Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 25. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَإِنْ زَلَلْتُمْ أَيْ تَنَحَّيْتُمْ عَنْ طَرِيقِ الِاسْتِقَامَةِ. وَأَصْلُ الزَّلَلِ فِي الْقَدَمِ، ثُمَّ يُسْتَعْمَلُ فِي الِاعْتِقَادَاتِ وَالْآرَاءِ وَغَيْرِ ذَلِكَ، يُقَالُ: زَلَّ يَزِلُّ زَلًّا وَزَلَلًا وَزُلُولًا، أَيْ دَحَضَتْ قَدَمُهُ. وَقَرَأَ أَبُو السِّمَالِ الْعَدَوِيُّ" زَلِلْتُمْ" بِكَسْرِ اللَّامِ، وَهُمَا لُغَتَانِ. وَأَصْلُ الْحَرْفِ، مِنَ الزَّلَقِ، وَالْمَعْنَى ضَلَلْتُمْ وَعِجْتُمْ عَنِ الْحَقِّ. مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ أَيِ الْمُعْجِزَاتُ وَآيَاتُ الْقُرْآنِ، إِنْ كَانَ الْخِطَابُ لِلْمُؤْمِنِينَ، فَإِنْ كَانَ الْخِطَابُ لِأَهْلِ الْكِتَابَيْنِ فَالْبَيِّنَاتُ مَا وَرَدَ فِي شَرْعِهِمْ مِنَ الْإِعْلَامِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَالتَّعْرِيفِ بِهِ. وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ عُقُوبَةَ الْعَالِمِ بِالذَّنْبِ أَعْظَمُ مِنْ عُقُوبَةِ الْجَاهِلِ بِهِ، وَمَنْ لَمْ تَبْلُغْهُ دَعْوَةُ الْإِسْلَامِ لَا يَكُونُ كَافِرًا بِتَرْكِ الشَّرَائِعِ. وَحَكَى النَّقَّاشُ أَنَّ كَعْبَ الْأَحْبَارِ لَمَّا أَسْلَمَ كَانَ يَتَعَلَّمُ الْقُرْآنَ، فَأَقْرَأَهُ الَّذِي كَانَ يُعَلِّمُهُ" فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ" فَقَالَ كَعْبٌ: إِنِّي لَأَسْتَنْكِرُ أَنْ يَكُونَ هَكَذَا، وَمَرَّ بِهِمَا رَجُلٌ فَقَالَ كَعْبٌ: كَيْفَ تَقْرَأُ هَذِهِ الْآيَةَ؟ فَقَالَ الرَّجُلُ:" فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ" فقال كعب: هكذا ينبغي. وعَزِيزٌ لَا يَمْتَنِعُ عَلَيْهِ مَا يُرِيدُهُ. حَكِيمٌ فِيمَا يفعله.

{ فَإِنْ زَلَلْتُمْ } “Eğer tökezleyip kayarsanız”, yani dosdoğru yoldan sapıp uzaklaşırsanız demektir. Zelel (kayma/tökezleme) kelimesinin aslı ayak hakkında kullanılır; daha sonra inançlar, görüşler ve diğer hususlarda da kullanılır. Ayağı kayıp düştüğünde, Arapçada (زَلَّ يَزِلُّ زَلًّا وَزَلَلًا وَزُلُولًا) denir. Ebu's-Simâl el-Adevî lâm harfinin kesresiyle “زَلِلْتُمْ” (Zeliltüm) şeklinde okumuştur; bunlar iki ayrı lehçedir. Kelimenin asıl kökü zelek (kaymak) lafzındandır. Anlamı ise: Saptınız ve haktan yüz çevirdiniz demektir. { مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ } “Size apaçık deliller geldikten sonra”: Eğer hitap müminlere ise [buradaki apaçık deliller] mucizeler ve Kur'an ayetleridir. Şayet hitap iki Ehl-i Kitab'a yönelik ise apaçık deliller, kendi şeriatlarında Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında verilen haberler ve onun tanıtılmasıdır. Bu ayette, günahı bilenin göreceği cezanın, onu bilmeyenin cezasından daha büyük olduğuna delil vardır. Kendisine İslam daveti ulaşmamış olan kimse ise şeriat hükümlerini terk etmekle kâfir olmaz. en-Nakkâş'ın naklettiğine göre Ka'b el-Ahbâr Müslüman olduğunda Kur'an öğreniyordu. Kendisine ders veren hoca ona [ayetin sonunu] “فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ” (Bilin ki Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir) şeklinde okuttu. Bunun üzerine Ka'b: “Bunun bu şekilde olmasını yadırgıyorum/aklım yatmıyor” dedi. O esnada yanlarından bir adam geçti; Ka'b ona: “Sen bu ayeti nasıl okuyorsun?” diye sordu. Adam: “فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ” (Bilin ki Allah Azîz'dir, Hakîm'dir) şeklinde okuyunca Ka'b: “İşte böyle olması gerekir” dedi. { عَزِيزٌ } (Azîz): Dilediği hiçbir şey O'na engel olamaz demektir. { حَكِيمٌ } (Hakîm): Yaptığı her şeyde hikmet sahibidir.

[سورة البقرة (٢): آية ٢١٠]

[Bakara Suresi (2): Ayet 210]

هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَالْمَلائِكَةُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٢١٠)

{ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَالْمَلائِكَةُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “Onlar, buluttan gölgeler içinde Allah'ın ve meleklerin gelmesini ve işin bitirilivermesini mi bekliyorlar? Oysa bütün işler Allah'a döndürülür.” (210)

هَلْ يَنْظُرُونَ يَعْنِي التَّارِكِينَ الدُّخُولَ فِي السِّلْمِ، وَ" هَلْ" يُرَادُ بِهِ هُنَا الْجَحْدُ، أَيْ مَا يَنْتَظِرُونَ: (إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَالْمَلائِكَةُ). نَظَرْتُهُ وَانْتَظَرْتُهُ بِمَعْنًى. وَالنَّظَرُ الِانْتِظَارُ. وَقَرَأَ قَتَادَةُ وَأَبُو جَعْفَرٍ يَزِيدُ بْنُ الْقَعْقَاعِ وَالضَّحَّاكُ" فِي ظِلَالٍ مِنَ الْغَمَامِ". وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ" وَالْمَلَائِكَةِ" بِالْخَفْضِ عَطْفًا عَلَى الْغَمَامِ، وَتَقْدِيرُهُ مَعَ الْمَلَائِكَةِ، تَقُولُ الْعَرَبُ: أَقْبَلَ الْأَمِيرُ فِي الْعَسْكَرِ، أَيْ مَعَ الْعَسْكَرِ." ظُلَلٌ" جَمْعُ ظُلَّةٍ فِي التَّكْسِيرِ، كَظُلْمَةٍ وَظُلَمٍ وَفِي التَّسْلِيمِ ظُلُلَاتٌ، وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:

{ هَلْ يَنْظُرُونَ } yani İslâm'a girmeyi terk edenleri kastetmektedir. Buradaki { هَلْ } lafzı ile inkâr/olumsuzluk kastedilmiştir; yani: "Beklemiyorlar: { إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَالْمَلائِكَةُ }" demektir. Nazartühû (نَظَرْتُهُ) ve intazartühû (انْتَظَرْتُهُ) aynı anlamdadır; nazar beklemek demektir. Katâde, Ebû Ca'fer Yezîd b. el-Ka'kâ' ve ed-Dahhâk { فِي ظِلَالٍ مِنَ الْغَمَامِ } şeklinde okumuşlardır. Ebû Ca'fer { وَالْمَلَائِكَةِ } kelimesini { الْغَمَامِ } lafzına atfederek mecrur (esreli) okumuştur; bunun takdiri 'meleklerle birlikte' demektir. Nitekim Araplar: 'Emîr askerler içinde geldi' derken, yani askerlerle birlikte geldi demek isterler. Zulel (ظُلَلٌ), kuralsız çoğulda (teksîr) zulle (ظُلَّةٍ) kelimesinin çoğuludur; tıpkı zulmet (ظُلْمَةٍ) ve zulem (ظُلَمٍ) gibi. Kurallı çoğulda ise zulelât (ظُلُلَاتٌ) şeklinde gelir; Sîbeveyhi şu beyti okumuştur:

إِذَا الْوَحْشُ ضَمَّ الْوَحْشَ فِي ظُلُلَاتِهَا ... سَوَاقِطُ مِنْ حَرٍّ وَقَدْ كَانَ أَظْهَرَا

Sıcaktan düşen gölgeliklerinde yabani hayvanlar diğer hayvanlara yanaştığı zaman ... Oysa gün daha yeni aydınlanmıştı

وَظُلَّاتٌ وَظِلَالٌ، جَمْعُ ظِلٍّ فِي الْكَثِيرِ، وَالْقَلِيلُ أَظْلَالٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ظِلَالٌ جَمْعَ ظُلَّةٍ، مِثْلَ قَوْلِهِ: قُلَّةٍ وَقِلَالٍ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

Zullât ve zılâl (ظِلَالٌ), çokluk çoğulunda zıll (ظِلٍّ) kelimesinin çoğuludur; azlık çoğulu ise ezlâl (أَظْلَالٌ)dir. Zılâl (ظِلَالٌ) kelimesinin kulle (قُلَّةٍ) ve kılâl (قِلَالٍ) kelimelerinde olduğu gibi zulle (ظُلَّةٍ) kelimesinin çoğulu olması da caizdir; nitekim şair şöyle demiştir:

مَمْزُوجَةٌ بِمَاءِ الْقِلَالِ

Testi suyu ile karıştırılmıştır

قَالَ الْأَخْفَشُ سَعِيدٌ: وَ" الْمَلَائِكَةِ" بِالْخَفْضِ بِمَعْنَى وَفِي الْمَلَائِكَةِ. قَالَ: وَالرَّفْعُ أَجْوَدُ، كَمَا قَالَ:" هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ "،" وَجاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا ". قَالَ الْفَرَّاءُ: وَفِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ" هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ وَالْمَلَائِكَةُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ". قَالَ قَتَادَةُ: الْمَلَائِكَةُ يَعْنِي تَأْتِيهِمْ لِقَبْضِ أَرْوَاحِهِمْ، وَيُقَالُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَهُوَ أَظْهَرُ. قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ وَالرَّبِيعُ: تَأْتِيهِمُ الْمَلَائِكَةُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ، وَيَأْتِيهِمُ اللَّهُ فِيمَا شَاءَ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: التَّقْدِيرُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَمِنَ الْمَلَائِكَةِ. وَقِيلَ: لَيْسَ الْكَلَامُ عَلَى ظَاهِرِهِ فِي حَقِّهِ سُبْحَانَهُ، وَإِنَّمَا الْمَعْنَى يَأْتِيهِمْ أَمْرُ اللَّهِ وَحُكْمُهُ. وَقِيلَ: أَيْ بِمَا وَعَدَهُمْ مِنَ الْحِسَابِ وَالْعَذَابِ فِي ظُلَلٍ، مِثْلَ:" فَأَتاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا " أَيْ بِخِذْلَانِهِ إِيَّاهُمْ، هَذَا قَوْلُ الزَّجَّاجِ، وَالْأَوَّلُ قَوْلُ الْأَخْفَشِ سَعِيدٍ. وَقَدْ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى الْإِتْيَانِ رَاجِعًا إِلَى الجزاء، فسمى

Ahfeş Saîd şöyle demiştir: “el-Melâiketi” (وَالْمَلَائِكَةِ) kelimesinin cer ile [okunması], “ve melekler içinde” (ve fi’l-melâiketi) anlamındadır. [Ahfeş devamla] şöyle demiştir: Merfû okunması ise şu ayetlerde olduğu gibi daha uygundur: { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ } “Onlar meleklerin kendilerine gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?”, { وَجاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا } “Rabbin ve saf saf melekler geldiği zaman”. el-Ferrâ şöyle demiştir: Abdullah [b. Mes‘ûd]’un kıraatinde bu ayet: “Onlar Allah’ın ve meleklerin buluttan gölgeler içinde kendilerine gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?” şeklindedir. Katâde: “Meleklerin [gelmesi], ruhlarını kabzetmek için gelmeleridir” demiştir. Kıyamet günü [gelmeleridir] de denilmiştir ki bu daha açıktır. Ebu’l-Âliye ve er-Rebî‘: “Melekler onlara buluttan gölgeler içinde gelir, Allah ise dilediği şekilde gelir” demişlerdir. ez-Zeccâc ise: “Takdiri; buluttan ve meleklerden gölgeler içinde [gelmeleridir]” demiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu ifade, Cenâb-ı Hak hakkında zahirî manasında değildir; mana sadece Allah’ın emrinin ve hükmünün onlara gelmesidir. Şöyle de denilmiştir: Yani onlara vadettiği hesap ve azapla gölgeler içinde [gelmesidir]; tıpkı: { فَأَتاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا } “Allah onlara hiç hesaba katmadıkları bir yerden geldi” ayetinde olduğu gibi ki [buradaki mana], onları yardımsız bırakmasıdır. Bu, ez-Zeccâc’ın görüşüdür; birinci görüş ise Ahfeş Saîd’e aittir. Gelme (ityân) manasının cezaya raci olması da muhtemeldir; böylece

الْجَزَاءَ إِتْيَانًا كَمَا سَمَّى التَّخْوِيفَ وَالتَّعْذِيبَ فِي قِصَّةِ نُمْرُوذَ إِتْيَانًا فَقَالَ:" فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ ". وَقَالَ فِي قِصَّةِ النَّضِيرِ:" فَأَتاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ"، وَقَالَ:" وَإِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنا بِها ". وَإِنَّمَا احْتَمَلَ الْإِتْيَانُ هَذِهِ الْمَعَانِي لِأَنَّ أَصْلَ الْإِتْيَانِ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ هُوَ الْقَصْدُ إِلَى الشَّيْءِ، فَمَعْنَى الْآيَةِ: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يُظْهِرَ اللَّهُ تَعَالَى فِعْلًا مِنَ الْأَفْعَالِ مَعَ خَلْقٍ مِنْ خَلْقِهِ يَقْصِدُ إِلَى مُجَازَاتِهِمْ وَيَقْضِي فِي أَمْرِهِمْ مَا هُوَ قَاضٍ، وَكَمَا أَنَّهُ سُبْحَانَهُ أَحْدَثَ فِعْلًا سَمَّاهُ نُزُولًا وَاسْتِوَاءً كَذَلِكَ يُحْدِثُ فِعْلًا يُسَمِّيهِ إِتْيَانًا، وَأَفْعَالُهُ بِلَا آلَةٍ وَلَا عِلَّةٍ، سُبْحَانَهُ! وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ أَبِي صَالِحٍ: هَذَا مِنَ الْمَكْتُومِ الَّذِي لَا يُفَسَّرُ. وَقَدْ سَكَتَ بَعْضُهُمْ عَنْ تَأْوِيلِهَا، وَتَأَوَّلَهَا بَعْضُهُمْ كَمَا ذَكَرْنَا. وَقِيلَ: الْفَاءُ بِمَعْنَى الْبَاءِ، أَيْ يَأْتِيهِمْ بِظُلَلٍ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ:" يَأْتِيهِمُ اللَّهُ فِي صُورَةٍ" أَيْ بِصُورَةٍ امْتِحَانًا لَهُمْ. وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُحْمَلَ هَذَا وَمَا أَشْبَهَهُ مِمَّا جَاءَ فِي الْقُرْآنِ وَالْخَبَرِ عَلَى وَجْهِ الِانْتِقَالِ وَالْحَرَكَةِ وَالزَّوَالِ، لِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ صِفَاتِ الْأَجْرَامِ وَالْأَجْسَامِ، تَعَالَى اللَّهُ الْكَبِيرُ الْمُتَعَالِ، ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ عَنْ مُمَاثَلَةِ الْأَجْسَامِ عُلُوًّا كَبِيرًا. وَالْغَمَامُ: السَّحَابُ الرَّقِيقُ الْأَبْيَضُ، سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ يَغُمُّ، أَيْ يَسْتُرُ، كَمَا تَقَدَّمَ. وَقَرَأَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ" وَقَضَاءُ الْأَمْرِ". وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ يَعْمَرَ" وَقُضِيَ الْأُمُورُ" بِالْجَمْعِ. وَالْجُمْهُورُ" وَقُضِيَ الْأَمْرُ" فَالْمَعْنَى وَقَعَ الْجَزَاءُ وَعُذِّبَ أَهْلُ الْعِصْيَانِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" تَرْجِعُ الْأُمُورُ" عَلَى بِنَاءِ الْفِعْلِ لِلْفَاعِلِ، وَهُوَ الْأَصْلُ، دَلِيلُهُ" أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ "،" إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ ". وَقَرَأَ الْبَاقُونَ" تُرْجَعُ" عَلَى بِنَائِهِ لِلْمَفْعُولِ، وَهِيَ أَيْضًا قِرَاءَةٌ حَسَنَةٌ، دَلِيلُهُ" ثُمَّ تُرَدُّونَ "،" ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ "،" وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي " وَالْقِرَاءَتَانِ حَسَنَتَانِ بِمَعْنًى، وَالْأَصْلُ الْأُولَى، وَبِنَاؤُهُ لِلْمَفْعُولِ تَوَسُّعٌ وَفَرْعٌ، وَالْأُمُورُ كُلُّهَا رَاجِعَةٌ إِلَى اللَّهِ قَبْلُ وَبَعْدُ. وَإِنَّمَا نَبَّهَ بِذِكْرِ ذَلِكَ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ عَلَى زَوَالِ مَا كان منها إلى الملوك في الدنيا

[Cezalandırmayı] 'gelme' (ityân) olarak isimlendirmiştir; nitekim Nemrûd kıssasında korkutmayı ve azap etmeyi de 'gelme' olarak adlandırıp şöyle buyurmuştur: { فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ } “Bunun üzerine Allah onların kurdukları binaları temellerinden sarstı da tavan tepelerinden üzerlerine çöktü.” Benî Nadîr kıssasında da şöyle buyurmuştur: { فَأَتاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ } “Allah onlara hiç hesaba katmadıkları bir taraftan geliverdi ve kalplerine korku saldı.” Yine şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنا بِها } “Bir hardal tanesi ağırlığınca da olsa onu getiririz.” İtyân (gelmek) kelimesinin bu manaları yüklenmesi, dil ehli nezdinde ityânın aslının bir şeye 'yönelmek ve kastetmek' olmasındandır. Buna göre ayetin manası şöyledir: Onlar, Allah Teâlâ'nın yarattıklarından bir zümre hakkında bir fiil ortaya koyup onları cezalandırmaya yönelmesini ve haklarında vereceği hükmü gerçekleştirmesini mi bekliyorlar? Nitekim O, nüzûl (inme) ve istivâ (yükselme) olarak adlandırdığı fiilleri yoktan var ettiği gibi, ityân (gelme) olarak adlandırdığı bir fiili de yoktan var eder; O'nun fiilleri bir alet ve bir illet (sebep) olmaksızın gerçekleşir, O her türlü eksiklikten münezzehtir! İbn Abbâs, Ebû Sâlih rivayetinde şöyle demiştir: “Bu, tefsir edilmeyen, gizli bırakılmış [müteşâbih] konulardandır.” Nitekim âlimlerden bir kısmı bunun tevilinden sükût etmiş, bir kısmı da zikrettiğimiz şekilde tevil etmiştir. Bir görüşe göre de ayetteki “fî” harf-i cerri “bâ” anlamındadır; yani “bulut gölgeleriyle (bı-zulelin) gelir” demektir. Nitekim hadiste geçen: « يَأْتِيهِمُ اللَّهُ فِي صُورَةٍ » “Allah onlara bir surette gelir” ifadesi de onları sınamak için «bir suretle gelir» anlamındadır. Ne bu ifadenin ne de Kur'an ve hadislerde geçen benzerlerinin yer değiştirme (intikal), hareket etme ve yok olup gitme (zevâl) manalarına hamledilmesi caiz değildir; zira bunlar cisimlerin ve hacim kaplayan maddelerin (ecrâm) özellikleridir. Yüce, ulu, celâl ve ikram sahibi olan Allah, cisimlere benzemekten pek yücedir, münezzehtir. Gamâm (الْغَمَامُ): İnce beyaz buluttur. Daha önce geçtiği üzere, kaplayıp örttüğü (yağummu) için bu şekilde isimlendirilmiştir. Muâz b. Cebel { وَقَضَاءُ الْأَمْرِ } “ve işin hükme bağlanması” şeklinde okumuştur. Yahyâ b. Ya'mer ise çoğul olarak { وَقُضِيَ الْأُمُورُ } şeklinde okumuştur. Cumhurun kıraati ise { وَقُضِيَ الْأَمْرُ } şeklindedir; bunun manası ise cezanın vuku bulması ve isyan ehlinin azap edilmesidir. İbn Âmir, Hamza ve Kisâî, fiili mâlum (etken) kalıbında { تَرْجِعُ الْأُمُورُ } şeklinde okumuşlardır ki aslolan da budur. Bunun delili: { أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ } “İyi bilin ki bütün işler Allah'a döner” ve { إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ } “Dönüşünüz yalnızca Allah'adır” ayetleridir. Diğer kıraat imamları ise fiili meçhul (edilgen) kalıbında { تُرْجَعُ } şeklinde okumuşlardır; bu da güzel bir kıraattir. Bunun delili ise: { ثُمَّ تُرَدُّونَ } “Sonra döndürülürsünüz”, { ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ } “Sonra Allah'a döndürülürler” ve { وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي } “Eğer Rabbime döndürülürsem” ayetleridir. Her iki kıraat de güzeldir ve anlam olarak birdir. Ancak birinci kıraat asıldır; meçhul kalıpta okunması ise genişletme (tevessü') ve fer'îdir. İşlerin tamamı öncesinde de sonrasında da Allah'a dönmektedir. Bunun kıyamet gününde özellikle zikredilip dikkat çekilmesi ise, dünyada krallara ait gibi görünen yetkilerin [o gün] bütünüyle yok olduğunu bildirmek içindir.

[سورة البقرة (٢): آية ٢١١]

[Bakara Suresi (2): Ayet 211]

سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ كَمْ آتَيْناهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (٢١١)

{ سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ كَمْ آتَيْناهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } “İsrailoğullarına sor, kendilerine nice apaçık deliller verdik! Kim Allah'ın nimetini kendisine geldikten sonra değiştirirse, bilsin ki Allah'ın cezası pek çetindir.” (211)

قَوْلُهُ تَعَالَى: سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ كَمْ آتَيْناهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ" سَلْ" مِنَ السُّؤَالِ: بِتَخْفِيفِ الْهَمْزَةِ، فَلَمَّا تَحَرَّكَتِ السِّينُ لَمْ يَحْتَجْ إِلَى أَلِفِ الْوَصْلِ. وَقِيلَ: إِنَّ لِلْعَرَبِ فِي سُقُوطِ أَلِفِ الوصل في" سَلْ" وثبوتها في" واسئل" وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا- حَذْفُهَا فِي إِحْدَاهُمَا وَثُبُوتُهَا فِي الْأُخْرَى، وَجَاءَ الْقُرْآنُ بِهِمَا، فَاتَّبِعْ خَطَّ الْمُصْحَفِ فِي إِثْبَاتِهِ لِلْهَمْزَةِ وَإِسْقَاطِهَا. وَالْوَجْهُ الثَّانِي- أَنَّهُ يَخْتَلِفُ إِثْبَاتُهَا وَإِسْقَاطُهَا بِاخْتِلَافِ الْكَلَامِ الْمُسْتَعْمَلِ فِيهِ، فَتُحْذَفُ الْهَمْزَةُ فِي الْكَلَامِ الْمُبْتَدَإِ، مِثْلَ قَوْلِهِ:" سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ"، وَقَوْلِهِ:" سَلْهُمْ أَيُّهُمْ بِذلِكَ زَعِيمٌ ". وثبت في العطف، مثل قول:" وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ "،" وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ " قَالَهُ عَلِيُّ بْنُ عِيسَى. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو فِي رِوَايَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْهُ" اسْأَلْ" عَلَى الْأَصْلِ. وَقَرَأَ قَوْمٌ" اسَلْ" عَلَى نَقْلِ الْحَرَكَةِ إِلَى السِّينِ وَإِبْقَاءِ أَلِفِ الْوَصْلِ، عَلَى لُغَةِ مَنْ قَالَ: الْأَحْمَرُ. وَ" كَمْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، لِأَنَّهَا مَفْعُولٌ ثَانٍ لآتيناهم. وَقِيلَ: بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ، تَقْدِيرُهُ كَمْ آتَيْنَا آتَيْنَاهُمْ. وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَتَقَدَّمَهَا الْفِعْلُ لِأَنَّ لَهَا صَدْرَ الْكَلَامِ." مِنْ آيَةٍ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى التَّمْيِيزِ عَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ، وَعَلَى الثَّانِي مفعول ثان لآتيناهم، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ، وَالْخَبَرُ فِي آتَيْنَاهُمْ، وَيَصِيرُ فِيهِ عَائِدٌ عَلَى كَمْ، تَقْدِيرُهُ: كَمْ آتَيْنَاهُمُوهُ، وَلَمْ يُعْرَبْ وَهِيَ اسْمٌ لِأَنَّهَا بِمَنْزِلَةِ الْحُرُوفِ لِمَا وَقَعَ فِيهِ مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ، وَإِذَا فَرَّقْتَ بَيْنَ كَمْ وَبَيْنَ الِاسْمِ كَانَ الِاخْتِيَارُ أَنْ تَأْتِيَ بِمِنْ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَإِنْ حَذَفْتَهَا نَصَبْتَ فِي الِاسْتِفْهَامِ وَالْخَبَرِ، وَيَجُوزُ الْخَفْضُ فِي الْخَبَرِ كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

Allah Teâlâ'nın: { سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ كَمْ آتَيْناهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ } buyruğundaki { سَلْ } kelimesi soru sormaktan (süâl) gelir; hemzenin hafifletilmesiyle (tahfîf) yapılmıştır. Sîn harfi harekeli olunca vasıl hemzesine ihtiyaç kalmamıştır. Arapların { سَلْ } kelimesinde vasıl hemzesini düşürmesi ve { واسئل } kelimesinde ise sabit tutması hususunda iki vecih olduğu söylenmiştir: Birincisi; birinde hazfedilmesi diğerinde ise sabit kalmasıdır ve Kur'an her ikisiyle de gelmiştir; o hâlde mushaf hattında hemzenin sabit tutulması ve düşürülmesine uyulmalıdır. İkinci vecih; kullanıldığı cümlenin farklılığına göre sabit kalması veya düşürülmesidir; dolayısıyla söze başlandığında: { سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrailoğullarına sor” ve: { سَلْهُمْ أَيُّهُمْ بِذلِكَ زَعِيمٌ } “Onlara sor: Hangisi buna kefildir?” buyruklarında olduğu gibi hemze hazfedilir. Atıf hâlinde ise: { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “O kasabaya sor” ve: { وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ } “Allah'tan lütfunu isteyin” buyruklarında olduğu gibi sabit kalır; bunu Ali b. Îsâ söylemiştir. Ebû Amr, İbn Abbâs'tan gelen rivayette aslına uygun olarak { اسْأَلْ } şeklinde okumuştur. Bir topluluk ise el-Ahmer (الْأَحْمَرُ) diyenlerin lehçesi üzere, harekeyi sîn harfine aktarıp vasıl hemzesini sabit tutarak { اسَلْ } şeklinde okumuştur. { كَمْ } lafzı, 'onlara verdik' (âteynâhüm) fiilinin ikinci mef'ûlü olduğu için nasb mahallindedir. 'Kendilerine ne kadar verdiğimizi onlara verdik' takdirinde gizli bir fiille mansub olduğu da söylenmiştir. Soru edatı cümlenin başında yer alması gerektiğinden (sadâret hakkı olduğundan), fiilin onun önüne geçmesi caiz değildir. { مِنْ آيَةٍ } ifadesi birinci takdire göre temyiz olarak nasb mahallindedir, ikinci takdire göre ise âteynâhüm fiilinin ikinci mef'ûlüdür. { كَمْ } lafzının mübteda olarak ref mahallinde olması, âteynâhüm fiilinin ise haber olması da caizdir; bu durumda onda { كَمْ } lafzına dönen bir zamir bulunur ve takdiri: 'Bizim kendilerine verdiğimiz nice [deliller]' şeklinde olur. Bir isim olmasına rağmen soru anlamı içerdiğinden dolayı harflere benzediği için mebnî kalmış, irap almamıştır. { كَمْ } ile [ondan sonraki] isim arasını ayırdığın zaman, bu ayette olduğu gibi min (مِنْ) harfini getirmek en uygun yoldur. Şayet min'i hazfedersen hem soru (istifhâm) hem de haber bildiren cümlede nasb edersin; haber bildiren cümlede ise cer yapılması da caizdir, nitekim şair şöyle demiştir:

كَمْ بِجُودٍ مُقْرِفٍ نَالَ الْعُلَا ... وكريم بخله قد وضعه

Nice soysuz kimse cömertliği sayesinde yücelere ermiş, nice asil kimseyi de cimriliği alçaltmıştır.

وَالْمُرَادُ بِالْآيَةِ كَمْ جَاءَهُمْ فِي أَمْرِ مُحَمَّدٍ ﵇ مِنْ آيَةٍ مُعَرِّفَةٍ بِهِ دَالَّةٍ عَلَيْهِ. قَالَ مُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ وَغَيْرُهُمَا: يَعْنِي الْآيَاتِ الَّتِي جَاءَ بِهَا مُوسَى ﵇ مِنْ فَلْقِ الْبَحْرِ وَالظُّلَلِ مِنَ الْغَمَامِ وَالْعَصَا وَالْيَدِ وَغَيْرِ ذَلِكَ. وَأَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى نَبِيَّهُ بِسُؤَالِهِمْ عَلَى جِهَةِ التَّقْرِيعِ لَهُمْ وَالتَّوْبِيخِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُ

Ayetten kasıt; Muhammed aleyhisselâm'ın davasında onu tanıtan ve ona delalet eden nice delilin kendilerine gelmiş olmasıdır. Mücâhid, Hasan ve başkaları şöyle demiştir: Mûsâ aleyhisselâm'ın getirdiği denizin yarılması, buluttan gölgeler, asâ, yed-i beyzâ ve benzeri mucizeleri kastetmektedir. Allah Teâlâ, onları azarlamak ve kınamak maksadıyla Peygamberine onlara soru sormasını emretmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُ } buyruğu;

لَفْظٌ عَامٌّ لِجَمِيعِ الْعَامَّةِ، وَإِنْ كَانَ الْمُشَارُ إِلَيْهِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، لِكَوْنِهِمْ بَدَّلُوا مَا فِي كُتُبِهِمْ وَجَحَدُوا أَمْرَ مُحَمَّدٍ ﷺ، فاللفظ مُنْسَحِبٌ عَلَى كُلِّ مُبَدِّلٍ نِعْمَةَ اللَّهِ تَعَالَى. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: النِّعْمَةُ هُنَا الْإِسْلَامُ، وَهَذَا قَرِيبٌ مِنَ الْأَوَّلِ. وَيَدْخُلُ فِي اللَّفْظِ أَيْضًا كُفَّارُ قُرَيْشٍ، فَإِنَّ بَعْثَ مُحَمَّدٍ ﷺ فِيهِمْ نِعْمَةٌ عَلَيْهِمْ، فَبَدَّلُوا قَبُولَهَا وَالشُّكْرَ عَلَيْهَا كُفْرًا. قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ خَبَرٌ يَتَضَمَّنُ الْوَعِيدَ. وَالْعِقَابُ مَأْخُوذٌ مِنَ الْعَقِبِ، كَأَنَّ الْمُعَاقِبَ يَمْشِي بِالْمُجَازَاةِ لَهُ فِي آثَارِ عَقِبِهِ، وَمِنْهُ عُقْبَةُ الرَّاكِبِ وَعُقْبَةُ الْقِدْرِ. فَالْعِقَابُ وَالْعُقُوبَةُ يَكُونَانِ بِعَقِبِ الذَّنْبِ، وَقَدْ عَاقَبَهُ بذنبه.

her ne kadar kastedilenler, kitaplarındakileri değiştirmeleri ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in davasını inkâr etmeleri sebebiyle İsrailoğulları olsa da bütün insanları kapsayan genel bir ifadedir; dolayısıyla bu lafız Allah Teâlâ'nın nimetini değiştiren herkesi kapsar. Taberî: "Buradaki nimet İslâm'dır" demiştir ki bu da birinci görüşe yakındır. Kureyş kâfirleri de bu lafzın kapsamına girer; zira Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in aralarından gönderilmesi onlar için bir nimetti, ancak onlar bu nimeti kabul edip şükretmek yerine inkâr ile değiştirdiler. Allah Teâlâ'nın: { فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } buyruğu tehdit içeren bir haberdir. İkâb (الْعِقَابُ) kelimesi topuk (el-akib) kelimesinden türemiştir; sanki cezalandıran kimse cezayı onun topuk izleri üzerinde takip edip vermektedir. Bineğe nöbetleşe binmek (ukbetü'r-râkib) ve tencerenin dibinde kalan yemek artığı (ukbetü'l-kıdr) tabirleri de bundandır. Dolayısıyla ikâb ve ukûbet (ceza), günahın hemen ardı sıra gelir; nitekim: 'Günahının ardından onu cezalandırdı' denilir.

