Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 24. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ بِجَمْعٍ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَةٍ وَاحِدَةٍ. وَذَهَبُوا فِي ذَلِكَ إِلَى مَا رَوَاهُ هُشَيْمٌ عن يونس ابن عُبَيْدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ جَمَعَ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ بِجَمْعٍ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَةٍ وَاحِدَةٍ، لَمْ يَجْعَلْ بَيْنَهُمَا شَيْئًا. وَرُوِيَ مِثْلُ هَذَا مَرْفُوعًا مِنْ حَدِيثِ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ، وَلَيْسَ بِالْقَوِيِّ. وَحَكَى الْجُوزْجَانِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِي يُوسُفَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّهُمَا تُصَلَّيَانِ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَتَيْنِ، يُؤَذَّنُ لِلْمَغْرِبِ وَيُقَامُ لِلْعِشَاءِ فَقَطْ. وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ الطَّحَاوِيُّ لِحَدِيثِ جَابِرٍ، وَهُوَ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ وَعَلَيْهِ الْمُعَوَّلُ. وَقَالَ آخَرُونَ: تُصَلَّى بِإِقَامَتَيْنِ دُونَ أَذَانٍ لِوَاحِدَةٍ مِنْهُمَا. وَمِمَّنْ قَالَ ذَلِكَ الشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُ وَإِسْحَاقُ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ، وَهُوَ قَوْلُ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَالْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، وَاحْتَجُّوا بِمَا ذَكَرَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ سَالِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا جَاءَ الْمُزْدَلِفَةَ جَمَعَ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ، صَلَّى الْمَغْرِبَ ثَلَاثًا وَالْعِشَاءَ رَكْعَتَيْنِ بِإِقَامَةٍ لِكُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَالْآثَارُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِي هَذَا الْقَوْلِ مِنْ أَثْبَتِ مَا رُوِيَ عَنْهُ فِي هَذَا الْبَابِ، وَلَكِنَّهَا مُحْتَمِلَةٌ لِلتَّأْوِيلِ، وَحَدِيثُ جَابِرٍ لَمْ يُخْتَلَفْ فِيهِ، فَهُوَ أَوْلَى، وَلَا مَدْخَلَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ لِلنَّظَرِ، وَإِنَّمَا فِيهَا الِاتِّبَاعُ. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- وَأَمَّا الْفَصْلُ بَيْنَ الصَّلَاتَيْنِ بِعَمَلٍ غَيْرِ الصَّلَاةِ فَثَبَتَ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا جَاءَ الْمُزْدَلِفَةَ نَزَلَ فَتَوَضَّأَ فَأَسْبَغَ الْوُضُوءَ، ثُمَّ أُقِيمَتِ الصَّلَاةُ فَصَلَّى الْمَغْرِبَ، ثُمَّ أَنَاخَ كُلُّ إِنْسَانٍ بَعِيرَهُ فِي مَنْزِلِهِ، ثُمَّ أُقِيمَتِ الصَّلَاةُ فَصَلَّاهَا، وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا. فِي رِوَايَةٍ: وَلَمْ يَحِلُّوا حَتَّى أَقَامَ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ فَصَلَّى ثُمَّ حَلُّوا. وَقَدْ ذَكَرْنَا آنِفًا عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ كَانَ يَجْعَلُ، الْعَشَاءَ بَيْنَ الصَّلَاتَيْنِ، فَفِي هَذَا جَوَازُ الْفَصْلِ بَيْنَ الصَّلَاتَيْنِ بِجَمْعٍ. وَقَدْ سُئِلَ مَالِكٌ فِيمَنْ أَتَى الْمُزْدَلِفَةَ: أَيَبْدَأُ بِالصَّلَاةِ أَوْ يؤخر حتى يحط عن راحلته؟ فقال:

[akşam ile yatsıyı] Cem'de bir ezan ve bir kametle [kıldığı görüşüne varmışlardır]. Bu hususta Hüşeym'in Yûnus b. Ubeyd'den, onun Saîd b. Cübeyr'den, onun da İbn Ömer'den rivayet ettiği şu habere dayanmışlardır: [İbn Ömer] akşam ile yatsıyı Cem'de bir ezan ve bir kametle cem etmiş, aralarında hiçbir şey kılmamıştır. Bunun bir benzeri Huzeyme b. Sâbit'in hadisinden merfû olarak da rivayet edilmiştir; ancak kuvvetli değildir. el-Cûzcânî, Muhammed b. el-Hasan'dan, o Ebû Yûsuf'tan, o da Ebû Hanîfe'den; bu iki namazın bir ezan ve iki kametle kılınacağını, sadece akşam için ezan okunup yatsı için kamet getirileceğini nakletmiştir. Câbir hadisinden dolayı Tahâvî de bu görüşe meyletmiştir; ilk görüş budur ve itimat edilen de odur. Diğerleri ise şöyle demiştir: [Bu iki namaz] hiçbirisi için ezan okunmaksızın iki kametle kılınır. Bunu söyleyenler arasında Şâfiî ve ashabı, İshâk ve iki görüşünden birinde Ahmed b. Hanbel yer alır. Bu aynı zamanda Sâlim b. Abdillâh ve el-Kāsım b. Muhammed'in görüşüdür. Onlar Abdürrezzâk'ın Ma'mer'den, onun İbn Şihâb'dan, onun Sâlim'den, onun da İbn Ömer'den naklettiği şu rivayeti delil getirmişlerdir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Müzdelife'ye geldiğinde akşam ile yatsıyı cem etti; akşamı üç, yatsıyı iki rekât olarak her biri için bir kametle kıldı ve aralarında hiçbir şey kılmadı. Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle demiştir: Bu görüş hususunda İbn Ömer'den gelen rivayetler, bu babda ondan nakledilenlerin en sağlamlarındandır; fakat bunlar teville muhtemeldir. Câbir hadisinde ise ihtilaf edilmemiştir, dolayısıyla o daha evladır. Bu meselede kıyasa yer yoktur; burada sadece ittibâ (nakle uyma) esastır. On Altıncısı- İki namazın arasını namaz dışındaki bir amelle ayırmaya gelince; Üsâme b. Zeyd'den sabit olduğuna göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Müzdelife'ye geldiğinde indi, güzelce abdest aldı. Sonra namaz için kamet getirildi ve akşam namazını kıldırdı. Ardından herkes devesini konak yerine çöktürdü. Sonra namaz için kamet getirildi ve o namazı [yatsıyı] kıldırdı; aralarında hiçbir şey kılmadı. Bir rivayette ise şöyledir: Yatsı namazı için kamet getirip kılıncaya kadar yüklerini çözmediler / konaklamadılar; [namazı] kıldıktan sonra yüklerini çözdüler. Az önce İbn Mes'ûd'dan, onun iki namaz arasında akşam yemeğini yediğini zikretmiştik. Bunda Cem'de iki namazın arasını ayırmanın caiz olduğuna delil vardır. Mâlik'e Müzdelife'ye gelen kimsenin önce namaza mı başlayacağı, yoksa binek hayvanından yükünü indirinceye kadar [namazı] erteleyip ertelemeyeceği sorulduğunda şöyle demiştir:

أَمَّا الرَّحْلُ الْخَفِيفُ فَلَا بَأْسَ أَنْ يَبْدَأَ بِهِ قَبْلَ الصَّلَاةِ، وَأَمَّا الْمَحَامِلُ وَالزَّوَامِلُ فَلَا أَرَى ذَلِكَ، وَلْيَبْدَأْ بِالصَّلَاتَيْنِ ثُمَّ يَحُطُّ عَنْ رَاحِلَتِهِ. وَقَالَ أَشْهَبُ فِي كُتُبِهِ: لَهُ حَطُّ رَحْلِهِ قَبْلَ الصَّلَاةِ، وَحَطُّهُ لَهُ بَعْدَ أَنْ يُصَلِّيَ الْمَغْرِبَ أَحَبُّ إِلَيَّ مَا لَمْ يَضْطَرَّ إِلَى ذَلِكَ، لِمَا بِدَابَّتِهِ مِنَ الثِّقَلِ، أَوْ لِغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْعُذْرِ. وَأَمَّا التَّنَفُّلُ بَيْنَ الصَّلَاتَيْنِ فَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَلَا أَعْلَمُهُمْ يَخْتَلِفُونَ أَنَّ مِنَ السُّنَّةِ أَلَّا يَتَطَوَّعَ بَيْنَهُمَا الْجَامِعُ بين الصلاتين، وفى حديث أُسَامَةَ: وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا. السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- وَأَمَّا الْمَبِيتُ بِالْمُزْدَلِفَةِ فَلَيْسَ رُكْنًا فِي الْحَجِّ عِنْدَ الْجُمْهُورِ. وَاخْتَلَفُوا فِيمَا يَجِبُ عَلَى مَنْ لَمْ يَبِتْ بِالْمُزْدَلِفَةِ لَيْلَةَ النَّحْرِ وَلَمْ يَقِفْ بِجَمْعٍ، فَقَالَ مَالِكٌ: مَنْ لَمْ يَبِتْ بِهَا فَعَلَيْهِ دَمٌ، وَمَنْ قَامَ بِهَا أَكْثَرَ لَيْلِهِ فلا شي عَلَيْهِ، لِأَنَّ الْمَبِيتَ بِهَا لَيْلَةَ النَّحْرِ سُنَّةٌ مُؤَكَّدَةٌ عِنْدَ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ، لَا فَرْضٌ، وَنَحْوُهُ قَوْلُ عَطَاءٍ وَالزُّهْرِيِّ وَقَتَادَةَ وَسُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَأَبِي ثَوْرٍ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ فِيمَنْ لَمْ يعد. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: إِنْ خَرَجَ مِنْهَا بَعْدَ نِصْفِ الليل فلا شي عَلَيْهِ، وَإِنْ خَرَجَ قَبْلَ نِصْفِ اللَّيْلِ فَلَمْ يَعُدْ إِلَى الْمُزْدَلِفَةِ افْتَدَى، وَالْفِدْيَةُ شَاةٌ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ وَالشَّعْبِيُّ وَالنَّخَعِيُّ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ: الْوُقُوفُ بِالْمُزْدَلِفَةِ فَرْضٌ، وَمَنْ فَاتَهُ جَمْعٌ وَلَمْ يَقِفْ فَقَدْ فَاتَهُ الْحَجُّ، وَيُجْعَلُ إِحْرَامُهُ عُمْرَةً. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ وَهُوَ قَوْلُ الْأَوْزَاعِيِّ. وَرُوِيَ عَنِ الثَّوْرِيِّ مِثْلُ ذَلِكَ، وَالْأَصَحُّ عَنْهُ أَنَّ الوقوف بها سنة مؤكدة. وقال حماد ابن أَبِي سُلَيْمَانَ. مَنْ فَاتَتْهُ الْإِفَاضَةُ مِنْ جَمْعٍ فَقَدْ فَاتَهُ الْحَجُّ، وَلْيَتَحَلَّلْ بِعُمْرَةٍ ثُمَّ لِيَحُجَّ قَابِلًا. وَاحْتَجُّوا بِظَاهِرِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، فَأَمَّا الْكِتَابُ فَقَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى:" فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ" وَأَمَّا السُّنَّةُ فَقَوْلُهُ ﷺ: (مَنْ أَدْرَكَ جَمْعًا فَوَقَفَ مَعَ النَّاسِ حَتَّى يُفِيضَ فَقَدْ أَدْرَكَ وَمَنْ لَمْ يُدْرِكْ ذَلِكَ فَلَا حَجَّ لَهُ). ذَكَرَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ مُضَرِّسٍ: قَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ وَهُوَ بِجَمْعٍ فَقُلْتُ لَهُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَلْ لِي مِنْ حَجٍّ؟ فَقَالَ: (مَنْ صَلَّى مَعَنَا هَذِهِ الصَّلَاةَ ثُمَّ وَقَفَ مَعَنَا حَتَّى نُفِيضَ وَقَدْ أَفَاضَ قَبْلَ ذَلِكَ [مِنْ عَرَفَاتٍ] لَيْلًا أَوْ نَهَارًا فَقَدْ تم حجه وقضى تفثه).

Hafif yüke gelince; namazdan önce onunla [indirilmesiyle] başlanmasında bir beis yoktur. Mahmiller ve zevâmil (yük taşınan develer) hususunda ise ben bunu [uygun] görmüyorum; önce iki namaz ile başlasın, sonra bineğindekileri indirsin. Eşheb kitaplarında şöyle demiştir: Namazdan önce yükünü indirme hakkı vardır; ancak hayvanındaki ağırlıktan dolayı veya benzeri bir mazeret sebebiyle buna mecbur kalmadıkça, [yükünü] akşam namazını kıldıktan sonra indirmesi bana göre daha sevimlidir. İki namaz arasında nafile kılmaya gelince; İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: “İki namazı cem eden kimsenin aralarında nafile kılmamasının sünnet olduğu hususunda ihtilaf ettiklerini bilmiyorum.” Üsâme hadisinde de: “Aralarında hiçbir şey [namaz] kılmadı” [denilmektedir]. On Yedincisi- Müzdelife'de gecelemeye gelince; bu, cumhura göre haccın rükünlerinden değildir. Kurban bayramı gecesinde Müzdelife'de gecelemeyen ve Cem'de vakfe yapmayan kimseye neyin vacip olacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik: “Orada gecelemeyenin kurban (dem) kesmesi gerekir; gecesinin çoğunu orada geçirene ise bir şey gerekmez” demiştir. Çünkü kurban bayramı gecesi orada gecelemek, Mâlik ve ashabına göre farz değil, müekked sünnettir. [Geceleyin oradan ayrılıp] geri dönmeyen kimse hakkında Atâ, Zührî, Katâde, Süfyân es-Sevrî, Ahmed, İshâk, Ebû Sevr ve re'y ehlinin görüşü de böyledir. Şâfiî ise şöyle demiştir: “Gece yarısından sonra oradan çıkarsa üzerine bir şey gerekmez. Şayet gece yarısından önce çıkar da Müzdelife'ye dönmezse fidye verir; fidye ise bir koyundur.” İkrime, Şa'bî, Nehaî ve Hasen-i Basrî ise şöyle demişlerdir: “Müzdelife'de vakfe farzdır. Cem'i kaçırıp vakfe yapmayan kimsenin haccı kaçmıştır ve ihramını umreye çevirir.” Bu [görüş] İbnü'z-Zübeyr'den rivayet edilmiştir ve Evzâî'nin de kavlidir. Sevrî'den de bunun benzeri rivayet edilmiş olmakla birlikte, ondan gelen en sahih görüş orada vakfe yapmanın müekked sünnet olduğudur. Hammâd b. Ebî Süleymân ise: “Kim Cem'den ifâzayı (ayrılmayı) kaçırırsa haccı kaçmıştır; umre ile ihramdan çıksın, sonra ertesi yıl hac yapsın” demiştir. Onlar Kitap ve Sünnet'in zahirini delil getirmişlerdir. Kitap'tan [delil], Yüce Allah'ın: { فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ } “Arafat'tan akıp indiğinizde Meş'ar-i Harâm'ın yanında Allah'ı zikredin” buyruğudur. Sünnet'ten [delil] ise O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem: « مَنْ أَدْرَكَ جَمْعًا فَوَقَفَ مَعَ النَّاسِ حَتَّى يُفِيضَ فَقَدْ أَدْرَكَ وَمَنْ لَمْ يُدْرِكْ ذَلِكَ فَلَا حَجَّ لَهُ » «Kim Cem'e yetişir de [insanlar] ayrılıncaya kadar insanlarla birlikte vakfe yaparsa [hacca] yetişmiş olur. Kim de buna yetişemezse onun için hac yoktur.» buyruğudur. Bunu İbnü'l-Münzir zikretmiştir. Dârekutnî de Urve b. Mudarris'ten rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Cem'de iken Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem geldim ve ona: “Ey Allah'ın Resûlü! Benim için hac var mıdır?” dedim. Şöyle buyurdu: « مَنْ صَلَّى مَعَنَا هَذِهِ الصَّلَاةَ ثُمَّ وَقَفَ مَعَنَا حَتَّى نُفِيضَ وَقَدْ أَفَاضَ قَبْلَ ذَلِكَ [مِنْ عَرَفَاتٍ] لَيْلًا أَوْ نَهَارًا فَقَدْ تم حجه وقضى تفثه » «Kim bizimle birlikte bu namazı kılar, sonra biz ayrılıncaya kadar bizimle birlikte vakfe yapar ve bundan önce gece veya gündüz [Arafat'tan] ayrılmış bulunursa, muhakkak haccını tamamlamış ve kirlerini gidermiştir.»

قَالَ الشَّعْبِيُّ: مَنْ لَمْ يَقِفْ بِجَمْعٍ جَعَلَهَا عُمْرَةً. وَأَجَابَ مَنِ احْتَجَّ لِلْجُمْهُورِ بِأَنْ قَالَ: أَمَّا الْآيَةُ فَلَا حُجَّةَ فِيهَا عَلَى الْوُجُوبِ فِي الْوُقُوفِ وَلَا الْمَبِيتِ، إِذْ لَيْسَ ذَلِكَ مَذْكُورًا فِيهَا، وَإِنَّمَا فِيهَا مُجَرَّدُ الذِّكْرِ. وَكُلٌّ قَدْ أَجْمَعَ أَنَّهُ لَوْ وَقَفَ بِمُزْدَلِفَةَ وَلَمْ يَذْكُرِ اللَّهَ أَنَّ حَجَّهُ تَامٌّ، فَإِذَا لَمْ يَكُنِ الذِّكْرُ الْمَأْمُورُ بِهِ مِنْ صُلْبِ الْحَجِّ فَشُهُودُ الْمَوْطِنِ أَوْلَى بِأَلَّا يَكُونَ كَذَلِكَ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَكَذَلِكَ أَجْمَعُوا أَنَّ الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ يَوْمَ النَّحْرِ فَقَدْ فَاتَ وَقْتُ الْوُقُوفِ بِجَمْعٍ، وَأَنَّ مَنْ أَدْرَكَ الْوُقُوفَ بِهَا قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ فَقَدْ أَدْرَكَ، مِمَّنْ يَقُولُ إِنَّ ذَلِكَ فَرْضٌ، وَمَنْ يَقُولُ إِنَّ ذَلِكَ سُنَّةٌ. وَأَمَّا حَدِيثُ عُرْوَةَ بْنِ مُضَرِّسٍ فَقَدْ جَاءَ فِي بَعْضِ طُرُقِهِ بَيَانُ الْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ دُونَ الْمَبِيتِ بِالْمُزْدَلِفَةِ، وَمِثْلُهُ حَدِيثُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمَرَ الدِّيلِيِّ قَالَ: شَهِدْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِعَرَفَةَ، وَأَتَاهُ نَاسٌ مِنْ أَهْلِ نَجْدٍ فَسَأَلُوهُ عَنِ الْحَجِّ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (الْحَجُّ عَرَفَةُ مَنْ أَدْرَكَهَا قَبْلَ أَنْ يَطْلُعَ الْفَجْرُ مِنْ لَيْلَةِ جَمْعٍ فَقَدْ تَمَّ حَجُّهُ). رَوَاهُ النَّسَائِيُّ قال: أخبرنا إسحاق ابن إِبْرَاهِيمَ قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ- يَعْنِي الثَّوْرِيَّ- عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَطَاءٍ عَنْ عبد الرحمن ابن يَعْمَرَ الدِّيلِيِّ قَالَ: شَهِدْتُ ... ، فَذَكَرَهُ. وَرَوَاهُ ابْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ بُكَيْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمَرَ الدِّيلِيِّ قَالَ: شَهِدْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (الْحَجُّ عَرَفَاتٌ فَمَنْ أَدْرَكَ عَرَفَةَ قَبْلَ أَنْ يَطْلُعَ الْفَجْرُ فَقَدْ أَدْرَكَ وَأَيَّامُ مِنًى ثَلَاثَةٌ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ (. وَقَوْلَهُ فِي حَدِيثِ عُرْوَةَ:) مَنْ صَلَّى صَلَاتَنَا هَذِهِ (. فَذَكَرَ الصَّلَاةَ بِالْمُزْدَلِفَةِ، فَقَدْ أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ أَنَّهُ لَوْ بَاتَ بِهَا وَوَقَفَ وَنَامَ عَنِ الصَّلَاةِ فَلَمْ يُصَلِّ مَعَ الْإِمَامِ حَتَّى فَاتَتْهُ إِنَّ حَجَّهُ تَامٌّ. فَلَمَّا كَانَ حُضُورُ الصَّلَاةِ مَعَ الْإِمَامِ لَيْسَ مِنْ صُلْبِ الْحَجِّ كَانَ الْوُقُوفُ بِالْمَوْطِنِ الَّذِي تَكُونُ فِيهِ الصَّلَاةُ أَحْرَى أَنْ يَكُونَ كَذَلِكَ. قَالُوا: فَلَمْ يَتَحَقَّقْ بِهَذَا الْحَدِيثِ ذَلِكَ الْفَرْضُ إِلَّا بِعَرَفَةَ خَاصَّةً. الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ" كَرَّرَ الْأَمْرَ تَأْكِيدًا، كَمَا تَقُولُ: ارْمِ. ارْمِ. وَقِيلَ: الْأَوَّلُ أَمْرٌ بِالذِّكْرِ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ. وَالثَّانِي أَمْرٌ بِالذِّكْرِ عَلَى حُكْمِ الْإِخْلَاصِ. وَقِيلَ الْمُرَادُ بِالثَّانِي تَعْدِيدُ النِّعْمَةِ وَأَمْرٌ بِشُكْرِهَا، ثم ذكرهم بحال ضلالهم ليظهر

Şa'bî şöyle demiştir: "Kim Cem'de (Müzdelife'de) vakfe yapmazsa [haccını] umreye çevirsin." Cumhur lehine delil getirenler ise buna şöyle cevap vermişlerdir: Ayete gelince; onda ne vakfenin ne de gecelemenin vücûbuna dair bir delil vardır; zira bunlar ayette zikredilmemiştir, ayette sadece zikir yer almaktadır. Herkes ittifak etmiştir ki bir kimse Müzdelife'de vakfe yapar da Allah'ı zikretmezse haccı tamdır. Emredilen zikir haccın aslından/farzından olmayınca, o mekânda bulunmanın da böyle (asıl/farz) olmaması evleviyetle geçerlidir. Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle demiştir: Aynı şekilde, bunun farz olduğunu söyleyenler de sünnet olduğunu söyleyenler de Kurban bayramı günü güneş doğduğunda Cem'de vakfe vaktinin geçtiği ve güneş doğmadan önce oradaki vakfeye yetişenin [vakfeyi] idrak etmiş olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Urve b. Mudarris hadisine gelince, onun bazı tarîklerinde Müzdelife'de gecelemek zikredilmeksizin yalnızca Arafat'ta vakfe yapmak beyan edilmiştir. Abdurrahman b. Ya'mer ed-Dîlî'nin şu hadisi de böyledir: Arafat'ta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydım. Necid halkından bazı kimseler gelip ona hac hakkında sordular. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « الْحَجُّ عَرَفَةُ مَنْ أَدْرَكَهَا قَبْلَ أَنْ يَطْلُعَ الْفَجْرُ مِنْ لَيْلَةِ جَمْعٍ فَقَدْ تَمَّ حَجُّهُ » «Hac Arafat'tır. Kim Cem (Müzdelife) gecesi fecir doğmadan önce ona yetişirse haccı tamamlanmış olur.» buyurdu. Bunu Nesâî rivayet etmiş ve şöyle demiştir: Bize İshak b. İbrâhim haber verdi, bize Vekî' anlattı, bize Süfyân -yani es-Sevrî- Bükeyr b. Atâ'dan, o da Abdurrahman b. Ya'mer ed-Dîlî'den anlattı: "Ben şahit oldum..." diyerek hadisi zikretti. İbn Uyeyne de Bükeyr'den, o da Abdurrahman b. Ya'mer ed-Dîlî'den rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: « الْحَجُّ عَرَفَاتٌ فَمَنْ أَدْرَكَ عَرَفَةَ قَبْلَ أَنْ يَطْلُعَ الْفَجْرُ فَقَدْ أَدْرَكَ وَأَيَّامُ مِنًى ثَلَاثَةٌ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ » «Hac Arafat'tır. Kim fecir doğmadan önce Arafat'a yetişirse [haccı] idrak etmiş olur. Mina günleri üçtür; kim iki günde acele edip [erken] dönerse ona günah yoktur, kim de geri kalırsa ona da günah yoktur.» [Ulemanın] Urve hadisindeki: « مَنْ صَلَّى صَلَاتَنَا هَذِهِ » «Bizim bu namazımızı kılan...» ifadesine gelince; [hadiste] Müzdelife'deki namaz zikredilmiştir. Oysa âlimler icmâ etmişlerdir ki bir kimse orada gecelemiş ve vakfe yapmış olsa, fakat uyuyakalıp imamla namaz kılamasa ve namazı kaçırsa dahi haccı tamdır. İmamla namaza iştirak etmek haccın aslından/farzından olmayınca, namazın kılındığı o mekânda vakfe yapmak evleviyetle böyle (farz değil) olur. Şöyle demişlerdir: Dolayısıyla bu hadisle söz konusu farziyet yalnızca Arafat için sabit olmuştur. On sekizinci [mesele]- Yüce Allah'ın: { وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ } “O'nun sizi hidayete erdirdiği gibi siz de O'nu zikredin” buyruğu: [Burada] tıpkı bir kimseye "At, at!" demen gibi tekit amacıyla emir tekrarlanmıştır. Bir görüşe göre birincisi Meş'ar-i Harâm yanında zikretme emridir; ikincisi ise ihlâs üzere zikretme emridir. Bir diğer görüşe göre ikincisinden maksat nimetin hatırlatılması ve buna şükredilmesinin emredilmesidir. Sonra nimetin büyüklüğü ortaya çıksın diye onlara sapıklık içindeki eski hallerini hatırlatarak

قَدْرَ الْإِنْعَامِ فَقَالَ:" وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ" وَالْكَافُ فِي" كَمَا" نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، وَ" مَا" مَصْدَرِيَّةٌ أَوْ كَافَّةٌ. وَالْمَعْنَى: اذْكُرُوهُ ذِكْرًا حَسَنًا كَمَا هَدَاكُمْ هِدَايَةً حَسَنَةً، وَاذْكُرُوهُ كَمَا عَلَّمَكُمْ كَيْفَ تَذْكُرُونَهُ لَا تَعْدِلُوا عَنْهُ. وَ" إِنْ" مُخَفَّفَةٌ مِنَ الثَّقِيلَةِ، يَدُلُّ على ذلك دخول اللام في الخبر، قال سِيبَوَيْهِ. الْفَرَّاءُ: نَافِيَةٌ بِمَعْنَى مَا، وَاللَّامُ بِمَعْنَى إِلَّا، كَمَا قَالَ:

şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ } “Doğrusu siz bundan önce gerçekten sapmışlardan idiniz.” { كَما }'daki kâf harfi, mahzuf bir masdarın sıfatıdır; { ما } ise masdariyyedir veya kâffedir. Mana: O sizi güzel bir hidayete erdirdiği gibi siz de O'nu güzel bir zikirle anın ve O'nu nasıl zikredeceğinizi size öğrettiği gibi anın, ondan sapmayın, demektir. { إِنْ } lafzı, şeddeli [inne'den] hafifletilmiş (muhaffefe)dir; habere lâm harfinin dahil olması buna delalet eder, bunu Sîbeveyhi söylemiştir. el-Ferrâ ise: Olumsuzluk bildiren ve "mâ" (ما) anlamında olan bir edattır; lâm ise "illâ" (إِلَّا) anlamındadır, nitekim şair şöyle demiştir:

ثَكِلَتْكَ أُمُّكَ إِنْ قَتَلْتَ لَمُسْلِمًا ... حَلَّتْ عَلَيْكَ عُقُوبَةُ الرَّحْمَنِ

Anan seni kaybetsin, sen ancak bir Müslümanı öldürdün... Rahmân'ın cezası senin üzerine indi

أَوْ بِمَعْنَى قَدْ، أَيْ قَدْ كُنْتُمْ، ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ. وَالضَّمِيرُ فِي" قَبْلِهِ" عَائِدٌ إِلَى الْهُدَى. وَقِيلَ إِلَى الْقُرْآنِ، أَيْ مَا كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِ إِنْزَالِهِ إِلَّا ضَالِّينَ. وَإِنْ شِئْتَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ، كِنَايَةٌ عَنْ غَيْرِ مَذْكُورٍ، والأول أظهر والله أعلم.

Veya "kad" (قَدْ) anlamındadır; yani "gerçekten siz idiniz" demektir; bunlar üç görüştür. { قَبْلِهِ }'deki zamir ise hidayete racidir. Kur'an'a raci olduğu da söylenmiştir; yani "O indirilmeden önce siz sapmışlardan başkası değildiniz" demektir. Dilersen Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem racidir; bu, zikredilmemiş olandan kinayedir. Birincisi daha zahirdir, en doğrusunu Allah bilir.

[سورة البقرة (٢): آية ١٩٩]

[Bakara Suresi (2): Ayet 199]

ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٩٩)

{ ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Sonra insanların [sel gibi] akıp geldiği yerden siz de akın ve Allah'tan bağışlanma dileyin. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (199)

قِيلَ: الْخِطَابُ لِلْحُمْسِ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا لَا يَقِفُونَ مَعَ النَّاسِ بِعَرَفَاتٍ، بَلْ كَانُوا يَقِفُونَ بِالْمُزْدَلِفَةِ وَهِيَ مِنْ الْحَرَمِ، وَكَانُوا يَقُولُونَ: نَحْنُ قَطِينُ اللَّهِ، فَيَنْبَغِي لَنَا أَنْ نُعَظِّمَ الْحَرَمَ، وَلَا نُعَظِّمَ شَيْئًا مِنَ الْحِلِّ، وَكَانُوا مَعَ مَعْرِفَتِهِمْ وَإِقْرَارِهِمْ إِنَّ عَرَفَةَ مَوْقِفُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَا يَخْرُجُونَ مِنْ الْحَرَمِ، وَيَقِفُونَ بِجَمْعٍ وَيُفِيضُونَ مِنْهُ وَيَقِفُ النَّاسُ بِعَرَفَةَ، فَقِيلَ لَهُمْ: أَفِيضُوا مع الجملة. و" ثم" لَيْسَتْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِلتَّرْتِيبِ وَإِنَّمَا هِيَ لِعَطْفِ جُمْلَةِ كَلَامٍ هِيَ مِنْهَا مُنْقَطِعَةٌ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: الْمُخَاطَبُ بِالْآيَةِ جُمْلَةُ الْأُمَّةِ، وَالْمُرَادُ بِ" النَّاسِ" إِبْرَاهِيمُ ﵇، كَمَا قَالَ:" الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ" [آل عمران: ١٧٣] وَهُوَ يُرِيدُ وَاحِدًا. وَيُحْتَمَلُ عَلَى هَذَا أَنْ يُؤْمَرُوا بِالْإِفَاضَةِ مِنْ عَرَفَةَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ إِفَاضَةٌ أُخْرَى، وَهِيَ الَّتِي مِنْ الْمُزْدَلِفَةَ، فَتَجِيءُ" ثُمَّ" عَلَى هَذَا الِاحْتِمَالِ عَلَى بَابِهَا، وَعَلَى هذا الاحتمال عول

Şöyle denilmiştir: Hitap Humus (Kureyş ve müttefikleri) içindir. Çünkü onlar insanlarla birlikte Arafat'ta vakfe yapmaz, Harem sınırları içinde olan Müzdelife'de vakfe yaparlardı ve şöyle derlerdi: "Biz Allah'ın [Harem'inin] sakinleriyiz; dolayısıyla bizim Harem'i yüceltmemiz ve Hill (Harem dışı) bölgesinden hiçbir yeri yüceltmememiz gerekir." Arafat'ın İbrâhim aleyhisselâm'ın vakfe yeri olduğunu bilip ikrar etmelerine rağmen Harem dışına çıkmazlar, Cem'de (Müzdelife'de) vakfe yapıp oradan ayrılırlardı; insanlar ise Arafat'ta vakfe yapardı. Bunun üzerine onlara: "Toplulukla birlikte [Arafat'tan] akıp gelin" denildi. Bu ayetteki 'sümme' (ثُمَّ / sonra) edatı [zaman bakımından] tertip için değil, kendisinden önceki kısımdan bağımsız olan bir söz cümlesini diğerine atfetmek içindir. Dahhâk ise şöyle demiştir: Ayette muhatap olan bütün ümmettir; 'insanlar' ifadesinden kasıt ise, tıpkı { الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ } “O kimseler ki insanlar kendilerine...” [Âl-i İmrân: 173] ayetinde [insanlar sözüyle] tek bir kişiyi kastettiği gibi İbrâhim aleyhisselâm'dır. Buna göre onların Arafat'tan ayrılmakla emredilmiş olmaları muhtemel olduğu gibi, bunun başka bir ayrılış olup onun da Müzdelife'den ayrılış olması da muhtemeldir. Bu ihtimale göre 'sümme' edatı kendi asıl manasında (sıralama bildirir olarak) gelmiş olur. [İşte]

الطبري. والمعنى: أفيضوا من حيت أَفَاضَ إِبْرَاهِيمُ مِنْ مُزْدَلِفَةَ جَمْعٍ، أَيْ ثُمَّ أَفِيضُوا إِلَى مِنًى لِأَنَّ الْإِفَاضَةَ مِنْ عَرَفَاتٍ قَبْلَ الْإِفَاضَةِ مِنْ جَمْعٍ. قُلْتُ: وَيَكُونُ فِي هَذَا حُجَّةً لِمَنْ أَوْجَبَ الْوُقُوفَ بِالْمُزْدَلِفَةِ، لِلْأَمْرِ بِالْإِفَاضَةِ مِنْهَا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَالصَّحِيحُ فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ الْقَوْلَيْنِ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ. رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: كَانَتْ قُرَيْشٌ وَمَنْ كَانَ عَلَى دِينِهَا وَهُمُ الْحُمْسُ يَقِفُونَ بِالْمُزْدَلِفَةِ يَقُولُونَ: نَحْنُ قَطِينُ اللَّهِ، وَكَانَ مَنْ سِوَاهُمْ يَقِفُونَ بِعَرَفَةَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ". هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: الْحُمْسُ هُمُ الَّذِينَ أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمْ:" ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ" قَالَتْ: كَانَ النَّاسُ يُفِيضُونَ مِنْ عَرَفَاتٍ، وَكَانَ الْحُمْسُ يُفِيضُونَ مِنْ الْمُزْدَلِفَةِ، يَقُولُونَ: لَا نُفِيضُ إِلَّا مِنْ الْحَرَمِ، فَلَمَّا نَزَلَتْ:" أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ" رَجَعُوا إِلَى عَرَفَاتٍ. وَهَذَا نَصٌّ صَرِيحٌ، وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ صَحِيحٌ، فَلَا مُعَوَّلَ عَلَى غَيْرِهِ مِنَ الْأَقْوَالِ. وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ. وَقَرَأَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ" النَّاسِي" وَتَأْوِيلُهُ آدَمُ ﵇، لِقَوْلِهِ تعالى:" فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً" [طه: ١١٥]. وَيَجُوزُ عِنْدَ بَعْضِهِمْ تَخْفِيفُ الْيَاءِ فَيَقُولُ النَّاسُ، كَالْقَاضِ وَالْهَادِ. ابْنُ عَطِيَّةَ: أَمَّا جَوَازُهُ فِي الْعَرَبِيَّةِ فَذَكَرَهُ سِيبَوَيْهِ، وَأَمَّا جَوَازُهُ مَقْرُوءًا بِهِ فَلَا أَحْفَظُهُ. وَأَمَرَ تَعَالَى بِالِاسْتِغْفَارِ لِأَنَّهَا مَوَاطِنُهُ، وَمَظَانُّ الْقَبُولِ وَمَسَاقِطُ الرَّحْمَةِ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: الْمَعْنَى وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ مِنْ فِعْلِكُمُ الَّذِي كَانَ مُخَالِفًا لِسُنَّةِ إِبْرَاهِيمَ فِي وُقُوفِكُمْ بِقُزَحٍ مِنْ الْمُزْدَلِفَةِ دُونَ عَرَفَةَ. الثَّانِيَةُ- رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: فَلَمَّا أَصْبَحَ- يَعْنِي النَّبِيَّ ﷺ وَقَفَ عَلَى قُزَحَ فَقَالَ: (هَذَا قُزَحُ وَهُوَ الْمَوْقِفُ وَجَمْعٌ كُلُّهَا مَوْقِفٌ ونحرت هاهنا وَمِنًى كُلُّهَا مَنْحَرٌ فَانْحَرُوا فِي رِحَالِكُمْ). فَحُكْمُ الْحَجِيجِ إِذَا دَفَعُوا مِنْ عَرَفَةَ إِلَى الْمُزْدَلِفَةِ أَنْ يَبِيتُوا بِهَا ثُمَّ يُغَلِّسُ بِالصُّبْحِ الْإِمَامُ بِالنَّاسِ وَيَقِفُونَ بِالْمَشْعَرِ الْحَرَامِ. وَقُزَحُ هُوَ الْجَبَلُ الَّذِي يَقِفُ عَلَيْهِ الْإِمَامُ، وَلَا يَزَالُونَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ وَيَدْعُونَ إِلَى قُرْبِ طُلُوعِ الشَّمْسِ، ثُمَّ يَدْفَعُونَ قَبْلَ الطُّلُوعِ، عَلَى مُخَالَفَةِ الْعَرَبِ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَدْفَعُونَ بَعْدَ الطُّلُوعِ وَيَقُولُونَ: أَشْرِقْ ثَبِيرُ، كيما نغير، أي كيما نقرب

