السَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفَتِ الْعُلَمَاءُ أَيْضًا فِي وُجُوبِ الْقَضَاءِ عَلَى مَنْ أُحْصِرَ، فَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ: مَنْ أحصر بعدو فلا قضاء عليه لحجه وَلَا عُمْرَتِهِ، إِلَّا أَنْ يَكُونَ ضَرُورَةً لَمْ يَكُنْ حَجٌّ، فَيَكُونُ عَلَيْهِ الْحَجُّ عَلَى حَسَبِ وُجُوبِهِ عَلَيْهِ، وَكَذَلِكَ الْعُمْرَةُ عِنْدَ مَنْ أَوْجَبَهَا فَرْضًا. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: الْمُحْصَرُ بِمَرَضٍ أَوْ عَدُوٍّ عَلَيْهِ حَجَّةٌ وَعُمْرَةٌ، وَهُوَ قَوْلُ الطَّبَرِيِّ. قَالَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ: إِنْ كَانَ مُهِلًّا بِحَجٍّ قَضَى حَجَّةً وَعُمْرَةً، لِأَنَّ إِحْرَامَهُ بِالْحَجِّ صَارَ عُمْرَةً. وَإِنْ كَانَ قَارِنًا قَضَى حَجَّةً وَعُمْرَتَيْنِ. وَإِنْ كَانَ مُهِلًّا بِعُمْرَةٍ قَضَى عُمْرَةً. وَسَوَاءٌ عِنْدَهُمُ الْمُحْصَرُ بِمَرَضٍ أَوْ عَدُوٍّ، عَلَى مَا تقدم. واحتجوا بحديث ميمون بن مِهْرَانَ قَالَ: خَرَجْتُ مُعْتَمِرًا عَامَ حَاصَرَ أَهْلُ الشَّامِ ابْنَ الزُّبَيْرِ بِمَكَّةَ وَبَعَثَ مَعِي رِجَالٌ مِنْ قَوْمِي بِهَدْيٍ، فَلَمَّا انْتَهَيْتُ إِلَى أَهْلِ الشَّامِ مَنَعُونِي أَنْ أَدْخُلَ الْحَرَمَ، فَنَحَرْتُ الْهَدْيَ مَكَانِي ثُمَّ حَلَلْتُ ثُمَّ رَجَعْتُ، فَلَمَّا كَانَ مِنَ الْعَامِ الْمُقْبِلِ خَرَجْتُ لِأَقْضِيَ عُمْرَتِي، فَأَتَيْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ فَسَأَلْتُهُ، فَقَالَ: أَبْدِلِ الْهَدْيَ، فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَمَرَ أَصْحَابَهُ أَنْ يُبْدِلُوا الْهَدْيَ الَّذِي نَحَرُوا عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ فِي عُمْرَةِ الْقَضَاءِ. وَاسْتَدَلُّوا بِقَوْلِهِ ﵇: (مَنْ كُسِرَ أَوْ عَرَجَ فَقَدْ حَلَّ وَعَلَيْهِ حَجَّةٌ أُخْرَى أَوْ عُمْرَةٌ أُخْرَى). رَوَاهُ عِكْرِمَةُ عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ عَمْرٍو الْأَنْصَارِيِّ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (مَنْ عَرَجَ أَوْ كُسِرَ فَقَدْ حَلَّ وَعَلَيْهِ حَجَّةٌ أُخْرَى). قَالُوا: فَاعْتِمَارُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابِهِ فِي الْعَامِ الْمُقْبِلِ مِنْ عَامِ الْحُدَيْبِيَةِ إِنَّمَا كَانَ قَضَاءً لِتِلْكَ الْعُمْرَةِ، قَالُوا: وَلِذَلِكَ قِيلَ لَهَا عُمْرَةُ الْقَضَاءِ. وَاحْتَجَّ مَالِكٌ بِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمْ يَأْمُرْ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِهِ وَلَا مِمَّنْ كَانَ مَعَهُ أَنْ يَقْضُوا شَيْئًا وَلَا أَنْ يَعُودُوا لِشَيْءٍ، وَلَا حُفِظَ ذَلِكَ عَنْهُ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، وَلَا قَالَ فِي الْعَامِ الْمُقْبِلِ: إِنَّ عُمْرَتِي هَذِهِ قَضَاءٌ عَنِ الْعُمْرَةِ الَّتِي حُصِرْتُ فِيهَا، وَلَمْ يُنْقَلْ ذَلِكَ عَنْهُ. قَالُوا: وَعُمْرَةُ الْقَضَاءِ وَعُمْرَةُ الْقَضِيَّةِ سَوَاءٌ، وَإِنَّمَا قِيلَ لَهَا ذَلِكَ لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَاضَى قُرَيْشًا وَصَالَحَهُمْ فِي ذَلِكَ الْعَامِ عَلَى الرُّجُوعِ عَنِ الْبَيْتِ وَقَصْدِهِ مِنْ قَابِلٍ، فَسُمِّيَتْ بِذَلِكَ عُمْرَةُ القضية.
Yedinci [Mesele]- Âlimler, [hac veya umreden] alıkonulan kimseye kaza gerekip gerekmediği hususunda da ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve Şâfiî şöyle demiştir: Düşman sebebiyle alıkonulan kimseye ne haccı ne de umresi için kaza gerekmez; meğerki daha önce hiç hac yapmamış bir sarûra olsun. Bu durumda, üzerine farz oluş şekline göre hac yapması gerekir; aynı şekilde umreyi farz kılanlara göre umre için de hüküm böyledir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Hastalık veya düşman sebebiyle alıkonulan kimseye bir hac ve bir umre kazası gerekir; Taberî'nin görüşü de budur. Rey ehli şöyle demiştir: Eğer hac için telbiye getirip ihrama girmişse, bir hac ve bir umre kaza eder; çünkü onun hac ihramı umreye dönüşmüştür. Şayet kıran haccı yapıyorsa bir hac ve iki umre kaza eder. Eğer sadece umre için ihrama girmişse bir umre kaza eder. Onlara göre, daha önce geçtiği üzere hastalık sebebiyle alıkonulan ile düşman sebebiyle alıkonulan eşittir. Onlar Meymûn b. Mihrân'ın şu hadisini delil getirmişlerdir: Meymûn şöyle demiştir: Şamlıların İbnü'z-Zübeyr'i Mekke'de kuşattıkları yıl umre yapmak üzere yola çıktım. Kavmimden bazı kimseler de benimle birlikte kurbanlık gönderdiler. Şamlıların yanına vardığımda Harem'e girmeme engel oldular. Ben de bulunduğum yerde kurbanlığı kestim, sonra ihramdan çıktım ve geri döndüm. Ertesi yıl olunca umremi kaza etmek üzere yola çıktım ve İbn Abbâs'a gelip ona [durumu] sordum. O da şöyle dedi: "Kurbanlığın yerine yenisini koy; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Hudeybiye yılında kestikleri kurbanlığın yerine Kaza Umresi'nde yenisini koymalarını ashabına emretmişti." Ayrıca Peygamber aleyhisselâm'ın şu buyruğunu delil getirdiler: « مَنْ كُسِرَ أَوْ عَرَجَ فَقَدْ حَلَّ وَعَلَيْهِ حَجَّةٌ أُخْرَى أَوْ عُمْرَةٌ أُخْرَى » «Kimin [bir uzvu] kırılır veya topallarsa ihramdan çıkmış olur ve ona başka bir hac veya başka bir umre gerekir.» Bunu İkrime, Haccâc b. Amr el-Ensârî'den rivayet etmiştir; Haccâc şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: « مَنْ عَرَجَ أَوْ كُسِرَ فَقَدْ حَلَّ وَعَلَيْهِ حَجَّةٌ أُخْرَى » «Kimin [bir uzvu] kırılır veya topallarsa ihramdan çıkmış olur ve ona başka bir hac gerekir.» Onlar şöyle dediler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabının Hudeybiye yılının ertesi senesinde yaptıkları umre, ancak o [alıkonuldukları] umrenin kazası idi; bu sebeple ona Umretü'l-Kazâ (Kaza Umresi) denilmiştir. Mâlik ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından yahut beraberindekilerden hiçbir kimseye herhangi bir şeyi kaza etmelerini veya bir şey için geri dönmelerini emretmediğini, bunun hiçbir şekilde kendisinden nakledilmediğini ve ertesi yıl: "Benim bu umrem, alıkonulduğum umrenin kazasıdır" şeklinde bir söz söylemediğini ve kendisinden böyle bir şeyin rivayet edilmediğini delil getirdi. [Mâlikîler] şöyle dediler: "Umretü'l-Kazâ" ile "Umretü'l-Kazıyye" (Antlaşma Umresi) aynıdır. Ona bu ismin verilmesinin yegâne sebebi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in o yıl Kureyş ile Kâbe'den geri dönmek ve ertesi yıl gelmek üzere hükme bağlayıp (kādâ) anlaşma yapmasıdır; bundan dolayı ona Umretü'l-Kazıyye denilmiştir.
الثَّامِنَةُ- لَمْ يَقُلْ أَحَدٌ مِنَ الْفُقَهَاءِ فِيمَنْ كُسِرَ أَوْ عَرَجَ أَنَّهُ يَحِلُّ مَكَانَهُ بِنَفْسِ الْكَسْرِ غَيْرُ أَبِي ثَوْرٍ عَلَى ظَاهِرِ حَدِيثِ الْحَجَّاجِ بْنِ عَمْرٍو، وَتَابَعَهُ عَلَى ذَلِكَ دَاوُدُ بْنُ عَلِيٍّ وَأَصْحَابُهُ. وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّهُ يَحِلُّ مَنْ كُسِرَ، وَلَكِنِ اخْتَلَفُوا فِيمَا بِهِ يَحِلُّ، فَقَالَ مَالِكٌ وَغَيْرُهُ: يَحِلُّ بِالطَّوَافِ بِالْبَيْتِ لَا يَحِلُّهُ غَيْرُهُ. وَمَنْ خَالَفَهُ مِنَ الْكُوفِيِّينَ يَقُولُ: يَحِلُّ بِالنِّيَّةِ وَفِعْلِ مَا يَتَحَلَّلُ بِهِ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ مَذْهَبِهِ. التَّاسِعَةُ- لَا خِلَافَ بَيْنَ عُلَمَاءِ الْأَمْصَارِ أَنَّ الْإِحْصَارَ عَامٌّ فِي الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ. وَقَالَ ابْنُ سِيرِينَ: لَا إِحْصَارَ فِي الْعُمْرَةِ، لِأَنَّهَا غَيْرُ مُؤَقَّتَةٍ. وَأُجِيبَ بِأَنَّهَا وَإِنْ كَانَتْ غَيْرُ مُؤَقَّتَةٍ لَكِنْ فِي الصَّبْرِ إِلَى زَوَالِ الْعُذْرِ ضَرَرٌ، وَفِي ذَلِكَ نَزَلَتِ الْآيَةُ. وَحُكِيَ عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ أَنَّ مَنْ أَحْصَرَهُ الْعَدُوُّ أَوِ الْمَرَضُ فَلَا يَحِلُّهُ إِلَّا الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ، وَهَذَا أَيْضًا مُخَالِفٌ لِنَصِ الْخَبَرِ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ. الْعَاشِرَةُ- الْحَاصِرُ لَا يَخْلُو أَنْ يَكُونَ كَافِرًا أَوْ مُسْلِمًا، فَإِنْ كَانَ كَافِرًا لَمْ يَجُزْ قِتَالُهُ وَلَوْ وَثِقَ بِالظُّهُورِ عَلَيْهِ، وَيَتَحَلَّلُ بِمَوْضِعِهِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ" كَمَا تَقَدَّمَ. وَلَوْ سَأَلَ الْكَافِرُ جُعْلًا لَمْ يَجُزْ، لِأَنَّ ذَلِكَ وَهْنٌ فِي الْإِسْلَامِ. فَإِنْ كَانَ مُسْلِمًا لَمْ يَجُزْ قِتَالُهُ بِحَالٍ، وَوَجَبَ التَّحَلُّلُ، فَإِنْ طَلَبَ شَيْئًا وَيَتَخَلَّى عَنِ الطَّرِيقِ جَازَ دَفْعُهُ، وَلَمْ يَجُزِ الْقِتَالُ لِمَا فِيهِ مِنْ إِتْلَافِ الْمُهَجِ، وَذَلِكَ لَا يَلْزَمُ فِي أَدَاءِ الْعِبَادَاتِ، فَإِنَّ الدِّينَ أَسْمَحُ. وَأَمَّا بَذْلُ الْجُعْلِ فَلِمَا فِيهِ مِنْ دَفْعِ أَعْظَمِ الضَّرَرَيْنِ بِأَهْوَنِهِمَا، وَلِأَنَّ الْحَجَّ مِمَّا يُنْفَقُ فِيهِ الْمَالُ، فَيُعَدُّ هَذَا مِنَ النَّفَقَةِ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- وَالْعَدُوُّ الْحَاصِرُ لَا يَخْلُو أَنْ يتيقن بقاؤه واستيطانه لقوته وكثرته أولا، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ حَلَّ الْمُحْصَرُ مَكَانَهُ مِنْ سَاعَتِهِ. وَإِنْ كَانَ الثَّانِي وَهُوَ مِمَّا يُرْجَى زَوَالُهُ فَهَذَا لَا يَكُونُ مَحْصُورًا حَتَّى يَبْقَى بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْحَجِّ مِقْدَارٌ مَا يُعْلَمُ أَنَّهُ إِنْ زَالَ الْعَدُوُّ لَا يُدْرِكُ فِيهِ الْحَجَّ، فَيَحِلُّ حِينَئِذٍ عِنْدَ ابْنِ الْقَاسِمِ وَابْنِ الْمَاجِشُونِ. وَقَالَ أَشْهَبُ: لَا يَحِلُّ مَنْ حُصِرَ عَنِ الْحَجِّ بِعَدُوٍّ حَتَّى يَوْمَ النَّحْرِ، وَلَا يَقْطَعُ التَّلْبِيَةَ حَتَّى يَرُوحَ النَّاسُ إِلَى عَرَفَةَ. وَجْهُ قَوْلِ ابْنِ الْقَاسِمِ: أَنَّ هَذَا وَقْتُ يَأْسٍ مِنْ إِكْمَالِ حَجِّهِ لِعَدُوٍّ غَالِبٍ، فَجَازَ لَهُ أَنْ يَحِلَّ فِيهِ، أَصْلُ ذَلِكَ يَوْمُ عَرَفَةَ. ووجه
Sekizinci [Mesele]- Fıkıh âlimlerinden hiçbiri, Haccâc b. Amr'ın hadisinin zahirine dayanarak hüküm veren Ebû Sevr müstesna, kemiği kırılan veya topallayan kimsenin sırf kırılma sebebiyle bulunduğu yerde ihramdan çıkacağını söylememiştir; Dâvûd b. Alî ve arkadaşları da bu hususta ona uymuşlardır. Âlimler kemiği kırılan kimsenin ihramdan çıkacağı hususunda icmâ etmişlerdir; ancak ne ile ihramdan çıkacağı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve diğerleri: "Beytullah'ı tavaf etmekle ihramdan çıkar, ondan başka bir şey onu ihramdan çıkarmaz" demişlerdir. Ona muhalefet eden Kûfeliler ise: "Daha önce geçen mezheplerine göre niyetle ve ihramdan çıkmayı sağlayan fiili yapmakla ihramdan çıkar" demektedirler. Dokuzuncu [Mesele]- İslâm beldelerinin âlimleri arasında ihsârın hem hac hem de umrede geçerli olduğu hususunda ihtilaf yoktur. İbn Sîrîn ise: "Umrede ihsâr olmaz; çünkü onun belirli bir vakti yoktur" demiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Umre muayyen bir vakte bağlı olmasa da özür ortadan kalkıncaya kadar beklemekte zarar vardır ve ayet de bu hususta inmiştir. İbnü'z-Zübeyr'den ise düşman veya hastalık sebebiyle engellenen kimseyi ancak Beytullah'ı tavaf etmenin ihramdan çıkaracağı rivayet edilmiştir; bu da Hudeybiye yılındaki haberin lafzına aykırıdır. Onuncu [Mesele]- Engelleyen ya kâfir ya da Müslüman olur. Şayet kâfir ise, ona üstün geleceğine kesin olarak güvense bile onunla savaşması caiz olmaz ve daha önce geçtiği üzere Yüce Allah'ın: "Mescid-i Haram'ın yanında onlarla savaşmayın" kavli gereğince bulunduğu yerde ihramdan çıkar. Kâfir bir bedel (haraç/para) istese bile verilmesi caiz olmaz; çünkü bu İslâm adına bir zillettir. Şayet Müslüman ise, hiçbir surette onunla savaşmak caiz olmaz ve ihramdan çıkmak vacip olur. Eğer bir şey talep edip yolu açacaksa bunu vermek caizdir; savaşmak ise canların telef olmasına yol açacağından caiz olmaz. Zira ibadetlerin ifasında bu şart koşulmaz, çünkü din kolaylıktır. Bedel ödemeye gelince; bu, iki zarardan daha hafif olanıyla daha büyük olanını defetmek içindir ve hac mal harcanan bir ibadet olduğundan bu da masraftan sayılır. On birinci [Mesele]- Engelleyen düşmanın gücü ve çokluğu sebebiyle orada kalacağı ve yerleşeceği ya kesin olarak bilinir ya da bilinmez. Şayet birincisi söz konusu ise, engellenen kişi o anda bulunduğu yerde ihramdan çıkar. Şayet ikincisi söz konusu olup ortadan kalkması umuluyorsa, düşman kalktığında hacca yetişemeyeceği anlaşılacak kadar hacla kendi arasında bir süre kalıncaya kadar engellenmiş sayılmaz; İbnü'l-Kāsım ve İbnü'l-Mâcişûn'a göre işte o zaman ihramdan çıkar. Eşheb ise şöyle demiştir: Hacdan düşman sebebiyle engellenen kimse kurban bayramı gününe kadar ihramdan çıkmaz ve insanlar Arafat'a gidinceye kadar telbiyeyi kesmez. İbnü'l-Kāsım'ın görüşünün gerekçesi şudur: Bu vakit, galip gelen bir düşman sebebiyle haccını tamamlamaktan ümidin kesildiği vakittir; dolayısıyla o vakitte ihramdan çıkması caiz olmuştur; bunun aslı da Arafat günüdür.
قَوْلِ أَشْهَبَ أَنَّ عَلَيْهِ أَنْ يَأْتِيَ مِنْ حُكْمِ الْإِحْرَامِ بِمَا يُمْكِنُهُ [وَالْتِزَامِهِ لَهُ إِلَى يَوْمِ النَّحْرِ، الْوَقْتُ الَّذِي يَجُوزُ لِلْحَاجِّ التَّحَلُّلُ بِمَا يُمْكِنُهُ] الْإِتْيَانُ بِهِ [فَكَانَ ذَلِكَ عَلَيْهِ []. قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ"" مَا" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، أَيْ فَالْوَاجِبُ أَوْ فَعَلَيْكُمْ مَا اسْتَيْسَرَ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ نصب، أي فانحروا أو فاهدوا. و" فَمَا اسْتَيْسَرَ" عِنْدَ جُمْهُورِ أَهْلِ الْعِلْمِ شَاةٌ. وَقَالَ ابن عمر وعائشة وابن الزبير:" فَمَا اسْتَيْسَرَ" جَمَلٌ دُونَ جَمَلٍ، وَبَقَرَةٌ دُونَ بَقَرَةٍ لَا يَكُونُ مِنْ غَيْرِهِمَا. وَقَالَ الْحَسَنُ: أَعْلَى الْهَدْيِ بَدَنَةٌ، وَأَوْسَطُهُ بَقَرَةٌ، وَأَخَسُّهُ شَاةٌ. وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ مَالِكٌ مِنْ أَنَّ الْمُحْصَرَ بِعَدُوٍّ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْقَضَاءُ، لِقَوْلِهِ:" فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ" وَلَمْ يَذْكُرْ قَضَاءً. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" مِنَ الْهَدْيِ" الْهَدْيُ وَالْهَدِيُّ لُغَتَانِ. وَهُوَ مَا يُهْدَى إِلَى بَيْتِ اللَّهِ مِنْ بَدَنَةٍ أَوْ غَيْرِهَا. وَالْعَرَبُ تَقُولُ: كَمْ هَدِيُّ بَنِي فُلَانٍ، أَيْ كَمْ إِبِلُهُمْ. وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: سُمِّيَتْ هَدْيًا لِأَنَّ مِنْهَا مَا يُهْدَى إِلَى بَيْتِ اللَّهِ، فَسُمِّيَتْ بِمَا يَلْحَقُ بَعْضُهَا، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ". [النساء: ٢٥]. أَرَادَ فَإِنْ زَنَى الْإِمَاءُ فَعَلَى الْأَمَةِ مِنْهُنَّ إِذَا زَنَتْ نِصْفُ مَا عَلَى الْحُرَّةِ الْبِكْرِ إِذَا زَنَتْ، فَذَكَرَ اللَّهُ الْمُحْصَنَاتِ وَهُوَ يُرِيدُ الْأَبْكَارَ، لِأَنَّ الْإِحْصَانَ يَكُونُ فِي أَكْثَرِهِنَّ فَسُمِّينَ بِأَمْرٍ يُوجَدُ فِي بَعْضِهِنَّ. وَالْمُحْصَنَةُ مِنَ الْحَرَائِرِ هِيَ ذَاتُ الزَّوْجِ، يَجِبُ عَلَيْهَا الرَّجْمُ إِذَا زَنَتْ، وَالرَّجْمُ لَا يَتَبَعَّضُ، فَيَكُونُ عَلَى الْأَمَةِ نِصْفُهُ، فَانْكَشَفَ بِهَذَا أَنَّ الْمُحْصَنَاتِ يُرَادُ بِهِنَّ الْأَبْكَارُ لَا أُولَاتُ الْأَزْوَاجِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: أَهْلُ الحجاز وبنو أسد يخفون الْهَدْيَ، قَالَ: وَتَمِيمٌ وَسُفْلَى قَيْسٍ يُثَقِّلُونَ فَيَقُولُونَ: هَدِيُّ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Eşheb'in görüşünün gerekçesi ise, kişinin ihram hükmünden gücünün yettiği şeyleri yerine getirmesi [ve hacının yapabileceği şeylerle ihramdan çıkmasının caiz olduğu vakit olan kurban gününe kadar ihrama bağlı kalması gerektiğidir] ki bu onun üzerine bir vecibedir. Yüce Allah'ın: "Kurbandan kolayınıza geleni [gönderin]" kavlinde geçen "mâ" (ما) ref konumundadır; yani "vacip olan veya üzerinize gereken kolayınıza gelendir" demektir. Nasb konumunda olması da muhtemeldir; yani "kolayınıza geleni kesin yahut hediye edin" takdirindedir. İlim ehlinin cumhuruna göre "kolayınıza gelen", bir koyundur. İbn Ömer, Âişe ve İbnü'z-Zübeyr ise: "Kolayınıza gelen, [iri veya küçük] deve ve [iri veya küçük] sığırdır; bunların dışındakilerden olmaz" demişlerdir. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Kurbanın en üstünü deve, orta derecesi sığır, en düşüğü ise koyundur. Bunda, Mâlik'in, düşman sebebiyle engellenen kimseye kazanın vacip olmadığı yönündeki görüşüne delil vardır; çünkü Allah: "Kurbandan kolayınıza geleni..." buyurmuş, kazayı zikretmemiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. On ikinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: "Kurbandan" kavlindeki el-Hedy (الْهَدْي) ve el-Hediyy (الْهَدِيّ) iki lügattir. Bu, deve veya benzeri hayvanlardan Beytullah'a hediye edilen/gönderilen şeydir. Araplar: "Filanoğullarının kurbanlığı (hediyyi) ne kadardır?" derler ki bu "develeri ne kadardır?" demektir. Ebû Bekr şöyle demiştir: Bunlardan bir kısmı Beytullah'a hediye edildiği için hedy diye isimlendirilmiştir; böylece bazısına arız olan vasıfla tamamı adlandırılmıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Eğer fuhuş yaparlarsa, onlara hür kadınlara uygulanan cezanın yarısı gerekir" [en-Nisâ: 25]. Burada kastettiği: Şayet cariyeler zina ederse, zina ettiklerinde onlardan bir cariyeye, hür ve bekâr bir kadın zina ettiğinde uygulanan cezanın yarısı uygulanır. Allah bekârları kastettiği halde onları "muhsanât" (hür/iffetli/evli) olarak zikretmiştir; zira ihsan (iffet/korunma) onların çoğunda bulunur; dolayısıyla bir kısmında bulunan özellikle adlandırılmışlardır. Hür kadınlardan 'muhsana' ise evli olan kadındır ki zina ettiğinde ona recm vacip olur. Recm ise bölünemez ki cariyeye yarısı uygulansın. Böylece açığa çıkmıştır ki 'muhsanât' ile evliler değil bekârlar kastedilmiştir. el-Ferrâ şöyle demiştir: Hicaz ehli ve Esedoğulları 'hedy' kelimesini şeddesiz okurlar. Temîm ve aşağı Kays kabileleri ise şeddeli okuyarak 'hediyy' derler. Şair şöyle demiştir:
حَلَفْتُ بِرَبِّ مَكَّةَ وَالْمُصَلَّى ... وَأَعْنَاقِ الْهَدْيِّ مُقَلَّدَاتِ
"Yemin ettim Mekke'nin ve Musallâ'nın Rabbine... Ve boyunlarına gerdanlık takılmış hedy kurbanlıklarına."
قَالَ: وَوَاحِدُ الْهَدْيِ هَدْيَةٌ. وَيُقَالُ فِي جَمْعِ الْهَدْيِ: أَهْدَاءٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ" فِيهَ سَبْعُ مَسَائِلَ:
[Lugat âlimi] şöyle dedi: Hedy (الْهَدْي) kelimesinin tekili hedyedir (هَدْيَة). Hedy kelimesinin çoğulu için ehdâ' (أَهْدَاء) da denilir. Yüce Allah'ın: { وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } “Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin” kavlinde yedi mesele bulunmaktadır:
الاولى- قوله تعالى:" وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ" الْخِطَابُ لِجَمِيعِ الْأُمَّةِ: مُحْصَرٌ وَمُخَلًّى. وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ يَرَاهَا لِلْمُحْصَرِينَ خَاصَّةً، أَيْ لَا تَتَحَلَّلُوا مِنَ الْإِحْرَامِ حَتَّى يُنْحَرَ الْهَدْيَ. وَالْمَحِلُّ: الْمَوْضِعُ الَّذِي يَحِلُّ فِيهِ ذَبْحُهُ. فَالْمَحِلُّ فِي حَصْرِ الْعَدُوِّ عِنْدَ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ: مَوْضِعُ الْحَصْرِ، اقْتِدَاءً بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ زَمَنَ الْحُدَيْبِيَةِ، قَالَ اللَّهُ تعالى:" وَالْهَدْيَ مَعْكُوفاً أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ" [الفتح: ٢٥] قِيلَ: مَحْبُوسًا إِذَا كَانَ مُحْصَرًا مَمْنُوعًا مِنَ الْوُصُولِ إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ. وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ مَحِلُّ الْهَدْيِ فِي الْإِحْصَارِ: الْحَرَمُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ" [الحج: ٣٣]. وَأُجِيبَ عَنْ هَذَا بِأَنَّ الْمُخَاطَبَ بِهِ الْآمِنُ الَّذِي يَجِدُ الْوُصُولَ إِلَى الْبَيْتِ. فَأَمَّا الْمُحْصَرُ فَخَارِجٌ مِنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:" ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ" بِدَلِيلِ نَحْرِ النَّبِيِّ ﷺ وَأَصْحَابِهِ هَدْيَهُمْ بِالْحُدَيْبِيَةِ وَلَيْسَتْ مِنَ الْحَرَمِ. وَاحْتَجُّوا مِنَ السُّنَّةِ بِحَدِيثِ نَاجِيَةَ ابن جُنْدُبٍ صَاحِبِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: ابْعَثْ مَعِيَ الْهَدْيَ فَأَنْحَرُهُ بِالْحَرَمِ. قَالَ: (فَكَيْفَ تَصْنَعُ بِهِ) قَالَ: أُخْرِجُهُ فِي الْأَوْدِيَةِ لَا يَقْدِرُونَ عَلَيْهِ، فَأَنْطَلِقُ بِهِ حَتَّى أَنْحَرَهُ فِي الْحَرَمِ. وَأُجِيبَ بِأَنَّ هَذَا لَا يَصِحُّ، وَإِنَّمَا يَنْحَرُ حَيْثُ حَلَّ، اقْتِدَاءً بِفِعْلِهِ ﵇ بِالْحُدَيْبِيَةِ، وَهُوَ الصَّحِيحُ الَّذِي رَوَاهُ الْأَئِمَّةُ، وَلِأَنَّ الْهَدْيَ تَابِعٌ لِلْمُهْدِي، وَالْمُهْدِي حَلَّ بِمَوْضِعِهِ، فَالْمُهْدَى أَيْضًا يَحِلُّ مَعَهُ. الثَّانِيَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ عَلَى مَا قَرَّرْنَاهُ فِي الْمُحْصَرِ هَلْ لَهُ أَنْ يَحْلِقَ أَوْ يَحِلَّ بِشَيْءٍ مِنَ الْحِلِّ قَبْلَ أَنْ يَنْحَرَ مَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ، فَقَالَ مَالِكٌ: السُّنَّةُ الثَّابِتَةُ الَّتِي لَا اخْتِلَافَ فِيهَا عِنْدَنَا أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِأَحَدٍ أَنْ يَأْخُذَ مِنْ شَعْرِهِ حَتَّى يَنْحَرَ هَدْيَهُ، قَالَ اللَّهُ تعالى:" وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ". وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: إِذَا حَلَّ الْمُحْصَرُ قَبْلَ أَنْ يَنْحَرَ هديه فعليه دم، ويعود حراما كَمَا كَانَ حَتَّى يَنْحَرَ هَدْيَهُ. وَإِنْ أَصَابَ صَيْدًا قَبْلَ أَنْ يَنْحَرَ الْهَدْيَ فَعَلَيْهِ الْجَزَاءُ. وَسَوَاءٌ فِي ذَلِكَ الْمُوسِرِ وَالْمُعْسِرِ لَا يَحِلُّ أَبَدًا حَتَّى يَنْحَرَ أَوْ يُنْحَرُ عَنْهُ. قَالُوا: وَأَقَلُّ مَا يُهْدِيهِ شَاةٌ، لَا عَمْيَاءَ وَلَا مَقْطُوعَةَ الْأُذُنَيْنِ، وَلَيْسَ هَذَا عِنْدَهُمْ مَوْضِعُ صِيَامٍ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: قَوْلُ الْكُوفِيِّينَ فِيهِ ضَعْفٌ وَتَنَاقُضٌ، لِأَنَّهُمْ لَا يُجِيزُونَ لِمُحْصَرٍ بِعَدُوٍّ وَلَا مرض أن يحل
Birincisi- Yüce Allah'ın: { وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } “Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin” kavli. Bu hitap; engellenmiş (muhsar) ve serbest (muhallâ) olan tüm ümmetedir. Âlimlerden bazıları ise bunun sadece engellenenler hakkında olduğunu kabul etmiştir; yani kurban kesilinceye kadar ihramdan çıkmayın [demektir]. 'el-Mahall' (الْمَحِلُّ), [kurbanın] kesilmesinin helal olduğu yerdir. Düşman engellemesi durumunda kesim yeri, Mâlik ve Şâfiî'ye göre Hudeybiye senesinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e uyularak engellenilen yerdir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَالْهَدْيَ مَعْكُوفاً أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ } “Kurbanlığı da yerine ulaşmaktan alıkonulmuş olarak...” [el-Feth: 25]. Denildi ki: Engellenmiş ve Beyt-i Atîk'e (Kâbe'ye) ulaşması menedilmiş olduğu zaman [kurbanlığı] alıkonulmuş demektir. Ebû Hanîfe'ye göre ise engellenme (ihsâr) durumunda kurbanın kesim yeri Harem'dir; çünkü Yüce Allah: { ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ } “Sonra bunların kesim yeri Beyt-i Atîk'e (Kâbe'ye) varıncadır” [el-Hac: 33] buyurmuştur. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bunun muhatabı, Beyt'e ulaşma imkânı bulan güven içindeki kimsedir. Engellenen kimseye gelince, o; Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabının kurbanlarını Harem sınırları içinde olmayan Hudeybiye'de kesmiş olmaları deliliyle, Yüce Allah'ın: “Sonra bunların kesim yeri Beyt-i Atîk'e varıncadır” kavlinin kapsamı dışındadır. Sünnetten de Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahabi'si Naciye b. Cündüb'ün şu hadisini delil getirdiler: O, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Kurbanı benimle gönder de onu Harem'de keseyim" demiş; [Resûlullah]: «Onu nasıl yapacaksın?» buyurmuş, o da: "Onu vadilerden geçirip çıkarırım, ona güç yetiremezler; böylece onu götürüp Harem'de keserim" demiştir. Buna [şöyle] cevap verilmiştir: Bu rivayet sahih değildir; kurban ancak nerede ihramdan çıkıldıysa orada kesilir. Bu da [Hz. Peygamber] aleyhisselâm'ın Hudeybiye'deki uygulamasına uymak suretiyledir ve imamların rivayet ettiği sahih görüş de budur. Çünkü kurban, kurbanı gönderene (mühdî) tâbidir; kurbanı gönderen bulunduğu yerde ihramdan çıktığına göre kurban da onunla birlikte helal kılınır (kesim yerine ulaşmış olur). İkincisi- Âlimler, açıkladığımız üzere engellenen (muhsar) kimsenin, kolayına gelen kurbanı kesmeden önce tıraş olup olamayacağı veya ihramdan çıkmayı sağlayan herhangi bir fiille ihramdan çıkıp çıkamayacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik şöyle demiştir: "Bizim katımızda kendisinde hiçbir ihtilaf bulunmayan sabit sünnet şudur: Kurbanını kesmedikçe hiçbir kimsenin saçından alması caiz değildir. Yüce Allah: { وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } “Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin” buyurmuştur." Ebû Hanîfe ve arkadaşları ise şöyle demiştir: Muhsar kimse kurbanını kesmeden önce ihramdan çıkarsa üzerine bir kurban (dem) gerekir ve kurbanını kesinceye kadar eskisi gibi ihramlı hâline döner. Eğer kurbanı kesmeden önce bir av hayvanı vurursa üzerine ceza gerekir. Bu hususta varlıklı olanla darda olan eşittir; bizzat kesmedikçe veya kendi adına kesilmedikçe asla ihramdan çıkamaz. Dediler ki: "Kurban edeceği en az miktar bir koyundur; kör veya iki kulağı kesik olmamalıdır. Bu durum onlara göre oruç tutma yeri değildir." Ebû Ömer [İbn Abdilberr] dedi ki: Kûfelilerin bu görüşünde zayıflık ve çelişki vardır; zira onlar ne düşman ne de hastalık sebebiyle engellenen kimsenin ihramdan çıkmasını caiz görmezler...