[سورة البقرة (٢): آية ٢١٢]

[Bakara Suresi (2): Ayet 212]

زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٢١٢)

{ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ } “İnkâr edenlere dünya hayatı süslü gösterildi. Onlar iman edenlerle alay ederler. Oysa takva sahipleri, kıyamet gününde onların üstündedir. Allah dilediğine hesapsız rızık verir.” (212)

قَوْلُهُ تَعَالَى: زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ. وَالْمُرَادُ رُؤَسَاءُ قُرَيْشٍ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَحُمَيْدُ بْنُ قَيْسٍ عَلَى بِنَاءِ الْفَاعِلِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهِيَ قِرَاءَةٌ شَاذَّةٌ، لِأَنَّهُ لم يتقد لِلْفَاعِلِ ذِكْرٌ. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي عَبْلَةَ" زُيِّنَتْ" بِإِظْهَارِ الْعَلَامَةِ، وَجَازَ ذَلِكَ لِكَوْنِ التَّأْنِيثِ غَيْرَ حَقِيقِيٍّ، وَالْمُزَيِّنُ هُوَ خَالِقُهَا وَمُخْتَرِعُهَا وَخَالِقُ الْكُفْرِ، وَيُزَيِّنُهَا أَيْضًا الشَّيْطَانُ بِوَسْوَسَتِهِ وَإِغْوَائِهِ. وَخَصَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لِقَبُولِهِمُ التَّزْيِينَ جُمْلَةً، وَإِقْبَالِهِمْ عَلَى الدُّنْيَا وَإِعْرَاضِهِمْ عَنِ الْآخِرَةِ بِسَبَبِهَا. وَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ مَا عَلَى الْأَرْضِ زِينَةً لَهَا لِيَبْلُوَ الخلق أيهم أحسن عملا،

Allah Teâlâ'nın: { زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا } “İnkâr edenlere dünya hayatı süslü gösterildi” buyruğunda [fiil] meçhul (faili zikredilmeyen) kalıptadır. [Bununla] kastedilenler Kureyş'in ileri gelenleridir. Mücâhid ve Humeyd b. Kays ise malum (fail) yapısıyla [zeyyene şeklinde] okumuşlardır. en-Nehhâs şöyle demiştir: “Bu şaz bir kıraattir; çünkü öncesinde failden hiç bahsedilmemiştir.” İbn Ebî Able ise [müenneslik] alametini açıkça belirterek “züyyinet” (زُيِّنَتْ) şeklinde okumuştur. Müennesliğin hakiki olmaması sebebiyle bu caiz olmuştur. [Dünyayı] süsleyen ise onun yaratıcısı, var edicisi ve küfrü yaratan [Allah'tır]; ayrıca şeytan da vesvesesi ve ayartmasıyla onu süsler. İnkâr edenlerin özellikle zikredilmesi, bu süslenmeyi bütünüyle kabul etmeleri, dünyaya yönelmeleri ve onun sebebiyle ahiretten yüz çevirmeleri nedeniyledir. Nitekim Allah, hangisinin daha güzel amel işleyeceğini sınamak için yeryüzündeki şeyleri ona bir süs kılmıştır;

فَالْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ هُمْ عَلَى سُنَنِ الشَّرْعِ لَمْ تَفْتِنْهُمُ الزِّينَةُ، وَالْكُفَّارُ تَمَلَّكَتْهُمْ لِأَنَّهُمْ لَا يَعْتَقِدُونَ غَيْرَهَا. وَقَدْ قَالَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ﵁ حِينَ قُدِمَ عَلَيْهِ بِالْمَالِ: اللَّهُمَّ إِنَّا لَا نَسْتَطِيعُ إِلَّا أَنْ نَفْرَحَ بِمَا زَيَّنْتَ لَنَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا إِشَارَةٌ إِلَى كُفَّارِ قُرَيْشٍ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا يُعَظِّمُونَ حَالَهُمْ مِنَ الدُّنْيَا وَيَغْتَبِطُونَ بِهَا، وَيَسْخَرُونَ مِنَ اتِّبَاعِ مُحَمَّدٍ ﷺ. قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: فِي طَلَبِهِمُ الْآخِرَةَ. وَقِيلَ: لِفَقْرِهِمْ وَإِقْلَالِهِمْ، كَبِلَالٍ وَصُهَيْبٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَغَيْرِهِمْ، ﵃، فَنَبَّهَ سُبْحَانَهُ عَلَى خَفْضِ مَنْزِلَتِهِمْ لِقَبِيحِ فِعْلِهِمْ بِقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ. وَرَوَى عَلِيٌّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:" مَنِ اسْتَذَلَّ مُؤْمِنًا أَوْ مُؤْمِنَةً أَوْ حَقَّرَهُ لِفَقْرِهِ وَقِلَّةِ ذَاتِ يَدِهِ شَهَّرَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ فَضَحَهُ وَمَنْ بَهَتَ مُؤْمِنًا أَوْ مُؤْمِنَةً أَوْ قَالَ فِيهِ مَا لَيْسَ فِيهِ أَقَامَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى تَلٍّ مِنْ نَارٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى يَخْرُجَ مِمَّا قَالَ فِيهِ وَإِنَّ عِظَمَ الْمُؤْمِنِ أَعْظَمُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَكْرَمُ عَلَيْهِ مِنْ مَلَكٍ مقرب وليس شي أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِنْ مُؤْمِنٍ تَائِبٍ أَوْ مُؤْمِنَةٍ تَائِبَةٍ وَإِنَّ الرَّجُلَ الْمُؤْمِنَ يُعْرَفُ فِي السَّمَاءِ كَمَا يَعْرِفُ الرَّجُلَ أَهْلُهُ وَوَلَدُهُ". ثُمَّ قِيلَ: مَعْنَى" وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ" أَيْ فِي الدَّرَجَةِ، لِأَنَّهُمْ فِي الْجَنَّةِ وَالْكُفَّارُ فِي النَّارِ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ بِالْفَوْقِ الْمَكَانُ، مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْجَنَّةَ فِي السَّمَاءِ، وَالنَّارَ فِي أَسْفَلِ السَّافِلِينَ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ التَّفْضِيلُ عَلَى مَا يَتَضَمَّنُهُ زَعْمُ الْكُفَّارِ، فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ: وَإِنْ كَانَ مَعَادٌ فَلَنَا فِيهِ الْحَظُّ أَكْثَرُ مِمَّا لَكُمْ، وَمِنْهُ حَدِيثُ خَبَّابٍ مَعَ الْعَاصِ بْنِ وَائِلٍ، قَالَ خَبَّابٌ: كَانَ لِي عَلَى الْعَاصِ بْنِ وَائِلٍ دَيْنٌ فَأَتَيْتُهُ أَتَقَاضَاهُ، فَقَالَ لِي: لَنْ أَقْضِيَكَ حَتَّى تَكْفُرَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ. قَالَ فَقُلْتُ لَهُ: إِنِّي لَنْ أَكْفُرَ بِهِ حَتَّى تَمُوتَ ثُمَّ تُبْعَثَ. قَالَ: وَإِنِّي لَمَبْعُوثٌ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ؟! فَسَوْفَ أَقْضِيكَ إِذَا رَجَعْتُ إِلَى مَالٍ وَوَلَدٍ، الْحَدِيثَ. وَسَيَأْتِي بِتَمَامِهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَيُقَالُ: سَخِرْتُ مِنْهُ وَسَخِرْتُ بِهِ، وَضَحِكْتُ مِنْهُ وَضَحِكْتُ بِهِ، وَهَزِئْتُ مِنْهُ وَبِهِ، كُلُّ ذَلِكَ يُقَالُ، حكاه الأخفش. والاسم

Şeriatın yolunda olan müminleri [dünyanın] süsü ayartmamıştır. İnkârcıları ise [bu süs] esir almıştır; çünkü onlar bundan başkasına inanmazlar. Nitekim Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh kendisine mal getirildiğinde şöyle demiştir: "Allah'ım! Şüphesiz biz, bize süslü gösterdiğin şeyle sevinmekten kendimizi alamıyoruz." Allah Teâlâ'nın: { وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } “Onlar iman edenlerle alay ederler” buyruğu, Kureyş kâfirlerine bir işarettir. Çünkü onlar dünyadaki durumlarını büyük görür, onunla sevinir ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e tâbi olanlarla alay ederlerdi. İbn Cüreyc: "[Onların] ahireti aramalarıyla [alay ederlerdi]" demiştir. Bilâl, Suheyb, İbn Mes'ûd ve diğerleri (radıyallâhu anhum) gibi yoksullukları ve darlıkları sebebiyle [alay ederlerdi] de denilmiştir. Bunun üzerine Yüce [Allah]: { وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Oysa takva sahipleri, kıyamet gününde onların üstündedir” buyruğuyla, çirkin fiillerinden ötürü onların mertebelerinin düşüklüğüne dikkat çekmiştir. Ali [radıyallâhu anh], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « مَنِ اسْتَذَلَّ مُؤْمِنًا أَوْ مُؤْمِنَةً أَوْ حَقَّرَهُ لِفَقْرِهِ وَقِلَّةِ ذَاتِ يَدِهِ شَهَّرَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ فَضَحَهُ وَمَنْ بَهَتَ مُؤْمِنًا أَوْ مُؤْمِنَةً أَوْ قَالَ فِيهِ مَا لَيْسَ فِيهِ أَقَامَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى تَلٍّ مِنْ نَارٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى يَخْرُجَ مِمَّا قَالَ فِيهِ وَإِنَّ عِظَمَ الْمُؤْمِنِ أَعْظَمُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَكْرَمُ عَلَيْهِ مِنْ مَلَكٍ مقرب وليس شي أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِنْ مُؤْمِنٍ تَائِبٍ أَوْ مُؤْمِنَةٍ تَائِبَةٍ وَإِنَّ الرَّجُلَ الْمُؤْمِنَ يُعْرَفُ فِي السَّمَاءِ كَمَا يَعْرِفُ الرَّجُلَ أَهْلُهُ وَوَلَدُهُ » «Kim bir mümin erkeği veya mümin kadını fakirliği ve elinin darlığı sebebiyle hor görür ya da küçümserse, Allah kıyamet gününde onu teşhir eder ve rezil eder. Kim de bir mümin erkeğe veya mümin kadına iftira atar ya da onda bulunmayan bir şeyi onun hakkında söylerse, Yüce Allah kıyamet gününde söylediği şeyden [vebalinden] kurtuluncaya kadar onu ateşten bir tepe üzerinde tutar. Şüphesiz müminin büyüklüğü Allah katında mukarreb bir melekten daha büyük ve O'na daha değerlidir. Allah'a tövbe eden bir mümin erkekten veya tövbe eden bir mümin kadından daha sevimli hiçbir şey yoktur. Mümin bir kimse ise gökte, tıpkı kişinin ailesi ve çocuğu tarafından tanındığı gibi tanınır.» Sonra: { وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Oysa takva sahipleri, kıyamet gününde onların üstündedir” [ifadesinin] anlamının mertebe bakımından [üstünlük] olduğu söylenmiştir; çünkü onlar cennette, kâfirler ise cehennemdedir. "Üstünde" [ifadesiyle] mekânın kastedilmiş olması da muhtemeldir; çünkü cennet gökte, cehennem ise esfel-i sâfilîndedir (en aşağıların aşağısındadır). Üstünlüğün, kâfirlerin iddialarını reddetmeye yönelik olması da muhtemeldir; zira onlar: "Eğer bir ahiret varsa, oradaki payımız sizinkinden daha çok olacaktır" derlerdi. Habbâb'ın el-Âs b. Vâil ile olan hadisi de bundandır. Habbâb şöyle demiştir: "el-Âs b. Vâil'den alacağım vardı. Alacağımı istemek üzere ona gittim. Bana: 'Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) inkâr etmedikçe sana borcumu ödemeyeceğim' dedi. Ona: 'Sen ölüp sonra diriltilinceye kadar onu asla inkâr etmeyeceğim' dedim. O da: 'Ben ölümden sonra gerçekten diriltilecek miyim?! Mal ve evlada kavuştuğum zaman sana borcumu öderim' dedi..." [hadisin devamı]. İnşâallahu Teâlâ ileride eksiksiz gelecektir. [Arapçada:] Sahirtü minhü (سَخِرْتُ مِنْهُ) ve sahirtü bihî (سَخِرْتُ بِهِ) [onunla alay ettim], dahiktü minhü (ضَحِكْتُ مِنْهُ) ve dahiktü bihî (ضَحِكْتُ بِهِ) [ona güldüm], heze'tü minhü (هَزِئْتُ مِنْهُ) ve heze'tü bihî (هَزِئْتُ بِهِ) [onunla alay ettim] denilir; bunların hepsi söylenir; bunu el-Ahfeş nakletmiştir. İsmi ise

السُّخْرِيَةُ وَالسُّخْرِيُّ وَالسِّخْرِيُّ، وَقُرِئَ بِهِمَا قَوْلُهُ تَعَالَى:" لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيًّا " وَقَوْلُهُ:" فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا ". وَرَجُلٌ سُخْرَةٌ. يُسْخَرُ مِنْهُ، وَسُخَرَةٌ- بِفَتْحِ الْخَاءِ- يَسْخَرُ مِنَ النَّاسِ. وَفُلَانٌ سُخْرَةٌ يَتَسَخَّرُ فِي الْعَمَلِ، يُقَالُ: خَادِمُهُ سُخْرَةٌ، وَسَخَّرَهُ تَسْخِيرًا كَلَّفَهُ عَمَلًا بِلَا أُجْرَةٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ قَالَ الضَّحَّاكُ: يَعْنِي مِنْ غَيْرِ تَبِعَةٍ فِي الْآخِرَةِ. وَقِيلَ: هُوَ إِشَارَةٌ إِلَى هَؤُلَاءِ الْمُسْتَضْعَفِينَ، أَيْ يَرْزُقُهُمْ عُلُوَّ الْمَنْزِلَةِ، فَالْآيَةُ تَنْبِيهٌ عَلَى عَظِيمِ النِّعْمَةِ عَلَيْهِمْ. وَجَعَلَ رِزْقَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ مِنْ حَيْثُ هُوَ دائم لا يتناهى، فهو لا ينفد. وَقِيلَ. إِنَّ قَوْلَهُ" بِغَيْرِ حِسابٍ" صِفَةٌ لِرِزْقِ اللَّهِ تَعَالَى كَيْفَ يُصْرَفُ، إِذْ هُوَ جَلَّتْ قُدْرَتُهُ لَا يُنْفِقُ بَعْدٍّ، فَفَضْلُهُ كُلُّهُ بِغَيْرِ حِسَابٍ، وَالَّذِي بِحِسَابٍ مَا كَانَ عَلَى عَمَلٍ قَدَّمَهُ الْعَبْدُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" جَزاءً مِنْ رَبِّكَ عَطاءً حِساباً ". وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى بِغَيْرِ احْتِسَابٍ مِنَ الْمَرْزُوقِينَ، كَمَا قال:" وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ ".

es-Suhriyyetu (السُّخْرِيَةُ), es-Suhriyyu (السُّخْرِيُّ) ve es-Sihriyyu (السِّخْرِيُّ) denilir. Allah Teâlâ'nın: { لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيًّا } ve: { فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا } buyruklarında her iki şekilde de okunmuştur. Kendisiyle alay edilen adama racülün suhrah (رَجُلٌ سُخْرَةٌ), insanlarla alay eden kimseye ise -hâ harfinin fethasıyla- suharah (سُخَرَةٌ) denir. Karşılıksız işe koşturulan kimseye fülanun suhrah (فُلَانٌ سُخْرَةٌ) denilir; nitekim 'onun hizmetçisi angaryadır' denir ve sahharahû tashîran (سَخَّرَهُ تَسْخِيرًا), 'onu ücretsiz bir işle mükellef kıldı/angaryaya koştu' anlamına gelir. Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ } buyruğu hakkında ed-Dahhâk: "Yani ahirette bir sorgu/sorumluluk olmaksızın demektir" demiştir. Bunun, o zayıf düşürülmüş müminlere bir işaret olduğu da söylenmiştir; yani onlara yüksek mertebeler rızıklandırır; dolayısıyla ayet, onlar üzerindeki büyük nimete bir dikkat çekmedir. Rızıklarının hesapsız kılınması, onun sürekli olup son bulmamasından ve tükenmemesindendir. { بِغَيْرِ حِسابٍ } buyruğunun, Allah Teâlâ'nın rızkının nasıl taksim edildiğinin bir sıfatı olduğu da söylenmiştir; zira O -kudreti yücedir- sayarak harcamaz; O'nun lütfunun tamamı hesapsızdır. Hesaplı olan ise kulun takdim ettiği amel karşılığında olandır; nitekim Allah Teâlâ: { جَزاءً مِنْ رَبِّكَ عَطاءً حِساباً } “Rabbinden bir karşılık, hesaba tam yeten bir bağış olarak” buyurmuştur. En doğrusunu Allah bilir. Anlamın, rızıklandırılan kimselerin hiç hesap etmediği/beklemediği şekilde olması da muhtemeldir; nitekim: { وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ } “Ve onu hiç beklemediği yerden rızıklandırır” buyurmuştur.

[سورة البقرة (٢): آية ٢١٣]

[Bakara Suresi (2): Ayet 213]

كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلاَّ الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢١٣)

{ كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلاَّ الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “İnsanlar tek bir ümmet idi. Sonra Allah müjdelersinler ve uyarsınlar diye peygamberleri gönderdi; aralarında ayrılığa düştükleri hususlarda insanlar arasında hükmetsin diye onlarla birlikte hak olan Kitab'ı indirdi. Halbuki kendilerine apaçık deliller geldikten sonra, aralarındaki çekememezlik ve azgınlık yüzünden onda ayrılığa düşenler, sadece o Kitap verilenlerin kendileriydi. Bunun üzerine Allah, kendi izniyle, iman edenleri üzerinde ayrılığa düştükleri gerçeğe iletti. Allah dilediğini dosdoğru yola iletir.” (213)

قَوْلُهُ تَعَالَى: كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً أَيْ عَلَى دِينٍ وَاحِدٍ. قَالَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ، وَابْنُ زَيْدٍ: الْمُرَادُ بِالنَّاسِ بَنُو آدَمَ حِينَ أَخْرَجَهُمُ اللَّهُ نَسَمًا مِنْ ظَهْرِ آدَمَ فَأَقَرُّوا له بالوحدانية. قال مُجَاهِدٌ: النَّاسُ آدَمُ وَحْدَهُ، وَسُمِّيَ الْوَاحِدُ بِلَفْظِ الْجَمْعِ لِأَنَّهُ أَصْلُ النَّسْلِ. وَقِيلَ: آدَمُ وَحَوَّاءُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ: الْمُرَادُ بِالنَّاسِ الْقُرُونُ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَ آدَمَ وَنُوحٍ، وَهِيَ عَشَرَةٌ كَانُوا عَلَى الْحَقِّ حَتَّى اخْتَلَفُوا فَبَعَثَ اللَّهُ نُوحًا فَمَنْ بَعْدَهُ. وَقَالَ ابْنُ أَبِي خَيْثَمَةَ: منذ خلق الله

Allah Teâlâ'nın: { كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً } “İnsanlar tek bir ümmet idi” buyruğu, yani tek bir din üzere [idiler] demektir. Übey b. Ka'b ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: “İnsanlar”dan kasıt, Allah'ın Âdem'in sırtından zürriyet olarak çıkardığı ve O'nun birliğini ikrar ettikleri vakit Âdemoğullarıdır. Mücâhid şöyle demiştir: “İnsanlar, yalnızca Âdem'dir; neslin aslı olduğu için tek kişi çoğul lafzıyla isimlendirilmiştir.” Âdem ile Havvâ olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs ve Katâde ise şöyle demişlerdir: “İnsanlar”dan kasıt, Âdem ile Nûh arasındaki nesillerdir; bunlar on nesil olup hak üzere idiler, nihayet ihtilafa düştüler de Allah Nûh'u ve ondan sonrakileri [peygamber olarak] gönderdi. İbn Ebî Hayseme şöyle demiştir: Allah'ın [Âdem'i] yarattığından bu yana

آدَمَ ﵇ إِلَى أَنْ بَعَثَ مُحَمَّدًا ﷺ خَمْسَةُ آلَافِ سَنَةٍ وَثَمَانِمِائَةِ سَنَةٍ. وَقِيلَ: أَكْثَرُ مِنْ ذَلِكَ، وَكَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ نُوحٍ أَلْفُ سَنَةٍ وَمِائَتَا سَنَةٍ. وَعَاشَ آدَمُ تِسْعَمِائَةٍ وَسِتِّينَ سَنَةً، وَكَانَ النَّاسُ فِي زَمَانِهِ أَهْلَ مِلَّةٍ وَاحِدَةٍ، مُتَمَسِّكِينَ بِالدِّينِ، تُصَافِحُهُمُ الْمَلَائِكَةُ، وَدَامُوا عَلَى ذَلِكَ إِلَى أَنْ رُفِعَ إِدْرِيسُ ﵇ فَاخْتَلَفُوا. وَهَذَا فِيهِ نَظَرٌ، لِأَنَّ إِدْرِيسَ بَعْدَ نُوحٍ عَلَى الصَّحِيحِ. وَقَالَ قَوْمٌ مِنْهُمُ الْكَلْبِيُّ وَالْوَاقِدِيُّ: الْمُرَادُ نُوحٌ وَمَنْ فِي السَّفِينَةِ، وَكَانُوا مُسْلِمِينَ ثُمَّ بَعْدَ وَفَاةِ نُوحٍ اخْتَلَفُوا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا: كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً عَلَى الْكُفْرِ، يُرِيدُ فِي مُدَّةِ نُوحٍ حِينَ بَعَثَهُ اللَّهُ. وَعَنْهُ أَيْضًا: كَانَ النَّاسُ عَلَى عَهْدِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أُمَّةً وَاحِدَةً، كُلُّهُمْ كُفَّارٌ، وَوُلِدَ إِبْرَاهِيمُ فِي جَاهِلِيَّةٍ، فَبَعَثَ اللَّهُ تَعَالَى إِبْرَاهِيمَ وَغَيْرَهُ مِنَ النَّبِيِّينَ. فَ" كَانَ" عَلَى هَذِهِ الْأَقْوَالِ عَلَى بَابِهَا مِنَ الْمُضِيِّ الْمُنْقَضِي. وَكُلُّ مَنْ قَدَّرَ النَّاسَ فِي الْآيَةِ مُؤْمِنِينَ قَدَّرَ فِي الْكَلَامِ فَاخْتَلَفُوا فَبَعَثَ، وَدَلَّ عَلَى هَذَا الْحَذْفِ:" وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ" أَيْ كَانَ النَّاسُ عَلَى دِينِ الْحَقِّ فَاخْتَلَفُوا فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ، مُبَشِّرِينَ مَنْ أَطَاعَ وَمُنْذِرِينَ مَنْ عَصَى. وَكُلُّ مَنْ قَدَّرَهُمْ كُفَّارًا كَانَتْ بَعْثَةُ النَّبِيِّينَ إِلَيْهِمْ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ" كانَ" لِلثُّبُوتِ، وَالْمُرَادُ الْإِخْبَارُ عَنِ النَّاسِ الَّذِينَ هُمُ الْجِنْسُ كُلُّهُ أَنَّهُمْ أُمَّةٌ وَاحِدَةٌ فِي خُلُوِّهِمْ عَنِ الشَّرَائِعِ، وَجَهْلِهِمْ بِالْحَقَائِقِ، لَوْلَا مَنُّ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، وَتَفَضُّلُهُ بِالرُّسُلِ إِلَيْهِمْ. فَلَا يَخْتَصُّ" كانَ" عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ بِالْمُضِيِّ فَقَطْ، بَلْ مَعْنَاهُ مَعْنَى قَوْلِهِ:" وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً ". وَ" أُمَّةً" مَأْخُوذَةٌ مِنْ قَوْلِهِمْ: أَمَمْتُ كَذَا، أَيْ قَصَدْتُهُ، فَمَعْنَى" أُمَّةً" مَقْصِدُهُمْ وَاحِدٌ، وَيُقَالُ لِلْوَاحِدِ: أُمَّةٌ، أَيْ مَقْصِدُهُ غَيْرُ مَقْصِدِ النَّاسِ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ فِي قُسِّ بْنِ سَاعِدَةَ:" يُحْشَرُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أُمَّةً وَحْدَهُ". وَكَذَلِكَ قال في زيد بن عمر وابن نُفَيْلٍ. وَالْأُمَّةُ الْقَامَةُ، كَأَنَّهَا مَقْصِدُ سَائِرِ الْبَدَنِ. وَالْإِمَّةُ (بِالْكَسْرِ): النِّعْمَةُ، لِأَنَّ النَّاسَ يَقْصِدُونَ قَصْدَهَا. وَقِيلَ: إِمَامٌ، لِأَنَّ النَّاسَ يَقْصِدُونَ قَصْدَ مَا يَفْعَلُ، عَنِ النَّحَّاسِ. وَقَرَأَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ:" كَانَ الْبَشَرُ أُمَّةً وَاحِدَةً" وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ" كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا فَبَعَثَ". قَوْلُهُ تَعَالَى: فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ وَجُمْلَتُهُمْ مِائَةٌ وَأَرْبَعَةٌ وَعِشْرُونَ أَلْفًا، وَالرُّسُلُ مِنْهُمْ ثَلَاثُمِائَةٍ وَثَلَاثَةَ عَشَرَ، وَالْمَذْكُورُونَ فِي الْقُرْآنِ بِالِاسْمِ الْعَلَمِ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ، وأول الرسل آدم، على

...Âdem aleyhisselâm'dan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilmesine kadar [geçen süre] beş bin sekiz yüz yıldır. Bundan daha fazla olduğu da söylenmiştir. Âdem ile Nûh arasında bin iki yüz yıl vardı. Âdem dokuz yüz altmış yıl yaşadı. Kendi zamanında insanlar dine sımsıkı bağlı tek bir millet idiler; melekler onlarla tokalaşırdı. İdris aleyhisselâm [göğe] yükseltilinceye kadar bu hâl üzere devam ettiler, sonra ise ihtilafa düştüler. Fakat bu görüş tartışmalıdır; zira sahih olan görüşe göre İdris, Nûh'tan sonradır. Kelbî ve Vâkıdî'nin de aralarında bulunduğu bir topluluk şöyle demiştir: [Ayetten] kasıt, Nûh ve gemide bulunanlardır. Onlar Müslüman idiler; daha sonra Nûh'un vefatının ardından ihtilafa düştüler. İbn Abbâs yine şöyle demiştir: Onlar küfür üzere tek bir ümmet idiler. Bununla, Allah'ın Nûh'u peygamber olarak gönderdiği dönemi kastetmektedir. Yine ondan [şöyle rivayet edilmiştir]: İbrahim aleyhisselâm döneminde insanlar tek bir ümmet idiler, hepsi kâfirdi. İbrahim bir cahiliye döneminde doğdu; bunun üzerine Allah Teâlâ İbrahim'i ve diğer peygamberleri gönderdi. Bu görüşlere göre 'kâne' (كان), sona ermiş geçmiş zaman bildirme aslı üzeredir. Ayetteki insanları mümin olarak takdir eden herkes, sözün akışında 'ihtilafa düştüler, bunun üzerine [Allah da] gönderdi' şeklinde [bir hazf olduğunu] takdir etmiştir. Bu hazfe: { وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ } “Onda, kendilerine apaçık deliller geldikten sonra sırf aralarındaki ihtiras yüzünden, ancak kendilerine [kitap] verilenler ihtilafa düştü” buyruğu delalet etmektedir. Yani insanlar hak din üzere idiler, sonra ihtilafa düştüler; bunun üzerine Allah, itaat edenleri müjdeleyici, isyan edenleri ise uyarıcı olarak peygamberleri gönderdi. Onları kâfir olarak takdir edenlere göre ise peygamberlerin gönderilmesi doğrudan onlara yöneliktir. 'Kâne' (كان) fiilinin sübût (devamlılık) için olması da muhtemeldir. Buradaki maksat, şayet Allah'ın üzerlerindeki lütfu ve onlara peygamberler gönderme ihsanı olmasaydı, bütün insan cinsinin şeriatlardan yoksun oluşta ve hakikatlere dair cehalette tek bir ümmet olduğunu haber vermektir. Bu yoruma göre 'kâne' sadece geçmiş zamana has kılınmaz; bilakis anlamı Allah Teâlâ'nın: { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” buyruğundaki anlam gibidir. 'Ümmet' (أُمَّة) kelimesi, Arapların 'şu şeye yöneldim/kastettim' anlamındaki 'ememtü kezâ' (أَمَمْتُ كَذَا) sözünden türemiştir. Dolayısıyla 'ümmet'in anlamı, yönelişleri ve gayeleri bir olanlar demektir. Tek bir kimseye de 'ümmet' denir; yani onun gayesi insanların gayesinden farklıdır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kuss b. Sâide hakkında söylediği: « يُحْشَرُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أُمَّةً وَحْدَهُ » «Kıyamet günü tek başına bir ümmet olarak diriltilecektir» hadisi de bu kabildendir. Zeyd b. Amr b. Nüfeyl hakkında da böyle buyurmuştur. 'el-Ümme', sanki bedenin geri kalanının yöneldiği merkez gibi olduğundan boy bos/endam anlamına da gelir. 'el-İmme' (kesre ile / إِمَّة) ise nimettir; çünkü insanlar ona yönelirler. Nehhâs'tan nakledildiğine göre 'imam' anlamına geldiği de söylenmiştir; zira insanlar onun yaptıklarına yönelirler. Übey b. Ka'b: { كَانَ الْبَشَرُ أُمَّةً وَاحِدَةً } şeklinde; İbn Mes'ûd ise: { كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا فَبَعَثَ } şeklinde okumuştur. Allah Teâlâ'nın: { فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ } “Bunun üzerine Allah peygamberleri gönderdi” buyruğunda [zikredilen peygamberlerin] toplam sayısı yüz yirmi dört bindir. Bunlardan resûl olanlar üç yüz on üçtür. Kur'ân'da özel ismiyle zikredilenler ise on sekizdir. Resûllerin ilki Âdem'dir; bu...