Taberî'nin [görüşüdür]. Mana şudur: İbrâhim'in Müzdelife'den (Cem'den) akın ettiği gibi siz de akın edin; yani sonra Mina'ya akın edin; çünkü Arafat'tan akın etmek, Cem'den akın etmekten öncedir. Derim ki: Müzdelife'den akın etme emrinden dolayı, burada Müzdelife'de vakfe yapmayı vacip görenler için bir delil vardır; doğrusunu Allah bilir. Bu ayetin tevilinde iki görüşten sahih olanı birinci görüştür. Tirmizî, Âişe'den [şöyle dediğini] rivayet etmiştir: Kureyş ve onların dininde olanlar -ki bunlar Humus'tur- Müzdelife'de vakfe yapar ve: "Biz Allah'ın ehliyiz" derlerdi. Onların dışındakiler ise Arafat'ta vakfe yapardı. Bunun üzerine Yüce Allah: { ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ } “Sonra insanların [sel gibi] akıp geldiği yerden siz de akın” ayetini indirdi. Bu, hasen sahih bir hadistir. Sahîh-i Müslim'de de Âişe'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Humus, haklarında Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ } “Sonra insanların [sel gibi] akıp geldiği yerden siz de akın” ayetini indirdiği kimselerdir. [Âişe devamla] dedi ki: İnsanlar Arafat'tan akın ederdi, Humus ise Müzdelife'den akın eder ve: "Biz ancak Harem'den akın ederiz" derlerdi. Ne zaman ki { أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ } “İnsanların akıp geldiği yerden siz de akın” ayeti indi, Arafat'a döndüler. Bu açık bir nasstır ve bunun gibi birçok sahih [rivayet] vardır; dolayısıyla bunun dışındaki görüşlere itimat edilmez. Yardımına sığınılacak olan yalnız Allah'tır. Saîd b. Cübeyr [kelimeyi] "en-Nâsî" (النَّاسِي) şeklinde okumuştur; bunun tevili ise Yüce Allah'ın: { فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً } “Fakat o unuttu ve biz onda bir azim bulamadık” [Tâhâ: 115] ayetinden dolayı Âdem aleyhisselâm'dır. Bazılarına göre yâ harfinin hazfedilmesi caizdir; tıpkı el-Kâd (الْقَاضِ) ve el-Hâd (الْهَادِ) kelimelerinde olduğu gibi en-Nâs (النَّاسُ) denir. İbn Atıyye şöyle demiştir: Bunun Arap dilinde caiz oluşunu Sîbeveyh zikretmiştir; ancak bununla [kıraat olarak] okunmasının caiz olduğunu bilmiyorum (ezberimde yoktur). Yüce Allah istiğfar etmeyi emretmiştir; çünkü buralar istiğfar mahalleridir, kabulün umulduğu yerler ve rahmetin indiği vakitlerdir. Bir grup ise şöyle demiştir: Mana; Arafat yerine Müzdelife'deki Kuzeh'te vakfe yapmanız hususunda İbrâhim'in sünnetine muhalif olan amelinizden ötürü Allah'tan bağışlanma dileyin, demektir. İkincisi: Ebû Dâvûd, Ali'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Sabah olunca -yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem- Kuzeh'te durup şöyle buyurdu: « هَذَا قُزَحُ وَهُوَ الْمَوْقِفُ وَجَمْعٌ كُلُّهَا مَوْقِفٌ ونحرت هاهنا وَمِنًى كُلُّهَا مَنْحَرٌ فَانْحَرُوا فِي رِحَالِكُمْ » «Burası Kuzeh'tir ve vakfe yeridir; Cem'in (Müzdelife'nin) tamamı vakfe yeridir. Ben [kurbanımı] burada kestim, Mina'nın tamamı kurban kesim yeridir; konakladığınız yerlerde kurbanlarınızı kesin.» Hacıların Arafat'tan Müzdelife'ye geldiklerinde hükmü, orada gecelemeleridir. Sonra imam insanlara sabah namazını alacakaranlıkta kıldırır ve Meş'ar-i Harâm'da vakfe yaparlar. Kuzeh, imamın üzerinde vakfe yaptığı dağdır. Güneşin doğuşu yaklaşıncaya kadar Allah'ı zikretmeye ve dua etmeye devam ederler; sonra Araplara muhalefet olsun diye güneş doğmadan önce hareket ederler. Zira onlar güneş doğduktan sonra hareket ederler ve: "Aydınlan ey Sebîr, ta ki akın edelim (hücum edelim)", yani ihramdan çıkmaya yaklaşalım [ve] ... derlerdi.

مِنَ التَّحَلُّلِ فَنَتَوَصَّلُ إِلَى الْإِغَارَةِ. وَرَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ عَمْرِو بْنُ مَيْمُونٍ قَالَ: شَهِدْتُ عُمَرَ صَلَّى بِجَمْعٍ الصُّبْحَ ثُمَّ وَقَفَ فَقَالَ: إِنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا لَا يُفِيضُونَ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَيَقُولُونَ: أَشْرِقْ ثَبِيرُ، وَأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ خَالَفَهُمْ فَدَفَعَ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ. وَرَوَى ابْنُ عُيَيْنَةَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ عن محمد بن قيس بْنِ مَخْرَمَةَ عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا يَدْفَعُونَ مِنْ عَرَفَةَ قَبْلَ غُرُوبِ الشَّمْسِ، وَكَانُوا يَدْفَعُونَ مِنْ الْمُزْدَلِفَةِ بَعْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ، فَأَخَّرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ هَذَا وَعَجَّلَ هَذَا، أَخَّرَ الدَّفْعَ مِنْ عَرَفَةَ، وَعَجَّلَ الدَّفْعَ مِنْ الْمُزْدَلِفَةِ مُخَالِفًا هَدْي الْمُشْرِكِينَ. الثَّالِثَةُ- فَإِذَا دَفَعُوا قَبْلَ الطُّلُوعِ فَحُكْمُهُمْ أَنْ يَدْفَعُوا عَلَى هَيْئَةِ الدَّفْعِ مِنْ عَرَفَةَ، وَهُوَ أَنْ يَسِيرَ الْإِمَامُ بِالنَّاسِ سَيْرَ الْعَنَقِ، فَإِذَا وَجَدَ أَحَدَهُمْ فُرْجَةً زَادَ فِي الْعَنَقِ شَيْئًا. وَالْعَنَقُ: مَشْيٌ لِلدَّوَابِّ مَعْرُوفٌ لَا يُجْهَلُ. وَالنَّصُّ: فَوْقَ الْعَنَقِ، كَالْخَبَبِ أَوْ فَوْقَ ذَلِكَ. وَفِي صَحِيحٌ مُسْلِمٌ عَنْ أُسَامَةَ بن زيد ﵄ وسيل: كَيْفَ كَانَ يَسِيرُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حِينَ أَفَاضَ مِنْ عَرَفَةَ؟ قَالَ: كَانَ يَسَيِّرُ الْعَنَقَ، فَإِذَا وَجَدَ فَجْوَةً نَصَّ. قَالَ هِشَامٌ: وَالنَّصُّ فَوْقَ الْعَنَقِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَيُسْتَحَبُّ لَهُ أَنْ يُحَرِّكَ فِي بَطْنِ مُحَسِّرٍ قَدْرَ رَمْيَةٍ بِحَجَرٍ، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ فَلَا حَرَجَ، وَهُوَ مِنْ مِنًى. وَرَوَى الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: دَفَعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَعَلَيْهِ السَّكِينَةُ وَقَالَ لَهُمْ: (أَوْضِعُوا فِي وَادِي مُحَسِّرٍ) وَقَالَ لَهُمْ: (خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ). فَإِذَا أَتَوْا مِنًى وَذَلِكَ غَدْوَةُ يَوْمِ النَّحْرِ، رَمَوْا جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ بِهَا ضُحًى رُكْبَانًا إِنْ قَدَرُوا، وَلَا يُسْتَحَبُّ الرُّكُوبُ فِي غَيْرِهَا مِنَ الْجِمَارِ، وَيَرْمُونَهَا بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ، كُلُّ حَصَاةٍ مِنْهَا مِثْلُ حَصَى الْخَذْفِ - عَلَى مَا يَأْتِيِ بَيَانُهُ- فَإِذَا رَمَوْهَا حَلَ لَهُمْ كُلُّ مَا حَرُمَ عَلَيْهِمْ مِنَ اللباس

...ihramdan çıkmaktan [kaçınırız da], böylece baskın yapma imkânına kavuşuruz. Buhârî, Amr b. Meymûn'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Ömer'in Cem'de (Müzdelife'de) sabah namazını kıldırıp ardından vakfe yaptığını ve şöyle dediğini gördüm: 'Müşrikler güneş doğuncaya kadar ayrılmazlar ve: Güneş üzerine doğsun ey Sebîr! derlerdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise onlara muhalefet etti ve güneş doğmadan önce hareket etti.'» İbn Uyeyne, İbn Cüreyc'den, o Muhammed b. Kays b. Mahreme'den, o İbn Tâvûs'tan, o da babasından şöyle rivayet etmiştir: Câhiliye ehli güneş batmadan önce Arafat'tan ayrılır, güneş doğduktan sonra da Müzdelife'den ayrılırlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise müşriklerin yoluna muhalefet ederek bunu geciktirdi, diğerini öne aldı; Arafat'tan ayrılışı geciktirdi, Müzdelife'den ayrılışı ise öne aldı. Üçüncü [Mesele]- [Hacılar] güneş doğmadan önce ayrıldıklarında, onların hükmü Arafat'tan ayrılış tarzında hareket etmeleridir. Bu da imamın insanları anâk (rahat ve orta tempoda) yürüyüşüyle sevk etmesidir; onlardan biri bir boşluk bulduğunda anâk yürüyüşünü biraz artırır. Anâk: Hayvanlar için bilinen, yabancı olunmayan [orta halli] bir yürüyüş tarzıdır. Nass ise anâkın üstünde, habeb (hızlı tırıs) gibi veya onun üstünde [bir yürüyüştür]. Sahîh-i Müslim'de Üsâme b. Zeyd'den radıyallâhu anhümâ şöyle rivayet edilmiştir; kendisine: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Arafat'tan ayrıldığı vakit nasıl yürürdü?" diye sorulunca o şöyle demiştir: «Anâk yürüyüşüyle yürürdü; bir boşluk bulduğunda ise nass yapardı (hızlanırdı).» Hişâm: "Nass, anâkın üstündedir" demiştir; bu da daha önce geçmişti. Kişinin Muhassir vadisinin içinde bir taş atımı mesafesi kadar [bineğini] hızlandırması müstehaptır; bunu yapmazsa bir sakınca yoktur. Burası Minâ'dandır. Sevrî ve başkaları Ebû'z-Zübeyr'den, o da Câbir'den şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üzerinde bir sükûnet olduğu halde hareket etti ve onlara: "Muhassir vadisinde hızlanın!" ve "Hac ibadetinizi benden öğrenip alın!" buyurdu.» Kurban bayramının ilk günü sabahı Minâ'ya geldiklerinde, imkân bulurlarsa kuşluk vakti binitli olarak Akabe cemresini taşlarlar. Diğer cemrelerde ise binitli olmak müstehap değildir. Akabe cemresini, açıklaması geleceği üzere her biri sapan taşı (hazif) büyüklüğünde yedi çakıl taşı ile taşlarlar. O taşları attıklarında, kendilerine haram kılınan giyecek...

وَالتَّفَثِ كُلِّهِ، إِلَّا النِّسَاءَ وَالطِّيبَ وَالصَّيْدَ عِنْدَ مَالِكٍ وَإِسْحَاقَ فِي رِوَايَةِ أَبِي دَاوُدَ الْخَفَّافِ عَنْهُ. وَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَابْنُ عُمَرَ: يحل له كل شي إِلَّا النِّسَاءَ وَالطِّيبَ. وَمَنْ تَطَيَّبَ عِنْدَ مَالِكٍ بَعْدَ الرَّمْيِ وَقَبْلَ الْإِفَاضَةِ لَمْ يُرَ عَلَيْهِ فِدْيَةٌ، لِمَا جَاءَ فِي ذَلِكَ. وَمَنْ صَادَ عِنْدَهُ بَعْدَ أَنْ رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةَ وَقَبْلَ أَنْ يُفِيضَ كَانَ عَلَيْهِ الْجَزَاءُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ: يَحِلُّ لَهُ كُلُّ شي إِلَّا النِّسَاءَ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. الرَّابِعَةُ- وَيَقْطَعُ الْحَاجُّ التَّلْبِيَةَ بِأَوَّلِ حَصَاةٍ يَرْمِيهَا مِنْ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، وَعَلَى هَذَا أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ بِالْمَدِينَةِ وَغَيْرِهَا، وَهُوَ جَائِزٌ مُبَاحٌ عِنْدَ مَالِكٍ. وَالْمَشْهُورُ عَنْهُ قَطْعُهَا عِنْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ مِنْ يَوْمِ عَرَفَةَ، عَلَى مَا ذَكَرَ فِي مُوَطَّئِهِ عَنْ عَلِيٍّ، وَقَالَ: هُوَ الْأَمْرُ عِنْدَنَا. قُلْتُ: وَالْأَصْلُ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ مِنَ السُّنَّةِ مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ، وَكَانَ رَدِيفَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ فِي عَشِيَّةِ عَرَفَةَ وَغَدَاةِ جَمْعٍ لِلنَّاسِ حِينَ دَفَعُوا: (عَلَيْكُمْ بِالسَّكِينَةِ) وَهُوَ كَافٌّ نَاقَتَهُ حَتَّى دَخَلَ مُحَسِّرًا (وَهُوَ مِنْ مِنًى) قَالَ: (عَلَيْكُمْ بِحَصَى الْخَذْفِ الَّذِي يُرْمَى بِهِ الْجَمْرَةَ)، وَقَالَ: لَمْ يَزَلْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُلَبِّي حَتَّى رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ. فِي رِوَايَةٍ: وَالنَّبِيُّ ﷺ يشير بيده كما يحذف الْإِنْسَانُ. وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّهُ انْتَهَى إِلَى الْجَمْرَةِ الْكُبْرَى جَعَلَ الْبَيْتَ عَنْ يَسَارِهِ وَمِنًى عَنْ يَمِينِهِ، وَرَمَى بِسَبْعٍ وَقَالَ: هَكَذَا رَمَى الَّذِي أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ سُورَةُ الْبَقَرَةِ ﷺ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِذَا رَمَيْتُمْ وَحَلَقْتُمْ وَذَبَحْتُمْ فَقَدْ حل لكم كل شي إِلَّا النِّسَاءَ وَحَلَّ لَكُمُ الثِّيَابُ وَالطِّيبُ). وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: طَيَّبْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِيَدَيَّ هَاتَيْنِ، حِينَ أَحْرَمَ، وَلِحِلِّهِ حِينَ أَحَلَّ قَبْلَ أَنْ يَطُوفَ، وَبَسَطَتْ يَدَيْهَا. وَهَذَا هُوَ التَّحَلُّلُ الْأَصْغَرُ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ. وَالتَّحَلُّلُ الْأَكْبَرُ: طَوَافُ الْإِفَاضَةِ، وَهُوَ الَّذِي يَحِلُّ النِّسَاءَ وَجَمِيعَ مَحْظُورَاتِ الْإِحْرَامِ، وَسَيَأْتِي ذِكْرُهُ فِي سُورَةِ" الْحَجِّ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.

...ve bütün kirlerden (ihram yasaklarından) arınmak [helal olur]; ancak Mâlik'e ve Ebû Dâvûd el-Haffâf'ın kendisinden yaptığı rivayette İshâk'a göre kadınlar, koku ve avlanmak müstesnadır. Ömer b. el-Hattâb ile İbn Ömer ise: "Kadınlar ve koku hariç her şey ona helal olur" demişlerdir. Mâlik'e göre [taş] attıktan sonra ve [ifâza] tavafından önce koku sürünen kimseye, bu hususta gelen [rivayet]lerden dolayı herhangi bir fidye gerekmez. Onun nezdinde Akabe cemresini taşladıktan sonra ve ifâza tavafı yapmadan önce avlanan kimseye ise ceza gerekir. Şâfiî, Ahmed, İshâk ve Ebû Sevr: "Kadınlar hariç ona her şey helal olur" demişlerdir; bu [görüş] İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. Dördüncü [Mesele]: Hacı, Akabe cemresine attığı ilk taşla birlikte telbiyeyi keser. Medine'deki ve diğer [beldelerdeki] ilim ehlinin çoğunluğunun görüşü budur. Bu, Mâlik'e göre de caiz ve mübahtır. Muvatta'ında Ali'den zikrettiği üzere, ondan meşhur olan görüş ise [telbiyenin] Arefe günü zeval vaktinde kesilmesidir; ve: "Bizdeki uygulama budur" demiştir. Derim ki: Sünnetten bu konunun aslı, Müslim'in Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in terkisinde bulunan Fadl b. Abbâs'tan rivayet ettiği şu hadistir: O, Arefe akşamında ve Cem' sabahında insanlar hareket ettiklerinde onlara şöyle demiştir: « عَلَيْكُمْ بِالسَّكِينَةِ » «Sükûneti elden bırakmayın!» Muhassir vadisine (ki Minâ'dandır) girinceye kadar devesini hızlıca sürüyordu. [Sonra] şöyle buyurdu: « عَلَيْكُمْ بِحَصَى الْخَذْفِ الَّذِي يُرْمَى بِهِ الْجَمْرَةَ » «Cemreye atılacak olan sapan taşlarını [küçük taşları] toplayın.» Ve: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Akabe cemresini taşlayıncaya kadar telbiye getirmeye devam etti" dedi. Bir rivayette: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem insanın [parmaklarıyla] fiske vurarak taş fırlattığı gibi eliyle işaret ediyordu." Buhârî'de Abdullah'tan rivayet edildiğine göre o, Büyük Cemre'ye vardığında Kâbe'yi soluna, Minâ'yı sağına aldı, yedi taş attı ve: "Kendisine Bakara Suresi indirilen zât sallallâhu aleyhi ve sellem işte böyle taş attı" dedi. Dârekutnî Âişe'den rivayet etmiştir; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « إِذَا رَمَيْتُمْ وَحَلَقْتُمْ وَذَبَحْتُمْ فَقَدْ حل لكم كل شي إِلَّا النِّسَاءَ وَحَلَّ لَكُمُ الثِّيَابُ وَالطِّيبُ » «[Taşları] attığınız, tıraş olduğunuz ve [kurbanınızı] kestiğiniz zaman, kadınlar müstesna her şey size helal olmuştur; elbiseler ve koku da size helal kılınmıştır.» Buhârî'de Âişe'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ihrama girdiği vakit ve ihramdan çıktığı vakit -tavaf etmeden önce- ihramdan çıkışı için şu iki elimle koku sürdüm" dedi ve ellerini açtı. İlim ehline göre küçük tahallül (ihramdan çıkış) budur. Büyük tahallül ise ifâza tavafıdır ki, kadınları ve ihramın bütün yasaklarını helal kılan da odur. Bunun zikri inşâallahu teâlâ Hac Suresi'nde gelecektir.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٠٠]

[Bakara Suresi (2): Ayet 200]

فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ (٢٠٠)

{ فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ } “Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde, atalarınızı andığınız gibi, hatta daha kuvvetli bir anışla Allah'ı anın. İnsanlardan öylesi vardır ki: 'Rabbimiz, bize dünyada ver!' der; onun ahirette hiçbir nasibi yoktur.” (200)

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ" قَالَ مُجَاهِدٌ: الْمَنَاسِكُ الذَّبَائِحُ وَهِرَاقَةُ الدِّمَاءِ. وَقِيلَ: هِيَ شَعَائِرُ الْحَجِّ، لقوله ﵇: (خذوا عني مناسككم). المعنى: فَإِذَا فَعَلْتُمْ مَنْسَكًا مِنْ مَنَاسِكِ الْحَجِّ فَاذْكُرُوا اللَّهَ وَأَثْنُوا عَلَيْهِ بِآلَائِهِ عِنْدَكُمْ. وَأَبُو عَمْرٍو يُدْغِمُ الْكَافَ فِي الْكَافِ، وَكَذَلِكَ" مَا سَلَكَكُمْ" لأنهما مثلان. و" قَضَيْتُمْ" هُنَا بِمَعْنَى أَدَّيْتُمْ وَفَرَغْتُمْ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ" [الجمعة: ١٠] أَيْ أَدَّيْتُمُ الْجُمُعَةَ. وَقَدْ يُعَبَّرُ بِالْقَضَاءِ عَمَّا فُعِلَ مِنَ الْعِبَادَاتِ خَارِجَ وَقْتِهَا الْمَحْدُودِ لَهَا. الثانية- قوله تعالى:" فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ" كَانَتْ عَادَةُ الْعَرَبِ إِذَا قَضَتْ حَجُّهَا تَقِفُ عِنْدَ الْجَمْرَةِ، فَتُفَاخِرُ بِالْآبَاءِ، وَتَذْكُرُ أَيَّامَ أَسْلَافِهَا مِنْ بَسَالَةٍ وَكَرَمٍ، وَغَيْرِ ذَلِكَ، حَتَّى إِنَّ الْوَاحِدَ مِنْهُمْ لَيَقُولُ: اللَّهُمَّ إِنَّ أَبِي كَانَ عَظِيمَ الْقُبَّةِ، عَظِيمَ الْجَفْنَةِ، كَثِيرَ الْمَالِ، فَأَعْطِنِي مِثْلَ مَا أَعْطَيْتَهُ، فَلَا يَذْكُرُ غَيْرَ أَبِيهِ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ لِيُلْزِمُوا أَنْفُسَهُمْ ذِكْرَ اللَّهِ أَكْثَرَ مِنَ الْتِزَامِهِمْ ذِكْرَ آبَائِهِمْ أَيَّامَ الْجَاهِلِيَّةِ. هَذَا قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعَطَاءٌ وَالضَّحَّاكُ وَالرَّبِيعُ: مَعْنَى الْآيَةِ وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِ الْأَطْفَالِ آبَاءَهُمْ وَأُمَّهَاتِهِمْ: أَبَهْ أُمَّهْ، أَيْ فَاسْتَغِيثُوا بِهِ وَالْجَئُوا إِلَيْهِ كَمَا كُنْتُمْ تَفْعَلُونَ فِي حَالِ صِغَرِكُمْ بِآبَائِكُمْ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: مَعْنَى الْآيَةِ اذْكُرُوا اللَّهَ وَعَظِّمُوهُ وَذُبُّوا عَنْ حَرَمِهِ، وَادْفَعُوا مَنْ أَرَادَ الشِّرْكَ فِي دِينِهِ وَمَشَاعِرِهِ، كَمَا تَذْكُرُونَ آبَاءَكُمْ بِالْخَيْرِ إِذَا غَضَّ أَحَدٌ مِنْهُمْ، وَتَحْمُونَ جَوَانِبَهُمْ وَتَذُبُّونَ عَنْهُمْ. وَقَالَ أَبُو الْجَوْزَاءِ لِابْنِ عَبَّاسٍ: إِنَّ الرَّجُلَ الْيَوْمَ لَا يَذْكُرُ أَبَاهُ، فَمَا مَعْنَى الْآيَةِ؟ قَالَ: لَيْسَ كَذَلِكَ، وَلَكِنْ أَنْ تَغْضَبَ لله تعالى

Bunda iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ } “Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde” buyruğudur. Mücâhid şöyle demiştir: Menâsik; kurban kesmek ve kan akıtmaktır. Bir görüşe göre de bunlar hac ibadetleridir; nitekim Peygamber aleyhisselam: « خذوا عني مناسككم » «Hac ibadetlerinizi benden alınız» buyurmuştur. Manası şudur: Hac menâsikinden (ibadetlerinden) bir menâsik yerine getirdiğiniz vakit Allah'ı anın ve O'nun size olan nimetlerinden ötürü O'na senada bulunun. Ebû Amr [buradaki] kâf harfini kâf harfine idğam eder; aynı şekilde { مَا سَلَكَكُمْ } [lafzında da idğam yapar]; çünkü bu ikisi mütemâsil (birbirinin aynı olan iki harf)dir. Buradaki { قَضَيْتُمْ } lafzı; eda ettiniz, bitirdiniz manasındadır. Nitekim Yüce Allah: { فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ } [el-Cumu'a: 10] yani "Cuma namazını eda ettiğinizde" buyurmuştur. Bazen kazâ kelimesi, belirlenmiş vaktinin dışında yerine getirilen ibadetler için de kullanılır. İkincisi: Yüce Allah'ın: { فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ } “atalarınızı andığınız gibi Allah'ı anın” buyruğudur. Arapların âdeti; haclarını tamamladıklarında cemrenin yanında durur, atalarıyla övünür ve geçmişlerinin cesaret, cömertlik ve benzeri hasletlere dair günlerini anarlardı. Hatta onlardan biri: "Allahım! Babamın çadırı büyüktü, çanağı büyüktü, malı çoktu; bana da ona verdiğinin benzerini ver!" der, babasından başkasını anmazdı. Bunun üzerine, Câhiliye günlerinde atalarını anmaya gösterdikleri bağlılıktan daha fazla Allah'ı anmaya kendilerini mecbur tutsunlar diye bu ayet indirildi. Müfessirlerin cumhurunun görüşü budur. İbn Abbâs, Atâ, ed-Dahhâk ve er-Rebî' ise şöyle demiştir: Ayetin manası; çocukların anne babalarını: "Babacığım, anneciğim" diye andığı gibi Allah'ı anın; yani küçüklüğünüzde anne babanıza yaptığınız gibi O'ndan yardım dileyin ve O'na sığının demektir. Bir topluluk da şöyle demiştir: Ayetin manası; birisi atalarınızı eksiltmeye/küçümsemeye kalkıştığında onları hayırla anıp tarafını koruduğunuz ve onları savunduğunuz gibi, siz de Allah'ı anın, O'nu tazim edin, O'nun haramlarını koruyun ve O'nun dininde ve şeâirinde şirke yeltenenleri defedin demektir. Ebu'l-Cevzâ, İbn Abbâs'a: "Bugün insan babasını anmıyor, öyleyse ayetin manası nedir?" diye sorunca İbn Abbâs şöyle dedi: "Öyle değil, lakin Yüce Allah için öfkelenmendir

إِذَا عُصِيَ أَشَدَّ مِنْ غَضَبِكَ لِوَالِدَيْكَ إِذَا شُتِمَا. وَالْكَافُ مِنْ قَوْلِهِ" كَذِكْرِكُمْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ ذِكْرًا كَذِكْرِكُمْ." أَوْ أَشَدَّ" قَالَ الزَّجَّاجُ:" أَوْ أَشَدَّ" فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ عَطْفًا عَلَى ذِكْرِكُمْ، الْمَعْنَى: أَوْ كَأَشَدَّ ذِكْرًا، وَلَمْ يَنْصَرِفْ لِأَنَّهُ" أَفْعَلُ" صِفَةٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِمَعْنَى أَوِ اذْكُرُوهُ أَشَدَّ. و" ذِكْراً" نُصِبَ عَلَى الْبَيَانِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا"" مِنْ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ، وَإِنْ شِئْتَ بِالصِّفَةِ يَقُولُ" رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا" صِلَةٌ" مَنْ" الْمُرَادُ الْمُشْرِكُونَ. قَالَ أَبُو وَائِلٍ وَالسُّدِّيُّ وَابْنُ زيد: كانت العرب في الجاهلية تدعوا فِي مَصَالِحِ الدُّنْيَا فَقَطْ، فَكَانُوا يَسْأَلُونَ الْإِبِلَ وَالْغَنَمَ وَالظَّفَرَ بِالْعَدُوِّ، وَلَا يَطْلُبُونَ الْآخِرَةَ، إِذْ كَانُوا لَا يَعْرِفُونَهَا وَلَا يُؤْمِنُونَ بِهَا، فَنُهُوا عَنْ ذَلِكَ الدُّعَاءِ الْمَخْصُوصِ بِأَمْرِ الدُّنْيَا، وَجَاءَ النَّهْيُ فِي صِيغَةِ الْخَبَرِ عَنْهُمْ. وَيَجُوزُ أَنْ يَتَنَاوَلَ هَذَا الْوَعِيدُ الْمُؤْمِنَ أَيْضًا إِذَا قَصَرَ دَعَوَاتِهِ فِي الدُّنْيَا، وَعَلَى هَذَا فَ" مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ" أَيْ كَخَلَاقِ الَّذِي يَسْأَلُ الْآخِرَةَ وَالْخَلَاقُ النَّصِيبُ. وَ" مِنْ" زائدة وقد تقدم.