حَتَّى يَنْحَرَ هَدْيَهُ فِي الْحَرَمِ. وَإِذَا أَجَازُوا لِلْمُحْصَرِ بِمَرَضٍ أَنْ يَبْعَثَ بِهَدْيٍ وَيُوَاعِدَ حَامِلَهُ يَوْمًا يَنْحَرُهُ فِيهِ فَيَحِلَّ وَيَحْلِقَ فَقَدْ أَجَازُوا لَهُ أَنْ يَحِلَّ عَلَى غَيْرِ يَقِينٍ مِنْ نَحْرِ الْهَدْيِ وَبُلُوغِهِ، وَحَمَلُوهُ عَلَى الْإِحْلَالِ بِالظُّنُونِ. وَالْعُلَمَاءُ مُتَّفِقُونَ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِمَنْ لزمه شي مِنْ فَرَائِضِهِ أَنْ يَخْرُجَ مِنْهُ بِالظَّنِّ، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ ظَنٌّ قَوْلُهُمْ: لَوْ عَطِبَ ذَلِكَ الْهَدْيُ أَوْ ضَلَّ أَوْ سُرِقَ فَحَلَّ مُرْسِلُهُ وَأَصَابَ النِّسَاءَ وَصَادَ أَنَّهُ يَعُودُ حَرَامًا وَعَلَيْهِ جَزَاءُ مَا صَادَ، فَأَبَاحُوا لَهُ فَسَادَ الْحَجِّ وَأَلْزَمُوهُ مَا يَلْزَمُ مَنْ لَمْ يَحِلَّ مِنْ إِحْرَامِهِ. وَهَذَا مَا لَا خَفَاءَ فِيهِ مِنَ التَّنَاقُضِ وَضَعْفُ الْمَذَاهِبِ، وَإِنَّمَا بَنَوْا مَذْهَبَهُمْ هَذَا كُلَّهُ عَلَى قَوْلِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَلَمْ يَنْظُرُوا فِي خِلَافِ غَيْرِهِ لَهُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ فِي الْمُحْصَرِ إِذَا أَعْسَرَ بِالْهَدْيِ: فِيهِ قَوْلَانِ: لَا يَحِلُّ أَبَدًا إِلَّا بِهَدْيٍ. وَالْقَوْلِ الْآخَرِ: أَنَّهُ مَأْمُورٌ أَنْ يَأْتِيَ بِمَا قَدَرَ عَلَيْهِ، فإن لم يقدر على شي كَانَ عَلَيْهِ أَنْ يَأْتِيَ بِهِ إِذَا قَدَرَ عَلَيْهِ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: وَمَنْ قَالَ هَذَا قَالَ: يَحِلُّ مَكَانَهُ وَيَذْبَحُ إِذَا قَدَرَ، فَإِنْ قَدَرَ عَلَى أَنْ يَكُونَ الذَّبْحُ بِمَكَّةَ لَمْ يُجْزِهِ أَنْ يَذْبَحَ إِلَّا بِهَا، وَإِنْ لَمْ يَقْدِرْ ذَبَحَ حَيْثُ قَدَرَ. قَالَ وَيُقَالُ لَا يُجْزِيهِ إِلَّا هَدْيٌ. وَيُقَالُ: إِذَا لَمْ يَجِدْ هَدْيًا كَانَ عَلَيْهِ الْإِطْعَامُ أَوِ الصِّيَامُ. وَإِنْ لَمْ يجد واحدا من هذه الثَّلَاثَةِ أَتَى بِوَاحِدٍ مِنْهَا إِذَا قَدَرَ. وَقَالَ فِي الْعَبْدِ: لَا يُجْزِيهِ إِلَّا الصَّوْمُ، تُقَوَّمُ لَهُ الشَّاةُ دَرَاهِمَ ثُمَّ الدَّرَاهِمُ طَعَامًا ثُمَّ يَصُومُ عَنْ كُلِّ مُدٍّ يَوْمًا. الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفُوا إِذَا نَحَرَ الْمُحْصَرُ هَدْيَهُ هَلْ لَهُ أَنْ يَحْلِقَ أَوْ لَا، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: لَيْسَ عَلَيْهِ أَنْ يَحْلِقَ رَأْسَهُ، لِأَنَّهُ قَدْ ذَهَبَ عَنْهُ النُّسُكُ. وَاحْتَجُّوا بِأَنَّهُ لَمَّا سَقَطَ عَنْهُ بِالْإِحْصَارِ جَمِيعُ الْمَنَاسِكِ كَالطَّوَافِ وَالسَّعْيِ- وَذَلِكَ مِمَّا يَحِلُّ بِهِ الْمُحْرِمُ مِنْ إِحْرَامِهِ- سَقَطَ عَنْهُ سَائِرُ مَا يَحِلُّ بِهِ الْمُحْرِمُ مِنْ أَجْلِ أَنَّهُ مُحْصَرٌ. وَمِمَّنِ احْتَجَّ بِهَذَا وَقَالَ بِهِ أَبُو حَنِيفَةَ وَمُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ قَالَا: لَيْسَ عَلَى الْمُحْصَرِ تَقْصِيرَ وَلَا حِلَاقَ. وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ: يحلق المقصر، فإن لم يحلق فلا شي عَلَيْهِ. وَقَدْ حَكَى ابْنُ أَبِي عِمْرَانَ عَنِ ابْنِ سِمَاعَةَ عَنْ أَبِي يُوسُفَ فِي نَوَادِرِهِ أَنَّ عَلَيْهِ الْحِلَاقَ، وَالتَّقْصِيرُ لَا بُدَّ لَهُ مِنْهُ. وَاخْتَلَفَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا أَنَّ الْحِلَاقَ لِلْمُحْصَرِ مِنَ النُّسُكِ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ. وَالْآخَرُ لَيْسَ مِنَ النُّسُكِ كَمَا قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ. وَالْحُجَّةُ
tâ ki kurbanını Harem'de kesinceye kadar. Hastalık sebebiyle engellenen kimsenin bir kurban gönderip onu taşıyan kimseyle keseceği bir gün kararlaştırmasını, sonra da ihramdan çıkıp tıraş olmasını caiz gördüklerinde, kurbanın kesildiğine ve yerine ulaştığına dair kesin bir bilgi olmaksızın ihramdan çıkmasına cevaz vermiş ve onu zanlarla ihramdan çıkmaya sevk etmiş olurlar. Hâlbuki âlimler, üzerine farzlardan bir şey terettüp eden kimsenin zanna dayanarak bundan çıkamayacağı hususunda ittifak etmişlerdir. Bunun zan olduğuna delil ise onların şu sözüdür: Şayet o kurban telef olsa, kaybolsa veya çalınsa, gönderen kişi de ihramdan çıkıp kadınlara yaklaşsa ve avlansa, tekrar ihramlı haline döner ve avladığı şeyin cezası gerekir. Böylece onlar haccın bozulmasını ona mübah kılmış ve ihramından çıkmamış kimseye gereken şeyleri ona yüklemişlerdir. Bu ise apaçık bir çelişki ve zayıf bir mezheptir. Onlar bu mezheplerinin tamamını sadece İbn Mes'ûd'un kavli üzerine bina etmişler ve başkalarının ona muhalefetini dikkate almamışlardır. Şâfiî, kurban kesmekten aciz olan muhsar hakkında şöyle demiştir: Bu konuda iki görüş vardır: Biri, kurban olmaksızın asla ihramdan çıkamaz. Diğer görüş ise: Gücünün yettiğini yapmakla emrolunmuştur, şayet hiçbir şeye güç yetiremezse güç yetirdiği zaman onu yerine getirmesi gerekir. Şâfiî dedi ki: Bunu söyleyen kişi: "Bulunduğu yerde ihramdan çıkar ve güç yetirdiğinde keser. Şayet kesimin Mekke'de olmasına güç yetirirse ancak orada kesmesi geçerli olur; güç yetiremezse güç yetirdiği yerde keser" demiştir. Dedi ki: Ancak hedy kurbanının yeterli olacağı söylenir. Şöyle de denilir: Hedy bulamazsa yedirmek (it'âm) veya oruç tutmak gerekir. Bu üçünden birini bulamazsa güç yetirdiği zaman bunlardan birini yerine getirir. Köle hakkında ise: "Ona ancak oruç yeterli olur; koyunun değeri dirhem olarak belirlenir, sonra dirhemler yiyeceğe çevrilir, sonra her müdd için bir gün oruç tutar" demiştir. Üçüncü [Mesele]- Âlimler, muhsar kurbanını kestiği zaman başını tıraş edip etmeyeceği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup: "Başını tıraş etmesi gerekmez, zira ondan ibadet düşmüştür" demiştir. Onlar, ihsâr sebebiyle tavaf ve sa'y gibi -ki bunlar ihramlının ihramdan çıkmasını sağlayan şeylerdir- bütün menâsik kendisinden düştüğü için, muhsar olmasından ötürü ihramlının ihramdan çıkmasını sağlayan diğer şeylerin de düşeceğini delil getirdiler. Bunu delil getirip savunanlar arasında Ebû Hanîfe ve Muhammed b. el-Hasan da vardır; ikisi şöyle demiştir: Muhsara saç kısaltmak da tıraş da gerekmez. Ebû Yûsuf ise: "Saçını kısaltan tıraş eder; şayet tıraş etmezse üzerine bir şey gerekmez" demiştir. İbn Ebî İmrân, İbn Semâa'dan naklen Nevâdir'inde Ebû Yûsuf'un: "Ona tıraş vaciptir, saç kısaltması ise mutlaka gereklidir" dediğini aktarmıştır. Şâfiî'nin bu meseledeki kavli iki görüş üzere farklılık göstermiştir: Biri, muhsar için tıraşın menâsikten olduğu yönündedir ki bu Mâlik'in kavlidir. Diğeri ise Ebû Hanîfe'nin dediği gibi menâsikten olmadığı yönündedir. Delil ise,
لِمَالِكٍ أَنَّ الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ وَالسَّعْيَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ قَدْ مُنِعَ مِنْ ذَلِكَ كُلِّهِ الْمُحْصَرُ وَقَدْ صُدَّ عَنْهُ، فَسَقَطَ عَنْهُ مَا قَدْ حِيلَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ. وَأَمَّا الْحِلَاقُ فَلَمْ يَحُلْ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ، وَهُوَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَفْعَلَهُ، وَمَا كَانَ قَادِرًا عَلَى أَنْ يَفْعَلَهُ فَهُوَ غَيْرُ سَاقِطٍ عَنْهُ. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحِلَاقَ بَاقٍ عَلَى الْمُحْصَرِ كَمَا هُوَ بَاقٍ عَلَى مَنْ قَدْ وَصَلَ إِلَى الْبَيْتِ سَوَاءٌ قوله تعالى:" وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ"، وَمَا رَوَاهُ الْأَئِمَّةُ مِنْ دُعَاءِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لِلْمُحَلِّقِينَ ثَلَاثًا وَلِلْمُقَصِّرِينَ وَاحِدَةً. وَهُوَ الْحُجَّةُ الْقَاطِعَةُ وَالنَّظَرُ الصَّحِيحُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، وَإِلَى هذا ذهب مالك وأصحابه. الحلاق عِنْدَهُمْ نُسُكٌ عَلَى الْحَاجِّ الَّذِي قَدْ أَتَمَّ حَجَّهُ، وَعَلَى مَنْ فَاتَهُ الْحَجُّ، وَالْمُحْصَرُ بِعَدُوٍّ وَالْمُحْصَرُ بِمَرَضٍ. الرَّابِعَةُ- رَوَى الْأَئِمَّةُ وَاللَّفْظُ لِمَالِكٍ عَنْ نَافِعٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ. قَالَ: (اللَّهُمَّ ارْحَمِ الْمُحَلِّقِينَ) قَالُوا: وَالْمُقَصِّرِينَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ: (اللَّهُمَّ ارْحَمِ الْمُحَلِّقِينَ) قَالُوا: وَالْمُقَصِّرِينَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ: (وَالْمُقَصِّرِينَ). قَالَ عُلَمَاؤُنَا: فَفِي دُعَاءِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لِلْمُحَلِّقِينَ ثَلَاثًا وَلِلْمُقَصِّرِينَ مَرَّةً دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْحَلْقَ فِي الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ أَفْضَلُ مِنَ التَّقْصِيرِ، وَهُوَ مُقْتَضَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ" الْآيَةَ، وَلَمْ يَقُلْ تُقَصِّرُوا. وَأَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ التَّقْصِيرَ يُجْزِئُ عَنِ الرِّجَالِ، إِلَّا شي ذُكِرَ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ كَانَ يُوجِبُ الْحَلْقَ فِي أَوَّلِ حَجَّةٍ يَحُجُّهَا الْإِنْسَانُ. الْخَامِسَةُ- لَمْ تَدْخُلِ النِّسَاءُ فِي الْحَلْقِ، وَأَنَّ سُنَّتَهُنَّ التَّقْصِيرُ، لِمَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (لَيْسَ عَلَى النِّسَاءِ حَلْقٌ إِنَّمَا عَلَيْهِنَّ التَّقْصِيرُ). خَرَّجَهُ أَبُو دَاوُدَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَأَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى الْقَوْلِ بِهِ. وَرَأَتْ جَمَاعَةٌ أَنَّ حَلْقَهَا رَأْسَهَا مِنَ الْمُثْلَةِ، وَاخْتَلَفُوا فِي قَدْرِ مَا تُقَصِّرُ مِنْ رأسها، فكان ابن عمر والشافعي وأحمد
Mâlik açısından şudur: Beytullah'ı tavaf etmek ve Safâ ile Merve arasında sa'y etmek; muhsar bunların hepsinden engellenmiş ve alıkonulmuştur; dolayısıyla kendisiyle arasına engel konulan şey kendisinden düşmüştür. Tıraşa gelince; onunla arasına engel konulmamıştır ve o bunu yapmaya kadirdir; yapmaya kadir olduğu şey ise kendisinden düşmez. Tıraşın, Beytullah'a ulaşan kimse üzerinde baki olduğu gibi muhsar üzerinde de aynen baki olduğuna delalet eden şeylerden biri Yüce Allah'ın: "Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin" kavli ile imamların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettikleri, tıraş olanlara üç defa, saçlarını kısaltanlara ise bir defa dua etmiş olmasıdır. Bu meselede kesin delil ve doğru muhakeme budur; Mâlik ve arkadaşları da buna gitmişlerdir. Tıraş onlara göre, haccını tamamlayan hacı için de haccı kaçıran kimse için de düşman sebebiyle ihsara uğrayan ve hastalık sebebiyle ihsara uğrayan kimse için de bir menâsiktir (ibadettir). Dördüncü [Mesele]- İmamlar -lafız Mâlik'e ait olmak üzere- Nâfi'den, o da Abdullah b. Ömer'den rivayet ettiler ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Allah'ım, saçlarını kazıtanlara merhamet et). Dediler ki: Saçlarını kısaltanlara da [dua etseniz] ey Allah'ın Resûlü! Şöyle buyurdu: (Allah'ım, saçlarını kazıtanlara merhamet et). Dediler ki: Saçlarını kısaltanlara da [dua etseniz] ey Allah'ın Resûlü! Şöyle buyurdu: (Ve saçlarını kısaltanlara da). Âlimlerimiz şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in saçlarını kazıtanlara üç defa, kısaltanlara ise bir defa dua etmesinde, hac ve umrede tıraş olmanın kısaltmaktan daha faziletli olduğuna delil vardır; nitekim Yüce Allah'ın: "Başlarınızı tıraş etmeyin" ayetinin gereği de budur; "kısaltmayın" dememiştir. İlim ehli, Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edilen bir husus müstesna, kısaltmanın erkekler için yeterli olacağı hususunda icmâ etmiştir; o, kişinin yaptığı ilk hacda tıraş olmayı vacip görüyordu. Beşinci [Mesele]- Kadınlar tıraş hükmüne dahil değildir, onların sünneti kısaltmaktır; nitekim Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: (Kadınlara tıraş yoktur, onlara ancak saç kısaltmak vardır). Bunu Ebû Dâvûd, İbn Abbâs'tan tahric etmiştir. İlim ehli bununla amel etme hususunda icmâ etmiştir. Bir grup âlim kadının başını kazıtmasını müsle (bedene eziyet ve çirkinleştirme) olarak görmüştür. Başından ne kadar kısaltacağı hususunda ise ihtilaf etmişlerdir: İbn Ömer, Şâfiî, Ahmed
وإسحاق يَقُولُونَ: تُقَصِّرُ مِنْ كُلِّ قَرْنٍ مِثْلَ الْأُنْمُلَةِ. وَقَالَ عَطَاءٌ: قَدْرَ ثَلَاثِ أَصَابِعَ مَقْبُوضَةٍ. وَقَالَ قَتَادَةُ: تُقَصِّرُ الثُّلُثَ أَوِ الرُّبُعَ. وَفَرَّقَتْ حَفْصَةُ بِنْتُ سِيرِينَ بَيْنَ الْمَرْأَةِ الَّتِي قَعَدَتْ فَتَأْخُذُ الرُّبُعَ، وَفِي الشَّابَّةِ أَشَارَتْ بِأُنْمُلَتِهَا تَأْخُذُ وَتُقَلِّلُ. وَقَالَ مَالِكٌ: تَأْخُذُ مِنْ جَمِيعِ قُرُونِ رَأْسِهَا، وما أخذت
ve İshak şöyle diyorlardı: Her örgüden/bukleden bir parmak ucu kadar kısaltır. Atâ: "Bitişik üç parmak miktarı" demiştir. Katâde: "Üçte birini veya dörtte birini kısaltır" demiştir. Hafsa binti Sîrîn ise yaşlı kadınla genç kadın arasında ayrım yaparak, yaşlı kadının dörtte birini alacağını, genç kadında ise parmak ucunu işaret ederek alıp az tutacağını belirtmiştir. Mâlik ise şöyle demiştir: Başının bütün örgülerinden/tutamlarından alır; bunlardan ne kadar alırsa
مِنْ ذَلِكَ فَهُوَ يَكْفِيهَا، وَلَا يُجْزِي عِنْدَهُ أَنْ تَأْخُذَ مِنْ بَعْضِ الْقُرُونِ وَتُبْقِيَ بَعْضًا. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: يُجْزِي مَا وَقَعَ عَلَيْهِ اسْمُ تَقْصِيرٍ، وَأَحْوَطُ أَنْ تَأْخُذَ مِنْ جَمِيعِ الْقُرُونِ قَدْرَ أُنْمُلَةٍ. السَّادِسَةُ- لَا يَجُوزُ لِأَحَدٍ أَنْ يَحْلِقَ رَأْسَهُ حَتَّى يَنْحَرَ هَدْيَهُ، وَذَلِكَ أَنَّ سُنَّةَ الذَّبْحِ قَبْلَ الْحِلَاقِ. وَالْأَصْلُ فِي ذلك قوله تعالى:" وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ"، وَكَذَلِكَ فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، بَدَأَ فَنَحَرَ هَدْيَهُ ثُمَّ حَلَقَ بَعْدَ ذَلِكَ، فَمَنْ خَالَفَ هَذَا فَقَدَّمَ الْحِلَاقَ قَبْلَ النَّحْرِ فَلَا يَخْلُو أَنْ يُقَدِّمَهُ خَطَأً وَجَهْلًا أَوْ عمدا وقصدا، فإن كان الأول فلا شي عَلَيْهِ، رَوَاهُ ابْنُ حَبِيبٍ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ، وَهُوَ الْمَشْهُورُ مِنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ. وَقَالَ ابْنُ الْمَاجِشُونِ: عَلَيْهِ الْهَدْيُ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ. وَإِنْ كَانَ الثَّانِي فَقَدْ رَوَى الْقَاضِي أَبُو الْحَسَنِ أَنَّهُ يَجُوزُ تَقْدِيمُ الْحَلْقِ عَلَى النَّحْرِ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ. وَالظَّاهِرُ مِنَ الْمَذْهَبِ الْمَنْعُ، وَالصَّحِيحُ الْجَوَازُ، لِحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قِيلَ لَهُ فِي الذَّبْحِ وَالْحَلْقِ وَالرَّمْيِ وَالتَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ فَقَالَ: (لَا حَرَجَ) رَوَاهُ مُسْلِمٌ. وَخَرَّجَ ابْنُ مَاجَهْ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سُئِلَ عَمَّنْ ذَبَحَ قَبْلَ أَنْ يَحْلِقَ، أَوْ حَلَقَ قَبْلَ أَنْ يَذْبَحَ فَقَالَ: (لَا حَرَجَ). السَّابِعَةُ- لَا خِلَافَ أَنَّ حَلْقَ الرَّأْسِ فِي الْحَجِّ نُسُكٌ مَنْدُوبٌ إِلَيْهِ وَفِي غَيْرِ الْحَجِّ جَائِزٌ، خِلَافًا لِمَنْ قَالَ: إِنَّهُ مُثْلَةٌ، وَلَوْ كَانَ مُثْلَةً مَا جَازَ فِي الْحَجِّ وَلَا غَيْرِهِ، لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ نَهَى عَنِ الْمُثْلَةِ، وَقَدْ حَلَقَ رُءُوسَ بَنِي جَعْفَرٍ بَعْدَ أَنْ أَتَاهُ قَتْلُهُ بِثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، وَلَوْ لَمْ يَجُزِ الْحَلْقُ مَا حَلَقَهُمْ. وَكَانَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁ يَحْلِقُ رَأْسَهُ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَقَدْ أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى حَبْسِ الشَّعْرِ وَعَلَى إِبَاحَةِ الْحَلْقِ. وَكَفَى بِهَذَا حُجَّةً، وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ" فيه تِسْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً" اسْتَدَلَّ بَعْضُ عُلَمَاءِ الشَّافِعِيَّةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْمُحْصَرَ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ الْعَدُوُّ لَا الْمَرَضُ، وَهَذَا لَا يَلْزَمُ، فَإِنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ:" فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ" فَحَلَقَ" فَفِدْيَةٌ" أَيْ فعليه فدية، وإذا كان هذا وَارِدًا فِي الْمَرَضِ
onun için yeterlidir; ona göre tutamların bazısından alıp bazısını bırakması caiz olmaz. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Kısaltma adı verilen her miktar yeterlidir; daha ihtiyatlı olanı, bütün tutamlardan bir parmak ucu kadar almasıdır. Altıncı [Mesele]- Kurbanını kesmedikçe hiç kimsenin başını tıraş etmesi caiz değildir; zira sünnet olan, kesimin tıraştan önce yapılmasıdır. Bu hususta asıl olan Yüce Allah'ın: "Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin" kavlidir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de böyle yapmış; önce başlayıp kurbanını kesmiş, ardından tıraş olmuştur. Buna muhalefet edip tıraşı kesimden öne alan kimse ya bunu hataen ve bilmeyerek öne almıştır ya da kasten ve bilerek yapmıştır. Şayet birincisi ise üzerine bir şey gerekmez; bunu İbn Habîb, İbnü'l-Kāsım'dan rivayet etmiştir ki Mâlik mezhebinde meşhur olan da budur. İbnü'l-Mâcişûn ise: "Ona kurban gerekir" demiştir; Ebû Hanîfe de bu görüştedir. Şayet ikincisi ise Kadı Ebü'l-Hasan, tıraşın kesimden önceye alınmasının caiz olduğunu rivayet etmiştir ki Şâfiî de bu görüştedir. Mezhepten zahir olan görüş yasak olmasıdır; sahih olan ise caiz olmasıdır. Zira İbn Abbâs'ın hadisinde bildirildiğine göre, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e kesmek, tıraş olmak, taş atmak ve bunların öne alınıp ertelenmesi sorulduğunda: (Bir sakınca yoktur) buyurmuştur; bunu Müslim rivayet etmiştir. İbn Mâce de Abdullah b. Amr'dan tahric etmiştir ki: Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e tıraş olmadan önce kesen veya kesmeden önce tıraş olan kimse sorulmuş, o da: (Bir sakınca yoktur) buyurmuştur. Yedinci [Mesele]- Hacda başı tıraş etmenin mendup bir ibadet, hac dışında ise caiz olduğu hususunda ihtilaf yoktur; bunun müsle olduğunu söyleyen kimsenin hilafına. Şayet müsle olsaydı ne hacda ne de başka bir yerde caiz olurdu; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem müsleden nehyetmiştir. Cafer'in şehadet haberi kendisine geldikten üç gün sonra oğullarının başlarını tıraş ettirmiştir; şayet tıraş caiz olmasaydı onları tıraş ettirmezdi. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh da başını tıraş ederdi. İbn Abdilberr şöyle demiştir: Âlimler saç uzatmanın da tıraş etmenin mübah olduğunun da üzerinde icmâ etmişlerdir. Bu da delil olarak yeterlidir; muvaffakiyet Allah'tandır. Yüce Allah'ın: "İçinizden kim hasta olur veya başından bir eziyeti bulunursa; fidye olarak oruç, sadaka veya kurban gerekir" kavlinde dokuz mesele vardır: Birinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: "İçinizden kim hasta olur..." kavmi hakkında Şâfiî âlimlerinden bazıları bu ayeti, ayetin başındaki ihsarın hastalık değil düşman ihsarı olduğuna delil getirmişlerdir; fakat bu zorunlu bir çıkarım değildir. Zira O'nun: "İçinizden kim hasta olur veya başından bir eziyeti bulunursa" tıraş olursa "fidye gerekir" sözünün anlamı, yani onun üzerine fidye gerekir demektir. Bu husus hastalık hakkında
بِلَا خِلَافٍ كَانَ الظَّاهِرُ أَنَّ أَوَّلَ الْآيَةِ وَرَدَ فِيمَنْ وَرَدَ فِيهِ وَسَطَهَا وَآخِرَهَا، لِاتِّسَاقِ الْكَلَامِ بَعْضِهِ عَلَى بَعْضٍ، وَانْتِظَامِ بَعْضِهِ بِبَعْضٍ، وَرُجُوعِ الْإِضْمَارِ فِي آخِرِ الْآيَةِ إِلَى مَنْ خُوطِبَ فِي أَوَّلِهَا، فَيَجِبُ حَمْلٌ ذَلِكَ عَلَى ظَاهِرِهِ حَتَّى يَدُلَّ الدَّلِيلُ عَلَى الْعُدُولِ عَنْهُ. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى مَا قُلْنَاهُ سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، رَوَى الْأَئِمَّةُ وَاللَّفْظُ لِلدَّارَقُطْنِيِّ:" عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ رَآهُ وَقَمْلُهُ يَتَسَاقَطُ عَلَى وَجْهِهِ فَقَالَ: (أَيُؤْذِيكَ هَوَامُّكَ) قَالَ نَعَمْ. فَأَمَرَهُ أَنْ يَحْلِقَ وَهُوَ بِالْحُدَيْبِيَةِ، وَلَمْ يُبَيِّنْ لَهُمْ أَنَّهُمْ يَحِلُّونَ بِهَا وَهُمْ عَلَى طَمَعٍ أَنْ يَدْخُلُوا مَكَّةَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْفِدْيَةَ، فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُطْعِمَ فَرَقًا بَيْنَ سِتَّةِ مَسَاكِينَ، أَوْ يُهْدِيَ شَاةً، أَوْ يَصُومَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ (. خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ بِهَذَا اللَّفْظِ أَيْضًا. فَقَوْلُهُ:" وَلَمْ يُبَيِّنْ لَهُمْ أَنَّهُمْ يَحِلُّونَ بِهَا" يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ مَا كَانُوا عَلَى يَقِينٍ مِنْ حَصْرِ الْعَدُوِّ لَهُمْ، فَإِذَا الْمُوجِبُ لِلْفِدْيَةِ الْحَلْقُ لِلْأَذَى وَالْمَرَضِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّانِيَةُ- قَالَ الْأَوْزَاعِيُّ فِي الْمُحْرِمِ يُصِيبُهُ أَذًى فِي رَأْسِهِ: إِنَّهُ يُجْزِيهِ أَنْ يُكَفِّرَ بِالْفِدْيَةِ قَبْلَ الْحَلْقِ. قُلْتُ: فَعَلَى هَذَا يَكُونُ الْمَعْنَى" فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ" إِنْ أَرَادَ أَنْ يَحْلِقَ، وَمَنْ قَدَرَ فَحَلَقَ فَفِدْيَةٌ، فَلَا يَفْتَدِي حَتَّى يَحْلِقَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثَةُ- قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: كُلُّ مَنْ ذَكَرَ النُّسُكَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ مُفَسَّرًا فَإِنَّمَا ذَكَرَهُ بِشَاةٍ، وَهُوَ أَمْرٌ لَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ. وَأَمَّا الصَّوْمُ وَالْإِطْعَامُ فَاخْتَلَفُوا فِيهِ، فَجُمْهُورُ فُقَهَاءِ الْمُسْلِمِينَ عَلَى أَنَّ الصَّوْمَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، وَهُوَ مَحْفُوظٌ صَحِيحٌ فِي حَدِيثِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ. وَجَاءَ عَنِ الْحَسَنِ وعكرمة ونافع أنهم قَالُوا: الصَّوْمُ فِي فِدْيَةِ
ihtilafsız olarak vaki olduğuna göre, sözün birbirini takip etmesi, intizam içinde olması ve ayetin sonundaki zamirin başındaki muhataplara dönmesi sebebiyle ayetin başının da ortası ve sonu hakkında inen kimseler hakkında indiği zahirdir; dolayısıyla bundan dönmeye dair bir delil bulununcaya kadar bunu zahirine hamletmek vaciptir. Söylediğimize delalet eden hususlardan biri de bu ayetin nüzul sebebidir. İmamlar rivayet etmişlerdir -lafız ed-Dârekutnî'ye aittir-: "Kâ'b b. Ucre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu gördü, bitleri yüzüne dökülüyordu; şöyle buyurdu: (Haşerelerin sana eziyet ediyor mu?) O: Evet, dedi. Bunun üzerine Hudeybiye'de iken ona tıraş olmasını emretti; o sırada Mekke'ye gireceklerini umuyorlardı ve orada ihramdan çıkacakları kendilerine açıklanmamıştı. Bunun üzerine Allah fidye ayetini indirdi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ona bir ferak yiyeceği altı yoksul arasında paylaştırmasını veya bir koyun kurban etmesini yahut üç gün oruç tutmasını emretti." el-Buhârî de bu lafızla tahric etmiştir. O'nun: "orada ihramdan çıkacakları kendilerine açıklanmamıştı" ifadesi, düşmanın kendilerini engellemesinden kesin olarak emin olmadıklarına delalet eder; öyleyse fidye gerektiren şey eziyet ve hastalık sebebiyle tıraş olmaktır; doğrusunu en iyi Allah bilir. İkinci [Mesele]- el-Evzâî, başında bir eziyet bulunan ihramlı hakkında şöyle demiştir: Tıraş olmadan önce fidyeyle kefaret ödemesi yeterlidir. Derim ki: Buna göre anlam şöyle olur: "İçinizden kim hasta olur veya başından bir eziyeti bulunursa fidye olarak oruç, sadaka veya kurban gerekir"; yani şayet tıraş olmak isterse demektir. Gücü yetip de tıraş olan kimseye ise fidye gerekir; dolayısıyla tıraş olmadıkça fidye vermez. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Üçüncü [Mesele]- İbn Abdilberr şöyle demiştir: Bu hadiste kurbanı (nüsük) açıklanmış olarak zikreden herkes onu bir koyun olarak zikretmiştir ki bu âlimler arasında ihtilafsız bir husustur. Oruç ve yedirmeye gelince, bunda ihtilaf etmişlerdir; Müslüman fukahasının cumhuru orucun üç gün olduğu görüşündedir; Kâ'b b. Ucre hadisinde mahfuz ve sahih olan da budur. Hasan, İkrime ve Nâfi'den ise şöyle dedikleri nakledilmiştir: Eziyet fidyesinde oruç
الْأَذَى عَشَرَةُ أَيَّامٍ، وَالْإِطْعَامُ عَشَرَةَ مَسَاكِينَ، وَلَمْ يَقُلْ أَحَدٌ بِهَذَا مِنْ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ وَلَا أَئِمَّةِ الْحَدِيثِ. وَقَدْ جاء من رواية أبي الزبير عن
...eziyet [fidyesi orucu] on gündür, yiyecek yedirmek ise on yoksulu doyurmaktır. İslam beldelerinin fakihlerinden ve hadis imamlarından hiç kimse bunu söylememiştir. Nitekim Ebü'z-Zübeyr'in rivayetinde şu şekilde gelmiştir: O,
مُجَاهِدٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ أَنَّهُ حَدَّثَهُ أَنَّهُ كَانَ أَهَلَّ فِي ذِي الْقَعْدَةِ، وَأَنَّهُ قَمِلَ رَأْسُهُ فَأَتَى عَلَيْهِ النَّبِيُّ ﷺ وَهُوَ يُوقِدُ تَحْتَ قِدْرٍ لَهُ، فَقَالَ لَهُ: (كَأَنَّكَ يُؤْذِيكَ هَوَامُّ رَأْسِكَ). فَقَالَ أَجَلْ. قَالَ: (احْلِقْ وَاهْدِ هَدْيًا). فَقَالَ: مَا أَجِدُ هَدْيًا. قَالَ: (فَأَطْعِمْ سِتَّةَ مَسَاكِينَ). فَقَالَ: مَا أَجِدُ. قَالَ: (صُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ). قَالَ أَبُو عُمَرَ: كَانَ ظَاهِرُ هَذَا الْحَدِيثِ عَلَى التَّرْتِيبِ وَلَيْسَ كَذَلِكَ، وَلَوْ صَحَّ هَذَا كَانَ مَعْنَاهُ الِاخْتِيَارَ أَوَّلًا فَأَوَّلًا، وَعَامَّةُ الْآثَارِ عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ وَرَدَتْ بِلَفْظِ التَّخْيِيرِ، وَهُوَ نَصُّ الْقُرْآنِ، وَعَلَيْهِ مَضَى عَمَلُ الْعُلَمَاءِ فِي كُلِّ الْأَمْصَارِ وَفَتْوَاهُمْ، وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ. الرَّابِعَةُ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْإِطْعَامِ فِي فِدْيَةِ الْأَذَى، فَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُمُ: الْإِطْعَامُ فِي ذَلِكَ مُدَّانِ بِمُدِّ النَّبِيِّ ﷺ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي ثَوْرٍ وَدَاوُدَ. وَرُوِيَ عَنِ الثَّوْرِيِّ أَنَّهُ قَالَ فِي الْفِدْيَةِ: مِنَ الْبُرِّ نِصْفُ صَاعٍ، وَمِنَ التَّمْرِ وَالشَّعِيرِ وَالزَّبِيبِ صَاعٌ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ أَيْضًا مِثْلَهُ، جَعَلَ نِصْفَ صَاعِ بُرٍّ عَدْلَ صَاعِ تَمْرٍ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَهَذَا غَلَطٌ، لِأَنَّ فِي بَعْضِ أَخْبَارِ كَعْبٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لَهُ: (أَنْ تَصَّدَّقَ بِثَلَاثَةِ أُصُوعٍ مِنْ تَمْرٍ عَلَى سِتَّةِ مَسَاكِينَ). وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ مَرَّةً كَمَا قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ، وَمَرَّةً قَالَ: إِنْ أَطْعَمَ بُرًّا فَمُدٌّ لِكُلِّ مِسْكِينٍ، وَإِنْ أَطْعَمَ تَمْرًا فَنِصْفُ صَاعٍ. الْخَامِسَةُ- وَلَا يُجْزِي أَنْ يُغَدِّيَ الْمَسَاكِينَ وَيُعَشِّيَهُمْ فِي كَفَّارَةِ الْأَذَى حَتَّى يُعْطِيَ كُلَّ مِسْكِينٍ مُدَّيْنِ بِمُدِّ النَّبِيِّ ﷺ. وَبِذَلِكَ قَالَ مَالِكٌ وَالثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَمُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ. وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ: يُجْزِيهِ أَنْ يُغَدِّيَهِمْ وَيُعَشِّيَهِمْ. السَّادِسَةُ- أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الْمُحْرِمَ مَمْنُوعٌ مِنْ حَلْقِ شَعْرِهِ وَجَزِّهِ وَإِتْلَافِهِ بِحَلْقٍ أَوْ نَوْرَةٍ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ إِلَّا فِي حَالَةِ الْعِلَّةِ كَمَا نَصَّ عَلَى ذَلِكَ الْقُرْآنُ. وَأَجْمَعُوا عَلَى وُجُوبِ الْفِدْيَةِ عَلَى مَنْ حَلَقَ وَهُوَ مُحْرِمٌ بِغَيْرِ عِلَّةٍ، وَاخْتَلَفُوا فِيمَا عَلَى مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ، أَوْ لَبِسَ أَوْ تَطَيَّبَ بِغَيْرِ عُذْرٍ عَامِدًا، فَقَالَ مَالِكٌ: بِئْسَ مَا فَعَلَ! وَعَلَيْهِ الْفِدْيَةُ، وَهُوَ مُخَيَّرٌ فِيهَا، وَسَوَاءٌ عِنْدَهُ الْعَمْدُ فِي ذَلِكَ وَالْخَطَأُ، لِضَرُورَةٍ وَغَيْرِ ضَرُورَةٍ. وَقَالَ أَبُو حنيفة والشافعي وأصحابهما وأبو ثور:
Mücâhid’den, onun Abdurrahman’dan, onun da Kâ‘b b. Ucre’den [naklettiğine göre] Kâ‘b ona şunu anlatmıştır: Kendisi Zilkade ayında ihrama girmişti ve başında bitler çoğalmıştı. Derken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisi tenceresinin altında ateş yakarken yanına gelip ona şöyle buyurdu: «Anlaşılan başındaki haşereler (bitler) sana eziyet veriyor». O da: "Evet" dedi. [Allah Resûlü]: «[Başını] tıraş et ve bir kurban hediye et (kes)» buyurdu. O: "Kurbanlık bulamıyorum" deyince: «O halde altı yoksulu doyur» buyurdu. O: "Bulamıyorum" deyince de: «Üç gün oruç tut» buyurdu. Ebû Ömer [İbn Abdilberr] şöyle demiştir: Bu hadisin zahiri [hükmün] tertip (sıralı) üzere olduğunu göstermektedir, oysa durum böyle değildir. Eğer bu rivayet sahih olsaydı, bunun anlamı öncelik sırasına göre tercih hakkı (tertipli muhayyerlik) olurdu. Kâ‘b b. Ucre’den gelen rivayetlerin geneli ise muhayyerlik (serbest seçim) lafzıyla vârid olmuştur; Kur'an’ın açık nassı da böyledir. Bütün beldelerdeki ilim ehlinin uygulaması ve fetvası da bu doğrultuda gerçekleşmiştir. Muvaffakiyet Allah’tandır. Dördüncü [Mesele]- İlim ehli, eziyet fidyesindeki doyurma (it'âm) miktarı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, Şâfiî, Ebû Hanîfe ve onların talebeleri şöyle demişlerdir: Bu konudaki doyurma, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in müddü ile iki müddür. Ebû Sevr ve Dâvûd'un görüşü de budur. Sevrî’den ise fidye hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Buğdaydan yarım sâ‘, hurma, arpa ve kuru üzümden ise bir sâ‘dır." Ebû Hanîfe’den de bunun benzeri rivayet edilmiş olup o, yarım sâ‘ buğdayı bir sâ‘ hurmaya denk tutmuştur. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: "Bu yanlıştır; zira Kâ‘b rivayetlerinin bazısında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ona: «Altı yoksula üç sâ‘ hurma sadaka vermen gerekir» buyurduğu yer almaktadır." Ahmed b. Hanbel bir keresinde Mâlik ve Şâfiî’nin dediği gibi söylemiş, bir keresinde de: "Eğer buğday yedirirse her yoksula bir müd, hurma yedirirse yarım sâ‘dır" demiştir. Beşinci [Mesele]- Eziyet keffâretinde, her yoksula Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in müddü ile iki müd vermedikçe yoksullara sadece öğle ve akşam yemeği yedirmesi yeterli olmaz. Mâlik, Sevrî, Şâfiî ve Muhammed b. el-Hasan bu görüşü benimsemişlerdir. Ebû Yûsuf ise: "Onlara öğle ve akşam yemeği yedirmesi yeterli olur" demiştir. Altıncı [Mesele]- İlim ehli, ihramlının -Kur'an’ın da açıkça belirttiği üzere hastalık durumu müstesna- saçını tıraş etmekten, kısaltmaktan ve tıraşla, hamam otuyla (nûre) veya başka bir şeyle yok etmekten yasaklandığı hususunda icmâ etmişlerdir. Yine bir hastalık/mazeret olmaksızın ihramlı iken saçını tıraş eden kimseye fidye gerektiği hususunda da icmâ etmişlerdir. Mazeretsiz olarak bunu kasten yapan veya giyinen yahut koku sürünen kimseye ne gerekeceği konusunda ise ihtilaf etmişlerdir. Mâlik şöyle demiştir: "Ne kötü bir şey yapmıştır! Ona fidye gerekir ve fidye türlerinde muhayyerdir; bu hususta kasten yapması ile hataen yapması, zaruret sebebiyle olması ile zaruretsiz olması onun katında birdir." Ebû Hanîfe, Şâfiî, talebeleri ve Ebû Sevr ise şöyle demişlerdir:
لَيْسَ بِمُخَيَّرٍ إِلَّا فِي الضَّرُورَةِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:" فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ" فَإِذَا حَلَقَ رَأْسَهُ عَامِدًا أَوْ لَبِسَ عَامِدًا لِغَيْرِ عُذْرٍ فَلَيْسَ بِمُخَيَّرٍ وَعَلَيْهِ دَمٌ لَا غَيْرَ. السَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِيمَنْ فَعَلَ ذَلِكَ نَاسِيًا، فَقَالَ مَالِكٌ ﵀: الْعَامِدُ وَالنَّاسِي فِي ذَلِكَ سَوَاءٌ فِي وُجُوبِ الْفِدْيَةِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيِّ وَاللَّيْثِ. وَلِلشَّافِعِيِّ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- لَا فِدْيَةَ عَلَيْهِ، وَهُوَ قَوْلُ دَاوُدَ وَإِسْحَاقَ. وَالثَّانِي- عَلَيْهِ الْفِدْيَةُ. وَأَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ يُوجِبُونَ الْفِدْيَةَ عَلَى الْمُحْرِمِ بِلُبْسِ الْمَخِيطِ وَتَغْطِيَةِ الرَّأْسِ أَوْ بَعْضِهِ، وَلُبْسِ الْخُفَّيْنِ وَتَقْلِيمِ الْأَظَافِرِ وَمَسِّ الطِّيبِ وَإِمَاطَةِ الْأَذَى، وَكَذَلِكَ إِذَا حَلَقَ شَعْرَ جَسَدِهِ أَوِ اطَّلَى، أَوْ حَلَقَ مَوَاضِعَ الْمَحَاجِمِ. وَالْمَرْأَةُ كَالرَّجُلِ فِي ذَلِكَ، وَعَلَيْهَا الْفِدْيَةُ فِي الْكُحْلِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِيهِ طِيبٌ. وَلِلرَّجُلِ أَنْ يَكْتَحِلَ بِمَا لَا طِيبَ فِيهِ. وَعَلَى الْمَرْأَةِ الْفِدْيَةُ إِذَا غَطَّتْ وَجْهَهَا أَوْ لَبِسَتِ الْقُفَّازَيْنِ، وَالْعَمْدُ وَالسَّهْوُ وَالْجَهْلُ فِي ذَلِكَ سَوَاءٌ، وَبَعْضُهُمْ يجعل عليهما دما في كل شي من ذلك. وقال داود: لا شي عَلَيْهِمَا فِي حَلْقِ شَعْرِ الْجَسَدِ. الثَّامِنَةُ- وَاخْتَلَفَ العلماء في موضع الْفِدْيَةِ الْمَذْكُورَةِ، فَقَالَ عَطَاءٌ: مَا كَانَ مِنْ دَمٍ فَبِمَكَّةَ، وَمَا كَانَ مِنْ طَعَامٍ أَوْ صِيَامٍ فَحَيْثُ شَاءَ، وَبِنَحْوِ ذَلِكَ قَالَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ. وَعَنِ الْحَسَنِ أَنَّ الدَّمَ بِمَكَّةَ. وَقَالَ طَاوُسٌ وَالشَّافِعِيُّ: الْإِطْعَامُ وَالدَّمُ لَا يَكُونَانِ إِلَّا بِمَكَّةَ، وَالصَّوْمُ حَيْثُ شَاءَ، لِأَنَّ الصِّيَامَ لَا مَنْفَعَةَ فِيهِ لِأَهْلِ الْحَرَمِ، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ سبحانه" هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ" [المائدة: ٩٥] رِفْقًا لِمَسَاكِينَ جِيرَانِ بَيْتِهِ، فَالْإِطْعَامُ فِيهِ مَنْفَعَةٌ بِخِلَافِ الصِّيَامِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ مَالِكٌ: يَفْعَلُ ذَلِكَ أَيْنَ شَاءَ، وَهُوَ الصَّحِيحُ مِنَ الْقَوْلِ، وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ. وَالذَّبْحُ هُنَا عِنْدَ مَالِكٍ نُسُكٌ وَلَيْسَ بِهَدْيٍ لِنَصِ الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ، وَالنُّسُكُ يَكُونُ حَيْثُ شَاءَ، وَالْهَدْيُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِمَكَّةَ. وَمِنْ حُجَّتِهِ أَيْضًا مَا رَوَاهُ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ فِي مُوَطَّئِهِ، وَفِيهِ: فَأَمَرَ علي بن أبي طالب ﵁ بِرَأْسِهِ- يَعْنِي رَأْسَ حُسَيْنٍ - فَحَلَقَ ثُمَّ نَسَكَ عَنْهُ بِالسُّقْيَا فَنَحَرَ عَنْهُ بَعِيرًا. قَالَ مَالِكٌ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ: وَكَانَ حُسَيْنٌ خَرَجَ مَعَ عُثْمَانَ فِي سَفَرِهِ [ذَلِكَ] إِلَى مَكَّةَ. ففي هذا
[İhramlı kimse] ancak zaruret hâlinde serbest bırakılmıştır; çünkü Yüce Allah: { فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ } “İçinizden kim hasta olur veya başında bir rahatsızlık bulunursa...” buyurmuştur. Dolayısıyla başını kasten tıraş ederse veya bir mazereti olmaksızın kasten [dikişli elbise] giyerse muhayyer (serbest) değildir; üzerine kurban (dem) kesmekten başka bir şey gerekmez. Yedinci [Mesele]: Bunu unutan kimse hakkında ihtilaf etmişlerdir. Mâlik -rahimehullâh-: «Fidyenin vacip olması hususunda kasten yapan ile unutan eşittir» demiştir; Ebû Hanîfe, Sevrî ve Leys'in görüşü de budur. Bu meselede Şâfiî'nin iki görüşü vardır: Birincisi, üzerine fidye gerekmez; bu, Dâvûd ve İshâk'ın görüşüdür. İkincisi ise üzerine fidye gerekir. Âlimlerin çoğu ihramlıya dikişli elbise giymek, başı veya bir kısmını örtmek, mest giymek, tırnak kesmek, koku sürünmek ve eziyeti (kılları) gidermek sebebiyle fidye vacip kılarlar. Aynı şekilde beden kıllarını tıraş ettiğinde veya kireç/ilaç ile döktüğünde yahut hacamat yerlerini tıraş ettiğinde de böyledir. Kadın da bu hususlarda erkek gibidir; ayrıca içinde koku olmasa bile sürme çektiğinde kadına fidye gerekir. Erkek ise içinde koku bulunmayan şeyle sürmelenebilir. Kadın yüzünü örttüğünde veya eldiven giydiğinde de ona fidye gerekir; bu hususta kasıt, unutma ve bilgisizlik eşittir. Bazı âlimler bunların her birinde her ikisine de kurban (dem) vacip kılarlar. Dâvûd ise: «Beden kıllarını tıraş etmekten ötürü ikisine de bir şey gerekmez» demiştir. Sekizinci [Mesele]: Âlimler zikredilen fidyenin [yerine getirileceği] yer hususunda ihtilaf etmişlerdir. Atâ: «Kurban olan Mekke'de, yemek yedirme veya oruç ise dilediği yerdedir» demiştir. Rey ehli de buna benzer bir görüş belirtmiştir. Hasan'dan ise kurbanın Mekke'de olduğu nakledilmiştir. Tâvûs ve Şâfiî: «Yedirme ve kurban ancak Mekke'de olur; oruç ise dilediği yerdedir. Çünkü oruçta Harem ehli için bir menfaat yoktur. Nitekim Yüce Allah, Kendi evinin komşusu olan yoksullara bir kolaylık olmak üzere: { هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ } “Kâbe’ye ulaşacak bir kurbanlık...” [el-Mâide: 95] buyurmuştur. Dolayısıyla orucun aksine yedirmede bir menfaat vardır, en doğrusunu Allah bilir» demişlerdir. Mâlik ise: «Bunu dilediği yerde yapar» demiştir; doğru olan görüş de budur ve bu, Mücâhid'in de görüşüdür. Mâlik'e göre buradaki kurban kesme, Kur'an ve Sünnet'in açık hükmü gereği 'nüsuk'tur, 'hedy' değildir. Nüsuk dilediği yerde olur, hedy ise ancak Mekke'de olur. Onun delillerinden biri de el-Muvatta'ında Yahyâ b. Saîd'den rivayet ettiği şu hadisedir; orada şöyle denmektedir: Ali b. Ebî Tâlib -radıyallâhu anh- onun -yani Hüseyin'in- başını emretti de tıraş edildi, sonra Sukyâ'da onun adına kurban kesip bir deve boğazladı. Mâlik dedi ki: Yahyâ b. Saîd şöyle demiştir: Hüseyin, Osmân ile birlikte onun Mekke'ye olan [o] yolculuğunda çıkmıştı. İşte bunda...
أَوْضَحُ دَلِيلٍ عَلَى أَنَّ فِدْيَةَ الْأَذَى جَائِزٌ أَنْ تَكُونَ بِغَيْرِ مَكَّةَ، وَجَائِزٌ عِنْدَ مَالِكٍ فِي الْهَدْيِ إِذَا نَحَرَ فِي الْحَرَمِ أَنْ يعطاه غير أهل الحرم، لان البغية في إِطْعَامُ مَسَاكِينَ الْمُسْلِمِينَ. قَالَ مَالِكٌ: وَلَمَّا جَازَ الصَّوْمُ أَنْ يُؤْتَى بِهِ بِغَيْرِ الْحَرَمِ جَازَ إِطْعَامُ غَيْرِ أَهْلِ الْحَرَمِ، ثُمَّ إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:" فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً" الْآيَةَ، أَوْضَحَ الدَّلَالَةَ عَلَى مَا قُلْنَاهُ، فَإِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ:" فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ" لَمْ يَقُلْ فِي مَوْضِعٍ دُونَ مَوْضِعٍ، فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ حَيْثُمَا فَعَلَ أَجْزَأَهُ. وَقَالَ:" أَوْ نُسُكٍ" فسقى مَا يُذْبَحُ نُسُكًا، وَقَدْ سَمَّاهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ كَذَلِكَ وَلَمْ يُسَمِّهِ هَدْيًا، فَلَا يَلْزَمُنَا أَنْ نَرُدَّهُ قِيَاسًا عَلَى الْهَدْيِ، وَلَا أَنْ نَعْتَبِرَهُ بِالْهَدْيِ مَعَ مَا جَاءَ فِي ذَلِكَ عَنْ عَلِيٍّ. وَأَيْضًا فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا أَمَرَ كَعْبًا بِالْفِدْيَةِ مَا كَانَ فِي الْحَرَمِ، فَصَحَّ أَنَّ ذَلِكَ كُلُّهُ يَكُونُ خَارِجَ الْحَرَمِ، وَقَدْ رُوِيَ عَنِ الشَّافِعِيِّ مِثْلُ هَذَا فِي وَجْهٍ بَعِيدٍ. التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَوْ نُسُكٍ" النُّسُكُ: جَمْعُ نَسِيكَةٍ، وَهِيَ الذَّبِيحَةُ يَنْسُكُهَا الْعَبْدُ لِلَّهِ تَعَالَى. وَيُجْمَعُ أَيْضًا عَلَى نِسَائِكَ. وَالنُّسُكُ: الْعِبَادَةُ فِي الْأَصْلِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَرِنا مَناسِكَنا" [البقرة: ١٢٨] أَيْ مُتَعَبَّدَاتِنَا. وَقِيلَ: إِنَّ أَصْلَ النُّسُكِ فِي اللُّغَةِ الْغُسْلُ، وَمِنْهُ نَسَكَ ثَوْبَهُ إِذَا غَسَلَهُ، فَكَأَنَّ الْعَابِدَ غَسَلَ نَفْسَهُ مِنْ أَدْرَانِ الذُّنُوبِ بِالْعِبَادَةِ. وَقِيلَ: النُّسُكُ سَبَائِكُ الْفِضَّةِ، كُلُّ سَبِيكَةٍ مِنْهَا نَسِيكَةٌ، فَكَأَنَّ الْعَابِدَ خَلَّصَ نَفْسَهُ مِنْ دَنَسِ الْآثَامِ وَسَبَكَهَا. قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ" فيه ثلاث عشرة مسألة: الا اولى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَإِذا أَمِنْتُمْ" قِيلَ: مَعْنَاهُ بَرَأْتُمْ مِنَ الْمَرَضِ. وَقِيلَ: مِنْ خَوْفِكُمْ مِنَ الْعَدُوِّ الْمُحْصِرِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ. وَهُوَ أَشْبَهُ بِاللَّفْظِ إِلَّا أَنْ يَتَخَيَّلَ الْخَوْفَ مِنَ الْمَرَضِ فَيَكُونُ الْأَمْنُ مِنْهُ، كَمَا تَقَدَّمَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ" الْآيَةَ. اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ مَنِ الْمُخَاطَبِ بِهَذَا؟ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ وَعَلْقَمَةُ وَإِبْرَاهِيمُ: الْآيَةُ فِي الْمُحْصَرِينَ دُونَ الْمُخَلَّى سَبِيلُهُمْ. وَصُورَةُ الْمُتَمَتِّعِ عِنْدَ ابْنِ الزُّبَيْرِ: أَنْ يُحْصَرَ الرَّجُلُ حَتَّى يَفُوتَهُ الْحَجُّ، ثُمَّ يَصِلَ إِلَى الْبَيْتِ
...eziyet fidyesinin Mekke dışında da geçerli olabileceğine dair en açık delildir. Mâlik'e göre, hedy kurbanı Harem'de kesildiğinde [etinin] Harem ehli dışındakilere verilmesi caizdir; çünkü asıl amaç Müslüman fakirlerin doyurulmasıdır. Mâlik şöyle demiştir: Orucun Harem bölgesi dışında tutulması caiz olduğu gibi, [kurban etiyle] Harem ehli dışındakilerin doyurulması da caizdir. Ayrıca Yüce Allah'ın: { فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً } “İçinizden kim hasta olursa...” ayeti, söylediğimiz hususa en açık delildir. Zira Yüce Allah: { فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ } “...oruç tutmak, sadaka vermek veya kurban kesmekten ibaret bir fidye [gerekir].” buyurduğunda, bunu belli bir yerle sınırlandırmamış; dolayısıyla zâhir olan, mükellefin bunu nerede yaparsa yapsın yeterli (müczî) olmasıdır. Yüce Allah: { أَوْ نُسُكٍ } “veya bir nüsük” buyurarak kesilen hayvanı nüsük olarak isimlendirmiştir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onu bu şekilde isimlendirmiş, hedy olarak adlandırmamıştır. Dolayısıyla bu konuda Hz. Ali'den gelen rivayet bulunmakla birlikte, onu hedy kurbanına kıyas etmemiz veya hedy hükmünde saymamız gerekmez. Ayrıca Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kâ'b'a fidyeyi emrettiğinde Harem bölgesinde değildi. Böylece bütün bunların Harem bölgesi dışında da yapılabileceği sabit olmuştur. Şâfiî'den de uzak bir görüş olarak buna benzer bir rivayet nakledilmiştir. Dokuzuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: { أَوْ نُسُكٍ } “yahut bir kurban” buyruğudur. Nüsuk (نُسُك), nesîke (نَسِيكَة) kelimesinin çoğuludur; o da kulun Yüce Allah için kestiği kurbandır. Ayrıca “nesâik” (نِسَائِك) şeklinde de çoğulu gelir. Nüsuk, asıl itibarıyla ibadet demektir. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَأَرِنا مَناسِكَنا } [el-Bakara: 128] “ve bize ibadet yerlerimizi/yollarımızı göster” buyruğu da bu köktendir; yani ibadet edeceğimiz yerleri [göster] demektir. Nüsuk kelimesinin lügatteki aslının yıkamak (el-gusl) olduğu da söylenmiştir; nitekim elbisesini yıkadığında “neseke sevbehû” (نَسَكَ ثَوْبَهُ) denir. Âdeta ibadet eden kimse (âbid), ibadet sayesinde nefsini günah kirlerinden yıkamış gibi olur. Bir diğer görüşe göre ise nüsuk, gümüş külçeleridir; bu külçelerin her birine nesîke denir. Âdeta ibadet eden kimse, nefsini günah kirlerinden arındırıp eriterek kalıba dökmüş (saflaştırmış) gibidir. Yüce Allah'ın: { فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “Güvene kavuştuğunuz zaman, hacca kadar umreden faydalanan kimseye kolayına gelen bir kurban gerekir.” buyruğunda on üç mesele vardır: Birinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَإِذا أَمِنْتُمْ } “Güvene kavuştuğunuz zaman” buyruğudur. Bunun; 'hastalıktan iyileştiğiniz zaman' anlamına geldiği söylenmiştir. İbn Abbâs ve Katâde ise: 'Sizi engelleyen düşman korkusundan kurtulduğunuz zaman' anlamına geldiğini söylemişlerdir. Lafzın zâhirine en uygun olanı da budur; ancak daha önce geçtiği üzere hastalık sebebiyle duyulan endişe 'korku' olarak kabul edilirse, iyileşmek de 'emniyet' (güvende olmak) sayılır. Doğrusunu Allah bilir. İkinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ } “Kim hacca kadar umreden faydalanırsa...” ayet-i kerimesidir. Âlimler, burada hitap edilenlerin kimler olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Abdullah b. ez-Zübeyr, Alkame ve İbrâhim [en-Nehaî] şöyle demişlerdir: Bu ayet, serbestçe yoluna devam edenler hakkında değil, yalnızca [ihramdayken] engellenenler (muhsarlar) hakkındadır. İbn ez-Zübeyr'e göre temettu' yapan kimsenin durumu şöyledir: Kişi hacca yetişemeyecek şekilde engellenir, ardından Beytullah'a ulaşır...
فَيَحِلَّ بِعُمْرَةٍ، ثُمَّ يَقْضِيَ الْحَجَّ مِنْ قَابِلٍ، فَهَذَا قَدْ تَمَتَّعَ بِمَا بَيْنَ الْعُمْرَةِ إِلَى حَجِّ الْقَضَاءِ. وَصُورَةُ الْمُتَمَتِّعِ الْمُحْصَرِ عِنْدَ غَيْرِهِ: أَنْ يُحْصَرَ فَيَحِلُّ دُونَ عُمْرَةٍ وَيُؤَخِّرُهَا حَتَّى يَأْتِيَ مِنْ قَابِلٍ فَيَعْتَمِرُ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ وَيَحُجُّ مِنْ عَامِهِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَجَمَاعَةٌ: الْآيَةُ فِي الْمُحْصَرِينَ وَغَيْرُهُمْ مِمَّنْ خُلِّيَ سَبِيلَهُ. الثانية- لَا خِلَافَ بَيْنِ الْعُلَمَاءِ فِي أَنَّ التَّمَتُّعَ جَائِزٌ عَلَى مَا يَأْتِي تَفْصِيلُهُ، وَأَنَّ الْإِفْرَادَ جَائِزٌ، وَأَنَّ الْقُرْآنَ جَائِزٌ، لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ رَضِيَ كُلًّا وَلَمْ يُنْكِرْهُ فِي حَجَّتِهِ عَلَى أَحَدٍ مِنْ أَصْحَابِهِ، بَلْ أَجَازَهُ لَهُمْ وَرَضِيَهُ مِنْهُمْ، ﷺ. وَإِنَّمَا اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيمَا كَانَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مُحْرِمًا فِي حَجَّتِهِ وَفِي الْأَفْضَلِ مِنْ ذَلِكَ، لِاخْتِلَافِ الْآثَارِ الْوَارِدَةِ فِي ذَلِكَ، فَقَالَ قَائِلُونَ مِنْهُمْ مَالِكٌ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مُفْرِدًا، وَالْإِفْرَادُ أَفْضَلُ مِنَ الْقِرَانِ. قَالَ: وَالْقِرَانُ أَفْضَلُ مِنَ التَّمَتُّعِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: (مَنْ أَرَادَ مِنْكُمْ أَنْ يُهِلَّ بِحَجٍّ وَعُمْرَةٍ فَلْيَفْعَلْ وَمَنْ أُرَادَّ أَنْ يُهِلَّ بِحَجٍّ فَلْيُهِلَّ وَمَنْ أَرَادَ أَنْ يُهِلَّ بِعُمْرَةٍ فَلْيُهِلَّ) قَالَتْ عَائِشَةُ: فَأَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِحَجٍّ، وَأَهَلَّ بِهِ نَاسٌ مَعَهُ، وَأَهَلَّ نَاسٌ بِالْعُمْرَةِ وَالْحَجِّ، وَأَهَلَّ نَاسٌ بِعُمْرَةٍ، وَكُنْتُ فِيمَنْ أَهَلَّ بِالْعُمْرَةِ، رَوَاهُ جَمَاعَةٌ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ فِيهِ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (وَأَمَّا أَنَا فَأُهِلُّ بِالْحَجِّ) وَهَذَا نَصٌّ فِي مَوْضِعِ الْخِلَافِ، وَهُوَ حُجَّةٌ مَنْ قَالَ بِالْإِفْرَادِ وَفَضْلِهِ. وَحَكَى مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا جَاءَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ حَدِيثَانِ مُخْتَلِفَانِ وَبَلَغَنَا أَنَّ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ عَمِلَا بِأَحَدِ الْحَدِيثَيْنِ وَتَرَكَا الْآخَرَ كَانَ فِي ذَلِكَ دَلَالَةً عَلَى أَنَّ الْحَقَّ فِيمَا عَمِلَا بِهِ. وَاسْتَحَبَّ أَبُو ثَوْرٍ الْإِفْرَادَ أَيْضًا وَفَضَّلَهُ عَلَى التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ، وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ فِي الْمَشْهُورِ عَنْهُ. وَاسْتَحَبَّ آخَرُونَ التَّمَتُّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ، قَالُوا: وَذَلِكَ أَفْضَلُ. وَهُوَ مَذْهَبُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ. قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ قَالَ الشَّافِعِيُّ: اخْتَرْتُ الْإِفْرَادَ، وَالتَّمَتُّعُ حَسَنٌ لَا نَكْرَهُهُ. احْتَجَّ مَنْ فَضَّلَ التَّمَتُّعَ بِمَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ
umre yaparak ihramdan çıkar, sonra ertesi yıl haccı kaza eder; işte bu kimse umre ile kaza haccı arasındaki süreden faydalanmış (temettu' yapmış) olur. Başkalarına göre muhsarın temettu' şekli ise: Engellenir, umre yapmaksızın ihramdan çıkar ve umreyi ertesi yıla bırakır, hac aylarında umre yapar ve o yıl hacceder. İbn Abbâs ve bir grup âlim ise: "Ayet engellenenler ve serbest bırakılan diğer kimseler hakkındadır" demişlerdir. İkinci [Husus / Üçüncü Mesele]- Âlimler arasında, detayları geleceği üzere temettu'un caiz olduğu, ifrâdın caiz olduğu ve kırânın caiz olduğu hususunda ihtilaf yoktur; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem haccında ashabından hiçbir kimseye bunu yasaklamamış, hepsine razı olmuş, bilakis onlar için bunu caiz görmüş ve onlardan kabul etmiştir, sallallâhu aleyhi ve sellem. Âlimler sadece, bu hususta gelen rivayetlerin farklılığı sebebiyle, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in haccında ne şekilde ihrama girdiği ve bunlardan hangisinin daha faziletli olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik'in de aralarında bulunduğu bazıları şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ifrâd haccı yapmıştır ve ifrâd kırândan daha faziletlidir. Dedi ki: Kırân da temettu'dan daha faziletlidir. Sahîh-i Müslim'de Âişe'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte çıktık; şöyle buyurdu: (İçinizden kim hac ve umreye birlikte niyet etmek isterse öyle yapsın; kim hacca niyet etmek isterse öyle yapsın; kim de umreye niyet etmek isterse öyle yapsın). Âişe dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hac için telbiye getirdi, onunla beraber bazı insanlar da hacca niyet etti; bazı insanlar umre ve hacca niyet etti, bazı insanlar da umreye niyet etti. Ben ise umreye niyet edenler arasındaydım. Bunu bir grup Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe'den rivayet etmiştir. Bazıları bu rivayette: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (Bana gelince, ben hacca niyet ediyorum) buyurdu demiştir. Bu, ihtilaf mahallinde açık bir nastır ve ifrâdı ve onun faziletini savunanların delilidir. Muhammed b. el-Hasan, Mâlik'ten şöyle dediğini nakletmiştir: Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den iki farklı hadis geldiğinde ve Ebû Bekr ile Ömer'in bu hadislerden biriyle amel edip diğerini terk ettikleri bize ulaştığında, bu durum hakkın onların amel ettiği şeyde olduğuna delalet eder. Ebû Sevr de ifrâdı müstehap görmüş ve onu temettu' ile kırândan üstün tutmuştur; bu, Şâfiî'den meşhur olan iki görüşten biridir. Diğerleri ise hacca kadar umre ile faydalanmayı (temettu') müstehap görmüşler ve: "Bu daha faziletlidir" demişlerdir. Bu, Abdullah b. Ömer ve Abdullah b. ez-Zübeyr'in mezhebidir; Ahmed b. Hanbel de bu görüştedir ve Şâfiî'nin iki görüşünden biridir. ed-Dârekutnî dedi ki: Şâfiî şöyle demiştir: "İfrâdı tercih ettim; temettu' da güzeldir, onu kerih görmeyiz." Temettu'u üstün tutanlar, Müslim'in İmrân b. Husayn'dan rivayet ettiği şu hadisi delil getirdiler:
قَالَ: نَزَلَتْ آيَةُ الْمُتْعَةِ فِي كِتَابِ اللَّهِ- يَعْنِي مُتْعَةَ الْحَجِّ- وَأَمَرَنَا بِهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ لَمْ تَنْزِلْ آيَةٌ تَنْسَخُ [آيَةَ] مُتْعَةِ الْحَجِّ، وَلَمْ يَنْهَ عَنْهَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ حَتَّى مَاتَ، قَالَ رَجُلٌ بِرَأْيِهِ بَعْدَ مَا شَاءَ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ نَوْفَلٍ أَنَّهُ سَمِعَ سَعْدَ بْنَ أَبِي وقاص والضحاك ابن قَيْسٍ عَامَ حَجِّ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ وَهُمَا يَذْكُرَانِ التَّمَتُّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ، فَقَالَ الضحاك ابن قَيْسٍ: لَا يَصْنَعُ ذَلِكَ إِلَّا مَنْ جَهِلَ أَمْرَ اللَّهِ تَعَالَى. فَقَالَ سَعْدٌ: بِئْسَ مَا قلت يا ابن أَخِي! فَقَالَ الضَّحَّاكُ: فَإِنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَدْ نَهَى عَنْ ذَلِكَ. فَقَالَ سَعْدٌ: قَدْ صَنَعَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَصَنَعْنَاهَا مَعَهُ، هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ. وَرَوَى ابْنُ إِسْحَاقَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ قَالَ: إِنِّي لَجَالِسٌ مَعَ ابْنِ عُمَرَ فِي الْمَسْجِدِ إِذْ جَاءَهُ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ فَسَأَلَهُ عَنِ التَّمَتُّعِ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ، فَقَالَ ابْنِ عُمَرَ: حَسَنٌ جَمِيلٌ. قَالَ: فَإِنَّ أَبَاكَ كَانَ يَنْهَى عَنْهَا. فَقَالَ: وَيْلَكَ! فَإِنْ كَانَ أَبِي نَهَى عَنْهَا وَقَدْ فَعَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَمَرَ بِهِ، أَفَبِقَوْلِ أَبِي آخُذُ، أَمْ بِأَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ!؟ قُمْ عَنِّي. أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَأَخْرَجَهُ أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ مِنْ حَدِيثِ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ سَالِمٍ. وَرُوِيَ عَنْ لَيْثٍ عَنْ طَاوُسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: تَمَتَّعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ، وَأَوَّلُ مَنْ نَهَى عَنْهَا مُعَاوِيَةُ. حَدِيثٌ حَسَنٌ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: حَدِيثُ لَيْثٍ هَذَا حَدِيثٌ مُنْكَرٌ، وَهُوَ لَيْثُ ابن أَبِي سُلَيْمٍ ضَعِيفٌ. وَالْمَشْهُورُ عَنْ عُمَرَ وَعُثْمَانَ أَنَّهُمَا كَانَا يَنْهَيَانِ عَنِ التَّمَتُّعِ، وَإِنْ كَانَ جَمَاعَةً مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ قَدْ زَعَمُوا أَنَّ الْمُتْعَةَ الَّتِي نَهَى عَنْهَا عُمَرُ وَضَرَبَ عَلَيْهَا فَسْخَ الْحَجِّ فِي الْعُمْرَةِ. فَأَمَّا التَّمَتُّعُ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ
O dedi ki: Allah'ın Kitabı'nda mut'a ayeti -yani hac mut'ası- indi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize bunu emretti; sonra hac mut'asını nesheden bir ayet inmedi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edinceye kadar bunu yasaklamadı; bir adam sonradan kendi görüşüyle dilediğini söyledi. et-Tirmizî rivayet etti: Bize Kuteybe b. Saîd, Mâlik b. Enes'ten, o İbn Şihâb'dan, o Muhammed b. Abdillâh b. el-Hâris b. Nevfel'den rivayet etti ki o, Muâviye b. Ebî Süfyân'ın hac yaptığı yıl Sa'd b. Ebî Vakkās ile ed-Dahhâk b. Kays'ı hacca kadar umre ile temettu' yapmaktan bahsederlerken işitmiştir. ed-Dahhâk b. Kays: "Bunu ancak Yüce Allah'ın emrini bilmeyen kimse yapar" dedi. Sa'd: "Ne kötü söz söyledin ey kardeşimin oğlu!" dedi. ed-Dahhâk: "Ömer b. el-Hattâb bunu yasaklamıştı" dedi. Sa'd: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu yaptı, biz de onunla birlikte yaptık" dedi; bu sahih bir hadistir. İbn İshâk ez-Zührî'den, o Sâlim'den rivayet etti: Ben mescidde İbn Ömer ile birlikte oturuyordum; Şam ehlinden bir adam gelip ona hacca kadar umre ile temettu' yapmayı sordu. İbn Ömer: "Güzel ve hoştur" dedi. Adam: "Fakat baban bunu yasaklıyordu" dedi. İbn Ömer: "Yazık sana! Şayet babam bunu yasaklamış, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise yapmış ve emretmişse, babamın sözünü mü tutayım yoksa Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrini mi?! Kalk yanımdan!" dedi. Bunu ed-Dârekutnî tahric etti; Ebû Îsâ et-Tirmizî de Sâlih b. Keysân'ın İbn Şihâb'dan, onun da Sâlim'den rivayet ettiği hadisle tahric etmiştir. Leys'ten, o Tâvûs'tan, o İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekr, Ömer ve Osmân temettu' yaptılar; bunu ilk yasaklayan Muâviye oldu. [et-Tirmizî dedi ki:] Hasen bir hadistir. Ebû Ömer [İbn Abdilberr] dedi ki: Leys'in bu hadisi münker bir hadistir; o Leys b. Ebî Süleym'dir ve zayıftır. Ömer ve Osmân'dan meşhur olan rivayet onların temettu'u yasakladıklarıdır; her ne kadar ilim ehlinden bir topluluk Ömer'in yasaklayıp üzerine ceza uyguladığı mut'anın haccı umreye çevirip feshetmek (feshü'l-hac) olduğunu iddia etmiş olsalar da. Hacca kadar umre ile temettu' yapmaya gelince,
فَلَا. وَزَعَمَ مَنْ صَحَّحَ نَهْي عُمَرُ عَنِ التَّمَتُّعِ أَنَّهُ إِنَّمَا نَهَى عَنْهُ لِيُنْتَجَعَ الْبَيْتُ مَرَّتَيْنِ أَوْ أَكْثَرَ فِي الْعَامِ حَتَّى تَكْثُرَ عِمَارَتُهُ بِكَثْرَةِ الزُّوَّارِ لَهُ فِي غَيْرِ الْمَوْسِمِ، وَأَرَادَ إِدْخَالَ الرِّفْقِ عَلَى أَهْلِ الْحَرَمِ بِدُخُولِ النَّاسِ تَحْقِيقًا لِدَعْوَةِ إِبْرَاهِيمَ:" فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ" [إبراهيم: ٣٧]. وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّمَا نَهَى عَنْهَا لِأَنَّهُ رَأَى النَّاسَ مَالُوا إِلَى التَّمَتُّعِ لِيَسَارَتِهِ وَخِفَّتِهِ، فَخَشِيَ أن يضيع
[Hayır,] öyle değil. Ömer'in temettu'u yasaklamasını gerekçelendiren kimseler, onun bu yasağı; mevsim dışındaki zamanlarda da ziyaretçilerinin çoğalması suretiyle Beytullah'ın imarı artsın ve yılda iki ya da daha fazla kez oradan istifade edilsin diye getirdiğini ileri sürmüşlerdir. Ayrıca İbrâhim'in: { فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ } “Artık insanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir” [İbrâhîm: 37] şeklindeki duasının gerçekleşmesi gayesiyle, insanların [Mekke'ye] gelmesi vesilesiyle Harem ehline bir kolaylık ve geçim imkânı sağlamayı murad etmiştir. Diğer bazı âlimler ise şöyle demişlerdir: O, kolaylığı ve külfetsiz oluşu sebebiyle insanların temettu'a yöneldiklerini görünce bunu yasaklamış; böylece zayi olmasından endişe etmiştir ki
الْإِفْرَادُ وَالْقِرَانُ وَهُمَا سُنَّتَانِ لِلنَّبِيِّ ﷺ. وَاحْتَجَّ أَحْمَدُ فِي اخْتِيَارِهِ التَّمَتُّعَ بِقَوْلِهِ ﷺ: (لَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ مَا سُقْتُ الْهَدْيَ وَلَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً). أَخْرَجَهُ الْأَئِمَّةُ. وَقَالَ آخَرُونَ: الْقِرَانُ أَفْضَلُ، مِنْهُمْ أَبُو حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيُّ، وَبِهِ قَالَ الْمُزَنِيُّ قَالَ: لِأَنَّهُ يَكُونُ مُؤَدِّيًا لِلْفَرْضَيْنِ جَمِيعًا، وَهُوَ قَوْلُ إِسْحَاقَ. قَالَ إِسْحَاقُ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَارِنًا، وَهُوَ قَوْلُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ. وَاحْتَجَّ مَنِ اسْتَحَبَّ الْقِرَانَ وَفَضَّلَهُ بِمَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِوَادِي الْعَقِيقِ يَقُولُ: (أَتَانِي اللَّيْلَةَ آتٍ مِنْ رَبِّي فَقَالَ صَلِّ فِي هَذَا الْوَادِي الْمُبَارَكِ وَقُلْ عُمْرَةً فِي حَجَّةٍ). وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَنَسٍ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يقول: (لَبَّيْكَ بِعُمْرَةٍ وَحَجَّةٍ). وَقَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَالْإِفْرَادُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ أَفْضَلُ، لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ مُفْرِدًا، فَلِذَلِكَ قُلْنَا إِنَّهُ أَفْضَلَ، لِأَنَّ الْآثَارَ أَصَحُّ عَنْهُ فِي إِفْرَادِهِ ﷺ، وَلِأَنَّ الْإِفْرَادَ أَكْثَرُ عَمَلًا ثُمَّ الْعُمْرَةُ عَمَلٌ آخَرُ. وَذَلِكَ كُلُّهُ طَاعَةٌ وَالْأَكْثَرُ مِنْهَا أَفْضَلُ. وَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ: الْمُفْرِدُ أَكْثَرُ تَعَبًا مِنَ الْمُتَمَتِّعِ، لِإِقَامَتِهِ عَلَى الْإِحْرَامِ وَذَلِكَ أَعْظَمُ لِثَوَابِهِ. وَالْوَجْهُ فِي اتِّفَاقِ الْأَحَادِيثِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمَّا أَمَرَنَا بِالتَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ جَازَ أَنْ يُقَالَ: تَمَتَّعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وقرن، كَمَا قَالَ جَلَّ وَعَزَّ:" وَنادى فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ" [الزخرف: ٥١]. وَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: رَجَمْنَا وَرَجَمَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، وَإِنَّمَا أَمَرَ بِالرَّجْمِ. قُلْتُ: الْأَظْهَرُ فِي حَجَّتِهِ ﵇ الْقِرَانُ، وَأَنَّهُ كَانَ قَارِنًا، لِحَدِيثِ عُمَرَ وَأَنْسٍ الْمَذْكُورَيْنِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ بَكْرٍ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: (سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يُلَبِّي بِالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ مَعًا). قَالَ بَكْرٌ: فَحَدَّثْتُ بِذَلِكَ ابْنَ عُمَرَ فَقَالَ: لَبِّي بِالْحَجِّ وَحْدَهُ، فَلَقِيتُ أَنَسًا فَحَدَّثْتُهُ بِقَوْلِ ابْنِ عُمَرَ، فَقَالَ أَنَسٍ: مَا تَعُدُّونَنَا إِلَّا صِبْيَانًا! سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يقول: (لَبَّيْكَ عُمْرَةً وَحَجًّا). وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَهَلَّ النَّبِيُّ ﷺ بعمرة
İfrad ve kırân ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in iki sünnetidir. Ahmed [b. Hanbel], temettûu tercih etmesinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğunu delil getirmiştir: « لَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ مَا سُقْتُ الْهَدْيَ وَلَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً » «Şayet sonradan anladığımı önceden bilseydim kurbanlık sevketmez ve bunu bir umre yapardım.» Bunu [hadis] imamları tahric etmiştir. Başkaları ise kırânın daha faziletli olduğunu söylemiştir; Ebû Hanîfe ve es-Sevrî bunlardandır. el-Müzenî de şöyle diyerek bu görüşü benimsemiştir: Çünkü o iki farzı birden yerine getirmiş olmaktadır. İshâk'ın görüşü de budur. İshâk: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kārin idi" demiştir; bu aynı zamanda Ali b. Ebî Tâlib'in görüşüdür. Kırânı müstehap görüp üstün tutanlar, Buhârî'nin Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet ettiği şu hadisi delil getirmişlerdir: [Ömer] demiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Akîk vadisinde şöyle buyururken işittim: « أَتَانِي اللَّيْلَةَ آتٍ مِنْ رَبِّي فَقَالَ صَلِّ فِي هَذَا الْوَادِي الْمُبَارَكِ وَقُلْ عُمْرَةً فِي حَجَّةٍ » «Bu gece Rabbimden bir elçi gelip dedi ki: Bu mübarek vadide namaz kıl ve 'Hac içinde bir umre' de!» et-Tirmizî de Enes'ten şunu rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « لَبَّيْكَ بِعُمْرَةٍ وَحَجَّةٍ » «Umre ve hac için buyur [Allahım]!» dediğini işittim. [et-Tirmizî]: Hadis hasen sahihtir, demiştir. Ebû Ömer şöyle demiştir: İfrad inşallah daha faziletlidir; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem müfrid idi. Bizim onun daha faziletli olduğunu söyleyişimizin sebebi, onun sallallâhu aleyhi ve sellem ifrad yaptığına dair rivayetlerin daha sahih olması ve ifradın amel bakımından daha fazla olup umrenin de ayrı bir amel olmasıdır. Bütün bunlar taattir ve daha çok olanı daha üstündür. Ebû Ca'fer en-Nehhâs ise şöyle demiştir: Müfrid olan kimse, ihramda kalmaya devam etmesi sebebiyle temettu yapandan daha fazla meşakkat çeker; bu da onun sevabını daha da büyütür. Hadislerin telif edilip uzlaştırılmasının vechi şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize temettu' ve kırânı emrettiği zaman, Yüce ve Azîz olan [Allah]'ın: { وَنادى فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ } “Firavun kavmine seslendi” [ez-Zuhruf: 51] kavlinde olduğu gibi "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem temettu' yaptı ve kırân yaptı" denilmesi caiz olur. Ömer b. el-Hattâb da: "Biz de recmettik, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de recmetti" demiştir; oysa [Resûlullah] sadece recmi emretmişti. Ben derim ki: Hz. Peygamber aleyhisselâm'ın haccı hususunda en belirgin olanı kırândır ve adı geçen Ömer ile Enes'in hadislerinden ötürü onun kārin olduğudur. Sahîh-i Müslim'de Bekr'den, o da Enes'ten rivayet edildiğine göre [Enes] şöyle demiştir: « سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يُلَبِّي بِالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ مَعًا » «Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in hac ve umreye birlikte telbiye getirdiğini işittim.» Bekr dedi ki: Bunu İbn Ömer'e anlattım, o: "Yalnızca hac için telbiye getirdi" dedi. Bunun üzerine Enes ile karşılaştım ve İbn Ömer'in sözünü ona aktardım. Enes: "Siz bizi çocuk mu sanıyorsunuz! Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « لَبَّيْكَ عُمْرَةً وَحَجًّا » «Umre ve hac için buyur [Allahım]!» buyurduğunu işittim" dedi. Yine Sahîh-i Müslim'de İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem umre için telbiye getirdi...
وَأَهَلَّ أَصْحَابُهُ بِحَجٍّ، فَلَمْ يَحِلَّ النَّبِيُّ ﷺ وَلَا مَنْ سَاقَ الْهَدْيَ مِنْ أَصْحَابِهِ، وَحَلَّ بَقِيَّتُهُمْ. قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَارِنًا، وَإِذَا كَانَ قَارِنًا فَقَدْ حَجَّ وَاعْتَمَرَ، وَاتَّفَقَتِ الْأَحَادِيثُ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: وَمِنْ أَحْسَنِ مَا قِيلَ فِي هَذَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ، فَقَالَ مَنْ رَآهُ: تَمَتَّعَ ثُمَّ أَهَلَّ بِحَجَّةٍ. فَقَالَ مَنْ رَآهُ: أَفْرَدَ ثُمَّ قَالَ: (لَبَّيْكَ بِحَجَّةٍ وَعُمْرَةٍ). فَقَالَ مَنْ سَمِعَهُ: قَرَنَ. فَاتَّفَقَتِ الْأَحَادِيثُ. وَالدَّلِيلُ عَلَى هَذَا أَنَّهُ لَمْ يَرْوِ أَحَدٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: أَفْرَدْتُ الْحَجَّ وَلَا تَمَتَّعْتُ. وَصَحَّ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: (قَرَنْتُ) كَمَا رَوَاهُ النَّسَائِيُّ عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ قَالَ: أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ لِي: (كَيْفَ صَنَعْتَ) قُلْتُ: أَهْلَلْتُ بِإِهْلَالِكَ. قَالَ (فَإِنِّي سُقْتُ الْهَدْيَ وَقَرَنْتُ). قَالَ وَقَالَ ﷺ لِأَصْحَابِهِ: (لَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي كَمَا اسْتَدْبَرْتُ لَفَعَلْتُ كَمَا فَعَلْتُمْ وَلَكِنِّي سُقْتُ الْهَدْيَ وَقَرَنْتُ (. وَثَبَتَ عَنْ حَفْصَةَ قَالَتْ قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا بَالُ النَّاسِ قَدْ حَلُّوا مِنْ عُمْرَتِهِمْ وَلَمْ تَحْلِلَّ أَنْتَ؟ قَالَ:) إِنِّي لَبَّدْتُ رَأْسِي وَسُقْتُ هَدْيِي فَلَا أَحِلُّ حَتَّى أَنْحَرَ (. وَهَذَا يُبَيِّنُ أَنَّهُ كَانَ قَارِنًا، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ مُتَمَتِّعًا أَوْ مُفْرِدًا لَمْ يَمْتَنِعْ مِنْ نَحْرِ الْهَدْيِ. قُلْتُ: مَا ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ أَنَّهُ لَمْ يَرْوِ أَحَدٌ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (أَفْرَدْتُ الْحَجَّ) فَقَدْ تَقَدَّمَ مِنْ رِوَايَةِ عَائِشَةَ أَنَّهُ قَالَ: (وَأَمَّا أَنَا فَأُهِلَّ بِالْحَجِّ). وَهَذَا مَعْنَاهُ: فَأَنَا أُفْرِدُ الْحَجَّ، إِلَّا أَنَّهُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ قَدْ أَحْرَمَ بِالْعُمْرَةِ، ثُمَّ قَالَ: فَأَنَا أُهِلُّ بِالْحَجِّ. وَمِمَّا يُبَيِّنُ هَذَا مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَفِيهِ: وَبَدَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَأَهَلَّ بِالْعُمْرَةِ ثُمَّ أَهَلَّ بِالْحَجِّ، فَلَمْ يَبْقَ فِي قَوْلِهِ: (فَأَنَا أُهِلُّ بِالْحَجِّ) دَلِيلٌ عَلَى الْإِفْرَادِ. وَبَقِيَ قَوْلُهُ ﵇: (فَإِنِّي قَرَنْتُ). وَقَوْلُ أَنَسٍ خَادِمِهِ إِنَّهُ سَمِعَهُ يَقُولُ: (لَبَّيْكَ بِحَجَّةٍ وَعُمْرَةٍ مَعًا) نَصٌّ صَرِيحٌ فِي الْقِرَانِ لَا يَحْتَمِلُ التَّأْوِيلَ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: إِنَّمَا جَمَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّهُ لَيْسَ بِحَاجٍّ بَعْدَهَا. الرَّابِعَةُ- وَإِذَا مَضَى الْقَوْلُ فِي الْإِفْرَادِ وَالتَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ وَأَنَّ كُلَّ ذَلِكَ جَائِزٌ بِإِجْمَاعٍ فَالتَّمَتُّعُ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ، مِنْهَا وَجْهٌ وَاحِدٌ مُجْتَمَعٌ عَلَيْهِ، وَالثَّلَاثَةُ مُخْتَلَفٌ
ashabı ise hac için telbiye getirdiler; Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de ashabından kurbanlık sevk edenler de ihramdan çıkmadılar, geri kalanlar ise ihramdan çıktılar. İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kārindi; kārin olunca hem hac hem de umre yapmış oldu ve böylece hadisler uyuştu. en-Nehhâs dedi ki: Bu hususta söylenenlerin en güzellerinden biri şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem umre için telbiye getirdi; onu gören kimse: "Temettu' yaptı" dedi, sonra hac için telbiye getirdi; onu gören kimse: "İfrâd yaptı" dedi, sonra: (Hac ve umre için lebbeyk) dedi; onu işiten kimse de: "Kırân yaptı" dedi; böylece hadisler birbirine uygun düştü. Buna delil şudur: Hiç kimse Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den: "Haccı ifrâd ettim" veya "Temettu' yaptım" dediğini rivayet etmemiştir. Ondan sahih olarak: (Kırân yaptım) dediği rivayet edilmiştir; nitekim en-Nesâî Ali'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldim, bana: (Nasıl yaptın?) buyurdu. Ben: "Senin ihrama girişin gibi niyet ettim" dedim. (Ben kurbanlık sevk ettim ve kırân yaptım) buyurdu. Dedi ki: Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına da şöyle buyurdu: (İşimin başında iken sonradan anladığımı bilseydim sizin yaptığınız gibi yapardım; fakat ben kurbanlık sevk ettim ve kırân yaptım). Hafsa'dan sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: Dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü, insanlara ne oluyor da umrelerinden ihramdan çıktılar da sen ihramdan çıkmadın? Buyurdu ki: (Ben başımı zamkladım ve kurbanlığımı sevk ettim; kurbanımı kesinceye kadar ihramdan çıkmam). Bu da onun kārin olduğunu açıklar; zira şayet mütemetti veya müfrid olsaydı kurbanı kesmekten alıkonulmazdı. Derim ki: en-Nehhâs'ın hiç kimsenin Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: (Haccı ifrâd ettim) dediğini rivayet etmediği yönündeki sözüne gelince; Âişe'nin rivayetinden onun: (Bana gelince, ben hacca niyet ediyorum) buyurduğu daha önce geçmişti. Bunun anlamı: "Ben haccı ifrâd ediyorum" demektir; ancak umre için ihrama girip sonra: "Ben hacca niyet ediyorum" demiş olması da muhtemeldir. Bunu açıklayan hususlardan biri Müslim'in İbn Ömer'den rivayet ettiği hadistir; onda şu yer alır: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem önce umre için niyet edip telbiye getirdi, sonra hac için niyet edip telbiye getirdi. Böylece onun: (Ben hacca niyet ediyorum) sözünde ifrâda dair bir delil kalmadı. Geriye o aleyhisselâm'ın: (Ben kırân yaptım) sözü ile hizmetçisi Enes'in onu: (Hac ve umreye birlikte lebbeyk) derken işittiğine dair sözü kaldı ki bu tevil kabul etmez açık bir nastır. ed-Dârekutnî Abdullah b. Ebî Katâde'den, o babasından şöyle dediğini rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ancak bundan sonra bir daha hac yapamayacağını bildiği için hac ile umreyi birleştirdi. Dördüncü [Mesele]- İfrâd, temettu' ve kırân hakkındaki sözler tamamlanıp bütün bunların icmâ ile caiz olduğu belirtildikten sonra; hacca kadar umre ile temettu' yapmak âlimlere göre dört şekildedir. Bunlardan biri üzerinde ittifak edilen şekildir, üçü ise ihtilaflıdır.
فِيهَا. فَأَمَّا الْوَجْهُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ فَهُوَ التَّمَتُّعُ المراد بقول اللَّهِ ﷿:" فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ" وَذَلِكَ أَنْ يُحْرِمَ الرَّجُلُ بِعُمْرَةٍ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ- عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهَا- وَأَنْ يَكُونَ مِنْ أَهْلِ الْآفَاقِ، وَقَدِمَ مَكَّةَ فَفَرَغَ مِنْهَا ثُمَّ أَقَامَ حَلَالًا بِمَكَّةَ إِلَى أَنْ أَنْشَأَ الْحَجَّ مِنْهَا فِي عَامِهِ ذَلِكَ قَبْلَ رُجُوعِهِ إِلَى بَلَدِهِ، أَوْ قَبْلَ خُرُوجِهِ إِلَى مِيقَاتِ أَهْلِ نَاحِيَتِهِ، فَإِذَا فَعَلَ ذَلِكَ كَانَ مُتَمَتِّعًا وَعَلَيْهِ مَا أَوْجَبَ اللَّهُ عَلَى الْمُتَمَتِّعِ، وَذَلِكَ مَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ، يَذْبَحُهُ وَيُعْطِيهِ لِلْمَسَاكِينَ بِمِنًى أَوْ بِمَكَّةَ، فَإِنْ لَمْ يَجِدْ صَامَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، وَسَبْعَةً إِذَا رَجَعَ إِلَى بَلَدِهِ- عَلَى مَا يَأْتِي- وَلَيْسَ لَهُ صِيَامُ يَوْمِ النَّحْرِ بِإِجْمَاعٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ. وَاخْتُلِفَ فِي صِيَامِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ عَلَى مَا يَأْتِي. فَهَذَا إِجْمَاعٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ قَدِيمًا وَحَدِيثًا فِي الْمُتْعَةِ، وَرَابِطُهَا ثَمَانِيَةُ شُرُوطٍ: الْأَوَّلُ- أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ. الثَّانِي- فِي سَفَرٍ وَاحِدٍ. الثَّالِثُ- فِي عَامٍ وَاحِدٍ. الرَّابِعُ- فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ. الْخَامِسُ- تَقْدِيمُ الْعُمْرَةِ. السَّادِسُ- أَلَّا يَمْزُجَهَا، بَلْ يَكُونُ إِحْرَامُ الْحَجِّ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الْعُمْرَةِ. السَّابِعُ: أَنْ تَكُونَ الْعُمْرَةُ وَالْحَجُّ عَنْ شَخْصٍ وَاحِدٍ. الثَّامِنُ- أَنْ يَكُونَ مِنْ غَيْرِ أَهْلِ مَكَّةَ. وَتَأَمَّلْ هَذِهِ الشُّرُوطَ فِيمَا وَصَفْنَا مِنْ حُكْمِ التَّمَتُّعِ تَجِدْهَا. وَالْوَجْهُ الثَّانِي مِنْ وُجُوهِ التَّمَتُّعِ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ: الْقِرَانُ، وَهُوَ أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَهُمَا فِي إِحْرَامٍ وَاحِدٍ فَيُهِلُّ بِهِمَا جَمِيعًا فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ أَوْ غَيْرهَا، يَقُولُ: لَبَّيْكَ بِحَجَّةٍ وَعُمْرَةٍ مَعًا، فَإِذَا قَدِمَ مَكَّةَ طَافَ لِحَجَّتِهِ وَعُمْرَتِهِ طَوَافًا وَاحِدًا وَسَعَى سَعْيًا وَاحِدًا، عِنْدَ مَنْ رَأَى ذَلِكَ، وَهُمْ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُمَا وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ، وَهُوَ مَذْهَبُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَعَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ وَالْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ وَطَاوُسٍ، لِحَدِيثِ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ في حجة الوداع فأهللنا بعمرة، لحديث. وَفِيهِ: وَأَمَّا الَّذِينَ جَمَعُوا بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ
Üzerinde ittifak edilen şekil, Azîz ve Celîl olan Allah'ın: "Kim hacca kadar umre ile faydalanırsa, kolayına gelen kurbanı kesmesi gerekir" kavliyle murat edilen temettu'dur; o da kişinin hac aylarında -açıklaması geleceği üzere- âfâkî (Mekke dışından) olarak umre için ihrama girmesi, Mekke'ye gelip umresini tamamlaması, sonra memleketine dönmeden veya kendi bölgesinin mîkātına çıkmadan önce o yıl Mekke'den hacca başlayıncaya kadar Mekke'de ihramsız olarak ikamet etmesidir. Bunu yaptığı takdirde mütemetti olur ve Allah'ın mütemetti üzerine vacip kıldığı şey ona terettüp eder; bu da Minâ'da veya Mekke'de kesip yoksullara vereceği kolayına gelen bir kurbandır. Şayet bulamazsa üç gün [hacda], memleketine döndüğünde de yedi gün -açıklaması geleceği üzere- oruç tutar. Müslümanların icmâı ile kurban bayramı gününde oruç tutması caiz değildir. Teşrîk günlerinde oruç tutulup tutulamayacağı ise -geleceği üzere- ihtilaflıdır. İşte bu, geçmişte ve günümüzde ilim ehlinin mut'a hakkındaki icmâıdır; onun bağlayıcı şartları sekiz tanedir: Birincisi: Hac ile umreyi birleştirmek. İkincisi: Tek bir yolculukta olmak. Üçüncüsü: Aynı yıl içinde olmak. Dördüncüsü: Hac aylarında olmak. Beşincisi: Umreyi öne almak. Altıncısı: İkisini karıştırmayıp haccın ihramının umrenin bitiminden sonra olması. Yedincisi: Umre ve haccın aynı şahıs adına olması. Sekizincisi: Mekke ehlinden olmamak. Temettu' hükmü hakkında vasfettiğimiz hususlarda bu şartları düşündüğün takdirde onları bulursun. Hacca kadar umre ile temettu' yapmanın ikinci şekli: Kırândır. O da ikisini tek bir ihramda birleştirmesi, hac aylarında veya başka zamanlarda her ikisine birden niyet edip: "Hac ve umreye birlikte lebbeyk" demesidir. Mekke'ye geldiğinde bu görüşü savunanlara göre haccı ve umresi için tek bir tavaf yapar ve tek bir sa'y yapar. Bunlar Mâlik, Şâfiî, bu ikisinin arkadaşları, İshak ve Ebû Sevr'dir; Abdullah b. Ömer, Câbir b. Abdillâh, Atâ b. Ebî Rebâh, el-Hasan, Mücâhid ve Tâvûs'un mezhebi de budur; nitekim Âişe radıyallâhu anhâ'nın hadisinde şöyle demiştir: Veda Haccı'nda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte çıktık ve umre için telbiye getirdik... Hadiste şu yer alır: "Hac ile umreyi birleştirenler ise
فَإِنَّمَا طَافُوا طَوَافًا وَاحِدًا. أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ. وَقَالَ ﷺ لِعَائِشَةَ يَوْمَ النَّفْرِ وَلَمْ تَكُنْ طَافَتْ بِالْبَيْتِ وَحَاضَتْ: (يَسَعُكِ طَوَافُكِ لحجك وعمرتك) في رواية:
[nitekim] onlar sadece bir tek tavaf yapmışlardır. Bunu el-Buhârî tahric etmiştir. [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem nefr gününde -ki o henüz Beyt'i tavaf etmemişti ve hayız olmuştu- Âişe'ye şöyle buyurmuştur: «Tavafın, haccın ve umren için sana yeterlidir.» Bir rivayette ise:
(يُجْزِئُ عَنْكِ طَوَافُكِ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ عَنْ حَجِّكِ وَعُمْرَتِكِ). أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ- أَوْ طَافَ طَوَافَيْنِ وَسَعَى سَعْيَيْنِ، عِنْدَ مَنْ رَأَى ذَلِكَ، وَهُوَ أَبُو حنيفة وأصحابه والثوري والأوزاعي والحسن ابن صَالِحٍ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى، وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ، وَبِهِ قَالَ الشَّعْبِيُّ وَجَابِرُ بْنُ زَيْدٍ. وَاحْتَجُّوا بِأَحَادِيثَ عَنْ عَلِيٍّ ﵇ أَنَّهُ جَمَعَ بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ فَطَافَ لَهُمَا طَوَافَيْنِ وَسَعَى لَهُمَا سَعْيَيْنِ، ثُمَّ قَالَ: هَكَذَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَعَلَ. أَخْرَجَهُمَا الدَّارَقُطْنِيُّ فِي سُنَنِهِ وَضَعَّفَهَا كُلَّهَا، وَإِنَّمَا جُعِلَ الْقِرَانُ مِنْ بَابِ التَّمَتُّعِ، لِأَنَّ الْقَارِنَ يَتَمَتَّعُ بِتَرْكِ النَّصَبِ فِي السَّفَرِ إِلَى الْعُمْرَةِ، مَرَّةً وَإِلَى الْحَجِّ أُخْرَى، وَيَتَمَتَّعُ بِجَمْعِهِمَا، ولم يحرم لكل واحدة مِنْ مِيقَاتِهِ، وَضَمَّ الْحَجَّ إِلَى الْعُمْرَةِ، فَدَخَلَ تَحْتَ قَوْلِ اللَّهِ ﷿:" فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ". وَهَذَا وَجْهُ مِنَ التَّمَتُّعِ لَا خِلَافَ بَيْنِ الْعُلَمَاءِ فِي جَوَازِهِ. وَأَهْلُ الْمَدِينَةِ لَا يُجِيزُونَ الْجَمْعَ بَيْنَ الْعُمْرَةِ وَالْحَجِّ إِلَّا بِسِيَاقِ الْهَدْيِ، وَهُوَ عِنْدَهُمْ بَدَنَةٌ لَا يَجُوزُ دُونَهَا. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقِرَانَ تَمَتُّعٌ قَوْلُ ابْنِ عُمَرَ: إِنَّمَا جُعِلَ الْقِرَانُ لِأَهْلِ الْآفَاقِ، وَتَلَا قول الله ﷿:" ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ" فَمَنْ كَانَ مِنْ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَتَمَتَّعَ أَوْ قَرَنَ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ دَمُ قِرَانٍ وَلَا تَمَتُّعٍ. قَالَ مَالِكٌ: وَمَا سَمِعْتُ أَنَّ مَكِّيًّا قَرَنَ، فَإِنْ فَعَلَ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ هَدْيٌ وَلَا صِيَامٌ، وَعَلَى قَوْلِ مَالِكٍ جُمْهُورِ الْفُقَهَاءِ فِي ذَلِكَ. وَقَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ الْمَاجِشُونِ: إِذَا قَرَنَ الْمَكِّيُّ الْحَجَّ مَعَ الْعُمْرَةِ كَانَ عَلَيْهِ دَمُ الْقِرَانِ مِنْ أَجْلِ أَنَّ اللَّهَ إِنَّمَا أَسْقَطَ عَنْ أَهْلِ مَكَّةَ الدَّمَ وَالصِّيَامَ فِي التَّمَتُّعِ. وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ مِنَ التَّمَتُّعِ: هُوَ الَّذِي تَوَعَّدَ عَلَيْهِ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَقَالَ: مُتْعَتَانِ كَانَتَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَا أَنْهَى عَنْهُمَا وَأُعَاقِبُ عَلَيْهِمَا: مُتْعَةُ النِّسَاءِ وَمُتْعَةُ الْحَجِّ. وَقَدْ تَنَازَعَ الْعُلَمَاءُ فِي جَوَازِ هَذَا بَعْدُ هَلُمَّ جَرَّا، وَذَلِكَ أَنْ يُحْرِمَ الرَّجُلُ بِالْحَجِّ حَتَّى إِذَا دَخَلَ مَكَّةَ فَسَخَ حَجَّهُ فِي عُمْرَةٍ، ثُمَّ حَلَّ وَأَقَامَ حَلَالًا حَتَّى يُهِلَّ بِالْحَجِّ يَوْمَ التَّرْوِيَةِ. فَهَذَا هو الوجه الذي
« يُجْزِئُ عَنْكِ طَوَافُكِ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ عَنْ حَجِّكِ وَعُمْرَتِكِ » «Safa ile Merve arasındaki tavafın (sa'yin) hem haccın hem de umren için sana yeterlidir» demiştir. Bunu Müslim tahric etmiştir. Yahut bu görüşte olan kimselere göre iki tavaf yapar ve iki sa'y eder; bu görüşte olanlar: Ebû Hanîfe ve arkadaşları, es-Sevrî, el-Evzâî, el-Hasen b. Sâlih ve İbn Ebî Leylâ'dır; Ali ve İbn Mes'ûd'dan da rivayet edilmiş olup eş-Şa'bî ve Câbir b. Zeyd de bu görüşü benimsemiştir. Ali radıyallâhu anh'tan gelen şu rivayetleri delil getirmişlerdir: Kendisi hac ile umreyi birleştirmiş, ikisi için iki tavaf yapmış ve iki sa'y etmiş, sonra da: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in böyle yaptığını gördüm" demiştir. ed-Dârekutnî bunları Sünen'inde tahric etmiş ve hepsini zayıf saymıştır. Kırânın temettu' kabilinden sayılması ise şundandır: Kārân (kırân haccı yapan kişi), bir kez umre için diğerinde ise hac için sefere çıkma meşakkatini terk etmekle ve ikisini birleştirmekle faydalanmış (temettu' etmiş) olur; her biri için kendi mîkātından ayrı ayrı ihrama girmemiş, haccı umreye katmıştır. Böylece Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “Kim hacca kadar umre ile faydalanırsa, kolayına gelen kurbanı [kesmesi gerekir]” kavlinin kapsamına girmiştir. Bu, cevazı konusunda âlimler arasında hiçbir ihtilaf bulunmayan bir temettu' şeklidir. Medineliler ise kurban sevki olmaksızın umre ile haccın birleştirilmesini caiz görmezler; bu da onlara göre devedir (bedene), ondan başkası caiz olmaz. Kırânın bir temettu' olduğuna delalet eden hususlardan biri de İbn Ömer'in: "Kırân ancak âfâkîler (Mekke dışından gelenler) içindir" sözü ve Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Bu, ailesi Mescid-i Harâm civarında oturmayanlar içindir” kavlini okumasıdır. Dolayısıyla Mescid-i Harâm civarında oturanlardan olup da temettu' veya kırân yapan kimseye kırân veya temettu' kurbanı gerekmez. Mâlik: "Mekkeli birinin kırân yaptığını işitmedim; şayet yaparsa üzerine kurban da oruç da gerekmez" demiştir. Bu konuda fakihlerin cumhuru da Mâlik'in görüşündedir. Abdülmelik b. el-Mâcişûn ise şöyle demiştir: "Mekkeli kimse hac ile umreyi kırân olarak birleştirirse, üzerine kırân kurbanı gerekir; zira Allah, Mekkelilerden kurbanı ve orucu sadece temettu'da düşürmüştür." Temettu'un üçüncü şekli ise Ömer b. el-Hattâb'ın [yapanı cezalandırmakla] tehdit ettiği ve: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında iki mut'a vardı, ben ikisini de yasaklıyor ve ikisine de ceza veriyorum: Kadınlarla mut'a ve hac mut'ası" dediği şekildir. Âlimler bundan sonra bu uygulamanın cevazı konusunda çekişip durmuşlardır. Bu da kişinin hac için ihrama girmesi, Mekke'ye girdiğinde haccını umreye çevirip (feshedip), sonra ihramdan çıkması ve terviye günü hac için telbiye getirinceye kadar ihramsız (helal) kalmasıdır. İşte bu...