مَا جَاءَ فِي حَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ، أَخْرَجَهُ الْآجُرِّيُّ وَأَبُو حَاتِمٍ الْبُسْتِيُّ. وَقِيلَ: نُوحٌ، لِحَدِيثِ الشَّفَاعَةِ، فَإِنَّ النَّاسَ يَقُولُونَ لَهُ: أَنْتَ أَوَّلُ الرُّسُلِ. وَقِيلَ: إِدْرِيسُ، وَسَيَأْتِي بَيَانُ هَذَا فِي" الْأَعْرَافِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ. وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ اسْمُ جِنْسٍ بِمَعْنَى الْكُتُبِ. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: الْأَلِفُ واللام في الكتاب للعهد، والمراد التوراة. ولِيَحْكُمَ مُسْنَدٌ إِلَى الْكِتَابِ فِي قَوْلِ الْجُمْهُورِ، وَهُوَ نَصْبٌ بِإِضْمَارِ أَنْ، أَيْ لِأَنْ يَحْكُمَ، وَهُوَ مَجَازٌ مِثْلَ" هَذَا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ ". وَقِيلَ: أَيْ لِيَحْكُمَ كُلُّ نَبِيٍّ بِكِتَابِهِ، وَإِذَا حَكَمَ بِالْكِتَابِ فَكَأَنَّمَا حَكَمَ الْكِتَابُ. وَقِرَاءَةُ عَاصِمٍ الْجَحْدَرِيِّ" لِيُحْكَمَ بَيْنَ النَّاسِ" عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، وَهِيَ قِرَاءَةٌ شَاذَّةٌ، لِأَنَّهُ قَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ الْكِتَابِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لِيَحْكُمَ اللَّهُ، وَالضَّمِيرُ فِي" فِيهِ" عَائِدٌ عَلَى" مَا" مِنْ قَوْلِهِ:" فِيمَا" وَالضَّمِيرُ فِي" فِيهِ" الثَّانِيَةِ يُحْتَمَلُ أَنْ يَعُودَ عَلَى الْكِتَابِ، أَيْ وَمَا اخْتَلَفَ فِي الْكِتَابِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ. مَوْضِعُ" الَّذِينَ" رَفْعٌ بِفِعْلِهِمْ. وَ" أُوتُوهُ" بِمَعْنَى أُعْطُوهُ. وَقِيلَ: يَعُودُ عَلَى الْمُنَزَّلِ عَلَيْهِ، وَهُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. أَيْ وَمَا اخْتَلَفَ فِي النَّبِيِّ ﵇ إِلَّا الَّذِينَ أُعْطُوا عِلْمَهُ. (بَغْياً بَيْنَهُمْ) نُصِبَ عَلَى الْمَفْعُولِ لَهُ، أَيْ لَمْ يَخْتَلِفُوا إِلَّا لِلْبَغْيِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ. وَفِي هَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى السَّفَهِ في فعلهم، والقبح الذي واقعوه. و" فَهَدَى" مَعْنَاهُ أَرْشَدَ، أَيْ فَهَدَى اللَّهُ أُمَّةَ مُحَمَّدٍ إِلَى الْحَقِّ بِأَنْ بَيَّنَ لَهُمْ مَا اخْتَلَفَ فِيهِ مَنْ كَانَ قَبْلَهُمْ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ الْأُمَمَ كَذَّبَ بَعْضُهُمْ كِتَابَ بَعْضٍ، فَهَدَى اللَّهُ تَعَالَى أُمَّةَ مُحَمَّدٍ لِلتَّصْدِيقِ بِجَمِيعِهَا. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: إِنَّ اللَّهَ هَدَى الْمُؤْمِنِينَ لِلْحَقِّ فِيمَا اخْتَلَفَ فِيهِ أَهْلُ الْكِتَابَيْنِ، مِنْ قَوْلِهِمْ: إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ يَهُودِيًّا أَوْ نَصْرَانِيًّا. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ وَزَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: مِنْ قِبْلَتِهِمْ، فَإِنَّ الْيَهُودَ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ، وَالنَّصَارَى إِلَى الْمَشْرِقِ، وَمِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:" هَذَا الْيَوْمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ فَهَدَانَا اللَّهُ لَهُ فَلِلْيَهُودِ غَدٌ وَلِلنَّصَارَى بَعْدَ غَدٍ" وَمِنْ صِيَامِهِمْ، وَمِنْ جَمِيعِ ما اختلفوا فيه. وقال ابن زيد:

... Ebû Zer hadisinde gelen rivayettir; bunu el-Âcurrî ve Ebû Hâtim el-Büstî tahric etmiştir. Şefaat hadisinden dolayı [ilk peygamberin] Nûh olduğu da söylenmiştir; nitekim insanlar ona: "Sen resullerin ilkisin" diyeceklerdir. İdris olduğu da söylenmiştir; inşâallahu Teâlâ bunun açıklaması el-A‘râf [Suresi tefsirinde] gelecektir. Allah Teâlâ'nın: { مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ } buyruğu hâl olarak nasb edilmiştir. { وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ } "kitaplar" anlamında cins ismidir. Taberî ise şöyle demiştir: "el-Kitâb"daki elif-lâm ahd içindir, kastedilen de Tevrat'tır. { لِيَحْكُمَ } buyruğu cumhurun kavline göre kitaba isnad edilmiştir ve gizli bir "en" (أن) ile mensuptur; yani "hükmetmesi için" (li-en yahküme) demektir. Bu, { هَذَا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ } “İşte bu bizim kitabımızdır; aleyhinize gerçeği söyler” [ayetindeki] gibi mecazdır. "Her bir peygamberin kendi kitabıyla hükmetmesi için" [anlamındadır] da denilmiştir; zira [peygamber] kitapla hükmedince sanki kitap hükmetmiş gibi olur. Âsım el-Cahderî'nin meçhul fiil kalıbıyla (mâ lem yüsemme fâiluhû) "insanlar arasında hükmolunması için" (لِيُحْكَمَ بَيْنَ النَّاسِ / li-yuhkeme beyne'n-nâs) şeklindeki kıraati ise şâzz bir kıraattir; çünkü öncesinde kitabın zikri geçmiştir. Mananın "Allah'ın hükmetmesi için" olduğu da söylenmiştir. { فِيهِ } kelimesindeki zamir, { فِيمَا } kavlindeki "mâ" (ما) edatına dönmektedir. İkinci { فِيهِ } ifadesindeki zamirin ise kitaba raci olması muhtemeldir; yani "o kitap hakkında ancak kendilerine kitap verilenler ayrılığa düştü" demektir. { الَّذِينَ } lafzının konumu, fiillerinin faili olarak merfûdur. { أُوتُوهُ } "kendilerine verildi" anlamındadır. Zeccâc'ın ifadesine göre, kendisine indirilen zata, yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e raci olduğu da söylenmiştir. Yani "Peygamber aleyhisselâm hakkında ancak onun ilmi kendilerine verilenler ayrılığa düştü" demektir. { بَغْياً بَيْنَهُمْ } ifadesi mef'ûlün leh olarak nasb edilmiştir; yani "ancak aralarındaki haset/azgınlık sebebiyle ayrılığa düştüler" demektir. Bunun anlamı daha önce geçmişti. Bunda, onların fiillerindeki akılsızlığa/sefihliğe ve işledikleri çirkinliğe bir dikkat çekme vardır. { فَهَدَى } kelimesinin manası "yol gösterdi, iletti" demektir; yani Allah, Muhammed ümmetini, kendilerinden öncekilerin hakkında ihtilaf ettiği hususlarda gerçeğe ulaştırarak onlara açıkladı. Bir grup şöyle demiştir: Ayetin manası şudur: Ümmetlerin bir kısmı diğerinin kitabını yalanladı; Allah Teâlâ da Muhammed ümmetini hepsini tasdik etmeye iletti. Başka bir grup ise şöyle demiştir: Allah, iki kitap ehlinin (Yahudi ve Hristiyanların), "İbrahim Yahudi idi yahut Hristiyan idi" demeleri hususundaki ihtilaflarında müminleri hakka iletti. İbn Zeyd ve Zeyd b. Eslem ise: Kıbleleri hususunda [hakka iletti]; nitekim Yahudiler Beytü'l-Makdis'e, Hristiyanlar ise doğuya yönelirler. Cuma günü hususunda da [hakka iletti]; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « هَذَا الْيَوْمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ فَهَدَانَا اللَّهُ لَهُ فَلِلْيَهُودِ غَدٌ وَلِلنَّصَارَى بَعْدَ غَدٍ » «Bu, hakkında ihtilaf ettikleri gündür; Allah bizi ona iletti. Yarın Yahudilerindir, öbür gün ise Hristiyanlarındır.» Oruçları hususunda ve hakkında ihtilafa düştükleri her meselede [Allah müminleri hakka iletmiştir]. İbn Zeyd şöyle demiştir:

وَاخْتَلَفُوا فِي عِيسَى فَجَعَلَتْهُ الْيَهُودُ لِفِرْيَةٍ، وَجَعَلَتْهُ النَّصَارَى رَبًّا، فَهَدَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنْ جَعَلُوهُ عبد الله. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ مِنَ الْمَقْلُوبِ- وَاخْتَارَهُ الطَّبَرِيُّ- قَالَ: وَتَقْدِيرُهُ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِلْحَقِّ لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَدَعَاهُ إِلَى هَذَا التَّقْدِيرِ خَوْفُ أَنْ يَحْتَمِلَ اللَّفْظُ أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي الْحَقِّ فَهَدَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ لِبَعْضِ مَا اخْتَلَفُوا فِيهِ، وَعَسَاهُ غَيْرَ الْحَقِّ فِي نَفْسِهِ، نَحَا إِلَى هَذَا الطَّبَرِيُّ فِي حِكَايَتِهِ عَنِ الْفَرَّاءِ، وَادِّعَاءُ الْقَلْبِ عَلَى لَفْظِ كِتَابِ اللَّهِ دُونَ ضَرُورَةٍ تَدْفَعُ إِلَى ذَلِكَ عَجْزٌ وَسُوءُ نَظَرٍ، وَذَلِكَ أَنَّ الْكَلَامَ يَتَخَرَّجُ عَلَى وَجْهِهِ وَوَصْفِهِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ:" فَهَدَى" يَقْتَضِي أَنَّهُمْ أَصَابُوا الْحَقَّ، وَتَمَّ الْمَعْنَى فِي قَوْلِهِ:" فِيهِ" وَتَبَيَّنَ بِقَوْلِهِ:" مِنَ الْحَقِّ" جِنْسُ مَا وَقَعَ الْخِلَافُ فِيهِ، قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَقُدِّمَ لَفْظُ الِاخْتِلَافِ عَلَى لَفْظِ الْحَقِّ اهْتِمَامًا، إِذِ الْعِنَايَةُ إِنَّمَا هِيَ بِذِكْرِ الِاخْتِلَافِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَلَيْسَ هَذَا عِنْدِي بِقَوِيٍّ. وَفِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ" لِمَا اخْتَلَفُوا عَنْهُ مِنَ الْحَقِّ" أَيْ عَنِ الْإِسْلَامِ. وَ (بِإِذْنِهِ) قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ بِعِلْمِهِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا غَلَطٌ، وَالْمَعْنَى بِأَمْرِهِ، وَإِذَا أَذِنْتَ فِي الشَّيْءِ فَقَدْ أَمَرْتَ بِهِ، أَيْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بأن أمرهم بما يجب أن يستعملوه. قوله تعالى: وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ رَدٌّ عَلَى الْمُعْتَزِلَةِ فِي قَوْلِهِمْ: إِنَّ الْعَبْدَ يستبد بهداية نفسه.

İsa hakkında da ayrılığa düştüler; Yahudiler onu bir iftira ürünü kıldılar, Hristiyanlar ise onu ilah edindiler. Allah ise müminleri, onu Allah'ın kulu olarak kabul etmeye iletti. Ferrâ bunun maklub (yer değiştirmiş) olduğunu söylemiş -Taberî de bunu tercih etmiştir- ve şöyle demiştir: Sözün takdiri "Allah, iman edenleri üzerinde ayrılığa düştükleri şey hususunda hakka iletti" şeklindedir. İbn Atıyye şöyle demiştir: Onu bu takdire sevk eden şey, lafzın "onlar hak hususunda ayrılığa düştüler, Allah da müminleri üzerinde ayrılığa düştükleri şeylerin bir kısmına iletti" anlamına gelmesi ve bunun da kendi içinde haktan başka bir şey olması ihtimali endişesidir; Taberî, Ferrâ'dan yaptığı aktarmada bu yöne meyletmiştir. Oysa bunu gerektiren bir zaruret olmaksızın Allah'ın Kitabı'nın lafzında bir kalb (yer değiştirme) olduğunu iddia etmek bir acziyet ve kötü bir yaklaşımdır. Çünkü söz kendi akışı ve vasfı üzere tevil edilebilir; zira: "iletti" (فَهَدَى) buyruğu onların hakka isabet ettiklerini gerektirir, "onda" (فِيهِ) buyruğunda mana tamamlanmış olur ve: "haktan" (مِنَ الْحَقِّ) buyruğu ile de hakkında ihtilaf vuku bulan şeyin cinsi açıklanmış olur. Mehdevî şöyle demiştir: İhtilafın zikredilmesine önem verildiği için ihtilaf lafzı hak lafzından öne geçirilmiştir. İbn Atıyye: "Bu görüş bana göre güçlü değildir" demiştir. Abdullah b. Mes'ûd'un kıraatinde ise: "Haktan yüz çevirip ayrılığa düştükleri hususlarda" (لِمَا اخْتَلَفُوا عَنْهُ مِنَ الْحَقِّ) yani İslam'dan [yüz çevirip ayrılığa düştükleri hususlarda] şeklindedir. (بِإِذْنِهِ) kavli hakkında Zeccâc: "Anlamı O'nun ilmiyledir" demiştir. Nehhâs ise şöyle demiştir: "Bu yanlıştır; anlamı O'nun emriyledir. Bir şeye izin verdiğinde onu emretmiş olursun; yani Allah, iman edenlere uygulamaları gereken şeyleri emretmek suretiyle onları hidayete erdirmiştir." Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Allah dilediğini dosdoğru yola iletir” buyruğu, kulun kendi hidayetini bizzat ve müstakil olarak gerçekleştirdiğini söyleyen Mutezile'ye bir reddiyedir.

[سورة البقرة (٢): آية ٢١٤]

[Bakara Suresi (2): Ayet 214]

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ (٢١٤)

{ أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ } “Yoksa siz, sizden önce gelip geçenlerin hâli başınıza gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız? Onlara öyle yoksulluk ve darlık dokundu ve öyle sarsıldılar ki, nihayet peygamber ve beraberindeki müminler: 'Allah'ın yardımı ne zaman?' diyecek duruma geldiler. İyi bilin ki Allah'ın yardımı şüphesiz pek yakındır.” (214)

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ" حَسِبْتُمْ" مَعْنَاهُ ظَنَنْتُمْ. قَالَ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي غَزْوَةِ الْخَنْدَقِ حِينَ أَصَابَ الْمُسْلِمِينَ مَا أَصَابَهُمْ مِنَ الْجَهْدِ وَالشِّدَّةِ، وَالْحَرِّ وَالْبَرْدِ، وَسُوءِ الْعَيْشِ، وَأَنْوَاعِ الشَّدَائِدِ، وَكَانَ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ ". وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي حَرْبِ أحد، نظيرها- في آل عمران-

Yüce Allah'ın: { أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ } “Yoksa siz cennete gireceğinizi mi sandınız?” buyruğunda geçen "hasibtüm" (حَسِبْتُمْ) kelimesinin anlamı, "zannettiniz" (ظَنَنْتُمْ) demektir. Katâde, es-Süddî ve müfessirlerin çoğunluğu şöyle demiştir: Bu ayet, Hendek Gazvesi'nde Müslümanların maruz kaldığı meşakkat, darlık, sıcak, soğuk, geçim sıkıntısı ve türlü zorluklar sebebiyle inmiştir. Nitekim durum, Yüce Allah'ın buyurduğu gibiydi: { وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ } “...ve yürekler gırtlaklara dayanmıştı.” Bir görüşe göre de Uhud Savaşı hakkında inmiştir. Bunun Âl-i İmrân [Suresi]'ndeki benzeri ise [şudur]:

" أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ ". وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: نَزَلَتِ الْآيَةُ تَسْلِيَةً لِلْمُهَاجِرِينَ حِينَ تَرَكُوا دِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَيْدِي الْمُشْرِكِينَ، وَآثَرُوا رِضَا اللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَأَظْهَرَتِ الْيَهُودُ الْعَدَاوَةَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَأَسَرَّ قَوْمٌ مِنَ الْأَغْنِيَاءِ النِّفَاقَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى تَطْيِيبًا لِقُلُوبِهِمْ" أَمْ حَسِبْتُمْ". وَ" أَمْ" هُنَا مُنْقَطِعَةٌ، بِمَعْنَى بَلْ، وَحَكَى بَعْضُ اللغويين أنها قد تجئ بِمَثَابَةِ أَلِفِ الِاسْتِفْهَامِ لِيُبْتَدَأَ بِهَا، وَ" حَسِبْتُمْ" تَطْلُبُ مَفْعُولَيْنِ، فَقَالَ النُّحَاةُ:" أَنْ تَدْخُلُوا" تَسُدُّ مَسَدَّ الْمَفْعُولَيْنِ. وَقِيلَ: الْمَفْعُولُ الثَّانِي مَحْذُوفٌ: أَحَسِبْتُمْ دُخُولَكُمُ الْجَنَّةَ وَاقِعًا. وَ" لَمَّا" بِمَعْنَى لَمْ. وَ" مَثَلُ" مَعْنَاهُ شَبَهُ، أَيْ وَلَمْ تُمْتَحَنُوا بِمِثْلِ مَا امْتُحِنَ بِهِ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ فَتَصْبِرُوا كَمَا صَبَرُوا. وَحَكَى النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ أَنَّ" مَثَلُ" يَكُونُ بِمَعْنَى صِفَةٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: وَلَمَّا يُصِبْكُمْ مِثْلُ الَّذِي أَصَابَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ، أَيْ مِنَ الْبَلَاءِ. قَالَ وَهْبٌ: وُجِدَ فِيمَا بَيْنَ مَكَّةَ وَالطَّائِفِ سَبْعُونَ نَبِيًّا مَوْتَى، كَانَ سَبَبُ مَوْتِهِمُ الْجُوعَ وَالْقُمَّلَ، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ" الم. أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ. وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ " عَلَى مَا يَأْتِي، فَاسْتَدْعَاهُمْ تَعَالَى إِلَى الصَّبْرِ، وَوَعَدَهُمْ عَلَى ذَلِكَ بِالنَّصْرِ فَقَالَ: (أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ). وَالزَّلْزَلَةُ: شِدَّةُ التَّحْرِيكِ، تَكُونُ فِي الْأَشْخَاصِ وَفِي الْأَحْوَالِ، يُقَالُ: زَلْزَلَ اللَّهُ الْأَرْضَ زَلْزَلَةً وَزِلْزَالًا- بِالْكَسْرِ- فَتَزَلْزَلَتْ إِذَا تَحَرَّكَتْ وَاضْطَرَبَتْ، فَمَعْنَى" زُلْزِلُوا" خُوِّفُوا وَحُرِّكُوا. وَالزَّلْزَالُ- بِالْفَتْحِ- الِاسْمُ. وَالزَّلَازِلُ: الشَّدَائِدُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: أَصْلُ الزَّلْزَلَةِ مِنْ زَلَّ الشَّيْءُ عَنْ مَكَانِهِ، فَإِذَا قُلْتُ: زَلْزَلْتُهُ فَمَعْنَاهُ كَرَّرْتُ زَلَلَهُ مِنْ مَكَانِهِ. وَمَذْهَبُ سِيبَوَيْهِ أَنَّ زَلْزَلَ رُبَاعِيٌّ كَدَحْرَجَ. وَقَرَأَ نَافِعٌ" حَتَّى يَقُولُ" بِالرَّفْعِ، وَالْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ. وَمَذْهَبُ سِيبَوَيْهِ فِي" حَتَّى" أَنَّ النَّصْبَ فِيمَا بَعْدَهَا مِنْ جِهَتَيْنِ وَالرَّفْعُ مِنْ جِهَتَيْنِ، تَقُولُ: سِرْتُ حَتَّى أَدْخُلَ الْمَدِينَةَ- بِالنَّصْبِ- عَلَى أَنَّ السَّيْرَ وَالدُّخُولَ جَمِيعًا قَدْ مَضَيَا، أَيْ سِرْتُ إِلَى أَنْ أَدْخُلَهَا، وَهَذِهِ غَايَةٌ، وَعَلَيْهِ قِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ بِالنَّصْبِ. وَالْوَجْهُ الآخر في النصب في غير الآية

{ أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ } “Yoksa siz, Allah içinizden cihat edenleri belirlemeden cennete gireceğinizi mi sandınız?” Bir grup [âlim] şöyle demiştir: Bu ayet, yurtlarını ve mallarını müşriklerin ellerinde bırakıp Allah'ın ve Resûlü'nün rızasını tercih ettikleri, Yahudilerin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e düşmanlıklarını açığa vurdukları ve zenginlerden bir grubun da nifakı gizlediği bir sırada muhacirleri teselli etmek üzere nazil olmuştur. Allah Teâlâ da onların gönüllerini ferahlatmak için: { أَمْ حَسِبْتُمْ } [ayetini] indirmiştir. Buradaki "em" (أَمْ) edatı münkatıadır (kesintili), "bel" (بَلْ / bilakis, yoksa) manasındadır. Bazı dilciler onun, söze kendisiyle başlanmak üzere istifham elifi (soru hemzesi) mesabesinde de gelebileceğini nakletmişlerdir. "Hasibtüm" (حَسِبْتُمْ) fiili iki mef'ûl (nesne) ister. Nahivciler: "{ أَنْ تَدْخُلُوا } iki mef'ûlün yerine geçmiştir" demişlerdir. İkinci mef'ûlün hazfedildiği de söylenmiştir: "Cennete girişinizi vuku bulacak mı sandınız?" (أَحَسِبْتُمْ دُخُولَكُمُ الْجَنَّةَ وَاقِعًا) takdirindedir. "Lemmâ" (لَمَّا), "lem" (لَمْ / -medi, -madı) manasındadır. "Mesel" (مَثَلُ) lafzının manası ise benzer (şebeh) demektir; yani "Sizden öncekilerin imtihan edildikleri şeylerin bir benzeriyle imtihan olunup onların sabrettiği gibi sabretmeksizin..." demektir. Nadr b. Şümeyl, "mesel" (مَثَلُ) kelimesinin sıfat (durum, nitelik) manasında olduğunu nakletmiştir. Mananın: "Sizden öncekilerin başına gelen belanın bir benzeri henüz sizin başınıza gelmeden..." şeklinde olması da caizdir. Vehb şöyle demiştir: Mekke ile Tâif arasında ölmüş yetmiş nebi bulundu; ölümlerinin sebebi ise açlık ve bitti. Bu ayetin bir benzeri: { الم. أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ. وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Elif. Lâm. Mîm. İnsanlar, 'İman ettik' demeleriyle bırakılıp da imtihana çekilmeyeceklerini mi sandılar? Andolsun ki biz, onlardan öncekileri de imtihan ettik” [ayetidir]; geleceği üzere. Allah Teâlâ onları sabretmeye davet etmiş ve buna karşılık onlara zafer vaat ederek: { أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ } “Haberiniz olsun ki Allah'ın yardımı pek yakındır” buyurmuştur. Zelzele (الزَّلْزَلَةُ), şiddetle sarsmak/hareket ettirmektir; hem şahıslarda hem de durumlarda/hallerde olur. [Arapçada] yer hareket edip sarsıldığı zaman "zelzelellâhu'l-arda zelzeleten ve zilzâlen" (زَلْزَلَ اللَّهُ الْأَرْضَ زَلْزَلَةً وَزِلْزَالًا -kesre ile-) denir. Buna göre { زُلْزِلُوا } lafzının manası: "Korkutuldular ve sarsıldılar" demektir. Fetha ile "zelzâl" (الزَّلْزَالُ) ise isimdir. Zelâzil (الزَّلَازِلُ) ise şiddetler, büyük zorluklar demektir. Zeccâc şöyle demiştir: Zelzelenin aslı, bir şeyin yerinden kayması (zelle / زَلَّ) anlamındandır. "Zelzeltühû" (زَلْزَلْتُهُ / onu sarstım) dediğinde bunun manası: "Onun yerinden kaymasını tekrar tekrar yaptım" demektir. Sîbeveyh'in mezhebine göre "zelzele" (زَلْزَلَ), "dahrece" (دَحْرَجَ) gibi dört harfli (rubâî mücerred) bir fiildir. Nâfi' { حَتَّى يَقُولُ } lafzını [fiilin sonunu] ref ile okumuştur; diğer kıraat imamları ise nasb ile okumuşlardır. Sîbeveyh'in "hattâ" (حَتَّى) hakkındaki görüşü şöyledir: Kendisinden sonraki lafzın nasb olması iki yönden, ref olması da iki yöndendir. Şöyle dersin: Yürüme ve şehre girme fiillerinin her ikisi de geçmişte kalmış olmak üzere nasb ile "sirtü hattâ edhule'l-medînete" (سِرْتُ حَتَّى أَدْخُلَ الْمَدِينَةَ / şehre girinceye kadar yürüdüm) dersin; yani "oraya girinceye kadar yürüdüm" (سِرْتُ إِلَى أَنْ أَدْخُلَهَا) demektir ve bu bir gayedir (son noktadır). Nasb ile okuyanların kıraati de buna göredir. Nasbtaki diğer vecih ise bu ayetin dışında...

سِرْتُ حَتَّى أَدْخُلَهَا، أَيْ كَيْ أَدْخُلَهَا. وَالْوَجْهَانِ فِي الرَّفْعِ سِرْتُ حَتَّى أَدْخُلُهَا، أَيْ سِرْتُ فَأَدْخُلُهَا، وَقَدْ مَضَيَا جَمِيعًا، أَيْ كُنْتُ سِرْتُ فدخلت. ولا تعمل حتى ها هنا بِإِضْمَارِ أَنْ، لِأَنَّ بَعْدَهَا جُمْلَةً، كَمَا قَالَ الْفَرَزْدَقُ:

"Oraya girmek için yürüdüm" (سِرْتُ حَتَّى أَدْخَلَهَا) yani "key edhulehâ" (كَيْ أَدْخُلَهَا) demektir. Refteki iki vecih ise şöyledir: "Yürüdüm ve nihayet oraya girdim/giriyorum" (سِرْتُ حَتَّى أَدْخُلُهَا) yani "yürüdüm ve girdim" (سِرْتُ فَأَدْخُلُهَا) demektir ve her ikisi de geçmişte kalmıştır; yani yürümüştüm ve girdim demektir. Burada "hattâ", gizli bir "en" ile amel etmez; çünkü kendisinden sonra bir cümle gelmektedir; nitekim Ferazdak şöyle demiştir:

فَيَا عَجَبًا حَتَّى كُلَيْبٌ تَسُبُّنِي

Şaşılacak şey doğrusu! Kuleyb [kabilesi] bile bana sövüyor!

قَالَ النَّحَّاسُ: فَعَلَى هَذَا الْقِرَاءَةُ بِالرَّفْعِ أَبْيَنُ وَأَصَحُّ مَعْنًى، أَيْ وَزُلْزِلُوا حَتَّى الرَّسُولُ يَقُولُ، أَيْ حَتَّى هَذِهِ حَالُهُ، لِأَنَّ الْقَوْلَ إِنَّمَا كَانَ عَنِ الزَّلْزَلَةِ غَيْرَ مُنْقَطِعٍ مِنْهَا، وَالنَّصْبُ عَلَى الْغَايَةِ لَيْسَ فِيهِ هَذَا الْمَعْنَى. وَالرَّسُولُ هُنَا شَعْيَا فِي قَوْلِ مُقَاتِلٍ، وَهُوَ الْيَسَعُ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: هَذَا فِي كُلِّ رَسُولٍ بُعِثَ إِلَى أُمَّتِهِ وَأُجْهِدَ فِي ذَلِكَ حَتَّى قَالَ: مَتَى نَصْرُ اللَّهِ؟. وَرُوِيَ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: يَعْنِي، مُحَمَّدًا ﷺ، وَعَلَيْهِ يَدُلُّ نُزُولُ الْآيَةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَالْوَجْهُ الْآخَرُ فِي غَيْرِ الْآيَةِ سِرْتُ حَتَّى أَدْخُلُهَا، عَلَى أَنْ يَكُونَ السَّيْرُ قَدْ مَضَى وَالدُّخُولُ الْآنَ. وَحَكَى سِيبَوَيْهِ: مَرِضَ حَتَّى لَا يَرْجُونَهُ، أَيْ هُوَ الْآنَ لَا يُرْجَى، وَمِثْلُهُ سِرْتُ حَتَّى أَدْخُلُهَا لَا أُمْنَعُ. وَبِالرَّفْعِ قَرَأَ مُجَاهِدٌ وَالْأَعْرَجُ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَشَيْبَةُ. وَبِالنَّصْبِ قَرَأَ الْحَسَنُ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَشِبْلٌ وَغَيْرُهُمْ. قَالَ مَكِّيٌّ: وَهُوَ الِاخْتِيَارُ، لِأَنَّ جَمَاعَةَ الْقُرَّاءِ عَلَيْهِ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ" وَزُلْزِلُوا وَيَقُولُ الرَّسُولُ" بِالْوَاوِ بَدَلَ حَتَّى. وَفِي مُصْحَفِ ابْنِ مَسْعُودٍ" وَزُلْزِلُوا ثُمَّ زُلْزِلُوا وَيَقُولُ". وَأَكْثَرُ الْمُتَأَوِّلِينَ عَلَى أَنَّ الْكَلَامَ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ مِنْ قَوْلِ الرَّسُولِ وَالْمُؤْمِنِينَ، أَيْ بَلَغَ الْجَهْدُ بِهِمْ حَتَّى اسْتَبْطَئُوا النَّصْرَ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ". وَيَكُونُ ذَلِكَ مِنْ قَوْلِ الرَّسُولِ عَلَى طَلَبِ استعجال النصر لا على شك وارتياب. والرسول اسْمُ جِنْسٍ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالتَّقْدِيرُ: حَتَّى يَقُولَ الَّذِينَ آمَنُوا مَتَى نَصْرُ اللَّهِ، فَيَقُولُ الرَّسُولُ: أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ، فَقُدِّمَ الرَّسُولُ فِي الرُّتْبَةِ لِمَكَانَتِهِ، ثم قدم قول المؤمنين

en-Nehhâs şöyle demiştir: Buna göre ref ile okuyuş daha açıktır ve anlam bakımından daha doğrudur; yani "Ve Resûl: [Allah'ın yardımı ne zaman?] diyecek hâldeyken sarsıldılar" demektir, yani "hattâ" bu onun durumudur [anlamındadır]. Çünkü bu söz, sarsıntıdan kaynaklanmakta olup ondan kopuk değildir; gayeye (son noktaya) hamletmek üzere nasb ile [okuyuşta] ise bu anlam yoktur. Mukâtil'in kavlinde buradaki Resûl, İşyâ'dır (Şa'yâ), o da Elyesa'dır. el-Kelbî ise şöyle demiştir: "Bu, ümmetine gönderilip de bu uğurda meşakkate uğrayan ve nihayet: 'Allah'ın yardımı ne zaman?' diyen her peygamber hakkındadır." ed-Dahhâk'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Bundan kasıt Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir." Ayetin inişi de buna delalet etmektedir, en doğrusunu Allah bilir. Ayet dışındaki diğer vecih ise: Yürüyüşün geçmişte kalmış, girişin ise şimdi gerçekleşiyor olması üzere [söylenen]: "Yürüdüm ve nihayet şimdi oraya giriyorum" (سِرْتُ حَتَّى أَدْخُلُهَا) ifadesidir. Sîbeveyhi şöyle nakletmiştir: "İyileşmesinden ümit kesilecek derecede hastalandı" (مَرِضَ حَتَّى لَا يَرْجُونَهُ), yani "Ondan şu an ümit kesilmiştir" demektir. "Yürüdüm, nihayet engellenmeksizin oraya giriyorum" (سِرْتُ حَتَّى أَدْخُلُهَا لَا أُمْنَعُ) ifadesi de böyledir. Mücâhid, el-A'rec, İbn Muhaysın ve Şeybe ref ile okumuştur. el-Hasan, Ebû Ca'fer, İbn Ebî İshâk, Şibl ve başkaları ise nasb ile okumuştur. Mekkî şöyle demiştir: "Tercih edilen budur; çünkü kıraat imamlarının cumhuru bu görüştedir." el-A'meş ise "hattâ" yerine "vav" ile: { وَزُلْزِلُوا وَيَقُولُ الرَّسُولُ } şeklinde okumuştur. İbn Mes'ûd'un mushafında ise: { وَزُلْزِلُوا ثُمَّ زُلْزِلُوا وَيَقُولُ } şeklindedir. Müteevvillerin (müfessirlerin) çoğuna göre ayetin sonuna kadar olan söz, Resûl'ün ve müminlerin sözüdür; yani meşakkat onlara öylesine ulaştı ki nihayet yardımın geciktiğini düşündüler, bunun üzerine Allah Teâlâ: { أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ } “Haberiniz olsun ki Allah'ın yardımı şüphesiz yakındır!” buyurdu. Bu sözün Resûl'den sâdır olması, şüphe ve tereddütten ötürü değil, yardımın çabuklaştırılmasını talep etme babındandır. Buradaki "er-Resûl" cins ismidir. Bir grup [âlim] ise şöyle demiştir: "Sözde takdim ve tehir (yer değiştirme) vardır; takdiri ise şöyledir: 'İman edenlerin: Allah'ın yardımı ne zaman? demelerine, Resûl'ün de: Haberiniz olsun ki Allah'ın yardımı şüphesiz yakındır! demesine kadar...' Mertebe bakımından üstünlüğünden ötürü Resûl öne alınmış, ardından müminlerin sözü öne geçirilmiştir..."

