما مِنَ الْعَوْدِ إِلَى أَمْثَالِهَا. وَمِنْهُ سُمِّيَتِ الْحَادُّ فِي الْعِدَّةِ، لِأَنَّهَا تَمْتَنِعُ مِنَ الزِّينَةِ. السَّادِسَةُ وَالثَّلَاثُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ" أَيْ كَمَا بَيَّنَ هَذِهِ الْحُدُودَ يُبَيِّنُ جَمِيعَ الْأَحْكَامِ لِتَتَّقُوا مُجَاوَزَتَهَا. وَالْآيَاتُ: الْعَلَامَاتُ الْهَادِيَةُ إلى الحق. و" لَعَلَّهُمْ" تَرَجٍّ فِي حَقِّهِمْ، فَظَاهِرُ ذَلِكَ عُمُومٌ وَمَعْنَاهُ خُصُوصٌ فِيمَنْ يَسَّرَهُ اللَّهُ لِلْهُدَى، بِدَلَالَةِ الْآيَاتِ الَّتِي تَتَضَمَّنُ أَنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ.

ayın bitişiyle ilgili zikrettiğimiz husus reddetmektedir. Şayet bayram gecesinde kalmak itikafın sıhhat şartlarından olsaydı, bayram gecesine bitişik olmayan hiçbir itikaf sahih olmazdı. Bunun caiz olduğundaki icma, itikaftaki kişinin bayram gecesinde kalmasının itikafın sıhhat şartı olmadığına delildir. İşte bunlar, oruç ve itikaf hükümlerinden ayetlere uygun düşen yeterli özlerdir; bunlarla yetinen kimse için kâfidir. Hidayete muvaffak kılan Allah'tır. Otuz Beşinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ } “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır” buyruğu, yani bu hükümler Allah'ın sınırlarıdır, onları çiğnemeyin, demektir. [Arapça ibaredeki] "tilke" (تِلْكَ), bu emir ve yasaklara bir işarettir. Hudûd (حُدُود): Engeller, sınırlar demektir. Hadd (حَدّ): Engellemek manasındadır; bundan dolayı demire Hadîd (حَدِيد) denilmiştir, çünkü silahın bedene ulaşmasını engeller. Kapıcıya ve zindancıya da Haddâd (حَدَّاد) denilmiştir; çünkü evde olanın oradan çıkmasını ve dışarıdakinin oraya girmesini engeller. Allah'ın sınırları olarak isimlendirilmiştir; çünkü onlardan olmayan bir şeyin onlara girmesini ve onlardan olan bir şeyin de onlardan çıkmasını engeller. Günahlardaki cezalara da bundan dolayı Hudûd (sınırlar/cezalar) denilmiştir; çünkü işleyenleri benzerlerine dönmekten alıkoyar. İddet bekleyen kadına da Hâdd (حَادّ) denilmesi bundandır; çünkü o süslenmekten sakınır/kendini alıkoyar. Otuz Altıncı [Mesele]- Yüce Allah'ın: { كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ } “Allah ayetlerini insanlara işte böyle açıklar” buyruğu; yani bu sınırları açıkladığı gibi, aşmaktan sakınasınız diye bütün hükümleri de açıklar, demektir. Âyât (آيات): Hakka ileten işaretler/alametler demektir. [Arapça ibaredeki] "leallehüm" (لَعَلَّهُمْ) ise onlar hakkında bir umuttur. Bunun zahiri umum (genel) ifade eder, manası ise Allah'ın dilediğini saptıracağını ihtiva eden ayetlerin delaletiyle, Allah'ın hidayeti kolaylaştırdığı kimselere has (özel)dir.

[سورة البقرة (٢): آية ١٨٨]

[Bakara Suresi (2), Ayet 188]

وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ وَتُدْلُوا بِها إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقاً مِنْ أَمْوالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٨٨)

{ وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ وَتُدْلُوا بِها إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقاً مِنْ أَمْوالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin ve insanların mallarından bir kısmını bile bile günahla yemek için onları hâkimlere [rüşvet olarak] aktarmayın.” (188)

فيه ثماني مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ" قيل: إنه نزل في عبدان ابن أشوع الحضرمي، ادعى ملا امْرِئِ الْقَيْسِ الْكِنْدِيِّ وَاخْتَصَمَا إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى الله عليه

Bu [ayette] sekiz mesele vardır: Birinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ } “Mallarınızı aranızda yemeyin” buyruğu: Bunun, İmruü'l-Kays el-Kindî'nin arazisinde hak iddia eden ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda dâvâlaşan Abdân b. Eşva' el-Hadramî hakkında indiği söylenmiştir.

وَسَلَّمَ، فَأَنْكَرَ امْرُؤُ الْقَيْسِ وَأَرَادَ أَنْ يَحْلِفَ فنزلت الْآيَةُ، فَكَفَّ عَنِ الْيَمِينِ وَحَكَّمَ عَبْدَانَ فِي أَرْضِهِ وَلَمْ يُخَاصِمْهُ. الثَّانِيَةُ- الْخِطَابُ بِهَذِهِ الْآيَةِ يَتَضَمَّنُ جَمِيعَ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَالْمَعْنَى: لَا يَأْكُلُ بَعْضكُمْ مَالَ بَعْضٍ بِغَيْرِ حَقٍّ. فَيَدْخُلُ فِي هَذَا: الْقِمَارُ وَالْخِدَاعُ وَالْغُصُوبُ وَجَحْدُ الْحُقُوقِ، وَمَا لَا تَطِيبُ بِهِ نَفْسُ مَالِكِهِ، أَوْ حَرَّمَتْهُ الشَّرِيعَةُ وَإِنْ طَابَتْ به نفس مالكه، كهر الْبَغِيِّ وَحُلْوَانِ الْكَاهِنِ وَأَثْمَانِ الْخُمُورِ وَالْخَنَازِيرِ وَغَيْرِ ذَلِكَ. وَلَا يَدْخُلُ فِيهِ الْغَبْنُ فِي الْبَيْعِ مَعَ مَعْرِفَةِ الْبَائِعِ بِحَقِيقَةِ مَا بَاعَ لِأَنَّ الْغَبْنَ كَأَنَّهُ هِبَةٌ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي سُورَةِ" النِّسَاءِ ". وَأُضِيفَتِ الْأَمْوَالُ إِلَى ضَمِيرِ المنتهى لَمَّا كَانَ كُلُّ وَاحِدٌ مِنْهُمَا مَنْهِيًّا وَمَنْهِيًّا عنه، كما قال:" تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ ". وَقَالَ قَوْمٌ: الْمُرَادُ بِالْآيَةِ" وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ " أَيْ فِي الْمَلَاهِي وَالْقِيَانُ وَالشُّرْبُ وَالْبَطَالَةُ، فَيَجِيءُ عَلَى هَذَا إِضَافَةُ الْمَالِ إِلَى ضَمِيرِ الْمَالِكِينَ. الثَّالِثَةُ- مَنْ أَخَذَ مَالَ غَيْرِهِ لَا عَلَى وَجْهِ إِذْنِ الشَّرْعِ فَقَدْ أكله بالباطل، ومن الأكل بالباطل أن يقتضى الْقَاضِي لَكَ وَأَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّكَ مُبْطِلٌ، فَالْحَرَامُ لَا يَصِيرُ حَلَالًا بِقَضَاءِ الْقَاضِي، لِأَنَّهُ إِنَّمَا يَقْضِي بِالظَّاهِرِ. وَهَذَا إِجْمَاعٌ فِي الْأَمْوَالِ، وَإِنْ كَانَ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ قَضَاؤُهُ يَنْفُذُ فِي الْفُرُوجِ بَاطِنًا، وَإِذَا كَانَ قَضَاءُ الْقَاضِي لَا يُغَيِّرُ حُكْمَ الْبَاطِنِ فِي الْأَمْوَالِ فَهُوَ فِي الْفُرُوجِ أَوْلَى. وَرَوَى الْأَئِمَّةُ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِنَّكُمْ تَخْتَصِمُونَ إِلَيَّ وَلَعَلَّ بَعْضَكُمْ أَنْ يَكُونَ أَلْحَنَ بِحُجَّتِهِ مِنْ بَعْضٍ فَأَقْضِي لَهُ عَلَى نَحْوٍ مِمَّا أَسْمَعُ فَمَنْ قَطَعْتُ لَهُ مِنْ حَقِّ أَخِيهِ شَيْئًا فَلَا يَأْخُذُهُ فَإِنَّمَا أَقْطَعُ لَهُ قِطْعَةً مِنْ نَارٍ- فِي رِوَايَةٍ- فَلْيَحْمِلْهَا أَوْ يَذَرْهَا". وَعَلَى الْقَوْلِ بِهَذَا الْحَدِيثِ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ وَأَئِمَّةُ الْفُقَهَاءِ. وَهُوَ نَصٌّ فِي أَنَّ حُكْمَ الْحَاكِمِ عَلَى الظَّاهِرِ لَا يُغَيِّرُ حُكْمُ الْبَاطِنِ، وَسَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ فِي الْأَمْوَالِ وَالدِّمَاءِ وَالْفُرُوجِ، إِلَّا مَا حُكِيَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ فِي الْفُرُوجِ، وَزَعَمَ أَنَّهُ لَوْ شَهِدَ شَاهِدَا زُورٍ عَلَى رَجُلٍ بِطَلَاقِ زَوْجَتِهِ وَحَكَمَ الْحَاكِمُ بِشَهَادَتِهِمَا لِعَدَالَتِهِمَا عِنْدَهُ فَإِنَّ فَرْجَهَا يَحِلُّ لِمُتَزَوِّجِهَا- مِمَّنْ يَعْلَمُ أَنَّ الْقَضِيَّةَ بَاطِلٌ- بَعْدَ الْعِدَّةِ. وَكَذَلِكَ لَوْ تَزَوَّجَهَا أَحَدُ الشَّاهِدَيْنِ جَازَ عِنْدَهُ، لِأَنَّهُ لَمَّا حَلَّتْ لِلْأَزْوَاجِ فِي الظَّاهِرِ كان الشاهد وغيره

[Peygamber aleyhisselâm'ın huzurunda dâvâlaştılar], İmruü'l-Kays inkâr etti ve yemin etmek istedi; bunun üzerine ayet indi. O da yemin etmekten vazgeçti, arazisi konusunda Abdân'ı yetkili kıldı ve onunla dâvâlaşmadı. İkinci [Mesele]- Bu ayetteki hitap Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in bütün ümmetini kapsamaktadır. Anlamı şudur: Birbirinizin mallarını haksız yere yemeyiniz. Kumar, aldatma, gasplar, hakları inkâr etme ve sahibinin gönül rızası bulunmayan yahut sahibinin gönül rızası bulunsa dahi şeriatın haram kıldığı fahişelik ücreti (mehru'l-begiyy), kâhin ücreti (hulvânu'l-kâhin), içki ve domuz bedelleri ve benzeri şeyler buna dâhildir. Satıcının sattığı şeyin hakikatini bilmesi şartıyla satıştaki gabin (aldanma/fahiş kâr) ise buna dâhil değildir; çünkü gabin adeta bir hibe gibidir. Bunun açıklaması Nisa Suresi'nde gelecektir. Mallar, nehyedilenlerin zamirine izafe edilmiştir; çünkü onların her biri hem nehyeden hem de nehyolunandır, nitekim Yüce Allah: { تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ } “Birbirinizi öldürüyorsunuz” buyurmuştur. Bir grup şöyle demiştir: Ayetteki: { وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ } “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin” buyruğundan kasıt; eğlencelerde, şarkıcı cariyelerde, içkide ve boş işlerde [harcamak]tır. Bu yaklaşıma göre malın izafesi mülk sahiplerinin zamirine yönelik olur. Üçüncü [Mesele]- Kim başkasının malını şeriatın izni olmaksızın alırsa, onu batıl yolla yemiş olur. Batıl yolla yemenin bir şekli de, haksız olduğunu bildiğin halde hâkimin senin lehine hükmetmesidir. Zira haram, hâkimin hükmüyle helal olmaz; çünkü hâkim sadece zahire göre hüküm verir. Mallar konusunda bu bir icmadır. Ebu Hanife'ye göre hâkimin hükmü nikâh/ferc hususunda bâtınen geçerli olsa da, hâkimin hükmü mallarda bâtındaki hükmü değiştirmiyorsa, nikâh/ferc konusunda [değiştirmemesi] evleviyetle geçerlidir. İmamlar Ümmü Seleme'den rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « إِنَّكُمْ تَخْتَصِمُونَ إِلَيَّ وَلَعَلَّ بَعْضَكُمْ أَنْ يَكُونَ أَلْحَنَ بِحُجَّتِهِ مِنْ بَعْضٍ فَأَقْضِي لَهُ عَلَى نَحْوٍ مِمَّا أَسْمَعُ فَمَنْ قَطَعْتُ لَهُ مِنْ حَقِّ أَخِيهِ شَيْئًا فَلَا يَأْخُذُهُ فَإِنَّمَا أَقْطَعُ لَهُ قِطْعَةً مِنْ نَارٍ » «Sizler benim huzurumda dâvâlaşıyorsunuz; olabilir ki biriniz delilini diğerinden daha güzel ifade eder de ben de işittiğime göre onun lehine hükmederim. Artık kime kardeşinin hakkından bir şey hükmetmişsem sakın onu almasın; zira ben ona ancak ateşten bir parça ayırıp vermiş olurum.» -bir rivayette de- « فَلْيَحْمِلْهَا أَوْ يَذَرْهَا » «Artık ister onu taşısın ister bıraksın.» Âlimlerin cumhuru ve fakihlerin imamları bu hadisi kabul edip onunla amel etme görüşündedirler. Bu hadis, hâkimin zahire göre verdiği hükmün bâtındaki hükmü değiştirmeyeceğine açık bir nasstır; bu durum mallarda, canlarda ve ferc/nikâh meselelerinde farksızdır. Ancak ferc konusunda Ebu Hanife'den nakledilen görüş müstesnadır. O, bir adamın karısını boşadığına dair iki yalancı şahitlik etse ve hâkim de yanındaki adaletlerine binaen onların şahitliğiyle hüküm verse, davanın batıl olduğunu bilen bir kimsenin -iddet bittikten sonra- o kadınla evlenmesinin helal olacağını ileri sürmüştür. Aynı şekilde iki şahitten biri onunla evlense, onun nezdinde caizdir; çünkü kadın zahiren diğer kocalara helal olunca şahit ile başkası

سَوَاءٌ، لِأَنَّ قَضَاءَ الْقَاضِي قَطَعَ عِصْمَتَهَا، وَأَحْدَثَ فِي ذَلِكَ التَّحْلِيلَ وَالتَّحْرِيمَ فِي الظَّاهِرِ وَالْبَاطِنِ جَمِيعًا، وَلَوْلَا ذَلِكَ مَا حَلَّتْ لِلْأَزْوَاجِ. وَاحْتَجَّ بِحُكْمِ اللِّعَانِ وَقَالَ: مَعْلُومٌ أَنَّ الزَّوْجَةَ إِنَّمَا وَصَلَتْ إِلَى فِرَاقِ زَوْجِهَا بِاللِّعَانِ الْكَاذِبِ، الَّذِي لَوْ عَلِمَ الْحَاكِمُ كَذِبَهَا فِيهِ لَحَدَّهَا وَمَا فَرَّقَ بَيْنَهُمَا، فَلَمْ يَدْخُلْ هَذَا فِي عُمُومِ قَوْلِهِ ﵇:" فَمَنْ قَضَيْتُ لَهُ مِنْ حَقِّ أَخِيهِ شَيْئًا فَلَا يَأْخُذُهُ" الْحَدِيثَ. الرَّابِعَةُ- وهذه الآية مستمك كُلِّ مُؤَالِفٍ وَمُخَالِفٍ فِي كُلِّ حُكْمٍ يَدْعُونَهُ لِأَنْفُسِهِمْ بِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ، فَيُسْتَدَلُّ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ". فَجَوَابُهُ أَنْ يُقَالَ لَهُ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّهُ بَاطِلٌ حَتَّى تُبَيِّنَهُ بِالدَّلِيلِ، وَحِينَئِذٍ يَدْخُلُ فِي هَذَا العموم، فهي دليل على أنه الْبَاطِلَ فِي الْمُعَامَلَاتِ لَا يَجُوزُ، وَلَيْسَ فِيهَا تَعْيِينُ الْبَاطِلِ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" بِالْباطِلِ" الْبَاطِلُ فِي اللُّغَةِ: الذَّاهِبُ الزَّائِلُ، يُقَالُ: بَطَلَ يَبْطُلُ بطولا وبطلانا، وجمع الباطل بواطل. والأباطل جَمْعُ الْبُطُولَةِ. وَتَبَطَّلَ أَيِ اتَّبَعَ اللَّهْوَ. وَأَبْطَلَ فُلَانٌ إِذَا جَاءَ بِالْبَاطِلِ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" لَا يَأْتِيهِ الْباطِلُ" قَالَ قَتَادَةُ: هُوَ إِبْلِيسُ، لَا يزيد في القرآن ولا ينقض. وَقَوْلُهُ:" وَيَمْحُ اللَّهُ الْباطِلَ " يَعْنِي الشِّرْكَ. وَالْبَطَلَةُ: السَّحَرَةُ. السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَتُدْلُوا بِها إِلَى الْحُكَّامِ" الْآيَةُ. قِيلَ: يَعْنِي الْوَدِيعَةَ وَمَا لَا تَقُومُ فِيهِ بَيِّنَةٌ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ. وقيل: هو مال اليتيم الذي فِي أَيْدِي الْأَوْصِيَاءِ، يَرْفَعُهُ إِلَى الْحُكَّامِ إِذَا طولب به ليقطع بَعْضَهُ وَتَقُومُ لَهُ فِي الظَّاهِرِ حُجَّةٌ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: تَعْمَلُونَ مَا يُوجِبُهُ ظَاهِرُ الْأَحْكَامِ وَتَتْرُكُونَ مَا عَلِمْتُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ. يُقَالُ: أَدْلَى الرَّجُلُ بِحُجَّتِهِ أَوْ بِالْأَمْرِ الَّذِي يَرْجُو النَّجَاحَ بِهِ، تَشْبِيهًا بِالَّذِي يُرْسِلُ الدَّلْوَ فِي الْبِئْرِ، يُقَالُ: أَدْلَى دَلْوَهُ: أَرْسَلَهَا. وَدَلَّاهَا: أَخْرَجَهَا. وَجَمْعُ الدَّلْوِ وَالدِّلَاءُ: أَدْلٌ وَدِلَاءٌ وَدُلِيٌّ. وَالْمَعْنَى فِي الْآيَةِ: لَا تَجْمَعُوا بَيْنَ أَكْلِ الْمَالِ بِالْبَاطِلِ وَبَيْنَ الْإِدْلَاءِ إِلَى الْحُكَّامِ بِالْحُجَجِ الْبَاطِلَةِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ:" وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ ". وَهُوَ مِنْ قَبِيلِ قَوْلِكَ: لَا تَأْكُلُ السَّمَكَ وَتَشْرَبُ اللبن. وقيل:

...fark etmez; çünkü hâkimin hükmü o kadının [önceki evlilik] bağını koparmış, zâhiren ve bâtınen helallik ile haramlık meydana getirmiştir. Şayet böyle olmasaydı kadın [başka] kocalarla evlenemezdi. [Ebû Hanîfe] liân hükmünü de delil getirerek şöyle demiştir: Bilindiği üzere kadın, kocasından ancak yalan liân ile ayrılmıştır; şayet hâkim onun yalan söylediğini bilseydi ona had cezası uygular ve ikisinin arasını ayırmazdı. Dolayısıyla bu durum, Peygamber aleyhisselâm'ın: « فَمَنْ قَضَيْتُ لَهُ مِنْ حَقِّ أَخِيهِ شَيْئًا فَلَا يَأْخُذُهُ » «Ben kime kardeşinin hakkından bir şey hükmetmişsem sakın onu almasın...» hadisinin umûmî (genel) kapsamına girmez. Dördüncü [Mesele]- Bu ayet, câiz olmadığını ileri sürdükleri her bir hükümde lehte veya aleyhte olan herkesin tutunduğu bir dayanaktır; zira buna Yüce Allah'ın: { وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ } “Mallarınızı aranızda bâtıl yollarla yemeyin” buyruğuyla delil getirilir. Buna verilecek cevap ise şöyle denilmesidir: Delille ortaya koymadığın sürece onun bâtıl olduğunu kabul etmeyiz; delille ortaya konduğunda ise bu genel hükmün kapsamına girer. Dolayısıyla bu ayet, muamelelerde bâtıl olanın câiz olmadığına delildir; yoksa [neyin] bâtıl olduğunu tayin etmemektedir. Beşinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: “Bâtıl ile” buyruğu: Bâtıl (الْبَاطِلُ) kelimesi lügatte yok olup giden, zâil olan demektir. Denilir ki: [Aynı kökten fiil olarak] Batale yebtulu butûlen ve butlânen (بَطَلَ يَبْطُلُ بطولا وبطلانا) kullanılır. “Bâtıl” kelimesinin çoğulu bevâtıl (بَوَاطِلُ), ebâtîl (الأَبَاطِيلُ) ise butûle (الْبُطُولَةِ) kelimesinin çoğuludur. Tebattele (تَبَطَّلَ), boş ve eğlenceli şeylerin peşine düştü demektir. Kişi bâtıl bir şey getirdiği zaman ebtala fulânun (أَبْطَلَ فُلَانٌ) denir. Yüce Allah'ın: { لَا يَأْتِيهِ الْباطِلُ } “Ona bâtıl yaklaşamaz” buyruğu hakkında Katâde: “O İblis'tir; Kur'an'a ne bir şey ekleyebilir ne de ondan bir şey eksiltebilir” demiştir. Yüce Allah'ın: { وَيَمْحُ اللَّهُ الْباطِلَ } “Allah bâtılı yok eder” buyruğu ise şirk demektir. Batele (الْبَطَلَةُ) ise sihirbazlar mânasındadır. Altıncı [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَتُدْلُوا بِها إِلَى الْحُكَّامِ } “...ve onları hâkimlere aktarmayın” ayeti: İbn Abbâs ve el-Hasan'dan [nakledildiğine göre] bununla emanet ve hakkında delil bulunmayan şeyler kastedilmiştir. [Bir rivayette de] vasilerin elinde bulunan ve talep edildiğinde bir kısmını kesip elinde tutmak ve zahirde lehine delil oluşturmak maksadıyla hâkimlere intikal ettirdikleri yetim malı olduğu söylenmiştir. Zeccâc ise şöyle demiştir: Hükümlerin zahirinin gerektirdiği şeyi yapıyor, hak olduğunu bildiğiniz şeyi ise terk ediyorsunuz. Denilir ki: Kuyuya kova sarkıtan kimseye benzetilerek kişinin delilini yahut başarı umduğu şeyi ortaya koymasına edle'r-raculü bi-huccetihî (أَدْلَى الرَّجُلُ بِحُجَّتِهِ) denir. Nitekim kovasını saldı mânasında edlâ delvehu (أَدْلَى دَلْوَهُ), kovasını çıkardı mânasında ise dellâhâ (دَلَّاهَا) denir. Delv (الدَّلْو) kelimesinin çoğulu edlün (أَدْلٍ), dilâün (دِلَاءٌ) ve dulyyun (دُلِيٌّ) şeklinde gelir. Ayetteki mâna şudur: Malı bâtıl yolla yemek ile bâtıl delillerle hâkimlere başvurmayı bir arada yapmayın. Bu, Yüce Allah'ın: { وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ } “Hakkı bâtıla karıştırmayın ve hakkı gizlemeyin” buyruğu gibidir. Bu da senin: “Balık yiyip [aynı anda] süt içme” sözün kabilindendir. Şöyle de denilmiştir:

الْمَعْنَى لَا تُصَانِعُوا بِأَمْوَالِكُمُ الْحُكَّامَ وَتَرْشُوهُمْ لِيَقْضُوا لكم على أكثر منها، فالياء إِلْزَاقٌ مُجَرَّدٌ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا الْقَوْلُ يَتَرَجَّحُ، لِأَنَّ الْحُكَّامَ مَظِنَّةُ الرِّشَاءِ إِلَّا مَنْ عُصِمَ وَهُوَ الْأَقَلُّ. وَأَيْضًا فَإِنَّ اللَّفْظَيْنِ مُتَنَاسِبَانِ: تُدْلُوا مِنْ إِرْسَالِ الدَّلْوِ، وَالرِّشْوَةُ مِنَ الرِّشَاءِ، كَأَنَّهُ يَمُدُّ بِهَا لِيَقْضِيَ الْحَاجَةَ. قُلْتُ: وَيُقَوِّي هَذَا قَوْلُهُ:" وَتُدْلُوا بِها" تُدْلُوا فِي مَوْضِعِ جَزْمٍ عَطْفًا عَلَى تَأْكُلُوا كَمَا ذَكَرْنَا. وَفِي مُصْحَفِ أُبَيٍّ" وَلَا تُدْلُوا" بِتَكْرَارِ حَرْفِ النَّهْيِ، وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ تُؤَيِّدُ جَزْمَ" تُدْلُوا" فِي قِرَاءَةِ الْجَمَاعَةِ. وَقِيلَ:" تُدْلُوا" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الظَّرْفِ، وَالَّذِي يُنْصَبُ فِي مِثْلِ هَذَا عِنْدَ سِيبَوَيْهِ" أَنْ" مُضْمَرَةٌ. وَالْهَاءُ فِي قَوْلِهِ" بِهَا" تَرْجِعُ إِلَى الْأَمْوَالِ، وَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ إِلَى الْحُجَّةِ وَلَمْ يَجْرِ لَهَا ذِكْرٌ: فَقَوِيَ الْقَوْلُ الثَّانِي لِذِكْرِ الْأَمْوَالِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. فِي الصِّحَاحِ:" وَالرَّشْوَةُ مَعْرُوفَةٌ، وَالرُّشْوَةُ بِالضَّمِّ مِثْلُهُ، وَالْجَمْعِ رُشًى وَرِشًى، وَقَدْ رَشَاهُ يَرْشُوهُ. وَارْتَشَى: أَخَذَ الرِّشْوَةَ. وَاسْتَرْشَى فِي حُكْمِهِ: طَلَبَ الرِّشْوَةَ عَلَيْهِ". قُلْتُ- فالحكام اليوم عين الرشاء لَا مَظِنَّتُهُ، وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ!. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" لِتَأْكُلُوا" نُصِبَ بِلَامِ كي." فَرِيقاً" أي قطعة وجزاء، فَعَبَّرَ عَنِ الْفَرِيقِ بِالْقِطْعَةِ وَالْبَعْضِ. وَالْفَرِيقُ: الْقِطْعَةُ مِنَ الْغَنَمِ تَشِذُّ عَنْ مُعْظَمِهَا. وَقِيلَ: فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، التَّقْدِيرُ لِتَأْكُلُوا أَمْوَالَ فَرِيقٍ مِنَ النَّاسِ." بِالْإِثْمِ" مَعْنَاهُ بِالظُّلْمِ وَالتَّعَدِّي، وَسُمِّيَ ذَلِكَ إِثْمًا لَمَّا كَانَ الْإِثْمُ يَتَعَلَّقُ بِفَاعِلِهِ." وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ" أَيْ بُطْلَانُ ذَلِكَ وَإِثْمَهُ، وَهَذِهِ مُبَالَغَةٌ فِي الْجُرْأَةِ وَالْمَعْصِيَةِ. الثَّامِنَةُ- اتَّفَقَ أَهْلُ السُّنَّةِ عَلَى أَنَّ مَنْ أَخَذَ مَا وَقَعَ عَلَيْهِ اسْمُ مَالٍ قَلَّ أَوْ كَثُرَ أَنَّهُ يُفَسَّقُ بِذَلِكَ، وَأَنَّهُ مُحَرَّمٌ عَلَيْهِ أَخْذُهُ. خِلَافًا لِبِشْرِ بْنِ الْمُعْتَمِرِ وَمَنْ تَابَعَهُ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ حَيْثُ قَالُوا: إِنَّ الْمُكَلَّفَ لَا يُفَسَّقُ إِلَّا بِأَخْذِ مِائَتَيْ دِرْهَمٍ وَلَا يُفَسَّقُ بِدُونِ ذَلِكَ. وَخِلَافًا لِابْنِ الْجُبَّائِيِّ حَيْثُ قَالَ: إِنَّهُ يُفَسَّقُ بِأَخْذِ عَشْرَةِ دَرَاهِمَ وَلَا يُفَسَّقُ بِدُونِهَا. وَخِلَافًا لِابْنِ الْهُذَيْلِ حَيْثُ قَالَ: يُفَسَّقُ بِأَخْذِ خَمْسَةِ دَرَاهِمَ: وَخِلَافًا لِبَعْضِ قَدَرِيَّةِ الْبَصْرَةِ حَيْثُ قَالَ: يُفَسَّقُ بِأَخْذِ دِرْهَمٍ فَمَا

Mana şudur: Mallarınızla hâkimleri elde etmeye çalışmayın ve onlardan daha fazlasını sizin lehinize hükmetsinler diye onlara rüşvet vermeyin; buradaki bâ (ب) harf-i cerri sadece iltizak (bitiştirme) içindir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bu görüş daha tercihe şayandır; zira korunmuş olan pek az kimse müstesna, hâkimler rüşvetin muhtemel olduğu yerlerdir. Ayrıca iki lafız birbiriyle uyumludur: 'Tüdlû' (تُدْلُوا), kovayı sarkıtmaktan gelir; rişve (رِشْوَة, rüşvet) de 'rişâ' (رِشَاء, ip) kökündendir, sanki ihtiyacını karşılasın diye ona ip uzatmaktadır. Derim ki: Yüce Allah'ın { وَتُدْلُوا بِها } buyruğu bunu güçlendirmektedir; 'tüdlû' (تُدْلُوا) zikrettiğimiz gibi 'te'külû' (تَأْكُلُوا) üzerine matuf olarak cezm mahallindedir. Übeyy'in Mushafında nehiy harfinin tekrarıyla { وَلَا تُدْلُوا } şeklindedir; bu kıraat de cumhurun kıraatindeki 'tüdlû' kelimesinin meczum oluşunu destekler. 'Tüdlû' kelimesinin zarfiyyet üzere mansub olduğu da söylenmiştir; Sîbeveyh'e göre bu gibilerde nasb eden şey takdir edilen 'en' (أَنْ) edatıdır. { بِهَا } buyruğundaki zamir mallara döner; ilk görüşe göre ise zikri geçmemiş olan hüccete döner. Malların zikrinin geçmesinden ötürü ikinci görüş kuvvet kazanmıştır, en doğrusunu Allah bilir. es-Sıhâh'ta şöyle geçer: "Rişve (الرَّشْوَةُ) bilinmektedir, ötre ile ruşve (الرُّشْوَةُ) de onun gibidir; çoğulu ruşen (رُشًى) ve rişen (رِشًى) gelir. Ona rüşvet verdiğinde reşâhu yerşûhu (رَشَاهُ يَرْشُوهُ) denilir. İrteşâ (ارْتَشَى), rüşvet aldı demektir. Esterşâ fî hukmihî (اسْتَرْشَى فِي حُكْمِهِ) ise hükmü karşılığında rüşvet talep etti demektir." Derim ki: Günümüzdeki hâkimler ise rüşvetin muhtemel yeri değil, bizzat kaynağıdır; güç ve kuvvet ancak Allah'a aittir! Yedinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { لِتَأْكُلُوا } “Yiyesiniz diye” buyruğu sebep bildiren lâm (lâm-ı key) ile mansub olmuştur. { فَرِيقاً } “Bir kısmını” yani bir parçayı ve bir cüzü ifade eder; nitekim ferîk kelimesi parça ve kısım olarak tabir edilmiştir. Ferîk (الْفَرِيقُ), koyun sürüsünün çoğunluğundan ayrılan bir parçadır. Sözde bir takdim ve tehir olduğu, takdirinin de: 'İnsanlardan bir grubun mallarını yiyesiniz diye' şeklinde olduğu da söylenmiştir. { بِالْإِثْمِ } “Günahla” buyruğunun manası zulüm ve haksızlıkla demektir; günah failine terettüp ettiği için bu şekilde isimlendirilmiştir. { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Bile bile” yani bunun batıl ve günah olduğunu bildiğiniz halde demektir; bu da cürette ve günahta aşırılığı ifade eder. Sekizinci [Mesele]- Ehl-i Sünnet, az olsun çok olsun mal adı verilen bir şeyi alan kimsenin bu sebeple fâsık olacağı ve onu almasının kendisine haram kılındığı hususunda ittifak etmiştir. Bişr b. el-Mu'temir ve ona uyan Mutezile'nin: "Mükellef ancak iki yüz dirhem aldığında fâsık olur, bundan azıyla fâsık olmaz" şeklindeki görüşleri bundan müstesnadır. İbn Cübbâî'nin: "On dirhem aldığında fâsık olur, bundan azıyla fâsık olmaz" şeklindeki görüşü de bundan müstesnadır. İbnü'l-Hüzeyl'in: "Beş dirhem aldığında fâsık olur" şeklindeki görüşü de bundan müstesnadır. Basra Kaderiyyesi'nden bazılarının: "Bir dirhem ve

فَوْقَ، وَلَا يُفَسَّقُ بِمَا دُوِّنَ ذَلِكَ. وَهَذَا كُلُّهُ مَرْدُودٌ بِالْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ وَبِاتِّفَاقِ عُلَمَاءِ الْأُمَّةِ، قَالَ ﷺ:" إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ وَأَعْرَاضَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ" الْحَدِيثَ، مُتَّفَقٌ عَلَى صحته.

üzerini aldığında fâsık olur, bundan daha azıyla fâsık olmaz" şeklindeki görüşleri de bundan müstesnadır. Bunların tamamı Kur'an, Sünnet ve ümmet âlimlerinin ittifakıyla merduttur (reddedilmiştir). Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: (Şüphesiz canlarınız, mallarınız ve ırzlarınız birbirinize haramdır) hadisini buyurmuştur; sıhhatinde ittifak edilmiştir.

[سورة البقرة (٢): آية ١٨٩]

[Bakara Suresi (2), Ayet 189]

يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٨٩)

{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Sana hilalleri soruyorlar. De ki: 'Onlar, insanlar ve hac için vakit ölçüleridir. İyilik, evlere arkalarından girmeniz değildir; asıl iyilik, sakınan (takva sahibi) kimsenin tutumudur. Evlere kapılarından girin ve Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz.'” (189)

فِيهِ اثْنَتَا عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ" هَذَا مِمَّا سَأَلَ عَنْهُ الْيَهُودُ وَاعْتَرَضُوا بِهِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَقَالَ مُعَاذٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ الْيَهُودَ تَغْشَانَا وَيُكْثِرُونَ مَسْأَلَتَنَا عَنِ الْأَهِلَّةِ، فَمَا بَالُ الْهِلَالِ يَبْدُو دَقِيقًا ثُمَّ يَزِيدُ حَتَّى يَسْتَوِيَ وَيَسْتَدِيرَ، ثُمَّ يُنْتَقَصُ حَتَّى يَعُودَ كَمَا كَانَ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ. وَقِيلَ: إِنَّ سَبَبَ نُزُولِهَا سُؤَالُ قَوْمٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ النَّبِيَّ ﷺ عَنِ الْهِلَالِ وَمَا سَبَبُ مِحَاقِهِ وَكَمَالِهِ وَمُخَالَفَتِهِ لِحَالِ الشَّمْسِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ وَالرَّبِيعُ وَغَيْرُهُمْ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" عَنِ الْأَهِلَّةِ" الْأَهِلَّةُ جَمْعُ الْهِلَالِ، وَجُمِعَ وَهُوَ وَاحِدٌ فِي الْحَقِيقَةِ مِنْ حَيْثُ كَوْنِهِ هِلَالًا وَاحِدًا فِي شَهْرٍ، غَيْرَ كَوْنِهِ هِلَالًا فِي آخَرَ، فَإِنَّمَا جُمِعَ أَحْوَالُهُ مِنَ الْأَهِلَّةِ. وَيُرِيدُ بِالْأَهِلَّةِ شُهُورَهَا، وَقَدْ يُعَبَّرُ بِالْهِلَالِ عَنِ الشَّهْرِ لِحُلُولٍ فِيهِ، كَمَا قَالَ:

Bu [ayette] on iki mesele vardır: Birinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ } “Sana hilalleri soruyorlar” buyruğu: Bu, Yahudilerin sorduğu ve bununla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e itiraz ettikleri konulardandır. Muâz şöyle demiştir: "Ey Allah'ın Resûlü! Yahudiler bize gelip gidiyor ve bize hilaller hakkında çokça soru soruyorlar: 'Hilal neden önce incecik görünür, sonra büyüyüp dolunay halini alarak yuvarlaklaşır, sonra da küçülüp ilk haline döner?'" Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Şöyle de denilmiştir: Ayetin nüzul sebebi, Müslümanlardan bir grubun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hilali, onun kayboluş ve dolunay oluş sebebini ve güneşin durumundan farklılığını sormalarıdır. Bunu İbn Abbâs, Katâde, er-Rebî' ve diğerleri söylemiştir. İkinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { عَنِ الْأَهِلَّةِ } “Hilalleri” buyruğu: Ehille (الْأَهِلَّة), hilal (الْهِلَال) kelimesinin çoğuludur. Hilal hakikatte bir olduğu halde çoğul yapılmıştır; zira bir aydaki hilal olması durumu, başka bir aydaki hilal olması durumundan farklıdır. Dolayısıyla hilalin bu halleri çoğul olarak getirilmiştir. Hilaller ile ayları kastetmektedir. Ayın hilalle başlaması sebebiyle hilal kelimesi bazen ay anlamında kullanılır; nitekim şair şöyle demiştir:

أَخَوَانِ مِنْ نَجْدٍ عَلَى ثِقَةٍ ... وَالشَّهْرُ مِثْلُ قُلَامَةِ الظُّفْرِ

Necid'den güvenilir iki kardeş... Ay ise tırnak ucu gibidir.

وَقِيلَ: سُمِّيَ شَهْرًا لِأَنَّ الْأَيْدِيَ تُشْهِرُ بِالْإِشَارَةِ إِلَى مَوْضِعِ الرُّؤْيَةِ وَيَدُلُّونَ عَلَيْهِ. وَيُطْلَقُ لَفْظُ الْهِلَالِ لِلَّيْلَتَيْنِ مِنْ آخِرِ الشَّهْرِ، وَلَيْلَتَيْنِ مِنْ أَوَّلِهِ. وَقِيلَ: لِثَلَاثٍ مِنْ أَوَّلِهِ. وَقَالَ الْأَصْمَعِيُّ: هُوَ هِلَالٌ حَتَّى يُحَجِّرَ وَيَسْتَدِيرَ لَهُ كَالْخَيْطِ الرَّقِيقِ. وَقِيلَ: بَلْ هُوَ هِلَالٌ حَتَّى يَبْهَرَ بضوئه

Şöyle de denilmiştir: [Hilale] 'şehr' (شَهْر) denilmesi, ellerin [onun] görüldüğü yere işaret ederek [onu] açığa vurması ve [insanların] onu birbirine göstermelerindendir. 'Hilal' lafzı, ayın sonundan iki gece ile başından iki gece için kullanılır. [Ayın] başından üç [gece] için kullanıldığı da söylenmiştir. Asmaî şöyle demiştir: "O, ince bir iplik gibi etrafı belirginleşip yuvarlaklaşıncaya (tahaccür) kadar hilaldir." Şöyle de denilmiştir: Aksine o, ışığıyla...