تَوَارَدَتْ بِهِ الْآثَارُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، فِيهِ أَنَّهُ أَمَرَ أَصْحَابَهُ فِي حَجَّتِهِ مَنْ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ هَدْيٌ وَلَمْ يَسُقْهُ وَقَدْ كَانَ أَحْرَمَ بِالْحَجِّ أَنْ يَجْعَلَهَا عُمْرَةً. وَقَدْ أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى تَصْحِيحِ الْآثَارِ بِذَلِكَ عَنْهُ ﷺ وَلَمْ يَدْفَعُوا شَيْئًا مِنْهَا، إِلَّا أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي الْقَوْلِ بِهَا وَالْعَمَلِ لِعِلَلٍ فَجُمْهُورُهُمْ عَلَى تَرْكِ الْعَمَلِ بِهَا، لِأَنَّهَا عِنْدَهُمْ خُصُوصٌ خَصَّ بِهَا رَسُولُ ﷺ أَصْحَابَهُ فِي حَجَّتِهِ تِلْكَ. قَالَ أَبُو ذَرٍّ: (كَانَتِ الْمُتْعَةُ لَنَا فِي الْحَجِّ خَاصَّةً. أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. وَفِي رِوَايَةِ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ:) لَا تَصْلُحُ الْمُتْعَتَانِ إِلَّا لَنَا خَاصَّةً، يَعْنِي مُتْعَةَ النِّسَاءِ وَمُتْعَةَ الْحَجِّ (. وَالْعِلَّةِ فِي الْخُصُوصِيَّةِ وَوَجْهُ الْفَائِدَةِ فِيهَا مَا قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁ قَالَ:) كَانُوا يَرَوْنَ أَنَّ الْعُمْرَةَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ مِنْ أَفْجَرِ الْفُجُورِ فِي الْأَرْضِ وَيَجْعَلُونَ الْمُحَرَّمَ صَفَرًا وَيَقُولُونَ: إِذَا بَرَأَ الدَّبَرُ، وَعَفَا الْأَثَرُ، وَانْسَلَخَ صَفَرُ، حَلَّتِ الْعُمْرَةُ لِمَنِ اعْتَمَرَ. فَقَدِمَ النَّبِيُّ ﷺ وَأَصْحَابُهُ صَبِيحَةَ رَابِعَةٍ مُهِلِّينَ بِالْحَجِّ، فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَجْعَلُوهَا عُمْرَةً، فَتَعَاظَمَ ذَلِكَ عِنْدَهُمْ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَيُّ الْحِلِّ؟ قَالَ: (الْحِلُّ كُلُّهُ). أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. وَفِي الْمُسْنَدِ الصَّحِيحِ لِأَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: وَاللَّهِ مَا أَعْمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَائِشَةَ فِي ذِي الْحَجَّةِ إِلَّا لِيَقْطَعَ بِذَلِكَ أَمْرَ أَهْلِ الشِّرْكِ، فَإِنَّ هَذَا الْحَيَّ مِنْ قُرَيْشٍ وَمَنْ دَانَ دِينَهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ: إِذَا عَفَا الْوَبَرُ، وَبَرَّأَ الدَّبَرُ، وَانْسَلَخَ صَفَرُ، حَلَّتِ الْعُمْرَةُ لِمَنِ اعْتَمَرَ. فَقَدْ كَانُوا يُحْرِمُونَ الْعُمْرَةَ حَتَّى يَنْسَلِخَ ذُو الْحِجَّةِ، فَمَا أَعْمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَائِشَةَ إِلَّا لِيُنْقَضَ ذَلِكَ مِنْ قَوْلِهِمْ. فَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ إنما فَسَخَ الْحَجَّ فِي الْعُمْرَةِ لِيُرِيَهُمْ أَنَّ الْعُمْرَةَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ لَا بَأْسَ بِهَا. وَكَانَ ذَلِكَ لَهُ وَلِمَنْ مَعَهُ خَاصَّةً، لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ قَدْ أَمَرَ بِإِتْمَامِ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ كل من
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu hususta gelen rivayetler birbirini teyit etmektedir. Bu rivayetlerde Hz. Peygamber'in haccında, beraberinde kurbanlık bulunmayan ve kurban sevk etmemiş olup hac için ihrama girmiş olan sahâbîlerine bunu umreye çevirmelerini emrettiği yer almaktadır. Âlimler Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen bu konudaki rivayetlerin sahih olduğu hususunda icmâ etmişler ve bunlardan hiçbirini reddetmemişlerdir. Ne var ki birtakım illetler sebebiyle bu rivayetlere göre hüküm verip amel etme konusunda ihtilaf etmişlerdir. Âlimlerin cumhuru bu rivayetlerle amel etmeyi terk etme görüşündedir; zira onlara göre bu durum, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in o haccında yalnızca ashâbına tahsis ettiği özel bir uygulamadır. Ebû Zerr şöyle demiştir: «Hacda temettu' yalnızca bize hastı.» Bunu Müslim tahric etmiştir. Ondan gelen bir rivayette de şöyle demiştir: «İki müt'a ancak bize hastır; yani müt'a nikâhı ve hac müt'ası.» Bu durumun onlara özel kılınmasının illeti ve bundaki hikmet ise İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın şu sözüdür: Şöyle demiştir: «[Câhiliye halkı] hac aylarında umre yapmayı yeryüzündeki en büyük günahlardan sayarlardı. Muharrem ayını da Safer ayı yapar ve: 'Yara iyileştiğinde, iz silindiğinde ve Safer ayı çıktığında umre yapmak isteyene umre helâl olur' derlerdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbı, hac için telbiye getirerek dördüncü günün sabahında geldiler. Hz. Peygamber onlara bunu umreye çevirmelerini emretti. Bu durum onların gözünde büyüdü ve: 'Ey Allah'ın Resûlü, hangi helallik?' dediler. O da: 'Helalliğin tamamı' buyurdu.» Bunu Müslim tahric etmiştir. Ebû Hâtim'in el-Müsnedü's-Sahîh'inde İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Vallahi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Âişe'ye Zilhicce ayında sırf şirk ehlinin bu anlayışını yıkmak için umre yaptırdı. Zira Kureyş'in bu kabilesi ve onların dinine uyanlar: 'Tüy bittiğinde, yara iyileştiğinde ve Safer ayı çıktığında umre yapmak isteyene umre helâl olur' derlerdi. Onlar Zilhicce ayı çıkıncaya kadar umre yapmayı haram sayarlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Âişe'ye bu umreyi sırf onların bu sözünü hükümsüz kılmak için yaptırdı." Bunda, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hac aylarında umre yapmanın bir sakıncası olmadığını onlara göstermek için haccı umreye çevirttiğine delil vardır. Bu durum yalnızca kendisine ve beraberindekilere hastı; zira Azîz ve Celîl olan Allah, [ihrama] giren her bir kimseye haccı ve umreyi tamamlamayı emretmiştir...
دَخَلَ فِيهَا أَمْرًا مُطْلَقًا، وَلَا يَجِبُ أَنْ يُخَالِفَ ظَاهِرَ كِتَابِ اللَّهِ إِلَّا إِلَى مَا لَا إِشْكَالَ فِيهِ مِنْ كِتَابٍ نَاسِخٍ أَوْ سُنَّةٍ مُبَيَّنَةٍ. وَاحْتَجُّوا بِمَا ذَكَرْنَاهُ عَنْ أَبِي ذَرٍّ وَبِحَدِيثِ الْحَارِثِ بْنِ بِلَالٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ قُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، فُسِخَ الْحَجُّ لَنَا خَاصَّةً أَمْ لِلنَّاسِ عَامَّةً؟ قَالَ: (بَلْ لَنَا خَاصَّةً). وَعَلَى هَذَا جَمَاعَةُ فُقَهَاءِ الْحِجَازِ والعراق والشام، إلا شي يُرْوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ وَالسُّدِّيِّ، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ. قَالَ أَحْمَدُ: لَا أَرُدُّ تِلْكَ الْآثَارَ الْوَارِدَةَ الْمُتَوَاتِرَةَ الصِّحَاحَ فِي فَسْخِ الْحَجِّ فِي الْعُمْرَةِ بِحَدِيثِ الْحَارِثِ بْنِ بِلَالٍ عَنْ أَبِيهِ وَبِقَوْلِ أَبِي ذَرٍّ. قَالَ: وَلَمْ يُجْمِعُوا عَلَى مَا قَالَ أَبُو ذَرٍّ، وَلَوْ أَجْمَعُوا كَانَ حُجَّةً، قَالَ: وَقَدْ خَالَفَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَبَا ذَرٍّ وَلَمْ يَجْعَلْهُ خُصُوصًا. وَاحْتَجَّ أَحْمَدُ بِالْحَدِيثِ الصَّحِيحِ، حَدِيثِ جَابِرٍ الطَّوِيلِ فِي الْحَجِّ، وَفِيهِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (لَوْ أَنِّي اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمْ أَسُقِ الْهَدْيَ وَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً) فَقَامَ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكُ بْنُ جُعْشُمٍ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَلِعَامِنَا هَذَا أَمْ لأبد؟ فشك رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَصَابِعَهُ وَاحِدَةً فِي الْأُخْرَى وَقَالَ: (دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الحج- مرتين - لا بل لا بد أَبَدٍ) لَفْظُ مُسْلِمٍ. وَإِلَى هَذَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ مَالَ الْبُخَارِيُّ حَيْثُ تَرْجَمَ" بَابَ مَنْ لَبَّى بِالْحَجِّ وَسَمَّاهُ" وَسَاقَ حَدِيثَ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ: قَدِمْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَنَحْنُ نَقُولُ: لَبَّيْكَ بِالْحَجِّ، فَأَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَجَعَلْنَاهَا عُمْرَةً. وَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّ أَمْرَ النَّبِيِّ ﷺ بِالْإِحْلَالِ كَانَ عَلَى وَجْهٍ آخَرَ. وَذَكَرَ مُجَاهِدٌ ذَلِكَ الْوَجْهَ، وَهُوَ أَنَّ أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَا كَانُوا فَرَضُوا الْحَجَّ أَوَّلًا، بَلْ أَمَرَهُمْ أَنْ يُهِلُّوا مُطْلَقًا وَيَنْتَظِرُوا مَا يُؤْمَرُونَ بِهِ، وَكَذَلِكَ أَهَلَّ عَلِيٌّ بِالْيَمَنِ. وَكَذَلِكَ كَانَ إِحْرَامُ النَّبِيِّ ﷺ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ ﵇: (لَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ مَا سُقْتُ الْهَدْيَ وَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً) فَكَأَنَّهُ خَرَجَ يَنْتَظِرُ مَا يُؤْمَرُ بِهِ وَيَأْمُرُ أَصْحَابَهُ بِذَلِكَ، وَيَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ ﵇: (أَتَانِي آتٍ مِنْ رَبِّي فِي هَذَا الْوَادِي الْمُبَارَكِ وَقَالَ قُلْ حَجَّةً فِي عُمْرَةٍ).
[ihrama] giren kimsenin mutlak bir emirdir; nâsih (hükmü kaldıran) bir kitaptan veya açıklayıcı bir sünnetten gelen ve kendisinde hiçbir kapalılık bulunmayan bir delil olmaksızın Allah'ın Kitabı'nın zahirine muhalefet etmek câiz değildir. Onlar Ebû Zer'den zikrettiğimiz hususu ve el-Hâris b. Bilâl'in babasından rivayet ettiği şu hadisi delil getirdiler: Dedik ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Haccın [umreye] bozulup çevrilmesi sadece bize mi mahsustur, yoksa bütün insanlara mıdır?" O da: « بَلْ لَنَا خَاصَّةً » «Hayır, sadece bize mahsustur» buyurdu. Hicaz, Irak ve Şam fukahasının çoğunluğu bu görüştedir; ancak İbn Abbâs, el-Hasan ve es-Süddî'den rivayet edilen bir görüş müstesnadır; Ahmed b. Hanbel de buna kail olmuştur. Ahmed şöyle demiştir: "Haccın umreye bozulup çevrilmesi hususunda vârid olan o mütevâtir ve sahih rivayetleri, el-Hâris b. Bilâl'in babasından gelen hadis ile ve Ebû Zer'in sözü ile reddedemem." Şöyle devam etmiştir: "Ebû Zer'in söylediği hususta icmâ etmiş değillerdir; şayet icmâ etselerdi bu bir hüccet olurdu." Yine demiştir ki: "İbn Abbâs da Ebû Zer'e muhalefet etmiş ve bunu [ashaba] mahsus kılmamıştır." Ahmed, Câbir'in hacla ilgili uzun sahih hadisini delil getirmiştir. Bu hadiste şu kısım yer almaktadır: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « لَوْ أَنِّي اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمْ أَسُقِ الْهَدْيَ وَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً » «İşimin başında sonradan fark ettiğim şeyi bilseydim kurbanlık sevk etmez ve bunu bir umre yapardım» buyurdu. Bunun üzerine Sürâka b. Mâlik b. Cû'şüm ayağa kalkıp: "Ey Allah'ın Resûlü! Bu sadece bu yılımıza mı mahsustur, yoksa ebediyen midir?" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem parmaklarını birbirine kenetledi ve şöyle buyurdu: « دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الحج - مرتين - لا بل لأبد أَبَدٍ » «Umre hacca girdi -iki defa [söyledi]- hayır, bilakis ebediyen, ebediyendir» (Müslim'in lafzı). Allah en iyisini bilir ya, Buhârî de "Hac için Telbiye Getirip Bunu Açıkça Zikreden Kimse Bâbı" şeklinde başlık açıp Câbir b. Abdillâh'ın şu hadisini sevk ettiği yerde bu görüşe meyletmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte geldik; biz: "Hac için lebbeyk" diyorduk. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize emretti, biz de bunu umreye çevirdik. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ihramdan çıkmayı emretmesi başka bir vecih üzere idi. Mücâhid bu vechi zikretmiş olup o da şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı başlangıçta hacca niyet etmemişlerdi; bilakis onlara mutlak olarak ihrama girmelerini ve kendilerine emredilecek şeyi beklemelerini emretmişti. Ali de Yemen'de aynı şekilde ihrama girmişti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ihramı da bu şekildeydi. O aleyhisselâm'ın şu sözü buna delalet etmektedir: « لَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ مَا سُقْتُ الْهَدْيَ وَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً » «İşimin başında sonradan fark ettiğim şeyi bilseydim kurbanlık sevk etmez ve bunu bir umre yapardım». Sanki o, kendisine emredilecek olan şeyi beklemek üzere yola çıkmış ve ashabına da bunu emretmişti. O aleyhisselâm'ın şu sözü de buna delalet eder: « أَتَانِي آتٍ مِنْ رَبِّي فِي هَذَا الْوَادِي الْمُبَارَكِ وَقَالَ قُلْ حَجَّةً فِي عُمْرَةٍ » «Bu mübarek vadide Rabbimden bir gelen bana geldi ve: Bir umre içinde bir hac, de! buyurdu».
وَالْوَجْهُ الرَّابِعُ مِنَ الْمُتْعَةِ: مُتْعَةُ الْمُحْصَرِ وَمَنْ صُدَّ عَنْ الْبَيْتِ، ذَكَرَ يَعْقُوبُ بْنُ شَيْبَةَ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ التَّبُوذَكِيُّ حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ سُوَيْدٍ قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ الله ابن الزُّبَيْرِ وَهُوَ يَخْطُبُ يَقُولُ: أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّهُ وَاللَّهُ لَيْسَ التَّمَتُّعُ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ كَمَا تَصْنَعُونَ، وَلَكِنِ التَّمَتُّعُ أَنْ يَخْرُجَ الرَّجُلُ حَاجًّا فَيَحْبِسُهُ عَدُوٌّ أَوْ أَمْرٌ يُعْذَرُ بِهِ حَتَّى تَذْهَبَ أَيَّامُ الْحَجِّ، فَيَأْتِي الْبَيْتَ فَيَطُوفُ وَيَسْعَى بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، ثُمَّ يَتَمَتَّعُ بِحِلِّهِ إِلَى الْعَامِ الْمُسْتَقْبِلِ ثُمَّ يَحُجُّ وَيُهْدِي. وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي حُكْمِ الْمُحْصَرِ وَمَا لِلْعُلَمَاءِ فِي ذَلِكَ مُبَيِّنًا، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. فَكَانَ مِنْ مَذْهَبِهِ أَنَّ الْمُحْصَرَ لَا يَحِلُّ وَلَكِنَّهُ يَبْقَى عَلَى إِحْرَامِهِ حَتَّى يُذْبَحَ عَنْهُ الْهَدْي يَوْمَ النَّحْرِ، ثُمَّ يَحْلِقُ وَيَبْقَى عَلَى إِحْرَامِهِ حَتَّى يَقْدَمَ مَكَّةَ فَيَتَحَلَّلُ مِنْ حَجِّهِ بِعَمَلِ عُمْرَةٍ. وَالَّذِي ذَكَرَهُ ابْنُ الزُّبَيْرِ خِلَافَ عُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى:" فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ" بَعْدَ قَوْلِهِ:" وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ" وَلَمْ يَفْصِلْ فِي حُكْمِ الْإِحْصَارِ بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ، وَالنَّبِيُّ ﷺ وَأَصْحَابُهُ حِينَ أُحْصِرُوا بِالْحُدَيْبِيَةِ حَلُّوا وَحَلَّ، وَأَمَرَهُمْ بِالْإِحْلَالِ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ أَيْضًا لِمَ سُمِّيَ الْمُتَمَتِّعُ مُتَمَتِّعًا، فَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: لِأَنَّهُ تَمَتَّعَ بِكُلِ مَا لَا يَجُوزُ لِلْمُحْرِمِ فِعْلُهُ مِنْ وَقْتِ حِلِّهِ فِي الْعُمْرَةِ إِلَى وَقْتِ إِنْشَائِهِ الْحَجَّ. وَقَالَ غَيْرُهُ: سُمِّيَ مُتَمَتِّعًا لِأَنَّهُ تَمَتَّعَ بِإِسْقَاطِ أَحَدِ السَّفَرَيْنِ، وَذَلِكَ أَنَّ حَقَّ الْعُمْرَةِ أَنْ تُقْصَدَ بِسَفَرٍ، وَحَقَّ الْحَجِّ كَذَلِكَ، فَلَمَّا تَمَتَّعَ بِإِسْقَاطِ أَحَدِهِمَا أَلْزَمَهُ اللَّهُ هَدْيًا، كَالْقَارِنِ الَّذِي يَجْمَعُ بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ فِي سَفَرٍ وَاحِدٍ، وَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ أَعَمُّ، فَإِنَّهُ يَتَمَتَّعُ بِكُلِّ مَا يَجُوزُ لِلْحَلَالِ أَنْ يفعله، وسقط عنه السفر لحجه مِنْ بَلَدِهِ، وَسَقَطَ عَنْهُ الْإِحْرَامُ مِنْ مِيقَاتِهِ فِي الْحَجِّ. وَهَذَا هُوَ الْوَجْهُ الَّذِي كَرِهَهُ عُمَرُ وَابْنُ مَسْعُودٍ، وَقَالَا أَوْ قَالَ أَحَدُهُمَا: يَأْتِي أَحَدُكُمْ مِنًى وَذَكَرُهُ يَقْطُرُ مَنِيًّا، وَقَدْ أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى جَوَازِ هَذَا. وَقَدْ قَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: إِنَّمَا كَرِهَهُ عُمَرُ لِأَنَّهُ أَحَبُّ أَنْ يُزَارَ الْبَيْتُ فِي الْعَامِ مَرَّتَيْنِ: مَرَّةً فِي الْحَجِّ، وَمَرَّةً فِي الْعُمْرَةِ. وَرَأَى الْإِفْرَادَ أَفْضَلَ، فَكَانَ يَأْمُرُ بِهِ وَيَمِيلُ إِلَيْهِ
Temettu'un dördüncü şekli: Muhsarın ve Beytullah'tan alıkonulan kimsenin mut'asıdır. Ya'kūb b. Şeybe zikredip dedi ki: Bize Ebû Seleme et-Tebûzekî anlattı, bize Vüheyb anlattı, bize İshak b. Süveyd anlattı; dedi ki: Abdullah b. ez-Zübeyr'i hutbe verirken işittim, şöyle diyordu: "Ey insanlar! Vallahi hacca kadar umre ile temettu' yapmak sizin yaptığınız gibi değildir; lâkin temettu', kişinin hacı olarak çıkması, sonra hac günleri geçinceye kadar bir düşmanın veya mazeret sayılan bir durumun onu alıkoyması, sonra Beytullah'a gelip tavaf etmesi ve Safâ ile Merve arasında sa'y etmesi, ardından gelecek yıla kadar ihramsızlığından faydalanması (temettu' yapması), sonra da haccedip kurban kesmesidir." Muhsarın hükmü ve âlimlerin bu konudaki görüşleri daha önce açıklanarak geçmişti, Allah'a hamdolsun. Onun mezhebine göre muhsar ihramdan çıkmaz, bilakis kurban bayramı gününde onun adına kurban kesilinceye kadar ihramlı kalır; sonra tıraş olur ve Mekke'ye gelinceye kadar ihramlı kalmaya devam eder, ardından umre ameli yaparak haccından ihramdan çıkar. İbnü'z-Zübeyr'in zikrettiği bu görüş, Yüce Allah'ın: "Haccı da umreyi de Allah için tamamlayın" kavlinden sonra gelen: "Şayet engellenirseniz, kolayınıza gelen bir kurban..." kavlinin umumuna aykırıdır; zira Allah ihsar hükmünde hac ile umre arasında bir ayrım yapmamıştır. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı Hudeybiye'de engellendiklerinde hem kendisi ihramdan çıkmış hem de ashabı ihramdan çıkmış ve onlara ihramdan çıkmalarını emretmiştir. Âlimler mütemettiye neden mütemetti (faydalanan) adı verildiği hususunda da ihtilaf etmişlerdir: İbnü'l-Kāsım: "Umrede ihramdan çıktığı andan hacca başladığı ana kadar ihramlıya yasak olan her şeyden faydalandığı için" demiştir. Başkaları ise: "İki yolculuktan birini düşürmekle faydalandığı için mütemetti diye adlandırılmıştır; zira umrenin hakkı ayrı bir yolculukla kastedilmesi, haccın hakkı da böyledir; bunlardan birini düşürmekle faydalandığı için, hac ile umreyi tek yolculukta birleştiren kārin gibi Allah ona bir kurban yüklemiştir" demişlerdir. Birinci gerekçe daha kapsamlıdır; zira o ihramsız kimsenin yapması caiz olan her şeyden faydalanmakta, memleketinden haccı için yapacağı yolculuk kendisinden düşmekte ve hacdaki mîkātından ihrama girme mecburiyeti de düşmektedir. İşte bu, Ömer ve İbn Mes'ûd'un kerih gördüğü şekildir; ikisi veya ikisinden biri: "Biriniz tenasül uzvundan meni damlayarak Minâ'ya gidiyor" demiştir; hâlbuki Müslümanlar bunun cevazı üzerinde icmâ etmişlerdir. Âlimlerden bir grup şöyle demiştir: Ömer bunu sadece Beytullah'ın yılda iki defa ziyaret edilmesini -biri hacda, diğeri umrede- sevdiği için kerih görmüştür. İfrâdı daha faziletli görmüş, bu sebeple onu emredip ona meyletmiş,
وَيَنْهَى عَنْ غَيْرِهِ اسْتِحْبَابًا، وَلِذَلِكَ قَالَ: افْصِلُوا بَيْنَ حَجِّكُمْ وَعُمْرَتِكُمْ، فَإِنَّهُ أَتَمُّ لِحَجِّ أَحَدِكُمْ و [أتم] لِعُمْرَتِهِ أَنْ يَعْتَمِرَ فِي غَيْرِ أَشْهُرِ الْحَجِّ. الْخَامِسَةُ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيمَنْ اعْتَمَرَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى بَلَدِهِ وَمَنْزِلِهِ ثُمَّ حَجَّ مِنْ عَامِهِ، فَقَالَ الْجُمْهُورُ مِنَ الْعُلَمَاءِ: لَيْسَ بِمُتَمَتِّعٍ، وَلَا هَدْيَ عَلَيْهِ وَلَا صِيَامَ. وَقَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ: هُوَ مُتَمَتِّعٌ وَإِنْ رَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ، حَجَّ أَوْ لَمْ يَحُجَّ. قَالَ لِأَنَّهُ كَانَ يُقَالُ: عُمْرَةٌ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ مُتْعَةٌ، رَوَاهُ هُشَيْمٌ عَنْ يُونُسَ عَنِ الْحَسَنِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ يُونُسَ عَنِ الْحَسَنِ: لَيْسَ عَلَيْهِ هَدْيٌ. وَالصَّحِيحُ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ، هَكَذَا ذَكَرَ أَبُو عُمَرَ" حَجَّ أَوْ لَمْ يَحُجَّ" وَلَمْ يَذْكُرْهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَحَجَّتُهُ ظاهر الكتاب قوله ﷿:" فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ" وَلَمْ يَسْتَثْنِ: رَاجِعًا إِلَى أَهْلِهِ وَغَيْرَ رَاجِعٍ، وَلَوْ كَانَ لِلَّهِ جَلَّ ثَنَاؤُهُ فِي ذَلِكَ مُرَادٌ لَبَيَّنَهُ فِي كِتَابِهِ أَوْ عَلَى لِسَانِ رَسُولِهِ ﷺ. وقد روي عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ مِثْلُ قَوْلِ الْحَسَنِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَقَدْ رُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ أَيْضًا فِي هَذَا الْبَابِ قَوْلٌ لَمْ يُتَابَعْ عَلَيْهِ أَيْضًا، وَلَا ذَهَبَ إِلَيْهِ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَذَلِكَ أَنَّهُ قَالَ: مَنِ اعْتَمَرَ بَعْدَ يَوْمِ النَّحْرِ فَهِيَ مُتْعَةٌ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ طَاوُسٍ قَوْلَانِ هُمَا أَشَدُّ شُذُوذًا مِمَّا ذَكَرْنَا عَنِ الْحَسَنِ، أَحَدُهُمَا: أَنَّ مَنْ اعْتَمَرَ فِي غَيْرِ أَشْهُرِ الْحَجِّ ثُمَّ أَقَامَ حَتَّى دَخَلَ وَقْتَ الْحَجِّ، ثُمَّ حَجَّ مِنْ عَامِهِ أَنَّهُ مُتَمَتِّعٌ. هَذَا لَمْ يَقُلْ بِهِ أَحَدٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ غَيْرُهُ، وَلَا ذَهَبَ إِلَيْهِ أَحَدٌ مِنْ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ. وَذَلِكَ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- أَنَّ شُهُورَ الْحَجِّ أَحَقُّ بِالْحَجِّ مِنَ الْعُمْرَةِ، لِأَنَّ الْعُمْرَةَ جَائِزَةٌ فِي السَّنَةِ كُلِّهَا، وَالْحَجُّ إِنَّمَا مَوْضِعُهُ شُهُورٌ مَعْلُومَةٌ، فَإِذَا جَعَلَ أَحَدٌ الْعُمْرَةَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ فَقَدْ جَعَلَهَا فِي مَوْضِعٍ كَانَ الْحَجُّ أَوْلَى بِهِ، إِلَّا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ رَخَّصَ فِي كِتَابِهِ وَعَلَى لِسَانِ رسوله ﷺ فِي عَمَلِ الْعُمْرَةِ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ لِلْمُتَمَتِّعِ وَلِلْقَارِنِ وَلِمَنْ شَاءَ أَنْ يُفْرِدَهَا، رَحْمَةً مِنْهُ، وَجَعَلَ فِيهِ مَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ. وَالْوَجْهُ الْآخَرُ قَالَهُ فِي الْمَكِّيِّ إِذَا تَمَتَّعَ مِنْ مِصْرٍ مِنَ الْأَمْصَارِ فَعَلَيْهِ الْهَدْيُ، وَهَذَا لَمْ يُعَرَّجْ عَلَيْهِ، لِظَاهِرِ قوله تعالى:" ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ" وَالتَّمَتُّعُ الْجَائِزُ
müstehaplık kabilinden başkasını nehyetmiştir; bu sebeple şöyle demiştir: "Haccınız ile umrenizi birbirinden ayırın; zira birinizin haccı için en tam olanı ve umresi için de [en tam olanı] hac aylarının dışında umre yapmasıdır." Beşinci [Mesele]- Âlimler hac aylarında umre yapıp sonra memleketine ve evine dönen, ardından aynı yıl hacceden kimse hakkında ihtilaf etmişlerdir. Âlimlerin cumhuru: "Mütemetti değildir; ona kurban da oruç da gerekmez" demiştir. Hasan-ı Basrî ise: "Ailesine dönse de, hac yapsa da yapmasa da o mütemettidir" demiştir. Dedi ki: Çünkü şöyle denilirdi: "Hac aylarında umre yapmak mut'adır"; bunu Huşeym, Yûnus'tan, o da el-Hasan'dan rivayet etmiştir. Yûnus'un el-Hasan'dan: "Ona kurban gerekmez" dediği de rivayet edilmiştir. Sahih olan birinci görüştür; Ebû Ömer [İbn Abdilberr] "hac yapsa da yapmasa da" şeklinde zikretmiş, İbnü'l-Münzir ise bunu zikretmemiştir. İbnü'l-Münzir dedi ki: Onun delili Kitab'ın zahiri olan Azîz ve Celîl olan Allah'ın: "Kim hacca kadar umre ile faydalanırsa..." kavlidir; Allah ailesine dönenle dönmeyeni istisna etmemiştir; şayet Yüce Allah'ın bu hususta bir muradı olsaydı bunu Kitabı'nda yahut Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle açıklardı. Saîd b. el-Müseyyeb'den de el-Hasan'ın kavlinin benzeri rivayet edilmiştir. Ebû Ömer [İbn Abdilberr] dedi ki: el-Hasan'dan bu bâbda kendisine uyulmayan ve ilim ehlinden hiçbir kimsenin benimsemediği bir görüş daha rivayet edilmiştir; o da şöyle demesidir: "Kurban gününden sonra umre yapan kimsenin bu umresi mut'adır." Tâvûs'tan da el-Hasan'dan zikrettiğimizden daha şâzz olan iki görüş rivayet edilmiştir: Birincisi: Hac aylarının dışında umre yapıp sonra hac vakti girinceye kadar ikamet eden, ardından aynı yıl hacceden kimsenin mütemetti olduğudur. Bunu ondan başka âlimlerden hiç kimse söylememiş ve beldelerin fukahasından hiçbiri bu görüşe gitmemiştir. Bu durum -Allah en iyi bilir ya- hac aylarının umreden ziyade hacca layık olmasından kaynaklanır; çünkü umre senenin tamamında caizdir, haccın yeri ise ancak malum aylardır; dolayısıyla bir kimse hac aylarında umre yaptığında onu haccın daha layık olduğu bir yere koymuş olur. Ancak Yüce Allah bir rahmet olarak Kitabı'nda ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle mütemettiye, kārine ve umreyi müstakil yapmak isteyene hac aylarında umre yapma ruhsatı vermiş ve buna kolayına gelen bir kurban yüklemiştir. İkinci şekil ise Mekkeli bir beldeden temettu' yaptığında ona kurban gerekeceğini söylemesidir; Yüce Allah'ın: "Bu, ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayanlar içindir" kavlinin zahiri sebebiyle bu görüşe itibar edilmemiştir. Âlimler topluluğuna göre caiz olan temettu',
عِنْدَ جَمَاعَةِ الْعُلَمَاءِ مَا أَوْضَحْنَاهُ بِالشَّرَائِطِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا، وَبِاللَّهِ توفيقنا.
[İşte] âlimler topluluğu nezdinde [durum], zikrettiğimiz şartlarla açıkladığımız gibidir. Muvaffakiyetimiz Allah'tandır.
السَّادِسَةُ- أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ رَجُلًا مِنْ غَيْرِ أَهْلِ مَكَّةَ لَوْ قَدِمَ مَكَّةَ مُعْتَمِرًا فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ عَازِمًا عَلَى الْإِقَامَةِ بِهَا ثُمَّ أَنْشَأَ الْحَجَّ مِنْ عَامِهِ فَحَجَّ أَنَّهُ مُتَمَتِّعٌ، عَلَيْهِ مَا عَلَى الْمُتَمَتِّعِ. وَأَجْمَعُوا فِي المكي يجئ مِنْ وَرَاءِ الْمِيقَاتِ مُحْرِمًا بِعُمْرَةٍ، ثُمَّ يُنْشِئُ الْحَجَّ مِنْ مَكَّةَ وَأَهْلُهُ بِمَكَّةَ وَلَمْ يَسْكُنْ سِوَاهَا أَنَّهُ لَا دَمَ عَلَيْهِ، وَكَذَلِكَ إِذَا سَكَنَ غَيْرَهَا وَسَكَنَهَا وَكَانَ لَهُ فِيهَا أَهْلٌ وَفِي غَيْرِهَا. وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ إِنِ انْتَقَلَ مِنْ مَكَّةَ بِأَهْلِهِ ثُمَّ قَدِمَهَا فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ مُعْتَمِرًا فَأَقَامَ بِهَا حَتَّى حَجَّ مِنْ عَامِهِ أَنَّهُ مُتَمَتِّعٌ. السَّابِعَةُ- وَاتَّفَقَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُمْ وَالثَّوْرِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ عَلَى أَنَّ الْمُتَمَتِّعَ يَطُوفُ لِعُمْرَتِهِ بِالْبَيْتِ وَيَسْعَى بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَعَلَيْهِ بَعْدُ أَيْضًا طَوَافٌ آخَرُ لِحَجِّهِ وَسَعْي بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ. وَرُوِيَ عَنْ عَطَاءٍ وَطَاوُسٍ أَنَّهُ يَكْفِيهِ سَعْيٌ وَاحِدٌ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَالْأَوَّلُ الْمَشْهُورُ، وَهُوَ الَّذِي عَلَيْهِ الْجُمْهُورُ، وَأَمَّا طَوَافُ الْقَارِنِ فَقَدْ تَقَدَّمَ. الثَّامِنَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِيمَنْ أَنْشَأَ عُمْرَةً فِي غَيْرِ أَشْهُرِ الْحَجِّ ثُمَّ عَمِلَ لَهَا فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ، فَقَالَ مَالِكٌ: عُمْرَتُهُ فِي الشَّهْرِ الَّذِي حَلَّ فِيهِ، يُرِيدُ إِنْ كَانَ حَلَ مِنْهَا فِي غَيْرِ أَشْهُرِ الْحَجِّ فَلَيْسَ بِمُتَمَتِّعٍ، وَإِنْ كَانَ حَلَ مِنْهَا فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ فَهُوَ مُتَمَتِّعٌ إِنْ حَجَّ مِنْ عَامِهِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: إِذَا طَافَ بِالْبَيْتِ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ لِلْعُمْرَةِ فَهُوَ مُتَمَتِّعٌ إِنْ حَجَّ مِنْ عَامِهِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْعُمْرَةَ إِنَّمَا تَكْمُلُ بِالطَّوَافِ بِالْبَيْتِ، وَإِنَّمَا يُنْظَرُ إِلَى كَمَالِهَا، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ وَالْحَكَمِ بْنِ عُيَيْنَةَ وَابْنِ شُبْرُمَةَ وَسُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ: عُمْرَتُهُ لِلشَّهْرِ الَّذِي أَهَلَّ فيه، وروي معنى ذلك عن جابر ابن عَبْدِ اللَّهِ. وَقَالَ طَاوُسٌ: عُمْرَتُهُ لِلشَّهْرِ الَّذِي يَدْخُلُ فِيهِ الْحَرَمَ. وَقَالَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ: إِنْ طَافَ لَهَا ثَلَاثَةَ أَشْوَاطٍ فِي رَمَضَانَ، وَأَرْبَعَةَ أَشْوَاطٍ فِي شَوَّالَ فَحَجَّ مِنْ عَامِهِ أَنَّهُ مُتَمَتِّعٌ. وَإِنْ طَافَ فِي رَمَضَانَ أَرْبَعَةَ أَشْوَاطٍ، وَفِي شَوَّالٍ ثَلَاثَةَ أَشْوَاطٍ لَمْ يَكُنْ مُتَمَتِّعًا. وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ: إِذَا دَخَلَ فِي الْعُمْرَةِ فِي غَيْرِ أَشْهُرِ الْحَجِّ فَسَوَاءٌ أَطَافَ لَهَا فِي رَمَضَانَ أَوْ فِي شَوَّالٍ لَا يَكُونُ بِهَذِهِ الْعُمْرَةِ مُتَمَتِّعًا. وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ: عُمْرَتُهُ لِلشَّهْرِ الَّذِي أَهَلَّ فِيهِ.
Altıncı [Mesele]- Âlimler; Mekke halkından olmayan bir kimse, hac aylarında orada ikamet etmeye niyet ederek umre için Mekke'ye gelse, sonra da aynı yıl içinde hacca niyet edip haccetse, bu kişinin mütemetti olduğu ve mütemettiye gereken şeylerin ona da gerekeceği hususunda icma etmişlerdir. Yine mîkâtın ötesinden umre için ihrama girip gelen, sonra ailesi Mekke'de olup oradan başka yerde oturmadığı halde haccı Mekke'den başlatan Mekkeli bir kimseye kurban gerekmediği hususunda da icma etmişlerdir. Aynı şekilde hem Mekke dışında hem de Mekke'de ikamet eden, hem orada hem de başka bir yerde ailesi bulunan kimse için de hüküm böyledir. Yine bir kimse ailesiyle birlikte Mekke'den taşınır, sonra hac aylarında umreli olarak oraya gelir ve aynı yıl haccedene kadar orada ikamet ederse, onun mütemetti olduğu hususunda da icma etmişlerdir. Yedinci [Mesele]- Mâlik, Şâfiî, Ebû Hanîfe ve onların mezhepdaşları ile Sevrî ve Ebû Sevr; mütemettinin umresi için Beyt'i tavaf edip Safâ ile Merve arasında sa'y edeceği, bundan sonra haccı için de ayrıca başka bir tavaf ve Safâ ile Merve arasında başka bir sa'y yapması gerektiği hususunda ittifak etmişlerdir. Atâ ve Tâvûs'tan, Safâ ile Merve arasında tek bir sa'yin ona yeteceği rivayet edilmiştir. Birincisi meşhur olan ve cumhurun benimsediği görüştür. Kārin haccının tavafına gelince, o daha önce geçmişti. Sekizinci [Mesele]- Hac aylarının dışında umreye başlayıp da umre amellerini hac aylarında yapan kimse hakkında ihtilaf etmişlerdir. Mâlik dedi ki: Onun umresi ihramdan çıktığı aya aittir; yani şayet ihramdan hac aylarının dışında çıkmışsa mütemetti değildir, eğer hac aylarında ihramdan çıkmışsa aynı yıl haccederse mütemettidir. Şâfiî ise şöyle demiştir: Umre için haram aylarda [hac aylarında] Beyt'i tavaf ederse, aynı yıl haccederse mütemettidir; zira umre ancak Beyt'i tavaf etmekle tamamlanır ve ancak tamamlanmasına bakılır. Bu, Hasan-ı Basrî, Hakem b. Ueyne, İbn Şübrüme ve Süfyân es-Sevrî'nin kavlidir. Katâde, Ahmed ve İshak şöyle demişlerdir: Onun umresi, ihrama girdiği (telbiye getirdiği) aya aittir. Bunun benzeri bir mana Câbir b. Abdillâh'tan da rivayet edilmiştir. Tâvûs ise: "Onun umresi Harem'e girdiği aya aittir" demiştir. Rey ehli şöyle demiştir: Eğer umre tavafının üç şavtını Ramazan'da, dört şavtını Şevval'de yapar ve aynı yıl haccederse mütemetti olur; fakat Ramazan'da dört şavt, Şevval'de üç şavt tavaf ederse mütemetti olmaz. Ebû Sevr ise şöyle demiştir: Hac aylarının dışında umreye girmişse, onun için ister Ramazan'da ister Şevval'de tavaf etsin birdir; bu umre ile mütemetti olmaz. Bu da Ahmed ve İshak'ın: "Umresi, ihrama girdiği aya aittir" kavlinin manasıdır.
التَّاسِعَةُ- أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ لِمَنْ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ أَنْ يَدْخُلَ عَلَيْهَا الْحَجُّ مَا لَمْ يَفْتَتِحِ الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ، وَيَكُونُ قَارِنًا بِذَلِكَ، يَلْزَمُهُ مَا يَلْزَمُ الْقَارِنَ الذي أنشأ الحج والعمرة معا. واختلقوا فِي إِدْخَالِ الْحَجِّ عَلَى الْعُمْرَةِ بَعْدَ أَنِ افْتَتَحَ الطَّوَافَ، فَقَالَ مَالِكٌ: يَلْزَمُهُ ذَلِكَ وَيَصِيرُ قارنا ما لم يتم طَوَافَهُ، وَرُوِيَ مِثْلُهُ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ، وَالْمَشْهُورَ عَنْهُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ إِلَّا قَبْلَ الْأَخْذِ فِي الطَّوَافِ، وَقَدْ قِيلَ: لَهُ أَنْ يُدْخِلَ الْحَجَّ عَلَى الْعُمْرَةِ مَا لَمْ يَرْكَعْ رَكْعَتَيِ الطَّوَافِ. وَكُلُّ ذَلِكَ قَوْلُ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ. فَإِذَا طاف المعتمر شوطا واحد لِعُمْرَتِهِ ثُمَّ أَحْرَمَ بِالْحَجِّ صَارَ قَارِنًا، وَسَقَطَ عَنْهُ بَاقِي عُمْرَتِهِ وَلَزِمَهُ دَمُ الْقِرَانِ. وَكَذَلِكَ مَنْ أَحْرَمَ بِالْحَجِّ فِي أَضْعَافِ طَوَافِهِ أَوْ بَعْدَ فَرَاغِهِ مِنْهُ قَبْلَ رُكُوعِهِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَهُ أَنْ يُدْخِلَ الْحَجَّ عَلَى الْعُمْرَةِ مَا لَمْ يُكْمِلِ السَّعْيَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَهَذَا كُلُّهُ شُذُوذٌ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَقَالَ أَشْهَبُ: إِذَا طَافَ لِعُمْرَتِهِ شَوْطًا وَاحِدًا لَمْ يَلْزَمْهُ الْإِحْرَامُ بِهِ وَلَمْ يَكُنْ قَارِنًا، وَمَضَى عَلَى عُمْرَتِهِ حَتَّى يُتِمَّهَا ثُمَّ يُحْرِمُ بِالْحَجِّ، وَهَذَا قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَعَطَاءٍ، وَبِهِ قَالَ أَبُو ثَوْرٍ. الْعَاشِرَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي إِدْخَالِ الْعُمْرَةِ عَلَى الْحَجِّ، فَقَالَ مَالِكٌ وَأَبُو ثَوْرٍ وَإِسْحَاقُ: لَا تَدْخُلُ الْعُمْرَةُ عَلَى الْحَجِّ، وَمَنْ أَضَافَ الْعُمْرَةَ إِلَى الْحَجِّ فَلَيْسَتِ الْعُمْرَةُ بِشَيْءٍ، قَالَهُ مَالِكٌ، وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ، وَهُوَ الْمَشْهُورُ عَنْهُ بِمِصْرَ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَالشَّافِعِيُّ فِي الْقَدِيمِ: يَصِيرُ قَارِنًا، وَيَكُونُ عَلَيْهِ مَا عَلَى الْقَارِنِ مَا لَمْ يَطُفْ بِحَجَّتِهِ شَوْطًا وَاحِدًا، فَإِنْ طَافَ لَمْ يَلْزَمْهُ، لِأَنَّهُ قَدْ عَمِلَ فِي الْحَجِّ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَبِقَوْلِ مَالِكٍ أَقُولُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: قَالَ مَالِكٌ: مَنْ أَهْدَى هَدْيًا لِلْعُمْرَةِ وهو متمتع لم يجزه ذَلِكَ، وَعَلَيْهِ هَدْيٌ آخَرُ لِمُتْعَتِهِ، لِأَنَّهُ إِنَّمَا يَصِيرُ مُتَمَتِّعًا إِذَا أَنْشَأَ الْحَجَّ بَعْدَ أَنْ حَلَّ مِنْ عُمْرَتِهِ، وَحِينَئِذٍ يَجِبُ عَلَيْهِ الْهَدْيُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَبُو ثَوْرٍ وَإِسْحَاقُ: لَا يَنْحَرُ هَدْيَهُ إِلَّا يَوْمَ النَّحْرِ. وَقَالَ أَحْمَدُ: إِنْ قَدِمَ الْمُتَمَتِّعُ قَبْلَ الْعَشْرِ طَافَ وَسَعَى وَنَحَرَ هَدْيَهُ، وَإِنْ قَدِمَ فِي الْعَشْرِ
Dokuzuncu [Mesele]- İlim ehli, hac aylarında umre için ihrama giren bir kimsenin, Beyt'i tavaf etmeye başlamadığı sürece umresine haccı dahil edebileceği, bununla kārin olacağı ve hem hacca hem umreye birlikte niyet eden kārine gerekenlerin ona da gerekeceği hususunda icma etmiştir. Tavafa başladıktan sonra haccı umreye dahil etme hususunda ise ihtilaf etmişlerdir. Mâlik dedi ki: Tavafını tamamlamadığı sürece bu ona gerekir ve kārin olur. Ebû Hanîfe'den de bunun bir benzeri rivayet edilmiş olmakla birlikte, ondan meşhur olan görüş bunun ancak tavafa fiilen başlamadan önce caiz olduğudur. Ayrıca kişinin tavafın iki rekat namazını kılmadığı müddetçe haccı umreye dahil edebileceği de söylenmiştir. Bunların hepsi Mâlik ve ashabının kavlidir. Dolayısıyla umreci, umresi için tek bir şavt tavaf eder, sonra da hac için ihrama girerse kārin olur; umresinin geri kalanı kendisinden düşer ve ona kırân kurbanı gerekir. Tavafı esnasında yahut tavafını bitirdikten sonra iki rekatını kılmadan önce hac için ihrama giren kimse de böyledir. Bazıları da şöyle demiştir: Safâ ile Merve arasındaki sa'yi tamamlamadığı müddetçe haccı umreye dahil edebilir. Ebû Ömer [İbn Abdilberr] dedi ki: Bunların tamamı ilim ehline göre şâzzdır. Eşheb ise şöyle demiştir: Umresi için tek bir şavt tavaf ettiğinde bu ihram ona lazım gelmez, kārin de olmaz; umresini tamamlayıncaya kadar devam eder, sonra hac için ihrama girer. Bu, Şâfiî ve Atâ'nın kavlidir ve Ebû Sevr de bununla hükmetmiştir. Onuncu [Mesele]- Haccın üzerine umrenin dahil edilmesi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, Ebû Sevr ve İshak şöyle demişlerdir: Umre haccın üzerine dahil edilemez; kim haccın üzerine umreyi eklerse o umre [hükmen] hiçbir şey değildir. Bunu Mâlik söylemiştir ve bu, Şâfiî'nin iki görüşünden biridir; Mısır'da ondan meşhur olan da budur. Ebû Hanîfe, mezhepdaşları ve kadîm (eski) kavlinde Şâfiî ise şöyle demişlerdir: Haccı için tek bir şavt dahi tavaf etmediği müddetçe kārin olur ve kārine gerekenler ona da gerekir; eğer tavaf etmişse artık [kârinlik] ona lazım gelmez, çünkü haccın fiiline fiilen başlamıştır. İbnü'l-Münzir dedi ki: Ben bu meselede Mâlik'in kavlini benimsiyorum. On Birinci [Mesele]- Mâlik dedi ki: Bir kimse mütemetti iken umresi için bir kurban sevk etse, bu ona kâfi gelmez; temettu'u için ayrıca başka bir kurban kesmesi gerekir. Çünkü o ancak umresinden ihramdan çıktıktan sonra hacca başladığında mütemetti olur ve işte o zaman kurban kesmesi vacip hale gelir. Ebû Hanîfe, Ebû Sevr ve İshak şöyle demişlerdir: Kurbanını ancak kurban bayramı günü keser. Ahmed ise şöyle demiştir: Mütemetti [Zilhicce'nin ilk] on gününden önce gelirse tavaf eder, sa'y eder ve kurbanını keser; eğer on gün içinde gelirse
لَمْ يَنْحَرْ إِلَّا يَوْمَ النَّحْرِ، وَقَالَهُ عَطَاءٌ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: يَحِلُّ مِنْ عُمْرَتِهِ إِذَا طَافَ وَسَعَى، سَاقَ هَدْيًا أَوْ لَمْ يَسُقْهُ.
ancak kurban bayramı günü keser. Bunu Atâ da söylemiştir. Şâfiî ise: "Tavaf edip sa'y ettiğinde ister kurban sevk etmiş olsun ister etmemiş olsun umresinden ihramdan çıkar" demiştir.
الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ فِي الْمُتَمَتِّعِ يَمُوتُ، فَقَالَ الشَّافِعِيُّ: إِذَا أَحْرَمَ بِالْحَجِّ وَجَبَ عَلَيْهِ دَمُ الْمُتْعَةِ إِذَا كَانَ وَاجِدًا لِذَلِكَ، حَكَاهُ الزَّعْفَرَانِيُّ عَنْهُ. وَرَوَى ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ الْمُتَمَتِّعِ يَمُوتُ بَعْدَ مَا يُحْرِمُ بِالْحَجِّ بِعَرَفَةَ أَوْ غَيْرِهَا، أَتَرَى عَلَيْهِ هَدْيًا؟ قَالَ: مَنْ مَاتَ مِنْ أُولَئِكَ قَبْلَ أَنْ يَرْمِيَ جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ فَلَا أَرَى عَلَيْهِ هَدْيًا، وَمَنْ رَمَى الْجَمْرَةَ ثُمَّ مَاتَ فَعَلَيْهِ الْهَدْيُ. قِيلَ لَهُ: مِنْ رَأْسِ الْمَالِ أو من الثلث؟ قال: بل من واس الْمَالِ. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ" قد تقدم الكلام فيه.
On İkinci [Mesele]- Mâlik ve Şâfiî, vefat eden mütemetti hakkında ihtilaf etmişlerdir. Şâfiî demiştir ki: Hac için ihrama girdiği takdirde, eğer buna gücü yetiyorsa temettu' kurbanı onun zimmetine vacip olur. Bunu ez-Za'ferânî ondan nakletmiştir. İbn Vehb ise Mâlik'ten rivayet ettiğine göre kendisine, hac için ihrama girdikten sonra Arafat'ta yahut başka bir yerde vefat eden mütemetti hakkında: "Ona bir kurban gerektiğini düşünüyor musun?" diye sorulmuş; o da: "Bunlardan Akabe cemresini taşlamadan önce ölen kimseye bir kurban gerekmediği kanaatindeyim; cemreyi taşlayıp sonra vefat edene ise kurban gerekir" demiştir. Ona: "Malın aslından mı yoksa üçte birinden mi [ödenir]?" denilince: "Aksine malın aslından ödenir" demiştir. On Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “kolayınıza gelen bir kurban...” kavli hakkındaki açıklamalar daha önce geçmişti.
[سورة البقرة (٢): آية ١٩٦]
[Bakara Suresi (2): Ayet 196]
وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (١٩٦)
{ وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın. Eğer [hacdan] alıkonursanız, o takdirde kolayınıza gelen bir kurban [gönderin]. Kurban yerine varıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden kim hasta olur veya başında bir eziyet bulunursa, oruçtan veya sadakadan yahut kurbandan ibaret bir fidye [gerekir]. Güvene kavuştuğunuz vakit, kim hacca kadar umre ile faydalanırsa, ona kolayına gelen bir kurban gerekir. Kim de [kurban] bulamazsa, hacda üç gün, döndüğünüzde de yedi gün oruç tutması gerekir; işte bunlar tam on [gün]dür. Bu, ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayanlar içindir. Allah'tan korkun ve bilin ki şüphesiz Allah, cezası pek şiddetli olandır.” (196)
فِيهِ عَشْرُ مَسَائِلَ: الْأُولَى قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَمَنْ لَمْ يَجِدْ" يَعْنِي الْهَدْيَ، إِمَّا لِعَدَمِ الْمَالِ أَوْ لِعَدَمِ الْحَيَوَانِ، صَامَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعَ إِلَى بَلَدِهِ. وَالثَّلَاثَةُ الْأَيَّامُ فِي الْحَجِّ آخِرُهَا يَوْمُ عَرَفَةَ، هَذَا قَوْلُ طَاوُسٍ، وَرُوِيَ عَنِ الشَّعْبِيِّ وَعَطَاءٍ وَمُجَاهِدٍ وَالْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ وَالنَّخَعِيِّ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَعَلْقَمَةَ وَعَمْرِو بْنِ دِينَارٍ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ، حَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ. وَحَكَى أَبُو ثَوْرٍ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ يَصُومُهَا فِي إِحْرَامِهِ بِالْعُمْرَةِ، لِأَنَّهُ أَحَدُ إِحْرَامَيِ التَّمَتُّعِ، فَجَازَ صَوْمُ الْأَيَّامِ فِيهِ كَإِحْرَامِهِ بِالْحَجِّ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ أَيْضًا وَأَصْحَابُهُ: يَصُومُ قَبْلَ يَوْمِ التَّرْوِيَةِ يَوْمًا، وَيَوْمَ التَّرْوِيَةِ وَيَوْمَ عَرَفَةَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ: لَهُ أَنْ يَصُومَهَا مُنْذُ يُحْرِمُ بِالْحَجِّ إِلَى يَوْمِ النَّحْرِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:" فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ" فَإِذَا صَامَهَا فِي الْعُمْرَةِ فَقَدْ أَتَاهُ قَبْلَ وَقْتِهِ فَلَمْ يُجْزِهِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ: يَصُومُهُنَّ مَا بَيْنَ أَنْ يُهِلَّ بِالْحَجِّ إِلَى يَوْمِ عَرَفَةَ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ، وَرُوِيَ هَذَا عَنْ مَالِكٍ، وَهُوَ مُقْتَضَى قَوْلِهِ فِي مُوَطَّئِهِ، لِيَكُونَ يَوْمَ عَرَفَةَ مُفْطِرًا، فَذَلِكَ أَتْبَعُ لِلسُّنَّةِ، وَأَقْوَى عَلَى الْعِبَادَةِ، وَسَيَأْتِي. وَعَنْ أَحْمَدَ أَيْضًا: جَائِزٌ أَنْ يَصُومَ الثَّلَاثَةَ قَبْلَ أَنْ يُحْرِمَ. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ: يَصُومُهُنَّ مِنْ أَوَّلِ أَيَّامِ الْعَشْرِ، وَبِهِ قَالَ عَطَاءٌ. وَقَالَ عُرْوَةُ: يَصُومُهَا مَا دَامَ بِمَكَّةَ فِي أَيَّامِ مِنًى، وَقَالَهُ أَيْضًا مَالِكٌ وَجَمَاعَةٌ مِنْ أهل المدينة.
Bunda on mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ } “Kim de bulamazsa...” kavli, gerek malının bulunmaması gerekse hayvanın temin edilememesi sebebiyle kurban bulamayan kimseyi kastetmektedir; bu kimse hacda üç gün, memleketine döndüğünde de yedi gün oruç tutar. Hacdaki üç günün sonuncusu Arefe günüdür; bu Tâvûs'un kavlidir ve Şa'bî, Atâ, Mücâhid, Hasan-ı Basrî, Nehaî, Saîd b. Cübeyr, Alkame, Amr b. Dînâr ve Rey ehlinden rivayet edilmiştir; bunu İbnü'l-Münzir aktarmıştır. Ebû Sevr ise Ebû Hanîfe'den, bu orucu umre ihramı içerisindeyken tutacağı görüşünü nakletmiştir; çünkü o temettu'un iki ihramından biridir, dolayısıyla hac ihramında olduğu gibi onda da bu günlerin orucunu tutmak caizdir. Ebû Hanîfe ve mezhepdaşları ayrıca şöyle demişlerdir: Terviye gününden bir gün önce, Terviye günü ve Arefe günü oruç tutar. İbn Abbâs ve Mâlik b. Enes ise şöyle demişlerdir: Hac için ihrama girdiği andan kurban bayramı gününe kadar bu orucu tutabilir; çünkü Yüce Allah: { فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ } “...hacda üç gün oruç...” buyurmuştur. Eğer onları umrede tutarsa, vaktinden önce yapmış olur ve bu ona kâfi gelmez. Şâfiî ve Ahmed b. Hanbel ise şöyle demişlerdir: Hac için ihrama girdiği an ile Arefe günü arasındaki günlerde oruç tutar; bu İbn Ömer ve Âişe'nin kavlidir. Bu görüş Mâlik'ten de rivayet edilmiştir ve Arefe gününde oruçsuz bulunması için Muvatta'ındaki kavlinin gereği de budur; zira bu sünnete daha uygun ve ibadete daha çok güç kazandırıcıdır; ileride gelecektir. Ahmed'den ihrama girmeden önce bu üç günü tutmasının caiz olduğu da rivayet edilmiştir. Sevrî ve Evzâî ise şöyle demişlerdir: Bunları Zilhicce'nin ilk on gününün başından itibaren tutar; Atâ da bu görüştedir. Urve ise: "Mekke'de bulunduğu sürece Minâ günlerinde oruç tutar" demiştir; bunu Mâlik ve Medine ehlinden bir grup da söylemiştir.
وَأَيَّامُ مِنًى هِيَ أَيَّامُ التَّشْرِيقِ الثَّلَاثَةِ الَّتِي تَلِي يَوْمَ النَّحْرِ. رَوَى مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّأِ عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ أَنَّهَا كَانَتْ تَقُولُ:" الصِّيَامُ لِمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ لِمَنْ لَمْ يَجِدْ هَدْيًا مَا بَيْنَ أَنْ يُهِلَّ بِالْحَجِّ إِلَى يَوْمِ عَرَفَةَ، فَإِنْ لَمْ يَصُمْ صَامَ أَيَّامَ مِنًى". وَهَذَا اللَّفْظُ يَقْتَضِي صِحَّةَ الصَّوْمِ مِنْ وَقْتِ يُحْرِمُ بِالْحَجِّ الْمُتَمَتِّعِ إِلَى يَوْمِ عَرَفَةَ، وَأَنَّ ذَلِكَ مَبْدَأٌ، إِمَّا لِأَنَّهُ وَقْتُ الْأَدَاءِ وَمَا بَعْدَ ذَلِكَ مِنْ ذَلِكَ مِنْ أَيَّامِ مِنًى وَقْتُ الْقَضَاءِ، عَلَى مَا يَقُولُهُ أَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ، وَإِمَّا لِأَنَّ فِي تَقْدِيمِ الصِّيَامِ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ إِبْرَاءَ لِلذِّمَّةِ، وَذَلِكَ مَأْمُورٌ بِهِ. وَالْأَظْهَرُ مِنَ الْمَذْهَبِ أَنَّهَا عَلَى وَجْهِ الْأَدَاءِ، وَإِنْ كَانَ الصَّوْمُ قَبْلَهَا أَفْضَلَ، كَوَقْتِ الصَّلَاةِ الَّذِي فِيهِ سَعَةٌ لِلْأَدَاءِ وَإِنْ كَانَ أَوَّلُهُ أَفْضَلَ مِنْ آخِرِهِ. وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ وَأَنَّهَا أَدَاءٌ لَا قَضَاءٌ، فَإِنَّ قَوْلَهُ:" أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ" يَحْتَمِلُ أَنْ يُرِيدَ مَوْضِعَ الْحَجِّ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُرِيدَ أَيَّامَ الْحَجِّ، فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ أَيَّامَ الْحَجِّ فَهَذَا الْقَوْلُ صَحِيحٌ، لِأَنَّ آخِرَ أَيَّامِ الْحَجِّ يَوْمُ النَّحْرِ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ آخِرُ أَيَّامِ الْحَجِّ أَيَّامَ الرَّمْيِ، لِأَنَّ الرَّمْيَ عَمَلٌ مِنْ عَمَلِ الْحَجِّ خَالِصًا وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مِنْ أَرْكَانِهِ. وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مَوْضِعَ الْحَجِّ صَامَهُ مَا دَامَ بِمَكَّةَ فِي أَيَّامِ مِنًى، كَمَا قَالَ عُرْوَةُ، وَيَقْوَى جِدًّا. وَقَدْ قَالَ قَوْمٌ: لَهُ أَنْ يُؤَخِّرَهَا ابْتِدَاءً إِلَى أَيَّامِ التَّشْرِيقِ، لِأَنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ الصِّيَامُ إِلَّا بِأَلَّا يَجِدُ الْهَدْي يَوْمَ النَّحْرِ. فَإِنْ قِيلَ وَهِيَ: الثَّانِيَةُ- فَقَدْ ذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَالشَّافِعِيُّ فِي الْجَدِيدِ وَعَلَيْهِ أَكْثَرُ أَصْحَابِهِ إِلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ صَوْمُ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ لِنَهْيِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَنْ صِيَامِ أَيَّامِ مِنًى، قِيلَ لَهُ: إِنْ ثَبَتَ النَّهْيُ فَهُوَ عَامٌّ يُخَصَّصُ مِنْهُ الْمُتَمَتِّعُ بِمَا ثَبَتَ فِي الْبُخَارِيِّ أَنَّ عَائِشَةَ كَانَتْ تَصُومُهَا. وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ قَالَا: لَمْ يُرَخَّصْ فِي أَيَّامِ التَّشْرِيقِ أَنْ يُصَمْنَ إِلَّا لِمَنْ لَمْ يَجِدِ الْهَدْي. وَقَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: إِسْنَادُهُ صَحِيحٌ، وَرَوَاهُ مَرْفُوعًا عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ مِنْ طُرُقٍ ثَلَاثَةٍ ضَعَّفَهَا. وَإِنَّمَا رَخَّصَ فِي صَوْمِهَا لِأَنَّهُ لَمْ يَبْقَ مِنْ أَيَّامِهِ إِلَّا بِمِقْدَارِهَا، وَبِذَلِكَ يَتَحَقَّقُ وُجُوبُ الصَّوْمِ لِعَدَمِ الْهَدْيِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَقَدْ رُوِينَا عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا فَاتَهُ الصَّوْمُ صَامَ بَعْدَ أَيَّامِ التشريق، وقاله الْحَسَنُ وَعَطَاءٌ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَكَذَلِكَ نَقُولُ.
Minâ günleri, kurban bayramı gününü takip eden üç teşrik günüdür. Mâlik el-Muvatta'da Müminlerin Annesi Âişe'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Kurban bulamayan kimse için hacca kadar umre ile faydalananın [tutacağı] oruç, hac için ihrama girdiği an ile Arefe günü arasındadır; şayet oruç tutmamışsa Minâ günlerinde tutar." Bu lafız, mütemettinin hac için ihrama girdiği vakitten Arefe gününe kadar orucun sahih olmasını ve bunun bir başlangıç olduğunu iktiza eder; bu ya Şâfiî'nin ashabının söylediği gibi onun edâ vakti olması ve bundan sonraki Minâ günlerinin ise kaza vakti olması sebebiyledir ya da orucun kurban bayramı gününden öne alınmasında zimmetin ibrası bulunduğu ve bununla emrolunduğu içindir. Mezhebe göre daha zahir olan görüş, öncesinde tutulan oruç daha faziletli olsa da bunların edâ yoluyla olduğudur; nitekim vakti geniş olan bir namazın ilk vakti son vaktinden daha faziletli olsa bile kılınabilmesi gibidir. Sahih olan da budur; yani bu oruç kaza değil edâdır. Zira Allah'ın { أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ } “...hacda [üç] gün...” kavli, hac mekânını murad etmiş olabileceği gibi hac günlerini murad etmiş olması da muhtemeldir. Eğer murad edilen hac günleri ise bu kavil sahihtir, çünkü hac günlerinin sonuncusu kurban günüdür; hac günlerinin sonunun remy (taşlama) günleri olması da muhtemeldir, çünkü taşlama rükünlerinden olmasa da bizatihi haccın amellerinden bir ameldir. Eğer murad hac mekânı ise, Urve'nin dediği gibi Minâ günlerinde Mekke'de kaldığı müddetçe orucunu tutar ve bu görüş gayet kuvvetlidir. Bir topluluk da şöyle demiştir: Baştan itibaren orucu teşrik günlerine tehir etme hakkı vardır; zira kurban bayramı gününde kurbanı bulamamış olmadıkça ona oruç vacip olmaz. Eğer şöyle denilirse: İkincisi- Medine ehlinden bir cemaat ve cedîd (yeni) kavlinde Şâfiî -ashabının çoğu da bu görüştedir- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Minâ günlerinde oruç tutmayı yasaklaması sebebiyle teşrik günlerinde oruç tutmanın caiz olmadığı görüşüne gitmişlerdir. Buna şöyle cevap verilir: Yasak sabit olsa bile bu genel bir hükümdür ve Buhârî'de Âişe'nin o günlerde oruç tuttuğunun sabit olması sebebiyle mütemetti bu genel hükümden tahsis edilir. İbn Ömer ve Âişe'den şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: "Teşrik günlerinde, kurban bulamayan kimse dışında hiç kimseye oruç tutma ruhsatı verilmemiştir." Dârekutnî: "İsnadı sahihtir" demiştir. Bunu İbn Ömer ve Âişe'den merfû olarak zayıf gördüğü üç yoldan rivayet etmiştir. Teşrik günlerinde oruç tutmaya ruhsat verilmesi ancak onun günlerinden geriye sadece bu miktar kaldığı içindir ve kurbanın bulunmayışından ötürü orucun vücubiyeti bununla kesinlik kazanır. İbnü'l-Münzir dedi ki: Bize Ali b. Ebî Tâlib'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Orucu kaçıran kimse teşrik günlerinden sonra oruç tutar." Bunu Hasan ve Atâ da söylemiştir. İbnü'l-Münzir: "Biz de böyle söylüyoruz" demiştir.
وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: إِذَا فَاتَهُ الصَّوْمُ فِي الْعَشْرِ لَمْ يُجْزِهِ إِلَّا الْهَدْي. رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَطَاوُسٍ وَمُجَاهِدٍ، وَحَكَاهُ أَبُو عُمَرَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ عَنْهُ، فَتَأَمَّلْهُ. الثَّالِثَةُ- أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الصَّوْمَ لَا سَبِيلَ لِلْمُتَمَتِّعِ إِلَيْهِ إِذَا كَانَ يَجِدُّ الْهَدْيَ، وَاخْتَلَفُوا فِيهِ إِذَا كَانَ غَيْرَ وَاجِدٍ لِلْهَدْيِ فَصَامَ ثُمَّ وَجَدَ الْهَدْيَ قَبْلَ إِكْمَالِ صَوْمِهِ، فَذَكَرَ ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ قَالَ: إِذَا دَخَلَ فِي الصَّوْمِ ثُمَّ وَجَدَ هَدْيًا فَأَحَبَّ إِلَيَّ أَنْ يُهْدِيَ، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ أَجْزَاهُ الصِّيَامُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: يَمْضِي فِي صَوْمِهِ وَهُوَ فَرْضُهُ، وَكَذَلِكَ قَالَ أَبُو
Bir grup da şöyle demiştir: [Zilhicce'nin ilk] on günündeki orucu kaçırırsa, ona kurbandan başkası kâfi gelmez. Bu görüş İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr, Tâvûs ve Mücâhid'den rivayet edilmiş, Ebû Ömer de bunu Ebû Hanîfe ve ashabından rivayetle nakletmiştir; bunu iyi düşün. Üçüncüsü- Âlimler; kurban bulabilen bir mütemetti için oruca yönelme yolu olmadığı hususunda icma etmişlerdir. Kurban bulamayıp oruca başlayan, sonra da orucunu tamamlamadan önce kurban bulan kimse hakkında ise ihtilaf etmişlerdir. İbn Vehb, Mâlik'ten şunu aktarmıştır: "Oruca girdikten sonra kurban bulursa, kurban kesmesi bana daha sevimlidir; şayet yapmazsa tuttuğu oruç ona kâfi gelir." Şâfiî ise şöyle demiştir: Orucuna devam eder, zira onun farzı budur. Ebû
ثَوْرٍ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِذَا أَيْسَرَ فِي الْيَوْمِ الثَّالِثِ مِنْ صَوْمِهِ بَطَلَ الصَّوْمُ وَوَجَبَ عَلَيْهِ الْهَدْيُ، وَإِنْ صَامَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ ثُمَّ أَيْسَرَ كَانَ لَهُ أَنْ يَصُومَ السَّبْعَةَ الْأَيَّامَ لَا يَرْجِعُ إِلَى الْهَدْيِ، وَبِهِ قَالَ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ أَبِي نَجِيحٍ وَحَمَّادٌ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَسَبْعَةٍ" قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ بِالْخَفْضِ عَلَى الْعَطْفِ. وقرا زيد ابن عَلِيٍّ" وَسَبْعَةً" بِالنَّصْبِ، عَلَى مَعْنَى: وَصُومُوا سَبْعَةً. الخامسة- قوله تعالى:" إِذا رَجَعْتُمْ" يعنى إلى بلادكم، قاله ابن عمر وقتادة والربيع ومجاهد وعطاء، وقال مَالِكٌ فِي كِتَابِ مُحَمَّدٍ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ. قَالَ قَتَادَةُ وَالرَّبِيعُ: هَذِهِ رُخْصَةٌ مِنَ اللَّهِ تعالى، فلا يجب أَحَدٍ صَوْمُ السَّبْعَةِ إِلَّا إِذَا وَصَلَ وَطَنَهُ، إِلَّا أَنْ يَتَشَدَّدَ أَحَدٌ، كَمَا يَفْعَلُ مَنْ يَصُومُ فِي السَّفَرِ فِي رَمَضَانَ. وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ: يُجْزِيهِ الصَّوْمُ فِي الطَّرِيقِ، وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ وَعَطَاءٍ. قَالَ مُجَاهِدٌ: إِنْ شَاءَ صَامَهَا فِي الطَّرِيقِ، إِنَّمَا هِيَ رُخْصَةٌ، وَكَذَلِكَ قَالَ عِكْرِمَةُ وَالْحَسَنُ. وَالتَّقْدِيرُ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ اللُّغَةِ: إِذَا رَجَعْتُمْ مِنَ الْحَجِّ، أَيْ إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَى مَا كُنْتُمْ عَلَيْهِ قَبْلَ الْإِحْرَامِ مِنَ الْحِلِّ. وَقَالَ مَالِكٌ فِي الْكِتَابِ: إِذَا رَجَعَ مِنْ مِنًى فَلَا بَأْسَ أَنْ يَصُومَ وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ:" إِنْ كَانَ تَخْفِيفًا وَرُخْصَةً فَيَجُوزُ تَقْدِيمُ الرُّخَصِ وَتَرْكُ الرِّفْقِ فِيهَا إِلَى الْعَزِيمَةِ إِجْمَاعًا. وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ تَوْقِيتًا فَلَيْسَ فِيهِ نَصٌّ، وَلَا ظَاهِرٌ أَنَّهُ أَرَادَ الْبِلَادَ، وَأَنَّهَا المراد في الأغلب."
... [Ebû] Sevr'in [görüşüdür]. Bu, Hasan ve Katâde'nin görüşü olup İbnü'l-Münzir de bunu tercih etmiştir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Orucunun üçüncü gününde maddî imkân bulursa orucu bâtıl olur ve kurban kesmesi gerekir. Şayet hacda üç gün oruç tutup sonra maddî imkân bulursa [kalan] yedi günü tutabilir, kurbana dönmez. Sevrî, İbn Ebî Necîh ve Hammâd da bu görüştedir. Dördüncüsü- Yüce Allah'ın: { وَسَبْعَةٍ } “ve yedi [gün]” buyruğu, cumhûrun kıraatinde [üç güne] atıf sebebiyle mecrûrdur. Zeyd b. Ali ise "yedi [gün] oruç tutunuz" anlamında mansub olarak: { وَسَبْعَةً } “ve yedi [gün]” şeklinde okumuştur. Beşincisi- Yüce Allah'ın: { إِذَا رَجَعْتُمْ } “döndüğünüz vakit” buyruğu, memleketlerinize [döndüğünüzde] demektir. Bunu İbn Ömer, Katâde, er-Rebî', Mücâhid ve Atâ söylemiştir. Mâlik de Kitâbu Muhammed'de böyle demiştir; Şâfiî de bu görüştedir. Katâde ve er-Rebî' şöyle demiştir: Bu, Yüce Allah'tan bir ruhsattır; binaenaleyh Ramazan'da yolculukta oruç tutan kimsenin yaptığı gibi kişi kendi nefsine zorlaştırmadıkça, memleketine ulaşmadıkça yedi günün orucu kimseye vacip olmaz. Ahmed ve İshâk ise: [Memleketine giden] yolda oruç tutması kâfi gelir, demişlerdir. Bu, Mücâhid ve Atâ'dan da rivayet edilmiştir. Mücâhid: "Dilerse bunu yolda tutar, bu ancak bir ruhsattır" demiştir. İkrime ve Hasan da böyle demiştir. Bazı dil ehline göre ifadenin takdiri şöyledir: "Hactan döndüğünüz vakit", yani ihramdan önceki helallik durumunuza döndüğünüz vakit. Mâlik el-Kitâb'da: "Minâ'dan döndüğünde oruç tutmasında bir sakınca yoktur" demiştir. İbnü'l-Arabî ise şöyle demiştir: "Şayet bu bir hafifletme ve ruhsat ise, ruhsatları öne almak ve bu husustaki kolaylığı terk edip azimete yönelmek icmâ ile caizdir. Şayet bu bir vakit belirleme ise bu hususta [belirleyici] bir nas yoktur; memleketlerin kastedildiği ve çoğunlukla muradın bu olduğu da zâhir değildir."
قُلْتُ: بَلْ فِيهِ ظَاهِرٌ يَقْرُبُ إِلَى النَّصِّ، يُبَيِّنُهُ مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: تَمَتَّعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ وَأَهْدَى، فَسَاقَ مَعَهُ الْهَدْيَ مِنْ ذِي الْحُلَيْفَةِ، وَبَدَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَأَهَلَّ بِالْعُمْرَةِ ثُمَّ أَهَلَّ بِالْحَجِّ، وَتَمَتَّعَ النَّاسُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ، فَكَانَ مِنَ النَّاسُ مَنْ أَهْدَى فَسَاقَ الْهَدْيَ، وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ يُهْدِ، فَلَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَكَّةَ قَالَ لِلنَّاسِ: (مَنْ كَانَ مِنْكُمْ أهدى فإنه لا يحل من شي حُرِمَ مِنْهُ حَتَّى يَقْضِيَ حَجَّهُ وَمَنْ لَمْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَهْدَى فَلْيَطُفْ بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَلْيُقَصِّرْ وَلْيَحْلِلْ ثُمَّ لِيُهِلَّ بِالْحَجِّ وَلْيُهْدِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ هَدْيًا فَلْيَصُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةً إِذَا رَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ) الْحَدِيثَ. وَهَذَا كَالنَّصِّ فِي أَنَّهُ لَا يَجُوزُ صَوْمُ السَّبْعَةِ الْأَيَّامَ إِلَّا فِي أَهْلِهِ وَبَلَدِهِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَكَذَا قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ: (ثُمَّ أَمَرَنَا عَشِيَّةَ التَّرْوِيَةِ أَنْ نُهِلَّ بِالْحَجِّ فَإِذَا فَرَغْنَا مِنَ الْمَنَاسِكِ جِئْنَا فَطُفْنَا بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةَ وَقَدْ تَمَّ حَجُّنَا وَعَلَيْنَا الْهَدْيُ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ إِلَى أمصاركم " [البقرة ١٩٦] الْحَدِيثُ، وَسَيَأْتِي. قَالَ النَّحَّاسُ: وَكَانَ هَذَا إِجْمَاعًا. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ" يُقَالُ: كَمَلَ يَكْمُلُ، مِثْلَ نَصَرَ يَنْصُرُ. وَكَمُلَ يَكْمُلُ، مِثْلَ عَظُمَ يَعْظُمُ. وَكَمِلَ يَكْمَلُ، مِثْلَ حَمِدَ يَحْمَدُ، ثَلَاثُ لُغَاتٍ. وَاخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى قَوْلِهِ:" تِلْكَ عَشَرَةٌ" وَقَدْ عُلِمَ أَنَّهَا عَشَرَةٌ، فَقَالَ الزَّجَّاجُ: لَمَّا جَازَ أَنْ يَتَوَهَّمَ مُتَوَهِّمٌ التَّخْيِيرَ بَيْنَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ أَوْ سَبْعَةٍ إِذَا رَجَعَ بَدَلًا مِنْهَا، لِأَنَّهُ لَمْ يَقُلْ وَسَبْعَةٌ أُخْرَى- أُزِيلَ ذَلِكَ بِالْجُمْلَةِ مِنْ قَوْلِهِ" تِلْكَ عَشَرَةٌ" ثُمَّ قَالَ:" كامِلَةٌ". وَقَالَ الْحَسَنُ:" كامِلَةٌ" فِي الثَّوَابِ كَمَنْ أَهْدَى. وَقِيلَ:" كامِلَةٌ" فِي الْبَدَلِ عَنِ الْهَدْيِ، يَعْنِي الْعَشَرَةَ كُلَّهَا بَدَلٌ عَنِ الْهَدْيِ. وَقِيلَ: كَامِلَةٌ فِي الثَّوَابِ كَمَنْ لَمْ يَتَمَتَّعْ. وَقِيلَ: لَفْظُهَا لَفْظُ الْإِخْبَارِ وَمَعْنَاهَا الْأَمْرُ، أَيْ أَكْمِلُوهَا فَذَلِكَ فَرْضُهَا. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ:" عَشَرَةٌ" دَلَالَةٌ عَلَى انْقِضَاءِ الْعَدَدِ، لِئَلَّا يتوهم متوهم أنه قد بقي
Ben derim ki: Aksine bu hususta nassa yakın açık bir [delil] bulunmaktadır. Bunu, Müslim'in İbn Ömer'den naklettiği şu rivayet açıklamaktadır: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Veda Haccı'nda umreyi hacca ekleyerek temettu yaptı ve kurban kesti; kurbanlığını da Zülhuleyfe'den sevk etti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem önce umre için ihrama girdi, ardından hac için ihrama girdi. İnsanlar da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte umreyi hacca ekleyerek temettu yaptılar. İnsanlardan kimi kurbanlık hazırlayıp kurbanını sevk etti, kimi de kurbanlık hazırlamadı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'ye vardığında insanlara şöyle buyurdu: «Sizden her kim kurbanlık hazırlamışsa, haccını tamamlayıncaya kadar kendisine haram kılınan hiçbir şeyden ihramdan çıkmasın. Sizden her kim kurbanlık hazırlamamışsa Beyt'i, Safâ ve Merve'yi tavaf etsin, saçını kısaltsın ve ihramdan çıksın. Sonra hac için ihrama girsin ve kurban kessin. Kurban bulamayan kimse ise hacda üç gün, ailesine döndüğü zaman da yedi gün oruç tutsun.» [Hadisin devamı vardır]. Bu [ifade], yedi günlük orucun ancak kişinin ailesinin ve memleketinin yanında tutulabileceği hususunda nass gibidir; en doğrusunu Allah bilir. Buhârî de İbn Abbâs hadisinde şöyle nakletmiştir: «Sonra Terviye akşamı bize hac için ihrama girmemizi emretti. Menâsiki tamamlayınca geldik; Beyt'i, Safâ ve Merve'yi tavaf ettik. Böylece haccımız tamamlandı ve Yüce Allah'ın: { فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ } “kolayına gelen bir kurban [kesmesi gerekir]. Kim de [kurban] bulamazsa hacda üç gün, döndüğünüzde de yedi gün [oruç tutsun]” [el-Bakara 2/196] buyurduğu gibi üzerimize kurban gerekti. [Hadiste: ] 'şehirlerinize/memleketlerinize [döndüğünüzde]'...» [Hadisin devamı vardır ve] ileride gelecektir. en-Nehhâs: "Bu husus bir icma idi" demiştir. Altıncısı- Yüce Allah'ın: { تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ } “Bunlar tam on [gündür]” buyruğu: [Arapçada] nasara yensuru gibi kamele yekmülü (كَمَلَ يَكْمُلُ); azume ya'zumu gibi kemüle yekmülü (كَمُلَ يَكْمُلُ) ve hamide yahmedu gibi kemile yekmelü (كَمِلَ يَكْمَلُ) denilir; bunlar üç ayrı kullanımdır. On [gün] olduğu zaten bilindiği halde { تِلْكَ عَشَرَةٌ } “Bunlar on [gündür]” buyruğunun anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: "Bir kimsenin -'ve başka bir yedi gün' denilmediği için- hacdaki üç gün ile döndüğündeki yedi gün arasında bir muhayyerlik olduğunu veya [yedi günün üç günün] yerine geçeceğini zannetmesi ihtimali bulununca, bu [vehim] O'nun { تِلْكَ عَشَرَةٌ } “Bunlar on [gündür]” cümlesiyle ortadan kaldırılmış, ardından da { كامِلَةٌ } “tamdır/eksiksizdir” buyrulmuştur." el-Hasan: "Kurban kesen kimse gibi sevap bakımından 'tamdır'" demiştir. Bir görüşe göre: "Kurbanın bedeli olma bakımından 'tamdır'; yani on günün tamamı kurbanın bedelidir" denilmiştir. Bir görüşe göre: "Temettu yapmayan kimse gibi sevap bakımından tamdır" denilmiştir. Bir görüşe göre de: "Lafzı haber lafzı olsa da manası emirdir; yani 'Onu tamamlayınız, zira farz olan budur' demektir." el-Müberred ise şöyle demiştir: "{ عَشَرَةٌ } [On], sayının sona erdiğini göstermektedir; ta ki bir kimse geriye
منه شي بَعْدَ ذِكْرِ السَّبْعَةِ. وَقِيلَ: هُوَ تَوْكِيدٌ، كَمَا تَقُولُ: كَتَبْتُ بِيَدَيَّ. وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
bir kimse geriye bir şey kaldığını zannetmesin diye sayının bittiğine delalet etmektedir. Bir görüşe göre ise: "İki elimle yazdım" denildiği gibi bir teyittir. Şairin şu sözü de bundandır:
ثَلَاثٌ وَاثْنَتَانِ فَهُنَّ خَمْسٌ ... وَسَادِسَةٌ تَمِيلُ إِلَى شِمَامِي
Üç ve iki, işte bunlar beştir... Altıncısı ise burnuma doğru eğilmektedir.
فَقَوْلُهُ" خَمْسٌ" تَأْكِيدٌ. وَمِثْلُهُ قَوْلُ الْآخَرِ:
Buradaki "beştir" sözü bir teyittir. Diğer bir şairin şu sözü de bunun gibidir:
ثَلَاثٌ بالغداة فذاك حسبي ... وَسِتٌّ حِينَ يُدْرِكُنِي الْعِشَاءُ
Sabahleyin üç, bu bana yeter... Akşam vaktine eriştiğimde ise altı.
فَذَلِكَ تِسْعَةٌ فِي الْيَوْمِ رَيِّي ... وَشُرْبُ الْمَرْءِ فَوْقَ الرِّيِّ دَاءُ
İşte gün içinde doymam için bunlar dokuzdur... İnsanın doymasının üzerindeki içiş ise bir derttir.
وَقَوْلُهُ" كامِلَةٌ" تَأْكِيدٌ آخَرُ، فِيهِ زِيَادَةُ تَوْصِيَةٍ بِصِيَامِهَا وَأَلَّا يَنْقُصَ مِنْ عَدَدِهَا، كَمَا تَقُولُ لِمَنْ تَأْمُرُهُ بِأَمْرٍ ذِي بَالٍ: اللَّهَ اللَّهَ لَا تُقَصِّرْ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ" أَيْ إِنَّمَا يَجِبُ دَمُ التَّمَتُّعِ عَنِ الْغَرِيبِ الَّذِي لَيْسَ مِنْ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ. خَرَّجَ الْبُخَارِيُّ" عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ مُتْعَةِ الْحَجِّ فَقَالَ: أَهَلَّ الْمُهَاجِرُونَ وَالْأَنْصَارُ وَأَزْوَاجُ النَّبِيِّ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَأَهْلَلْنَا، فَلَمَّا قَدِمْنَا مَكَّةَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (اجْعَلُوا إِهْلَالَكُمْ بِالْحَجِّ عُمْرَةً إِلَّا مَنْ قَلَّدَ الْهَدْيَ) طُفْنَا بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَأَتَيْنَا النِّسَاءَ وَلَبِسْنَا الثِّيَابَ، وَقَالَ: (مَنْ قَلَّدَ الْهَدْيَ فَإِنَّهُ لَا يَحِلُّ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيَ مَحِلَّهُ) ثُمَّ أَمَرَنَا عَشِيَّةَ التَّرْوِيَةِ أَنْ نُهِلَّ بِالْحَجِّ، فَإِذَا فَرَغْنَا مِنَ الْمَنَاسِكِ جِئْنَا فَطُفْنَا بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَقَدْ تَمَّ حَجُّنَا وَعَلَيْنَا الْهَدْيُ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ" إِلَى أَمْصَارِكُمْ، الشَّاةُ تُجْزِي، فَجَمَعُوا نُسُكَيْنِ فِي عَامٍ بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ فَإِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَهُ فِي كِتَابِهِ وَسُنَّةِ نَبِيِّهِ ﷺ وَأَبَاحَهُ لِلنَّاسِ غَيْرَ أَهْلِ مَكَّةَ، قَالَ اللَّهُ ﷿:" ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ" وَأَشْهُرُ الْحَجِّ الَّتِي ذَكَرَ اللَّهُ ﷿ شَوَّالٌ وَذُوُ الْقَعْدَةِ وَذُو الْحَجَّةِ، فَمَنْ تَمَتَّعَ فِي هَذِهِ الْأَشْهُرِ فَعَلَيْهِ دَمٌ أَوْ صَوْمٌ. وَالرَّفَثُ: الْجِمَاعُ وَالْفُسُوقُ: الْمَعَاصِي. وَالْجِدَالُ: الْمِرَاءُ.
O'nun { كامِلَةٌ } “tam” kavli ise, o orucun tutulmasına ve sayısından eksiltilmemesine dair ziyade bir tavsiyeyi barındıran başka bir teyittir; nitekim önemli bir işle emrettiğin kimseye: "Aman Allah aşkına, kusur etme!" demen gibidir. Yedincisi- Yüce Allah'ın: { ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Bu, ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayanlar içindir” kavli; yani temettu' kurbanı ancak Mescid-i Haram civarında oturmayan yabancı kimseye vaciptir demektir. Buhârî İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre kendisine hac temettu'u hakkında sorulmuş, o da şöyle demiştir: Veda Haccı'nda Muhacirler, Ensar ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları ihrama girdiler, biz de ihrama girdik. Mekke'ye vardığımızda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (Kurbanlığına gerdanlık takanlar hariç, hac ihramınızı umreye çevirin) buyurdu. Beyt'i ve Safâ ile Merve'yi tavaf ettik, kadınlarımıza yaklaştık ve [ihramdan çıkıp normal] elbiseler giydik. Şöyle buyurdu: (Kurbanlığına gerdanlık takan kimse kurbanı yerine ulaşıncaya kadar ihramdan çıkamaz.) Sonra Terviye akşamı bize hac için ihrama girmemizi emretti. Menâsiki tamamlayınca geldik, Beyt'i ve Safâ ile Merve'yi tavaf ettik; haccımız tamam oldu ve Yüce Allah'ın: { فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ } “...kolayınıza gelen bir kurban [gerekir]. Kim de bulamazsa, hacda üç gün, döndüğünüzde de yedi gün oruç tutması gerekir...” kavlinde buyurduğu gibi üzerimize kurban gerekti; bir koyun yeterlidir. Böylece aynı yıl içinde hac ile umreden ibaret iki ibadeti bir araya getirdiler; zira Allah bunu Kitabı'nda ve Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetinde indirmiş ve Mekke halkı dışındaki insanlara mubah kılmıştır. Azîz ve Celîl olan Allah: { ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Bu, ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayanlar içindir” buyurmuştur. Azîz ve Celîl olan Allah'ın zikrettiği hac ayları Şevval, Zilkade ve Zilhicce'dir; kim bu aylarda temettu' yaparsa ona kurban yahut oruç gerekir. Refes (cinsel ilişki ve çirkin söz), cima demektir; füsûk günahlar demektir; cidâl ise münakaşa demektir.
الثَّامِنَةُ- اللَّامُ فِي قَوْلِهِ" لِمَنْ" بِمَعْنَى عَلَى، أَيْ وُجُوبِ الدَّمِ عَلَى مَنْ لَمْ يَكُنْ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ، كَقَوْلِهِ ﵇: (اشْتَرِطِي لَهُمُ الْوَلَاءَ). وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها" [الاسراء: ٧] أَيْ فَعَلَيْهَا. وَذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ لِلْغَرِيبِ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ، لَا مُتْعَةَ وَلَا قِرَانَ لِحَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ عِنْدَهُمْ. وَمَنْ فَعَلَ ذَلِكَ كَانَ عَلَيْهِ دَمُ جِنَايَةٍ لَا يَأْكُلُ مِنْهُ، لِأَنَّهُ لَيْسَ بِدَمِ تَمَتُّعٍ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَهُمْ دَمُ تَمَتُّعٍ وَقِرَانٍ. وَالْإِشَارَةُ تَرْجِعُ إِلَى الْهَدْيِ وَالصِّيَامِ، فَلَا هَدْيَ وَلَا صِيَامَ عَلَيْهِمْ. وَفَرَّقَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ الْمَاجِشُونِ بَيْنَ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ، فَأَوْجَبَ الدَّمَ فِي الْقِرَانِ وَأَسْقَطَهُ فِي التَّمَتُّعِ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ عَنْهُ. التَّاسِعَةُ- وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ- بَعْدَ الْإِجْمَاعِ عَلَى أَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ وَمَا اتَّصَلَ بِهَا مِنْ حَاضِرِيهِ. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: بَعْدَ الْإِجْمَاعِ عَلَى أَهْلِ الْحَرَمِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَلَيْسَ كَمَا قَالَ- فَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: مَنْ كَانَ يَجِبُ عَلَيْهِ الْجُمُعَةُ فَهُوَ حَضَرِيٌّ، وَمَنْ كَانَ أَبْعَدَ مِنْ ذَلِكَ فَهُوَ بَدْوِيٌّ، فَجَعَلَ اللَّفْظَةَ مِنَ الْحَضَارَةِ وَالْبَدَاوَةِ. وَقَالَ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ هُمْ أَهْلُ مَكَّةَ وَمَا اتَّصَلَ بِهَا خَاصَّةً. وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ: هُمْ أَهْلُ الْمَوَاقِيتِ وَمَنْ وَرَاءَهَا مِنْ كُلِّ نَاحِيَةٍ، فَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْمَوَاقِيتِ أَوْ مِنْ أَهْلِ مَا وَرَاءَهَا فَهُمْ مِنْ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُ: هُمْ مَنْ لَا يَلْزَمُهُ تَقْصِيرُ الصَّلَاةِ مِنْ مَوْضِعِهِ إِلَى مَكَّةَ، وَذَلِكَ أَقْرَبُ الْمَوَاقِيتِ. وَعَلَى هَذِهِ الْأَقْوَالِ مَذَاهِبُ السَّلَفِ فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ. الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَاتَّقُوا اللَّهَ" أَيْ فِيمَا فَرَضَهُ عَلَيْكُمْ. وَقِيلَ: هُوَ أَمْرٌ بِالتَّقْوَى على العموم، وتحذير من شدة عقابه.
Sekizincisi- { لِمَنْ } kavlindeki lâm harfi, "aleyhi" (üzerine) manasındadır; yani kurban vecibesi Mekke halkından olmayan kimsenin üzerinedir; nitekim aleyhisselâm'ın: (Velâyet hakkını kendileri lehine şart koş) kavlinde ve Yüce Allah'ın: { وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها } “...kötülük ederseniz o da kendi aleyhinedir” [İsrâ: 7] kavlinde olduğu gibidir; yani onun aleyhinedir demektir. Bu işaret, Ebû Hanîfe ve ashabına göre yabancı için temettu' ve kırâna yöneliktir; onlara göre Mescid-i Haram civarında oturanlar için temettu' da kırân da yoktur. Kim bunu yaparsa üzerine bir cinayet kurbanı gerekir ve bu kurban temettu' kurbanı olmadığı için etinden yiyemez. Şâfiî ise şöyle demiştir: Onlar için temettu' ve kırân kurbanı vardır. İşaret ise kurbana ve oruca dönüktür; binaenaleyh onların üzerine kurban da oruç da yoktur. Abdülmelik b. el-Mâcişûn ise temettu' ile kırân arasını ayırmış; kendisinden daha önce aktarıldığı üzere kırânda kurbanı vacip kılmış, temettu'da ise düşürmüştür. Dokuzuncusu- Mekke halkı ile oraya bitişik yerlerin Mescid-i Haram civarında oturanlardan olduğu hususundaki icmadan sonra insanlar "Mescid-i Haram civarında oturanlar" hakkında ihtilaf etmişlerdir. et-Taberî: "Harem halkı üzerindeki icmadan sonra..." demiştir; İbn Atiyye ise: "Durum onun dediği gibi değildir" demiştir. Bazı âlimler şöyle demiştir: Cuma namazı kendisine farz olan kimse şehirli (hadarî) sayılır; bundan daha uzakta olan ise köylü/bedevi (bedevî) sayılır. Böylece kelimeyi hadâret (şehirlilik) ve bedâvet (köylülük) kökünden kabul etmiştir. Mâlik ve ashabı: Bunlar yalnızca Mekke halkı ve oraya bitişik yerlerdekilerdir demişlerdir. Ebû Hanîfe ve ashabına göre ise: Onlar mîkāt ehli ve her taraftan mîkātların gerisinde kalan kimselerdir; kim mîkāt ehlinden veya gerisindeki yerlerin ahalisinden ise Mescid-i Haram civarında oturanlardandır. Şâfiî ve ashabı ise: Bulunduğu yerden Mekke'ye kadar namazı kısaltması gerekmeyen kimselerdir ki bu da en yakın mîkāttır demişlerdir. Selefin ayetin yorumundaki mezhepleri bu görüşler üzeredir. Onuncusu- Yüce Allah'ın: { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan korkun” kavli; yani size farz kıldığı hususlarda O'ndan korkun demektir. Genel olarak takvayı emretmek ve O'nun azabının şiddetinden sakındırmak olduğu da söylenmiştir.
[سورة البقرة (٢): آية ١٩٧]
[Bakara Suresi (2): Ayet 197]
الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبابِ (١٩٧)
{ الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبابِ } “Hac, bilinen aylardır. Kim o aylarda [ihrama girerek] haccı kendisine farz kılarsa, artık hacda kadına yaklaşmak (cinsel ilişki ve müstehcen söz), günaha sapmak ve kavga etmek yoktur. Siz hayır olarak ne yaparsanız, Allah onu bilir. [Ahiret için] azık edinin; muhakkak ki azığın en hayırlısı takvadır. Ey akıl sahipleri, Bana karşı takvalı olun (Benden sakının)!” (197)
فِيهِ أَرْبَعَ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ" لَمَّا ذَكَرَ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ ﷾ فِي قَوْلِهِ:" وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ" [البقرة: ١٩٦] بَيَّنَ اخْتِلَافَهُمَا فِي الْوَقْتِ، فَجَمِيعُ السَّنَةِ وَقْتٌ لِلْإِحْرَامِ بِالْعُمْرَةِ، وَوَقْتُ الْعُمْرَةِ. وَأَمَّا الْحَجُّ فَيَقَعُ فِي السَّنَةِ مَرَّةً، فَلَا يَكُونُ فِي غَيْرِ هذه الأشهر. و" الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ" ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ تَقْدِيرُهُ: أَشْهُرُ الْحَجِّ أَشْهُرٌ، أَوْ وَقْتُ الْحَجِّ أَشْهُرٌ، أَوْ وَقْتُ عَمَلِ الْحَجِّ أَشْهُرٌ. وَقِيلَ التَّقْدِيرُ: الْحَجُّ فِي أَشْهُرٍ. وَيَلْزَمُهُ مَعَ سُقُوطِ حَرْفِ الْجَرِّ نَصْبُ الْأَشْهُرِ، وَلَمْ يَقْرَأْ أَحَدٌ بِنَصْبِهَا، إِلَّا أَنَّهُ يَجُوزُ فِي الْكَلَامِ النَّصْبُ عَلَى أَنَّهُ ظَرْفٌ. قَالَ الْفَرَّاءُ: الْأَشْهُرُ رُفِعَ، لِأَنَّ مَعْنَاهُ وَقْتُ الْحَجِّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَسَمِعْتُ الْكِسَائِيَّ يَقُولُ: إِنَّمَا الصَّيْفُ شَهْرَانِ، وَإِنَّمَا الطَّيْلَسَانُ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ. أَرَادَ وَقْتَ الصَّيْفِ، وَوَقْتَ لِبَاسِ الطَّيْلَسَانِ، فَحَذَفَ. الثَّانِيَةُ- وَاخْتُلِفَ فِي الْأَشْهُرِ الْمَعْلُومَاتِ، فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عُمَرَ وَعَطَاءٌ وَالرَّبِيعُ وَمُجَاهِدٌ وَالزُّهْرِيُّ: أَشْهُرُ الْحَجِّ شَوَّالٌ وذو العقدة وَذُو الْحَجَّةِ كُلُّهُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيُّ وَالشَّعْبِيُّ وَالنَّخَعِيُّ: هِيَ شَوَّالٌ وَذُو الْقَعْدَةِ وَعَشْرَةٌ مِنْ ذِي الْحَجَّةِ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَقَالَهُ ابْنُ الزُّبَيْرِ، وَالْقَوْلَانِ مَرْوِيَّانِ عَنْ مَالِكٍ، حَكَى الْأَخِيرَ ابْنُ حَبِيبٍ، وَالْأَوَّلَ ابْنُ الْمُنْذِرِ. وَفَائِدَةُ الْفَرْقِ تَعَلُّقُ الدَّمِ، فَمَنْ قَالَ: إِنَّ ذَا الْحَجَّةِ كُلَّهُ مِنْ أَشْهُرِ الْحَجِّ لَمْ يردما فِيمَا يَقَعُ مِنَ الْأَعْمَالِ بَعْدَ يَوْمِ النَّحْرِ، لِأَنَّهَا فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ. وَعَلَى الْقَوْلِ الْأَخِيرِ يَنْقَضِي الْحَجُّ بِيَوْمِ النَّحْرِ، وَيَلْزَمُ الدَّمُ فِيمَا عَمِلَ بَعْدَ ذَلِكَ لِتَأْخِيرِهِ عَنْ وَقْتِهِ. الثَّالِثَةُ- لَمْ يُسَمِّ اللَّهَ تَعَالَى أَشْهُرَ الْحَجِّ فِي كِتَابِهِ، لِأَنَّهَا كَانَتْ مَعْلُومَةً عِنْدَهُمْ. وَلَفْظُ الْأَشْهُرِ قَدْ يَقَعُ عَلَى شَهْرَيْنِ وَبَعْضِ الثَّالِثِ، لِأَنَّ بَعْضَ الشَّهْرِ يَتَنَزَّلُ مَنْزِلَةَ كُلِّهِ، كَمَا يُقَالُ: رَأَيْتُكَ سَنَةَ كَذَا، أَوْ عَلَى عَهْدِ فُلَانٍ. وَلَعَلَّهُ إِنَّمَا رَآهُ فِي سَاعَةٍ مِنْهَا، فَالْوَقْتُ يُذْكَرُ بَعْضُهُ بِكُلِّهِ، كَمَا قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (أَيَّامَ مِنًى ثَلَاثَةٌ). وَإِنَّمَا هِيَ يَوْمَانِ وَبَعْضُ الثَّالِثِ. وَيَقُولُونَ: رَأَيْتُكَ الْيَوْمَ، وَجِئْتُكَ الْعَامَ. وَقِيلَ: لَمَّا كَانَ الِاثْنَانِ وَمَا فوقهما جمع قال أشهر، والله أعلم.
Bu [ayette] on dört mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ } “Hac, bilinen aylardır” kavli: Yüce Allah { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ } [el-Bakara: 196] “Haccı ve umreyi tamamlayın” kavlinde hac ile umreyi zikredince, vakit bakımından aralarındaki farkı beyan etmiştir. Çünkü bütün bir sene umre için ihrama girme ve umre yapma vaktidir. Hac ise yılda bir kere yapılır ve bu ayların dışında vaki olmaz. { الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ } “Hac bilinen aylardır” ifadesi mübteda (özne) ve haberdir (yüklem). Cümlede bir hazif (düşmüş kelime) vardır; takdiri: "Hac ayları [bilinen] aylardır" yahut "Haccın vakti [bilinen] aylardır" ya da "Hac amelinin vakti [bilinen] aylardır" şeklindedir. Bir takdirin de "Hac, [bilinen] aylardadır" şeklinde olduğu söylenmiştir. Harf-i cerrin düşmesiyle birlikte "el-eşhur" kelimesinin nasb olması gerekirdi; fakat kimse onu mansub olarak okumamıştır. Ancak kelamda zarf olduğu gerekçesiyle nasb edilmesi caizdir. el-Ferrâ şöyle demiştir: "el-Eşhur" kelimesi merfu kılınmıştır; çünkü manası "Haccın vakti bilinen aylardır" demektir. el-Ferrâ yine şöyle demiştir: el-Kisâî'nin şöyle dediğini işittim: "Yaz ancak iki aydır; taylesân ise ancak üç aydır." Burada "yaz mevsiminin vakti" ve "taylesân giyme vakti"ni kastetmiş, sonra [bu kelimeleri] hazfetmiştir. İkincisi- Bilinen aylar (el-eşhüru'l-ma'lûmât) hususunda ihtilaf edilmiştir: İbn Mes'ûd, İbn Ömer, Atâ, er-Rebî', Mücâhid ve ez-Zührî: "Hac ayları Şevval, Zilkade ve tamamıyla Zilhicce'dir" demişlerdir. İbn Abbâs, es-Süddî, eş-Şa'bî ve en-Nehaî ise: "Onlar Şevval, Zilkade ve Zilhicce'nin on günüdür" demişlerdir. Bu görüş İbn Mes'ûd'dan da rivayet edilmiş olup İbnü'z-Zübeyr de bunu söylemiştir. Her iki görüş de Mâlik'ten rivayet edilmiştir; sonuncusunu İbn Habîb, birincisini ise İbnü'l-Münzir nakletmiştir. Bu farkın faydası kurbanın (dem) gerekip gerekmemesidir. Zilhicce'nin tamamının hac aylarından olduğunu söyleyen kimse, kurban bayramı gününden (yevm-i nahr) sonra ifa edilen amellerde [gecikmeden ötürü] kurban (dem) gerekmediğini söyler; çünkü bunlar da hac ayları içerisindedir. Son görüşe göre ise hac kurban bayramı günü sona erer ve vaktinden sonraya ertelendiği için bundan sonra yapılan ameller sebebiyle kurban (dem) kesmek gerekir. Üçüncüsü- Yüce Allah, hac aylarını Kitabı'nda tek tek isimlendirmemiştir; zira bu aylar onların malumuydu. "Eşhur" (aylar) lafzı iki ay ve üçüncüsünün bir kısmına da itlak edilebilir; çünkü ayın bir kısmı bütünü hükmündedir. Nitekim "Seni falanca senede gördüm" veya "Falancanın döneminde [gördüm]" denilir; oysa onu o senenin sadece bir vaktinde görmüştür. Zamanın bir parçası zikredilip tamamı kastedilebilir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « أَيَّامَ مِنًى ثَلَاثَةٌ » “Mina günleri üç gündür” buyurmuştur. Oysa gerçekte iki gün ve üçüncüsünün bir kısmıdır. Yine "Seni bugün gördüm", "Sana bu yıl geldim" denir. İki ve ikiden fazlası çoğul sayıldığı için "eşhur" (aylar) buyurduğu da söylenmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
الرَّابِعَةُ- اخْتُلِفَ فِي الْإِهْلَالِ بِالْحَجِّ غَيْرَ أَشْهُرِ الْحَجِّ، فَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: مِنْ سُنَّةِ الْحَجِّ أَنْ يُحْرَمَ بِهِ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ. وَقَالَ عَطَاءٌ وَمُجَاهِدٌ وَطَاوُسٌ وَالْأَوْزَاعِيُّ: مَنْ أَحْرَمَ بِالْحَجِّ قَبْلَ أَشْهُرِ الْحَجِّ لَمْ يُجْزِهِ ذَلِكَ عَنْ حَجِّهِ وَيَكُونُ عُمْرَةً، كَمَنْ دَخَلَ فِي صَلَاةٍ قَبْلَ وَقْتِهَا فَإِنَّهُ لَا تُجْزِيهِ وَتَكُونُ نَافِلَةً، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: يَحِلُّ بِعُمْرَةٍ. وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ: هَذَا مَكْرُوهٌ، وَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ، وَالْمَشْهُورُ عَنْهُ جَوَازُ الْإِحْرَامِ بِالْحَجِّ فِي جَمِيعِ السَّنَةِ كُلِّهَا، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ. وَقَالَ النَّخَعِيُّ: لَا يحل حتى يقضي حجه، لقوله تعالى:" يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ" [البقرة: ١٨٩] وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهَا. وَمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الشَّافِعِيُّ أَصَحُّ، لِأَنَّ تِلْكَ عَامَّةٌ، وَهَذِهِ الْآيَةُ خَاصَّةٌ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مِنْ بَابِ النَّصِّ عَلَى بَعْضِ أَشْخَاصِ الْعُمُومِ، لِفَضْلِ هَذِهِ الْأَشْهُرِ على غيرها، وعليه فيكون قول مالك صحيح، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ" أَيْ أَلْزَمَهُ نَفْسَهُ بِالشُّرُوعِ فِيهِ بِالنِّيَّةِ قَصْدًا بَاطِنًا، وَبِالْإِحْرَامِ فِعْلًا ظَاهِرًا، وَبِالتَّلْبِيَةِ نُطْقًا مَسْمُوعًا، قَالَهُ ابْنُ حَبِيبٍ وَأَبُو حَنِيفَةَ فِي التَّلْبِيَةِ. وَلَيْسَتِ التَّلْبِيَةُ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ مِنْ أَرْكَانِ الْحَجِّ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ بْنِ حَيٍّ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: تَكْفِي النِّيَّةُ فِي الْإِحْرَامِ بِالْحَجِّ. وَأَوْجَبَ التَّلْبِيَةَ أَهْلُ الظَّاهِرِ وَغَيْرُهُمْ. وَأَصْلُ الْفَرْضِ فِي اللُّغَةِ: الْحَزُّ وَالْقَطْعُ، وَمِنْهُ فُرْضَةُ الْقَوْسِ وَالنَّهَرِ وَالْجَبَلِ. فَفَرْضِيَّةُ الْحَجِّ لَازِمَةٌ لِلْعَبْدِ الْحُرِّ كلزوم الخز لِلْقَدَحِ. وَقِيلَ:" فَرَضَ" أَيْ أَبَانَ، وَهَذَا يَرْجِعُ إِلَى الْقَطْعِ، لِأَنَّ مَنْ قَطَعَ شَيْئًا فَقَدْ أَبَانَهُ عَنْ غَيْرِهِ. وَ" مَنْ" رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ وَمَعْنَاهَا الشَّرْطُ، وَالْخَبَرُ قَوْلُهُ:" فَرَضَ"، لِأَنَّ" مَنْ" لَيْسَتْ بِمَوْصُولَةٍ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: رَجُلٌ فَرْضٌ. وَقَالَ:" فِيهِنَّ" وَلَمْ يَقُلْ فِيهَا، فَقَالَ قَوْمٌ: هُمَا سَوَاءٌ فِي الِاسْتِعْمَالِ. وَقَالَ الْمَازِنِيُّ أَبُو عُثْمَانَ: الْجَمْعُ الْكَثِيرُ لِمَا لَا يَعْقِلُ يَأْتِي كَالْوَاحِدَةِ الْمُؤَنَّثَةِ، وَالْقَلِيلُ لَيْسَ كَذَلِكَ، تَقُولُ: الْأَجْذَاعُ انْكَسَرْنَ، وَالْجُذُوعُ انْكَسَرَتْ، وَيُؤَيِّدُ ذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى:" إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ" [التوبة: ٣٦] ثم قال:" مِنْها".
Dördüncüsü- Hac ayları dışında hac için ihrama girme (ihlâl) hususunda ihtilaf edilmiştir. İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: "Haccın sünnetinden biri de hac için ancak hac aylarında ihrama girilmesidir." Atâ, Mücâhid, Tâvûs ve el-Evzâî şöyle demişlerdir: "Kim hac aylarından önce hac için ihrama girerse, bu onun haccı yerine geçmez ve umreye dönüşür; tıpkı vaktinden önce bir namaza giren kimse gibi ki, bu namaz farz yerine geçmez ve nâfile olur." Şâfiî ve Ebû Sevr de bu görüştedir. El-Evzâî: "Umre yaparak ihramdan çıkar" demiştir. Ahmed b. Hanbel ise: "Bu mekruhtur" demiştir; bu görüş Mâlik'ten de rivayet edilmiştir. Ancak Mâlik'ten meşhur olan görüş, senenin tamamında hac için ihrama girmenin caiz olduğudur; bu aynı zamanda Ebû Hanîfe'nin de görüşüdür. En-Nehaî ise şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ } “Sana hilalleri soruyorlar. De ki: Onlar, insanlar ve hac için vakit ölçüleridir” [el-Bakara: 189] kavlinden dolayı haccını tamamlayıncaya kadar ihramdan çıkamaz. Bununla ilgili açıklama daha önce geçmişti. Şâfiî'nin benimsediği görüş daha sahihtir; çünkü o ayet umumidir (geneldir), bu ayet ise hususidir (özeldir). Bu ayların diğerlerine üstünlüğünden dolayı umumun bazı fertlerini nass ile belirtme kabilinden olması da muhtemeldir; buna göre Mâlik'in görüşü sahih olur. Doğrusunu Allah bilir. Beşincisi- Yüce Allah'ın: { فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ } “Kim o aylarda haccı [kendisine] farz kılarsa” kavli; yani bâtınî bir kasıt olarak niyetle, zahirî bir fiil olarak ihrama girmekle ve işitilir bir telaffuz olarak telbiye getirmekle [hacca] başlayıp onu nefsine vacip kılarsa demektir. Bunu İbn Habîb ve telbiye hususunda Ebû Hanîfe söylemiştir. Şâfiî'ye göre telbiye haccın rükünlerinden değildir; el-Hasan b. Hayy'ın görüşü de böyledir. Şâfiî: "Hac ihramında niyet yeterlidir" demiştir. Zâhirîler ve başkaları ise telbiyeyi vacip görmüşlerdir. Lügatte farz (فَرْض) kelimesinin aslı: Çentik açmak ve kesmektir. Yay, nehir ve dağın furzesi (فُرْضَة) kelimesi de buradan gelir. Dolayısıyla haccın farzlığı, çentiğin oka lâzım ve sabit oluşu gibi hür kula lâzımdır ve sabittir. “Faraza” (فَرَضَ) kelimesinin "ayırdı/belirginleştirdi" manasına geldiği de söylenmiştir; bu da kesme anlamına döner, zira bir şeyi kesip ayıran kimse onu başkasından ayırıp belirginleştirmiştir. Metindeki { مَنْ } "men" edatı mübtedâ (özne) olarak merfûdur, anlamı ise şarttır. Haberi (yüklemi) { فَرَضَ } "farada" fiilidir; çünkü "men" burada ism-i mevsûl değildir. Sanki: "Bir adam farz kıldı" demiş gibidir. Âyette { فِيها } "fîhâ" demeyip { فِيهِنَّ } "fîhinne" buyurmuştur. Bir grup âlim şöyle demiştir: "İkisi kullanım bakımından eşittir." Ebû Osmân el-Mâzinî ise şöyle demiştir: Gayriâkilin (akıl taşımayan varlıkların) cem'-i kesreti (çokluk çoğulu) tekil müennes gibi gelir, cem'-i kılleti (azlık çoğulu) ise öyle değildir; nitekim [azlık için] "el-eczâu inkeserne" (الْأَجْذَاعُ انْكَسَرْنَ), [çokluk için ise] "el-cüzûu inkeseret" (الْجُذُوعُ انْكَسَرَتْ) dersin. Yüce Allah'ın: { إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ } “Şüphesiz ayların sayısı...” [et-Tevbe: 36] buyurup ardından { مِنْها } “onlardan” demesi de bunu desteklemektedir.
السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَلا رَفَثَ" قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ جُبَيْرٍ وَالسُّدِّيُّ وَقَتَادَةُ وَالْحَسَنُ وَعِكْرِمَةُ وَالزُّهْرِيُّ وَمُجَاهِدٌ وَمَالِكٌ: الرَّفَثُ الْجِمَاعُ، أَيْ فَلَا جِمَاعَ لِأَنَّهُ يُفْسِدُهُ. وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الْجِمَاعَ قَبْلَ الْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ مُفْسِدٌ لِلْحَجِّ، وَعَلَيْهِ حج قابل والهدى. وقال عبد الله ابن عُمَرَ وَطَاوُسٌ وَعَطَاءٌ وَغَيْرُهُمُ: الرَّفَثُ الْإِفْحَاشُ لِلْمَرْأَةِ بِالْكَلَامِ، لِقَوْلِهِ: إِذَا أَحْلَلْنَا فَعَلْنَا بِكَ كَذَا، مِنْ غَيْرِ كِنَايَةٍ، وَقَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا، وَأَنْشَدَ وَهُوَ مُحْرِمٌ:
Altıncısı- Yüce Allah'ın: { فَلا رَفَثَ } “...artık refes yoktur” kavli hakkında İbn Abbâs, İbn Cübeyr, es-Süddî, Katâde, el-Hasan, İkrime, ez-Zührî, Mücâhid ve Mâlik şöyle demişlerdir: Refes, cimadır; yani haccı ifsat edeceği için cima yoktur. Âlimler, Arafat vakfesinden önceki cimanın haccı ifsat ettiği ve kişinin gelecek yıl yeniden haccetmesi ve kurban kesmesi gerektiği hususunda icma etmişlerdir. Abdullah b. Ömer, Tâvûs, Atâ ve başkaları ise şöyle demişlerdir: Refes, kinaye yapmaksızın: "İhramdan çıkınca seninle şöyle şöyle yaparız" diyerek kadına karşı müstehcen sözler sarf etmektir. Bunu İbn Abbâs da söylemiş ve ihramlı iken şu şiiri okumuştur:
وَهُنَّ يَمْشِينَ بِنَا هَمِيسَا ... إِنْ تَصْدُقِ الطَّيْرُ نَنِكْ لَمِيسَا
O [develer] bizi sessiz adımlarla yürütürken... Kuşların falları doğru çıkarsa Lamîs ile cima edeceğiz.
فَقَالَ لَهُ صَاحِبُهُ حُصَيْنُ بْنُ قَيْسٍ: أَتَرْفُثُ وَأَنْتَ مُحْرِمٌ! فَقَالَ: إِنَّ الرَّفَثَ مَا قِيلَ عِنْدَ النِّسَاءِ. وَقَالَ قَوْمٌ: الرَّفَثُ الْإِفْحَاشُ بِذِكْرِ النِّسَاءِ، كَانَ ذَلِكَ بِحَضْرَتِهِنَّ أَمْ لَا. وَقِيلَ: الرَّفَثُ كَلِمَةٌ جَامِعَةٌ لِمَا يُرِيدُهُ الرَّجُلُ مِنْ أَهْلِهِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الرَّفَثُ اللَّغَا مِنَ الْكَلَامِ، وَأَنْشَدَ:
Bunun üzerine arkadaşı Husayn b. Kays ona: "İhramlı olduğun halde refes (müstehcen söz) mi söylüyorsun!" deyince; o: "Refes ancak kadınların huzurunda söylenen şeydir" demiştir. Bir topluluk da: Refes, kadınların yanında olsun ya da olmasın, onları anarak müstehcen konuşmaktır demiştir. Bir görüşe göre: Refes, erkeğin ailesinden arzuladığı şeyleri toplayan kapsamlı bir kelimedir. Ebû Ubeyde ise: Refes, boş ve çirkin sözdür demiş ve şu beyti okumuştur:
وَرَبِّ أَسْرَابِ حَجِيجٍ كُظَّمِ ... عَنِ اللَّغَا وَرَفَثِ التَّكَلُّمِ
Boş sözlerden ve müstehcen konuşmalardan kendilerini tutan... Hacı kafilelerinin Rabbine yemin olsun!
يُقَالُ: رَفَثَ يَرْفُثُ، بِضَمِ الْفَاءِ وَكَسْرِهَا. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ" فَلَا رُفُوثَ" عَلَى الْجَمْعِ. قال ابن العربي: المراد بقوله" فَلا رَفَثَ" نَفْيُهُ مَشْرُوعًا لَا مَوْجُودًا، فَإِنَّا نَجِدُ الرَّفَثَ فِيهِ وَنُشَاهِدُهُ، وَخَبَرُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَقَعَ بِخِلَافِ مَخْبَرِهِ، وَإِنَّمَا يَرْجِعُ النَّفْيُ إِلَى وُجُودِهِ مَشْرُوعًا لَا إِلَى وُجُودِهِ مَحْسُوسًا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ" [البقرة: ٢٢٨] مَعْنَاهُ: شَرْعًا لَا حِسًّا، فَإِنَّا نَجِدُ الْمُطَلَّقَاتِ لَا يَتَرَبَّصْنَ، فَعَادَ النَّفْيُ إِلَى الْحُكْمِ الشَّرْعِيِّ لَا إِلَى الْوُجُودِ الْحِسِّيِّ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" لا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ" [الواقعة: ٧٩] إِذَا قُلْنَا: إِنَّهُ وَارِدٌ فِي الْآدَمِيِّينَ- وَهُوَ الصَّحِيحُ- أَنَّ مَعْنَاهُ لَا يَمَسُّهُ أَحَدٌ مِنْهُمْ شَرْعًا، فَإِنْ وُجِدَ الْمَسُّ فَعَلَى خِلَافِ حُكْمِ الشَّرْعِ، وَهَذِهِ الدَّقِيقَةُ هِيَ الَّتِي فَاتَتِ الْعُلَمَاءَ فَقَالُوا: إِنَّ الْخَبَرَ يَكُونُ بِمَعْنَى النَّهْيِ، وَمَا وُجِدَ ذَلِكَ قَطُّ، وَلَا يَصِحُّ أَنْ يُوجَدَ، فَإِنَّهُمَا مُخْتَلِفَانِ حَقِيقَةً وَمُتَضَادَّانِ وَصْفًا. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلا فُسُوقَ" يَعْنِي جَمِيعَ الْمَعَاصِي كُلَّهَا، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعَطَاءٌ وَالْحَسَنُ. وَكَذَلِكَ قَالَ ابْنُ عُمَرَ وَجَمَاعَةٌ: الْفُسُوقُ إِتْيَانُ مَعَاصِي اللَّهِ ﷿
[Fâ harfinin] dammesi ve kesresiyle refese yerfusu / yerfisu denilir. İbn Mes'ûd ise çoğul olarak { فَلَا رُفُوثَ } şeklinde okumuştur. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Yüce Allah'ın { فَلا رَفَثَ } kavlinden murat; [refesin] fiilî varlığının değil, şer'an meşruiyetinin nefyedilmesidir. Zira biz [ihram esnasında] refesin fiilen var olduğunu görmekte ve buna şahit olmaktayız; Allah Sübhânehû'nun haberi ise bildirdiği şeyin hilafına vuku bulamaz. Dolayısıyla nefiy (olumsuzlama), onun hissî/fiilî varlığına değil, şer'an meşru oluşuna racidir. Tıpkı Yüce Allah'ın: { وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ } “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç kur’ (üç âdet veya temizlik süresi) beklerler.” [Bakara: 228] kavlinde olduğu gibi. Bunun anlamı: [Boşanmış kadınlar] hissî/fiilî olarak değil, şer'an beklerler demektir. Çünkü biz boşanan kimi kadınların beklemediklerini görüyoruz; böylece nefiy hissî varlığa değil, şer'î hükme dönmektedir. Yine bu, Yüce Allah'ın: { لا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } “Ona ancak tertemiz olanlar dokunabilir.” [Vâkıa: 79] kavli gibidir. Eğer biz bunun insanlar hakkında vârid olduğunu söylersek -ki sahih olan da budur-, manası: İnsanlardan hiç kimse şer'an ona dokunamaz/dokunmasın demektir. Şayet dokunma vuku bulursa bu, şeriatın hükmünün hilafına gerçekleşmiş olur. İşte âlimlerin gözünden kaçan ve bundan ötürü "Haber, nehiy (yasaklama) anlamındadır" demelerine yol açan incelik budur. Oysa böyle bir şey asla vaki olmamıştır ve vaki olması da sahih değildir; çünkü haber ile nehiy hakikat bakımından birbirinden farklı, vasıf bakımından birbirine zıttır. Yedinci [Mesele]: Yüce Allah'ın: { وَلا فُسُوقَ } kavli, bütün günahların tamamı demektir; bunu İbn Abbâs, Atâ ve el-Hasan söylemiştir. Aynı şekilde İbn Ömer ve bir topluluk da şöyle demiştir: Füsûk, Allah azze ve celle'ye isyan olan günahları işlemektir...
فِي حَالِ إِحْرَامِهِ بِالْحَجِّ، كَقَتْلِ الصَّيْدِ وَقَصِّ الظُّفْرِ وَأَخْذِ الشَّعْرِ، وَشَبَهِ ذَلِكَ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ وَمَالِكٌ: الْفُسُوقُ الذَّبْحُ لِلْأَصْنَامِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ" [الانعام: ١٤٥]. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: الْفُسُوقُ التَّنَابُزُ بِالْأَلْقَابِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ:" بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ" [الحجرات: ١١]. وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ أَيْضًا: الْفُسُوقُ السِّبَابُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ ﵇: (سِبَابُ الْمُسْلِمِ فُسُوقٌ وَقِتَالُهُ كُفْرٌ). وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ، لِأَنَّهُ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الْأَقْوَالِ. قَالَ ﷺ: (مَنْ حَجَّ فَلَمْ يَرْفُثْ وَلَمْ يَفْسُقْ رَجَعَ كَيَوْمِ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ)، (وَالْحَجُّ الْمَبْرُورُ لَيْسَ لَهُ جَزَاءٌ إِلَّا الْجَنَّةُ) خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ. وَجَاءَ عَنْهُ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ مِنْ عَمَلٍ أَفْضَلُ مِنَ الْجِهَادِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ حَجَّةٌ مَبْرُورَةٌ لَا رَفَثَ فِيهَا وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ (. وَقَالَ الْفُقَهَاءُ: الْحَجُّ الْمَبْرُورُ هُوَ الَّذِي لَمْ يُعْصَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِ أَثْنَاءَ أَدَائِهِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ الَّذِي لَمْ يُعْصَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بَعْدَهُ، ذَكَرَ الْقَوْلَيْنِ ابْنُ الْعَرَبِيِّ ﵀. قُلْتُ: الْحَجُّ الْمَبْرُورُ هُوَ الَّذِي لَمْ يُعْصَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِيهِ لَا بَعْدُهُ. قَالَ الْحَسَنُ: الْحَجُّ الْمَبْرُورُ هُوَ أَنْ يَرْجِعَ صَاحِبُهُ زَاهِدًا فِي الدُّنْيَا رَاغِبًا فِي الْآخِرَةِ. وَقِيلَ غَيْرُ هَذَا، وَسَيَأْتِي. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ" قُرِئَ" فَلَا رَفَثٌ وَلَا فُسُوقٌ" بِالرَّفْعِ وَالتَّنْوِينِ فِيهِمَا. وَقُرِئَا بِالنَّصْبِ بِغَيْرِ تَنْوِينٍ. وَأَجْمَعُوا عَلَى الْفَتْحِ فِي" وَلا جِدالَ"، وَهُوَ يُقَوِّي قِرَاءَةَ النَّصْبِ فِيمَا قَبْلَهُ، وَلِأَنَّ الْمَقْصُودَ النَّفْيُ الْعَامُّ مِنَ الرَّفَثِ وَالْفُسُوقِ وَالْجِدَالِ، وَلِيَكُونَ الْكَلَامُ عَلَى نِظَامٍ وَاحِدٍ فِي عُمُومِ الْمَنْفِيِّ كُلِّهِ، وَعَلَى النَّصْبِ أَكْثَرُ الْقُرَّاءِ. وَالْأَسْمَاءُ الثَّلَاثَةُ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، كُلُّ وَاحِدٍ مَعَ" لَا". وَقَوْلُهُ" فِي الْحَجِّ" خَبَرٌ عَنْ جَمِيعِهَا. وَوَجْهُ قِرَاءَةِ الرَّفْعِ أَنَّ" لَا" بِمَعْنَى" لَيْسَ" فَارْتَفَعَ الِاسْمُ بَعْدَهَا، لِأَنَّهُ اسْمُهَا، وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: فَلَيْسَ رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ فِي الْحَجِّ، دَلَّ عَلَيْهِ" فِي الْحَجِّ" الثَّانِي الظَّاهِرِ وَهُوَ خَبَرٌ" لَا جِدالَ". وَقَالَ أَبُو عَمْرِو بْنِ الْعَلَاءِ: الرَّفْعُ بِمَعْنَى فَلَا يَكُونَنَّ رفث ولا فسوق، أي شي يُخْرِجُ مِنَ الْحَجِّ، ثُمَّ ابْتَدَأَ النَّفْيَ فَقَالَ: ولا جدال.
[Hacının] hac için ihrama girdiği hâldeki; av öldürmek, tırnak kesmek, saç tıraşı olmak ve benzeri [ihram yasaklarıdır]. İbn Zeyd ve Mâlik şöyle demiştir: Füsûk (günah), putlar için kurban kesmektir. Yüce Allah'ın: { أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } “...yahut Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısk (murdar hayvan)...” kavli de bu kabildendir. ed-Dahhâk ise: Füsûk, [kötü] lakaplar takmaktır, demiştir. Yüce Allah'ın: { بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ } “...fısk ile anılmak ne kötü bir isimdir...” kavli de bundandır. İbn Ömer de yine şöyle demiştir: Füsûk, sövüşmektir. Nitekim Peygamber aleyhisselâm'ın: « سِبَابُ الْمُسْلِمِ فُسُوقٌ وَقِتَالُهُ كُفْرٌ » «Müslümana sövmek fâsıklık, onunla savaşmak ise küfürdür.» hadisi de bu anlamdadır. Birinci görüş en sahih olanıdır; çünkü bütün görüşleri kapsamaktadır. [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَنْ حَجَّ فَلَمْ يَرْفُثْ وَلَمْ يَفْسُقْ رَجَعَ كَيَوْمِ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ » «Kim hacceder de [hac esnasında] çirkin söz söylemez ve günah işlemezse, annesinden doğduğu günkü gibi [günahsız] döner.» ve « وَالْحَجُّ الْمَبْرُورُ لَيْسَ لَهُ جَزَاءٌ إِلَّا الْجَنَّةُ » «Mebrûr bir haccın karşılığı ancak cennettir.» Bunu Müslim ve başkaları tahric etmiştir. Yine [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ مِنْ عَمَلٍ أَفْضَلُ مِنَ الْجِهَادِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ حَجَّةٌ مَبْرُورَةٌ لَا رَفَثَ فِيهَا وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ » «Canım elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, gök ile yer arasında Allah yolunda cihattan yahut içinde çirkin söz, günah ve münakaşa bulunmayan mebrûr bir hacdan daha üstün bir amel yoktur.» Fakihler şöyle demiştir: Mebrûr hac, edası esnasında Yüce Allah'a isyan edilmeyen hacdır. el-Ferrâ ise: Kendisinden sonra Yüce Allah'a isyan edilmeyen hacdır, demiştir. Bu iki görüşü İbnü'l-Arabî rahimehullâh zikretmiştir. Derim ki: Mebrûr hac, sonrasında değil, bilakis edası esnasında Yüce Allah'a isyan edilmeyen hacdır. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Mebrûr hac, kişinin dünyaya karşı zahid, ahirete karşı istekli olarak dönmesidir. Bundan başka [tanımlar] da yapılmıştır ve ileride gelecektir. Sekizinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ } “...hacda münakaşa da yoktur...” kavli: { فَلَا رَفَثٌ وَلَا فُسُوقٌ } ibaresi, her iki kelimede de tenvin ve ref' (ötre) ile okunmuştur. İkisi tenvinsiz olarak nasb (üstün) ile de okunmuştur. { وَلا جِدالَ } kısmında [ise] fetha (nasb) üzere ittifak etmişlerdir. Bu da kendisinden öncekilerin nasb ile okunması kıraatini güçlendirmektedir; ayrıca kastedilen şey çirkin sözden, günahtan ve münakaşadan genel olarak nefyetmektir (yasaklamaktır) ve sözün nefyedilenlerin tamamının umumiliğinde tek bir intizam üzere olması içindir. Kıraat âlimlerinin çoğunluğu nasb üzerinedir. Bu üç isim de "lâ" ile birlikte müstakil olarak ref mahallindedir. { فِي الْحَجِّ } kavli ise hepsinin birden haberidir. Ref' ile okunuşun izahı şöyledir: "Lâ", "leyse" anlamındadır; dolayısıyla kendisinden sonraki isim onun ismi olduğu için merfû olmuştur. Haberi ise mahzuftur; takdiri: "Hacda fâsıklık ve kötü söz yoktur" şeklindedir. Açıkta gelen ve { لَا جِدالَ } lafzının haberi olan ikinci { فِي الْحَجِّ } buna delalet etmektedir. Ebû Amr b. el-Alâ ise şöyle demiştir: Ref' ile okunuş, "Hacdan çıkaracak hiçbir çirkin söz ve günah asla olmasın" anlamındadır; sonra [yeni bir] nefy cümlesine başlayarak { وَلا جِدالَ } buyurmuştur.
قُلْتُ: فَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ كَانَ تَامَّةً، مِثْلَ قَوْلِهِ:" وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ" فَلَا تَحْتَاجُ إِلَى خَبَرٍ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ نَاقِصَةً وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ، كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا. وَيَجُوزُ أَنْ يُرْفَعَ" رَفَثٌ وَفُسُوقٌ" بِالِابْتِدَاءِ،" وَلَا" لِلنَّفْيِ، وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ أَيْضًا. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرِ بْنُ الْقَعْقَاعِ بِالرَّفْعِ فِي الثَّلَاثَةِ. وَرُوِيَتْ عَنْ عَاصِمٍ فِي بَعْضِ الطُّرُقِ، وَعَلَيْهِ يَكُونُ" فِي الْحَجِّ" خَبَرُ الثَّلَاثَةِ، كَمَا قُلْنَا فِي قِرَاءَةِ النَّصْبِ، وَإِنَّمَا لَمْ يَحْسُنْ أَنْ يَكُونَ" فِي الْحَجِّ" خَبَرٌ عَنِ الْجَمِيعِ مَعَ اخْتِلَافِ الْقِرَاءَةِ، لِأَنَّ خَبَرَ لَيْسَ مَنْصُوبٌ وَخَبَرَ" وَلا جِدالَ" مَرْفُوعٌ، لِأَنَّ" وَلا جِدالَ" مَقْطُوعٌ مِنَ الْأَوَّلِ وَهُوَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ، وَلَا يَعْمَلُ عَامِلَانِ فِي اسْمٍ وَاحِدٍ. وَيَجُوزُ" فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ" تَعْطِفُهُ على الموضع. وأنشد النحويون:
Derim ki: [Kâne fiilinin] tıpkı Yüce Allah'ın: { وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ } “Eğer borçlu darlık içinde ise...” kavlinde olduğu gibi tam fiil olması ve bir habere ihtiyaç duymaması muhtemeldir. Biraz önce geçtiği gibi nakıs fiil olup haberinin mahzuf olması da muhtemeldir. { رَفَثٌ } ve { فُسُوقٌ } kelimelerinin mübteda olarak ref edilmesi, "lâ"nın nefiy için olması ve haberin yine mahzuf olması da caizdir. Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ' üç kelimede de ref ile okumuştur; bazı tarîklerde Âsım'dan da bu rivayet edilmiştir. Buna göre, nasb kıraatinde söylediğimiz gibi { فِي الْحَجِّ } ifadesi her üçünün de haberi olur. Kıraat farklılığıyla birlikte { فِي الْحَجِّ } ifadesinin hepsinin haberi olmasının uygun düşmeyişinin sebebi; leyse'nin haberinin mansup, { وَلا جِدالَ }'in haberinin ise merfû olmasıdır; zira { وَلا جِدالَ } birinciden kesilmiş (müstakil) olup mübteda olarak ref mevkiindedir ve iki âmil tek bir isimde amel edemez. "Lâ"nın mevkiine atıfla فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ okunması da caizdir. Nahivciler şu beyti okumuşlardır:
لَا نَسَبَ الْيَوْمَ وَلَا خُلَّةْ ... اتَّسَعَ الْخَرْقُ عَلَى الرَّاقِعْ
Bugün ne soy sop fayda verir ne de dostluk... Yırtık, yamayana göre çok büyüdü.
وَيَجُوزُ فِي الْكَلَامِ" فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقًا وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ" عَطْفًا عَلَى اللَّفْظِ عَلَى مَا كَانَ يَجِبُ فِي" لَا" قَالَ الْفَرَّاءُ: وَمِثْلُهُ:
Dilde "lâ"da vacip olan şey üzere lafza atıfla فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقًا وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ denilmesi de caizdir. el-Ferrâ dedi ki: Şunun benzeri gibidir:
فَلَا أَبَ وَابْنًا مِثْلَ مَرْوَانَ وَابْنِهِ ... إِذَا هُوَ بِالْمَجْدِ ارْتَدَى وَتَأَزَّرَا
Mervân ve oğlu gibisi yoktur ne bir baba ne de bir evlat... O şerefi bürünüp kuşandığı zaman.
وَقَالَ أَبُو رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيُّ:" فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ" بِالنَّصْبِ فِيهِمَا،" وَلَا جِدَالٌ" بِالرَّفْعِ وَالتَّنْوِينِ. وَأَنْشَدَ الْأَخْفَشُ:
Ebû Recâ el-Utâridî ikisinde de nasb ile { فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ }, ref ve tenvin ile de وَلَا جِدَالٌ şeklinde okumuştur. el-Ahfeş şu beyti okumuştur:
هَذَا وَجَدُّكُمُ الصِّغَارُ بِعَيْنِهِ ... لَا أُمَّ لِي إِنْ كَانَ ذَاكَ وَلَا أَبُ
İşte bu, sizin bizzat alçaklığınızdır... Eğer böyle ise ne anam var benim ne de babam.
وَقِيلَ: إِنَّ مَعْنَى" فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ" النَّهْيُ، أَيْ لَا تَرْفُثُوا وَلَا تَفْسُقُوا. وَمَعْنَى" وَلا جِدالَ" النَّفْيُ، فَلَمَّا اخْتَلَفَا فِي الْمَعْنَى خُولِفَ بَيْنَهُمَا فِي اللَّفْظِ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وفية نظر، إذ فيل:" وَلا جِدالَ" نَهْيٌ أَيْضًا، أَيْ لَا تُجَادِلُوا، فَلِمَ فَرَّقَ بَيْنَهُمَا. التَّاسِعَةُ-" وَلا جِدالَ" الْجِدَالُ وَزْنُهُ فِعَالٌ مِنَ الْمُجَادَلَةِ، وَهِيَ مُشْتَقَّةٌ مِنَ الجدل وهو القتل، وَمِنْهُ زِمَامٌ مَجْدُولٌ. وَقِيلَ: هِيَ مُشْتَقَّةٌ مِنَ الجدالة التي هي الأرض.
Şöyle de denilmiştir: { فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ } ifadesinin anlamı nehiy (yasaklama) olup “Müstehcen söz söylemeyin ve fıska sapmayın” demektir. { وَلا جِدالَ } ifadesinin anlamı ise nefiydir (olumsuzluk bildirmedir). [Bu iki ifade] anlam bakımından farklılaşınca, lafız bakımından da aralarında farklılık yapılmıştır. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: “Bu görüşte tutarsızlık vardır; zira { وَلا جِدالَ } ifadesinin de nehiy olduğu, yani ‘Tartışmayın’ anlamına geldiği söylenmiştir. Öyleyse ikisi arası niçin ayırt edilmiştir?” Dokuzuncu [Mesele]: { وَلا جِدالَ } ayetindeki el-Cidâl (الْجِدَالُ) kelimesinin vezni “fiâl” (فِعَال) olup el-mücâdele (الْمُجَادَلَة) kökünden gelir. Bu da [ip veya saç] bükmek anlamına gelen el-cedl (الجدل) kelimesinden türetilmiştir; sağlam bükülmüş dizgine “zimâmün mecdûl” (زِمَامٌ مَجْدُولٌ) denilmesi de bundandır. Bir görüşe göre de yer/toprak anlamına gelen el-cedâle (الجدالة) kelimesinden türetilmiştir.
فَكَأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْخَصْمَيْنِ يُقَاوِمُ صَاحِبَهُ حَتَّى يَغْلِبَهُ، فَيَكُونُ كَمَنْ ضَرَبَ بِهِ الْجَدَالَةَ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Adeta iki hasımdan her biri diğerine üstün gelinceye kadar direnir ve böylece hasmını yere (cedâleye) vurmuş gibi olur. Şair şöyle demiştir:
قَدْ أَرْكَبُ الْآلَةَ بَعْدَ الْآلَةِ ... وأترك العاجز بالجداله
Zorluğun ardı sıra başka zorluklara göğüs gererim de... Âciz olanı ise yerin toprağında [serilmiş] bırakırım.
منعفرا لست لَهُ مَحَالَهْ
Toprağa bulanmış halde; onun için bir çare olmam.
الْعَاشِرَةُ- وَاخْتَلَفَتِ الْعُلَمَاءُ فِي الْمَعْنَى الْمُرَادِ بِهِ هُنَا عَلَى أَقْوَالٍ سِتَّةٍ، فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَعَطَاءٌ: الْجِدَالُ هُنَا أَنْ تُمَارِيَ مُسْلِمًا حَتَّى تُغْضِبَهُ فَيَنْتَهِي إِلَى السِّبَابِ، فَأَمَّا مُذَاكَرَةُ الْعِلْمِ فَلَا نَهْيَ عَنْهَا. وَقَالَ قَتَادَةُ: الْجِدَالُ السِّبَابُ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ: الْجِدَالُ هُنَا أَنْ يَخْتَلِفَ النَّاسُ: أَيُّهُمْ صَادَفَ مَوْقِفَ إِبْرَاهِيمَ ﵇، كَمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ حِينَ كَانَتْ قُرَيْشٌ تَقِفُ فِي غَيْرِ مَوْقِفِ سَائِرِ الْعَرَبِ، ثُمَّ يَتَجَادَلُونَ بَعْدَ ذَلِكَ، فَالْمَعْنَى عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ: لَا جِدَالَ فِي مَوَاضِعِهِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: الْجِدَالُ هُنَا أَنْ تَقُولَ طَائِفَةٌ: الْحَجُّ الْيَوْمَ، وَتَقُولُ طَائِفَةٌ: الْحَجُّ غَدًا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَطَائِفَةٌ مَعَهُ: الْجِدَالُ الْمُمَارَاةُ فِي الشُّهُورِ حَسَبَ مَا كانت عليه العرب من النسي، كَانُوا رُبَّمَا جَعَلُوا الْحَجَّ فِي غَيْرِ ذِي الْحَجَّةِ، وَيَقِفُ بَعْضُهُمْ بِجَمْعٍ وَبَعْضُهُمْ بِعَرَفَةَ، وَيَتَمَارَوْنَ فِي الصَّوَابِ مِنْ ذَلِكَ. قُلْتُ: فَعَلَى هَذَيْنَ التَّأْوِيلَيْنِ لَا جِدَالَ فِي وَقْتِهِ وَلَا فِي مَوْضِعِهِ، وَهَذَانَ الْقَوْلَانِ أَصَحُّ مَا قِيلَ فِي تَأْوِيلِ قَوْلِهِ" وَلا جِدالَ"، لِقَوْلِهِ ﷺ: (إِنَّ الزَّمَانَ قَدِ اسْتَدَارَ كَهَيْئَتِهِ يوم خلق الله السموات وَالْأَرْضَ) الْحَدِيثَ، وَسَيَأْتِي فِي" بَرَاءَةٌ". يَعْنِي رَجَعَ أم الْحَجِّ كَمَا كَانَ، أَيْ عَادَ إِلَى يَوْمِهِ وَوَقْتِهِ. وَقَالَ ﷺ لَمَّا حَجَّ: (خُذُوا عَنِّي مَنَاسِككُمْ) فَبَيَّنَ بِهَذَا مَوَاقِفَ الْحَجِّ وَمَوَاضِعَهُ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ: الْجِدَالُ أَنْ تَقُولَ طَائِفَةٌ: حَجُّنَا أَبَرُّ مِنْ حَجِّكُمْ. وَيَقُولُ الْآخَرُ مِثْلَ ذَلِكَ. وَقِيلَ: الْجِدَالُ كَانَ فِي الْفَخْرِ بِالْآبَاءِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ" شَرْطٌ وَجَوَابُهُ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ يُجَازِيكُمْ عَلَى أَعْمَالِكُمْ، لِأَنَّ الْمُجَازَاةَ إِنَّمَا تَقَعُ من العالم بالشيء. وقيل:
Onuncusu- İlim ehli, burada kastedilen anlam hususunda altı farklı görüşe ayrılmıştır: İbn Mes‘ûd, İbn Abbâs ve Atâ şöyle demiştir: Buradaki cidâl; Müslüman bir kimseyle, onu öfkelendirip iş sövüşmeye varıncaya kadar münakaşa etmendir. İlim müzakeresine gelince, bundan menedilmiş değildir. Katâde: "Cidâl, sövüşmektir" demiştir. İbn Zeyd ve Mâlik b. Enes ise şöyle demiştir: Buradaki cidâl, Câhiliye döneminde Kureyş'in diğer Arapların vakfe yerinden farklı bir yerde vakfe yapıp ardından da birbirleriyle çekişmeleri gibi, insanların 'Hangimiz İbrâhim'in aleyhisselâm vakfe yaptığı yere isabet etti?' diyerek ihtilaf etmeleridir. Bu tefsire göre mana: '[Haccın] mekânları hususunda herhangi bir tartışma/çekişme yoktur' demektir. Bir topluluk da şöyle demiştir: Buradaki cidâl, bir grubun 'Hac bugündür', diğer bir grubun ise 'Hac yarındır' demesidir. Mücâhid ve beraberindeki bir topluluk ise şöyle demiştir: Cidâl, Arapların nesî' uygulamasına uygun olarak aylar hususunda münakaşa etmeleridir. Nitekim onlar haccı bazen Zilhicce'nin dışına taşır, kimileri Cem‘de (Müzdelife'de), kimileri de Arafat'ta vakfe yapar ve bunlardan hangisinin doğru olduğu hususunda tartışırlardı. Derim ki: Bu iki yoruma göre [mana]; haccın vaktinde de mekânında da herhangi bir tartışma ve çekişme olmadığıdır. Bu iki görüş, { وَلا جِدَالَ } “...ve [hacda] tartışma da yoktur” kavlinin tefsirinde söylenenlerin en sahihidir; zira Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « إِنَّ الزَّمَانَ قَدِ اسْتَدَارَ كَهَيْئَتِهِ يَوْمَ خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ » «Zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günkü düzenine dönmüştür» buyurmuştur. Bu hadis Tevbe (Berâe) Sûresi'nde gelecektir. Yani haccın esası eski haline döndü; kendi gününe ve vaktine avdet etti demektir. Nitekim Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hac ettiğinde: « خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ » «Hac ibadetlerinizi benden alınız/öğreniniz» buyurmuş ve böylece haccın vakfe yerlerini ve menâsik mekânlarını açıklamıştır. Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî de şöyle demiştir: Cidâl, bir grubun 'Bizim haccımız sizinkinden daha makbuldür' demesi, diğerinin de benzerini söylemesidir. Cidâlin, atalarla övünmek hakkında olduğu da söylenmiştir. En doğrusunu Allah bilir. On Birincisi- Yüce Allah'ın: { وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ } “Siz ne hayır işlerseniz, Allah onu bilir” kavli, şart ve cevabıdır. Manası: 'Allah yaptıklarınızın karşılığını size eksiksiz verecektir; çünkü bir şeye karşılık vermek ancak onu bilen birinden sadır olur' demektir. Şöyle de denilmiştir:
هُوَ تَحْرِيضٌ وَحَثٌّ عَلَى حُسْنِ الْكَلَامِ مَكَانَ الْفُحْشِ، وَعَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى فِي الْأَخْلَاقِ مَكَانَ الْفُسُوقِ وَالْجِدَالِ. وَقِيلَ: جُعِلَ فِعْلُ الْخَيْرِ عِبَارَةً عَنْ ضَبْطِ أَنْفُسِهِمْ حَتَّى لَا يُوجَدَ مَا نُهُوا عَنْهُ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَتَزَوَّدُوا" أَمْرٌ بِاتِّخَاذِ الزَّادِ. قَالَ ابْنُ عُمَرَ وَعِكْرِمَةُ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَابْنُ زَيْدٍ: نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي طائفة من العرب كانت تجئ إِلَى الْحَجِّ بِلَا زَادٍ، وَيَقُولُ بَعْضُهُمْ: كَيْفَ نَحُجُّ بَيْتَ اللَّهِ وَلَا يُطْعِمُنَا، فَكَانُوا يَبْقَوْنَ عَالَةً عَلَى النَّاسِ، فَنُهُوا عَنْ ذَلِكَ، وَأُمِرُوا بِالزَّادِ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ: كَانَ النَّاسُ يَتَّكِلُ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ بِالزَّادِ، فَأُمِرُوا بِالزَّادِ. وَكَانَ لِلنَّبِيِّ ﷺ فِي مَسِيرِهِ رَاحِلَةٌ عَلَيْهَا زَادٌ، وَقَدِمَ عَلَيْهِ ثلاثمائة رَجُلٍ مِنْ مُزَيْنَةَ، فَلَمَّا أَرَادُوا أَنْ يَنْصَرِفُوا قَالَ: (يَا عُمَرُ زَوِّدِ الْقَوْمَ). وَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ:" تَزَوَّدُوا" الرَّفِيقَ الصَّالِحَ. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا تَخْصِيصٌ ضَعِيفٌ، وَالْأَوْلَى فِي مَعْنَى الْآيَةِ: وَتَزَوَّدُوا لِمَعَادِكُمْ مِنَ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ. قُلْتُ: الْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ، فَإِنَّ الْمُرَادَ الزَّادُ الْمُتَّخَذُ فِي سَفَرٍ الْحَجِّ الْمَأْكُولِ حَقِيقَةً كَمَا ذَكَرْنَا، كَمَا رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ أَهْلُ الْيَمَنِ يَحُجُّونَ وَلَا يَتَزَوَّدُونَ وَيَقُولُونَ: نَحْنُ الْمُتَوَكِّلُونَ، فَإِذَا قَدِمُوا مَكَّةَ سَأَلُوا النَّاسَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى " وَهَذَا نَصٌّ فِيمَا ذَكَرْنَا، وَعَلَيْهِ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ. قَالَ الشَّعْبِيُّ: الزَّادُ التَّمْرُ وَالسَّوِيقُ. ابْنُ جُبَيْرٍ: الْكَعْكُ وَالسَّوِيقُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ:" أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِالتَّزَوُّدِ لِمَنْ كَانَ لَهُ مَالٌ، وَمَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ فَإِنْ كَانَ ذَا حِرْفَةٍ تَنْفُقُ فِي الطَّرِيقِ أَوْ سَائِلًا فَلَا خِطَابَ عَلَيْهِ، وَإِنَّمَا خَاطَبَ اللَّهُ أَهْلَ الْأَمْوَالِ الَّذِينَ كَانُوا يَتْرُكُونَ أَمْوَالَهُمْ وَيَخْرُجُونَ بِغَيْرِ زَادٍ وَيَقُولُونَ: نَحْنُ الْمُتَوَكِّلُونَ. وَالتَّوَكُّلُ لَهُ شُرُوطٌ، مَنْ قَامَ بِهَا خَرَجَ بِغَيْرِ زَادٍ وَلَا يَدْخُلُ فِي الْخِطَابِ، فَإِنَّهُ خَرَجَ عَلَى الْأَغْلَبِ مِنَ الْخَلْقِ وَهُمُ الْمُقَصِّرُونَ عَنْ دَرَجَةِ التَّوَكُّلِ الْغَافِلُونَ عَنْ حَقَائِقِهِ، وَاللَّهُ ﷿ أَعْلَمُ". قَالَ أَبُو الْفَرَجُ الْجَوْزِيُّ: وَقَدْ لَبِسَ إِبْلِيسُ عَلَى قَوْمٍ يَدَّعُونَ التَّوَكُّلَ، فَخَرَجُوا بِلَا زَادٍ وَظَنُّوا أَنَّ هَذَا هُوَ التَّوَكُّلُ وَهُمْ عَلَى غَايَةِ الْخَطَأِ. قَالَ رَجُلٌ لِأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ: أُرِيدُ أن أخرج
Çirkin sözün yerine güzel söze, fısk ve cidâlin yerine ahlakta iyilik ve takvaya bir teşvik ve yönlendirmedir. Bir görüşe göre: Hayır işlemek, nehyedildikleri şeylerin bulunmaması için nefislerini zabt etmelerinden ibaret kılınmıştır. On İkincisi- Yüce Allah'ın: { وَتَزَوَّدُوا } “Azık edinin” kavli, azık temin etmeye yönelik bir emirdir. İbn Ömer, İkrime, Mücâhid, Katâde ve İbn Zeyd dediler ki: Bu ayet, hacca azıksız gelen ve bazısı: "Allah'ın Evini haccettiğimiz halde O bizi doyurmayacak mı?" diyerek insanların sırtına yük olan Araplardan bir taife hakkında inmiştir; bundan nehyedildiler ve azık edinmekle emrolundular. Abdullah b. ez-Zübeyr ise: İnsanlar azık hususunda birbirine güveniyorlardı, bunun üzerine azık edinmekle emrolundular demiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yolculuğunda üzerinde azık bulunan bir biniti vardı; Müzeyne kabilesinden üç yüz kişi yanına gelmişti, dönmek istediklerinde: (Ey Ömer, bu kavme azık ver) buyurdu. Bazı insanlar: { تَزَوَّدُوا } kavli salih arkadaş edinmektir demişlerdir. İbn Atiyye: "Bu zayıf bir tahsistir; ayetin manasında en evlâ olanı: Ahiretiniz için salih amellerden azık edinin şeklindedir" demiştir. Derim ki: Birinci kavil daha sahihtir; zira murad zikrettiğimiz üzere hakiki anlamda yenilen, hac yolculuğunda edinilen azıktır. Nitekim Buhârî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Yemen halkı azıksız hacceder ve: "Biz tevekkül edenleriz" derlerdi; Mekke'ye geldiklerinde ise insanlardan dilenirlerdi. Bunun üzerine Yüce Allah: { وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى } “Azık edinin; muhakkak ki azığın en hayırlısı takvadır” ayetini indirdi. Bu, zikrettiğimiz hususta açık bir nastır ve müfessirlerin çoğu da bu görüştedir. eş-Şa'bî dedi ki: Azık; hurma ve kavuttur. İbn Cübeyr: Çörek ve kavuttur demiştir. İbnü'l-Arabî dedi ki: "Yüce Allah malı olan kimseye azık edinmeyi emretmiştir; malı olmayan kimseye gelince, şayet yolda para kazandıran bir mesleği varsa veya dilenci ise ona bir hitap yoktur. Allah ancak mallarını bırakıp azıksız çıkan ve 'Biz tevekkül edenleriz' diyen mal sahiplerine hitap etmiştir. Tevekkülün şartları vardır; bunları yerine getiren kimse azıksız çıkar ve bu hitaba dahil olmaz; zira bu hitap insanların çoğunluğuna yöneliktir ki onlar tevekkül derecesine ulaşamayan ve onun hakikatlerinden gafil olanlardır; en doğrusunu Azîz ve Celîl olan Allah bilir." Ebü'l-Ferec el-Cevzî dedi ki: İblis, tevekkül iddiasında bulunan bir topluluğu aldattı; böylece azıksız yola çıktılar ve bunun tevekkül olduğunu zannettiler, oysa onlar son derece hatalı idiler. Bir adam Ahmed b. Hanbel'e: "Ben azıksız olarak tevekkül üzere Mekke'ye çıkmak istiyorum" deyince, Ahmed ona:
إِلَى مَكَّةَ عَلَى التَّوَكُّلِ بِغَيْرِ زَادٌ، فَقَالَ لَهُ أَحْمَدُ: اخْرُجْ فِي غَيْرِ الْقَافِلَةِ. فَقَالَ لَا، إِلَّا مَعَهُمْ. قَالَ: فَعَلَى جُرُبِ النَّاسِ تَوَكَّلْتَ؟! الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى " أَخْبَرَ تَعَالَى أَنَّ خَيْرَ الزَّادِ اتِّقَاءُ الْمَنْهِيَّاتِ، فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَضُمُّوا إِلَى التَّزَوُّدِ التَّقْوَى. وَجَاءَ قَوْلُهُ" فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى " مَحْمُولًا عَلَى الْمَعْنَى، لِأَنَّ مَعْنَى" وَتَزَوَّدُوا": اتَّقُوا اللَّهَ فِي اتِّبَاعِ مَا أَمَرَكُمْ بِهِ مِنَ الْخُرُوجِ بِالزَّادِ. وَقِيلَ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ مَا اتَّقَى بِهِ الْمُسَافِرُ مِنَ الْهَلَكَةِ أَوِ الْحَاجَةِ إِلَى السُّؤَالِ وَالتَّكَفُّفِ. وَقِيلَ: فِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الدَّارَ لَيْسَتْ بِدَارِ قَرَارٍ. قَالَ أَهْلُ الْإِشَارَاتِ: ذَكَّرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى سَفَرَ الْآخِرَةِ وَحَثَّهُمْ عَلَى تَزَوُّدِ التَّقْوَى، فَإِنَّ التَّقْوَى زَادُ الْآخِرَةِ. قَالَ الْأَعْشَى:
Mekke'ye azıksız olarak tevekkül üzere gitmek istiyorum deyince, Ahmed ona: "Kafileden ayrı tek başına yola çık" demiştir. Adam: "Hayır, ancak onlarla beraber çıkarım" deyince; Ahmed: "O halde sen insanların azık torbalarına mı tevekkül ettin?!" demiştir. On Üçüncüsü- Yüce Allah'ın: { فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى } “Muhakkak ki azığın en hayırlısı takvadır” kavli: Yüce Allah azığın en hayırlısının yasaklanan şeylerden sakınmak olduğunu haber vermiş ve [yolculuk] azığı temin etmenin yanına takvayı da katmalarını emretmiştir. { فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى } kavli mana üzerine hamledilerek gelmiştir; zira { وَتَزَوَّدُوا } “Azık edinin” kavlinin manası: Size azıkla yola çıkmayı emrettiği hususta O'na itaat ederek Allah'tan korkun demektir. Mananın şöyle olması da muhtemeldir denilmiştir: Şüphesiz azığın en hayırlısı, yolcunun helak olmaktan yahut insanlardan dilenmeye ve el açmaya muhtaç düşmekten kendisini koruduğu şeydir. Bunda bu dünyanın kalıcı bir yurt olmadığına dair bir tenbih bulunduğu da söylenmiştir. İşaret ehli şöyle demiştir: Yüce Allah onlara ahiret yolculuğunu hatırlatmış ve takvayı azık edinmeye teşvik etmiştir; zira takva ahiretin azığıdır. el-A'şâ şöyle demiştir:
إِذْ أَنْتَ لَمْ تَرْحَلْ بِزَادٍ مِنَ التُّقَى ... وَلَاقَيْتَ بَعْدَ الْمَوْتِ مَنْ قَدْ تَزَوَّدَا
Takvadan bir azık almaksızın göçüp gittiğinde... Ve ölümden sonra azık edinmiş olan kimseyle karşılaştığında,
نَدِمْتَ عَلَى أَلَّا تَكُونَ كَمِثْلِهِ ... وَأَنَّكَ لَمْ تَرْصُدْ كَمَا كَانَ أَرْصَدَا
Onun gibi olmadığına... Ve onun hazırlık yaptığı gibi hazırlık yapmadığına pişman olursun.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
الْمَوْتُ بَحْرٌ طامح موجه ... تذهب فيه حيلة السابخ
Ölüm, dalgaları kabaran bir denizdir... Onda yüzücünün çaresi tükenip gider.
يَا نَفْسُ إِنِّي قَائِلٌ فَاسْمَعِي ... مَقَالَةً مِنْ مُشْفِقٍ نَاصِحِ
Ey nefis, ben bir söz söylüyorum, dinle... Şefkatli bir nasihatçinin sözünü!
لَا يَصْحَبُ الْإِنْسَانَ فِي قَبْرِهِ ... غَيْرَ التُّقَى وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ
İnsana kabrinde eşlik etmez... Takvadan ve salih amelden başkası.
الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبابِ" خَصَّ أُولِي الْأَلْبَابِ بِالْخِطَابِ- وَإِنْ كَانَ الْأَمْرُ يَعُمُّ الْكُلَّ- لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ قَامَتْ عَلَيْهِمْ حُجَّةُ اللَّهِ، وَهُمْ قَابِلُو أَوَامِرِهِ وَالنَّاهِضُونَ بِهَا. وَالْأَلْبَابُ جَمْعُ لُبٍّ، ولب كل شي: خَالِصُهُ، وَلِذَلِكَ قِيلَ لِلْعَقْلِ: لُبٌّ. قَالَ النَّحَّاسُ: سَمِعْتُ أَبَا إِسْحَاقَ يَقُولُ قَالَ لِي أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى ثَعْلَبٌ: أَتَعْرِفُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ شَيْئًا مِنَ الْمُضَاعَفِ جَاءَ عَلَى فَعُلَ؟ قُلْتُ نَعَمْ، حَكَى سِيبَوَيْهِ عَنْ يُونُسَ: لَبُبْتُ تَلُبُّ، فاستحسنه وقال: ما أعرف له نظيرا.
On dördüncü [mesele]- Yüce Allah'ın: { وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبابِ } “Ey akıl sahipleri, benden korkun!” buyruğu: [Bu] emir herkesi kapsamakla birlikte, özellikle akıl sahiplerine hitap edilmiştir; çünkü Allah'ın hücceti ancak onlara karşı ikame edilmiş olup O'nun emirlerini kabul edenler ve bunları hakkıyla yerine getirenler de onlardır. Elbâb (الْأَلْبَابِ), lüb (لُبّ) kelimesinin çoğuludur. Her şeyin lübbü, onun en halis ve katıksız olanıdır. İşte bu sebeple akla da "lüb" denilmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Ebû İshak'ın şöyle dediğini işittim: Ahmed b. Yahyâ Sa'leb bana: “Arapların kelamında mudâaf [fiillerden] 'fe'ule' (فَعُلَ) vezninde gelen bir şey bilir misin?” diye sordu. Ben de: “Evet, Sîbeveyh, Yûnus'tan naklen: 'lebubte telubbu' (لَبُبْتَ تَلُبُّ / akıllandın) [örneğini] aktarmıştır” dedim. Bunun üzerine o, bunu pek beğendi ve: “Bunun bir benzerini bilmiyorum” dedi.
[سورة البقرة (٢): آية ١٩٨]
[Bakara Suresi (2): Ayet 198]
لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ (١٩٨)
{ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ } “Rabbinizden bir lütuf aramanızda size bir günah yoktur. Arafat'tan [sel gibi] boşanıp aktığınızda Meş'ar-i Haram yanında Allah'ı anın; O'nu, sizi hidayete erdirdiği gibi anın. Doğrusu siz bundan önce gerçekten sapmışlardan idiniz.” (198)
قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ" فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" جُناحٌ" أَيْ إِثْمٌ، وَهُوَ اسْمُ لَيْسَ." أَنْ تَبْتَغُوا" فِي مَوْضِعِ نَصْبِ خَبَرِ لَيْسَ، أَيْ فِي أَنْ تَبْتَغُوا. وَعَلَى قَوْلِ الْخَلِيلِ وَالْكِسَائِيِّ أَنَّهَا فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ. وَلَمَّا أَمَرَ تَعَالَى بِتَنْزِيهِ الْحَجِّ عَنِ الرَّفَثِ وَالْفُسُوقِ وَالْجِدَالِ رَخَّصَ فِي التِّجَارَةِ، الْمَعْنَى: لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلَ اللَّهِ. وَابْتِغَاءَ الْفَضْلِ وَرَدَ فِي الْقُرْآنِ بِمَعْنَى التِّجَارَةِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ" [الجمعة: ١٠]. وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ هَذَا مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: (كَانَتْ عُكَاظٌ وَمَجَنَّةُ وَذُو الْمَجَازِ أَسْوَاقًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَتَأَثَّمُوا أَنْ يَتَّجِرُوا فِي الْمَوَاسِمِ فَنَزَلَتْ:" لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ" فِي مَوَاسِمِ الْحَجِّ). الثَّانِيَةُ- إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ التِّجَارَةِ فِي الْحَجِّ لِلْحَاجِّ مَعَ أَدَاءِ الْعِبَادَةِ، وَأَنَّ الْقَصْدَ إِلَى ذَلِكَ لَا يَكُونُ شِرْكًا وَلَا يَخْرُجُ بِهِ الْمُكَلَّفُ عن رسم الإخلاص المفترض عليه،
Yüce Allah'ın: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden bir lütuf aramanızda size bir günah yoktur” buyruğunda iki mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın { جُناحٌ } “günah” ifadesi, "günah/vebal" demektir ve { لَيْسَ } [fiilinin] ismidir. { أَنْ تَبْتَغُوا } “aramanızda” ifadesi ise { لَيْسَ }'nin haberinin nasb mahallindedir; yani "aramanız hususunda [bir günah yoktur]" takdirindedir. el-Halîl ve el-Kisâî'nin görüşüne göre ise cer (hafz) mahallindedir. Yüce Allah haccı müstehcen söz ve davranışlardan (refes), günahlardan (fusûk) ve tartışmalardan (cidâl) tenzih etmeyi emredince, ticarete ruhsat verdi. Anlamı şudur: Allah'ın lütfunu aramanızda sizin üzerinize hiçbir günah yoktur. Fazl (lütuf) aramak, Kur'an'da ticaret anlamında da gelmiştir; nitekim Yüce Allah: { فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ } “Yeryüzüne dağılın ve Allah'ın lütfundan [rızık] arayın” [el-Cum'a: 10] buyurmuştur. Bunun doğruluğunun delili, Buhârî'nin İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet ettiği şu hadistir: «Ukâz, Mecenne ve Zülmecâz Cahiliye döneminde [kurulan] panayırlardı. [Müslümanlar] hac mevsimlerinde ticaret yapmaktan günah sayarak çekindiler. Bunun üzerine hac mevsimlerinde { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden bir lütuf aramanızda size bir günah yoktur” [ayeti] indi.» İkincisi: Bu sabit olduğuna göre ayette, hac ibadetini yerine getirmekle birlikte hacının hacda ticaret yapmasının caiz olduğuna; buna niyet etmenin şirk olmayacağına ve mükellefi üzerine farz kılınan ihlas dairesinden çıkarmayacağına delil vardır;
خِلَافًا لِلْفُقَرَاءِ. أَمَّا إِنَّ الْحَجَّ دُونَ تِجَارَةٍ أَفْضَلُ، لِعُرُوِّهَا عَنْ شَوَائِبِ الدُّنْيَا وَتَعَلُّقِ الْقَلْبِ بِغَيْرِهَا. رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ التَّيْمِيِّ قَالَ قُلْتُ لِابْنِ عُمَرَ: إِنِّي رَجُلٌ أُكَرِّي فِي هَذَا الْوَجْهِ، وَإِنَّ نَاسًا يَقُولُونَ: إِنَّهُ لَا حَجَّ لَكَ. فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَسَأَلَهُ مِثْلَ هَذَا الَّذِي سَأَلْتَنِي، فَسَكَتَ حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ:" لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ" فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنَّ لَكَ حَجًّا). قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ" فِيهِ سِتَّ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً. الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَإِذا أَفَضْتُمْ" أَيِ انْدَفَعْتُمْ. وَيُقَالُ: فَاضَ الْإِنَاءُ إِذَا امْتَلَأَ حَتَّى يَنْصَبَّ عَنْ نَوَاحِيهِ. وَرَجُلٌ فَيَّاضٌ، أَيْ مُنْدَفِقٌ بِالْعَطَاءِ. قَالَ زُهَيْرٌ:
fukaranın (mutasavvıfların) aksine. Ne var ki ticaret olmaksızın yapılan hac, dünyanın şaibelerinden ve kalbin ondan başkasına bağlanmasından arınmış olması sebebiyle daha faziletlidir. Dârekutnî Sünen'inde Ebû Ümâme et-Teymî'den şöyle rivayet etmiştir: İbn Ömer'e dedim ki: "Ben bu yolda [deve/binek] kiralayan bir adamım ve bazı insanlar bana 'Senin haccın yoktur' diyorlar." Bunun üzerine İbn Ömer şöyle dedi: Bir adam Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip senin bana sorduğun gibi bir soru sordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şu ayet nazil oluncaya kadar sustu: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden bir lütuf aramanızda size bir günah yoktur.” Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (Senin için hac vardır) buyurdu. Yüce Allah'ın: { فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ } “Arafat'tan [sel gibi] boşanıp aktığınızda Meş'ar-i Haram yanında Allah'ı anın; O'nu, sizi hidayete erdirdiği gibi anın. Doğrusu siz bundan önce gerçekten sapmışlardan idiniz.” kavlinde on altı mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın { فَإِذا أَفَضْتُمْ } kavli, yani [topluca] akıp gittiğinizde, demektir. Kap dolup taştığında ve etrafından döküldüğünde فاض الإناء denir. Cömertlikte coşup taşan adama رجل فياض denir. Züheyr şöyle demiştir:
وَأَبْيَضُ فَيَّاضٍ يَدَاهُ غَمَامَةٌ ... عَلَى مُعْتَفِيهِ مَا تُغِبُّ فَوَاضِلُهُ
Ak yüzlü, cömert; elleri bir buluttur... Kendisine sığınan kimseye ihsanları hiç kesilmez
وَحَدِيثٌ مُسْتَفِيضٌ، أَيْ شَائِعٌ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" مِنْ عَرَفاتٍ" قِرَاءَةُ الْجَمَاعَةِ" عَرَفاتٍ" بِالتَّنْوِينِ، وَكَذَلِكَ لَوْ سُمِّيَتِ امْرَأَةٌ بِمُسْلِمَاتٍ، لِأَنَّ التَّنْوِينَ هُنَا لَيْسَ فَرْقًا بَيْنَ مَا يَنْصَرِفُ وَمَا لَا يَنْصَرِفُ فَتَحْذِفُهُ، وَإِنَّمَا هُوَ بِمَنْزِلَةِ النُّونِ فِي مُسْلِمِينَ. قَالَ النَّحَّاسُ: هَذَا الْجَيِّدُ. وَحَكَى سِيبَوَيْهِ عَنِ الْعَرَبِ حَذْفَ التَّنْوِينِ من عرفات، يقول: هَذِهِ عَرَفَاتُ يَا هَذَا، وَرَأَيْتُ عَرَفَاتٍ يَا هَذَا، بِكَسْرِ التَّاءِ وَبِغَيْرِ تَنْوِينٍ، قَالَ: لَمَّا جَعَلُوهَا مَعْرِفَةً حَذَفُوا التَّنْوِينَ. وَحَكَى الْأَخْفَشُ وَالْكُوفِيُّونَ فَتْحَ التَّاءِ، تَشْبِيهًا بِتَاءِ فَاطِمَةَ وَطَلْحَةَ. وَأَنْشَدُوا:
Yaygın olan hadise de حديث مستفيض denir. İkincisi- Yüce Allah'ın { مِنْ عَرَفاتٍ } kavli: Çoğunluğun kıraati tenvin ile { عَرَفاتٍ } şeklindedir. Tıpkı bir kadına "Müslimât" adı verilmesi gibidir; çünkü buradaki tenvin, munsarif olan ile gayrimunsarif olanın arasını ayırmak için değildir ki onu düşüresin; o sadece "Müslimîn"deki nûn mesabesindedir. en-Nehhâs: "Güzel olan budur" demiştir. Sîbeveyhi, Araplardan Arafat'ın tenvininin hazfedildiğini nakletmiştir; kişi "Ey falan, işte bu Arafat'tır (هذه عرفاتُ)" ve "Ey falan, Arafat'ı gördüm (رأيت عرفاتِ)" derken tâ'nın kesresiyle ve tenvinsiz söyler. Sîbeveyhi: "Onu marife yaptıklarında tenvini hazfettiler" demiştir. el-Ahfeş ve Kûfeliler ise Fâtıma ve Talha'nın tâ'sına benzeterek tâ'nın fethasını nakletmişler ve şu beyti okumuşlardır:
تَنَوَّرْتُهَا مِنْ أَذْرِعَاتٍ وَأَهْلِهَا ... بِيَثْرِبَ أَدْنَى دَارِهَا نَظَرً عَالِ
Onu Ezriât'tan ve Yeşrib'deki ehlinden gözledim... Ona en yakın menzili yüksek bir bakıştır.
وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَحْسَنُ، وَأَنَّ التَّنْوِينَ فِيهِ عَلَى حَدِّهِ فِي مُسْلِمَاتٍ، الْكَسْرَةُ مُقَابِلَةُ الْيَاءِ فِي مُسْلِمِينَ وَالتَّنْوِينُ مُقَابِلُ النُّونِ. وَعَرَفَاتٍ: اسْمُ عَلَمٍ، سُمِّيَ بِجَمْعٍ كَأَذْرِعَاتٍ. وَقِيلَ: سُمِّيَ
Birinci görüş daha güzeldir; [o da] buradaki tenvinin tıpkı "müslimât" kelimesindeki kendi kuralı üzere olduğudur; [oradaki] kesre "müslimîn"deki yâ harfinin karşılığı, tenvin ise nûn harfinin karşılığıdır. Arafât özel isimdir (ism-i alem); tıpkı Ezriât gibi cemi (çoğul) bir lafızla isimlendirilmiştir. Şöyle de denilmiştir: [Arafat] ismini
بِمَا حَوْلَهُ، كَأَرْضٍ سَبَاسِبَ. وَقِيلَ: سُمِّيَتْ تِلْكَ الْبُقْعَةُ عَرَفَاتٍ لِأَنَّ النَّاسَ يَتَعَارَفُونَ بِهَا. وَقِيلَ: لِأَنَّ آدَمَ لَمَّا هَبَطَ وَقَعَ بِالْهِنْدِ، وَحَوَّاءَ بِجَدَّةَ، فَاجْتَمَعَا بَعْدَ طُولِ الطَّلَبِ بِعَرَفَاتٍ يَوْمَ عَرَفَةَ وَتَعَارَفَا، فَسُمِّيَ الْيَوْمَ عَرَفَةَ، وَالْمَوْضِعُ عَرَفَاتٍ، قَالَهُ الضَّحَّاكُ. وَقِيلَ غَيْرُ هَذَا لِمَا تَقَدَّمَ ذكره عند قول تعالى:" وَأَرِنا مَناسِكَنا" [البقرة: ١٢٨]. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالظَّاهِرُ أَنَّ اسْمَهُ مُرْتَجِلٌ كَسَائِرِ أَسْمَاءِ الْبِقَاعِ. وَعَرَفَةُ هِيَ نَعْمَانُ الْأَرَاكِ، وَفِيهَا يَقُولُ الشَّاعِرُ:
çevresindeki şeylerden almıştır; tıpkı dümdüz ve geniş arazilere أرض سباسب denilmesi gibi. Denildi ki: O mekâna Arafat denilmiştir; çünkü insanlar orada birbirleriyle tanışırlar (yeta'ârefûn). Denildi ki: Âdem [yeryüzüne] indiğinde Hindistan'a, Havvâ ise Cidde'ye düşmüştü. Uzun bir arayıştan sonra Arafat'ta arefe günü bir araya gelip tanıştılar (teârefâ); bu sebeple güne arefe, mekâna ise Arafat denildi. Bunu ed-Dahhâk söylemiştir. Yüce Allah'ın: { وَأَرِنا مَناسِكَنا } “Bize ibadet yerlerimizi/yollarımızı göster” [Bakara: 128] kavlinde daha önce zikredilen sebeplerden dolayı başka açıklamalar da yapılmıştır. İbn Atıyye şöyle demiştir: Zahir olan şudur ki bu isim, diğer mekân isimleri gibi türetilmemiş (mürtecel) bir isimdir. Arefe, Nu'mânü'l-Erâk'tır; şair bu hususta şöyle der:
تَزَوَّدْتُ مِنْ نَعْمَانَ عُودِ أراكة ... لهند ولكن لم يُبَلِّغُهُ هِنْدًا
Nu'mân'dan bir misvak dalını azık edindim Hind için... Fakat o bunu Hind'e ulaştıramadı.
وَقِيلَ: هِيَ مَأْخُوذَةٌ مِنَ الْعَرْفِ وَهُوَ الطِّيبُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" عَرَّفَها لَهُمْ" [محمد: ٦] أَيْ طَيَّبَهَا، فَهِيَ طَيِّبَةٌ بِخِلَافِ مِنًى الَّتِي فِيهَا الْفُرُوثُ وَالدِّمَاءُ، فَلِذَلِكَ سُمِّيَتْ عَرَفَاتٍ. وَيَوْمُ الْوُقُوفِ، يَوْمَ عَرَفَةَ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَصْلُ هَذَيْنَ الِاسْمَيْنِ مِنَ الصَّبْرِ، يُقَالُ: رَجُلٌ عَارِفٌ. إِذَا كَانَ صَابِرًا خَاشِعًا. وَيُقَالُ فِي الْمَثَلِ: النَّفْسُ عروف وما حملتها تتحمل. قال:
Denildi ki: O, güzel koku anlamına gelen "arf" (الْعَرْف) kelimesinden alınmıştır. Nitekim Yüce Allah: { عَرَّفَها لَهُمْ } “Onu kendilerine tanıtmıştır / güzelleştirmiştir” [Muhammed: 6] buyurmuştur, yani onu güzel kokulu kılmıştır. Dolayısıyla orası güzel kokuludur; içinde işkembe pislikleri ve kanlar bulunan Minâ'nın aksinedir. Bu sebeple oraya Arafat, vakfe gününe de arefe günü denilmiştir. Bazıları da şöyle demiştir: Bu iki ismin aslı sabırdan gelmektedir. Sabırlı ve huşû sahibi kimseye رجل عارف denir. Meselde şöyle denir: "Nefis sabırlıdır (arûf), ona ne yüklersen yüklenir." Şair şöyle demiştir:
فصبرت عارفة لذلك حرة
Bunun için hür ve sabırlı bir nefis tahammül etti
أي نفس صابرة. وقال ذو الرمة:
Yani sabırlı bir nefis. Zü'r-Rimme de şöyle demiştir:
عَرُوفُ لِمَا خَطَّتْ عَلَيْهِ الْمَقَادِرُ
Kaderlerin onun üzerine yazdığına pek sabırlıdır
أَيْ صَبُورٌ عَلَى قَضَاءِ اللَّهِ، فَسُمِّيَ بِهَذَا الِاسْمِ لِخُضُوعِ الْحَاجِّ وَتَذَلُّلِهِمْ، وَصَبْرِهِمْ عَلَى الدُّعَاءِ وَأَنْوَاعِ الْبَلَاءِ وَاحْتِمَالِ الشَّدَائِدِ، لِإِقَامَةِ هَذِهِ الْعِبَادَةِ. الثَّالِثَةُ- أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ مَنْ وَقَفَ بِعَرَفَةَ يَوْمَ عَرَفَةَ قَبْلَ الزَّوَالِ ثُمَّ أَفَاضَ مِنْهَا قَبْلَ الزَّوَالِ أَنَّهُ لَا يُعْتَدُّ بِوُقُوفِهِ ذَلِكَ قَبْلَ الزَّوَالِ. وَأَجْمَعُوا عَلَى تَمَامِ حَجِّ مَنْ وقف بعرفة
Yani Allah'ın kazasına karşı çok sabırlıdır. [Arafat'a] bu ismin verilmesi, bu ibadeti ikame etmek uğruna hacıların boyun büküp tezellül göstermeleri, duaya ve türlü meşakkatlere sabretmeleri ile zorluklara göğüs germeleri sebebiyledir. Üçüncü [Mesele]- İlim ehli, arefe günü zeval vaktinden önce Arafat'ta vakfe yapıp ardından zevalden önce oradan ayrılan kimsenin zeval öncesindeki bu vakfesinin geçerli sayılmayacağı hususunda icma etmiştir. Zevalden sonra Arafat'ta vakfe yapan kimsenin haccının tamam olduğu hususunda da icma etmişlerdir...
بَعْدَ الزَّوَالِ وَأَفَاضَ نَهَارًا قَبْلَ اللَّيْلِ، إِلَّا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ فَإِنَّهُ قَالَ: لَا بُدَّ أَنْ يَأْخُذَ مِنَ اللَّيْلِ شَيْئًا. وَأَمَّا مَنْ وَقَفَ بِعَرَفَةَ بِاللَّيْلِ فَإِنَّهُ لَا خِلَافَ بَيْنِ الْأُمَّةِ فِي تَمَامِ حَجِّهِ. وَالْحُجَّةُ لِلْجُمْهُورِ مُطْلَقُ قَوْلِهِ تَعَالَى:" فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ" وَلَمْ يَخُصَّ لَيْلًا مِنْ نَهَارٍ، وَحَدِيثُ عُرْوَةَ بْنِ مُضَرِّسٍ قَالَ: أَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ وهو في الموقف من جميع، فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، جِئْتُكَ مِنْ جَبَلَيْ طئ، أَكْلَلْتُ مَطِيَّتِي، وَأَتْعَبْتُ نَفْسِي، وَاللَّهِ إِنْ تَرَكْتُ مِنْ جَبَلٍ إِلَّا وَقَفْتُ عَلَيْهِ، فَهَلْ لِي مِنْ حَجٍّ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَنْ صَلَّى مَعَنَا صَلَاةَ الْغَدَاةِ بِجَمْعٍ وَقَدْ أَتَى عَرَفَاتٍ قَبْلَ ذَلِكَ لَيْلًا أَوْ نَهَارًا فَقَدْ قَضَى تَفَثَهُ وَتَمَّ حَجُّهُ). أَخْرَجَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْأَئِمَّةِ، مِنْهُمْ أَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ وَالدَّارَقُطْنِيُّ وَاللَّفْظُ لَهُ. وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَقَالَ أَبُو عُمَرَ: حَدِيثُ عُرْوَةَ بْنِ مُضَرِّسٍ الطَّائِيِّ حَدِيثٌ ثَابِتٌ صَحِيحٌ، رَوَاهُ جَمَاعَةٌ مِنْ أَصْحَابِ الشَّعْبِيِّ الثِّقَاتِ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ مُضَرِّسٍ، مِنْهُمْ إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ وَدَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ وَزَكَرِيَّا بْنُ أَبِي زَائِدَةَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي السَّفَرِ وَمُطَرِّفٌ، كُلُّهُمْ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ مُضَرِّسِ بْنِ أَوْسِ بْنِ حَارِثَةَ بْنِ لَامٍ. وَحُجَّةُ مَالِكٍ مِنَ السُّنَّةِ الثَّابِتَةِ: حَدِيثٌ جَابِرٍ الطَّوِيلِ، خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ، وَفِيهِ: فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى غَرَبَتِ الشَّمْسُ وَذَهَبَتِ الصُّفْرَةُ قَلِيلًا حَتَّى غَابَ الْقُرْصُ. وَأَفْعَالُهُ عَلَى الْوُجُوبِ، لَا سِيَّمَا فِي الْحَجِّ وَقَدْ قَالَ: (خُذُوا عَنِّي مَنَاسِككُمْ). الرَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفَ الْجُمْهُورُ فِيمَنْ أَفَاضَ قَبْلَ غُرُوبِ الشَّمْسِ وَلَمْ يَرْجِعْ مَاذَا عَلَيْهِ مَعَ صِحَّةِ الْحَجِّ، فَقَالَ عَطَاءٌ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَأَبُو ثَوْرٍ وأصحاب الرأي وغيرهم:
[zevalden sonra vakfe yapıp] gece olmadan gündüz vakti ayrılan kimsenin [haccının caiz olduğu hususunda da icma etmişlerdir]; Mâlik b. Enes müstesnadır, zira o: "Mutlaka geceden de bir pay alması (geceye kadar beklemesi) gerekir" demiştir. Geceleyin Arafat'ta vakfe yapan kimsenin haccının tam olduğu konusunda ise ümmet arasında hiçbir ihtilaf yoktur. Cumhurun delili, Yüce Allah'ın: { فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ } “Arafat'tan ayrılıp akın ettiğinizde...” buyruğunun mutlak oluşudur; zira ayette gece veya gündüz ayrımı yapılmamıştır. Bir diğer delil ise Urve b. Mudarris'in şu rivayetidir: «Cem'deki (Müzdelife'deki) vakfe yerinde iken Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelip dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ben Tayy kabilesinin iki dağından sana geldim. Bineğimi yordum, kendimi de perişan ettim. Allah'a yemin ederim ki üzerinde durmadığım hiçbir tepe (cebel/habl) bırakmadım. Benim için bir hac imkânı var mıdır, ey Allah'ın Resûlü?' Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Kim bizimle beraber Cem'de sabah namazını kılar ve bundan önce gece veya gündüz Arafat'a gelmiş olursa, şüphesiz o kirlerini gidermiş (menâsikini tamamlamış) ve haccı tamamlanmıştır.'» Bu hadisi aralarında Ebû Dâvûd, Nesâî ve lafzın kendisine ait olduğu Dârekutnî'nin de bulunduğu birden fazla imam tahric etmiştir. Tirmizî: "Bu, hasen sahih bir hadistir" demiştir. Ebû Ömer [İbn Abdilber] de şöyle demiştir: "Urve b. Mudarris et-Tâî hadisi sabit ve sahih bir hadistir. Bunu Şa'bî'nin sika talebelerinden bir topluluk Şa'bî'den, o da Urve b. Mudarris'ten rivayet etmiştir. Bunlar arasında İsmâil b. Ebî Hâlid, Dâvûd b. Ebî Hind, Zekeriyyâ b. Ebî Zâide, Abdullah b. Ebî's-Sefer ve Mutarrif yer alır; hepsi de Şa'bî'den, o da Urve b. Mudarris b. Evs b. Hârise b. Lâm'dan rivayet etmiştir." Mâlik'in sabit sünnetten delili ise Câbir'in Müslim tarafından tahric edilen uzun hadisidir; orada şöyle geçmektedir: «Güneş batıncaya, sarılık biraz gidinceye ve güneş yuvarlağı tamamen kayboluncaya kadar vakfe yapmaya devam etti.» Oysa Peygamber'in fiilleri vaciplik ifade eder; özellikle de hac konusunda; nitekim kendisi: «Hac ibadetinizin hükümlerini benden alınız» buyurmuştur. Dördüncüsü- Cumhur, güneş batmadan önce Arafat'tan ayrılıp geri dönmeyen kimsenin, haccı sahih olmakla birlikte üzerine ne gerekeceği hususunda ihtilaf etmiştir. Atâ, Süfyân es-Sevrî, Şâfiî, Ahmed, Ebû Sevr, re'y ehli ve başkaları şöyle demiştir:
عَلَيْهِ دَمٌ. وَقَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ: عَلَيْهِ هَدْيٌ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: عَلَيْهِ بَدَنَةٌ. وَقَالَ مَالِكٌ: عَلَيْهِ حَجٌّ قَابِلٌ، وَالْهَدْيُ يَنْحَرُهُ فِي حَجٍّ قَابِلٍ، وَهُوَ كَمَنْ فَاتَهُ الْحَجُّ. فَإِنْ عَادَ إِلَى عَرَفَةَ حَتَّى يَدْفَعَ بَعْدَ مَغِيبِ الشَّمْسِ فقال الشافعي: لا شي عَلَيْهِ، وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَدَاوُدَ، وَبِهِ قَالَ الطَّبَرِيُّ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَالثَّوْرِيُّ: لَا يَسْقُطُ عَنْهُ الدَّمُ وَإِنْ رَجَعَ بَعْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ، وَبِذَلِكَ قَالَ أَبُو ثَوْرٍ. الْخَامِسَةُ- وَلَا خِلَافَ بَيْنِ الْعُلَمَاءِ فِي أَنَّ الْوُقُوفَ بِعَرَفَةَ رَاكِبًا لِمَنْ قَدَرَ عَلَيْهِ أَفْضَلُ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَذَلِكَ وَقَفَ إِلَى أَنْ دَفَعَ مِنْهَا بَعْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ، وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ، وَهَذَا مَحْفُوظٌ فِي حَدِيثِ جَابِرٍ الطَّوِيلِ وَحَدِيثِ عَلِيٍّ، وَفِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا. قَالَ جَابِرٍ: ثُمَّ رَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى أَتَى الْمَوْقِفَ، فَجَعَلَ بَطْنَ نَاقَتِهِ الْقَصْوَاءِ إِلَى الصَّخَرَاتِ، وَجَعَلَ حَبْلَ الْمُشَاةِ بَيْنَ يَدَيْهِ وَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ، فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى غَرَبَتِ الشَّمْسُ وَذَهَبَتِ الصُّفْرَةُ قَلِيلًا حَتَّى غَابَ الْقُرْصُ، وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ خَلْفَهُ، الْحَدِيثَ. فَإِنْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى الرُّكُوبِ وَقَفَ قَائِمًا عَلَى رِجْلَيْهِ دَاعِيًا، مَا دَامَ يَقْدِرُ، وَلَا حَرَجَ عَلَيْهِ فِي الْجُلُوسِ إِذَا لَمْ يَقْدِرْ عَلَى الْوُقُوفِ، وَفِي الْوُقُوفِ رَاكِبًا مُبَاهَاةٌ وَتَعْظِيمٌ لِلْحَجِّ" وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ" [الحج: ٣٢]. قَالَ ابْنُ وَهْبٍ فِي مُوَطَّئِهِ قَالَ لِي مَالِكٌ: الْوُقُوفُ بِعَرَفَةَ عَلَى الدَّوَابِّ وَالْإِبِلِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أَقِفَ قَائِمًا، قَالَ: وَمَنْ وَقَفَ قَائِمًا فَلَا بَأْسَ أَنْ يَسْتَرِيحَ. السَّادِسَةُ- ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ أَنَّهُ ﵇ كَانَ إِذَا أَفَاضَ مِنْ عَرَفَةَ يَسِيرُ الْعَنَقُ فَإِذَا وَجَدَ فَجْوَةً نَصَّ. قَالَ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ: وَالنَّصُّ فوق العنق
[üzerine] dem (kurban) gerekir. Hasan-ı Basrî: "Ona bir hedy gerekir" demiştir. İbn Cüreyc: "Ona bir bedene (deve veya sığır) gerekir" demiştir. Mâlik ise şöyle demiştir: "Gelecek yıl haccetmesi gerekir; hedyi de gelecek hacda keser ve o, haccı kaçıran kimse gibidir." Eğer güneş battıktan sonra ayrılmak üzere Arafat'a geri dönerse, Şâfiî: "Ona hiçbir şey gerekmez" demiştir. Bu, Ahmed, İshâk ve Dâvûd'un da görüşüdür; Taberî de bunu söylemiştir. Ebû Hanîfe, arkadaşları ve Sevrî ise: "Güneş battıktan sonra dönse bile üzerinden dem düşmez" demişlerdir; Ebû Sevr de böyle demiştir. Beşincisi- Âlimler arasında, gücü yeten kimse için Arafat'ta binek üzerinde vakfe yapmanın daha faziletli olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem güneş battıktan sonra oradan ayrılıncaya kadar böyle vakfe yapmış ve Üsâme b. Zeyd'i terkisine bindirmiştir. Bu husus, Câbir'in uzun hadisinde, Ali'nin hadisinde ve İbn Abbâs'ın hadisinde de zikredilmiştir. Câbir şöyle demiştir: «Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bindi ve vakfe yerine geldi; devesi Kasvâ'nın karnını (göğsünü) kayalıklara doğru çevirdi, yayaların yolunu önüne aldı ve kıbleye yöneldi. Güneş batıncaya, sarılık biraz gidip güneş yuvarlağı kayboluncaya kadar vakfe yapmaya devam etti ve Üsâme b. Zeyd'i arkasına bindirdi...» hadis. Şayet binek üzerinde durmaya gücü yetmezse, gücü yettiği müddetçe ayakları üzerinde ayakta dua ederek vakfe yapar; ayakta durmaya gücü yetmediğinde oturmasında bir sakınca yoktur. Binek üzerinde vakfe yapmakta [dinin şeâirini] izhar etme ve hacca tazim vardır: { وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ } “Kim Allah'ın şeâirine (nişanelerine) saygı gösterirse, şüphesiz bu kalplerin takvasındandır” [el-Hac: 32]. İbn Vehb el-Muvatta'ında şöyle demiştir: Mâlik bana: "Arafat'ta binekler ve develer üzerinde vakfe yapmak, ayakta vakfe yapmamdan bana daha sevimlidir" dedi ve ekledi: "Ayakta vakfe yapan kimsenin [yorulduğunda] dinlenmesinde bir sakınca yoktur." Altıncısı- Sahîh-i Müslim ve diğer kaynaklarda Üsâme b. Zeyd'den sabit olduğuna göre, Peygamber aleyhisselâm Arafat'tan ayrıldığında orta bir hızla (anak) yürür, bir açıklık bulduğunda ise hızlanırdı (nass yapardı). Hişâm b. Urve: "Nass, anakın üstünde [daha hızlı] bir yürüyüştür" demiştir.