{ كَذِكْرِكُمْ } sözündeki kâf nasb mahallindedir; yani "atalarınızı andığınız gibi bir anışla" demektir. { أَوْ أَشَدَّ } hakkında ez-Zeccâc: "{ أَوْ أَشَدَّ }, { ذِكْرِكُمْ } üzerine atfedilerek cer mahallindedir; mana: 'veya daha şiddetli bir anış gibi' şeklindedir; sıfat olan ef'al vezninde olduğu için gayrimunsariftir. 'Veya O'nu daha şiddetli anın' manasında nasb mahallinde olması da caizdir" demiştir. { ذِكْراً } ise temyiz (beyan) olarak mansub kılınmıştır. Yüce Allah'ın: { فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا } “İnsanlardan öylesi vardır ki: 'Rabbimiz, bize dünyada ver!' der” kavli: { مَنْ }, mübteda olarak ref mahallindedir; dilerseniz sıfat olarak ref mahallindedir; { يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا } ise { مَنْ }'in sılasıdır. Bununla kastedilen müşriklerdir. Ebû Vâil, es-Süddî ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: Cahiliyede Araplar sadece dünya maslahatları için dua ederlerdi; deve, koyun ve düşmana karşı zafer isterler, ahireti ise bilmedikleri ve ona inanmadıkları için talep etmezlerdi. İşte onlar dünya işine hasredilen bu duadan nehyedildiler ve bu nehiy onlardan haber verme sîgasıyla geldi. Bu tehdidin, dualarını sadece dünyaya hasrettiği takdirde mümini de kapsaması caizdir; buna göre { وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ } “onun ahirette hiçbir nasibi yoktur” yani ahireti isteyen kimsenin nasibi gibi bir nasibi yoktur, demektir. el-Halâk, nasip demektir. { مِنْ } ise zâidedir ve açıklaması daha önce geçmişti.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٠١]

[Bakara Suresi (2): Ayet 201]

وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ (٢٠١)

{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ } “Onlardan öylesi de vardır ki: 'Rabbimiz, bize dünyada da bir iyilik/güzellik ver, ahirette de bir iyilik/güzellik ver ve bizi ateşin azabından koru!' der.” (201)

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ (٢٠١) فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَمِنْهُمْ" أَيْ مِنَ النَّاسِ، وَهُمُ الْمُسْلِمُونَ يَطْلُبُونَ خَيْرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. وَاخْتُلِفَ فِي تَأْوِيلِ الْحَسَنَتَيْنِ عَلَى أَقْوَالٍ عَدِيدَةٍ، فَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ أَنَّ الْحَسَنَةَ فِي الدُّنْيَا الْمَرْأَةُ الْحَسْنَاءُ، وَفِي الْآخِرَةِ الْحُورُ الْعِينُ." وَقِنا عَذابَ النَّارِ": الْمَرْأَةُ السُّوءُ. قُلْتُ: وَهَذَا فِيهِ بُعْدٌ، وَلَا يَصِحُّ عَنْ عَلِيٍّ، لِأَنَّ النَّارَ حَقِيقَةٌ فِي النَّارِ الْمُحْرِقَةِ، وَعِبَارَةُ الْمَرْأَةِ عَنِ النَّارِ تَجَوُّزٌ. وَقَالَ قَتَادَةُ: حَسَنَةُ الدُّنْيَا الْعَافِيَةُ فِي الصِّحَّةِ وَكَفَافُ الْمَالِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: حَسَنَةُ الدُّنْيَا الْعِلْمُ وَالْعِبَادَةُ. وَقِيلَ غَيْرُ هَذَا. وَالَّذِي عَلَيْهِ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْحَسَنَتَيْنِ نِعَمُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ، فَإِنَّ اللَّفْظَ يَقْتَضِي هَذَا كُلَّهُ، فإن" حَسَنَةً"

Yüce Allah'ın: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ } (201) kavlinde üç mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { وَمِنْهُمْ } kavli, yani insanlardan demektir; bunlar dünya ve ahiret hayrını talep eden Müslümanlardır. İki iyilik/güzellik (haseneteyn) hususunda birçok görüşle tevil ihtilafı yapılmıştır: Ali b. Ebî Tâlib'den radıyallâhu anh dünyadaki iyiliğin güzel kadın, ahiretteki iyiliğin hûr-i iyn, { وَقِنا عَذابَ النَّارِ } “bizi ateşin azabından koru” ifadesinin ise kötü kadın olduğu rivayet edilmiştir. Derim ki: Bu uzaktır ve Ali'den sahih değildir; çünkü ateş (en-nâr) hakikat olarak yakıcı ateştir ve kadının ateş olarak ifade edilmesi mecazdır. Katâde: "Dünyadaki iyilik, sıhhatte afiyet ve kâfi miktarda maldır" demiştir. el-Hasan: "Dünyadaki iyilik ilim ve ibadettir" demiştir. Bundan başkası da söylenmiştir. İlim ehlinin çoğunluğunun benimsediği görüşe göre iki iyilikten murat, dünya ve ahiret nimetleridir. Doğru olan da budur; zira lafız bunların tamamını iktiza eder. Çünkü { حَسَنَةً } lafzı

نَكِرَةٌ فِي سِيَاقِ الدُّعَاءِ، فَهُوَ مُحْتَمِلٌ لِكُلِ حَسَنَةٍ مِنَ الْحَسَنَاتِ عَلَى الْبَدَلِ. وَحَسَنَةُ الْآخِرَةِ: الْجَنَّةُ بِإِجْمَاعٍ. وَقِيلَ: لَمْ يُرِدْ حَسَنَةً وَاحِدَةً، بَلْ أَرَادَ: أَعْطِنَا فِي الدُّنْيَا عَطِيَّةً حَسَنَةً، فَحَذَفَ الِاسْمَ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَقِنا عَذابَ النَّارِ" أصل" قنا" أو قنا، حُذِفَتِ الْوَاوُ كَمَا حُذِفَتْ فِي يَقِي وَيَشِي، لِأَنَّهَا بَيْنَ يَاءٍ وَكَسْرَةٍ، مِثْلُ يَعِدُ، هَذَا قَوْلُ الْبَصْرِيِّينَ. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ: حُذِفَتْ فَرْقًا بَيْنَ اللَّازِمِ وَالْمُتَعَدِّي. قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ: هَذَا خَطَأٌ، لِأَنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ: وَرِمَ يَرِمُ، فَيَحْذِفُونَ الْوَاوَ. وَالْمُرَادُ بِالْآيَةِ الدُّعَاءُ فِي أَلَّا يَكُونَ الْمَرْءُ مِمَّنْ يَدْخُلُهَا بِمَعَاصِيهِ وَتُخْرِجُهُ الشَّفَاعَةُ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ دُعَاءً مُؤَكَّدًا لِطَلَبِ دُخُولِ الْجَنَّةِ، لِتَكُونَ الرَّغْبَةُ فِي مَعْنَى النَّجَاةِ وَالْفَوْزِ مِنَ الطَّرَفَيْنِ، كَمَا قَالَ أَحَدُ الصَّحَابَةِ لِلنَّبِيِّ ﷺ: أَنَا إِنَّمَا أَقُولُ فِي دُعَائِي: اللَّهُمَّ أَدْخِلْنِي الْجَنَّةَ وَعَافِنِي مِنَ النَّارِ، وَلَا أَدْرِي مَا دَنْدَنَتُكَ وَلَا دَنْدَنَةُ مُعَاذٍ. فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" حَوْلَهَا نُدَنْدِنُ" خَرَّجَهُ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ وَابْنُ مَاجَهْ أَيْضًا. الثَّالِثَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ جَوَامِعِ الدُّعَاءِ الَّتِي عَمَّتِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ. قِيلَ لِأَنَسٍ: ادْعُ اللَّهَ لَنَا، فَقَالَ: اللَّهُمَّ آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ. قَالُوا: زِدْنَا. قَالَ: مَا تُرِيدُونَ! قَدْ سَأَلْتُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ!. وَفِي الصَّحِيحَيْنِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: كَانَ أَكْثَرُ دَعْوَةٍ يَدْعُو بِهَا النَّبِيُّ ﷺ يَقُولُ: (اللَّهُمَّ آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ). قَالَ: فَكَانَ أَنَسٌ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَدْعُوَ بِدَعْوَةٍ دَعَا بِهَا، فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يَدْعُوَ بِدُعَاءٍ دَعَا بِهَا فِيهِ. وَفِي حَدِيثِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يَطُوفُ بِالْبَيْتِ وَهُوَ يَقُولُ: رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ. ماله هِجِّيرَى غَيْرَهَا، ذَكَرَهُ أَبُو عُبَيْدٍ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: بَلَغَنِي أَنَّهُ كَانَ يَأْمُرُ أَنْ يَكُونَ أَكْثَرُ دُعَاءِ الْمُسْلِمِ فِي الْمَوْقِفِ هَذِهِ الْآيَةِ:

[...ve bu kelime] dua bağlamında nekredir (belirsiz isimdir); dolayısıyla bedel yoluyla iyilik ve güzelliklerden her birini kapsama ihtimaline sahiptir. Ahiret hasenesi (iyiliği/güzelliği) ise icma ile cennettir. Şöyle de denilmiştir: Tek bir iyiliği kastetmemiş, bilakis 'Bize dünyada güzel bir bağış ver' demek istemiş, böylece ismi hazfetmiştir (düşürmüştür). İkincisi- Yüce Allah'ın: { وَقِنا عَذابَ النَّارِ } “ve bizi ateşin azabından koru” kavli: «قِنا» (kınâ) kelimesinin aslı «اِوْقِنا» (ivkınâ)dır. «يَقِي» (yekî) ve «يَشِي» (yeşî) kelimelerinde olduğu gibi vâv harfi hazfedilmiştir; çünkü vâv harfi «يَعِدُ» (ya'idu) kelimesinde olduğu gibi ye ile kesre arasındadır; Basralıların görüşü budur. Kûfeliler ise: 'Lâzım (geçişsiz) ile müteaddî (geçişli) fiili birbirinden ayırt etmek için hazfedilmiştir' demişlerdir. Muhammed b. Yezîd [el-Müberred] ise şöyle demiştir: 'Bu yanlıştır; zira Araplar [lâzım bir fiil olduğu halde] «وَرِمَ يَرِمُ» (verime yerimu) derler ve vâvı hazfederler.' Ayetten murad, kişinin günahları sebebiyle oraya giren ve şefaatle oradan çıkarılan kimselerden olmaması için dua etmesidir. Cennete giriş talebini pekiştiren bir dua olması da muhtemeldir; tâ ki kurtuluş ve zafere ulaşma arzusu her iki yönden de (hem cenneti istemek hem cehennemden sakınmak şeklinde) gerçekleşsin. Nitekim sahabelerden biri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle demiştir: «Ben duamda sadece: 'Allah'ım! Beni cennete koy ve beni cehennemden koru' diyorum; senin dendeneni (mırıldanmanı) de Muâz'ın dendenesini de bilmiyorum/anlamıyorum.» Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Biz de onun etrafında dendeneleriz (dönüp dolaşıp aynı şeyi isteriz)» buyurdu. Bunu Ebû Dâvûd Sünen'inde ve İbn Mâce de tahric etmiştir. Üçüncüsü- Bu ayet, dünya ve ahireti kapsayan cevâmiu'd-duâdandır (en kapsamlı dualardandır). Enes'e [radıyallâhu anh]: 'Bizim için Allah'a dua et' denildi, o da: «اللَّهُمَّ آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ» «Allah'ım! Bize dünyada da bir iyilik/güzellik ver, ahirette de bir iyilik/güzellik ver ve bizi ateşin azabından koru!» dedi. 'Bize duayı artır' dediler; [Enes de]: 'Daha ne istiyorsunuz! Zaten dünyayı da ahireti de istemiş oldum!' dedi. Sahîhayn'da Enes'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in en çok yaptığı dua şuydu: «اللَّهُمَّ آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ» «Allah'ım! Bize dünyada da bir iyilik/güzellik ver, ahirette de bir iyilik/güzellik ver ve bizi ateşin azabından koru!». [Râvî] dedi ki: Enes tek bir dua etmek istediğinde bu duayı ederdi; kapsamlı bir dua etmek istediğinde de bu duayı onun içine katardı. Ömer'den [radıyallâhu anh] gelen rivayette ise, onun Kâbe'yi tavaf ederken: «رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ» «Rabbimiz! Bize dünyada da bir iyilik/güzellik ver, ahirette de bir iyilik/güzellik ver ve bizi ateşin azabından koru!» dediği ve bundan başka bir hiccîrâsı (dilinden düşürmediği virdi) olmadığı nakledilmiştir; bunu Ebû Ubeyd zikretmiştir. İbn Cüreyc de şöyle demiştir: 'Bana ulaştığına göre o, müslümanın vakfede (Arafat'ta) en çok yapacağı duanın şu ayet olmasını emrederdi:'

" رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ". وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ عِنْدَ الرُّكْنِ مَلَكًا قَائِمًا مُنْذُ خَلَقَ الله السموات وَالْأَرْضَ يَقُولُ آمِينَ، فَقُولُوا:" رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ" وسيل عَطَاءٌ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ عَنْ الرُّكْنِ الْيَمَانِيِّ وَهُوَ يَطُوفُ بِالْبَيْتِ، فَقَالَ عَطَاءٌ: حَدَّثَنِي أَبُو هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: (وُكِّلَ بِهِ سَبْعُونَ مَلَكًا فَمَنْ قَالَ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ الْعَفْوَ وَالْعَافِيَةَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ قَالُوا آمِينَ) الْحَدِيثَ. خَرَّجَهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي السُّنَنِ، وَسَيَأْتِي بِكَمَالِهِ مُسْنَدًا فِي [الْحَجِّ] إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

{ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ } “Rabbimiz, bize dünyada da bir iyilik/güzellik ver, ahirette de bir iyilik/güzellik ver ve bizi ateşin azabından koru!”. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Rüknün yanında, Allah gökleri ve yeri yarattığından beri ayakta durup 'Âmîn' diyen bir melek vardır; öyleyse siz: { رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ } deyiniz." Atâ b. Ebî Rabâh'a Beyt'i tavaf ederken Rükn-i Yemânî sorulduğunda Atâ şöyle dedi: Bana Ebû Hüreyre anlattı ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Ona yetmiş melek vekil kılınmıştır; kim: 'Allah'ım, Senden dünyada ve ahirette af ve afiyet dilerim; Rabbimiz, bize dünyada da bir iyilik ver, ahirette de bir iyilik ver ve bizi ateşin azabından koru!' derse, melekler: 'Âmîn' derler) —hadis—. Bunu İbn Mâce Sünen'inde tahric etmiştir; inşâallah hac bahsinde müsned olarak tamamı gelecektir.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٠٢]

[Bakara Suresi (2): Ayet 202]

أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ (٢٠٢)

{ أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ } “İşte onlar için kazandıklarından bir nasip vardır. Allah, hesabı pek çabuk görendir.” (202)

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى قَوْلُهُ تَعَالَى:" أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا" هَذَا يَرْجِعُ إِلَى الْفَرِيقِ الثَّانِي فَرِيقِ الْإِسْلَامِ، أَيْ لَهُمْ ثَوَابُ الْحَجِّ أَوْ ثَوَابُ الدُّعَاءِ، فَإِنَّ دُعَاءَ الْمُؤْمِنِ عِبَادَةٌ. وَقِيلَ: يَرْجِعُ" أُولئِكَ" إِلَى الْفَرِيقَيْنِ، فَلِلْمُؤْمِنِ ثَوَابُ عَمَلِهِ وَدُعَائِهِ، وَلِلْكَافِرِ عِقَابُ شِرْكِهِ وَقِصَرِ نَظَرِهِ عَلَى الدُّنْيَا، وَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ تعالى:" وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا" [الانعام: ١٣٢]. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ" مِنْ سَرُعَ يَسْرُعُ- مِثْلُ عَظُمَ يَعْظُمُ- سِرْعًا وَسُرْعَةً، فَهُوَ سَرِيعٌ." الْحِسَابُ" مَصْدَرٌ كَالْمُحَاسَبَةِ، وَقَدْ يُسَمَّى الْمَحْسُوبُ حِسَابًا. وَالْحِسَابُ الْعَدُّ: يُقَالُ: حَسَبَ يَحْسُبُ حِسَابًا وَحِسَابَةً وَحُسْبَانًا وَحِسْبَانًا وَحَسْبًا، أَيْ عَدَّ، وَأَنْشَدَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ:

Bunda üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا } “İşte onlar için kazandıklarından bir nasip vardır” buyruğudur. Bu, ikinci gruba, yani İslam grubuna döner; yani onlar için haccın sevabı veya duanın sevabı vardır; zira müminin duası bir ibadettir. { أُولئِكَ } "onlar" ifadesinin her iki gruba da döndüğü söylenmiştir: Mümin için amelinin ve duasının sevabı, kâfir için ise şirkinin ve bakışını sadece dünya ile sınırlı tutmasının cezası vardır. Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا } “Herkesin yaptıklarına göre dereceleri vardır” [En'âm: 132]. İkincisi: Yüce Allah'ın { وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ } “Allah, hesabı pek çabuk görendir” buyruğudur. Saru'a-yesru'u (سَرُعَ يَسْرُعُ) fiilinden -tıpkı azume-ya'zumu (عَظُمَ يَعْظُمُ) gibi- mastarları sir'an (سِرْعًا) ve sür'aten (سُرْعَةً) olup o seri'dir (سَرِيعٌ). el-Hisâb (الْحِسَابُ), muhasebe gibi bir mastardır; bazen sayılan şeye (mahsub) de hisab denir. Hisab, saymaktır: Hasebe-yahsubu-hisâben-ve-hisâbeten-ve-husbânen-ve-hısbânen-ve-hasben (حَسَبَ يَحْسُبُ حِسَابًا وَحِسَابَةً وَحُسْبَانًا وَحِسْبَانًا وَحَسْبًا) denir, yani saydı. İbnü'l-A'râbî şu şiiri okumuştur:

يَا جُمْلٌ أُسْقَاكَ بِلَا حِسَابَهْ ... سُقْيَا مَلِيكٍ حَسَنِ الرِّبَابَهْ

Ey Cüml! Hesapsızca sulanasın ... İdaresi güzel bir Melik'in sulamasıyla

قَتَلْتِنِي بِالدَّلِّ والخلابة

Beni naz ve gönül çalıcılıkla (hılâbe) öldürdün.

وَالْحَسَبُ: مَا عُدَّ مِنْ مَفَاخِرِ الْمَرْءِ. وَيُقَالُ: حَسَبُهُ دِينُهُ. وَيُقَالُ: مَالُهُ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ:" الْحَسَبُ الْمَالُ وَالْكَرَمُ التَّقْوَى" رَوَاهُ سَمُرَةُ بْنُ جُنْدُبٍ، أَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ، وَهُوَ فِي الشِّهَابِ أَيْضًا. وَالرَّجُلُ حَسِيبٌ، وَقَدْ حَسُبَ حَسَابَةً (بِالضَّمِّ) مِثْلُ خَطُبَ خَطَابَةً. وَالْمَعْنَى فِي الْآيَةِ: إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ، لَا يَحْتَاجُ إِلَى عَدٍّ وَلَا إِلَى عَقْدٍ وَلَا إِلَى إِعْمَالِ فِكْرٍ كَمَا يَفْعَلُهُ الْحَسَّابِ، وَلِهَذَا قَالَ وَقَوْلُهُ الْحَقُّ:" وَكَفى بِنا حاسِبِينَ" وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" اللَّهُمَّ مُنَزِّلَ الْكِتَابِ سَرِيعَ الحساب" الحديث. فالله ﷿ عَالِمٌ بِمَا لِلْعِبَادِ وَعَلَيْهِمْ فَلَا يَحْتَاجُ إِلَى تذكر وتأمل، إذا قد علم ما للحاسب وَعَلَيْهِ، لِأَنَّ الْفَائِدَةَ فِي الْحِسَابِ عِلْمُ حَقِيقَتِهِ. وَقِيلَ: سَرِيعُ الْمُجَازَاةِ لِلْعِبَادِ بِأَعْمَالِهِمْ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَا يَشْغَلُهُ شَأْنٌ عَنْ شَأْنٍ، فَيُحَاسِبُهُمْ فِي حَالَةٍ وَاحِدَةٍ، كَمَا قَالَ وَقَوْلُهُ الْحَقُّ:" مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ. قَالَ الْحَسَنُ: حِسَابُهُ أَسْرَعُ مِنْ لَمْحِ الْبَصَرِ، وَفِي الْخَبَرِ" إِنَّ اللَّهَ يُحَاسِبُ فِي قَدْرِ حَلْبِ شَاةٍ". وَقِيلَ: هُوَ أَنَّهُ إِذَا حَاسَبَ وَاحِدًا فَقَدْ حَاسَبَ جَمِيعَ الْخَلْقِ. وَقِيلَ لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ كَيْفَ يُحَاسِبُ اللَّهُ الْعِبَادَ فِي يَوْمٍ؟ قَالَ كَمَا يَرْزُقُهُمْ فِي يَوْمٍ! وَمَعْنَى الْحِسَابِ: تَعْرِيفُ اللَّهِ عِبَادَهُ مَقَادِيرَ الْجَزَاءِ عَلَى أَعْمَالِهِمْ، وَتَذْكِيرُهُ إِيَّاهُمْ بِمَا قَدْ نَسَوْهُ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى:" يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا أَحْصاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ ". وَقِيلَ: مَعْنَى الْآيَةِ سَرِيعٌ بِمَجِيءِ يَوْمِ الْحِسَابِ، فَالْمَقْصِدُ بِالْآيَةِ الْإِنْذَارُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ. قُلْتُ: وَالْكُلُّ مُحْتَمَلٌ، فَيَأْخُذُ الْعَبْدُ لِنَفْسِهِ فِي تَخْفِيفِ الْحِسَابِ عَنْهُ بِالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، وَإِنَّمَا يَخِفُّ الْحِسَابُ فِي الْآخِرَةِ عَلَى مَنْ حَاسَبَ نَفْسَهُ فِي الدُّنْيَا. الثَّالِثَةُ- قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا" هُوَ الرَّجُلُ يَأْخُذُ مَالًا يَحُجُّ بِهِ عَنْ غَيْرِهِ، فَيَكُونُ لَهُ ثَوَابٌ. وَرُوِيَ عَنْهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ رَجُلًا قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَاتَ أَبِي وَلَمْ يَحُجَّ، أَفَأَحُجُّ عَنْهُ؟ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (لَوْ كَانَ عَلَى أَبِيكَ دَيْنٌ فَقَضَيْتَهُ أَمَا كَانَ ذَلِكَ يَجْزِي). قَالَ نَعَمْ. قَالَ: (فَدَيْنُ اللَّهِ أَحَقُّ أَنْ يُقْضَى). قَالَ: فَهَلْ لِي مِنْ أَجْرٍ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا" يعني من حج

Hasab (حَسَب), kişinin iftihar vesilesi sayılan meziyetleridir. "Kişinin hasabi dinidir" denildiği gibi, "malıdır" da denilir. Nitekim hadiste: «الْحَسَبُ الْمَالُ وَالْكَرَمُ التَّقْوَى» «Hasap maldır, kerem ise takvadır» buyrulmuştur. Bunu Semure b. Cündeb rivayet etmiş, İbn Mâce tahric etmiştir; ayrıca eş-Şihâb'da da yer almaktadır. Bir adama "hasîb" denilir ve tıpkı hatube-hitâbeten (خَطُبَ خَطَابَةً) dendiği gibi [aynı kalıpta ötre ile] hasube-hasâbeten (حَسُبَ حَسَابَةً) denir. Ayetteki anlam ise şudur: Şüphesiz Allah Teâlâ hesabı çabuk görendir; hesap uzmanlarının yaptığı gibi saymaya, parmakla hesaplamaya yahut zihni yormaya ihtiyacı yoktur. Nitekim hak olan sözünde: { وَكَفى بِنا حاسِبِينَ } “Hesap görücüler olarak biz yeteriz” buyurmuştur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: «اللَّهُمَّ مُنَزِّلَ الْكِتَابِ سَرِيعَ الحساب...» «Ey Kitab'ı indiren, hesabı çabuk gören Allahım!...» buyurmuştur. Dolayısıyla Azîz ve Celîl olan Allah, kulların lehine ve aleyhine olan her şeyi bilmektedir; bu sebeple hatırlamaya ve derinlemesine düşünmeye muhtaç değildir. Zira hesap yapanın lehine ve aleyhine olanı zaten bilmektedir; çünkü hesaptaki asıl maksat onun hakikatini bilmektir. Bir görüşe göre ayetin anlamı: Kullara amellerinin karşılığını pek çabuk verendir. Bir diğer görüşe göre ise: Hiçbir meşguliyet O'nu başka bir meşguliyetten alıkoymaz; dolayısıyla hepsini tek bir anda hesaba çeker. Nitekim hak olan sözünde: { مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ } “Sizin yaratılmanız da diriltilmeniz de ancak tek bir nefis gibidir” buyurmuştur. Hasan[-ı Basrî]: "O'nun hesaba çekmesi göz açıp kapamaktan daha hızlıdır" demiştir. Bir rivayette de: "Allah Teâlâ bir koyun sağımı süresi kadar bir zamanda hesaba çeker" denilmiştir. Bir diğer görüşe göre ise: Bir kişiyi hesaba çektiğinde bütün mahlûkatı hesaba çekmiş gibi olur. Ali b. Ebî Tâlib'e radıyallâhu anh: "Allah kulları bir günde nasıl hesaba çeker?" diye sorulduğunda; "Onları bir günde rızıklandırdığı gibi!" demiştir. Hesabın anlamı ise: Allah'ın kullarına amellerinin karşılığının miktarlarını bildirmesi ve unuttukları şeyleri kendilerine hatırlatmasıdır. Bunun delili ise Yüce Allah'ın: { يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا أَحْصاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ } “O gün Allah onların hepsini diriltecek ve yaptıklarını kendilerine haber verecektir. Allah onu bir bir saymış, onlar ise unutmuşlardır” ayetidir. Bir görüşe göre de ayetin anlamı: Hesap gününün gelişi pek yakındır; dolayısıyla ayetteki maksat kıyamet günüyle uyarmaktır. Derim ki: Bunların hepsi muhtemeldir; kul, salih ameller işleyerek hesabını hafifletme yoluna gitmelidir. Ahirette hesap ancak dünyada nefsini hesaba çeken kimseye hafif gelir. Üçüncü Mesele: İbn Abbâs, Yüce Allah'ın: { أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا } “İşte onlar için kazandıklarından bir nasip vardır” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Bu, başkası adına hac etmek üzere mal alan kimsedir; böylece onun için de sevap olur." Kendisinden bu ayet hakkında şöyle de rivayet edilmiştir: Bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Babam vefat etti ve hac yapmadı, onun yerine hac edebilir miyim?" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «لَوْ كَانَ عَلَى أَبِيكَ دَيْنٌ فَقَضَيْتَهُ أَمَا كَانَ ذَلِكَ يَجْزِي» «Babanın üzerinde bir borç olsaydı da sen onu ödeseydin, bu borç ödenmiş sayılmaz mıydı?» buyurdu. Adam: "Evet" dedi. Bunun üzerine: «فَدَيْنُ اللَّهِ أَحَقُّ أَنْ يُقْضَى» «O hâlde Allah'ın borcu ödenmeye daha layıktır» buyurdu. Adam: "Peki bana da bir ecir var mıdır?" diye sorunca, Yüce Allah: { أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا } “İşte onlar için kazandıklarından bir nasip vardır” ayetini indirdi; yani [bir ölü adına] hac eden...

عن منيت كَانَ الْأَجْرُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمَيِّتِ. قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادَ فِي أَحْكَامِهِ: قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَ قَوْلِ مَالِكٍ، لِأَنَّ تَحْصِيلَ مَذْهَبِ مَالِكٍ أَنَّ الْمَحْجُوجَ عَنْهُ يَحْصُلُ لَهُ ثَوَابُ النَّفَقَةِ، وَالْحَجَّةُ لِلْحَاجِّ، فَكَأَنَّهُ يَكُونُ لَهُ ثَوَابُ بَدَنِهِ وَأَعْمَالِهِ، وَلِلْمَحْجُوجِ عَنْهُ ثَوَابُ مَالِهِ وَإِنْفَاقِهِ، وَلِهَذَا قُلْنَا: لَا يَخْتَلِفُ فِي هَذَا حُكْمُ مَنْ حَجَّ عَنْ نَفْسِهِ حَجَّةَ الْإِسْلَامِ أَوْ لَمْ يَحُجَّ، لِأَنَّ الْأَعْمَالَ الَّتِي تَدْخُلُهَا النِّيَابَةُ لَا يَخْتَلِفُ حُكْمُ الْمُسْتَنَابِ فِيهَا بَيْنَ أَنْ يَكُونَ قَدْ أَدَّى عَنْ نَفْسِهِ أَوْ لَمْ يُؤَدِّ، اعْتِبَارًا بِأَعْمَالِ الدِّينِ وَالدُّنْيَا. أَلَا تَرَى أَنَّ الَّذِي عَلَيْهِ زَكَاةٌ أَوْ كَفَّارَةٌ أَوْ غَيْرُ ذَلِكَ يَجُوزُ أَنْ يُؤَدِّيَ عَنْ غَيْرِهِ وَإِنْ لَمْ يُؤَدِّ عَنْ نَفْسِهِ، وَكَذَلِكَ مَنْ لَمْ يُرَاعِ مَصَالِحَهُ فِي الدُّنْيَا يَصِحُّ أَنْ يَنُوبَ عَنْ غَيْرِهِ مِنْ مِثْلِهَا فَتَتِمَّ لِغَيْرِهِ وَإِنْ لَمْ تَتِمَّ لِنَفْسِهِ، ويزوج غيره وإن لم يزوج نفسه. تم الجزء الثاني مِنْ تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ يَتْلُوهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تعالى الجزء الثالث، وأوله قوله تعالى:" وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ ... " الآية.

kimse için ecir onunla ölü arasında [paylaşılmış] olur. Ebû Abdillâh Muhammed b. Huveyz Mindâd Ahkâm'ında şöyle demiştir: İbn Abbâs'ın sözü Mâlik'in görüşüne yakındır; çünkü Mâlik'in mezhebinin özeti şudur: Kendisi adına hac edilen kişiye harcamanın sevabı hâsıl olur, hac ise hac edenindir; sanki hac edene bedeninin ve amellerinin sevabı, kendisi adına hac edilene ise malının ve infakının sevabı olmaktadır. Bu sebeple biz dedik ki: Kendi adına İslam haccını yapmış olan ile yapmamış olanın bu husustaki hükmü farklı değildir; çünkü vekâletin girdiği amellerde, din ve dünya amellerine kıyasla, vekil kılınan kimsenin o ameli kendisi adına yapmış olup olmaması hükmü değiştirmez. Görmez misin ki üzerinde zekât, kefaret veya başka bir şey olan kimsenin, kendi adına ödememiş olsa bile başkası adına ödemesi caizdir; aynı şekilde dünyada kendi menfaatlerini gözetmeyen bir kimsenin, benzeri işlerde başkasına vekillik etmesi sahihtir ve kendi adına tamamlanmamış olsa bile başkası adına tamamlanmış olur; kendisi evlenmediği halde başkasını evlendirebilir. Kurtubî Tefsiri'nin ikinci cildi tamamlandı. İnşâallahu Teâlâ ardından üçüncü cilt gelecektir; başı ise Yüce Allah'ın { وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ ... } “Sayılı günlerde Allah'ı anın...” ayetidir.

الجزء الثالث

Üçüncü Cilt

[تتمة تفسير سورة البقرة]

[Bakara Suresi Tefsirinin Devamı]

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla

[سورة البقرة (٢): آية ٢٠٣]

[Bakara Suresi (2): Ayet 203]

وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقى وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٠٣)

{ وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقى وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Sayılı günlerde Allah'ı anın. Kim iki gün içinde acele edip [dönmek] isterse ona bir günah yoktur; kim de geri kalırsa sakınan kimse için ona da bir günah yoktur. Allah'tan sakının ve bilin ki şüphesiz O'nun huzurunda toplanacaksınız.” (203)

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ فِيهِ سِتُّ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَالَ الْكُوفِيُّونَ: الْأَلِفُ وَالتَّاءُ فِي" مَعْدُوداتٍ" لِأَقَلِّ الْعَدَدِ. وَقَالَ الْبَصْرِيُّونَ: هُمَا لِلْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَهُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُونَ " وَالْغُرُفَاتُ كَثِيرَةٌ. وَلَا خِلَافَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ الْأَيَّامَ الْمَعْدُودَاتِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هِيَ أَيَّامُ مِنًى، وَهِيَ أَيَّامُ التَّشْرِيقِ، وَأَنَّ هَذِهِ الثَّلَاثَةَ الْأَسْمَاءَ وَاقِعَةٌ عَلَيْهَا، وَهِيَ أَيَّامُ رَمْيِ الْجِمَارِ، وَهِيَ وَاقِعَةٌ عَلَى الثَّلَاثَةِ الْأَيَّامِ الَّتِي يَتَعَجَّلُ الْحَاجُّ مِنْهَا فِي يَوْمَيْنِ بَعْدَ يَوْمِ النَّحْرِ، فَقِفْ عَلَى ذَلِكَ. وَقَالَ الثَّعْلَبِيُّ وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ: الْأَيَّامُ الْمَعْدُودَاتُ أَيَّامُ الْعَشْرِ، وَالْأَيَّامُ الْمَعْلُومَاتُ أَيَّامُ النَّحْرِ، وَكَذَا حَكَى مَكِّيٌّ وَالْمَهْدَوِيُّ أَنَّ الْأَيَّامَ الْمَعْدُودَاتِ هِيَ أَيَّامُ الْعَشْرِ. وَلَا يَصِحُّ لِمَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْإِجْمَاعِ، عَلَى مَا نَقَلَهُ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ وَغَيْرُهُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا إِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنْ تَصْحِيفِ النَّسَخَةِ، وَإِمَّا أَنْ يُرِيدَ الْعَشْرَ الَّذِي بَعْدَ النَّحْرِ، وَفَى ذَلِكَ بُعْدٌ. الثَّانِيَةُ- أَمَرَ اللَّهُ ﷾ عِبَادَهُ بِذِكْرِهِ فِي الْأَيَّامِ الْمَعْدُودَاتِ، وَهِيَ الثَّلَاثَةُ الَّتِي بَعْدَ يَوْمِ النَّحْرِ، وَلَيْسَ يَوْمُ النَّحْرِ مِنْهَا، لِإِجْمَاعِ النَّاسِ أَنَّهُ لَا يَنْفِرُ أَحَدٌ يَوْمَ النَّفْرِ وَهُوَ ثَانِي يَوْمِ النَّحْرِ، وَلَوْ كَانَ يَوْمُ النَّحْرِ فِي الْمَعْدُودَاتِ لَسَاغَ أَنْ يَنْفِرَ مَنْ شَاءَ مُتَعَجِّلًا يَوْمَ النَّفْرِ، لِأَنَّهُ قَدْ أَخَذَ يَوْمَيْنِ مِنَ الْمَعْدُودَاتِ. خَرَّجَ الدَّارَقُطْنِيُّ وَالتِّرْمِذِيُّ وَغَيْرُهُمَا عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ابن يَعْمَرَ الدِّيلِيِّ أَنَّ نَاسًا مِنْ أَهْلِ نَجْدٍ أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وهو بعرفة فسألوه،

Yüce Allah'ın: { وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ } “Sayılı günlerde Allah'ı anın” buyruğunda altı mesele vardır: Birinci Mesele: Kûfeliler şöyle demiştir: "Ma'dûdât" (مَعْدُوداتٍ) kelimesindeki elif ve tâ [eki], azlık bildiren çoğul içindir. Basralılar ise bu ekin hem azlık hem çokluk için olduğunu söylemiş ve Yüce Allah'ın: { وَهُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُونَ } “Onlar yüksek köşklerde güven içindedirler” ayetini delil getirmişlerdir; zira [cennetteki] köşkler çoktur. İlim ehli arasında bu ayette geçen "sayılı günler"in Minâ günleri, yani teşrik günleri olduğu ve bu üç ismin aynı günleri ifade ettiği hususunda bir görüş ayrılığı yoktur. Bunlar taş atma (remy-i cimâr) günleridir ve kurban bayramının ilk gününden sonra hacının [ayrılmak için] iki gününde acele edebileceği üç güne tekabül eder. Bunu iyi belle! Sa'lebî [şöyle aktarmıştır]: İbrâhîm [en-Nehaî] şöyle demiştir: "Sayılı günler (el-eyyâmü'l-ma'dûdât), [Zilhicce'nin ilk] on günüdür; bilinen günler (el-eyyâmü'l-ma'lûmât) ise kurban günleridir." Aynı şekilde Mekkî ve Mehdevî de sayılı günlerin [Zilhicce'nin ilk] on günü olduğunu nakletmişlerdir. Ancak Ebû Ömer b. Abdilberr ve başkalarının naklettiği üzere, daha önce zikrettiğimiz icmâ sebebiyle bu görüş sahih değildir. İbn Atiyye şöyle demiştir: "Bu [rivayet], ya nüsha hatasından (tashif) kaynaklanmaktadır ya da kurban gününden sonraki on günü kastetmektedir; gerçi bu da uzak bir ihtimaldir." İkinci Mesele: Allah Teâlâ, kullarına sayılı günlerde Kendisini zikretmelerini emretmiştir. Bu günler kurban gününden sonraki üç gündür; kurban günü bunlara dâhil değildir. Zira insanların icmâı ile sabittir ki kurban gününün ikinci günü olan ilk nefir (Minâ'dan ayrılış) gününde kimse ayrılamaz. Şayet kurban günü de sayılı günlerden sayılsaydı, dileyen kimsenin ilk nefir gününde acele edip ayrılması caiz olurdu; çünkü sayılı günlerden iki günü tamamlamış olurdu. Dârekutnî, Tirmizî ve diğerleri Abdurrahman b. Ya'mer ed-Dîlî'den rivayet etmişlerdir ki Necid halkından birtakım kimseler, Arafat'ta bulunduğu sırada Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelip ona [haccı] sordular...

فَأَمَرَ مُنَادِيًا فَنَادَى:" الْحَجُّ عَرَفَةُ، فَمَنْ جَاءَ لَيْلَةَ جَمْعٍ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ فَقَدْ أَدْرَكَ، أَيَّامُ مِنًى ثَلَاثَةٌ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ"، أَيْ مَنْ تَعَجَّلَ مِنَ الْحَاجِّ فِي يَوْمَيْنِ مِنْ أَيَّامِ مِنًى صَارَ مُقَامُهُ بِمِنًى ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ بِيَوْمِ النَّحْرِ، وَيَصِيرُ جَمِيعُ رَمْيِهِ بِتِسْعٍ وَأَرْبَعِينَ حَصَاةً، وَيَسْقُطُ عَنْهُ رَمْيُ يَوْمِ الثَّالِثِ. وَمَنْ لَمْ يَنْفِرْ مِنْهَا إِلَّا فِي آخِرِ الْيَوْمِ الثَّالِثِ حَصَلَ لَهُ بِمِنًى مُقَامُ أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ مِنْ أَجْلِ يَوْمِ النَّحْرِ، وَاسْتَوْفَى الْعَدَدَ فِي الرَّمْيِ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. وَمِنَ الدَّلِيلِ عَلَى أَنَّ أَيَّامَ مِنًى ثَلَاثَةٌ- مَعَ مَا ذَكَرْنَاهُ- قَوْلُ الْعَرْجِيِّ:

O da bir münadiye emretti, o da şöyle seslendi: "Hac Arafat'tır. Kim Cem' (Müzdelife) gecesi fecrin doğuşundan önce yetişirse [hacca] yetişmiş olur. Minâ günleri üçtür; kim iki günde acele ederse ona bir günah yoktur, kim de geri kalırsa ona da bir günah yoktur." Yani hacılardan kim Minâ günlerinden iki gün içinde acele edip ayrılırsa, kurban günüyle birlikte Minâ'da kalışı üç gün olur; taş atışlarının toplamı kırk dokuz taş olur ve üçüncü günün taşlaması üzerinden düşer. Oradan ancak üçüncü günün sonunda ayrılan kimse için ise, kurban gününden dolayı Minâ'da kalış dört gün olur ve açıklaması geleceği üzere taşlamada sayıyı tamamlamış olur. Minâ günlerinin üç olduğuna dair delillerden biri de -zikrettiğimiz hususlarla birlikte- Arcı'nin şu sözüdür:

مَا نَلْتَقِي إِلَّا ثَلَاثَ مِنًى ... حَتَّى يُفَرِّقَ بَيْنَنَا النَّفْرُ

Biz ancak Minâ'nın üç gününde buluşuruz ... Ta ki nefr (ayrılış) bizi ayırana dek.