السَّمَاءَ، وَذَلِكَ لَيْلَةَ سَبْعٍ. قَالَ أَبُو الْعَبَّاسِ: وَإِنَّمَا قِيلَ لَهُ هِلَالٌ لِأَنَّ النَّاسَ يَرْفَعُونَ أَصْوَاتَهُمْ بِالْإِخْبَارِ عَنْهُ. وَمِنْهُ اسْتَهَلَّ الصَّبِيُّ إِذَا ظَهَرَتْ حَيَاتُهُ بِصُرَاخِهِ. وَاسْتَهَلَّ وَجْهُهُ فَرَحًا وَتَهَلَّلَ إِذَا ظَهَرَ فِيهِ السُّرُورُ. قَالَ أَبُو كَبِيرٍ:

aydınlatıp baskın gelinceye kadar hilaldir; bu da yedinci gecedir. Ebu'l-Abbâs şöyle demiştir: Ona hilal denilmesi, insanların onu haber verirken seslerini yükseltmelerindendir (ihlâl). Çocuğun doğumunda çığlığıyla hayatı anlaşıldığı zaman 'estehelle's-sabiyy' (اسْتَهَلَّ الصَّبِيُّ) denilmesi de bundandır. Yüzü sevinçten parıldadığında ve onda neşe belirdiğinde 'estehelle vechuhû' (اسْتَهَلَّ وَجْهُهُ) ve 'tehellele' (تَهَلَّلَ) denir. Ebû Kebîr şöyle demiştir:

وَإِذَا نَظَرْتَ إِلَى أَسِرَّةِ وَجْهِهِ ... بَرَقَتْ كَبَرْقِ الْعَارِضِ الْمُتَهَلِّلِ

Yüzünün çizgilerine baktığın zaman... Parıldayan bulutun şimşeği gibi parıldardı.

وَيُقَالُ: أَهْلَلْنَا الْهِلَالَ إِذَا دَخَلْنَا فِيهِ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ:" وَأَهَلَّ الْهِلَالُ وَاسْتَهَلَّ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ. وَيُقَالُ أَيْضًا: اسْتَهَلَّ بِمَعْنَى تَبَيَّنَ، وَلَا يُقَالُ: أَهَلَّ وَيُقَالُ: أَهْلَلْنَا عَنْ لَيْلَةِ كَذَا، وَلَا يُقَالُ: أَهْلَلْنَاهُ فَهَلَّ، كَمَا يُقَالُ: أَدْخَلْنَاهُ فَدَخَلَ، وَهُوَ قِيَاسُهُ": قَالَ أَبُو نَصْرٍ عَبْدُ الرَّحِيمِ الْقُشَيْرِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ: وَيُقَالُ: أَهَلَّ الْهِلَالُ وَاسْتَهَلَّ وَأَهْلَلْنَا الْهِلَالَ وَاسْتَهْلَلْنَا. الثَّالِثَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا: مَنْ حَلَفَ لَيَقْضِيَنَّ غَرِيمُهُ أَوْ لَيَفْعَلَنَّ كَذَا فِي الْهِلَالِ أَوْ رَأْسِ الْهِلَالِ أَوْ عِنْدَ الْهِلَالِ، فَفَعَلَ ذَلِكَ بَعْدَ رُؤْيَةِ الْهِلَالِ بِيَوْمٍ أَوْ يَوْمَيْنِ لَمْ يَحْنَثْ. وَجَمِيعُ الشُّهُورِ تَصْلُحُ لِجَمِيعِ الْعِبَادَاتِ وَالْمُعَامَلَاتِ عَلَى مَا يَأْتِي. قَوْلُهُ تَعَالَى:" قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ" تَبْيِينٌ لِوَجْهِ الْحِكْمَةِ فِي زِيَادَةِ الْقَمَرِ وَنُقْصَانِهِ، وَهُوَ زَوَالُ الْإِشْكَالِ فِي الْآجَالِ وَالْمُعَامَلَاتِ وَالْإِيمَانِ وَالْحَجِّ وَالْعَدَدِ وَالصَّوْمِ وَالْفِطْرِ وَمُدَّةِ الْحَمْلِ وَالْإِجَارَاتِ وَالْأَكْرِيَةِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ مَصَالِحِ الْعِبَادِ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ الْحَقُّ:" وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ آيَتَيْنِ فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ" [الاسراء: ١٢] عَلَى مَا يَأْتِي. وَقَوْلُهُ:" هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً وَقَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ " [يونس: ٥]. وَإِحْصَاءُ الْأَهِلَّةِ أَيْسَرُ مِنْ إِحْصَاءِ الْأَيَّامِ. الرَّابِعَةُ- وَبِهَذَا الَّذِي قَرَّرْنَاهُ يَرُدُّ عَلَى أَهْلِ الظَّاهِرِ وَمَنْ قَالَ بِقَوْلِهِمْ: إِنَّ الْمُسَاقَاةَ تَجُوزُ إِلَى الْأَجَلِ الْمَجْهُولِ سِنِينَ غَيْرَ مَعْلُومَةٍ، وَاحْتَجُّوا بِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَامَلَ الْيَهُودَ عَلَى شَطْرِ الزَّرْعِ وَالنَّخْلِ مَا بَدَا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ غير توقيت. وهذا

Hilal vaktine girdiğimizde 'ehlelne'l-hilâle' (أَهْلَلْنَا الْهِلَالَ) denilir. el-Cevherî şöyle demiştir: “Meçhul fiil olarak 'uhille'l-hilâlu ve'stuhille' (أُهِلَّ الْهِلَالُ وَاسْتُهِلَّ) denilir. Ayrıca açığa çıktı/belirdi anlamında 'estehelle' (اسْتَهَلَّ) denir; 'ehelle' (أَهَلَّ) denilmez. Falan gecede hilale girdik anlamında 'ehlelnâ an leyleti kezâ' (أَهْلَلْنَا عَنْ لَيْلَةِ كَذَا) denir; tıpkı 'edhalnâhu fe-dehale' (أَدْخَلْنَاهُ فَدَخَلَ) [onu soktuk, o da girdi] denildiği gibi 'ehlelnâhu fe-helle' (أَهْلَلْنَاهُ فَهَلَّ) denmez; oysa kıyasa uygun olanı budur.” Ebû Nasr Abdürrahîm el-Kuşeyrî tefsirinde şöyle demiştir: “'Ehelle'l-hilâlu' (أَهَلَّ الْهِلَالُ), 'estehelle' (اسْتَهَلَّ), 'ehlelne'l-hilâle' (أَهْلَلْنَا الْهِلَالَ) ve 'estehlelnâ' (اسْتَهْلَلْنَا) denilir.” Üçüncü [Mesele]- Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bir kimse borçlusuna [borcunu] ödeyeceğine veya falan işi hilalde, hilalin başında yahut hilalin vaktinde yapacağına yemin eder de bunu hilali gördükten bir veya iki gün sonra yaparsa yeminini bozmuş sayılmaz. İleride geleceği üzere bütün aylar bütün ibadetler ve muameleler için elverişlidir. Yüce Allah'ın: { قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ } “De ki: Onlar insanlar ve hac için vakit ölçüleridir” buyruğu, ayın büyüyüp küçülmesindeki hikmetin yönünü açıklamaktadır. Bu da vadeler, muameleler, yeminler, hac, iddetler, oruç, bayram/iftar, hamilelik süresi, icareler ve kiralamalardaki müşkülatın giderilmesi ve kulların diğer maslahatlarının sağlanmasıdır. Hak Teâlâ'nın şu buyruğu da bunun benzeridir: { وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ آيَتَيْنِ فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ } “Biz geceyi ve gündüzü iki ayet yaptık; ardından Rabbinizden bir lütuf arayasınız, yılların sayısını ve hesabı bilesiniz diye gece ayetini silip gündüz ayetini aydınlatıcı kıldık” [el-İsrâ: 12] -ileride geleceği üzere-. Ve yine O'nun şu buyruğu: { هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً وَقَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ } “Güneşi bir aydınlık, ayı bir nur kılan ve yılların sayısını ve hesabı bilesiniz diye ona menziller takdir eden O'dur” [Yûnus: 5]. Hilalleri sayıp hesap etmek, günleri saymaktan daha kolaydır. Dördüncü [Mesele]- Ortaya koyduğumuz bu açıklama, müsâkât akdinin belirsiz bir süreye ve bilinmeyen yıllara kadar caiz olduğunu savunan Zâhirîlere ve onların görüşünü benimseyenlere bir reddiyedir. Onlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in belirli bir vakit tayin etmeksizin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem uygun gördüğü müddetçe ekin ve hurmanın yarısı karşılığında Yahudilerle muamele yapmasını delil getirmişlerdir. Bu ise...

لَا دَلِيلَ فِيهِ، لِأَنَّهُ ﵇ قَالَ لِلْيَهُودِ: (أُقِرُّكُمْ [فِيهَا] مَا أَقَرَّكُمُ اللَّهُ). وَهَذَا أَدَلُّ دَلِيلٍ وَأَوْضَحُ سَبِيلٍ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ خُصُوصٌ لَهُ، فَكَانَ يَنْتَظِرُ فِي ذَلِكَ الْقَضَاءِ مِنْ رَبِّهِ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ غَيْرُهُ. وَقَدْ أَحْكَمَتِ الشَّرِيعَةُ مَعَانِي الْإِجَارَاتِ وَسَائِرِ الْمُعَامَلَاتِ، فَلَا يَجُوزُ شي مِنْهَا إِلَّا عَلَى مَا أَحْكَمَهُ الْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ، وقال به علماء الامة. الخامسة- قوله تعالى:" مَواقِيتُ" المواقيت: جميع الْمِيقَاتِ وَهُوَ الْوَقْتُ. وَقِيلَ: الْمِيقَاتُ مُنْتَهَى الْوَقْتِ. و" مَواقِيتُ" لَا تَنْصَرِفُ، لِأَنَّهُ جَمْعٌ لَا نَظِيرَ لَهُ فِي الْآحَادِ، فَهُوَ جَمْعٌ وَنِهَايَةُ جَمْعٍ، إِذْ لَيْسَ يُجْمَعُ فَصَارَ كَأَنَّ الْجَمْعَ تَكَرَّرَ فِيهَا. وصرفت" قوارير" في قوله:" قَوارِيرَا" [الإنسان: ١٦] لِأَنَّهَا وَقَعَتْ فِي رَأْسِ آيَةٍ فَنُوِّنَتْ كَمَا تُنَوَّنُ الْقَوَافِي، فَلَيْسَ هُوَ تَنْوِينُ الصَّرْفِ الَّذِي يدل على تمكن الاسم. السادسة- قوله تعالى:" وَالْحَجِّ" بِفَتْحِ الْحَاءِ قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ بِالْكَسْرِ فِي جَمِيعِ الْقُرْآنِ، وَفِي قوله:" حِجُّ الْبَيْتِ في" [آل عمران: ٩٧] فِي" آلِ عِمْرَانَ". سِيبَوَيْهِ: الْحَجُّ كَالرَّدِّ وَالشَّدِّ، وَالْحِجُّ كَالذِّكْرِ، فَهُمَا مَصْدَرَانِ بِمَعْنًى وَقِيلَ: الْفَتْحُ مَصْدَرٌ، وَالْكَسْرُ الِاسْمُ. السَّابِعَةُ- أَفْرَدَ سُبْحَانَهُ الْحَجَّ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُ مِمَّا يُحْتَاجُ فِيهِ إِلَى مَعْرِفَةِ الوقت، وأنه لا يجوز النسي فِيهِ عَنْ وَقْتِهِ، بِخِلَافِ مَا رَأَتْهُ الْعَرَبُ، فَإِنَّهَا كَانَتْ تَحُجُّ بِالْعَدَدِ وَتُبْدِلُ الشُّهُورُ، فَأَبْطَلَ اللَّهُ قَوْلَهُمْ وَفِعْلَهُمْ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" بَرَاءَةٌ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّامِنَةُ- اسْتَدَلَّ مَالِكٌ ﵀ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُمَا فِي أَنَّ الْإِحْرَامَ بِالْحَجِّ يَصِحُّ فِي غَيْرِ أَشْهُرِ الْحَجِّ بِهَذِهِ الْآيَةِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ الْأَهِلَّةَ كُلَّهَا ظَرْفًا لِذَلِكَ، فَصَحَّ أَنْ يُحْرِمَ فِي جَمِيعِهَا بِالْحَجِّ، وَخَالَفَ فِي ذَلِكَ الشافعي، لقوله تعالى:" الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ" [البقرة: ١٩٧] عَلَى مَا يَأْتِي. وَأَنَّ مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ بَعْضَهَا مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ، وَبَعْضَهَا مَوَاقِيتُ لِلْحَجِّ، وَهَذَا كَمَا تَقُولُ: الْجَارِيَةُ لِزَيْدٍ وَعَمْرٍو، وَذَلِكَ يَقْضِي أَنْ يَكُونَ بَعْضُهَا لِزَيْدٍ وَبَعْضُهَا لِعَمْرٍو، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: جَمِيعُهَا لِزَيْدٍ وَجَمِيعُهَا لِعَمْرٍو. وَالْجَوَابُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ ظَاهِرَ قَوْلِهِ

[Bunda bir delil yoktur], çünkü o (aleyhisselâm) Yahudilere: «(أُقِرُّكُمْ [فِيهَا] مَا أَقَرَّكُمُ اللَّهُ) Allah sizi [orada] bıraktığı müddetçe ben de sizi [orada] bırakırım» demiştir. Bu da söz konusu durumun ona mahsus olduğuna en açık bir delil ve en belirgin yoldur. Zira o, bu hususta Rabbinden gelecek hükmü beklemekteydi; başkası ise böyle değildir. Şeriat, icârelerin ve diğer muamelelerin hükümlerini muhkem kılmıştır. Dolayısıyla bunlardan hiçbir şey Kitap ve Sünnet'in muhkem kıldığı ve ümmetin âlimlerinin benimsediği esaslar dışında caiz olmaz. Beşinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { مَواقِيتُ } “vakit ölçüleridir” buyruğu: el-Mevâkît (المواقيت), mîkāt (الْمِيقَات) kelimesinin çoğuludur; mîkāt ise vakit demektir. Mîkātın vaktin son sınırı olduğu da söylenmiştir. "Mevâkît" gayrimunsarıftır (tenvin ve kesre almaz), çünkü o tekillerde benzeri olmayan bir çoğuldur (münteha'l-cümû' veznindedir). O bir çoğuldur ve çoğulun son sınırıdır; zira artık tekrar çoğulu yapılamaz, bu sebeple çoğul sanki onda tekrarlanmış gibi olmuştur. { قَوارِيرَا } “kadehler” [el-İnsân 76/16] buyruğundaki "kavârîr" kelimesi ise bir ayet sonunda yer aldığı için sarf edilmiş (tenvinlenmiş)tir; şiir kafiyelerinin tenvinlenmesi gibi tenvinlenmiştir. Yoksa bu, ismin mutasarrıf olduğuna delalet eden sarf tenvini değildir. Altıncı [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَالْحَجِّ } “ve hac için” buyruğu: [Hâ harfinin] fethasıyla [el-hacc şeklinde okunması] cumhurun kıraatidir. İbn Ebî İshak ise Kur'an'ın tamamında ve Âl-i İmrân [Suresi]'ndeki { حِجُّ الْبَيْتِ } “Beyt'i haccetmek” [Âl-i İmrân 3/97] buyruğunda [hâ harfini] kesre ile [el-hicc şeklinde] okumuştur. Sîbeveyh [şöyle demiştir]: el-Hacc (الْحَجُّ), er-radd (الرَّدُّ) ve eş-şedd (الشَّدُّ) gibidir; el-hicc (الْحِجُّ) ise ez-zikr (الذِّكْرُ) gibidir. Dolayısıyla ikisi aynı manada iki masdardır. Fetha ile olanın masdar, kesre ile olanın ise isim olduğu da söylenmiştir. Yedinci [Mesele]- Yüce [Allah], vaktinin bilinmesine ihtiyaç duyulan ve Arapların benimsediği uygulamanın aksine vaktinin geciktirilmesi (nesî') caiz olmayan bir ibadet olması sebebiyle haccı özellikle zikretmiştir. Çünkü Araplar [ayların] sayısına göre hacceder ve ayların yerini değiştirirlerdi. Yüce Allah, inşâallahu teâlâ Berâe [Tevbe Suresi]'nde açıklaması geleceği üzere onların bu söz ve fiillerini iptal etmiştir. Sekizinci [Mesele]- Mâlik (rahmetullâhi aleyh), Ebû Hanîfe ve her ikisinin mezhep arkadaşları, hac ihramına hac ayları dışında girilmesinin de sahih olduğuna bu ayetle delil getirmişlerdir. Zira Yüce Allah hilallerin tamamını bunun için bir zaman zarfı kılmıştır; dolayısıyla hepsinde hac için ihrama girmek sahih olmuştur. İleride geleceği üzere Yüce Allah'ın: { الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ } “Hac bilinen aylardır” [el-Bakara 2/197] buyruğu sebebiyle Şâfiî bu hususta muhalefet etmiştir. [Ona göre] bu ayetin manası, onların bir kısmının insanlar için vakit ölçüleri, bir kısmının da hac için vakit ölçüleri olmasıdır. Bu durum tıpkı senin: "Cariye Zeyd ve Amr'ındır" demene benzer ki bu da cariyenin bir kısmının Zeyd'e, bir kısmının da Amr'a ait olmasını gerektirir; "onun tamamı Zeyd'e ve tamamı Amr'a aittir" denilmesi caiz olmaz. [Buna verilecek] cevap ise şöyle denilmesidir: [Ayetin] zahiri...

" هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ" يَقْتَضِي كَوْنَ جَمِيعِهَا مَوَاقِيتَ لِلنَّاسِ وَجَمِيعِهَا مَوَاقِيتَ لِلْحَجِّ، وَلَوْ أَرَادَ التَّبْعِيضَ لَقَالَ: بَعْضُهَا مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَبَعْضُهَا مَوَاقِيتُ لِلْحَجِّ. وَهَذَا كَمَا تَقُولُ: إِنَّ شَهْرَ رَمَضَانَ مِيقَاتٌ لِصَوْمِ زَيْدٍ وَعَمْرٍو. وَلَا خِلَافَ أَنَّ الْمُرَادَ بِذَلِكَ أَنَّ جَمِيعَهُ مِيقَاتٌ لِصَوْمِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا. وَمَا ذَكَرُوهُ مِنَ الْجَارِيَةِ فَصَحِيحٌ، لِأَنَّ كَوْنَهَا جَمْعَاءَ لِزَيْدٍ مَعَ كَوْنِهَا جَمْعَاءَ لِعَمْرٍو مُسْتَحِيلٌ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ فِي مَسْأَلَتِنَا، فَإِنَّ الزَّمَانَ يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ مِيقَاتًا لِزَيْدٍ وَمِيقَاتًا لِعَمْرٍو، فَبَطَلَ مَا قَالُوهُ. التَّاسِعَةُ- لَا خِلَافَ بَيْنِ الْعُلَمَاءِ أَنَّ مَنْ بَاعَ مَعْلُومًا مِنَ السِّلَعِ بِثَمَنٍ مَعْلُومٍ إِلَى أَجَلٍ مَعْلُومٍ مِنْ شُهُورِ الْعَرَبِ أَوْ إِلَى أَيَّامٍ مَعْرُوفَةِ الْعَدَدِ أَنَّ الْبَيْعَ جَائِزٌ. وَكَذَلِكَ قَالُوا فِي السَّلَمِ إِلَى الْأَجَلِ الْمَعْلُومِ. وَاخْتَلَفُوا فِي مَنْ بَاعَ إِلَى الْحَصَادِ أَوْ إِلَى الدِّيَاسِ أَوْ إِلَى الْعَطَاءِ وَشِبْهِ ذَلِكَ، فَقَالَ مَالِكٌ: ذَلِكَ جَائِزٌ لِأَنَّهُ مَعْرُوفٌ، وَبِهِ قَالَ أَبُو ثَوْرٍ. وَقَالَ أَحْمَدُ: أَرْجُو أَلَّا يَكُونَ بِهِ بَأْسٌ. وَكَذَلِكَ إِلَى قُدُومِ الْغُزَاةِ. وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يَبْتَاعُ إِلَى الْعَطَاءِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ. ذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَقَّتَ الْمَوَاقِيتَ وَجَعَلَهَا عَلَمًا لِآجَالِهِمْ فِي بِيَاعَاتِهِمْ وَمَصَالِحِهِمْ. كَذَلِكَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَالنُّعْمَانُ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ صَحِيحٌ. العاشرة- إذا رؤي الْهِلَالُ كَبِيرًا فَقَالَ عُلَمَاؤُنَا: لَا يُعَوَّلُ عَلَى كِبَرِهِ وَلَا عَلَى صِغَرِهِ وَإِنَّمَا هُوَ ابْنُ لَيْلَتِهِ. رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ قَالَ: خَرَجْنَا لِلْعُمْرَةِ فَلَمَّا نَزَلْنَا بِبَطْنِ نَخْلَةَ قَالَ: تَرَاءَيْنَا الْهِلَالَ، فَقَالَ بَعْضُ الْقَوْمِ: هُوَ ابْنُ ثَلَاثٍ، وَقَالَ بَعْضُ الْقَوْمِ: هُوَ ابْنُ لَيْلَتَيْنِ. قَالَ: فَلَقِيَنَا ابْنَ عَبَّاسٍ فَقُلْنَا: إِنَّا رَأَيْنَا الْهِلَالَ فَقَالَ بَعْضُ الْقَوْمِ هُوَ ابْنُ ثَلَاثٍ، وَقَالَ بَعْضُ الْقَوْمِ هُوَ ابْنُ لَيْلَتَيْنِ. فَقَالَ: أَيَّ لَيْلَةٍ رَأَيْتُمُوهُ؟ قَالَ فَقُلْنَا: لَيْلَةَ كَذَا وَكَذَا. فَقَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (إِنَّ اللَّهَ مَدَّهُ لِلرُّؤْيَةِ) فَهُوَ لِلَّيْلَةِ رَأَيْتُمُوهُ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها" اتَّصَلَ هَذَا بِذِكْرِ مَوَاقِيتِ الْحَجِّ لِاتِّفَاقِ وُقُوعِ الْقَضِيَّتَيْنِ فِي وَقْتِ السُّؤَالِ عَنِ الْأَهِلَّةِ وَعَنْ دُخُولِ الْبُيُوتِ مِنْ ظُهُورِهَا، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ فِيهِمَا جَمِيعًا. وَكَانَ الْأَنْصَارُ إِذَا حَجُّوا وَعَادُوا لَا يَدْخُلُونَ مِنْ أَبْوَابِ بُيُوتِهِمْ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا أَهَلُّوا بِالْحَجِّ أَوِ الْعُمْرَةِ يَلْتَزِمُونَ شَرْعًا أَلَّا يَحُولَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ

{ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ } “Onlar insanlar ve hac için vakit ölçüleridir” buyruğunun zahiri, hilallerin tamamının insanlar için vakit ölçüsü olmasını ve tamamının hac için vakit ölçüsü olmasını gerektirir. Şayet taksimi murat etseydi: 'Onların bir kısmı insanlar için vakit ölçüleri, bir kısmı da hac için vakit ölçüleridir' buyururdu. Bu, tıpkı senin: 'Ramazan ayı Zeyd ve Amr'ın orucu için vakittir' demene benzer. Bundan kastedilenin, o ayın tamamının her ikisinin de orucu için vakit olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Cariye hakkında zikrettikleri misal ise doğrudur; çünkü cariyenin tamamının hem Zeyd'e hem de aynı anda bütünüyle Amr'a ait olması imkânsızdır; ancak bizim meselemiz böyle değildir, zira zamanın hem Zeyd için vakit hem de Amr için vakit olması sahihtir, dolayısıyla söyledikleri batıl olmuştur. Dokuzuncu [Mesele]- Âlimler arasında şu hususta hiçbir ihtilaf yoktur: Her kim malı belirli bir eşyayı, bilinen bir bedel karşılığında Arap aylarından bilinen bir vadeye veya sayısı bilinen günlere kadar satarsa bu satış caizdir. Aynı şekilde bilinen bir vadeye kadar yapılan selem akdi hakkında da böyle demişlerdir. Hasat vaktine veya harman vaktine yahut maaş dağıtım vaktine ve benzeri şeylere kadar yapılan satış hususunda ise ihtilaf etmişlerdir: Mâlik: 'Bu caizdir, çünkü bilinmektedir' demiştir; Ebû Sevr de bu görüştedir. Ahmed: 'Bunda bir sakınca olmadığını umarım' demiştir; gazilerin dönüş vaktine kadar olan vadede de durum böyledir. İbn Ömer'den maaş dağıtım vaktine kadar vadeli alışveriş yaptığı rivayet edilmiştir. Bir topluluk ise: 'Bu caiz değildir; çünkü Allah Teâlâ vakitleri belirlemiş ve onları alışverişlerinde ve maslahatlarındaki vadeleri için bir alamet kılmıştır' demiştir. İbn Abbâs da böyle söylemiştir; Şâfiî ve Nu'mân (Ebû Hanîfe) da bu görüştedir. İbnü'l-Münzir: 'İbn Abbâs'ın sözü sahihtir' demiştir. Onuncu [Mesele]- Hilal büyük görüldüğünde âlimlerimiz şöyle demiştir: Onun büyüklüğüne de küçüklüğüne de itibar edilmez, o ancak görüldüğü gecenin hilalidir. Müslim, Ebü'l-Bahterî'den şöyle rivayet etmiştir: Umre için yola çıktık; Batn-ı Nahle'ye indiğimizde hilali görmeye çalıştık. Topluluktan bazıları: 'O üç geceliktir' dedi, bazıları ise: 'İki geceliktir' dedi. Dedi ki: Sonra İbn Abbâs ile karşılaştık ve: 'Biz hilali gördük; bazılarımız onun üç gecelik, bazılarımız da iki gecelik olduğunu söyledi' dedik. O da: 'Onu hangi gece gördünüz?' diye sordu. 'Falanca falanca gece' dedik. Bunun üzerine şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (Şüphesiz Allah onu görülmesi için uzatmıştır) buyurdu; binaenaleyh o, gördüğünüz geceye aittir. On Birinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها } “İyilik, evlere arkalarından girmeniz değildir” buyruğu: Bu ifade, hilaller hakkındaki soru ile evlere arkalarından girme konusundaki durumun aynı vakitte vuku bulması sebebiyle hac vakitlerinin zikrine bitişmiştir ve ayet her ikisi hakkında birlikte inmiştir. Ensar haccedip döndükleri zaman evlerine kapılarından girmezlerdi; zira onlar hac veya umre için ihrama girdiklerinde kendileri ile

السَّمَاءِ حَائِلٌ، فَإِذَا خَرَجَ الرَّجُلُ مِنْهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ، أَيْ مِنْ بَعْدِ إِحْرَامِهِ مِنْ بَيْتِهِ، فَرَجَعَ لِحَاجَةٍ لَا يَدْخُلُ مِنْ بَابِ الْحُجْرَةِ مِنْ أَجْلِ سَقْفِ الْبَيْتِ أَنْ يَحُولَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ السَّمَاءِ، فَكَانَ يَتَسَنَّمُ ظَهْرَ بَيْتِهِ عَلَى الْجُدْرَانِ ثُمَّ يَقُومُ فِي حُجْرَتِهِ فَيَأْمُرُ بِحَاجَتِهِ فَتَخْرُجُ إِلَيْهِ مِنْ بَيْتِهِ. فَكَانُوا يَرَوْنَ هَذَا مِنَ النُّسُكِ وَالْبِرِّ، كَمَا كَانُوا يَعْتَقِدُونَ أَشْيَاءَ نُسُكًا، فَرَدَّ عَلَيْهِمْ فِيهَا، وَبَيَّنَ الرَّبُّ تَعَالَى أَنَّ الْبِرَّ فِي امْتِثَالِ أَمْرِهِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ أَبِي صَالِحٍ: كَانَ النَّاسُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَفِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ إِذَا أَحْرَمَ رَجُلٌ مِنْهُمْ بِالْحَجِّ فَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْمَدَرِ- يَعْنِي مِنْ أَهْلِ الْبُيُوتِ- نَقَّبَ فِي ظَهْرِ بَيْتِهِ فَمِنْهُ يَدْخُلُ وَمِنْهُ يَخْرُجُ، أَوْ يَضَعُ سُلَّمًا فَيَصْعَدُ مِنْهُ وَيَنْحَدِرُ عَلَيْهِ. وَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْوَبَرِ- يَعْنِي أَهْلَ الْخِيَامِ- يَدْخُلُ مِنْ خَلْفِ الْخِيَامِ الْخَيْمَةَ، إِلَّا مَنْ كَانَ مِنَ الْحُمْسِ. وَرَوَى الزُّهْرِيُّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَهَلَّ زَمَنَ الْحُدَيْبِيَةِ بِالْعُمْرَةِ فَدَخَلَ حُجْرَتَهُ وَدَخَلَ خَلْفَهُ رَجُلٌ أَنْصَارِيٌّ مِنْ بَنِي سَلَمَةَ، فَدَخَلَ وَخَرَقَ عَادَةَ قَوْمِهِ، فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: (لِمَ دَخَلْتَ وَأَنْتَ قَدْ أَحْرَمْتَ). فَقَالَ: دَخَلْتَ أَنْتَ فَدَخَلْتُ بِدُخُولِكَ. فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: (إِنِّي أَحْمَسُ" أَيْ مِنْ قَوْمٍ لَا يَدِينُونَ بِذَلِكَ. فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ: وأنا ديني دينك، فنزلت الآية، وقاله ابْنُ عَبَّاسٍ وَعَطَاءٌ وَقَتَادَةُ. وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا الرَّجُلَ هُوَ قُطْبَةُ بْنُ عَامِرٍ الْأَنْصَارِيُّ. وَالْحُمْسُ: قُرَيْشٌ وَكِنَانَةُ وَخُزَاعَةُ وَثَقِيفٌ وَجُشَمٌ وَبَنُو عَامِرِ بن صعصعة وبنو نصر ابن مُعَاوِيَةَ. وَسُمُّوا حُمْسًا لِتَشْدِيدِهِمْ فِي دِينِهِمْ. وَالْحَمَاسَةُ الشِّدَّةُ. قَالَ الْعَجَّاجُ:

...gökyüzü arasına bir engel girmemesini şart koşarlardı. Onlardan biri bundan, yani evinden ihrama girdikten sonra dışarı çıktığında bir ihtiyaç için geri dönse, evin tavanı kendisi ile gökyüzü arasına engel olmasın diye odanın kapısından girmezdi; evinin arkasından duvarların üstünden aşar, sonra odasında durup ihtiyacını emreder ve ihtiyacı evinden kendisine çıkarılırdı. Onlar bunu ibadetten ve iyilikten (birden) sayarlardı; nitekim bazı şeyleri ibadet kabul ederlerdi de Allah onlara bu hususlarda ret cevabı verdi ve Rab Teâlâ iyiliğin ancak O'nun emrine uymakta olduğunu beyan buyurdu. İbn Abbâs Ebû Sâlih rivayetinde şöyle demiştir: Cahiliye döneminde ve İslam'ın ilk devirlerinde insanlardan biri hac ihramına girdiğinde eğer yerleşik halktan —yani ev sahiplerinden— ise evinin arkasından bir delik açar, oradan girip oradan çıkardı yahut bir merdiven koyup oradan çıkar ve oradan inerdi. Eğer göçebe halktan —yani çadır ehlinden— ise çadırın arkasından çadıra girerdi; ancak Hums kabilesinden olanlar müstesnaydı. ez-Zührî rivayet etmiştir ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye senesinde umre için ihrama girdi ve odasına girdi; Benî Selime'den Ensarî bir adam da kavminin âdetini çiğneyip onun arkasından içeri girdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: (İhrama girmiş olduğun halde niçin girdin?) buyurdu. O da: 'Sen girdin, ben de senin girişinle girdim' dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: (Ben Ahmesiyim) —yani bu âdeti din edinmeyen bir kavimdenim— buyurdu. Adam da: 'Benim dinim de senin dinindir' dedi; bunun üzerine bu ayet indi. Bunu İbn Abbâs, Atâ ve Katâde söylemiştir. Bu adamın Kutbe b. Âmir el-Ensârî olduğu da söylenmiştir. el-Hums (الْحُمْس): Kureyş, Kinâne, Huzâa, Sakîf, Cüşem, Benû Âmir b. Sa'saa ve Benû Nasr b. Muâviye kabileleridir. Dinlerindeki aşırı titizlik ve katılıktan dolayı kendilerine Hums denilmiştir. Hamâset (الْحَمَاسَة) ise şiddet ve katılık demektir. el-Accâc şöyle demiştir:

وَكَمْ قَطَعْنَا مِنْ قِفَافِ حُمْسِ

Nice sarp tepelerini aştık Hums'un...

أَيْ شِدَادٍ. ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي تَأْوِيلِهَا، فَقِيلَ مَا ذَكَرْنَا، وَهُوَ الصَّحِيحُ. وَقِيلَ: إِنَّهُ النسي وَتَأْخِيرُ الْحَجِّ بِهِ، حَتَّى كَانُوا يَجْعَلُونَ الشَّهْرَ الْحَلَالَ حَرَامًا بِتَأْخِيرِ الْحَجِّ إِلَيْهِ، وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ حَلَالًا بِتَأْخِيرِ الْحَجِّ عَنْهُ، فَيَكُونُ ذِكْرُ الْبُيُوتِ عَلَى هَذَا مَثَلًا لِمُخَالَفَةِ الْوَاجِبِ فِي الْحَجِّ وشهوره.

Yani çetin [tepeler]. Sonra [âlimler] ayetin tevili hususunda ihtilaf ettiler. Bir görüşe göre zikrettiğimiz gibidir ki sahih olan da budur. Bir diğer görüşe göre ise bu nesîdir (ayların yerini değiştirme adeti) ve hac [vakti]nin bununla ertelenmesidir; öyle ki haccı ona ertelemek suretiyle helal ayı haram, haccı kendisinden [başka aya] ertelemek suretiyle de haram ayı helal kılarlardı. Buna göre evlerin zikredilmesi, hacda ve hac aylarında farz olan hükme aykırı davranmaya yönelik bir darb-ı mesel olur.

وسيأتي بيان النسي فِي سُورَةِ [بَرَاءَةٌ] إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْآيَةُ ضَرْبُ مَثَلٍ، الْمَعْنَى لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تَسْأَلُوا الْجُهَّالَ وَلَكِنِ اتَّقُوا اللَّهَ وَاسْأَلُوا الْعُلَمَاءَ، فَهَذَا كَمَا تَقُولُ: أَتَيْتُ هَذَا الْأَمْرَ مِنْ بَابِهِ. وَحَكَى الْمَهْدَوِيُّ وَمَكِّيٌّ عَنِ ابْنِ الْأَنْبَارِيِّ، وَالْمَاوَرْدِيِّ عَنْ ابْنِ زَيْدٍ أَنَّ الْآيَةَ مَثَلٌ فِي جِمَاعِ النِّسَاءِ، أَمْرٌ بِإِتْيَانِهِنَّ فِي الْقُبُلِ لَا مِنَ الدُّبُرِ. وَسُمِّيَ النِّسَاءُ بُيُوتًا لِلْإِيوَاءِ إِلَيْهِنَّ كَالْإِيوَاءِ إِلَى الْبُيُوتِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا بَعِيدٌ مُغَيِّرٌ نَمَطَ الْكَلَامِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: كَانُوا يَتَطَيَّرُونَ، فَمَنْ سَافَرَ وَلَمْ تَحْصُلْ حَاجَتُهُ كَانَ يَأْتِي بَيْتَهُ مِنْ وَرَاءِ ظَهْرِهِ تَطَيُّرًا مِنَ الْخَيْبَةِ، فَقِيلَ لَهُمْ: لَيْسَ فِي التَّطَيُّرِ بِرٌّ، بَلِ الْبِرَّ أَنْ تَتَّقُوا اللَّهَ وَتَتَوَكَّلُوا عَلَيْهِ. قُلْتُ: الْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ هَذِهِ الْأَقْوَالِ، لِمَا رَوَاهُ الْبَرَاءُ قَالَ: كَانَ الْأَنْصَارُ إِذَا حَجُّوا فَرَجَعُوا لَمْ يَدْخُلُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا، قَالَ: فَجَاءَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ فَدَخَلَ مِنْ بَابِهِ، فَقِيلَ لَهُ فِي ذَلِكَ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ:" وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها" وَهَذَا نَصٌّ فِي الْبُيُوتِ حَقِيقَةً. خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ. وَأَمَّا تِلْكَ الْأَقْوَالُ فَتُؤْخَذُ مِنْ مَوْضِعٍ آخَرَ لَا مِنَ الْآيَةِ، فَتَأَمَّلْهُ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْآيَةَ خَرَجَتْ مَخْرَجَ التَّنْبِيهِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى أَنْ يَأْتُوا الْبِرَّ مِنْ وَجْهِهِ، وَهُوَ الْوَجْهُ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ، فَذَكَرَ إِتْيَانَ الْبُيُوتِ مِنْ أَبْوَابِهَا مَثَلًا لِيُشِيرَ بِهِ إِلَى أَنْ نَأْتِيَ الْأُمُورَ مِنْ مَأْتَاهَا الَّذِي نَدَبَنَا اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ. قُلْتُ: فَعَلَى هَذَا يَصِحُّ مَا ذكر من الأقوال. والبيوت جمع بيت، وقرى بِضَمِ الْبَاءِ وَكَسْرِهَا. وَتَقَدَّمَ مَعْنَى التَّقْوَى وَالْفَلَّاحِ ولعل، فَلَا مَعْنَى لِلْإِعَادَةِ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ بَيَانٌ أَنَّ مَا لَمْ يَشْرَعْهُ اللَّهُ قُرْبَةً وَلَا نَدَبَ إِلَيْهِ لَا يَصِيرُ قُرْبَةً بِأَنْ يَتَقَرَّبَ بِهِ مُتَقَرِّبٌ. قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ: إِذَا أَشْكَلَ مَا هُوَ بِرٌّ وَقُرْبَةٌ بِمَا لَيْسَ هُوَ بِرٌّ وَقُرْبَةٌ أَنْ يُنْظَرَ فِي ذَلِكَ الْعَمَلِ، فَإِنْ كَانَ لَهُ نَظِيرٌ فِي الْفَرَائِضِ وَالسُّنَنِ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فَلَيْسَ بِبِرٍّ وَلَا قُرْبَةٍ. قَالَ: وَبِذَلِكَ جَاءَتِ الْآثَارُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَذَكَرَ حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: بَيْنَمَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَخْطُبُ إذا هو برجل قائم

Nesî'nin (ayların yerini değiştirmenin) açıklaması inşâallahu teâlâ [Berâe] Suresi'nde gelecektir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Ayet bir darb-ı meseldir (temsili anlatımdır). Anlamı: "İyilik, cahillere sormanız değildir; fakat Allah'tan sakının ve âlimlere sorun" demektir. Bu, senin: "Bu işe kapısından geldim (usulünce yaptım)" demen gibidir. Mehdavî ve Mekkî, İbnü'l-Enbârî'den; Mâverdî de İbn Zeyd'den ayetin kadınlarla cinsel ilişki konusunda bir mesel olduğunu, onlara arkadan değil önden yaklaşma emri olduğunu nakletmişlerdir. Kadınlara, evlere sığınıldığı gibi kendilerine sığınıldığı için "evler" adı verilmiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: Bu uzak bir ihtimaldir ve sözün akışını değiştirmektedir. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Onlar uğursuzluğa inanırlardı. Kim sefere çıkar da ihtiyacı görülmezse, hayal kırıklığından ötürü uğursuzluk sayarak evine arkasından gelirdi. Onlara şöyle denildi: Uğursuzluk saymada hiçbir iyilik yoktur; bilakis iyilik, Allah'tan sakınmanız ve O'na tevekkül etmenizdir. Ben derim ki: Bu görüşlerin en sahihi birinci görüştür. Zira Berâ'nın rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Ensâr hac edip döndüklerinde evlere kapılarından girmezlerdi. Ensârdan bir adam geldi ve kapısından girdi; bunun üzerine kendisine bu durum söylendi. Akabinde: { وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها } “İyilik, evlere arkalarından gelmeniz değildir” ayeti indi." Bu, hakiki anlamda evler hakkında açık bir nastır. Bunu Buhârî ve Müslim tahric etmiştir. Diğer görüşlere gelince, onlar ayetten değil başka bir yerden alınır; bunu iyi düşün! Şöyle de denilmiştir: Ayet, Allah Teâlâ'dan iyiliğe kendi yönünden (usulünce) gelinmesi, o da Allah Teâlâ'nın emrettiği yön olduğu hususunda bir uyarı kabilinden vârit olmuştur. Evlere kapılarından girilmesini, Allah Teâlâ'nın bizi teşvik ettiği şekilde işlere uygun yerlerinden gelmemize işaret etmek üzere bir mesel olarak zikretmiştir. Ben derim ki: Buna göre zikredilen görüşler de sahih olur. El-Büyût (الْبُيُوتُ), beyt (بَيْت) kelimesinin çoğuludur; bâ harfinin ötresiyle ve kesresiyle okunmuştur. Takvâ, felâh ve lealle kelimelerinin anlamı daha önce geçmişti; dolayısıyla tekrar etmenin bir anlamı yoktur. On İkinci [Mesele]- Bu ayette, Allah'ın bir ibadet (kurbet) kılmadığı ve teşvik etmediği bir şeyin, bir kimsenin onunla yakınlaşmaya çalışmasıyla ibadet haline gelmeyeceğine dair bir açıklama vardır. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: İbadet ve kurbet olan bir şey ile ibadet ve kurbet olmayan bir şey birbirine karıştığında o amele bakılır: Şayet onun farzlar ve sünnetler içinde bir benzeri (nazîri) varsa [ibadet] olması caizdir; şayet bir benzeri yoksa ne bir iyiliktir ne de kurbettir. Şöyle devam etti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen rivayetler de bu minvaldedir. İbn Abbâs'ın şu hadisini zikretti: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hutbe verirken bir de baktı ki ayakta duran bir adam...»