لِأَنَّهُ الْمُتَقَدِّمُ فِي الزَّمَانِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا تَحَكُّمٌ، وَحَمْلُ الْكَلَامِ عَلَى وَجْهِهِ غَيْرُ مُتَعَذِّرٍ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ" أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ" إِخْبَارًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى مُؤْتَنِفًا بَعْدَ تَمَامِ ذِكْرِ الْقَوْلِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: مَتى نَصْرُ اللَّهِ رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ عَلَى قَوْلِ سِيبَوَيْهِ، وَعَلَى قَوْلِ أَبِي الْعَبَّاسِ رُفِعَ بِفِعْلٍ، أَيْ مَتَى يَقَعُ نَصْرُ اللَّهِ. وَ" قَرِيبٌ" خَبَرُ" أَنْ". قَالَ النَّحَّاسَ: وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ" قَرِيبًا" أَيْ مَكَانًا قَرِيبًا. وَ" قَرِيبٌ" لَا تُثَنِّيهِ الْعَرَبُ وَلَا تَجْمَعُهُ وَلَا تُؤَنِّثُهُ فِي هَذَا الْمَعْنَى، قَالَ اللَّهُ ﷿:" إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ ". وَقَالَ الشَّاعِرُ:

zaman bakımından önce olduğu için de müminlerin sözü öne alınmıştır. İbn Atıyye şöyle demiştir: "Bu zoraki bir yorumdur; sözü kendi zahirine hamletmek imkânsız değildir." { أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ } ifadesinin, sözün zikrinin tamamlanmasından sonra Allah Teâlâ'dan yeni bir haber (istînâf) olması da muhtemeldir. Allah Teâlâ'nın: { مَتى نَصْرُ اللَّهِ } buyruğu, Sîbeveyhi'nin kavline göre mübteda olarak merfûdur; Ebu'l-Abbâs'ın kavline göre ise bir fiille merfûdur, yani "Allah'ın yardımı ne zaman vuku bulacak?" demektir. { قَرِيبٌ } kelimesi "inne"nin haberidir. Nehhâs: "Kur'an dışındaki kelamda mekân zarfı olarak 'yakın bir yerde' anlamında mansub olarak 'karîben' (قَرِيبًا) denmesi de caizdir" demiştir. "Karîb" (قَرِيبٌ) kelimesi bu anlamda Araplar tarafından tesniye yapılmaz, cemi yapılmaz ve müennes kılınmaz. Nitekim Allah Azze ve Celle: { إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere pek yakındır” buyurmuştur. Şair de şöyle demiştir:

لَهُ الْوَيْلُ إِنْ أَمْسَى وَلَا أُمُّ هَاشِمٍ ... قَرِيبٌ وَلَا بَسْبَاسَةُ بْنَةُ يَشْكُرَا

Akşama ulaştığında ne Ümmü Hâşim yakındır ona ne de Yeşkür kızı Besbâse, vay hâline onun!

فَإِنْ قُلْتَ: فُلَانٌ قَرِيبٌ لِي ثَنَّيْتَ وَجَمَعْتَ، فَقُلْتَ: قَرِيبُونَ وَأَقْرِبَاءُ وقرباء.

"Falan kimse benim yakınımdır (akrabamdır)" dersen tesniye ve cemi yaparsın; bu durumda "karîbûne", "akribâu" ve "kurebâu" dersin.

[سورة البقرة (٢): آية ٢١٥]

[Bakara Suresi (2): Ayet 215]

يَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٢١٥)

{ يَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: 'Hayır olarak infak ettiğiniz şey; ana-baba, akrabalar, yetimler, yoksullar ve yolda kalmışlar içindir. Hayır olarak ne yaparsanız, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir.'” (215)

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: يَسْئَلُونَكَ إِنْ خَفَّفْتَ الْهَمْزَةَ أَلْقَيْتَ حَرَكَتَهَا عَلَى السِّينِ فَفَتَحْتَهَا وَحَذَفْتَ الْهَمْزَةَ فَقُلْتَ: يَسَلُونَكَ. وَنَزَلَتِ الْآيَةُ فِي عَمْرِو بْنِ الْجَمُوحِ، وَكَانَ شَيْخًا كَبِيرًا فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ مَالِي كَثِيرٌ، فبماذا أتصدق، وعلى من أنفق؟ فنزلت" يَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ". الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: مَاذَا يُنْفِقُونَ" مَا" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ، وَ" ذَا" الْخَبَرُ، وَهُوَ بِمَعْنَى الَّذِي، وَحُذِفَتِ الْهَاءُ لِطُولِ الِاسْمِ، أَيْ مَا الَّذِي يُنْفِقُونَهُ، وَإِنْ شِئْتَ كَانَتْ" مَا" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِ" يُنْفِقُونَ" و" ذا" مع" ما" بمنزلة شي وَاحِدٍ وَلَا يَحْتَاجُ إِلَى ضَمِيرٍ، وَمَتَى كَانَتِ اسْمًا مُرَكَّبًا فَهِيَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، إِلَّا ما جاء في قول الشاعر:

Burada dört mesele bulunmaktadır: Birincisi- Yüce Allah'ın { يَسْئَلُونَكَ } “Sana soruyorlar” buyruğu: Şayet hemzeyi tahfif edersen (hafifletirsen), harekesini sin harfine aktarır, onu fethalar ve hemzeyi hazfederek “yeselûneke” (يَسَلُونَكَ) dersin. Bu ayet, yaşlı bir zat olan Amr b. el-Cemûh hakkında indi. O: “Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz benim malım çoktur; neyi sadaka olarak vereyim ve kime infak edeyim?” demişti. Bunun üzerine { يَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ } “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar” ayeti indi. İkincisi- Yüce Allah'ın { مَاذَا يُنْفِقُونَ } “Neyi infak edeceklerini [soruyorlar]” buyruğu: “Mâ” (مَا), mübteda (özne) olarak ref mahallindedir; “zâ” (ذَا) ise haberdir (yüklemdir) ve “ellezî” (الَّذِي / o şey ki) anlamındadır. İsmin uzaması sebebiyle [dönen] “hâ” (ـهُ) zamiri hazfedilmiştir; yani “mâllezî yunfikûnehû” (مَا الَّذِي يُنْفِقُونَهُ / İnfak ettikleri şey nedir?) demektir. Dilersen “mâ” kelimesi “yunfikûne” (يُنْفِقُونَ) fiilinin [mef'ûlü olarak] nasb mahallinde olur; bu durumda “zâ”, “mâ” ile birlikte tek bir kelime konumunda sayılır ve bir zamire ihtiyaç duymaz. [Mâzâ] birleşik bir isim olduğunda nasb mahallinde bulunur; ancak şairin şu sözünde geçtiği durum müstesnadır:

وَمَاذَا عَسَى الْوَاشُونَ أَنْ يَتَحَدَّثُوا ... سِوَى أَنْ يَقُولُوا إِنَّنِي لَكِ عَاشِقُ

Koğucular, benim sana âşık olduğumu söylemekten başka ne konuşabilirler ki!

فَإِنَّ" عَسَى" لَا تعمل فيه، ف"لماذا" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ وَهُوَ مُرَكَّبٌ، إِذْ لَا صِلَةَ لِ" ذَا". الثَّالِثَةُ- قِيلَ: إِنَّ السَّائِلِينَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ، وَالْمَعْنَى يَسْأَلُونَكَ مَا هِيَ الْوُجُوهُ الَّتِي يُنْفِقُونَ فِيهَا، وَأَيْنَ يَضَعُونَ مَا لَزِمَ إِنْفَاقُهُ. قَالَ السُّدِّيُّ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَبْلَ فَرْضِ الزَّكَاةِ ثُمَّ نَسَخَتْهَا الزَّكَاةُ الْمَفْرُوضَةُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَوَهَمَ الْمَهْدَوِيُّ عَلَى السُّدِّيِّ فِي هَذَا، فَنُسِبَ إِلَيْهِ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ الْآيَةَ فِي الزَّكَاةِ الْمَفْرُوضَةِ ثُمَّ نُسِخَ مِنْهَا الْوَالِدَانِ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ وَغَيْرُهُ: هِيَ نَدْبٌ، وَالزَّكَاةُ غَيْرُ هَذَا الْإِنْفَاقِ، فَعَلَى هَذَا لَا نَسْخَ فِيهَا، وَهِيَ مُبَيِّنَةٌ لِمَصَارِفِ صَدَقَةِ التَّطَوُّعِ، فَوَاجِبٌ عَلَى الرَّجُلِ الْغَنِيِّ أَنْ يُنْفِقَ عَلَى أَبَوَيْهِ الْمُحْتَاجَيْنِ مَا يُصْلِحُهُمَا فِي قَدْرِ حَالِهِمَا مِنْ حَالِهِ، مِنْ طَعَامٍ وَكِسْوَةٍ وَغَيْرِ ذَلِكَ. قَالَ مَالِكٌ، لَيْسَ عَلَيْهِ أَنْ يُزَوِّجَ أَبَاهُ، وَعَلَيْهِ أَنْ يُنْفِقَ عَلَى امْرَأَةِ أَبِيهِ، كَانَتْ أُمَّهُ أَوْ أَجْنَبِيَّةً، وَإِنَّمَا قَالَ مَالِكٌ: لَيْسَ عَلَيْهِ أَنْ يُزَوِّجَ أَبَاهُ لِأَنَّهُ رَآهُ يَسْتَغْنِي عَنِ التَّزْوِيجِ غَالِبًا، وَلَوِ احْتَاجَ حَاجَةً مَاسَّةً لَوَجَبَ أَنْ يُزَوِّجَهُ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمْ يُوجِبْ عَلَيْهِ أَنْ يُنْفِقَ عَلَيْهِمَا. فَأَمَّا مَا يَتَعَلَّقُ بِالْعِبَادَاتِ مِنَ الْأَمْوَالِ فَلَيْسَ عَلَيْهِ أَنْ يُعْطِيَهُ مَا يَحُجُّ بِهِ أَوْ يَغْزُو، وَعَلَيْهِ أَنْ يُخْرِجَ عَنْهُ صَدَقَةَ الْفِطْرِ، لِأَنَّهَا مُسْتَحَقَّةٌ بِالنَّفَقَةِ وَالْإِسْلَامِ." الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ" مَا" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِ" أَنْفَقْتُمْ" وَكَذَا" وَما تُنْفِقُوا" وَهُوَ شَرْطٌ وَالْجَوَابُ" فَلِلْوالِدَيْنِ"، وَكَذَا" وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ" شَرْطٌ، وَجَوَابُهُ" فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ" وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي الْيَتِيمِ وَالْمِسْكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ. وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ ". وَقَرَأَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ" يَفْعَلُوا" بِالْيَاءِ عَلَى ذِكْرِ الْغَائِبِ، وَظَاهِرُ الْآيَةِ الْخَبَرُ، وهى تتضمن الوعد بالمجازاة.

Çünkü "asâ" (عَسَى) fiili onda amel etmez; bu sebeple "mâzâ" mürekkep olduğu hâlde ref konumundadır, zira "zâ"nın sılası yoktur. Üçüncüsü- Soru soranların müminler olduğu ve anlamın "Hangi alanlara infak edeceklerini ve infak etmeleri gereken şeyi nereye harcayacaklarını sana soruyorlar" şeklinde olduğu söylenmiştir. Süddî şöyle demiştir: Bu ayet zekât farz kılınmadan önce inmiştir, daha sonra farz olan zekât onu neshetmiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: Mehdevî bu hususta Süddî hakkında vehme kapılmış ve Süddî'nin: "Ayet farz olan zekât hakkındadır, sonra anne-baba ondan neshedilmiştir" dediğini iddia etmiştir. İbn Cüreyc ve başkaları ise şöyle demiştir: Bu menduptur; zekât ise bu infaktan farklıdır. Buna göre ayette nesh yoktur; ayet nafile sadakaların verileceği yerleri açıklamaktadır. Zengin olan bir kimseye, muhtaç olan anne-babasına durumuna göre yiyecek, giyecek ve benzeri ihtiyaçlarını karşılayacak kadar infak etmesi vaciptir. Mâlik: "Babasını evlendirmek zorunda değildir; ancak ister annesi olsun ister yabancı bir kadın olsun, babasının hanımına nafaka vermekle yükümlüdür" demiştir. Mâlik'in "babasını evlendirmek zorunda değildir" demesinin sebebi, onun çoğunlukla evlenmeye ihtiyaç duymayacağını görmesidir. Şayet babasının şiddetli bir ihtiyacı olsaydı onu evlendirmesi vacip olurdu; aksi takdirde o ikisine nafaka vermesini vacip kılmazdı. İbadetlerle ilgili mallara gelince; ona hac yapacağı veya gazaya gideceği malı vermek zorunda değildir; ancak fıtır sadakasını onun adına çıkarmakla yükümlüdür, çünkü fıtır sadakası nafaka ve İslam sebebiyle hak edilir. Dördüncüsü- Allah Teâlâ'nın: { قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ } buyruğudur. "Mâ" lafzı "enfaktüm" fiiliyle mansub konumdadır; "ve mâ tünfikū" da böyledir ve şarttır; cevabı ise { فَلِلْوالِدَيْنِ } dir. Aynı şekilde { وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ } de şarttır, cevabı ise { فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } dir. Yetim, miskin ve yolda kalmış hakkında açıklama daha önce geçmişti. Bu ayetin bir benzeri Allah Teâlâ'nın: { فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ } “Akrabaya, yoksula ve yolda kalmışa hakkını ver” buyruğudur. Ali b. Ebî Tâlib, gaib sîgasıyla yâ harfiyle "yef'alû" (يَفْعَلُوا) şeklinde okumuştur. Ayetin zahiri haberdir ve mükâfatlandırma vaadini içermektedir.

[سورة البقرة (٢): آية ٢١٦]

[Bakara Suresi (2): Ayet 216]

كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٢١٦)

{ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ } “Savaş, hoşunuza gitmediği hâlde üzerinize farz kılındı. Olur ki bir şeyi hoş görmezsiniz de o sizin için bir hayır olur ve yine olur ki bir şeyi seversiniz de o sizin için bir şer olur. Allah bilir, siz ise bilmezsiniz.” (216)

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: كُتِبَ مَعْنَاهُ فُرِضَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مِثْلُهُ. وَقَرَأَ قَوْمٌ" كتب عليكم القتل"، وقال الشاعر:

Bu ayette üç mesele vardır: Birincisi- Allah Teâlâ'nın: { كُتِبَ } buyruğu; anlamı "farz kılındı" demektir, benzeri daha önce geçmişti. Bir topluluk: "كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقَتْلُ" (Öldürülmek üzerinize yazıldı) şeklinde okumuştur. Şair şöyle demiştir:

كُتِبَ الْقَتْلُ وَالْقِتَالُ عَلَيْنَا ... وَعَلَى الْغَانِيَاتِ جَرُّ الذُّيُولِ

Öldürülmek ve savaşmak bize yazıldı; güzel kadınlara ise eteklerini sürümek...

هَذَا هُوَ فَرْضُ الْجِهَادِ، بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ هَذَا مِمَّا امْتُحِنُوا بِهِ وَجُعِلَ وَصْلَةً إِلَى الْجَنَّةِ. وَالْمُرَادُ بِالْقِتَالِ قِتَالُ الْأَعْدَاءِ مِنَ الْكُفَّارِ، وَهَذَا كَانَ مَعْلُومًا لَهُمْ بِقَرَائِنِ الْأَحْوَالِ، وَلَمْ يُؤْذَنْ لِلنَّبِيِّ ﷺ فِي الْقِتَالِ مُدَّةَ إِقَامَتِهِ بِمَكَّةَ، فَلَمَّا هَاجَرَ أُذِنَ لَهُ فِي قِتَالِ مَنْ يُقَاتِلُهُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَقَالَ تَعَالَى:" أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا " ثُمَّ أُذِنَ لَهُ فِي قِتَالِ الْمُشْرِكِينَ عَامَّةً. وَاخْتَلَفُوا مَنِ الْمُرَادُ بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَقِيلَ: أَصْحَابُ النَّبِيِّ ﷺ خَاصَّةً، فَكَانَ الْقِتَالُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فَرْضَ عَيْنٍ عَلَيْهِمْ، فَلَمَّا اسْتَقَرَّ الشَّرْعُ صار على الكفاية، قال عَطَاءٌ وَالْأَوْزَاعِيُّ. قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: قُلْتُ لِعَطَاءٍ: أَوَاجِبٌ الْغَزْوُ عَلَى النَّاسِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ؟ فَقَالَ: لَا، إِنَّمَا كُتِبَ عَلَى أُولَئِكَ. وَقَالَ الْجُمْهُورُ مِنَ الْأُمَّةِ: أَوَّلُ فَرْضِهِ إِنَّمَا كَانَ عَلَى الْكِفَايَةِ دُونَ تَعْيِينٍ، غَيْرَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ إِذَا اسْتَنْفَرَهُمْ تَعَيَّنَ عَلَيْهِمُ النَّفِيرُ لِوُجُوبِ طَاعَتِهِ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: إِنَّ الْجِهَادَ فَرْضٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ فِي عَيْنِهِ أَبَدًا، حَكَاهُ الْمَاوَرْدِيُّ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالَّذِي اسْتَمَرَّ عَلَيْهِ الْإِجْمَاعُ أَنَّ الْجِهَادَ عَلَى كُلِّ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ فَرْضُ كِفَايَةٍ، فَإِذَا قَامَ بِهِ مَنْ قَامَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ سَقَطَ عَنِ الْبَاقِينَ، إِلَّا أَنْ يَنْزِلَ الْعَدُوُّ بِسَاحَةِ الْإِسْلَامِ فَهُوَ حِينَئِذٍ فَرْضُ عَيْنٍ، وَسَيَأْتِي هَذَا مُبَيَّنًا فِي سُورَةِ" بَرَاءَةٌ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَذَكَرَ الْمَهْدَوِيُّ وَغَيْرُهُ عَنِ الثَّوْرِيِّ أَنَّهُ قَالَ: الْجِهَادُ تَطَوُّعٌ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذِهِ الْعِبَارَةُ عِنْدِي إِنَّمَا هِيَ عَلَى سُؤَالِ سَائِلٍ وَقَدْ قِيمَ بِالْجِهَادِ، فَقِيلَ لَهُ: ذَلِكَ تَطَوُّعٌ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، وَهُوَ كُرْهٌ فِي الطِّبَاعِ. قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: الْكُرْهُ الْمَشَقَّةُ، وَالْكَرْهُ- بِالْفَتْحِ- مَا أُكْرِهْتَ عَلَيْهِ، هَذَا هو الاختيار،

Bu, cihadın farz kılınışıdır. [Allah] Subhânehu, bunun [müminlerin] kendisiyle imtihan edildikleri ve cennete bir vesile kılınan şeylerden olduğunu beyan etmiştir. Savaştan (kıtâl) kastedilen, kâfirlerden olan düşmanlarla savaşmaktır; bu da durumun karineleriyle onlar tarafından bilinmekteydi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Mekke'de ikamet ettiği süre boyunca savaş izni verilmemişti. Hicret ettiğinde ise kendisiyle savaşan müşriklerle savaşmasına izin verildi ve [Allah] Teâlâ şöyle buyurdu: { أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا } “Kendilerine savaş açılan [mümin]lere, zulme uğramış olmaları sebebiyle [savaş] izni verildi.” Daha sonra genel olarak müşriklerle savaşmasına izin verildi. Bu ayetle kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Özel olarak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahâbîlerinin kastedildiği ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte savaşmanın onlara farz-ı ayn olduğu, dinî hükümler yerleşip istikrar kazanınca ise farz-ı kifâye hâline geldiği söylenmiştir; bunu Atâ ve el-Evzâî söylemiştir. İbn Cüreyc dedi ki: Atâ'ya "Bu ayete göre insanlara gazâ [cihad] vacip midir?" diye sordum. O da: "Hayır, o sadece onlara farz kılınmıştı." dedi. Ümmetin cumhuru ise şöyle demiştir: Cihadın ilk farz kılınışı da belirli şahıslara tahsis edilmeksizin farz-ı kifâye idi; ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onları savaşa çağırdığında, ona itaatin vacip olması sebebiyle sefere çıkmak üzerlerine farz-ı ayn oluyordu. Saîd b. el-Müseyyeb ise: "Cihad her Müslümanın bizzat kendisine ebediyen farzdır." demiştir; bunu el-Mâverdî nakletmiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: "Üzerinde icmânın devam ettiği görüş; cihadın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in bütün ümmetine farz-ı kifâye olduğudur. Müslümanlardan bunu yerine getirenler çıkarsa diğerlerinden sorumluluk düşer; ancak düşman İslâm yurduna inecek olursa işte o zaman farz-ı ayn olur. Bu husus inşâallahu teâlâ Berâe [Tevbe] Suresi'nde açıklanacaktır." el-Mehdevî ve başkaları Sevrî'den onun: "Cihad nafiledir (tetavvu)." dediğini nakletmişlerdir. İbn Atiyye dedi ki: "Bana göre bu ifade, cihad [başkaları tarafından] yerine getirilmişken soran bir kimsenin sorusuna verilmiş bir cevaptır ve ona: 'Bu [senin için] nafiledir.' denilmiştir." İkincisi- Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ } “Oysa o, sizin için hoş olmayan bir şeydir” buyruğu mübteda (özne) ve haberdir (yüklem); o, fıtratta hoşlanılmayan bir şeydir. İbn Arefe şöyle demiştir: "el-Kürh (الْكُرْه), meşakkat demektir; fetha ile okunan el-kerh (الْكَرْه) ise zorlandığın şeydir. Tercih edilen görüş budur."

وَيَجُوزُ الضَّمُّ فِي مَعْنَى الْفَتْحِ فَيَكُونَانِ لُغَتَيْنِ، يُقَالُ: كَرِهْتُ الشَّيْءَ كَرْهًا وَكُرْهًا وَكَرَاهَةً وَكَرَاهِيَةً، وَأَكْرَهْتُهُ عَلَيْهِ إِكْرَاهًا. وَإِنَّمَا كَانَ الْجِهَادُ كُرْهًا لِأَنَّ فِيهِ إِخْرَاجَ الْمَالِ وَمُفَارَقَةَ الْوَطَنِ وَالْأَهْلِ، وَالتَّعَرُّضَ بِالْجَسَدِ لِلشِّجَاجِ وَالْجِرَاحِ وَقَطْعِ الْأَطْرَافِ وَذَهَابِ النَّفْسِ، فَكَانَتْ كَرَاهِيَتُهُمْ لِذَلِكَ، لَا أَنَّهُمْ كَرِهُوا فَرْضَ اللَّهِ تَعَالَى. وَقَالَ عِكْرِمَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: إِنَّهُمْ كَرِهُوهُ ثُمَّ أَحَبُّوهُ وَقَالُوا: سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا، وَهَذَا لِأَنَّ امْتِثَالَ الْأَمْرِ يَتَضَمَّنُ مَشَقَّةً، لَكِنْ إِذَا عُرِفَ الثَّوَابُ هَانَ فِي جَنْبِهِ مُقَاسَاةُ الْمَشَقَّاتِ. قُلْتُ: وَمِثَالُهُ فِي الدُّنْيَا إِزَالَةُ مَا يُؤْلِمُ الْإِنْسَانَ وَيَخَافُ مِنْهُ كَقَطْعِ عُضْوٍ وَقَلْعِ ضِرْسٍ وَفَصْدٍ وَحِجَامَةٍ ابْتِغَاءَ الْعَافِيَةِ وَدَوَامِ الصِّحَّةِ، وَلَا نَعِيمَ أَفْضَلُ مِنَ الْحَيَاةِ الدَّائِمَةِ فِي دَارِ الْخُلْدِ وَالْكَرَامَةِ فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً قِيلَ:" عَسَى" بِمَعْنَى قَدْ، قَالَهُ الْأَصَمُّ. وَقِيلَ: هِيَ وَاجِبَةٌ. وَ" عَسَى" مِنَ اللَّهِ وَاجِبَةٌ فِي جَمِيعِ الْقُرْآنِ إِلَّا قَوْلَهُ تَعَالَى:" عَسى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ ". وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ:" عَسَى" مِنَ اللَّهِ إِيجَابٌ، وَالْمَعْنَى عَسَى أَنْ تَكْرَهُوا مَا فِي الْجِهَادِ مِنَ الْمَشَقَّةِ وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ فِي أَنَّكُمْ تَغْلِبُونَ وَتَظْفَرُونَ وَتَغْنَمُونَ وَتُؤْجَرُونَ، وَمَنْ مَاتَ مَاتَ شَهِيدًا، وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا الدَّعَةَ وَتَرْكَ الْقِتَالِ وَهُوَ شَرُّ لَكُمْ فِي أَنَّكُمْ تُغْلَبُونَ وَتَذِلُّونَ وَيَذْهَبُ أَمْرُكُمْ. قُلْتُ: وَهَذَا صَحِيحٌ لَا غُبَارَ عَلَيْهِ، كَمَا اتَّفَقَ فِي بِلَادِ الْأَنْدَلُسِ، تَرَكُوا الْجِهَادَ وَجَبُنُوا عَنِ الْقِتَالِ وَأَكْثَرُوا مِنَ الْفِرَارِ، فَاسْتَوْلَى الْعَدُوُّ عَلَى الْبِلَادِ، وَأَيُّ بِلَادٍ؟! وَأَسَرَ وَقَتَلَ وَسَبَى وَاسْتَرَقَّ، فَإِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ! ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيَنَا وَكَسَبَتْهُ! وَقَالَ الْحَسَنُ فِي مَعْنَى الْآيَةِ: لَا تَكْرَهُوا الْمُلِمَّاتِ الْوَاقِعَةَ، فَلَرُبَّ أَمْرٍ تَكْرَهُهُ فِيهِ نَجَاتُكَ، وَلَرُبَّ أَمْرٍ تُحِبُّهُ فِيهِ عَطَبُكَ، وَأَنْشَدَ أَبُو سَعِيدٍ الضَّرِيرُ:

Fetha anlamında ötreli kullanımı da caizdir ve bu durumda iki ayrı lügat olurlar. "Bir şeyi kerih gördüm / hoşlanmadım" anlamında "kerihtü'ş-şey'e kerhen ve kürhen ve kerâheten ve kerâhiyeten" (كَرِهْتُ الشَّيْءَ كَرْهًا وَكُرْهًا وَكَرَاهَةً وَكَرَاهِيَةً) denir; onu bir şeye zorladığında ise "ekrehtühû aleyhi ikrâhen" (أَكْرَهْتُهُ عَلَيْهِ إِكْرَاهًا) denir. Cihadın hoşlanılmayan bir şey olması, onda malın harcanması, vatandan ve aileden ayrılma, bedenin yaralanmalara, uzuvların kesilmesine ve canın gitmesine maruz kalması gibi durumların bulunmasındandır; onların hoşnutsuzluğu bundandı, yoksa Allah Teâlâ'nın farzını kerih gördüklerinden değildi. İkrime bu ayet hakkında şöyle demiştir: Onlar önce savaşı hoş görmediler, sonra onu sevdiler ve: "İşittik ve itaat ettik" dediler. Bu böyledir; çünkü emri yerine getirmek bir meşakkat içerir, fakat sevap bilinince onun yanında meşakkatlere katlanmak kolay gelir. Derim ki: Bunun dünyadaki örneği, afiyet bulmak ve sağlığın devamını sağlamak arzusuyla insanın canını acıtan ve korktuğu uzvun kesilmesi, diş çekilmesi, damardan kan alınması (fasd) ve hacamat yaptırılması gibi şeyleri gidermesidir. Ebediyet yurdunda ve doğruluk makamında daimi hayattan ve ikramdan daha üstün bir nimet yoktur. Üçüncüsü- Allah Teâlâ'nın: { وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً } buyruğudur. Asamm'ın belirttiğine göre "asâ" (عَسَى) lafzının "kad" (قَدْ / muhakkak/bazen) manasında olduğu söylenmiştir. Onun vaciplik (kesinlik) bildirdiği de söylenmiştir. Kur'an'ın tamamında Allah'tan gelen "asâ" lafızları, Allah Teâlâ'nın: { عَسى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ } “Eğer o sizi boşarsa, Rabbi ona [daha hayırlı eşler] verebilir” buyruğu hariç kesinlik (vücûb) ifade eder. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Allah'tan gelen "asâ", kesinleştirme (îcâb) bildirir. Anlamı şudur: Cihattaki meşakkati kerih görmeniz muhtemeldir; oysa galip gelmeniz, zafere ulaşmanız, ganimet elde etmeniz ve ecre nail olmanız bakımından o sizin için hayırlıdır; ölen kimse de şehit olarak ölür. Rahatlığı ve savaşı terk etmeyi sevmeniz de muhtemeldir; oysa mağlup olmanız, zillete düşmeniz ve hâkimiyetinizin yok olup gitmesi bakımından bu sizin için şerdir. Derim ki: Bu görüş tamamen doğrudur, onda hiçbir şüphe yoktur; nitekim Endülüs topraklarında böyle gerçekleşmiştir: Cihadı terk ettiler, savaşmaktan korkup kaçmayı çoğalttılar; düşman da ülkeyi -hem de nasıl bir ülkeyi!- istila etti; esir aldı, öldürdü, kadınları ve çocukları esir edip köleleştirdi. Şüphesiz biz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz! Bu, ellerimizin önden takdim ettiği ve kazandığı şeyler yüzündendir! Hasan bu ayetin anlamı hakkında şöyle demiştir: Başınıza gelen sıkıntıları kerih görmeyiniz; zira hoşlanmadığınız nice şeyde sizin kurtuluşunuz vardır ve sevdiğiniz nice şeyde de sizin helakiniz vardır. Ebû Saîd ed-Darîr şu şiiri okumuştur:

رُبَّ أَمْرٍ تَتَّقِيهِ ... جَرَّ أَمْرًا تَرْتَضِيهِ

Sakındığın nice mesele vardır ki, sonunda razı olacağın bir şeyi sürükleyip getirir;

خَفِيَ الْمَحْبُوبُ منه ... وبدا المكروه فيه

Ondaki sevilen taraf gizlenmiş, hoşlanılmayan tarafı ise açığa çıkmıştır.