فَأَيَّامُ الرَّمْيِ مَعْدُودَاتٌ، وَأَيَّامُ النَّحْرِ مَعْلُومَاتٌ. وَرَوَى نَافِعٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ الْأَيَّامَ الْمَعْدُودَاتِ وَالْأَيَّامَ الْمَعْلُومَاتِ يَجْمَعُهَا أَرْبَعَةُ أَيَّامٍ: يَوْمُ النَّحْرِ وَثَلَاثَةُ أَيَّامٍ بَعْدَهُ، فَيَوْمُ النَّحْرِ مَعْلُومٌ غَيْرُ مَعْدُودٍ، وَالْيَوْمَانِ بَعْدَهُ مَعْلُومَانِ مَعْدُودَانِ، وَالْيَوْمُ الرَّابِعُ مَعْدُودٌ لَا مَعْلُومٌ، وَهَذَا مَذْهَبُ مَالِكٍ وَغَيْرِهِ. وَإِنَّمَا كَانَ كَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَوَّلَ لَيْسَ مِنَ الْأَيَّامِ الَّتِي تَخْتَصُّ بِمِنًى فِي قَوْلِهِ ﷾:" وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ" وَلَا مِنَ الَّتِي عَيَّنَ النَّبِيُّ ﷺ بِقَوْلِهِ:" أَيَّامُ مِنًى ثَلَاثَةٌ" فَكَانَ مَعْلُومًا، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:" وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ "، وَلَا خِلَافَ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ النَّحْرُ، وَكَانَ النَّحْرُ فِي الْيَوْمِ الْأَوَّلِ وَهُوَ يَوْمُ الْأَضْحَى وَالثَّانِي وَالثَّالِثِ، وَلَمْ يَكُنْ فِي الرَّابِعِ نَحْرٌ بِإِجْمَاعٍ مِنْ عُلَمَائِنَا، فَكَانَ الرَّابِعُ غَيْرَ مُرَادٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" مَعْلُوماتٍ" لِأَنَّهُ لَا يُنْحَرُ فِيهِ وَكَانَ مِمَّا يُرْمَى فِيهِ، فَصَارَ مَعْدُودًا لِأَجْلِ الرَّمْيِ، غَيْرَ مَعْلُومٍ لِعَدَمِ النَّحْرِ فِيهِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالْحَقِيقَةُ فِيهِ أَنَّ يَوْمَ النَّحْرِ مَعْدُودٌ بِالرَّمْيِ مَعْلُومٌ بِالذَّبْحِ، لَكِنَّهُ عِنْدَ عُلَمَائِنَا لَيْسَ مُرَادًا فِي قَوْلِهِ تعالى:" وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ". وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ: الْأَيَّامُ الْمَعْلُومَاتُ الْعَشْرُ مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ، وَآخِرُهَا يَوْمُ النَّحْرِ، لَمْ يَخْتَلِفْ قَوْلُهُمَا فِي ذَلِكَ، وَرَوَيَا ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَرَوَى الطَّحَاوِيُّ عَنْ أَبِي يُوسُفَ أَنَّ الْأَيَّامَ الْمَعْلُومَاتِ أَيَّامُ النَّحْرِ، قَالَ أَبُو يُوسُفَ: رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عمر وعلى، وإليه أذهب،

Taş atma günleri ma‘dûdât (sayılı günler), kurban günleri ise ma‘lûmât (bilinen günler)dir. Nâfi‘, İbn Ömer'den şöyle rivayet etmiştir: Sayılı günler ile bilinen günleri dört gün bir araya getirir: Kurban günü ve ondan sonraki üç gün. Kurban günü ma‘lûmdur (bilinendir), ma‘dûd (sayılı) değildir. Ondan sonraki iki gün hem ma‘lûm hem ma‘dûddur. Dördüncü gün ise ma‘dûddur, ma‘lûm değildir. Bu, Mâlik ve diğer [âlimlerin] mezhebidir (görüşüdür). Bunun böyle olmasının sebebi şudur: Birinci gün, Yüce Allah'ın: { وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ } “Sayılı günlerde Allah'ı anın” buyruğunda Minâ'ya has kılınan günlerden değildir; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « أَيَّامُ مِنًى ثَلَاثَةٌ » «Minâ günleri üçtür» buyruğuyla belirlediği günlerden de değildir. Dolayısıyla o ma‘lûm (bilinen gün) olmuştur; çünkü Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ } “Kendilerine rızık olarak verdiği kurbanlık hayvanlar üzerine bilinen günlerde Allah'ın adını ansınlar”. Bununla kastedilenin kurban kesmek olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Kurban kesimi ise birinci gün —ki o kurban bayramı günüdür—, ikinci ve üçüncü günlerde yapılmaktaydı; dördüncü günde ise âlimlerimizin icmâı ile kurban kesimi yoktur. Bu sebeple dördüncü gün, Yüce Allah'ın { مَعْلُوماتٍ } “bilinen [günler]” buyruğunda kastedilen günlerden olmamıştır; çünkü o günde kurban kesilmez. Fakat o, taş atılan günlerdendir; böylece taş atma sebebiyle ma‘dûd (sayılı) olmuş, kurban kesilmediği için de ma‘lûm (bilinen) olmamıştır. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Bu husustaki hakikat şudur: Kurban günü, taş atma bakımından ma‘dûd (sayılı), kurban kesme bakımından ma‘lûmdur (bilinendir). Ancak âlimlerimize göre o, Yüce Allah'ın: { وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ } “Sayılı günlerde Allah'ı anın” buyruğunda kastedilmiş değildir." Ebû Hanîfe ve eş-Şâfiî ise şöyle demişlerdir: "el-Eyyâmü'l-ma‘lûmât (bilinen günler), Zilhicce'nin ilk gününden itibaren on gündür ve sonuncusu da kurban günüdür." Bu hususta ikisinin görüşü farklılık göstermemiştir ve bunu İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir. et-Tahâvî, Ebû Yûsuf'tan el-eyyâmü'l-ma‘lûmâtın (bilinen günlerin) kurban günleri olduğunu rivayet etmiştir. Ebû Yûsuf şöyle demiştir: "Bu, Ömer ve Ali'den rivayet edilmiştir ve ben de bu görüşü benimsiyorum."

لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ:" وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ". وَحَكَى الْكَرْخِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ أَنَّ الْأَيَّامَ الْمَعْلُومَاتِ أَيَّامُ النَّحْرِ الثَّلَاثَةُ: يَوْمُ الْأَضْحَى وَيَوْمَانِ بَعْدَهُ. قَالَ الْكِيَا الطَّبَرِيُّ: فَعَلَى قَوْلِ أَبِي يُوسُفَ وَمُحَمَّدٍ لَا فَرْقَ بَيْنَ الْمَعْلُومَاتِ وَالْمَعْدُودَاتِ، لِأَنَّ الْمَعْدُودَاتِ الْمَذْكُورَةَ فِي الْقُرْآنِ أَيَّامُ التَّشْرِيقِ بِلَا خِلَافٍ، وَلَا يَشُكُّ أَحَدٌ أَنَّ الْمَعْدُودَاتِ لَا تَتَنَاوَلُ أَيَّامَ الْعَشْرِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ:" فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ"، وَلَيْسَ فِي الْعَشْرِ حُكْمٌ يَتَعَلَّقُ بِيَوْمَيْنِ دُونَ الثَّالِثِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْمَعْلُومَاتِ الْعَشْرُ، وَالْمَعْدُودَاتِ أَيَّامُ التَّشْرِيقِ، وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ. قُلْتُ: وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الْأَيَّامُ الْمَعْلُومَاتُ عَشْرُ ذِي الْحِجَّةِ وَأَيَّامُ التَّشْرِيقِ، وَفِيهِ بُعْدٌ، لِمَا ذَكَرْنَاهُ، وَظَاهِرُ الْآيَةِ يَدْفَعُهُ. وَجَعْلُ اللَّهِ الذِّكْرَ فِي الْأَيَّامِ الْمَعْدُودَاتِ وَالْمَعْلُومَاتِ يَدُلُّ عَلَى خِلَافِ قَوْلِهِ، فَلَا مَعْنَى لِلِاشْتِغَالِ بِهِ. الثَّالِثَةُ- وَلَا خِلَافَ أَنَّ الْمُخَاطَبَ بِهَذَا الذِّكْرِ هُوَ الْحَاجُّ، خُوطِبَ بِالتَّكْبِيرِ عِنْدَ رمى الحمار، وَعَلَى مَا رُزِقَ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فِي الْأَيَّامِ الْمَعْلُومَاتِ وَعِنْدَ أَدْبَارِ الصَّلَوَاتِ دُونَ تَلْبِيَةٍ، وَهَلْ يَدْخُلُ غَيْرُ الْحَاجِّ فِي هَذَا أَمْ لَا؟ فَالَّذِي عَلَيْهِ فُقَهَاءُ الْأَمْصَارِ وَالْمَشَاهِيرُ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالتَّكْبِيرِ كُلُّ أَحَدٍ- وَخُصُوصًا فِي أَوْقَاتِ الصَّلَوَاتِ- فَيُكَبَّرُ عِنْدَ انْقِضَاءِ كُلِّ صَلَاةٍ- كَانَ الْمُصَلِّي وَحْدَهُ أَوْ فِي جَمَاعَةٍ- تَكْبِيرًا ظَاهِرًا فِي هَذِهِ الْأَيَّامِ، اقْتِدَاءً بِالسَّلَفِ ﵃. وَفِي الْمُخْتَصَرِ: وَلَا يُكَبِّرُ النِّسَاءُ دُبُرَ الصَّلَوَاتِ. وَالْأَوَّلُ أَشْهَرُ، لِأَنَّهُ يَلْزَمُهَا حُكْمُ الْإِحْرَامِ كَالرَّجُلِ، قَالَهُ فِي الْمُدَوَّنَةِ. الرَّابِعَةُ- وَمَنْ نَسِيَ التَّكْبِيرَ بِإِثْرِ صَلَاةٍ كَبَّرَ إِنْ كَانَ قَرِيبًا، وَإِنْ تَبَاعَدَ فَلَا شي عَلَيْهِ، قَالَهُ ابْنُ الْجَلَّابِ. وَقَالَ مَالِكٌ فِي الْمُخْتَصَرِ: يُكَبِّرُ مَا دَامَ فِي مَجْلِسِهِ، فَإِذَا قام من مجلسه فلا شي عليه. وفى المدونة من قول مالك: إنسى الْإِمَامُ التَّكْبِيرَ فَإِنْ كَانَ قَرِيبًا قَعَدَ فَكَبَّرَ، وإن تباعد فلا شي عَلَيْهِ، وَإِنْ ذَهَبَ وَلَمْ يُكَبِّرْ وَالْقَوْمُ جُلُوسٌ فليكبروا.

çünkü Yüce Allah: { وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ } “Kendilerine rızık olarak verdiği kurbanlık hayvanlar üzerine belirli günlerde Allah'ın adını ansınlar” buyurmuştur. Kerhî, Muhammed b. el-Hasan'dan bilinen günlerin kurbanın üç günü olduğunu nakletmiştir: Kurban bayramı günü ve ondan sonraki iki gün. el-Kiyâ et-Taberî şöyle demiştir: Ebû Yûsuf ve Muhammed'in görüşüne göre ma'lûmât ile ma'dûdât arasında bir fark yoktur; çünkü Kur'an'da zikredilen ma'dûdât ihtilafsız teşrik günleridir ve hiç kimse ma'dûdâtın [Zilhicce'nin ilk] on gününü kapsamadığından şüphe etmez; zira Yüce Allah: { فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Kim iki gün içinde acele ederse ona bir günah yoktur” buyurmaktadır; oysa on günde üçüncü gün olmaksızın iki günle ilgili bir hüküm yoktur. İbn Abbâs'tan ma'lûmâtın on gün, ma'dûdâtın ise teşrik günleri olduğu rivayet edilmiştir ki cumhurun görüşü de budur. Derim ki: İbn Zeyd: Bilinen günler Zilhicce'nin on günü ile teşrik günleridir demiştir; ancak zikrettiğimiz sebeplerden dolayı bunda bir uzaklık vardır ve ayetin zahiri bunu reddeder. Allah'ın anmayı hem sayılı günlerde hem de bilinen günlerde kılmış olması onun sözünün aksine delalet eder; dolayısıyla bununla meşgul olmanın bir anlamı yoktur. Üçüncüsü: Bu zikirle muhatap olanın hacı olduğu hususunda ihtilaf yoktur; o, cemrelere taş atarken ve bilinen günlerde kendilerine rızık olarak verilen kurbanlık hayvanlar üzerine ve telbiye getirmeksizin namazların ardından tekbir getirmekle muhatap kılınmıştır. Hacı olmayan kimse buna dâhil midir, değil midir? Şehirlerin fakihleri ile sahâbe ve tâbiînin meşhurlarının benimsediği görüşe göre, tekbirden maksat herkesi kapsamaktadır -özellikle namaz vakitlerinde-; böylece Selef'e radıyallâhu anhum uyularak bu günlerde her namazın bitiminde -namaz kılan tek başına olsun veya cemaatle olsun- aşikâr bir şekilde tekbir getirilir. el-Muhtasar'da şöyle denilmektedir: Kadınlar namazların ardından tekbir getirmezler. Ancak birinci görüş daha meşhurdur; çünkü el-Müdevvene'de belirtildiği üzere, tıpkı erkek gibi ona da ihram hükmü gerekir. Dördüncüsü: Bir namazın ardından tekbiri unutan kimse, eğer aradan fazla zaman geçmemişse tekbir getirir; eğer uzaklaşmışsa üzerine bir şey gerekmez; bunu İbnü'l-Cellâb söylemiştir. Mâlik el-Muhtasar'da şöyle demiştir: Oturduğu mecliste bulunduğu sürece tekbir getirir; eğer meclisinden kalkmışsa üzerine bir şey gerekmez. el-Müdevvene'de Mâlik'in şöyle dediği yer alır: İmam tekbiri unutursa, eğer yakınsa oturur ve tekbir getirir; eğer uzaklaşmışsa üzerine bir şey gerekmez; eğer çekip gitmiş ve tekbir getirmemişse cemaat oturuyorsa tekbir getirsinler.

الْخَامِسَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي طَرَفَيْ مُدَّةِ التَّكْبِيرِ، فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ: يُكَبِّرُ مِنْ صَلَاةِ الصُّبْحِ يَوْمَ عَرَفَةَ إِلَى الْعَصْرِ مِنْ آخِرِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَأَبُو حَنِيفَةَ: يُكَبِّرُ مِنْ غَدَاةِ عَرَفَةَ إِلَى صَلَاةِ الْعَصْرِ مِنْ يوم النحر. وخالفاه صَاحِبَاهُ فَقَالَا بِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ، قَوْلِ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ ﵃، فَاتَّفَقُوا فِي الِابْتِدَاءِ دُونَ الِانْتِهَاءِ. وَقَالَ مَالِكٌ: يُكَبِّرُ مِنْ صَلَاةِ الظُّهْرِ يَوْمَ النَّحْرِ إِلَى صَلَاةِ الصُّبْحِ مِنْ آخِرِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا. وَقَالَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ: يُكَبِّرُ مِنْ ظُهْرِ يَوْمِ النَّحْرِ إِلَى آخِرِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: فَأَمَّا مَنْ قَالَ: يُكَبِّرُ يَوْمَ عَرَفَةَ وَيَقْطَعُ الْعَصْرَ مِنْ يَوْمِ النَّحْرِ فَقَدْ خَرَجَ عَنِ الظَّاهِرِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:" فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ" وَأَيَّامُهَا ثَلَاثَةٌ، وَقَدْ قَالَ هَؤُلَاءِ: يُكَبِّرُ فِي يَوْمَيْنِ، فَتَرَكُوا الظَّاهِرَ لِغَيْرِ دَلِيلٍ. وَأَمَّا مَنْ قَالَ يَوْمُ عَرَفَةَ وَأَيَّامُ التَّشْرِيقِ، فَقَالَ: إِنَّهُ قَالَ:" فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ"، فَذِكْرُ" عَرَفَاتٍ" دَاخِلٌ فِي ذِكْرِ الْأَيَّامِ، هَذَا كَانَ يَصِحُّ لَوْ كَانَ قَالَ: يُكَبِّرُ مِنَ الْمَغْرِبِ يَوْمَ عَرَفَةَ، لِأَنَّ وَقْتَ الْإِفَاضَةِ حِينَئِذٍ، فَأَمَّا قَبْلُ فَلَا يَقْتَضِيهِ ظَاهِرُ اللَّفْظِ، وَيَلْزَمُهُ أَنْ يَكُونَ مِنْ يَوْمِ التَّرْوِيَةِ عِنْدَ الْحُلُولِ بِمِنًى. السَّادِسَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي لَفْظِ التَّكْبِيرِ، فَمَشْهُورُ مَذْهَبِ مَالِكٍ أَنَّهُ يُكَبِّرُ إِثْرَ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثَ تَكْبِيرَاتٍ، رَوَاهُ زِيَادُ بْنُ زِيَادٍ عَنْ مَالِكٍ. وَفِي الْمَذْهَبِ رِوَايَةٌ: يُقَالُ بَعْدَ التَّكْبِيرَاتِ الثَّلَاثِ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ وَلِلَّهِ الْحَمْدُ. وَفِي الْمُخْتَصَرِ عَنْ مَالِكٍ: اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُ أَكْبَرُ وَلِلَّهِ الْحَمْدُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ فِيهِ إِحْدَى وَعِشْرُونَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ تَعَجَّلَ التَّعْجِيلُ أَبَدًا لَا يَكُونُ هُنَا إِلَّا فِي آخِرِ النَّهَارِ، وَكَذَلِكَ الْيَوْمُ الثَّالِثُ، لِأَنَّ الرَّمْيَ فِي تِلْكَ الْأَيَّامِ إِنَّمَا وَقْتُهُ بَعْدَ الزَّوَالِ. وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ يَوْمَ النَّحْرِ لَا يُرْمَى فِيهِ غَيْرُ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمْ يَرْمِ يَوْمَ النَّحْرِ مِنَ الْجَمَرَاتِ غَيْرَهَا، وَوَقْتُهَا مِنْ طُلُوعِ الشَّمْسِ إِلَى الزَّوَالِ، وَكَذَلِكَ أَجْمَعُوا أَنَّ وَقْتَ رَمْيِ الْجَمَرَاتِ فِي أيام

Beşincisi: Âlimler tekbir süresinin iki ucu (başlangıç ve bitişi) hakkında ihtilaf etmişlerdir. Ömer b. el-Hattâb, Ali b. Ebî Tâlib ve İbn Abbâs şöyle demişlerdir: Arefe günü sabah namazından teşrik günlerinin sonuncusunun ikindi vaktine kadar tekbir getirilir. İbn Mes'ûd ve Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Arefe sabahından kurban gününün ikindi namazına kadar tekbir getirilir. [Ebû Hanîfe'nin] iki talebesi ona muhalefet ederek birinci görüşü, yani Ömer, Ali ve İbn Abbâs'ın radıyallâhu anhum görüşünü benimsemişlerdir; böylece başlangıçta ittifak etmiş, bitişte ise ihtilaf etmişlerdir. Mâlik şöyle demiştir: Kurban günü öğle namazından teşrik günlerinin sonuncusunun sabah namazına kadar tekbir getirilir; Şâfiî de bu görüştedir ve bu aynı zamanda İbn Ömer ile İbn Abbâs'ın da bir görüşüdür. Zeyd b. Sâbit ise: Kurban günü öğle vaktinden teşrik günlerinin sonuna kadar tekbir getirilir demiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Arefe günü tekbir getirilir ve kurban gününün ikindisinde kesilir diyen kimseye gelince, o zahirin dışına çıkmıştır; çünkü Yüce Allah: { فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ } “Sayılı günlerde” buyurmuştur ve onun günleri üçtür; bunlar ise iki günde tekbir getirilir demişler ve delilsiz olarak zahiri terk etmişlerdir. Arefe günü ve teşrik günleri diyen kimseye gelince; o, [Allah'ın] { فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ } “Arafat'tan boşalıp aktığınızda” buyurduğunu, dolayısıyla "Arafat" zikrinin günlerin zikrine dâhil olduğunu söylemiştir; oysa bu ancak "Arefe günü akşam vaktinden itibaren tekbir getirir" demiş olsaydı sahih olurdu; çünkü ifâda vakti o andadır; bundan öncesini ise lafzın zahiri gerektirmez ve Minâ'ya inildiğinde Terviye gününden itibaren olmasını gerektirirdi. Altıncısı: Tekbirin lafzı hususunda da ihtilaf etmişlerdir. Mâlik'in meşhur mezhebine göre her namazın ardından üç defa tekbir getirilir; bunu Ziyâd b. Ziyâd Mâlik'ten rivayet etmiştir. Mezhepte bir rivayete göre ise üç tekbirden sonra: "Lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber ve lillâhi'l-hamd" denir. el-Muhtasar'da Mâlik'ten şöyle nakledilmiştir: "Allâhu ekber Allâhu ekber, lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber, Allâhu ekber ve lillâhi'l-hamd." Yüce Allah'ın { فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Kim iki gün içinde acele ederse ona bir günah yoktur” buyruğunda yirmi bir mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { فَمَنْ تَعَجَّلَ } “Kim acele ederse” buyruğudur. Burada acele etmek (ta'cîl) ancak günün sonunda olur; üçüncü gün de böyledir; çünkü o günlerde taşlamanın vakti ancak zevalden sonradır. Âlimler, kurban günü Akabe cemresinden başkasının taşlanmayacağı hususunda icmâ etmişlerdir; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kurban günü cemrelerden sadece onu taşlamıştır ve vakti güneşin doğuşundan zevale kadardır. Aynı şekilde teşrik günlerinde cemreleri taşlama vaktinin

التَّشْرِيقِ بَعْدَ الزَّوَالِ إِلَى الْغُرُوبِ، وَاخْتَلَفُوا فِيمَنْ رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ أَوْ بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ، فَقَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ: جَائِزٌ رَمْيُهَا بَعْدَ الْفَجْرِ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ. وَقَالَ مَالِكٌ: لَمْ يَبْلُغْنَا أَنَّ رَسُولَ

zevalden sonra güneş batıncaya kadar olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Akabe cemresini fecrin doğuşundan önce veya fecrin doğuşundan sonra güneş doğmadan önce taşlayan kimse hakkında ise ihtilaf etmişlerdir: Mâlik, Ebû Hanîfe, Ahmed ve İshak şöyle demişlerdir: Fecirden sonra güneş doğmadan önce onu taşımak caizdir. Mâlik dedi ki: Resûlullah'ın

اللَّهِ ﷺ رَخَّصَ لِأَحَدٍ بِرَمْيٍ قَبْلَ أَنْ يَطْلُعَ الْفَجْرُ، وَلَا يَجُوزُ رَمْيُهَا قَبْلَ الْفَجْرِ، فَإِنْ رَمَاهَا قَبْلَ الْفَجْرِ أَعَادَهَا، وَكَذَلِكَ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: لَا يَجُوزُ رَمْيُهَا، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ. وَرَخَّصَتْ طَائِفَةٌ فِي الرَّمْيِ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ، رُوِيَ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ أَنَّهَا كَانَتْ تَرْمِي بِاللَّيْلِ وَتَقُولُ: إِنَّا كُنَّا نَصْنَعُ هَذَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ. وَرُوِيَ هَذَا الْقَوْلُ عَنْ عَطَاءٍ وَابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ وَعِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدٍ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ إِذَا كَانَ الرَّمْيُ بَعْدَ نِصْفِ اللَّيْلِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: لَا يُرْمَى حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَالنَّخَعِيُّ وَالثَّوْرِيُّ. وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ: إِنْ رَمَاهَا قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ فَإِنِ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَمْ يُجْزِهِ، وَإِنْ أَجْمَعُوا، أَوْ كَانَتْ فِيهِ سُنَّةٌ أَجْزَأَهُ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: أَمَّا قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَمَنْ تَابَعَهُ فَحُجَّتُهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ رَمَى الْجَمْرَةَ بَعْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَالَ:" خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ". وَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: السُّنَّةُ أَلَّا تَرْمِيَ إِلَّا بَعْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ، وَلَا يُجْزِئُ الرَّمْيُ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ، فَإِنْ رَمَى أَعَادَ، إِذْ فَاعِلُهُ مُخَالِفٌ لِمَا سَنَّهُ الرَّسُولُ ﷺ لِأُمَّتِهِ. وَمَنْ رَمَاهَا بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ فَلَا إِعَادَةَ عَلَيْهِ، إِذْ لَا أَعْلَمُ أَحَدًا قَالَ لَا يُجْزِئُهُ. الثَّانِيَةُ- رَوَى مَعْمَرٌ قَالَ أَخْبَرَنِي هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أُمَّ سَلَمَةَ أَنْ تُصْبِحَ بِمَكَّةَ يَوْمَ النَّحْرِ وَكَانَ يَوْمَهَا. قَالَ أَبُو عُمَرَ: اخْتُلِفَ عَلَى هِشَامٍ فِي هَذَا الْحَدِيثِ، فَرَوَتْهُ طَائِفَةٌ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِيهِ مُرْسَلًا كَمَا رَوَاهُ مَعْمَرٌ، وَرَوَاهُ آخَرُونَ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَمَرَ أُمَّ سَلَمَةَ بِذَلِكَ مُسْنَدًا، وَرَوَاهُ آخَرُونَ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ مُسْنَدًا أَيْضًا، وَكُلُّهُمْ ثِقَاتٌ. وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا رَمَتِ الْجَمْرَةَ بِمِنًى قَبْلَ الْفَجْرِ، لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَمَرَهَا أَنْ تُصْبِحَ بِمَكَّةَ يَوْمَ النَّحْرِ، وَهَذَا لَا يَكُونُ إِلَّا وقد رمت

Allah'ın [Elçisi'nin] sallallâhu aleyhi ve sellem fecir doğmadan önce bir kimseye taş atma hususunda ruhsat verdiği [bize ulaşmamıştır]. Fecirden önce onu taşlamak caiz değildir; şayet fecirden önce taşlarsa onu iade eder (yeniden taşlar). Ebû Hanîfe ve ashabı da şöyle demiştir: Onu taşlamak caiz değildir; Ahmed ve İshak da bu görüştedir. Bir grup [âlim] ise fecrin doğuşundan önce taş atmaya ruhsat vermiştir. Esmâ bint Ebî Bekir'den geceleyin taş attığı ve: «Biz bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında yapardık» dediği rivayet edilmiştir; bunu Ebû Dâvûd tahric etmiştir. Bu görüş Atâ, İbn Ebî Müleyke ve İkrime b. Hâlid'den de rivayet edilmiştir; Şâfiî de taş atma işi gece yarısından sonra olduğu takdirde bu görüşü benimsemiştir. Diğer bir grup ise: "Güneş doğuncaya kadar taş atılmaz" demiştir. Bunu Mücâhid, Nehaî ve Sevrî söylemiştir. Ebû Sevr ise şöyle demiştir: Güneş doğmadan önce taşlarsa, bu hususta ihtilaf etmişlerse ona yetmez (geçerli olmaz); eğer icmâ etmişlerse yahut bu konuda bir sünnet bulunmaktaysa ona yeterli olur. Ebû Ömer dedi ki: Sevrî ve ona tabi olanların görüşünün delili, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem cemreyi güneş doğduktan sonra taşlaması ve: «Hac ibadetlerinizi benden alınız (öğreniniz)» buyurmuş olmasıdır. İbnü'l-Münzir ise şöyle demiştir: Sünnet olan, ancak güneş doğduktan sonra taş atmandır. Fecrin doğuşundan önce taş atmak ise yeterli (geçerli) olmaz; şayet taşlarsa yeniden atar. Zira bunu yapan kimse, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ümmeti için koyduğu sünnete muhalefet etmiştir. Fecrin doğuşundan sonra güneş doğmadan önce taşlayan kimseye gelince, onun yeniden atması gerekmez; zira hiç kimsenin 'bu ona yetmez' dediğini bilmiyorum. İkincisi: Ma'mer rivayet edip dedi ki: Bana Hişâm b. Urve babasından haber verdi; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ümmü Seleme'ye kurban günü sabah vaktinde Mekke'de bulunmasını emretti; o gün Ümmü Seleme'nin [nöbet] günü idi. Ebû Ömer dedi ki: Bu hadiste Hişâm hakkında ihtilaf edilmiştir: Bir grup, Ma'mer'in rivayet ettiği gibi Hişâm'dan babası yoluyla mürsel olarak rivayet etmiştir. Diğerleri ise Hişâm'dan, babasından, Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayetle Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Ümmü Seleme'ye bunu emrettiğini müsned olarak rivayet etmişlerdir. Başkaları da yine Hişâm'dan, babasından, Zeyneb bint Ebî Seleme'den, o da Ümmü Seleme'den olmak üzere müsned olarak rivayet etmişlerdir; bunların hepsi de sika (güvenilir) râvilerdir. Bu da onun Minâ'da cemreyi fecirden önce taşladığına delalet eder; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona kurban günü sabahleyin Mekke'de olmasını emretmiştir. Bu ise ancak taşlamış

الْجَمْرَةَ بِمِنًى لَيْلًا قَبْلَ الْفَجْرِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَرَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ قَالَ حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا قَالَتْ: أَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِأُمِّ سَلَمَةِ لَيْلَةَ النَّحْرِ فَرَمَتِ الْجَمْرَةَ قَبْلَ الْفَجْرِ ثُمَّ مَضَتْ فَأَفَاضَتْ، وَكَانَ ذَلِكَ الْيَوْمُ [الْيَوْمَ] الَّذِي يَكُونُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عِنْدَهَا. وَإِذَا ثَبَتَ فَالرَّمْيُ بِاللَّيْلِ جَائِزٌ لِمَنْ فَعَلَهُ، وَالِاخْتِيَارُ مِنْ طُلُوعِ الشَّمْسِ إِلَى زَوَالِهَا. قَالَ أَبُو عُمَرَ: أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ وَقْتَ الِاخْتِيَارِ فِي رَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ مِنْ طُلُوعِ الشَّمْسِ إِلَى زَوَالِهَا، وَأَجْمَعُوا أَنَّهُ إِنْ رَمَاهَا قَبْلَ غُرُوبِ الشَّمْسِ مِنْ يَوْمِ النَّحْرِ فَقَدْ أَجْزَأَ عَنْهُ ولا شي عَلَيْهِ، إِلَّا مَالِكًا فَإِنَّهُ قَالَ: أَسْتَحِبُّ لَهُ إِنْ تَرَكَ جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ حَتَّى أَمْسَى أَنْ يهريق دما يجئ بِهِ مِنَ الْحِلِّ. وَاخْتَلَفُوا فِيمَنْ لَمْ يَرْمِهَا حَتَّى غَابَتِ الشَّمْسُ فَرَمَاهَا مِنَ اللَّيْلِ أَوْ مِنَ الْغَدِ، فَقَالَ مَالِكٌ: عَلَيْهِ دَمٌ، وَاحْتَجَّ بِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَقَّتَ لِرَمْيِ الْجَمْرَةِ وَقْتًا، وَهُوَ يَوْمُ النَّحْرِ، فَمَنْ رَمَى بَعْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ فَقَدْ رَمَاهَا بَعْدَ خُرُوجِ وَقْتِهَا، وَمَنْ فَعَلَ شَيْئًا فِي الْحَجِّ بَعْدَ وَقْتِهِ فَعَلَيْهِ دَمٌ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا دَمَ عَلَيْهِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي يُوسُفَ وَمُحَمَّدٍ، وَبِهِ قَالَ أَبُو ثَوْرٍ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لَهُ السَّائِلُ: يا رسول الله، رميت بعد ما أَمْسَيْتُ فَقَالَ:" لَا حَرَجَ"، قَالَ مَالِكٌ: مَنْ نَسِيَ رَمْيَ الْجِمَارِ حَتَّى يُمْسِيَ فَلْيَرْمِ أَيَّةَ سَاعَةٍ ذَكَرَ مِنْ لَيْلٍ أَوْ نَهَارٍ، كَمَا يُصَلِّي أَيَّةَ سَاعَةٍ ذَكَرَ، وَلَا يَرْمِي إِلَّا مَا فَاتَهُ خَاصَّةً، وَإِنْ كَانَتْ جَمْرَةً وَاحِدَةً رَمَاهَا، ثُمَّ يَرْمِي مَا رَمَى بَعْدَهَا مِنَ الْجِمَارِ، فَإِنَّ التَّرْتِيبَ فِي الْجِمَارِ وَاجِبٌ، فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَشْرَعَ فِي رَمْيِ جَمْرَةٍ حَتَّى يُكْمِلَ رَمْيَ الْجَمْرَةِ الْأُولَى كَرَكَعَاتِ الصَّلَاةِ، هَذَا هُوَ الْمَشْهُورُ مِنَ الْمَذْهَبِ. وَقِيلَ: لَيْسَ التَّرْتِيبُ بِوَاجِبٍ فِي صِحَّةِ الرَّمْيِ، بَلْ إِذَا كَانَ الرَّمْيُ كُلُّهُ فِي وَقْتِ الْأَدَاءِ أَجْزَأَهُ. الثَّالِثَةُ- فَإِذَا مَضَتْ أَيَّامُ الرَّمْيِ فَلَا رَمْيَ، فَإِنْ ذكر بعد ما يصدر وهو بمكة أو بعد ما يَخْرُجُ مِنْهَا فَعَلَيْهِ الْهَدْيُ، وَسَوَاءٌ تَرَكَ الْجِمَارَ كُلَّهَا، أَوْ جَمْرَةً مِنْهَا، أَوْ حَصَاةً مِنْ جَمْرَةٍ حَتَّى خَرَجَتْ أَيَّامُ مِنًى فَعَلَيْهِ دَمٌ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِنْ تَرَكَ الْجِمَارَ كُلَّهَا فعليه دم، وإن ترك جمرة واحدة

Minâ'daki cemreyi geceleyin fecirden önce taşladığı [rivayet edilmiştir]. Doğrusunu Allah bilir. Bunu Ebû Dâvûd rivayet edip dedi ki: Bize Hârûn b. Abdillâh anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Füdeyk, Dahhâk b. Osmân'dan, o Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe radıyallâhu anhâ'dan anlattığına göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kurban gecesi Ümmü Seleme'yi [öne] gönderdi; o da cemreyi fecirden önce taşladı, sonra [Mekke'ye] gidip ifâza tavafını yaptı. O gün, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun yanında kalacağı gündü [gün idi].» Bu sabit olduğuna göre, geceleyin taşlama yapmak bunu yapan kimse için caizdir; ihtiyâr (tercih edilen) vakit ise güneşin doğuşundan zeval vaktine kadardır. Ebû Ömer [İbn Abdi'l-Berr] dedi ki: Akabe cemresini taşlamada ihtiyar vaktinin güneşin doğuşundan zevale kadar olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Yine kurban bayramı günü güneş batmadan önce taşlarsa bunun kendisi için yeterli olacağı ve üzerine bir şey gerekmeyeceği hususunda da icmâ etmişlerdir; ancak Mâlik müstesnadır. Zira o: "Akabe cemresini akşama kadar terk ederse, Hill bölgesinden getireceği bir kurbanı kesmesini müstehap görürüm" demiştir. Güneş batıncaya kadar taşlamayıp geceleyin veya ertesi gün taşlayan kimse hakkında ise ihtilaf etmişlerdir: Mâlik şöyle demiştir: "Onun üzerine kurban gerekir." Ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in cemre taşlama için bir vakit tayin ettiğini, onun da kurban bayramı günü olduğunu, dolayısıyla güneş battıktan sonra taşlayan kimsenin onu vaktinin çıkmasından sonra taşlamış olacağını ve hacda bir ameli vaktinden sonra yapan kimsenin üzerine kurban gerekeceğini delil getirmiştir. Şâfiî ise: "Onun üzerine kurban gerekmez" demiştir ki bu, Ebû Yûsuf ve Muhammed'in de görüşüdür; Ebû Sevr de bu görüştedir. Çünkü soru soran kimse Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Ey Allah'ın Resûlü, akşama girdikten sonra taşladım" deyince o: «Bir sakınca yoktur» buyurmuştur. Mâlik dedi ki: Cemreleri taşlamayı akşama kadar unutan kimse, gece veya gündüz hatırladığı herhangi bir vakitte taşlasın; tıpkı hatırladığı herhangi bir vakitte namaz kıldığı gibi. Sadece kaçırdığı kısmı taşlar; şayet kaçırdığı tek bir cemre ise onu taşlar, ardından da onun peşinden taşımış olduğu diğer cemreleri tekrar taşlar. Çünkü cemrelerde tertip vaciptir; namazın rekatlarında olduğu gibi ilk cemrenin taşlanması tamamlanmadıkça bir sonraki cemrenin taşlanmasına başlanması caiz değildir. Mezhepte meşhur olan görüş budur. Şöyle de denilmiştir: Taşlamanın sıhhati hususunda tertip vacip değildir; bilakis taşlamanın tamamı eda vaktinde yapılmışsa kendisi için yeterli olur. Üçüncüsü: Taşlama günleri geçince artık taşlama yapılmaz. Eğer [Mina'dan] ayrıldıktan sonra Mekke'deyken veya oradan çıktıktan sonra hatırlarsa, üzerine hedy (kurban) gerekir. Minâ günleri çıkıncaya kadar cemrelerin tamamını, yahut onlardan bir cemreyi veya bir cemreden tek bir taşı terk etmesi farksız olup üzerine kurban gerekir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Cemrelerin tamamını terk ederse üzerine kurban gerekir; eğer bir tek cemreyi terk ederse...