فِي الشَّمْسِ فَسَأَلَ عَنْهُ، فَقَالُوا: هُوَ أَبُو إِسْرَائِيلَ، نَذَرَ أَنْ يَقُومَ وَلَا يَقْعُدَ وَلَا يَسْتَظِلَّ وَلَا يَتَكَلَّمَ وَيَصُومَ. فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (مُرُوهُ فَلْيَتَكَلَّمْ وَلْيَسْتَظِلَّ وَلْيَقْعُدْ وَلْيُتِمَّ صَوْمَهُ). فَأَبْطَلَ النَّبِيُّ ﷺ مَا كَانَ غَيْرَ قُرْبَةٍ مِمَّا لَا أَصْلَ لَهُ فِي شَرِيعَتِهِ، وَصَحَّحَ مَا كَانَ قُرْبَةً مِمَّا لَهُ نَظِيرٌ فِي الْفَرَائِضِ وَالسُّنَنِ.

güneşin altındaydı. Onun kim olduğunu sordu. 'O Ebû İsrâîl'dir; ayakta durup oturmamayı, gölgelenmemeyi, konuşmamayı ve oruç tutmayı adadı' dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: (Ona emredin; konuşsun, gölgelensin, otursun ve orucunu tamamlasın) buyurdu. Böylece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, şeriatında aslı bulunmayan ve ibadet olmayan şeyleri iptal etmiş; farzlarda ve sünnetlerde benzeri bulunan ibadet niteliğindeki şeyi ise geçerli kılmıştır.

[سورة البقرة (٢): آية ١٩٠]

[Bakara Suresi (2), Ayet 190]

وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (١٩٠)

{ وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın; fakat aşırı gitmeyin (haddi aşmayın). Şüphesiz ki Allah, haddi aşanları sevmez.” (190)

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَقاتِلُوا" هَذِهِ الْآيَةُ أَوَّلُ آيَةٍ نَزَلَتْ فِي الْأَمْرِ بِالْقِتَالِ، وَلَا خِلَافَ فِي أَنَّ الْقِتَالَ كَانَ مَحْظُورًا قَبْلَ الْهِجْرَةِ بِقَوْلِهِ:" ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ" [فصلت: ٣٤] وقوله:" فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ" [المائدة: ١٣] وقوله:" وَاهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِيلًا" [المزمل: ١٠] وقوله:" لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ" [الغاشية: ٢٢] وَمَا كَانَ مِثْلَهُ مِمَّا نَزَلَ بِمَكَّةَ. فَلَمَّا هَاجَرَ إِلَى الْمَدِينَةِ أُمِرَ بِالْقِتَالِ فَنَزَلَ:" وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ" قَالَهُ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ وَغَيْرُهُ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ أَنَّ أَوَّلَ آيَةٍ نَزَلَتْ فِي الْقِتَالِ:" أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا" [الحج: ٣٩]. وَالْأَوَّلُ أَكْثَرُ، وَأَنَّ آيَةَ الْإِذْنِ إِنَّمَا نَزَلَتْ في القتال عامة لمن فاتل وَلِمَنْ لَمْ يُقَاتِلْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ خَرَجَ مَعَ أَصْحَابِهِ إِلَى مَكَّةَ لِلْعُمْرَةِ، فَلَمَّا نَزَلَ الْحُدَيْبِيَةَ بِقُرْبِ مَكَّةَ- وَالْحُدَيْبِيَةُ اسْمُ بِئْرٍ، فَسُمِّيَ ذَلِكَ الْمَوْضِعُ بِاسْمِ تِلْكَ الْبِئْرِ- فَصَدَّهُ الْمُشْرِكُونَ عَنِ الْبَيْتِ، وَأَقَامَ بِالْحُدَيْبِيَةِ شَهْرًا، فَصَالَحُوهُ عَلَى أَنْ يَرْجِعَ مِنْ عَامِهِ ذَلِكَ كَمَا جَاءَ، عَلَى أَنْ تُخْلَى لَهُ مَكَّةُ فِي الْعَامِ الْمُسْتَقْبِلِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، وَصَالَحُوهُ عَلَى أَلَّا يَكُونَ بَيْنَهُمْ قِتَالٌ عَشْرَ سِنِينَ، وَرَجَعَ إِلَى الْمَدِينَةِ. فَلَمَّا كَانَ مِنْ قَابِلٍ تَجَهَّزَ لِعُمْرَةِ الْقَضَاءِ، وَخَافَ الْمُسْلِمُونَ غَدْرَ الْكُفَّارِ وَكَرِهُوا الْقِتَالَ فِي الْحَرَمِ وَفِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، أَيْ يَحِلُّ لَكُمُ الْقِتَالُ إِنْ قَاتَلَكُمُ الْكُفَّارُ. فَالْآيَةُ مُتَّصِلَةٌ بِمَا سَبَقَ مِنْ ذِكْرِ الْحَجِّ وَإِتْيَانِ البيوت

Bu ayette üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah’ın { وَقاتِلُوا } “Savaşın” buyruğudur. Bu ayet, savaş emri hakkında inen ilk ayettir. Hicretten önce; { ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “[Kötülüğü] en güzel olanla sav” [Fussilet: 34], { فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ } “Onları affet ve hoş gör” [el-Mâide: 13], { وَاهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِيلًا } “Onları güzel bir ayrılışla terk et” [el-Müzzemmil: 10] ve { لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ } “Sen onların üzerinde bir zorba (baskıcı) değilsin” [el-Gāşiye: 22] buyrukları ile Mekke’de inen benzeri ayetler sebebiyle savaşın yasak olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] Medine’ye hicret edince savaşla emrolundu ve { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ } “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın” ayeti indi. Bunu er-Rebî' b. Enes ve başkaları söylemiştir. Ebû Bekir es-Sıddîk’tan ise savaş hakkında inen ilk ayetin { أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا } “Kendilerine savaş açılanlara zulme uğramış olmaları sebebiyle [savaş için] izin verildi” [el-Hac: 39] ayeti olduğu rivayet edilmiştir. Birinci görüş çoğunluğun benimsediği görüştür. İzin ayeti ise müşriklerden hem savaşanlar hem de savaşmayanlar hakkında genel olarak savaş hususunda inmiştir. Bu durum şöyledir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ashabıyla birlikte umre için Mekke’ye doğru çıktı. Mekke yakınlarındaki Hudeybiye’ye vardığında -Hudeybiye bir kuyunun adıdır; o mevki de bu kuyunun ismiyle anılmıştır- müşrikler onu Beytullah’tan alıkoydular. [Peygamber] Hudeybiye’de bir ay kaldı; nihayet gelecek yıl Mekke’nin üç gün boyunca kendisine boşaltılması ve o sene geldiği gibi geri dönmesi şartı üzerine onunla sulh yaptılar. Ayrıca aralarında on yıl savaş olmaması üzere de anlaştılar ve [Allah Resûlü] Medine’ye döndü. Ertesi yıl olunca Kaza Umresi için hazırlık yaptı. Müslümanlar kâfirlerin kalleşlik yapmasından korktular; Harem bölgesinde ve haram ayda savaşmaktan da hoşlanmadılar. Bunun üzerine: Yani 'Şayet kâfirler sizinle savaşırlarsa [onlarla] savaşmanız size helaldir' manasında bu ayet indi. Dolayısıyla ayet, daha önce geçen hac ve evlere...

مِنْ ظُهُورِهَا، فَكَانَ ﵇ يُقَاتِلُ مَنْ قَاتَلَهُ وَيَكُفُّ عَمَّنْ كَفَّ عَنْهُ، حَتَّى نَزَلَ" فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ" [التوبة: ٥] فَنُسِخَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، قَالَهُ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ وَالرَّبِيعُ: نَسَخَهَا" وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً" [التوبة: ٣٦] فَأُمِرَ بِالْقِتَالِ لِجَمِيعِ الْكُفَّارِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَمُجَاهِدٌ: هِيَ مُحْكَمَةٌ، أَيْ قَاتِلُوا الَّذِينَ هُمْ بِحَالَةِ مَنْ يُقَاتِلُونَكُمْ، وَلَا تَعْتَدُوا فِي قَتْلِ النِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ وَالرُّهْبَانِ وَشَبَهِهِمْ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: وَهَذَا أَصَحُّ الْقَوْلَيْنِ فِي السُّنَّةِ وَالنَّظَرِ، فَأَمَّا السُّنَّةُ فَحَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ رَأَى فِي بَعْضِ مَغَازِيهِ امْرَأَةً مَقْتُولَةً فَكَرِهَ ذَلِكَ، وَنَهَى عَنْ قَتْلِ النِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ، رَوَاهُ الْأَئِمَّةُ. وَأَمَّا النَّظَرُ فَإِنَّ" فَاعَلَ" لَا يَكُونُ فِي الْغَالِبِ إِلَّا مِنَ اثْنَيْنِ، كَالْمُقَاتَلَةِ وَالْمُشَاتَمَةِ وَالْمُخَاصَمَةِ، وَالْقِتَالِ لَا يَكُونُ فِي النِّسَاءِ وَلَا فِي الصِّبْيَانِ وَمَنْ أَشْبَهَهُمْ، كَالرُّهْبَانِ وَالزَّمْنَى وَالشُّيُوخِ وَالْأُجَرَاءِ فَلَا يُقْتَلُونَ. وَبِهَذَا أَوْصَى أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ﵁ يَزِيدَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ حِينَ أَرْسَلَهُ إِلَى الشَّامِ، إِلَّا أَنْ يَكُونَ لهؤلاء أذائه، أَخْرَجَهُ مَالِكٌ وَغَيْرُهُ، وَلِلْعُلَمَاءِ فِيهِمْ صُوَرٌ سِتٌّ: الْأُولَى- النِّسَاءُ إِنْ قَاتَلْنَ قُتِلْنَ، قَالَ سَحْنُونٌ: فِي حَالَةِ الْمُقَاتَلَةِ وَبَعْدَهَا، لِعُمُومِ قَوْلِهِ:" وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ"،" وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ" [البقرة: ١٩١]. وَلِلْمَرْأَةِ آثَارٌ عَظِيمَةٌ فِي الْقِتَالِ، مِنْهَا الْإِمْدَادُ بالأموال، ومنها التحريص عَلَى الْقِتَالِ، وَقَدْ يَخْرُجْنَ نَاشِرَاتٍ شُعُورِهِنَّ نَادِبَاتٍ مُثِيرَاتٍ مُعَيِّرَاتٍ بِالْفِرَارِ وَذَلِكَ يُبِيحُ قَتْلَهُنَّ، غَيْرَ أَنَّهُنَّ إِذَا حَصَلْنَ فِي الْأَسْرِ فَالِاسْتِرْقَاقُ أَنْفَعُ لِسُرْعَةِ إِسْلَامِهِنَّ وَرُجُوعِهِنَّ عَنْ أَدْيَانِهِنَّ، وَتَعَذُّرِ فِرَارِهِنَّ إِلَى أَوْطَانِهِنَّ بِخِلَافِ الرِّجَالِ. الثَّانِيَةُ- الصِّبْيَانُ فَلَا يُقْتَلُونَ لِلنَّهْيِ الثَّابِتِ عَنْ قَتْلِ الذُّرِّيَّةِ، وَلِأَنَّهُ لَا تَكْلِيفَ عَلَيْهِمْ، فَإِنْ قَاتَلَ [الصَّبِيُّ] قُتِلَ. الثَّالِثَةُ- الرُّهْبَانُ لَا يُقْتَلُونَ وَلَا يُسْتَرَقُّونَ، بَلْ يُتْرَكُ لَهُمْ مَا يَعِيشُونَ بِهِ مِنْ أَمْوَالِهِمْ، وَهَذَا إِذَا انْفَرَدُوا عَنْ أَهْلِ الْكُفْرِ، لِقَوْلِ أَبِي بَكْرٍ لِيَزِيدَ:" وَسَتَجِدُ أَقْوَامًا زَعَمُوا أَنَّهُمْ حبسوا

...ortaya çıkmasından [itibaren durum böyle idi]. Dolayısıyla o aleyhisselâm, kendisiyle savaşanla savaşıyor, kendisinden el çeken kimseye de dokunmuyordu (ondan el çekiyordu). Nihayet: { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ } “Müşrikleri öldürün” [et-Tevbe: 5] ayeti indi ve bu ayet neshedildi. Bir grup ilim adamı bu görüştedir. İbn Zeyd ve er-Rebî' ise: Bunu { وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً } “Ve müşriklerle topyekûn savaşın” [et-Tevbe: 36] ayeti neshetti, böylece bütün kâfirlerle savaşılması emredildi, demişlerdir. İbn Abbâs, Ömer b. Abdilazîz ve Mücâhid ise şöyle demişlerdir: Bu ayet muhkemdir; yani sizinle savaşma konumunda olan kimselerle savaşın; kadınları, çocukları, rahipleri ve benzerlerini öldürmek suretiyle haddi aşmayın, açıklaması geleceği üzere. Ebû Ca'fer en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu görüş, hem sünnet hem de aklî delil (nazar) bakımından iki görüşün daha sahih olanıdır. Sünnete gelince; İbn Ömer'in rivayet ettiği hadiste, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gazvelerinden birinde öldürülmüş bir kadın gördü de bunu hoş karşılamadı ve kadınların ve çocukların öldürülmesini yasakladı; bunu imamlar rivayet etmiştir. Aklî delile (nazara) gelince; "mufâale" [fâ'ale] kalıbı çoğunlukla mukātele (karşılıklı savaşma), müşâteme (karşılıklı sövüşme) ve muhâsame (karşılıklı çekişme) gibi iki taraf arasında gerçekleşir. Savaş durumu ise kadınlarda, çocuklarda ve rahipler, kötürümler, yaşlılar ve ücretliler gibi benzerlerinde söz konusu olmaz; dolayısıyla onlar öldürülmezler. Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh da Yezîd b. Ebî Süfyân'ı Şam'a gönderdiğinde ona bunu vasiyet etmiştir; meğerki bunların bir zararı dokunsun. Bunu Mâlik ve başkaları rivayet etmiştir. İlim adamlarının onlar hakkında altı durumu (hükmü) vardır: Birincisi: Kadınlar, şayet savaşırlarsa öldürülürler. Sahnûn şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ } “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın” ve { وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ } “Onları yakaladığınız yerde öldürün” [el-Bakara: 191] buyruklarının umumîliği gereğince hem savaş halindeyken hem de savaştan sonra [öldürülürler]. Kadının savaşta büyük etkileri vardır; bunlardan biri mallarla destek sağlamak, diğeri ise savaşa kışkırtmaktır. Bazen saçlarını başlarını dağıtarak, ağıtlar yakıp [duyguları] kabartarak ve kaçmayı ayıplayarak çıkarlar; bu da onların öldürülmesini mubah kılar. Ne var ki esir düştüklerinde köleleştirilmeleri daha faydalıdır; zira erkeklerin aksine onların İslâm'a girmeleri ve dinlerinden dönmeleri daha hızlı, memleketlerine kaçmaları ise daha güçtür. İkincisi: Çocuklar; zürriyetin öldürülmesine dair sabit olan yasak sebebiyle ve mükellef olmadıkları için öldürülmezler. Fakat [çocuk] savaşırsa öldürülür. Üçüncüsü: Rahipler ne öldürülür ne de köleleştirilir; bilakis mallarından kendileriyle geçinebilecekleri kadarı kendilerine bırakılır. Bu ise küfür ehlinden ayrı durdukları takdirdedir; zira Ebû Bekir Yezîd'e şöyle demiştir: «Sen kendilerini Allah'a adadıklarını iddia eden birtakım topluluklar bulacaksın...»

أَنْفُسَهُمْ لِلَّهِ، فَذَرْهُمْ وَمَا زَعَمُوا أَنَّهُمْ حَبَسُوا أَنْفُسَهُمْ لَهُ" فَإِنْ كَانُوا مَعَ الْكُفَّارِ فِي الْكَنَائِسِ قُتِلُوا. وَلَوْ تَرَهَّبَتِ الْمَرْأَةُ فَرَوَى أَشْهَبُ أَنَّهَا لَا تُهَاجِ. وَقَالَ سَحْنُونٌ: لَا يُغَيِّرُ التَّرَهُّبُ حُكْمَهَا. قَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ:" وَالصَّحِيحُ عِنْدِي رِوَايَةُ أَشْهَبَ، لِأَنَّهَا دَاخِلَةٌ تَحْتَ قَوْلِهِ:" فَذَرْهُمْ وَمَا حَبَسُوا أَنْفُسَهُمْ لَهُ". الرَّابِعَةُ- الزَّمْنَى. قَالَ سَحْنُونٌ: يُقْتَلُونَ. وَقَالَ ابْنُ حَبِيبٍ: لَا يُقْتَلُونَ. وَالصَّحِيحُ أَنْ تُعْتَبَرَ أَحْوَالُهُمْ، فإن كانت فيهم أذائه قُتِلُوا، وَإِلَّا تُرِكُوا وَمَا هُمْ بِسَبِيلِهِ مِنَ الزَّمَانَةِ وَصَارُوا مَالًا عَلَى حَالِهِمْ وَحَشْوَةٍ. الْخَامِسَةُ- الشُّيُوخُ. قَالَ مَالِكٌ فِي كِتَابِ مُحَمَّدٍ: لَا يُقْتَلُونَ. وَالَّذِي عَلَيْهِ جُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ: إِنْ كَانَ شَيْخًا كَبِيرًا هَرِمًا لَا يُطِيقُ الْقِتَالَ، وَلَا يُنْتَفَعُ بِهِ فِي رَأْيٍ وَلَا مُدَافَعَةٍ فَإِنَّهُ لَا يُقْتَلُ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ. وَلِلشَّافِعِيِّ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- مِثْلُ قَوْلِ الْجَمَاعَةِ. وَالثَّانِي- يُقْتَلُ هُوَ وَالرَّاهِبُ. وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ لِقَوْلِ أَبِي بَكْرٍ لِيَزِيدَ، وَلَا مُخَالِفَ لَهُ فَثَبَتَ أَنَّهُ إِجْمَاعٌ. وَأَيْضًا فَإِنَّهُ مِمَّنْ لَا يُقَاتِلُ وَلَا يُعِينُ الْعَدُوَّ فَلَا يَجُوزُ قَتْلُهُ كَالْمَرْأَةِ، وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِمَّنْ تُخْشَى مَضَرَّتُهُ بِالْحَرْبِ أَوِ الرَّأْيِ أَوِ الْمَالِ فَهَذَا إِذَا أُسِرَ يَكُونُ الْإِمَامُ فِيهِ مُخَيَّرًا بَيْنَ خَمْسَةِ أَشْيَاءَ: الْقَتْلُ أَوِ الْمَنُّ أَوِ الْفِدَاءُ أَوِ الِاسْتِرْقَاقُ أَوْ عَقْدُ الذِّمَّةِ عَلَى أَدَاءِ الْجِزْيَةِ. السَّادِسَةُ- الْعُسَفَاءُ، وَهُمُ الْأُجَرَاءُ وَالْفَلَّاحُونَ، فَقَالَ مَالِكٌ فِي كِتَابِ مُحَمَّدٍ: لَا يُقْتَلُونَ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: يُقْتَلُ الْفَلَّاحُونَ وَالْأُجَرَاءُ وَالشُّيُوخُ الْكِبَارُ إِلَّا أَنْ يُسْلِمُوا أَوْ يُؤَدُّوا الْجِزْيَةَ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، لِقَوْلِهِ ﵇ فِي حَدِيثِ رَبَاحِ بْنِ الرَّبِيعِ (الْحَقْ بِخَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ فَلَا يَقْتُلْنَ ذُرِّيَّةً وَلَا عَسِيفًا). وَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: اتَّقُوا اللَّهَ فِي الذُّرِّيَّةِ وَالْفَلَّاحِينَ الَّذِي لَا يَنْصِبُونَ لَكُمُ الْحَرْبَ. وَكَانَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ لَا يَقْتُلُ حراثا، ذكره ابن المنذر.

«...kendilerini Allah'a adamış kimseler bulacaksınız. Onları ve kendilerini adadıklarını iddia ettikleri şeyleri kendi hallerine bırakınız.» Şayet kâfirlerle birlikte kiliselerde bulunuyorlarsa öldürülürler. Kadın ruhban hayatı yaşayacak olursa, Eşheb'in rivayetine göre ona dokunulmaz. Sahnûn ise: «Ruhban hayatı yaşaması onun hükmünü değiştirmez» demiştir. Kadı Ebû Bekir İbnu'l-Arabî şöyle der: «Bana göre sahih olan Eşheb'in rivayetidir. Çünkü o kadın, Peygamber'in: 'Onları ve kendilerini adadıkları şeyleri kendi hallerine bırakınız' sözünün kapsamına girmektedir.» Dördüncüsü - Sürekli kötürümler (zemen): Sahnûn: «Öldürülürler» demiştir. İbn Habîb ise: «Öldürülmezler» demiştir. Doğru olan ise durumlarına bakılmasıdır; şayet onlardan bir zarar geliyorsa öldürülürler, aksi takdirde kötürümlük halleriyle baş başa bırakılırlar ve mevcut halleriyle mal ve ganimet hükmünde olurlar. Beşincisi - Yaşlılar: Mâlik, Muhammed [b. el-Mevvâz]'ın kitabında: «Öldürülmezler» demiştir. Fakihlerin çoğunluğunun benimsediği görüşe göre ise; savaşa güç yetiremeyen, ne fikir ve stratejiyle ne de fiilî savunmayla yarar sağlamayan pîr-i fânî bir yaşlı ise öldürülmez. Mâlik ve Ebû Hanîfe bu görüştedir. Şâfiî'nin ise iki görüşü vardır: Birincisi, çoğunluğun görüşü gibidir. İkincisi ise, hem o yaşlının hem de rahibin öldürüleceğidir. Doğru olan birinci görüştür; zira Ebû Bekir'in Yezîd'e söylediği söz vardır ve buna muhalif bir görüş de nakledilmemiştir, dolayısıyla icmâ olduğu sabit olmuştur. Ayrıca o kimse ne savaşan ne de düşmana yardım eden biridir; bu sebeple kadın gibi onun da öldürülmesi caiz değildir. Ancak harp, strateji veya mal yoluyla zararından korkulan bir kimse ise, esir alındığında devlet başkanı hakkında beş seçenek arasında muhayyerdir: Öldürmek, karşılıksız salıvermek, fidye almak, köleleştirmek yahut cizye ödemek üzere zimmet akdi yapmak. Altıncısı - Üserâ/Usefâ (ücretliler) ki bunlar işçiler ve çiftçilerdir. Mâlik, Muhammed'in kitabında: «Öldürülmezler» demiştir. Şâfiî ise: «Müslüman olmadıkça veya cizye vermedikçe çiftçiler, ücretliler ve yaşlılar öldürülür» demiştir. Birinci görüş daha sahihtir; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Rebâh b. er-Rebî' hadisinde: «Hâlid b. el-Velîd'e yetiş ve de ki: Sakın çocukları ve işçileri (usefâ) öldürmesin!» buyurmuştur. Ömer b. el-Hattâb da: «Size karşı savaş açmayan çocuklar ve çiftçiler hakkında Allah'tan korkun!» demiştir. Ömer b. Abdilazîz de çiftçileri öldürmezdi; bunu İbnü'l-Münzir zikretmiştir.

الثَّانِيَةُ- رَوَى أَشْهَبُ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ:" وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ" أَهْلُ الْحُدَيْبِيَةِ أُمِرُوا بِقِتَالِ مَنْ قَاتَلَهُمْ. وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ خِطَابٌ لِجَمِيعِ الْمُسْلِمِينَ، أُمِرَ كُلَّ أَحَدٍ أَنْ يُقَاتِلَ مَنْ قَاتَلَهُ إِذْ لَا يُمْكِنُ سِوَاهُ. أَلَا تَرَاهُ كَيْفَ بَيَّنَهَا فِي سُورَةِ" بَرَاءَةٌ" بِقَوْلِهِ:" قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ" [التوبة: ١٢٣] وَذَلِكَ أَنَّ الْمَقْصُودَ أَوَّلًا كَانَ أَهْلُ مَكَّةَ فَتَعَيَّنَتِ الْبُدَاءَةٌ بِهِمْ، فَلَمَّا فَتَحَ اللَّهُ مَكَّةً كَانَ الْقِتَالُ لِمَنْ يَلِي مِمَّنْ كَانَ يُؤْذِي حَتَّى تَعُمَّ الدَّعْوَةُ وَتَبْلُغَ الْكَلِمَةُ جَمِيعَ الْآفَاقِ وَلَا يَبْقَى أَحَدٌ مِنَ الْكَفَرَةِ، وَذَلِكَ بَاقٍ مُتَمَادٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، مُمْتَدٌّ إِلَى غَايَةٍ هِيَ قَوْلُهُ ﵇: (الْخَيْلُ مَعْقُودٌ فِي نَوَاصِيهَا الْخَيْرُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ الْأَجْرُ وَالْمَغْنَمُ). وقيل: غايته نزول عيسى بن مَرْيَمَ ﵇، وَهُوَ مُوَافِقٌ لِلْحَدِيثِ الَّذِي قَبْلَهُ، لِأَنَّ نُزُولَهُ مِنْ أَشْرَاطِ السَّاعَةِ. الثَّالِثَةُ- قوله تعالى:" وَلا تَعْتَدُوا" قِيلَ فِي تَأْوِيلِهِ مَا قَدَّمْنَاهُ، فَهِيَ مُحْكَمَةٌ. فَأَمَّا الْمُرْتَدُّونَ فَلَيْسَ إِلَّا الْقَتْلُ أَوِ التَّوْبَةُ، وَكَذَلِكَ أَهْلُ الزَّيْغِ وَالضَّلَالِ لَيْسَ إِلَّا السَّيْفُ أَوِ التَّوْبَةُ. وَمَنْ أَسَرَّ الِاعْتِقَادَ بِالْبَاطِلِ ثُمَّ ظَهَرَ عَلَيْهِ فَهُوَ كَالزِّنْدِيقِ يُقْتَلُ وَلَا يُسْتَتَابُ. وَأَمَّا الْخَوَارِجُ عَلَى أَئِمَّةِ الْعَدْلِ فَيَجِبُ قِتَالُهُمْ حَتَّى يَرْجِعُوا إِلَى الْحَقِّ. وَقَالَ قَوْمٌ: الْمَعْنَى لَا تَعْتَدُوا فِي الْقِتَالِ لِغَيْرِ وَجْهِ اللَّهِ، كَالْحَمِيَّةِ وَكَسْبِ الذِّكْرِ، بَلْ قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ، يَعْنِي دِينًا وَإِظْهَارًا لِلْكَلِمَةِ. وَقِيلَ:" لَا تَعْتَدُوا" أَيْ لَا تُقَاتِلُوا مَنْ لَمْ يُقَاتِلْ. فَعَلَى هَذَا تَكُونُ الْآيَةُ مَنْسُوخَةً بِالْأَمْرِ بِالْقِتَالِ لِجَمِيعِ الْكُفَّارِ، وَاللَّهُ أعلم.

İkinci [Mesele]- Eşheb Mâlik'ten rivayet etti ki: { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ } “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın” buyruğundan kasıt Hudeybiye ehlidir; onlara kendileriyle savaşanlarla savaşmaları emredilmiştir. Sahih olan ise bunun bütün Müslümanlara bir hitap olduğudur; herkese kendisiyle savaşanla savaşması emredilmiştir, zira bundan başkası mümkün değildir. Görmez misin Yüce Allah Tevbe Suresi'nde: { قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ } “Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın” [et-Tevbe: 123] buyruğuyla bunu nasıl açıklamıştır! Çünkü ilk hedef Mekke ehli idi ve önce onlarla başlanması gerekiyordu. Allah Mekke'nin fethini müyesser kılınca savaş, dâvetin yayılması, kelimenin bütün ufuklara ulaşması ve kâfirlerden hiç kimsenin kalmaması için eziyet veren yakın komşularla yapıldı. Bu durum kıyamet gününe kadar devam edecektir ve Peygamber aleyhisselâm'ın şu buyruğundaki gaye ile sınırlıdır: (Kıyamet gününe kadar atların alınlarına hayır bağlanmıştır; o da ecir ve ganimettir). Bunun nihayetinin Meryem oğlu İsa aleyhisselâm'ın inişi olduğu da söylenmiştir; bu da önceki hadise uygundur, zira onun inişi kıyamet alametlerindendir. Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَلا تَعْتَدُوا } “Fakat aşırı gitmeyin (haddi aşmayın)” buyruğu: Tevilinde daha önce zikrettiğimiz hususlar söylenmiştir; binaenaleyh ayet muhkemdir. Mürtedlere gelince; onlar için ölümden veya tövbeden başka seçenek yoktur. Aynı şekilde eğrilik ve dalalet ehli için de kılıçtan veya tövbeden başkası yoktur. Batıl inancı gizleyip sonra bu durumu ortaya çıkan kimse ise zındık gibidir; tövbeye çağrılmaksızın öldürülür. Âdil imamlara başkaldıran bâgilere (isyancılara) gelince; hakka dönünceye kadar onlarla savaşmak vaciptir. Bir topluluk şöyle demiştir: Manası, asabiyet ve şan-şöhret kazanmak gibi Allah rızası dışındaki maksatlarla savaşta haddi aşmayın; bilakis dini ikame etmek ve Allah'ın kelimesini yüceltmek için sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın, demektir. { لَا تَعْتَدُوا } “Haddi aşmayın” ifadesinin, savaşmayan kimseyle savaşmayın anlamına geldiği de söylenmiştir. Bu takdirde ayet, bütün kâfirlerle savaşma emri ile neshedilmiş olur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة البقرة (٢): الآيات ١٩١ الى ١٩٢]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 191-192]

وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ (١٩١) فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٩٢)

{ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ (١٩١) فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٩٢) } “Onları yakaladığınız yerde öldürün ve sizi çıkardıkları yerden siz de onları çıkarın. Fitne, öldürmekten daha şiddetlidir. Mescid-i Harâm'ın yanında, onlar sizinle savaşmadıkça siz de orada onlarla savaşmayın. Eğer sizinle savaşırlarsa onları öldürün; kâfirlerin cezası işte böyledir. (191) Şayet [küfür ve savaştan] vazgeçerlerse, şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edendir. (192)”

فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" ثَقِفْتُمُوهُمْ" يُقَالُ: ثَقِفَ يَثْقُفُ ثَقْفًا وَثَقَفًا، وَرَجُلٌ ثَقْفٌ لَقْفٌ: إِذَا كَانَ مُحْكِمًا لِمَا يَتَنَاوَلُهُ مِنَ الْأُمُورِ. وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى قَتْلِ الْأَسِيرِ، وَسَيَأْتِي بَيَانُ هَذَا فِي" الْأَنْفَالِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ" أَيْ مَكَّةَ. قَالَ الطَّبَرِيُّ: الْخِطَابُ لِلْمُهَاجِرِينَ، وَالضَّمِيرُ لِكُفَّارِ قُرَيْشٍ. الثَّانِيَةُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ" أَيِ الْفِتْنَةُ الَّتِي حَمَلُوكُمْ عَلَيْهَا وَرَامُوا رُجُوعُكُمْ بِهَا إِلَى الْكُفْرِ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: أَيْ مِنْ أَنْ يُقْتَلَ الْمُؤْمِنُ، فَالْقَتْلُ أَخَفُّ عَلَيْهِ مِنَ الْفِتْنَةِ. وَقَالَ غَيْرُهُ: أَيْ شِرْكِهِمْ بِاللَّهِ وَكُفْرِهِمْ بِهِ أَعْظَمُ جُرْمًا وَأَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ الَّذِي عَيَّرُوكُمْ بِهِ. وَهَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي شَأْنِ عَمْرِو بْنِ الْحَضْرَمِيِّ حِينَ قَتَلَهُ وَاقِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ التَّمِيمِيُّ فِي آخِرِ يَوْمٍ مِنْ رَجَبٍ الشَّهْرِ الْحَرَامِ، حَسَبَ مَا هُوَ مَذْكُورٌ فِي سَرِيَّةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَحْشٍ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ، قَالَهُ الطَّبَرِيُّ وَغَيْرُهُ. الثَّالِثَةُ- قوله تعالى:" وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ" الْآيَةَ. لِلْعُلَمَاءِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهَا مَنْسُوخَةٌ، وَالثَّانِي- أَنَّهَا مُحْكَمَةٌ. قَالَ مُجَاهِدٌ: الْآيَةُ مُحْكَمَةٌ، وَلَا يَجُوزُ قِتَالُ أَحَدٍ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَّا بَعْدَ أن يقاتل، وبه أقال طَاوُسٌ، وَهُوَ الَّذِي يَقْتَضِيهِ نَصُّ الْآيَةِ، وَهُوَ الصَّحِيحُ مِنَ الْقَوْلَيْنِ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ. وَفِي الصَّحِيحِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ: إِنَّ هَذَا الْبَلَدَ حَرَّمَهُ الله يوم خلق السموات والأرض فهو حرام بحرمة الله تعالى إلى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَإِنَّهُ لَمْ يَحِلَّ الْقِتَالُ فِيهِ لِأَحَدٍ قَبْلِي وَلَمْ يَحِلَّ لِي إِلَّا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ فَهُوَ حَرَامٌ بِحُرْمَةِ اللَّهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ (. وَقَالَ قَتَادَةُ: الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ" [التوبة: ٥]. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: نَسَخَهَا قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ" ثُمَّ نَسَخَ هَذَا قَوْلُهُ:" فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ". فَيَجُوزُ الِابْتِدَاءُ بِالْقِتَالِ فِي الْحَرَمِ.

Bu [ayetlerde] beş mesele bulunmaktadır: BİRİNCİ MESELE Yüce Allah'ın: { ثَقِفْتُمُوهُمْ } “Onları yakaladığınız yerde” buyruğudur. [Arapçada] Sekife / yeskafu / sekfen ve sekafen (ثَقِفَ يَثْقُفُ ثَقْفًا وَثَقَفًا) denilir. Racülün sekfun lekfun (رَجُلٌ ثَقْفٌ لَقْفٌ) ise, el attığı işleri sağlam ve maharetle yapan kimse için kullanılır. Bunda esirin öldürülebileceğine dair bir delil vardır; bunun açıklaması Yüce Allah'ın izniyle el-Enfâl [Suresi'nde] gelecektir. { وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ } “ve sizi çıkardıkları yerden siz de onları çıkarın” ifadesi yani Mekke'den [çıkarın demektir]. et-Taberî şöyle demiştir: Hitap muhacirlere, zamir ise Kureyş kâfirlerine aittir. İKİNCİ MESELE Yüce Allah'ın: { وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ } “Fitne ise öldürmekten daha beterdir” buyruğudur. Yani sizi maruz bıraktıkları ve bununla küfre dönmenizi arzuladıkları fitne, öldürmekten daha beterdir. Mücâhid: "Yani müminin öldürülmesinden [daha beterdir]; zira öldürülmek mümin için fitneye uğramaktan daha hafiftir" demiştir. Bir başkası ise: "Yani onların Allah'a şirk koşmaları ve O'nu inkâr etmeleri, sizi [hakkında] ayıpladıkları öldürme hadisesinden cürüm bakımından daha büyük ve daha şiddetlidir" demiştir. Bu da ayetin, Abdullah b. Cahş seriyyesinde zikredildiği ve açıklaması geleceği üzere, haram ay olan Receb'in son gününde Vâkıd b. Abdillâh et-Temîmî'nin Amr b. el-Hadramî'yi öldürmesi hakkında indiğine bir delildir. Bunu et-Taberî ve başkaları söylemiştir. ÜÇÜNCÜ MESELE Yüce Allah'ın: { وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ } “Onlar sizinle orada savaşmadıkça, siz de Mescid-i Haram'ın yanında onlarla savaşmayın” ayet-i kerimesidir. Âlimlerin bu ayet hakkında iki görüşü vardır: Birincisi; ayetin mensuh (hükmü kaldırılmış) olduğu, ikincisi ise muhkem olduğudur. Mücâhid: "Ayet muhkemdir; Mescid-i Haram'da savaş başlatmadıkça hiç kimseyle savaşmak caiz değildir" demiştir. Tâvûs da bu görüştedir; ayetin lafzının gerektirdiği ve iki görüşten sahih olanı da budur. Ebû Hanîfe ve ashabı da bu görüşü benimsemiştir. es-Sahîh'te İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'nin fethi günü şöyle buyurdu: «Şüphesiz bu beldeyi Allah, gökleri ve yeri yarattığı gün haram kılmıştır; o, Allah Teâlâ'nın haram kılmasıyla kıyamet gününe kadar haramdır. Orada savaşmak benden önce hiç kimseye helal kılınmadığı gibi, bana da günün sadece bir vaktinde helal kılınmıştır. Dolayısıyla o, Allah'ın haram kılmasıyla kıyamet gününe kadar haramdır.» Katâde ise şöyle demiştir: Bu ayet, Yüce Allah'ın: { فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } “Haram aylar çıkınca müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” [et-Tevbe: 5] buyruğuyla neshedilmiştir. Mukātil de şöyle demiştir: Onu Yüce Allah'ın { وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ } “Onları yakaladığınız yerde öldürün” buyruğu neshetmiş, sonra bunu da { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” buyruğu neshetmiştir. Dolayısıyla Harem bölgesinde savaşı başlatmak caizdir.