[سورة البقرة (٢): الآيات ٢١٧ الى ٢١٨]

[Bakara Suresi (2): Ayetler 217-218]

يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢١٧) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢١٨)

{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢١٧) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢١٨) } “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: 'Onda savaşmak büyük [bir günahtır]. Allah yolundan alıkoymak, O'nu inkâr etmek, Mescid-i Haram'a [girişi engellemek] ve halkını oradan çıkarmak ise Allah katında daha büyük [bir günahtır]. Fitne [çıkarmak] ise adam öldürmekten daha büyüktür.' Güçleri yeterse, sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmaya devam ederler. Sizden kim dininden döner de kâfir olarak ölürse, işte onların amelleri dünyada da ahirette de boşa gitmiştir. İşte onlar cehennemliklerdir, orada ebedî kalacaklardır. (217) İman edenler, hicret edenler ve Allah yolunda cihad edenler var ya; işte onlar Allah'ın rahmetini umarlar. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. (218)”

فِيهِ اثْنَتَا عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: يَسْئَلُونَكَ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ. وَرَوَى جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ وَمُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَا رَأَيْتُ قَوْمًا خَيْرًا مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ ﷺ، مَا سَأَلُوهُ إِلَّا عَنْ ثَلَاثَ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً كُلُّهُنَّ في القرآن:" يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ"،" يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ"،" يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى "، ما كانوا يسألونك إِلَّا عَمَّا يَنْفَعُهُمْ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: لَيْسَ فِي الْحَدِيثِ مِنَ الثَّلَاثَ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً إِلَّا ثَلَاثٌ. وَرَوَى أَبُو الْيَسَارِ عَنْ جُنْدُبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَعَثَ رَهْطًا وَبَعَثَ عَلَيْهِمْ أَبَا عُبَيْدَةَ بْنَ الْحَارِثِ أَوْ عُبَيْدَةَ بْنَ الْحَارِثِ، فَلَمَّا ذَهَبَ لِيَنْطَلِقَ بَكَى صَبَابَةً إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَبَعَثَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جَحْشٍ، وَكَتَبَ لَهُ كِتَابًا وَأَمَرَهُ أَلَّا يَقْرَأَ الْكِتَابَ حَتَّى يَبْلُغَ مَكَانَ كَذَا وَكَذَا، وَقَالَ: وَلَا تُكْرِهَنَّ أَصْحَابَكَ عَلَى الْمَسِيرِ، فَلَمَّا بَلَغَ الْمَكَانَ قَرَأَ الْكِتَابَ فَاسْتَرْجَعَ وَقَالَ: سَمْعًا وَطَاعَةً لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ، قَالَ: فَرَجَعَ رَجُلَانِ وَمَضَى بَقِيَّتُهُمْ، فَلَقُوا ابْنَ الْحَضْرَمِيِّ فَقَتَلُوهُ، وَلَمْ يَدْرُوا أَنَّ ذَلِكَ الْيَوْمَ مِنْ رَجَبٍ، فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ: قَتَلْتُمْ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تعالى:" يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ" الْآيَةَ. وَرُوِيَ أَنَّ سَبَبَ نزولها أن

Bu ayette on iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { يَسْئَلُونَكَ } “Sana soruyorlar” buyruğudur; buna dair açıklama daha önce geçmişti. Cerîr b. Abdilhamîd ve Muhammed b. Fudayl, Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından daha hayırlı bir topluluk görmedim; ona hepsi de Kur'an'da yer alan on üç meseleden başka bir şey sormadılar: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ } “Sana hayız halini soruyorlar”, { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ } “Sana haram ayı soruyorlar”, { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى } “Sana yetimleri soruyorlar”... Onlar [Resûlullah'a] sadece kendilerine fayda sağlayacak şeyleri soruyorlardı." İbn Abdilberr şöyle demiştir: "Hadiste on üç meseleden sadece üç tanesi yer almaktadır." Ebü'l-Yesâr, Cündüb b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir müfreze gönderdi ve başlarına Ebû Ubeyde b. el-Hâris'i -veya Ubeyde b. el-Hâris'i- tayin etti. [Ubeyde] yola çıkacağı sırada Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan sevgisi ve bağlılığından dolayı ağladı. Bunun üzerine [Resûlullah] Abdullah b. Cahş'ı gönderdi, onun için bir mektup yazıp falan falan yere varıncaya kadar mektubu okumamasını emretti ve: «Arkadaşlarını [seninle] yürümeye zorlama» buyurdu. O yere vardığında mektubu okudu, istircâda bulundu ve: "Allah'a ve Resûlü'ne işittik ve itaat ettik" dedi. [Râvî] dedi ki: İki adam geri döndü, geri kalanlar ise yola devam ettiler. İbnü'l-Hadramî ile karşılaşıp onu öldürdüler; o günün Receb ayından olduğunu bilmiyorlardı. Müşrikler: "Haram ayda öldürdünüz!" dediler. Bunun üzerine Yüce Allah: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ } “Sana haram ayı soruyorlar” ayetini indirdi. Ayetin nüzul sebebinin şu olduğu da rivayet edilmiştir:

رَجُلَيْنِ مِنْ بَنِي كِلَابٍ لَقِيَا عَمْرَو بْنَ أُمَيَّةَ الضَّمْرِيَّ وَهُوَ لَا يَعْلَمُ أَنَّهُمَا كَانَا عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ وَذَلِكَ فِي أَوَّلِ يَوْمٍ مِنْ رَجَبٍ فَقَتَلَهُمَا، فَقَالَتْ قُرَيْشٌ: قَتَلَهُمَا فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَالْقَوْلُ بِأَنَّ نُزُولَهَا فِي قِصَّةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَحْشٍ أَكْثَرُ وَأَشْهَرُ، وَأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَعَثَهُ مَعَ تِسْعَةِ رَهْطٍ، وَقِيلَ ثَمَانِيَةٍ، فِي جُمَادَى الْآخِرَةِ قَبْلَ بَدْرٍ بِشَهْرَيْنِ، وَقِيلَ فِي رَجَبٍ. قَالَ أَبُو عُمَرَ- فِي كِتَابِ الدُّرَرِ لَهُ-: وَلَمَّا رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنْ طَلَبِ كُرْزِ بْنِ جَابِرٍ- وَتُعْرَفُ تِلْكَ الْخَرْجَةُ بِبَدْرٍ الْأُولَى- أَقَامَ بِالْمَدِينَةِ بَقِيَّةَ جُمَادَى الْآخِرَةِ وَرَجَبٍ، وَبَعَثَ فِي رَجَبٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جَحْشِ بْنِ رِئَابٍ الْأَسَدِيَّ وَمَعَهُ ثَمَانِيَةُ رِجَالٍ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ، وَهُمْ أَبُو حُذَيْفَةَ بْنُ عُتْبَةَ، وَعُكَاشَةُ بْنُ مِحْصَنٍ، وَعُتْبَةُ بْنُ غَزْوَانَ، وَسُهَيْلُ بْنُ بَيْضَاءَ الْفِهْرِيُّ، وَسَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ، وَعَامِرُ بْنُ رَبِيعَةَ، وَوَاقِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ التَّمِيمِيُّ، وَخَالِدُ بْنُ بُكَيْرٍ اللَّيْثِيُّ. وَكَتَبَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَحْشٍ كِتَابًا، وَأَمَرَهُ أَلَّا يَنْظُرَ فِيهِ حَتَّى يَسِيرَ يَوْمَيْنِ ثُمَّ يَنْظُرُ فِيهِ [فَيَمْضِي لِمَا أَمَرَهُ بِهِ] وَلَا يَسْتَكْرِهُ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِهِ، وَكَانَ أَمِيرَهُمْ، فَفَعَلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَحْشٍ مَا أَمَرَهُ بِهِ، فَلَمَّا فَتَحَ الْكِتَابَ وَقَرَأَهُ وَجَدَ فِيهِ:" إِذَا نَظَرْتَ فِي كِتَابِي هَذَا فَامْضِ حَتَّى تَنْزِلَ نَخْلَةً بَيْنَ مَكَّةَ وَالطَّائِفِ فَتَرَصَّدْ بِهَا قُرَيْشًا، وَتَعَلَّمْ لَنَا مِنْ أَخْبَارِهِمْ". فَلَمَّا قَرَأَ الْكِتَابَ قَالَ: سَمْعًا وَطَاعَةً، ثُمَّ أَخْبَرَ أَصْحَابَهُ بِذَلِكَ، وَبِأَنَّهُ لَا يَسْتَكْرِهُ أَحَدًا مِنْهُمْ، وَأَنَّهُ نَاهِضٌ لِوَجْهِهِ بِمَنْ أَطَاعَهُ، وَأَنَّهُ إِنْ لَمْ يُطِعْهُ أَحَدٌ مَضَى وَحْدَهُ، فَمَنْ أَحَبَّ الشَّهَادَةَ فَلْيَنْهَضْ، وَمَنْ كَرِهَ الْمَوْتَ فَلْيَرْجِعْ. فَقَالُوا: كُلُّنَا نَرْغَبُ فِيمَا تَرْغَبُ فِيهِ، وَمَا مِنَّا أَحَدٌ إِلَّا وَهُوَ سَامِعٌ مُطِيعٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَنَهَضُوا مَعَهُ، فَسَلَكَ عَلَى الْحِجَازِ، وَشَرَدَ لِسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ وَعُتْبَةَ بْنِ غَزْوَانَ جَمَلٌ كَانَا يَعْتَقِبَانِهِ فَتَخَلَّفَا فِي طَلَبِهِ، وَنَفَذَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَحْشٍ مَعَ سَائِرِهِمْ لِوَجْهِهِ حَتَّى نَزَلَ بِنَخْلَةٍ، فَمَرَّتْ بِهِمْ عِيرٌ لِقُرَيْشٍ تَحْمِلُ زَبِيبًا وَتِجَارَةً فِيهَا عَمْرُو بْنُ الْحَضْرَمِيِّ- وَاسْمُ الْحَضْرَمِيِّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّادٍ مِنَ الصَّدَفِ، وَالصَّدَفُ بَطْنٌ مِنْ حَضْرَمَوْتَ- وَعُثْمَانُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بن المغيرة، وأخوه نوفل ابن عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةَ الْمَخْزُومِيَّانِ، وَالْحَكَمُ بْنُ كَيْسَانَ مَوْلَى بَنِي الْمُغِيرَةِ، فَتَشَاوَرَ الْمُسْلِمُونَ وَقَالُوا: نَحْنُ فِي آخِرِ يَوْمٍ مِنْ رَجَبٍ الشَّهْرِ الْحَرَامِ، فَإِنْ نَحْنُ قَاتَلْنَاهُمْ هَتَكْنَا حُرْمَةَ الشَّهْرِ الحرام: وإن

...Benî Kilâb'dan iki adam Amr b. Ümeyye ed-Damrî ile karşılaştı. Amr, onların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından geldiklerini bilmiyordu; bu da Receb'in ilk gününde vuku bulmuştu. Bu yüzden onları öldürdü. Bunun üzerine Kureyş: "Onları haram ayda öldürdü!" dedi ve ayet indi. Ancak ayetin Abdullah b. Cahş hadisesi hakkında indiği görüşü daha yaygın ve daha meşhurdur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Bedir'den iki ay önce Cemâziyelâhir ayında -Receb ayında olduğu da söylenmiştir- onu dokuz kişilik, bir rivayete göre sekiz kişilik bir müfreze ile göndermişti. Ebû Ömer, ed-Durer adlı kitabında şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Kürz b. Câbir'i takip seferinden -ki bu sefer Birinci Bedir olarak bilinir- döndüğünde Cemâziyelâhir'in geri kalanını ve Receb ayını Medine'de geçirdi. Receb ayında Muhacirlerden sekiz adamla birlikte Abdullah b. Cahş b. Riâb el-Esedî'yi gönderdi. Bu kişiler şunlardı: Ebû Huzeyfe b. Utbe, Ukkâşe b. Mıhsan, Utbe b. Gazvân, Süheyl b. Beyzâ el-Fihrî, Sa'd b. Ebî Vakkâs, Âmir b. Rebîa, Vâkıd b. Abdillâh et-Temîmî ve Hâlid b. Bükeyr el-Leysî. Abdullah b. Cahş'a bir mektup yazıp iki gün yol almadıkça bu mektuba bakmamasını, sonra bakıp [emrettiği şeyi yerine getirmesini] ve arkadaşlarından hiçbirini zorlamamasını emretti. Abdullah onların emiriydi. Abdullah b. Cahş kendisine emredileni yaptı. Mektubu açıp okuduğunda içinde şunların yazılı olduğunu gördü: «Bu mektubuma baktığında Mekke ile Tâif arasındaki Nahle mevkiine varıncaya kadar yola devam et. Orada Kureyş'i gözetle ve onların haberlerini bize öğrenip bildir.» Mektubu okuyunca: "Başüstüne, itaat ettim!" dedi. Sonra durumu arkadaşlarına bildirdi; hiçbirini zorlamayacağını, kendisine itaat edenlerle yoluna devam edeceğini, şayet kimse itaat etmezse tek başına gideceğini söyledi ve: "Kim şehitliği arzuluyorsa gelsin, kim de ölmekten hoşlanmıyorsa geri dönsün!" dedi. Onlar da: "Hepimiz senin arzuladığını arzuluyoruz; hiçbirimiz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i dinleyip itaat etmekten geri durmaz" dediler ve onunla birlikte yola koyuldular. Hicaz yolunu tuttular. Sa'd b. Ebî Vakkâs ile Utbe b. Gazvân'ın nöbetleşe bindikleri bir deve kayboldu; onu aramak için geride kaldılar. Abdullah b. Cahş ise diğerleriyle birlikte yoluna devam edip Nahle'ye indi. Yanlarından kuru üzüm ve ticaret eşyası taşıyan Kureyş'e ait bir kervan geçti. Kervanda Amr b. el-Hadramî -Hadramî'nin adı Saded kabilesinden Abdullah b. Abbâd'dır; Saded ise Hadramut'un bir koludur-, Osman b. Abdillâh b. el-Mugîre ve kardeşi Nevfel b. Abdillâh b. el-Mugîre el-Mahzûmî ile Mugîreoğulları'nın azatlısı Hakem b. Keysân bulunuyordu. Müslümanlar aralarında istişare edip şöyle dediler: "Biz haram ay olan Receb'in son günündeyiz. Eğer onlarla savaşırsak haram ayın hürmetini çiğnemiş oluruz; eğer...

تَرَكْنَاهُمُ اللَّيْلَةَ دَخَلُوا الْحَرَمَ، ثُمَّ اتَّفَقُوا عَلَى لِقَائِهِمْ، فَرَمَى وَاقِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ التَّمِيمِيُّ عَمْرَو بْنَ الْحَضْرَمِيِّ فَقَتَلَهُ، وَأَسَرُوا عُثْمَانَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ وَالْحَكَمَ بْنَ كَيْسَانَ، وَأَفْلَتَ نَوْفَلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، ثُمَّ قَدِمُوا بِالْعِيرِ وَالْأَسِيرَيْنِ، وَقَالَ لَهُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَحْشٍ: اعْزِلُوا مِمَّا غَنِمْنَا الْخُمُسَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَفَعَلُوا، فَكَانَ أَوَّلَ خُمُسٍ فِي الْإِسْلَامِ، ثُمَّ نَزَلَ الْقُرْآنُ:" وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ " فَأَقَرَّ اللَّهُ وَرَسُولُهُ فِعْلَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَحْشٍ وَرَضِيَهُ وَسَنَّهُ لِلْأُمَّةِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَهِيَ أَوَّلُ غَنِيمَةٍ غُنِمَتْ فِي الْإِسْلَامِ، وَأَوَّلُ أَمِيرٍ، وَعَمْرُو بْنُ الْحَضْرَمِيِّ أَوَّلُ قَتِيلٍ. وَأَنْكَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَتْلَ ابْنِ الْحَضْرَمِيِّ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، فَسَقَطَ فِي أَيْدِي الْقَوْمِ، فأنزل الله ﷿:" يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ" إِلَى قَوْلِهِ:" هُمْ فِيها خالِدُونَ". وَقَبِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْفِدَاءَ فِي الْأَسِيرَيْنِ، فَأَمَّا عُثْمَانُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فَمَاتَ بِمَكَّةَ كَافِرًا، وَأَمَّا الْحَكَمُ بْنُ كَيْسَانَ فَأَسْلَمَ وَأَقَامَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حتى اسْتُشْهِدَ بِبِئْرِ مَعُونَةَ، وَرَجَعَ سَعْدٌ وَعُتْبَةُ إِلَى الْمَدِينَةِ سَالِمَيْنِ. وَقِيلَ: إِنَّ انْطِلَاقَ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ وَعُتْبَةَ فِي طَلَبِ بَعِيرِهِمَا كَانَ عَنْ إِذْنٍ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَحْشٍ، وَإِنَّ عَمْرَو بْنَ الْحَضْرَمِيِّ وَأَصْحَابَهُ لَمَّا رَأَوْا أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ هَابُوهُمْ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَحْشٍ: إِنَّ الْقَوْمَ قَدْ فَزِعُوا مِنْكُمْ، فَاحْلِقُوا رَأْسَ رَجُلٍ مِنْكُمْ فَلْيَتَعَرَّضْ لَهُمْ، فَإِذَا رَأَوْهُ مَحْلُوقًا أَمِنُوا وَقَالُوا: قَوْمٌ عُمَّارٌ لَا بَأْسَ عَلَيْكُمْ، وَتَشَاوَرُوا فِي قِتَالِهِمُ، الْحَدِيثَ. وَتَفَاءَلَتِ الْيَهُودُ وَقَالُوا: وَاقِدٌ وَقَدَتِ الْحَرْبُ، وَعَمْرٌو عَمَرَتِ الْحَرْبُ، وَالْحَضْرَمِيُّ حَضَرَتِ الْحَرْبُ. وَبَعَثَ أَهْلُ مَكَّةَ فِي فَدَاءِ أَسِيرَيْهِمْ، فَقَالَ: لَا نَفْدِيهِمَا حَتَّى يَقْدَمَ سَعْدٌ وَعُتْبَةُ، وَإِنْ لَمْ يَقْدَمَا قَتَلْنَاهُمَا بِهِمَا، فَلَمَّا قَدِمَا فَادَاهُمَا، فَأَمَّا الْحَكَمُ فَأَسْلَمَ وَأَقَامَ بِالْمَدِينَةِ حَتَّى قُتِلَ يَوْمَ بِئْرِ مَعُونَةَ شَهِيدًا، وَأَمَّا عُثْمَانُ فَرَجَعَ إِلَى مَكَّةَ فَمَاتَ بِهَا كَافِرًا، وَأَمَّا نَوْفَلٌ فَضَرَبَ بَطْنَ فَرَسِهِ يَوْمَ الْأَحْزَابِ لِيَدْخُلَ الْخَنْدَقَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَوَقَعَ فِي الْخَنْدَقِ مَعَ فَرَسِهِ فَتَحَطَّمَا جَمِيعًا فَقَتَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى، وَطَلَبَ الْمُشْرِكُونَ جِيفَتَهُ بِالثَّمَنِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" خُذُوهُ فَإِنَّهُ خَبِيثُ الْجِيفَةِ خَبِيثُ الدِّيَةِ" فَهَذَا سَبَبُ نُزُولِ قَوْلِهِ تَعَالَى:" يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ". وَذَكَرَ ابْنُ إِسْحَاقَ أَنَّ قتل

"[Onları] bu gece bırakırsak Harem bölgesine girerler" [dediler]. Sonra onlarla karşılaşma hususunda anlaştılar. Vâkıd b. Abdillâh et-Temîmî, Amr b. el-Hadramî'ye ok atıp onu öldürdü. Osman b. Abdillâh ile Hakem b. Keysân'ı esir aldılar; Nevfel b. Abdillâh ise kaçıp kurtuldu. Ardından kervan ve iki esirle birlikte geldiler. Abdullah b. Cahş onlara: "Ganimet aldığımız şeylerden beşte birini (humus) Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için ayırın" dedi; onlar da öyle yaptılar. Bu, İslâm'daki ilk humus oldu. Daha sonra Kur'ân'da: { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ } “Bilin ki, ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri mutlaka Allah'a aittir...” [ayeti] indi. Allah ve Resûlü, Abdullah b. Cahş'ın bu yaptığını onayladı, bundan razı oldu ve bunu kıyamet gününe kadar ümmet için bir sünnet kıldı. Bu, İslâm'da elde edilen ilk ganimet, [Abdullah b. Cahş] ilk emîr, Amr b. el-Hadramî de öldürülen ilk kimseydi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, İbnü'l-Hadramî'nin haram ayda öldürülmesini tasvip etmeyip reddetti; bunun üzerine o topluluk büyük bir pişmanlık ve çaresizlik içinde kaldı. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ } “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar...” ayetinden { هُمْ فِيها خالِدُونَ } “...onlar orada ebedî kalıcıdırlar” buyruğuna kadar olan kısmı indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem iki esir için fidyeyi kabul etti. Osman b. Abdillâh'a gelince, Mekke'de kâfir olarak öldü. Hakem b. Keysân ise Müslüman oldu ve Bi'r-i Maûne'de şehit düşünceye kadar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında kaldı. Sa'd ile Utbe de Medine'ye sağ salim döndüler. Şöyle de denilmiştir: Sa'd b. Ebî Vakkâs ile Utbe'nin develerini aramak için gitmeleri Abdullah b. Cahş'ın izniyle olmuştu. Amr b. el-Hadramî ve beraberindekiler, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını gördüklerinde onlardan çekindiler. Bunun üzerine Abdullah b. Cahş: "Bu topluluk sizden korktu; içinizden bir adamın başını tıraş edin de onların karşısına çıksın. Onu başı tıraşlı görünce güvende hissederler ve 'Bunlar umre yapan kimseler, size bir zarar gelmez' derler" dedi. Onlarla savaşma hususunda istişare ettiler... -hadisin devamı-. Yahudiler ise tefe'ülde bulunarak şöyle dediler: "Vâkıd; savaş tutuştu (vekatet)! Amr; savaş canlandı (ameret)! el-Hadramî; savaş kapıya dayandı (hadarat)!" Mekkeliler iki esirlerinin fidyesi için haber gönderdiler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Sa'd ve Utbe gelinceye kadar onları fidye karşılığı serbest bırakmayız; eğer ikisi gelmezse, onların yerine bu ikisini öldürürüz» buyurdu. İkisi gelince fidyelerini kabul etti. Hakem'e gelince; Müslüman oldu ve Medine'de ikamet etti, nihayet Bi'r-i Maûne günü şehit olarak öldürüldü. Osman ise Mekke'ye döndü ve orada kâfir olarak öldü. Nevfel'e gelince; Ahzâb (Hendek) günü Müslümanların üzerine hendeği aşmak için atının karnına vurdu, atıyla birlikte hendeğe düştü ve ikisi de parçalandı; böylece Allah Teâlâ onu öldürdü. Müşrikler para karşılığında onun leşini istediler; bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Onu alın; zira onun leşi de pistir, diyeti de pistir» buyurdu. İşte Allah Teâlâ'nın: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ } “Sana haram ayı soruyorlar” buyruğunun iniş sebebi budur. İbn İshâk,

عَمْرِو بْنِ الْحَضْرَمِيِّ كَانَ فِي آخِرِ يَوْمٍ مِنْ رَجَبٍ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَذَكَرَ الطَّبَرِيُّ عَنِ السُّدِّيِّ وَغَيْرِهِ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ فِي آخِرِ يَوْمٍ مِنْ جُمَادَى الْآخِرَةِ، وَالْأَوَّلُ أَشْهَرُ، عَلَى أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ قَدْ وَرَدَ عَنْهُ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ فِي أَوَّلِ لَيْلَةٍ مِنْ رَجَبٍ، وَالْمُسْلِمُونَ يَظُنُّونَهَا مِنْ جُمَادَى. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَذَكَرَ الصَّاحِبُ بْنُ عَبَّادٍ فِي رِسَالَتِهِ الْمَعْرُوفَةِ بِالْأَسَدِيَّةِ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جَحْشٍ سُمِّيَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ لِكَوْنِهِ مُؤَمَّرًا عَلَى جَمَاعَةٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. الثَّانِيَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي نَسْخِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَالْجُمْهُورُ عَلَى نَسْخِهَا، وَأَنَّ قِتَالَ الْمُشْرِكِينَ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ مُبَاحٌ. وَاخْتَلَفُوا فِي نَاسِخِهَا، فَقَالَ الزُّهْرِيُّ: نَسَخَهَا" وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً ". وَقِيلَ: نَسَخَهَا غَزْوُ النَّبِيِّ ﷺ ثَقِيفًا فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، وَإِغْزَاؤُهُ أَبَا عَامِرٍ إِلَى أَوْطَاسٍ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ. وَقِيلَ: نَسَخَهَا بَيْعَةُ الرِّضْوَانِ عَلَى الْقِتَالِ فِي ذِي الْقَعْدَةِ، وَهَذَا ضَعِيفٌ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا بَلَغَهُ قَتْلُ عُثْمَانَ بِمَكَّةَ وَأَنَّهُمْ عَازِمُونَ عَلَى حَرْبِهِ بَايَعَ حِينَئِذٍ الْمُسْلِمِينَ عَلَى دَفْعِهِمْ لَا عَلَى الِابْتِدَاءِ بِقِتَالِهِمْ. وَذَكَرَ الْبَيْهَقِيُّ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ مِنْ غَيْرِ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ في أثر قصة الحضرمي: فأنزل ﷿" يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ" الْآيَةَ، قَالَ: فَحَدَّثَهُمُ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ أَنَّ الْقِتَالَ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ حَرَامٌ كَمَا كَانَ، وَأَنَّ الَّذِي يَسْتَحِلُّونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ هُوَ أَكْبَرُ مِنْ ذَلِكَ مِنْ صَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ حِينَ يَسْجُنُونَهُمْ وَيُعَذِّبُونَهُمْ وَيَحْبِسُونَهُمْ أَنْ يُهَاجِرُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَكُفْرِهِمْ بِاللَّهِ وَصَدِّهِمُ الْمُسْلِمِينَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فِي الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ وَالصَّلَاةِ فِيهِ، وَإِخْرَاجِهِمْ أَهْلَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَهُمْ سُكَّانُهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَفِتْنَتِهِمْ إِيَّاهُمْ عَنِ الدِّينِ، فَبَلَغَنَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ عَقَلَ ابْنَ الْحَضْرَمِيِّ وَحَرَّمَ الشَّهْرَ الْحَرَامَ كَمَا كَانَ يُحَرِّمُهُ، حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ". وَكَانَ عَطَاءٌ يَقُولُ: الْآيَةُ مُحْكَمَةٌ، وَلَا يَجُوزُ الْقِتَالُ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ، وَيَحْلِفُ عَلَى ذَلِكَ، لِأَنَّ الْآيَاتِ الَّتِي وردت بعدها عامة في الأزمنة، وهذا

Amr b. el-Hadramî'nin [öldürülmesi], daha önce geçtiği üzere Receb ayının son günündeydi. Taberî, es-Süddî ve başkalarından bunun Cemâziyelâhir ayının son gününde olduğunu zikretmiştir; ancak birinci görüş daha meşhurdur. Bununla birlikte İbn Abbâs'tan da bu olayın Receb'in ilk gecesinde gerçekleştiği ve Müslümanların o geceyi Cemâziye'den zannettikleri rivayet edilmiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Sâhib b. Abbâd, el-Esediyye diye bilinen risalesinde, Abdullah b. Cahş'a müminlerden oluşan bir birliğe komutan tayin edilmiş olmasından dolayı o dönemde "Emîru'l-Mü'minîn" adı verildiğini zikretmiştir. İkincisi- Âlimler bu ayetin nesh edilip edilmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Cumhur, ayetin mensuh olduğu ve haram aylarda müşriklerle savaşmanın mubah olduğu görüşündedir. Ayeti neyin neshettiği hususunda ise farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. ez-Zührî: Ayeti { وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً } “...ve müşriklerle topyekûn savaşın...” [ayeti] neshetmiştir, demiştir. Bir görüşe göre, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in haram ayda Sakîf'e gazve düzenlemesi ve Ebû Âmir'i haram ayda Evtâs'a askerî birliğin başında göndermesi bu hükmü neshetmiştir. Bir diğer görüşe göre ise Zilkade ayında savaş üzerine yapılan Rıdvân Biatı bu hükmü neshetmiştir; fakat bu zayıf bir görüştür. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Mekke'de Osman'ın öldürüldüğü ve müşriklerin kendisiyle savaşmaya azmettikleri haberi ulaşınca, Müslümanlardan onları başlatmak üzere değil, [saldırılarını] defetmek üzere biat almıştır. el-Beyhakî, Urve b. ez-Zübeyr'den -Muhammed b. İshâk'ın rivayeti dışındaki bir yolla- el-Hadramî kıssasının devamında şöyle rivayet etmiştir: Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ } “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar...” ayetini indirdi. [Urve] dedi ki: Allah Kitabı'nda onlara haram ayda savaşmanın daha önce olduğu gibi yine haram olduğunu; [müşriklerin] müminlere karşı helal saydıkları şeylerin ise bundan daha büyük bir cürüm olduğunu bildirmiştir ki bunlar; müminleri hapsederek, işkence ederek ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hicret etmekten alıkoyarak Allah yolundan engellemeleri, Allah'ı inkâr etmeleri, Müslümanları hac, umre ve namaz kılmaktan alıkoyarak Mescid-i Haram'dan men etmeleri, Mescid-i Haram'ın asıl ehlini yani onun sakini olan Müslümanları oradan çıkarmaları ve onları dinlerinden döndürmek için baskı ve fitneye maruz bırakmalarıdır. Bize ulaştığına göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, İbnü'l-Hadramî'nin diyetini ödemiş ve aziz ve celil olan Allah { بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Allah ve Resûlü'nden bir ültimatomdur...” ayetini indirene kadar haram ayı eskiden olduğu gibi haram saymaya devam etmiştir. Atâ ise bu ayetin muhkem olduğunu, haram aylarda savaşmanın caiz olmadığını söyler ve buna yemin ederdi. Zira bundan sonra gelen ayetler zaman bakımından geneldir, bu ise

خَاصٌّ وَالْعَامُّ لَا يَنْسَخُ الْخَاصَّ بِاتِّفَاقٍ. وَرَوَى أَبُو الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَا يُقَاتِلُ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ إِلَّا أَنْ يُغْزَى. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قِتالٍ فِيهِ) " قِتَالٍ" بَدَلٌ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ بَدَلُ اشْتِمَالٍ، لِأَنَّ السُّؤَالَ اشْتَمَلَ عَلَى الشَّهْرِ وَعَلَى الْقِتَالِ، أَيْ يَسْأَلُكَ الْكُفَّارُ تَعَجُّبًا مِنْ هَتْكِ حُرْمَةِ الشَّهْرِ، فَسُؤَالَهُمْ عَنِ الشَّهْرِ إِنَّمَا كَانَ لِأَجْلِ الْقِتَالِ فِيهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْقِتَالِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ. وَقَالَ الْقُتَبِيُّ: يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْقِتَالِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ هَلْ يَجُوزُ؟ فَأَبْدَلَ قِتَالًا مِنَ الشَّهْرِ، وأنشد سيبويه:

hastır (özeldir) ve ittifakla genel olan özel olanı neshedemez. Ebû'z-Zübeyr, Câbir'den şöyle rivayet etmiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisine saldırılmadıkça haram ayda savaşmazdı." Üçüncüsü- Allah Teâlâ'nın: (قِتالٍ فِيهِ) buyruğudur. "Kıtâlin" (قِتَالٍ) kelimesi Sîbeveyhi'ye göre bedel-i iştimaldir; çünkü soru hem ayı hem de savaşı kapsamaktadır; yani kâfirler ayın hürmetinin çiğnenmesine şaşarak sana soruyorlar; zira onların ayı sormaları sırf onda savaş yapıldığı içindir. Zeccâc: "Anlamı, sana haram ayda savaşmayı soruyorlar demektir" demiştir. Kutebî ise şöyle demiştir: "Sana haram ayda savaşmanın caiz olup olmadığını soruyorlar"; böylece "kıtâl" kelimesini "eş-şehr"den bedel yapmıştır. Sîbeveyhi şu beyti delil getirmiştir:

فَمَا كَانَ قَيْسٌ هُلْكُهُ هُلْكَ وَاحِدٍ ... وَلَكِنَّهُ بُنْيَانُ قَوْمٍ تَهَدَّمَا

Kays'ın helak oluşu tek bir kişinin helaki değildi; aksine o, bir kavmin yıkılan binası gibiydi.