كَانَ عَلَيْهِ بِكُلِّ حَصَاةٍ مِنَ الْجَمْرَةِ إِطْعَامُ مِسْكِينٍ نِصْفَ صَاعٍ، إِلَى أَنْ يَبْلُغَ دَمًا فَيُطْعِمُ مَا شَاءَ، إِلَّا جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ فَعَلَيْهِ دَمٌ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: يَتَصَدَّقُ إِنْ تَرَكَ حَصَاةً. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ: يُطْعِمُ فِي الْحَصَاةِ وَالْحَصَاتَيْنِ وَالثَّلَاثِ، فإن ترك أربعة فَصَاعِدًا فَعَلَيْهِ دَمٌ. وَقَالَ اللَّيْثُ: فِي الْحَصَاةِ الْوَاحِدَةِ دَمٌ، وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ. وَالْقَوْلُ الْآخَرُ وَهُوَ الْمَشْهُورُ: إِنَّ فِي الْحَصَاةِ الْوَاحِدَةِ مُدًّا مِنْ طَعَامٍ، وَفِي حَصَاتَيْنِ مُدَّيْنِ، وَفِي ثَلَاثِ حَصَيَاتٍ دَمٌ. الرَّابِعَةُ- وَلَا سَبِيلَ عِنْدَ الْجَمِيعِ إِلَى رَمْيِ مَا فَاتَهُ مِنَ الْجِمَارِ فِي أَيَّامِ التَّشْرِيقِ حَتَّى غَابَتِ الشَّمْسُ مِنْ آخِرِهَا، وَذَلِكَ الْيَوْمُ الرَّابِعُ مِنْ يَوْمِ النَّحْرِ، وَهُوَ الثَّالِثُ مِنْ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ، وَلَكِنْ يُجْزِئُهُ الدَّمُ أَوِ الْإِطْعَامُ عَلَى حَسَبِ مَا ذَكَرْنَا. الْخَامِسَةُ- وَلَا تَجُوزُ الْبَيْتُوتَةُ بِمَكَّةَ وَغَيْرِهَا عَنْ مِنًى لَيَالِيَ التَّشْرِيقِ، فَإِنَّ ذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ عِنْدَ الْجَمِيعِ إِلَّا لِلرِّعَاءِ وَلِمَنْ وَلِيَ السِّقَايَةَ مِنْ آلِ الْعَبَّاسِ. قَالَ مَالِكٌ: مَنْ تَرَكَ الْمَبِيتَ لَيْلَةً مِنْ لَيَالِي مِنًى مِنْ غَيْرِ الرِّعَاءِ وَأَهْلِ السِّقَايَةِ فَعَلَيْهِ دَمٌ. رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ الْعَبَّاسَ اسْتَأْذَنَ النَّبِيَّ ﷺ لِيَبِيتَ بِمَكَّةَ لَيَالِيَ مِنًى مِنْ أَجْلِ سِقَايَتِهِ فَأَذِنَ لَهُ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: كَانَ الْعَبَّاسُ يَنْظُرُ فِي السِّقَايَةِ وَيَقُومُ بِأَمْرِهَا، وَيَسْقِي الْحَاجَّ شَرَابَهَا أَيَّامَ الْمَوْسِمِ، فَلِذَلِكَ أَرْخَصَ لَهُ فِي الْمَبِيتِ عَنْ مِنًى، كَمَا أَرْخَصَ لِرِعَاءِ الْإِبِلِ مِنْ أَجْلِ حَاجَتِهِمْ لِرَعْيِ الْإِبِلِ وَضَرُورَتِهِمْ إِلَى الْخُرُوجِ بِهَا نَحْوَ الْمَرَاعِي الَّتِي تَبْعُدُ عَنْ مِنًى. وَسُمِّيَتْ مِنًى" مِنًى" لِمَا يُمْنَى فِيهَا مِنَ الدِّمَاءِ، أَيْ يُرَاقُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّمَا سُمِّيَتْ منى لان جبريل قل لِآدَمَ ﵇: تَمَنَّ. قَالَ: أَتَمَنَّى الْجَنَّةَ، فَسُمِّيَتْ مِنًى. قَالَ: وَإِنَّمَا سُمِّيَتْ جَمْعًا لِأَنَّهُ اجْتَمَعَ بِهَا حَوَّاءُ وَآدَمُ ﵉، وَالْجَمْعُ أَيْضًا هُوَ الْمُزْدَلِفَةُ، وَهُوَ الْمَشْعَرُ الْحَرَامُ، كَمَا تَقَدَّمَ. السَّادِسَةُ- وَأَجْمَعَ الْفُقَهَاءُ عَلَى أَنَّ الْمَبِيتَ لِلْحَاجِّ غَيْرَ الَّذِينَ رُخِّصَ لَهُمْ لَيَالِيَ مِنًى بِمِنًى مِنْ شَعَائِرِ الْحَجِّ وَنُسُكِهِ، وَالنَّظَرُ يُوجِبُ عَلَى كُلِّ مُسْقِطٍ لِنُسُكِهِ دَمًا، قِيَاسًا عَلَى سائر الحج ونسكه.

Cemreden [atmadığı] her bir taş için bir yoksulu yarım sâ' doyurması gerekir; bu miktar bir kurban [değerine] ulaşana kadar dilediğince yedirir; ancak Akabe cemresi bundan müstesnadır, zira onun için bir kurban kesmesi gerekir. Evzâî şöyle demiştir: Bir taş terk ederse sadaka verir. Sevrî ise şöyle demiştir: Bir, iki ve üç taş için [yoksul] doyurur; şayet dört veya daha fazla taş terk ederse üzerine kurban gerekir. Leys: "Tek bir taş için dahi kurban gerekir" demiştir ki bu, Şâfiî'nin iki görüşünden biridir. Diğer ve meşhur olan görüşe göre ise: Tek bir taş için bir müdd yiyecek, iki taş için iki müdd [yiyecek] ve üç taş için kurban gerekir. Dördüncüsü: Teşrik günlerinde kaçırdığı cemre taşlarını, bu günlerin sonuncusunda güneş battıktan sonra kaza etmenin -bütün âlimlerin ittifakıyla- hiçbir yolu yoktur. Bu [son gün], kurban bayramı gününden itibaren dördüncü, teşrik günlerinin ise üçüncüsüdür; ancak zikrettiğimiz üzere kurban kesmek veya yoksul doyurmak ona kâfi gelir. Beşincisi: Teşrik gecelerinde Minâ yerine Mekke'de veya başka bir yerde gecelemek caiz değildir. Zira çobanlar ve Abbâs ailesinden su dağıtma (sikâye) görevini üstlenenler müstesna, bütün âlimlere göre bu caiz görülmemiştir. Mâlik şöyle demiştir: Çobanlar ve su hizmeti görenler dışında kim Minâ gecelerinden bir geceyi gecelemeden terk ederse, üzerine kurban gerekir. Buhârî, İbn Ömer'den rivayet etmiştir ki Abbâs, su dağıtma işi dolayısıyla Minâ gecelerinde Mekke'de gecelemek için Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem izin istemiş, o da kendisine izin vermiştir. İbn Abdilberr şöyle demiştir: Abbâs su dağıtma işini gözetir, onun idaresini yürütür ve hac mevsimi günlerinde hacılara suyunu içirirdi. Bu sebeple tıpkı develeri otlatma ihtiyaçları ve onları Minâ'dan uzak otlaklara götürme mecburiyetleri dolayısıyla deve çobanlarına ruhsat verildiği gibi, ona da Minâ dışında gecelemesi hususunda ruhsat verilmiştir. Minâ'ya "Minâ" denilmesinin sebebi, orada kanların akıtılması (yümnâ), yani dökülmesidir. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Minâ'ya bu ismin verilmesinin sebebi şudur: Cibrîl, Âdem'e aleyhisselâm: "Temennide bulun (iste)!" demiş; o da: "Cenneti temenni ediyorum" diye karşılık vermiş, bu yüzden Minâ olarak adlandırılmıştır. [İbn Abbâs] devamla demiştir ki: Cem' (Müzdelife) olarak isimlendirilmesi ise Havvâ ile Âdem'in aleyhimesselâm orada bir araya gelmesindendir. "Cem'" aynı zamanda daha önce geçtiği üzere Müzdelife ve Meş'ar-i Harâm'dır. Altıncısı: Fakihler, kendilerine ruhsat tanınanlar dışındaki hacıların Minâ gecelerinde Minâ'da gecelemelerinin haccın şiarlarından ve menâsikinden (ibadetlerinden) olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Kıyas ve fıkhî muhakeme de diğer hac menâsikine kıyasla, menâsikinden birini düşüren (terk eden) herkese kurbanı gerekli kılmaktadır.

وَفِي الْمُوَطَّأِ: مَالِكٌ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ عُمَرُ: لَا يَبِيتَنَّ أَحَدٌ مِنَ الْحَاجِّ [لَيَالِيَ مِنًى] مِنْ وَرَاءِ الْعَقَبَةِ. وَالْعَقَبَةُ الَّتِي مَنَعَ عُمَرُ أَنْ يَبِيتَ أَحَدٌ وَرَاءَهَا هِيَ الْعَقَبَةُ الَّتِي عِنْدَ الْجَمْرَةِ الَّتِي يَرْمِيهَا النَّاسُ يَوْمَ النَّحْرِ مِمَّا يَلِي مَكَّةَ. رَوَاهُ ابْنُ نَافِعٍ عَنْ مَالِكٍ فِي الْمَبْسُوطِ، قَالَ: وَقَالَ مَالِكٌ: وَمَنْ بَاتَ وَرَاءَهَا لَيَالِيَ مِنًى فَعَلَيْهِ الْفِدْيَةُ، وَذَلِكَ أَنَّهُ بَاتَ بِغَيْرِ مِنًى لَيَالِيَ مِنًى، وَهُوَ مَبِيتٌ مَشْرُوعٌ فِي الْحَجِّ، فَلَزِمَ الدَّمُ بِتَرْكِهِ كَالْمَبِيتِ بِالْمُزْدَلِفَةِ، وَمَعْنَى الْفِدْيَةِ هُنَا عِنْدَ مَالِكٍ الْهَدْيُ. قَالَ مَالِكٌ: هُوَ هَدْيٌ يُسَاقُ مِنَ الْحِلِّ إِلَى الْحَرَمِ. السَّابِعَةُ- رَوَى مَالِكٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ أَبَا الْبَدَّاحِ بْنَ عَاصِمِ بْنِ عَدِيٍّ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَرْخَصَ لِرِعَاءِ الْإِبِلِ فِي الْبَيْتُوتَةِ عَنْ مِنًى يَرْمُونَ يَوْمَ النَّحْرِ، ثُمَّ يَرْمُونَ الْغَدَ، وَمِنْ بَعْدِ الْغَدِ لِيَوْمَيْنِ، ثُمَّ يَرْمُونَ يَوْمَ النَّفْرِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: لَمْ يَقُلْ مَالِكٌ بِمُقْتَضَى هَذَا الْحَدِيثِ، وَكَانَ يَقُولُ: يَرْمُونَ يَوْمَ النَّحْرِ- يَعْنِي جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ- ثُمَّ لَا يَرْمُونَ مِنَ الْغَدِ، فَإِذَا كَانَ بَعْدَ الْغَدِ وَهُوَ الثَّانِي مِنْ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ وَهُوَ الْيَوْمُ الَّذِي يَتَعَجَّلُ فِيهِ النَّفْرَ مَنْ يُرِيدُ التَّعْجِيلَ أَوْ مَنْ يَجُوزُ لَهُ التَّعْجِيلُ رَمَوُا الْيَوْمَيْنِ لِذَلِكَ الْيَوْمِ وَلِلْيَوْمِ الَّذِي قَبْلَهُ، لِأَنَّهُمْ يَقْضُونَ مَا كَانَ عَلَيْهِمْ، وَلَا يَقْضِي أَحَدٌ عِنْدَهُ شَيْئًا إِلَّا بَعْدَ أَنْ يَجِبَ عَلَيْهِ، هَذَا مَعْنَى مَا فَسَّرَ بِهِ مَالِكٌ هَذَا الْحَدِيثَ فِي مُوَطَّئِهِ. وَغَيْرُهُ يَقُولُ: لَا بَأْسَ بِذَلِكَ كُلِّهِ عَلَى مَا فِي حَدِيثِ مَالِكٍ، لِأَنَّهَا أَيَّامُ رَمْيٍ كُلُّهَا، وَإِنَّمَا لَمْ يَجُزْ عِنْدَ مَالِكٍ لِلرِّعَاءِ تَقْدِيمُ الرَّمْيِ لِأَنَّ غَيْرَ الرِّعَاءِ لَا يَجُوزُ لَهُمْ أَنْ يَرْمُوا فِي أَيَّامِ التَّشْرِيقِ شَيْئًا مِنَ الْجِمَارِ قَبْلَ الزَّوَالِ، فَإِنْ رَمَى قَبْلَ الزَّوَالِ أَعَادَهَا، لَيْسَ لَهُمُ التَّقْدِيمُ. وَإِنَّمَا رُخِّصَ لَهُمْ فِي الْيَوْمِ الثَّانِي إِلَى الثَّالِثِ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: الَّذِي قَالَهُ مَالِكٌ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مَوْجُودٌ فِي رِوَايَةِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ: أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بن أبي بَكْرِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ أَبَا الْبَدَّاحِ بْنَ عَاصِمِ بْنِ عَدِيٍّ أَخْبَرَهُ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَرْخَصَ لِلرِّعَاءِ أَنْ يَتَعَاقَبُوا، فَيَرْمُوا يَوْمَ النَّحْرِ، ثُمَّ يَدَعُوا يَوْمًا وَلَيْلَةً ثُمَّ يَرْمُونَ الْغَدَ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَيَسْقُطُ رَمْيُ الْجَمْرَةِ الثَّالِثَةِ عَمَّنْ تَعَجَّلَ. قَالَ ابْنُ أبى زمنين

el-Muvatta'da yer aldığına göre: Mâlik, Nâfi'den, o da İbn Ömer'den rivayet etmiştir; İbn Ömer dedi ki: Ömer şöyle buyurdu: «Hacılardan hiç kimse [Minâ gecelerinde] Akabe'nin arkasında gece geçirmesin.» Ömer'in arkasında herhangi bir kimsenin gece geçirmesini yasakladığı Akabe, Mekke tarafında olup insanların kurban bayramı gününde taşladıkları cemrenin yanında bulunan Akabe'dir. Bunu İbn Nâfi', el-Mebsût'ta Mâlik'ten rivayet etmiştir; Mâlik şöyle demiştir: "Minâ gecelerinde onun arkasında geceleyen kimseye fidye gerekir. Zira o, Minâ gecelerinde Minâ'dan başka bir yerde gece geçirmiştir; oysa bu, hacda meşru kılınmış bir gece geçirmedir (beytûtet). Müzdelife'de gecelemek gibi, bunun terkiyle de kurban (dem) lazım gelir." Mâlik'e göre buradaki fidyenin anlamı hedydir (kurbanlık). Mâlik: "O, hil bölgesinden Harem'e sevk edilen bir hedydir" demiştir. Yedincisi: Mâlik'in Abdullah b. Ebî Bekr b. Muhammed b. Amr b. Hazm'dan, onun da babasından rivayet ettiğine göre Ebü'l-Beddâh b. Âsım b. Adiy ona haber vermiştir ki: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, deve çobanlarına Minâ dışında gece geçirmeleri hususunda ruhsat vermiştir; kurban bayramı gününde taş atarlar, sonra ertesi gün [atmayıp] daha sonraki gün iki gün için taş atarlar, sonra da nefir (Minâ'dan ayrılış) gününde taş atarlar.» Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle demiştir: Mâlik bu hadisin [zâhirî] gereğince hükmetmemiş olup şöyle derdi: Kurban bayramı günü -yani Akabe cemresini- taşlarlar; sonra ertesi gün taşlamazlar. Ertesi günün sonrası -ki teşrik günlerinin ikincisi olup acele etmek isteyen veya acele etmesi caiz olan kimsenin nefir yaptığı (ayrıldığı) gündür- olunca, o gün ve ondan önceki gün olmak üzere iki günün taşını atarlar. Çünkü onlar üzerlerine düşeni kaza etmektedirler; ona göre ise hiç kimse üzerine vacip olmadan önce bir şeyi kaza edemez. Mâlik'in Muvatta'ında bu hadisi tefsir ettiği anlam budur. Başkası ise şöyle demektedir: Mâlik'in hadisinde yer aldığı üzere bunların hepsinde bir sakınca yoktur; çünkü bunların hepsi taşlama günleridir. Mâlik'e göre çobanların taşlamayı öne almalarının caiz olmaması, çobanların dışındakilerin teşrik günlerinde zevalden önce hiçbir cemreyi taşlamalarının caiz olmamasındandır; nitekim zevalden önce taşlarsa onu iade eder, onlar için öne alma hakkı yoktur. Çobanlara ise ancak ikinci günün [taşını] üçüncü güne [ertelemelerine] ruhsat verilmiştir. İbn Abdilber şöyle demiştir: Mâlik'in bu meselede söylediği husus İbn Cüreyc'in rivayetinde de mevcuttur; [İbn Cüreyc] dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Bekr b. Muhammed b. Amr b. Hazm babasından haber verdi; Ebü'l-Beddâh b. Âsım b. Adiy ona haber vermiş ki: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem çobanlara nöbetleşmeleri, kurban bayramı günü taş atıp sonra bir gün ve bir gece [taşlamayı] bırakmaları, ardından ertesi gün taş atmaları hususunda ruhsat vermiştir.» Âlimlerimiz şöyle demiştir: Acele edip [erken] ayrılan kimseden üçüncü cemrenin taşlanması düşer. İbn Ebî Zemeneyn şöyle demiştir:

يَرْمِيهَا يَوْمَ النَّفْرِ الْأَوَّلِ حِينَ يُرِيدُ التَّعْجِيلَ. قَالَ ابْنُ الْمَوَّازِ: يَرْمِي الْمُتَعَجِّلُ فِي يَوْمَيْنِ بِإِحْدَى وَعِشْرِينَ حَصَاةً، كُلُّ جَمْرَةٍ بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ، فَيَصِيرُ جَمِيعُ رَمْيِهِ بِتِسْعٍ وَأَرْبَعِينَ حَصَاةً، لِأَنَّهُ قَدْ رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ يَوْمَ النَّحْرِ بِسَبْعٍ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَيَسْقُطُ رَمْيُ الْيَوْمِ الثَّالِثِ. الثَّامِنَةُ- رَوَى مَالِكٌ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ أَنَّهُ سَمِعَهُ يَذْكُرُ أَنَّهُ أَرْخَصَ لِلرِّعَاءِ أَنْ يَرْمُوا بِاللَّيْلِ، يَقُولُ فِي الزَّمَنِ الْأَوَّلِ. قَالَ الْبَاجِيُّ:" قَوْلُهُ فِي الزَّمَنِ الْأَوَّلِ يَقْتَضِي إِطْلَاقُهُ زَمَنَ النَّبِيِّ ﷺ لِأَنَّهُ أَوَّلُ زَمَنِ هَذِهِ الشَّرِيعَةِ، فَعَلَى هَذَا هُوَ مُرْسَلٌ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرِيدَ بِهِ أَوَّلَ زَمَنٍ أَدْرَكَهُ عَطَاءٌ، فَيَكُونُ مَوْقُوفًا مُسْنَدًا ". وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قُلْتُ: هُوَ مُسْنَدٌ مِنْ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، خَرَّجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ وَغَيْرُهُ، وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ في" الْمُقْتَبَسِ فِي شَرْحِ مُوَطَّأِ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ"، وَإِنَّمَا أُبِيحَ لَهُمُ الرَّمْيُ بِاللَّيْلِ لِأَنَّهُ أَرْفَقُ بِهِمْ وَأَحْوَطُ فِيمَا يُحَاوِلُونَهُ مِنْ رَعْيِ الْإِبِلِ، لِأَنَّ اللَّيْلَ وَقْتٌ لَا تَرْعَى فِيهِ وَلَا تَنْتَشِرُ، فَيَرْمُونَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ. وَقَدِ اخْتَلَفُوا فِيمَنْ فَاتَهُ الرَّمْيُ حَتَّى غَرَبَتِ الشَّمْسُ، فَقَالَ عَطَاءٌ: لَا رَمْيَ بِاللَّيْلِ إِلَّا لِرِعَاءِ الْإِبِلِ، فَأَمَّا التُّجَّارُ فَلَا. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ: مَنْ فَاتَهُ الرَّمْيُ حَتَّى تَغِيبَ الشَّمْسُ فَلَا يَرْمِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنَ الْغَدِ، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ. وَقَالَ مَالِكٌ: إِذَا تَرَكَهُ نَهَارًا رَمَاهُ لَيْلًا، وَعَلَيْهِ دَمٌ فِي رِوَايَةِ ابْنِ الْقَاسِمِ، وَلَمْ يَذْكُرْ فِي الْمُوَطَّأِ أَنَّ عَلَيْهِ دَمًا. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ وَيَعْقُوبُ وَمُحَمَّدٌ: إِذَا نَسِيَ الرَّمْيَ حَتَّى أَمْسَى يَرْمِي وَلَا دَمَ عَلَيْهِ. وَكَانَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ يُرَخِّصُ فِي رَمْيِ الْجِمَارِ لَيْلًا. وقال أبو حنيفة: يرمى ولا شي عَلَيْهِ، وَإِنْ لَمْ يَذْكُرْهَا مِنَ اللَّيْلِ حَتَّى يَأْتِيَ الْغَدُ فَعَلَيْهِ أَنْ يَرْمِيَهَا وَعَلَيْهِ دَمٌ. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ: إِذَا أَخَّرَ الرَّمْيَ إِلَى اللَّيْلِ نَاسِيًا أَوْ مُتَعَمِّدًا أَهْرَقَ دَمًا. قُلْتُ: أَمَّا مَنْ رَمَى مِنْ رِعَاءِ الْإِبِلِ أَوْ أَهْلِ السِّقَايَةِ بِاللَّيْلِ فَلَا دَمَ يَجِبُ، لِلْحَدِيثِ، وَإِنْ كَانَ مِنْ غَيْرِهِمْ فَالنَّظَرُ يُوجِبُ الدَّمَ لَكِنْ مع العمد، والله أعلم.

[Acele edip dönmek isteyen kimse] ilk nefîr gününde acele etmek istediğinde [üç cemreyi] taşlar. İbnü'l-Mevvâz şöyle demiştir: Acele eden kimse [kurban bayramından sonraki] iki günde yirmi birer taştan her bir cemreye yedişer taş atar; böylece bütün atışı kırk dokuz taş olur. Çünkü o, kurban bayramı günü Akabe cemresine yedi taş atmıştır. İbnü'l-Münzir de şöyle demiştir: Üçüncü günün taşlaması ise düşer. Sekizinci [Mesele]- Mâlik, Yahyâ b. Saîd'den, o Atâ b. Ebî Rabâh'tan rivayet ettiğine göre Atâ'nın şöyle dediğini işitmiştir: İlk devirde çobanlara geceleyin taş atmaları hususunda ruhsat verilmişti. Bâcî şöyle der: "Onun 'ilk devirde' sözünün mutlak ifadesi, Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem devrini iktiza eder; çünkü bu şeriatın ilk devri odur. Buna göre bu [rivayet] mürseldir. Atâ'nın yetiştiği ilk devri kastetmiş olması da muhtemeldir; bu takdirde mevkûf müsned olur." Doğrusunu en iyi Allah bilir. Derim ki: Bu rivayet, Amr b. Şuayb'ın babasından, onun da dedesinden nakliyle Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem müsned olarak rivayet edilmiştir. Bunu Dârekutnî ve başkaları tahrîc etmiştir; nitekim biz de bunu el-Muktebes fî Şerhi Muvatta'i Mâlik b. Enes adlı eserimizde zikretmiştik. Onlara geceleyin taş atmanın mubah kılınması, kendileri için daha kolay ve gütmeye çalıştıkları develer açısından daha ihtiyatlı olduğu içindir. Zira gece vakti develerin yayılmadığı ve dağılmadığı bir vakittir; bu yüzden o vakitte taş atarlar. Güneş batıncaya kadar taşlamayı kaçıran kimse hakkında [âlimler] ihtilaf etmişlerdir: Atâ: "Deve çobanları dışında gece taş atılmaz; tüccarlara gelince, onlar gece atamazlar" demiştir. İbn Ömer'den ise şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Güneş batıncaya kadar taş atmayı kaçıran kimse, ertesi gün güneş doğuncaya kadar taş atmasın." Ahmed ve İshak da bu görüştedir. Mâlik: "Gündüz terk ederse gece taşlar; İbnü'l-Kāsım'ın rivayetine göre üzerine kurban gerekir. el-Muvatta'da ise üzerine kurban gerekeceğini zikretmemiştir" demiştir. Şâfiî, Ebû Sevr, Ya'kūb ve Muhammed: "Taşlamayı unutup akşam olursa [gece] atar ve üzerine kurban gerekmez" demişlerdir. Hasan-ı Basrî de geceleyin cemreleri taşlamaya ruhsat verirdi. Ebû Hanîfe: "Gece taşlar ve üzerine bir şey gerekmez. Geceleyin de hatırlamayıp ertesi gün olursa, onları taşlaması gerekir ve üzerine kurban düşer" demiştir. Sevrî ise: "Taşlamayı unutarak veya bilerek geceye tehir ederse kurban keser" demiştir. Derim ki: Deve çobanlarından veya sikāye (hacılara su sağlama) ehlinden olup da gece taş atan kimseye hadis sebebiyle kurban vacip olmaz. Onların dışındakilere gelince, kıyas kurbanı gerektirir; ancak bu kasten tehir etme durumundadır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

التَّاسِعَةُ- ثَبَتَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ يَوْمَ النَّحْرِ عَلَى رَاحِلَتِهِ. وَاسْتَحَبَّ مَالِكٌ وَغَيْرُهُ أَنْ يَكُونَ الَّذِي يَرْمِيهَا رَاكِبًا. وَقَدْ كَانَ ابْنُ عُمَرَ وَابْنُ الزُّبَيْرِ وَسَالِمٌ يَرْمُونَهَا وَهُمْ مُشَاةٌ، وَيَرْمِي فِي كُلِّ يَوْمٍ مِنَ الثَّلَاثَةِ بِإِحْدَى وَعِشْرِينَ حَصَاةً، يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ، وَيَكُونُ وَجْهُهُ فِي حَالِ رَمْيِهِ إِلَى الْكَعْبَةِ، وَيُرَتِّبُ الْجَمَرَاتِ وَيَجْمَعُهُنَّ وَلَا يُفَرِّقُهُنَّ وَلَا يُنَكِّسُهُنَّ، يَبْدَأُ بِالْجَمْرَةِ الْأُولَى فَيَرْمِيهَا بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ رَمْيًا وَلَا يَضَعُهَا وَضْعًا، كَذَلِكَ قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ، فَإِنْ طَرَحَهَا طَرْحًا جَازَ عِنْدَ أَصْحَابِ الرَّأْيِ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: لَا تُجْزِئُ فِي الْوَجْهَيْنِ جَمِيعًا، وَهُوَ الصَّحِيحُ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَرْمِيهَا، وَلَا يَرْمِي عِنْدَهُمْ بِحَصَاتَيْنِ أَوْ أَكْثَرَ فِي مَرَّةٍ، فَإِنْ فَعَلَ عَدَّهَا حَصَاةً وَاحِدَةً، فَإِذَا فَرَغَ مِنْهَا تَقَدَّمَ أَمَامَهَا فَوَقَفَ طَوِيلًا لِلدُّعَاءِ بِمَا تَيَسَّرَ. ثُمَّ يَرْمِي الثَّانِيَةَ وَهِيَ الْوُسْطَى وَيَنْصَرِفُ عَنْهَا ذَاتَ الشِّمَالِ فِي بَطْنِ الْمَسِيلِ، وَيُطِيلُ الْوُقُوفَ عِنْدَهَا لِلدُّعَاءِ. ثُمَّ يَرْمِي الثَّالِثَةَ بِمَوْضِعِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ أَيْضًا، يَرْمِيهَا مِنْ أَسْفَلِهَا وَلَا يَقِفُ عِنْدَهَا، وَلَوْ رَمَاهَا مِنْ فَوْقِهَا أَجْزَأَهُ، وَيُكَبِّرُ فِي ذَلِكَ كُلِّهِ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ يَرْمِيهَا. وَسُنَّةُ الذِّكْرِ فِي رَمْيِ الْجِمَارِ التَّكْبِيرُ دُونَ غَيْرِهِ مِنَ الذِّكْرِ، وَيَرْمِيهَا مَاشِيًا بِخِلَافِ جَمْرَةِ يَوْمِ النَّحْرِ، وَهَذَا كُلُّهُ تَوْقِيفٌ رَفَعَهُ النَّسَائِيُّ وَالدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّ رسول الله ﷺ كان إِذَا رَمَى الْجَمْرَةَ الَّتِي تَلِي الْمَسْجِدَ- مَسْجِدَ مِنًى- يَرْمِيهَا بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ، يُكَبِّرُ كُلَّمَا رَمَى بِحَصَاةٍ، ثُمَّ تَقَدَّمَ أَمَامَهَا فَوَقَفَ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ رَافِعًا يَدَيْهِ يَدْعُو، وَكَانَ يُطِيلُ الْوُقُوفَ. ثُمَّ يَأْتِي الْجَمْرَةَ الثَّانِيَةَ فَيَرْمِيهَا بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ، يُكَبِّرُ كُلَّمَا رَمَى بِحَصَاةٍ، ثُمَّ يَنْحَدِرُ ذَاتَ الْيَسَارِ مِمَّا يَلِي الْوَادِيَ فَيَقِفُ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ رَافِعًا يَدَيْهِ ثُمَّ يَدْعُو. ثُمَّ يَأْتِي الْجَمْرَةَ الَّتِي عِنْدَ الْعَقَبَةِ فَيَرْمِيهَا بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ، يُكَبِّرُ كُلَّمَا رَمَى بِحَصَاةٍ ثُمَّ يَنْصَرِفُ وَلَا يَقِفُ عِنْدَهَا. قَالَ الزُّهْرِيُّ: سَمِعْتُ سَالِمَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ يُحَدِّثُ بِهَذَا عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يَفْعَلُهُ، لَفْظُ الدَّارَقُطْنِيِّ. الْعَاشِرَةُ- وَحُكْمُ الْجِمَارِ أَنْ تَكُونَ طَاهِرَةً غَيْرَ نَجِسَةٍ، وَلَا مِمَّا رُمِيَ بِهِ، فَإِنْ رَمَى بِمَا قَدْ رُمِيَ بِهِ لَمْ يُجْزِهِ عِنْدَ مَالِكٍ، وَقَدْ قَالَ عَنْهُ ابْنُ الْقَاسِمِ: إِنْ كَانَ ذَلِكَ فِي حَصَاةٍ وَاحِدَةٍ أَجْزَأَهُ، وَنَزَلَتْ بِابْنِ الْقَاسِمِ فَأَفْتَاهُ بِهَذَا.

Dokuzuncusu: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kurban günü Akabe cemresini bineği üzerinde taşladığı sabit olmuştur. Mâlik ve başkaları, onu taşlayacak kimsenin binitli olmasını müstehap görmüşlerdir. İbn Ömer, İbnü'z-Zübeyr ve Sâlim ise yaya olarak taşlarlardı. Üç günün her birinde yirmi birer taş atar; her taşla birlikte tekbir getirir; taş atarken yüzü Kâbe'ye dönük olur; cemreleri sıraya koyar, onları peş peşe atar, aralarını ayırmaz ve sırasını tersine çevirmez. İlk cemre ile başlar ve ona yedi taş atar; bunları fırlatarak atar, koyar gibi bırakmaz; Mâlik, Şâfiî, Ebû Sevr ve re'y ehli böyle demiştir. Şayet fırlatıp bırakıverirse re'y ehline göre caizdir. İbnü'l-Kâsım ise: Her iki durumda da yeterli olmaz demiştir ki sahih olan da budur; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem fırlatarak atardı. Onlara göre bir defada iki veya daha fazla taş atamaz; şayet böyle yaparsa onu tek bir taş sayar. Ondan bitirince onun önüne geçer ve dilediğince dua etmek için uzun süre durur. Sonra ikinci cemreyi, yani orta cemreyi taşlar ve oradan sol tarafa, vadinin tabanına doğru yönelir ve dua etmek için yanında uzunca durur. Sonra üçüncü cemreyi Akabe cemresinin yerinde yine yedi taşla taşlar; onu aşağısından taşlar ve yanında durmaz; şayet üstünden taşlarsa da bu ona yeterlidir. Bütün bunlarda attığı her taşla birlikte tekbir getirir. Cemreleri taşlamada sünnet olan zikir, diğer zikirler değil yalnızca tekbirdir; kurban günkü cemrenin aksine bunları yürüyerek taşlar. Bunların hepsi tevkîfîdir (nakle dayalıdır); bunu Nesâî ve Dârekutnî, Zührî'den merfû olarak rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem mescide -Minâ Mescidi'ne- yakın olan cemreyi taşladığında ona yedi taş atar, her taş attığında tekbir getirir, sonra onun önüne geçip kıbleye karşı ellerini kaldırarak dua eder ve duruşunu uzun tutardı. Sonra ikinci cemreye gelir, ona yedi taş atar, her taş attığında tekbir getirir, sonra sol tarafa, vadiye yakın kısma iner ve kıbleye karşı ellerini kaldırıp durarak dua ederdi. Sonra Akabe'nin yanındaki cemreye gelir, ona yedi taş atar, her taş attığında tekbir getirir, sonra ayrılır ve yanında durmazdı. Zührî dedi ki: Sâlim b. Abdillâh'ın bunu babasından, onun da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem naklettiğini işittim; dedi ki: İbn Ömer de böyle yapardı —Dârekutnî'nin lafzıdır—. Onuncusu: Taşların hükmü, necis değil temiz olmaları ve daha önce kendisiyle taş atılmış taşlardan olmamalarıdır. Eğer daha önce atılmış bir taşla taşlarsa Mâlik'e göre yeterli olmaz. İbnü'l-Kâsım ondan naklen: Eğer bu tek bir taşta olursa yeterli olur demiştir; nitekim İbnü'l-Kâsım'ın başına bu gelmiş ve o da bu şekilde fetva vermiştir.

الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- وَاسْتَحَبَّ أَهْلُ الْعِلْمِ أَخْذَهَا مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ لَا مِنْ حَصَى الْمَسْجِدِ، فَإِنْ أَخَذَ زِيَادَةً عَلَى مَا يَحْتَاجُ وَبَقِيَ ذَلِكَ بِيَدِهِ بعد الرمي دفنه ولم يطرحه، قال أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَغَيْرُهُ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- وَلَا تُغْسَلُ عِنْدَ الْجُمْهُورِ خِلَافًا لِطَاوُسٍ، وَقَدْ رُوِيَ أَنَّهُ لَوْ لَمْ يَغْسِلِ الْجِمَارَ النَّجِسَةَ أَوْ رَمَى بِمَا قَدْ رُمِيَ بِهِ أَنَّهُ أَسَاءَ وَأَجْزَأَ عَنْهُ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: يُكْرَهُ أَنْ يَرْمِيَ بِمَا قَدْ رُمِيَ بِهِ، وَيُجْزِئُ إِنْ رَمَى بِهِ، إِذْ لَا أَعْلَمُ أَحَدًا أَوْجَبَ عَلَى مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ الْإِعَادَةَ، وَلَا نَعْلَمُ في شي مِنَ الْأَخْبَارِ الَّتِي جَاءَتْ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ غَسَلَ الْحَصَى وَلَا أَمَرَ بِغَسْلِهِ، وَقَدْ رُوِّينَا عَنْ طَاوُسٍ أَنَّهُ كَانَ يَغْسِلُهُ. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- وَلَا يُجْزِئُ فِي الجمار المدر ولا شي غَيْرُ الْحَجَرِ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ. وَقَالَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ: يَجُوزُ بِالطِّينِ الْيَابِسِ، وَكَذَلِكَ كل شي رَمَاهَا مِنَ الْأَرْضِ فَهُوَ يُجْزِئُ. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ: مَنْ رَمَى بِالْخَزَفِ وَالْمَدَرِ لَمْ يُعِدِ الرَّمْيَ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: لَا يُجْزِئُ الرَّمْيُ إِلَّا بِالْحَصَى، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:" عَلَيْكُمْ بِحَصَى الْخَذْفِ ". وَبِالْحَصَى. رَمَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتُلِفَ فِي قَدْرِ الْحَصَى، فَقَالَ الشَّافِعِيُّ: يَكُونُ أَصْغَرَ مِنَ الْأُنْمُلَةِ طُولًا وَعَرْضًا. وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ: بِمِثْلِ حَصَى الْخَذْفِ، وَرُوِّينَا عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يَرْمِي الْجَمْرَةَ بِمِثْلِ بَعْرِ الْغَنَمِ، وَلَا مَعْنَى لِقَوْلِ مَالِكٍ: أَكْبَرُ مِنْ ذَلِكَ أَحَبُّ إِلَيَّ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سَنَّ الرَّمْيَ بِمِثْلِ حَصَى الْخَذْفِ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرْمَى بِمَا وَقَعَ عَلَيْهِ اسْمُ حَصَاةٍ، وَاتِّبَاعُ السُّنَّةِ أَفْضَلُ، قَالَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ. قُلْتُ: وَهُوَ الصَّحِيحُ الَّذِي لَا يَجُوزُ خِلَافُهُ لِمَنِ اهْتَدَى وَاقْتَدَى. رَوَى النَّسَائِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ غَدَاةَ الْعَقَبَةِ وهو على راحلته:" هات القط لي-

On birincisi: İlim ehli, [taşlama için] taşların mescidin çakıllarından değil Müzdelife'den toplanmasını müstehap görmüştür. Kişi ihtiyacından fazlasını alır da taşlamadan sonra bu fazlalık elinde kalırsa, onu [rastgele] fırlatıp atmaz, gömer; Ahmed b. Hanbel ve başkaları böyle demiştir. On ikincisi: Tâvûs'un aksine cumhura göre taşlar yıkanmaz. Şayet necis olan taşları yıkamazsa yahut daha önce kendisiyle taşlama yapılmış taşla atarsa, kötü bir davranışta bulunmuş olmakla birlikte bu taşlamanın geçerli olacağı rivayet edilmiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Kendisiyle daha önce taşlama yapılmış taş ile atmak mekruhtur; ancak atarsa geçerli olur. Zira bunu yapan bir kimseye [taşlamayı] iade etmeyi vacip kılan bir kimse bilmiyorum. Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem gelen rivayetlerin hiçbirinde çakıl taşlarını yıkadığına veya yıkanmasını emrettiğine dair bir şey bilmiyoruz. Tâvûs'un ise taşları yıkadığı bize rivayet edilmiştir. On üçüncüsü: Cemre taşlamasında kurumuş balçık kesekleri (meder) ve taştan başka hiçbir şey geçerli olmaz; bu, Şâfiî, Ahmed ve İshak'ın görüşüdür. Rey ehli (Hanefîler) ise şöyle demiştir: Kuru çamurla [taş atmak] caizdir; aynı şekilde topraktan [sayılan] ve cemrelere atılan her şey geçerlidir. Sevrî şöyle demiştir: Pişmiş çamur (çanak çömlek kırığı) ve balçık kesekleri ile atan kimse taşlamayı iade etmez. İbnü'l-Münzir der ki: Taşlama ancak çakıl taşı ile geçerli olur; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «عَلَيْكُمْ بِحَصَى الْخَذْفِ» «Parmak ucuyla fırlatılan küçük çakıl taşlarını [tercih edip] atınız.» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de çakıl taşları ile taşlama yapmıştır. On dördüncüsü: Çakıl taşlarının ebadı konusunda ihtilaf edilmiştir. Şâfiî şöyle demiştir: Uzunluk ve genişlik bakımından parmak boğumundan daha küçük olur. Ebû Sevr ve rey ehli ise: "Parmak ucuyla fırlatılan taş büyüklüğünde olur" demişlerdir. İbn Ömer'den, cemreleri koyun tersi (fındık) büyüklüğünde taşlarla taşladığı bize rivayet edilmiştir. Mâlik'in: "Bundan daha büyüğü bana daha sevimlidir" sözünün bir anlamı yoktur; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem parmak ucuyla fırlatılan taş büyüklüğüyle taşlamayı sünnet kılmıştır. Çakıl taşı ismi üzerine düşen [her taşla] atılması caiz olmakla birlikte sünnete uymak daha faziletlidir; bunu İbnü'l-Münzir söylemiştir. Derim ki: Doğru olan ve doğru yolu bulup [sünnete] tabi olan bir kimse için hilafına davranması caiz olmayan görüş de budur. Nesâî, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Akabe [taşlaması] sabahında bineği üzerinde iken bana: «هَاتِ الْقُطْ لِي-» «[Taşları] getir, bana toplayıver...» buyurdu.

فَلَقَطْتُ لَهُ حَصَيَاتٍ هُنَّ حَصَى الْخَذْفِ، فَلَمَّا وَضَعْتُهُنَّ فِي يَدِهِ قَالَ-: بِأَمْثَالِ هَؤُلَاءِ، وَإِيَّاكُمْ وَالْغُلُوَّ فِي الدِّينِ فَإِنَّمَا أَهْلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمُ الْغُلُوُّ فِي الدِّينِ". فَدَلَّ قَوْلُهُ:" وَإِيَّاكُمْ وَالْغُلُوَّ فِي الدِّينِ" عَلَى كَرَاهَةِ الرَّمْيِ بِالْجِمَارِ الْكِبَارِ، وَأَنَّ ذَلِكَ مِنَ الْغُلُوِّ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- وَمَنْ بَقِيَ فِي يَدِهِ حَصَاةٌ لَا يَدْرِي مِنْ أَيِّ الْجِمَارِ هِيَ جَعَلَهَا مِنَ الْأُولَى، وَرَمَى بَعْدَهَا الْوُسْطَى وَالْآخِرَةَ، فَإِنْ طَالَ اسْتَأْنَفَ جَمِيعًا. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَعَبْدُ الْمَلِكِ وَأَبُو ثَوْرٍ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ فِيمَنْ قَدَّمَ جَمْرَةً عَلَى جَمْرَةٍ: لَا يُجْزِئُهُ إِلَّا أَنْ يَرْمِيَ عَلَى الْوَلَاءِ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَعَطَاءٌ وَبَعْضُ النَّاسِ: يُجْزِئُهُ. وَاحْتَجَّ بَعْضُ النَّاسِ بِقَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ:" مَنْ قَدَّمَ نُسُكًا بَيْنَ يَدَيْ نُسُكٍ فَلَا حَرَجَ- وَقَالَ:- لَا يَكُونُ هَذَا بِأَكْثَرَ مِنْ رَجُلٍ اجْتَمَعَتْ عَلَيْهِ صَلَوَاتٌ أَوْ صِيَامٌ فَقَضَى بَعْضًا قَبْلَ بَعْضٍ". وَالْأَوَّلُ أَحْوَطُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفُوا فِي رَمْيِ الْمَرِيضِ وَالرَّمْيِ عَنْهُ، فَقَالَ مَالِكٌ: يُرْمَى عَنِ الْمَرِيضِ وَالصَّبِيِّ اللَّذَيْنِ لَا يُطِيقَانِ الرَّمْيَ، وَيَتَحَرَّى الْمَرِيضُ حِينَ رَمْيِهِمْ فَيُكَبِّرُ سَبْعَ تَكْبِيرَاتٍ لِكُلِّ جَمْرَةٍ وَعَلَيْهِ الْهَدْيُ، وَإِذَا صَحَّ الْمَرِيضُ فِي أَيَّامِ الرَّمْيِ رَمَى عَنْ نَفْسِهِ، وَعَلَيْهِ مَعَ ذَلِكَ دَمٌ عِنْدَ مَالِكٍ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ: يُرْمَى عَنِ الْمَرِيضِ، وَلَمْ يَذْكُرُوا هَدْيًا. وَلَا خِلَافَ فِي الصَّبِيِّ الَّذِي لَا يَقْدِرُ عَلَى الرَّمْيِ أَنَّهُ يُرْمَى عَنْهُ، وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يَفْعَلُ ذَلِكَ. الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ- رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ قُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَذِهِ الْجِمَارُ الَّتِي يُرْمَى بِهَا كُلَّ عَامٍ فَنَحْسِبُ أَنَّهَا تَنْقُصُ، فَقَالَ:" إِنَّهُ مَا تُقُبِّلَ مِنْهَا رُفِعَ وَلَوْلَا ذَلِكَ لَرَأَيْتَهَا أَمْثَالَ الْجِبَالِ". التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ- قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَأَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ لِمَنْ أَرَادَ الْخُرُوجَ مِنَ الْحَاجِّ مِنْ مِنًى شَاخِصًا إِلَى بَلَدِهِ خَارِجًا عَنِ الْحَرَمِ غَيْرَ مُقِيمٍ بِمَكَّةَ فِي النَّفْرِ الْأَوَّلِ أَنْ يَنْفِرَ بَعْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ إِذَا رَمَى فِي الْيَوْمِ الَّذِي يَلِي يَوْمَ النَّحْرِ قَبْلَ أَنْ يُمْسِيَ، لِأَنَّ اللَّهَ جَلَّ ذِكْرُهُ قَالَ:" فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ"، فَلْيَنْفِرْ مَنْ أَرَادَ النَّفْرَ ما دام في شي من النهار. وقد روينا عن

[İbn Abbâs dedi ki:] Ben de onun için fırlatma taşı büyüklüğünde küçük taşlar topladım. Onları eline koyduğumda şöyle buyurdu: «Bunlar gibisiyle [atınız]. Dinde aşırılıktan sakınınız; zira sizden öncekileri ancak dinde aşırılık helak etmiştir.» Onun «Dinde aşırılıktan sakınınız» sözü, büyük taşlarla taşlama yapmanın mekruh olduğuna ve bunun aşırılıktan sayıldığına delalet eder; en doğrusunu Allah bilir. On beşincisi: Elinde bir taş kalıp da bunun hangi cemreye ait olduğunu bilemeyen kimse, onu birinci cemreden sayar; ardından orta ve son cemreyi taşlar. Eğer [aradan] uzun bir zaman geçmişse hepsini baştan alır. On altıncısı: Mâlik, Şâfiî, Abdülmelik, Ebû Sevr ve re'y ehli, bir cemreyi diğerinden önce taşlayan kimse hakkında şöyle demişlerdir: Sırayla peş peşe taşlamadıkça [ibadeti] geçerli olmaz. Hasan, Atâ ve bazı kimseler ise: «Geçerli olur» demişlerdir. Bazı kimseler de Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kim bir menâsiki diğerinden önce yaparsa bir sakınca yoktur» buyruğunu delil getirmiş ve şöyle demiştir: «Bu durum, üzerinde namazlar veya oruçlar birikip de bir kısmını diğerinden önce kaza eden adamın durumundan fazla bir şey değildir.» Ancak birinci görüş daha ihtiyatlıdır; en doğrusunu Allah bilir. On yedincisi: Hastanın taş atması ve onun adına taş atılması hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik şöyle demiştir: Taş atmaya güç yetiremeyen hasta ve çocuk adına taş atılır. Hasta, onların taş attığı vakti gözetir ve her bir cemre için yedişer tekbir getirir; ayrıca ona hedy [kurbanı] gerekir. Şayet hasta taşlama günlerinde iyileşirse bizzat kendisi taş atar; Mâlik'e göre bununla birlikte üzerine yine de bir kurban (dem) gerekir. Hasan, Şâfiî, Ahmed, İshâk ve re'y ehli ise: «Hasta adına taş atılır» demiş, hedy kurbanından bahsetmemişlerdir. Taş atmaya gücü yetmeyen çocuk adına taş atılacağı hususunda ise ihtilaf yoktur; İbn Ömer de böyle yapardı. On sekizincisi: Dârekutnî, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etmiştir: Biz: «Ey Allah'ın Resûlü, her yıl taş atılan bu taşların azaldığını görüyoruz» dedik. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Onlardan kabul olunanı kaldırılır; şayet öyle olmasaydı onları dağlar gibi görürdünüz.» On dokuzuncusu: İbnü'l-Münzir der ki: İlim ehli, hacılardan birinci nefrde Minâ'dan çıkıp Mekke'de ikamet etmeksizin Harem dışındaki memleketine doğru yola çıkmak isteyen kimsenin, kurban gününü takip eden gün akşam olmadan önce taşlamayı yaptığı takdirde güneşin zevalinden sonra ayrılabileceği hususunda icmâ etmiştir. Zira Allah Teâlâ: { فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Kim iki gün içinde acele edip [dönerse] ona bir günah yoktur” buyurmuştur. Dolayısıyla ayrılmak isteyen kimse, gündüzden bir miktar kaldığı sürece ayrılsın. Nitekim biz...

النَّخَعِيِّ وَالْحَسَنِ أَنَّهُمَا قَالَا: مَنْ أَدْرَكَهُ الْعَصْرُ وَهُوَ بِمِنًى مِنَ الْيَوْمِ الثَّانِي مِنْ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ لَمْ يَنْفِرْ حَتَّى الْغَدِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَقَدْ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَا قَالَا ذَلِكَ اسْتِحْبَابًا، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ بِهِ نَقُولُ، لِظَاهِرِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ. الْمُوفِيَةُ عِشْرِينَ- وَاخْتَلَفُوا فِي أَهْلِ مَكَّةَ هَلْ يَنْفِرُونَ النَّفْرَ الْأَوَّلَ، فَرُوِّينَا عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: مَنْ شَاءَ مِنَ النَّاسِ كُلِّهِمْ أَنْ يَنْفِرُوا فِي النَّفْرِ الْأَوَّلِ، إِلَّا آلَ خُزَيْمَةَ فَلَا يَنْفِرُونَ إِلَّا فِي النَّفْرِ الْآخِرِ. وَكَانَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ يَقُولُ: لَا يُعْجِبُنِي لِمَنْ نَفَرَ النَّفْرَ الْأَوَّلَ أَنْ يُقِيمَ بِمَكَّةَ، وَقَالَ: أَهْلُ مَكَّةَ أَخَفُّ، وَجَعَلَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ مَعْنَى قَوْلِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ: (إِلَّا آلَ خُزَيْمَةَ) أَيْ أَنَّهُمْ أَهْلُ حَرَمٍ. وَكَانَ مَالِكٌ يَقُولُ فِي أَهْلِ مَكَّةَ: مَنْ كَانَ لَهُ عُذْرٌ فَلَهُ أَنْ يَتَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ، فَإِنْ أَرَادَ التَّخْفِيفَ عَنْ نَفْسِهِ مِمَّا هُوَ فِيهِ مِنْ أَمْرِ الْحَجِّ فَلَا، فَرَأَى التَّعْجِيلَ لِمَنْ بَعُدَ قُطْرُهُ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: الْآيَةُ عَلَى الْعُمُومِ، وَالرُّخْصَةُ لِجَمِيعِ النَّاسِ، أَهْلِ مَكَّةَ وَغَيْرِهِمْ، أَرَادَ الْخَارِجُ عَنْ مِنًى الْمُقَامَ بِمَكَّةَ أَوِ الشُّخُوصَ إِلَى بَلَدِهِ. وَقَالَ عَطَاءٌ: هِيَ لِلنَّاسِ عَامَّةً. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَهُوَ يُشْبِهُ مَذْهَبَ، الشَّافِعِيِّ، وَبِهِ نَقُولُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَعِكْرِمَةُ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَالنَّخَعِيُّ: مَنْ نَفَرَ فِي الْيَوْمِ الثَّانِي مِنَ الْأَيَّامِ الْمَعْدُودَاتِ فَلَا حَرَجَ، وَمَنْ تَأَخَّرَ إِلَى الثَّالِثِ فَلَا حَرَجَ، فَمَعْنَى الْآيَةِ كُلُّ ذَلِكَ مُبَاحٌ، وَعَبَّرَ عَنْهُ بِهَذَا التَّقْسِيمِ اهْتِمَامًا وَتَأْكِيدًا، إِذْ كَانَ مِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَذُمُّ الْمُتَعَجِّلَ وَبِالْعَكْسِ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ رَافِعَةً لِلْجُنَاحِ فِي كُلِّ ذَلِكَ. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ أَيْضًا: مَعْنَى مَنْ تَعَجَّلَ فَقَدْ غُفِرَ لَهُ، وَمَنْ تَأَخَّرَ فَقَدْ غُفِرَ لَهُ، وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِهِ ﵇:" مَنْ حَجَّ هَذَا الْبَيْتَ فَلَمْ يَرْفُثْ وَلَمْ يَفْسُقْ خَرَجَ مِنْ خَطَايَاهُ كَيَوْمِ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ". فَقَوْلُهُ:" فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ" نَفْيٌ عَامٌّ وَتَبْرِئَةٌ مُطْلَقَةٌ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ أَيْضًا: مَعْنَى الْآيَةِ، مَنْ تَعَجَّلَ أَوْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ إِلَى الْعَامِ الْمُقْبِلِ. وَأُسْنِدَ فِي هَذَا الْقَوْلِ أَثَرٌ. وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ فِي الْآيَةِ: لَا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقَى بَقِيَّةَ عُمُرِهِ، وَالْحَاجُّ مَغْفُورٌ لَهُ الْبَتَّةَ، أَيْ ذَهَبَ إِثْمُهُ كُلُّهُ إِنِ اتَّقَى اللَّهَ فِيمَا بَقِيَ مِنْ عُمُرِهِ. وَقَالَ أَبُو صَالِحٍ وَغَيْرُهُ: مَعْنَى الْآيَةِ لَا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنَ اتَّقَى قَتْلَ الصَّيْدِ، وَمَا يَجِبُ عَلَيْهِ تَجَنُّبُهُ فِي الْحَجِّ. وَقَالَ أَيْضًا: لِمَنِ اتَّقَى فِي حَجِّهِ فَأَتَى بِهِ تَامًّا حَتَّى كان مبرورا.

Nehaî ve Hasan'dan rivayet edildiğine göre onlar şöyle demişlerdir: Teşrik günlerinin ikincisinde Minâ'da iken ikindi vaktine erişen kimse ertesi güne kadar ayrılamaz. İbnü'l-Münzir der ki: Bunu istihbap (müstehap görme) yoluyla söylemiş olmaları muhtemeldir; biz ise Kitap ve Sünnet'in zahiri sebebiyle birinci görüşü benimsemekteyiz. Yirmincisi: Mekke halkının birinci nefrde ayrılıp ayrılamayacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir; Ömer b. el-Hattâb'dan radıyallâhu anh şöyle dediği bize rivayet edilmiştir: "Huzeyme ailesi müstesna, bütün insanlardan dileyen birinci nefrde ayrılsın; onlar ise ancak son nefrde ayrılırlar." Ahmed b. Hanbel şöyle derdi: Birinci nefrde ayrılan kimsenin Mekke'de ikamet etmesini uygun görmem; Mekke halkının durumu daha hafiftir demiştir. Ahmed ve İshak, Ömer b. el-Hattâb'ın "Huzeyme ailesi müstesna" sözünün anlamını, onların Harem ehli olması şeklinde açıklamışlardır. Mâlik, Mekke halkı hakkında şöyle derdi: Mazereti olan kimsenin iki günde acele edip ayrılma hakkı vardır; şayet içinde bulunduğu hac meşakkatini kendisinden hafifletmek istiyorsa hayır (ayrılamaz); o, acele etmeyi memleketi uzak olan kimselere tanınmış görmüştür. Bir grup ise şöyle demiştir: Ayet umumidir; ruhsat Mekkeliler ve diğerleri dâhil bütün insanlar içindir; Minâ'dan çıkan kimse ister Mekke'de ikamet etmeyi, ister memleketine gitmeyi murat etsin fark etmez. Atâ: Bu bütün insanlar içindir demiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Bu, Şâfiî'nin mezhebine benzemektedir ve biz de bunu söylemekteyiz. İbn Abbâs, Hasan, İkrime, Mücâhid, Katâde ve Nehaî şöyle demişlerdir: Sayılı günlerin ikinci gününde ayrılan kimseye bir günah yoktur; üçüncü güne kadar geciken kimseye de bir günah yoktur; dolayısıyla ayetin anlamı bunların hepsinin mubah olduğudur. Bu taksimatla ifade edilmesi ise önemine ve teyidine binaendir; çünkü Araplardan kimi acele edeni kınar, kimi de aksini yapardı; bunun üzerine ayet bütün bunlardaki günahı/sakıncayı kaldırmak üzere inmiştir. Ali b. Ebî Tâlib, İbn Abbâs, İbn Mes'ûd ve İbrahim en-Nehaî de şöyle demişlerdir: [Ayetin] anlamı; kim acele ederse bağışlanmıştır, kim de gecikirse bağışlanmıştır demektir. Onlar Peygamber'in aleyhisselâm şu sözünü delil getirmişlerdir: "Kim bu Beyt'i hacceder de kötü söz söylemez ve fısk işlemezse, günahlarından anasından doğduğu günkü gibi çıkar." Dolayısıyla O'nun: { فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } “ona bir günah yoktur” buyruğu genel bir nefy ve mutlak bir aklamadır. Mücâhid de şöyle demiştir: Ayetin anlamı; kim acele eder veya gecikirse gelecek yıla kadar üzerine hiçbir günah yoktur demektir. Bu görüş hakkında müsned bir rivayet de nakledilmiştir. Ebü'l-Âliye bu ayet hakkında şöyle demiştir: Ömrünün geri kalanında sakınan kimse için günah yoktur; hacı mutlaka bağışlanmıştır, yani ömrünün geri kalan kısmında Allah'tan sakınırsa günahının tamamı gitmiştir. Ebû Sâlih ve başkaları şöyle demiştir: Ayetin anlamı; av hayvanı öldürmekten ve hacda kaçınması gereken şeylerden sakınan kimseye günah yoktur demektir. Yine şöyle demiştir: Haccında sakınıp onu mebrur olacak şekilde tastamam yerine getiren kimse için [günah yoktur].

الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ-" مَنْ" فِي قَوْلِهِ" فَمَنْ تَعَجَّلَ" رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ، وَالْخَبَرُ" فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ". وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّ معنى" من" جماعة، كما قال ﷿:" وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ " وَكَذَا" وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ". وَاللَّامُ مِنْ قَوْلِهِ:" لِمَنِ اتَّقى " مُتَعَلِّقَةٌ بِالْغُفْرَانِ، التَّقْدِيرُ الْمَغْفِرَةُ لِمَنِ اتَّقَى، وَهَذَا عَلَى تَفْسِيرِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَعَلِيٍّ. قَالَ قَتَادَةُ: ذُكِرَ لَنَا أَنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ قَالَ: إِنَّمَا جُعِلَتِ الْمَغْفِرَةُ لِمَنِ اتَّقَى بَعْدَ انْصِرَافِهِ مِنَ الْحَجِّ عَنْ جَمِيعِ الْمَعَاصِي. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: التَّقْدِيرُ ذَلِكَ لِمَنِ اتَّقَى. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لِمَنِ اتَّقَى يَعْنِي قَتْلَ الصَّيْدِ فِي الْإِحْرَامِ وَفِي الْحَرَمِ. وَقِيلَ التَّقْدِيرُ الْإِبَاحَةُ لِمَنِ اتَّقَى، رُوِيَ هَذَا عَنِ ابْنِ عُمَرَ. وَقِيلَ: السَّلَامَةُ لِمَنِ اتَّقَى. وَقِيلَ: هِيَ مُتَعَلِّقَةٌ بِالذِّكْرِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَاذْكُرُوا" أَيِ الذِّكْرُ لِمَنِ اتَّقَى. وَقَرَأَ سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ" فَلَا اثْمَ عَلَيْهِ" بِوَصْلِ الْأَلِفِ تَخْفِيفًا، وَالْعَرَبُ قَدْ تَسْتَعْمِلُهُ. قَالَ الشَّاعِرُ:

Yirmi birincisi: { فَمَنْ تَعَجَّلَ } buyruğundaki { مَنْ } mübtedâ olarak merfûdur, haberi ise { فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } cümlesidir. Kur'an dışındaki kullanımlarda "felâ isme aleyhim" (onlara günah yoktur) denilmesi de caizdir; çünkü { مَنْ } kelimesinin anlamı topluluktur; nitekim Allah azze ve celle: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ } “Onlardan seni dinleyenler vardır” buyurmuştur. { وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } buyruğu da böyledir. { لِمَنِ اتَّقى } buyruğundaki lâm harfi bağışlanmaya (mağfirete) taalluk etmektedir; takdiri: "Mağfiret sakınan kimse içindir" şeklindedir; bu, İbn Mes'ûd ve Ali'nin tefsirine göredir. Katâde dedi ki: Bize nakledildiğine göre İbn Mes'ûd şöyle demiştir: Mağfiret, hacdan döndükten sonra bütün günahlardan sakınan kimse için kılınmıştır. Ahfeş: Takdiri "Bu, sakınan kimse içindir" şeklindedir demiştir. Bazıları: { لِمَنِ اتَّقى } yani ihramda ve Harem bölgesinde av öldürmekten sakınan kimsedir demişlerdir. Takdirin "Mubah kılınma sakınan kimse içindir" şeklinde olduğu da söylenmiştir; bu İbn Ömer'den rivayet edilmiştir. "Kurtuluş/esenlik sakınan kimse içindir" dendiği de söylenmiştir. Bunun Yüce Allah'ın { وَاذْكُرُوا } “anın” buyruğundaki zikre taalluk ettiği de söylenmiştir; yani zikir sakınan kimse içindir. Sâlim b. Abdillâh teshil (hafifletme) amacıyla elifi vasl ederek "felâ-sme aleyh" (فَلَا اثْمَ عَلَيْهِ) şeklinde okumuştur; Araplar bunu bazen kullanırlar. Şair şöyle demiştir:

إِنْ لَمْ أُقَاتِلْ فَالْبِسُونِي بُرْقُعًا

Eğer savaşmazsam bana peçe giydirin.

ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِالتَّقْوَى وَذَكَّرَ بِالْحَشْرِ والوقوف.

Sonra Yüce Allah takvayı emretmiş, haşrı ve O'nun huzurunda duruşu hatırlatmıştır.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٠٤]

[Bakara Suresi (2): Ayet 204]

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ (٢٠٤)

{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ } “İnsanlardan öylesi vardır ki dünya hayatına dair sözü senin hoşuna gider; hatta kalbinde olana Allah'ı şahit tutar. Oysa o, düşmanların en yamanıdır.” (204)

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ لَمَّا ذَكَرَ الَّذِينَ قَصُرَتْ هِمَّتُهُمْ عَلَى الدُّنْيَا- فِي قَوْلِهِ:" فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا"- وَالْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ سَأَلُوا خَيْرَ الدَّارَيْنِ ذَكَرَ الْمُنَافِقِينَ، لِأَنَّهُمْ أَظْهَرُوا الْإِيمَانَ وَأَسَرُّوا الْكُفْرَ. قَالَ السُّدِّيُّ وَغَيْرُهُ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: نَزَلَتْ فِي الْأَخْنَسِ بْنِ شُرَيْقٍ، وَاسْمُهُ أُبَيٌّ، وَالْأَخْنَسُ لَقَبٌ لُقِّبَ بِهِ، لِأَنَّهُ خَنَسَ يَوْمَ بَدْرٍ بِثَلَاثِمِائَةِ رَجُلٍ مِنْ حُلَفَائِهِ مِنْ بَنِي زُهْرَةَ عَنْ قِتَالِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، عَلَى مَا يَأْتِي فِي" آلِ عِمْرَانَ" بَيَانُهُ. وَكَانَ رَجُلًا حُلْوَ الْقَوْلِ وَالْمَنْظَرِ، فَجَاءَ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَأَظْهَرَ الْإِسْلَامَ وَقَالَ: اللَّهُ يَعْلَمُ أَنَّى صَادِقٌ، ثُمَّ هَرَبَ بَعْدَ ذَلِكَ، فَمَرَّ بِزَرْعٍ لِقَوْمٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَبِحُمُرٍ فَأَحْرَقَ الزَّرْعَ وعقر الحمر. قال المهدوي: وفية نزلت

Bu ayette üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ } “İnsanlardan öylesi vardır ki dünya hayatına dair sözü senin hoşuna gider” buyruğudur. [Yüce Allah], { فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا } “İnsanlardan öyleleri vardır ki: 'Rabbimiz, bize dünyada ver!' derler” buyruğunda gayret ve emelleri sadece dünya ile sınırlı kalan kimseleri ve iki yurdun da hayrını isteyen müminleri zikredince, ardından münafıkları zikretmiştir; zira onlar imanı açığa vurup küfrü gizlemişlerdir. es-Süddî ve diğer müfessirler şöyle demiştir: [Bu ayet] Ahnes b. Şerîk hakkında inmiştir. Onun asıl adı Übeyy'dir; Ahnes ise kendisine verilmiş bir lakaptır. Çünkü o, Bedir günü müttefiki olan Benî Zühre'den üç yüz adamla birlikte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşmaktan geri durup savuşmuştu (hanese). Bunun açıklaması Âl-i İmrân [Suresi'nde] gelecektir. O, tatlı dilli ve hoş görünüşlü bir adamdı. Bundan sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelip Müslüman olduğunu açıkladı ve: "Allah benim doğru söylediğimi biliyor" dedi. Daha sonra ise kaçıp gitti; Müslümanlardan bir topluluğa ait ekine ve eşeklere rastlayınca ekini yaktı ve eşekleri telef etti (ayaklarını kesti). el-Mehdevî şöyle demiştir: Şu ayetler de onun hakkında inmiştir:

" وَلا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ. هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ " وَ" وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ ". قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: مَا ثَبَتَ قَطُّ أَنَّ الْأَخْنَسَ أَسْلَمَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ مِنَ الْمُنَافِقِينَ تَكَلَّمُوا فِي الَّذِينَ قُتِلُوا فِي غَزْوَةِ الرَّجِيعِ: عَاصِمُ بْنُ ثَابِتٍ، وَخُبَيْبٌ، وَغَيْرُهُمْ، وَقَالُوا: وَيْحَ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ، لَا هُمْ قَعَدُوا فِي بُيُوتِهِمْ، وَلَا هُمْ أَدَّوْا رِسَالَةَ صَاحِبِهِمْ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي صِفَاتِ الْمُنَافِقِينَ، ثُمَّ ذَكَرَ الْمُسْتَشْهَدِينَ فِي غَزْوَةِ الرَّجِيعِ فِي قَوْلِهِ:" وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ ". وَقَالَ قَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ وَجَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: نَزَلَتْ فِي كُلِّ مُبْطِنٍ كُفْرًا أَوْ نِفَاقًا أَوْ كَذِبًا أَوْ إِضْرَارًا، وَهُوَ يُظْهِرُ بِلِسَانِهِ خِلَافَ ذَلِكَ، فَهِيَ عَامَّةٌ، وَهِيَ تُشْبِهُ مَا وَرَدَ فِي التِّرْمِذِيِّ أَنَّ فِي بَعْضِ كُتُبِ اللَّهِ تَعَالَى: إِنَّ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ قَوْمًا أَلْسِنَتُهُمْ أَحْلَى مِنَ الْعَسَلِ وَقُلُوبُهُمْ أَمَرُّ مِنَ الصَّبِرِ، يَلْبَسُونَ لِلنَّاسِ جُلُودَ الضَّأْنِ مِنَ اللِّينِ، يَشْتَرُونَ الدُّنْيَا بِالدِّينِ، يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: أَبِي يغترون، وعلى يجترءون، فَبِي حَلَفْتُ لَأُتِيحَنَّ لَهُمْ فِتْنَةً تَدَعُ الْحَلِيمَ منهم حيران. وَمَعْنَى" وَيُشْهِدُ اللَّهَ" أَيْ يَقُولُ: اللَّهُ يَعْلَمُ أَنِّي أَقُولُ حَقًّا. وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ" وَيَشْهَدُ اللَّهُ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ" بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالْهَاءِ فِي" يَشْهَدُ"" اللَّهُ" بِالرَّفْعِ، وَالْمَعْنَى يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ، وَاللَّهُ يَعْلَمُ مِنْهُ خِلَافَ مَا قَالَ. دَلِيلُهُ قَوْلُهُ:" وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ". وَقِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ:" وَاللَّهُ يَشْهَدُ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ". وَقِرَاءَةُ الْجَمَاعَةِ أَبْلَغُ فِي الذَّمِّ، لِأَنَّهُ قَوِيَ عَلَى نَفْسِهِ الْتِزَامُ الْكَلَامِ الْحَسَنِ، ثُمَّ ظَهَرَ مِنْ بَاطِنِهِ خِلَافُهُ. وَقَرَأَ أُبَيٌّ وَابْنُ مَسْعُودٍ" وَيَسْتَشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ" وَهِيَ حُجَّةٌ لِقِرَاءَةِ الْجَمَاعَةِ. الثَّانِيَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ وَتَنْبِيهٌ عَلَى الِاحْتِيَاطِ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِأُمُورِ الدِّينِ وَالدُّنْيَا، وَاسْتِبْرَاءِ أَحْوَالِ الشُّهُودِ وَالْقُضَاةِ، وَأَنَّ الْحَاكِمَ لَا يَعْمَلُ عَلَى ظَاهِرِ أَحْوَالِ النَّاسِ وَمَا يَبْدُو مِنْ إِيمَانِهِمْ وَصَلَاحِهِمْ حَتَّى يَبْحَثَ عَنْ بَاطِنِهِمْ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَيَّنَ أَحْوَالَ النَّاسِ، وَأَنَّ مِنْهُمْ مَنْ يُظْهِرُ قَوْلًا جَمِيلًا وَهُوَ يَنْوِي قَبِيحًا. فَإِنْ قِيلَ: هَذَا يُعَارِضُهُ قَوْلُهُ ﵇:" أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ" الْحَدِيثَ، وَقَوْلُهُ:" فَأَقْضِي لَهُ عَلَى نَحْوِ مَا أَسْمَعُ" فَالْجَوَابُ أَنَّ هَذَا كَانَ فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ، حَيْثُ كَانَ إِسْلَامُهُمْ سَلَامَتَهُمْ، وَأَمَّا وَقَدْ عَمَّ الْفَسَادُ فَلَا، قَالَهُ ابن العربي.