وَمِمَّا احْتَجُّوا بِهِ أَنَّ" بَرَاءَةٌ" نَزَلَتْ بَعْدَ سُورَةِ" الْبَقَرَةِ" بِسَنَتَيْنِ، وَأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ دَخَلَ مَكَّةَ وَعَلَيْهِ الْمِغْفَرُ، فَقِيلَ: إِنَّ ابْنَ خَطَلٍ مُتَعَلِّقٌ بِأَسْتَارِ الْكَعْبَةِ، فَقَالَ: (اقْتُلُوهُ). وَقَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ:" وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ" مَنْسُوخَةٌ، لِأَنَّ الْإِجْمَاعَ قَدْ تقرر بأن عدلوا لَوِ اسْتَوْلَى عَلَى مَكَّةَ وَقَالَ: لَأُقَاتِلُكُمْ، وَأَمْنَعُكُمْ مِنَ الْحَجِّ وَلَا أَبْرَحُ مِنْ مَكَّةَ لَوَجَبَ قِتَالُهُ وَإِنْ لَمْ يَبْدَأْ بِالْقِتَالِ، فَمَكَّةُ وَغَيْرُهَا مِنَ الْبِلَادِ سَوَاءٌ. وَإِنَّمَا قِيلَ فِيهَا: هِيَ حَرَامٌ تَعْظِيمًا لَهَا، أَلَا تَرَى أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بَعَثَ خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ يَوْمَ الْفَتْحِ وَقَالَ: (احْصُدْهُمْ بِالسَّيْفِ حَتَّى تَلْقَانِي عَلَى الصَّفَا) حَتَّى جَاءَ الْعَبَّاسُ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، ذَهَبَتْ قُرَيْشٌ، فَلَا قُرَيْشَ بَعْدَ الْيَوْمِ. أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَالَ فِي تَعْظِيمِهَا: (وَلَا يَلْتَقِطُ لُقَطَتَهَا إِلَّا مُنْشِدٌ) وَاللُّقَطَةُ بِهَا وَبِغَيْرِهَا سَوَاءٌ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَنْسُوخَةً بِقَوْلِهِ:" وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ" [البقرة: ١٩٣]. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ:" حَضَرْتُ فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ- طَهَّرَهُ اللَّهُ- بِمَدْرَسَةِ أَبِي عُقْبَةَ الْحَنَفِيِّ، وَالْقَاضِي الزِّنْجَانِيُّ يُلْقِي عَلَيْنَا الدَّرْسَ فِي يَوْمِ جُمُعَةٍ، فَبَيْنَا نَحْنُ كَذَلِكَ إِذْ دَخَلَ عَلَيْنَا رَجُلٌ بَهِيُّ الْمَنْظَرِ عَلَى ظَهْرِهِ أَطْمَارٌ، فَسَلَّمَ سَلَامَ الْعُلَمَاءِ وَتَصَدَّرَ فِي صَدْرِ الْمَجْلِسِ بِمَدَارِعَ الرِّعَاءِ، فَقَالَ الْقَاضِي الزِّنْجَانِيُّ: مَنِ السَّيِّدُ؟ فَقَالَ: رَجُلٌ سَلَبَهُ الشُّطَّارُ أَمْسِ، وَكَانَ مَقْصِدِي هَذَا الْحَرَمُ الْمُقَدَّسُ، وَأَنَا رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ صَاغَانَ مِنْ طَلَبَةِ الْعِلْمِ. فَقَالَ الْقَاضِي مُبَادِرًا: سَلُوهُ- عَلَى الْعَادَةِ فِي إِكْرَامِ الْعُلَمَاءِ بِمُبَادَرَةِ سُؤَالِهِمْ- وَوَقَعَتِ الْقُرْعَةُ عَلَى مَسْأَلَةِ الْكَافِرِ إِذَا الْتَجَأَ إِلَى الْحَرَمِ هَلْ يُقْتَلُ أَمْ لَا؟ فَأَفْتَى بِأَنَّهُ لَا يُقْتَلُ. فَسُئِلَ عَنِ الدَّلِيلِ، فَقَالَ قَوْلَهُ تَعَالَى:" وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ" قُرِئَ" وَلَا تَقْتُلُوهُمْ، وَلَا تُقاتِلُوهُمْ" فَإِنْ قُرِئَ" وَلَا تَقْتُلُوهُمْ" فَالْمَسْأَلَةُ نَصٌّ، وَإِنْ قُرِئَ" وَلا تُقاتِلُوهُمْ" فَهُوَ تَنْبِيهٌ، لِأَنَّهُ إِذَا نَهَى عَنِ الْقِتَالِ الَّذِي هُوَ سَبَبُ الْقَتْلِ كَانَ دَلِيلًا بَيِّنًا ظَاهِرًا عَلَى النَّهْيِ عَنِ الْقَتْلِ. فَاعْتَرَضَ عَلَيْهِ الْقَاضِي مُنْتَصِرًا لِلشَّافِعِيِّ وَمَالِكٍ، وَإِنْ لَمْ يَرَ مَذْهَبَهُمَا، عَلَى الْعَادَةِ، فَقَالَ: هذه الآية منسوخة بقوله تعالى:

[Âlimlerin] delil getirdikleri hususlardan biri de Berâe (Tevbe) Suresi'nin Bakara Suresi'nden iki yıl sonra inmiş olması ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Mekke'ye üzerinde miğferle girmiş bulunmasıdır. Nitekim [kendisine]: 'İbn Hatal Kâbe'nin örtülerine tutunmuş vaziyette' denilince; «Onu öldürün» buyurmuştur. İbn Huveyzimendâd ise şöyle demiştir: '{ وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Mescid-i Harâm'ın yanında onlarla savaşmayın” [ayeti] mensuhtur (hükmü kaldırılmıştır). Çünkü icma ile sabittir ki bir düşman Mekke'yi istila edip: 'Sizinle savaşacağım, sizi hacdan alıkoyacağım ve Mekke'den de ayrılmayacağım' dese, o savaşı başlatmasa dahi onunla savaşmak vacip olurdu. Dolayısıyla Mekke ile diğer beldeler [hüküm bakımından] eşittir. Mekke hakkında: 'Orası haramdır' denilmesi sadece onu tazim etmek (yüceltmek) içindir. Görmez misin ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem fetih günü Hâlid b. Velîd'i göndermiş ve: «Safa tepesinde benimle karşılaşıncaya kadar onları kılıçtan geçir» buyurmuştur. Nihayet Abbâs gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü, Kureyş yok oldu, bugünden sonra artık Kureyş kalmadı' demiştir. Yine görmez misin ki [Resûlullah], Mekke'yi tazim hususunda: «[Yitiren kişiyi] ilan edip arayan hariç oradaki yitik malı kimse alamaz» buyurmuştur; oysa Mekke'deki yitik mal ile başka yerdeki [yitik mal hüküm bakımından] aynıdır. Bu [ayetin], Yüce Allah'ın: { وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın” [el-Bakara: 193] buyruğuyla mensuh olması da caizdir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Beytülmakdis'te -Allah orayı tertemiz kılsın- Ebû Ukbe el-Hanefî Medresesi'nde bulunduğum sırada bir cuma günü Kādî ez-Zencânî bize ders veriyordu. Biz bu haldeyken yanımıza üzerinde eski püskü elbiseler olan, heybetli görünüşlü bir adam girdi. Âlimlerin selamıyla selam verdi ve çobanların abaları içinde meclisin başköşesine oturdu. Kādî ez-Zencânî: 'Bu efendi kimdir?' diye sordu. Adam: 'Dün haydutların soyduğu bir kimseyim; hedefim bu mukaddes Harem idi. Ben Sâgān ehlinden olup ilim talebelerinden biriyim' dedi. Kādî, âlimlere ilk olarak kendilerine soru sorma yoluyla ikramda bulunma âdeti gereğince hemen: 'Ona soru sorun' dedi. Kur'a, Harem'e sığınan kâfirin öldürülüp öldürülmeyeceği meselesine isabet etti. O zat öldürülmeyeceğine dair fetva verdi. Kendisinden delil sorulunca Yüce Allah'ın: { وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ } “Mescid-i Harâm'ın yanında, onlar orada sizinle savaşmadıkça siz de onlarla savaşmayın” buyruğunu zikretti ve: '[Ayet] { وَلَا تَقْتُلُوهُمْ } “Onları öldürmeyin” ve { وَلا تُقاتِلُوهُمْ } “Onlarla savaşmayın” şeklinde okunmuştur. Şayet { وَلَا تَقْتُلُوهُمْ } şeklinde okunursa mesele hakkında açık bir nasstır; eğer { وَلا تُقاتِلُوهُمْ } şeklinde okunursa bu bir tenbihtir (delalettir). Çünkü öldürmenin sebebi olan savaştan nehyedildiğinde, bu durum bizzat öldürmekten de nehyedildiğine apaçık ve zahir bir delil olur' dedi. Bunun üzerine Kādî, her zamanki âdeti üzere -Şâfiî ve Mâlik'in mezhebini benimsemese de- onların görüşünü savunarak itiraz etti ve: 'Bu ayet Yüce Allah'ın şu buyruğuyla mensuhtur:' dedi:

" فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ" [التوبة: ٥]. فَقَالَ لَهُ الصَّاغَانِيُّ: هَذَا لَا يَلِيقُ بِمَنْصِبِ الْقَاضِي وَعِلْمِهِ، فَإِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ الَّتِي اعْتَرَضْتَ بِهَا عَامَّةً فِي الْأَمَاكِنِ، وَالَّتِي احْتَجَجْتُ بِهَا خَاصَّةً، وَلَا يَجُوزُ لِأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ الْعَامَّ يَنْسَخُ الْخَاصَّ. فَبُهِتَ الْقَاضِي الزِّنْجَانِيُّ، وَهَذَا مِنْ بَدِيعِ الْكَلَامِ (. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ:) فَإِنْ لَجَأَ إِلَيْهِ كَافِرٌ فَلَا سَبِيلَ إِلَيْهِ، لِنَصِ الْآيَةِ وَالسُّنَّةِ الثَّابِتَةِ بِالنَّهْيِ عَنِ الْقِتَالِ فِيهِ. وَأَمَّا الزَّانِي وَالْقَاتِلُ فَلَا بُدَّ مِنْ إِقَامَةِ الْحَدِّ عَلَيْهِ، إِلَّا أَنْ يَبْتَدِئَ الْكَافِرُ بِالْقِتَالِ فَيُقْتَلُ بِنَصِ الْقُرْآنِ (. قُلْتُ: وَأَمَّا مَا احْتَجُّوا بِهِ مِنْ قَتْلِ ابْنِ خَطَلٍ وَأَصْحَابِهِ فَلَا حُجَّةَ فِيهِ، فَإِنَّ ذَلِكَ كَانَ فِي الْوَقْتِ الَّذِي أُحِلَّتْ لَهُ مَكَّةُ وَهِيَ دَارُ حَرْبٍ وَكُفْرٍ، وَكَانَ لَهُ أَنْ يُرِيقَ دِمَاءَ مَنْ شَاءَ مِنْ أَهْلِهَا فِي السَّاعَةِ الَّتِي أُحِلَّ فِيهَا الْقِتَالُ. فَثَبَتَ وَصَحَّ أَنَّ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ أَصَحُّ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةُ- قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْبَاغِي عَلَى الْإِمَامِ بِخِلَافِ الْكَافِرِ، فَالْكَافِرُ يُقْتَلُ إِذَا قَاتَلَ بِكُلِ حَالٍ، وَالْبَاغِي إِذَا قَاتَلَ يُقَاتِلُ بِنِيَّةِ الدَّفْعِ. وَلَا يُتْبَعُ مُدَبَّرٌ وَلَا يُجْهَزُ عَلَى جَرِيحٍ. عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ مِنْ أَحْكَامِ الْبَاغِينَ فِي" الْحُجُرَاتِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَإِنِ انْتَهَوْا" أَيْ عَنْ قِتَالِكُمْ بِالْإِيمَانِ فَإِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ لَهُمْ جَمِيعَ مَا تَقَدَّمَ، وَيَرْحَمُ كُلًّا مِنْهُمْ بِالْعَفْوِ عَمَّا اجْتَرَمَ، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ" [الأنفال: ٣٨]. وسيأتي.

{ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” [et-Tevbe: 5]. es-Sâgānî ona şöyle dedi: 'Bu itiraz Kādî'nin makamına ve ilmine yakışmaz; zira itiraz ettiğin bu ayet mekânlar hususunda umumidir, benim delil getirdiğim ayet ise hususidir. Hiç kimsenin: Âm nass hâs nassı nesheder, demesi caiz değildir.' Bunun üzerine Kādî ez-Zencânî apışıp kaldı; bu gerçekten enfes bir sözdür." İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Eğer Harem'e bir kâfir sığınırsa, ayetin nassı ve orada savaşmayı yasaklayan sabit Sünnet gereği ona dokunulamaz. Zina eden ve adam öldüren kimseye gelince, ona mutlaka had cezası uygulanır; meğerki kâfir savaşı kendisi başlatsın, bu takdirde Kur'an'ın nassı gereği öldürülür." Derim ki: Onların İbn Hatal ve arkadaşlarının öldürülmesini delil getirmelerine gelince, bunda bir delil yoktur; zira bu durum, Mekke'nin dârülharp ve dârülküfür olduğu ve Peygamber'e helal kılındığı vakitte gerçekleşmişti; Peygamber için savaşın helal kılındığı o saatte Mekke ehlinden dilediğinin kanını akıtma hakkı vardı. Böylece birinci görüşün daha sahih olduğu sabit ve sahih olmuştur, doğrusunu en iyi Allah bilir. Dördüncü [Mesele]- Bazı âlimler şöyle demiştir: Bu ayette, imama isyan eden bâginin kâfirden farklı olduğuna delil vardır; zira kâfir savaştığı takdirde her halükârda öldürülür, bâgi ise savaştığı zaman defetme (savma) niyetiyle savaşılır. Kaçan takip edilmez, yaralı olanın işi bitirilmez; inşallah Teâlâ Hucurât Suresi'nde bâgilerin hükümleri açıklanırken gelecektir. Beşinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَإِنِ انْتَهَوْا } “Eğer son verirlerse” buyruğu: Yani iman ederek sizinle savaşmaktan vazgeçerlerse, şüphesiz Allah onların geçmişteki bütün günahlarını bağışlar ve işledikleri cürümleri affederek her birine merhamet eder. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ } “İnkâr edenlere de ki: Eğer son verirlerse geçmişteki günahları bağışlanır” [el-Enfâl: 38]. Bu konu gelecektir.

[سورة البقرة (٢): آية ١٩٣]

[Bakara Suresi (2), Ayet 193]

وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوانَ إِلاَّ عَلَى الظَّالِمِينَ (١٩٣)

{ وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوانَ إِلاَّ عَلَى الظَّالِمِينَ } “Fitne kalmayıncaya ve din yalnız Allah'ın oluncaya kadar onlarla savaşın. Eğer [inkâra ve düşmanlığa] son verirlerse, artık zalimlerden başkasına düşmanlık yoktur.” (193)

فيه مسألتان: الاولى- قوله تعالى:" وَقاتِلُوهُمْ" أَمْرٌ بِالْقِتَالِ لِكُلِّ مُشْرِكٍ فِي كُلِّ مَوْضِعٍ، عَلَى مَنْ رَآهَا نَاسِخَةً. وَمَنْ رَآهَا غَيْرَ نَاسِخَةٍ قَالَ: الْمَعْنَى قَاتِلُوا هَؤُلَاءِ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ فِيهِمْ:" فَإِنْ قاتَلُوكُمْ" وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ، وَهُوَ أَمْرٌ بِقِتَالٍ مُطْلَقٍ لَا بِشَرْطٍ أَنْ يَبْدَأَ الْكُفَّارَ. دَلِيلٌ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ"، وَقَالَ ﵇: (أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لَا إله

Bu ayette iki mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَقاتِلُوهُمْ } “Onlarla savaşın” buyruğu, bu ayeti nasih (hükmü yürürlükten kaldıran) kabul edenlere göre her yerde her müşrikle savaşmayı emretmektedir. Onu nasih görmeyen kimse ise şöyle demiştir: Bunun anlamı, Allah'ın haklarında: { فَإِنْ قاتَلُوكُمْ } “Eğer sizinle savaşırlarsa” buyurduğu o kimselerle savaşındır. Ancak birinci [görüş] daha açıktır; zira bu, kâfirlerin [savaşı] başlatması şartına bağlı olmaksızın mutlak bir savaş emridir. Bunun delili Yüce Allah'ın: { وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ } “Ve din yalnız Allah'ın oluncaya kadar” buyruğudur. Nitekim [Peygamber] aleyhisselâm da şöyle buyurmuştur: « أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لَا إله » «İnsanlar 'Allah'tan başka hiçbir ilah...

إِلَّا اللَّهُ (. فَدَلَّتِ الْآيَةُ وَالْحَدِيثُ عَلَى أَنَّ سَبَبَ الْقِتَالِ هُوَ الْكُفْرُ، لِأَنَّهُ قَالَ:" حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ" أَيْ كُفْرٌ، فَجَعَلَ الْغَايَةَ عَدَمَ الْكُفْرِ، وَهَذَا ظَاهِرٌ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ وَالرَّبِيعُ وَالسُّدِّيُّ وَغَيْرُهُمُ: الْفِتْنَةُ هُنَاكَ الشِّرْكُ وَمَا تَابَعَهُ مِنْ أَذَى الْمُؤْمِنِينَ. وَأَصْلُ الْفِتْنَةِ: الِاخْتِبَارُ وَالِامْتِحَانُ، مَأْخُوذٌ مِنْ فَتَنْتُ الْفِضَّةَ إِذَا أَدْخَلْتُهَا فِي النَّارِ لِتَمَيُّزِ رَدِيئِهَا مِنْ جَيِّدِهَا. وَسَيَأْتِي بَيَانُ مَحَامِلِهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَإِنِ انْتَهَوْا" أَيْ عَنِ الْكُفْرِ، إِمَّا بِالْإِسْلَامِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْآيَةِ قَبْلُ، أَوْ بِأَدَاءِ الْجِزْيَةِ فِي حَقِّ أَهْلِ الْكِتَابِ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" بَرَاءَةٌ" وإلا قوتلوا وهم الظالمون عُدْوَانَ إِلَّا عَلَيْهِمْ. وَسُمِّيَ مَا يُصْنَعُ بِالظَّالِمِينَ عُدْوَانًا مِنْ حَيْثُ هُوَ جَزَاءٌ عُدْوَانٌ، إِذِ الظُّلْمُ يَتَضَمَّنُ الْعُدْوَانَ، فَسُمِّيَ جَزَاءُ الْعُدْوَانِ عُدْوَانًا، كقوله:" وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها". [الشورى: ٤٠]. وَالظَّالِمُونَ هُمْ عَلَى أَحَدِ التَّأْوِيلَيْنِ: مَنْ بَدَأَ بِقِتَالٍ، وَعَلَى التَّأْوِيلِ الْآخَرِ: مَنْ بَقِيَ عَلَى كفر وفتنة.

...'den başka ilah yoktur' deyinceye kadar savaşmakla emrolundum) buyurmuştur. Ayet ve hadis, savaşın sebebinin küfür olduğuna delalet etmiştir; çünkü Yüce Allah: { حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “Fitne kalmayıncaya kadar” yani küfür kalmayıncaya kadar buyurmuş ve gayeyi küfrün yok olması kılmıştır; bu da açıktır. İbn Abbâs, Katâde, er-Rebî', es-Süddî ve başkaları şöyle demiştir: Buradaki fitne, şirk ve buna bağlı olarak müminlere verilen eziyetlerdir. Fitne (الْفِتْنَة) kelimesinin aslı sınama ve imtihandır; kötüsünü iyisinden ayırmak için gümüşü ateşe soktuğunda fetentü'l-fıddate (فَتَنْتُ الْفِضَّةَ) denilmesinden türetilmiştir. İnşallah Teâlâ bunun muhtemel anlamlarının açıklaması gelecektir. İkinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَإِنِ انْتَهَوْا } “Eğer son verirlerse” buyruğu: Yani bir önceki ayette geçtiği gibi ya İslam'a girerek yahut Ehl-i Kitap hakkında Tevbe Suresi'nde geleceği üzere cizye ödeyerek küfre son verirlerse [vazgeçin]; aksi takdirde onlarla savaşılır ve onlar zalimlerin ta kendileridir; zira düşmanlık ancak onlara karşıdır. Zalimlere yapılan muamele bir saldırı cezası olduğu için adavet/udvân (عدوان) olarak isimlendirilmiştir; zira zulüm tecavüzü (udvânı) içerir, bu sebeple tecavüzün cezası da tecavüz (udvân) olarak adlandırılmıştır; tıpkı Yüce Allah'ın: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Bir kötülüğün cezası, ona denk bir kötülüktür” [eş-Şûrâ: 40] buyruğu gibi. Zalimler iki temelden birine göre savaşı ilk başlatanlar, diğer tevile göre ise küfür ve fitne üzere kalmaya devam edenlerdir.

[سورة البقرة (٢): آية ١٩٤]

[Bakara Suresi (2), Ayet 194]

الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (١٩٤)

{ الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ } “Haram ay, haram aya karşılıktır; hürmetler (dokunulmazlıklar) karşılıklıdır. Kim size saldırırsa, siz de ona size saldırdığı kadar saldırın. Allah'tan korkup sakının ve bilin ki Allah, sakınanlarla beraberdir.” (194)

فِيهِ عَشْرُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" الشَّهْرُ الْحَرامُ" قَدْ تَقَدَّمَ اشْتِقَاقُ الشَّهْرِ. وَسَبَبُ نُزُولِهَا مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ وَمُجَاهِدٍ وَمِقْسَمٍ وَالسُّدِّيِّ وَالرَّبِيعِ وَالضَّحَّاكِ وَغَيْرِهِمْ قَالُوا: نَزَلَتْ فِي عُمْرَةِ الْقَضِيَّةِ وَعَامِ الْحُدَيْبِيَةِ، [وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ خَرَجَ مُعْتَمِرًا حَتَّى بَلَغَ الْحُدَيْبِيَةَ [فِي ذِي الْقَعْدَةِ سَنَةَ سِتٍّ، فَصَدَّهُ الْمُشْرِكُونَ كُفَّارُ قُرَيْشٍ عَنِ الْبَيْتِ فَانْصَرَفَ، وَوَعَدَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ سَيَدْخُلُهُ، فَدَخَلَهُ سَنَةَ سَبْعٍ وَقَضَى نُسُكَهُ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ قَالُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ: أَنُهِيتَ يَا مُحَمَّدُ عَنِ الْقِتَالِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ؟ قَالَ: (نَعَمْ). فَأَرَادُوا قِتَالَهُ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. الْمَعْنَى: إِنِ اسْتَحَلُّوا ذَلِكَ فِيهِ فَقَاتِلْهُمْ، فَأَبَاحَ اللَّهُ بِالْآيَةِ مُدَافَعَتَهُمْ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَشْهَرُ وَعَلَيْهِ الْأَكْثَرُ.

Bunda on mesele vardır: Birinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { الشَّهْرُ الْحَرامُ } “Haram ay” buyruğu: Şehr (ay) kelimesinin iştikakı (türeyişi) daha önce geçmişti. Ayetin nüzul sebebi hakkında İbn Abbâs, Katâde, Mücâhid, Mıksem, es-Süddî, er-Rebî‘, ed-Dahhâk ve başkalarından şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: [Bu ayet] Kaza Umresi ve Hudeybiye yılı hakkında inmiştir. [Şöyle ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hicretin altıncı yılı Zilkade ayında umre yapmak üzere yola çıkıp Hudeybiye'ye kadar ulaştı. Kureyş kâfiri olan müşrikler onu Beytullah'tan alıkoydu, o da geri döndü. Allah Sübhânehu ona oraya gireceğini vadetti. Nihayet yedinci yılda oraya girdi ve umre ibadetini kaza etti; bunun üzerine bu ayet indi.] Hasen[-i Basrî]'den rivayet edildiğine göre müşrikler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Ey Muhammed! Sen haram ayda savaşmaktan menedildin mi?” dediler. O da: “(Evet)” buyurdu. Bunun üzerine onunla savaşmak istediler, ardından bu ayet indi. Anlamı şudur: Şayet onlar bu ayda [savaşı] helal sayarlarsa siz de onlarla savaşın. Böylece Allah bu ayetle onlara karşı müdafaada bulunmayı mubah kılmıştır. Birinci görüş ise daha meşhurdur ve çoğunluk bu görüştedir.

الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ" الْحُرُمَاتُ جَمْعُ حُرْمَةٍ، كَالظُّلُمَاتِ جَمْعُ ظُلْمَةٍ، وَالْحُجُرَاتُ جَمْعُ حُجْرَةٍ. وَإِنَّمَا جُمِعَتِ الْحُرُمَاتُ لِأَنَّهُ أَرَادَ] حُرْمَةَ [الشَّهْرِ الْحَرَامِ] وَحُرْمَةَ [الْبَلَدِ الْحَرَامِ، وَحُرْمَةَ الْإِحْرَامِ. وَالْحُرْمَةُ: ما منعت من أنتها كه. وَالْقِصَاصُ الْمُسَاوَاةُ، أَيِ اقْتَصَصْتُ لَكُمْ مِنْهُمْ إِذْ صَدُّوكُمْ سَنَةَ سِتٍّ فَقَضَيْتُمُ الْعُمْرَةَ سَنَةَ سَبْعٍ. ف" الْحُرُماتُ قِصاصٌ" عَلَى هَذَا مُتَّصِلٌ بِمَا قَبْلَهُ وَمُتَعَلِّقٌ بِهِ. وَقِيلَ: هُوَ مَقْطُوعٌ مِنْهُ. وَهُوَ ابْتِدَاءُ أَمْرٍ كَانَ فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ: إِنَّ مَنِ انْتَهَكَ حُرْمَتَكَ نِلْتَ مِنْهُ مِثْلَ مَا اعْتَدَى عَلَيْكَ، ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ بِالْقِتَالِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: مَا تَنَاوَلَتِ الْآيَةُ مِنَ التَّعَدِّي بَيْنَ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَالْجِنَايَاتُ وَنَحْوُهَا لَمْ يُنْسَخْ، وَجَازَ لِمَنْ تُعُدِّيَ عَلَيْهِ فِي مَالٍ أَوْ جُرْحٍ أَنْ يَتَعَدَّى بِمِثْلِ مَا تُعُدِّيَ بِهِ عَلَيْهِ إِذَا خَفِيَ لَهُ ذَلِكَ، وَلَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى فِي ذَلِكَ شي، قَالَهُ الشَّافِعِيُّ وَغَيْرُهُ، وَهِيَ رِوَايَةٌ فِي مَذْهَبِ مَالِكٍ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ: لَيْسَ ذَلِكَ لَهُ، وَأُمُورُ الْقِصَاصِ وَقْفٌ عَلَى الْحُكَّامِ. وَالْأَمْوَالُ يَتَنَاوَلُهَا قَوْلُهُ ﷺ: (أَدِّ الْأَمَانَةَ إِلَى مَنِ ائْتَمَنَكَ وَلَا تَخُنْ مَنْ خَانَكَ). خَرَّجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ وَغَيْرُهُ. فَمَنِ ائْتَمَنَهُ مَنْ خَانَهُ فَلَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَخُونَهُ وَيَصِلَ إِلَى حَقِّهِ مِمَّا ائْتَمَنَهُ عَلَيْهِ، وَهُوَ الْمَشْهُورُ مِنَ الْمَذْهَبِ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ تَمَسُّكًا بِهَذَا الْحَدِيثِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها" [النساء: ٥٨]. وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ الْخُرَاسَانِيِّ. قَالَ قُدَامَةُ بْنُ الْهَيْثَمِ: سَأَلْتُ عَطَاءَ بْنَ مَيْسَرَةَ الْخُرَاسَانِيَّ فَقُلْتُ لَهُ: لِي عَلَى رَجُلٍ حَقٌّ، وَقَدْ جَحَدَنِي بِهِ وَقَدْ أَعْيَا عَلَيَّ الْبَيِّنَةَ، أَفَأَقْتَصُّ مِنْ مَالِهِ؟ قَالَ: أَرَأَيْتَ لَوْ وَقَعَ بِجَارِيَتِكَ، فَعَلِمْتَ مَا كُنْتَ صَانِعًا. قُلْتُ: وَالصَّحِيحُ جَوَازُ ذَلِكَ كَيْفَ مَا تَوَصَّلَ إِلَى أَخْذِ حَقِّهِ مَا لَمْ يَعُدْ سَارِقًا، وَهُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ وَحَكَاهُ الدَّاوُدِيُّ عَنْ مَالِكٍ، وَقَالَ بِهِ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ، وَأَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ خِيَانَةً وَإِنَّمَا هُوَ وُصُولٌ إِلَى حَقٍّ. وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (انْصُرْ أَخَاكَ ظَالِمًا أَوْ مَظْلُومًا) وَأَخْذُ الْحَقِّ مِنَ الظَّالِمِ نَصْرٌ لَهُ. وَقَالَ ﷺ لِهِنْدِ بِنْتِ عُتْبَةَ امْرَأَةِ أَبِي سُفْيَانَ لَمَّا قَالَتْ لَهُ: إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ رَجُلٌ شَحِيحٌ لَا يُعْطِينِي مِنَ النَّفَقَةِ مَا يَكْفِينِي وَيَكْفِي بَنِيَّ إِلَّا مَا أَخَذْتُ مِنْ مَالِهِ بِغَيْرِ عِلْمِهِ، فَهَلْ عَلَيَّ جُنَاحٌ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله

İkinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ } “Hürmetler (dokunulmazlıklar) karşılıklıdır” buyruğu: el-Hurumât, zulümât'ın zulmet'in çoğulu ve el-hucurât'ın hucra'nın çoğulu olması gibi "hurmet" kelimesinin çoğuludur. Hurumât'ın çoğul getirilmesi, haram ayın hürmetini, haram beldenin hürmetini ve ihramın hürmetini kastetmiş olmasındandır. Hurmet (dokunulmazlık/hürmet), çiğnenmesini menettiğin şeydir. Kısas ise eşitlik (denklik) demektir. Yani: Onlar hicretin altıncı yılında sizi engellediklerinde, siz de yedinci yılda umreyi kaza ettiğinizde ben onlardan sizin hakkınızı kısas yoluyla [tam olarak] aldım. Buna göre { وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ } ifadesi kendisinden öncesine bitişiktir ve onunla bağlantılıdır. Denildi ki: O, kendisinden öncesinden kesiktir (bağımsızdır). Bu, İslam'ın ilk döneminde var olan bir hükmün başlangıcıdır: "Kim senin dokunulmazlığını çiğnerse, o sana ne kadar tecavüz ettiyse sen de ondan o kadar hak alırsın." Daha sonra bu [hüküm] savaş [emri] ile neshedilmiştir. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Ayetin Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti arasındaki tecavüzler, cinayetler ve benzeri konuları kapsaması neshedilmemiştir. Mala veya yaralamaya dair haksızlığa uğrayan bir kimsenin, kendisine imkân doğduğunda (hakkını alması aşikâr olduğunda) kendisine yapılan tecavüzün misliyle karşılık vermesi caizdir ve bunda kendisi ile Yüce Allah arasında hiçbir sakınca yoktur. Bunu Şâfiî ve başkaları söylemiştir; bu aynı zamanda Mâlik'in mezhebinde de bir rivayettir. Mâlik'in ashabından bir topluluk ise şöyle demiştir: Kişinin böyle yapma hakkı yoktur; kısas işleri yöneticilere (hâkimlere) bırakılmıştır. Mallar konusunda ise Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu geçerlidir: « أَدِّ الْأَمَانَةَ إِلَى مَنِ ائْتَمَنَكَ وَلَا تَخُنْ مَنْ خَانَكَ » «Sana güvenene emanetini ver; sana hıyanet edene sen hıyanet etme.» Bunu ed-Dârekutnî ve başkaları tahric etmiştir. Dolayısıyla kendisine hıyanet eden kişi ona bir emanet bırakırsa, ona hıyanet etmesi ve emanet ettiği şeyden hakkını alması caiz değildir. Mezhebin meşhur görüşü budur. Ebû Hanîfe de bu hadise ve Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها } “Allah size, emanetleri ehline vermenizi emreder” [en-Nisâ 4/58] buyruğuna dayanarak bu görüşü benimsemiştir. Bu aynı zamanda Atâ el-Horasânî'nin de görüşüdür. Kudâme b. el-Heysem şöyle demiştir: Atâ b. Meysere el-Horasânî'ye sordum ve ona: "Bir adamda hakkım var; ancak o bunu inkâr etti ve delil getirmek bana güç geldi. Onun malından kısas yoluyla hakkımı alabilir miyim?" dedim. Şöyle dedi: "Baksana, şayet o senin cariyenle cinsel ilişkide bulunsa ve sen bunu bilsen, ne yapardın?" Derim ki: Sahih olan görüş, hırsız durumuna düşmediği müddetçe hakkını nasıl elde ederse etsin bunu almasının caiz olduğudur. Bu, Şâfiî'nin mezhebidir; ed-Dâvûdî bunu Mâlik'ten rivayet etmiştir; İbnü'l-Münzir bunu söylemiş, İbnü'l-Arabî de bunu tercih etmiştir. Zira bu bir hıyanet değil, aksine bir hakka ulaşmaktır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « انْصُرْ أَخَاكَ ظَالِمًا أَوْ مَظْلُومًا » «Zalim de olsa mazlum da olsa kardeşine yardım et» buyurmuştur. Zalimden hakkı almak ise ona yardım etmektir. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Süfyân'ın eşi Hind bint Utbe kendisine: "Ebû Süfyân cimri bir adamdır; bana ve çocuklarıma yetecek nafakayı onun haberi olmadan malından aldığım miktar dışında vermiyor. Acaba bana bir günah var mıdır?" dediğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem...

عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: (خُذِي مَا يَكْفِيكِ وَيَكْفِي وَلَدَكِ بِالْمَعْرُوفِ). فَأَبَاحَ لَهَا الْأَخْذَ وَأَلَّا تَأْخُذَ إِلَّا الْقَدْرَ الَّذِي يَجِبُ لَهَا. وَهَذَا كُلُّهُ ثَابِتٌ في الصحيح، وقوله تَعَالَى:" فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ" قَاطِعٌ فِي مَوْضِعِ الْخِلَافِ. الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفُوا إِذَا ظَفِرَ لَهُ بِمَالٍ مِنْ غَيْرِ جِنْسِ مَالِهِ، فَقِيلَ: لَا يَأْخُذُ إِلَّا بِحُكْمِ الْحَاكِمِ. وَلِلشَّافِعِيِّ قَوْلَانِ، أَصَحُّهُمَا الْأَخْذُ، قِيَاسًا عَلَى مَا لَوْ ظَفِرَ لَهُ مِنْ جِنْسِ مَالِهِ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي لَا يَأْخُذُ لِأَنَّهُ خِلَافُ الْجِنْسِ. وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: يَتَحَرَّى قِيمَةَ مَا لَهُ عَلَيْهِ وَيَأْخُذُ مِقْدَارَ ذَلِكَ. وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ لِمَا بَيَّنَّاهُ مِنَ الدَّلِيلِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةُ- وَإِذَا فَرَّعْنَا عَلَى الْأَخْذِ فَهَلْ يُعْتَبَرُ مَا عَلَيْهِ مِنَ الدُّيُونِ وَغَيْرِ ذَلِكَ، فَقَالَ الشافعي: لا، بل يأخذ ماله عَلَيْهِ. وَقَالَ مَالِكٌ: يُعْتَبَرُ مَا يَحْصُلُ لَهُ مَعَ الْغُرَمَاءِ فِي الْفَلَسِ، وَهُوَ الْقِيَاسُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ عُمُومٌ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، إِمَّا بِالْمُبَاشَرَةِ إِنْ أَمْكَنَ، وَإِمَّا بِالْحُكَّامِ. وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي الْمُكَافَأَةِ هَلْ تُسَمَّى عُدْوَانًا أَمْ لَا، فَمَنْ قَالَ: لَيْسَ فِي الْقُرْآنِ مَجَازٌ، قَالَ: الْمُقَابَلَةُ عُدْوَانٌ، وَهُوَ عُدْوَانٌ مُبَاحٌ، كَمَا أَنَّ الْمَجَازَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ كَذِبٌ مُبَاحٌ، لِأَنَّ قَوْلَ الْقَائِلِ:

şöyle buyurdu: (Örfe uygun olarak sana ve çocuğuna yetecek kadarını al). Böylece onun [malından] almasını mubah kıldı, ancak kendisine vacip olan miktardan fazlasını almasına izin vermedi. Bunların hepsi Sahîh'te sabittir. Yüce Allah'ın: { فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ } “Kim size saldırırsa, siz de onun size saldırdığı kadar ona saldırın” buyruğu ise ihtilaf konusunu kesin olarak çözen bir hükümdür. Üçüncüsü: Bir kimse, [borçlusunun] kendi hakkı olan malın cinsinden olmayan bir malını ele geçirirse ne yapacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir görüşe göre: Ancak hâkimin hükmüyle alabilir. Şâfiî'nin iki görüşü vardır; bunlardan en sahih olanı, kendi malının cinsinden bir mal ele geçirmiş olması durumuna kıyasla [hakkı kadarını] alabilmesidir. İkinci görüş ise cins farklılığı sebebiyle alamayacağı yönündedir. Onlardan bir kısmı da şöyle demiştir: Kendisine ait hakkın kıymetini araştırır ve o miktarını alır. Açıkladığımız delilden dolayı sahih olan da budur, doğrusunu Allah bilir. Dördüncüsü: [Hakkını] alma esasına göre hüküm bina ettiğimizde, o şahsın üzerindeki borçlar ve benzeri durumlar dikkate alınır mı? Şâfiî şöyle demiştir: Hayır, aksine üzerindeki hakkını alır. Mâlik ise şöyle demiştir: İflas durumunda diğer alacaklılarla birlikte payına ne düşecekse o dikkate alınır; kıyasa uygun olan da budur, doğrusunu Allah bilir. Beşincisi: Yüce Allah'ın: { فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ } “Kim size saldırırsa, siz de onun size saldırdığı kadar ona saldırın” buyruğu üzerinde ittifak edilmiş bir umum ifade eder; bu mukabele ya imkân varsa doğrudan doğruya ya da hâkimler aracılığıyla yapılır. İnsanlar yapılan bir kötülüğe misliyle karşılık vermenin 'saldırı/haddi aşma' (udvân) olarak isimlendirilip isimlendirilemeyeceği konusunda ihtilaf etmişlerdir. 'Kur'an'da mecaz yoktur' diyen kimse şöyle demiştir: [Kötülüğe] mukabele etmek de bir haddi aşmadır; ancak Arapların kelamındaki mecazın mubah bir yalan olması gibi, bu da mubah bir haddi aşmadır. Çünkü şairin şu sözü:

فَقَالَتْ لَهُ الْعَيْنَانِ سَمْعًا وَطَاعَةً

İki göz ona: 'İşittik ve itaat ettik' dedi.

وَكَذَلِكَ:

Aynı şekilde [şairin şu sözü de böyledir]:

امْتَلَأَ الْحَوْضُ وَقَالَ قَطْنِي

Havuz doldu ve: 'Bana yeter' dedi.

وَكَذَلِكَ:

Yine bunun gibi:

شَكَا إِلَيَّ جَمَلِي طُولَ السُّرَى

Devem bana gece yolculuğunun uzunluğundan şikâyet etti.

وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ لَا تَنْطِقُ. وَحَدُّ الْكَذِبِ: إِخْبَارٌ عَنِ الشَّيْءِ عَلَى خِلَافِ مَا هُوَ بِهِ. وَمَنْ قَالَ فِي الْقُرْآنِ مَجَازٌ سَمَّى هَذَا عُدْوَانًا عَلَى طَرِيقِ الْمَجَازِ وَمُقَابَلَةَ الْكَلَامِ بِمِثْلِهِ، كَمَا قَالَ عَمْرُو بْنُ كُلْثُومٍ:

Malumdur ki bu nesneler konuşmazlar. Yalanın tanımı ise: Bir şeyi olduğu durumun aksine bildirmektir. 'Kur'an'da mecaz vardır' diyen kimse ise mecaz yoluyla ve sözün misliyle mukabele edilmesi kabilinden bunu 'udvân' (saldırı/haddi aşma) olarak isimlendirmiştir. Nitekim Amr b. Kulsûm şöyle demiştir:

أَلَا لَا يَجْهَلَنْ أَحَدٌ عَلَيْنَا ... فَنَجْهَلَ فَوْقَ جهل الجاهلينا

Sakın kimse bize karşı cahillik etmeye kalkmasın! ... Yoksa cahillerin cahilliğinin de üstünde cahillik ederiz!

وَقَالَ الْآخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

وَلِي فَرَسٌ لِلْحِلْمِ بِالْحِلْمِ مُلْجَمُ ... وَلِي فَرَسٌ لِلْجَهْلِ بِالْجَهْلِ مُسْرَجٌ

Benim yumuşak huyluluk için, yumuşak huylulukla gemlenmiş bir atım vardır ... Cahillik için de cahillikle eyerlenmiş bir atım vardır.

وَمَنْ رَامَ تَقْوِيمِي فَإِنِّي مُقَوَّمٌ ... وَمَنْ رَامَ تَعْوِيجِي فَإِنِّي مُعَوَّجٌ

Beni doğrultmak isteyene karşı dosdoğruyumdur ... Beni eğriltmek isteyene karşı da alabildiğine eğriyimdir.

يُرِيدُ: أُكَافِئُ الْجَاهِلَ وَالْمُعْوَجَّ، لَا أَنَّهُ امْتَدَحَ بِالْجَهْلِ وَالِاعْوِجَاجِ. السَّادِسَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيمَنْ اسْتَهْلَكَ أَوْ أَفْسَدَ شَيْئًا مِنَ الْحَيَوَانِ أَوِ الْعُرُوضِ الَّتِي لَا تُكَالُ وَلَا تُوزَنُ، فَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُمَا وَجَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ الْمِثْلِ، وَلَا يُعْدَلُ إِلَى الْقِيمَةِ إِلَّا عِنْدَ عَدَمِ الْمِثْلِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ

[Şair burada] cahile ve eğriye misliyle karşılık veririm demek istemiştir; yoksa cehalet ve eğrilikle övünmüş değildir. Altıncısı: Âlimler, tartı ve ölçüye girmeyen bir hayvanı yahut ticaret eşyasını telef eden veya bozan kimse hakkında ihtilaf etmişlerdir. Şâfiî, Ebû Hanîfe, her ikisinin ashabı ve bir grup âlim şöyle demiştir: O kimsenin üzerine onun mislini [ödemek] gerekir; misli bulunmadığı zaman hariç kıymete gidilmez. Zira Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ }

" وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ" [النحل: ١٢٦]. قَالُوا: وَهَذَا عُمُومٌ فِي جَمِيعِ الْأَشْيَاءِ كُلِّهَا، وَعَضَّدُوا هَذَا بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ حَبَسَ الْقَصْعَةَ الْمَكْسُورَةَ فِي بَيْتِ الَّتِي كَسَرَتْهَا وَدَفَعَ الصَّحِيحَةَ وَقَالَ: (إِنَاءٌ بِإِنَاءٍ وَطَعَامٌ بِطَعَامٍ) خَرَّجَهُ أَبُو دَاوُدَ قَالَ: حَدَّثَنَا مُسَدِّدٌ حَدَّثَنَا يَحْيَى ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا خَالِدٌ عَنْ حُمَيْدٍ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كان عِنْدَ بَعْضِ نِسَائِهِ، فَأَرْسَلَتْ إِحْدَى أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ مَعَ خَادِمِ قَصْعَةٍ فِيهَا طَعَامٌ، قَالَ: فَضَرَبَتْ بِيَدِهَا فَكَسَرَتِ الْقَصْعَةَ. قَالَ ابْنُ الْمُثَنَّى: فَأَخَذَ النَّبِيُّ ﷺ الْكِسْرَتَيْنِ فَضَمَّ إِحْدَاهُمَا إِلَى الْأُخْرَى، فَجَعَلَ يَجْمَعُ فِيهَا الطَّعَامَ وَيَقُولُ: (غَارَتْ أُمُّكُمْ). زَادَ ابْنُ الْمُثَنَّى (كُلُوا) فَأَكَلُوا حَتَّى جَاءَتْ قَصْعَتَهَا الَّتِي فِي بَيْتِهَا. ثُمَّ رَجَعْنَا إِلَى لَفْظِ حَدِيثِ مُسَدِّدٍ وَقَالَ: (كُلُوا) وَحَبَسَ الرَّسُولُ وَالْقَصْعَةَ حَتَّى فَرَغُوا، فَدَفَعَ الْقَصْعَةَ الصَّحِيحَةَ إِلَى الرَّسُولِ وَحَبَسَ الْمَكْسُورَةَ فِي بَيْتِهِ. حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ قَالَ: حَدَّثَنَا مُسَدِّدٌ حَدَّثَنَا يَحْيَى عَنْ سُفْيَانَ قَالَ وَحَدَّثَنَا فُلَيْتٌ الْعَامِرِيُّ- قَالَ أَبُو دَاوُدَ: وَهُوَ أَفْلَتُ بْنُ خَلِيفَةَ- عَنْ جَسْرَةَ بِنْتِ دَجَاجَةَ قَالَتْ قَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: مَا رَأَيْتُ صَانِعًا طَعَامًا مِثْلَ صَفِيَّةَ، صَنَعَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ طَعَامًا فَبَعَثَتْ بِهِ، فَأَخَذَنِي أَفْكَلٌ فَكَسَرْتُ الْإِنَاءَ، فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا كَفَّارَةُ مَا صَنَعْتُ؟ قَالَ: (إِنَاءٌ مِثْلُ إناء وطعام مثل طعام). قال مالك

[dışında tazminat olarak kıymete başvurulmaz]. [Bunun diğer bir delili de] Yüce Allah'ın: { وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ } “Eğer ceza verecekseniz, size yapılan cezanın misliyle ceza verin” [en-Nahl 16/126] ayetidir. Onlar şöyle dediler: Bu, her şey hakkında genel bir hükümdür. Bunu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kırık çanağı onu kıranın evinde alıkoyup sağlam olanı vermesi ve: « إِنَاءٌ بِإِنَاءٍ وَطَعَامٌ بِطَعَامٍ » «Kaba karşılık kap, yemeğe karşılık yemek» buyurmasıyla da desteklemişlerdir. Bunu Ebû Dâvûd rivayet edip şöyle demiştir: Bize Müsedded anlattı, bize Yahyâ anlattı (H) ve bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, bize Hâlid, Humeyd'den, o da Enes'ten anlattı ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarından birinin yanındaydı. Müminlerin annelerinden biri bir hizmetçiyle içinde yemek bulunan bir çanak gönderdi. [Enes] dedi ki: [Evinde bulunulan hanım] eliyle vurdu ve çanağı kırdı. İbnü'l-Müsennâ dedi ki: Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem iki kırık parçayı alıp birini diğerine bitiştirdi, yemeği onun içine toplamaya başladı ve şöyle buyurdu: « غَارَتْ أُمُّكُمْ » «Anneniz kıskandı». İbnü'l-Müsennâ şunu ekledi: « كُلُوا » «Yiyin» [buyurdu]. Onlar da kendi evindeki çanağı gelene kadar yediler. Sonra Müsedded'in hadisinin lafzına döndük; o şöyle dedi: « كُلُوا » «Yiyin» [buyurdu]; bitirinceye kadar elçiyi ve çanağı alıkoydu, ardından sağlam çanağı elçiye verip kırık olanı evinde tuttu. Ebû Dâvûd dedi ki: Bize Müsedded anlattı, bize Yahyâ, Süfyân'dan anlattı; o da şöyle dedi: Bize Füleyt el-Âmirî —Ebû Dâvûd: O, Eflet b. Halîfe'dir dedi— Cesre bnt. Decâce'den anlattı; o şöyle dedi: Âişe radıyallâhu anhâ dedi ki: Safiyye gibi yemek yapan birini görmedim; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir yemek yapıp gönderdi. Beni bir titreme tuttu ve kabı kırdım. Bunun üzerine: "Ey Allah'ın Resûlü! Yaptığım bu şeyin kefareti nedir?" dedim. O da: « إِنَاءٌ مِثْلُ إِنَاءٍ وَطَعَامٌ مِثْلُ طَعَامٍ » «Kabın misli bir kap ve yemeğin misli bir yemektir» buyurdu. Mâlik

وَأَصْحَابُهُ: عَلَيْهِ فِي الْحَيَوَانِ وَالْعُرُوضِ الَّتِي لَا تُكَالُ وَلَا تُوزَنُ الْقِيمَةُ لَا الْمِثْلُ، بِدَلِيلِ تَضْمِينِ النَّبِيِّ ﷺ الَّذِي أَعْتَقَ نِصْفَ عَبْدِهِ قِيمَةَ نِصْفِ شَرِيكِهِ، وَلَمْ يُضَمِّنْهُ مِثْلَ نِصْفِ عَبْدِهِ. وَلَا خِلَافَ بَيْنِ الْعُلَمَاءِ عَلَى تَضْمِينِ الْمِثْلِ فِي الْمَطْعُومَاتِ وَالْمَشْرُوبَاتِ وَالْمَوْزُونَاتِ، لِقَوْلِهِ ﵇: (طَعَامٌ بِطَعَامٍ). السَّابِعَةُ- لَا خِلَافَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ أَصْلٌ فِي الْمُمَاثَلَةِ فِي الْقِصَاصِ، فَمَنْ قَتَلَ بِشَيْءٍ قُتِلَ بِمِثْلِ مَا قَتَلَ بِهِ، وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ، مَا لَمْ يَقْتُلْهُ بِفِسْقٍ كَاللُّوطِيَّةِ وَإِسْقَاءِ الْخَمْرِ فَيُقْتَلُ بِالسَّيْفِ. وَلِلشَّافِعِيَّةِ قَوْلٌ: إِنَّهُ يُقْتَلُ بِذَلِكَ، فَيُتَّخَذُ عُودٌ عَلَى تِلْكَ الصِّفَةِ وَيُطْعَنُ بِهِ فِي دُبُرِهِ حَتَّى يَمُوتَ، وَيُسْقَى عَنِ الْخَمْرِ مَاءٌ حَتَّى يَمُوتَ. وَقَالَ ابْنُ الْمَاجِشُونِ: إِنَّ مَنْ قَتَلَ بِالنَّارِ أَوْ بِالسُّمِّ لَا يُقْتَلُ بِهِ، لِقَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ: (لَا يُعَذِّبُ بِالنَّارِ، إِلَّا اللَّهُ). وَالسُّمُّ نَارٌ بَاطِنَةٌ. وَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّهُ يُقْتَلُ بِذَلِكَ، لِعُمُومِ الْآيَةِ. الثَّامِنَةُ- وَأَمَّا الْقَوَدُ بِالْعَصَا فَقَالَ مَالِكٌ فِي إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ: إِنَّهُ إِنْ كَانَ فِي الْقَتْلِ بِالْعَصَا تَطْوِيلٌ وَتَعْذِيبٌ قَتَلَ بِالسَّيْفِ، رَوَاهُ عَنْهُ ابْنُ وَهْبٍ، وَقَالَهُ ابْنُ الْقَاسِمِ. وَفِي الْأُخْرَى: يُقْتَلُ بِهَا وَإِنْ كَانَ فِيهِ ذَلِكَ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ. وَرَوَى أَشْهَبُ وَابْنُ نَافِعٍ عَنْ مَالِكٍ فِي الْحَجَرِ وَالْعَصَا أَنَّهُ يُقْتَلُ بِهِمَا إِذَا كَانَتِ الضَّرْبَةُ مُجْهِزَةً، فَأَمَّا أَنْ يَضْرِبَ ضَرَبَاتٍ فَلَا. وَعَلَيْهِ لَا يُرْمَى بِالنَّبْلِ وَلَا بِالْحِجَارَةِ لِأَنَّهُ مِنَ التَّعْذِيبِ، وَقَالَهُ عَبْدُ الْمَلِكِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ:" وَالصَّحِيحُ مِنْ أَقْوَالِ عُلَمَائِنَا أَنَّ الْمُمَاثَلَةَ وَاجِبَةٌ، إِلَّا أَنْ تَدْخُلَ فِي حَدِّ التَّعْذِيبِ فَلْتُتْرَكْ إِلَى السَّيْفِ". وَاتَّفَقَ عُلَمَاؤُنَا عَلَى أَنَّهُ إِذَا قطع يده ورجله وفقا عينه بقصد التَّعْذِيبِ فُعِلَ بِهِ ذَلِكَ، كَمَا فَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ بِقَتَلَةِ الرِّعَاءِ. وَإِنْ كَانَ فِي مُدَافَعَةٍ أَوْ مُضَارَبَةٍ قُتِلَ بِالسَّيْفِ. وَذَهَبَتْ طَائِفَةٌ إِلَى خِلَافِ هَذَا كُلِّهِ فَقَالُوا: لَا قَوَدَ إِلَّا بِالسَّيْفِ، وَهُوَ مَذْهَبٌ أَبِي حنيفة والثعلبي والنخعي.

[Mâlik] ve ashabı ise: Tartı ve ölçüye girmeyen hayvan ve ticaret eşyasında misil değil kıymet [ödemek] gerekir [demişlerdir]. Bunun delili, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in, kölesinin yarısını âzat eden kimseye ortağının hissesinin kıymetini tazmin ettirmesi ve ona kölesinin yarısının mislini tazmin ettirmemesidir. Yiyeceklerde, içeceklerde ve tartılan şeylerde ise mislinin tazmin edileceği hususunda âlimler arasında ihtilaf yoktur; çünkü Peygamber aleyhisselâm: «Yiyeceğe karşılık yiyecektir» buyurmuştur. Yedincisi: Âlimler arasında bu ayetin kısasta denklik konusunda bir asıl (temel kural) olduğu hususunda ihtilaf yoktur. Dolayısıyla bir kimseyi ne ile öldürmüşse, kendisi de onun misliyle öldürülür. Lûtîlik (eşcinsel ilişki) ve şarap içirmek gibi fısk olan bir yolla öldürmemiş olması şartıyla cumhurun görüşü budur; [fısk olan bir yolla öldürürse] kılıçla öldürülür. Şâfiîlerin bir görüşüne göre ise o yolla öldürülür; o vasıfta bir sopa/tahta parçası alınarak ölünceye kadar makadına sokulur ve şarap yerine ölünceye kadar su içirilir. İbnü'l-Mâcişûn ise şöyle demiştir: Ateşle veya zehirle öldüren kimse bunlarla öldürülmez; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ateşle ancak Allah azap eder» buyurmuştur. Zehir de bâtınî (içsel) bir ateştir. Cumhur ise ayetin umumîliği (kapsamı) sebebiyle onun da bu yolla öldürüleceği görüşüne varmıştır. Sekizincisi: Sopa ile kısasa gelince; Mâlik iki rivayetten birinde şöyle demiştir: Şayet sopa ile öldürmede [can çekişmeyi] uzatma ve işkence varsa kılıçla öldürülür. Bunu ondan İbn Vehb rivayet etmiş, İbnü'l-Kāsım da böyle söylemiştir. Diğer rivayette ise: Bunda işkence bulunsa dahi onunla öldürülür [demiştir]; bu, Şâfiî'nin de görüşüdür. Eşheb ve İbn Nâfi' Mâlik'ten taş ve sopa hakkında; darbe kesin öldürücü nitelikte ise bunlarla öldürüleceğini, peş peşe darbeler vurma şeklinde ise [böyle] öldürülmeyeceğini rivayet etmişlerdir. Buna göre ok ve taş atılmaz; çünkü bu işkencedir. Abdülmelik de böyle demiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Âlimlerimizin görüşlerinden sahih olanı, denkliğin vacip olduğudur; ancak işkence sınırına girerse kılıca bırakılır." Âlimlerimiz, bir kimse işkence kastıyla [maktulün] elini ve ayağını kesip gözünü oymuşsa, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in çobanların katillerine yaptığı gibi kendisine de aynı şeyin yapılacağı hususunda ittifak etmişlerdir. Şayet bu bir müdafaa (savunma) veya boğuşma esnasında vuku bulmuşsa kılıçla öldürülür. Bir topluluk ise bütün bunların aksine bir görüş benimseyerek: Kısas ancak kılıçla olur demişlerdir; bu da Ebû Hanîfe, Sa'lebî ve en-Nehaî'nin mezhebidir.

وَاحْتَجُّوا عَلَى ذَلِكَ بِمَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (لَا قَوَدَ إِلَّا بِحَدِيدَةٍ)، وَبِالنَّهْيِ عَنِ الْمُثْلَةِ، وَقَوْلِهِ: (لَا يُعَذِّبُ بِالنَّارِ إِلَّا رَبُّ النَّارِ). وَالصَّحِيحُ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْجُمْهُورُ، لِمَا رَوَاهُ الْأَئِمَّةُ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ جَارِيَةً وُجِدَ رَأْسُهَا قَدْ رُضَّ بَيْنَ حَجَرَيْنِ، فَسَأَلُوهَا: مَنْ صَنَعَ هَذَا بِكِ! أَفُلَانٌ، أَفُلَانٌ؟ حَتَّى ذَكَرُوا يَهُودِيًّا فَأَوْمَأَتْ بِرَأْسِهَا، فَأُخِذَ الْيَهُودِيُّ فَأَقَرَّ، فَأَمَرَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أن تُرَضَّ رَأْسُهُ بِالْحِجَارَةِ. وَفِي رِوَايَةٍ: فَقَتَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَيْنَ حَجَرَيْنِ. وَهَذَا نَصٌّ صَرِيحٌ صَحِيحٌ، وَهُوَ مُقْتَضَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ" [النحل: ١٢٦]. وَقَوْلِهِ:" فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ". وَأَمَّا مَا اسْتَدَلُّوا بِهِ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ فَحَدِيثٌ ضَعِيفٌ عِنْدَ الْمُحَدِّثِينَ، لَا يُرْوَى مَنْ طَرِيقٍ صَحِيحٍ، لَوْ صَحَّ قُلْنَا بِمُوجَبِهِ، وَأَنَّهُ إِذَا قَتَلَ بِحَدِيدَةٍ قُتِلَ بِهَا، يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ حَدِيثُ أَنَسٍ: أَنَّ يَهُودِيًّا رَضَّ رَأْسَ جَارِيَةٍ بَيْنَ حَجَرَيْنِ فَرَضَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ رَأْسَهُ بَيْنَ حَجَرَيْنِ. وَأَمَّا النَّهْيُ عَنِ الْمُثْلَةِ فَنَقُولُ أَيْضًا بِمُوجِبِهَا إِذَا لَمْ يُمَثِّلْ، فَإِذَا مَثَّلَ مَثَّلْنَا بِهِ، يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ حَدِيثُ الْعُرَنِيِّينَ، وَهُوَ صَحِيحٌ أَخْرَجَهُ الْأَئِمَّةُ. وَقَوْلُهُ: (لَا يُعَذِّبُ بِالنَّارِ إِلَّا رَبُّ النَّارِ) صَحِيحٌ إِذَا لَمْ يُحْرِقْ، فَإِنْ حَرَقَ حُرِقَ، يَدُلُّ عَلَيْهِ عُمُومُ الْقُرْآنِ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: إن طرحه في النار عمدا طرح فِي النَّارِ حَتَّى يَمُوتَ، وَذَكَرَهُ الْوَقَارُ فِي مُخْتَصَرِهِ عَنْ مَالِكٍ، وَهُوَ قَوْلُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَقَوْلُ كَثِيرٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الرَّجُلِ يَخْنُقُ الرَّجُلَ: عَلَيْهِ الْقَوَدُ، وَخَالَفَ فِي ذَلِكَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ فَقَالَ: لَوْ خَنَقَهُ حَتَّى مَاتَ أَوْ طرحه في بئر فمات، أو ألفاه مِنْ جَبَلٍ أَوْ سَطْحٍ فَمَاتَ، لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ قِصَاصٌ وَكَانَ عَلَى عَاقِلَتِهِ الدِّيَةُ، فَإِنْ كَانَ مَعْرُوفًا بِذَلِكَ- قَدْ خَنَقَ غَيْرَ وَاحِدٍ- فَعَلَيْهِ الْقَتْلُ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَلَمَّا أَقَادَ النَّبِيُّ ﷺ مِنَ الْيَهُودِيِّ الَّذِي رَضَّ رَأْسَ الْجَارِيَةِ بِالْحَجَرِ كَانَ هَذَا فِي مَعْنَاهُ، فَلَا مَعْنَى لِقَوْلِهِ. قُلْتُ: وَحَكَى هَذَا الْقَوْلَ غَيْرُهُ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ فَقَالَ: وَقَدْ شَذَّ أَبُو حَنِيفَةَ فَقَالَ فِيمَنْ قَتَلَ بِخَنْقٍ أَوْ بِسُمٍّ أَوْ تَرْدِيَةٍ مِنْ جَبَلٍ أَوْ بِئْرٍ أَوْ بِخَشَبَةٍ: إِنَّهُ لَا يُقْتَلُ ولا يقتص منه، إلا إذا

Onlar bu hususta Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen: «Demirden [kesici aletten] başkasıyla kısas olmaz» hadisine, müsleden (işkence ederek öldürmekten) nehyedilmiş olmasına ve onun: «Ateşle ancak ateşin Rabbi azap eder» sözüne dayandılar. Sahih olan ise cumhurun benimsediği görüştür. Çünkü imamların Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre bir cariyenin başı iki taş arasında ezilmiş olarak bulundu. Ona: "Bunu sana kim yaptı? Falanca mı, filanca mı?" diye sordular; nihayet bir Yahudiyi andıklarında başıyla işaret etti. Bunun üzerine o Yahudi yakalandı ve itiraf etti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onun başının taşlarla ezilmesini emretti. Bir rivayette ise: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu iki taş arasında öldürdü" [şeklindedir]. Bu açık ve sahih bir nastır. Yüce Allah'ın: { وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ } “Eğer ceza verecekseniz, size yapılan cezanın misliyle ceza verin” [en-Nahl: 126] ve { فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ } “...ona, size saldırdığı kadar saldırın” ayetlerinin de gereğidir. Câbir hadisinden delil getirdiklerine gelince; bu, muhaddisler nezdinde zayıf bir hadistir, sahih bir yoldan rivayet edilmemiştir. Şayet sahih olsaydı onun gereğini de kabul ederdik; yani demirle öldürdüğünde demirle öldürüleceğini [söylerdik]. Buna, Enes'in bir Yahudinin cariyenin başını iki taş arasında ezmesi üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in de onun başını iki taş arasında ezdiğine dair hadisi delalet etmektedir. Müsleden nehyedilmeye gelince; fail müsle yapmadığı takdirde biz de bu nehyin gereğini söyleriz. Şayet [maktule] müsle yapmışsa biz de ona müsle yaparız. Buna Ureyneliler hadisi delalet etmektedir ki bu, imamların tahric ettiği sahih bir hadistir. Onun: «Ateşle ancak ateşin Rabbi azap eder» sözü ise [fail maktulü] yakmadığı takdirde geçerlidir. Eğer yakmışsa o da yakılır; buna Kur'an'ın umumî lafzı delalet eder. Şâfiî: "Eğer onu kasten ateşe atarsa, ölünceye kadar ateşe atılır" demiştir. Bunu el-Vakâr Muhtasar'ında Mâlik'ten nakletmiştir; Muhammed b. Abdilhakem'in görüşü de budur. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: "İlim ehlinden birçoğunun bir adamı boğan kimse hakkındaki görüşü, ona kısas uygulanacağı yönündedir." Muhammed b. el-Hasan ise bu hususta muhalefet edip şöyle demiştir: "Eğer onu ölünceye kadar boğsa veya kuyuya atıp ölse yahut dağdan veya damdan atıp ölse, ona kısas gerekmez; âkilesine diyet gerekir. Şayet bununla tanınmışsa -birden fazla kişiyi boğmuşsa- o takdirde öldürülmesi gerekir." İbnü'l-Münzir dedi ki: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem cariyenin başını taşla ezen Yahudiye kısas uyguladığına göre, bu da onun anlamındadır. Dolayısıyla onun (Muhammed b. el-Hasan'ın) sözünün bir anlamı yoktur." Derim ki: Bu görüşü başkası Ebû Hanîfe'den naklederek şöyle demiştir: Ebû Hanîfe şâz bir görüş benimseyerek boğarak, zehirle, dağdan veya kuyuya yuvarlayarak yahut sopayla öldüren kimse hakkında: "Öldürülmez ve ona kısas uygulanmaz, ancak

قَتَلَ بِمُحَدَّدِ حَدِيدٍ أَوْ حَجَرٍ أَوْ خَشَبٍ أو كان معروفا بالخنق والتردية وكان عَاقِلَتِهِ الدِّيَةَ. وَهَذَا مِنْهُ رَدُّ لِلْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، وَإِحْدَاثُ مَا لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ أَمْرُ الْأُمَّةِ، وَذَرِيعَةٌ إِلَى رَفْعِ الْقِصَاصِ الَّذِي شَرَعَهُ اللَّهُ لِلنُّفُوسِ، فَلَيْسَ عَنْهُ مَنَاصٌ. التَّاسِعَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِيمَنْ حَبَسَ رَجُلًا وَقَتَلَهُ آخَرُ، فَقَالَ عَطَاءٌ: يُقْتَلُ الْقَاتِلُ وَيُحْبَسُ الْحَابِسُ حَتَّى يَمُوتَ. وَقَالَ مَالِكٌ: إِنْ كَانَ حَبَسَهُ وَهُوَ يَرَى أَنَّهُ يُرِيدُ قَتْلَهُ قُتِلَا جَمِيعًا، وَفِي قَوْلِ الشَّافِعِيِّ وَأَبِي ثَوْرٍ وَالنُّعْمَانِ يُعَاقَبُ الْحَابِسُ. وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ. قُلْتُ: قَوْلُ عَطَاءٍ صَحِيحٌ، وَهُوَ مُقْتَضَى التَّنْزِيلِ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (إِذَا أَمْسَكَ الرَّجُلُ الرَّجُلَ وَقَتَلَهُ الْآخَرُ يُقْتَلُ الْقَاتِلُ وَيُحْبَسُ الَّذِي أَمْسَكَهُ). رَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَرَوَاهُ مَعْمَرٌ وَابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ مُرْسَلًا. الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَمَنِ اعْتَدى " الِاعْتِدَاءَ هُوَ التَّجَاوُزُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ" [البقرة: ٢٢٩] أَيْ يَتَجَاوَزُهَا، فَمَنْ ظَلَمَكَ فَخُذْ حَقَّكَ مِنْهُ بِقَدْرِ مَظْلِمَتِكَ، وَمَنْ شَتَمَكَ فَرُدَّ عَلَيْهِ مِثْلَ قَوْلِهِ، وَمَنْ أَخَذَ عِرْضَكَ فَخُذْ عِرْضَهَ، لَا تَتَعَدَّى إِلَى أَبَوَيْهِ وَلَا إِلَى ابْنِهِ أَوْ قَرِيبِهِ، وَلَيْسَ لَكَ أَنْ تَكْذِبَ عَلَيْهِ وَإِنْ كَذَبَ عَلَيْكَ، فَإِنَّ الْمَعْصِيَةَ لَا تُقَابَلُ بِالْمَعْصِيَةِ، فَلَوْ قَالَ لَكَ مَثَلًا: يَا كَافِرٌ، جَازَ لَكَ أَنْ تَقُولَ لَهُ: أَنْتَ الْكَافِرُ. وَإِنْ قَالَ لَكَ: يَا زَانٍ، فَقِصَاصُكَ أَنْ تَقُولَ لَهُ: يَا كَذَّابُ يَا شَاهِدَ زُورٍ. وَلَوْ قُلْتُ لَهُ يَا زَانٍ، كُنْتَ كَاذِبًا وَأَثِمْتَ فِي الْكَذِبِ. وَإِنْ مَطَلَكَ وَهُوَ غَنِيٌّ دُونَ عذر فقل: يَا ظَالِمٌ، يَا آكِلَ أَمْوَالِ النَّاسِ، قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (لَيُّ الْوَاجِدِ يُحِلُّ عِرْضَهُ وَعُقُوبَتَهُ). أَمَّا عِرْضُهُ فَبِمَا فَسَّرْنَاهُ، وَأَمَّا عُقُوبَتُهُ فَالسِّجْنُ يُحْبَسُ فِيهِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَ هَذَا قَبْلَ أَنْ يَقْوَى الْإِسْلَامُ، فَأَمَرَ مَنْ أُوذِيَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يُجَازِيَ بِمِثْلِ مَا أُوذِيَ بِهِ، أَوْ يَصْبِرَ أَوْ يَعْفُوَ، ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ:" وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً" [التوبة: ٣٦]. وَقِيلَ: نُسِخَ ذَلِكَ بِتَصْيِيرِهِ إِلَى السُّلْطَانِ. وَلَا يَحِلُّ لِأَحَدٍ أَنْ يَقْتَصَّ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بإذن السلطان.

[...kesici] bir demir, taş veya odun ile öldürmüş yahut boğma ve yüksekten atma ile tanınan biri olmuşsa [kısas gerekir; aksi takdirde] diyeti âkilesi öder. [Ebû Hanîfe'nin] bu yaklaşımı Kitap ve Sünnet'i reddetmek, ümmetin üzerinde bulunduğu uygulamaya aykırı bir şey ihdas etmek ve Allah'ın canlar için meşru kıldığı kısası ortadan kaldırmaya bir gerekçe teşkil etmektir ki bundan kaçış yoktur. Dokuzuncu [Mesele]- Bir adamı bir kimse tutup bir başkası da öldürürse [ne yapılacağı konusunda] ihtilaf etmişlerdir. Atâ: "Katil öldürülür, tutan kimse ise ölene kadar hapsedilir" demiştir. Mâlik: "Şayet onu öldürmek istediğini bildiği hâlde tutmuşsa her ikisi de öldürülür" demiştir. Şâfiî, Ebû Sevr ve Nu'mân'ın (Ebû Hanîfe) görüşünde ise tutan kimseye ta'zir cezası verilir. İbnü'l-Münzir de bu görüşü tercih etmiştir. Derim ki: Atâ'nın görüşü sahihtir ve Kur'an'ın gereğidir. Dârekutnî'nin İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bir adam bir kimseyi tutar ve diğeri de onu öldürürse, katil öldürülür, onu tutan kimse ise hapsedilir.» Bunu Süfyân es-Sevrî, İsmâil b. Ümeyye'den, o Nâfi'den, o da İbn Ömer'den rivayet etmiştir. Ma'mer ve İbn Cüreyc ise İsmâil'den mürsel olarak rivayet etmişlerdir. Onuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَمَنِ اعْتَدى } “Kim tecavüz ederse...” ifadesinde geçen 'i'tidâ' (tecavüz), haddi aşmak demektir. Nitekim Yüce Allah: { وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ } [el-Bakara: 229] “Kim Allah'ın sınırlarını aşarsa” yani onları tecavüz ederse buyurmuştur. Dolayısıyla kim sana haksızlık ederse, uğradığın haksızlık ölçüsünde hakkını ondan al. Sana sövene, onun sözünün bir misliyle karşılık ver. Senin ırzına/şerefine dil uzatanın [kendisine karşılık vererek] şerefine dil uzat; ancak onun anne babasına, çocuğuna veya akrabasına tecavüz etme. O sana yalan söylese bile senin ona yalan söyleme hakkın yoktur; zira günaha günahla karşılık verilmez. Mesela bir kimse sana: "Ey kâfir!" derse, senin de ona: "Kâfir sensin!" demen caiz olur. Şayet sana: "Ey zâni (zina eden)!" derse, senin kısasın ona: "Ey yalancı, ey yalancı şahit!" demendir. Eğer sen de ona: "Ey zâni!" dersen yalancı olursun ve yalan söylemekle günaha girersin. Zengin olduğu hâlde mazeretsiz olarak borcunu geciktirirse ona: "Ey zâlim, ey insanların malını yiyen!" de. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Zenginin borcunu geciktirmesi [leyy], onun ırzını (kınanmasını) ve cezalandırılmasını helal kılar» buyurmuştur. Irzı [helal kılması], açıkladığımız [şekilde kınanması]; cezalandırılması ise hapse atılmasıdır. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Bu ayet, İslâm henüz güçlenmeden önce inmişti; bu sebeple Müslümanlardan eziyet gören kimseye, kendisine yapılan eziyetin misliyle karşılık vermesi yahut sabretmesi veya affetmesi emredilmişti. Sonra bu hüküm, Yüce Allah'ın: { وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً } [et-Tevbe: 36] “Müşriklerle topyekûn savaşın” âyetiyle neshedildi." Bunun, [kısas hakkının ferde değil] sultana (devlet otoritesine) devredilmesiyle neshedildiği de söylenmiştir. Dolayısıyla hiç kimsenin, sultanın izni olmadan bir başkasından kısas alması helal değildir.

[سورة البقرة (٢): آية ١٩٥]

[Bakara Suresi (2): Âyet 195]

وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٩٥)

{ وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Allah yolunda infak edin ve kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın. İyilik edin; şüphesiz Allah iyilik edenleri sever.” (195)

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ حُذَيْفَةَ:" وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ" قَالَ: نَزَلَتْ فِي النَّفَقَةِ. وَرَوَى يَزِيدُ بْنُ أَبِي حَبِيبٍ عَنْ أَسْلَمَ أَبِي عِمْرَانَ قَالَ: غَزَوْنَا الْقُسْطَنْطِينِيَّةَ، وَعَلَى الْجَمَاعَةِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْوَلِيدِ، وَالرُّومُ مُلْصِقُو ظُهُورِهِمْ بِحَائِطِ الْمَدِينَةِ، فَحَمَلَ رَجُلٌ عَلَى الْعَدُوِّ، فَقَالَ النَّاسُ: مَهٍ مَهْ! لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، يُلْقِي بِيَدَيْهِ إِلَى التَّهْلُكَةِ! فَقَالَ أَبُو أَيُّوبَ: سُبْحَانَ اللَّهِ! أَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِينَا مَعَاشِرَ الْأَنْصَارِ لَمَّا نَصَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ وَأَظْهَرَ دِينَهُ، قُلْنَا: هَلُمَّ نُقِيمُ فِي أَمْوَالِنَا وَنُصْلِحُهَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ" الْآيَةَ. وَالْإِلْقَاءُ بِالْيَدِ إِلَى التَّهْلُكَةِ أَنْ نُقِيمَ فِي أَمْوَالِنَا وَنُصْلِحَهَا وَنَدَعَ الْجِهَادَ. فَلَمْ يَزَلْ أَبُو أَيُّوبَ مُجَاهِدًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ حَتَّى دُفِنَ بِالْقُسْطَنْطِينِيَّةِ، فَقَبَرَهُ هُنَاكَ. فَأَخْبَرَنَا أَبُو أَيُّوبَ أَنَّ الْإِلْقَاءَ بِالْيَدِ إِلَى التَّهْلُكَةِ هُوَ تَرْكُ الْجِهَادِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَأَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي ذَلِكَ. وَرُوِيَ مِثْلُهُ عَنْ حُذَيْفَةَ وَالْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَمُجَاهِدٍ وَالضَّحَّاكِ. قُلْتُ: وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ يزيد بن أبي حبيب عن أسلم أبي عِمْرَانَ هَذَا الْخَبَرُ بِمَعْنَاهُ فَقَالَ:" كُنَّا بِمَدِينَةِ الرُّومِ، فَأَخْرَجُوا إِلَيْنَا صَفًّا عَظِيمًا مِنَ الرُّومِ، فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مِثْلُهُمْ أَوْ أَكْثَرُ، وَعَلَى أَهْلِ مِصْرَ عُقْبَةُ بْنُ عَامِرٍ، وَعَلَى الْجَمَاعَةِ فَضَالَةُ بْنُ عُبَيْدٍ، فَحَمَلَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى صَفِّ الرُّومِ حَتَّى دَخَلَ فِيهِمْ، فَصَاحَ النَّاسُ وَقَالُوا: سُبْحَانَ اللَّهِ! يُلْقِي بِيَدَيْهِ إِلَى التَّهْلُكَةِ. فَقَامَ أَبُو أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيُّ فَقَالَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّكُمْ تَتَأَوَّلُونَ هَذِهِ الْآيَةَ هَذَا التَّأْوِيلَ، وَإِنَّمَا أُنْزِلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِينَا مَعَاشِرَ الْأَنْصَارِ لَمَّا أَعَزَّ اللَّهُ الْإِسْلَامَ وَكَثُرَ نَاصِرُوهُ، فَقَالَ بَعْضُنَا لِبَعْضٍ سِرًّا دُونَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: إِنَّ أَمْوَالَنَا قَدْ ضَاعَتْ، وَإِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعَزَّ الْإِسْلَامَ

Bu ayette üç mesele vardır: Birincisi: Buhârî, Huzeyfe'den rivayet etmiştir: { وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } “Allah yolunda infak edin ve kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” [ayeti hakkında] şöyle dedi: «Bu [ayet], infak hakkında indi.» Yezîd b. Ebî Habîb, Eslem Ebû İmrân'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Biz Kostantiniyye'ye gazaya gitmiştik; ordunun başında Abdurrahman b. el-Velîd vardı. Rumlar sırtlarını şehir suruna dayamışlardı. [Müslümanlardan] bir adam düşmana doğru hücum etti. Bunun üzerine insanlar: «Meh meh! Lâ ilâhe illallâh! Kendini elleriyle tehlikeye atıyor!» dediler. Bunun üzerine Ebû Eyyûb [el-Ensârî] şöyle dedi: «Sübhânallâh! Bu ayet biz Ensâr topluluğu hakkında inmiştir. Allah Peygamberi'ne yardım edip dinini üstün kılınca [kendi aramızda]: 'Gelin, mallarımızın başında kalalım ve onları ıslah edelim' dedik. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah: { وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda infak edin...” ayetini indirdi. [Kişinin] kendi eliyle tehlikeye atması; mallarımızın başında kalıp onları ıslah etmemiz ve cihadı terk etmemizdir.» Ebû Eyyûb, Kostantiniyye'de defnedilinceye kadar Allah yolunda cihad etmeye devam etti; kabri de oradadır. Böylece Ebû Eyyûb, [kişinin] kendi eliyle kendini tehlikeye atmasının Allah yolunda cihadı terk etmek olduğunu ve ayetin bu hususta indiğini bize haber vermiştir. Bunun benzeri Huzeyfe, el-Hasan, Katâde, Mücâhid ve ed-Dahhâk'tan da rivayet edilmiştir. Derim ki: Tirmizî de Yezîd b. Ebî Habîb'den, o da Eslem Ebû İmrân'dan bu haberi mana olarak rivayet edip şöyle nakletmiştir: «Biz Rum şehrinde (Kostantiniyye önlerinde) idik. Bize karşı Rumlardan büyük bir saf çıkardılar; Müslümanlardan da onların misli veya daha fazlası karşılarına çıktı. Mısır ehlinin başında Ukbe b. Âmir, bütün ordunun başında ise Fedâle b. Ubeyd vardı. Müslümanlardan bir adam Rum safına doğru hücum edip aralarına daldı. Bunun üzerine insanlar bağırıp: 'Sübhânallâh! Kendini elleriyle tehlikeye atıyor!' dediler. Bunun üzerine Ebû Eyyûb el-Ensârî ayağa kalkıp şöyle dedi: 'Ey insanlar! Siz bu ayeti bu şekilde yorumluyorsunuz; oysa bu ayet biz Ensâr topluluğu hakkında indi. Allah İslâm'ı aziz kılıp yardımcılarını çoğaltınca, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hissettirmeksizin gizlice birbirimize: Mallarımız zayi oldu; Allah İslâm'ı aziz kıldı...»