وَقَرَأَ عِكْرِمَةُ" يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قَتْلٍ فِيهِ قُلْ قَتْلٌ" بِغَيْرِ أَلِفٍ فِيهِمَا. وَقِيلَ: الْمَعْنَى يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ وَعَنْ قِتَالٍ فِيهِ، وَهَكَذَا قَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ، فَيَكُونُ مَخْفُوضًا بِعَنْ عَلَى التَّكْرِيرِ، قَالَهُ الْكِسَائِيُّ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ مَخْفُوضٌ عَلَى نِيَّةِ عَنْ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هُوَ مَخْفُوضٌ عَلَى الْجِوَارِ. قَالَ النَّحَّاسُ: لَا يَجُوزُ أَنْ يُعْرَبَ الشَّيْءُ عَلَى الْجِوَارِ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَلَا في شي مِنَ الْكَلَامِ، وَإِنَّمَا الْجِوَارُ غَلَطٌ، وَإِنَّمَا وَقَعَ في شي شَاذٍّ، وَهُوَ قَوْلُهُمْ: هَذَا جُحْرُ ضَبٍّ خَرِبٍ، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ غَلَطٌ قَوْلُ الْعَرَبِ فِي التَّثْنِيَةِ: هَذَانَ: جُحْرَا ضَبٍّ خَرِبَانِ، وَإِنَّمَا هَذَا بمنزلة الإقواء، ولا يجوز أن يحمل شي مِنْ كِتَابِ اللَّهِ عَلَى هَذَا، وَلَا يَكُونُ إِلَّا بِأَفْصَحِ اللُّغَاتِ وَأَصَحِّهَا. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هُوَ خَفْضٌ عَلَى الْجِوَارِ، وقوله هذا خطأ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَا يَجُوزُ إِضْمَارُ عَنْ، وَالْقَوْلُ فِيهِ أَنَّهُ بَدَلٌ. وَقَرَأَ الْأَعْرَجُ" يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٌ فِيهِ" بِالرَّفْعِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهُوَ غَامِضٌ فِي الْعَرَبِيَّةِ، وَالْمَعْنَى فِيهِ يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ أَجَائِزٌ قِتَالٌ فِيهِ؟ فَقَوْلُهُ:" يَسْئَلُونَكَ" يَدُلُّ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ، كَمَا قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

İkrime her iki kelimeyi de elifsiz olarak: { يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قَتْلٍ فِيهِ قُلْ قَتْلٌ } şeklinde okumuştur. Şöyle de denilmiştir: Anlam, "Sana haram ayı ve onda savaşmayı soruyorlar" (يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ وَعَنْ قِتَالٍ فِيهِ) şeklindedir. İbn Mes‘ûd da böyle okumuştur. Buna göre [kıtâlin kelimesi], tekrarlanan "an" (عَنْ) cer harfiyle mecrur (kesreli) olur; bunu el-Kisâî söylemiştir. el-Ferrâ ise: "O, [hazfedilmiş] 'an' harf-i cerri niyetinde mecrurdur" demiştir. Ebû Ubeyde ise: "O, civar (komşuluk) sebebiyle mecrurdur" demiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Allah'ın Kitabı'nda da Arap kelamının herhangi bir yerinde de bir şeyin civar (komşuluk) sebebiyle irab edilmesi caiz değildir. Şüphesiz civar bir yanlıştır (galattır) ve ancak şâz olan bir şeyde vuku bulmuştur; o da onların: 'Bu, harap bir keler deliğidir' (هَذَا جُحْرُ ضَبٍّ خَرِبٍ) sözüdür. Bunun bir yanlış olduğuna delil, Arapların tesniyede (ikilde): 'Bu ikisi, harap iki keler deliğidir' (هَذَانَ: جُحْرَا ضَبٍّ خَرِبَانِ) demeleridir. Bu ancak ikvâ (şiirde kafiye harekesi uyumsuzluğu) mesabesindedir. Allah'ın Kitabı'ndan hiçbir şey buna hamledilemez; o ancak dillerin en fasihi ve en sahihi üzeredir." İbn Atiyye şöyle demiştir: "Ebû Ubeyde: 'O, civar sebebiyle mecrurdur' demiştir; ancak onun bu sözü hatalıdır." en-Nehhâs şöyle demiştir: "'An' (عَنْ) cer harfinin gizlenmesi (izmarı) caiz değildir; bu konudaki [doğru] görüş onun bedel olduğudur." el-A‘rec ise [kelimeyi] merfû (ötreli) olarak: { يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٌ فِيهِ } şeklinde okumuştur. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Bu [kıraat], Arap dilinde kapalıdır (anlaşılması zordur). Buradaki mana: 'Sana haram ayı [ve] onda savaşmanın caiz olup olmadığını mı soruyorlar?' (أَجَائِزٌ قِتَالٌ فِيهِ) şeklindedir. Dolayısıyla O'nun: 'Sana soruyorlar' (يَسْئَلُونَكَ) buyruğu istifhama (soru anlamına) delalet etmektedir; nitekim İmruü'l-Kays da şöyle demiştir:

أَصَاحِ تَرَى بَرْقًا أُرِيكَ وَمِيضَهُ ... كَلَمْعِ الْيَدَيْنِ فِي حَبِيٍّ مُكَلَّلِ

Ey dostum! Çakan şimşeği görüyor musun? Sana onun parıltısını taçlanmış bulutlar içindeki iki elin hareketi gibi göstereyim.

وَالْمَعْنَى: أَتَرَى بَرْقًا، فَحَذَفَ أَلِفَ الِاسْتِفْهَامِ، لِأَنَّ الْأَلِفَ الَّتِي فِي" أَصَاحِ" تَدُلُّ عَلَيْهَا وَإِنْ كَانَتْ حَرْفَ نِدَاءٍ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

Buradaki anlam: 'Görüyor musun?' (أَتَرَى) şeklindedir; istifham hemzesini hazfetmiştir, çünkü 'ey dostum' (أَصَاحِ) ifadesindeki elif nida harfi olsa bile ona delalet etmektedir; nitekim şair de şöyle demiştir:

تَرُوحُ مِنَ الْحَيِّ أَمْ تبتكر

Kabileden akşam mı ayrılıyorsun, yoksa sabah erkenden mi?

وَالْمَعْنَى: أَتَرُوحُ، فَحَذَفَ الْأَلِفَ لِأَنَّ أَمْ تَدُلُّ عَلَيْهَا. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، أَيْ مُسْتَنْكَرٌ، لِأَنَّ تَحْرِيمَ الْقِتَالِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ كَانَ ثَابِتًا يَوْمَئِذٍ إِذْ كَانَ الِابْتِدَاءُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ. وَالشَّهْرُ فِي الْآيَةِ اسْمُ جِنْسٍ، وَكَانَتِ الْعَرَبُ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لَهَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ قِوَامًا تَعْتَدِلُ عِنْدَهُ، فَكَانَتْ لَا تَسْفِكُ دَمًا، وَلَا تُغَيِّرُ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ، وَهِيَ رَجَبٌ وَذُو الْقَعْدَةِ وَذُو الْحِجَّةِ وَالْمُحَرَّمُ، ثَلَاثَةٌ سَرْدٌ وَوَاحِدُ فَرْدٌ. وَسَيَأْتِي لِهَذَا مَزِيدُ بَيَانٍ فِي" الْمَائِدَةِ»

Anlam: 'Ayrılıyor musun?' (أَتَرُوحُ) şeklindedir; hemzeyi hazfetmiştir, zira 'em' (أَمْ) lafzı ona delalet etmektedir. Dördüncüsü- Allah Teâlâ'nın: (قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ) buyruğudur. Mübteda ve haberdir; yani kınanmış büyük bir günahtır. Çünkü savaşın Müslümanlar tarafından başlatılması hâlinde haram ayda savaşmanın haramlığı o gün sabitti. Ayette geçen ay cins ismidir. Allah haram ayı Araplar için adaleti sağladıkları bir düzen kılmıştı; haram aylarda kan dökmezler ve baskın yapmazlardı; bunlar Receb, Zilkade, Zilhicce ve Muharrem'dir; üçü peş peşe, biri ise tek başınadır. Buna dair geniş açıklama inşallah Teâlâ el-Mâide Suresi'nde gelecektir.

" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ) ابْتِدَاءٌ (وَكُفْرٌ بِهِ) عُطِفَ عَلَى" صَدٌّ" (وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ) عُطِفَ عَلَى سَبِيلِ اللَّهِ (وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ) عُطِفَ عَلَى صَدٌّ، وَخَبَرُ الِابْتِدَاءِ (أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ) أَيْ أَعْظَمُ إِثْمًا مِنَ الْقِتَالِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، قَالَهُ الْمُبَرِّدُ وَغَيْرُهُ. وَهُوَ الصَّحِيحُ، لِطُولِ مَنْعِ النَّاسِ عَنِ الْكَعْبَةِ أَنْ يُطَافَ بِهَا." وَكُفْرٌ بِهِ" أَيْ بِاللَّهِ، وَقِيلَ:" وَكُفْرٌ بِهِ" أَيْ بِالْحَجِّ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ." وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ" أَيْ أَعْظَمُ عُقُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْقِتَالِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ:" صَدٌّ" عُطِفَ عَلَى" كَبِيرٌ"." والْمَسْجِدِ" عُطِفَ عَلَى الْهَاءِ فِي" بِهِ"، فَيَكُونُ الْكَلَامُ نَسَقًا مُتَّصِلًا غَيْرَ مُنْقَطِعٍ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَذَلِكَ خَطَأٌ، لِأَنَّ الْمَعْنَى يَسُوقُ إِلَى أَنَّ قَوْلَهُ:" وَكُفْرٌ بِهِ" أَيْ بِاللَّهِ عُطِفَ أَيْضًا عَلَى" كَبِيرٌ"، وَيَجِيءُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ إِخْرَاجَ أَهْلِ الْمَسْجِدِ مِنْهُ أَكْبَرُ مِنَ الْكُفْرِ عند الله، وهذا بين

... inşâallahu teâlâ. Beşincisi- Allah Teâlâ'nın: { وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolundan alıkoymak” buyruğudur. [Bu lafız] mübtedadır (özne). { وَكُفْرٌ بِهِ } “O'nu inkâr etmek” ifadesi { صَدٌّ } üzerine atfedilmiştir. { وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “ve Mescid-i Haram'dan [alıkoymak]” [lafzı], { سَبِيلِ اللَّهِ } üzerine atfedilmiştir. { وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ } “ve halkını oradan çıkarmak” [ifadesi] { صَدٌّ } üzerine atfedilmiştir. Mübtedanın haberi (yüklemi) ise: { أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında daha büyüktür” [kavli]dir. Yani haram ayda savaşmaktan daha büyük bir günahtır. Bunu el-Müberred ve başkaları söylemiştir. Doğru olan da budur; çünkü insanların Kâbe'yi tavaf etmelerinin engellenmesi uzun sürmüştür. { وَكُفْرٌ بِهِ } “O'nu inkâr etmek” yani Allah'ı [inkâr etmek demektir]. “O'nu inkâr etmek” ifadesinin, hac ve Mescid-i Haram'ı [inkâr etmek] anlamına geldiği de söylenmiştir. { وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ } “Halkını oradan çıkarmak daha büyüktür” yani Allah katındaki cezası haram ayda savaşmaktan daha büyüktür. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: { صَدٌّ } lafzı { كَبِيرٌ } üzerine atfedilmiştir; { والْمَسْجِدِ } de { بِهِ } lafzındaki 'hâ' (zamir) üzerine atfedilmiştir; böylece söz kopuk olmaksızın birbirine bağlı bir diziliş arz eder. İbn Atıyye şöyle demiştir: Bu yanlıştır; zira bu mana, O'nun { وَكُفْرٌ بِهِ } yani Allah'ı [inkâr etmek] kavlinin de { كَبِيرٌ } üzerine atfedilmesini gerektirir. Bundan da Mescid ehlinin oradan çıkarılmasının Allah katında küfürden daha büyük olduğu neticesi çıkar ki bunun [yanlışlığı] ortadadır.

فَسَادُهُ. وَمَعْنَى الْآيَةِ عَلَى قَوْلِ الْجُمْهُورِ: إِنَّكُمْ يَا كُفَّارَ قُرَيْشٍ تَسْتَعْظِمُونَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، وَمَا تَفْعَلُونَ أَنْتُمْ مِنَ الصَّدِّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لِمَنْ أَرَادَ الْإِسْلَامَ، وَمِنْ كُفْرِكُمْ بِاللَّهِ وَإِخْرَاجِكُمْ أَهْلَ الْمَسْجِدِ مِنْهُ، كَمَا فَعَلْتُمْ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابِهِ أَكْبَرُ جُرْمًا عِنْدَ اللَّهِ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَحْشٍ ﵁:

bozukluğu [apaçıktır]. Cumhurun görüşüne göre ayetin anlamı [şöyledir]: Ey Kureyş kâfirleri! Şüphesiz siz haram ayda savaşmayı bizim aleyhimize büyütüyorsunuz; oysa sizin İslam'a girmek isteyen kimseleri Allah yolundan alıkoymanız, Allah'ı inkâr etmeniz ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabına yaptığınız gibi Mescid[-i Haram] ehlini oradan çıkarmanız Allah katında cürüm olarak çok daha büyüktür. Abdullah b. Cahş radıyallâhu anh şöyle demiştir:

تَعُدُّونَ قَتْلًا فِي الْحَرَامِ عَظِيمَةً ... وَأَعْظَمُ مِنْهُ لَوْ يَرَى الرُّشْدَ رَاشِدُ

Haram ayda adam öldürmeyi büyük günah sayıyorsunuz; oysa doğru yolu gören biri için bundan daha büyüğü vardır:

صُدُودُكُمْ عَمَّا يَقُولُ مُحَمَّدٌ ... وَكُفْرٌ بِهِ وَاللَّهُ رَاءٍ وَشَاهِدُ

Muhammed'in söylediği şeylerden insanları alıkoymanız ve O'nu inkâr etmenizdir; Allah ise her şeyi gören ve şahit olandır.

وَإِخْرَاجُكُمْ مِنْ مَسْجِدِ اللَّهِ أَهْلَهُ ... لِئَلَّا يُرَى لِلَّهِ فِي الْبَيْتِ سَاجِدُ

Ve o Beyt'te Allah için secde eden kimse görülmesin diye halkını Allah'ın Mescidi'nden çıkarmanızdır.

فَإِنَّا وَإِنْ غَيَّرْتُمُونَا بِقَتْلِهِ ... وَأَرْجَفَ بِالْإِسْلَامِ بَاغٍ وَحَاسِدُ

Siz onu öldürmemizle bizi ayıplasanız da, azgın ve hasetçi kimseler İslam aleyhine yalan haber yaysalar da,

سَقَيْنَا مِنَ ابْنِ الْحَضْرَمِيِّ رِمَاحَنَا ... بِنَخْلَةٍ لَمَّا أَوْقَدَ الْحَرْبَ وَاقِدُ

Nahle'de savaşı tutuşturan kimse ateşi yaktığında, mızraklarımızı İbnü'l-Hadramî'den kana doyurduk;

دَمًا وَابْنُ عَبْدِ اللَّهِ عُثْمَانُ بَيْنَنَا ... يُنَازِعُهُ غُلٌّ مِنَ الْقِدِّ عَانِدُ

Abdullah'ın oğlu Osman ise aramızda deriden yapılmış inatçı ve sert bir bukağıyla boğuşup duruyordu.

وَقَالَ الزُّهْرِيُّ وَمُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُمَا: قَوْلُهُ تَعَالَى:" قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ" مَنْسُوخٌ بِقَوْلِهِ:" وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً" وَبِقَوْلِهِ:" فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ ". وَقَالَ عَطَاءٌ: لَمْ يُنْسَخْ، وَلَا يَنْبَغِي الْقِتَالُ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ) قَالَ مُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُ: الْفِتْنَةُ هُنَا الْكُفْرُ، أَيْ كُفْرُكُمْ أَكْبَرُ مِنْ قَتْلِنَا أُولَئِكَ. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: مَعْنَى الْفِتْنَةِ هُنَا فِتْنَتُهُمُ الْمُسْلِمِينَ عَنْ دِينِهِمْ حَتَّى يَهْلَكُوا، أَيْ أَنَّ ذَلِكَ أَشَدُّ اجْتِرَامًا مِنْ قَتْلِكُمْ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا يَزالُونَ) ابْتِدَاءُ خَبَرٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَتَحْذِيرٌ مِنْهُ لِلْمُؤْمِنِينَ مِنْ شَرِّ الْكَفَرَةِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: يعنى كفار قريش. و" يَرُدُّوكُمْ" نُصِبَ بِحَتَّى، لِأَنَّهَا غَايَةٌ مُجَرَّدَةٌ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَمَنْ يَرْتَدِدْ" أَيْ يَرْجِعُ عَنِ الْإِسْلَامِ إِلَى الْكُفْرِ (فَأُولئِكَ حَبِطَتْ) أَيْ بَطَلَتْ وَفَسَدَتْ، وَمِنْهُ الْحَبَطُ وَهُوَ فَسَادٌ يَلْحَقُ الْمَوَاشِيَ فِي بُطُونِهَا مِنْ كَثْرَةِ أَكْلِهَا الْكَلَأَ فَتَنْتَفِخُ أَجْوَافُهَا، وَرُبَّمَا تَمُوتُ مِنْ ذَلِكَ، فَالْآيَةُ تَهْدِيدٌ للمسلمين ليثبتوا على دين الإسلام.

Zührî, Mücâhid ve başkaları şöyle demişlerdir: Yüce Allah'ın { قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ } “De ki: Onda savaşmak büyük bir günahtır” buyruğu; { وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً } “Müşriklerle topyekûn savaşın” ve { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ } “Müşrikleri öldürün” buyruklarıyla neshedilmiştir. Atâ ise: "Neshedilmemiştir, haram aylarda savaşmak uygun değildir" demiştir; bu husus daha önce geçmişti. Altıncısı- Yüce Allah'ın { وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ } “Fitne ise adam öldürmekten daha büyüktür” buyruğu hakkında Mücâhid ve başkaları şöyle demiştir: Buradaki fitne küfürdür; yani sizin inkârınız (küfrünüz), bizim o kimseleri öldürmemizden daha büyüktür. Cumhûr ise şöyle demiştir: Buradaki fitnenin anlamı, onların Müslümanları helak oluncaya kadar dinlerinden döndürmeye çalışmalarıdır; yani bu durum, haram ayda adam öldürmenizden daha büyük bir cürümdür. Yedincisi- Yüce Allah'ın { وَلا يَزالُونَ } “Onlar [sizinle savaşmaya] devam edeceklerdir” buyruğu, Yüce Allah'tan yeni bir haberin başlangıcı ve O'ndan müminlere kâfirlerin şerrine karşı bir uyarıdır. Mücâhid: "Kureyş kâfirlerini kastetmektedir" demiştir. { يَرُدُّوكُمْ } kelimesi "hattâ" (حَتَّى) edatıyla nasbedilmiştir; çünkü o sırf gaye bildirmektedir. Sekizincisi- Yüce Allah'ın { وَمَنْ يَرْتَدِدْ } “Sizden kim [dininden] dönerse” yani İslam'dan küfre dönerse { فَأُولئِكَ حَبِطَتْ } “işte onların [amelleri] boşa gitmiştir” yani iptal olmuş ve heba olmuştur. Çok fazla ot yemesinden ötürü davarların karınlarına arız olup şişmelerine yol açan ve bazen ölmelerine sebep olan karın şişmesi rahatsızlığı (el-habat / الْحَبَط) tabiri de buradan gelmektedir. Dolayısıyla ayet, İslam dini üzere sebat göstersinler diye Müslümanlar için bir tehdit (korkutma) içermektedir.

التَّاسِعَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُرْتَدِّ هَلْ يُسْتَتَابُ أَمْ لَا؟ وَهَلْ يَحْبَطُ عَمَلُهُ بِنَفْسِ الرِّدَّةِ أَمْ لَا، إِلَّا عَلَى الْمُوَافَاةِ عَلَى الْكُفْرِ؟ وَهَلْ يُورَثُ أَمْ لَا؟ فَهَذِهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَالَتْ طَائِفَةٌ: يُسْتَتَابُ، فَإِنْ تَابَ وَإِلَّا قُتِلَ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: سَاعَةٌ وَاحِدَةٌ. وَقَالَ آخَرُونَ: يُسْتَتَابُ شَهْرًا. وَقَالَ آخَرُونَ: يُسْتَتَابُ ثَلَاثًا، عَلَى مَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ وَعُثْمَانَ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ رَوَاهُ عَنْهُ ابْنُ الْقَاسِمِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: يُسْتَتَابُ مِائَةَ مَرَّةٍ، وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ يُقْتَلُ دُونَ اسْتِتَابَةٍ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ، وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيْ طَاوُسٍ وَعُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ. وَذَكَرَ سَحْنُونُ أَنَّ عَبْدَ الْعَزِيزِ بْنَ أَبِي سَلَمَةَ الْمَاجِشُونَ كَانَ يَقُولُ: يُقْتَلُ الْمُرْتَدُّ وَلَا يُسْتَتَابُ، وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ مُعَاذٍ وَأَبِي مُوسَى، وَفِيهِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا بَعَثَ أَبَا مُوسَى إِلَى الْيَمَنِ أَتْبَعَهُ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ فَلَمَّا قَدِمَ عَلَيْهِ قَالَ: انْزِلْ، وَأَلْقَى إِلَيْهِ وِسَادَةً، وَإِذَا رَجُلٌ عِنْدَهُ مُوثَقٌ، قَالَ: مَا هَذَا؟ قَالَ: هَذَا كَانَ يَهُودِيًّا فَأَسْلَمَ ثُمَّ رَاجَعَ دِينَهُ دِينَ السُّوءِ فَتَهَوَّدَ. قَالَ: لَا أَجْلِسُ حَتَّى يُقْتَلَ، قَضَاءُ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، فَقَالَ: اجْلِسْ. قَالَ: [نَعَمْ] لَا أَجْلِسُ حَتَّى يُقْتَلَ، قَضَاءُ اللَّهِ وَرَسُولِهِ- ثَلَاثَ مَرَّاتٍ- فَأَمَرَ بِهِ فَقُتِلَ، خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ. وَذَكَرَ أَبُو يُوسُفَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّ الْمُرْتَدَّ يُعْرَضُ عَلَيْهِ الْإِسْلَامُ فَإِنْ أَسْلَمَ وَإِلَّا قُتِلَ مَكَانَهُ، إِلَّا أَنْ يَطْلُبَ أَنْ يُؤَجَّلَ، فَإِنْ طَلَبَ ذَلِكَ أُجِّلَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، وَالْمَشْهُورُ عَنْهُ وَعَنْ أَصْحَابِهِ أَنَّ الْمُرْتَدَّ لَا يُقْتَلُ حَتَّى يُسْتَتَابَ. وَالزِّنْدِيقُ عِنْدَهُمْ وَالْمُرْتَدُّ سَوَاءٌ. وَقَالَ مَالِكٌ: وَتُقْتَلُ الزَّنَادِقَةُ وَلَا يُسْتَتَابُونَ. وَقَدْ مَضَى هَذَا أَوَّلَ" الْبَقَرَةِ ". وَاخْتَلَفُوا فِيمَنْ خَرَجَ مِنْ كُفْرٍ إِلَى كُفْرٍ، فَقَالَ مَالِكٌ وَجُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ: لَا يُتَعَرَّضُ لَهُ، لِأَنَّهُ انْتَقَلَ إِلَى مَا لَوْ كَانَ عَلَيْهِ فِي الِابْتِدَاءِ لَأُقِرَّ عَلَيْهِ. وَحَكَى ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ عَنِ الشَّافِعِيِّ أَنَّهُ يُقْتَلُ، لِقَوْلِهِ ﵇:" مَنْ بَدَّلَ دِينَهُ فَاقْتُلُوهُ" وَلَمْ يَخُصَّ مُسْلِمًا مِنْ كَافِرٍ. وَقَالَ مَالِكٌ: مَعْنَى الْحَدِيثِ مَنْ خَرَجَ مِنَ الْإِسْلَامِ إِلَى الْكُفْرِ، وَأَمَّا مَنْ خَرَجَ مِنْ كُفْرٍ إِلَى كُفْرٍ فَلَمْ يُعْنَ بِهَذَا الْحَدِيثِ، وَهُوَ قَوْلُ جَمَاعَةٍ مِنَ الْفُقَهَاءِ. وَالْمَشْهُورُ عَنِ الشَّافِعِيِّ مَا ذَكَرَهُ الْمُزَنِيُّ وَالرَّبِيعُ أَنَّ الْمُبَدِّلَ لدينه من أهل الذمة يلحقه الامام

Dokuzuncusu- İlim ehli, mürtedin (dinden dönenin) tevbeye davet edilip edilmeyeceği, amelinin sırf dinden dönmekle mi yoksa ancak küfür üzere ölmesiyle mi boşa gideceği ve ona mirasçı olunup olunamayacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bunlar üç meseledir: Birincisi: Bir grup; "Tevbeye davet edilir, tevbe ederse [bırakılır], aksi takdirde öldürülür" demiştir. Bazıları: "Bir saat [mühlet verilir]" demiştir. Diğerleri: "Bir ay tevbeye davet edilir" demiştir. Başkaları da Ömer ve Osman'dan rivayet edildiği üzere: "Üç [gün] tevbeye davet edilir" demiştir; İbnü'l-Kâsım'ın Mâlik'ten rivayet ettiği görüş de budur. Hasan [el-Basrî]: "Yüz defa tevbeye davet edilir" demiş; ondan tevbeye davet edilmeksizin öldürüleceği de rivayet edilmiştir. Şâfiî iki görüşünden birinde bunu söylemiştir; bu aynı zamanda Tâvûs ile Ubeyd b. Umeyr'in iki görüşünden biridir. Sahnûn, Abdülazîz b. Ebî Seleme el-Mâcişûn'un: "Mürted öldürülür ve tevbeye davet edilmez" dediğini nakletmiş ve Muâz ile Ebû Mûsâ hadisini delil getirmiştir. Bu hadiste [şöyle rivayet edilmektedir]: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Mûsâ'yı Yemen'e gönderdiğinde peşinden Muâz b. Cebel'i yolladı. Muâz onun yanına vardığında [Ebû Mûsâ]: "İn [binekten]" dedi ve ona bir minder attı. Bir de baktı ki yanında bağlı bir adam var. [Muâz]: "Bu nedir?" diye sordu. [Ebû Mûsâ]: "Bu Yahudi idi, müslüman oldu, sonra o kötü dinine dönüp Yahudileşti" dedi. [Muâz]: "Allah'ın ve Resûlü'nün hükmü [gereği], o öldürülmedikçe oturmam!" dedi. [Ebû Mûsâ]: "Otur" dedi. [Muâz]: "[Evet], Allah'ın ve Resûlü'nün hükmü [gereği], o öldürülmedikçe oturmam!" dedi [ve bunu] üç defa [tekrarladı]. Bunun üzerine onun hakkında emir verdi ve öldürüldü. Bunu Müslim ve başkaları tahric etmiştir. Ebû Yûsuf, Ebû Hanîfe'den şöyle nakletmiştir: Mürtede İslam teklif edilir; müslüman olursa [ne âlâ], aksi takdirde olduğu yerde öldürülür; ancak ertelenmesini isterse müstesnadır, eğer bunu isterse kendisine üç gün mühlet verilir. Ebû Hanîfe'den ve mezhep arkadaşlarından meşhur olan ise mürtedin tevbeye davet edilmedikçe öldürülmeyeceğidir. Onlara göre zındık ile mürted birdir. Mâlik ise: "Zındıklar öldürülür ve tevbeye davet edilmezler" demiştir. Bu husus [Sûretu'l-]Bakara'nın başında geçmişti. Bir küfürden diğer bir küfre geçen kimse hakkında da ihtilaf etmişlerdir: Mâlik ve fakihlerin cumhuru: "Ona ilişilmez; çünkü başlangıçta üzerinde bulunmuş olsaydı [cizye karşılığı] kabul edilecek olan bir dine geçmiştir" demişlerdir. İbn Abdilhakem, Şâfiî'den onun öldürüleceğini rivayet etmiştir; zira Peygamber aleyhisselâm: « مَنْ بَدَّلَ دِينَهُ فَاقْتُلُوهُ » «Kim dinini değiştirirse onu öldürün» buyurmuş ve müslüman ile kâfir arasında bir ayrım yapmamıştır. Mâlik ise: "Hadisin anlamı, İslam'dan küfre çıkan kimsedir; bir küfürden diğer bir küfre geçene gelince, bu hadisle o kastedilmemiştir" demiştir. Fakihlerden bir topluluğun görüşü de budur. Şâfiî'den meşhur olan ise el-Müzenî ve er-Rebî'in naklettiğine göre, zimmîlerden dinini değiştiren kimseyi devlet başkanının...