{ وَلا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ. هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ } “Yemin edip duran, aşağılık, daima kusur arayıp kınayan, laf getirip götüren hiçbir kimseye boyun eğme!” ve { وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ } “Arkadan çekiştiren, ayıp kusur arayan herkesin vay haline!” [ayetleri de onun hakkında inmiştir]. İbn Atıyye şöyle demiştir: Ahnes'in Müslüman olduğu asla sabit olmamıştır. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: [Bu ayet], Recî' Vakası'nda öldürülen Âsım b. Sâbit, Hubeyb ve diğerleri hakkında konuşarak: "Yazık bu adamlara! Ne evlerinde oturdular ne de arkadaşlarının elçilik vazifesini yerine getirebildiler" diyen münafıklardan bir topluluk hakkında inmiştir. Böylece bu ayet münafıkların vasıfları hakkında nazil olmuş, ardından da Yüce Allah { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ } “İnsanlardan öylesi de vardır ki Allah'ın rızasını kazanmak için canını feda eder” buyruğunda Recî' Vakası'nda şehit edilenleri zikretmiştir. Katâde, Mücâhid ve ilim ehlinden bir grup ise şöyle demişlerdir: [Ayet], diliyle bunun aksini ortaya koyduğu halde içinde küfür, nifak, yalan veya zarar verme düşüncesi gizleyen herkes hakkında inmiştir; dolayısıyla [hükmü] geneldir. Bu durum Tirmizî'de yer alan şu rivayete benzemektedir: Yüce Allah'ın [indirdiği] bazı kitaplarda şöyle buyrulmaktadır: «Allah'ın kullarından öyle kimseler vardır ki dilleri baldan tatlı, kalpleri ise sabırdan (acı ottan) daha acıdır. İnsanlara karşı yumuşaklıktan ötürü koyun postuna bürünürler, dini verip dünyayı satın alırlar. Yüce Allah buyurur ki: Bana mı aldanıyorlar, yoksa Bana karşı mı cüret gösteriyorlar? Kendi zatıma yemin ettim ki onlar üzerine aralarındaki halim (ağırbaşlı) kimseyi bile şaşkına çevirecek bir fitne musallat kılacağım.» { وَيُشْهِدُ اللَّهَ } [ifadesinin] anlamı, "Allah bilir ki ben doğruyu söylüyorum" demesidir. İbn Muhaysın, { وَيَشْهَدُ اللَّهُ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ } şeklinde "yeşhedü" kelimesinde ye (ي) ve he (ه) harflerinin fethasıyla, "Allah" lafzını da merfû (özne) olarak okumuştur. Bu takdirde mana: "Onun sözü senin hoşuna gider; oysa Allah, onun kalbinde söylediğinin aksinin olduğunu bilir" şeklindedir. Bunun delili Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ } “Allah şahitlik eder ki münafıklar kesinlikle yalancıdırlar” buyruğudur. İbn Abbâs'ın kıraati ise { وَاللَّهُ يَشْهَدُ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ } “Allah onun kalbindekine şahitlik eder” şeklindedir. Cumhurun (çoğunluğun) kıraati yerme bakımından daha beliğdir; çünkü o kimse güzel söz söylemeyi nefsine ilke edinmiş, sonra da içinden bunun aksi tezahür etmiştir. Übey ve İbn Mes'ûd ise { وَيَسْتَشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ } (“Kalbindekine Allah'ı şahit tutmak ister”) şeklinde okumuşlardır ki bu da cumhurun kıraati lehine bir delildir. İkincisi: Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bu ayette, din ve dünya işleriyle ilgili hususlarda ihtiyatlı davranmaya, şahitlerin ve kadıların durumlarını araştırmaya ve hâkimin, insanların bâtınını (iç hallerini) araştırmaksızın yalnızca dış görünüşlerine, iman ve salahlarına bakarak hüküm vermeyeceğine dair bir delil ve uyarı vardır. Çünkü Yüce Allah insanların durumlarını açıklamış; onlardan kimisinin niyetinde kötülük olduğu halde güzel sözler sarf ettiğini bildirmiştir. Eğer: "Bu durum, Peygamber aleyhisselâm'ın: «İnsanlarla 'Lâ ilâhe illallâh' deyinceye kadar savaşmakla emrolundum...» hadisine ve: «Ben ancak işittiğime göre hüküm veririm» buyruğuna aykırıdır" denilecek olursa, buna şöyle cevap verilir: Bu uygulama İslam'ın ilk dönemindeydi; o zaman onların Müslüman görünmeleri selamette (güvende) olmalarına yetiyordu. Ancak fesadın yayıldığı dönemde ise artık böyle değildir. Bunu İbnü'l-Arabî söylemiştir.

قُلْتُ: وَالصَّحِيحُ أَنَّ الظَّاهِرَ يُعْمَلُ عَلَيْهِ حَتَّى يَتَبَيَّنَ خِلَافُهُ، لِقَوْلِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ: أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّ الْوَحْيَ قَدِ انْقَطَعَ، وَإِنَّمَا نَأْخُذُكُمُ الْآنَ بِمَا ظَهَرَ لَنَا مِنْ أَعْمَالِكُمْ، فَمَنْ أَظْهَرَ لَنَا خَيْرًا أَمَّنَّاهُ وَقَرَّبْنَاهُ، وَلَيْسَ لَنَا مِنْ سريرته شي، اللَّهُ يُحَاسِبُهُ فِي سَرِيرَتِهِ، وَمَنْ أَظْهَرَ لَنَا سُوءًا لَمْ نُؤَمِّنْهُ وَلَمْ نُصَدِّقْهُ، وَإِنْ قَالَ إِنَّ سَرِيرَتَهُ حَسَنَةٌ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ الْأَلَدُّ: الشَّدِيدُ الْخُصُومَةِ، وَهُوَ رَجُلٌ أَلَدُّ، وَامْرَأَةٌ لَدَّاءُ، وَهُمْ أَهْلُ لَدَدٍ. وَقَدْ لَدِدْتَ- بِكَسْرِ الدَّالِ- تَلَدُّ- بِالْفَتْحِ- لَدَدًا، أَيْ صِرْتَ أَلَدَّ. وَلَدَدْتُهُ- بِفَتْحِ الدَّالِ- أَلُدُّهُ- بِضَمِّهَا- إِذَا جَادَلْتُهُ فَغَلَبْتُهُ. وَالْأَلَدُّ مُشْتَقٌّ مِنَ اللَّدِيدَيْنِ، وَهُمَا صَفْحَتَا الْعُنُقِ، أَيْ فِي أَيِّ جَانِبٍ أَخَذَ مِنَ الْخُصُومَةِ غَلَبَ. قَالَ الشَّاعِرُ:

Derim ki: Sahih olan, aksine bir delil ortaya çıkmadıkça zahire göre amel edilmesidir; nitekim Sahîh-i Buhârî'de Ömer b. el-Hattâb'ın radıyallâhu anh şöyle dediği yer alır: "Ey insanlar! Şüphesiz vahiy kesilmiştir. Artık biz sizi amellerinizden bize zahir olanlarla hesaba çekeriz. Kim bize hayır gösterirse onu güvende tutar ve kendimize yaklaştırırız; onun gizli halinden bize bir şey düşmez, gizlisinden ötürü onu Allah hesaba çeker. Kim de bize kötülük gösterirse, gizlisinin iyi olduğunu söylese bile ona güvenmeyiz ve onu doğrulamayız." Üçüncüsü: Yüce Allah'ın { وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ } “Oysa o, düşmanların en yamanıdır” buyruğudur. el-Eledd (الْأَلَدُّ): Düşmanlığı/husumeti şiddetli olan kimsedir. Erkeğe recülün eledd (رَجُلٌ أَلَدُّ), kadına imraetün leddâ (امْرَأَةٌ لَدَّاءُ), topluluğa da ehlu lededin (أَهْلُ لَدَدٍ) denir. Ledidte (لَدِدْتَ -dal'ın kesresiyle-), teleddü (تَلَدُّ -fetha ile-) lededen (لَدَدًا) dersin; yani inatçı/yaman bir hasım oldun. Lededtühû (لَدَدْتُهُ -dal'ın fethasıyla-), elüddühû (أَلُدُّهُ -ötre ile-) ise onunla tartışıp ona galip geldiğimde söylenir. el-Eledd, boynun iki yanını ifade eden el-ledîdeyn (اللَّدِيدَيْنِ) kelimesinden türemiştir; yani hasımlığın hangi tarafına yönelse galip gelir demektir. Şair şöyle demiştir:

وَأَلَدُّ ذِي حَنَقٍ عَلَيَّ كَأَنَّمَا ... تَغْلِي عَدَاوَةُ صَدْرِهِ فِي مِرْجَلِ

Bana karşı öyle öfkeli ve yaman bir düşman ki sanki ... Göğsündeki düşmanlık kazanda kaynıyor.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

إِنَّ تَحْتَ التُّرَابِ عَزْمًا وَحَزْمًا ... وَخَصِيمًا أَلَدَّ ذَا مِغْلَاقٍ

Şüphesiz toprağın altında bir azim ve kararlılık ... Ve susturan, pek yaman bir hasım vardır.

وَ" الْخِصَامُ" فِي الْآيَةِ مَصْدَرُ خَاصَمَ، قَالَهُ الْخَلِيلُ. وَقِيلَ: جَمْعُ خَصْمٍ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ، كَكَلْبٍ وَكِلَابٍ، وَصَعْبٍ وَصِعَابٍ، وَضَخْمٍ وَضِخَامٍ. وَالْمَعْنَى أَشَدُّ الْمُخَاصِمِينَ خُصُومَةً، أَيْ هُوَ ذُو جِدَالٍ، إِذَا كَلَّمَكَ وَرَاجَعَكَ رَأَيْتَ لِكَلَامِهِ طَلَاوَةً وَبَاطِنُهُ بَاطِلٌ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْجِدَالَ لَا يَجُوزُ إِلَّا بِمَا ظَاهِرُهُ وَبَاطِنُهُ سَوَاءٌ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِنَّ أَبْغَضَ الرِّجَالِ إِلَى الله الألد الخصم".

Ayette geçen { الْخِصامِ } kelimesi, Halîl'in belirttiğine göre hâsame (خَاصَمَ) fiilinin mastarıdır. Zeccâc'ın belirttiğine göre ise hısm (خَصْم) kelimesinin çoğuludur; tıpkı kelb-kilâb (كَلْبٍ وَكِلَابٍ), sa'b-sı'âb (صَعْبٍ وَصِعَابٍ), dahm-dıhâm (ضَخْمٍ وَضِخَامٍ) gibi. Anlamı: Düşmanlık bakımından hasımların en şiddetlisidir; yani o cidal sahibidir; seninle konuştuğunda ve sana karşılık verdiğinde sözünde bir tatlılık görürsün, oysa iç yüzü batıldır. Bu da gösterir ki cidal ancak zahiri ve batını bir olan hususlarda caizdir. Sahîh-i Müslim'de Âişe'den nakledildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah'a insanların en sevimsizi, tartışmada pek yaman ve inatçı olan hasımdır."

[سورة البقرة (٢): آية ٢٠٥]

[Bakara Suresi (2): Ayet 205]

وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ (٢٠٥)

{ وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ } “Dönüp gittiğinde [veya iş başına geçtiğinde] yeryüzünde fesat çıkarmak, ekini ve nesli helak etmek için çabalar. Allah ise fesadı sevmez.” (205)

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها قِيلَ:" تَوَلَّى وسَعى " مِنْ فِعْلِ الْقَلْبِ، فَيَجِيءُ" تَوَلَّى" بِمَعْنَى ضَلَّ وَغَضِبَ وَأَنِفَ فِي نَفْسِهِ. وَ" سَعى " أَيْ سَعَى بِحِيلَتِهِ وإرادته

Yüce Allah'ın { وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها } “Dönüp gittiğinde yeryüzünde fesat çıkarmak için çabalar” buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: "Tevellâ" (تَوَلَّى) ve "sa'â" (سَعى) kalbin fiillerindendir; bu durumda { تَوَلَّى } saptı, öfkelendi ve içten içe kibirlendi anlamına gelir. { سَعى } ise hilesi ve iradesiyle

الدَّوَائِرَ عَلَى الْإِسْلَامِ وَأَهْلِهِ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ وَغَيْرِهِ. وَقِيلَ: هُمَا فِعْلُ الشَّخْصِ، فَيَجِيءُ" تَوَلَّى" بِمَعْنَى أَدْبَرَ وَذَهَبَ عَنْكَ يَا مُحَمَّدُ. وَ" سَعى " أَيْ بِقَدَمَيْهِ فَقَطَعَ الطَّرِيقَ وَأَفْسَدَهَا، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ. وَكِلَا السَّعْيَيْنِ فَسَادٌ. يُقَالُ: سَعَى الرَّجُلُ يَسْعَى سَعْيًا، أَيْ عَدَا، وَكَذَلِكَ إِذَا عَمِلَ وَكَسَبَ. وَفُلَانٌ يَسْعَى عَلَى عِيَالِهِ أَيْ يَعْمَلُ فِي نَفْعِهِمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُهْلِكَ عُطِفَ عَلَى لِيُفْسِدَ. وَفِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ" وَلِيُهْلِكَ". وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ" وَيُهْلِكُ" بِالرَّفْعِ، وَفِي رَفْعِهِ أَقْوَالٌ: يَكُونُ مَعْطُوفًا عَلَى" يُعْجِبُكَ". وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ: هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى" سَعى " لِأَنَّ مَعْنَاهُ يَسْعَى وَيُهْلِكُ، وَقَالَ أَبُو إِسْحَاقَ: وَهُوَ يُهْلِكُ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ" وَيَهْلِكُ" بِفَتْحِ الْيَاءِ وضم الكاف،" الحرث والنسل" مرفوعان بيهلك، وَهِيَ قِرَاءَةُ الْحَسَنِ وَابْنِ أَبِي إِسْحَاقَ وَأَبِي حَيْوَةَ وَابْنِ مُحَيْصِنٍ، وَرَوَاهُ عَبْدُ الْوَارِثِ عَنْ أَبِي عَمْرٍو. وَقَرَأَ قَوْمٌ" وَيَهْلَكُ" بِفَتْحِ الْيَاءِ وَاللَّامِ، وَرَفْعِ الْحَرْثِ، لُغَةُ هَلَكَ يَهْلَكُ، مِثْلَ رَكَنَ يَرْكَنُ، وَأَبَى يَأْبَى، وَسَلَى يَسْلَى، وَقَلَى يَقْلَى، وَشِبْهَهُ. وَالْمَعْنِيُّ فِي الْآيَةِ الْأَخْنَسُ فِي إِحْرَاقِهِ الزَّرْعَ وَقَتْلِهِ الْحُمُرَ، قَالَهُ الطَّبَرِيُّ. قَالَ غَيْرُهُ: وَلَكِنَّهَا صَارَتْ عَامَّةً لِجَمِيعِ النَّاسِ، فَمَنْ عَمِلَ مِثْلَ عَمَلِهِ اسْتَوْجَبَ تِلْكَ اللَّعْنَةَ وَالْعُقُوبَةَ. قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ مَنْ يَقْتُلُ حِمَارًا أَوْ يُحْرِقُ كُدْسًا اسْتَوْجَبَ الْمَلَامَةَ، وَلَحِقَهُ الشَّيْنُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْمُرَادُ أَنَّ الظَّالِمَ يُفْسِدُ فِي الْأَرْضِ فَيُمْسِكُ اللَّهُ الْمَطَرَ فَيُهْلِكُ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ. وَقِيلَ: الْحَرْثُ النِّسَاءُ، وَالنَّسْلُ الْأَوْلَادُ، وَهَذَا لِأَنَّ النِّفَاقَ يُؤَدِّي إِلَى تَفْرِيقِ الْكَلِمَةِ وَوُقُوعِ الْقِتَالِ، وَفِيهِ هَلَاكُ الْخَلْقِ، قَالَ مَعْنَاهُ الزَّجَّاجُ. وَالسَّعْيُ فِي الْأَرْضِ الْمَشْيُ بِسُرْعَةٍ، وَهَذِهِ عِبَارَةٌ عَنْ إِيقَاعِ الْفِتْنَةِ وَالتَّضْرِيبِ بَيْنَ النَّاسِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَفِي الْحَدِيثِ:" إِنَّ النَّاسَ إِذَا رَأَوُا الظَّالِمَ وَلَمْ يَأْخُذُوا عَلَى يَدَيْهِ أَوْشَكَ أَنْ يَعُمَّهُمُ اللَّهُ بِعِقَابٍ مِنْ عِنْدِهِ". وَسَيَأْتِي بَيَانُ هَذَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ الْحَرْثُ فِي اللُّغَةِ: الشَّقُّ، وَمِنْهُ الْمِحْرَاثُ لِمَا يُشَقُّ بِهِ الْأَرْضُ. وَالْحَرْثُ: كَسْبُ الْمَالِ وَجَمْعُهُ، وَفَى الْحَدِيثِ:" احْرُثْ لدنياك كأنك

İslâm’ın ve Müslümanların aleyhine felaketler getirmeye [çalıştı]; bu görüş İbn Cüreyc ve başkalarından nakledilmiştir. Bir diğer görüşe göre ise bu iki kelime, şahsın bizzat [bedenî] fiilidir; buna göre { تَوَلَّى } [ey Muhammed!] senden yüz çevirip arkasını döndü ve gitti anlamına gelir. { سَعى } ise ayaklarıyla koştu, yol kesti ve fesat çıkardı demektir; bu da İbn Abbâs ve başkalarından rivayet edilmiştir. Her iki çaba da fesattır. [Arapçada] koştuğu zaman sa‘a’r-racülü yes‘â sa‘yen (سَعَى الرَّجُلُ يَسْعَى سَعْيًا) denilir; aynı şekilde çalıştığı ve kazandığı zaman da böyle denir. Fülânün yes‘â ‘alâ ‘ıyâlihî (فُلَانٌ يَسْعَى عَلَى عِيَالِهِ) denildiğinde ise, [o kimse] ailesinin menfaati için çalışıp çabalıyor demektir. Yüce Allah'ın { وَيُهْلِكَ } “helak etmek için” buyruğu, { لِيُفْسِدَ } “fesat çıkarmak için” ifadesine matuftur. Übeyy kıraatinde ise [lâm harfiyle] { وَلِيُهْلِكَ } şeklindedir. el-Hasan ve Katâde merfû olarak { وَيُهْلِكُ } şeklinde okumuşlardır. Bu ref‘ kıraati hakkında farklı açıklamalar yapılmıştır: [Bir görüşe göre] { يُعْجِبُكَ } “senin hoşuna gider” lafzına matuftur. Ebû Hâtim şöyle demiştir: [Bu fiil] { سَعى } lafzına matuftur; çünkü mânası “çabalar ve helak eder” demektir. Ebû İshâk ise: “[Cümle takdiri] ‘o helak eder’ (وَهُوَ يُهْلِكُ) şeklindedir” demiştir. İbn Kesîr’den yâ harfinin fethası ve kâf harfinin dammesiyle { وَيَهْلِكُ } şeklinde rivayet edilmiş olup bu kıraatte { الْحَرْثُ وَالنَّسْلُ } lafızları yehlikü fiilinin merfû faili olur. Bu; el-Hasan, İbn Ebî İshâk, Ebû Hayve ve İbn Muheysın’ın kıraatidir; bunu Abdülvâris de Ebû Amr’dan rivayet etmiştir. Bir topluluk ise yâ ve lâm harflerinin fethası ve el-harsü kelimesinin ref‘i ile { وَيَهْلَكُ } şeklinde okumuştur ki bu; rekene-yerkenü (رَكَنَ يَرْكَنُ), ebâ-ye’bâ (أَبَى يَأْبَى), selâ-yeslâ (سَلَى يَسْلَى) ve kalâ-yaklâ (قَلَى يَقْلَى) gibi heleke-yehlekü (هَلَكَ يَهْلَكُ) lügatidir. Taberî’nin belirttiğine göre ayette kastedilen kişi, ekini yakması ve eşekleri öldürmesi sebebiyle el-Ahnes [b. Şerîk]’tir. Başkaları ise şöyle demiştir: Fakat bu ayet bütün insanları kapsayacak şekilde genel kılınmıştır; dolayısıyla onun yaptığı gibi yapan herkes o laneti ve cezayı hak eder. Bazı âlimler şöyle demiştir: “Kim bir eşeği öldürür veya bir ekin yığınını yakarsa kınanmayı hak eder ve kıyamet gününe kadar lekesi üzerinde kalır.” Mücâhid ise şöyle demiştir: “Buradaki kasıt, zalimin yeryüzünde fesat çıkarması, bunun üzerine Allah’ın yağmuru tutması, böylece ekinin ve neslin helak olmasıdır.” Bir diğer görüşe göre [ayettteki] ekin kadınlar, nesil ise çocuklardır. Zira nifak, birliğin dağılmasına ve savaşların çıkmasına yol açar; bunda ise yaratılmışların helaki vardır. ez-Zeccâc bu anlamı ifade etmiştir. Yeryüzünde sa‘y (çaba), hızla yürümek demektir; bu da fitne çıkarmaktan ve insanların arasını bozmaktan kinayedir. En doğrusunu Allah bilir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: « إِنَّ النَّاسَ إِذَا رَأَوُا الظَّالِمَ وَلَمْ يَأْخُذُوا عَلَى يَدَيْهِ أَوْشَكَ أَنْ يَعُمَّهُمُ اللَّهُ بِعِقَابٍ مِنْ عِنْدِهِ » “İnsanlar zalimi görüp de onun elini tutmazlarsa (ona engel olmazlarsa), çok geçmeden Allah’ın katından genel bir azapla hepsini cezalandırması yakındır.” Bu hususun açıklaması inşâallahu teâlâ gelecektir. Yüce Allah'ın { الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ } buyruğuna gelince; el-hars (الْحَرْثُ) lügatte yarmak demektir; toprağı yaran alete el-mihrâs (الْمِحْرَاثُ / saban) denilmesi de bundandır. el-Hars aynı zamanda mal kazanmak ve onu biriktirmek anlamına da gelir. Nitekim bir hadiste şöyle geçmektedir: « احْرُثْ لدنياك كأنك » “Dünyan için sanki...”

تَعِيشُ أَبَدًا". وَالْحَرْثُ الزَّرْعُ. وَالْحَرَّاثُ الزَّرَّاعُ. وَقَدْ حَرَثَ وَاحْتَرَثَ، مِثْلَ زَرَعَ وَازْدَرَعَ وَيُقَالُ: احْرُثِ الْقُرْآنَ، أَيِ ادْرُسْهُ. وَحَرَثْتُ النَّاقَةَ وَأَحْرَثْتُهَا، أَيْ سِرْتُ عَلَيْهَا حَتَّى هَزَلَتْ وَحَرَثْتُ النَّارَ حَرَّكْتُهَا. وَالْمِحْرَاثُ: مَا يُحَرَّكُ بِهِ نَارُ التَّنُّورِ، عَنِ الْجَوْهَرِيِّ. وَالنَّسْلُ: مَا خَرَجَ مِنْ كُلِّ أُنْثَى مِنْ وَلَدٍ. وَأَصْلُهُ الْخُرُوجُ وَالسُّقُوطُ، وَمِنْهُ نَسْلُ الشَّعْرِ، وَرِيشُ الطَّائِرِ، وَالْمُسْتَقْبَلُ يَنْسِلُ، وَمِنْهُ" إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ "،" مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ ". وَقَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

ebediyen yaşayacakmış gibi çalışıp kazan (ihras)." el-Hars, ekindir. el-Harrâs (الْحَرَّاثُ) ise çiftçidir. Tıpkı zara'a ve'z-dara'a (زَرَعَ وَازْدَرَعَ) denildiği gibi harase ve'h-terase (حَرَثَ وَاحْتَرَثَ) denir. "İhrasi'l-Kur'âne" (احْرُثِ الْقُرْآنَ) denir, yani onu iyice inceleyip öğren. Deveyi zayıflayıncaya kadar sürdüğümde "harastü'n-nâkate ve ahrastühâ" (حَرَثْتُ النَّاقَةَ وَأَحْرَثْتُهَا) denir; ateşi karıştırdığımda da "harastü'n-nâra" (حَرَثْتُ النَّارَ) denir. el-Mihrâs (الْمِحْرَاثُ): Tandır ateşinin kendisiyle karıştırıldığı alettir; bu Cevherî'den nakledilmiştir. en-Nesl (النَّسْلُ): Her dişiden doğan yavrudur. Aslı çıkmak ve düşmektir; dökülen saç ve kuş tüyü için nesl kelimesinin kullanılması bundandır; muzarisi yensilü (يَنْسِلُ) şeklinde gelir. { إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ } “Rablerine doğru akın ederler” ve { مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ } “Her tepeden akın ederler” ayetleri bundandır. İmruü'l-Kays şöyle demiştir:

فَسُلِّي ثِيَابِي مِنْ ثِيَابِكِ تَنْسُلِ

Elbisemi elbisenden çekip çıkar ki ayrılsın

قُلْتُ: وَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى الْحَرْثِ وَزِرَاعَةِ الْأَرْضِ، وَغَرْسِهَا بِالْأَشْجَارِ حَمْلًا عَلَى الزَّرْعِ، وَطَلَبِ النَّسْلِ، وَهُوَ. نَمَاءُ الْحَيَوَانِ، وَبِذَلِكَ يَتِمُّ قِوَامُ الْإِنْسَانِ. وَهُوَ يَرُدُّ عَلَى مَنْ قَالَ بِتَرْكِ الْأَسْبَابِ، وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ فِي هَذَا الْكِتَابِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ قَالَ الْعَبَّاسُ بْنُ الْفَضْلِ: الْفَسَادُ هُوَ الْخَرَابُ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: قَطْعُ الدَّرَاهِمِ مِنَ الْفَسَادِ في الأرض. وقال عطاء: إن رجلا كان يُقَالُ لَهُ عَطَاءُ بْنُ مُنَبِّهٍ أَحْرَمَ فِي جُبَّةٍ فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يَنْزِعَهَا. قَالَ قَتَادَةُ قُلْتُ لِعَطَاءٍ: إِنَّا كُنَّا نَسْمَعُ أَنْ يَشُقَّهَا، فَقَالَ عَطَاءٌ: إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ. قُلْتُ: وَالْآيَةُ بِعُمُومِهَا تَعُمُّ كُلَّ فَسَادٍ كَانَ فِي أَرْضٍ أَوْ مَالٍ أَوْ دِينٍ، وَهُوَ الصَّحِيحُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قِيلَ: مَعْنَى لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ أَيْ لَا يُحِبُّهُ مِنْ أَهْلِ الصَّلَاحِ، أَوْ لَا يُحِبُّهُ دِينًا. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى لا يأمر به، والله أعلم.

Derim ki: Bu ayet toprağı işlemeye, ekmeye, ekine kıyasla ağaç dikmeye ve nesli talep etmeye -ki bu hayvanların üremesidir- delalet etmiştir; insanın ayakta kalması da bununla tamamlanır. Bu, sebepleri terk etmeyi söyleyen kimselere bir reddiyedir; açıklaması inşâallahu Teâlâ bu kitapta gelecektir. Yüce Allah'ın { وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ } “Allah ise fesadı sevmez” buyruğuna gelince; Abbâs b. el-Fadl: Fesat, harap etmektir demiştir. Saîd b. el-Müseyyeb: Dirhemleri kesip bozmak yeryüzünde fesattandır demiştir. Atâ dedi ki: Atâ b. Münebbih adında bir adam bir cübbe içinde ihrama girdi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona onu çıkarmasını emretti. Katâde dedi ki: Atâ'ya: "Biz onun cübbeyi yırtması gerektiğini işitirdik" dedim; bunun üzerine Atâ: "Şüphesiz Allah fesadı sevmez" dedi. Derim ki: Ayet umumiliği ile yeryüzünde, malda veya dinde olan her fesadı kapsar; inşâallahu Teâlâ sahih olan da budur. { لَا يُحِبُّ الْفَسادَ } buyruğunun anlamı; salah ehlinden fesadı sevmez veya onu din olarak sevmez demektir. Anlamın "onu emretmez" şeklinde olması da muhtemeldir; en doğrusunu Allah bilir.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٠٦]

[Bakara Suresi (2): Ayet 206]

وَإِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهادُ (٢٠٦)

{ وَإِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهادُ } “Ona: 'Allah'tan sakın!' denildiği zaman, gurur ve kibri kendisini günaha sürükler. Artık ona cehennem yeter; o ne kötü bir yataktır!” (206)

هَذِهِ صِفَةُ الْكَافِرِ وَالْمُنَافِقِ الذَّاهِبِ بِنَفْسِهِ زَهْوًا، وَيُكْرَهُ لِلْمُؤْمِنِ أَنْ يُوقِعَهُ الْحَرَجُ فِي بَعْضِ هَذَا. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ: كَفَى بِالْمَرْءِ إِثْمًا أَنْ يَقُولَ لَهُ أَخُوهُ: اتَّقِ اللَّهَ، فَيَقُولُ: عَلَيْكَ بِنَفْسِكَ، مِثْلُكَ يُوصِينِي! وَالْعِزَّةُ: الْقُوَّةُ وَالْغَلَبَةُ، مِنْ عَزَّهُ يَعُزُّهُ إِذَا غَلَبَهُ. وَمِنْهُ:" وَعَزَّنِي فِي الْخِطابِ " وَقِيلَ: الْعِزَّةُ هُنَا الْحَمِيَّةُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Bu, kendini beğenmişlik ve gururla hareket eden kâfir ve münafığın sıfatıdır; müminin ise içine düştüğü sıkıntı sebebiyle bundan bir parçaya düşmesi mekruhtur. Abdullah [b. Mes'ûd] şöyle demiştir: Bir kimseye din kardeşinin: "Allah'tan sakın!" demesi üzerine onun: "Sen kendine bak, senin gibisi mi bana nasihat edecek!" demesi, o kimseye günah olarak yeter. el-İzze (الْعِزَّةُ): Kuvvet ve üstünlüktür; ona galip geldiğinde azzehû ya'uzzühû (عَزَّهُ يَعُزُّهُ) denilmesinden gelir. { وَعَزَّنِي فِي الْخِطابِ } “Konuşmada bana üstün geldi” ayeti bundandır. Buradaki izzetin taassup/kibir (hamiyyet) olduğu da söylenmiştir; nitekim şairin şu sözü bundandır:

أَخَذَتْهُ عِزَّةٌ مِنْ جَهْلِهِ ... فَتَوَلَّى مُغْضَبًا فِعْلَ الضَّجَرِ

Cahilliğinden ötürü bir kibir onu yakaladı ... Böylece bıkkın bir tavırla öfkeyle dönüp gitti.

وَقِيلَ: الْعِزَّةُ هُنَا الْمَنَعَةُ وَشِدَّةُ النَّفْسِ، أَيِ اعْتَزَّ فِي نَفْسِهِ وَانْتَحَى فَأَوْقَعَتْهُ تِلْكَ الْعِزَّةُ فِي الْإِثْمِ حِينَ أَخَذَتْهُ وَأَلْزَمَتْهُ إِيَّاهُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: الْمَعْنَى إِذَا قِيلَ لَهُ مَهْلًا ازْدَادَ إِقْدَامًا عَلَى الْمَعْصِيَةِ، وَالْمَعْنَى حَمَلَتْهُ الْعِزَّةُ عَلَى الْإِثْمِ. وَقِيلَ: أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِمَا يُؤْثِمُهُ، أَيِ ارْتَكَبَ الْكُفْرَ لِلْعِزَّةِ وَحَمِيَّةِ الْجَاهِلِيَّةِ. وَنَظِيرُهُ:" بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي عِزَّةٍ وَشِقاقٍ " وَقِيلَ: الْبَاءُ فِي" بِالْإِثْمِ" بِمَعْنَى اللَّامِ، أَيْ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ وَالْحَمِيَّةُ عَنْ قَبُولِ الْوَعْظِ لِلْإِثْمِ الَّذِي فِي قَلْبِهِ، وَهُوَ النِّفَاقُ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَنْتَرَةَ يَصِفُ عَرَقَ النَّاقَةِ:

Buradaki izzetin dokunulmazlık/korunma ve nefsin serkeşliği olduğu da söylenmiştir; yani kendi nefsinde böbürlendi ve tersine yöneldi, böylece o izzet kendisini yakalayıp ona yapıştığında onu günaha düşürdü. Katâde şöyle demiştir: Anlamı; ona: "Vazgeç/yavaş ol!" denildiğinde günaha atılganlığı daha da artar demektir; yani izzet onu günaha sürüklemiştir. Onu günaha sokan şey sebebiyle izzetin yakaladığı da söylenmiştir; yani o, izzet ve cahiliye taassubu uğruna küfrü irtikâp etmiştir. Bunun benzeri: { بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي عِزَّةٍ وَشِقاقٍ } “Doğrusu inkâr edenler bir gurur ve ayrılık içindedirler” ayetidir. { بِالْإِثْمِ } ifadesindeki bâ harfinin lâm anlamında olduğu da söylenmiştir; yani kalbindeki günah -ki o nifaktır- sebebiyle nasihati kabul etmekten kibir ve taassup onu alıkoymuştur. Antere'nin devenin terini vasfettiği şu sözü bundandır:

وَكَأَنَّ رُبًّا أَوْ كُحَيْلًا مُعْقَدًا ... حَشَّ الْوَقُودُ بِهِ جَوَانِبَ قُمْقِمُ

Sanki koyulaşmış bir pekmez yahut katran gibiydi ... [Ateşin] alevi onunla bir ibriğin etrafını sarmıştı

أَيْ حَشَّ الْوَقُودُ لَهُ. وَقِيلَ: الْبَاءُ بِمَعْنَى مَعَ، أَيْ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ مَعَ الْإِثْمِ، فَمَعْنَى الْبَاءِ يَخْتَلِفُ بِحَسَبِ التَّأْوِيلَاتِ. وَذُكِرَ أَنَّ يَهُودِيًّا كَانَتْ لَهُ حَاجَةٌ عِنْدَ هَارُونَ الرَّشِيدِ، فَاخْتَلَفَ إِلَى بَابِهِ سَنَةً، فَلَمْ يَقْضِ حَاجَتَهُ، فَوَقَفَ يَوْمًا عَلَى الْبَابِ، فَلَمَّا خَرَجَ هَارُونُ سَعَى حَتَّى وَقَفَ بَيْنَ يَدَيْهِ وَقَالَ: اتَّقِ اللَّهَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ! فَنَزَلَ هَارُونُ عَنْ دَابَّتِهِ وَخَرَّ سَاجِدًا، فَلَمَّا رَفَعَ رَأْسَهُ أَمَرَ بِحَاجَتِهِ فَقُضِيَتْ، فَلَمَّا رَجَعَ قِيلَ لَهُ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، نَزَلْتَ عَنْ دَابَّتِكَ لِقَوْلِ يَهُودِيٍّ! قَالَ: لَا، وَلَكِنْ تَذَكَّرْتُ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى:" وَإِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهادُ". حَسْبُهُ أَيْ كَافِيهِ مُعَاقَبَةً وَجَزَاءً، كَمَا تَقُولُ لِلرَّجُلِ: كَفَاكَ مَا حَلَّ بِكَ! وَأَنْتَ تَسْتَعْظِمُ وَتُعْظِمُ عَلَيْهِ مَا حَلَّ. وَالْمِهَادُ جَمْعُ الْمَهْدِ، وَهُوَ الْمَوْضِعُ المهيأ للنوم، ومنه مهد الصبى.

Yani [ateşin] alevi onun için tutuştu demektir. Bir görüşe göre [ayetin metnindeki] bâ (بـ) harf-i cerri, mea (مع / ile/beraber) anlamındadır; yani gurur/kibir onu günah ile birlikte yakalamıştır. Dolayısıyla bâ harfinin manası yapılan tevillere göre değişiklik arz eder. Rivayet edildiğine göre bir Yahudinin Hârûnürreşîd'in yanında bir işi/ihtiyacı vardı. Bir yıl boyunca onun kapısına gidip geldi ancak ihtiyacı karşılanmadı. Bir gün kapıda bekledi; Hârûn dışarı çıkınca koşup onun önünde durdu ve: "Ey müminlerin emiri! Allah'tan kork!" dedi. Bunun üzerine Hârûn binitinden indi ve secdeye kapandı. Başını kaldırınca onun ihtiyacının görülmesini emretti ve ihtiyacı karşılandı. [Hârûn] geri döndüğünde kendisine: "Ey müminlerin emiri! Bir Yahudinin sözü yüzünden mi binitinden indin?" denildi. O da şöyle cevap verdi: "Hayır, fakat Allah Teâlâ'nın: { وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ } “Ona: ‘Allah'tan kork!’ denildiği zaman, gururu onu günaha sürükler. Artık böylesine cehennem yeter; ne kötü bir döşektir o!” buyruğunu hatırladım." { فَحَسْبُهُ } “Ona yeter” ifadesi, ceza ve karşılık olarak ona kâfidir demektir; nitekim başına gelen musibeti büyük görüp kendisine de bunu hissettirerek bir adama: "Başına gelen şey sana yeter!" demen gibidir. el-Mihâd (الْمِهَادُ) ise mehd (الْمَهْد) kelimesinin çoğuludur; uyku için hazırlanmış yer anlamına gelir, çocuğun beşiği (mehdu's-sabiyy) ifadesi de buradan gelmektedir.

وَسَمَّى جَهَنَّمَ مِهَادًا لِأَنَّهَا مُسْتَقَرُّ الْكُفَّارِ. وَقِيلَ: لِأَنَّهَا بَدَلٌ لَهُمْ مِنَ الْمِهَادِ، كَقَوْلِهِ:" فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ " ونظيره من الكلام قولهم:

Cehennemi, kâfirlerin yerleştiği yer olduğu için mihâd (döşek/yatak) olarak adlandırmıştır. Bir diğer görüşe göre ise, onlar için döşeğin yerini tuttuğu içindir; nitekim Allah'ın: { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “Onları acıklı bir azapla müjdele” buyruğu gibidir. Söz türünden bunun benzeri, Arapların şu sözüdür:

تحية بينهم ضرب وجيع

Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir darbedir

[سورة البقرة (٢): آية ٢٠٧]

[Bakara Suresi (2): Ayet 207]

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ (٢٠٧)

{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ } “İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allah'ın rızasını kazanmak için nefsini satar (feda eder). Allah ise kullarına çok şefkatlidir.” (207)

ابْتِغاءَ نُصِبَ عَلَى الْمَفْعُولِ مِنْ أَجْلِهِ. وَلَمَّا ذَكَرَ صَنِيعَ الْمُنَافِقِينَ ذَكَرَ بَعْدَهُ صَنِيعَ الْمُؤْمِنِينَ. قِيلَ: نَزَلَتْ فِي صُهَيْبٍ فَإِنَّهُ أَقْبَلَ مُهَاجِرًا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَاتَّبَعَهُ نَفَرٌ مِنْ قُرَيْشٍ، فَنَزَلَ عَنْ رَاحِلَتِهِ، وَانْتَثَلَ مَا فِي كِنَانَتِهِ، وَأَخَذَ قَوْسَهُ، وَقَالَ: لَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنِّي مِنْ أَرْمَاكُمْ، وَايْمُ اللَّهِ لَا تَصِلُونَ إِلَيَّ حَتَّى أَرْمِيَ بِمَا فِي كِنَانَتِي، ثُمَّ أَضْرِبُ بِسَيْفِي مَا بَقِيَ في يدي منه شي، ثُمَّ افْعَلُوا مَا شِئْتُمْ. فَقَالُوا: لَا نَتْرُكُكَ تَذْهَبُ عَنَّا غَنِيًّا وَقَدْ جِئْتَنَا صُعْلُوكًا، وَلَكِنْ دُلَّنَا عَلَى مَالِكَ بِمَكَّةَ وَنُخَلِّي عَنْكَ، وَعَاهَدُوهُ عَلَى ذَلِكَ فَفَعَلَ، فَلَمَّا قَدِمَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ نَزَلَتْ:" وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ" الْآيَةَ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" رَبِحَ الْبَيْعُ أَبَا يَحْيَى"، وَتَلَا عَلَيْهِ الْآيَةَ، أَخْرَجَهُ رَزِينٌ، وَقَالَهُ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ ﵄. وَقَالَ الْمُفَسِّرُونَ: أَخَذَ الْمُشْرِكُونَ صُهَيْبًا فَعَذَّبُوهُ، فَقَالَ لَهُمْ صُهَيْبٌ: إِنِّي شَيْخٌ كَبِيرٌ لَا يَضُرُّكُمْ أَمِنْكُمْ كُنْتُ أَمْ مِنْ غَيْرِكُمْ، فَهَلْ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مَالِي وَتَذَرُونِي وَدِينِي؟ فَفَعَلُوا ذَلِكَ، وَكَانَ شَرَطَ عَلَيْهِمْ رَاحِلَةً وَنَفَقَةً، فَخَرَجَ إِلَى الْمَدِينَةِ فَتَلَقَّاهُ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ ﵄ وَرِجَالٌ، فَقَالَ لَهُ أَبُو بَكْرٍ: رَبِحَ بَيْعُكَ أَبَا يَحْيَى. فَقَالَ لَهُ صُهَيْبٌ: وَبَيْعُكَ فَلَا يَخْسَرُ، فَمَا ذَاكَ؟ فَقَالَ: أَنْزَلَ اللَّهُ فِيكَ كَذَا، وَقَرَأَ عَلَيْهِ الْآيَةَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: أَتَدْرُونَ فِيمَنْ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، نَزَلَتْ فِي الْمُسْلِمِ لَقِيَ الْكَافِرَ فَقَالَ لَهُ: قُلْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، فإذا قلتها

İbtiğâe (ابْتِغاءَ) [kelimesi], mef'ûlün lieclih olduğu için mansub kılınmıştır. [Cenâb-ı Hak], münafıkların yaptıklarını zikredince, hemen ardından müminlerin yaptıklarını zikretmiştir. Bu ayetin Suheyb hakkında indiği söylenmiştir. Çünkü o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hicret etmek üzere yola çıkmış, Kureyş'ten bir grup da onun peşine düşmüştü. Bunun üzerine o binitinden indi, sadakındaki [okları] boşalttı, yayını eline aldı ve şöyle dedi: "İyi bilirsiniz ki ben sizin en iyi ok atanlarınızdan biriyim. Allah'a yemin olsun ki, sadağımdaki bütün okları atıncaya, ardından elimde kılıcımdan bir parça kaldığı sürece onunla vuruncaya kadar bana ulaşamazsınız! Ondan sonra dilediğinizi yapın." Onlar da şöyle dediler: "Bize fakir ve yoksul olarak gelmişken, buradan zengin bir şekilde çekip gitmene izin vermeyiz. Fakat Mekke'deki malının yerini bize göster, biz de senin yolunu açalım." Bu hususta ona söz verdiler, o da [malının yerini] bildirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına vardığında: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ } “İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allah'ın rızasını kazanmak için nefsini satar (feda eder)...” ayeti indi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Alışveriş kâr etti ey Ebû Yahyâ!» buyurdu ve ayeti ona okudu. Bunu Rezîn rivayet etmiştir; Saîd b. el-Müseyyeb radıyallâhu anh da böyle söylemiştir. Müfessirler ise şöyle demişlerdir: Müşrikler Suheyb'i yakalayıp ona işkence ettiler. Bunun üzerine Suheyb onlara: "Ben yaşlı bir adamım; sizden olmam yahut başkalarından olmam size bir zarar vermez. Malımı alıp beni ve dinimi serbest bırakmaya ne dersiniz?" dedi. Onlar da bunu kabul ettiler. Suheyb onlara bir binek hayvanı ve yol azığı da şart koşmuştu. Böylece Medine'ye doğru yola çıktı. Onu Ebû Bekir, Ömer radıyallâhu anhümâ ve bazı kimseler karşıladı. Ebû Bekir ona: "Alışverişin kâr etti ey Ebû Yahyâ!" dedi. Suheyb de ona: "Senin alışverişin de zarar etmesin; nedir bu durum?" diye sordu. O da: "Allah senin hakkında şöyle indirdi" diyerek ayeti ona okudu. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: "Bu ayetin kim hakkında indiğini bilir misiniz? Bu ayet, bir kâfirle karşılaşıp ona: 'Lâ ilâhe illallâh de; zira bunu söylediğin vakit...

عَصَمْتَ مَالَكَ وَنَفْسَكَ، فَأَبَى أَنْ يَقُولَهَا، فَقَالَ الْمُسْلِمُ: وَاللَّهِ لَأَشْرِيَنَّ نَفْسِي لِلَّهِ، فَتَقَدَّمَ فَقَاتَلَ حَتَّى قُتِلَ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِيمَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَى عَنِ الْمُنْكَرِ، وَعَلَى ذَلِكَ تَأَوَّلَهَا عُمَرُ وَعَلِيٌّ وَابْنُ عَبَّاسٍ ﵃، قَالَ عَلِيٌّ وَابْنُ عَبَّاسٍ: اقْتَتَلَ الرَّجُلَانِ، أَيْ قَالَ الْمُغَيِّرُ لِلْمُفْسِدِ: اتَّقِ اللَّهَ، فَأَبَى الْمُفْسِدُ وَأَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ، فَشَرَى الْمُغَيِّرُ نَفْسَهُ مِنَ اللَّهِ وَقَاتَلَهُ فَاقْتَتَلَا. وَقَالَ أَبُو الْخَلِيلِ: سَمِعَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ إِنْسَانًا يَقْرَأُ هَذِهِ الْآيَةَ، فَقَالَ عُمَرُ: إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ، قَامَ رَجُلٌ يَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ فَقُتِلَ. وَقِيلَ: إِنَّ عُمَرَ سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ يَقُولُ: اقْتَتَلَ الرَّجُلَانِ عِنْدَ قِرَاءَةِ الْقَارِئِ هَذِهِ الْآيَةَ، فَسَأَلَهُ عَمَّا قَالَ فَفَسَّرَ لَهُ هَذَا التَّفْسِيرَ، فَقَالَ لَهُ عُمَرُ، لِلَّهِ تِلَادُكَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ! وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِيمَنْ يَقْتَحِمُ الْقِتَالَ. حَمَلَ هِشَامُ بْنُ عَامِرٍ عَلَى الصَّفِّ فِي الْقُسْطَنْطِينِيَّةِ فَقَاتَلَ حَتَّى قُتِلَ، فَقَرَأَ أَبُو هُرَيْرَةَ" وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ"، وَمِثْلُهُ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي شُهَدَاءِ غَزْوَةِ الرَّجِيعِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: هُمُ الْمُهَاجِرُونَ وَالْأَنْصَارُ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي عَلِيٍّ ﵁ حِينَ تَرَكَهُ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى فِرَاشِهِ لَيْلَةَ خَرَجَ إِلَى الْغَارِ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" بَرَاءَةٌ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقِيلَ: الْآيَةُ عَامَّةٌ، تَتَنَاوَلُ كُلَّ مُجَاهِدٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، أَوْ مُسْتَشْهِدٍ فِي ذَاتِهِ أَوْ مُغَيِّرِ مُنْكَرٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ حُكْمُ مَنْ حَمَلَ عَلَى الصَّفِّ، وَيَأْتِي ذِكْرُ الْمُغَيِّرِ لِلْمُنْكَرِ وَشُرُوطِهِ وَأَحْكَامِهِ فِي" آلِ عِمْرَانَ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَ" يَشْرِي" مَعْنَاهُ يَبِيعُ، وَمِنْهُ" وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ " أَيْ بَاعُوهُ، وَأَصْلُهُ الِاسْتِبْدَالُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ ". وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

malını ve canını korumuş olursun" diyen, o bunu söylemekten kaçınınca da: "Allah'a yemin olsun ki nefsimi Allah için feda edeceğim" diyerek öne atılıp öldürülünceye kadar savaşan bir Müslüman hakkında inmiştir. Ayetin iyiliği emredip kötülükten sakındıran kimse hakkında indiği de söylenmiştir; Ömer, Ali ve İbn Abbâs radıyallâhu anhüm ayeti bu şekilde tevil etmişlerdir. Ali ve İbn Abbâs şöyle demiştir: İki adam birbiriyle savaştı; yani [münkeri] değiştirmek isteyen kişi bozguncuya: "Allah'tan sakın!" dedi, bozguncu ise bunu reddedip kibre kapıldı; bunun üzerine değiştirmek isteyen kişi nefsini Allah'a feda edip onunla savaştı ve birbirleriyle çarpıştılar. Ebu'l-Halîl şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb bir adamın bu ayeti okuduğunu işitti ve: "İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn (Biz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz), bir adam kalkıp iyiliği emretti, kötülükten nehyetti ve öldürüldü" dedi. Şöyle de denilmiştir: Ömer, bir okuyucu bu ayeti okurken İbn Abbâs'ın: "İki adam birbiriyle savaştı" dediğini işitti, ona ne demek istediğini sordu, o da kendisine bu tefsiri yaptı. Bunun üzerine Ömer ona: "Allah sana bağışını daim kılsın ey İbn Abbâs!" dedi. Ayetin savaşa atılan kimse hakkında indiği de söylenmiştir. Hişâm b. Âmir, Konstantiniyye'de [düşman] saflarına hücum edip öldürülünceye kadar savaştı; bunun üzerine Ebû Hureyre: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ } “İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allah'ın rızasını kazanmak için nefsini satar” ayetini okudu; aynısı Ebû Eyyûb'dan da nakledilmiştir. Recî' Gazvesi şehitleri hakkında indiği de söylenmiştir. Katâde: "Onlar Muhacirler ve Ensardır" demiştir. Ayetin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem mağaraya çıkacağı gece Ali radıyallâhu anh'ı yatağında bıraktığı zaman onun hakkında indiği de söylenmiştir; bu durum inşâallah Teâlâ Berâe (Tevbe) Suresi'nde açıklanacaktır. Ayetin genel olduğu, Allah yolundaki her mücahidi, O'nun zatı uğrunda şehit olanı veya münkeri değiştiren herkesi kapsadığı da söylenmiştir. [Düşman] saflarına tek başına hücum eden kimsenin hükmü daha önce geçmişti; münkeri değiştiren kimse, onun şartları ve hükümleri ise inşâallah Teâlâ Âl-i İmrân Suresi'nde gelecektir. { يَشْرِي } kelimesinin anlamı satar demektir; nitekim { وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ } “Onu değersiz bir fiyata sattılar” ayetindeki anlamı da böyledir. Kelimenin aslı ise değiştirmektir (istibdâl). Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bundandır: { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ } “Şüphesiz Allah, müminlerden nefislerini ve mallarını, cennet kendilerinin olmak üzere satın almıştır”. Şairin şu sözü de bundandır:

وَإِنْ كَانَ رَيْبُ الدَّهْرِ أمضاك في الاولى ... شَرَوْا هَذِهِ الدُّنْيَا بِجَنَّاتِهِ الْخُلْدِ

Zamanın musibetleri seni ilklerin arasına katmışsa da ... Onlar bu dünyayı O'nun ebedî cennetleri karşılığında sattılar

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

وَشَرَيْتُ بُرْدًا لَيْتَنِي ... مِنْ بَعْدِ بُرْدٍ كُنْتُ هَامَهْ

Burd'u sattım, keşke ben ... Burd'dan sonra baykuş olsaydım!

الْبُرْدُ هُنَا اسْمُ غُلَامٍ. وَقَالَ آخَرُ:

Buradaki Burd, bir kölenin adıdır. Bir başkası da şöyle demiştir:

يُعْطِي بِهَا ثَمَنًا فَيَمْنَعُهَا ... وَيَقُولُ صَاحِبُهَا أَلَا فأشر

Ona bir fiyat teklif edilir de o [satmaktan] kaçınır... Sahibi ise: 'Haydi sat!' der.

وَبَيْعُ النَّفْسِ هُنَا هُوَ بَذْلُهَا لِأَوَامِرِ اللَّهِ." ابْتِغاءَ" مَفْعُولٌ مِنْ أَجْلِهِ. وَوَقَفَ الْكِسَائِيُّ عَلَى" مَرْضاتِ" بِالتَّاءِ، وَالْبَاقُونَ بِالْهَاءِ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: وَقَفَ الْكِسَائِيُّ بِالتَّاءِ إِمَّا عَلَى لُغَةِ مَنْ يَقُولُ: طَلْحَتْ وَعَلْقَمَتْ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Burada nefsi satmak, onu Allah'ın emirleri yolunda feda etmektir. { ابْتِغاءَ } mef'ûlün lieclih (için yapılan iş/amaç belirten öge)dir. Kisâî { مَرْضاتِ } kelimesi üzerinde tâ (ت) ile durmuş (vakıf yapmış), diğerleri ise he (ه) ile durmuşlardır. Ebû Alî şöyle demiştir: Kisâî'nin tâ ile durması, ya Talhat ve Alkamat diyenlerin lehçesine göredir; nitekim şairin şu sözü bundandır:

بَلْ جوز تيهاء كَظَهْرِ الْحَجَفَتِ

Aksine, kalkanın sırtı gibi ıssız bir çölün ortası

وَإِمَّا أَنَّهُ لَمَّا كَانَ هَذَا المضاف إليه في ضمن اللفظة ولا بد أَثْبَتَ التَّاءَ كَمَا ثَبَتَتْ فِي الْوَصْلِ لِيُعْلَمَ أَنَّ الْمُضَافَ إِلَيْهِ مُرَادٌ. وَالْمَرْضَاةُ الرِّضَا، يُقَالُ: رَضِيَ يَرْضَى رِضًا وَمَرْضَاةً. وَحَكَى قَوْمٌ أَنَّهُ يُقَالُ: شَرَى بِمَعْنَى اشْتَرَى، وَيَحْتَاجُ إِلَى هَذَا مَنْ تَأَوَّلَ الْآيَةَ فِي صُهَيْبٍ، لِأَنَّهُ اشْتَرَى نَفْسَهُ بِمَالِهِ وَلَمْ يَبِعْهَا، اللَّهُمَّ إِلَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّ عَرْضَ صُهَيْبٍ عَلَى قِتَالِهِمْ بَيْعٌ لِنَفْسِهِ مِنَ اللَّهِ. فَيَسْتَقِيمُ اللَّفْظُ عَلَى مَعْنَى باع.

Veyahut da bu tamlanan (muzâf), zorunlu olarak bu lafzın kapsamında yer aldığı için, vasıl (birleştirme) hâlinde sabit olduğu gibi tâ harfi sabit bırakılmıştır ki tamlananın kastedildiği bilinsin. Mardât (الْمَرْضَاةُ), rıza demektir. Radıye-yerdâ-rıdan ve mardâten (رَضِيَ يَرْضَى رِضًا وَمَرْضَاةً) denilir. Bir topluluk, şerâ (شَرَى) kelimesinin iştebâ (اشْتَرَى / satın aldı) anlamında da kullanıldığını nakletmiştir; bu ayeti Suheyb hakkında tevil eden kimse bu anlama ihtiyaç duyar, zira o nefsini satmamış, malıyla nefsini satın almıştır. Ancak şu kadar var ki: Suheyb'in onlarla savaşmayı teklif etmesi, nefsini Allah'a satmasıdır denilirse, o takdirde lafız 'sattı' anlamında dosdoğru olur.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٠٨]

[Bakara Suresi (2): Ayet 208]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٢٠٨)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Ey iman edenler! Hep birden barış ve teslimiyete (İslâm'a) girin; şeytanın adımlarını takip etmeyin. Çünkü o, sizin için apaçık bir düşmandır.” (208)

لَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ النَّاسَ إِلَى مُؤْمِنٍ وَكَافِرٍ وَمُنَافِقٍ فَقَالَ: كُونُوا عَلَى مِلَّةٍ وَاحِدَةٍ، وَاجْتَمِعُوا عَلَى الْإِسْلَامِ وَاثْبُتُوا عَلَيْهِ. فالسلم هنا بمعنى الإسلام، قال مُجَاهِدٌ، وَرَوَاهُ أَبُو مَالِكٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ الْكِنْدِيِّ:

Allah Teâlâ insanları mümin, kâfir ve münafık olarak beyan edince şöyle buyurmuştur: Tek bir millet (din) üzere olun, İslâm üzerinde birleşin ve onun üzerinde sebat edin. Mücâhid: "Buradaki es-Silm (السِّلْمِ), İslâm anlamındadır" demiştir; Ebû Mâlik de bunu İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Kindî olan şairin şu sözü bundandır:

دَعَوْتُ عَشِيرَتِي لِلسِّلْمِ لَمَّا ... رَأَيْتُهُمْ تَوَلَّوْا مُدْبِرِينَا

Aşiretimi İslâm'a davet ettim ... Onların arkalarını dönüp gittiklerini gördüğümde

أَيْ إِلَى الْإِسْلَامِ لَمَّا ارْتَدَّتْ كِنْدَةُ بَعْدَ وَفَاةِ النَّبِيِّ ﷺ مَعَ الْأَشْعَثِ بْنِ قَيْسٍ الْكِنْدِيِّ، وَلِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ لَمْ يُؤْمَرُوا قَطُّ بِالدُّخُولِ فِي الْمُسَالَمَةِ الَّتِي هِيَ الصُّلْحُ، وَإِنَّمَا قِيلَ لِلنَّبِيِّ ﷺ أَنْ يَجْنَحَ لِلسِّلْمِ إِذَا جَنَحُوا لَهُ، وَأَمَّا أَنْ يَبْتَدِئَ بِهَا فَلَا، قَالَهُ الطَّبَرِيُّ. وَقِيلَ: أَمَرَ مَنْ آمَنَ بِأَفْوَاهِهِمْ أَنْ يَدْخُلُوا فِيهِ بِقُلُوبِهِمْ. وَقَالَ طَاوُسٌ وَمُجَاهِدٌ: ادْخُلُوا فِي أَمْرِ الدِّينِ. سُفْيَانُ الثوري: في أنواع البر كلها. وقرى" السلم" بكسر السين.

Yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonra Kinde [kabilesi], el-Eş‘as b. Kays el-Kindî ile birlikte dinden döndüğünde [onları] İslâm'a [davet ettim]. Zira müminlere, barış (sulh) demek olan uzlaşmaya (musâleme) girmeleri asla emredilmemiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ancak onlar barışa yanaşırlarsa kendisinin de yanaşması söylenmiştir; yoksa barışı ilk başlatan olması değil. Bunu et-Taberî söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Dilleriyle iman edenlere, kalpleriyle de ona girmeleri emredilmiştir. Tâvûs ve Mücâhid: "Dinin emirlerine girin" demişlerdir. Süfyân es-Sevrî: "Bütün iyilik çeşitlerine [girin]" demiştir. es-Silm (السِّلْمِ) kelimesi sîn harfinin kesresiyle de okunmuştur.

قَالَ الْكِسَائِيُّ: السِّلْمُ وَالسَّلْمُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَكَذَا هُوَ عِنْدَ أَكْثَرِ الْبَصْرِيِّينَ، وَهُمَا جَمِيعًا يَقَعَانِ لِلْإِسْلَامِ وَالْمُسَالَمَةِ. وَفَرَّقَ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ بَيْنَهُمَا، فَقَرَأَهَا هُنَا:" ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ" وَقَالَ هُوَ الْإِسْلَامُ. وَقَرَأَ الَّتِي فِي" الْأَنْفَالِ" وَالَّتِي فِي سُورَةِ" مُحَمَّدٍ" ﷺ" السَّلْمُ" بِفَتْحِ السِّينِ، وَقَالَ: هِيَ بِالْفَتْحِ الْمُسَالَمَةُ. وَأَنْكَرَ الْمُبَرِّدُ هَذِهِ التَّفْرِقَةَ. وَقَالَ عَاصِمٌ الْجَحْدَرِيُّ: السِّلْمُ الْإِسْلَامُ، وَالسَّلْمُ الصُّلْحُ، وَالسَّلَمُ الِاسْتِسْلَامُ. وَأَنْكَرَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ هَذِهِ التَّفْرِيقَاتِ وَقَالَ: اللُّغَةُ لَا تُؤْخَذُ هَكَذَا، وَإِنَّمَا تُؤْخَذُ بِالسَّمَاعِ لَا بِالْقِيَاسِ، وَيَحْتَاجُ مَنْ فَرَّقَ إِلَى دَلِيلٍ. وَقَدْ حَكَى الْبَصْرِيُّونَ: بَنُو فُلَانٍ سِلْمٌ وَسَلْمٌ وَسَلَمٌ، بِمَعْنًى وَاحِدٍ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالسِّلْمُ الصُّلْحُ، يُفْتَحُ وَيُكْسَرُ، وَيُذَكَّرُ وَيُؤَنَّثُ، وَأَصْلُهُ مِنَ الِاسْتِسْلَامِ وَالِانْقِيَادِ، وَلِذَلِكَ قِيلَ لِلصُّلْحِ: سِلْمٌ. قَالَ زُهَيْرٌ:

el-Kisâî şöyle demiştir: es-Silm (السِّلْمُ) ve es-Selm (السَّلْمُ) aynı anlamdadır; Basralıların çoğuna göre de böyledir, ikisi de hem İslâm hem de barış/uzlaşma (musâleme) için kullanılır. Ebû Amr b. el-Alâ ise ikisinin arasını ayırmış, burayı: { ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ } şeklinde okumuş ve bunun İslâm olduğunu söylemiştir. Enfâl Suresi'nde ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem Suresi'nde geçen kelimeleri ise sîn harfinin fethasıyla { السَّلْمِ } şeklinde okumuş ve: "Fetha ile olanı barış/uzlaşmadır" demiştir. el-Müberred bu ayrımı reddetmiştir. Âsım el-Cahderî ise: "es-Silm İslâm, es-Selm sulh, es-Selem ise teslimiyettir" demiştir. Muhammed b. Yezîd bu ayrımları kabul etmeyerek şöyle demiştir: Dil böyle [keyfî kurallarla] alınmaz; o kıyasla değil, ancak işitme yoluyla (semâen) alınır; ayrım yapanın delile ihtiyacı vardır. Nitekim Basralılar: 'Filanoğulları barış/anlaşma içindedir' derken aynı anlamda silm, selm ve selem kelimelerini nakletmişlerdir. el-Cevherî şöyle demiştir: es-Silm (السِّلْمُ), sulh (barış) demektir; hem fetha hem kesre ile okunabilir; hem müzekker hem müennes olarak kullanılır. Aslı teslimiyet ve boyun eğmekten gelir, bu yüzden sulhe silm denilmiştir. Züheyr şöyle demiştir:

وَقَدْ قُلْتُمَا إِنْ نُدْرِكِ السِّلْمَ وَاسِعًا ... بِمَالٍ وَمَعْرُوفٍ مِنَ الْأَمْرِ نَسْلَمِ

Demiştiniz ki: Mal ve iyilikle geniş bir barışa ulaşırsak ... Biz bu işten selametle çıkarız

وَرَجَّحَ الطَّبَرِيُّ حَمْلَ اللَّفْظَةِ عَلَى مَعْنَى الْإِسْلَامِ بِمَا تَقَدَّمَ. وَقَالَ حُذَيْفَةُ بْنُ الْيَمَانِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: الْإِسْلَامُ ثَمَانِيَةُ أَسْهُمٍ، الصَّلَاةُ سَهْمٌ، وَالزَّكَاةُ سَهْمٌ، وَالصَّوْمُ سَهْمٌ، وَالْحَجُّ سَهْمٌ، وَالْعُمْرَةُ سَهْمٌ، وَالْجِهَادُ سَهْمٌ، وَالْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ سَهْمٌ، وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ سَهْمٌ، وَقَدْ خَابَ مَنْ لَا سَهْمَ لَهُ فِي الْإِسْلَامِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ، وَالْمَعْنَى، يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا بِمُوسَى وَعِيسَى ادْخُلُوا فِي الْإِسْلَامِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ كَافَّةً. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَا يَسْمَعُ بِي أَحَدٌ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ يَهُودِيٌّ وَلَا نَصْرَانِيٌّ ثم [يموت و] لَمْ يُؤْمِنْ بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَّا كَانَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ". وَ (كَافَّةً) مَعْنَاهُ جَمِيعًا، فَهُوَ نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ مِنَ السِّلْمِ أَوْ مِنْ ضَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ قَوْلِهِمْ: كَفَفْتُ أَيْ مَنَعْتُ، أَيْ لَا يَمْتَنِعُ مِنْكُمْ أَحَدٌ مِنَ الدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ. وَالْكَفُّ الْمَنْعُ، وَمِنْهُ كُفَّةُ الْقَمِيصِ- بِالضَّمِّ- لِأَنَّهَا تَمْنَعُ الثَّوْبَ مِنَ الِانْتِشَارِ، وَمِنْهُ كِفَّةُ الْمِيزَانِ- بِالْكَسْرِ- الَّتِي تَجْمَعُ الْمَوْزُونَ وَتَمْنَعُهُ أَنْ يَنْتَشِرَ، وَمِنْهُ كَفُّ الإنسان الذي يجمع

Taberî, daha önce geçen gerekçelerle bu lafzın İslâm manasına hamledilmesini tercih etmiştir. Huzeyfe b. el-Yemân bu ayet hakkında şöyle demiştir: "İslâm sekiz paydır (hissedir): Namaz bir pay, zekât bir pay, oruç bir pay, hac bir pay, umre bir pay, cihad bir pay, iyiliği emretmek bir pay, kötülükten sakındırmak bir paydır. İslâm'da hiçbir payı olmayan kimse ise gerçekten hüsrana uğramıştır." İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Ayet Ehl-i Kitap hakkında inmiştir; anlamı da: "Ey Mûsâ'ya ve Îsâ'ya iman edenler! Hep birden Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem [getirdiği] İslâm'a girin!" demektir. Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَا يَسْمَعُ بِي أَحَدٌ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ يَهُودِيٌّ وَلَا نَصْرَانِيٌّ ثُمَّ يَمُوتُ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَّا كَانَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ » «Muhammed'in nefsi elinde olan [Allah]a yemin ederim ki, bu ümmetten Yahudi veya Hristiyan herhangi bir kimse beni işitir de sonra [ölür ve] benimle gönderilen şeye iman etmezse, mutlaka cehennem ehlinden olur.» Ayetteki (kâffeten / كَافَّةً) kelimesinin manası "bütünüyle / hepiniz" demektir. es-Silm kelimesinden yahut müminlerin zamirinden hâl olarak mansubdur. Bu kelime, Arapların: "Menettim / alıkoydum" anlamındaki kefeftü (كَفَفْتُ) sözünden türetilmiştir; yani "sizden hiç kimse İslâm'a girmekten geri durmasın / imtina etmesin" demektir. el-Keff (الْكَفُّ) menetmek, engellemek demektir; elbisenin dağılmasını engellediği için ötre ile küffetü'l-kamîs (كُفَّةُ الْقَمِيصِ / gömleğin etek/kol baskısı) ve tartılan nesneyi toplayıp dağılmasını engellediği için esre ile kiffetü'l-mîzân (كِفَّةُ الْمِيزَانِ / terazi kefesi) bu köktendir. İnsanın toplayan el ayası (keff) de

مَنَافِعَهُ وَمَضَارَّهُ، وَكُلُّ مُسْتَدِيرٍ كِفَّةٌ، وَكُلُّ مُسْتَطِيلٍ كُفَّةٌ. وَرَجُلٌ مَكْفُوفُ الْبَصَرِ، أَيْ مُنِعَ عَنِ النَّظَرِ، فَالْجَمَاعَةُ تُسَمَّى كَافَّةً لِامْتِنَاعِهِمْ عَنِ التَّفَرُّقِ. وَلا تَتَّبِعُوا نَهْيٌ. خُطُواتِ الشَّيْطانِ مَفْعُولٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: اسْتَأْذَنَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ وَأَصْحَابُهُ بِأَنْ يَقْرَءُوا التَّوْرَاةَ فِي الصَّلَاةِ، وَأَنْ يَعْمَلُوا بِبَعْضِ مَا فِي التَّوْرَاةِ، فَنَزَلَتْ" وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ" فَإِنَّ اتِّبَاعَ السُّنَّةِ أولى بعد ما بُعِثَ مُحَمَّدٌ ﷺ مِنْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ. وَقِيلَ: لَا تَسْلُكُوا الطَّرِيقَ الَّذِي يدعوكم إليه الشيطان، إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ ظاهر العداوة، وقد تقدم.

kendisinin faydalarını ve zararlarını toplar. Yuvarlak olan her şeye kiffe (كِفَّةٌ), uzun olan her şeye ise küffe (كُفَّةٌ) denir. Gözü görmeyen kimseye 'görme yetisinden alıkonulmuş' anlamında mekfûfü'l-basar (مَكْفُوفُ الْبَصَرِ) denilir; cemaate ise dağılmaktan menedildikleri için kâffe (كَافَّةً) adı verilir. { وَلا تَتَّبِعُوا } bir nehîdir (yasaklamadır). { خُطُواتِ الشَّيْطانِ } mef'ûldür ve açıklaması daha önce geçmişti. Mukâtil şöyle demiştir: Abdullah b. Selâm ve arkadaşları namazda Tevrat okumak ve Tevrat'taki bazı hükümlerle amel etmek için izin istediler, bunun üzerine: { وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ } “Şeytanın adımlarını takip etmeyin” ayeti indi; zira Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gönderildikten sonra sünnete uymak, şeytanın adımlarına göre daha evladır. 'Şeytanın sizi çağırdığı yola girmeyin' anlamında olduğu da söylenmiştir. { إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } yani düşmanlığı apaçık olandır; bunun açıklaması da daha önce geçmişti.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٠٩]

[Bakara Suresi (2): Ayet 209]

فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٠٩)

{ فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Size apaçık deliller geldikten sonra yine de tökezleyip kayarsanız, bilin ki Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (209)