وَكَثُرَ نَاصِرُوهُ، فَلَوْ أَقَمْنَا فِي أَمْوَالِنَا فَأَصْلَحْنَا مَا ضَاعَ مِنْهَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى نَبِيِّهِ ﷺ يَرُدُّ عَلَيْهِ مَا قُلْنَا:" وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ". فَكَانَتِ التَّهْلُكَةُ الْإِقَامَةُ عَلَى الْأَمْوَالِ وَإِصْلَاحِهَا وَتَرَكْنَا الْغَزْوَ، فَمَا زَالَ أَبُو أَيُّوبَ شَاخِصًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ حَتَّى دُفِنَ بِأَرْضِ الرُّومِ. قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ". وَقَالَ حُذَيْفَةُ بْنُ الْيَمَانِ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَعِكْرِمَةَ وَعَطَاءٌ وَمُجَاهِدٌ وَجُمْهُورُ النَّاسِ: الْمَعْنَى لَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ بِأَنْ تَتْرُكُوا النَّفَقَةَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَتَخَافُوا الْعَيْلَةَ، فَيَقُولُ الرَّجُلُ: لَيْسَ عِنْدِي مَا أُنْفِقُهُ. وَإِلَى هَذَا الْمَعْنَى ذَهَبَ الْبُخَارِيُّ إِذْ لَمْ يَذْكُرْ غَيْرَهُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَنْفِقْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَكَ إِلَّا سَهْمٌ أَوْ مِشْقَصٌ، وَلَا يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ: لَا أَجِدُ شَيْئًا. وَنَحْوَهُ عَنْ السُّدِّيِّ: أَنْفِقْ وَلَوْ عِقَالًا، وَلَا تُلْقِي بِيَدِكَ إِلَى التَّهْلُكَةِ فَتَقُولُ: لَيْسَ عندي شي. وَقَوْلٌ ثَالِثٌ. قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمَّا أَمَرَ النَّاسَ بِالْخُرُوجِ إِلَى الْجِهَادِ قَامَ إِلَيْهِ أناس من الاعراب حاضرين بالمدينة فقالوا: بماذا نَتَجَهَّزُ! فَوَاللَّهِ مَا لَنَا زَادٌ وَلَا يُطْعِمُنَا أَحَدٌ، فَنَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ" يَعْنِي تَصَدَّقُوا يَا أَهْلَ الْمَيْسَرَةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، يَعْنِي فِي طَاعَةِ اللَّهِ." وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ" يَعْنِي وَلَا تُمْسِكُوا بِأَيْدِيكُمْ عَنِ الصَّدَقَةِ فَتَهْلِكُوا، وَهَكَذَا قَالَ مُقَاتِلٌ. وَمَعْنَى ابْنِ عَبَّاسٍ: وَلَا تُمْسِكُوا عَنِ الصَّدَقَةِ فَتَهْلِكُوا، أَيْ لَا تُمْسِكُوا عَنِ النَّفَقَةِ عَلَى الضُّعَفَاءِ، فَإِنَّهُمْ إِذَا تَخَلَّفُوا عَنْكُمْ غَلَبَكُمُ الْعَدُوُّ فتهلكوا. وقول رابع- قيل للبراء ابن عَازِبٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: أَهُوَ الرَّجُلُ يَحْمِلُ عَلَى الْكَتِيبَةِ؟ فَقَالَ لَا، وَلَكِنَّهُ الرَّجُلُ يُصِيبُ الذَّنْبَ فَيُلْقِي بِيَدَيْهِ وَيَقُولُ: قَدْ بَالَغْتُ فِي الْمَعَاصِي وَلَا فَائِدَةَ فِي التَّوْبَةِ، فَيَيْأَسُ مِنَ اللَّهِ فَيَنْهَمِكُ بَعْدَ ذَلِكَ فِي الْمَعَاصِي. فَالْهَلَاكُ: الْيَأْسُ مِنَ اللَّهِ، وَقَالَ عُبَيْدَةُ السَّلْمَانِيُّ. وَقَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: الْمَعْنَى لَا تُسَافِرُوا فِي الْجِهَادِ بِغَيْرِ زَادٍ، وَقَدْ كَانَ فَعَلَ ذَلِكَ قَوْمٌ فَأَدَّاهُمْ ذَلِكَ إِلَى الِانْقِطَاعِ فِي الطَّرِيقِ، أَوْ يَكُونُ عَالَةً عَلَى النَّاسِ. فَهَذِهِ خَمْسَةٌ أَقْوَالٍ." سَبِيلِ اللَّهِ" هُنَا: الْجِهَادُ، وَاللَّفْظُ يَتَنَاوَلُ بَعْدُ جَمِيعَ سُبُلِهِ. وَالْبَاءُ فِي" بِأَيْدِيكُمْ" زَائِدَةٌ، التقدير تلقوا أيديكم.

[İslam'ın] yardımcıları çoğaldı. Artık mallarımızın başında dursak da onlardan zayi olanları ıslah etsek!' dedik. Bunun üzerine Allah Teâlâ, Peygamberine (sallallâhu aleyhi ve sellem) bizim bu söylediğimizi reddeden şu ayeti indirdi: { وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } “Allah yolunda infak edin ve kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın.” İşte tehlikeye atılmak; malların başında kalmak, onları ıslah etmekle meşgul olmak ve cihat etmeyi bırakmamızdı. Ebû Eyyûb, Rum topraklarında defnedilinceye kadar Allah yolunda [cihattan cihada] koşmaya devam etti. Ebû Îsâ [et-Tirmizî]: 'Bu hasen, garip, sahih bir hadistir' demiştir. Huzeyfe b. el-Yemân, İbn Abbâs, İkrime, Atâ, Mücâhid ve cumhur şöyle demiştir: Mana, 'Allah yolunda infak etmeyi terk edip fakirlikten korkarak kişinin: Benim infak edecek hiçbir şeyim yok demesi suretiyle kendinizi tehlikeye atmayın' şeklindedir. Buhârî de bundan başkasını zikretmeyerek bu manayı benimsemiştir, en doğrusunu Allah bilir. İbn Abbâs demiştir ki: 'Tek bir okun veya bir mişkasın dahi olsa Allah yolunda infak et! Sakın hiçbiriniz: Hiçbir şey bulamıyorum demesin.' Benzeri bir rivayet es-Süddî'den de nakledilmiştir: 'Bir deve bağı (ikâl) dahi olsa infak et; hiçbir şeyim yok diyerek elini tehlikeye atma!' Üçüncü bir görüş ise İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir: Şöyle ki, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) insanlara cihada çıkmayı emrettiğinde, Medine'de bulunan bedevilerden bir grup gelip: 'Neyle hazırlık yapıp donanalım? Vallahi bizim hiçbir azığımız yok, bizi doyuracak kimse de yok' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda infak edin” yani: 'Ey varlıklı kimseler! Allah yolunda, yani Allah'a itaat uğrunda sadaka verin', { وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } “Ve kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” yani: 'Sadaka vermekten el çekip de helak olmayın' ayeti indi. Mukâtil de böyle demiştir. İbn Abbâs'ın kastettiği anlam şudur: Sadakadan el çekip de helak olmayın; yani zayıf ve muhtaç kimselere harcamaktan kaçınmayın, zira onlar sizinle birlikte savaşa çıkmaz geride kalırlarsa düşman size galip gelir ve helak olursunuz. Dördüncü bir görüş: Berâ b. Âzib'e bu ayet hakkında: 'Bu [tehlikeye atılmak], tek başına düşman birliğine hücum eden adam mıdır?' diye sorulduğunda; 'Hayır, o bir günah işleyip de ardından ellerini salarak: Günahlarda haddi aştım, artık tövbenin bir faydası yoktur diyen, böylece Allah'tan ümidini kesip bundan sonra günahlara dalan adamdır. Helak olmak, Allah'tan ümidi kesmektir' demiştir. Ubeyde es-Selmânî de böyle demiştir. Zeyd b. Eslem ise şöyle demiştir: Mana, 'Cihada azıksız çıkmayın' demektir. Çünkü bir topluluk böyle yapmış, bu durum onların yolda kalmalarına veya insanlara muhtaç hâle gelmelerine yol açmıştı. İşte bunlar beş ayrı görüştür. Buradaki { سَبِيلِ اللَّهِ } 'Allah yolu' cihaddır; ancak bu lafız daha sonra O'nun rızasına ulaştıran bütün yolları kapsamaktadır. { بِأَيْدِيكُمْ } ifadesindeki 'be' (بِ) harfi zâiddir (pekiştirme içindir); takdiri 'tulkû eydiyeküm' (ellerinizi atmayın) şeklindedir.

ونظيره:" أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرى " [العلق: ١٤]. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ:" بِأَيْدِيكُمْ" أَيْ بِأَنْفُسِكُمْ، فَعَبَّرَ بِالْبَعْضِ عن الكل، كقوله:" فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ"، [الشورى: ٣٠]،" بِما قَدَّمَتْ يَداكَ" [الحج: ١٠]. وَقِيلَ: هَذَا ضَرْبُ مَثَلٍ، تَقُولُ: فُلَانٌ أَلْقَى بِيَدِهِ فِي أَمْرِ كَذَا إِذَا اسْتَسْلَمَ، لِأَنَّ الْمُسْتَسْلِمَ فِي الْقِتَالِ يُلْقِي سِلَاحَهُ بِيَدَيْهِ، فَكَذَلِكَ فِعْلُ كُلِّ عَاجِزٍ فِي أَيِّ فِعْلٍ كَانَ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ: [وَاللَّهِ إِنَّ إِلْقَاءَنَا بِأَيْدِينَا لِلْمَوْتِ لَعَجْزٌ) وَقَالَ قَوْمٌ: التَّقْدِيرُ لَا تُلْقُوا أَنْفُسَكُمْ بِأَيْدِيكُمْ، كَمَا تَقُولُ: لَا تُفْسِدُ حالك برأيك. والتهلكة (بِضَمِ اللَّامِ) مَصْدَرٌ مِنْ هَلَكَ يَهْلِكُ هَلَاكًا وَهُلْكًا وَتَهْلُكَةً، أَيْ لَا تَأْخُذُوا فِيمَا يُهْلِكُكُمْ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُ. أَيْ إِنْ لَمْ تُنْفِقُوا عَصَيْتُمُ اللَّهَ وَهَلَكْتُمْ. وَقِيلَ: إِنَّ مَعْنَى الْآيَةِ لَا تُمْسِكُوا أَمْوَالَكُمْ فَيَرِثُهَا مِنْكُمْ غَيْرُكُمْ، فَتَهْلِكُوا بِحِرْمَانِ مَنْفَعَةِ أَمْوَالِكُمْ. وَمَعْنًى آخَرُ: وَلَا تُمْسِكُوا فَيَذْهَبَ عَنْكُمُ الْخُلْفُ فِي الدُّنْيَا وَالثَّوَابُ فِي الآخرة. ويقال:" لا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ" يَعْنِي لَا تُنْفِقُوا مِنْ حَرَامٍ فَيُرَدُّ عَلَيْكُمْ فَتَهْلِكُوا. وَنَحْوَهُ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ:" وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ" قال:" وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ" [البقرة: ٢٦٧]. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: قَوْلُهُ" وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ" عَامٌّ فِي جَمِيعِ مَا ذُكِرَ لِدُخُولِهِ فِيهِ، إِذِ اللَّفْظُ يَحْتَمِلُهُ. الثَّانِيَةُ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي اقْتِحَامِ الرَّجُلِ فِي الْحَرْبِ وَحَمْلَهُ عَلَى العدو وحده، فقال القاسم بن مُخَيْمَرَةَ وَالْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَعَبْدُ الْمَلِكِ مِنْ عُلَمَائِنَا: لَا بَأْسَ أَنْ يَحْمِلَ الرَّجُلَ وَحْدَهُ عَلَى الْجَيْشِ الْعَظِيمِ إِذَا كَانَ فِيهِ قُوَّةٌ، وَكَانَ لِلَّهِ بِنِيَّةٍ خَالِصَةٍ، فَإِنْ لَمْ تَكُنْ فِيهِ قُوَّةٌ فَذَلِكَ مِنَ التَّهْلُكَةِ. وَقِيلَ: إِذَا طَلَبَ الشَّهَادَةَ وَخَلَصَتِ النِّيَّةُ فَلْيَحْمِلْ، لِأَنَّ مَقْصُودَهُ وَاحِدٌ مِنْهُمْ، وَذَلِكَ بَيِّنٌ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ" [البقرة: ٢٠٧]. وَقَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ: فَأَمَّا أَنْ يَحْمِلَ الرَّجُلُ عَلَى مِائَةٍ أَوْ عَلَى جُمْلَةِ الْعَسْكَرِ أَوْ جَمَاعَةِ اللُّصُوصِ وَالْمُحَارِبِينَ وَالْخَوَارِجِ فَلِذَلِكَ حَالَتَانِ: إِنْ عَلِمَ وَغَلَبَ عَلَى ظَنِّهِ أَنْ سَيَقْتُلُ مَنْ حَمَلَ عَلَيْهِ وَيَنْجُو فَحَسَنٌ، وَكَذَلِكَ لَوْ عَلِمَ وَغَلَبَ عَلَى ظَنِّهِ أَنْ يَقْتُلَ وَلَكِنْ سَيُنْكَى نِكَايَةً أَوْ سَيَبْلَى أَوْ يُؤْثِرُ أَثَرًا يَنْتَفِعُ بِهِ الْمُسْلِمُونَ فَجَائِزٌ أَيْضًا. وَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّ عَسْكَرَ الْمُسْلِمِينَ لَمَّا لَقِيَ الْفُرْسَ نَفَرَتْ خيل المسلمين من

Bunun bir benzeri: { أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرى } “O, Allah'ın her şeyi gördüğünü bilmez mi?” [el-Alak: 14] ayetidir. el-Müberred şöyle demiştir: “{ بِأَيْدِيكُمْ } (ellerinizle) yani kendinizle [kendi canlarınızla] demektir; burada cüz (parça) zikredilip kül (bütün) kastedilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ } “...kendi ellerinizin kazandığı şeyler yüzündendir” [eş-Şûrâ: 30] ve { بِما قَدَّمَتْ يَداكَ } “...kendi ellerinin önden gönderdiği şeyler yüzündendir” [el-Hac: 10] buyruklarında da böyledir.” Şöyle de denilmiştir: Bu bir darbımeseldir (deyimdir). Bir kimse teslim olduğunda 'Falan kimse şu işte elini bıraktı / teslim oldu (أَلْقَى بِيَدِهِ)' denir; çünkü savaşta teslim olan kimse silahını iki eliyle yere bırakır. Herhangi bir işte acze düşen her kimsenin fiili de böyledir. Abdülmuttalib'in şu sözü de bundandır: [« والله إن إلقاءنا بأيدينا للموت لعجز » “Vallahi ellerimizle kendimizi ölüme terk etmemiz elbette bir acizliktir”]. Bir topluluk ise şöyle demiştir: İfadenin takdiri 'Kendi ellerinizle nefislerinizi [tehlikeye] atmayın' şeklindedir; nitekim 'Kendi görüşünle durumunu ifsat etme' denildiği gibidir. Tehleke (التَّهْلُكَةُ - lâm harfinin zammesiyle), helâk oldu / helâk olur anlamına gelen { هَلَكَ يَهْلِكُ هَلَاكًا وَهُلْكًا وَتَهْلُكَةً } fiilinin masdarıdır. Yani 'Sizi helâk edecek şeylere kalkışmayın' demektir; bunu ez-Zeccâc ve başkaları söylemiştir. Yani infak etmezseniz Allah'a isyan etmiş ve helâk olmuş olursunuz. Şöyle de denilmiştir: Ayetin manası, 'Mallarınızı [harcamayıp] tutmayın ki sizden sonra başkası ona mirasçı olur da siz mallarınızın faydasından mahrum kalarak helâk olursunuz' demektir. Başka bir mana da şudur: '[Mallarınızı] tutmayın ki dünyada [verdiğinizin] bedelinden (yerini dolduracak nimetten), ahirette de sevaptan mahrum kalıp yokluğa sürüklenmeyesiniz.' Şöyle de söylenmiştir: { لا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” yani haramdan infak etmeyin ki [yaptığınız harcama] reddedilir de helâk olursunuz. Buna benzer bir açıklama İkrime'den de gelmiştir; o, { وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } ayeti hakkında: { وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ } “...ve onun kötüsünü vermeye yeltenmeyin” [el-Bakara: 267] demiştir. et-Taberî şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın { وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } buyruğu, lafız bunu kapsadığı için zikredilen durumların hepsi hakkında geneldir; çünkü lafız bunların hepsini ihtiva etmektedir. İkincisi: Âlimler, bir kimsenin savaşta [ölümü göze alıp tehlikeye] atılması ve tek başına düşmanın üzerine hücum etmesi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Kāsım b. Muhaymire, Kāsım b. Muhammed ve âlimlerimizden Abdülmelik şöyle demişlerdir: Eğer kendisinde buna güç yetirecek bir kuvvet bulunur ve bu davranışı Allah için ihlaslı bir niyetle olursa, bir kimsenin tek başına büyük bir ordunun üzerine hücum etmesinde bir sakınca yoktur. Şayet kendisinde böyle bir güç yoksa işte bu tehlikeye atılmaktır (helâktir). Şöyle de denilmiştir: Eğer şehadeti arzuluyor ve niyeti halis bulunuyorsa hücum etsin; çünkü onun maksadı onlardan birini [öldürmektir]. Bu durum Yüce Allah'ın şu buyruğunda da açıktır: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ } “İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allah'ın rızasını kazanmak için canını satar (feda eder)” [el-Bakara: 207]. İbn Huveyzimendâd ise şöyle demiştir: Bir kimsenin yüz kişinin veya bütün bir ordunun ya da eşkıya, yol kesici ve Hâricîler topluluğunun üzerine hücum etmesine gelince, bunun iki hali vardır: Eğer üzerine hücum ettiği kimseyi öldüreceğini ve kendisinin de kurtulacağını kesin olarak bilir veya zann-ı galibi bu yönde olursa bu güzeldir. Aynı şekilde şayet öldürüleceğini kesin olarak bilir veya zann-ı galibi bu yönde olursa, fakat düşmana ağır bir darbe indirecekse veya büyük bir fedakarlık sergileyip Müslümanların yararlanacağı bir iz bırakacaksa bu da caizdir. Bana ulaştığına göre, Müslüman ordusu Farslarla (İranlılarla) karşılaştığında Müslümanların atları

الْفِيَلَةِ، فَعَمَدَ رَجُلٌ مِنْهُمْ فَصَنَعَ فِيلًا مِنْ طِينٍ وَأَنَّسَ بِهِ فَرَسَهُ حَتَّى أَلِفَهُ، فَلَمَّا أَصْبَحَ لَمْ يَنْفُرْ فَرَسُهُ مِنَ الْفِيلِ فَحَمَلَ عَلَى الْفِيلِ الَّذِي كَانَ يَقْدُمُهَا فَقِيلَ لَهُ: إِنَّهُ قَاتِلُكَ. فَقَالَ: لَا ضَيْرَ أَنْ أُقْتَلَ وَيُفْتَحَ لِلْمُسْلِمِينَ. وَكَذَلِكَ يَوْمُ الْيَمَامَةِ لَمَّا تَحَصَّنَتْ بَنُو حَنِيفَةَ بِالْحَدِيقَةِ، قَالَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ: ضَعُونِي فِي الْحَجَفَةِ وَأَلْقُونِي إِلَيْهِمْ، فَفَعَلُوا وَقَاتَلَهُمْ وَحْدَهُ وَفَتَحَ الْبَابَ. قُلْتُ: وَمِنْ هَذَا مَا رُوِيَ أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: أَرَأَيْتَ إِنْ قُتِلْتُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ صَابِرًا مُحْتَسِبًا؟ قَالَ: (فَلَكَ الْجَنَّةُ). فَانْغَمَسَ فِي الْعَدُوِّ حَتَّى قُتِلَ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أُفْرِدَ يَوْمَ أُحُدٍ فِي سَبْعَةٍ مِنَ الْأَنْصَارِ وَرَجُلَيْنِ مِنْ قُرَيْشٍ، فَلَمَّا رَهِقُوهُ قَالَ: (مَنْ يَرُدُّهُمْ عَنَّا وَلَهُ الْجَنَّةُ) أَوْ (هُوَ رَفِيقِي فِي الْجَنَّةِ) فَتَقَدَّمَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ فَقَاتَلَ حَتَّى قُتِلَ. [ثُمَّ رَهِقُوهُ أَيْضًا فَقَالَ: (مَنْ يَرُدُّهُمْ عَنَّا وَلَهُ الْجَنَّةُ) أَوْ (هُوَ رَفِيقِي فِي الْجَنَّةِ). فَتَقَدَّمَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ فَقَاتَلَ حَتَّى قُتِلَ [. فَلَمْ يَزَلْ كَذَلِكَ حَتَّى قُتِلَ السَّبْعَةُ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (مَا أَنْصَفْنَا أَصْحَابَنَا). هَكَذَا الرِّوَايَةُ (أَنْصَفْنَا) بِسُكُونِ الْفَاءِ (أَصْحَابَنَا) بِفَتْحِ الْبَاءِ، أَيْ لَمْ نَدُلْهُمْ لِلْقِتَالِ حَتَّى قُتِلُوا. وَرُوِيَ بِفَتْحِ الْفَاءِ وَرَفْعِ الْبَاءِ، وَوَجْهُهَا أَنَّهَا تَرْجِعُ لِمَنْ فَرَّ عَنْهُ مِنْ أَصْحَابِهِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ: لَوْ حَمَلَ رَجُلٌ وَاحِدٌ عَلَى أَلْفِ رَجُلٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَهُوَ وَحْدُهُ، لَمْ يَكُنْ بِذَلِكَ بَأْسٌ إِذَا كَانَ يَطْمَعُ فِي نَجَاةٍ أَوْ نِكَايَةٍ فِي الْعَدُوِّ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ فَهُوَ مَكْرُوهٌ، لِأَنَّهُ عَرَّضَ نَفْسَهُ لِلتَّلَفِ فِي غَيْرِ مَنْفَعَةٍ للمسلمين. فإن كان قصده تجريه الْمُسْلِمِينَ عَلَيْهِمْ حَتَّى يَصْنَعُوا مِثْلَ صَنِيعِهِ فَلَا يَبْعُدُ جَوَازُهُ، وَلِأَنَّ فِيهِ مَنْفَعَةً لِلْمُسْلِمِينَ عَلَى بَعْضِ الْوُجُوهِ. وَإِنْ كَانَ قَصْدُهُ إِرْهَابَ الْعَدُوِّ وَلِيُعْلِمَ صَلَابَةَ الْمُسْلِمِينَ فِي الدِّينِ فَلَا يَبْعُدُ جَوَازُهُ. وَإِذَا كَانَ فِيهِ نَفْعٌ لِلْمُسْلِمِينَ فَتَلِفَتْ نَفْسُهُ لِإِعْزَازِ دِينِ اللَّهِ وَتَوْهِينِ الْكُفْرِ فَهُوَ الْمَقَامُ الشَّرِيفُ الَّذِي مَدَحَ اللَّهُ بِهِ الْمُؤْمِنِينَ فِي قَوْلِهِ:" إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ" [التوبة: ١١١] الْآيَةَ، إِلَى غَيْرِهَا مِنْ آيَاتِ الْمَدْحِ الَّتِي مَدَحَ اللَّهُ بِهَا مَنْ بَذَلَ نَفْسَهُ. وَعَلَى ذَلِكَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ حُكْمُ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ أَنَّهُ مَتَى رَجَا نَفْعًا فِي الدِّينِ فَبَذَلَ نَفْسَهُ فِيهِ حَتَّى قُتِلَ كان

...fillerden [ürküyorlardı]. İçlerinden bir adam kalkıp çamurdan bir fil yaptı ve alışıncaya kadar atını buna alıştırdı. Sabah olunca atı filden ürkmedi; o da fillerin önünde giden file hücum etti. Kendisine: "O seni öldürür!" denildiğinde: "Benim öldürülmemde ve Müslümanlara fethin nasip olmasında bir sakınca yoktur" dedi. Aynı şekilde Yemâme gününde de Benû Hanîfe bahçeye sığındığında Müslümanlardan bir adam: "Beni kalkanın içine koyun ve beni onların üzerine fırlatın!" dedi. Onlar da bunu yaptılar; o tek başına onlarla savaştı ve kapıyı açtı. Ben [Kurtubî] derim ki: Bir adamın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Söyle bana, eğer Allah yolunda sabrederek ve [ecrini O'ndan] umarak öldürülürsem [durumum ne olur]?" diye sorması, Peygamber'in de: «Sana cennet vardır» buyurması ve bunun üzerine adamın öldürülünceye kadar düşmanın içine dalması da bu kabildendir. Sahîh-i Müslim'de Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre Uhud günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ensar'dan yedi ve Kureyş'ten iki kişiyle yalnız bırakılmıştı. Düşmanlar onu kuşattıklarında: «Kim onları bizden geri püskürtürse ona cennet vardır» yahut «O, cennette benim arkadaşımdır» buyurdu. Bunun üzerine Ensar'dan bir adam öne atıldı ve öldürülünceye kadar savaştı. [Sonra yine onu kuşattılar. Buyurdu ki: «Kim onları bizden geri püskürtürse ona cennet vardır» yahut «O, cennette benim arkadaşımdır». Bunun üzerine Ensar'dan bir adam öne atıldı ve öldürülünceye kadar savaştı]. Bu durum, yedisi de öldürülünceye kadar böyle devam etti. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ashabımıza adil davranmadık» buyurdu. Rivayet bu şekilde 'ensafnâ' (fâ harfinin sükûnuyla) ve 'ashâbenâ' (bâ harfinin fethasıyla) gelmiştir; yani öldürülünceye kadar onları savaşa sevketmedik demektir. 'Ensafe' (fâ harfinin fethasıyla) ve 'ashâbunâ' (bâ harfinin ref'iyle) olarak da rivayet edilmiştir ki bunun izahı, [bu sözün] kendisinden kaçıp uzaklaşan sahabelerine raci olmasıdır. Doğrusunu Allah bilir. Muhammed b. el-Hasan şöyle demiştir: Bir kimse tek başına müşriklerden bin kişiye hücum etse; şayet kurtulmayı veya düşmana zarar vermeyi umuyorsa bunda bir beis yoktur. Şayet böyle bir durum yoksa bu mekruhtur; çünkü Müslümanlara hiçbir faydası olmaksızın kendini telef olmaya maruz bırakmıştır. Eğer amacı, Müslümanları onların üzerine cesaretlendirmek ve böylece kendi yaptığının benzerini yapmalarını sağlamaksa caiz olması uzak bir ihtimal değildir; zira bunda bazı açılardan Müslümanlar için bir menfaat vardır. Eğer kastı düşmana korku salmak ve Müslümanların dindeki sebat ve metanetini bildirmek ise yine caiz olması uzak değildir. Eğer bunda Müslümanlar için bir menfaat varsa ve Allah'ın dinini yüceltmek ve küfrü zayıflatmak uğruna canı telef olmuşsa, bu Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ } “Şüphesiz Allah, müminlerden nefislerini satın almıştır” [et-Tevbe: 111] ayetinde ve canını feda edenleri övdüğü diğer ayetlerde müminleri methettiği o şerefli makamdır. Buna göre emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münkerin hükmü de dinde bir fayda umduğu zaman bu uğurda canını feda edip öldürülürse...

فِي أَعْلَى دَرَجَاتِ الشُّهَدَاءِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَاصْبِرْ عَلى مَا أَصابَكَ إِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ" [لقمان: ١٧]. وَقَدْ رَوَى عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (أَفْضَلُ الشُّهَدَاءِ حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَرَجُلٌ تَكَلَّمَ بِكَلِمَةِ حَقٍّ عِنْدَ سُلْطَانٍ جَائِرٍ فَقَتَلَهُ). وَسَيَأْتِي الْقَوْلُ فِي هَذَا فِي [آلِ عِمْرَانَ] إِنْ شَاءَ تَعَالَى. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَحْسِنُوا" أَيْ فِي الْإِنْفَاقِ فِي الطَّاعَةِ، وَأَحْسِنُوا الظَّنَّ بِاللَّهِ فِي إِخْلَافِهِ عَلَيْكُمْ. وَقِيلَ: أَحْسِنُوا فِي أَعْمَالِكُمْ بِامْتِثَالِ الطَّاعَاتِ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ بَعْضِ الصحابة.

şehitlerin en yüksek derecelerinde olur. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَاصْبِرْ عَلى مَا أَصابَكَ إِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } “İyiliği emret, kötülükten sakındır ve başına gelene sabret; şüphesiz bunlar azmedilmeye değer işlerdendir” [Lokmân: 17]. İkrime, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Şehitlerin en faziletlisi Hamza b. Abdilmuttalib ve zalim bir hükümdarın yanında hakkı söyleyip de onun tarafından öldürülen adamdır). Buna dair açıklama inşâallah Teâlâ [Âl-i İmrân]'da gelecektir. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { وَأَحْسِنُوا } “Ve iyilik edin” buyruğu; yani taatte infak hususunda [iyilik edin] ve size bunun karşılığını vermesi konusunda Allah'a hüsnüzanda bulunun demektir. Şöyle de denildi: Taatleri yerine getirerek amellerinizde ihsanda bulunun; bu, bazı sahabilerden rivayet edilmiştir.

[سورة البقرة (٢): آية ١٩٦]

[Bakara Suresi (2): Âyet 196]

وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (١٩٦)

{ وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın. Eğer engellenirseniz, kolayınıza gelen bir kurban [gönderin]. Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden kim hasta olur veya başından bir eziyeti bulunursa; oruçtan, sadakadan veya kurbandan bir fidye [gerekir]. Güvene kavuştuğunuzda ise, kim hacca kadar umre ile faydalanmak (temettu) isterse, kolayına gelen bir kurban [kesmesi gerekir]. Kim de bulamazsa, hacda üç gün, döndüğünüzde yedi gün olmak üzere tam on gün oruç tutmalıdır. Bu, ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayan kimseler içindir. Allah'tan korkun ve bilin ki Allah'ın cezası pek çetindir.” (196)

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ" فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمَعْنَى الْمُرَادِ بِإِتْمَامِ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ لِلَّهِ، فَقِيلَ: أَدَاؤُهُمَا والإتيان بهما، كقوله:" فَأَتَمَّهُنَّ" [البقرة: ١٢٤] وقوله:" ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ" [البقرة: ١٨٧] أَيِ ائْتُوا بِالصِّيَامِ، وَهَذَا عَلَى مَذْهَبِ مَنْ أَوْجَبَ الْعُمْرَةَ، عَلَى مَا يَأْتِي. وَمَنْ لَمْ يُوجِبْهَا قَالَ: الْمُرَادُ تَمَامُهُمَا بَعْدَ الشُّرُوعِ فِيهِمَا، فَإِنَّ مَنْ أَحْرَمَ بِنُسُكٍ وَجَبَ عَلَيْهِ الْمُضِيُّ فِيهِ وَلَا يَفْسَخُهُ، قَالَ مَعْنَاهُ الشَّعْبِيِّ وَابْنُ زَيْدٍ. وَعَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁: إِتْمَامُهُمَا أَنْ تُحْرِمَ بِهِمَا مِنْ دُوَيْرَةِ أَهْلِكَ. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، وَفَعَلَهُ عِمْرَانُ بن حصين. وقال سفيان

Yüce Allah'ın: { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ } “Haccı ve umreyi de Allah için tamamlayın” buyruğunda yedi mesele vardır: Birincisi: İlim adamları, haccı ve umreyi Allah için tamamlamaktan kastedilen mana hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bir görüşe göre, Allah'ın: { فَأَتَمَّهُنَّ } [el-Bakara: 124] “o da onları tastamam yerine getirmişti” ve: { ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ } [el-Bakara: 187] “Sonra akşama kadar orucu tamamlayın” yani orucu yerine getirin buyruklarında olduğu gibi, bu iki ibadeti eda etmek ve yerine getirmektir. Bu görüş, -ileride geleceği üzere- umreyi farz kabul edenlerin mezhebine göredir. Umreyi farz kabul etmeyenler ise şöyle demiştir: Kastedilen, ikisine başladıktan sonra onları tamamlamaktır. Zira bir kimse bir menâsike ihrama girerse, onu tamamlaması vacip olur ve onu feshedemez. Bu manayı eş-Şa'bî ve İbn Zeyd söylemiştir. Ali b. Ebî Tâlib'den (radıyallâhu anh) şöyle rivayet edilmiştir: Onları tamamlamak, her ikisi için de ailenden, evinin yanından ihrama girmendir. Bu görüş Ömer b. el-Hattâb ile Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan da rivayet edilmiş olup İmrân b. Husayn da böyle yapmıştır. Süfyân

الثوري: إتمامهما أن تحرج قَاصِدًا لَهُمَا لَا لِتِجَارَةٍ وَلَا لِغَيْرِ ذَلِكَ، وَيُقَوِّي هَذَا قَوْلُهُ" لِلَّهِ". وَقَالَ عُمَرُ: إِتْمَامُهُمَا أَنْ يُفْرِدَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِنْ غَيْرِ تَمَتُّعٍ وَقِرَانٍ، وَقَالَهُ ابْنُ حَبِيبٍ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: إِتْمَامُهُمَا أَلَّا تَسْتَحِلُّوا فِيهِمَا مَا لَا يَنْبَغِي لَكُمْ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا يُشْرِكُونَ فِي إِحْرَامِهِمْ فَيَقُولُونَ: لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَا شَرِيكَ لَكَ إِلَّا شَرِيكًا هُوَ لَكَ، تَمْلِكُهُ وَمَا مَلَكَ. فَقَالَ: فَأَتِمُّوهُمَا وَلَا تَخْلِطُوهُمَا بِشَيْءٍ آخَرَ. قُلْتُ: أَمَّا مَا رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ وَفَعَلَهُ عِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ فِي الْإِحْرَامِ قَبْلَ الْمَوَاقِيتِ الَّتِي وَقَّتَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَدْ قَالَ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَجَمَاعَةٌ مِنَ السَّلَفِ، وَثَبَتَ أَنَّ عُمَرَ أَهَلَّ مِنْ إِيلِيَاءَ، وَكَانَ الْأَسْوَدُ وَعَلْقَمَةُ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ وَأَبُو إِسْحَاقَ يُحْرِمُونَ مِنْ بُيُوتِهِمْ، وَرَخَّصَ فِيهِ الشَّافِعِيُّ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ وَالدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَنْ أَحْرَمَ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ بِحَجٍّ أَوْ عُمْرَةٍ كَانَ مِنْ ذُنُوبِهِ كَيَوْمِ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ) فِي رِوَايَةٍ (غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَمَا تَأَخَّرَ). وَخَرَّجَهُ أَبُو دَاوُدَ وَقَالَ:" يَرْحَمُ اللَّهُ وَكِيعًا! أَحْرَمَ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، يَعْنِي إِلَى مَكَّةَ". فَفِي هَذَا إِجَازَةُ الْإِحْرَامِ قَبْلَ الْمِيقَاتِ. وَكَرِهَ مَالِكٌ ﵀ أَنْ يُحْرِمَ أَحَدٌ قَبْلَ الْمِيقَاتِ، وَيُرْوَى ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَأَنَّهُ أَنْكَرَ عَلَى عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ إِحْرَامَهُ مِنْ الْبَصْرَةِ. وَأَنْكَرَ عُثْمَانُ عَلَى ابْنِ عُمَرَ إِحْرَامَهُ قَبْلَ الميقات. وقل أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ: وَجْهُ الْعَمَلِ الْمَوَاقِيتُ، وَمِنَ الْحُجَّةِ لِهَذَا الْقَوْلِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَقَّتَ الْمَوَاقِيتَ وَعَيَّنَهَا، فَصَارَتْ بَيَانًا لِمُجْمَلِ الْحَجِّ، وَلَمْ يُحْرِمْ ﷺ مِنْ بَيْتِهِ لِحَجَّتِهِ، بَلْ أَحْرَمَ مِنْ مِيقَاتِهِ الَّذِي وَقَّتَهُ لِأُمَّتِهِ، وَمَا فَعَلَهُ ﷺ فَهُوَ الْأَفْضَلُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَكَذَلِكَ صَنَعَ جُمْهُورُ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ بَعْدَهُمْ. وَاحْتَجَّ أَهْلُ الْمَقَالَةِ الْأُولَى بِأَنَّ ذَلِكَ أَفْضَلُ بِقَوْلِ عَائِشَةَ: مَا خُيِّرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَيْنَ أَمْرَيْنِ إِلَّا اخْتَارَ أَيْسَرَهُمَا، وَبِحَدِيثِ أُمِّ سَلَمَةَ مَعَ مَا ذُكِرَ عَنِ الصَّحَابَةِ فِي ذَلِكَ، وَقَدْ شَهِدُوا إِحْرَامَ رسول الله

es-Sevrî [şöyle demiştir]: Her ikisinin tamamlanması, ticaret veya başka bir gaye için değil, sırf onlar için yola çıkmandır. Yüce Allah'ın: { لِلَّهِ } “Allah için” buyruğu da bu görüşü güçlendirmektedir. Ömer: "İkisinin tamamlanması, temettu ve kırân yapmaksızın her birinin ayrı ayrı [müstakil olarak] ifrat edilmesidir" demiştir; İbn Habîb de böyle söylemiştir. Mukâtil ise şöyle demiştir: "İkisinin tamamlanması, bu ikisinde size helal olmayan şeyleri helal saymamanızdır. Bu da onların, ihramlarında şirk koşarak: 'Lebbeyk Allāhümme lebbeyk, lâ şerîke leke illâ şerîkun hüve lek, temlikühû ve mâ melek (Buyur Allahım buyur! Senin hiçbir ortağın yoktur; ancak senin malik olduğun ve onun malik olduğu şeylere de sahip bulunduğun sana ait bir ortak müstesnadır)' demelerinden dolayı idi. Bunun üzerine [Yüce Allah]: 'O ikisini tamamlayın ve onlara başka bir şey karıştırmayın' buyurdu." Ben (Kurtubî) derim ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in belirlediği mikat yerlerinden önce ihrama girmek hususunda Ali'den rivayet edilen ve İmrân b. Husayn'ın yaptığı uygulamaya gelince; Abdullah b. Mes'ûd ve selef-i sâlihînden bir topluluk da bu görüşü benimsemiştir. Ömer'in Îliyâ'dan (Kudüs'ten) telbiye getirerek ihrama girdiği sabit olmuştur. el-Esved, Alkame, Abdurrahman ve Ebû İshak da evlerinden ihrama girerlerdi. Şâfiî de buna ruhsat vermiştir. Ebû Dâvûd ve ed-Dârekutnî, Ümmü Seleme'den rivayet etmişlerdir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « مَنْ أَحْرَمَ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ بِحَجٍّ أَوْ عُمْرَةٍ كَانَ مِنْ ذُنُوبِهِ كَيَوْمِ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ » «Kim Beytülmakdis'ten hac veya umre için ihrama girerse, günahlarından annesinin onu doğurduğu günkü gibi [arınmış] olur.» Bir rivayette ise: « غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَمَا تَأَخَّرَ » «Geçmiş ve gelecek günahları bağışlanır» [buyrulmuştur]. Ebû Dâvûd bunu tahric etmiş ve şöyle demiştir: "Allah Vekî'e rahmet eylesin! Beytülmakdis'ten -yani Mekke'ye doğru- ihrama girmiştir." İşte bunda, mikattan önce ihrama girilebileceğine cevaz vardır. İmam Mâlik rahimehullâh ise bir kimsenin mikattan önce ihrama girmesini mekruh görmüştür. Bu [hüküm] Ömer b. el-Hattâb'dan da rivayet edilmiştir; zira o, İmrân b. Husayn'ın Basra'dan ihrama girmesine karşı çıkmıştır. Osman da İbn Ömer'in mikattan önce ihrama girmesine karşı çıkmıştır. Ahmed ve İshak şöyle demişlerdir: "Amel edilecek ölçü, belirlenen mikatlardır." Bu görüşün delillerinden biri şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem mikat yerlerini tayin ve tespit etmiştir; dolayısıyla bu [tayin], haccın mücmel (kapalı) hükmünün açıklaması olmuştur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem haccı için evinden ihrama girmemiş, bilakis ümmeti için belirlediği kendi mikatından ihrama girmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yaptığı şey ise inşallah en faziletli olanıdır. Nitekim sahabe ve onlardan sonraki tabiînin cumhuru da böyle yapmıştır. İlk görüş sahipleri ise bunun daha faziletli olduğuna dair Âişe'nin: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem iki şey arasında muhayyer bırakıldığında mutlaka onların en kolay olanını seçerdi" sözünü ve sahâbeden nakledilen mezkûr uygulamalarla birlikte Ümmü Seleme hadisini delil getirmişlerdir. Oysa onlar Resûlullah'ın ihramına şahit olmuşlardı...

صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي حَجَّتِهِ مِنْ مِيقَاتِهِ، وَعَرَفُوا مَغْزَاهُ وَمُرَادَهُ، وَعَلِمُوا أَنَّ إِحْرَامَهُ مِنْ مِيقَاتِهِ كَانَ تَيْسِيرًا عَلَى أُمَّتِهِ. الثَّانِيَةُ- رَوَى الْأَئِمَّةُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَقَّتَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ ذَا الْحُلَيْفَةِ، وَلِأَهْلِ الشَّامِ الْجُحْفَةَ، وَلِأَهْلِ نَجْدٍ قَرْنَ، وَلِأَهْلِ الْيَمَنِ يَلَمْلَمَ، هُنَّ لَهُنَّ وَلِمَنْ أَتَى عَلَيْهِنَّ مِنْ غَيْرِ أَهْلِهِنَّ مِمَّنْ أَرَادَ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ. وَمَنْ كَانَ دُونَ ذَلِكَ فَمِنْ حَيْثُ أَنْشَأَ، حَتَّى أَهْلُ مَكَّةَ مِنْ مَكَّةَ يُهِلُّونَ مِنْهَا. وَأَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى الْقَوْلِ بِظَاهِرِ هَذَا الْحَدِيثِ وَاسْتِعْمَالِهِ، لَا يُخَالِفُونَ شَيْئًا مِنْهُ. وَاخْتَلَفُوا فِي مِيقَاتِ أَهْلِ الْعِرَاقِ وَفِيمَنْ وَقَّتَهُ، فَرَوَى أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ وَقَّتَ لِأَهْلِ الْمَشْرِقِ الْعَقِيقَ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ. وَرُوِيَ أَنَّ عُمَرَ وَقَّتَ لِأَهْلِ الْعِرَاقِ ذَاتَ عِرْقٍ. وَفِي كِتَابِ أَبِي دَاوُدَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَقَّتَ لِأَهْلِ الْعِرَاقِ ذَاتَ عِرْقٍ، وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ. وَمَنْ رَوَى أَنَّ عُمَرَ وَقَّتَهُ لِأَنَّ العراق في وقته افْتُتِحَتْ، فَغَفْلَةٌ مِنْهُ، بَلْ وَقَّتَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ كَمَا وَقَّتَ لِأَهْلِ الشَّامِ الْجُحْفَةَ. وَالشَّامُ كُلُّهَا يَوْمئِذٍ دَارُ كُفْرٍ كَمَا كَانَتْ الْعِرَاقُ وَغَيْرُهَا يَوْمئِذٍ مِنَ الْبُلْدَانِ، وَلَمْ تُفْتَحِ الْعِرَاقُ وَلَا الشَّامُ إِلَّا عَلَى عَهْدِ عُمَرَ، وَهَذَا مَا لَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ أَهْلِ السِّيَرِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: كُلُّ عِرَاقِيٍّ أَوْ مَشْرِقِيِّ أَحْرَمَ مِنْ ذَاتِ عِرْقٍ فَقَدْ أَحْرَمَ عِنْدَ الْجَمِيعِ مِنْ مِيقَاتِهِ، وَالْعَقِيقُ أَحْوَطُ عِنْدِهِمْ وَأَوْلَى مِنْ ذَاتِ عِرْقٍ، وَذَاتُ عِرْقٍ مِيقَاتِهِمْ أَيْضًا بِإِجْمَاعٍ. الثَّالِثَةُ- أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ مَنْ أَحْرَمَ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَ الْمِيقَاتَ أَنَّهُ مُحْرِمٌ، وَإِنَّمَا مَنَعَ مِنْ ذَلِكَ مَنْ رَأَى الْإِحْرَامَ عِنْدَ الْمِيقَاتِ أَفْضَلَ، كَرَاهِيَةَ أَنْ يُضَيِّقَ الْمَرْءُ عَلَى نَفْسِهِ مَا قَدْ وَسَّعَ اللَّهُ عَلَيْهِ، وَأَنْ يَتَعَرَّضَ بِمَا لَا يُؤْمَنُ أَنْ يَحْدُثَ فِي إِحْرَامِهِ، وَكُلُّهُمْ أَلْزَمَهُ الْإِحْرَامَ إِذَا فَعَلَ ذَلِكَ، لِأَنَّهُ زَادَ ولم ينقص.

... sallallâhu aleyhi ve sellem haccında kendi mikatından [ihrama girdiğini], onun maksadını ve muradını anladılar; onun kendi mikatından ihrama girmesinin ümmetine bir kolaylık sağlama gayesi taşıdığını bildiler. İkincisi: İmamlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Medineliler için Zülhuleyfe'yi, Şamlılar için Cuhfe'yi, Necidliler için Karn'ı ve Yemenliler için Yelemlem'i mikat belirlediğini rivayet etmişlerdir: «Bunlar, oraların halkı ve hac veya umre yapmak isteyip oradan geçen diğer kimseler içindir. Kim bundan daha yakın [bir yerde] ise, [ihrama] başladığı (bulunduğu) yerdendir; hatta Mekkeliler de Mekke'den telbiye getirip ihrama girerler.» İlim ehli, bu hadisin zahirini kabul etmek ve onunla amel etmek hususunda icmâ etmiş olup ondan hiçbir şeye muhalefet etmemişlerdir. Iraklıların mikatı ve bunu kimin belirlediği konusunda ise ihtilaf etmişlerdir. Ebû Dâvûd ve et-Tirmizî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem doğu halkı için el-Akîk'i mikat belirlemiştir. et-Tirmizî: 'Bu, hasen bir hadistir' demiştir. Ömer'in Iraklılar için Zât-ı Irk'ı mikat kıldığı da rivayet edilmiştir. Ebû Dâvûd'un kitabında Âişe'den gelen rivayette Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Iraklılar için Zât-ı Irk'ı mikat belirlediği [yer alır] ki sahih olan da budur. Irak kendi döneminde fethedildiği için bunu Ömer'in belirlediğini rivayet eden kimse bir gaflet içindedir; bilakis Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Şamlılar için Cuhfe'yi belirlediği gibi burayı da belirlemiştir. O gün Şam'ın tamamı, tıpkı o günkü Irak ve diğer memleketler gibi bir küfür diyarı idi. Irak ve Şam ancak Ömer döneminde fethedilmiştir ve bu, siyer âlimleri arasında ihtilafsız bir husustur. Ebû Ömer [İbn Abdi'l-Berr] dedi ki: 'Zât-ı Irk'tan ihrama giren her bir Iraklı veya doğulu, herkesin ittifakıyla mikatından ihrama girmiş olur. Onlara göre el-Akîk, Zât-ı Irk'tan daha ihtiyatlı ve daha evladır; Zât-ı Irk da icmâ ile onların mikatıdır.' Üçüncüsü: İlim ehli, mikata varmadan önce ihrama giren kimsenin ihrama girmiş sayılacağı hususunda icmâ etmiştir. Mikatta ihrama girmeyi daha faziletli görüp bundan menedenler, yalnızca kişinin Allah'ın kendisine genişlettiği şeyi kendi üzerine daraltmasını ve ihramında meydana gelmesinden emin olunamayacak durumlara maruz kalmasını hoş görmedikleri için [bunu mekruh görmüşlerdir]. Fakat bunu yaptığı takdirde hepsi ihramı ona lazım kılmışlardır; çünkü o [ibadeti] artırmış, eksiltmemiştir.

الرَّابِعَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى وُجُوبِ الْعُمْرَةِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِإِتْمَامِهَا كَمَا أَمَرَ بِإِتْمَامِ الْحَجِّ. قَالَ الصُّبَيُّ بْنُ مَعْبَدٍ: أَتَيْتُ عُمَرَ ﵁ فَقُلْتُ إِنِّي كُنْتُ نَصْرَانِيًّا فَأَسْلَمْتُ، وَإِنِّي وَجَدْتُ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ مَكْتُوبَتَيْنِ عَلَيَّ، وَإِنِّي أَهْلَلْتُ بِهِمَا جَمِيعًا. فَقَالَ لَهُ عُمَرُ هُدِيتَ لِسُنَّةِ نَبِيِّكَ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَلَمْ يُنْكِرْ عَلَيْهِ قَوْلَهُ:" وَجَدْتُ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ مَكْتُوبَتَيْنِ عَلَيَّ". وَبِوُجُوبِهِمَا قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَابْنُ عُمَرَ وَابْنُ عَبَّاسٍ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ: أَخْبَرَنِي نَافِعٌ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ كَانَ يَقُولُ: لَيْسَ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ أَحَدٌ إِلَّا عَلَيْهِ حَجَّةٌ وَعُمْرَةٌ وَاجِبَتَانِ مَنِ اسْتَطَاعَ ذَلِكَ سَبِيلًا، فَمَنْ زَادَ بَعْدَهَا شَيْئًا فَهُوَ خَيْرٌ وَتَطَوُّعٌ. قَالَ: وَلَمْ أَسْمَعْهُ يَقُولُ فِي أَهْلِ مَكَّةَ شَيْئًا. قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: وَأُخْبِرْتُ عَنْ عِكْرِمَةَ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ: الْعُمْرَةُ وَاجِبَةٌ كَوُجُوبِ الْحَجِّ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا. وَمِمَّنْ ذَهَبَ إِلَى وُجُوبِهَا مِنَ التَّابِعِينَ عَطَاءٌ وَطَاوُسٌ وَمُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ وَابْنُ سِيرِينَ وَالشَّعْبِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَأَبُو بُرْدَةَ وَمَسْرُوقٌ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَدَّادٍ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ الْجَهْمِ مِنَ المالكيين. وقال الثوري: سمعنا أنها واجبة. وسيل زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ عَنِ الْعُمْرَةِ قَبْلَ الْحَجِّ، فَقَالَ: صَلَاتَانِ لَا يَضُرُّكَ بِأَيِّهِمَا بَدَأْتَ، ذَكَرَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ. وَرُوِيَ مَرْفُوعًا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ فَرِيضَتَانِ لَا يَضُرُّكَ بِأَيِّهِمَا بَدَأْتَ). وَكَانَ مَالِكٌ يَقُولُ: (الْعُمْرَةُ سُنَّةٌ وَلَا نَعْلَمُ أَحَدًا أَرْخَصَ فِي تَرْكِهَا). وَهُوَ قَوْلُ النَّخَعِيِّ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ فِيمَا حَكَى ابْنُ الْمُنْذِرِ. وَحَكَى بَعْضُ الْقَزْوِينِيِّينَ وَالْبَغْدَادِيِّينَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّهُ كَانَ يوجبها كالحج، وبأنها سنة ثابتة، قاله ابْنُ مَسْعُودٍ وَجَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ. رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْقَاسِمِ بْنِ زَكَرِيَّا حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلَاءِ أَبُو كُرَيْبٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ سُلَيْمَانَ عَنْ حَجَّاجٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنِ الصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَالْحَجِّ: أَوَاجِبٌ هُوَ؟ قَالَ: (نَعَمْ) فَسَأَلَهُ عَنِ الْعُمْرَةِ: أَوَاجِبَةٌ هِيَ؟ قَالَ: (لَا وَأَنْ تَعْتَمِرَ خَيْرٌ لَكَ). رَوَاهُ يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ عَنْ حَجَّاجٍ وابن جريج عن ابن المنكدر

Dördüncüsü: Bu ayette umrenin vücubuna (farziyetine) delil vardır; çünkü Yüce Allah, haccın tamamlanmasını emrettiği gibi onun da tamamlanmasını emretmiştir. es-Subeyy b. Ma'bed şöyle demiştir: Ömer radıyallâhu anh'a gelip: "Ben Hristiyandım, sonra Müslüman oldum. Hac ile umrenin üzerime farz kılındığını gördüm ve ikisi için birlikte ihrama girdim" dedim. Ömer ona: "Peygamberinin sünnetine iletildin" dedi. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: [Ömer], onun "Hac ile umrenin üzerime farz kılındığını gördüm" sözüne itiraz etmedi. Ali b. Ebî Tâlib, İbn Ömer ve İbn Abbâs da ikisinin vacip olduğunu söylemişlerdir. Dârekutnî, İbn Cüreyc'den rivayet etti; o şöyle dedi: Nâfi bana, Abdullah b. Ömer'in şöyle dediğini haber verdi: "Allah'ın yarattıklarından, -ona bir yol bulabilen kimse için- üzerinde farz olan bir hac ve bir umre bulunmayan hiçbir kimse yoktur. Kim bundan sonra fazladan bir şey yaparsa bu bir hayır ve nafiledir." [Nâfi] dedi ki: Mekkeliler hakkında bir şey söylediğini işitmedim. İbn Cüreyc dedi ki: Bana İkrime'den bildirildiğine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: "Ona bir yol bulabilen kimseye umre, tıpkı haccın vacip olduğu gibi vaciptir." Tâbiînden onun vücubuna kail olanlar arasında Atâ, Tâvûs, Mücâhid, el-Hasan, İbn Sîrîn, eş-Şa'bî, Saîd b. Cübeyr, Ebû Bürde, Mesrûk ve Abdullah b. Şeddâd yer alır; [ayrıca müçtehitlerden] eş-Şâfiî, Ahmed, İshâk, Ebû Ubeyd ve Mâlikîlerden İbnü'l-Cehm de bu görüştedir. es-Sevrî ise: "Biz onun vacip olduğunu işittik" demiştir. Zeyd b. Sâbit'e hacdan önce umre yapılması sorulduğunda: "İki namaz gibidir; hangisiyle başlarsan başla sana bir zararı olmaz" demiştir; bunu Dârekutnî zikretmiştir. Muhammed b. Sîrîn'den, o da Zeyd b. Sâbit'ten merfu olarak rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « إِنَّ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ فَرِيضَتَانِ لَا يَضُرُّكَ بِأَيِّهِمَا بَدَأْتَ » «Şüphesiz hac ve umre iki farzdır; hangisiyle başlarsan başla sana bir zararı olmaz» buyurdu. Mâlik ise şöyle derdi: "Umre sünnettir; onu terk etmeye ruhsat veren bir kimse bilmiyoruz." İbnü'l-Münzir'in naklettiğine göre en-Nehaî ve re'y ehlinin görüşü de budur. Kazvinlilerden ve Bağdatlılardan bazıları Ebû Hanîfe'den, onun tıpkı hac gibi umreyi de vacip kıldığını nakletmişlerdir. Umrenin sabit bir sünnet olduğunu ise İbn Mes'ûd ve Câbir b. Abdillâh söylemiştir. Dârekutnî rivayet etti: Bize Muhammed b. el-Kâsım b. Zekeriyyâ anlattı, bize Muhammed b. el-Alâ Ebû Kureyb anlattı, bize Abdürrahîm b. Süleymân, Haccâc'dan, o Muhammed b. el-Münkedir'den, o da Câbir b. Abdillâh'tan anlattı; o şöyle dedi: Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e namazı, zekâtı ve haccı sorup: "O [üzerime] vacip midir?" dedi. [Resûlullah]: « نَعَمْ » «Evet» buyurdu. Ona umreyi sorup: "O [üzerime] vacip midir?" deyince [Resûlullah]: « لَا وَأَنْ تَعْتَمِرَ خَيْرٌ لَكَ » «Hayır; ancak umre yapman senin için daha hayırlıdır» buyurdu. Bunu Yahyâ b. Eyyûb Haccâc'dan, İbn Cüreyc de İbnü'l-Münkedir'den rivayet etmiştir.

عَنْ جَابِرٍ مَوْقُوفًا مِنْ قَوْلِ جَابِرٍ. فَهَذِهِ حَجَّةٌ مَنْ لَمْ يُوجِبْهَا مِنَ السُّنَّةِ. قَالُوا: وَأَمَّا الْآيَةُ فَلَا حُجَّةَ فِيهَا لِلْوُجُوبِ، لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ إِنَّمَا قَرَنَهَا فِي وُجُوبِ الْإِتْمَامِ لَا فِي الِابْتِدَاءِ، فَإِنَّهُ ابْتَدَأَ الصَّلَاةَ وَالزَّكَاةَ فقال" وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ" [المزمل: ٢٠]. وَابْتَدَأَ بِإِيجَابِ الْحَجِّ فَقَالَ:" وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ" [آل عمران: ٩٧] وَلَمَّا ذَكَرَ الْعُمْرَةَ أَمَرَ بِإِتْمَامِهَا لَا بِابْتِدَائِهَا، فَلَوْ حَجَّ عَشْرَ حِجَجٍ، أَوِ اعْتَمَرَ عَشْرَ عُمَرٍ لَزِمَ الْإِتْمَامُ فِي جَمِيعِهَا، فَإِنَّمَا جَاءَتِ الْآيَةُ لِإِلْزَامِ الْإِتْمَامِ لَا لِإِلْزَامِ الِابْتِدَاءِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَاحْتَجَّ الْمُخَالِفُ مِنْ جِهَةِ النَّظَرِ عَلَى وُجُوبِهَا بِأَنْ قَالَ: عِمَادُ الْحَجِّ الْوُقُوفُ بِعَرَفَةِ، وَلَيْسَ فِي الْعُمْرَةِ وُقُوفٌ، فَلَوْ كَانَتْ كَسُنَّةِ الْحَجِّ لَوَجَبَ أَنْ تُسَاوِيَهُ فِي أَفْعَالِهِ، كَمَا أَنَّ سُنَّةَ الصَّلَاةِ تُسَاوِي فَرِيضَتَهَا فِي أَفْعَالِهَا. الْخَامِسَةُ- قَرَأَ الشَّعْبِيُّ وَأَبُو حَيْوَةَ بِرَفْعِ التَّاءِ فِي" الْعُمْرَةِ"، وَهِيَ تَدُلُّ عَلَى عَدَمِ الْوُجُوبِ. وَقَرَأَ الْجَمَاعَةٌ" الْعُمْرَةَ" بِنَصْبِ التَّاءِ، وَهِيَ تَدُلُّ عَلَى الْوُجُوبِ. وَفِي مُصْحَفِ ابْنِ مَسْعُودٍ" وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ إِلَى الْبَيْتِ لِلَّهِ" وَرُوِيَ عَنْهُ" وَأَقِيمُوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ إِلَى الْبَيْتِ". وَفَائِدَةُ التَّخْصِيصِ بِذِكْرِ اللَّهِ هُنَا أَنَّ الْعَرَبَ كَانَتْ تَقْصِدُ الْحَجَّ لِلِاجْتِمَاعِ وَالتَّظَاهُرِ وَالتَّنَاضُلِ وَالتَّنَافُرِ وَقَضَاءِ الْحَاجَةِ وَحُضُورِ الْأَسْوَاقِ، وَكُلِّ ذَلِكَ لَيْسَ لِلَّهِ فِيهِ طَاعَةٌ، وَلَا حَظَّ بِقَصْدٍ، وَلَا قُرْبَةَ بِمُعْتَقَدٍ، فَأَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِالْقَصْدِ إِلَيْهِ لِأَدَاءِ فَرْضِهِ وَقَضَاءِ حَقِّهِ، ثُمَّ سَامَحَ فِي التِّجَارَةِ، عَلَى مَا يَأْتِي. السَّادِسَةُ- لَا خِلَافَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ فِيمَنْ شَهِدَ مَنَاسِكَ الْحَجِّ وَهُوَ لَا يَنْوِي حَجًّا وَلَا عُمْرَةً- وَالْقَلَمُ جَارٍ لَهُ وَعَلَيْهِ- أَنَّ شُهُودَهَا بِغَيْرِ نِيَّةٍ وَلَا قَصْدٍ غَيْرُ مُغْنٍ عَنْهُ، وَأَنَّ النِّيَّةَ تَجِبُ فَرْضًا، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَأَتِمُّوا" وَمِنْ تَمَامِ الْعِبَادَةِ حُضُورُ النِّيَّةِ، وَهِيَ فَرْضٌ كَالْإِحْرَامِ عِنْدَ الْإِحْرَامِ، لِقَوْلِهِ ﵇ لَمَّا رَكِبَ رَاحِلَتَهُ: (لَبَّيْكَ بِحَجَّةٍ وَعُمْرَةٍ مَعًا) عَلَى مَا يَأْتِي. وَذَكَرَ الرَّبِيعُ فِي كِتَابِ الْبُوَيْطِيِّ عَنِ الشَّافِعِيِّ قَالَ: وَلَوْ لَبَّى رَجُلٌ وَلَمْ يَنْوِ حَجًّا وَلَا عُمْرَةً لَمْ يكن

... Câbir'den mevkûf olarak, Câbir'in kendi sözü şeklinde rivayet edilmiştir. Sünnetten [delil getirerek] umreyi vacip görmeyenlerin hücceti budur. Dediler ki: Ayete gelince, onda vücûba dair bir delil yoktur; çünkü Yüce Allah onu başlamada değil, ancak tamamlamanın vücûbunda [hacla] birlikte zikretmiştir. Nitekim namaz ve zekâtı [emretmeye müstakil olarak] başlamış ve { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin” buyurmuştur. Haccı farz kılmaya da [müstakil olarak] başlamış ve { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ } “Oraya yol bulabilenlerin Beyt'i haccetmesi Allah'ın insanlar üzerindeki hakkıdır” buyurmuştur. Umreyi zikrettiğinde ise ona başlamayı değil, tamamlanmasını emretmiştir. Dolayısıyla bir kimse on defa hac veya on defa umre yapsa, hepsinde [başladığını] tamamlamak zorunlu olur. Şu halde bu ayet başlamayı zorunlu kılmak için değil, tamamlamayı zorunlu kılmak için gelmiştir; doğrusunu en iyi Allah bilir. Kıyas ve akıl yürütme (nazar) cihetinden umrenin vücûbunu savunan karşı görüş sahibi ise şöyle delil getirmiştir: Haccın rüknü Arafat'ta vakfedir; umrede ise vakfe yoktur. Şayet [umre] haccın sünneti gibi olsaydı, namazın sünnetinin fiillerinde farzına denk olması gibi, onun da fiillerinde ona denk olması gerekirdi. Beşincisi: Şa'bî ve Ebû Hayve "el-umrete" kelimesindeki tâ harfini merfû olarak (el-umretü şeklinde) okumuşlardır; bu da vücûbun olmadığına delalet eder. Çoğunluk (cemaat) ise "el-umrete" şeklinde tâ harfini mansûb okumuştur ki bu da vücûba delalet eder. İbn Mes'ûd'un mushafında { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ إِلَى الْبَيْتِ } { لِلَّهِ } “Haccı ve umreyi Beyt'e kadar Allah için tamamlayın” şeklindedir. Ondan: "Haccı ve umreyi Beyt'e kadar ikame edin (yerine getirin)" şeklinde de rivayet edilmiştir. Burada [ibadetin] Allah'a tahsis edilerek zikredilmesinin faydası şudur: Araplar haccı toplanmak, gösteriş yapmak, ok atışı yarışı ve övünüşmek, soy sopla üstünlük taslamak, ihtiyaçlarını gidermek ve panayırlara katılmak amacıyla kastederlerdi. Bütün bunlarda ise Allah için bir itaat, niyetle kazanılan bir nasip veya bir inançla elde edilen bir yakınlık (kurbet) yoktu. Bu sebeple Yüce Allah, farzını eda etmek ve hakkını yerine getirmek için sadece Kendisini kastetmeyi emretmiş, ardından ileride geleceği üzere ticarete izin vermiştir. Altıncısı: Âlimler arasında, hac veya umreye niyet etmeksizin hac menâsikinde hazır bulunan kimse hakkında -kendisi mükellef olup lehindeki ve aleyhindeki şeyler yazıldığı halde- niyet ve kasıt olmaksızın orada bulunmasının kendisine hiçbir fayda sağlamayacağı ve niyetin farz olduğu hususunda hiçbir görüş ayrılığı yoktur. Çünkü Yüce Allah: { وَأَتِمُّوا } “Tamamlayın” buyurmuştur; ibadetin tamamlanması ise niyetin hazır bulunmasıyla mümkündür. Tıpkı ihrama girme anında ihramın farz oluşu gibi niyet de farzdır; nitekim Peygamber aleyhisselâm bineğine bindiğinde, ileride geleceği üzere: « لَبَّيْكَ بِحَجَّةٍ وَعُمْرَةٍ مَعًا » «Hac ve umreye birlikte icabet ettim, buyur Allahım!» buyurmuştur. Rebî', el-Büveytî'nin kitabında Şâfiî'den naklederek dedi ki: Bir kimse telbiye getirse fakat ne hacca ne de umreye niyet etmese...

حَاجًّا وَلَا مُعْتَمِرًا، وَلَوْ نَوَى وَلَمْ يُلَبِّ حَتَّى قَضَى الْمَنَاسِكَ كَانَ حَجُّهُ تَامًّا، وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ النَّبِيِّ ﷺ: (إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ). قَالَ: وَمَنْ فَعَلَ مِثْلَ مَا فَعَلَ عَلِيٌّ حِينَ أَهَلَّ عَلَى إِهْلَالِ النَّبِيِّ ﷺ أَجْزَتْهُ تِلْكَ النِّيَّةُ، لِأَنَّهَا وَقَعَتْ عَلَى نِيَّةٍ لِغَيْرِهِ قَدْ تَقَدَّمَتْ، بِخِلَافِ الصَّلَاةِ. السَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُرَاهِقِ وَالْعَبْدِ يُحْرِمَانِ بِالْحَجِّ ثُمَّ يَحْتَلِمُ هَذَا وَيَعْتِقُ هَذَا قَبْلَ الْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ، فَقَالَ مَالِكٌ: لَا سَبِيلَ لَهُمَا إِلَى رَفْضِ الْإِحْرَامِ وَلَا لِأَحَدٍ مُتَمَسِّكًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ" وَمَنْ رَفَضَ إِحْرَامَهُ فَلَا يَتِمُّ حَجُّهُ وَلَا عُمْرَتُهُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: جَائِزٌ لِلصَّبِيِّ إِذَا بَلَغَ قَبْلَ الْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ أَنْ يُجَدِّدَ إِحْرَامًا، فَإِنْ تَمَادَى عَلَى حَجِّهِ ذَلِكَ لَمْ يُجْزِهِ مِنْ حَجَّةِ الْإِسْلَامِ. وَاحْتَجَّ بِأَنَّهُ لَمَّا لَمْ يَكُنِ الْحَجُّ يَجْزِي عَنْهُ، وَلَمْ يَكُنِ الْفَرْضُ لَازِمًا لَهُ حِينَ أَحْرَمَ بِالْحَجِّ ثُمَّ لَزِمَهُ حِينَ بَلَغَ اسْتَحَالَ أَنْ يُشْغَلَ عَنْ فَرْضٍ قَدْ تَعَيَّنَ عَلَيْهِ بِنَافِلَةٍ وَيُعَطَّلُ فَرْضَهُ، كَمَنْ دَخَلَ فِي نَافِلَةٍ وَأُقِيمَتْ عَلَيْهِ الْمَكْتُوبَةُ وَخَشِيَ فَوْتَهَا قَطَعَ النَّافِلَةَ وَدَخَلَ فِي الْمَكْتُوبَةِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: إِذَا أَحْرَمَ الصَّبِيُّ ثُمَّ بَلَغَ قَبْلَ الْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ فَوَقَفَ بِهَا مُحْرِمًا أَجْزَأَهُ مِنْ حَجَّةِ الْإِسْلَامِ، وَكَذَلِكَ الْعَبْدُ. قَالَ: وَلَوْ عَتَقَ بِمُزْدَلِفَةَ وَبَلَغَ الصَّبِيُّ بِهَا فَرَجَعَا إِلَى عَرَفَةَ بَعْدَ الْعِتْقِ وَالْبُلُوغِ فَأَدْرَكَا الْوُقُوفَ بِهَا قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ أَجْزَتْ عَنْهُمَا مِنْ حَجَّةِ الْإِسْلَامِ، وَلَمْ يَكُنْ عَلَيْهِمَا دَمٌ، وَلَوِ احْتَاطَا فَأَهْرَاقَا دَمًا كَانَ أَحَبَّ إِلَيَّ، وَلَيْسَ ذَلِكَ بِالْبَيِّنِ عِنْدِي. وَاحْتُجَّ فِي إِسْقَاطِ تَجْدِيدِ الْإِحْرَامِ بِحَدِيثِ عَلِيٍّ ﵁ إِذْ قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حِينَ أَقْبَلَ مِنْ الْيَمَنِ مُهِلًّا بِالْحَجِّ: (بِمَ أَهْلَلْتَ) قَالَ قُلْتُ: لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ بِإِهْلَالٍ كَإِهْلَالِ نَبِيِّكَ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (فَإِنِّي أَهْلَلْتُ بِالْحَجِّ وَسُقْتُ الْهَدْيَ). قَالَ الشَّافِعِيُّ: وَلَمْ يُنْكِرْ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَقَالَتَهُ، وَلَا أَمَرَهُ بِتَجْدِيدِ نِيَّةٍ لِإِفْرَادٍ أَوْ تَمَتُّعٍ أَوْ قِرَانٍ. وَقَالَ مَالِكٌ فِي النَّصْرَانِيِّ يُسْلِمُ عَشِيَّةَ عَرَفَةَ فَيُحْرِمُ بِالْحَجِّ: أَجْزَأَهُ مِنْ حَجَّةِ الْإِسْلَامِ، وَكَذَلِكَ الْعَبْدُ يَعْتِقُ، وَالصَّبِيُّ يَبْلُغُ إِذَا لَمْ يَكُونُوا مُحْرِمِينَ وَلَا دَمَ عَلَى وَاحِدٍ مِنْهُمْ، وَإِنَّمَا يَلْزَمُ الدَّمُ مَنْ أَرَادَ الْحَجَّ وَلَمْ يُحْرِمْ مِنَ الْمِيقَاتِ.

[böylece ne] hacı ne de umreci [olur]. Şayet niyet edip menâsiki tamamlayıncaya kadar hiç telbiye getirmese dahi haccı tam olur. [Buna da] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ » «Ameller ancak niyetlere göredir» hadisini delil getirmiştir. Dedi ki: Kim Ali'nin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ihrama girdiği şekilde ihrama girdiği vakit yaptığı gibi yaparsa bu niyet ona yeterli gelir. Çünkü bu, namazın aksine, başkasının daha önce geçmiş olan niyetine binaen vaki olmuştur. Yedincisi: Âlimler, henüz ergenlik çağına yaklaşmış çocuk (mürâhik) ile kölenin hac için ihrama girmeleri, ardından da Arafat vakfesinden önce çocuğun büluğa ermesi, kölenin de azat edilmesi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik: Yüce Allah'ın: { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ } “Haccı ve umreyi de Allah için tamamlayın” ayetine dayanarak ne bu ikisi için ne de bir başkası için ihramı feshetme yolu yoktur; kim ihramını feshederse ne haccı ne de umresi tamam olur, demiştir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Çocuk Arafat vakfesinden önce büluğa ererse yeni bir ihrama girmesi caizdir; şayet bu haccı üzere devam ederse bu ona İslam haccı (farz olan hac) yerine geçmez. Buna şu şekilde delil getirmiştir: Hac için ihrama girdiği sırada hac kendisinden [farz olarak] geçerli sayılmayıp farz da kendisine vacip olmadığı, sonra da büluğa erdiğinde vacip olduğu için, üzerine farziyeti kesinleşen bir görevden nafile sebebiyle alıkonulması ve farzının iptal edilmesi imkânsızdır. Tıpkı nafile namaza başlamışken farz namaz için kamet getirilen ve [farzı] kaçırmaktan korktuğu için nafileyi kesip farz namaza giren kimse gibi. Şâfiî ise şöyle demiştir: Çocuk ihrama girip ardından Arafat vakfesinden önce büluğa erer ve ihramlı olarak orada vakfe yaparsa bu ona İslam haccı yerine geçer. Köle de böyledir. Dedi ki: Şayet Müzdelife'de azat olsa ve çocuk da orada büluğa erse, azat olma ve bülûğdan sonra Arafat'a dönüp fecrin doğuşundan önce orada vakfeye yetişirlerse bu kendilerine İslam haccı yerine geçer ve üzerlerine kurban (dem) gerekmez. İhtiyat gösterip kan akıtsalar (kurban kesseler) bu bana daha sevimli gelir; fakat bu bana göre açık (kesin) bir hüküm değildir. İhramı yenilemenin gerekmediğine Ali radıyallâhu anh'ın şu hadisiyle delil getirilmiştir: Hac için ihrama girmiş olarak Yemen'den geldiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: « بِمَ أَهْلَلْتَ » «Neye niyet ederek ihrama girdin?» diye sormuş, o da: "Lebbeyk Allâhümme, Peygamberinin ihrama girdiği gibi bir ihramla niyet ettim" demiştir. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « فَإِنِّي أَهْلَلْتُ بِالْحَجِّ وَسُقْتُ الْهَدْيَ » «Şüphesiz ben hac için ihrama girdim ve kurbanlığımı sevk ettim» buyurmuştur. Şâfiî dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun bu sözünü reddetmedi ve ona ifrad, temettu' veya kıran için niyetini yenilemesini de emretmedi. Mâlik, Arafat arifesinde Müslüman olup hac için ihrama giren Hristiyan hakkında şöyle demiştir: Bu ona İslam haccı yerine geçer. İhrama girmemiş oldukları takdirde azat olan köle ve büluğa eren çocuk da böyledir; hiçbirinin üzerine kurban (dem) gerekmez. Kurban ancak hacca niyet edip mikattan ihrama girmeyen kimseye gerekir.

وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يَلْزَمُ الْعَبْدَ الدَّمُ. وَهُوَ كَالْحُرِّ عِنْدَهُمْ فِي تَجَاوُزِ الْمِيقَاتِ، بِخِلَافِ الصَّبِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ فَإِنَّهُمَا لَا يَلْزَمُهُمَا الْإِحْرَامُ لِدُخُولِ مَكَّةَ لِسُقُوطِ الْفَرْضِ عَنْهُمَا. فَإِذَا أَسْلَمَ الْكَافِرُ وَبَلَغَ الصبي كان حكمهما حكم المكي، ولا شي عَلَيْهِمَا فِي تَرْكِ الْمِيقَاتِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ" فيه اثْنَتَا عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: هَذِهِ آيَةٌ مُشْكِلَةٌ، عُضْلَةٌ مِنَ الْعُضَلِ. قُلْتُ: لَا إِشْكَالَ فِيهَا، وَنَحْنُ نُبَيِّنُهَا غَايَةَ الْبَيَانِ فَنَقُولُ: الْإِحْصَارُ هُوَ الْمَنْعُ مِنَ الْوَجْهِ الَّذِي تقصده بالعوائق جملة، ف" جملة" أَيْ بِأَيِ عُذْرٍ كَانَ، كَانَ حَصْرُ عَدُوٍّ أَوْ جَوْرُ سُلْطَانٍ أَوْ مَرَضٌ أَوْ مَا كَانَ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَعْيِينِ الْمَانِعِ هُنَا على قولين: الأول: قال علقمة وعروة ابن الزُّبَيْرِ وَغَيْرُهُمَا: هُوَ الْمَرَضُ لَا الْعَدُوُّ. وَقِيلَ: العدو خاصة، قاله ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ عُمَرَ وَأَنْسٌ وَالشَّافِعِيُّ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهُوَ اخْتِيَارُ عُلَمَائِنَا. وَرَأَى أَكْثَرُ أَهْلِ اللُّغَةِ وَمُحَصِّلِيهَا عَلَى أَنَّ" أُحْصِرَ" عُرِّضَ لِلْمَرَضِ، وَ" حُصِرَ" نَزَلَ بِهِ الْعَدُوُّ. قُلْتُ: مَا حَكَاهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ مِنْ أَنَّهُ اخْتِيَارُ عُلَمَائِنَا فَلَمْ يَقُلْ بِهِ إِلَّا أَشْهَبُ وَحْدَهُ، وَخَالَفَهُ سَائِرُ أَصْحَابِ مَالِكٍ فِي هَذَا وَقَالُوا: الْإِحْصَارُ إِنَّمَا هُوَ الْمَرَضُ، وَأَمَّا الْعَدُوُّ فَإِنَّمَا يُقَالُ فِيهِ: حَصِرَ حَصْرًا فَهُوَ مَحْصُورٌ، قَالَهُ الْبَاجِيُّ فِي الْمُنْتَقَى. وَحَكَى أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ أَنَّهُ كَذَلِكَ عِنْدَ جَمِيعِ أَهْلِ اللُّغَةِ، عَلَى مَا يَأْتِي. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْكِسَائِيُّ:" أُحْصِرَ" بِالْمَرَضِ، وَ" حُصِرَ" بِالْعَدُوِّ. وَفِي الْمُجْمَلِ لِابْنِ فَارِسٍ عَلَى الْعَكْسِ، فَحُصِرَ بِالْمَرَضِ، وَأُحْصِرَ بِالْعَدُوِّ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: يُقَالُ أُحْصِرَ فِيهِمَا جَمِيعًا مِنَ الرُّبَاعِيِّ، حَكَاهُ أَبُو عُمَرَ. قُلْتُ: وَهُوَ يُشْبِهُ قَوْلَ مَالِكٍ حَيْثُ تَرْجَمَ فِي مُوَطَّئِهِ" أُحْصِرَ" فِيهِمَا، فَتَأَمَّلْهُ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُمَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ فِي الْمَرَضِ وَالْعَدُوِّ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ أَبُو نَصْرٍ: وَادَّعَتِ الشَّافِعِيَّةُ أَنَّ الْإِحْصَارَ يُسْتَعْمَلُ فِي الْعَدُوِّ، فَأَمَّا الْمَرَضُ فَيُسْتَعْمَلُ فِيهِ الْحَصْرُ، وَالصَّحِيحُ أَنَّهُمَا يُسْتَعْمَلَانِ فِيهِمَا. قُلْتُ: مَا ادَّعَتْهُ الشَّافِعِيَّةُ قَدْ نَصَّ الْخَلِيلُ بْنُ أَحْمَدَ وَغَيْرُهُ عَلَى خِلَافِهِ. قَالَ الْخَلِيلُ: حَصَرْتُ الرَّجُلَ حَصْرًا مَنَعْتُهُ وَحَبَسْتُهُ، وَأُحْصِرَ الْحَاجُّ عَنْ بُلُوغِ الْمَنَاسِكِ مِنْ مَرَضٍ أو نحوه،

Ebû Hanîfe dedi ki: Köleye kurban gerekir. Onlara göre mikatı geçme hususunda o hür gibidir; çocuk ve Hristiyan ise böyle değildir, çünkü üzerlerinden farz düştüğü için Mekke'ye girmek amacıyla ihrama girmeleri gerekmez. Kâfir Müslüman olduğunda ve çocuk büluğa erdiğinde onların hükmü Mekkelinin hükmü gibi olur; mikatı terk etmekten dolayı üzerlerine bir şey gerekmez. Yüce Allah'ın: { فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “Eğer engellenirseniz, kolayınıza gelen bir kurban [gönderin]” buyruğunda on iki mesele vardır: Birincisi: İbnü'l-Arabî dedi ki: Bu ayet müşkil, çözülmesi zor meselelerden bir meseledir. Derim ki: Onda bir müşkillik yoktur; biz onu en açık şekilde beyan eder ve deriz ki: İhsâr (الْإِحْصَار), toptan engeller sebebiyle yöneldiğin hedeften alıkonulmaktır; 'toptan' ifadesi yani hangi özürle olursa olsun; ister düşman engeli, ister sultanın zulmü, ister hastalık yahut ne olursa olsun demektir. Âlimler buradaki engelleyicinin tayini hususunda iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Alkame, Urve b. ez-Zübeyr ve başkaları: O düşman değil, hastalıktır dediler. Özel olarak düşmandır da denilmiştir; bunu İbn Abbâs, İbn Ömer, Enes ve Şâfiî söylemiştir. İbnü'l-Arabî: Bu, âlimlerimizin tercihidir dedi. Dil ehlinin ve tahkik ehli dilcilerin çoğunluğu; 'uhsira' (أُحْصِرَ) kelimesinin hastalığa maruz kalan, 'husira' (حُصِرَ) kelimesinin ise düşmana uğrayan kimse hakkında kullanıldığı görüşündedir. Derim ki: İbnü'l-Arabî'nin bunun âlimlerimizin tercihi olduğunu nakletmesine gelince; bunu yalnız başına Eşheb'den başkası söylememiştir; Mâlik'in diğer bütün ashabı bu konuda ona muhalefet etmiş ve şöyle demişlerdir: İhsâr ancak hastalıktır; düşmana gelince, onun hakkında ancak 'hasara hasran' denilir ve o 'mahsûr'dur; bunu el-Bâcî el-Müntekâ'da söylemiştir. Ebû İshâk ez-Zeccâc, ileride geleceği üzere bütün dil ehli nezdinde de bunun böyle olduğunu nakletmiştir. Ebû Ubeyde ve el-Kisâî: Hastalık sebebiyle 'uhsira' (أُحْصِرَ), düşman sebebiyle 'husira' (حُصِرَ) denir demişlerdir. İbn Fâris'in el-Mücmel'inde ise aksinedir: Hastalık için 'husira', düşman için 'uhsira'dır. Bir topluluk da: Dört harfli fiilden (if'âl babından) olmak üzere her ikisi için de 'uhsira' denir demiştir; bunu Ebû Ömer nakletmiştir. Derim ki: Mâlik'in Muvatta'ında her ikisi için 'uhsira' başlığını koyması da buna benzer; bunu iyice düşün. el-Ferrâ: Hastalık ve düşman konusunda ikisi aynı manadadır dedi. Ebû Nasr el-Kuşeyrî dedi ki: Şâfiîler ihsârın düşman hakkında kullanıldığını, hastalığa gelince onda 'hasr'ın kullanıldığını iddia etmişlerdir; sahih olan ise her ikisinin de her iki durumda kullanıldığıdır. Derim ki: Şâfiîlerin iddia ettiği şeyin aksini Halîl b. Ahmed ve başkaları açıkça belirtmiştir. Halîl şöyle demiştir: 'Hasartü'r-racüle hasran', adamı engelledim ve hapsettim demektir; hacı hastalık veya benzeri bir sebeple menâsike ulaşmaktan alıkonulduğunda ise 'uhsira' denir;

هَكَذَا قَالَ، جُعِلَ الْأَوَّلُ ثُلَاثِيًّا مِنْ حَصَرْتُ، وَالثَّانِي فِي الْمَرَضِ رُبَاعِيًّا. وَعَلَى هَذَا خَرَجَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ: لَا حَصْرَ إِلَّا حَصْرَ الْعَدُوِّ. وَقَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: أَحْصَرَهُ الْمَرَضُ إِذَا مَنَعَهُ مِنَ السَّفَرِ أَوْ مِنْ حَاجَةٍ يُرِيدُهَا. وَقَدْ حَصَرَهُ الْعَدُوُّ يَحْصُرُونَهُ إِذَا ضَيَّقُوا عَلَيْهِ فَأَطَافُوا بِهِ، وَحَاصَرُوهُ مُحَاصَرَةً وَحِصَارًا. قَالَ الْأَخْفَشُ: حَصَرْتُ الرَّجُلَ فَهُوَ مَحْصُورٌ، أَيْ حَبَسْتُهُ. قَالَ: واحصرني بولي، واحصرني مرصي، أَيْ جَعَلَنِي أَحْصُرُ نَفْسِي. قَالَ أَبُو عَمْرٍو الشَّيْبَانِيُّ: حَصَرَنِي الشَّيْءُ وَأَحْصَرَنِي، أَيْ حَبَسَنِي. قُلْتُ: فَالْأَكْثَرُ مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ عَلَى أَنَّ" حُصِرَ" فِي الْعَدُوِّ، وَ" أُحْصِرَ" فِي الْمَرَضِ، وَقَدْ قِيلَ ذَلِكَ فِي قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:" لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ" [البقرة: ٢٧٣]. وَقَالَ ابْنُ مَيَّادَةَ:

böyle dedi; birincisini 'hasartü'den üç harfli, ikincisini ise hastalık hakkında dört harfli kıldı. İbn Abbâs'ın: 'Düşman engellemesinden başka engelleme (hasr) yoktur' sözü de buna göre açıklanmıştır. İbnü's-Sikkît dedi ki: Hastalık onu yolculuktan veya istediği bir ihtiyaçtan alıkoyduğunda 'ahserehü'l-meradu' denir. Düşman ise onu sıkıştırıp etrafını sardıklarında 'hasarahü'l-adüvvü yahsurûnehü' denir; ayrıca 'hâsarûhü muhâsaraten ve hisâran' (kuşattılar) denir. el-Ahfeş dedi ki: 'Hasartü'r-racüle fe-hüve mahsûr', yani onu hapsettim demektir. Şöyle devam etti: 'Ahseranî bevlî' (idrarım beni alıkoydu) ve 'ahseranî marazî' (hastalığım beni alıkoydu), yani beni kendimi tutmaya/alıkoymaya sevk etti demektir. Ebû Amr eş-Şeybânî dedi ki: 'Hasaranî eş-şey'u ve ahseranî', yani o şey beni hapsetti/alıkoydu demektir. Derim ki: Dil ehlinin çoğunluğuna göre 'husira' düşman hakkında, 'uhsira' ise hastalık hakkındadır. Nitekim Yüce Allah'ın: { لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Kendilerini Allah yolunda [hizmete] adamış olan fakirler için...” [el-Bakara: 273] buyruğunda da bu söylenmiştir. İbn Meyyâde şöyle demiştir:

وَمَا هَجْرُ لَيْلَى أَنْ تَكُونَ تَبَاعَدَتْ ... عَلَيْكَ وَلَا أَنْ أَحْصَرَتْكَ شُغُولُ

Leylâ'nın senden ayrılması, sana uzak kalmasından yahut meşguliyetlerin seni alıkoymasından değildir.

وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْإِحْصَارُ عِنْدَ جَمِيعِ أَهْلِ اللُّغَةِ إِنَّمَا هُوَ مِنَ الْمَرَضِ، فَأَمَّا مِنَ الْعَدُوِّ فَلَا يُقَالُ فِيهِ إِلَّا حُصِرَ، يُقَالُ: حُصِرَ حَصْرًا، وَفِي الْأَوَّلِ أُحْصِرَ إِحْصَارًا، فَدَلَّ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ. وَأَصْلُ الْكَلِمَةِ مِنَ الْحَبْسِ، وَمِنْهُ الْحَصِيرُ لِلَّذِي يَحْبِسُ نَفْسَهُ عَنِ الْبَوْحِ بِسِرِّهِ. وَالْحَصِيرُ: الْمَلِكُ لِأَنَّهُ كَالْمَحْبُوسِ مِنْ وَرَاءِ الْحِجَابِ. وَالْحَصِيرُ الَّذِي يُجْلَسُ عَلَيْهِ لِانْضِمَامِ بَعْضِ طَاقَاتِ الْبَرْدِيِّ إِلَى بَعْضٍ، كَحَبْسِ الشَّيْءِ مَعَ غَيْرِهِ. الثَّانِيَةُ- وَلَمَّا كَانَ أَصْلُ الْحَصْرِ الْحَبْسَ قَالَتِ الْحَنَفِيَّةُ: الْمُحْصَرُ مَنْ يَصِيرُ مَمْنُوعًا مِنْ مَكَّةَ بَعْدَ الْإِحْرَامِ بِمَرَضٍ أَوْ عَدُوٍّ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ. وَاحْتَجُّوا بِمُقْتَضَى الْإِحْصَارِ مُطْلَقًا، قَالُوا: وَذِكْرُ الْأَمْنِ فِي آخِرِ الْآيَةِ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَكُونُ مِنَ الْمَرَضِ، قَالَ ﷺ: (الزُّكَامُ أَمَانٌ مِنَ الْجُذَامِ)، وَقَالَ: (مَنْ سَبَقَ الْعَاطِسَ بِالْحَمْدِ أَمِنَ مِنَ الشَّوْصِ وَاللَّوْصِ وَالْعِلَّوْصِ). الشَّوْصُ: وَجَعُ السِّنِّ. وَاللَّوْصُ: وَجَعُ الْأُذُنِ. وَالْعِلَّوْصُ: وَجَعُ الْبَطْنِ. أَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ. قَالُوا: وَإِنَّمَا جَعَلْنَا حَبْسَ العدل حصارا قياسا على المرض إذا كان

Zeccâc şöyle demiştir: Bütün lügat âlimlerine göre ihsâr (alıkonulma), ancak hastalıktan dolayı olur. Düşman sebebiyle olana gelince, onun hakkında sadece "husira" denilir. "Husira hasran" denilir; birincisinde ise "uhsira ihsâran" denilir. Bu da zikrettiğimiz hususa delalet etmiştir. Kelimenin aslı hapsetmekten/alıkoymaktan gelir. Sırrını açığa vurmaktan kendini alıkoyan kimseye "hasîr" denilmesi de bu köktendir. Hükümdara da perde arkasında hapsedilmiş gibi durduğu için "hasîr" denilmiştir. Üzerine oturulan hasıra da, bir şeyin bir diğeriyle birlikte hapsedilmesi gibi berdî saplarının birbirine kenetlenmesi sebebiyle "hasîr" denilmiştir. İkinci [Mesele]- Hasrın aslı alıkoymak olunca Hanefîler şöyle demiştir: Muhsar, ihrama girdikten sonra hastalık, düşman veya başka bir sebeple Mekke'den engellenen kimsedir. Onlar ihsârın mutlak gereği ile delil getirip şöyle demişlerdir: Ayetin sonunda emniyetin zikredilmiş olması, [ihsârın] hastalıktan dolayı olamayacağına delalet etmez. [Nitekim] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «الزُّكَامُ أَمَانٌ مِنَ الْجُذَامِ» «Nezle, cüzzamdan bir emandır (güvencedir)» buyurmuştur. Yine: «مَنْ سَبَقَ الْعَاطِسَ بِالْحَمْدِ أَمِنَ مِنَ الشَّوْصِ وَاللَّوْصِ وَالْعِلَّوْصِ» «Kim aksıran kimseden önce elhamdülillah derse şevs, levs ve illavstan emin olur» buyurmuştur. Şevs: Diş ağrısıdır. Levs: Kulak ağrısıdır. İllavs: Karın ağrısıdır. Bunu İbn Mâce Sünen'inde tahric etmiştir. [Hanefîler] şöyle demişlerdir: Biz düşmanın alıkoymasını...

فِي حُكْمِهِ، لَا بِدَلَالَةِ الظَّاهِرِ. وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ وَابْنُ الزُّبَيْرِ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَالشَّافِعِيُّ وَأَهْلُ الْمَدِينَةِ: الْمُرَادُ بِالْآيَةِ حَصْرُ الْعَدُوِّ، لِأَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي سَنَةِ سِتٍّ فِي عُمْرَةِ الْحُدَيْبِيَةِ حِينَ صَدَّ الْمُشْرِكُونَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ مَكَّةَ. قَالَ ابْنُ عُمَرَ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَحَالَ كُفَّارُ قُرَيْشٍ دُونَ الْبَيْتِ فَنَحَرَ النَّبِيُّ ﷺ هَدْيَهُ وَحَلَقَ رَأْسَهُ. وَدَلَّ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَإِذا أَمِنْتُمْ". وَلَمْ يَقُلْ: بَرَأْتُمْ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثَةُ- جُمْهُورُ النَّاسِ عَلَى أَنَّ الْمُحْصَرَ بِعَدُوٍّ يَحِلُّ حَيْثُ أُحْصِرَ وَيَنْحَرُ هَدْيَهُ إِنْ كَانَ ثَمَّ هَدْي وَيَحْلِقُ رَأْسَهُ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَإِبْرَاهِيمُ: يَبْعَثُ بِهَدْيِهِ إِنْ أَمْكَنَهُ، فَإِذَا بَلَغَ مَحِلَّهُ صَارَ حَلَالًا. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: دَمُ الْإِحْصَارِ لَا يَتَوَقَّفُ عَلَى يَوْمِ النَّحْرِ، بَلْ يَجُوزُ ذَبْحُهُ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ إِذَا بَلَغَ مَحِلَّهُ، وَخَالَفَهُ صَاحِبَاهُ فَقَالَا: يَتَوَقَّفُ عَلَى يَوْمِ النَّحْرِ، وَإِنْ نَحَرَ قَبْلَهُ لَمْ يُجْزِهِ. وَسَيَأْتِي لِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ زِيَادَةُ بَيَانٍ. الرَّابِعَةُ- الْأَكْثَرُ مِنَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ مَنْ أُحْصِرَ بِعَدُوٍّ كَافِرٍ أَوْ مُسْلِمٍ أَوْ سُلْطَانٍ حَبَسَهُ فِي سِجْنٍ أَنَّ عَلَيْهِ الْهَدْيَ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ، وَبِهِ قَالَ أَشْهَبُ. وَكَانَ ابْنُ الْقَاسِمِ يَقُولُ: لَيْسَ عَلَى مَنْ صُدَّ عَنِ الْبَيْتِ فِي حَجٍّ أَوْ عُمْرَةٍ هَدْي إِلَّا أَنْ يَكُونَ سَاقَهُ مَعَهُ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ. وَمِنْ حُجَّتِهِمَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ إِنَّمَا نَحَرَ يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ هَدْيًا قَدْ كَانَ أَشْعَرَهُ وَقَلَّدَهُ حِينَ أَحْرَمَ بِعُمْرَةٍ، فَلَمَّا لَمْ يَبْلُغْ ذَلِكَ الْهَدْيَ مَحِلَّهُ لِلصَّدِّ أَمَرَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَنَحَرَ، لِأَنَّهُ كَانَ هَدْيًا وَجَبَ بِالتَّقْلِيدِ وَالْإِشْعَارِ، وَخَرَجَ لِلَّهِ فَلَمْ يَجُزِ الرُّجُوعُ فِيهِ، وَلَمْ يَنْحَرْهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنْ أَجْلِ الصَّدِّ، فَلِذَلِكَ لَا يَجِبُ عَلَى مَنْ صُدَّ عَنِ الْبَيْتِ هَدْيٌ. وَاحْتَجَّ الْجُمْهُورُ بِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمْ يَحِلَّ يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ وَلَمْ يَحْلِقْ رَأْسَهُ حَتَّى نَحَرَ الْهَدْيَ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ مِنْ شَرْطِ إِحْلَالِ الْمُحْصَرِ ذَبْحَ هَدْيٍ إِنْ كَانَ عِنْدَهُ، وَإِنْ كَانَ فَقِيرًا فَمَتَى وَجَدَهُ وَقَدَرَ عَلَيْهِ لَا يَحِلُّ إِلَّا بِهِ، وَهُوَ مُقْتَضَى قَوْلِهِ:" فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ".

[... onun] hükmündedir, zahirin delaletiyle değil. İbn Ömer, İbnü'z-Zübeyr, İbn Abbâs, eş-Şâfiî ve Medine ehli şöyle demiştir: Âyetten maksat düşmanın engellemesidir; çünkü âyet, müşriklerin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Mekke'den alıkoyduğu altı yılında (hicri 6), Hudeybiye umresinde inmiştir. İbn Ömer şöyle demiştir: « خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَحَالَ كُفَّارُ قُرَيْشٍ دُونَ الْبَيْتِ فَنَحَرَ النَّبِيُّ ﷺ هَدْيَهُ وَحَلَقَ رَأْسَهُ » «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte çıktık; Kureyş kâfirleri Beytullah'a [ulaşmamıza] engel oldu. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kurbanını kesti ve başını tıraş etti.» Yüce Allah'ın: { فَإِذَا أَمِنتُمْ } “Güvene kavuştuğunuz vakit...” buyruğu da buna delalet etmektedir; [hastalıktan] “iyileştiğiniz vakit” buyurmamıştır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Üçüncüsü: İlim ehlinin cumhuru, düşman sebebiyle alıkonulan (muhsar) kimsenin alıkonulduğu yerde ihramdan çıkacağı, şayet [yanında] kurbanlığı varsa onu keseceği ve başını tıraş edeceği görüşündedir. Katâde ve İbrâhim [en-Nehaî] ise şöyle demiştir: Mümkünse kurbanlığını [Harem'e] gönderir, kurbanlık mahalline ulaştığında ihramdan çıkmış olur. Ebû Hanîfe şöyle demiştir: İhsâr (engellenme) kurbanının kesimi kurban bayramı gününe bağlı değildir; bilakis mahalline ulaştığında kurban bayramı gününden önce de kesilmesi caizdir. İki talebesi [Ebû Yûsuf ve Muhammed] ise ona muhalefet ederek şöyle demiştir: [Kesimi] kurban bayramı gününe bağlıdır; şayet ondan önce keserse geçerli olmaz. Bu meseleye dair geniş açıklama ileride gelecektir. Dördüncüsü: Âlimlerin çoğunluğuna göre, kâfir yahut müslüman bir düşman veya kendisini zindana hapseden bir yönetici tarafından alıkonulan kimseye kurban kesmek vaciptir. Bu, eş-Şâfiî'nin kavli olup Eşheb de bu görüşü benimsemiştir. İbnü'l-Kâsım ise şöyle derdi: Hac veya umrede Beytullah'tan alıkonulan kimseye, yanında [kurban] sevk etmiş olması müstesna kurban vacip değildir. Mâlik'in görüşü de budur. İkisinin delillerinden biri şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Hudeybiye günü ancak umre için ihrama girdiğinde iş‘ârda bulunup boynuna gerdanlık taktığı kurbanlığı kesmiştir. Engelleme sebebiyle söz konusu kurbanlık yerine ulaşamayınca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun [kesilmesini] emretti ve kesildi; zira o, gerdanlık takma ve iş‘âr ile [kesilmesi] kesinleşmiş, Allah için tahsis edilmiş bir kurbanlıktı; bu sebeple ondan dönülmesi caiz değildi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu sırf engellenme sebebiyle kesmiş değildir. Dolayısıyla Beytullah'tan alıkonulan kimseye kurban vacip olmaz. Cumhûr ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hudeybiye günü kurbanı kesmedikçe ihramdan çıkmadığı ve başını tıraş etmediği ile delil getirmiştir. Bu da göstermektedir ki ihsâra uğrayanın ihramdan çıkmasının şartlarından biri, şayet yanında kurbanlığı varsa onu kesmesidir. Şayet fakir ise onu bulup güç yetirdiği zaman ancak onunla ihramdan çıkar. Bu da Yüce Allah'ın: { فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “Eğer [hac veya umreden] alıkonursanız, artık kolayınıza gelen bir kurban [kesin].” buyruğunun gereğidir.

وَقَدْ قِيلَ: يَحِلُّ وَيُهْدِي إِذَا قَدَرَ عَلَيْهِ، وَالْقَوْلَانِ لِلشَّافِعِيِّ، وَكَذَلِكَ مَنْ لَا يَجِدُ هَدْيًا يَشْتَرِيهِ، قَوْلَانِ. الْخَامِسَةُ- قَالَ عَطَاءٌ وَغَيْرُهُ: الْمُحْصَرُ بِمَرَضٍ كَالْمُحْصَرِ بِعَدُوٍّ. وَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُمَا: مَنْ أَحْصَرَهُ الْمَرَضُ فَلَا يُحِلُّهُ إِلَّا الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ وَإِنْ أَقَامَ سِنِينَ حَتَّى يُفِيقَ. وَكَذَلِكَ مَنْ أَخْطَأَ الْعَدَدَ أَوْ خَفِيَ عَلَيْهِ الْهِلَالُ. قَالَ مَالِكٌ: وَأَهْلُ مَكَّةَ فِي ذَلِكَ كَأَهْلِ الْآفَاقِ. قَالَ: وَإِنِ احْتَاجَ الْمَرِيضُ إِلَى دَوَاءٍ تَدَاوَى بِهِ وَافْتَدَى وَبَقِيَ عَلَى إِحْرَامِهِ لَا يحل من شي حَتَّى يَبْرَأَ مِنْ مَرَضِهِ، فَإِذَا بَرِئَ مِنْ مَرَضِهِ مَضَى إِلَى الْبَيْتِ فَطَافَ بِهِ سَبْعًا، وَسَعَى بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَحَلَّ مِنْ حَجَّتِهِ أَوْ عُمْرَتِهِ. وَهَذَا كُلُّهُ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ، وَذَهَبَ فِي ذَلِكَ إِلَى مَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَابْنِ الزُّبَيْرِ أَنَّهُمْ قَالُوا فِي الْمُحْصَرِ بِمَرَضٍ أَوْ خَطَأِ الْعَدَدِ: إِنَّهُ لَا يُحِلُّهُ إِلَّا الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ. وَكَذَلِكَ مَنْ أَصَابَهُ كَسْرٌ أَوْ بَطْنٌ مُنْخَرِقٌ. وَحُكْمُ مَنْ كَانَتْ هَذِهِ حَالُهُ عِنْدَ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ أَنْ يَكُونَ بِالْخِيَارِ إِذَا خَافَ فَوْتَ الْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ لِمَرَضِهِ، إِنْ شَاءَ مَضَى إِذَا أَفَاقَ إِلَى الْبَيْتِ فَطَافَ وَتَحَلَّلَ بِعُمْرَةٍ، وَإِنْ شَاءَ أَقَامَ عَلَى إِحْرَامِهِ إِلَى قَابِلٍ، وَإِنْ أَقَامَ عَلَى إِحْرَامِهِ وَلَمْ يُوَاقِعْ شَيْئًا مِمَّا نُهِيَ عَنْهُ الْحَاجُّ فَلَا هَدْيَ عَلَيْهِ. وَمِنْ حُجَّتِهِ فِي ذَلِكَ الْإِجْمَاعِ مِنَ الصَّحَابَةِ عَلَى أَنَّ مَنْ أَخْطَأَ الْعَدَدَ أَنَّ هَذَا حُكْمُهُ لَا يُحِلُّهُ إِلَّا الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ. وَقَالَ فِي الْمَكِّيِّ إِذَا بَقِيَ مَحْصُورًا حَتَّى فَرَغَ النَّاسُ مِنْ حَجِّهِمْ: فَإِنَّهُ يَخْرُجُ إِلَى الْحِلِّ فَيُلَبِّي وَيَفْعَلُ مَا يَفْعَلُهُ الْمُعْتَمِرُ وَيَحِلُّ، فَإِذَا كَانَ قَابِلٌ حَجَّ وَأَهْدَى. وَقَالَ ابْنُ شِهَابِ الزُّهْرِيِّ فِي إِحْصَارٍ مَنْ أُحْصِرَ بِمَكَّةَ مِنْ أَهْلِهَا: لَا بُدَّ لَهُ مِنْ أَنْ يَقِفَ بِعَرَفَةَ وَإِنْ نُعِشَ نَعْشًا. وَاخْتَارَ هَذَا الْقَوْلَ أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَيْرٍ الْمَالِكِيُّ فَقَالَ: قَوْلُ مَالِكٍ فِي الْمُحْصَرِ الْمَكِّيِّ أَنَّ عَلَيْهِ مَا عَلَى الْآفَاقِ مِنْ إِعَادَةِ الْحَجِّ وَالْهَدْيِ خِلَافُ ظَاهِرِ الْكِتَابِ، لِقَوْلِ اللَّهِ ﷿:" ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ". قَالَ: وَالْقَوْلُ عِنْدِي فِي هَذَا قَوْلُ الزُّهْرِيِّ فِي أَنَّ الْإِبَاحَةَ مِنَ اللَّهِ ﷿ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلِهِ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ يُقِيمَ لِبُعْدِ الْمَسَافَةِ يَتَعَالَجُ وَإِنْ فَاتَهُ الْحَجُّ، فَأَمَّا مَنْ كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ مَا لَا تُقْصَرُ فِي مِثْلِهِ الصَّلَاةُ فَإِنَّهُ يَحْضُرُ المشاهد وإن

İhramdan çıkar ve güç yetirdiğinde kurban keser de denilmiştir; her iki görüş de Şâfiî'ye aittir; aynı şekilde satın alacak kurban bulamayan kimse hakkında da iki görüş vardır. Beşincisi: Atâ ve başkaları şöyle demiştir: Hastalık sebebiyle alıkonulan kimse, düşman sebebiyle alıkonulan kimse gibidir. Mâlik, Şâfiî ve her ikisinin ashabı ise şöyle demiştir: Hastalığın alıkoyduğu kimseyi, iyileşinceye kadar senelerce kalsa bile Kâbe'yi tavaf etmekten başka bir şey ihramdan çıkarmaz. Sayıda yanılan yahut hilal kendisine gizli kalan kimse de böyledir. Mâlik dedi ki: Mekkeliler de bu hususta uzak bölgelerden gelenler gibidir. Dedi ki: Hasta ilaca ihtiyaç duyarsa onunla tedavi olur, fidyesini verir ve hastalığından iyileşinceye kadar ihramı üzere kalır, hiçbir şeyden dolayı ihramdan çıkmaz; hastalığından iyileşince Kâbe'ye gider, orayı yedi defa tavaf eder, Safâ ile Merve arasında sa'y eder ve hac veya umresinden ihramdan çıkar. Bunların hepsi Şâfiî'nin de görüşüdür. Bu hususta Ömer, İbn Abbâs, Âişe, İbn Ömer ve İbnü'z-Zübeyr'den rivayet edilen; onların hastalık veya sayıdaki yanılma sebebiyle alıkonulan kimse hakkında: 'Onu Kâbe'yi tavaf etmekten başka bir şey ihramdan çıkarmaz' dedikleri görüşe gitmiştir. Kemiği kırılan veya karnı yarılan (ağır karın hastalığına tutulan) kimse de böyledir. Mâlik ve ashabına göre bu durumda olan kimsenin hükmü, hastalığı sebebiyle Arafat vakfesini kaçırmaktan korktuğunda muhayyer olmasıdır: Dilerse iyileştiğinde Kâbe'ye gider, tavaf eder ve umre yaparak ihramdan çıkar; dilerse gelecek yıla kadar ihramı üzere kalır. Şayet ihramı üzere kalır ve hacıya yasaklanan şeylerden hiçbirini işlemezse üzerine kurban gerekmez. Bu husustaki delillerinden biri de sayıda yanılan kimsenin hükmünün bu olduğu ve onu Kâbe'yi tavaf etmekten başka hiçbir şeyin ihramdan çıkarmayacağı konusunda sahabenin icmâıdır. [Mâlik], insanlar haclarını bitirinceye kadar alıkonulan Mekkeli hakkında şöyle demiştir: O, hil bölgesine çıkar, telbiye getirir, umrecinin yaptığını yapar ve ihramdan çıkar; gelecek yıl olduğunda ise hacceder ve kurban keser. İbn Şihâb ez-Zührî, Mekke halkından Mekke'de alıkonulan kimsenin ihsârı hakkında: Sedye ile taşınsa bile Arafat'ta vakfe yapması şarttır demiştir. Bu görüşü Mâlikîlerden Ebû Bekr Muhammed b. Ahmed b. Abdillâh b. Bükeyr tercih etmiş ve şöyle demiştir: Mâlik'in Mekkeli muhsar hakkında uzak beldelerden gelenler gibi haccı iade etmesi ve kurban kesmesi gerektiği yönündeki görüşü, Yüce Allah'ın: { ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Bu, ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayan kimseler içindir” buyruğu sebebiyle Kitab'ın zahirine muhaliftir. Dedi ki: Bu konuda bana göre doğru olan görüş ez-Zührî'nin görüşüdür; şöyle ki Yüce Allah'ın ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayanlara tanıdığı ruhsat, mesafenin uzaklığından ötürü kalarak tedavi görmesi içindir; hacı kaçırsa bile böyledir. Mescid-i Haram ile arasında namazın kısaltılmayacağı kadar bir mesafe bulunan kimseye gelince; Kâbe'ye olan mesafenin yakınlığı sebebiyle

نُعِشَ نَعْشًا لِقُرْبِ الْمَسَافَةِ بِالْبَيْتِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: كُلُّ مَنْ مَنَعَ مِنَ الْوُصُولِ إِلَى الْبَيْتِ بِعَدُوٍّ أَوْ مَرَضٍ أَوْ ذَهَابِ تفقه أَوْ إِضْلَالِ رَاحِلَةٍ أَوْ لَدْغِ هَامَةٍ فَإِنَّهُ يَقِفُ مَكَانَهُ عَلَى إِحْرَامِهِ وَيَبْعَثُ بِهَدْيِهِ أَوْ بِثَمَنِ هَدْيِهِ، فَإِذَا نَحَرَ فَقَدْ حَلَّ مِنْ إِحْرَامِهِ. كَذَلِكَ قَالَ عُرْوَةُ وَقَتَادَةُ وَالْحَسَنُ وَعَطَاءٌ وَالنَّخَعِيُّ وَمُجَاهِدٌ وَأَهْلُ الْعِرَاقِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ" الْآيَةَ. السَّادِسَةُ- قَالَ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ: لَا يَنْفَعُ الْمُحْرِمَ الِاشْتِرَاطُ في الحج إذا خاف الحصر يمرض أَوْ عَدُوٍّ، وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِمْ. وَالِاشْتِرَاطُ أَنْ يَقُولَ إِذَا أَهَلَّ: لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، وَمَحِلِّي حَيْثُ حَبَسْتَنِي مِنَ الْأَرْضِ. وقال أحمد بن حنبل وإسحاق بن راهويه وَأَبُو ثَوْرٍ: لَا بَأْسَ أَنْ يَشْتَرِطَ وَلَهُ شَرْطُهُ، وَقَالَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ، وَحُجَّتُهُمْ حَدِيثُ ضُبَاعَةَ بِنْتِ الزُّبَيْرِ بْنِ عَبْدِ المطلب أنها أنت رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي أَرَدْتُ الْحَجَّ، أَأَشْتَرِطُ؟ قَالَ: (نَعَمْ). قَالَتْ: فَكَيْفَ أَقُولُ؟ قَالَ: (قُولِي لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ وَمَحِلِّي مِنْ الْأَرْضِ حَيْثُ حَبَسْتَنِي). أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ وَالدَّارَقُطْنِيُّ وَغَيْرُهُمَا. قَالَ الشَّافِعِيُّ: لَوْ ثَبَتَ حَدِيثُ ضُبَاعَةَ لَمْ أَعُدْهُ، وَكَانَ مَحِلَّهُ حَيْثُ حَبَسَهُ اللَّهُ. قُلْتُ: قَدْ صَحَّحَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ، مِنْهُمْ أَبُو حَاتِمٍ الْبُسْتِيُّ وَابْنُ الْمُنْذِرِ، قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: ثَبَتَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال لضباعة بنت الزبير: (حجي واشترطي). وجه قَالَ الشَّافِعِيُّ إِذْ هُوَ بِالْعِرَاقِ، ثُمَّ وَقَفَ عَنْهُ بِمِصْرَ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَبِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ أَقُولُ. وَذَكَرَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ قال: أخبرني أَبُو الزُّبَيْرِ أَنَّ طَاوُسًا وَعِكْرِمَةَ أَخْبَرَاهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: جَاءَتْ ضُبَاعَةُ بِنْتُ الزُّبَيْرِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَتْ: إِنِّي امْرَأَةٌ ثَقِيلَةٌ وَإِنِّي أُرِيدُ الْحَجَّ، فَكَيْفَ تَأْمُرُنِي أَنْ أُهِلَّ؟ قَالَ: (أَهِلِّي وَاشْتَرِطِي أَنَّ مَحِلِّي حَيْثُ حَبَسْتَنِي). قَالَ: فَأَدْرَكَتْ. وَهَذَا إسناد صحيح.

Kâbe'ye olan mesafenin yakınlığından ötürü sedye ile taşınsa bile [hüküm böyledir]. Ebû Hanîfe ve ashabı ise şöyle demiştir: Düşman, hastalık, nafakasının tükenmesi, binek hayvanının kaybolması veya zehirli bir haşerenin sokması sebebiyle Beytullah'a ulaşması engellenen herkes, bulunduğu yerde ihramlı vaziyette bekler ve kurbanlığını yahut kurbanlığının bedelini [Harem'e] gönderir; [kurbanı] kesilince de ihramdan çıkmış olur. Urve, Katâde, el-Hasan, Atâ, en-Nehaî, Mücâhid ve Irak ehli de Yüce Allah'ın: { فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “Eğer [hac veya umreden] alıkonursanız, artık kolayınıza gelen bir kurban [gönderin]” ayeti gereğince böyle söylemişlerdir. Altıncısı: Mâlik ve ashabı şöyle demiştir: İhrama giren kimsenin, hastalık yahut düşman sebebiyle engellenmekten korktuğunda hacda şart koşması (iştirât) ona fayda vermez. Sevrî, Ebû Hanîfe ve onların ashabının görüşü de budur. Şart koşmak (iştirât) ise kişinin telbiye getirirken: «Lebbeyk Allâhümme lebbeyk ve mahillî haysü habestenî mine'l-ard» [Buyur Allahım buyur, ihramdan çıkış yerim yeryüzünde beni alıkoyduğun yerdir] demesidir. Ahmed b. Hanbel, İshâk b. Râhûye ve Ebû Sevr ise şöyle demiştir: [Kişinin] şart koşmasında bir sakınca yoktur ve şartı geçerlidir. Sahâbe ve tâbiînden birden fazla kişi de böyle söylemiştir. Onların delili, Zübeyr b. Abdilmuttalib'in kızı Dubâa'nın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: «Ey Allah'ın Resûlü! Ben hacca gitmek istiyorum, şart koşayım mı?» demesi üzerine [Resûlullah'ın]: «Evet» buyurması; kadının: «Peki nasıl söyleyeyim?» demesi üzerine de Resûlullah'ın: «'Lebbeyk Allâhümme lebbeyk ve mahillî mine'l-ard haysü habestenî' (Buyur Allahım buyur, ihramdan çıkış yerim yeryüzünde beni alıkoyduğun yerdir) de» buyurması hadisidir. Bunu Ebû Dâvûd, Dârekutnî ve başkaları tahric etmiştir. Şâfiî şöyle demiştir: «Dubâa hadisi sabit olsaydı onun hilafına hüküm vermezdim ve [kişinin] ihramdan çıkış yeri Allah'ın onu alıkoyduğu yer olurdu.» Ben (Kurtubî) derim ki: Ebû Hâtim el-Büstî [İbn Hibbân] ve İbnü'l-Münzir dâhil birden fazla âlim bu hadisi sahih kabul etmiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Dubâa bint ez-Zübeyr'e: «Hacca niyet et ve şart koş» buyurduğu sabit olmuştur. Şâfiî bu görüşü Irak'ta iken söylemiş, sonra Mısır'da bu hususta tevakkuf etmiştir (kesin bir görüş belirtmemiştir). İbnü'l-Münzir: «Ben de ilk görüşü benimsiyorum» demiştir. Abdürrezzâk da bunu rivayet edip şöyle demiştir: Bize İbn Cüreyc haber verdi, o dedi ki: Bana Ebü'z-Zübeyr, Tâvûs ve İkrime'nin İbn Abbâs'tan naklen şöyle dediklerini haber verdi: Dubâa bint ez-Zübeyr, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: «Ben ağır (hasta) bir kadınım ve hacca gitmek istiyorum; telbiye getirirken nasıl niyet etmemi emredersiniz?» dedi. Resûlullah: «Telbiye getir ve ihramdan çıkacağım yer beni alıkoyduğun yerdir diye şart koş» buyurdu. [İbn Abbâs] dedi ki: «Bunun üzerine [hacca] yetişti.» Bu, sahih bir isnaddır.