بِأَرْضِ الْحَرْبِ وَيُخْرِجُهُ مِنْ بَلَدِهِ وَيَسْتَحِلُّ مَالَهُ مَعَ أَمْوَالِ الْحَرْبِيِّينَ إِنْ غَلَبَ عَلَى الدَّارِ، لِأَنَّهُ إِنَّمَا جَعَلَ لَهُ الذِّمَّةَ عَلَى الدِّينِ الَّذِي كَانَ عَلَيْهِ فِي حِينِ عَقْدِ الْعَهْدِ. وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرْتَدَّةِ، فَقَالَ مَالِكٌ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ: تُقْتَلُ كَمَا يُقْتَلُ الْمُرْتَدُّ سَوَاءٌ، وَحُجَّتُهُمْ ظَاهِرُ الْحَدِيثِ:" مَنْ بَدَّلَ دِينَهُ فَاقْتُلُوهُ". وَ" مَنْ" يَصْلُحُ لِلذَّكَرِ وَالْأُنْثَى. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: لَا تُقْتَلُ الْمُرْتَدَّةُ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ شُبْرُمَةَ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ ابْنُ عُلَيَّةَ، وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ وَالْحَسَنِ. وَاحْتَجُّوا بِأَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ رَوَى عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" مَنْ بَدَّلَ دِينَهُ فَاقْتُلُوهُ" ثُمَّ إِنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ لَمْ يَقْتُلِ الْمُرْتَدَّةَ، وَمَنْ رَوَى حَدِيثًا كَانَ أَعْلَمَ بِتَأْوِيلِهِ، وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ مِثْلُهُ. وَنَهَى ﷺ عَنْ قَتْلِ النِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ. وَاحْتَجَّ الْأَوَّلُونَ بِقَوْلِهِ ﵇:" لَا يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا بِإِحْدَى ثَلَاثٍ كُفْرٌ بَعْدَ إِيمَانٍ ... " فَعَمَّ كُلَّ مَنْ كَفَرَ بَعْدَ إِيمَانِهِ، وَهُوَ أَصَحُّ. الْعَاشِرَةُ- قَالَ الشَّافِعِيُّ: إِنَّ مَنِ ارْتَدَّ ثُمَّ عَادَ إِلَى الْإِسْلَامِ لَمْ يَحْبَطْ عَمَلُهُ وَلَا حَجُّهُ الَّذِي فَرَغَ مِنْهُ، بَلْ إِنْ مَاتَ عَلَى الرِّدَّةِ فَحِينَئِذٍ تَحْبَطُ أَعْمَالُهُ. وَقَالَ مَالِكٌ: تَحْبَطُ بِنَفْسِ الرِّدَّةِ، وَيَظْهَرُ الْخِلَافُ فِي الْمُسْلِمِ إِذَا حَجَّ ثُمَّ ارْتَدَّ ثُمَّ أَسْلَمَ، فَقَالَ مَالِكٌ: يَلْزَمُهُ الْحَجُّ، لِأَنَّ الْأَوَّلَ قَدْ حَبِطَ بِالرِّدَّةِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا إِعَادَةَ عَلَيْهِ، لِأَنَّ عَمَلَهُ بَاقٍ. وَاسْتَظْهَرَ عُلَمَاؤُنَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ ". قَالُوا: وَهُوَ خِطَابٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَالْمُرَادُ أُمَّتُهُ، لِأَنَّهُ ﵇ يَسْتَحِيلُ مِنْهُ الرِّدَّةُ شَرْعًا. وَقَالَ أَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ: بَلْ هُوَ خِطَابُ النَّبِيِّ ﷺ عَلَى طَرِيقِ التَّغْلِيظِ عَلَى الْأُمَّةِ، وَبَيَانٌ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ عَلَى شَرَفِ مَنْزِلَتِهِ لَوْ أَشْرَكَ لَحَبِطَ عَمَلُهُ، فَكَيْفَ أَنْتُمْ! لَكِنَّهُ لَا يُشْرِكُ لِفَضْلِ مَرْتَبَتِهِ، كَمَا قَالَ:" يَا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ " وَذَلِكَ لِشَرَفِ مَنْزِلَتِهِنَّ، وَإِلَّا فلا يتصور إتيان مِنْهُنَّ صِيَانَةً لِزَوْجِهِنَّ الْمُكَرَّمِ الْمُعَظَّمِ، ابْنُ الْعَرَبِيِّ. وَقَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِنَّمَا ذَكَرَ اللَّهُ الْمُوَافَاةَ شَرْطًا ها هنا لِأَنَّهُ عَلَّقَ عَلَيْهَا الْخُلُودَ فِي النَّارِ جَزَاءً، فَمَنْ وَافَى عَلَى الْكُفْرِ خَلَّدَهُ اللَّهُ فِي النَّارِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَمَنْ أَشْرَكَ حَبِطَ عَمَلُهُ بالآية الأخرى، فهما آيتان

dârülharbe [gönderir], onu memleketinden çıkarır ve eğer o diyara galip gelirse harblerin mallarıyla birlikte onun malını da helal sayar. Çünkü ona zimmet hakkı, ancak ahit akdedildiği sırada bulunduğu din üzere verilmiştir. Âlimler dinden dönen kadın (mürtedde) hakkında ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, Evzâî, Şâfiî ve Leys b. Sa'd: «Mürted erkek nasıl öldürülürse o da tıpkı onun gibi öldürülür» demişlerdir. Onların delili, « مَنْ بَدَّلَ دِينَهُ فَاقْتُلُوهُ » «Kim dinini değiştirirse onu öldürün» hadisinin zahiridir. [Hadisteki] "men" (مَنْ) lafzı hem erkek hem de kadın için geçerlidir. Sevrî, Ebû Hanîfe ve onun ashabı ise: «Mürted kadın öldürülmez» demişlerdir. Bu, İbn Şübrüme'nin de sözüdür. İbn Uleyye de bu görüşe gitmiştir; ayrıca bu, Atâ ve Hasan'ın da görüşüdür. Onlar, İbn Abbâs'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den: « مَنْ بَدَّلَ دِينَهُ فَاقْتُلُوهُ » «Kim dinini değiştirirse onu öldürün» buyurduğunu rivayet etmesini, ardından da İbn Abbâs'ın mürted kadını öldürmemiş olmasını delil getirmişlerdir. [Zira] bir hadisi rivayet eden kimse onun tevilini en iyi bilendir. Ali'den de bunun bir benzeri rivayet edilmiştir. Ayrıca [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem kadınların ve çocukların öldürülmesini yasaklamıştır. İlk görüş sahipleri ise onun aleyhisselâm: « لَا يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا بِإِحْدَى ثَلَاثٍ كُفْرٌ بَعْدَ إِيمَانٍ ... » «Müslüman bir kimsenin kanı ancak üç şeyden biriyle helal olur: İmandan sonra küfür...» buyruğunu delil getirmişlerdir. Bu [ifade], iman ettikten sonra inkâr eden herkesi kapsamaktadır ve bu daha sahihtir. Onuncusu- Şâfiî şöyle demiştir: Dinden dönüp ardından İslâm'a geri dönen kimsenin ameli de tamamlamış olduğu haccı da boşa çıkmaz; bilakis ancak küfür üzere ölürse işte o zaman amelleri boşa çıkar. Mâlik ise: «Sırf irtidat etmekle [ameller] boşa çıkar» demiştir. Bu ihtilafın tezahürü, haccedip ardından dinden dönen, sonra da Müslüman olan kimse hakkında ortaya çıkar. Mâlik: «Ona haccı [yeniden yapmak] gerekir; çünkü birincisi irtidat ile boşa çıkmıştır» demiştir. Şâfiî ise: «Ona iade gerekmez, çünkü ameli bakidir» demiştir. Bizim âlimlerimiz [Mâlikîler], Allah Teâlâ'nın: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } “Andolsun, eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa çıkar” buyruğunu delil göstermişlerdir. Şöyle demişlerdir: Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir hitaptır, ancak kastedilen onun ümmetidir; çünkü Peygamber aleyhisselâm için irtidat şer'an imkânsızdır. Şâfiî'nin ashabı ise şöyle demiştir: Bilakis bu, ümmete karşı [hükmü] ağırlaştırma (teğlîz) yoluyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapılan bir hitaptır ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüce mertebesine rağmen, şayet şirk koşsaydı amelinin mutlaka boşa çıkacağını, dolayısıyla sizin durumunuzun nasıl olacağını bir açıklamadır! Fakat o, mertebesinin üstünlüğü sebebiyle şirk koşmaz; nitekim [Allah Teâlâ]: { يَا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ } “Ey Peygamber hanımları! Sizden kim açık bir hayâsızlık yaparsa, onun azabı iki katına katlanır” buyurmuştur. Bu da onların mertebelerinin yüceliğindendir; yoksa onların ikram ve tazime mazhar kılınmış eşlerini korumak gayesiyle onlardan böyle bir şeyin sâdır olması tasavvur bile edilemez -İbnü'l-Arabî-. Bizim âlimlerimiz de şöyle demiştir: Allah burada muvâfâtı (küfür üzere ölmeyi) şart olarak zikretmiştir, çünkü ceza olarak cehennemde ebedî kalmayı ona bağlamıştır. Kim küfür üzere ölürse Allah bu ayet gereğince onu cehennemde ebedî kılar; kim de şirk koşarsa diğer ayet gereğince ameli boşa çıkar. Dolayısıyla bu iki ayet

مُفِيدَتَانِ لِمَعْنَيَيْنِ وَحُكْمَيْنِ مُتَغَايِرَيْنِ. وَمَا خُوطِبَ بِهِ ﵇ فَهُوَ لِأُمَّتِهِ حَتَّى يَثْبُتَ اخْتِصَاصُهُ، وَمَا وَرَدَ فِي أَزْوَاجِهِ فَإِنَّمَا قِيلَ ذَلِكَ فِيهِنَّ لِيُبَيِّنَ أَنَّهُ لَوْ تُصُوِّرَ لَكَانَ هَتْكَانِ أَحَدُهُمَا لِحُرْمَةِ الدِّينِ، وَالثَّانِي لِحُرْمَةِ النَّبِيِّ ﷺ، وَلِكُلِّ هَتْكِ حُرْمَةٍ عِقَابٌ، وَيَنْزِلُ ذَلِكَ مَنْزِلَةَ مَنْ عَصَى فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ أَوْ فِي الْبَلَدِ الْحَرَامِ أَوْ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، يُضَاعَفُ عَلَيْهِ الْعَذَابُ بِعَدَدِ مَا هَتَكَ مِنَ الْحُرُمَاتِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- وَهِيَ اخْتِلَافُ الْعُلَمَاءِ فِي مِيرَاثِ الْمُرْتَدِّ، فَقَالَ عَلَيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَالْحَسَنُ وَالشَّعْبِيُّ وَالْحَكَمُ وَاللَّيْثُ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَإِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ: مِيرَاثُ الْمُرْتَدِّ لِوَرَثَتِهِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ. وَقَالَ مَالِكٌ وَرَبِيعَةُ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ: مِيرَاثُهُ فِي بَيْتِ الْمَالِ. وَقَالَ ابْنُ شُبْرُمَةَ وَأَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ وَالْأَوْزَاعِيُّ فِي إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ: مَا اكْتَسَبَهُ الْمُرْتَدُّ بَعْدَ الرِّدَّةِ فَهُوَ لِوَرَثَتِهِ الْمُسْلِمِينَ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: مَا اكْتَسَبَهُ الْمُرْتَدُّ فِي حال الردة فهو في، وَمَا كَانَ مُكْتَسَبًا فِي حَالَةِ الْإِسْلَامِ ثُمَّ ارْتَدَّ يَرِثُهُ وَرَثَتُهُ الْمُسْلِمُونَ، وَأَمَّا ابْنُ شُبْرُمَةَ وَأَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ فَلَا يَفْصِلُونَ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ، وَمُطْلَقُ قَوْلِهِ ﵇:" لَا وِرَاثَةَ بَيْنَ أَهْلِ مِلَّتَيْنِ" يَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِهِمْ. وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ وَرَثَتَهُ مِنَ الْكُفَّارِ لَا يَرِثُونَهُ، سِوَى عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ فَإِنَّهُ قَالَ: يَرِثُونَهُ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هاجَرُوا) الآية. قال جندب ابن عَبْدِ اللَّهِ وَعُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ وَغَيْرُهُمَا: لَمَّا قَتَلَ وَاقِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ التَّمِيمِيُّ عَمْرَو بْنَ الْحَضْرَمِيِّ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ تَوَقَّفَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ أَخْذِ خُمُسِهِ الَّذِي وُفِّقَ فِي فَرْضِهِ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَحْشٍ وَفِي الْأَسِيرَيْنِ، فَعَنَّفَ الْمُسْلِمُونَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جَحْشٍ وَأَصْحَابَهُ حَتَّى شَقَّ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ، فَتَلَافَاهُمُ اللَّهُ ﷿ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ وَفَرَّجَ عَنْهُمْ، وَأَخْبَرَ أَنَّ لَهُمْ ثَوَابَ مَنْ هَاجَرَ وَغَزَا، فَالْإِشَارَةُ إِلَيْهِمْ فِي قَوْلِهِ:" إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا" ثُمَّ هِيَ بَاقِيَةٌ فِي كُلِّ

farklı iki anlam ve iki hüküm ifade etmektedir. Peygamber aleyhisselâm'a hitap edilen hususlar, ona has olduğu sabit oluncaya kadar ümmeti içindir. Eşleri hakkında varid olan ise, onların hakkında şöyle denilmiştir: Eğer böyle bir şey tasavvur edilseydi iki hürmet çiğnenmiş olurdu; biri dinin hürmeti, ikincisi ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hürmetidir. Her hürmetin çiğnenmesinin de bir cezası vardır. Bu durum, haram ayda, haram beldede veya Mescid-i Haram'da isyan eden kimsenin durumuna benzer; çiğnediği hürmetler sayısınca azabı katlanır. Doğrusunu Allah bilir. On birinci [mesele]- Bu da âlimlerin mürtedin mirası hakkındaki ihtilafıdır. Ali b. Ebî Tâlib, el-Hasan, eş-Şa'bî, el-Hakem, el-Leys, Ebû Hanîfe ve İshâk b. Râhûye şöyle demiştir: Mürtedin mirası, Müslüman olan vârislerinindir. Mâlik, Rebîa, İbn Ebî Leylâ, Şâfiî ve Ebû Sevr ise şöyle demiştir: Onun mirası beytülmâle kalır. İbn Şübrüme, Ebû Yûsuf, Muhammed ve iki rivayetten birinde el-Evzâî ise şöyle demiştir: Mürtedin dinden döndükten sonra kazandığı şeyler Müslüman vârislerinindir. Ebû Hanîfe şöyle demiştir: Mürtedin irtidat halindeyken kazandığı şey fey'dir; İslam halindeyken kazanmış olup da sonra dinden dönmüşse, buna Müslüman vârisleri vâris olur. İbn Şübrüme, Ebû Yûsuf ve Muhammed ise bu iki durum arasında bir ayrım yapmazlar. Peygamber aleyhisselâm'ın: "İki ayrı din mensupları arasında mirasçılık yoktur" şeklindeki mutlak buyruğu onların görüşünün geçersiz olduğuna delalet eder. Kâfir olan vârislerinin ona mirasçı olamayacağı hususunda ise icma etmişlerdir; ancak Ömer b. Abdilazîz bundan müstesnadır, zira o: "Ona vâris olurlar" demiştir. On ikinci [mesele]- Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هاجَرُوا } “İman edenler ve hicret edenler...” ayetidir. Cündeb b. Abdillâh, Urve b. ez-Zübeyr ve başkaları şöyle demiştir: Vâkıd b. Abdillâh et-Temîmî haram ayda Amr b. el-Hadramî'yi öldürdüğünde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Abdullah b. Cahş'ın farz kılınmasına muvaffak olduğu beşte bir hisseyi [humus] ve iki esiri almaktan imtina etti. Bunun üzerine Müslümanlar Abdullah b. Cahş'ı ve arkadaşlarını kınadılar, öyle ki bu durum onlara çok ağır geldi. Allah Azze ve Celle haram ay hakkındaki bu ayetle onların imdadına yetişti ve onları ferahlattı; onlara hicret eden ve gaza eden kimsenin sevabının olduğunu bildirdi. Dolayısıyla: "İman edenler..." buyruğundaki işaret onlaradır; sonra bu hüküm

مَنْ فَعَلَ مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ ﷿. وَقِيلَ: إِنْ لَمْ يَكُونُوا أَصَابُوا وِزْرًا فَلَيْسَ لَهُمْ أَجْرٌ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ:" إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هاجَرُوا" إِلَى آخِرِ الْآيَةِ. وَالْهِجْرَةُ مَعْنَاهَا الِانْتِقَالُ مِنْ مَوْضِعٍ إِلَى مَوْضِعٍ، وَقَصْدُ تَرْكِ الْأَوَّلِ إِيثَارًا لِلثَّانِي. وَالْهَجْرُ ضِدَّ الْوَصْلِ. وَقَدْ هَجَرَهُ هَجْرًا وَهِجْرَانًا، وَالِاسْمُ الْهِجْرَةُ. وَالْمُهَاجَرَةُ مِنْ أَرْضٍ إِلَى أَرْضٍ تَرْكُ الْأُولَى لِلثَّانِيَةِ. وَالتَّهَاجُرُ التَّقَاطُعُ. وَمَنْ قَالَ: الْمُهَاجَرَةُ الِانْتِقَالُ مِنَ الْبَادِيَةِ إِلَى الْحَاضِرَةِ فَقَدْ أَوْهَمَ، بِسَبَبِ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ الْأَغْلَبَ فِي الْعَرَبِ، وَلَيْسَ أَهْلُ مَكَّةَ مهاجرين على قوله." وَجاهَدُوا" مُفَاعَلَةٌ مِنْ جَهَدَ إِذَا اسْتَخْرَجَ الْجَهْدَ، مُجَاهَدَةً وَجِهَادًا. وَالِاجْتِهَادُ وَالتَّجَاهُدُ: بَذْلُ الْوُسْعِ وَالْمَجْهُودِ. وَالْجَهَادُ (بالفتح): الأرض الصلبة." وَيَرْجُونَ" مَعْنَاهُ يَطْمَعُونَ وَيَسْتَقْرِبُونَ. وَإِنَّمَا قَالَ" يَرْجُونَ" وَقَدْ مَدَحَهُمْ لِأَنَّهُ لَا يَعْلَمُ أَحَدٌ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا أَنَّهُ صَائِرٌ إِلَى الْجَنَّةِ وَلَوْ بَلَغَ فِي طَاعَةِ اللَّهِ كُلَّ مَبْلَغٍ، لِأَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا- لَا يَدْرِي بِمَا يُخْتَمُ لَهُ. وَالثَّانِي- لِئَلَّا يَتَّكِلَ عَلَى عَمَلِهِ، وَالرَّجَاءُ يَنْعَمُّ، وَالرَّجَاءُ أَبَدًا معه خوف ولا بد، كَمَا أَنَّ الْخَوْفَ مَعَهُ رَجَاءٌ. وَالرَّجَاءُ مِنَ الْأَمَلِ مَمْدُودٌ، يُقَالُ: رَجَوْتُ فُلَانًا رَجْوًا وَرَجَاءً ورجاؤه، يقال: ما أتيتك إلا رجاؤه الْخَيْرِ. وَتَرَجَّيْتُهُ وَارْتَجَيْتُهُ وَرَجَيْتُهُ وَكُلُّهُ بِمَعْنَى رَجَوْتُهُ، قَالَ بِشْرٌ يُخَاطِبُ بِنْتَهُ:

Allah Azze ve Celle'nin zikrettiğini yapan herkes hakkında bakidir. Denildi ki: Eğer günah kazanmadılarsa onlar için bir ecir de yoktur. Bunun üzerine Allah: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هاجَرُوا } “İman edenler ve hicret edenler...” ayetinin sonuna kadar indirdi. Hicretin anlamı: Bir yerden başka bir yere intikal etmek, ikinciyi tercih ederek birinciyi terk etmeyi kastetmektir. الهجر (el-Hecr) kelimesi ise birleşmenin zıddıdır. هجره هجرا وهجرانا denilir, isim hâli ise el-Hicre (الْهِجْرَةُ)'dir. Bir yerden bir yere hicret etmek (el-Muhâcere), ikincisi için birinciyi terk etmektir. et-Tehâcür (التَّهَاجُرُ), birbirinden kopup ilişkiyi kesmektir. Muhaceretin çölden şehre taşınmak olduğunu söyleyen kimse, Araplarda çoğunlukla bu şekilde olduğu için yanılmıştır; zira onun bu sözüne göre Mekke halkı muhacir sayılmazdı. { وَجاهَدُوا } ise, bir kimse bütün gücünü sarf ettiğinde söylenen 'cehede' (جَهَدَ) kökünden müfâale bâbında olup mücâhede (مُجَاهَدَةً) ve cihâd (جِهَادًا) demektir. el-İctihâd (الِاجْتِهَادُ) ve et-tecâhüd (التَّجَاهُدُ) güç ve gayret sarf etmek demektir. Üstün ile el-Cehâd (الْجَهَادُ) ise sert arazi anlamına gelir. { وَيَرْجُونَ } umarlar, yakın görürler demektir. Onları övmüş olmasına rağmen sadece: "Umarlar" buyurmuştur; çünkü bu dünyada hiç kimse, Allah'a itaatte hangi mertebeye ulaşırsa ulaşsın, şu iki sebepten dolayı cennete gideceğini bilemez: Birincisi: Hayatının nasıl sonlanacağını bilmez. İkincisi: Ameline güvenip dayanmasın diyedir. Umut (recâ) nimetlendirir; recâ ile birlikte mutlaka ve daima korku da bulunur, nitekim korkuyla birlikte de recâ bulunur. Emel anlamındaki recâ (الرَّجَاءُ) memdûddur. 'Filancadan iyilik umdum' anlamında رَجَوْتُ فُلَانًا رَجْوًا وَرَجَاءً ورجاؤه denir; 'Sana ancak hayır umarak geldim' anlamında ما أتيتك إلا رجاؤه الْخَيْرِ denir. تَرَجَّيْتُهُ , ارْتَجَيْتُهُ ve رَجَيْتُهُ ifadelerinin tümü رَجَوْتُهُ anlamındadır. Bişr kızına hitaben şöyle demiştir:

فَرَجِّي الْخَيْرَ وَانْتَظِرِي إِيَابِي ... إِذَا مَا الْقَارِظُ الْعَنَزِيُّ آبَا

Hayrı um ve dönüşümü bekle / İnezî yaprak toplayıcısı döndüğü zaman!

وَمَا لِي فِي فُلَانٍ رَجِيَّةٌ، أَيْ مَا أَرْجُو. وَقَدْ يَكُونُ الرَّجْوُ وَالرَّجَاءُ بِمَعْنَى الْخَوْفِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً " أَيْ لَا تَخَافُونَ عَظَمَةَ اللَّهِ، قَالَ أَبُو ذُؤَيْبٍ:

وَمَا لِي فِي فُلَانٍ رَجِيَّةٌ 'Filancada bir umudum yoktur' demektir. er-Racv (الرَّجْوُ) ve er-Recâ (الرَّجَاءُ) bazen korku anlamında da kullanılır. Nitekim Allah Teâlâ: { مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً } “Size ne oluyor ki Allah'ın büyüklüğünden korkmuyorsunuz?” buyurmuştur; yani Allah'ın azametinden korkmuyorsunuz demektir. Ebû Züeyb şöyle demiştir:

إِذَا لَسَعَتْهُ النَّحْلُ لَمْ يَرْجُ لَسْعَهَا ... وَخَالَفَهَا فِي بَيْتِ نُوَبٍ عَوَامِلِ

Arı onu soktuğunda sokmasından korkmazdı / Çalışkan arıların kovanında onlara karşı koyardı.

أَيْ لَمْ يَخَفْ وَلَمْ يُبَالِ. وَالرَّجَا- مَقْصُورٌ-: نَاحِيَةُ الْبِئْرِ وَحَافَّتَاهَا، وَكُلُّ نَاحِيَةٍ رَجَا. وَالْعَوَامُّ مِنَ النَّاسِ يُخْطِئُونَ فِي قَوْلِهِمْ: يَا عَظِيمَ الرَّجَا، فيقصرون ولا يمدون.

Yani korkmaz ve aldırmazdı. er-Recâ (الرَّجَا) -maksûr olarak (kısa elifle)-: Kuyunun yanı/tarafı ve iki kenarı demektir; her bir yana/tarafa da 'recâ' denir. Avamdan olan insanlar, 'Yâ azîme'r-recâ' sözlerinde hata ederler; [bu kelimeyi] maksûr okurlar da medli okumazlar.

[سورة البقرة (٢): آية ٢١٩]

[Bakara Suresi (2), Âyet 219]

يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما وَيَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢١٩)

{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما وَيَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ } (219) “Sana içkiyi ve kumarı sorarlar. De ki: Onlarda büyük bir günah ve insanlar için faydalar vardır; günahları ise faydalarından daha büyüktür. Yine sana neyi infak edeceklerini sorarlar. De ki: İhtiyaçtan fazlasını. İşte Allah, düşünesiniz diye ayetleri size böyle açıklar.”

قوله تعالى: (يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما). فِيهِ تسع مسائل: الاولى- قوله تعالى: (يَسْئَلُونَكَ) السَّائِلُونَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ، كَمَا تَقَدَّمَ. وَالْخَمْرُ مَأْخُوذَةٌ مِنْ خَمَرَ إِذَا سَتَرَ، وَمِنْهُ خِمَارُ الْمَرْأَةِ. وكل شي غَطَّى شَيْئًا فَقَدْ خَمَرَهُ، وَمِنْهُ" خَمِّرُوا آنِيَتَكُمْ" فَالْخَمْرُ تَخْمُرُ الْعَقْلَ، أَيْ تُغَطِّيهِ وَتَسْتُرُهُ، وَمِنْ ذَلِكَ الشَّجَرُ الْمُلْتَفُّ يُقَالُ لَهُ: الْخَمَرُ (بِفَتْحِ الْمِيمِ) لِأَنَّهُ يُغَطِّي مَا تَحْتَهُ وَيَسْتُرُهُ، يُقَالُ مِنْهُ: أَخَمَرَتِ الْأَرْضُ كَثُرَ خَمَرُهَا، قَالَ الشَّاعِرُ:

Allah Teâlâ'nın: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما } “Sana içkiyi ve kumarı sorarlar. De ki: Onlarda büyük bir günah ve insanlar için faydalar vardır; günahları ise faydalarından daha büyüktür” buyruğunda dokuz mesele vardır: Birinci [mesele]- Allah Teâlâ'nın: { يَسْئَلُونَكَ } “Sana sorarlar” buyruğu: Soranlar, daha önce geçtiği üzere müminlerdir. el-Hamr (الْخَمْرُ) kelimesi örttü anlamına gelen خَمَرَ fiilinden alınmadır; kadının başörtüsü olan hımâr (خِمَار) da bundandır. Bir şeyi örten her şey onu örtmüştür; nitekim "Kaplarınızın üzerini örtünüz" hadisi de bundandır. Dolayısıyla içki aklı örter, yani onu bürür ve gizler. Bundan dolayı birbirine sarmaş dolaş olmuş ağaçlara mîm harfinin fethasıyla el-Hamer (الْخَمَرُ) denilir; çünkü altındakini bürür ve örter. Nitekim ağaçları ve çalılıkları çoğaldığında أَخَمَرَتِ الْأَرْضُ denilir. Şair şöyle demiştir:

أَلَا يَا زَيْدُ وَالضَّحَّاكَ سِيرَا ... فَقَدْ جَاوَزْتُمَا خَمَرَ الطَّرِيقِ

Ey Zeyd ve Dahhâk, yürüyün! / Yolun çalılığını geçtiniz artık!

أَيْ سِيرَا مُدِلِّينَ فَقَدْ جَاوَزْتُمَا الْوَهْدَةَ الَّتِي يَسْتَتِرُ بِهَا الذِّئْبُ وَغَيْرُهُ. وَقَالَ الْعَجَّاجُ يَصِفُ جَيْشًا يَمْشِي بِرَايَاتٍ وَجُيُوشٍ غَيْرَ مُسْتَخْفٍ:

Yani güvenle yürüyün; çünkü kurdun ve başkalarının saklandığı çukurluğu geçtiniz. el-Accâc da gizlenmeksizin sancaklar ve ordularla yürüyen bir orduyu vasfederken şöyle demiştir:

فِي لَامِعِ الْعِقْبَانِ لَا يَمْشِي الْخَمَرْ ... يُوَجِّهُ الْأَرْضَ وَيَسْتَاقُ الشَّجَرْ

Parıldayan kartal sancakları altında, çalılığa sığınmadan yürür; / Yeryüzünü hizaya getirir ve ağaçları önüne katıp sürer.

وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: دَخَلَ فِي غُمَارِ النَّاسِ وَخُمَارِهِمْ، أَيْ هُوَ فِي مَكَانٍ خَافٍ. فَلَمَّا كَانَتِ الْخَمْرُ تَسْتُرُ الْعَقْلَ وَتُغَطِّيهِ سُمِّيَتْ بِذَلِكَ. وَقِيلَ: إِنَّمَا سُمِّيَتِ الْخَمْرُ خَمْرًا لِأَنَّهَا تُرِكَتْ حَتَّى أَدْرَكَتْ، كَمَا يُقَالُ: قَدِ اخْتَمَرَ الْعَجِينُ، أَيْ بَلَغَ إِدْرَاكُهُ. وَخُمِرَ الرَّأْيُ، أَيْ تُرِكَ حَتَّى يَتَبَيَّنَ فِيهِ الْوَجْهُ. وَقِيلَ: إِنَّمَا سُمِّيَتِ الْخَمْرُ خَمْرًا لِأَنَّهَا تُخَالِطُ الْعَقْلَ، مِنَ الْمُخَامَرَةِ وَهِيَ الْمُخَالَطَةُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: دَخَلْتُ فِي خُمَارِ النَّاسِ، أَيِ اخْتَلَطْتُ بِهِمْ. فَالْمَعَانِي الثَّلَاثَةُ مُتَقَارِبَةٌ، فَالْخَمْرُ تُرِكَتْ وَخُمِرَتْ حَتَّى أَدْرَكَتْ، ثُمَّ خَالَطَتِ الْعَقْلَ، ثُمَّ خَمَرَتْهُ، وَالْأَصْلُ الستر.

Arapların: "İnsanların kalabalığı ve örtüsü içine (gumâri'n-nâsi ve humârihim) girdi" yani gizli bir yere girdi sözü de bundandır. Şarap (el-hamr) da aklı perdeleyip örttüğü için bu isimle adlandırılmıştır. Bir görüşe göre de şaraba, olgunlaşıncaya kadar bekletildiği için "hamr" denilmiştir; nitekim "Hamur mayalandı (ihtemere'l-acîn)" yani olgunlaşma kıvamına ulaştı denir. "Görüş olgunlaştırıldı (humira'r-re'y)" sözü de "İçindeki doğru yön açığa çıkıncaya kadar [üzerinde düşünülüp] bekletildi" demektir. Başka bir görüşe göre ise şaraba "hamr" denilmesinin sebebi, akla karışmasıdır; bu da karışmak anlamına gelen muhâmere (الْمُخَامَرَة) kelimesindendir. Arapların: "İnsanların arasına karıştım (dehaltü fî humâri'n-nâs)" yani onlara karıştım sözü de bundandır. Bu üç mana birbirine yakındır; zira şarap bekletilip mayalandırılmış, böylece olgunlaşmış, sonra akla karışmış, ardından da onu örtmüştür. Asıl mana ise örtmektir.