وَهَكَذَا يَنْبَغِي عَلَى أَئِمَّةِ الْحَاجِّ فَمَنْ دُونَهُمْ، لِأَنَّ فِي اسْتِعْجَالِ السَّيْرِ إِلَى الْمُزْدَلِفَةِ اسْتِعْجَالُ الصَّلَاةِ بِهَا، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمَغْرِبَ لَا تُصَلَّى تِلْكَ اللَّيْلَةَ إِلَّا مَعَ الْعِشَاءِ بِالْمُزْدَلِفَةِ، وَتِلْكَ سُنَّتُهَا، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. السَّابِعَةُ- ظَاهِرُ عُمُومِ الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ الثَّابِتَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ عَرَفَةَ كُلَّهَا مَوْقِفٌ، قَالَ ﷺ: (وَوَقَفْتُ هَا هُنَا وَعَرَفَةُ كُلُّهَا مَوْقِفٌ). رَوَاهُ مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ الطَّوِيلِ. وَفِي مُوَطَّأِ مَالِكٍ أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (عَرَفَةُ كُلُّهَا مَوْقِفٌ وَارْتَفِعُوا عَنْ بَطْنِ عُرَنَةَ وَالْمُزْدَلِفَةُ كُلُّهَا مَوْقِفٌ وَارْتَفَعُوا عَنْ بَطْنِ مُحَسِّرٍ (. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: هَذَا الْحَدِيثُ يَتَّصِلُ مِنْ حَدِيثِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، وَمِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَمِنْ حَدِيثِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، وَأَكْثَرُ الْآثَارِ لَيْسَ فِيهَا اسْتِثْنَاءٌ بَطْنُ عُرَنَةَ مِنْ عَرَفَةَ، وَبَطْنُ مُحَسِّرٍ مِنْ الْمُزْدَلِفَةِ، وَكَذَلِكَ نَقَلَهَا الْحُفَّاظُ الثِّقَاتُ الْأَثْبَاتُ مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ فِي حَدِيثِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَابِرٍ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَاخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ فِيمَنْ وَقَفَ بِعَرَفَةَ بِعُرَنَةَ، فَقَالَ مَالِكٌ فِيمَا ذَكَرَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ: يُهْرِيقُ دَمًا وَحَجُّهُ تَامٌّ. وَهَذِهِ رِوَايَةٌ رَوَاهَا خَالِدُ بْنُ نِزَارٍ عَنْ مَالِكٍ. وَذَكَرَ أَبُو الْمُصْعَبِ أَنَّهُ كَمَنْ لَمْ يَقِفْ وَحَجُّهُ فَائِتٌ، وَعَلَيْهِ الْحَجُّ مِنْ قَابِلٍ إِذَا وَقَفَ بِبَطْنٍ عُرَنَةَ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَنْ أَفَاضَ مِنْ عُرَنَةَ فَلَا حَجَّ لَهُ. وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْقَاسِمِ وَسَالِمٍ، وَذَكَرَ ابْنُ الْمُنْذِرِ هَذَا الْقَوْلُ عَنِ الشَّافِعِيِّ، قَالَ وَبِهِ أَقُولُ: لَا يُجْزِيهِ أَنْ يَقِفَ بِمَكَانٍ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَلَّا يُوقَفَ بِهِ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: الِاسْتِثْنَاءُ بِبَطْنِ عُرَنَةَ مِنْ عَرَفَةَ لَمْ يَجِئْ مَجِيئًا تَلْزَمُ حُجَّتُهُ، لَا مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ وَلَا مِنْ جِهَةِ الْإِجْمَاعِ. وَحُجَّةُ مَنْ ذَهَبَ مَذْهَبَ أَبِي الْمُصْعَبِ أَنَّ الْوُقُوفَ بِعَرَفَةَ فَرْضٌ مُجْمَعٌ عَلَيْهِ فِي مَوْضِعٍ مُعَيَّنٍ، فَلَا يَجُوزُ أَدَاؤُهُ إِلَّا بِيَقِينٍ، وَلَا يَقِينَ مَعَ الِاخْتِلَافِ. وَبَطْنُ عُرَنَةَ يُقَالُ بِفَتْحِ الرَّاءِ وَضَمِّهَا، وَهُوَ بِغَرْبِيِّ مَسْجِدِ عَرَفَةَ، حَتَّى لَقَدْ قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ الْجِدَارَ الْغَرْبِيَّ مِنْ مَسْجِدِ عَرَفَةَ لَوْ سَقَطَ سَقَطَ فِي بَطْنِ عُرَنَةَ. وَحَكَى الْبَاجِيُّ عَنِ ابْنِ حَبِيبٍ أَنَّ عَرَفَةَ فِي الْحِلِّ، وَعُرَنَةَ فِي الْحَرَمِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ:
Hac imamlarının ve onların altındakilerin de böyle yapması gerekir; çünkü Müzdelife'ye yürüyüşü çabuklaştırmakta namazı orada çabuk kılmak vardır. Bilindiği üzere o gece akşam namazı, Müzdelife'de yatsı ile birlikte kılınmaktan başka bir şekilde kılınmaz; inşâallahu teâlâ beyanı geleceği üzere onun sünneti budur. Yedincisi- Kur'an'ın umumi lafzının zahiri ve sabit sünnet, Arafat'ın tamamının vakfe yeri olduğuna delalet eder. Nitekim o sallallâhu aleyhi ve sellem: (Ben burada vakfe yaptım, Arafat'ın tamamı ise vakfe yeridir) buyurmuştur. Bunu Müslim ve başkaları Câbir'in uzun hadisinden rivayet etmiştir. Muvatta-ı Mâlik'te ise ona ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Arafat'ın tamamı vakfe yeridir, Urene vadisinden yukarı çıkın; Müzdelife'nin tamamı vakfe yeridir, Muhassir vadisinden yukarı çıkın). İbn Abdilberr şöyle demiştir: Bu hadis Câbir b. Abdullah hadisinden, İbn Abbâs hadisinden ve Ali b. Ebî Tâlib hadisinden muttasıl olarak gelir. Rivayetlerin çoğunda Urene vadisinin Arafat'tan, Muhassir vadisinin de Müzdelife'den istisna edilmesi yer almaz. Hadis ehlinden sika ve sebt olan hafızlar da Ca'fer b. Muhammed'in babasından, onun da Câbir'den olan hadisinde bunu böyle nakletmişlerdir. Ebû Ömer dedi ki: Fakihler Arafat'ta Urene'de vakfe yapan kimse hakkında ihtilaf etmişlerdir. İbnü'l-Münzir'in ondan naklettiğine göre Mâlik: "Kan akıtır (kurban keser), haccı ise tamdır" demiştir; bu, Hâlid b. Nizâr'ın Mâlik'ten rivayet ettiği bir rivayettir. Ebu'l-Mus'ab ise onun vakfe yapmamış gibi olduğunu, haccının kaçtığını ve Urene vadisinde vakfe yaptığı takdirde gelecek yıl tekrar haccetmesi gerektiğini zikretmiştir. İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: "Kim Urene'den ayrılırsa onun haccı yoktur." Bu, İbnü'l-Kâsım ve Sâlim'in kavlidir. İbnü'l-Münzir bu kavli Şâfiî'den de nakletmiş ve: "Ben de böyle diyorum; Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem vakfe yapılmamasını emrettiği bir yerde vakfe yapması ona yetmez" demiştir. İbn Abdilberr: "Urene vadisinin Arafat'tan istisnası, ne nakil yönünden ne de icma yönünden hücceti bağlayıcı bir şekilde gelmemiştir" demiştir. Ebu'l-Mus'ab'ın mezhebine gidenlerin delili şudur: Arafat'ta vakfe, muayyen bir yerde yapılması icma ile sabit bir farzdır; dolayısıyla kesin bilgi (yakîn) olmadan eda edilmesi caiz olmaz, ihtilaf ile birlikte ise yakîn olmaz. Urene vadisi (Batn-ı Urene), râ harfinin fethası ve dammesiyle söylenir; Arafat mescidinin batı tarafındadır, hatta bazı âlimler: "Arafat mescidinin batı duvarı yıkılacak olsa Urene vadisine düşer" demişlerdir. el-Bâcî, İbn Habîb'den Arafat'ın Hil bölgesinde, Urene'nin ise Harem bölgesinde olduğunu nakletmiştir. Ebû Ömer dedi ki:
وَأَمَّا بَطْنُ مُحَسِّرٍ فَذَكَرَ وَكِيعٌ: حَدَّثَنَا سُفْيَانُ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَوْضَعَ فِي بَطْنِ مُحَسِّرٍ. الثَّامِنَةُ- وَلَا بَأْسَ بِالتَّعْرِيفِ فِي الْمَسَاجِدِ يَوْمَ عَرَفَةَ بِغَيْرِ عَرَفَةَ، تَشْبِيهًا بِأَهْلِ عَرَفَةَ. رَوَى شُعْبَةُ عَنْ قَتَادَةَ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: أَوَّلُ مَنْ صَنَعَ ذَلِكَ ابْنُ عَبَّاسٍ بِالْبَصْرَةِ. يَعْنِي اجْتِمَاعَ النَّاسِ يَوْمَ عَرَفَةَ فِي الْمَسْجِدِ بِالْبَصْرَةِ. وَقَالَ مُوسَى بْنُ أَبِي عَائِشَةَ: رَأَيْتُ عُمَرَ بْنَ حُرَيْثٍ يَخْطُبُ يَوْمَ عَرَفَةَ وَقَدِ اجْتَمَعَ النَّاسُ إِلَيْهِ. وَقَالَ الْأَثْرَمُ: سَأَلْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ عَنِ التَّعْرِيفِ فِي الْأَمْصَارِ، يَجْتَمِعُونَ يَوْمَ عَرَفَةَ، فَقَالَ: أَرْجُو أَلَّا يَكُونَ بِهِ بَأْسٌ، قَدْ فَعَلَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ: الْحَسَنُ وَبَكْرٌ وَثَابِتٌ وَمُحَمَّدُ بْنُ وَاسِعٍ، كَانُوا يَشْهَدُونَ الْمَسْجِدَ يَوْمَ عَرَفَةَ. التَّاسِعَةُ- فِي فَضْلِ يَوْمِ عَرَفَةَ. يَوْمُ عَرَفَةَ فَضْلُهُ عَظِيمٌ وَثَوَابُهُ جَسِيمٌ، يُكَفِّرُ اللَّهُ فِيهِ الذُّنُوبَ الْعِظَامَ، وَيُضَاعِفُ فِيهِ الصَّالِحُ مِنَ الْأَعْمَالِ، قَالَ ﷺ: (صَوْمُ يَوْمِ عَرَفَةَ يُكَفِّرُ السَّنَةَ الْمَاضِيَةَ وَالْبَاقِيَةَ). أَخْرَجَهُ الصَّحِيحُ. وَقَالَ ﷺ: (أَفْضَلُ الدُّعَاءِ دُعَاءُ يَوْمِ عَرَفَةَ وَأَفْضَلُ مَا قُلْتُ أَنَا وَالنَّبِيُّونَ مِنْ قَبْلِي لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ (. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:) مَا مِنْ يَوْمٍ أَكْثَرَ أَنْ يُعْتِقَ اللَّهُ فِيهِ عَدَدًا مِنَ النَّارِ مِنْ يَوْمِ عَرَفَةَ وَإِنَّهُ لَيَدْنُوُ ﷿ ثُمَّ يُبَاهِي بِهِمُ الْمَلَائِكَةَ يَقُولُ مَا أَرَادَ هَؤُلَاءِ (. وَفِي الْمُوَطَّأِ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ كُرَيْزٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال: (ما رؤي الشَّيْطَانُ يَوْمًا هُوَ فِيهِ أَصْغَرَ وَلَا أَحْقَرَ وَلَا أَدْحَرَ وَلَا أَغْيَظَ مِنْهُ فِي يَوْمِ عَرَفَةَ وَمَا ذَاكَ إِلَّا لِمَا رَأَى مِنْ تَنَزُّلِ الرَّحْمَةِ وَتَجَاوُزِ اللَّهِ عَنِ الذُّنُوبِ الْعِظَامِ إِلَّا مَا رَأَى يَوْمَ بَدْرٍ (. قِيلَ: وَمَا رَأَى [يَوْمَ بَدْرٍ [يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ:) أَمَا إِنَّهُ قَدْ رَأَى جِبْرِيلَ يَزَعُ الْمَلَائِكَةَ). قَالَ أَبُو عُمَرَ: رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ أَبُو النَّضْرِ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْعِجْلِيُّ عَنْ مَالِكٍ عن إبراهيم ابن أَبِي عَبْلَةَ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ كُرَيْزٍ عَنْ أَبِيهِ، وَلَمْ يَقُلْ فِي هذا الحديث عن أبيه غيره
Muhassir vadisine (Batn-ı Muhassir) gelince; Vekî‘ şunu zikretmiştir: Bize Süfyân, Ebü’z-Zübeyr’den, o da Câbir’den rivayet etti ki: “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Muhassir vadisinde devesini hızlandırdı.” Sekizincisi: Arafat ehline benzemek amacıyla Arefe günü Arafat dışındaki mescidlerde ta‘rîf (dua ve zikir için toplanmak) yapmakta bir sakınca yoktur. Şu‘be, Katâde’den, o da el-Hasan’dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Bunu ilk yapan kimse Basra’da İbn Abbâs’tır.” Yani Arefe günü Basra’da insanların mescidde toplanmasını kastetmektedir. Mûsâ b. Ebî Âişe şöyle demiştir: “Ömer b. Hureys’i, insanlar etrafına toplanmışken Arefe günü hutbe irat ederken gördüm.” el-Esrem şöyle demiştir: Ahmed b. Hanbel’e şehirlerde ta‘rîf yapılmasını, [yani insanların] Arefe günü toplanmalarını sordum, o da şöyle dedi: “Umarım bunda bir sakınca yoktur; bunu birden fazla kişi yapmıştır: Hasan, Bekr, Sâbit ve Muhammed b. Vâsi‘ Arefe günü mescitte hazır bulunurlardı.” Dokuzuncusu: Arefe gününün fazileti hakkındadır. Arefe gününün fazileti pek büyük, sevabı pek muazzamdır. Allah o günde büyük günahları bağışlar ve o günde salih amelleri kat kat artırır. [Nebi] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « صَوْمُ يَوْمِ عَرَفَةَ يُكَفِّرُ السَّنَةَ الْمَاضِيَةَ وَالْبَاقِيَةَ » «Arefe günü tutulan oruç, geçmiş seneyi ve gelecek seneyi bağışlatır.» Bunu Sahîh (Müslim) tahric etmiştir. Ve [Nebi] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « أَفْضَلُ الدُّعَاءِ دُعَاءُ يَوْمِ عَرَفَةَ وَأَفْضَلُ مَا قُلْتُ أَنَا وَالنَّبِيُّونَ مِنْ قَبْلِي لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ » «Duaların en faziletlisi Arefe gününün duasıdır; benim ve benden önceki nebilerin söylediği en faziletli söz ise: “Lâ ilâhe illallâhu vahdehû lâ şerîke leh” (Allah’tan başka ilah yoktur, O tektir, ortağı yoktur) sözüdür.» Dârekutnî, Âişe [radıyallâhu anhâ]’dan rivayet etmiştir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَا مِنْ يَوْمٍ أَكْثَرَ أَنْ يُعْتِقَ اللَّهُ فِيهِ عَدَدًا مِنَ النَّارِ مِنْ يَوْمِ عَرَفَةَ وَإِنَّهُ لَيَدْنُوُ ﷿ ثُمَّ يُبَاهِي بِهِمُ الْمَلَائِكَةَ يَقُولُ مَا أَرَادَ هَؤُلَاءِ » «Allah’ın, cehennemden kullarını Arefe günündekinden daha çok azat ettiği başka bir gün yoktur. Şüphesiz O azze ve celle [rahmetiyle] yaklaşır, sonra onlarla meleklere karşı iftihar ederek: “Bunlar ne istediler?” buyurur.» el-Muvatta’da Ubeydullah b. Küreyz’den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَا رُؤِيَ الشَّيْطَانُ يَوْمًا هُوَ فِيهِ أَصْغَرَ وَلَا أَحْقَرَ وَلَا أَدْحَرَ وَلَا أَغْيَظَ مِنْهُ فِي يَوْمِ عَرَفَةَ وَمَا ذَاكَ إِلَّا لِمَا رَأَى مِنْ تَنَزُّلِ الرَّحْمَةِ وَتَجَاوُزِ اللَّهِ عَنِ الذُّنُوبِ الْعِظَامِ إِلَّا مَا رَأَى يَوْمَ بَدْرٍ » «Şeytanın Arefe günündekinden daha küçük, daha hakir, daha kovulmuş/zelil ve daha öfkeli görüldüğü başka hiçbir gün olmamıştır. Bu da ancak rahmetin inişini ve Allah’ın büyük günahları affettiğini görmesinden ötürüdür; Bedir günü gördüğü müstesna.» “Bedir günü ne görmüştü ya Resûlallah?” denildi. O da: « أَمَا إِنَّهُ قَدْ رَأَى جِبْرِيلَ يَزَعُ الْمَلَائِكَةَ » «Şüphesiz o, Cibrîl’i melekleri sevk ve idare ederken görmüştü» buyurdu. Ebû Ömer [İbn Abdilberr] şöyle demiştir: Bu hadisi Ebü’n-Nadr İsmâil b. İbrâhîm el-İclî, Mâlik’ten, o İbrâhîm b. Ebî Able’den, o Talha b. Ubeydillâh b. Küreyz’den, o da babasından rivayet etmiştir. Bu hadiste [Talha’nın] "babasından" rivayet ettiğini ondan başka söyleyen olmamıştır.
وَلَيْسَ بِشَيْءٍ، وَالصَّوَابُ مَا فِي الْمُوَطَّأِ. وَذَكَرَ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ فِي نَوَادِرِ الْأُصُولِ: حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ نُعَيْمِ التَّمِيمِيُّ أَبُو رَوْحٍ قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْقَاهِرِ بْنُ السَّرِيِّ السُّلَمِيُّ قَالَ حَدَّثَنِي ابْنٌ لِكِنَانَةَ بْنِ عَبَّاسِ بْنِ مِرْدَاسٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَبَّاسِ بْنِ مِرْدَاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ دَعَا لِأُمَّتِهِ عَشِيَّةَ عَرَفَةَ بِالْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ، وَأَكْثَرَ الدُّعَاءَ فَأَجَابَهُ: إِنِّي قَدْ فَعَلْتُ إِلَّا ظَلَمَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا فَأَمَّا ذُنُوبُهُمْ فِيمَا بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَقَدْ غَفَرْتُهَا. قَالَ: يَا رَبِّ إِنَّكَ قَادِرٌ أَنْ تُثِيبَ هَذَا الْمَظْلُومَ خَيْرًا مِنْ مَظْلِمَتِهِ وَتَغْفِرَ لِهَذَا الظَّالِمِ) فَلَمْ يُجِبْهُ تِلْكَ الْعَشِيَّةَ، فَلَمَّا كَانَ الْغَدَاةَ غَدَاةَ الْمُزْدَلِفَةِ اجْتَهَدَ فِي الدُّعَاءِ فَأَجَابَهُ: إِنِّي قَدْ غَفَرْتُ لَهُمْ، فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَقِيلَ لَهُ: تَبَسَّمْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فِي سَاعَةٍ لَمْ تَكُنْ تَتَبَسَّمُ فِيهَا؟ فَقَالَ: تَبَسَّمْتُ مِنْ عَدُوِّ اللَّهِ إِبْلِيسَ إِنَّهُ لَمَّا عَلِمَ أَنَّ اللَّهَ قَدِ اسْتَجَابَ لِي فِي أُمَّتِي أَهْوَى يَدْعُو بِالْوَيْلِ وَالثُّبُورِ وَيَحْثِي التُّرَابَ عَلَى رَأْسِهِ وَيَفِرُّ (. وَذَكَرَ أَبُو عَبْدِ الْغَنِيِّ الْحَسَنُ) ١ (بْنُ عَلِيٍّ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ حَدَّثَنَا مَالِكٌ عَنْ أَبِي الزِّنَادِ عَنِ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِذَا كَانَ يَوْمُ عَرَفَةَ غَفَرَ اللَّهُ لِلْحَاجِّ الْخَالِصِ وَإِذَا كَانَ لَيْلَةُ الْمُزْدَلِفَةِ غَفَرَ اللَّهُ لِلتُّجَّارِ وَإِذَا كَانَ يَوْمُ مِنًى غَفَرَ اللَّهُ لِلْجَمَّالِينَ وَإِذَا كَانَ يَوْمُ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ غَفَرَ اللَّهُ لِلسُّؤَالِ وَلَا يَشْهَدُ ذَلِكَ الْمَوْقِفَ خَلْقٌ مِمَّنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ إِلَّا غَفَرَ لَهُ (. قَالَ أَبُو عُمَرَ: هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ مَالِكٍ، وَلَيْسَ مَحْفُوظًا عَنْهُ إِلَّا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، وَأَبُو عَبْدِ الْغَنِيِّ لَا أَعْرِفُهُ، وَأَهْلُ الْعِلْمِ مَا زَالُوا يُسَامِحُونَ أَنْفُسَهُمْ فِي رِوَايَاتِ الرَّغَائِبِ وَالْفَضَائِلِ عَنْ كُلِّ أَحَدٍ، وَإِنَّمَا كَانُوا يَتَشَدَّدُونَ فِي أَحَادِيثِ الْأَحْكَامِ. الْعَاشِرَةُ- اسْتَحَبَّ أَهْلُ الْعِلْمِ صَوْمَ يَوْمِ عَرَفَةَ إِلَّا بِعَرَفَةَ. رَوَى الْأَئِمَّةُ وَاللَّفْظُ لِلتِّرْمِذِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَفْطَرَ بِعَرَفَةَ، وَأَرْسَلَتْ إِلَيْهِ أُمُّ الْفَضْلِ بِلَبَنٍ فَشَرِبَ. قَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: (حججت مع النبي صلى الله)
[Bu rivayet] hiçbir şey değildir; doğru olan ise el-Muvatta'da yer alandır. Hakîm et-Tirmizî Nevâdiru'l-usûl'de şöyle zikretmiştir: Bize Hâtim b. Nuaîm et-Temîmî Ebû Ravh anlattı, dedi ki: Bize Hişâm b. Abdilmelik Ebü'l-Velîd et-Tayâlisî anlattı, dedi ki: Bize Abdulkâhir b. es-Serî es-Sülemî anlattı, dedi ki: Bana Kinâne b. Abbâs b. Mirdâs'ın bir oğlu, babasından, o da dedesi Abbâs b. Mirdâs'tan anlattı ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem arefe akşamı ümmeti için mağfiret ve rahmet dileyerek dua etti ve duayı çokça sürdürdü. Bunun üzerine [Allah] ona: «Birbirlerine ettikleri zulümler müstesna, [duanı kabul edip] bunu yaptım. Bana karşı olan günahlarına gelince, onları bağışladım» diye vahyetti. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Ey Rabbim! Şüphesiz sen bu mazluma haksızlığa uğradığı şeyden daha hayırlısını vermeye ve bu zalimi de bağışlamaya kadirsin» dedi; fakat o akşam ona cevap verilmedi. Sabahleyin, Müzdelife sabahı olunca duada son derece gayret gösterdi; bunun üzerine [Allah] ona: «Onları bağışladım» diye cevap verdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gülümsedi. Kendisine: «Ey Allah'ın Resûlü! [Genelde] gülümsemediğin bir vakitte gülümsedin?» denilince şöyle buyurdu: «Allah'ın düşmanı İblis'e gülümsedim. Zira o, Allah'ın ümmetim hususunda bana icabet ettiğini öğrenince feryat ve figan ederek helak çağrısında bulunmaya, başına toprak saçmaya ve kaçmaya başladı.» Ebû Abdi'l-Ganî el-Hasan b. Alî zikretti: Bize Abdürrezzâk anlattı, bize Mâlik, Ebü'z-Zinâd'dan, o el-A'rec'den, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Arefe günü olduğu vakit Allah, samimi hacıyı bağışlar. Müzdelife gecesi olduğunda Allah tüccarları bağışlar. Mina günü olduğunda Allah devecileri bağışlar. Akabe cemresi günü olduğunda Allah dilencileri bağışlar. 'Lâ ilâhe illallâh' diyen kimselerden o vakfede bulunup da bağışlanmayacak hiçbir kimse yoktur.» Ebû Ömer dedi ki: Bu, Mâlik'in hadisi olarak garip bir hadistir ve ondan sadece bu vecihle bilinmektedir. Ebû Abdi'l-Ganî'yi ise tanımıyorum. İlim ehli, teşvik edici ameller (reğâib) ve faziletlere dair rivayetlerde her kimseden [rivayet almakta] kendilerine daima müsamaha tanımışlardır; onlar ancak ahkâm hadislerinde titiz davranırlardı. Onuncusu- İlim ehli, Arafat'ta olan müstesna, arefe günü oruç tutmayı müstehap görmüştür. İmamlar rivayet etmiştir —lafız Tirmizî'ye aittir—; İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Arafat'ta oruçsuz bulunmuştu ve Ümmü'l-Fadl kendisine süt göndermiş, o da içmişti. [Tirmizî]: Hasen-sahih bir hadistir, demiştir. İbn Ömer'den de şöyle rivayet edilmiştir: [İbn Ömer] dedi ki: (Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte hac yaptım...)
عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلَمْ يَصُمْهُ- يَعْنِي يَوْمَ عَرَفَةَ- وَمَعَ أَبِي بَكْرٍ فَلَمْ يَصُمْهُ، وَمَعَ عُمَرَ فَلَمْ يَصُمْهُ، وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ، يَسْتَحِبُّونَ الْإِفْطَارَ بِعَرَفَةَ لِيَتَقَوَّى بِهِ الرَّجُلُ عَلَى الدُّعَاءِ، وَقَدْ صَامَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يَوْمَ عَرَفَةَ بِعَرَفَةَ". وَأُسْنِدَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مِثْلُ الْحَدِيثِ الْأَوَّلِ، وَزَادَ فِي آخِرِهِ: وَمَعَ عُثْمَانَ فَلَمْ يَصُمْهُ، وَأَنَا لَا أَصُومُهُ وَلَا آمُرُ بِهِ وَلَا أَنْهَى عَنْهُ، حَدِيثٌ حَسَنٌ. وَذَكَرَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ. وَقَالَ عَطَاءٌ فِي صَوْمِ يَوْمِ عَرَفَةَ: أَصُومُ فِي الشِّتَاءِ وَلَا أَصُومُ فِي الصَّيْفِ. وَقَالَ يَحْيَى الْأَنْصَارِيُّ: يَجِبُ الْفِطْرُ يَوْمَ عَرَفَةَ. وَكَانَ عُثْمَانُ بْنُ أَبِي، الْعَاصِي وَابْنُ الزُّبَيْرِ وَعَائِشَةُ يَصُومُونَ يَوْمَ عَرَفَةَ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: الْفِطْرُ يَوْمَ عَرَفَةَ بِعَرَفَاتٍ أَحَبُّ إِلَيَّ، اتِّبَاعًا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَالصَّوْمُ بِغَيْرِ عَرَفَةَ أَحَبُّ إِلَيَّ، لِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَقَدْ سُئِلَ عَنْ صَوْمِ يَوْمِ عَرَفَةَ فَقَالَ: (يُكَفِّرُ السَّنَةَ الْمَاضِيَةَ وَالْبَاقِيَةَ). وَقَدْ رُوِينَا عَنْ عَطَاءٍ أَنَّهُ قَالَ: مَنْ أَفْطَرَ يَوْمَ عَرَفَةَ لِيَتَقَوَّى عَلَى الدُّعَاءِ فَإِنَّ لَهُ مِثْلَ أَجْرِ الصَّائِمِ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ" أَيِ اذْكُرُوهُ بِالدُّعَاءِ وَالتَّلْبِيَةِ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ. وَيُسَمَّى جَمْعًا لِأَنَّهُ يَجْمَعُ ثَمَّ الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ، قَالَهُ قَتَادَةُ. وَقِيلَ: لِاجْتِمَاعِ آدَمُ فِيهِ مَعَ حَوَّاءَ، وَازْدَلَفَ إِلَيْهَا، أَيْ دَنَا مِنْهَا، وَبِهِ سُمِّيَتْ الْمُزْدَلِفَةُ. وَيَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: سُمِّيَتْ بِفِعْلِ أَهْلِهَا، لِأَنَّهُمْ يَزْدَلِفُونَ إِلَى اللَّهِ، أَيْ يَتَقَرَّبُونَ بِالْوُقُوفِ فِيهَا. وَسُمِّيَ مَشْعَرًا مِنَ الشِّعَارِ وَهُوَ الْعَلَامَةُ، لِأَنَّهُ مَعْلَمٌ لِلْحَجِّ وَالصَّلَاةِ وَالْمَبِيتِ بِهِ، وَالدُّعَاءِ عِنْدَهُ مِنْ شَعَائِرِ الْحَجِّ. وَوُصِفَ بِالْحَرَامِ لِحُرْمَتِهِ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- ثَبَتَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ صَلَّى الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ بِالْمُزْدَلِفَةِ جَمِيعًا. وَأَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ- لَا اخْتِلَافَ بَيْنِهِمْ- أَنَّ السُّنَّةَ أَنْ يَجْمَعَ الْحَاجُّ بِجَمْعٍ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ. واختلفوا فيمن صلاها؟ أَنْ يَأْتِيَ جَمْعًا، فَقَالَ مَالِكٌ: مَنْ وَقَفَ مَعَ الْإِمَامِ وَدَفَعَ بِدَفْعِهِ فَلَا يُصَلِّي حَتَّى يَأْتِيَ الْمُزْدَلِفَةَ فَيَجْمَعُ بَيْنَهَا، وَاسْتَدَلَّ عَلَى ذَلِكَ بقوله ﷺ لِأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ: (الصَّلَاةُ أَمَامَكُ
o —yani arefe günü— oruç tutmadı. Ebû Bekir ile [hac yaptım] o da tutmadı, Ömer ile [hac yaptım] o da tutmadı. İlim ehlinin çoğunluğunun ameli de bu doğrultudadır; kişinin duaya güç yetirebilmesi için Arafat'ta iftar etmeyi (oruçsuz olmayı) müstehap görürler. İlim ehlinden bazıları ise Arafat'ta arefe günü oruç tutmuştur. İbn Ömer'den birinci hadisin benzeri isnad edilmiş ve sonuna şu ziyade eklenmiştir: "Osman ile de [hac yaptım] o da tutmadı. Ben de onu tutmam, onu emretmem ve ondan nehyetmem." Hasen bir hadistir; bunu İbnü'l-Münzir zikretmiştir. Atâ arefe günü orucu hakkında: "Kışın tutarım, yazın tutmam" demiştir. Yahyâ el-Ensârî: "Arefe günü iftar etmek (oruç tutmamak) vaciptir" demiştir. Osman b. Ebi'l-Âs, İbnü'z-Zübeyr ve Âişe arefe günü oruç tutarlardı. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: "Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ittibaen arefe günü Arafat'ta iftar etmek bana daha sevimlidir; Arafat dışındakiler için oruç tutmak ise Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sözünden ötürü bana daha sevimlidir; zira kendisine arefe günü orucu sorulunca: (Geçmiş yılı ve gelecek yılı bağışlatır) buyurmuştur." Bize Atâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Kim duaya güç yetirmek için arefe günü iftar ederse (oruç tutmazsa), ona oruç tutanın ecrinin bir misli verilir." On Birincisi- Yüce Allah'ın: { فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ } “Meş'ar-i Haram yanında Allah'ı anın” kavli hakkında: Yani Meş'ar-i Haram yanında dua ve telbiye ile O'nu anın, demektir. Oraya Cem' denilmiştir; çünkü orada akşam ile yatsıyı birleştirir (cem eder); bunu Katâde söylemiştir. Denildi ki: Âdem'in orada Havvâ ile bir araya gelmesi ve ona yaklaşması (izdelefe ileyhâ) sebebiyledir; bu yüzden Müzdelife adı verilmiştir. Denilmesi caizdir ki: Oradaki insanların fiili sebebiyle bu ismi almıştır; çünkü onlar orada vakfe yapmakla Allah'a yakınlaşırlar (yezdelifûn). Nişan ve işaret anlamına gelen şiârdan dolayı meş'ar diye isimlendirilmiştir; zira orası haccın bir nişanesidir, namaz ve orada gecelemek ile yanında dua etmek haccın şiarlarındandır. Hürmetine binaen de el-Harâm sıfatıyla nitelenmiştir. On İkincisi- Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Müzdelife'de akşam ile yatsıyı birlikte kıldığı sabit olmuştur. İlim ehli aralarında hiçbir ihtilaf olmaksızın, hacının Cem'de (Müzdelife'de) akşam ile yatsıyı birleştirmesinin sünnet olduğu hususunda icma etmişlerdir. Müzdelife'ye gelmeden önce o iki namazı kılan kimse hakkında ise ihtilaf etmişlerdir. Mâlik: "İmamla birlikte vakfe yapıp onun ayrılmasıyla ayrılan kimse, Müzdelife'ye gelip ikisini birleştirinceye kadar namaz kılmaz" demiş ve buna Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Üsâme b. Zeyd'e: (Namaz önündedir)
). قَالَ ابْنُ حَبِيبٍ: مَنْ صَلَّى قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَ الْمُزْدَلِفَةَ دون
sözünü delil getirmiştir. İbn Habîb dedi ki: Bir mazereti olmaksızın Müzdelife'ye gelmeden önce namaz kılan kimse,
عُذْرٍ يُعِيدُ مَتَى مَا عَلِمَ، بِمَنْزِلَةِ مَنْ قَدْ صَلَّى قَبْلَ الزَّوَالِ، لِقَوْلِهِ ﵇: (الصَّلَاةُ أَمَامَكَ). وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ. وَقَالَ أَشْهَبُ: لَا إِعَادَةَ عَلَيْهِ، إِلَّا أَنْ يُصَلِّيَهُمَا قَبْلَ مَغِيبِ الشَّفَقِ فَيُعِيدُ الْعِشَاءَ وَحْدَهَا، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ، وَهُوَ الَّذِي نَصَرَهُ الْقَاضِي أَبُو الْحَسَنِ، وَاحْتَجَّ لَهُ بِأَنَّ هَاتَيْنِ صَلَاتَانِ سُنَّ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا، فَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ شَرْطًا فِي صِحَّتِهِمَا، وَإِنَّمَا كَانَ عَلَى مَعْنَى الِاسْتِحْبَابِ، كَالْجَمْعِ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ بِعَرَفَةَ. وَاخْتَارَ ابْنُ الْمُنْذِرِ هَذَا الْقَوْلَ، وَحَكَاهُ عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ وَعُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ وَالْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَأَبِي ثَوْرٍ وَيَعْقُوبَ. وَحُكِيَ عَنِ الشَّافِعِيِّ أَنَّهُ قَالَ: لَا يُصَلِّي حَتَّى يَأْتِيَ الْمُزْدَلِفَةَ، فَإِنْ أَدْرَكَهُ نِصْفُ اللَّيْلِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَ الْمُزْدَلِفَةَ صَلَّاهُمَا. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- وَمَنْ أَسْرَعَ فَأَتَى الْمُزْدَلِفَةَ قَبْلَ مَغِيبِ الشَّفَقِ فَقَدْ قَالَ ابْنُ حَبِيبٍ: لَا صَلَاةَ لِمَنْ عَجَّلَ إِلَى الْمُزْدَلِفَةِ قَبْلَ مَغِيبِ الشَّفَقِ، [لَا لِإِمَامٍ وَلَا غَيْرِهِ حَتَّى يَغِيبَ الشَّفَقُ]، لقوله ﵇: (لصلاة أَمَامَكَ) ثُمَّ صَلَّاهَا بِالْمُزْدَلِفَةِ بَعْدَ مَغِيبِ الشَّفَقِ. [وَمِنْ جِهَةِ الْمَعْنَى أَنَّ وَقْتَ هَذِهِ الصَّلَاةِ بَعْدَ مَغِيبِ الشَّفَقِ]، فَلَا يَجُوزُ أَنْ يُؤْتَى بِهَا قَبْلَهُ، وَلَوْ كَانَ لَهَا وَقْتٌ قَبْلَ مَغِيبِ الشَّفَقِ لَمَا أُخِّرَتْ عَنْهُ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- وَأَمَّا مَنْ أَتَى عَرَفَةَ بَعْدَ دَفْعِ الْإِمَامِ، أَوْ كَانَ لَهُ عُذْرٌ مِمَّنْ وَقَفَ مَعَ الْإِمَامِ فَقَدْ قَالَ ابْنُ الْمَوَّازِ: مَنْ وَقَفَ بَعْدَ الْإِمَامِ فَلْيُصَلِّ كُلَّ صَلَاةٍ لِوَقْتِهَا. وَقَالَ مَالِكٌ فِيمَنْ كَانَ لَهُ عُذْرٌ يَمْنَعُهُ أَنْ يَكُونَ مَعَ الْإِمَامِ: إِنَّهُ يُصَلِّي إِذَا غَابَ الشَّفَقُ الصَّلَاتَيْنِ يَجْمَعُ بَيْنَهُمَا. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ فِيمَنْ وَقَفَ بَعْدَ الْإِمَامِ: إِنْ رَجَا أَنْ يَأْتِيَ الْمُزْدَلِفَةَ ثُلُثَ اللَّيْلِ فَلْيُؤَخِّرِ الصَّلَاةَ حَتَّى يَأْتِيَ الْمُزْدَلِفَةَ، وَإِلَّا صَلَّى كُلَّ صَلَاةٍ لِوَقْتِهَا. فَجَعَلَ ابْنُ الْمَوَّازِ تَأْخِيرَ الصَّلَاةِ إِلَى الْمُزْدَلِفَةِ لِمَنْ وَقَفَ مَعَ الْإِمَامِ دُونَ غَيْرِهِ، وَرَاعَى مَالِكٌ الْوَقْتَ دُونَ الْمَكَانِ، وَاعْتَبَرَ ابْنُ الْقَاسِمِ الْوَقْتَ الْمُخْتَارَ لِلصَّلَاةِ وَالْمَكَانَ، فَإِذَا خَافَ فَوَاتَ الْوَقْتِ الْمُخْتَارِ بَطَلَ اعْتِبَارُ الْمَكَانِ، وَكَانَ مُرَاعَاةُ وقتها المختار أولى.
[durumunu] ne zaman öğrenirse, zevalden önce [namaz] kılmış kimse gibi [namazını] iade eder. Zira Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «الصَّلَاةُ أَمَامَكَ» «Namaz önündedir (ileridedir)» buyurmuştur. Ebû Hanîfe de bu görüştedir. Eşheb ise şöyle demiştir: [Akşam ile yatsıyı] şafak kaybolmadan önce kılmadığı müddetçe üzerine iade gerekmez; [şafak kaybolmadan kılmışsa] sadece yatsıyı iade eder. Şâfiî de bu görüştedir ve Kādî Ebü'l-Hasan'ın savunduğu görüş de budur. O, bu iki namazın arasını cem etmenin sünnet olduğunu, dolayısıyla cem etmenin bu namazların sıhhati için bir şart olmayıp Arafat'ta öğle ile ikindiyi cem etmek gibi sadece müstehaplık kabilinden olduğunu delil getirmiştir. İbnü'l-Münzir de bu görüşü tercih etmiş ve bunu Atâ b. Ebî Rebâh, Urve b. ez-Zübeyr, el-Kāsım b. Muhammed, Saîd b. Cübeyr, Ahmed, İshak, Ebû Sevr ve Ya'kūb'dan aktarmıştır. Şâfiî'den ise şöyle dediği rivayet edilmiştir: Müzdelife'ye gelinceye kadar namaz kılmaz; şayet Müzdelife'ye gelmeden önce gece yarısı olursa bu iki namazı [bulunduğu yerde] kılar. On Üçüncüsü- Acele edip de şafak kaybolmadan önce Müzdelife'ye gelen kimseye gelince; İbn Habîb şöyle demiştir: Şafak kaybolmadan önce Müzdelife'ye aceleyle gelen kimse için, [şafak kayboluncaya kadar ne imama ne de başkasına namaz yoktur]. Zira Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «الصَّلَاةُ أَمَامَكَ» «Namaz önündedir» buyurmuş, sonra da bu namazı Müzdelife'de şafak kaybolduktan sonra kılmıştır. [Mana bakımından da bu namazın vakti şafağın kaybolmasından sonradır]. Dolayısıyla bundan önce eda edilmesi caiz değildir; şayet şafağın kaybolmasından önceye ait bir vakti olsaydı, o vakitten sonraya ertelenmezdi. On Dördüncüsü- İmam [Arafat'tan] ayrıldıktan sonra Arafat'a gelen yahut imamla birlikte vakfe yapanlardan olup da bir mazereti bulunan kimseye gelince; İbnü'l-Mevvâz şöyle demiştir: İmamdan sonra vakfe yapan kimse her namazı kendi vaktinde kılsın. Mâlik ise imamla birlikte bulunmasını engelleyen bir mazereti olan kimse hakkında şöyle demiştir: Şafak kaybolduğunda iki namazı cem ederek kılar. İbnü'l-Kāsım da imamdan sonra vakfe yapan kimse hakkında şöyle demiştir: Şayet gecenin üçte birinde Müzdelife'ye varmayı umuyorsa Müzdelife'ye varıncaya kadar namazı ertelesin; aksi takdirde her namazı kendi vaktinde kılsın. Böylece İbnü'l-Mevvâz namazı Müzdelife'ye ertelemeyi başkasına değil, yalnızca imamla birlikte vakfe yapan kimseye has kılmış; Mâlik mekânı değil vakti gözetmiş; İbnü'l-Kāsım ise namaz için muhtar (tercih edilen) vakti ve mekânı dikkate almıştır. Dolayısıyla muhtar vaktin geçmesinden korkulduğunda mekânın dikkate alınması hükümsüz kalır ve namazın muhtar vaktini gözetmek daha evlâ olur.
الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هَيْئَةِ الصَّلَاةِ بِالْمُزْدَلِفَةِ عَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا- الْأَذَانُ وَالْإِقَامَةُ. وَالْآخَرُ: هَلْ يَكُونُ جَمْعُهُمَا مُتَّصِلًا لَا يُفْصَلُ بَيْنَهُمَا بِعَمَلٍ، أَوْ يَجُوزُ الْعَمَلُ بَيْنَهُمَا وَحَطُّ الرِّحَالِ وَنَحْوُ ذَلِكَ، فَأَمَّا الْأَذَانُ وَالْإِقَامَةُ فَثَبَتَ أَنَّ رسول الله ﷺ صلى الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ بِالْمُزْدَلِفَةِ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَتَيْنِ. أَخْرَجَهُ الصَّحِيحُ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ الطَّوِيلِ، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَأَبُو ثَوْرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ. وَقَالَ مَالِكٌ: يُصَلِّيهِمَا بِأَذَانَيْنِ وَإِقَامَتَيْنِ، وَكَذَلِكَ الظُّهْرُ وَالْعَصْرُ بِعَرَفَةَ، إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ فِي أَوَّلِ وَقْتِ الظُّهْرِ بِإِجْمَاعٍ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: لَا أَعْلَمُ فِيمَا قَالَهُ مَالِكٌ حَدِيثًا مَرْفُوعًا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، وَلَكِنَّهُ رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَزَادَ ابْنُ الْمُنْذِرِ ابْنَ مَسْعُودٍ. وَمِنَ الْحُجَّةِ لِمَالِكٍ فِي هَذَا الْبَابِ مِنْ جِهَةِ النَّظَرِ أن رسول الله ﷺ فِي الصَّلَاتَيْنِ بِمُزْدَلِفَةِ وَعَرَفَةَ أَنَّ الْوَقْتَ لَهُمَا جَمِيعًا وَقْتٌ وَاحِدٌ، وَإِذَا كَانَ وَقْتُهُمَا وَاحِدًا وَكَانَتْ كُلُّ صَلَاةٍ تُصَلَّى فِي وَقْتِهَا لَمْ تَكُنْ وَاحِدَةً مِنْهُمَا أَوْلَى بِالْأَذَانِ وَالْإِقَامَةِ مِنَ الْأُخْرَى، لِأَنَّ لَيْسَ وَاحِدَةٌ مِنْهُمَا تُقْضَى، وَإِنَّمَا هِيَ صَلَاةٌ تُصَلَّى فِي وَقْتِهَا، وَكُلُّ صَلَاةٍ صُلِّيَتْ فِي وَقْتِهَا سُنَّتُهَا أَنْ يُؤَذَّنَ لَهَا وَتُقَامَ فِي الْجَمَاعَةِ، وَهَذَا بَيِّنٌ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ آخَرُونَ: أَمَّا الْأُولَى مِنْهُمَا فَتُصَلَّى بِأَذَانٍ وَإِقَامَةٍ، وَأَمَّا الثَّانِيَةُ فَتُصَلَّى بِلَا أَذَانٍ وَلَا إِقَامَةٍ. قَالُوا: وَإِنَّمَا أَمَرَ عُمَرُ بِالتَّأْذِينِ الثَّانِي لِأَنَّ النَّاسَ قَدْ تَفَرَّقُوا لِعَشَائِهِمْ فَأَذَّنَ لِيَجْمَعَهُمْ. قَالُوا: وَكَذَلِكَ نَقُولُ إِذَا تَفَرَّقَ النَّاسُ عَنِ الْإِمَامِ لِعَشَاءٍ أَوْ غَيْرِهِ، أَمَرَ الْمُؤَذِّنِينَ فَأَذَّنُوا لِيَجْمَعَهُمْ، وَإِذَا أَذَّنَ أَقَامَ. قَالُوا: فَهَذَا مَعْنَى مَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ، وَذَكَرُوا حَدِيثَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ قَالَ: كَانَ ابْنُ مَسْعُودٍ يَجْعَلُ الْعَشَاءَ بِالْمُزْدَلِفَةِ بَيْنَ الصَّلَاتَيْنِ، وَفِي طَرِيقٍ أُخْرَى وَصَلَّى كُلَّ صَلَاةٍ بِأَذَانٍ وَإِقَامَةٍ، ذَكَرَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ. وَقَالَ آخَرُونَ: تُصَلَّى الصَّلَاتَانِ جَمِيعًا بالمزدلفة بإقامة ولا أذان في شي مِنْهُمَا، رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَبِهِ قَالَ الثَّوْرِيُّ. وَذَكَرَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ الصَّبَّاحِ عَنِ الثَّوْرِيِّ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: جَمَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ بِجَمْعٍ، صَلَّى الْمَغْرِبَ ثَلَاثًا وَالْعِشَاءَ رَكْعَتَيْنِ بِإِقَامَةٍ وَاحِدَةٍ. وَقَالَ آخَرُونَ: تُصَلَّى الصَّلَاتَانِ جَمِيعًا بَيْنَ
On Beşincisi- Âlimler Müzdelife'deki namazın şekli hususunda iki vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Biri ezan ve kamet, diğeri ise bu iki namazın arasına bir amel sokulmaksızın peş peşe mi cem edileceği, yoksa aralarında amel işlemenin, yükleri indirmenin ve benzeri şeylerin caiz olup olmadığıdır. Ezan ve kamete gelince; Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Müzdelife'de akşam ile yatsıyı bir ezan ve iki kamet ile kıldığı sabit olmuştur. Bunu Sahîh, Câbir'in uzun hadisinden tahric etmiştir; Ahmed b. Hanbel, Ebû Sevr ve İbnü'l-Münzir de bunu söylemiştir. Mâlik ise: "İkisini iki ezan ve iki kamet ile kılar; Arafat'taki öğle ve ikindi de böyledir, şu kadar var ki bu icma ile öğlenin ilk vaktindedir" demiştir. Ebû Ömer dedi ki: Mâlik'in söylediği hususta Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem merfû hiçbir hadis bilmiyorum; fakat bu Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet edilmiştir, İbnü'l-Münzir buna İbn Mes'ûd'u da eklemiştir. Mâlik'in bu babdaki kıyas cihetinden delili şudur: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Müzdelife ve Arafat'taki iki namazında her ikisinin vakti tek bir vakittir. Vakitleri bir olunca ve her bir namaz kendi vaktinde kılınınca, biri ezan ve kamete diğerinden daha evla olmaz; çünkü onlardan hiçbiri kaza edilmemektedir, bilakis kendi vaktinde kılınan bir namazdır. Kendi vaktinde kılınan her namazın sünneti ise cemaatte onun için ezan okunması ve kamet getirilmesidir. Bu açıktır, doğrusunu Allah bilir. Başkaları ise şöyle demiştir: Birincisi ezan ve kamet ile kılınır, ikincisi ise ezansız ve kametsiz kılınır. Dediler ki: Ömer'in ikinci ezanı emretmesi, sadece insanlar akşam yemekleri için dağıldıklarından dolayı onları toplamak içindi. Dediler ki: Biz de aynı şekilde insanlar akşam yemeği veya başka bir sebeple imamdan dağıldıklarında, onları toplamak için müezzinlere emreder ve ezan okuturuz; ezan okununca da kamet getirir, deriz. Dediler ki: Ömer'den rivayet edilenin manası budur. Abdurrahman b. Yezîd'in şu hadisini zikrettiler: İbn Mes'ûd Müzdelife'de akşam yemeğini iki namazın arasına koyardı; diğer bir tarikte ise her bir namazı ezan ve kamet ile kıldı, bunu Abdürrezzâk zikretmiştir. Başkaları da şöyle demiştir: İki namazın ikisi de Müzdelife'de kamet ile kılınır, hiçbirinde ezan okunmaz; bu İbn Ömer'den rivayet edilmiştir ve es-Sevrî de bunu söylemiştir. Abdürrezzâk ve Abdülmelik b. es-Sabbâh, es-Sevrî'den, o Seleme b. Küheyl'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Ömer'den şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Müzdelife'de akşam ile yatsıyı cem etti; akşamı üç rekât, yatsıyı iki rekât olarak tek bir kamet ile kıldı. Başkaları ise: İki namaz cem edilerek