وَالْخَمْرُ: مَاءُ الْعِنَبِ الَّذِي غَلَى أَوْ طُبِخَ، وَمَا خَامَرَ الْعَقْلَ مِنْ غَيْرِهِ فَهُوَ فِي حُكْمِهِ، لِأَنَّ إِجْمَاعَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ الْقِمَارَ كُلَّهُ حَرَامٌ. وَإِنَّمَا ذُكِرَ الْمَيْسِرُ مِنْ بَيْنِهِ فَجُعِلَ كُلُّهُ قِيَاسًا عَلَى الْمَيْسِرِ، وَالْمَيْسِرُ إِنَّمَا كَانَ قِمَارًا فِي الْجُزُرِ خَاصَّةً، فَكَذَلِكَ كُلُّ مَا كَانَ كَالْخَمْرِ فَهُوَ بِمَنْزِلَتِهَا. الثَّانِيَةُ- وَالْجُمْهُورُ مِنَ الْأُمَّةِ عَلَى أَنَّ مَا أَسْكَرَ كَثِيرُهُ مِنْ غَيْرِ خَمْرِ الْعِنَبِ فَمُحَرَّمٌ قَلِيلُهُ وَكَثِيرُهُ، وَالْحَدُّ فِي ذَلِكَ وَاجِبٌ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيُّ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى وَابْنُ شُبْرُمَةَ وَجَمَاعَةٌ مِنْ فُقَهَاءِ الْكُوفَةِ: مَا أَسْكَرَ كَثِيرُهُ مِنْ غَيْرِ خَمْرِ الْعِنَبِ فَهُوَ حَلَالٌ، وَإِذَا سَكِرَ مِنْهُ أَحَدٌ دُونَ أَنْ يَتَعَمَّدَ الْوُصُولَ إِلَى حَدِّ السُّكْرِ فَلَا حَدَّ عَلَيْهِ، وَهَذَا ضَعِيفٌ يَرُدُّهُ النَّظَرُ وَالْخَبَرُ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" الْمَائِدَةِ وَالنَّحْلِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّالِثَةُ- قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يَدَعْ شَيْئًا مِنَ الْكَرَامَةِ وَالْبِرِّ إِلَّا أَعْطَاهُ هَذِهِ الْأُمَّةَ، وَمِنْ كَرَامَتِهِ وَإِحْسَانِهِ أَنَّهُ لَمْ يُوجِبْ عَلَيْهِمُ الشَّرَائِعَ دَفْعَةً وَاحِدَةً، وَلَكِنْ أَوْجَبَ عَلَيْهِمْ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ، فَكَذَلِكَ تَحْرِيمُ الْخَمْرِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ أَوَّلُ مَا نَزَلَ فِي أَمْرِ الْخَمْرِ، ثُمَّ بَعْدَهُ:" لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى " ثُمَّ قَوْلُهُ:" إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ" ثُمَّ قَوْلُهُ:" إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ" عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" الْمَائِدَةِ". الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالْمَيْسِرِ) الْمَيْسِرُ: قِمَارُ الْعَرَبِ بِالْأَزْلَامِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ الرَّجُلُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يُخَاطِرُ الرَّجُلَ عَلَى أَهْلِهِ وَمَالِهِ فَأَيُّهُمَا قَمَرَ صَاحِبَهُ ذَهَبَ بِمَالِهِ وَأَهْلِهِ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَمُحَمَّدُ بْنُ سِيرِينَ وَالْحَسَنُ وَابْنُ الْمُسَيَّبِ وعطاء وقتادة ومعاوية ابن صَالِحٍ وَطَاوُسٌ وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁ وَابْنِ عباس أيضا: كل شي فِيهِ قِمَارٌ مِنْ نَرْدٍ وَشِطْرَنْجٍ فَهُوَ الْمَيْسِرُ، حَتَّى لَعِبِ الصِّبْيَانِ بِالْجَوْزِ وَالْكِعَابِ، إِلَّا مَا أُبِيحَ مِنَ الرِّهَانِ فِي الْخَيْلِ وَالْقُرْعَةِ فِي إِفْرَازِ الْحُقُوقِ، عَلَى مَا يَأْتِي. وَقَالَ مَالِكٌ: الميسر ميسران: ميسر اللهو،

Hamr (şarap), kaynamış veya pişirilmiş üzüm suyudur. Bunun dışındaki aklı örten her şey de onun hükmündedir; zira âlimlerin icmâı, kumarın her türlüsünün haram olduğu yönündedir. Kumar türleri arasından özellikle meysirin zikredilmesi sebebiyle kumarın tamamı meysire kıyas edilmiştir. Oysa meysir, özellikle kesilen develer (el-cüzür) üzerine oynanan kumardı; dolayısıyla hamr gibi olan her şey de hamrın hükmündedir. İkincisi: İslam ümmetinin cumhuruna göre, üzüm şarabı dışındaki şeylerin çoğu sarhoş ediyorsa, onun azı da çoğu da haramdır ve bunda had cezası uygulamak vaciptir. Ebû Hanîfe, Sevrî, İbn Ebî Leylâ, İbn Şubrume ve Kûfe fukahasından bir grup ise şöyle demiştir: Üzüm şarabı haricindeki içeceklerin çoğu sarhoş ediyorsa [azı] helaldir; bir kimse sarhoşluk sınırına ulaşmayı kastetmeksizin bundan içer de sarhoş olursa ona had cezası gerekmez. Bu ise zayıf bir görüştür; Allah Teâlâ dilerse Mâide ve Nahl surelerinde açıklaması geleceği üzere akıl (kıyas) ve nakil (haber) bunu reddetmektedir. Üçüncüsü: Bazı müfessirler şöyle demiştir: Allah Teâlâ, ikram ve iyilik namına hiçbir şeyi bırakmaksızın bu ümmete vermiştir. O'nun ikram ve ihsanlarından biri de şeriat hükümleri birdenbire değil, aşama aşama farz kılmış olmasıdır; nitekim içkinin haram kılınması da böyle olmuştur. Bu ayet içki konusunda ilk inen ayettir. Bundan sonra: { لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى } “Sarhoş iken namaza yaklaşmayın”, sonra { إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } “Şeytan, içki ve kumar yoluyla aranıza sadece düşmanlık ve kin sokmak; sizi Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak ister. Artık vazgeçtiniz değil mi?”, daha sonra ise: { إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ } “Şarap, kumar, dikili taşlar ve fal okları ancak şeytan ameli birer murdardır; ondan kaçının” ayeti inmiştir. Bunun açıklaması Mâide suresinde gelecektir. Dördüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { وَالْمَيْسِرِ } “ve kumar...” buyruğudur. Meysir, Arapların fal oklarıyla oynadığı kumardır. İbn Abbâs şöyle demiştir: Câhiliye döneminde kişi, ailesi ve malı üzerine bahse girerdi; hangisi arkadaşını kumarda yenerse onun malını ve ailesini alıp götürürdü. Bunun üzerine bu ayet indi. Mücâhid, Muhammed b. Sîrîn, el-Hasan, İbnü'l-Müseyyeb, Atâ, Katâde, Muâviye b. Sâlih, Tâvûs, Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh ve yine İbn Abbâs şöyle demişlerdir: Tavla ve satranç gibi içinde kumar bulunan her şey meysirdir; hatta çocukların ceviz ve aşık kemikleriyle oynaması bile meysir kapsamındadır. İleride geleceği üzere, at yarışlarında caiz görülen bahis ve hakları paylaştırmada çekilen kura bundan müstesnadır. Mâlik şöyle demiştir: Meysir iki türlüdür: Eğlence meysiri,

وَمَيْسِرُ الْقِمَارِ، فَمِنْ مَيْسِرِ اللَّهْوِ النَّرْدُ وَالشِّطْرَنْجُ وَالْمَلَاهِي كُلُّهَا. وَمَيْسِرُ الْقِمَارِ: مَا يَتَخَاطَرُ النَّاسُ عَلَيْهِ. قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: الشِّطْرَنْجُ مَيْسِرُ الْعَجَمِ. وَكُلُّ مَا قُومِرَ بِهِ فَهُوَ مَيْسِرٌ عِنْدَ مَالِكٍ وَغَيْرِهِ مِنَ الْعُلَمَاءِ. وَسَيَأْتِي فِي" يُونُسَ " زِيَادَةُ بَيَانٍ لِهَذَا الْبَابِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَالْمَيْسِرُ مَأْخُوذٌ مِنَ الْيَسَرِ، وَهُوَ وُجُوبُ الشَّيْءِ لِصَاحِبِهِ، يُقَالُ: يَسَرَ لِي كَذَا إِذَا وَجَبَ فَهُوَ يَيْسِرُ يَسَرًا وَمَيْسِرًا. وَالْيَاسِرُ: اللَّاعِبُ بِالْقِدَاحِ، وَقَدْ يَسَرَ يَيْسِرُ، قَالَ الشَّاعِرُ:

ve kumar meysiri. Eğlence meysiri; tavla, satranç ve bütün eğlence aletleridir. Kumar meysiri ise insanların üzerine bahse tutuştukları şeydir. Ali b. Ebî Tâlib: "Satranç Acemlerin meysiridir" demiştir. Üzerine kumar oynanan her şey Mâlik ve diğer âlimlere göre meysirdir. Allah Teâlâ dilerse bu bahsin geniş açıklaması Yûnus suresinde gelecektir. el-Meysir (الْمَيْسِرُ), bir şeyin sahibine hak ve vacip olması anlamına gelen el-yeser (الْيَسَرِ)'den alınmadır; bir şey vacip ve hak olduğunda يَسَرَ لِي كَذَا denilir; muzarisi يَسَرًا ve مَيْسِرًا şeklinde gelir. el-Yâsir (الْيَاسِرُ), fal oklarıyla oynayan kimsedir; fiili يَسَرَ يَيْسِرُ şeklinde gelir. Şair şöyle demiştir:

فَأَعِنْهُمْ وَايْسِرْ بِمَا يَسَرُوا بِهِ ... وَإِذَا هُمْ نَزَلُوا بِضَنْكٍ فَانْزِلِ

Onlara yardım et ve onların kumar oku çektiği şeyle sen de ok çek! / Onlar darlığa düştüklerinde sen de onlarla birlikte katlan!

وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ: الْمَيْسِرُ: الْجَزُورُ الَّذِي كَانُوا يَتَقَامَرُونَ عَلَيْهِ، سُمِّيَ مَيْسِرًا لِأَنَّهُ يُجَزَّأُ أَجْزَاءً، فَكَأَنَّهُ مَوْضِعُ التَّجْزِئَةِ، وَكُلُّ شي جَزَّأْتُهُ فَقَدْ يَسَرْتُهُ. وَالْيَاسِرُ: الْجَازِرُ، لِأَنَّهُ يُجَزِّئُ لَحْمَ الْجَزُورِ. قَالَ: وَهَذَا الْأَصْلُ فِي الْيَاسِرِ، ثُمَّ يُقَالُ لِلضَّارِبِينَ بِالْقِدَاحِ وَالْمُتَقَامِرِينَ عَلَى الْجَزُورِ: يَاسِرُونَ، لِأَنَّهُمْ جَازِرُونَ إِذْ كَانُوا سَبَبًا لِذَلِكَ. وَفِي الصِّحَاحِ: وَيَسَرَ الْقَوْمُ الْجَزُورَ أَيِ اجْتَزَرُوهَا وَاقْتَسَمُوا أَعْضَاءَهَا. قَالَ سُحَيْمُ بْنُ وَثِيلٍ الْيَرْبُوعِيُّ:

el-Ezherî şöyle demiştir: el-Meysir, üzerine kumar oynadıkları boğazlanan devedir; parçalara ayrıldığı için meysir diye isimlendirilmiştir, sanki parçalama yeridir. Parçalara ayırdığın her şeyi 'yesertehû' dersin. el-Yâsir ise kasap demektir; çünkü kesilen devenin etini parçalara ayırır. Şöyle devam etti: el-Yâsir kelimesinin aslı budur; sonra fal oklarını atan ve deve üzerinde kumar oynayan kimselere de 'yâsirûn' denilmiştir, zira onlar bu taksime sebep olmaktadırlar. es-Sıhâh'ta şöyle geçer: وَيَسَرَ الْقَوْمُ الْجَزُورَ 'Topluluk deveyi kesti ve organlarını paylaştı' demektir. Suheym b. Veseel el-Yerbûî şöyle demiştir:

أَقُولُ لَهُمْ بِالشِّعْبِ إِذْ يَيْسِرُونَنِي ... أَلَمْ تَيْأَسُوا أَنِّي ابْنُ فَارِسِ زَهْدَمِ

Geçitte beni paylaşmak için kumar okları çekerlerken onlara diyorum ki: / Bilmediniz mi hâlâ, ben Zahdem'in süvarisinin oğluyum!

كَانَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْهِ سِبَاءٌ فَضُرِبَ عَلَيْهِ بِالسِّهَامِ. وَيُقَالُ: يَسَرَ الْقَوْمُ إِذَا قَامَرُوا. وَرَجُلٌ يَسَرٌ وَيَاسِرٌ بِمَعْنًى. وَالْجَمْعُ أَيْسَارٌ، قَالَ النَّابِغَةُ:

O, esir düşmüştü de paylaşımı için oklar çekiliyordu. Kumar oynadıklarında يَسَرَ الْقَوْمُ denir. رَجُلٌ يَسَرٌ ile يَاسِرٌ aynı anlamdadır. Çoğulu ise أَيْسَارٌ gelir. en-Nâbiğa şöyle demiştir:

أَنِّي أُتَمِّمُ أَيْسَارِي وَأَمْنَحُهُمْ ... مَثْنَى الْأَيَادِي وَأَكْسُو الْجَفْنَةَ الْأَدَمَا

Ben kumar arkadaşlarımı tamamlarım ve onlara / Çifter çifter ihsanlarda bulunurum; çanağı da deriyle örterim.

وَقَالَ طَرَفَةُ:

Tarafe de şöyle demiştir:

وَهُمْ أَيْسَارُ لُقْمَانَ إِذَا ... أَغْلَتِ الشَّتْوَةُ أَبْدَاءَ الْجُزُرْ

Onlar Lokmân'ın kumar arkadaşlarıdır; / Kış soğuğu kesilen develerin paylarını pahalandırdığında.

وَكَانَ مَنْ تَطَوَّعَ بِنَحْرِهَا مَمْدُوحًا عِنْدَهُمْ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Onların nezdinde deveyi kendi isteğiyle kurban eden kimse övülürdü; şair şöyle demiştir:

وَنَاجِيَةٍ نَحَرْتُ لِقَوْمِ صِدْقٍ ... وما ناديت أيسار الجزور

Nice hızlı ve soylu deveyi cömert ve sadık bir topluluk için boğazladım da / Kesilen devenin kumar arkadaşlarını asla çağırmadım.

الْخَامِسَةُ- رَوَى مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّأِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ حُصَيْنٍ أَنَّهُ سَمِعَ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ يَقُولُ: كَانَ مِنْ مَيْسِرِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ بَيْعُ اللَّحْمِ بِالشَّاةِ وَالشَّاتَيْنِ، وَهَذَا مَحْمُولٌ عِنْدَ مَالِكٍ وَجُمْهُورِ أَصْحَابِهِ فِي الْجِنْسِ الْوَاحِدِ، حَيَوَانُهُ بِلَحْمِهِ، وَهُوَ عِنْدَهُ مِنْ بَابِ الْمُزَابَنَةِ وَالْغَرَرِ وَالْقِمَارِ، لِأَنَّهُ لَا يُدْرَى هَلْ فِي الْحَيَوَانِ مِثْلُ اللَّحْمِ الَّذِي أَعْطَى أَوْ أَقَلُّ أَوْ أَكْثَرُ، وَبَيْعُ اللَّحْمِ بِاللَّحْمِ لَا يَجُوزُ مُتَفَاضِلًا، فَكَانَ بَيْعُ الْحَيَوَانِ بِاللَّحْمِ كَبَيْعِ اللَّحْمِ الْمُغَيَّبِ فِي جِلْدِهِ إِذَا كَانَا مِنْ جِنْسٍ وَاحِدٍ، وَالْجِنْسُ الْوَاحِدُ عِنْدَهُ الْإِبِلُ وَالْبَقَرُ وَالْغَنَمُ وَالظِّبَاءُ وَالْوُعُولُ وَسَائِرُ الْوُحُوشِ، وَذَوَاتُ الْأَرْبَعِ الْمَأْكُولَاتُ كُلُّهَا عِنْدَهُ جنس واحد، لا يجوز بيع شي مِنْ حَيَوَانِ هَذَا الصِّنْفِ وَالْجِنْسِ كُلِّهِ بِشَيْءٍ وَاحِدٍ مِنْ لَحْمِهِ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، لِأَنَّهُ عِنْدَهُ مِنْ بَابِ الْمُزَابَنَةِ، كَبَيْعِ الزَّبِيبِ بِالْعِنَبِ وَالزَّيْتُونِ بِالزَّيْتِ وَالشَّيْرَجِ بِالسِّمْسِمِ، وَنَحْوَ ذَلِكَ. وَالطَّيْرُ عِنْدَهُ كُلُّهُ جِنْسٌ وَاحِدٌ، وَكَذَلِكَ الْحِيتَانُ مِنْ سَمَكٍ وَغَيْرِهِ. وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّ الْجَرَادَ وَحْدَهُ صنف. وقال الشافعي وأصحابه والليث ابن سَعْدٍ: لَا يَجُوزُ بَيْعُ اللَّحْمِ بِالْحَيَوَانِ عَلَى حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ مِنْ جِنْسٍ وَاحِدٍ كَانَ أَمْ مِنْ جِنْسَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ، عَلَى عُمُومِ الْحَدِيثِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ جَزُورًا نُحِرَتْ عَلَى عَهْدِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ فَقُسِمَتْ عَلَى عَشَرَةِ أَجْزَاءٍ، فَقَالَ رَجُلٌ: أَعْطُونِي جُزْءًا مِنْهَا بِشَاةٍ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: لَا يَصْلُحُ هَذَا. قَالَ الشَّافِعِيُّ: وَلَسْتُ أَعْلَمُ لِأَبِي بَكْرٍ فِي ذَلِكَ مُخَالِفًا مِنَ الصَّحَابَةِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: قَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ أَجَازَ بَيْعَ الشَّاةِ بِاللَّحْمِ، وَلَيْسَ بِالْقَوِيِّ. وَذَكَرَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنِ الثَّوْرِيِّ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّهُ كَرِهَ أَنْ يُبَاعَ حَيٌّ بِمَيِّتٍ، يَعْنِي الشَّاةَ الْمَذْبُوحَةَ بِالْقَائِمَةِ. قَالَ سُفْيَانُ: وَنَحْنُ لَا نَرَى بِهِ بَأْسًا. قَالَ الْمُزَنِيُّ: إِنْ لَمْ يَصِحَّ الْحَدِيثُ فِي بَيْعِ الْحَيَوَانِ بِاللَّحْمِ فَالْقِيَاسُ أَنَّهُ جَائِزٌ، وَإِنْ صَحَّ بَطَلَ الْقِيَاسُ وَاتُّبِعَ الْأَثَرُ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَلِلْكُوفِيِّينَ فِي أَنَّهُ جَائِزٌ بَيْعُ اللَّحْمِ بِالْحَيَوَانِ حُجَجٌ كَثِيرَةٌ مِنْ جِهَةِ الْقِيَاسِ وَالِاعْتِبَارِ، إلا أنه إذا صح الأثر بطل

Beşinci [Mesele]- Mâlik el-Muvatta'da Dâvûd b. Husayn'dan rivayet ettiğine göre o, Saîd b. el-Müseyyeb'in şöyle dediğini işitmiştir: "Eti bir veya iki koyun karşılığında satmak, Câhiliye ehlinin kumar türlerindendi." Bu [hüküm], Mâlik ve ashabının çoğunluğuna göre aynı cins içinde, bir hayvanın [kendi cinsinin] eti karşılığında satılması durumuna hamledilmiştir. Bu, ona göre müzâbene, garar ve kumar kabîlindendir; çünkü hayvanda, verilen et miktarı kadar mı, yoksa daha az mı veya daha çok mu [et] bulunduğu bilinemez. Etin et karşılığında fazlalıklı (farklı miktarlarda) satılması ise caiz değildir. Dolayısıyla aynı cinsten olduklarında hayvanın et karşılığında satılması, derisinin içinde gizlenmiş olan etin satılması gibi olmuştur. Ona göre deve, sığır, koyun, ceylanlar, dağ keçileri ve diğer yabani hayvanlar tek bir cinstir. Eti yenen dört ayaklı hayvanların tamamı ona göre tek bir cinstir; bu nevi ve cinsin bütününe ait herhangi bir canlı hayvanın, onun etinden bir şey karşılığında satılması hiçbir şekilde caiz değildir. Çünkü bu durum ona göre, kuru üzümün yaş üzüm karşılığında, zeytinin zeytinyağı karşılığında, susamın susam yağı karşılığında satılması ve benzeri gibi müzâbene türündendir. Kuşların tamamı da ona göre tek bir cinstir; aynı şekilde balık ve diğer su hayvanları da böyledir. Ondan çekirgenin başlı başına bir cins olduğu da rivayet edilmiştir. Şâfiî, ashabı ve Leys b. Sa'd ise şöyle demişlerdir: Hadisin umumuna binaen, ister aynı cinsten olsun ister iki farklı cinsten olsun, hiçbir surette etin hayvan karşılığında satılması caiz değildir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Ebû Bekir es-Sıddîk döneminde bir deve kesilmiş ve on paya bölünmüştü. Bir adam: "Bana ondan bir koyun karşılığında bir pay verin" deyince Ebû Bekir: "Bu uygun değildir" demiştir. Şâfiî şöyle demiştir: "Sahâbeden Ebû Bekir'e bu hususta muhalefet eden birini bilmiyorum." Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle demiştir: İbn Abbâs'tan koyunun et karşılığında satılmasına cevaz verdiği rivayet edilmişse de bu [rivayet] kuvvetli değildir. Abdurrezzâk, Sevrî'den, o Yahyâ b. Saîd'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayetle onun, dirinin ölü karşılığında -yani kesilmiş koyunun ayaktaki (canlı) koyun karşılığında- satılmasını mekruh gördüğünü zikretmiştir. Süfyân şöyle demiştir: "Biz ise bunda bir sakınca görmüyoruz." Müzenî şöyle demiştir: "Hayvanın et karşılığında satılmasına dair hadis sahih değilse kıyas bunun caiz olmasıdır; şayet sahih ise kıyas bâtıl olur ve rivayete uyulur." Ebû Ömer şöyle demiştir: Kûfelilerin etin hayvan karşılığında satılmasının caiz olduğuna dair kıyas ve akıl yürütme yönünden pek çok delilleri vardır; ancak rivayet sahih olduğunda bâtıl olur

الْقِيَاسُ وَالنَّظَرُ. وَرَوَى مَالِكٌ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّ رَسُولَ الله ﷺ نهى عن بَيْعِ الْحَيَوَانِ بِاللَّحْمِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَلَا أَعْلَمُهُ يَتَّصِلُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ وَجْهٍ ثَابِتٍ، وَأَحْسَنُ أَسَانِيدِهِ مُرْسَلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَلَى مَا ذَكَرَهُ مَالِكٌ فِي مُوَطَّئِهِ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الشَّافِعِيُّ، وَأَصْلُهُ أَنَّهُ لَا يَقْبَلُ الْمَرَاسِيلَ إِلَّا أَنَّهُ زَعَمَ أَنَّهُ افْتَقَدَ مَرَاسِيلَ سَعِيدٍ فَوَجَدَهَا أَوْ أَكْثَرَهَا صِحَاحًا. فَكَرِهَ بَيْعَ أَنْوَاعِ الْحَيَوَانِ بِأَنْوَاعِ اللُّحُومِ عَلَى ظَاهِرِ الْحَدِيثِ وَعُمُومِهِ، لِأَنَّهُ لَمْ يَأْتِ أَثَرٌ يَخُصُّهُ وَلَا إِجْمَاعٌ. وَلَا يَجُوزُ عِنْدَهُ أَنْ يُخَصَّ النَّصُّ بِالْقِيَاسِ. وَالْحَيَوَانُ عِنْدَهُ اسْمٌ لِكُلِّ مَا يَعِيشُ فِي الْبَرِّ وَالْمَاءِ وَإِنِ اخْتَلَفَتْ أَجْنَاسُهُ، كَالطَّعَامِ الَّذِي هُوَ اسْمٌ لِكُلِّ مَأْكُولٍ أَوْ مَشْرُوبٍ، فَاعْلَمْ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ فِيهِما) يَعْنِي الْخَمْرَ وَالْمَيْسِرَ (إِثْمٌ كَبِيرٌ) إِثْمُ الْخَمْرِ مَا يَصْدُرُ عَنِ الشَّارِبِ مِنَ الْمُخَاصَمَةِ وَالْمُشَاتَمَةِ وَقَوْلِ الْفُحْشِ وَالزُّورِ، وَزَوَالِ الْعَقْلِ الَّذِي يَعْرِفُ بِهِ مَا يَجِبُ لِخَالِقِهِ، وَتَعْطِيلِ الصَّلَوَاتِ وَالتَّعَوُّقِ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ. رَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ عُثْمَانَ ﵁ قَالَ: اجْتَنِبُوا الْخَمْرَ فَإِنَّهَا أُمُّ الْخَبَائِثِ، إِنَّهُ كَانَ رَجُلٌ مِمَّنْ كَانَ قَبْلَكُمْ تَعَبَّدَ فَعَلِقَتْهُ امْرَأَةٌ غَوِيَّةٌ، فَأَرْسَلَتْ إِلَيْهِ جَارِيَتَهَا فَقَالَتْ لَهُ: إِنَّا نَدْعُوكَ لِلشَّهَادَةِ، فَانْطَلَقَ مَعَ جَارِيَتِهَا فَطَفِقَتْ كُلَّمَا دَخَلَ بَابًا أَغْلَقَتْهُ دُونَهُ، حَتَّى أَفْضَى إِلَى امْرَأَةٍ وَضِيئَةٍ عِنْدَهَا غُلَامٌ وَبَاطِيَةُ خَمْرٍ، فَقَالَتْ: إِنِّي وَاللَّهِ مَا دَعَوْتُكَ لِلشَّهَادَةِ، وَلَكِنْ دَعَوْتُكَ لِتَقَعَ عَلَيَّ، أَوْ تَشْرَبَ مِنْ هَذِهِ الْخَمْرِ كَأْسًا، أَوْ تَقْتُلَ هَذَا الْغُلَامَ. قَالَ: فَاسْقِينِي مِنْ هَذِهِ الْخَمْرِ كَأْسًا، فَسَقَتْهُ كَأْسًا. قَالَ: زِيدُونِي، فَلَمْ يَرِمْ حَتَّى وَقَعَ عَلَيْهَا، وَقَتَلَ النَّفْسَ، فَاجْتَنِبُوا الْخَمْرَ، فَإِنَّهَا وَاللَّهِ لَا يَجْتَمِعُ الْإِيمَانُ وَإِدْمَانُ الْخَمْرِ، إِلَّا لَيُوشِكُ أَنْ يُخْرِجَ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ، وَذَكَرَهُ أَبُو عُمَرَ فِي الِاسْتِيعَابِ. وَرُوِيَ أَنَّ الْأَعْشَى لَمَّا تَوَجَّهَ إِلَى الْمَدِينَةِ لِيُسْلِمَ فَلَقِيَهُ بَعْضُ الْمُشْرِكِينَ فِي الطَّرِيقِ فَقَالُوا لَهُ: أَيْنَ تَذْهَبُ؟ فَأَخْبَرَهُمْ بِأَنَّهُ يُرِيدُ مُحَمَّدًا ﷺ، فَقَالُوا: لَا تَصِلُ إِلَيْهِ، فَإِنَّهُ يَأْمُرُكَ بِالصَّلَاةِ، فَقَالَ: إِنَّ خِدْمَةَ الرَّبِّ وَاجِبَةٌ. فَقَالُوا: إِنَّهُ يَأْمُرُكَ بِإِعْطَاءِ المال إلى الفقراء. فقال:

[Nitekim] kıyas ve aklî nazar da [bunu gerektirir]. Mâlik, Zeyd b. Eslem'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet etmiştir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem «canlı hayvanın et karşılığında satılmasını yasaklamıştır.» Ebû Ömer şöyle demiştir: "Bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit bir yolla muttasıl olarak nakledildiğini bilmiyorum. Bu konudaki isnatların en güzeli, Mâlik'in Muvatta'ında zikrettiği Saîd b. el-Müseyyeb'in mürsel rivayetidir. Şâfiî de bu görüşe varmıştır. Onun asıl usulü mürsel rivayetleri delil kabul etmemektir; ancak Saîd'in mürsellerini araştırıp incelediğini ve bunların tamamını veya çoğunu sahih bulduğunu belirtmiştir." Bu sebeple [Şâfiî], hadisin zâhirine ve genel anlamına dayanarak hayvan türlerinin et türleri karşılığında satılmasını caiz görmemiştir (mekruh saymıştır). Zira bu hükmü tahsis eden (özel kılan) bir rivayet veya icmâ mevcut değildir. Ona göre nassın kıyas ile tahsis edilmesi de caiz değildir. Şâfiî'ye göre 'hayvan', türleri farklı olsa bile karada ve suda yaşayan her canlı için kullanılan ortak bir isimdir; tıpkı yenilen veya içilen her şeyi kapsayan 'taam' (yiyecek/içecek) ismi gibi; bunu bilesin. Altıncı [mesele]- Yüce Allah'ın { قُلْ فِيهِما } —yani içki ve kumarda— { إِثْمٌ كَبِيرٌ } “De ki: 'Her ikisinde de büyük bir günah vardır.'” kavli. İçkinin günahı; içenden sâdır olan kavga, sövüşme, çirkin ve yalan sözler, kişinin Yaratıcısına karşı yerine getirmesi gereken vazifelerini bildiren aklın zeval bulması, namazların terk edilmesi ve Allah'ı zikretmekten alıkonulması gibi hususlardır. Nesâî, Osman radıyallâhu anh'tan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «İçkiden sakınınız! Çünkü o, bütün kötülüklerin anasıdır. Sizden önceki ümmetlerden kendini ibadete vermiş bir adam vardı. Yoldan çıkmış ahlaksız bir kadın ona tutuldu ve cariyesini gönderip ona: 'Biz seni bir şahitlik için çağırıyoruz' dedi. Adam cariye ile birlikte gitti; adam içeri girdikçe kadın kapıları arkasından kilitliyordu. Sonunda güzel bir kadının yanına vardı; yanında bir köle çocuk ile bir küp şarap vardı. Kadın: 'Vallahi ben seni şahitlik için çağırmadım; seni benimle birlikte olman veya şu kadehten içki içmen yahut da bu çocuğu öldürmen için çağırdım' dedi. Adam: 'Bana şu kadehten içki ver' dedi. Kadın ona bir kadeh içirdi. Adam: 'Bana biraz daha verin' dedi ve [oradan] ayrılmadı; nihayet kadınla birlikte oldu ve çocuğu da öldürdü. O halde içkiden sakınınız! Vallahi iman ile içki müptelalığı [bir kalpte] bir arada bulunmaz; neredeyse biri diğerini söküp atar.» Ebû Ömer bu rivayeti el-İstîâb'da zikretmiştir. Rivayet edildiğine göre el-A'şâ Müslüman olmak üzere Medine'ye yöneldiğinde, yolda müşriklerden bazıları onunla karşılaştı ve ona: "Nereye gidiyorsun?" dediler. O da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gitmek istediğini bildirdi. Müşrikler: "Ona varamazsın; zira o sana namaz kılmayı emreder" dediler. O: "Rabbe kulluk ve hizmet etmek zaten vaciptir" dedi. Onlar: "O sana fakirlere mal vermeni emreder" dediler. Bunun üzerine:

اصْطِنَاعُ الْمَعْرُوفِ وَاجِبٌ. فَقِيلَ لَهُ: إِنَّهُ يَنْهَى عَنِ الزِّنَى. فَقَالَ: هُوَ فُحْشٌ وَقَبِيحٌ فِي الْعَقْلِ، وَقَدْ صِرْتُ شَيْخًا فَلَا أَحْتَاجُ إِلَيْهِ. فَقِيلَ لَهُ: إِنَّهُ يَنْهَى عَنْ شُرْبِ الْخَمْرِ. فَقَالَ: أَمَّا هَذَا فَإِنِّي لَا أَصْبِرُ عَلَيْهِ! فَرَجَعَ، وَقَالَ: أَشْرَبُ الْخَمْرَ سَنَةً ثُمَّ أَرْجِعُ إِلَيْهِ، فَلَمْ يَصِلْ إِلَى مَنْزِلِهِ حَتَّى سَقَطَ عَنِ الْبَعِيرِ فَانْكَسَرَتْ عُنُقُهُ فَمَاتَ. وَكَانَ قَيْسُ بْنُ عَاصِمٍ الْمِنْقَرِيُّ شَرَّابًا لَهَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ ثُمَّ حَرَّمَهَا عَلَى نَفْسِهِ، وَكَانَ سَبَبُ ذَلِكَ أَنَّهُ غَمَزَ عُكْنَةَ ابْنَتَهُ وَهُوَ سَكْرَانُ، وَسَبَّ أَبَوَيْهِ، وَرَأَى الْقَمَرَ فَتَكَلَّمَ بِشَيْءٍ، وَأَعْطَى الْخَمَّارَ كَثِيرًا مِنْ مَالِهِ، فَلَمَّا أَفَاقَ أُخْبِرَ بِذَلِكَ فَحَرَّمَهَا عَلَى نَفْسِهِ، وَفِيهَا يَقُولُ:

"İyilik yapmak vaciptir" dedi. Ona: "O zinayı yasaklar" denildi. O: "O çirkin bir hayâsızlıktır ve aklen kötüdür; ben artık yaşlı bir adam oldum, ona ihtiyacım da yok" dedi. Ona: "O içki içmeyi yasaklar" denildi. Bunun üzerine: "İşte buna sabredemem!" dedi ve geri dönüp: "Bir sene içki içer, sonra ona dönerim" dedi. Fakat evine varamadan devesinden düştü, boynu kırıldı ve öldü. Kays b. Âsım el-Minkarî de Câhiliye döneminde çokça içki içerdi, sonra onu kendisine haram kıldı. Bunun sebebi şuydu: O sarhoşken kızı Ukne'yi çimdiklemiş, ana-babasına sövmüş, ayı görüp saçma sapan konuşmuş ve şarapçıya malından pek çok vermişti. Ayılınca durum kendisine haber verildi; o da içkiyi kendine haram kıldı ve bu hususta şöyle dedi: