رَأَيْتُ الْخَمْرَ صَالِحَةً وَفِيهَا ... خِصَالٌ تُفْسِدُ الرَّجُلَ الْحَلِيمَا
İçkiyi iyi bir şey sanmıştım, oysa onda / Ağırbaşlı adamı bozan huylar varmış.
فَلَا وَاللَّهِ أَشْرَبُهَا صَحِيحًا ... وَلَا أُشْفَى بِهَا أَبَدًا سَقِيمَا
Hayır vallahi, ne sağlıklıyken içerim onu / Ne de hastayken onunla şifa ararım asla.
وَلَا أُعْطِي بِهَا ثَمَنًا حَيَاتِي ... وَلَا أَدْعُو لَهَا أَبَدًا نَدِيمَا
Hayatım boyunca ona paha biçip para vermem / Ve onun için asla bir içki arkadaşı çağırmam.
فَإِنَّ الْخَمْرَ تَفْضَحُ شَارِبِيَهَا ... وَتُجْنِيهِمْ بِهَا الْأَمْرَ الْعَظِيمَا
Çünkü içki, içenlerini rezil eder / Ve onlar sebebiyle başlarına büyük felaketler açar.
قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَرَوَى ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ عَنِ الْمُفَضَّلِ الضَّبِّيِّ أَنَّ هَذِهِ الْأَبْيَاتِ لِأَبِي مِحْجَنٍ الثَّقَفِيِّ قَالَهَا فِي تَرْكِهِ الْخَمْرَ، وَهُوَ الْقَائِلُ ﵁:
Ebû Ömer şöyle demiştir: İbnü'l-A'râbî, el-Mufaddal ed-Dabbî'den bu beyitlerin Ebû Mıhcen es-Sekafî'ye ait olduğunu ve bunları içkiyi terk ettiği sırada söylediğini rivayet etmiştir. Kendisi radıyallâhu anh şu beyitleri söyleyen kişidir:
إِذَا مِتُّ فَادْفِنِّي إِلَى جَنْبِ كَرْمَةٍ ... تَرْوِي عِظَامِي بَعْدَ مَوْتِي عُرُوقُهَا
Öldüğümde beni bir asmanın yanına gömün / Ölümümden sonra kökleri kemiklerimi sulasın!
وَلَا تَدْفِنَنِّي بِالْفَلَاةِ فَإِنَّنِي ... أَخَافُ إِذَا مَا مِتُّ أَنْ لَا أَذُوقُهَا
Beni ıssız çöle gömmeyin sakın, zira ben / Öldüğümde onu tadamamaktan korkarım.
وَجَلَدَهُ عُمَرُ الْحَدَّ عَلَيْهَا مِرَارًا، وَنَفَاهُ إِلَى جَزِيرَةٍ فِي الْبَحْرِ، فَلَحِقَ بِسَعْدٍ فَكَتَبَ إِلَيْهِ عُمَرُ أَنْ يَحْبِسَهُ فَحَبَسَهُ، وَكَانَ أَحَدَ الشُّجْعَانِ الْبُهَمِ، فَلَمَّا كَانَ مِنْ أَمْرِهِ فِي حَرْبِ الْقَادِسِيَّةِ مَا هُوَ مَعْرُوفٌ حَلَّ قُيُودَهُ وَقَالَ: لَا نَجْلِدُكَ عَلَى الْخَمْرِ أَبَدًا. قَالَ أَبُو مِحْجَنٍ: وَأَنَا وَاللَّهِ لَا أَشْرَبُهَا أَبَدًا، فَلَمْ يَشْرَبْهَا بَعْدَ ذَلِكَ. وَفِي رِوَايَةٍ: قَدْ كُنْتُ أَشْرَبُهَا إِذْ يُقَامُ عَلَيَّ الْحَدُّ [وأطهر منها]، وأما إذ بهرجتني فو الله لَا أَشْرَبُهَا أَبَدًا. وَذَكَرَ الْهَيْثَمُ بْنُ عَدِيٍّ أَنَّهُ أَخْبَرَهُ مَنْ رَأَى قَبْرَ أَبِي مِحْجَنٍ باذر بيجان،
Ömer [radıyallâhu anh], şarap içtiği için ona defalarca had cezası uyguladı ve onu denizdeki bir adaya sürgün etti. Fakat o, Sa‘d'ın [radıyallâhu anh] yanına kaçtı. Bunun üzerine Ömer, Sa‘d'a onu hapsetmesini yazdı; o da hapsetti. O, eşsiz kahramanlardan biriydi. Kâdisiye Savaşı'nda onun hakkında bilinen o meşhur hadise vuku bulunca Sa‘d onun bağlarını çözdü ve: “Artık şarap yüzünden sana asla had cezası uygulamayacağız!” dedi. Ebû Mıhcen de: “Vallahi ben de onu asla içmeyeceğim!” dedi ve bundan sonra bir daha asla içmedi. Bir rivayette ise şöyle demiştir: “Bana had cezası uygulandığı [ve bu sayede ondan arındığım] dönemlerde onu içiyordum. Fakat mademki benden had cezasını düşürerek beni bundan mahrum bıraktın, vallahi onu artık asla içmeyeceğim!” Heysem b. Adî, Azerbaycan'da Ebû Mıhcen'in kabrini gören bir kimsenin kendisine şöyle haber verdiğini zikretmiştir:
أَوْ قَالَ: فِي نَوَاحِي جُرْجَانَ، وَقَدْ نَبَتَتْ عَلَيْهِ ثَلَاثُ أُصُولِ كَرْمٍ وَقَدْ طَالَتْ وَأَثْمَرَتْ، وَهِيَ مَعْرُوشَةٌ عَلَى قَبْرِهِ، وَمَكْتُوبٌ عَلَى الْقَبْرِ" هَذَا قَبْرُ أَبِي مِحْجَنٍ" قَالَ: فَجَعَلْتُ أَتَعَجَّبُ وَأَذْكُرُ قَوْلَهُ:
yahut şöyle demiştir: Cürcân taraflarında gördüğünü, kabrinin üzerinde üç asma kökünün bittiğini, uzayıp meyve verdiğini ve kabrinin üzerine çardak gibi yayıldığını, kabrin üzerinde de "Bu, Ebû Mıhcen'in kabridir" diye yazılı olduğunu söyledi. Dedi ki: Hayret etmeye başladım ve onun şu sözünü hatırladım:
إِذَا مِتُّ فَادْفِنِّي إِلَى جَنْبِ كَرْمَةٍ
Öldüğümde beni bir asmanın yanına gömün...
ثُمَّ إِنَّ الشَّارِبَ يَصِيرُ ضُحْكَةً لِلْعُقَلَاءِ، فَيَلْعَبُ بِبَوْلِهِ وَعَذِرَتِهِ، وَرُبَّمَا يَمْسَحُ وَجْهَهُ، حَتَّى رُئِيَ بَعْضُهُمْ يَمْسَحُ وَجْهَهُ بِبَوْلِهِ وَيَقُولُ: اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي مِنَ التَّوَّابِينَ وَاجْعَلْنِي مِنَ الْمُتَطَهِّرِينَ وَرُئِيَ بَعْضُهُمْ وَالْكَلْبُ يَلْحَسُ وَجْهَهُ وَهُوَ يَقُولُ لَهُ: أَكْرَمَكَ اللَّهُ. وَأَمَّا الْقِمَارُ فَيُورِثُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ، لِأَنَّهُ أَكْلُ مَالِ الْغَيْرِ بِالْبَاطِلِ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ) أَمَّا فِي الْخَمْرِ فَرِبْحُ التِّجَارَةِ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَجْلِبُونَهَا مِنَ الشَّامِ بِرُخْصٍ فَيَبِيعُونَهَا فِي الْحِجَازِ بِرِبْحٍ، وَكَانُوا لَا يَرَوْنَ المماكسة فِيهَا، فَيَشْتَرِي طَالِبُ الْخَمْرِ الْخَمْرَ بِالثَّمَنِ الْغَالِي. هَذَا أَصَحُّ مَا قِيلَ فِي مَنْفَعَتِهَا، وَقَدْ قِيلَ فِي مَنَافِعِهَا: إِنَّهَا تَهْضِمُ الطَّعَامَ، وَتُقَوِّي الضَّعْفَ، وَتُعِينُ عَلَى الْبَاهِ، وَتُسَخِّي الْبَخِيلَ، وَتُشَجِّعَ الْجَبَانَ، وَتَصُفِّي اللَّوْنَ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ اللَّذَّةِ بِهَا. وَقَدْ قَالَ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ ﵁:
Ayrıca içki içen kimse akıllı insanların maskarası hâline gelir; sidiği ve pisliğiyle oynar, bazen yüzüne sürer; hatta onlardan birinin yüzüne idrarını sürdüğü ve: "Allahım, beni çokça tövbe edenlerden kıl ve beni tertemiz olanlardan eyle" dediği görülmüştür. Yine onlardan birinin yüzünü köpek yalarken köpeğe: "Allah sana ikram etsin" dediği görülmüştür. Kumara gelince, düşmanlık ve kin doğurur; çünkü o, başkasının malını bâtıl yolla yemektir. Yedinci [mesele]- Allah Teâlâ'nın: { وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ } “Ve insanlar için faydalar” buyruğu: İçkideki fayda ticaret kârıdır; zira onlar içkiyi Şam'dan ucuza getirir ve Hicaz'da kârla satarlardı; onda pazarlık yapmayı da doğru bulmazlardı, dolayısıyla içki arayan kimse içkiyi pahalı fiyata satın alırdı. Onun faydası hakkında söylenenlerin en sahihi budur. Faydaları arasında: Yemeği hazmettirdiği, zayıflığı güçlendirdiği, cinsel güce yardım ettiği, cimriyi cömertleştirdiği, korkağı cesaretlendirdiği, ten rengini güzelleştirdiği ve onda bulunan diğer lezzetler olduğu da söylenmiştir. Nitekim Hassân b. Sâbit radıyallâhu anh şöyle demiştir:
وَنَشْرَبُهَا فَتَتْرُكُنَا مُلُوكًا ... وَأُسْدًا مَا يُنَهْنِهُنَا اللِّقَاءُ
Onu içeriz de bizi krallar kılar / Ve savaş meydanının yıldıramayacağı aslanlar yapar.
إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ أَفْرَاحِهَا. وَقَالَ آخَرُ:
Ve onun getirdiği diğer sevinçler de böyledir. Başka biri de şöyle demiştir:
فَإِذَا شَرِبْتُ فَإِنَّنِي ... رَبُّ الْخَوَرْنَقِ وَالسَّدِيرِ
İçtiğim zaman ben / Havernak ve Sedîr saraylarının sahibiyim;
وَإِذَا صَحَوْتُ فَإِنَّنِي ... رَبُّ الشُّوَيْهَةِ وَالْبَعِيرِ
Ayıldığım zaman ise ben / Birkaç koyuncuk ve bir devenin sahibiyim.
وَمَنْفَعَةُ الْمَيْسِرِ مَصِيرُ الشَّيْءِ إِلَى الْإِنْسَانِ فِي الْقِمَارِ بِغَيْرِ كَدٍّ وَلَا تَعَبٍ، فَكَانُوا يَشْتَرُونَ الْجَزُورَ وَيَضْرِبُونَ بِسِهَامِهِمْ، فَمَنْ خَرَجَ سَهْمُهُ أَخَذَ نَصِيبَهُ مِنَ اللَّحْمِ وَلَا يَكُونُ عَلَيْهِ مِنَ الثَّمَنِ شَيْءٌ، وَمَنْ بَقِيَ سَهْمُهُ آخِرًا كَانَ عَلَيْهِ ثَمَنُ الْجَزُورِ كُلِّهِ وَلَا يَكُونُ له من اللحم شي. وَقِيلَ: مَنْفَعَتُهُ التَّوْسِعَةُ عَلَى الْمَحَاوِيجِ، فَإِنَّ مَنْ قَمَرَ مِنْهُمْ كَانَ لَا يَأْكُلُ مِنَ الْجَزُورِ وكان يفرقه في المحتاجين.
Kumarın (el-meysir) menfaati ise, kişinin kumar yoluyla hiçbir zahmet ve yorgunluk çekmeksizin bir mala sahip olmasıdır. [Cahiliye döneminde] kesilecek bir deve satın alırlar ve oklarıyla kur'a çekerlerdi. Oku çıkan kimse etten payını alır ve devenin bedelinden üzerine hiçbir şey düşmezdi. Oku en sona kalan kimse ise devenin bütün bedelini ödemek zorunda kalır ve etten ona hiçbir pay verilmezdi. Şöyle de denilmiştir: Kumarın menfaati, muhtaç durumda olanlara bolluk ve genişlik sağlamaktı; zira onlardan kim [kumarda] kazanırsa, kesilen deveden kendisi yemez, onu yoksullara dağıtırdı.
وَسِهَامُ الْمَيْسِرِ أَحَدَ عَشَرَ سَهْمًا، مِنْهَا سَبْعَةٌ لَهَا حُظُوظٌ وَفِيهَا فُرُوضٌ عَلَى عَدَدِ الْحُظُوظِ، وَهِيَ:" الْفَذُّ" وَفِيهِ عَلَامَةٌ وَاحِدَةٌ لَهُ نَصِيبٌ وَعَلَيْهِ نَصِيبٌ إِنْ خَابَ. الثَّانِي-" التَّوْأَمُ" وَفِيهِ عَلَامَتَانِ وَلَهُ وَعَلَيْهِ نَصِيبَانِ. الثَّالِثُ-" الرَّقِيبُ" وَفِيهِ ثَلَاثُ عَلَامَاتٍ عَلَى مَا ذَكَرْنَا. الرَّابِعُ-" الْحِلْسُ" وَلَهُ أَرْبَعٌ. الْخَامِسُ-" النَّافِزُ" وَالنَّافِسُ أَيْضًا وَلَهُ خَمْسٌ. السَّادِسُ-" الْمُسْبِلُ" وَلَهُ سِتٌّ. السَّابِعُ-" الْمُعَلَّى" وَلَهُ سَبْعٌ. فَذَلِكَ ثَمَانِيَةٌ وَعِشْرُونَ فَرْضًا، وَأَنْصِبَاءُ الْجَزُورِ كَذَلِكَ فِي قَوْلِ الْأَصْمَعِيِّ. وَبَقِيَ مِنَ السِّهَامِ أَرْبَعَةٌ، وَهِيَ الْأَغْفَالُ لَا فُرُوضَ لَهَا وَلَا أَنْصِبَاءَ، وَهِيَ:" الْمُصَدَّرُ" وَ" الْمُضَعَّفُ" وَ" الْمَنِيحُ" وَ" السَّفِيحُ". وَقِيلَ: الْبَاقِيَةُ الْأَغْفَالُ الثَّلَاثَةُ:" السَّفِيحُ" وَ" الْمَنِيحُ" وَ" الْوَغْدُ" تُزَادُ هَذِهِ الثَّلَاثَةُ لِتَكْثُرَ السِّهَامُ عَلَى الَّذِي يُجِيلُهَا فَلَا يَجِدُ إِلَى الْمَيْلِ مَعَ أَحَدٍ سَبِيلًا. وَيُسَمَّى الْمُجِيلُ الْمُفِيضَ وَالضَّارِبَ وَالضَّرِيبَ وَالْجَمْعُ الضُّرَبَاءُ. وَقِيلَ: يُجْعَلُ خَلْفَهُ رَقِيبٌ لِئَلَّا يُحَابِي أَحَدًا، ثُمَّ يَجْثُو الضَّرِيبُ عَلَى رُكْبَتَيْهِ، وَيَلْتَحِفُ بِثَوْبٍ وَيُخْرِجُ رَأْسَهُ وَيُدْخِلُ يَدَهُ فِي الرِّبَابَةِ فَيُخْرِجُ. وَكَانَتْ عَادَةُ الْعَرَبِ أَنْ تَضْرِبَ الْجَزُورَ بِهَذِهِ السِّهَامِ فِي الشَّتْوَةِ وَضِيقِ الْوَقْتِ وَكَلَبِ الْبَرْدِ عَلَى الْفُقَرَاءِ، يُشْتَرَى الْجَزُورُ وَيَضْمَنُ الْأَيْسَارُ ثَمَنَهَا وَيَرْضَى صَاحِبُهَا مِنْ حَقِّهِ، وَكَانُوا يَفْتَخِرُونَ بِذَلِكَ وَيَذُمُّونَ مَنْ لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ مِنْهُمْ، وَيُسَمُّونَهُ" الْبَرَمَ" قَالَ مُتَمِّمُ بْنُ نُوَيْرَةَ:
Meysir okları on bir adettir; bunlardan yedisinin payları vardır ve bu payların sayısı kadar da üzerlerinde hisseler bulunur; bunlar: 'el-Fezz' olup üzerinde bir işaret vardır; kazandığında bir pay alır, kaybettiğinde bir pay öder. İkincisi 'et-Tev'em' olup iki işaret vardır; iki pay alır ve iki pay öder. Üçüncüsü 'er-Rakîb' olup zikrettiğimiz üzere üç işareti vardır. Dördüncüsü 'el-Hıls' olup dört işareti vardır. Beşincisi 'en-Nâfiz' -en-Nâfis de denir- olup beş işareti vardır. Altıncısı 'el-Müsbil' olup altı işareti vardır. Yedincisi 'el-Muallâ' olup yedi işareti vardır. Asmaî'nin kavline göre bunların toplamı yirmi sekiz paydır ve devenin hisseleri de böyledir. Geriye dört ok kalır ki bunlar işaretsiz oklardır; ne hisseleri ne de payları vardır; bunlar: 'el-Musaddar', 'el-Muda''af', 'el-Menîh' ve 'es-Sefîh'tir. Şöyle de denilmiştir: Kalan işaretsiz üç ok: 'es-Sefîh', 'el-Menîh' ve 'el-Vağd'dır; bu üçü, okları karıştıran kimseye oklar çoğalsın da kimseye iltimas geçme yolu bulamasın diye eklenir. Okları karıştıran kimseye el-müfîd, ed-dârib ve ed-darîb denir; çoğulu durabâ'dır. Denildi ki: Kimseye iltimas geçmesin diye arkasına bir gözetleyici konulur; sonra ok çekici dizleri üstüne çöker, bir örtüye bürünür, başını çıkarır ve elini torbaya sokarak oku çeker. Arapların âdeti, bu oklarla kış mevsiminde, kıtlık vaktinde ve fakirlerin şiddetli soğukla karşı karşıya kaldığı zamanlarda deve çekilişi yapmaktı. Deve satın alınır, kumarbazlar bedelini garanti eder ve deve sahibi hakkından razı olurdu. Bununla övünürler ve aralarından bunu yapmayanları kınayıp ona 'el-berem' derlerdi. Mütemmim b. Nüveyre şöyle demiştir:
وَلَا بَرَمًا تُهْدِي النِّسَاءُ لِعُرْسِهِ ... إِذَا الْقَشْعُ مِنْ بَرْدِ الشِّتَاءِ تَقَعْقَعَا»
Kış soğuğundan deri çadırlar titreyip çatırdadığında / Kadınların karısına hediye getirdiği bir cimri de değildi.
ثُمَّ تُنْحَرُ وَتُقَسَّمُ عَلَى عَشَرَةِ أَقْسَامٍ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَأَخْطَأَ الْأَصْمَعِيُّ فِي قِسْمَةِ الْجَزُورِ، فَذَكَرَ أَنَّهَا عَلَى قَدْرِ حُظُوظِ السِّهَامِ ثَمَانِيَةٌ وَعِشْرُونَ قِسْمًا، وَلَيْسَ كَذَلِكَ، ثُمَّ يُضْرَبُ عَلَى الْعَشَرَةِ فَمَنْ فَازَ سَهْمُهُ بِأَنْ يَخْرُجَ مِنَ الرِّبَابَةِ مُتَقَدِّمًا أَخَذَ أَنْصِبَاءَهُ وَأَعْطَاهَا الْفُقَرَاءَ. وَالرِّبَابَةُ (بِكَسْرِ الرَّاءِ): شَبِيهَةٌ بِالْكِنَانَةِ تُجْمَعُ فِيهَا سِهَامُ الْمَيْسِرِ، وَرُبَّمَا سَمَّوْا جَمِيعَ السِّهَامِ رِبَابَةً، قال أبو ذؤيب يصف الحمار وأتنه:
Sonra [deve] kesilir ve on parçaya bölünür. İbn Atıyye şöyle demiştir: el-Asmaî, devenin taksimi konusunda yanılmış ve payların, okların hisseleri miktarınca yirmi sekiz parça olduğunu zikretmiştir; ancak durum böyle değildir. Sonra bu on parça üzerine [oklar çekilerek] kura atılır; kimin oku ribâbeden önde çıkarak kazanırsa hisselerini alır ve onları fakirlere verirdi. er-Ribâbe (râ harfinin kesresiyle / ribâbe): İçinde meysir oklarının toplandığı sadak benzeri [bir torbadır]. Bazen okların tamamına da ribâbe adını verirlerdi. Ebû Züeyb, yaban eşeğini ve dişilerini tavsif ederken şöyle demiştir:
وَكَأَنَّهُنَّ رِبَابَةٌ وَكَأَنَّهُ ... يَسَرٌ يُفِيضُ عَلَى الْقِدَاحِ وَيَصْدَعُ
Sanki o dişiler ok torbası, o da / Okları karıştıran ve paylaştıran bir ok çekicidir.
وَالرِّبَابَةُ أَيْضًا: الْعَهْدُ وَالْمِيثَاقُ، قَالَ الشَّاعِرُ:
er-Ribâbe aynı zamanda ahit ve misak demektir; şair şöyle demiştir:
وَكُنْتُ امْرَأً أَفَضْتُ إِلَيْكَ رِبَابَتِي ... وَقَبْلَكَ رَبَّتْنِي فَضِعْتُ رُبُوبُ
Ben sana ahdimi sunmuş bir kimseydim / Senden önce de nice efendiler beni terbiye etmişti de zayi olmuştum.
وَفِي أَحْيَانٍ رُبَّمَا تَقَامَرُوا لِأَنْفُسِهِمْ ثُمَّ يَغْرَمُ الثَّمَنَ مَنْ لَمْ يَفُزْ سَهْمُهُ، كَمَا تَقَدَّمَ. وَيَعِيشُ بِهَذِهِ السِّيرَةِ فُقَرَاءُ الْحَيِّ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى:
Kimi zamanlar da kendileri için kumar oynarlardı; sonra daha önce geçtiği üzere oku kazanamayan kimse bedeli tazmin ederdi. Obanın fakirleri bu usulle geçinirlerdi; el-A'şâ'nın şu sözü de bundandır:
الْمُطْعِمُو الضَّيْفِ إِذَا مَا شَتَوْا ... وَالْجَاعِلُو الْقُوتِ عَلَى الْيَاسِرِ
Kışa girdiklerinde misafiri doyuranlar / [Ve] azığı kumarbazın üzerine yükleyenler.
وَمِنْهُ قَوْلُ الْآخَرِ:
Bir diğer şairin şu sözü de bundandır:
بِأَيْدِيهِمْ مَقْرُومَةٌ وَمَغَالِقُ ... يَعُودُ بِأَرْزَاقِ الْعُفَاةِ مَنِيحُهَا
Ellerinde damgalı oklar ve kumar okları vardır / Menîhi [bile], muhtaçların rızkıyla geri döner.
وَ" الْمَنِيحُ" فِي هَذَا الْبَيْتِ الْمُسْتَمْنِحُ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَسْتَعِيرُونَ السَّهْمَ الَّذِي قَدِ امَّلَسَ وَكَثُرَ فَوْزُهُ، فَذَلِكَ الْمَنِيحُ الْمَمْدُوحُ. وَأَمَّا الْمَنِيحُ الَّذِي هُوَ أَحَدُ الْأَغْفَالِ فَذَلِكَ إِنَّمَا يُوصَفُ بِالْكَرِّ، وَإِيَّاهُ أَرَادَ الْأَخْطَلُ بِقَوْلِهِ:
Bu beyitteki el-Menîh (الْمَنِيحُ), ödünç istenen oktur; çünkü onlar pürüzsüzleşmiş ve kazanması çoğalmış oku ödünç alırlardı. İşte övülen menîh budur. Payı olmayan oklardan (ağfâl) biri olan menîhe gelince; o sadece tekrar çekilişe sokulmakla (el-Kerr) vasfedilir. el-Ahtal şu sözüyle onu kastetmiştir:
وَلَقَدْ عَطَفْنَ عَلَى فَزَارَةَ عَطْفَةً ... كَرَّ الْمَنِيحِ وَجُلْنَ ثَمَّ مَجَالَا
Fezâre kabilesine öyle bir hamle yaptılar ki / Menîh okunun tekrar çekilişe girmesi gibi, orada meydan bulup dolaştılar.
وَفِي الصِّحَاحِ:" وَالْمَنِيحُ سَهْمٌ مِنْ سِهَامِ الْمَيْسِرِ مِمَّا لَا نَصِيبَ لَهُ إِلَّا أَنْ يُمْنَحَ صَاحِبُهُ شَيْئًا". وَمِنَ الْمَيْسِرِ قَوْلُ لَبِيدٍ:
es-Sıhâh'ta şöyle denmektedir: "el-Menîh, kumar oklarından (meysir) payı olmayan bir oktur; meğerki sahibine bir şey bağışlanmış olsun." [Kumar manasında] meysir ile ilgili olarak Lebîd'in şu sözü de [örnektir]:
إِذَا يَسَرُوا لَمْ يُورِثِ الْيُسْرُ بَيْنَهُمْ ... فَوَاحِشَ ينعى ذكرها بالمصائف
Kumar oynadıklarında, aralarındaki bu oyun miras bırakmaz / Yazlık konaklarda anılıp duyurulan çirkinlikleri.
فَهَذَا كُلُّهُ نَفْعُ الْمَيْسِرِ، إِلَّا أَنَّهُ أَكْلُ الْمَالِ بِالْبَاطِلِ: الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما) أعلم الله ﷿ أَنَّ الْإِثْمَ أَكْبَرُ مِنَ النَّفْعِ، وَأَعْوَدُ بِالضَّرَرِ فِي الْآخِرَةِ، فَالْإِثْمُ الْكَبِيرُ بَعْدَ التَّحْرِيمِ، وَالْمَنَافِعُ قَبْلَ التَّحْرِيمِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" كَثِيرٌ" بِالثَّاءِ الْمُثَلَّثَةِ، وَحُجَّتُهُمَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَعَنَ الْخَمْرَ وَلَعَنَ مَعَهَا عَشَرَةً: بَائِعَهَا وَمُبْتَاعَهَا وَالْمُشْتَرَاةُ لَهُ وَعَاصِرَهَا وَالْمَعْصُورَةَ لَهُ وَسَاقِيَهَا وَشَارِبَهَا وَحَامِلَهَا وَالْمَحْمُولَةَ لَهُ وَآكِلَ ثَمَنِهَا. وَأَيْضًا فَجَمْعُ الْمَنَافِعِ يَحْسُنُ مَعَهُ جَمْعُ الْآثَامِ. وَ" كَثِيرٌ" بِالثَّاءِ الْمُثَلَّثَةِ يُعْطِي ذَلِكَ. وَقَرَأَ بَاقِي الْقُرَّاءِ وَجُمْهُورُ النَّاسِ" كَبِيرٌ" بِالْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ، وَحُجَّتُهُمْ أَنَّ الذَّنْبَ فِي الْقِمَارِ وَشُرْبِ الْخَمْرِ مِنَ الْكَبَائِرِ، فَوَصْفُهُ بِالْكَبِيرِ أَلْيَقُ. وَأَيْضًا فَاتِّفَاقُهُمْ عَلَى" أَكْبَرُ" حُجَّةٌ لِ" كَبِيرٌ" بِالْبَاءِ بِوَاحِدَةٍ. وَأَجْمَعُوا عَلَى رَفْضِ" أَكْثَرُ" بِالثَّاءِ الْمُثَلَّثَةِ، إِلَّا فِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ فَإِنَّ فِيهِ" قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَثِيرٌ"" وَإِثْمُهُمَا أَكْثَرُ" بِالثَّاءِ مُثَلَّثَةً فِي الْحَرْفَيْنِ. التَّاسِعَةُ- قَالَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ النَّظَرِ: حُرِّمَتِ الْخَمْرُ بِهَذِهِ الْآيَةِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ قَالَ:" قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ وَالْإِثْمَ " فَأَخْبَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ فِيهَا إِثْمًا فَهُوَ حَرَامٌ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: لَيْسَ هَذَا النَّظَرُ بِجَيِّدٍ، لِأَنَّ الْإِثْمَ الَّذِي فِيهَا هُوَ الْحَرَامُ، لَا هِيَ بِعَيْنِهَا عَلَى مَا يَقْتَضِيهِ هَذَا النَّظَرُ. قُلْتُ: وَقَالَ بَعْضُهُمْ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا دَلَّ عَلَى تَحْرِيمِ الْخَمْرِ لِأَنَّهُ سَمَّاهُ إِثْمًا، وَقَدْ حُرِّمَ الْإِثْمُ فِي آيَةٍ أُخْرَى، وَهُوَ قَوْلُهُ ﷿:" قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ وَالْإِثْمَ" وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْإِثْمُ أَرَادَ بِهِ الْخَمْرَ، بِدَلِيلِ قَوْلِ الشَّاعِرِ:
İşte bütün bunlar meysirin faydasıdır; ne var ki o, malı haksız yere yemektir. Sekizinci Mesele- Yüce Allah'ın: {(وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما)} “ve ikisinin günahı faydasından daha büyüktür” buyruğu. Allah Azze ve Celle günahın faydadan daha büyük olduğunu ve ahirette zararının daha çok döneceğini bildirmiştir. Büyük günah haram kılındıktan sonradır; faydalar ise haram kılınmadan öncedir. Hamza ve Kisâî peltek se harfiyle "kebîr" yerine "kesîr" (كَثِيرٌ) şeklinde okumuşlardır. Onların delili, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in içkiyi ve onunla birlikte on kişiyi lanetlemesidir: Onu satanı, satın alanı, kendisi için satın alınanı, sıkanı, kendisi için sıkılanı, sunanı, içeni, taşıyanı, kendisine taşınanı ve parasını yiyeni. Ayrıca menfaatlerin çoğul olmasıyla birlikte günahların da çoğul olması uygun düşer. Peltek se ile gelen "kesîr" (çoğul/çok) lafzı bunu vermektedir. Diğer kıraat imamları ve cumhur ise tek noktalı be harfiyle "kebîr" (كَبِيرٌ) okumuşlardır. Onların delili, kumar ve içki içmedeki günahın büyük günahlardan (kebâir) olmasıdır; dolayısıyla onun büyük (kebîr) diye vasfedilmesi daha uygundur. Ayrıca "ekberu" (أَكْبَرُ) lafzı üzerinde ittifak etmeleri de tek noktalı be ile "kebîr" okunuşuna bir delildir. Peltek se ile "ekseru" (أَكْثَرُ) okunuşunu terk etme konusunda icmâ etmişlerdir; ancak Abdullah b. Mes'ûd'un mushafında her iki kelimede de peltek se ile "De ki: İkisinde çok günah vardır" ve "ikisinin günahı daha çoktur" şeklinde geçmektedir. Dokuzuncu Mesele- İlim ve istidlal ehlinden bir topluluk şöyle demiştir: İçki bu ayetle haram kılınmıştır. Çünkü Yüce Allah: “De ki: Rabbim ancak açık ve gizli çirkinlikleri, günahı haram kılmıştır” buyurmuştur. Bu ayette de onda günah olduğunu haber vermiştir; dolayısıyla o haramdır. İbn Atıyye şöyle demiştir: Bu istidlal isabetli değildir; çünkü bu istidlalin gerektirdiğine göre haram olan şey içkinin bizatihi kendisi değil, onun içindeki günahtır. Derim ki: Bazıları şöyle demiştir: Bu ayette içkinin haram olduğuna delalet eden husus vardır, çünkü Allah onu günah (ism) olarak isimlendirmiştir; günah ise diğer bir ayette haram kılınmıştır. O da Yüce Allah'ın: “De ki: Rabbim ancak açık ve gizli çirkinlikleri ve günahı haram kılmıştır” buyruğudur. Bazıları da demiştir ki: Şairin şu sözünün delaletiyle "el-İsm" (günah) ile içki kastedilmiştir:
شَرِبْتُ الْإِثْمَ حَتَّى ضَلَّ عَقْلِي ... كَذَاكَ الْإِثْمُ يَذْهَبُ بِالْعُقُولِ
Günahı (şarabı) aklım gidene kadar içtim / İşte günah (şarap) akılları böyle giderir.
قُلْتُ: وَهَذَا أَيْضًا لَيْسَ بِجَيِّدٍ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يُسَمِّ الْخَمْرَ إِثْمًا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَإِنَّمَا قَالَ:" قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ" وَلَمْ يَقُلْ: قُلْ هُمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ. وَأَمَّا آية" الأعراف" وبئت الشِّعْرِ فَيَأْتِي الْكَلَامُ فِيهِمَا هُنَاكَ مُبَيَّنًا، إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَدْ قَالَ قَتَادَةُ: إِنَّمَا في هذه
Ben derim ki: Bu [açıklama] da isabetli değildir; çünkü Yüce Allah bu ayette içkiyi bizzat günah olarak isimlendirmemiş, sadece: {قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ} “De ki: Onlarda büyük bir günah vardır” buyurmuş, "De ki: O ikisi büyük bir günahtır" dememiştir. A'râf Suresi'ndeki ayet ile [yukarıda geçen] şiir beytine gelince, bu ikisine dair açıklama inşâallâhu teâlâ orada etraflıca gelecektir. Katâde ise şöyle demiştir: Bu
الْآيَةِ ذَمُّ الْخَمْرِ، فَأَمَّا التَّحْرِيمُ فَيُعْلَمُ بِآيَةٍ أُخْرَى وَهِيَ آيَةُ" الْمَائِدَةِ" وَعَلَى هَذَا أَكْثَرُ المفسرين. قوله تعالى: (وَيَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ. فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ) فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلِ الْعَفْوَ) قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ بِالنَّصْبِ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَحْدَهُ بِالرَّفْعِ. وَاخْتُلِفَ فِيهِ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ. وَبِالرَّفْعِ قِرَاءَةُ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَابْنِ أَبِي إِسْحَاقَ. قَالَ النَّحَّاسُ وَغَيْرُهُ: إِنْ جَعَلْتَ" ذَا" بِمَعْنَى الَّذِي كَانَ الِاخْتِيَارُ الرَّفْعَ، عَلَى مَعْنَى: الَّذِي يُنْفِقُونَ هُوَ الْعَفْوُ، وَجَازَ النَّصْبُ. وَإِنْ جَعَلْتَ" مَا" وَ" ذَا" شَيْئًا وَاحِدًا كَانَ الِاخْتِيَارُ النَّصْبَ، عَلَى مَعْنَى: قُلْ يُنْفِقُونَ الْعَفْوَ، وَجَازَ الرَّفْعُ. وَحَكَى النَّحْوِيُّونَ: مَاذَا تَعَلَّمْتَ: أَنَحْوًا أَمْ شِعْرًا؟ بِالنَّصْبِ وَالرَّفْعِ، عَلَى أَنَّهُمَا جَيِّدَانِ حَسَنَانِ، إِلَّا أَنَّ التَّفْسِيرَ فِي الْآيَةِ عَلَى النَّصْبِ. الثَّانِيَةُ- قَالَ الْعُلَمَاءُ: لَمَّا كَانَ السُّؤَالُ فِي الآية المتقدمة في قوله تعالى:" وَيَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ" سُؤَالًا عَنِ النَّفَقَةِ إِلَى مَنْ تُصْرَفُ، كَمَا بَيَّنَّاهُ وَدَلَّ عَلَيْهِ الْجَوَابُ، وَالْجَوَابُ خَرَجَ عَلَى وَفْقِ السُّؤَالِ، كَانَ السُّؤَالُ الثَّانِي فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَنْ قَدْرِ الْإِنْفَاقِ، وَهُوَ فِي شَأْنِ عَمْرِو بْنِ الْجَمُوحِ- كَمَا تَقَدَّمَ- فَإِنَّهُ لَمَّا نَزَلَ" قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ" قَالَ: كَمْ أُنْفِقُ؟ فَنَزَلَ" قُلِ الْعَفْوَ" وَالْعَفْوُ: مَا سَهُلَ وَتَيَسَّرَ وَفَضَلَ، وَلَمْ يَشُقَّ عَلَى الْقَلْبِ إِخْرَاجُهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
içkinin yerilmesi vardır; haram kılınması ise başka bir ayetle, yani Mâide Suresi'ndeki ayetle bilinir. Müfessirlerin çoğunluğunun görüşü de budur. Yüce Allah'ın: {(وَيَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ. فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ)} “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İhtiyaçtan fazlasını. Allah, düşünesiniz diye size ayetleri böyle açıklar. Dünya ve ahiret hakkında” buyruğu. Bunda üç mesele vardır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: {(قُلِ الْعَفْوَ)} “De ki: İhtiyaçtan fazlasını” buyruğunda cumhurun kıraati nasb (el-afve) iledir. Yalnızca Ebû Amr ref (el-afvu) ile okumuştur. İbn Kesîr'den bu konuda ihtilaf rivayet edilmiştir. Ref ile okuyuş aynı zamanda el-Hasan, Katâde ve İbn Ebî İshak'ın kıraatidir. en-Nehhâs ve başkaları şöyle demiştir: Eğer "zâ" (ذا) kelimesini "ellezî" (الَّذِي) anlamında kabul edersen, 'İnfak edecekleri şey ihtiyaçtan fazlasıdır' anlamında ref ile okumak tercih edilir, nasb da caiz olur. Eğer "mâ" (مَا) ve "zâ" (ذَا) kelimelerini tek bir şey kabul edersen, 'De ki: İhtiyaçtan fazlasını infak ederler' anlamında nasb tercih edilir, ref de caiz olur. Nahivciler şu örneği nakletmişlerdir: “Ne öğrendin: Nahiv mi yoksa şiir mi?” cümlesinde her ikisi de fasih ve güzel olmak üzere hem nasb hem de ref caizdir; ancak ayetteki tefsir nasb üzere yapılmıştır. İkinci Mesele- İlim adamları şöyle demiştir: Daha önceki ayette geçen Yüce Allah'ın: “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar” buyruğundaki soru, açıkladığımız ve cevabın da delalet ettiği üzere, infakın kime harcanacağına dair bir soruydu; cevap da soruya uygun olarak gelmişti. Bu ayetteki ikinci soru ise infakın miktarı hakkındadır ve daha önce geçtiği gibi Amr b. el-Cemûh hakkındadır. Zira o, “De ki: İnfak ettiğiniz hayır, ana-baba içindir” ayeti inince: "Ne kadar infak edeyim?" demiş, bunun üzerine “De ki: İhtiyaçtan fazlasını” ayeti inmiştir. el-Afv (الْعَفْوُ): Kolay, zahmetsiz olan, artan ve verilmesi kalbe ağır gelmeyen şeydir. Şairin şu sözü de bundandır:
خُذِي الْعَفْوَ مِنِّي تَسْتَدِيمِي مَوَدَّتِي ... وَلَا تَنْطِقِي فِي سَوْرَتِي حِينَ أَغْضَبُ
Benden kolay olanı al ki sevgim sende sürekli kalsın / Öfkelendiğim sırada, hiddet anımda konuşma.
فَالْمَعْنَى: أَنْفِقُوا مَا فَضَلَ عَنْ حَوَائِجِكُمْ، وَلَمْ تُؤْذُوا فِيهِ أَنْفُسَكُمْ فَتَكُونُوا عَالَةً، هَذَا أَوْلَى مَا قِيلَ فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَعَطَاءٍ وَالسُّدِّيِّ وَالْقُرَظِيِّ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ وَابْنِ أَبِي لَيْلَى وَغَيْرِهِمْ، قَالُوا: الْعَفْوُ مَا فَضَلَ عَنِ الْعِيَالِ، وَنَحْوَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: صَدَقَةٌ عَنْ ظَهْرِ غِنًى، وَكَذَا قَالَ ﵇:" خَيْرُ الصَّدَقَةِ مَا أُنْفِقَتْ عَنْ غنى" وفى حديث
Buna göre anlam şudur: İhtiyaçlarınızdan arta kalanı ve [infak etmekle] kendinizi sıkıntıya sokup muhtaç duruma düşmeyeceğiniz [miktarı] infak edin. Bu, ayetin tevilinde söylenenlerin en uygun olanıdır. Hasan, Katâde, Atâ, es-Süddî, el-Kurazî Muhammed b. Ka'b, İbn Ebî Leylâ ve diğerlerinin sözlerinin anlamı da budur. Onlar: “el-Afv, bakmakla yükümlü olunan kimselerin ihtiyaçlarından arta kalandır” demişlerdir. İbn Abbâs'tan da buna benzer bir görüş rivayet edilmiştir. Mücâhid ise: “Zenginlikten arta kalan güçle (zahr-ı gınâ) [verilen] sadakadır” demiştir. Nitekim [Peygamber] aleyhisselâm da: « خَيْرُ الصَّدَقَةِ مَا أُنْفِقَتْ عَنْ غنى » «Sadakanın en hayırlısı, zenginlikten arta kalan [maldan] infak edilenidir» buyurmuştur. Diğer bir hadiste de...
آخَرَ:" خَيْرُ الصَّدَقَةِ مَا كَانَ عَنْ ظَهْرِ غِنًى". وَقَالَ قَيْسُ بْنُ سَعْدٍ: هَذِهِ الزَّكَاةُ الْمَفْرُوضَةُ. وَقَالَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ: بَلْ هِيَ نَفَقَاتُ التَّطَوُّعِ. وَقِيلَ: هِيَ مَنْسُوخَةٌ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانَ الرَّجُلُ بَعْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ إِذَا كَانَ لَهُ مَالٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ أَوْ زَرْعٍ أَوْ ضَرْعٍ نَظَرَ إِلَى مَا يَكْفِيهِ وَعِيَالَهُ لِنَفَقَةِ سَنَةٍ أَمْسَكَهُ وَتَصَدَّقَ بِسَائِرِهِ، وَإِنْ كَانَ مِمَّنْ يَعْمَلُ بِيَدِهِ أَمْسَكَ مَا يَكْفِيهِ وَعِيَالَهُ يَوْمًا وَتَصَدَّقَ بِالْبَاقِي، حَتَّى نَزَلَتْ آيَةُ الزَّكَاةِ الْمَفْرُوضَةِ فَنَسَخَتْ هَذِهِ الْآيَةَ وَكُلَّ صَدَقَةٍ أُمِرُوا بِهَا. وَقَالَ قَوْمٌ: هِيَ مُحْكَمَةٌ، وَفِي الْمَالِ حَقٌّ سِوَى الزَّكَاةِ. وَالظَّاهِرُ يَدُلُّ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ) قَالَ الْمُفَضَّلُ بْنُ سَلَمَةَ: أَيْ فِي أَمْرِ النَّفَقَةِ. (لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ. فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ) فَتَحْبِسُونَ مِنْ أَمْوَالِكُمْ مَا يُصْلِحُكُمْ فِي مَعَاشِ الدُّنْيَا وَتُنْفِقُونَ الْبَاقِي فِيمَا يَنْفَعُكُمْ فِي الْعُقْبَى وَقِيلَ: فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، أَيْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ فِي أَمْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ فِي الدُّنْيَا وَزَوَالِهَا وَفَنَائِهَا فَتَزْهَدُونَ فِيهَا، وَفِي إِقْبَالِ الْآخِرَةِ وبقائها فترغبون فيها.
“Sadakanın en hayırlısı, zenginlikten arta kalan sadakadır” buyrulmuştur. Kays b. Sa'd: “Bu, farz olan zekattır” demiştir. İlim adamlarının cumhuru ise: “Aksine o, nafile infaklardır” demiştir. Bir görüşe göre neshedilmiştir. Kelbî şöyle demiştir: Bu ayet indikten sonra bir kimsenin altın, gümüş, ekin veya sağmal hayvan gibi bir malı olduğunda, kendisinin ve ailesinin bir yıllık nafakasına yetecek miktara bakar, onu tutar ve geri kalanını tasadduk ederdi. Eğer eliyle çalışan biriyse, kendisinin ve ailesinin bir günlük ihtiyacına yetecek kadarını tutar, geri kalanını tasadduk ederdi; ta ki farz zekat ayeti inip bu ayeti ve emrolundukları diğer bütün sadakaları neshedene kadar. Bir topluluk ise: “Bu ayet muhkemdir ve malda zekatın dışında da bir hak vardır” demiştir. Zahir ise birinci görüşe delalet etmektedir. Üçüncü Mesele- Yüce Allah'ın: {(كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ)} “Allah size ayetleri böyle açıklar” buyruğu hakkında Mufaddal b. Seleme: "Yani infak hususunda" demiştir. {(لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ. فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ)} “Düşünesiniz diye. Dünya ve ahiret hakkında” ifadesi ise; dünya geçiminizde işinize yarayacak olanı mallarınızdan elinizde tutasınız, geri kalanını da ahirette size fayda verecek şeylere infak edesiniz [anlamındadır]. Denildi ki: Sözde takdim ve tehir vardır; yani 'Dünya ve ahiret hususunda ayetleri Allah size böyle açıklar ki, siz dünyaya, onun zevaline ve faniliğine kafa yorup onda zahit olasınız; ahiretin yönelişine ve bekasına kafa yorup ona rağbet edesiniz.'
[سورة البقرة (٢): آية ٢٢٠]
[Bakara Suresi (2): Ayet 220]
فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٢٠)
{فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٢٠)} “Dünya ve ahiret hakkında. Sana yetimleri de soruyorlar. De ki: Onları ıslah etmek en hayırlısıdır. Eğer onlarla birlikte yaşarsanız, artık onlar sizin kardeşlerinizdir. Allah bozanı düzeltenden ayırt etmesini bilir. Eğer Allah dileseydi sizi muhakkak sıkıntıya sokardı. Şüphesiz Allah Azîzdir, Hakîmdir.”
قوله تعالى: (وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى) إِلَى قَوْلِهِ (حَكِيمٌ) فِيهِ ثَمَانِ مَسَائِلَ: الْأُولَى- رَوَى أَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ
Yüce Allah'ın: {(وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى)} “Sana yetimleri soruyorlar” buyruğundan {(حَكِيمٌ)} “Hakîmdir” kavline kadar olan kısımda sekiz mesele vardır: Birinci Mesele- Ebû Dâvûd ve Nesâî, İbn Abbas'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Yüce Allah: “Yetimin malına ancak en güzel olan şekliyle yaklaşın” «١»
وَ" إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً " الْآيَةَ، انْطَلَقَ مَنْ كَانَ عِنْدَهُ يَتِيمٌ فَعَزَلَ طَعَامَهُ مِنْ طَعَامِهِ وَشَرَابَهُ مِنْ شَرَابِهِ فَجَعَلَ يُفْضِلُ مِنْ طَعَامِهِ فَيَحْبِسُ لَهُ، حَتَّى يَأْكُلَهُ أَوْ يَفْسُدَ، فَاشْتَدَّ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ، فَذَكَرُوا ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فأنزل الله تعالى:" وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ" الْآيَةَ، فخلطوا طعامهم بطعامه وشرابهم
[ayetini] ve {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً} “Şüphesiz haksızlıkla yetimlerin mallarını yiyenler...” ayetini indirdiğinde, yanında yetim bulunan kimse [hemen] gidip onun yiyeceğini kendi yiyeceğinden, içeceğini de kendi içeceğinden ayırdı. [Yetimin] yemeğinden artan olur, o [tekrar] yiyene yahut bozulana kadar kendisi için bekletilirdi. Bu durum onlara ağır gelince bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e arz ettiler. Bunun üzerine Yüce Allah: {وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ} “Sana yetimleri soruyorlar. De ki: Onları ıslah etmek en hayırlısıdır” ayetini indirdi; bunun üzerine kendi yiyeceklerini onun yiyeceğine, içeceklerini de
بِشَرَابِهِ، لَفْظُ أَبِي دَاوُدَ. وَالْآيَةُ مُتَّصِلَةٌ بِمَا قَبْلُ، لِأَنَّهُ اقْتَرَنَ بِذِكْرِ الْأَمْوَالِ الْأَمْرُ بِحِفْظِ أَمْوَالِ الْيَتَامَى. وَقِيلَ: إِنَّ السَّائِلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ. وَقِيلَ: كَانَتِ الْعَرَبُ تَتَشَاءَمُ بِمُلَابَسَةِ أَمْوَالِ الْيَتَامَى فِي مُؤَاكَلَتِهِمْ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. الثانية- لما أذن الله ﷿ فِي مُخَالَطَةِ الْأَيْتَامِ مَعَ قَصْدِ الْإِصْلَاحِ بِالنَّظَرِ إِلَيْهِمْ وَفِيهِمْ كَانَ ذَلِكَ دَلِيلًا عَلَى جَوَازِ التَّصَرُّفِ فِي مَالِ الْيَتِيمِ، تَصَرُّفَ الْوَصِيِّ فِي الْبَيْعِ وَالْقِسْمَةِ وَغَيْرِ ذَلِكَ، عَلَى الْإِطْلَاقِ لِهَذِهِ الْآيَةِ. فَإِذَا كَفَلَ الرَّجُلُ الْيَتِيمَ وَحَازَهُ وَكَانَ فِي نَظَرِهِ جَازَ عَلَيْهِ فِعْلُهُ وَإِنْ لَمْ يُقَدِّمْهُ وَالٍ عَلَيْهِ، لِأَنَّ الْآيَةَ مُطْلَقَةٌ وَالْكَفَالَةُ وِلَايَةٌ عَامَّةٌ. لَمْ يُؤْثَرْ عَنْ أَحَدٍ مِنَ الْخُلَفَاءِ أَنَّهُ قَدَّمَ أَحَدًا عَلَى يَتِيمٍ مَعَ وجودهم في أزمنتهم، وَإِنَّمَا كَانُوا يَقْتَصِرُونَ عَلَى كَوْنِهِمْ عِنْدَهُمْ. الثَّالِثَةُ- تَوَاتَرَتِ الْآثَارُ فِي دَفْعِ مَالِ الْيَتِيمِ مُضَارَبَةً وَالتِّجَارَةَ فِيهِ، وَفِي جَوَازِ خَلْطِ مَالِهِ بِمَالِهِ، دلالة على جواز التصرف في مال بِالْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ إِذَا وَافَقَ الصَّلَاحَ، وَجَوَازِ دَفْعِهِ مُضَارَبَةً، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ عَلَى مَا نَذْكُرُهُ مُبَيَّنًا. وَاخْتُلِفَ فِي عَمَلِهِ هُوَ قِرَاضًا، فَمَنَعَهُ أَشْهَبُ، وَقَاسَهُ عَلَى مَنْعِهِ مِنْ أَنْ يَبِيعَ لَهُمْ مِنْ نَفْسِهِ أَوْ يَشْتَرِيَ لَهَا. وَقَالَ غَيْرُهُ: إِذَا أَخَذَهُ عَلَى جُزْءٍ مِنَ الرِّبْحِ بِنِسْبَةِ قِرَاضِ مِثْلِهِ فِيهِ أُمْضِيَ، كَشِرَائِهِ شَيْئًا لِلْيَتِيمِ بِتَعَقُّبٍ فَيَكُونُ أَحْسَنَ لِلْيَتِيمِ. قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ: وَلَهُ أَنْ يَبِيعَ لَهُ بِالدَّيْنِ إِنْ رَأَى ذَلِكَ نَظَرًا. قَالَ ابْنُ كِنَانَةَ: وَلَهُ أَنْ يُنْفِقَ فِي عُرْسِ الْيَتِيمِ مَا يَصْلُحُ مِنْ صَنِيعٍ وَطِيبٍ، وَمَصْلَحَتُهُ بِقَدْرِ حَالِهِ وَحَالِ مَنْ يُزَوَّجُ إِلَيْهِ، وَبِقَدْرِ كَثْرَةِ مَالِهِ. قَالَ: وَكَذَلِكَ فِي خِتَانِهِ، فَإِنْ خَشِيَ أَنْ يُتَّهَمَ رَفَعَ ذَلِكَ إِلَى السُّلْطَانِ فَيَأْمُرُهُ بِالْقَصْدِ، وَكُلُّ مَا فَعَلَهُ عَلَى وَجْهِ النَّظَرِ فَهُوَ جَائِزٌ، وَمَا فَعَلَهُ عَلَى وَجْهِ الْمُحَابَاةِ وَسُوءِ النَّظَرِ فَلَا يَجُوزُ. وَدَلَّ الظَّاهِرُ عَلَى أَنَّ وَلِيَّ الْيَتِيمِ يُعَلِّمُهُ أَمْرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَيَسْتَأْجِرُ لَهُ وَيُؤَاجِرُهُ مِمَّنْ يُعَلِّمُهُ الصِّنَاعَاتِ. وَإِذَا وهب لليتيم شي فَلِلْوَصِيِّ أَنْ يَقْبِضَهُ لِمَا فِيهِ مِنَ الْإِصْلَاحِ. وَسَيَأْتِي لِهَذَا مَزِيدُ بَيَانٍ فِي" النِّسَاءِ " إِنْ شاء الله تعالى.
[...kendi] içeceğine [karıştırdılar]. Bu lafız Ebû Dâvûd'a aittir. Ayet önceki kısımla bağlantılıdır; zira malların zikredilmesiyle birlikte yetimlerin mallarını koruma emri de yan yana gelmiştir. Soru soranın Abdullah b. Revâha olduğu da söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre Araplar, yetimlerle birlikte yemek yemek suretiyle onların mallarına bulaşmaktan uğursuzluk ve tedirginlik duyuyorlardı; bu sebeple bu ayet nazil oldu. İkinci Mesele- Allah azze ve celle yetimlerin maslahatını gözetmek ve onların durumunu ıslah etmek kastıyla onlarla [malları] birleştirmeye izin verince bu, ayetin mutlak ifadesi gereğince vasinin satım, taksim ve benzeri hususlarda yetimin malında tasarrufta bulunmasının mutlak surette caiz olduğuna delil teşkil etmiştir. Bir kimse yetimi himaye edip barındırdığında ve yetim onun gözetimi altında bulunduğunda, bir yönetici (hâkim) onu yetimin başına yetkili kılmamış olsa bile yaptığı tasarruflar geçerlidir. Çünkü ayet mutlaktır ve kefalet genel bir velayettir. Dönemlerinde yetimler bulunmasına rağmen halifelerden hiçbirinin yetimin başına bir kimseyi resmen yetkili kıldığı nakledilmemiştir; bilakis onlar yetimlerin, himaye edenlerin yanında bulunmasıyla yetiniyorlardı. Üçüncü Mesele- Yetimin malının mudârabe (emek-sermaye ortaklığı) olarak verilmesi ve onunla ticaret yapılması hususunda, ayrıca yetimin malının kendi malıyla karıştırılmasının caiz oluşuna dair rivayetler mütevatir olmuştur. Bu durum; maslahata uygun olduğunda alım-satım yoluyla malında tasarruf etmenin, onu mudârabe olarak vermenin caiz olduğuna ve aşağıda ayrıntılı olarak zikredeceğimiz diğer hususlara delalet eder. Vasinin bizzat kendisinin kıraz (mudârabe) yoluyla bu malı işletmesi hususunda ise ihtilaf edilmiştir. Eşheb bunu men etmiş ve bunu vasinin yetimler için kendi nefsinden mal satmasının veya kendi nefsi için onlardan satın almasının yasaklığına kıyas etmiştir. Diğer âlimler ise şöyle demiştir: Eğer malı, emsalinin kıraz oranına uygun olarak kârdan bir pay karşılığında alırsa bu geçerli olur; tıpkı yetim için araştırıp soruşturarak bir şey satın alması ve bunun yetim için daha hayırlı olması gibi. Muhammed b. Abdilhıkem: "Eğer maslahata uygun görürse yetim adına veresiye satabilir" demiştir. İbn Kinâne ise şöyle demiştir: "Vasinin yetimin düğününde duruma uygun yemek ve koku için; kendi durumuna, yetimin evlendiği kimsenin durumuna ve malının çokluğuna göre maslahatı ölçüsünde harcama yapma hakkı vardır." Devamla şöyle demiştir: "Sünnet merasiminde de böyledir. Şayet itham edilmekten korkarsa durumu sultana (hâkime) arz eder; o da kendisine itidalli davranmasını emreder. Maslahat ve gözetim amacıyla yaptığı her tasarruf caizdir; iltimas ve yetimin aleyhine olacak şekilde yaptığı şeyler ise caiz değildir." Ayetin zahiri, yetimin velisinin ona dünya ve ahiret işlerini öğreteceğine, onun için hizmetçi tutabileceğine ve zanaat öğretecek kişilerin yanına onu çalışmak üzere verebileceğine delalet etmektedir. Yetime bir şey hibe edildiğinde vasinin, yetimin menfaatine olacağı için onu kabzetme (teslim alma) hakkı vardır. İnşâallâhu Teâlâ bu konunun geniş açıklaması en-Nisâ [Suresi'nde] gelecektir.
الرَّابِعَةُ- وَلِمَا يُنْفِقُهُ الْوَصِيُّ وَالْكَفِيلُ مِنْ مَالِ الْيَتِيمِ حَالَتَانِ: حَالَةٌ يُمْكِنُهُ الْإِشْهَادُ عَلَيْهِ، فَلَا يُقْبَلُ قَوْلُهُ إِلَّا بِبَيِّنَةٍ. وَحَالَةٌ لَا يُمْكِنُهُ الْإِشْهَادُ عَلَيْهِ فَقَوْلُهُ مَقْبُولٌ بِغَيْرِ بَيِّنَةٍ، فَمَهْمَا اشْتَرَى مِنَ الْعَقَارِ وَمَا جَرَتِ الْعَادَةُ بِالتَّوَثُّقِ فِيهِ لَمْ يُقْبَلْ قَوْلُهُ بِغَيْرِ بَيِّنَةٍ. قَالَ ابن خويز منداد: وَلِذَلِكَ فَرَّقَ أَصْحَابُنَا بَيْنَ أَنْ يَكُونَ الْيَتِيمُ فِي دَارِ الْوَصِيِّ يُنْفِقُ عَلَيْهِ فَلَا يُكَلَّفُ الْإِشْهَادَ عَلَى نَفَقَتِهِ وَكِسْوَتِهِ، لِأَنَّهُ يَتَعَذَّرُ عَلَيْهِ الْإِشْهَادُ عَلَى مَا يَأْكُلُهُ وَيَلْبَسُهُ فِي كُلِّ وَقْتٍ، وَلَكِنْ إِذَا قَالَ: أَنْفَقْتُ نَفَقَةً لِسَنَةٍ قُبِلَ مِنْهُ، وَبَيْنَ أَنْ يَكُونَ عِنْدَ أُمِّهِ أَوْ حَاضِنَتِهِ فَيَدَّعِي الْوَصِيُّ أَنَّهُ كَانَ يُنْفِقُ عَلَيْهِ، أَوْ كَانَ يُعْطِي الْأُمَّ أَوِ الْحَاضِنَةَ النَّفَقَةَ وَالْكُسْوَةَ فَلَا يُقْبَلُ قَوْلُهُ عَلَى الْأُمِّ أَوِ الْحَاضِنَةِ إِلَّا بِبَيِّنَةِ أَنَّهَا كَانَتْ تَقْبِضُ ذَلِكَ لَهُ مُشَاهَرَةً أَوْ مُسَانَاةً. الْخَامِسَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الرَّجُلِ يُنْكِحُ نَفْسَهُ مِنْ يَتِيمَتِهِ، وَهَلْ لَهُ أَنْ يَشْتَرِيَ لِنَفْسِهِ مِنْ مَالِ يَتِيمِهِ أَوْ يَتِيمَتِهِ؟ فَقَالَ مَالِكٌ: وِلَايَةُ النِّكَاحِ بِالْكَفَالَةِ وَالْحَضَانَةِ أَقْوَى مِنْهَا بِالْقَرَابَةِ، حَتَّى قَالَ فِي الْأَعْرَابِ الَّذِينَ يُسَلِّمُونَ أَوْلَادَهُمْ فِي أَيَّامِ الْمَجَاعَةِ: إِنَّهُمْ يُنْكِحُونَهُمْ إِنْكَاحَهُمْ، فَأَمَّا إِنْكَاحُ الْكَافِلِ وَالْحَاضِنِ لِنَفْسِهِ فَيَأْتِي فِي" النِّسَاءِ" بَيَانُهُ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَأَمَّا الشِّرَاءُ مِنْهُ فَقَالَ مَالِكٌ: يَشْتَرِي فِي مَشْهُورِ الْأَقْوَالِ، وَكَذَلِكَ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَهُ أَنْ يَشْتَرِيَ مَالَ الطِّفْلِ الْيَتِيمِ لِنَفْسِهِ بِأَكْثَرَ مِنْ ثَمَنِ الْمِثْلِ، لِأَنَّهُ إِصْلَاحٌ دَلَّ عَلَيْهِ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا يَجُوزُ ذَلِكَ فِي النِّكَاحِ وَلَا فِي الْبَيْعِ، لِأَنَّهُ لَمْ يُذْكَرْ فِي الْآيَةِ التَّصَرُّفُ، بَلْ قَالَ:" إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ" مِنْ غَيْرِ أَنْ يَذْكُرَ فِيهِ الَّذِي يَجُوزُ لَهُ النَّظَرُ. وَأَبُو حَنِيفَةَ يَقُولُ: إِذَا كَانَ الْإِصْلَاحُ خَيْرًا فَيَجُوزُ تَزْوِيجُهُ وَيَجُوزُ أَنْ يُزَوَّجَ مِنْهُ. وَالشَّافِعِيُّ لَا يَرَى فِي التَّزْوِيجِ إِصْلَاحًا إِلَّا مِنْ جِهَةِ دَفْعِ الْحَاجَةِ، وَلَا حَاجَةَ قَبْلَ الْبُلُوغِ. وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ يُجَوِّزُ لِلْوَصِيِّ التَّزْوِيجَ لِأَنَّهُ إِصْلَاحٌ. وَالشَّافِعِيُّ يُجَوِّزُ لِلْجَدِّ التَّزْوِيجَ مَعَ الْوَصِيِّ، وَلِلْأَبِ فِي حَقِّ وَلَدِهِ الَّذِي مَاتَتْ أُمُّهُ لَا بِحُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ. وَأَبُو حَنِيفَةَ يُجَوِّزُ لِلْقَاضِي تَزْوِيجَ الْيَتِيمِ بِظَاهِرِ الْقُرْآنِ. وَهَذِهِ الْمَذَاهِبُ نَشَأَتْ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ، فَإِنْ ثَبَتَ كَوْنُ التَّزْوِيجِ إِصْلَاحًا فَظَاهِرُ الْآيَةِ يَقْتَضِي جَوَازَهُ. وَيَجُوزُ أن يكون معنى قوله تعالى:" وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى " أَيْ يَسْأَلُكَ الْقُوَّامُ عَلَى الْيَتَامَى الْكَافِلُونَ لَهُمْ، وَذَلِكَ مُجْمَلٌ لَا يُعْلَمُ مِنْهُ عَيْنُ الْكَافِلِ وَالْقَيِّمِ وَمَا يُشْتَرَطُ فِيهِ مِنَ الأوصاف.
Dördüncü Mesele- Vasinin ve kefilin yetimin malından harcadığı şeylerin iki durumu vardır: Birincisi, üzerine şahit tutulması mümkün olan durumdur; burada [şahit tutmaksızın] sözü ancak delil (beyyine) ile kabul edilir. İkincisi, üzerine şahit tutulması mümkün olmayan durumdur; burada ise delilsiz olarak sözü kabul edilir. Gayrimenkul satın alması ve belgelenmesi âdet olan hususlarda delilsiz olarak sözü kabul edilmez. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Bundan dolayı [Mâlikî] mezhebimize mensup âlimler, yetimin vasinin evinde bulunup vasinin onun nafakasını temin etmesi durumu —ki her vakit yediğine ve giydiğine şahit tutması imkânsız olacağından nafaka ve giyeceğine şahit tutmakla mükellef tutulmaz; fakat: "Bir senelik nafaka harcadım" dediğinde bu [sözü] kendisinden kabul edilir— ile yetimin annesinin veya mürebbiyesinin (hâdinesinin) yanında bulunup da vasinin onun nafakasını temin ettiğini yahut anneye ya da mürebbiyeye nafaka ve giyeceği verdiğini iddia etmesi durumu arasında ayrım yapmışlardır. Bu durumda vasi anneye veya mürebbiyeye karşı, onların bunu aylık ya da yıllık olarak kendisinden teslim aldıklarına dair delil getirmedikçe sözü kabul edilmez. Beşinci Mesele- Âlimler, kişinin velisi olduğu yetim kızı kendisiyle nikâhlaması ve yetiminin malından kendisi için bir şey satın alıp alamayacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik şöyle demiştir: Kefalet ve bakım (hidâne) sebebiyle sabit olan nikâh velayeti, akrabalık sebebiyle sabit olandan daha kuvvetlidir. Hatta kıtlık günlerinde çocuklarını teslim eden bedevîler hakkında: "Onları velileri gibi nikâhlarlar" demiştir. Kefil ve bakıcının yetimi kendisiyle nikâhlamasına gelince; inşâallâhu teâlâ bunun beyanı Nisâ [suresinde] gelecektir. Yetimin malından satın almaya gelince; Mâlik meşhur olan görüşe göre satın alabileceğini söylemiştir. Aynı şekilde Ebû Hanîfe de: "Vasi, yetim çocuğun malını emsal bedelinden daha fazlasına kendisi için satın alabilir; çünkü bu, Kur'ân'ın zahirinin delalet ettiği bir ıslah (iyileştirme)dir" demiştir. Şâfiî ise şöyle demiştir: "Bu, ne nikâhta ne de satışta caizdir; zira ayette tasarruftan bahsedilmemiştir, bilakis tasarrufta bulunması caiz olan kimseden bahsedilmeksizin: { إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ } “onların durumunu düzeltmek hayırlıdır” buyrulmuştur." Ebû Hanîfe ise: "Islah hayır olduğuna göre onu evlendirmek caizdir ve kendisi de onunla evlenebilir" der. Şâfiî ise evlendirmede ihtiyacı giderme yönü dışında bir ıslah görmez; büluğdan önce de ihtiyaç söz konusu değildir. Ahmed b. Hanbel ise ıslah olduğu gerekçesiyle vasinin evlendirmesini caiz görür. Şâfiî, vasi ile birlikte dedenin evlendirmesini ve annesi ölmüş olan çocuğu hakkında babanın evlendirmesini caiz görür; ancak bu ayetin hükmüyle değil. Ebû Hanîfe ise Kur'ân'ın zahirine dayanarak hâkimin yetimi evlendirmesini caiz görür. Bu mezhepler işte bu ayetten doğmuştur. Şayet evlendirmenin ıslah olduğu sabit olursa, ayetin zahiri bunun caiz olmasını gerektirir. Yüce Allah'ın: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى } “Sana yetimler hakkında soruyorlar” buyruğunun anlamının: "Yetimlerin işlerini yürütenler ve onlara kefil olanlar sana soruyorlar" şeklinde olması da caizdir. Bu ise kefil ve yöneticinin bizzat kim olduğu ve kendisinde aranan vasıfların ne olduğu anlaşılmayan mücmel bir ifadedir.
فَإِنْ قِيلَ: يَلْزَمُ تَرْكُ مَالِكٍ أَصْلَهُ فِي التُّهْمَةِ وَالذَّرَائِعِ إِذْ جَوَّزَ لَهُ الشِّرَاءَ مِنْ يَتِيمِهِ، فَالْجَوَابُ أَنَّ ذَلِكَ لَا يَلْزَمُ، وَإِنَّمَا يكون ذلك ذريعة فما يُؤَدَّى مِنَ الْأَفْعَالِ الْمَحْظُورَةِ إِلَى مَحْظُورَةٍ مَنْصُوصٍ عليها، وأما ها هنا فَقَدْ أَذِنَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي صُورَةِ الْمُخَالَطَةِ، وَوَكَلَ الْحَاضِنِينَ فِي ذَلِكَ إِلَى أَمَانَتِهِمْ بِقَوْلِهِ:" وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ" وَكُلُّ أَمْرٍ مَخُوفٍ وَكَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ الْمُكَلَّفَ إِلَى أَمَانَتِهِ لَا يُقَالُ فِيهِ: إِنَّهُ يَتَذَرَّعُ إِلَى مَحْظُورٍ بِهِ فَيُمْنَعُ مِنْهُ، كَمَا جَعَلَ اللَّهُ النِّسَاءَ مُؤْتَمَنَاتٍ عَلَى فُرُوجِهِنَّ، مَعَ عَظِيمِ مَا يَتَرَتَّبُ عَلَى قَوْلِهِنَّ فِي ذَلِكَ مِنَ الْأَحْكَامِ، وَيَرْتَبِطُ بِهِ مِنَ الْحِلِّ وَالْحُرْمَةِ وَالْأَنْسَابِ، وَإِنْ جَازَ أَنْ يَكْذِبْنَ. وَكَانَ طَاوُسٌ إِذَا سُئِلَ عَنْ شي مِنْ أَمْرِ الْيَتَامَى قَرَأَ:" وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ". وَكَانَ ابْنُ سِيرِينَ أَحَبَّ الْأَشْيَاءِ إِلَيْهِ فِي مَالِ الْيَتِيمِ أَنْ يَجْتَمِعَ نُصَحَاؤُهُ فَيَنْظُرُونَ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ لَهُ، ذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ. وَفِي هَذَا دَلَالَةٌ عَلَى جَوَازِ الشِّرَاءِ مِنْهُ لِنَفْسِهِ، كَمَا ذَكَرْنَا. وَالْقَوْلُ الْآخَرُ أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي لِلْوَلِيِّ أَنْ يَشْتَرِيَ مِمَّا تَحْتَ يَدِهِ شَيْئًا، لِمَا يَلْحَقُهُ فِي ذَلِكَ مِنَ التُّهْمَةِ إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْبَيْعُ فِي ذَلِكَ بَيْعَ سُلْطَانٍ فِي مَلَإٍ مِنَ النَّاسِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ: لَا يَشْتَرِي مِنَ التَّرِكَةِ، وَلَا بَأْسَ أَنْ يَدُسَّ مَنْ يَشْتَرِي لَهُ مِنْهَا إِذَا لَمْ يُعْلَمْ أَنَّهُ مِنْ قِبَلِهِ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ) هَذِهِ الْمُخَالَطَةُ كَخَلْطِ الْمِثْلِ بِالْمِثْلِ كَالتَّمْرِ بِالتَّمْرِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: مُخَالَطَةُ الْيَتَامَى أَنْ يَكُونَ لِأَحَدِهِمُ الْمَالُ وَيَشُقُّ عَلَى كَافِلِهِ أَنْ يُفْرِدَ طَعَامَهُ عَنْهُ، وَلَا يَجِدَ بُدًّا مِنْ خَلْطِهِ بِعِيَالِهِ فَيَأْخُذُ مِنْ مَالِ الْيَتِيمِ مَا يَرَى أَنَّهُ كَافِيهِ بِالتَّحَرِّي فَيَجْعَلُهُ مَعَ نَفَقَةِ أَهْلِهِ، وَهَذَا قَدْ يَقَعُ فِيهِ الزِّيَادَةُ وَالنُّقْصَانُ، فَجَاءَتْ هَذِهِ الْآيَةُ النَّاسِخَةُ بِالرُّخْصَةِ فِيهِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَهَذَا عِنْدِي أَصْلٌ لِمَا يَفْعَلُهُ الرُّفَقَاءُ فِي الْأَسْفَارِ فَإِنَّهُمْ يَتَخَارَجُونَ النَّفَقَاتِ بَيْنَهُمْ بِالسَّوِيَّةِ، وَقَدْ يَتَفَاوَتُونَ فِي قِلَّةِ الْمَطْعَمِ وَكَثْرَتِهِ، وَلَيْسَ كُلُّ مَنْ قَلَّ مَطْعَمُهُ تَطِيبُ نَفْسُهُ بِالتَّفَضُّلِ عَلَى رَفِيقِهِ، فَلَمَّا كَانَ هَذَا فِي أَمْوَالِ الْيَتَامَى وَاسِعًا كَانَ فِي غَيْرِهِمْ أَوْسَعَ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَخِفْتُ أَنْ يُضَيَّقَ فِيهِ الْأَمْرُ عَلَى النَّاسِ.
Eğer: "Kişinin yetiminden mal satın almasını caiz kıldığında Mâlik'in töhmet ve sedd-i zerâyi' (kötülüğe giden yolları tıkama) aslından vazgeçmesi gerekir" denilirse, buna şöyle cevap verilir: Bu gerekmez; zira bu kural ancak yasaklanan fiillerin hakkında açık nas bulunan yasaklara yol açtığı durumlarda geçerli olur. Burada ise Allah Sübhânehû malları karıştırma (muhâlata) suretine izin vermiş ve: “Allah bozanı düzeltenden ayırt etmesini bilir” buyruğuyla bu hususta velileri kendi emanet ve vicdanlarına havale etmiştir. Allah Sübhânehû'nun mükellefi emanetine havale ettiği her tehlikeli konuda: "Bununla yasak bir şeye yol açılır, dolayısıyla yasaklanmalıdır" denilmez; nitekim Allah kadınları kendi rahimleri konusunda güvenilir kabul etmiştir. Oysa onların bu konudaki beyanlarına bağlanan hükümler çok büyük olup helal, haram ve nesepler buna bağlıdır, gerçi yalan söylemeleri de mümkündür. Tâvûs'a yetimlerin işinden bir şey sorulduğunda: “Allah bozanı düzeltenden ayırt etmesini bilir” ayetini okurdu. İbn Sîrîn'e göre yetimin malı hususunda en sevimli şey, onun iyiliğini isteyenlerin toplanıp onun için en hayırlı olanı müzakere etmeleriydi; bunu Buhârî zikretmiştir. Bunda, zikrettiğimiz üzere kişinin yetimden kendi nefsi için mal satın almasının caiz olduğuna delil vardır. Diğer bir görüşe göre ise velinin, altında bulunan maldan hiçbir şey satın alması uygun değildir; çünkü bu konuda töhmet altına girer, meğerki satış yetkili makamın huzurunda ve halkın gözü önünde yapılmış bir satış olsun. Muhammed b. Abdilhakem: "Terekeden kendisi satın alamaz; ancak kendisinden olduğu bilinmemek şartıyla onun adına satın alacak birini aracı kılmasında bir beis yoktur" demiştir. Altıncı Mesele- Yüce Allah'ın: {(وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ)} “Eğer onlarla birlikte yaşarsanız, artık onlar sizin kardeşlerinizdir” buyruğu. Bu karıştırma (muhâlata), hurmanın hurmaya karıştırılması gibi benzerin benzerle karıştırılmasıdır. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Yetimlerle bir arada yaşamak (muhâlata); onlardan birinin malı olup da velisine onun yemeğini ayrı tutmanın zor gelmesi ve onu ailesinin yemeğine katmaktan başka çare bulamamasıdır. Böylece vasi yetimin malından tahmin yoluyla ona yeteceğini düşündüğü miktarı alır ve onu ailesinin nafakasına katar. Bunda eksilme ve artma meydana gelebilir; işte bu ayet bu konuda ruhsat getiren nasih bir ayet olarak gelmiştir. Ebû Ubeyd der ki: "Bu durum bana göre yolculuk arkadaşlarının yaptığı şey için de bir esastır. Çünkü onlar nafakalarını aralarında eşit olarak bölüşürler; oysa az yeme ve çok yeme konusunda farklı olabilirler. Az yiyen herkesin gönlü yol arkadaşına ikramda bulunmaya razı olmayabilir. Bu durum yetimlerin mallarında caiz ve geniş olunca, başkalarında haydi haydi geniş olur. Eğer böyle olmasaydı, bu meselenin insanlara daraltılmasından korkardım."
السابعة- قوله تعالى: (فَإِخْوانُكُمْ) خبر مبتدأ مَحْذُوفٍ، أَيْ فَهُمْ إِخْوَانُكُمْ، وَالْفَاءُ جَوَابُ الشَّرْطِ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ) تَحْذِيرٌ، أَيْ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ لِأَمْوَالِ الْيَتَامَى مِنَ الْمُصْلِحِ لَهَا، فَيُجَازِي كُلًّا عَلَى إِصْلَاحِهِ وَإِفْسَادِهِ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ) رَوَى الْحَكَمُ عَنْ مِقْسَمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ" وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ
Yedinci Mesele- Yüce Allah'ın: {(فَإِخْوانُكُمْ)} “artık onlar sizin kardeşlerinizdir” buyruğu, mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani 'onlar sizin kardeşlerinizdir' demektir; fâ harfi şartın cevabıdır. Yüce Allah'ın: {(وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ)} “Allah bozanı düzeltenden ayırt etmesini bilir” buyruğu ise bir uyarıdır; yani O, yetimlerin malını bozanı onu düzelten ve koruyandan ayırt edip bilir; böylece herkese ıslahına ve ifsadına göre karşılık verir. Sekizinci Mesele- Yüce Allah'ın: {(وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ)} “Eğer Allah dileseydi sizi muhakkak sıkıntıya sokardı” buyruğu hakkında el-Hakem, Mıksem'den, o da İbn Abbas'tan şöyle rivayet etmiştir: "{(وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ)}
" قَالَ: لَوْ شَاءَ لَجَعَلَ مَا أَصَبْتُمْ مِنْ أَمْوَالِ الْيَتَامَى مُوبِقًا. وَقِيلَ:" لَأَعْنَتَكُمْ" لَأَهْلَكَكُمْ، عَنِ الزَّجَّاجِ وَأَبِي عُبَيْدَةَ. وَقَالَ الْقُتَبِيُّ: لَضَيَّقَ عَلَيْكُمْ وَشَدَّدَ، وَلَكِنَّهُ لَمْ يَشَأْ إِلَّا التَّسْهِيلَ عَلَيْكُمْ. وَقِيلَ: أَيْ لَكَلَّفَكُمْ مَا يَشْتَدُّ عَلَيْكُمْ أَدَاؤُهُ وَأَثَّمَكُمْ فِي مُخَالَطَتِهِمْ، كَمَا فَعَلَ بِمَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ، وَلَكِنَّهُ خَفَّفَ عَنْكُمْ. وَالْعَنَتُ: الْمَشَقَّةُ، وَقَدْ عَنِتَ وَأَعْنَتَهُ غَيْرُهُ. ويقال للعظم المجبور إذا أصابه شي فَهَاضَهُ: قَدْ أَعْنَتَهُ، فَهُوَ عَنِتٌ وَمُعْنِتٌ. وَعَنِتَتِ الدَّابَّةُ تَعْنَتُ عَنَتًا: إِذَا حَدَثَ فِي قَوَائِمِهَا كَسْرٌ بَعْدَ جَبْرٍ لَا يُمْكِنُهَا مَعَهُ جَرْيٌ. وَأَكَمَةٌ عَنُوتٌ: شَاقَّةُ الْمَصْعَدِ. وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: أَصْلُ الْعَنَتِ التَّشْدِيدُ، فَإِذَا قَالَتِ الْعَرَبُ: فُلَانٌ يَتَعَنَّتُ فُلَانًا وَيُعْنِتُهُ فَمُرَادُهَا يُشَدِّدُ عَلَيْهِ وَيُلْزِمُهُ مَا يَصْعُبُ عَلَيْهِ أَدَاؤُهُ، ثُمَّ نُقِلَتْ إِلَى مَعْنَى الْهَلَاكِ. وَالْأَصْلُ مَا وَصَفْنَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ) أَيْ لَا يَمْتَنِعُ عَلَيْهِ شي (حَكِيمٌ) يَتَصَرَّفُ فِي مُلْكِهِ بِمَا يُرِيدُ لَا حجر عليه، جل وتعالى علوا كبيرا.
ayetinde [İbn Abbas] şöyle demiştir: 'Eğer dileseydi, yetimlerin mallarından aldığınız şeyleri helak edici kılardı.' Zeccâc ve Ebû Ubeyde'den nakledildiğine göre: "Le-a'neteküm" sizi helak ederdi, demektir. el-Kutebî ise: "Sizi darlığa ve zora sokardı, fakat O size kolaylaştırmaktan başkasını dilemedi" demiştir. Denildi ki: 'Yani sizden öncekilere yaptığı gibi ifası size ağır gelecek şeyleri size yükler ve onlarla bir arada yaşamanızda sizi günahkar kılardı; fakat sizden hafifletti.' el-Anet (الْعَنَتُ): Meşakkat demektir; kişi zorluğa düştüğünde (anite) ve başkası onu zorluğa soktuğunda (a'netehû) denir. Kırılıp sarılmış kemiğe bir şey isabet edip onu tekrar kırdığında: 'Onu meşakkate soktu (a'netehû)' denir; böylece kemik 'anit' ve 'mu'nit' olur. Bineğin kırılan ayakları kaynadıktan sonra tekrar kırılıp koşamaz hale geldiğinde 'Bineğe zorluk isabet etti (anitet)' denir. Çıkışı zor olan tepeye 'Aketün anût' denir. İbnu'l-Enbârî şöyle demiştir: Anet lafzının aslı zorlaştırmaktır. Araplar: 'Filan kimse filana zorluk çıkarıyor ve onu zora koşuyor' dediklerinde, ona zorluk çıkarmayı ve yerine getirmesi zor olan şeyleri yüklemeyi kastederler. Sonradan bu kelime helak anlamında da kullanılmıştır. Asıl mana ise vasfettiğimizdir. Yüce Allah'ın: {(إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ)} “Şüphesiz Allah Azîzdir” buyruğu; yani hiçbir şey O'nu aciz bırakamaz, {(حَكِيمٌ)} “Hakîmdir” buyruğu ise; mülkünde dilediği gibi tasarruf eder, O'na hiçbir engel konulamaz, O pek yücedir ve pek büyüktür.
[سورة البقرة (٢): آية ٢٢١]
[Bakara Suresi (2): Ayet 221]
وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ أُولئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَيُبَيِّنُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٢٢١)
{وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ أُولئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَيُبَيِّنُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٢٢١)} “İman etmedikçe müşrik kadınlarla evlenmeyin. Mümin bir cariye, hoşunuza gitse bile müşrik bir kadından kesinlikle daha hayırlıdır. İman etmedikçe müşrik erkekleri de [mümin kadınlarla] evlendirmeyin. Mümin bir köle, hoşunuza gitse bile müşrik bir erkekten kesinlikle daha hayırlıdır. Onlar ateşe çağırırlar, Allah ise izniyle cennete ve mağfirete çağırır. Düşünüp öğüt alsınlar diye insanlara ayetlerini açıklar.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ) فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ:
Yüce Allah'ın: {(وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ)} “İman etmedikçe müşrik kadınlarla evlenmeyin. Mümin bir cariye, hoşunuza gitse bile müşrik bir kadından kesinlikle daha hayırlıdır” buyruğunda yedi mesele vardır:
الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَنْكِحُوا) قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ بِفَتْحِ التَّاءِ. وَقُرِئَتْ فِي الشَّاذِّ بِالضَّمِّ، كَأَنَّ الْمَعْنَى أَنَّ الْمُتَزَوِّجَ لَهَا أَنْكَحَهَا مِنْ نَفْسِهِ. وَنَكَحَ أَصْلُهُ الْجِمَاعُ، وَيُسْتَعْمَلُ فِي التَّزَوُّجِ تَجَوُّزًا وَاتِّسَاعًا، وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّانِيَةُ- لَمَّا أَذِنَ اللَّهُ ﷾ فِي مُخَالَطَةِ الْأَيْتَامِ، وَفِي مُخَالَطَةِ النِّكَاحِ بَيَّنَ أَنَّ مُنَاكَحَةَ الْمُشْرِكِينَ لَا تَصِحُّ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي أَبِي مَرْثَدٍ الْغَنَوِيِّ، وَقِيلَ: فِي مَرْثَدِ بْنِ أَبِي مَرْثَدٍ، وَاسْمُهُ كَنَّازُ بْنُ حُصَيْنٍ الْغَنَوِيُّ، بَعَثَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَكَّةَ سِرًّا لِيُخْرِجَ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِهِ، وَكَانَتْ لَهُ بِمَكَّةَ امْرَأَةٌ يُحِبُّهَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ يُقَالُ لَهَا" عَنَاقُ" فَجَاءَتْهُ، فَقَالَ لَهَا: إِنَّ الْإِسْلَامَ حَرَّمَ مَا كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، قَالَتْ: فَتَزَوَّجْنِي، قَالَ: حَتَّى أَسْتَأْذِنَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، فَأَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَاسْتَأْذَنَهُ فَنَهَاهُ عَنِ التَّزَوُّجِ بِهَا، لِأَنَّهُ كَانَ مُسْلِمًا وَهِيَ مُشْرِكَةٌ. وَسَيَأْتِي فِي" النُّورِ" بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: حَرَّمَ اللَّهُ نِكَاحَ الْمُشْرِكَاتِ فِي سُورَةِ" الْبَقَرَةِ" ثُمَّ نَسَخَ مِنْ هَذِهِ الْجُمْلَةِ نِسَاءَ أَهْلِ الْكِتَابِ، فَأَحَلَّهُنَّ فِي سُورَةِ" الْمَائِدَةِ". وَرُوِيَ هَذَا الْقَوْلُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَبِهِ قَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَسُفْيَانُ بْنُ سَعِيدٍ الثَّوْرِيُّ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَمْرٍو الْأَوْزَاعِيُّ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: لَفْظُ الْآيَةِ الْعُمُومُ فِي كُلِّ كَافِرَةٍ، وَالْمُرَادُ بِهَا الْخُصُوصُ فِي الْكِتَابِيَّاتِ، وَبَيَّنَتِ الْخُصُوصَ آيَةُ" الْمَائِدَةِ" وَلَمْ يَتَنَاوَلِ الْعُمُومُ قَطُّ الْكِتَابِيَّاتِ. وَهَذَا أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ، وَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ يَتَنَاوَلُهُنَّ الْعُمُومُ، ثُمَّ نَسَخَتْ آيَةُ" الْمَائِدَةِ" بَعْضَ الْعُمُومِ. وَهَذَا مَذْهَبُ مَالِكٍ ﵀، ذَكَرَهُ ابْنُ حَبِيبٍ، وَقَالَ: وَنِكَاحُ الْيَهُودِيَّةِ وَالنَّصْرَانِيَّةِ وَإِنْ كَانَ قَدْ أَحَلَّهُ اللَّهُ تَعَالَى مُسْتَثْقَلٌ مَذْمُومٌ. وَقَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَرْبِيُّ: ذَهَبَ قَوْمٌ فَجَعَلُوا الْآيَةَ الَّتِي فِي" الْبَقَرَةِ" هِيَ النَّاسِخَةَ، وَالَّتِي فِي" الْمَائِدَةِ" هِيَ الْمَنْسُوخَةَ، فَحَرَّمُوا نِكَاحَ كُلِّ مُشْرِكَةٍ كِتَابِيَّةٍ أَوْ غَيْرِ كِتَابِيَّةٍ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَمِنَ الْحُجَّةِ لِقَائِلِ هَذَا مِمَّا صَحَّ سَنَدُهُ مَا حَدَّثَنَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ رَيَّانَ، قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رمح، قال: حدثنا
Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: {(وَلا تَنْكِحُوا)} “[Müşrik kadınlarla] evlenmeyin” buyruğudur. Cumhurun kıraatinde [tâ harfinin] fethasıyladır. Şazz kıraatte ise ötre ile okunmuştur; sanki mana, onunla evlenen kimsenin onu bizzat kendisiyle nikahlamış olması gibidir. Nikah (نكح) kelimesinin asıl anlamı cinsel ilişkidir; evlenme anlamında kullanılması ise mecaz ve anlam genişlemesi yoluyladır. Bunun açıklaması inşâallahu teâlâ gelecektir. İkinci Mesele: Allah azze ve celle yetimlerle bir arada yaşamaya ve nikah yoluyla kaynaşmaya izin verince, müşriklerle evlenmenin sahih olmadığını beyan buyurdu. Mukâtil şöyle demiştir: Bu ayet Ebû Mersed el-Ganevî hakkında inmiştir. [Bir rivayette ise] Mersed b. Ebî Mersed hakkında indiği söylenmiştir; adı Kennâz b. Husayn el-Ganevî'dir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu, ashabından bir adamı [kurtarıp Medine'ye] çıkarması için gizlice Mekke'ye göndermişti. Mekke'de Cahiliye döneminde sevdiği Anâk adında bir kadın vardı. Kadın yanına geldi; Mersed ona: "İslam, Cahiliye döneminde olan şeyleri haram kıldı" dedi. Kadın: "O halde benimle evlen" dedi. Mersed: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin isteyinceye kadar [olmaz]" dedi. Mersed Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelip izin istedi; o da kendisi Müslüman, kadın ise müşrik olduğu için onunla evlenmesini yasakladı. Bunun açıklaması en-Nûr Suresi'nde inşâallahu teâlâ gelecektir. Üçüncü Mesele: İlim adamları bu ayetin tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: Allah el-Bakara Suresi'nde müşrik kadınlarla nikahlanmayı haram kılmış, sonra bu genel hükümden Ehl-i Kitap kadınlarını istisna edip nesh ederek el-Mâide Suresi'nde onları helal kılmıştır. Bu görüş İbn Abbâs'tan rivayet edilmiş olup Mâlik b. Enes, Süfyân b. Saîd es-Sevrî ve Abdurrahman b. Amr el-Evzâî de bu görüşü benimsemiştir. Katâde ve Saîd b. Cübeyr ise şöyle demiştir: Ayetin lafzı bütün kâfir kadınları kapsayacak şekilde umumidir (geneldir), ancak bununla murad edilen Ehl-i Kitap kadınları hariç tutularak husustur (özeldir). Bu hususiliği el-Mâide Suresi'ndeki ayet açıklamıştır; dolayısıyla umum [ifade eden bu ayet] hiçbir zaman Kitap ehli kadınları kapsamamıştır. Bu, Şâfiî'nin iki görüşünden biridir. Birinci görüşe göre ise umum onları da kapsamakta, ardından el-Mâide Suresi'ndeki ayet bu umumun bir kısmını nesh etmektedir. Bu, Mâlik rahimehullâh'ın mezhebidir; İbn Habîb bunu zikretmiş ve şöyle demiştir: "Yahudi ve Hristiyan kadınla nikahlanmak, her ne kadar Yüce Allah helal kılmış olsa da hoş karşılanmayan, yerilmiş bir durumdur." İshâk b. İbrâhîm el-Harbî ise şöyle demiştir: Bir topluluk, el-Bakara Suresi'ndeki ayeti nâsih (hükmü kaldıran), el-Mâide Suresi'ndekini ise mensûh (hükmü kaldırılan) kabul ederek ister Kitap ehli olsun ister olmasın bütün müşrik kadınlarla nikahlanmayı haram saymıştır. en-Nehhâs şöyle demiştir: İsnadı sahih olan rivayetlerden bu görüş sahibinin delili, Muhammed b. Reyyân'ın bize anlattığı şu rivayettir: Bize Muhammed b. Rumh anlattı, dedi ki: Bize
اللَّيْثُ عَنْ نَافِعٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ كَانَ إِذَا سُئِلَ عَنْ نِكَاحِ الرَّجُلِ النَّصْرَانِيَّةَ أَوِ الْيَهُودِيَّةَ قَالَ: حَرَّمَ اللَّهُ الْمُشْرِكَاتِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، وَلَا أَعْرِفُ شَيْئًا مِنَ الْإِشْرَاكِ أَعْظَمَ مِنْ أَنْ تَقُولَ الْمَرْأَةُ رَبُّهَا عِيسَى، أَوْ عَبْدٌ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ!. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا قَوْلٌ خَارِجٌ عَنْ قَوْلِ الْجَمَاعَةِ الَّذِينَ تَقُومُ بِهِمُ الْحُجَّةُ، لِأَنَّهُ قَدْ قَالَ بِتَحْلِيلِ نِكَاحِ نِسَاءِ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ جَمَاعَةٌ، مِنْهُمْ عُثْمَانُ وَطَلْحَةُ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَجَابِرٌ وَحُذَيْفَةُ. وَمِنَ التَّابِعِينَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ وَطَاوُسٌ وَعِكْرِمَةُ وَالشَّعْبِيُّ وَالضَّحَّاكُ، وَفُقَهَاءُ الْأَمْصَارِ عَلَيْهِ. وَأَيْضًا فَيَمْتَنِعُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ سُورَةِ" الْبَقَرَةِ" نَاسِخَةً لِلْآيَةِ الَّتِي فِي سُورَةِ" الْمَائِدَةِ" لِأَنَّ" الْبَقَرَةَ" مِنْ أَوَّلِ مَا نَزَلَ بِالْمَدِينَةِ، وَ" الْمَائِدَةَ" مِنْ آخِرِ مَا نَزَلَ. وَإِنَّمَا الْآخِرُ يَنْسَخُ الْأَوَّلَ، وَأَمَّا حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ فَلَا حُجَّةَ فِيهِ، لِأَنَّ ابْنَ عُمَرَ ﵀ كَانَ رَجُلًا مُتَوَقِّفًا، فَلَمَّا سَمِعَ الْآيَتَيْنِ، فِي وَاحِدَةٍ التَّحْلِيلُ، وَفِي أُخْرَى التَّحْرِيمُ وَلَمْ يَبْلُغْهُ النَّسْخُ تَوَقَّفَ، وَلَمْ يُؤْخَذْ عَنْهُ ذِكْرُ النَّسْخِ وَإِنَّمَا تُؤُوِّلَ عَلَيْهِ، وَلَيْسَ يُؤْخَذُ النَّاسِخُ وَالْمَنْسُوخُ بِالتَّأْوِيلِ. وَذَكَرَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي بَعْضِ مَا رُوِيَ عَنْهُ: إِنَّ الْآيَةَ عَامَّةٌ فِي الْوَثَنِيَّاتِ وَالْمَجُوسِيَّاتِ وَالْكِتَابِيَّاتِ، وَكُلُّ مَنْ عَلَى غَيْرِ الْإِسْلَامِ حَرَامٌ، فَعَلَى هَذَا هِيَ نَاسِخَةٌ لِلْآيَةِ الَّتِي فِي" الْمَائِدَةِ" وَيَنْظَرُ إِلَى هَذَا قَوْلُ ابْنِ عُمَرَ فِي الْمُوَطَّأِ: وَلَا أَعْلَمُ إِشْرَاكًا أَعْظَمَ مِنْ أَنْ تَقُولَ الْمَرْأَةُ رَبُّهَا عِيسَى. وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ فَرَّقَ بَيْنَ طلحة ابن عُبَيْدِ اللَّهِ وَحُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ وَبَيْنَ كِتَابِيَّتَيْنِ وَقَالَا: نُطَلِّقُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَلَا تَغْضَبُ، فَقَالَ: لَوْ جَازَ طَلَاقُكُمَا لَجَازَ نِكَاحُكُمَا! وَلَكِنْ أُفَرِّقُ بَيْنَكُمَا صَغْرَةً قَمْأَةً. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا لَا يَسْتَنِدُ جِيدًا، وَأَسْنَدُ مِنْهُ أَنَّ عُمَرَ أَرَادَ التَّفْرِيقَ بَيْنَهُمَا فَقَالَ لَهُ حُذَيْفَةُ: أَتَزْعُمُ أَنَّهَا حَرَامٌ فَأُخْلِيَ سَبِيلَهَا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ؟ فَقَالَ: لَا أَزْعُمُ أَنَّهَا حَرَامٌ، وَلَكِنِّي أَخَافُ أَنْ تَعَاطَوُا الْمُومِسَاتِ مِنْهُنَّ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوُ هَذَا. وَذَكَرَ ابْنُ الْمُنْذِرِ جَوَازَ نِكَاحِ الْكِتَابِيَّاتِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَمَنْ ذَكَرَ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ فِي قَوْلِ النَّحَّاسِ. وَقَالَ فِي آخِرِ كَلَامِهِ: وَلَا يَصِحُّ عَنْ أَحَدٍ مِنَ الْأَوَائِلِ أَنَّهُ حَرَّمَ ذَلِكَ. وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: وَأَمَّا الْآيَتَانِ فَلَا تَعَارُضَ بَيْنَهُمَا، فَإِنَّ ظَاهِرَ لَفْظِ الشِّرْكِ لَا يَتَنَاوَلُ أَهْلَ الْكِتَابِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" مَا يَوَدُّ الَّذِينَ
el-Leys, Nâfi'den rivayet etti ki; Abdullah b. Ömer'e bir adamın Hristiyan veya Yahudi bir kadınla evlenmesi sorulduğunda şöyle derdi: "Allah müşrik kadınları müminlere haram kılmıştır; bir kadının 'Benim Rabbim İsa'dır' yahut 'Allah'ın kullarından bir kuldur' demesinden daha büyük bir şirk de bilmiyorum!" en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu görüş, kendileriyle delil sabit olan cemaatin (cumhurun) görüşünün dışındadır. Zira sahâbe ve tâbiînden bir topluluk Ehl-i Kitap kadınlarıyla evlenmenin helal olduğunu söylemiştir. Sahâbeden Osman, Talha, İbn Abbas, Câbir ve Huzeyfe bunlardandır. Tâbiînden ise Saîd b. el-Müseyyeb, Saîd b. Cübeyr, el-Hasan, Mücâhid, Tâvûs, İkrime, eş-Şa'bî ve Dahhâk bunlardandır; fakihlerin cumhuru da bu görüştedir. Ayrıca Bakara Suresi'ndeki bu ayetin Mâide Suresi'ndeki ayeti neshetmesi imkansızdır; çünkü Bakara Medine'de ilk inen surelerdendir, Mâide ise en son inenlerdendir. Hükmü ancak sonraki gelen önceki geleni nesheder. İbn Ömer hadisine gelince, onda bir delil yoktur; zira İbn Ömer radıyallâhu anh tereddütlü ve temkinli davranan bir zattı. Biri helal kılan, diğeri haram kılan iki ayeti işitip nesh haberi kendisine ulaşmayınca duraklamış, hüküm vermemiştir. Ondan nesh zikri nakledilmemiştir; sadece onun adına bu yorum yapılmıştır. Nasih ve mensuh ise şahsi yorumla belirlenemez. İbn Atıyye şöyle zikretmiştir: İbn Abbas'tan gelen bazı rivayetlerde o şöyle demiştir: Bu ayet putperestler, Mecûsîler ve Ehl-i Kitap hakkında umumidir; İslam'dan başka dinde olan herkes haramdır. Buna göre bu ayet Mâide Suresi'ndeki ayeti neshetmektedir. İbn Ömer'in el-Muvatta'daki: "Bir kadının 'Rabbim İsa'dır' demesinden daha büyük bir şirk bilmiyorum" sözü de buna işaret eder. Ömer'den rivayet edildiğine göre o, Talha b. Ubeydullah ile Huzeyfe b. el-Yemân'ı Ehl-i Kitap olan iki kadından ayırmış; onlar: 'Biz boşarız ey Müminlerin Emîri, yeter ki öfkelenme' deyince, Ömer: 'Eğer sizin boşamanız caiz olsaydı onlarla evlenmeniz de caiz olurdu! Fakat ben sizi aşağılanmış ve zelil bir şekilde ayırıyorum' demiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: Bu rivayetin senedi sağlam değildir. Ondan daha sağlam olanı şudur: Ömer ikisini ayırmak istemiş, bunun üzerine Huzeyfe ona: 'Onun haram olduğunu mu iddia ediyorsun da onu serbest bırakayım ey Müminlerin Emîri?' demiş, Ömer de: 'Haram olduğunu iddia etmiyorum; fakat onların iffetsiz olanlarına kapılmanızdan korkuyorum' demiştir. İbn Abbas'tan da buna benzer bir rivayet gelmiştir. İbnü'l-Münzir; Ömer b. el-Hattâb'dan ve en-Nehhâs'ın sözünde geçen sahâbe ve tâbiînden Ehl-i Kitap kadınlarıyla evlenmenin caiz olduğunu nakletmiştir. Sözünün sonunda da şöyle demiştir: 'Önceki alimlerden hiçbirinden bunu haram kıldığı sahih olarak gelmemiştir.' Bazı ilim adamları ise şöyle demiştir: İki ayet arasında herhangi bir tezat yoktur; zira şirk lafzının zahiri Ehl-i Kitab'ı kapsamaz. Nitekim Yüce Allah: “Ehl-i Kitap'tan ve müşriklerden inkar edenler, Rabbinizden size bir hayır indirilmesini istemezler”
كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ
«١» buyurmuş ve:
"، وَقَالَ:" لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَالْمُشْرِكِينَ " فَفَرَّقَ بَيْنَهُمْ فِي اللَّفْظِ، وَظَاهِرُ الْعَطْفِ يَقْتَضِي مُغَايَرَةً بَيْنَ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، وَأَيْضًا فَاسْمُ الشِّرْكِ عُمُومٌ وَلَيْسَ بِنَصٍّ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ " بَعْدَ قَوْلِهِ:" وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ" نَصٌّ، فَلَا تَعَارُضَ بَيْنَ الْمُحْتَمَلِ وَبَيْنَ مَا لَا يُحْتَمَلُ. فَإِنْ قِيلَ: أَرَادَ بِقَوْلِهِ:" وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ" أَيْ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَأَسْلَمُوا، كَقَوْلِهِ:" وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ " الْآيَةَ. وَقَوْلُهُ:" مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ " الْآيَةَ. قِيلَ لَهُ: هَذَا خِلَافُ نَصِّ الْآيَةِ فِي قَوْلِهِ:" وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ" وَخِلَافُ مَا قَالَهُ الْجُمْهُورُ، فَإِنَّهُ لَا يُشْكِلُ عَلَى أَحَدٍ جَوَازُ التَّزْوِيجِ مِمَّنْ أَسْلَمَ وَصَارَ مِنْ أَعْيَانِ الْمُسْلِمِينَ. فَإِنْ قَالُوا: فَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" أُولئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ" فَجَعَلَ الْعِلَّةَ فِي تَحْرِيمِ نِكَاحِهِنَّ الدُّعَاءَ إِلَى النَّارِ. وَالْجَوَابُ أَنَّ ذَلِكَ عِلَّةٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ" لِأَنَّ الْمُشْرِكَ يَدْعُو إِلَى النَّارِ، وَهَذِهِ الْعِلَّةُ مُطَّرِدَةٌ فِي جَمِيعِ الْكُفَّارِ، فَالْمُسْلِمُ خَيْرٌ مِنَ الْكَافِرِ مُطْلَقًا، وَهَذَا بَيِّنٌ. الرَّابِعَةُ- وَأَمَّا نِكَاحُ أَهْلِ الْكِتَابِ إِذَا كَانُوا حَرْبًا فَلَا يحل، وسيل ابْنُ عَبَّاسٍ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ: لَا يَحِلُّ، وَتَلَا قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى:" قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ " إِلَى قَوْلِهِ:" صاغِرُونَ". قَالَ الْمُحَدِّثُ: حَدَّثْتُ بِذَلِكَ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيَّ فَأَعْجَبَهُ. وَكَرِهَ مَالِكٌ تَزَوُّجَ الْحَرْبِيَّاتِ، لِعِلَّةِ تَرْكِ الْوَلَدِ فِي دَارِ الْحَرْبِ، وَلِتَصَرُّفَهَا فِي الْخَمْرِ وَالْخِنْزِيرِ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ) إِخْبَارٌ بِأَنَّ الْمُؤْمِنَةَ الْمَمْلُوكَةَ خَيْرٌ مِنَ الْمُشْرِكَةِ، وَإِنْ كَانَتْ ذَاتَ الْحَسَبِ وَالْمَالِ. (وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ) فِي الْحُسْنِ وَغَيْرِ ذَلِكَ، هَذَا قَوْلُ الطَّبَرِيِّ وَغَيْرِهِ. وَنَزَلَتْ فِي خَنْسَاءَ وَلِيدَةٍ سَوْدَاءَ كَانَتْ لِحُذَيْفَةَ بْنَ الْيَمَانِ، فَقَالَ لَهَا حُذَيْفَةُ: يَا خَنْسَاءُ، قَدْ ذُكِرْتِ فِي الْمَلَإِ الْأَعْلَى مَعَ سَوَادِكِ وَدَمَامَتِكِ، وَأَنْزَلَ اللَّهُ
“Ehl-i Kitap'tan ve müşriklerden inkar edenler ayrılacak değillerdi” buyurarak lafızda ikisini birbirinden ayırmıştır. Atfın zahiri, matuf ile matufun aleyh arasında bir başkalık (farklılık) gerektirir. Ayrıca şirk ismi umumi olup [bu hususta] açık bir nas değildir. Yüce Allah'ın: “Mümin kadınlardan iffetli olanlar” buyruğundan sonra gelen: “Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden iffetli kadınlar da [size helal kılındı]” buyruğu ise açık bir nastır. Dolayısıyla ihtimalli olan ile ihtimale yer bırakmayan açık nas arasında bir tezat olmaz. Eğer: "Yüce Allah'ın: 'Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden iffetli kadınlar' sözüyle, 'Sizden önce kendilerine kitap verilip de sonra İslam'a girenler' kastedilmiştir; nitekim: 'Şüphesiz Ehl-i Kitap'tan Allah'a iman edenler vardır' ve 'Ehl-i Kitap'tan dosdoğru bir topluluk vardır' ayetlerinde olduğu gibi" denilirse; ona şöyle cevap verilir: Bu iddia, ayetin “Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden iffetli kadınlar” şeklindeki açık nassına ve cumhurun söylediğine aykırıdır; zira Müslüman olup Müslümanların ileri gelenlerinden biri haline gelen bir kadınla evlenmenin caiz olduğu hususunda hiç kimse için bir kapalılık yoktur. Eğer: "Allah Teâlâ: 'Onlar ateşe çağırırlar' buyurmuş ve onlarla evlenmenin haram kılınma illetini ateşe çağırmak kılmıştır" derlerse, cevabı şudur: Bu illet, Yüce Allah'ın: “Mümin bir cariye müşrik bir kadından hayırlıdır” buyruğunun illetidir; çünkü müşrik ateşe çağırır. Bu illet bütün kafirlerde geçerlidir; dolayısıyla Müslüman, kafirden mutlak surette daha hayırlıdır; bu da gayet açıktır. Dördüncü Mesele- Kendileriyle savaş halinde olunan (harbî) Ehl-i Kitap kadınlarıyla evlenmeye gelince; bu helal değildir. İbn Abbas'a bu sorulduğunda: 'Helal değildir' demiş ve Yüce Allah'ın: “Allah'a ve ahiret gününe iman etmeyenlerle savaşın...” ayetini “...küçülmüş olarak” kısmına kadar okumuştur. Hadis râvisi: 'Bunu İbrahim en-Nehaî'ye anlattım, çok hoşuna gitti' demiştir. Mâlik, çocuğun Dârülharp'te kalması ve kadının içki ile domuza bulaşması sebebiyle harbî kadınlarla evlenmeyi mekruh görmüştür. Beşinci Mesele- Yüce Allah'ın: {(وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ)} “Mümin bir cariye, müşrik bir kadından kesinlikle daha hayırlıdır” buyruğu, köle olan mümin kadının; soylu ve mal mülk sahibi olsa bile müşrik kadından daha hayırlı olduğunu haber vermektedir. {(وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ)} “hoşunuza gitse bile” yani güzelliği veya başka bir özelliği hoşunuza gitse bile. Bu, Taberî ve başkalarının görüşüdür. Bu ayet, Huzeyfe b. el-Yemân'ın Hansâ adındaki siyah bir cariyesi hakkında inmiştir. Huzeyfe ona şöyle demiştir: 'Ey Hansâ! Siyahlığına ve çirkinliğine rağmen Mele-i A'lâ'da anıldın ve Allah
تَعَالَى ذِكْرَكِ فِي كِتَابِهِ، فَأَعْتَقَهَا حُذَيْفَةُ وَتَزَوَّجَهَا. وَقَالَ السُّدِّيُّ: نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَوَاحَةَ، كانت له أمة سوداء
... Yüce [Allah] Kitabı'nda senden bahsetti." Bunun üzerine Huzeyfe onu azat etti ve onunla evlendi. es-Süddî ise şöyle demiştir: [Bu ayet] Abdullah b. Revâha hakkında inmiştir; onun siyah bir cariyesi vardı,
فَلَطَمَهَا فِي غَضَبٍ ثُمَّ نَدِمَ، فَأَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَأَخْبَرَهُ، فَقَالَ:" مَا هِيَ يَا عَبْدَ اللَّهِ" قَالَ: تَصُومُ وَتُصَلِّي وَتُحْسِنُ الْوُضُوءَ وَتَشْهَدُ الشَّهَادَتَيْنِ، فَقَالَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ:" هَذِهِ مُؤْمِنَةٌ". فَقَالَ ابن رواحة: لاعتقنها ولا تزوجنها، فَفَعَلَ، فَطَعَنَ عَلَيْهِ نَاسٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَقَالُوا: نَكَحَ أَمَةً، وَكَانُوا يَرَوْنَ أَنْ يُنْكِحُوا إِلَى الْمُشْرِكِينَ، وَكَانُوا يُنْكِحُونَهُمْ رَغْبَةً فِي أَحْسَابِهِمْ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّادِسَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي نِكَاحِ إِمَاءِ أَهْلِ الْكِتَابِ، فَقَالَ مَالِكٌ: لَا يَجُوزُ نِكَاحُ الْأَمَةِ الْكِتَابِيَّةِ. وَقَالَ أَشْهَبُ فِي كِتَابِ مُحَمَّدٍ، فِيمَنْ أَسْلَمَ وَتَحْتَهُ أَمَةٌ كِتَابِيَّةٌ: إِنَّهُ لَا يُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ، يَجُوزُ نِكَاحُ إِمَاءِ أَهْلِ الْكِتَابِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: دَرَسَنَا الشَّيْخُ أَبُو بَكْرٍ الشَّاشِيُّ بِمَدِينَةِ السَّلَامِ قَالَ: احْتَجَّ أَصْحَابُ أَبِي حَنِيفَةَ عَلَى جَوَازِ نِكَاحِ الْأَمَةِ [الْكِتَابِيَّةِ] بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ". وَوَجْهُ الدَّلِيلِ مِنَ الْآيَةِ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ خَايَرَ بَيْنَ نِكَاحِ الْأَمَةِ الْمُؤْمِنَةِ وَالْمُشْرِكَةِ، فَلَوْلَا أَنَّ نِكَاحَ الْأَمَةِ الْمُشْرِكَةِ جَائِزٌ لَمَا خَايَرَ اللَّهُ تَعَالَى بَيْنَهُمَا، لِأَنَّ الْمُخَايَرَةَ إِنَّمَا هِيَ بَيْنَ الْجَائِزَيْنِ لَا بَيْنَ جَائِزٍ وَمُمْتَنِعٍ، وَلَا بَيْنَ مُتَضَادَّيْنِ. وَالْجَوَابُ أَنَّ الْمُخَايَرَةَ بَيْنَ الضِّدَّيْنِ تَجُوزُ لُغَةً وَقُرْآنًا: لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَالَ:" أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا ". وَقَالَ عُمَرُ فِي رِسَالَتِهِ لِأَبِي مُوسَى:" الرُّجُوعُ إِلَى الْحَقِّ خَيْرٌ مِنَ التَّمَادِي فِي الْبَاطِلِ". جَوَابٌ آخَرُ: قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَأَمَةٌ" لَمْ يُرِدْ بِهِ الرِّقَّ الْمَمْلُوكَ وَإِنَّمَا أَرَادَ بِهِ الْآدَمِيَّةَ، وَالْآدَمِيَّاتُ وَالْآدَمِيُّونَ بِأَجْمَعِهِمْ عَبِيدُ اللَّهِ وَإِمَاؤُهُ، قَالَهُ الْقَاضِي بِالْبَصْرَةِ أَبُو الْعَبَّاسِ الْجُرْجَانِيُّ. السَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي نِكَاحِ نِسَاءِ الْمَجُوسِ، فَمَنَعَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَإِسْحَاقُ مِنْ ذَلِكَ. وَقَالَ ابْنُ حَنْبَلٍ: لَا يُعْجِبُنِي. وَرُوِيَ أَنَّ حُذَيْفَةَ بْنَ الْيَمَانِ تَزَوَّجَ مَجُوسِيَّةَ، وَأَنَّ عُمَرَ قَالَ لَهُ: طَلِّقْهَا. وَقَالَ ابْنُ الْقَصَّارِ: قَالَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا: يَجِبُ عَلَى أَحَدِ الْقَوْلَيْنِ أَنَّ لَهُمْ كِتَابًا أَنْ تَجُوزَ مُنَاكَحَتُهُمْ. وَرَوَى ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ الْأَمَةَ الْمَجُوسِيَّةَ لَا يَجُوزُ أَنْ تُوطَأَ بِمِلْكِ الْيَمِينِ، وَكَذَلِكَ الْوَثَنِيَّاتُ وَغَيْرُهُنَّ مِنَ الكافرات، وعلى هذا جماعة العلماء،
Öfkeyle ona bir tokat attı, sonra da pişman oldu. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip durumu haber verdi. [Hz. Peygamber]: «O nasıldır ey Abdullah?» diye sordu. O da: "Oruç tutar, namaz kılar, abdesti güzelce alır ve iki şehadeti getirir (kelime-i şehadet getirir)" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «O mümine bir kadındır» buyurdu. İbn Revâha: "Onu mutlaka azat edeceğim ve onunla mutlaka evleneceğim" dedi ve [bunu] yaptı. Müslümanlardan bazı kimseler onu ayıpladılar ve: "Bir cariye ile evlendi!" dediler. Onlar müşriklerle evlenmeyi [uygun] görüyor ve soylarındaki itibara rağbet ettikleri için onlarla evleniyorlardı. Bunun üzerine bu ayet indi. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Altıncı [Mesele]- İlim ehli Ehl-i Kitap cariyelerin nikahlanması hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik: "Kitabî cariyenin nikahlanması caiz değildir" demiştir. Eşheb ise Muhammed'in kitabında, Müslüman olan ve nikahı altında Kitabî bir cariye bulunan kimse hakkında: "Araları ayrılmaz" demiştir. Ebû Hanîfe ve ashabı ise Ehl-i Kitap cariyelerin nikahlanmasının caiz olduğunu söylemişlerdir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bize Şeyh Ebû Bekr eş-Şâşî Medînetü's-Selâm'da (Bağdat'ta) ders verirken şöyle dedi: "Ebû Hanîfe'nin ashabı, [Kitabî] cariyenin nikahlanmasının caiz olduğuna Yüce Allah'ın: { وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ } “Mümin bir cariye, müşrik bir kadından hayırlıdır” buyruğunu delil getirmişlerdir. Ayetten delil çıkarmanın yönü şudur: Allah Teâlâ mümin cariye ile müşrik kadının nikahlanması arasında bir kıyaslama (tercih) yapmıştır. Şayet müşrik cariye ile nikah caiz olmasaydı, Allah Teâlâ ikisi arasında böyle bir kıyaslama yapmazdı. Çünkü kıyaslama (hayriyye/tercih) ancak caiz olan iki şey arasında yapılır; caiz olan ile caiz olmayan (mümteni') arasında veya birbirine zıt iki şey arasında yapılmaz." Buna cevap şudur: Birbirine zıt iki şey arasında kıyaslama (tercih) yapmak hem dil açısından hem de Kur'an açısından caizdir. Zira Allah Teâlâ: { أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا } “O gün cennet ehli, konak yeri bakımından daha hayırlı, dinlenme yeri bakımından daha güzeldir” buyurmuştur. Ömer de Ebû Mûsâ'ya yazdığı mektupta: "Hakka dönmek, batılda ısrar etmekten daha hayırlıdır" demiştir. Diğer bir cevap ise şudur: Yüce Allah'ın: { وَلَأَمَةٌ } "Bir cariye/kadın kul" buyruğuyla mülk edinilmiş cariye kastedilmemiş, bilakis insan olan kadın kastedilmiştir. Bütün kadınlar ve erkekler Allah'ın kulu ve cariyesidir (kadın kuludur). Bunu Basra kadısı Ebü'l-Abbâs el-Cürcânî söylemiştir. Yedinci [Mesele]- Mecûsî kadınların nikahlanması hususunda da ihtilaf ettiler. Mâlik, Şâfiî, Ebû Hanîfe, Evzâî ve İshâk bunu yasaklamıştır. İbn Hanbel: "Bunu hoş görmüyorum" demiştir. Huzeyfe b. el-Yemân'ın bir Mecûsî kadınla evlendiği ve Ömer'in ona: "Onu boşa" dediği rivayet edilmiştir. İbnü'l-Kassâr şöyle demiştir: Ashabımızdan bazıları: "Onların [ehl-i] kitap sahibi olduklarına dair iki görüşten birine binaen onlarla nikahlanmanın caiz olması gerekir" demiştir. İbn Vehb'in Mâlik'ten rivayet ettiğine göre, Mecûsî bir cariye ile mülk-i yemîn yoluyla cinsî münasebette bulunmak caiz değildir; putperest ve benzeri diğer kâfir kadınlar da böyledir. İlim adamlarının çoğunluğu bu görüştedir;
إِلَّا مَا رَوَاهُ يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنْ عَطَاءٍ وَعَمْرِو بْنِ دِينَارٍ أَنَّهُمَا سُئِلَا عَنْ نِكَاحِ الْإِمَاءِ الْمَجُوسِيَّاتِ، فَقَالَا: لَا بَأْسَ بِذَلِكَ. وَتَأَوَّلَا قَوْلَ اللَّهِ ﷿:" وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ
Yahyâ b. Eyyûb'un, İbn Cüreyc'den, onun da Atâ ve Amr b. Dînâr'dan rivayet ettiği şu görüş müstesna: Onlara Mecûsî cariyelerle cinsî münasebette bulunmak sorulduğunda: "Bunda bir sakınca yoktur" demişler ve Allah Azze ve Celle'nin: “Müşrik kadınlarla evlenmeyin”
". فَهَذَا عِنْدَهُمَا. عَلَى عَقْدِ النِّكَاحِ لَا عَلَى الْأَمَةِ الْمُشْتَرَاةِ، وَاحْتَجَّا بِسَبْيِ أَوْطَاسٍ، وَأَنَّ الصَّحَابَةَ نَكَحُوا الْإِمَاءَ مِنْهُنَّ بِمِلْكِ الْيَمِينِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا قَوْلٌ شَاذٌّ، أَمَّا سَبْيٌ أَوْطَاسٍ فَقَدْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْإِمَاءُ أَسْلَمْنَ فَجَازَ نِكَاحُهُنَّ، وَأَمَّا الِاحْتِجَاجُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ" فَغَلَطٌ، لِأَنَّهُمْ حَمَلُوا النِّكَاحَ عَلَى الْعَقْدِ، وَالنِّكَاحُ فِي اللغة يقع على العقد وعلى الوطي، فَلَمَّا قَالَ:" وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ" حَرَّمَ كُلَّ نكاح يقع على المشركات من نكاح ووطئ. وَقَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: سَأَلْتُ الزُّهْرِيَّ عَنِ الرَّجُلِ يَشْتَرِي الْمَجُوسِيَّةَ أَيَطَؤُهَا؟ فَقَالَ: إِذَا شَهِدَتْ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَطِئَهَا. وَعَنْ يُونُسَ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ قَالَ: لَا يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَطَأَهَا حَتَّى تُسْلِمَ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: قَوْلُ ابْنِ شِهَابٍ لَا يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَطَأَهَا حَتَّى تُسْلِمَ هَذَا- وَهُوَ أَعْلَمُ النَّاسِ بِالْمَغَازِي وَالسِّيَرِ- دَلِيلٌ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ مَنْ زَعَمَ أَنَّ سبى أوطاس وطين وَلَمْ يُسْلِمْنَ. رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْهُمْ عَطَاءٌ وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ قَالَا: لَا بَأْسَ بوطي الْمَجُوسِيَّةِ، وَهَذَا لَمْ يَلْتَفِتْ إِلَيْهِ أَحَدٌ مِنَ الْفُقَهَاءِ بِالْأَمْصَارِ. وَقَدْ جَاءَ عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ- وَهُوَ مِمَّنْ لَمْ يَكُنْ غَزْوُهُ وَلَا غَزْوُ [أَهْلِ] نَاحِيَتِهِ إِلَّا الْفُرْسَ وَمَا وَرَاءَهُمْ مِنْ خُرَاسَانَ، وَلَيْسَ مِنْهُمْ أَحَدٌ أَهْلَ كِتَابٍ- مَا يُبَيِّنُ لَكَ كَيْفَ كَانَتِ السِّيرَةُ فِي نِسَائِهِمْ إِذَا سُبِينَ، قَالَ: أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَسَدٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ فِرَاسٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو عُبَيْدٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا هِشَامٌ عَنْ يُونُسَ عَنِ الْحَسَنِ، قَالَ قَالَ رَجُلٌ لَهُ: يَا أَبَا سَعِيدٍ كَيْفَ كُنْتُمْ تَصْنَعُونَ إِذَا سَبَيْتُمُوهُنَّ؟ قَالَ: كُنَّا نُوَجِّهُهَا إِلَى الْقِبْلَةِ وَنَأْمُرُهَا أَنْ تُسْلِمَ وَتَشْهَدَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، ثُمَّ نَأْمُرُهَا أَنْ تَغْتَسِلَ، وَإِذَا أَرَادَ صَاحِبُهَا أَنْ يُصِيبَهَا لَمْ يُصِبْهَا حَتَّى يَسْتَبْرِئَهَا. وَعَلَى هَذَا تَأْوِيلُ جَمَاعَةِ الْعُلَمَاءِ فِي قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:" وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ". أَنَّهُنَّ الْوَثَنِيَّاتُ وَالْمَجُوسِيَّاتُ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ أَحَلَّ الْكِتَابِيَّاتِ بِقَوْلِهِ:" وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ" يَعْنِي الْعَفَائِفَ، لَا مَنْ شهر زناها من
Bu [yasak], onlara (Atâ ve Amr b. Dînâr'a) göre nikah akdi ile ilgilidir, satın alınan cariye ile ilgili değildir. Onlar Evtâs esirlerini ve sahabelerin onlardan olan cariyelerle mülk-i yemîn yoluyla ilişkiye girdiklerini delil getirdiler. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Bu şâz (marjinal) bir görüştür. Evtâs esirlerine gelince; cariyelerin Müslüman olmuş olmaları ve bu sebeple onlarla ilişkinin caiz kılınmış olması muhtemeldir. Yüce Allah'ın: { وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ } “İman edinceye kadar müşrik kadınlarla evlenmeyin” ayetinin delil getirilmesi ise bir yanılgıdır. Çünkü onlar nikahı sadece akde hamletmişlerdir. Oysa nikah dilde hem akit hem de cinsî münasebet (vatıy) anlamına gelir. Dolayısıyla Allah: “Müşrik kadınlarla evlenmeyin” buyurunca, müşrik kadınlara yönelik akit veya cinsî münasebet olsun her türlü nikahı haram kılmıştır." Ebû Ömer b. Abdilberr ise şöyle demiştir: el-Evzâî şöyle dedi: Zührî'ye, Mecûsî bir kadın satın alan adamın onunla cinsel ilişkide bulunup bulunamayacağını sordum; o: "Allah'tan başka ilah olmadığına şehadet ederse onunla cinsel ilişkide bulunabilir" dedi. Yûnus'tan, onun da İbn Şihâb'dan rivayetine göre ise o şöyle demiştir: "Müslüman oluncaya kadar onunla cinsel ilişkide bulunması helal olmaz." Ebû Ömer dedi ki: Meğazî ve siyer konusunda insanların en bilgilisi olan İbn Şihâb'ın: "Müslüman oluncaya kadar onunla cinsel ilişkide bulunması helal olmaz" şeklindeki bu sözü, Evtâs esirleriyle Müslüman olmadıkları halde cinsel ilişkiye girildiğini iddia edenlerin görüşünün batıl olduğuna bir delildir. Bu [iddia], aralarında Atâ ve Amr b. Dînâr'ın da bulunduğu bir zümreden rivayet edilmiştir; onlar: "Mecûsî kadınla cinsel ilişkide bulunmakta bir sakınca yoktur" demişlerdir. İslâm beldelerindeki fakihlerden hiçbiri bu görüşe itibar etmemiştir. Nitekim kendisinin ve bölgesinin [halkının] gazvesi sadece Farslar ve Horasan'ın ötelerindeki halklar olan -ki onlardan hiçbiri Ehl-i Kitap değildi- Hasan-ı Basrî'den, kadınları esir alındığında uygulanan uygulamanın nasıl olduğunu sana açıklayan şu rivayet gelmiştir: Dedi ki: Bize Abdullah b. Muhammed b. Esed haber verdi, dedi ki: Bize İbrâhim b. Ahmed b. Firâs rivayet etti, dedi ki: Bize Ali b. Abdilazîz rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Ubeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Hişâm, Yûnus'tan, o da el-Hasan'dan rivayet etti; dedi ki: Bir adam ona: "Ey Ebû Saîd! Onları esir aldığınızda ne yapıyordunuz?" diye sordu. Hasan: "Onu kıbleye doğru çevirir; Müslüman olmasını, Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şehadet etmesini emrederdik. Sonra boy abdesti almasını emrederdik. Sahibi onunla ilişkiye girmek istediğinde ise istibrâ yapıncaya (rahminin boş olduğunu anlayıncaya) kadar onunla ilişkiye girmezdi" dedi. İlim ehli çoğunluğunun Yüce Allah'ın: { وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ } “İman edinceye kadar müşrik kadınlarla evlenmeyin” ayetine dair tefsiri de bu doğrultudadır; yani bunlar putperest ve Mecûsî kadınlardır. Çünkü Yüce Allah: { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden iffetli kadınlar...” buyurarak Ehl-i Kitap kadınlarını helal kılmıştır. Yani
الْمُسْلِمَاتِ. وَمِنْهُمْ مَنْ كَرِهَ نِكَاحَهَا وَوَطْأَهَا بِمِلْكِ الْيَمِينِ مَا لَمْ يَكُنْ مِنْهُنَّ تَوْبَةٌ، لِمَا فِي ذَلِكَ مِنْ إِفْسَادِ النَّسَبِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ) فِيهِ إِحْدَى عَشَرَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلا تَنْكِحُوا" أَيْ لَا تُزَوِّجُوا الْمُسْلِمَةَ مِنَ الْمُشْرِكِ. وَأَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ الْمُشْرِكَ لَا يَطَأُ الْمُؤْمِنَةَ بِوَجْهٍ، لِمَا فِي ذَلِكَ مِنَ الْغَضَاضَةِ عَلَى الْإِسْلَامِ. وَالْقُرَّاءُ عَلَى ضَمِّ التَّاءِ مِنْ" تَنْكِحُوا". الثَّانِيَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ بِالنَّصِّ عَلَى أَنْ لَا نِكَاحَ إِلَّا بِوَلِيٍّ. قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ على ابن الْحُسَيْنِ: النِّكَاحُ بِوَلِيٍّ فِي كِتَابِ اللَّهِ، ثُمَّ قَرَأَ" وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ". قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: ثَبَتَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" لَا نِكَاحَ إِلَّا بِوَلِيٍّ" وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي النِّكَاحِ بِغَيْرِ وَلِيٍّ، فَقَالَ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: لَا نِكَاحَ إِلَّا بِوَلِيٍّ، رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ وَعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ﵃، وَبِهِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَجَابِرُ بْنُ زَيْدٍ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى وَابْنُ شُبْرُمَةَ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وعبيد الله ابن الْحَسَنِ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو عُبَيْدٍ. قُلْتُ: وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ ﵃ أَجْمَعِينَ وَأَبِي ثَوْرٍ وَالطَّبَرِيِّ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: حُجَّةُ مَنْ قَالَ:" لَا نِكَاحَ إِلَّا بِوَلِيٍّ" أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَدْ ثَبَتَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ:" لَا نِكَاحَ إِلَّا بِوَلِيٍّ". رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مُرْسَلًا، فَمَنْ يَقْبَلُ الْمَرَاسِيلَ يَلْزَمُهُ قَبُولُهُ، وَأَمَّا مَنْ لَا يَقْبَلُ الْمَرَاسِيلَ فَيَلْزَمُهُ أَيْضًا، لِأَنَّ الَّذِينَ وَصَلُوهُ مِنْ أَهْلِ الْحِفْظِ وَالثِّقَةِ. وَمِمَّنْ وَصَلَهُ إِسْرَائِيلُ وَأَبُو عَوَانَةَ كِلَاهُمَا عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَإِسْرَائِيلُ وَمَنْ تَابَعَهُ حُفَّاظٌ، وَالْحَافِظُ تُقْبَلُ زِيَادَتُهُ، وَهَذِهِ الزِّيَادَةُ يَعْضُدُهَا أُصُولٌ، قَالَ اللَّهُ ﷿:
zinasıyla tanınmış olanları değil, iffetli olanları [helal kılmıştır]. Onlardan bir kısmı ise, nesebin bozulması tehlikesi sebebiyle, tevbe etmedikleri sürece böyle kadınlarla evlenmeyi ve mülk-i yemîn ile ilişkiye girmeyi mekruh görmüştür. Yüce Allah'ın: {(وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ)} “İman etmedikçe müşrik erkekleri de [mümin kadınlarla] evlendirmeyin. Mümin bir köle, hoşunuza gitse bile müşrik bir erkekten kesinlikle daha hayırlıdır” buyruğunda on bir mesele vardır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: “Evlendirmeyin” buyruğu; yani Müslüman bir kadını müşrik bir erkekle evlendirmeyin demektir. Ümmet, İslam'a bir zillet getireceği gerekçesiyle müşrik bir erkeğin hiçbir şekilde mümin bir kadınla cinsel ilişkide bulunamayacağı hususunda icmâ etmiştir. Kıraat imamları "tünkihû" lafzının te harfini zammeli olarak okumuşlardır. İkinci Mesele- Bu ayette, velisiz nikah olamayacağına dair açık bir nas ile delil vardır. Muhammed b. Ali b. el-Hüseyn şöyle demiştir: 'Velisiz nikahın olamayacağı Allah'ın Kitabı'ndadır', sonra “Müşrik erkekleri evlendirmeyin” ayetini okumuştur. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Velisiz nikah olmaz” buyurduğu sabit olmuştur. İlim ehli velisiz nikah konusunda ihtilaf etmiş; ilim ehlinin çoğu: 'Velisiz nikah olmaz' demiştir. Bu hadis Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh, Ali b. Ebî Tâlib, İbn Mes'ûd, İbn Abbas ve Ebû Hureyre'den radıyallâhu anhüm rivayet edilmiştir. Saîd b. el-Müseyyeb, Hasan-ı Basrî, Ömer b. Abdilazîz, Câbir b. Zeyd, Süfyân es-Sevrî, İbn Ebî Leylâ, İbn Şübrüme, İbnu'l-Mübârek, Şâfiî, Ubeydullah b. el-Hasan, Ahmed, İshak ve Ebû Ubeyd de bu görüştedir. Derim ki: Mâlik radıyallâhu anhüm ecmaîn, Ebû Sevr ve Taberî'nin görüşü de budur. Ebû Ömer şöyle demiştir: "Velisiz nikah olmaz" diyenlerin delili, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den: "Velisiz nikah olmaz" buyurduğunun sabit olmasıdır. Bu hadisi Şu'be ve es-Sevrî, Ebû İshak'tan, o Ebû Bürde'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den mürsel olarak rivayet etmiştir; mürselleri kabul edenlerin bu hadisi kabul etmesi gerekir. Mürselleri kabul etmeyenlerin de bunu kabul etmesi gerekir; çünkü hadisi muttasıl olarak rivayet edenler hıfz ve sika ehlindendir. Hadisi muttasıl kılanlar arasında İsrâîl ve Ebû Avâne vardır; her ikisi de Ebû İshak'tan, o Ebû Bürde'den, o Ebû Mûsâ'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. İsrâîl ve ona tabi olanlar hafız ravidirler; hafızın ziyadesi ise makbuldür. Bu ziyadeyi temel esaslar da desteklemektedir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
" فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ ". وَهَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ إِذْ عَضَلَ أخته عن مراجعة زوجها، قاله البخاري. ولو أَنَّ لَهُ حَقًّا فِي الْإِنْكَاحِ مَا نُهِيَ عَنِ الْعَضْلِ. قُلْتُ: وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى هَذَا أَيْضًا مِنَ الْكِتَابِ قَوْلُهُ:" فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ " وقول:" وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ " فَلَمْ يُخَاطِبْ تَعَالَى بِالنِّكَاحِ غَيْرَ الرِّجَالِ، وَلَوْ كَانَ إِلَى النِّسَاءِ لَذَكَرَهُنَّ. وَسَيَأْتِي بَيَانُ هَذَا فِي" النُّورِ " وَقَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ شُعَيْبٍ فِي قِصَّةِ مُوسَى ﵉:" إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ" عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي سُورَةِ" الْقَصَصِ ". وَقَالَ تَعَالَى:" الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ "، فَقَدْ تَعَاضَدَ الْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ عَلَى أَنْ لَا نِكَاحَ إِلَّا بِوَلِيٍّ. قَالَ الطَّبَرِيُّ: فِي حَدِيثِ حَفْصَةَ حِينَ تَأَيَّمَتْ وَعَقَدَ عُمَرُ عَلَيْهَا النِّكَاحَ وَلَمْ تَعْقِدْهُ هِيَ إِبْطَالُ قَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّ لِلْمَرْأَةِ الْبَالِغَةِ الْمَالِكَةِ لِنَفْسِهَا تَزْوِيجَ نَفْسِهَا وَعَقْدَ النِّكَاحِ دُونَ وَلِيِّهَا، وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ لَهَا لَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِيَدَعَ خِطْبَةَ حَفْصَةَ لِنَفْسِهَا إِذَا كَانَتْ أَوْلَى بِنَفْسِهَا مِنْ أَبِيهَا، وَخَطَبَهَا إِلَى مَنْ لَا يَمْلِكُ أَمْرَهَا وَلَا الْعَقْدَ عَلَيْهَا، وَفِيهِ بَيَانُ قَوْلِهِ ﵇:" الْأَيِّمُ أَحَقُّ بِنَفْسِهَا مِنْ وَلِيِّهَا" أَنَّ مَعْنَى ذَلِكَ أَنَّهَا أَحَقُّ بِنَفْسِهَا فِي أَنَّهُ لَا يَعْقِدُ عَلَيْهَا إِلَّا بِرِضَاهَا، لَا أَنَّهَا أَحَقُّ بِنَفْسِهَا فِي أَنْ تَعْقِدَ عَقْدَ النِّكَاحِ عَلَى نَفْسِهَا دُونَ وَلِيِّهَا. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" لَا تُزَوِّجُ الْمَرْأَةُ الْمَرْأَةَ وَلَا تُزَوِّجُ الْمَرْأَةُ نَفْسَهَا فَإِنَّ الزَّانِيَةَ هِيَ الَّتِي تُزَوِّجُ نَفْسَهَا". قَالَ: حَدِيثٌ صَحِيحٌ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ سُفْيَانَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" أَيُّمَا امْرَأَةٍ نُكِحَتْ بِغَيْرِ إِذْنِ وَلِيِّهَا فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ- ثَلَاثَ مَرَّاتٍ- فَإِنْ دَخَلَ بِهَا فَالْمَهْرُ لَهَا بِمَا أَصَابَ مِنْهَا فَإِنْ تَشَاجَرُوا فَالسُّلْطَانُ وَلِيُّ مَنْ لَا وَلِيَّ لَهُ". وَهَذَا الْحَدِيثُ صَحِيحٌ. وَلَا اعْتِبَارَ بِقَوْلِ ابْنِ عُلَيَّةَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ أَنَّهُ قَالَ: سَأَلْتُ عَنْهُ الزُّهْرِيَّ فَلَمْ يَعْرِفْهُ، وَلَمْ يَقُلْ هَذَا أَحَدٌ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ غَيْرَ ابْنِ عُلَيَّةَ، وَقَدْ رَوَاهُ جَمَاعَةٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ لَمْ يَذْكُرُوا ذَلِكَ، وَلَوْ ثَبَتَ هَذَا عَنِ الزُّهْرِيِّ لَمْ يَكُنْ فِي ذَلِكَ حُجَّةٌ، لِأَنَّهُ قَدْ نَقَلَهُ عَنْهُ ثِقَاتٌ، مِنْهُمْ سليمان بن موسى وهو ثقة إمام
... {فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ} “...kocalarıyla evlenmelerine engel olmayın”. Bu ayet, kız kardeşinin [boşandığı] kocasına dönmesine engel olan Ma'kıl b. Yesâr hakkında inmiştir; bunu Buhârî nakletmiştir. Şayet onun evlendirme hususunda bir hakkı [ve yetkisi] olmasaydı, engellemekten nehyedilmezdi. Derim ki: Kitap'tan buna delalet eden hususlardan biri de Yüce Allah'ın: {فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ} “Onlarla velilerinin izniyle evlenin” ve: {وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ} “İçinizden bekâr olanları evlendirin” buyruklarıdır. Yüce Allah [bu ayetlerde] nikah hususunda erkeklerden başkasına hitap etmemiştir. Şayet bu yetki kadınlara ait olsaydı onları da zikrederdi. Bunun açıklaması Nûr Suresi'nde gelecektir. Yüce Allah, Mûsâ aleyhisselâm'ın kıssasında Şuayb'dan naklen şöyle buyurmuştur: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ} “Ben seni evlendirmek istiyorum”. Bunun açıklaması da Kasas Suresi'nde gelecektir. Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: {الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ} “Erkekler kadınlar üzerinde hâkim ve yöneticidirler”. Böylece Kitap ve Sünnet, velisiz nikah olamayacağı hususunda birbirini desteklemiştir. et-Taberî şöyle demiştir: Hafsa dul kaldığında nikah akdini kendisi değil de Ömer'in yaptığına dair hadiste; 'Bâliğ ve kendi işine mâlik olan kadının velisi olmaksızın bizzat kendini evlendirebileceği ve nikah akdi yapabileceği' yönündeki görüşün geçersiz olduğuna delil vardır. Şayet böyle bir hak kadına ait olsaydı -kendi üzerinde babasından daha çok hak sahibi olduğu halde- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hafsa'ya bizzat talip olmayı bırakıp onun işine ve nikah akdine mâlik olmayan bir kimseden onu istemezdi. Yine bu hadiste Peygamber aleyhisselâm'ın: «الْأَيِّمُ أَحَقُّ بِنَفْسِهَا مِنْ وَلِيِّهَا» «Dul kadın, kendisi hakkında velisinden daha çok hak sahibidir» hadisinin manasının şu olduğu açıklanmaktadır: Dul kadın, ancak kendi rızasıyla nikah akdi yapılabileceği hususunda daha çok hak sahibidir; yoksa velisi olmaksızın nikah akdini bizzat kendisinin yapması hususunda daha çok hak sahibi olduğu anlamına gelmez. ed-Dârekutnî, Ebû Hüreyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «لَا تُزَوِّجُ الْمَرْأَةُ الْمَرْأَةَ وَلَا تُزَوِّجُ الْمَرْأَةُ نَفْسَهَا فَإِنَّ الزَّانِيَةَ هِيَ الَّتِي تُزَوِّجُ نَفْسَهَا» «Kadın kadını evlendiremez, kadın bizzat kendisini de evlendiremez. Zira bizzat kendini evlendiren kadın zânitedir (zina edendir).» [Dârekutnî]: 'Bu sahih bir hadistir' demiştir. Ebû Dâvûd, Süfyân vasıtasıyla ez-Zührî'den, o Urve'den, o da Âişe'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «أَيُّمَا امْرَأَةٍ نُكِحَتْ بِغَيْرِ إِذْنِ وَلِيِّهَا فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ- ثَلَاثَ مَرَّاتٍ- فَإِنْ دَخَلَ بِهَا فَالْمَهْرُ لَهَا بِمَا أَصَابَ مِنْهَا فَإِنْ تَشَاجَرُوا فَالسُّلْطَانُ وَلِيُّ مَنْ لَا وَلِيَّ لَهُ» «Hangi kadın velisinin izni olmaksızın evlenirse onun nikahı bâtıldır -bunu üç defa tekrarladı-. Eğer erkek onunla zifafa girmişse, kendisinden faydalanması karşılığında mehir kadınındır. Şayet anlaşmazlığa düşerlerse sultan (devlet otoritesi), velisi olmayanın velisidir.» Bu hadis sahihtir. İbn Uleyye'nin, İbn Cüreyc'den aktardığı: 'Bunu ez-Zührî'ye sordum, o bunu bilmedi/hatırlamadı' şeklindeki sözüne itibar edilmez. Zira bunu İbn Cüreyc'den İbn Uleyye'den başka hiç kimse söylememiştir. Bir topluluk bu hadisi ez-Zührî'den rivayet etmiş ve bu hususu zikretmemiştir. Bu durum ez-Zührî'den sabit olmuş olsa bile bunda bir hüccet (hadise zarar verecek bir kusur) olmaz; çünkü bu hadisi ondan güvenilir raviler nakletmiştir. Bunlardan biri de sika (güvenilir) bir imam olan Süleyman b. Mûsâ'dır...
وَجَعْفَرُ بْنُ رَبِيعَةَ، فَلَوْ نَسِيَهُ الزُّهْرِيُّ لَمْ يَضُرَّهُ ذَلِكَ، لِأَنَّ النِّسْيَانَ لَا يُعْصَمُ مِنْهُ ابْنُ آدَمَ، قَالَ ﷺ:" نَسِيَ آدَمُ فَنَسِيَتْ ذُرِّيَّتُهُ". وَكَانَ ﷺ يَنْسَى، فَمَنْ سِوَاهُ أَحْرَى أَنْ يَنْسَى، وَمَنْ حَفِظَ فَهُوَ حُجَّةٌ عَلَى مَنْ نَسِيَ، فَإِذَا رَوَى الْخَبَرَ ثِقَةٌ فَلَا يَضُرُّهُ نِسْيَانُ مَنْ نَسِيَهُ، هَذَا لَوْ صَحَّ مَا حَكَى ابْنُ عُلَيَّةَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، فَكَيْفَ وَقَدْ أَنْكَرَ أَهْلُ الْعِلْمِ ذَلِكَ مِنْ حِكَايَتِهِ وَلَمْ يُعَرِّجُوا عَلَيْهَا. قُلْتُ: وَقَدْ أَخْرَجَ هَذَا الْحَدِيثَ أَبُو حَاتِمٍ مُحَمَّدُ بْنُ حِبَّانَ التَّمِيمِيُّ الْبُسْتِيُّ فِي الْمُسْنَدِ الصَّحِيحِ لَهُ- عَلَى التَّقَاسِيمِ وَالْأَنْوَاعِ مِنْ غَيْرِ وُجُودِ قَطْعٍ فِي سَنَدِهَا، وَلَا ثُبُوتِ جَرْحٍ فِي نَاقِلِهَا- عَنْ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" لَا نِكَاحَ إِلَّا بِوَلِيٍّ وَشَاهِدَيْ عَدْلٍ وَمَا كَانَ مِنْ نِكَاحٍ عَلَى غَيْرِ ذَلِكَ فَهُوَ بَاطِلٌ فَإِنْ تَشَاجَرُوا فَالسُّلْطَانُ وَلِيُّ مَنْ لَا وَلِيَّ لَهُ". قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: لَمْ يَقُلْ أَحَدٌ فِي خَبَرِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى عَنِ الزُّهْرِيِّ هَذَا:" وَشَاهِدَيْ عَدْلٍ" إِلَّا ثَلَاثَةُ أَنْفُسٍ: سُوَيْدُ بْنُ يَحْيَى الْأُمَوِيُّ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ الْجُمَحِيُّ عَنْ خَالِدِ بْنِ الْحَارِثِ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ يُونُسَ الرَّقِّيُّ عَنْ عِيسَى بْنِ يُونُسَ، وَلَا يَصِحُّ فِي الشَّاهِدَيْنِ غَيْرُ هَذَا الْخَبَرِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا الْخَبَرُ فَقَدْ صَرَّحَ الْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ بِأَنْ لَا نِكَاحَ إِلَّا بِوَلِيٍّ، فَلَا مَعْنَى لِمَا خَالَفَهُمَا. وَقَدْ كَانَ الزُّهْرِيُّ وَالشَّعْبِيُّ يَقُولَانِ: إِذَا زَوَّجَتِ الْمَرْأَةُ نَفْسَهَا كُفُؤًا بِشَاهِدَيْنِ فَذَلِكَ نِكَاحٌ جَائِزٌ. وَكَذَلِكَ كَانَ أَبُو حَنِيفَةَ يَقُولُ: إِذَا زَوَّجَتِ الْمَرْأَةُ نَفْسَهَا كُفُؤًا بِشَاهِدَيْنِ فَذَلِكَ نِكَاحٌ جَائِزٌ، وَهُوَ قَوْلُ زُفَرَ. وَإِنْ زَوَّجَتْ نَفْسَهَا غَيْرَ كُفْءٍ فَالنِّكَاحُ جَائِزٌ، وَلِلْأَوْلِيَاءِ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَهُمَا. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَأَمَّا مَا قَالَهُ النُّعْمَانُ فَمُخَالِفٌ لِلسُّنَّةِ، خَارِجٌ عَنْ قَوْلِ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَبِالْخَبَرِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ نَقُولُ. وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ: لَا يَجُوزُ النِّكَاحُ إِلَّا بِوَلِيٍّ، فَإِنْ سَلَّمَ الْوَلِيُّ جَازَ، وَإِنْ أَبَى أَنْ يُسَلِّمَ وَالزَّوْجُ كُفْءٌ أَجَازَهُ الْقَاضِي. وَإِنَّمَا يَتِمُّ النِّكَاحُ فِي قَوْلِهِ حِينَ يُجِيزُهُ الْقَاضِي، وَهُوَ قَوْلُ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ، وَقَدْ كَانَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ يَقُولُ: يَأْمُرُ الْقَاضِي الْوَلِيَّ بِإِجَازَتِهِ، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلِ اسْتَأْنَفَ عَقْدًا. وَلَا خِلَافَ بَيْنَ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ أَنَّهُ إِذَا أَذِنَ لَهَا
ve Ca'fer b. Rebîa da öyledir. Zührî bunu unutmuş olsa bile bunun bir zararı olmaz; çünkü ademoğlu unutmaktan masum değildir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Âdem unuttu, nesli de unuttu" buyurmuştur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de unuturdu; O'ndan başkasının unutması haydi haydi mümkündür. Hıfzeden kimse, unutan kimseye karşı delildir. Hadisi güvenilir bir râvi rivayet ettiğinde, unutanın unutması ona zarar vermez. Bu durum, İbn Uleyye'nin İbn Cüreyc'den naklettiği şey sahih olsaydı bile böyledir; nitekim ilim ehli onun bu rivayetini inkar etmiş ve ona iltifat etmemiştir. Derim ki: Bu hadisi Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân et-Temîmî el-Büstî, senedinde herhangi bir kopukluk ve râvilerinde cerh bulunmaksızın -taksimat ve neviler üzere telif ettiği- el-Müsnedü's-Sahîh'inde; Hafs b. Gıyâs'tan, o İbn Cüreyc'den, o Süleyman b. Mûsâ'dan, o Zührî'den, o Urve'den, o da Âişe'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Veli ve iki adil şahit olmaksızın nikah olmaz. Bundan başka şekilde kıyılan her nikah batıldır. Eğer anlaşmazlığa düşerlerse, velisi olmayanın velisi sultandır." Ebû Hâtim şöyle demiştir: İbn Cüreyc'in Süleyman b. Mûsâ'dan, onun da Zührî'den olan rivayetinde: "ve iki adil şahit" ifadesini üç kişiden başkası söylememiştir: Hafs b. Gıyâs'tan Süveyd b. Yahyâ el-Emevî, Hâlid b. el-Hâris'ten Abdullah b. Abdilvehhâb el-Cumahî ve Îsâ b. Yûnus'tan Abdurrahman b. Yûnus er-Rakkî. İki şahit hakkında bu haberden başkası sahih değildir. Bu haber sabit olunca Kitap ve Sünnet velisiz nikah olamayacağını açıkça ortaya koymuş olur; bunlara aykırı olan görüşlerin bir manası yoktur. Zührî ve Şa'bî şöyle derlerdi: 'Kadın kendisini iki şahitle dengi (küfvü) olan birine nikahlarsa bu caiz bir nikahtır.' Ebû Hanîfe de şöyle derdi: 'Kadın kendisini iki şahitle dengi olan birine nikahlarsa bu caiz bir nikahtır', Züfer'in görüşü de budur. 'Eğer kadın kendisini dengi olmayan birine nikahlarsa nikah caizdir; ancak velilerin aralarını ayırma hakkı vardır.' İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Nu'mân'ın söylediğine gelince, bu Sünnet'e aykırıdır ve ilim ehlinin çoğunun sözünün dışındadır. Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen rivayete tabi oluruz. Ebû Yûsuf ise şöyle demiştir: 'Nikah ancak veli ile caiz olur; veli onay verirse caiz olur, onay vermekten kaçınır ve koca da denk olursa hâkim nikahı geçerli kılar.' Onun kavlinde nikah ancak hâkim onayladığında tamamlanır; bu Muhammed b. el-Hasan'ın da görüşüdür. Muhammed b. el-Hasan şöyle derdi: 'Hâkim veliye onay vermesini emreder; eğer yapmazsa yeni bir akit yapar.' Ebû Hanîfe ve arkadaşları arasında, eğer kadın için
وَلِيُّهَا فَعَقَدَتِ النِّكَاحَ بِنَفْسِهَا جَازَ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: إِذَا وَلَّتْ أَمْرَهَا رَجُلًا فَزَوَّجَهَا كُفُؤًا فَالنِّكَاحُ جَائِزٌ، وَلَيْسَ لِلْوَلِيِّ أَنْ يُفَرِّقَ بَيْنَهُمَا، إِلَّا أَنْ تَكُونَ عَرَبِيَّةً تَزَوَّجَتْ مَوْلًى، وَهَذَا نَحْوُ مَذْهَبِ مَالِكٍ عَلَى مَا يَأْتِي. وَحَمَلَ الْقَائِلُونَ بِمَذْهَبِ الزُّهْرِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَالشَّعْبِيِّ قَوْلَهُ ﵇:" لَا نِكَاحَ إِلَّا بِوَلِيٍّ" عَلَى الْكَمَالِ لَا عَلَى الْوُجُوبِ، كَمَا قَالَ ﵇:" لَا صَلَاةَ لِجَارِ الْمَسْجِدِ إِلَّا فِي الْمَسْجِدِ" وَ" لَا حَظَّ فِي الْإِسْلَامِ لِمَنْ تَرَكَ الصَّلَاةَ". وَاسْتَدَلُّوا عَلَى هَذَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ"، وَقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ "، وَبِمَا رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى عَلِيٍّ ﵁ فَقَالَ: امْرَأَةٌ أَنَا وَلِيُّهَا تَزَوَّجَتْ بِغَيْرِ إِذْنِي؟ فَقَالَ عَلِيٌّ: يُنْظَرُ فِيمَا صَنَعَتْ، فَإِنْ كَانَتْ تَزَوَّجَتْ كُفُؤًا أَجَزْنَا ذَلِكَ لَهَا، وَإِنْ كَانَتْ تَزَوَّجَتْ مَنْ لَيْسَ لَهَا بِكُفْءٍ جَعَلْنَا ذَلِكَ إِلَيْكَ. وَفِي الْمُوَطَّأِ أَنَّ عَائِشَةَ ﵂ زَوَّجَتْ بِنْتَ أَخِيهَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَهُوَ غَائِبٌ، الْحَدِيثَ. وَقَدْ رَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ رِضَى اللَّهُ عَنْهَا أَنَّهَا أَنْكَحَتْ رَجُلًا هُوَ الْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ امْرَأَةً مِنْ بَنِي أَخِيهَا فَضَرَبَتْ بَيْنَهُمْ بِسِتْرٍ، ثُمَّ تَكَلَّمَتْ حَتَّى إِذَا لَمْ يَبْقَ إِلَّا الْعَقْدُ أَمَرَتْ رَجُلًا فَأَنْكَحَ، ثُمَّ قَالَتْ: لَيْسَ عَلَى النِّسَاءِ إِنْكَاحٌ. فَالْوَجْهُ فِي حَدِيثِ مَالِكٍ أَنَّ عَائِشَةَ قَرَّرَتِ الْمَهْرَ وَأَحْوَالَ النِّكَاحِ، وَتَوَلَّى الْعَقْدَ أَحَدُ عَصَبَتِهَا، وَنُسِبَ الْعَقْدُ إِلَى عَائِشَةَ لَمَّا كَانَ تَقْرِيرُهُ إِلَيْهَا. الثالثة- ذكر ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ: وَاخْتَلَفَتِ الرِّوَايَةُ عَنْ مَالِكٍ فِي الْأَوْلِيَاءِ، مَنْ هُمْ؟ فَقَالَ مَرَّةً: كُلُّ مَنْ وَضَعَ الْمَرْأَةَ فِي مَنْصِبٍ حَسَنٍ فَهُوَ وَلِيُّهَا، سَوَاءٌ كَانَ مِنَ الْعَصَبَةِ أَوْ مِنْ ذَوِي الْأَرْحَامِ أَوِ الْأَجَانِبِ أَوِ الْإِمَامَ أَوِ الْوَصِيَّ. وَقَالَ مَرَّةً: الْأَوْلِيَاءُ مِنَ الْعَصَبَةِ، فَمَنْ وَضَعَهَا مِنْهُمْ فِي مَنْصِبٍ حَسَنٍ فَهُوَ وَلِيٌّ. وَقَالَ أَبُو عُمَرَ: قَالَ مَالِكٌ فِيمَا ذَكَرَ ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْهُ: إِنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا زَوَّجَهَا غَيْرُ وَلِيِّهَا بِإِذْنِهَا فَإِنْ كَانَتْ شَرِيفَةً لَهَا فِي النَّاسِ حَالٌ كَانَ وَلِيُّهَا
velisi izin verir de kadın nikah akdini bizzat yaparsa bunun caiz olacağı hususunda ihtilaf yoktur. el-Evzâî şöyle demiştir: 'Kadın işini bir adama havale eder, o da kadını dengi olan biriyle evlendirirse bu nikah caizdir ve kadının azatlı bir köleyle evlenen Arap bir kadın olması durumu müstesna, velinin aralarını ayırma hakkı yoktur.' Bu, geleceği üzere Mâlik'in mezhebine yakın bir görüştür. Zührî, Ebû Hanîfe ve Şa'bî'nin mezhebini savunanlar, Aleyhisselam'ın: "Velisiz nikah olmaz" sözünü vücuba değil kemale hamletmişlerdir; nitekim Aleyhisselam: "Mescidin komşusunun namazı ancak mescitte olur" ve "Namazı terk edenin İslam'dan payı yoktur" buyurmuştur. Bu görüşlerine Yüce Allah'ın: “Kocalarıyla evlenmelerine engel olmayın” ve Yüce Allah'ın: “Kendi haklarında meşru şekilde yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur” ayetlerini ve Dârekutnî'nin Simâk b. Harb'den rivayet ettiği şu haberi delil getirmişlerdir: Bir adam Ali'ye radıyallâhu anh gelip: 'Velisi olduğum bir kadın benim iznim olmadan evlendi?' dedi. Ali şöyle buyurdu: 'Yaptığı işe bakılır; eğer dengi biriyle evlenmişse bunu onun için geçerli sayarız, eğer dengi olmayan biriyle evlenmişse yetkiyi sana veririz.' el-Muvatta'da yer aldığına göre Âişe radıyallâhu anhâ, kardeşi Abdurrahman uzaktayken onun kızını evlendirmiştir (hadis). İbn Cüreyc, Abdurrahman b. el-Kâsım b. Muhammed b. Ebî Bekr'den, o babasından, o da Âişe'den radıyallâhu anhâ şöyle rivayet etmiştir: Âişe, erkek kardeşinin kızlarından bir kadını el-Münzir b. ez-Zübeyr ile evlendirmiş, aralarına bir perde çekmiş, sonra konuşmuş; geriye sadece nikah akdi kalınca bir adama emredip akdi ona yaptırmış, ardından: 'Kadınların nikah akdi yapma yetkisi yoktur' demiştir. Buna göre Mâlik'in hadisindeki izah şudur: Âişe mehri ve evlilik şartlarını kararlaştırmış, akdi ise asabeden biri üstlenmiştir; kararlaştırma işi Âişe'ye ait olduğu için akit Âişe'ye nispet edilmiştir. Üçüncü Mesele- İbn Huveyzimendâd şöyle zikretmiştir: Velilerin kimler olduğu hususunda Mâlik'ten gelen rivayetler farklılık göstermiştir: Bir defasında: 'Kadını iyi bir konuma yerleştiren (denk biriyle evlendiren) herkes onun velisidir; ister asabeden olsun, ister zevi'l-erhâmdan (diğer akrabalardan), ister yabancılardan, ister imam (devlet başkanı), isterse vasi olsun' demiştir. Başka bir defasında ise: 'Veliler asabeden olanlardır; onlardan kadını iyi bir konuma yerleştiren kişi velidir' demiştir. Ebû Ömer şöyle demiştir: İbnü'l-Kâsım'ın Mâlik'ten naklettiğine göre Mâlik şöyle demiştir: 'Kadını izniyle velisinden başkası evlendirirse; eğer kadın insanlar arasında mevki sahibi şerefli bir kadınsa velisi
بِالْخِيَارِ فِي فَسْخِ النِّكَاحِ وَإِقْرَارِهِ، وَإِنْ كَانَتْ دَنِيئَةً كَالْمُعْتَقَةِ والسوداء والسعاية والمسلمانية، ومن
[velisi], nikahı feshetmek ile onaylamak arasında muhayyerdir. Şayet [kadın], azat edilmiş cariye, es-Sevdâ', es-se'âye ve sonradan Müslüman olmuş kadın gibi alt tabakadan biri ise ve
لَا حَالَ لَهَا جَازَ نِكَاحُهَا، وَلَا خِيَارَ لِوَلِيِّهَا لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ كُفْءٌ لَهَا، وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ الشَّرِيفَةَ وَالدَّنِيئَةَ لَا يُزَوِّجُهَا إِلَّا وَلِيُّهَا أَوِ السُّلْطَانُ، وَهَذَا الْقَوْلُ اخْتَارَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ، قَالَ: وَأَمَّا تَفْرِيقُ مَالِكٍ بَيْنَ الْمِسْكِينَةِ وَالَّتِي لَهَا قَدْرٌ فَغَيْرُ جَائِزٍ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَدْ سَوَّى بَيْنَ أَحْكَامِهِمْ فِي الدِّمَاءِ فَقَالَ:" الْمُسْلِمُونَ تتكافؤ دِمَاؤُهُمْ". وَإِذَا كَانُوا فِي الدِّمَاءِ سَوَاءً فَهُمْ في غير ذلك شي وَاحِدٌ. وَقَالَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ: لَمَّا أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِالنِّكَاحِ جَعَلَ الْمُؤْمِنِينَ بَعْضَهُمْ أَوْلِيَاءَ بَعْضٍ فَقَالَ تَعَالَى:" وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ " وَالْمُؤْمِنُونَ فِي الْجُمْلَةِ هَكَذَا يَرِثُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، فَلَوْ أَنَّ رَجُلًا مَاتَ وَلَا وَارِثَ لَهُ لَكَانَ مِيرَاثُهُ لِجَمَاعَةِ الْمُسْلِمِينَ، وَلَوْ جَنَى جِنَايَةً لَعَقَلَ عَنْهُ الْمُسْلِمُونَ، ثُمَّ تَكُونُ وِلَايَةٌ أَقْرَبُ مِنْ وِلَايَةٍ، وَقَرَابَةٌ أَقْرَبُ مِنْ قَرَابَةٍ. وَإِذَا كَانَتِ الْمَرْأَةُ بِمَوْضِعٍ لَا سُلْطَانَ فِيهِ وَلَا وَلِيَّ لَهَا فَإِنَّهَا تُصَيِّرُ أَمْرَهَا إِلَى مَنْ يُوثَقُ بِهِ مِنْ جِيرَانِهَا، فَيُزَوِّجُهَا وَيَكُونُ هُوَ وَلِيُّهَا فِي هَذِهِ الْحَالِ، لِأَنَّ النَّاسَ لا بد لَهُمْ مِنَ التَّزْوِيجِ، وَإِنَّمَا يَعْمَلُونَ فِيهِ بِأَحْسَنِ مَا يُمْكِنُ، وَعَلَى هَذَا قَالَ مَالِكٌ فِي الْمَرْأَةِ الضَّعِيفَةِ الْحَالِ: إِنَّهُ يُزَوِّجُهَا مَنْ تُسْنِدُ أَمْرَهَا إِلَيْهِ، لِأَنَّهَا مِمَّنْ تَضْعُفُ عَنِ السُّلْطَانِ فَأَشْبَهَتْ مَنْ لَا سُلْطَانَ بِحَضْرَتِهَا، فَرَجَعَتْ فِي الْجُمْلَةِ إِلَى أَنَّ الْمُسْلِمِينَ أَوْلِيَاؤُهَا، فَأَمَّا إِذَا صَيَّرَتْ أَمْرَهَا إِلَى رَجُلٍ وَتَرَكَتْ أَوْلِيَاءَهَا فَإِنَّهَا أَخَذَتِ الْأَمْرَ مِنْ غَيْرِ وَجْهِهِ، وَفَعَلَتْ مَا يُنْكِرُهُ الْحَاكِمُ عَلَيْهَا وَالْمُسْلِمُونَ، فَيُفْسَخُ ذَلِكَ النِّكَاحُ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُعْلَمَ أَنَّ حَقِيقَتَهُ حَرَامٌ، لِمَا وَصَفْنَا مِنْ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ، وَلِمَا فِي ذَلِكَ مِنَ الِاخْتِلَافِ، وَلَكِنْ يُفْسَخُ لِتَنَاوُلِ الْأَمْرِ مِنْ غَيْرِ وَجْهِهِ، وَلِأَنَّهُ أَحْوَطُ لِلْفُرُوجِ وَلِتَحْصِينِهَا، فَإِذَا وَقَعَ الدُّخُولُ وَتَطَاوَلَ الْأَمْرُ وَوَلَدَتِ الْأَوْلَادَ وَكَانَ صَوَابًا لَمْ يَجُزِ الْفَسْخُ، لِأَنَّ الْأُمُورَ إِذَا تَفَاوَتَتْ لَمْ يُرَدْ مِنْهَا إِلَّا الْحَرَامُ الَّذِي لَا يُشَكُّ فِيهِ، وَيُشْبِهُ مَا فَاتَ مِنْ ذَلِكَ بِحُكْمِ الْحَاكِمِ إِذَا حَكَمَ بِحُكْمٍ لَمْ يُفْسَخْ إِلَّا أَنْ يَكُونَ خَطَأً لَا شَكَّ فِيهِ. وَأَمَّا الشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُ فَالنِّكَاحُ عِنْدَهُمْ بِغَيْرِ وَلِيٍّ مَفْسُوخٌ أَبَدًا قَبْلَ الدُّخُولِ وَبَعْدَهُ، وَلَا يَتَوَارَثَانِ إِنْ مَاتَ أَحَدُهُمَا. وَالْوَلِيُّ عِنْدَهُمْ مِنْ فَرَائِضِ النِّكَاحِ، لِقِيَامِ الدَّلِيلِ عِنْدَهُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ: قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ" كَمَا قَالَ:" فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ"، وقال مخاطبا للأولياء:
[bir mevkisi ve] konumu olmayan bir kadın ise, nikahı caizdir ve velisinin [bunu feshetme hususunda] muhayyerliği yoktur; çünkü herkes onun dengidir. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre, ister soylu ister alt tabakadan olsun kadını ancak velisi veya sultan evlendirebilir. Bu görüşü İbnü'l-Münzir de tercih etmiş ve şöyle demiştir: Mâlik'in yoksul/düşkün kadın ile mevki sahibi kadın arasını ayırması ise caiz değildir; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kanlar hususunda onların hükümlerini eşit kılmış ve: « الْمُسْلِمُونَ تتكافؤ دِمَاؤُهُمْ » «Müslümanların kanları birbirine denktir» buyurmuştur. Kanlar hususunda eşit olduklarına göre, diğer konularda da tek bir şeydirler (eşittirler). İsmâil b. İshak şöyle demiştir: Allah Teâlâ nikahı emrettiğinde, müminleri birbirlerinin velileri kılmış ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridir”. Genel olarak müminler bu şekilde birbirlerine mirasçı da olurlar; nitekim bir adam vefat etse ve hiçbir vârisi bulunmasa, mirası Müslümanlar cemaatine kalır; bir suç işlese diyetini Müslümanlar öder. Sonra da bir velayet diğer velayetten, bir akrabalık da diğer akrabalıktan daha yakın olur. Bir kadın otorite/sultan bulunmayan ve kendisinin de bir velisi olmayan bir yerde ise, işini komşularından güvenilir birine havale eder; o da onu evlendirir ve bu durumda onun velisi olur. Çünkü insanların evlenmesi kaçınılmazdır ve onlar bu hususta mümkün olan en güzel şekilde hareket ederler. Buna binaen Mâlik, durumu zayıf kadın hakkında şöyle demiştir: Onu, işini kendisine bıraktığı kimse evlendirir; çünkü o, sultana [başvurmaktan] aciz olanlardandır; dolayısıyla yanında sultan bulunmayan kimseye benzemiştir. Neticede bu durum genel olarak Müslümanların onun velileri olduğu esasına dayanır. Şayet kadın velilerini bırakıp işini [yabancı] bir adama havale ederse, işi usulüne uygun olmayan yoldan tutmuş ve yöneticinin de Müslümanların da karşı çıkacağı bir fiil işlemiş olur. Dolayısıyla bu nikah -müminlerin birbirlerinin velileri olduğunu belirttiğimiz ve bu konuda ihtilaf bulunduğu için hakikatinin haram olduğu kesin olarak bilinmemekle birlikte- işin usulü dışında tutulması ve nikah bağının (iffetin) korunmasında daha ihtiyatlı davranılması gayesiyle feshedilir. Şayet zifaf gerçekleşmiş, aradan uzun zaman geçmiş, çocuklar doğmuş ve [denklik bakımından da] uygun olmuşsa fesih caiz olmaz. Zira durumlar bu boyuta ulaştığında, bunlardan ancak şüphe götürmez haram olanı iptal edilir. Bu hususta olup bitenler, hâkimin verdiği bir hükme benzer; hâkim bir hüküm verdiğinde, şüphe götürmez bir hata olmadıkça bu hüküm bozulmaz. Şâfiî ve ashabına gelince; onlara göre velisiz yapılan nikah, zifaftan önce de sonra da ebediyen feshedilmiştir (geçersizdir) ve biri ölürse birbirlerine mirasçı olamazlar. Onlara göre veli, ellerinde Kitap ve Sünnet'ten delil bulunması sebebiyle nikahın farzlarındandır. Nitekim Yüce Allah: { وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ } “İçinizden bekâr olanları evlendirin” buyurduğu gibi, { فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ } “Onları ailelerinin (velilerinin) izniyle nikahlayın” buyurmuş ve velilere hitap ederek şöyle buyurmuştur:
" فَلا تَعْضُلُوهُنَّ". وَقَالَ ﵇:" لَا نِكَاحَ إِلَّا بِوَلِيٍّ". وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ دَنِيَّةِ الْحَالِ وَبَيْنَ الشَّرِيفَةِ، لِإِجْمَاعِ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنْ لَا فرق بينهما في الدماء، لقوله ﵇:" المسلمون تتكافؤ دماؤهم". وسائر الأحكام كذلك. وليس في شي مِنْ ذَلِكَ فَرْقٌ بَيْنَ الرَّفِيعِ وَالْوَضِيعِ فِي كِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ. الرَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي النِّكَاحِ يَقَعُ عَلَى غَيْرِ وَلِيٍّ ثُمَّ يُجِيزُهُ الْوَلِيُّ قَبْلَ الدُّخُولِ، فَقَالَ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ إِلَّا عَبْدَ الْمَلِكِ: ذَلِكَ جَائِزٌ، إِذَا كَانَتْ إِجَازَتُهُ لِذَلِكَ بِالْقُرْبِ، وَسَوَاءٌ دَخَلَ أَوْ لَمْ يَدْخُلْ. هَذَا إِذَا عَقَدَ النِّكَاحَ غَيْرُ وَلِيٍّ وَلَمْ تَعْقِدْهُ الْمَرْأَةُ بِنَفْسِهَا، فَإِنْ زَوَّجَتِ الْمَرْأَةُ نَفْسَهَا وَعَقَدَتْ عُقْدَةَ النِّكَاحِ مِنْ غَيْرِ وَلِيٍّ قَرِيبٍ وَلَا بَعِيدٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَإِنَّ هَذَا النِّكَاحَ لَا يُقَرُّ أَبَدًا عَلَى حَالٍ وَإِنْ تَطَاوَلَ وَوَلَدَتِ الْأَوْلَادَ، وَلَكِنَّهُ يُلْحَقُ الْوَلَدُ إِنْ دَخَلَ، وَيَسْقُطُ الحد، ولا بد مِنْ فَسْخِ ذَلِكَ النِّكَاحِ عَلَى كُلِّ حَالٍ. وَقَالَ ابْنُ نَافِعٍ عَنْ مَالِكٍ: الْفَسْخُ فِيهِ بِغَيْرِ طَلَاقٍ. الْخَامِسَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي مَنَازِلِ الْأَوْلِيَاءِ وَتَرْتِيبِهِمْ، فَكَانَ مَالِكٌ يَقُولُ: أَوَّلُهُمُ الْبَنُونَ وَإِنْ سَفَلُوا، ثُمَّ الْآبَاءُ، ثُمَّ الْإِخْوَةُ لِلْأَبِ وَالْأُمِّ، ثُمَّ لِلْأَبِ، ثُمَّ بَنُو الْإِخْوَةِ لِلْأَبِ وَالْأُمِّ، ثُمَّ بَنُو الْإِخْوَةِ لِلْأَبِ، ثُمَّ الْأَجْدَادُ لِلْأَبِ وَإِنْ عَلَوْا، ثُمَّ الْعُمُومَةُ عَلَى تَرْتِيبِ الْإِخْوَةِ، ثُمَّ بَنُوهُمْ عَلَى تَرْتِيبِ بَنِي الْإِخْوَةِ وَإِنْ سَفَلُوا، ثُمَّ الْمَوْلَى ثُمَّ السُّلْطَانُ أَوْ قَاضِيهِ. وَالْوَصِيُّ مُقَدَّمٌ فِي إِنْكَاحِ الْأَيْتَامِ عَلَى الْأَوْلِيَاءِ، وَهُوَ خَلِيفَةُ الْأَبِ وَوَكِيلُهُ، فَأَشْبَهَ حَالُهُ لَوْ كَانَ الْأَبُ حَيًّا. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا وِلَايَةَ لِأَحَدٍ مَعَ الْأَبِ، فَإِنْ مَاتَ فَالْجَدُّ، ثُمَّ أَبُ أَبِ الْجَدِّ، لِأَنَّهُمْ كُلَّهُمْ آبَاءٌ. وَالْوِلَايَةُ بَعْدَ الْجَدِّ لِلْإِخْوَةِ، ثُمَّ الْأَقْرَبُ. وَقَالَ الْمُزَنِيُّ: قَالَ فِي الْجَدِيدِ: مَنِ انْفَرَدَ بِأُمٍّ كَانَ أَوْلَى بِالنِّكَاحِ، كَالْمِيرَاثِ. وَقَالَ فِي الْقَدِيمِ: هُمَا سَوَاءٌ. قُلْتُ: وَرَوَى الْمَدَنِيُّونَ عَنْ مَالِكٍ مِثْلَ قَوْلِ الشَّافِعِيِّ، وَأَنَّ الْأَبَ أَوْلَى مِنَ الِابْنِ، وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيْ أَبِي حَنِيفَةَ، حَكَاهُ الْبَاجِيُّ. وَرُوِيَ عَنِ الْمُغِيرَةِ أَنَّهُ قَالَ: الْجَدُّ أَوْلَى مِنَ الْإِخْوَةِ، وَالْمَشْهُورُ مِنَ الْمَذْهَبِ مَا قَدَّمْنَاهُ. وَقَالَ أَحْمَدُ: أَحَقُّهُمْ بِالْمَرْأَةِ أَنْ يُزَوِّجَهَا أَبُوهَا، ثُمَّ الِابْنُ، ثُمَّ الْأَخُ، ثُمَّ ابْنُهُ، ثُمَّ الْعَمُّ. وَقَالَ إِسْحَاقُ: الِابْنُ أَوْلَى مِنَ الْأَبِ، كَمَا قَالَهُ مَالِكٌ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ، لان عمر بن أُمِّ سَلَمَةَ زَوَّجَهَا بِإِذْنِهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.
{ فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ } “onlara engel olmayın” [buyurmuştur]. Peygamber aleyhisselâm da: « لَا نِكَاحَ إِلَّا بِوَلِيٍّ » «Velisiz nikah olmaz» buyurmuştur. [Âlimler] durumu sıradan kadın ile şerefli kadın arasında bir ayrım yapmamışlardır. Çünkü âlimler, Peygamber aleyhisselâm'ın: « الْمُسْلِمُونَ تَتَكَافَؤُ دِمَاؤُهُمْ » «Müslümanların kanları birbirine denktir» buyruğundan ötürü kan hususunda aralarında hiçbir fark olmadığı üzerinde icmâ etmişlerdir; diğer hükümler de böyledir. Kitap'ta da Sünnet'te de bunlardan hiçbirinde soylu ile alt tabakadan olan arasında bir fark yoktur. Dördüncü Mesele- Velisiz kıyılan ve zifaftan önce velinin onayladığı nikah hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve Abdülmelik hariç arkadaşları şöyle demiştir: Eğer velinin bu onayı aradan fazla zaman geçmeden olmuşsa, zifaf gerçekleşmiş olsun veya olmasın bu caizdir. Bu durum, nikah akdini veli olmayan biri kıydığı ve kadın da kendi başına akdi yapmadığı takdirdedir. Şayet kadın kendi kendisini evlendirir ve Müslümanlardan yakın yahut uzak hiçbir veli olmaksızın nikah akdini bizzat akdederse, bu nikah üzerinden uzun zaman geçse ve kadın çocuk doğursa bile hiçbir surette asla onaylanmaz. Fakat zifaf vuku bulmuşsa çocuk nesep olarak bağlanır, had cezası düşer ve bu nikahın her hâlükârda feshedilmesi gerekir. İbn Nâfi', Mâlik'ten şöyle rivayet etmiştir: Buradaki fesih talaksızdır. Beşinci Mesele- Âlimler velilerin dereceleri ve sıralamaları hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik şöyle derdi: Onların ilki -ne kadar aşağı inerse insin- oğullar, sonra babalar, sonra anne-baba bir öz kardeşler, sonra baba bir kardeşler, sonra anne-baba bir kardeşlerin oğulları, sonra baba bir kardeşlerin oğulları, sonra -ne kadar yukarı çıkarsa çıksın- baba tarafından dedeler, sonra kardeşlerin sıralamasına göre amcalar, sonra -ne kadar aşağı inerse insin- kardeş çocuklarının sıralamasına göre amca çocukları, sonra azat eden efendi, sonra sultan veya onun kadısıdır. Yetimlerin evlendirilmesinde vasi diğer velilerden öne geçer; o, babanın halefi ve vekili olup onun durumu baba hayatta olsaydı ne olacaksa ona benzer. Şâfiî şöyle demiştir: Babanın bulunduğu yerde kimsenin velayeti yoktur. Şayet o vefat ederse [velayet] dedeye, sonra dedenin babasına geçer; çünkü bunların hepsi babadır. Dedenin ardından velayet kardeşlere, sonra en yakın olanadır. el-Müzenî şöyle demiştir: Şâfiî [kavl-i] cedîdde: 'Tıpkı mirasta olduğu gibi hem anne hem babadan ortak olan [öz kardeş], evlendirmede daha önceliklidir' demiştir. [Kavl-i] kadîmde ise: 'İkisi eşittir' demiştir. Derim ki: Medineliler de Mâlik'ten Şâfiî'nin görüşü gibi bir rivayet aktarmışlardır; buna göre baba oğuldan daha önceliklidir. Bu aynı zamanda Ebû Hanîfe'nin iki görüşünden biridir; bunu el-Bâcî nakletmiştir. Muğîre'den ise: 'Dede kardeşlerden daha önceliklidir' dediği rivayet edilmiştir. Mezhepte meşhur olan ise daha önce zikrettiğimizdir. Ahmed şöyle demiştir: Kadını evlendirmeye en layık olanı babası, sonra oğlu, sonra kardeşi, sonra kardeşinin oğlu, sonra amcasıdır. İshâk ise şöyle demiştir: Mâlik'in dediği gibi oğul babadan daha önceliklidir; İbnü'l-Münzir de bunu tercih etmiştir. Çünkü Ümmü Seleme'nin oğlu Ömer, annesinin izniyle onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile evlendirmiştir.
قُلْتُ: أَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ وَتَرْجَمَ لَهُ (إِنْكَاحُ الِابْنِ أُمَّهُ). قُلْتُ: وَكَثِيرًا مَا يَسْتَدِلُّ بِهَذَا عُلَمَاؤُنَا وَلَيْسَ بِشَيْءٍ، وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ مَا ثَبَتَ فِي الصِّحَاحِ أَنَّ عُمَرَ بْنَ أَبِي سَلَمَةَ قَالَ: كُنْتُ غُلَامًا فِي حِجْرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَكَانَتْ يَدَيَّ تَطِيشُ فِي الصَّحْفَةِ، فَقَالَ:" يَا غُلَامُ سَمِّ اللَّهَ وَكُلْ بِيَمِينِكَ وَكُلْ مِمَّا يَلِيكَ". وَقَالَ أَبُو عُمَرَ فِي كِتَابِ الِاسْتِيعَابِ: عُمَرُ بْنُ أَبِي سَلَمَةَ يُكَنَّى أَبَا حَفْصٍ، وُلِدَ فِي السَّنَةِ الثَّانِيَةِ مِنَ الْهِجْرَةِ بِأَرْضِ الْحَبَشَةِ. وَقِيلَ: إِنَّهُ كَانَ يَوْمَ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ابْنَ تِسْعِ سِنِينَ. قُلْتُ: وَمَنْ كَانَ سِنُّهُ هَذَا لَا يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ وَلِيًّا، وَلَكِنْ ذَكَرَ أَبُو عُمَرَ أَنَّ لِأَبِي سَلَمَةَ مِنْ أُمِّ سَلَمَةَ ابْنًا آخَرَ اسْمُهُ سَلَمَةُ، وَهُوَ الَّذِي عَقَدَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَلَى أُمِّهِ أُمِّ سَلَمَةَ، وَكَانَ سَلَمَةُ أَسَنَّ مِنْ أَخِيهِ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، وَلَا أَحْفَظُ لَهُ رِوَايَةً عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَقَدْ رَوَى عَنْهُ عُمَرُ أَخُوهُ. السَّادِسَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي الرَّجُلِ يُزَوِّجُ الْمَرْأَةَ الْأَبْعَدُ مِنَ الْأَوْلِيَاءِ- كَذَا وَقَعَ، وَالْأَقْرَبُ عِبَارَةً أَنْ يُقَالَ: اخْتُلِفَ فِي الْمَرْأَةِ يُزَوِّجُهَا مِنْ أَوْلِيَائِهَا الْأَبْعَدُ وَالْأَقْعَدُ حَاضِرٌ، فَقَالَ الشَّافِعِيُّ: النِّكَاحُ بَاطِلٌ. وَقَالَ مَالِكٌ: النِّكَاحُ جَائِزٌ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: إِنْ لَمْ يُنْكِرِ الْأَقْعَدُ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ وَلَا رَدَّهُ نَفَذَ، وَإِنْ أَنْكَرَهُ وَهِيَ ثَيِّبٌ أَوْ بِكْرٌ بَالِغٌ يَتِيمَةٌ وَلَا وَصِيَّ لَهَا فَقَدِ اخْتَلَفَ قَوْلُ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ وَجَمَاعَةٍ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ فِي ذَلِكَ، فَقَالَ مِنْهُمْ قَائِلُونَ: لَا يُرَدُّ ذَلِكَ وَيَنْفُذُ، لِأَنَّهُ نِكَاحٌ انْعَقَدَ بِإِذْنِ وَلِيٍّ مِنَ الْفَخِذِ وَالْعَشِيرَةِ. وَمَنْ قَالَ هَذَا مِنْهُمْ لَا يَنْفُذُ قَالَ: إِنَّمَا جَاءَتِ الرُّتْبَةُ فِي الْأَوْلِيَاءِ عَلَى الْأَفْضَلِ وَالْأَوْلَى، وَذَلِكَ مُسْتَحَبٌّ وَلَيْسَ بِوَاجِبٍ. وَهَذَا تَحْصِيلُ مَذْهَبِ مَالِكٍ عِنْدَ أَكْثَرِ أَصْحَابِهِ، وَإِيَّاهُ اخْتَارَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ وَأَتْبَاعُهُ. وَقِيلَ: يَنْظُرُ السُّلْطَانُ فِي ذَلِكَ وَيَسْأَلُ الْوَلِيَّ الْأَقْرَبَ عَلَى مَا يُنْكِرُهُ، ثُمَّ إِنْ رَأَى إِمْضَاءَهُ أَمْضَاهُ، وَإِنْ رَأَى أَنْ يَرُدَّهُ رَدَّهُ. وَقِيلَ: بَلْ لِلْأَقْعَدِ رَدُّهُ عَلَى كُلِّ حَالٍ، لِأَنَّهُ حَقٌّ لَهُ. وَقِيلَ: لَهُ رَدُّهُ وَإِجَازَتُهُ مَا لَمْ يَطُلْ مُكْثُهَا وَتَلِدِ الأولاد، وهذه كلها أقاويل أهل المدينة.
Derim ki: Bunu Nesâî, Ümmü Seleme'den rivayet etmiş ve buna "Oğlun annesini evlendirmesi" başlığını koymuştur. Derim ki: Âlimlerimiz çok defa bununla delil getirirler; fakat bu bir şey [ifade etmez] değildir. Buna delil ise sahih hadis kitaplarında Ömer b. Ebî Seleme'nin şöyle dediğinin sabit olmasıdır: "Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in himayesinde bir çocuktum ve elim yemek tabağında dolaşıp duruyordu. Bunun üzerine o şöyle buyurdu: «Ey çocuk! Allah'ın adını an (besmele çek), sağ elinle ye ve önünden ye!»" Ebû Ömer el-İstîâb adlı kitabında şöyle demiştir: "Ömer b. Ebî Seleme, Ebû Hafs künyesiyle bilinir; hicretin ikinci senesinde Habeşistan topraklarında doğmuştur." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiği gün onun dokuz yaşında olduğu da söylenmiştir. Derim ki: Yaşı bu olan bir kimse veli olmaya elverişli değildir. Lakin Ebû Ömer, Ebû Seleme'nin Ümmü Seleme'den Seleme adında başka bir oğlunun daha bulunduğunu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile annesi Ümmü Seleme'nin nikah akdini yapanın o olduğunu zikretmiştir. Seleme, kardeşi Ömer b. Ebî Seleme'den daha büyüktü. Onun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir rivayetini bilmiyorum; kardeşi Ömer ondan rivayette bulunmuştur. Altıncı Mesele- Velilerden en uzak olanının kadını evlendirmesi hususunda ihtilaf etmişlerdir. [Metinde] böyle vaki olmuştur; ifade olarak en uygun olanı ise şöyle denilmesidir: Kadını, velilerinden daha yakın olanı hazır iken velilerinden en uzak olanının evlendirmesi hususunda ihtilaf edilmiştir. Şâfiî: "Nikah batıldır" demiştir. Mâlik ise: "Nikah caizdir" demiştir. İbn Abdilberr şöyle demiştir: En yakın veli buna hiçbir şekilde itiraz etmez ve onu reddetmezse nikah geçerli olur. Şayet itiraz ederse ve kadın da dul yahut buluğa ermiş yetim bir bakire olup bir vasisi de yoksa, bu hususta Mâlik'in, ashabının ve Medine ehlinden bir topluluğun görüşü farklılık göstermiştir. Onlardan bir kısmı: "Bu [nikah] bozulmaz ve geçerli olur; çünkü o, oymaktan ve aşiretten bir velinin izniyle kıyılmış bir nikahtır" demişlerdir. Onlardan "Bu [nikah] geçerli olmaz" diyen kimse ise şöyle demiştir: "Veliler arasındaki sıra ancak en faziletli ve en layık olan esasına göre gelmiştir; bu da müstehaptır, vacip değildir." Mâlik'in mezhebinin ashabının çoğunluğuna göre tespiti budur; İsmâil b. İshâk ve ona tabi olanlar da bunu tercih etmiştir. Şöyle de denilmiştir: Sultan bu duruma bakar ve itiraz ettiği hususta en yakın veliye sorar; sonra bunu geçerli kılmayı uygun görürse geçerli kılar, reddetmeyi uygun görürse reddeder. Şöyle de denilmiştir: Aksine en yakın velinin bunu her halükarda reddetme hakkı vardır; çünkü bu onun hakkıdır. Yine şöyle denilmiştir: Kadının [bu nikah altındaki] beraberliği uzayıp çocuklar doğurmadığı sürece onun bunu reddetme ve onaylama hakkı vardır. Bunların tamamı Medine ehlinin görüşleridir.
السَّابِعَةُ- فَلَوْ كَانَ الْوَلِيُّ الْأَقْرَبُ مَحْبُوسًا أَوْ سَفِيهًا زَوَّجَهَا مَنْ يَلِيهِ مِنْ أَوْلِيَائِهَا، وَعُدَّ كَالْمَيِّتِ مِنْهُمْ، وَكَذَلِكَ إِذَا غَابَ الْأَقْرَبُ مِنْ أَوْلِيَائِهَا غَيْبَةً بَعِيدَةً أَوْ غَيْبَةً لَا يُرْجَى لَهَا أَوْبَةٌ سَرِيعَةٌ زَوَّجَهَا مَنْ يَلِيهِ مِنَ الْأَوْلِيَاءِ. وَقَدْ قِيلَ: إِذَا غَابَ أَقْرَبُ أَوْلِيَائِهَا لَمْ يَكُنْ لِلَّذِي يَلِيهِ تَزْوِيجُهَا، وَيُزَوِّجُهَا الْحَاكِمُ، وَالْأَوَّلُ قَوْلُ مَالِكٍ. الثَّامِنَةُ- وَإِذَا كَانَ الْوَلِيَّانِ قَدِ اسْتَوَيَا فِي الْقُعْدَدِ وَغَابَ أَحَدُهُمَا وَفَوَّضَتِ الْمَرْأَةُ عَقْدَ نِكَاحِهَا إِلَى الْحَاضِرِ لَمْ يَكُنْ لِلْغَائِبِ إِنْ قَدِمَ نُكْرَتُهُ. وَإِنْ كَانَا حَاضِرَيْنِ فَفَوَّضَتْ أَمْرَهَا إِلَى أَحَدِهِمَا لَمْ يُزَوِّجْهَا إِلَّا بِإِذْنِ صَاحِبِهِ، فَإِنِ اخْتَلَفَا نَظَرَ الْحَاكِمُ فِي ذَلِكَ، وَأَجَازَ عَلَيْهَا رَأْيَ أَحْسَنِهِمَا نَظَرًا لَهَا، رَوَاهُ ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ. التَّاسِعَةُ- وَأَمَّا الشَّهَادَةُ عَلَى النِّكَاحِ فَلَيْسَتْ بِرُكْنٍ عِنْدَ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ، وَيَكْفِي مِنْ ذَلِكَ شُهْرَتُهُ وَالْإِعْلَانُ بِهِ، وَخَرَجَ عَنْ أَنْ يَكُونَ نِكَاحَ سِرٍّ. قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ: لَوْ زَوَّجَ بِبَيِّنَةٍ، وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَكْتُمُوا ذَلِكَ لَمْ يَجُزِ النِّكَاحُ، لِأَنَّهُ نِكَاحُ سِرٍّ. وَإِنْ تَزَوَّجَ بِغَيْرِ بَيِّنَةٍ عَلَى غَيْرِ اسْتِسْرَارٍ جَازَ، وَأَشْهَدَا فِيمَا يَسْتَقْبِلَانِ. وَرَوَى ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ فِي الرَّجُلِ يَتَزَوَّجُ الْمَرْأَةَ بِشَهَادَةِ رَجُلَيْنِ وَيَسْتَكْتِمُهُمَا قَالَ: يُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا بِتَطْلِيقَةٍ وَلَا يَجُوزُ النِّكَاحُ، وَلَهَا صَدَاقُهَا إِنْ كَانَ أَصَابَهَا، وَلَا يُعَاقَبُ الشَّاهِدَانِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُمَا: إِذَا تَزَوَّجَهَا بِشَاهِدَيْنِ وَقَالَ لَهُمَا: اكْتُمَا جَازَ النِّكَاحُ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَهَذَا قَوْلُ يَحْيَى بْنِ يَحْيَى اللَّيْثِيِّ الْأَنْدَلُسِيِّ صَاحِبِنَا، قَالَ: كُلُّ نِكَاحٍ شَهِدَ عَلَيْهِ رَجُلَانِ فَقَدْ خَرَجَ مِنْ حَدِّ السِّرِّ، وَأَظُنُّهُ حكاه عن الليث ابن سَعْدٍ. وَالسِّرُّ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ وَالْكُوفِيِّينَ وَمَنْ تَابَعَهُمْ: كُلُّ نِكَاحٍ لَمْ يَشْهَدْ عَلَيْهِ رَجُلَانِ فَصَاعِدًا، وَيُفْسَخُ عَلَى كُلِّ حَالٍ. قُلْتُ: قَوْلُ الشَّافِعِيِّ أَصَحُّ لِلْحَدِيثِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: لَا نِكَاحَ إِلَّا بِشَاهِدَيْ عَدْلٍ وَوَلِيٍّ مُرْشِدٍ، وَلَا مُخَالِفَ لَهُ مِنَ الصحابة فيما علمته. واحتج مالك
Yedinci [Mesele]- Şayet en yakın veli hapiste veya sefih olursa, kadını velilerinden onun ardından gelen kimse evlendirir ve o, aralarından ölmüş biri gibi sayılır. Aynı şekilde velilerinden en yakın olanı uzak bir yere veya çabuk dönmesi umulmayan bir yere gitmişse, kadını velilerden onun ardından gelen kimse evlendirir. Denildi ki: Velilerinden en yakını gâib olursa, onun ardından gelenin onu evlendirme yetkisi olmaz; onu hâkim evlendirir. Birinci görüş Mâlik'in kavlidir. Sekizinci [Mesele]- İki veli soy derecesinde (el-ku‘ded) eşit olur ve biri gâib olur da kadın nikâh akdini hazır bulunana devrederse, gâib olan veli geldiğinde buna itiraz etme hakkına sahip olamaz. Şayet ikisi de hazır bulunur da kadın işini bunlardan birine devrederse, diğeri izin vermedikçe onu evlendiremez. Şayet ihtilaf ederlerse hâkim bu duruma bakar ve kadın hakkında hangisinin görüşü daha hayırlı ise onun görüşünü kadın üzerinde geçerli kılar; bunu İbn Vehb, Mâlik'ten rivayet etmiştir. Dokuzuncu [Mesele]- Nikâhta şahitliğe gelince; Mâlik ve ashabına göre [şahitlik] bir rükün değildir. Bu hususta nikâhın şöhret bulması ve ilan edilmesi yeterlidir; böylece gizli nikâh olmaktan çıkar. İbnü'l-Kâsım, Mâlik'ten şöyle dediğini aktarmıştır: Şayet iki şahitle evlendirir ve bunu gizlemelerini emrederse bu nikâh caiz olmaz; zira o gizli nikâhtır. Eğer gizleme kastı olmaksızın şahitsiz evlenirse caizdir, ileride şahit tutarlar. İbn Vehb ise Mâlik'ten, iki adamın şahitliğiyle bir kadınla evlenip de onlardan bunu gizlemelerini isteyen kişi hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Araları bir talakla ayrılır ve nikâh caiz olmaz. Şayet onunla gerdeğe girmişse kadına mehri verilir; iki şahide ise ceza verilmez." Ebû Hanîfe, Şâfiî ve her ikisinin ashabı şöyle demiştir: "Kadınla iki şahit huzurunda evlenir ve onlara 'Gizleyin' derse nikâh caizdir." Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle dedi: "Bu, bizim [mezhep] arkadaşımız Yahyâ b. Yahyâ el-Leysî el-Endelüsî'nin de kavlidir. O şöyle demiştir: İki erkeğin şahit olduğu her nikâh gizlilik sınırından çıkmıştır; sanırım o bunu Leys b. Sa'd'dan nakletmiştir." Şâfiî'ye, Kûfelilere ve onlara tâbi olanlara göre gizli [nikâh]; üzerine iki veya daha fazla erkeğin şahit tutulmadığı her nikâhtır ve her hâlükârda feshedilir. Derim ki: Şâfiî'nin kavli, zikrettiğimiz hadisten ötürü daha sahihtir. İbn Abbâs'tan da şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Adaletli iki şahit ve reşit bir veli olmaksızın nikâh olmaz.» Bildiğim kadarıyla sahâbeden ona muhalif olan hiç kimse yoktur. Mâlik ise...
لِمَذْهَبِهِ أَنَّ الْبُيُوعَ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِيهَا الْإِشْهَادُ عِنْدَ الْعَقْدِ، وَقَدْ قَامَتِ الدَّلَالَةُ بِأَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ مِنْ فَرَائِضِ الْبُيُوعِ. وَالنِّكَاحُ الَّذِي لَمْ يَذْكُرِ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِ الْأَشْهَادَ أَحْرَى بِأَلَّا يَكُونَ الْإِشْهَادُ فِيهِ مِنْ شُرُوطِهِ وَفَرَائِضِهِ، وَإِنَّمَا الْغَرَضُ الْإِعْلَانُ وَالظُّهُورُ لِحِفْظِ الْأَنْسَابِ. وَالْإِشْهَادُ يَصْلُحُ بَعْدَ الْعَقْدِ لِلتَّدَاعِي وَالِاخْتِلَافِ فِيمَا يَنْعَقِدُ بَيْنَ الْمُتَنَاكِحِينَ، وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" أَعْلِنُوا النِّكَاحَ". وَقَوْلُ مَالِكٍ هَذَا قَوْلُ ابْنِ شِهَابٍ وَأَكْثَرِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ. الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ) أَيْ مَمْلُوكٌ (خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ) أَيْ حَسِيبٍ. (وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ) أَيْ حَسَبُهُ وَمَالُهُ، حَسَبَ مَا تَقَدَّمَ. وَقِيلَ الْمَعْنَى: وَلَرَجُلٌ مُؤْمِنٌ، وَكَذَا ولأمة مؤمنة، أي ولا امرأة مُؤْمِنَةٌ، كَمَا بَيَّنَّاهُ. قَالَ ﷺ:" كُلُّ رِجَالِكُمْ عَبِيدُ اللَّهِ وَكُلُّ نِسَائِكُمْ إِمَاءُ اللَّهِ" وَقَالَ:" لَا تَمْنَعُوا إِمَاءَ اللَّهِ مَسَاجِدَ اللَّهِ" وَقَالَ تَعَالَى:" نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ ". وَهَذَا أَحْسَنُ مَا حُمِلَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَبِهِ يَرْتَفِعُ النِّزَاعُ وَيَزُولُ الخلاف، والله الموفق. الحادية عشر- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أُولئِكَ) إِشَارَةٌ لِلْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ. (يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ) أَيْ إِلَى الْأَعْمَالِ الْمُوجِبَةِ لِلنَّارِ، فَإِنَّ صُحْبَتَهُمْ وَمُعَاشَرَتَهُمْ تُوجِبُ الِانْحِطَاطَ فِي كَثِيرٍ من هواهم مع تربيتهم النسل. (وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى الْجَنَّةِ) أَيْ إِلَى عَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ. (بِإِذْنِهِ) أي بأمره، قاله الزجاج.
mezhebine şunu delil getirmiştir: Allah Teâlâ'nın akit esnasında şahit tutulmasından bahsettiği alışverişlerde, bunun alışverişin farzlarından olmadığına dair delil sabit olmuştur. Allah Teâlâ'nın hakkında şahit tutmaktan bahsetmediği nikah ise, şahitliğin onun şartlarından ve farzlarından olmamasına daha layıktır. Bundaki asıl amaç, neseplerin korunması için ilan ve aleniyettir. Şahitlik ise akitten sonra taraflar arasında akdedilen hususlardaki davalaşma ve ihtilaflar için elverişlidir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den: "Nikahı ilan ediniz" buyurduğu rivayet edilmiştir. Mâlik'in bu görüşü, İbn Şihâb'ın ve Medine ehlinin çoğunun kavlidir. Onuncu Mesele- Allah Teâlâ'nın: (وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ) { وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ } “Elbette mümin bir köle” yani memlûk olan bir köle; (خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ) { خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ } “müşrik bir erkekten daha hayırlıdır” yani hasep sahibi olan birinden. (وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ) { وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ } “hoşunuza gitse bile” yani daha önce geçtiği üzere hasebi ve malı hoşunuza gitse bile. Anlamın: 'Mümin bir erkek, elbette mümin bir cariye de [mümin bir kadındır]' şeklinde olduğu da söylenmiştir; nitekim açıkladığımız gibidir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Erkeklerinizin hepsi Allah'ın kullarıdır ve kadınlarınızın hepsi de Allah'ın cariyeleridir." Yine: "Allah'ın cariyelerini [kadınları] Allah'ın mescitlerinden alıkoymayın" buyurmuştur. Allah Teâlâ da: "O ne güzel kuldu! Şüphesiz o, çok yönelen biriydi" buyurmuştur. Bu ayetteki ifadenin hamledildiği en güzel anlam budur; nitekim bununla çekişme kalkar ve ihtilaf zail olur. Muvaffak kılan Allah'tır. On Birinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: (أُولئِكَ) { أُولئِكَ } “Onlar” ifadesi, müşrik erkeklere ve müşrik kadınlara bir işarettir. (يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ) { يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ } “ateşe çağırırlar” yani ateşi gerektiren amellere çağırırlar; çünkü onlarla arkadaşlık ve bir arada yaşamak, nesli yetiştirmelerinin yanı sıra onların birçok hevasına kapılmayı gerektirir. (وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى الْجَنَّةِ) { وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى الْجَنَّةِ } “Allah ise cennete çağırır” yani cennet ehlinin ameline çağırır. (بِإِذْنِهِ) { بِإِذْنِهِ } “kendi izniyle” yani emriyle; bunu ez-Zeccâc söylemiştir.
[سورة البقرة (٢): آية ٢٢٢]
[Bakara Suresi (2): Ayet 222]
وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذىً فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ فَإِذا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ (٢٢٢)
{ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذىً فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ فَإِذا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ (٢٢٢) } “Sana hayız halini sorarlar. De ki: 'O bir ezadır. Bu sebeple hayız halinde kadınlardan uzak durun ve temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın. Temizlendikleri zaman ise Allah'ın size emrettiği yerden onlara yaklaşın. Şüphesiz Allah, çokça tevbe edenleri sever ve tertemiz olanları da sever.' (222)”
فِيهِ أَرْبَعَ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ) ذَكَرَ الطَّبَرِيُّ عَنِ السُّدِّيِّ أَنَّ السَّائِلَ ثَابِتُ بْنُ الدَّحْدَاحِ- وَقِيلَ: أُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ وَعَبَّادُ بْنُ بِشْرٍ، وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ. وسبب السؤال
Bunda on dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ } “Sana hayız halini sorarlar” buyruğudur. Taberî, es-Süddî'den rivayetle soruyu soran kişinin Sâbit b. ed-Dahdâh olduğunu zikretmiştir. [Soruyu soranların] Üseyd b. Hudayr ile Abbâd b. Bişr olduğu da söylenmiştir ki çoğunluğun görüşü budur. Sorunun sebebi ise
فِيمَا قَالَ قَتَادَةُ وَغَيْرُهُ: أَنَّ الْعَرَبَ فِي الْمَدِينَةِ وَمَا وَالَاهَا كَانُوا قَدِ اسْتَنُّوا بِسُنَّةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي تَجَنُّبِ مُؤَاكَلَةِ الْحَائِضِ وَمُسَاكَنَتِهَا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: كَانُوا يَتَجَنَّبُونَ النِّسَاءَ فِي الْحَيْضِ، وَيَأْتُونَهُنَّ فِي أَدْبَارِهِنَّ مُدَّةَ زَمَنِ الْحَيْضِ، فَنَزَلَتْ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَنَسٍ: أَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا إِذَا حَاضَتِ الْمَرْأَةُ فِيهِمْ لَمْ يُؤَاكِلُوهَا وَلَمْ يُجَامِعُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ، فَسَأَلَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ ﷺ النَّبِيَّ ﷺ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذىً فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ" إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" اصْنَعُوا كُلَّ شي إِلَّا النِّكَاحَ" فَبَلَغَ ذَلِكَ الْيَهُودَ، فَقَالُوا: مَا يُرِيدُ هَذَا الرَّجُلُ أَنْ يَدَعَ مِنْ أَمْرِنَا شَيْئًا إِلَّا خَالَفَنَا فِيهِ، فَجَاءَ أُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ وَعَبَّادُ بْنُ بِشْرٍ فَقَالَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ الْيَهُودَ تَقُولُ كَذَا وَكَذَا، أَفَلَا نُجَامِعُهُنَّ؟ فَتَغَيَّرَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، حَتَّى ظَنَنَّا أَنْ قَدْ وَجَدَ عَلَيْهِمَا، فَخَرَجَا فَاسْتَقْبَلَهُمَا هَدِيَّةٌ مِنْ لَبَنٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَأَرْسَلَ فِي آثَارِهِمَا فَسَقَاهُمَا، فَعَرَفَا أَنْ لَمْ يَجِدْ عَلَيْهِمَا. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: كَانَتِ الْيَهُودُ وَالْمَجُوسُ تَجْتَنِبُ الْحَائِضَ، وَكَانَتِ النَّصَارَى يُجَامِعُونَ الْحُيَّضَ، فَأَمَرَ اللَّهُ بِالْقَصْدِ بَيْنَ هَذَيْنَ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (عَنِ الْمَحِيضِ) الْمَحِيضُ: الْحَيْضُ وَهُوَ مَصْدَرٌ، يُقَالُ: حَاضَتِ الْمَرْأَةُ حَيْضًا وَمَحَاضًا وَمَحِيضًا، فَهِيَ حَائِضٌ، وَحَائِضَةٌ أَيْضًا، عَنِ الْفَرَّاءِ وَأَنْشَدَ:
Katâde ve başkalarının dediğine göre şudur: Medine ve çevresindeki Araplar, hayızlı kadınla birlikte yemek yememe ve aynı evde oturmama hususunda İsrâiloğullarının adetine uymuşlardı; bunun üzerine bu ayet indi. Mücâhid ise şöyle demiştir: Hayız esnasında kadınlardan uzak dururlar ve hayız süresi boyunca onlara arkalarından [ters yoldan] yaklaşırlardı; bunun üzerine indi. Sahîh-i Müslim'de Enes'ten rivayet edildiğine göre: Yahudilerde bir kadın hayız olduğunda, onunla birlikte yemek yemezler ve evlerde onlarla bir arada bulunmazlardı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordular. Allah Teâlâ da: "Sana hayız halini sorarlar. De ki: O bir ezadır. Bu sebeple hayız halinde kadınlardan uzak durun..." ayetinin sonuna kadar indirdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Cinsel ilişki dışında her şeyi yapın" buyurdu. Bu durum Yahudilere ulaşınca: 'Bu adam, işlerimizden muhalefet etmediği hiçbir şey bırakmak istemiyor' dediler. Üseyd b. Hudayr ile Abbâd b. Bişr gelerek: 'Ey Allah'ın Resûlü! Yahudiler şöyle şöyle söylüyorlar; biz onlarla birlikte [ilişkide] bulunmayalım mı?' dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzü değişti, öyle ki onlara kızdığını zannettik. Çıktıklarında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelen süt hediyesiyle karşılaştılar. [Resûlullah] arkalarından adam gönderip onlara [o sütten] içirdi; böylece kendilerine kızmadığını anladılar. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Yahudiler ve Mecûsîler hayızlı kadından tamamen uzak dururlar, Hristiyanlar ise hayızlı kadınlarla cinsel ilişkide bulunurlardı; Allah ise bu ikisi arasında orta yolu emretti. İkincisi- Allah Teâlâ'nın: (عَنِ الْمَحِيضِ) { عَنِ الْمَحِيضِ } “Hayız halinden” buyruğudur. el-Mahîd (الْمَحِيضُ): Hayız demektir ve mastardır; kadının hayız görmesi durumunda: حَاضَتِ الْمَرْأَةُ حَيْضًا وَمَحَاضًا وَمَحِيضًا denir. O kadın hakkında حَائِضٌ denildiği gibi, Ferrâ'dan nakledildiğine göre حَائِضَةٌ de denir. Ferrâ şu beyti inşad etmiştir:
كَحَائِضَةٍ يُزْنَى بِهَا غَيْرَ طَاهِرِ
Temiz olmadığı halde kendisiyle zina edilen hayızlı bir kadın gibi
وَنِسَاءٌ حُيَّضٌ وَحَوَائِضٌ. وَالْحَيْضَةُ: الْمَرَّةُ الْوَاحِدَةُ. وَالْحِيضَةُ (بِالْكَسْرِ) الِاسْمُ، [وَالْجَمْعُ] الْحِيَضُ. وَالْحِيضَةُ أَيْضًا: الْخِرْقَةُ الَّتِي تَسْتَثْفِرُ بِهَا الْمَرْأَةُ. قَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: لَيْتَنِي كُنْتُ حِيضَةً ملقاة. وكذلك المحيضة، والجمع المحايض. وَقِيلَ: الْمَحِيضُ عِبَارَةٌ عَنِ الزَّمَانِ وَالْمَكَانِ، وَعَنِ الْحَيْضِ نَفْسِهِ، وَأَصْلُهُ فِي الزَّمَانِ وَالْمَكَانِ مَجَازٌ فِي الْحَيْضِ. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: الْمَحِيضُ اسْمٌ لِلْحَيْضِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُ رُؤْبَةَ فِي الْعَيْشِ:
Çoğulu نِسَاءٌ حُيَّضٌ ve حَوَائِضٌ şeklinde gelir. el-Hayda (الْحَيْضَةُ): Bir defa hayız olma anlamına gelir. Esre ile el-Hıyda (الْحِيضَةُ) ise isimdir, [çoğulu] el-Hıyad (الْحِيَضُ)'dur. el-Hıyda aynı zamanda kadının bez bağlandığı bez parçasıdır. Âişe radıyallâhu anhâ şöyle demiştir: 'Keşke bir kenara atılmış hayız bezi olsaydım.' Aynı şekilde el-Mahîda (الْمَحِيضَةُ) da denir, çoğulu el-Mahâyid (الْمَحَايِضُ)'dir. Mahîd kelimesinin zaman ve mekandan, bizzat hayzın kendisinden kinaye olduğu da söylenmiştir; aslı zaman ve mekanda olup hayız için kullanımı mecazdır. Taberî şöyle demiştir: Mahîd, hayız için bir isimdir; Ru'be'nin geçim (el-Ayş) hakkındaki şu sözü de bunun gibidir:
إِلَيْكَ أَشْكُو شدة المعيش ... ومر أعوام نتفن ريشي
Sana şikâyet ediyorum geçim sıkıntısını... Ve kanatlarımı yolan geçen yılları
وَأَصْلُ الْكَلِمَةِ مِنَ السَّيَلَانِ وَالِانْفِجَارِ، يُقَالُ: حَاضَ السَّيْلُ وَفَاضَ، وَحَاضَتِ الشَّجَرَةُ أَيْ سَالَتْ رُطُوبَتُهَا، وَمِنْهُ الْحَيْضُ أَيِ الْحَوْضُ، لِأَنَّ الْمَاءَ يَحِيضُ إِلَيْهِ أَيْ يَسِيلُ، وَالْعَرَبُ تُدْخِلُ الْوَاوَ عَلَى الْيَاءِ وَالْيَاءَ عَلَى الْوَاوِ، لِأَنَّهُمَا مِنْ حَيِّزٍ وَاحِدٍ. قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: الْمَحِيضُ وَالْحَيْضُ اجْتِمَاعُ الدَّمِ إِلَى ذَلِكَ الْمَوْضِعِ، وَبِهِ سُمِّيَ الْحَوْضُ لِاجْتِمَاعِ الْمَاءِ فِيهِ، يُقَالُ: حَاضَتِ الْمَرْأَةُ وَتَحَيَّضَتْ، وَدَرَسَتْ وَعَرَكَتْ، وَطَمِثَتْ، تَحِيضُ حَيْضًا وَمَحَاضًا وَمَحِيضًا إِذَا سَالَ الدَّمُ مِنْهَا فِي أَوْقَاتٍ مَعْلُومَةٍ. فَإِذَا سَالَ فِي غَيْرِ أَيَّامٍ مَعْلُومَةٍ، وَمِنْ غَيْرِ عِرْقِ الْمَحِيضِ قُلْتُ: اسْتُحِيضَتْ، فَهِيَ مُسْتَحَاضَةٌ. ابْنُ الْعَرَبِيِّ. وَلَهَا ثَمَانِيَةُ أَسْمَاءٍ: الْأَوَّلُ- حَائِضٌ. الثَّانِي- عَارِكٌ. الثَّالِثُ- فَارِكٌ. الرَّابِعُ- طَامِسٌ. الْخَامِسُ دَارِسٌ. السَّادِسُ- كَابِرٌ. السَّابِعُ- ضَاحِكٌ. الثَّامِنُ- طَامِثٌ. قَالَ مُجَاهِدٌ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" فَضَحِكَتْ" يَعْنِي حَاضَتْ. وَقِيلَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ" يَعْنِي حِضْنَ. وَسَيَأْتِي فِي مَوْضِعِهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّالِثَةُ- أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ لِلْمَرْأَةِ ثَلَاثَةَ أَحْكَامٍ فِي رُؤْيَتِهَا الدَّمَ الظَّاهِرَ السَّائِلَ مِنْ فَرْجِهَا، فَمِنْ ذَلِكَ الْحَيْضُ الْمَعْرُوفُ، وَدَمُهُ أَسْوَدُ خَاثِرٌ تَعْلُوهُ حُمْرَةٌ، تُتْرَكُ لَهُ الصَّلَاةُ وَالصَّوْمُ، لَا خِلَافَ فِي ذَلِكَ. وَقَدْ يَتَّصِلُ وَيَنْقَطِعُ، فَإِنِ اتَّصَلَ فَالْحُكْمُ ثَابِتٌ لَهُ، وَإِنِ انْقَطَعَ فَرَأَتِ الدَّمَ يَوْمًا وَالطُّهْرَ يَوْمًا، أَوْ رَأَتِ الدَّمَ يَوْمَيْنِ وَالطُّهْرَ يَوْمَيْنِ أَوْ يَوْمًا فَإِنَّهَا تَتْرُكُ الصَّلَاةَ فِي أَيَّامِ الدَّمِ، وَتَغْتَسِلُ عِنْدَ انْقِطَاعِهِ وَتُصَلِّي، ثُمَّ تُلَفِّقُ أَيَّامَ الدَّمِ وَتُلْغِي أَيَّامَ الطُّهْرِ الْمُتَخَلِّلَةَ لَهَا، وَلَا تَحْتَسِبُ بِهَا طُهْرًا فِي عِدَّةٍ وَلَا اسْتِبْرَاءَ. وَالْحَيْضُ خِلْقَةٌ فِي النِّسَاءِ، وَطَبْعٌ مُعْتَادٌ مَعْرُوفٌ مِنْهُنَّ. رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي أَضْحَى أَوْ فِطْرٍ إِلَى الْمُصَلَّى فَمَرَّ عَلَى النِّسَاءِ فَقَالَ:" يَا مَعْشَرَ النِّسَاءِ تَصَدَّقْنَ فَإِنِّي أُرِيتُكُنَّ أَكْثَرَ أَهْلِ النَّارِ- فَقُلْنَ وَبِمَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ- تُكْثِرْنَ اللَّعْنَ وَتَكْفُرْنَ الْعَشِيرَ مَا رَأَيْتُ مِنْ نَاقِصَاتِ عَقْلٍ وَدِينٍ أَذْهَبَ لِلُبِّ الرَّجُلِ الْحَازِمِ مِنْ إِحْدَاكُنَّ- قُلْنَ: وَمَا نُقْصَانُ عَقْلِنَا وَدِينِنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: أَلَيْسَ شَهَادَةُ الْمَرْأَةِ مِثْلَ نِصْفِ شَهَادَةِ الرَّجُلِ؟ قُلْنَ: بَلَى، قَالَ: فَذَلِكَ مِنْ نُقْصَانِ عَقْلِهَا أَلَيْسَ إِذَا حَاضَتْ لَمْ تُصَلِّ وَلَمْ تَصُمْ- قُلْنَ: بَلَى يَا رَسُولَ الله، قال- فذلك من نقصان دينها".
Kelimenin aslı akmak ve fışkırmak anlamından gelir. Nitekim sel aktı ve taştı anlamında (حَاضَ السَّيْلُ وَفَاضَ), ağacın özsuyu aktı anlamında da (حَاضَتِ الشَّجَرَةُ) denir. Havuz anlamına gelen havz (الْحَوْضُ) kelimesi de bundan türemiştir; çünkü su ona doğru akar, yani toplanır. Araplar vav harfini yâ harfinin, yâ harfini de vav harfinin yerine kullanırlar; çünkü her ikisi de aynı mahreçtendir. İbn Arefe şöyle demiştir: Mahîz (الْمَحِيضُ) ve hayız (الْحَيْضُ), kanın o mahalde toplanmasıdır. Havza da suyun orada toplanmasından ötürü bu isim verilmiştir. Kadın belirli vakitlerde kendisinden kan aktığı zaman (حَاضَتِ الْمَرْأَةُ وَتَحَيَّضَتْ), (وَدَرَسَتْ), (وَعَرَكَتْ) ve (وَطَمِثَتْ) denir; bunların masdarı (تَحِيضُ حَيْضًا وَمَحَاضًا وَمَحِيضًا) şeklinde gelir. Şayet kan belirli günlerin dışında ve hayız damarından başka bir damardan akarsa; kadın istihâza oldu (اسْتُحِيضَتْ) derim ki o kadın müstehâzadır (مُسْتَحَاضَةٌ). İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Hayızlı kadının sekiz ismi vardır: Birincisi: Hâiz (حَائِضٌ), ikincisi: Ârik (عَارِكٌ), üçüncüsü: Fârik (فَارِكٌ), dördüncüsü: Tâmis (طَامِسٌ), beşincisi: Dâris (دَارِسٌ), altıncısı: Kâbir (كَابِرٌ), yedincisi: Dâhik (ضَاحِكٌ), sekizincisi: Tâmis (طَامِثٌ). Mücâhid, Yüce Allah'ın: { فَضَحِكَتْ } “...güldü” kavli hakkında 'yani hayız oldu' demiştir. Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ } “Onu gördüklerinde gözlerinde büyüttüler” kavli hakkında da 'yani hayız oldular' denilmiştir. Bu husus inşâallahu teâlâ kendi yerinde gelecektir. Üçüncüsü: Âlimler, kadının fercinden dışarı akan kanı görmesi durumunda üç hükmü bulunduğu hususunda icmâ etmişlerdir: Bunlardan biri, bilinen hayızdır; bunun kanı siyah, koyu kıvamlı ve kırmızılığa çalan renktedir. Bu kan sebebiyle namaz ve oruç terk edilir, bunda hiçbir görüş ayrılığı yoktur. Bu kan kesintisiz sürebileceği gibi fasılalı da olabilir. Eğer kesintisiz sürerse hüküm onun için sabittir. Şayet fasılalı olur da bir gün kan bir gün temizlik görürse veya iki gün kan iki gün ya da bir gün temizlik görürse; kan gördüğü günlerde namazı terk eder, kan kesildiğinde gusledip namazını kılar. Ardından kan gördüğü günleri birbirine ekler (telfîk yapar), aradaki temizlik günlerini ise hesaba katmaz; bu günleri iddet veya istibrâda temizlik müddeti saymaz. Hayız kadınların fıtratında olan bir durum olup onlar için alışılagelmiş, bilinen bir tabiat halidir. Buhârî, Ebû Saîd el-Hudrî'den [şöyle dediğini] rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir kurban veya ramazan bayramında namazgâha çıktı, kadınların yanından geçti ve şöyle buyurdu: « يَا مَعْشَرَ النِّسَاءِ تَصَدَّقْنَ فَإِنِّي أُرِيتُكُنَّ أَكْثَرَ أَهْلِ النَّارِ » «Ey kadınlar topluluğu! Sadaka veriniz; zira bana cehennem ehlinin çoğunluğunu sizin oluşturduğunuz gösterildi.» Kadınlar: 'Ne sebeple ey Allah'ın Resûlü?' dediler. Şöyle buyurdu: « تُكْثِرْنَ اللَّعْنَ وَتَكْفُرْنَ الْعَشِيرَ مَا رَأَيْتُ مِنْ نَاقِصَاتِ عَقْلٍ وَدِينٍ أَذْهَبَ لِلُبِّ الرَّجُلِ الْحَازِمِ مِنْ إِحْدَاكُنَّ » «Çokça lanet eder ve kocanızın hakkına nankörlük edersiniz. Aklı başında ve tedbirli bir erkeğin aklını çelebilen, aklı ve dini eksik sizin gibi birilerini görmedim.» Kadınlar: 'Aklımızın ve dinimizin eksikliği nedir ey Allah'ın Resûlü?' dediler. Şöyle buyurdu: « أَلَيْسَ شَهَادَةُ الْمَرْأَةِ مِثْلَ نِصْفِ شَهَادَةِ الرَّجُلِ؟ » «Kadının şahitliği erkeğin şahitliğinin yarısı gibi değil midir?» Kadınlar: 'Evet [öyledir]' dediler. Resûlullah: « فَذَلِكَ مِنْ نُقْصَانِ عَقْلِهَا أَلَيْسَ إِذَا حَاضَتْ لَمْ تُصَلِّ وَلَمْ تَصُمْ » «İşte bu, onun aklının noksanlığındandır. Kadın hayız olduğunda namaz kılmaz ve oruç tutmaz değil mi?» buyurdu. Kadınlar: 'Evet, ey Allah'ın Resûlü' dediler. Resûlullah: « فذلك من نقصان دينها » «İşte bu da onun dininin noksanlığındandır» buyurdu.
وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الْحَائِضَ تَقْضِي الصَّوْمَ وَلَا تَقْضِي الصَّلَاةَ، لِحَدِيثِ مُعَاذَةَ قَالَتْ: سَأَلْتُ عَائِشَةَ فَقُلْتُ: مَا بَالُ الْحَائِضِ تَقْضِي الصَّوْمَ وَلَا تَقْضِي الصَّلَاةَ؟ قَالَتْ: أَحَرُورِيَّةٌ أَنْتِ؟ قُلْتُ: لَسْتُ بِحَرُورِيَّةٍ، وَلَكِنِّي أَسْأَلُ. قَالَتْ: كَانَ يُصِيبُنَا ذَلِكَ فَنُؤْمَرُ بِقَضَاءِ الصَّوْمِ وَلَا نُؤْمَرُ بِقَضَاءِ الصَّلَاةِ، خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ. فَإِذَا انْقَطَعَ عَنْهَا كَانَ طُهْرُهَا مِنْهُ الْغُسْلُ، عَلَى مَا يَأْتِي. الرَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي مِقْدَارِ الْحَيْضِ، فَقَالَ فُقَهَاءُ الْمَدِينَةِ: إِنَّ الْحَيْضَ لَا يَكُونُ أَكْثَرَ مِنْ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا، وَجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا فَمَا دُونَ، وَمَا زَادَ عَلَى خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا لَا يَكُونُ حَيْضًا وَإِنَّمَا هُوَ اسْتِحَاضَةٌ، هَذَا مَذْهَبُ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ لَا وَقْتَ لِقَلِيلِ الْحَيْضِ وَلَا لِكَثِيرِهِ إِلَّا مَا يُوجَدُ فِي النِّسَاءِ، فَكَأَنَّهُ تَرَكَ قَوْلَهُ الْأَوَّلَ وَرَجَعَ إِلَى عادة النساء. وقال محمد بن مسلمة: أَقَلُّ الطُّهْرِ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا، وَهُوَ اخْتِيَارُ أَكْثَرِ الْبَغْدَادِيِّينَ مِنَ الْمَالِكِيِّينَ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِمَا وَالثَّوْرِيِّ، وَهُوَ الصَّحِيحُ فِي الْبَابِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ جَعَلَ عِدَّةَ ذَوَاتِ الْأَقْرَاءِ ثَلَاثَ حِيَضٍ، وَجَعَلَ عِدَّةَ مَنْ لَا تَحِيضُ مِنْ كِبَرٍ أَوْ صِغَرٍ ثَلَاثَةَ أَشْهُرٍ، فَكَانَ كُلٌّ قُرْءٍ عِوَضًا مِنْ شَهْرٍ، وَالشَّهْرُ يَجْمَعُ الطُّهْرَ وَالْحَيْضَ. فَإِذَا قَلَّ الْحَيْضُ كَثُرَ الطُّهْرُ، وَإِذَا كَثُرَ الْحَيْضُ قَلَّ الطُّهْرُ، فَلَمَّا كَانَ أَكْثَرُ الْحَيْضِ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ بِإِزَائِهِ أَقَلُّ الطُّهْرِ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا لِيَكْمُلَ فِي الشَّهْرِ الْوَاحِدِ حَيْضٌ وَطُهْرٌ، وَهُوَ الْمُتَعَارَفُ فِي الْأَغْلَبِ مِنْ خِلْقَةِ النِّسَاءِ وَجِبِلَّتِهِنَّ مَعَ دَلَائِلِ الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: أَقَلُّ الْحَيْضِ يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ، وَأَكْثَرُهُ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا. وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِثْلَ قَوْلِ مَالِكٍ: إِنَّ ذَلِكَ مَرْدُودٌ إِلَى عُرْفِ النِّسَاءِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: أَقَلُّ الْحَيْضِ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ، وَأَكْثَرُهُ عَشَرَةٌ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: مَا نَقَصَ عِنْدَ هَؤُلَاءِ عَنْ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فَهُوَ اسْتِحَاضَةٌ، لَا يَمْنَعُ مِنَ الصَّلَاةِ إِلَّا عِنْدَ أَوَّلِ ظُهُورِهِ، لِأَنَّهُ لَا يُعْلَمُ مَبْلَغُ مُدَّتِهِ. ثُمَّ عَلَى الْمَرْأَةِ قَضَاءُ صَلَاةِ تِلْكَ
Âlimler, Muâze'nin rivayet ettiği hadis sebebiyle âdet gören kadının orucu kaza edip namazı kaza etmeyeceği hususunda icmâ etmişlerdir. Muâze şöyle demiştir: Âişe'ye sorup: «Âdet gören kadının durumu nedir ki orucu kaza ediyor da namazı kaza etmiyor?» dedim. O: «Sen Harûriyeli misin?» dedi. Ben: «Harûriyeli değilim, lakin [öğrenmek için] soruyorum» dedim. O da şöyle dedi: «Bu [durum] başımıza gelirdi de orucu kaza etmekle emrolunur, namazı kaza etmekle emrolunmazdık.» Bunu Müslim rivayet etmiştir. [Hayız kanı] kesildiği vakit, ileride geleceği üzere kadının bundan temizlenmesi gusletmekle olur. Dördüncü [Mesele]- Âlimler hayzın süresi konusunda ihtilaf etmişlerdir. Medine fakihleri şöyle demiştir: Hayız on beş günden fazla olamaz; on beş gün veya daha az olması caizdir. On beş günü aşan kan ise hayız olmayıp ancak istihâzadır (özür kanıdır). Mâlik ve ashabının mezhebi budur. Mâlik'ten, kadınlarda görülen durum müstesna, hayzın azı ve çoğu için belirli bir vakit olmadığı da rivayet edilmiştir. Sanki o, ilk görüşünü terk edip kadınların âdetine dönmüştür. Muhammed b. Mesleme ise: "Temizliğin en az süresi on beş gündür" demiştir ki bu, Bağdatlı Mâlikîlerin çoğunun tercihidir. Şâfiî, Ebû Hanîfe, her ikisinin ashabı ve Sevrî'nin görüşü de budur; bu baptaki sahih olan görüş de budur. Çünkü Yüce Allah, kurû' (hayız veya temizlik) sahibi kadınların iddetini üç hayız kılmış, yaşlılık veya küçüklük sebebiyle hayız görmeyenlerin iddetini ise üç ay kılmıştır. Böylece her bir kur', bir ayın karşılığı olmuştur; bir ay ise temizlik ve hayzı bir arada toplar. Hayız azaldığında temizlik artar, hayız çoğaldığında ise temizlik azalır. Hayzın en çoğu on beş gün olunca, bir ay içerisinde bir hayız ve bir temizliğin tamamlanabilmesi için onun karşılığında asgari temizliğin de on beş gün olması zorunlu olmuştur. Kur'an ve Sünnet'in delilleriyle birlikte kadınların fıtrat ve yaratılışlarının çoğunda bilinen ve geçerli olan da budur. Şâfiî şöyle demiştir: Hayzın en azı bir gün bir gece, en çoğu ise on beş gündür. Ondan, Mâlik'in görüşü gibi bunun kadınların örfüne bırakılacağı da rivayet edilmiştir. Ebû Hanîfe ve ashabı ise: "Hayzın en azı üç gün, en çoğu on gündür" demişlerdir. İbn Abdilberr şöyle demiştir: Bunlara göre üç günden az olan kan istihâzadır; süresinin ne kadar süreceği bilinmediği için sadece ilk ortaya çıktığı anda namaz kılmaya engel olur. Sonra kadının bu
الْأَوْقَاتِ، وَكَذَلِكَ مَا زَادَ عَلَى عَشَرَةِ أَيَّامٍ عِنْدَ الْكُوفِيِّينَ. وَعِنْدَ الْحِجَازِيِّينَ مَا زَادَ عَلَى خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا فَهُوَ اسْتِحَاضَةٌ. وَمَا كَانَ أَقَلَّ مِنْ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ فَهُوَ اسْتِحَاضَةٌ، وَهُوَ قَوْلُ الْأَوْزَاعِيِّ وَالطَّبَرِيِّ. وَمِمَّنْ قَالَ أَقَلُّ الْحَيْضِ يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ وَأَكْثَرُهُ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ وَأَبُو ثَوْرٍ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ. قَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: وَعِنْدَنَا امْرَأَةٌ تحيض غدوة وتطهر عشية. قد أَتَيْنَا عَلَى مَا لِلْعُلَمَاءِ فِي هَذَا الْبَابِ- مِنْ أَكْثَرِ الْحَيْضِ وَأَقَلِّهِ وَأَقَلِّ الطُّهْرِ، وَفَى الِاسْتِظْهَارِ، وَالْحُجَّةُ فِي ذَلِكَ- فِي" الْمُقْتَبَسِ فِي شَرْحِ مُوَطَّإِ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ" فَإِنْ كَانَتْ بِكْرًا مُبْتَدَأَةً فَإِنَّهَا تَجْلِسُ أَوَّلَ مَا تَرَى الدَّمَ فِي قَوْلِ الشَّافِعِيِّ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا، ثُمَّ تَغْتَسِلُ وَتُعِيدُ صَلَاةَ أَرْبَعَةَ عَشَرَ يَوْمًا. وَقَالَ مَالِكٌ: لَا تَقْضِي الصَّلَاةَ وَيُمْسِكُ عَنْهَا زَوْجُهَا. عَلِيُّ بْنُ زِيَادٍ عَنْهُ: تَجْلِسُ قَدْرَ لِدَاتِهَا، وَهَذَا قَوْلُ عَطَاءٍ وَالثَّوْرِيِّ وَغَيْرِهِمَا. ابْنُ حَنْبَلٍ: تَجْلِسُ يَوْمًا وَلَيْلَةً، ثُمَّ تَغْتَسِلُ وَتُصَلِّي وَلَا يَأْتِيهَا زَوْجُهَا. أَبُو حَنِيفَةَ وَأَبُو يُوسُفَ: تَدَعُ الصَّلَاةَ عَشْرًا، ثُمَّ تَغْتَسِلُ وَتُصَلِّي عِشْرِينَ يَوْمًا، ثُمَّ تَتْرُكُ الصَّلَاةَ بَعْدَ الْعِشْرِينَ عَشْرًا، فَيَكُونُ هَذَا حَالَهَا حَتَّى يَنْقَطِعَ الدَّمُ عَنْهَا. أَمَّا الَّتِي لَهَا أَيَّامٌ مَعْلُومَةٌ فَإِنَّهَا تَسْتَظْهِرُ عَلَى أَيَّامِهَا الْمَعْلُومَةِ بِثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، عَنْ مَالِكٍ: مَا لَمْ تُجَاوِزْ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا. الشَّافِعِيُّ: تَغْتَسِلُ إِذَا انْقَضَتْ أَيَّامُهَا بِغَيْرِ اسْتِظْهَارٍ. وَالثَّانِي مِنَ الدِّمَاءِ: دَمُ النِّفَاسِ عِنْدَ الْوِلَادَةِ، وَلَهُ أَيْضًا عِنْدَ الْعُلَمَاءِ حَدٌّ مَعْلُومٌ اخْتَلَفُوا فِيهِ، فَقِيلَ: شَهْرَانِ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ. وَقِيلَ: أَرْبَعُونَ يَوْمًا، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ. وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ. وَطُهْرُهَا عِنْدَ انْقِطَاعِهِ. وَالْغُسْلُ مِنْهُ كَالْغُسْلِ مِنَ الْجَنَابَةِ. قَالَ الْقَاضِي أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْوَهَّابِ: وَدَمُ الْحَيْضِ وَالنِّفَاسِ يَمْنَعَانِ أَحَدَ عَشَرَ شَيْئًا: وَهِيَ وُجُوبُ الصَّلَاةِ وَصِحَّةُ فِعْلِهَا وَفِعْلُ الصَّوْمِ دُونَ وُجُوبِهِ- وَفَائِدَةُ الْفَرْقِ لُزُومُ الْقَضَاءِ لِلصَّوْمِ وَنَفْيُهُ فِي الصَّلَاةِ- وَالْجِمَاعُ فِي الْفَرْجِ وَمَا دُونَهُ وَالْعِدَّةُ وَالطَّلَاقُ وَالطَّوَافُ وَمَسُّ الْمُصْحَفِ وَدُخُولُ الْمَسْجِدِ وَالِاعْتِكَافُ فِيهِ، وَفِي قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ رِوَايَتَانِ. وَالثَّالِثُ مِنَ الدِّمَاءِ: دَمٌ لَيْسَ بِعَادَةٍ وَلَا طَبْعٍ مِنْهُنَّ وَلَا خِلْقَةٍ، وَإِنَّمَا هُوَ عِرْقٌ انْقَطَعَ، سَائِلُهُ دَمٌ أَحْمَرُ لَا انْقِطَاعَ لَهُ إِلَّا عِنْدَ الْبُرْءِ مِنْهُ، فَهَذَا حُكْمُهُ أَنْ تَكُونَ الْمَرْأَةُ مِنْهُ طَاهِرَةً لَا يَمْنَعُهَا
vakitlerin namazını kaza etmesi gerekir; aynı şekilde Kûfelilere göre on günden fazla olan da böyledir. Hicazlılara göre ise on beş günden fazlası istihâzadır. Şâfiî'ye göre bir gün ve bir geceden az olan istihâzadır; Evzâî ve Taberî'nin kavli de budur. Hayzın en azı bir gün bir gece, en çoğu on beş gündür diyenlerden bazıları da Atâ b. Ebî Rabâh, Ebû Sevr ve Ahmed b. Hanbel'dir. Evzâî şöyle demiştir: 'Bizde sabahleyin hayız görüp akşamleyin temizlenen bir kadın vardır.' Âlimlerin bu babdaki hayzın en çoğu, en azı, temizliğin en azı, istizhâr ve bunlara dair deliller hakkındaki görüşlerini 'el-Muktebes fî Şerhi Muvatta'i Mâlik b. Enes' adlı eserimizde zikrettik. Şayet kadın ilk defa hayız gören bir bâkire ise, Şâfiî'nin kavline göre kanı ilk gördüğünde on beş gün bekler; sonra gusleder ve on dört günün namazını iade eder. Mâlik: 'Namazı kaza etmez ve kocası ondan uzak durur' demiştir. Ali b. Ziyâd'ın ondan nakline göre: 'Yaşıtları kadar bekler'; Atâ, Sevrî ve başkalarının kavli de budur. İbn Hanbel: 'Bir gün bir gece bekler, sonra gusledip namaz kılar ve kocası onunla ilişkide bulunmaz' demiştir. Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf: 'On gün namazı bırakır, sonra gusledip yirmi gün namaz kılar; yirmi günden sonra on gün namazı terk eder; kan kendisinden kesilinceye kadar hali bu şekilde devam eder' demişlerdir. Belirli günleri olan kadına gelince; Mâlik'ten nakledildiğine göre: On beş günü aşmamak şartıyla belirli günlerinin üzerine üç gün ekler (istizhâr yapar). Şâfiî: 'İstizhâr yapmaksızın günleri sona erdiğinde gusleder' demiştir. Kanların ikincisi: Doğum anındaki nifas kanıdır; bunun da âlimler nezdinde ihtilaf ettikleri belirli bir sınırı vardır: İki aydır denilmiştir ki bu Mâlik'in kavlidir; kırk gündür denilmiştir ki bu Şâfiî'nin kavlidir; bundan başka da söylenmiştir. Temizliği ise kanın kesilmesi iledir. Ondan dolayı gusletmek, cünüplükten gusletmek gibidir. Kâdı Ebû Muhammed Abdülvehhâb şöyle demiştir: Hayız ve nifas kanı on bir şeyi engeller; bunlar: Namazın vacip olması, fiilen kılınmasının sahih olması, orucun vacip olmaksızın tutulması -farkın faydası orucun kazasının gerekmesi ve namazda kazanın nefiy edilmesidir-, fercden ve fercin dışından cima, iddet, talak, tavaf, mushafa dokunmak, mescide girmek ve orada itikafa girmektir; Kur'an okuma hususunda ise iki rivayet vardır. Kanların üçüncüsü: Kadınların ne bir adeti ne bir tabiatı ne de fıtratı olan bir kandır; o ancak kopan bir damardır; akan kısmı kırmızı bir kandır ve iyileşmedikçe kesilmez; işte bunun hükmü, kadının bundan dolayı temiz sayılmasıdır; onu
مِنْ صَلَاةٍ وَلَا صَوْمٍ بِإِجْمَاعٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ وَاتِّفَاقٍ مِنَ الْآثَارِ الْمَرْفُوعَةِ إِذَا كَانَ مَعْلُومًا أَنَّهُ دَمُ عِرْقٍ لَا دَمُ حَيْضٍ. رَوَى مَالِكٌ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا قَالَتْ: قَالَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ أَبِي حُبَيْشٍ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي لَا أَطْهُرُ! أَفَأَدَعُ الصَّلَاةَ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إنما ذَلِكَ عِرْقٌ وَلَيْسَ بِالْحَيْضَةِ إِذَا أَقْبَلَتِ الْحَيْضَةُ فَدَعِي الصَّلَاةَ فَإِذَا ذَهَبَ قَدْرُهَا فَاغْسِلِي عَنْكِ الدَّمَ وَصَلِّي". وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ مَعَ صِحَّتِهِ وَقِلَّةِ أَلْفَاظِهِ مَا يُفَسِّرُ لَكَ أَحْكَامَ الْحَائِضِ وَالْمُسْتَحَاضَةِ، وَهُوَ أَصَحُّ مَا رُوِيَ فِي هَذَا الْبَابِ، وَهُوَ يَرُدُّ مَا رُوِيَ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَمَكْحُولٍ أَنَّ الْحَائِضَ تَغْتَسِلُ وَتَتَوَضَّأُ عِنْدَ كُلِّ وَقْتِ صَلَاةٍ، وَتَسْتَقْبِلُ الْقِبْلَةَ ذَاكِرَةَ اللَّهِ ﷿ جَالِسَةً. وَفِيهِ أَنَّ الْحَائِضَ لَا تُصَلِّي، وَهُوَ إِجْمَاعٌ مِنْ كَافَّةِ الْعُلَمَاءِ إِلَّا طَوَائِفَ مِنَ الْخَوَارِجِ يَرَوْنَ عَلَى الْحَائِضِ الصَّلَاةَ. وَفِيهِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُسْتَحَاضَةَ لَا يَلْزَمُهَا غَيْرُ ذَلِكَ الْغُسْلِ الَّذِي تَغْتَسِلُ مِنْ حَيْضِهَا، وَلَوْ لَزِمَهَا غَيْرُهُ لَأَمَرَهَا بِهِ، وَفِيهِ رَدٌّ لِقَوْلِ مَنْ رَأَى ذَلِكَ عَلَيْهَا لِكُلِّ صَلَاةٍ. وَلِقَوْلِ مَنْ رَأَى عَلَيْهَا أَنْ تَجْمَعَ بَيْنَ صَلَاتَيِ النَّهَارِ بِغُسْلٍ وَاحِدٍ، وَصَلَاتَيِ اللَّيْلِ بِغُسْلٍ وَاحِدٍ وَتَغْتَسِلُ لِلصُّبْحِ. وَلِقَوْلِ مَنْ قَالَ: تَغْتَسِلُ مِنْ طُهْرٍ إِلَى طُهْرٍ. وَلِقَوْلِ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ مِنْ طُهْرٍ إِلَى طُهْرٍ، لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمْ يَأْمُرْهَا بِشَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ. وَفِيهِ رَدٌّ لِقَوْلِ مَنْ قَالَ بِالِاسْتِظْهَارِ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَهَا إِذَا عَلِمَتْ أَنَّ حَيْضَتَهَا قَدْ أَدْبَرَتْ وَذَهَبَتْ أَنْ تَغْتَسِلَ وَتُصَلِّيَ، وَلَمْ يَأْمُرْهَا أَنْ تَتْرُكَ الصَّلَاةَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ لانتظار حيض يجئ، أو لا يجئ، وَالِاحْتِيَاطُ إِنَّمَا يَكُونُ فِي عَمَلِ الصَّلَاةِ لَا فِي تَرْكِهَا. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ هُوَ أَذىً) أي هو شي تَتَأَذَّى بِهِ الْمَرْأَةُ وَغَيْرُهَا أَيْ بِرَائِحَةِ دَمِ الْحَيْضِ. وَالْأَذَى كِنَايَةٌ عَنِ الْقَذَرِ عَلَى الْجُمْلَةِ. وَيُطْلَقُ عَلَى الْقَوْلِ الْمَكْرُوهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى " أَيْ بِمَا تَسْمَعُهُ مِنَ الْمَكْرُوهِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَدَعْ أَذاهُمْ " أَيْ دَعْ أَذَى الْمُنَافِقِينَ لَا تُجَازِهِمْ إلا
âlimlerin icmâı ve merfû rivayetlerin ittifakıyla, hayız kanı değil de damar kanı olduğu bilindiği takdirde ne namazdan ne de oruçtan alıkoymaz. Mâlik, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiğine göre Fâtıma bnt. Ebî Hubeyş şöyle demiştir: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ben temizlenemiyorum; namazı bırakayım mı?' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "O ancak bir damardır, hayız değildir. Hayız vakti geldiğinde namazı bırak; o miktar geçip gittiğinde ise kanı yıka ve namaz kıl" buyurdu. Bu hadiste, sıhhati ve lafızlarının azlığıyla birlikte, hayızlı ve müstehâza kadının hükümlerini sana açıklayan hususlar vardır; bu babda rivayet edilenlerin en sahihidir. Ukbe b. Âmir ve Mekhûl'den rivayet edilen; hayızlı kadının her namaz vaktinde gusledip abdest alacağı ve oturarak kıbleye yönelip Allah azze ve celle'yi zikredeceği şeklindeki görüşü reddeder. Onda hayızlı kadının namaz kılmayacağı hükmü vardır ki bu, hayızlı kadına namazı gerekli gören Haricilerden bazı fırkalar müstesna bütün âlimlerin icmâıdır. Onda, müstehâza kadına hayzından dolayı yaptığı o gusülden başka bir guslün gerekmediğine delalet eden husus vardır; zira başka bir şey gerekseydi ona emrederdi. Bunda her namaz için kadına guslü gerekli gören kimsenin görüşüne ret vardır. Yine gündüzün iki namazını tek gusülle, gecenin iki namazını tek gusülle cem edip sabah için de gusletmesi gerektiğini söyleyenin görüşüne; temizlikten temizliğe gusleder diyenin görüşüne; Saîd b. el-Müseyyeb'in temizlikten temizliğe gusleder sözüne ret vardır; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kadına bunlardan hiçbirini emretmemiştir. Bunda istizhârı (ihtiyat günleri eklemeyi) savunan kimsenin görüşüne de ret vardır; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hayzının geride kalıp bittiğini bildiğinde gusledip namaz kılmasını emretmiş, gelmesi veya gelmemesi muhtemel olan hayzı beklemek için üç gün namazı terk etmesini emretmemiştir; ihtiyat ise namazı terk etmekte değil, namaz kılma amelinde olur. Beşincisi- Allah Teâlâ'nın: (قُلْ هُوَ أَذىً) { قُلْ هُوَ أَذىً } “De ki: O bir ezadır” buyruğu, yani hayız kanının kokusuyla kadının ve başkalarının eziyet duyduğu bir şeydir. Eza (el-Ezâ), genel olarak pislikten kinayedir. Hoşlanılmayan söz için de kullanılır; nitekim Allah Teâlâ'nın: "Sadakalarınızı başa kakmak ve eziyet etmekle boşa çıkarmayın" yani işiteceği hoşlanılmayan sözlerle, ayeti bundandır. Allah Teâlâ'nın: "Onların eziyetlerine aldırma" yani münafıkların eziyetini bırak, haklarında sana emredilmedikçe onlara ceza verme ayeti de bundandır. Hadiste de:
أن تؤمر فيهم، وفى الحديث:
onlar hakkında kendisine danışılmasıdır. Hadiste ise şöyle buyrulmuştur:
" وَأَمِيطُوا عَنْهُ الْأَذَى" يَعْنِي بِ" الْأَذَى" الشَّعْرَ الَّذِي يَكُونُ عَلَى رَأْسِ الصَّبِيِّ حِينَ يُولَدُ، يُحْلَقُ عَنْهُ يَوْمَ أُسْبُوعِهِ، وَهِيَ الْعَقِيقَةُ. وَفِي حَدِيثِ الْإِيمَانِ:" وَأَدْنَاهَا إِمَاطَةُ الْأَذَى عَنِ الطَّرِيقِ" أَيْ تَنْحِيَتُهُ، يَعْنِي الشَّوْكَ وَالْحَجَرَ، وَمَا أَشْبَهَ ذَلِكَ مِمَّا يَتَأَذَّى بِهِ الْمَارُّ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ" وَسَيَأْتِي. السَّادِسَةُ- اسْتَدَلَّ مَنْ مَنَعَ وطئ الْمُسْتَحَاضَةِ بِسَيَلَانِ دَمِ الِاسْتِحَاضَةِ، فَقَالُوا: كُلُّ دَمٍ فَهُوَ أَذًى، يَجِبُ غَسْلُهُ مِنَ الثَّوْبِ وَالْبَدَنِ، فَلَا فَرْقَ فِي الْمُبَاشَرَةِ بَيْنَ دَمِ الْحَيْضِ وَالِاسْتِحَاضَةِ لِأَنَّهُ كُلَّهُ رِجْسٌ. وَأَمَّا الصَّلَاةُ فَرُخْصَةٌ وَرَدَتْ بِهَا السُّنَّةُ كَمَا يُصَلَّى بِسَلَسِ الْبَوْلِ، هَذَا قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ وَسُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ وَالْحَكَمِ بْنِ عُيَيْنَةَ وَعَامِرٍ الشَّعْبِيِّ وَابْنِ سِيرِينَ وَالزُّهْرِيِّ. وَاخْتُلِفَ فِيهِ عَنِ الْحَسَنِ، وَهُوَ قَوْلُ عَائِشَةَ: لَا يَأْتِيهَا زَوْجُهَا، وَبِهِ قَالَ ابْنُ عُلَيَّةَ وَالْمُغِيرَةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَكَانَ مِنْ أَعْلَى أَصْحَابِ مَالِكٍ، وَأَبُو مُصْعَبٍ، وَبِهِ كَانَ يُفْتَى. وَقَالَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ: الْمُسْتَحَاضَةُ تَصُومُ وَتُصَلِّي وَتَطُوفُ وَتَقْرَأُ، وَيَأْتِيهَا زَوْجُهَا. قَالَ مَالِكٌ: أَمْرُ أهل الفقه والعلم على هذا، لان كَانَ دَمُهَا كَثِيرًا، رَوَاهُ عَنْهُ ابْنُ وَهْبٍ. وَكَانَ أَحْمَدُ يَقُولُ: أَحَبُّ إِلَيَّ أَلَّا يَطَأَهَا إِلَّا أَنْ يَطُولَ ذَلِكَ بِهَا. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْمُسْتَحَاضَةِ: لَا بَأْسَ أَنْ يُصِيبَهَا زَوْجُهَا وَإِنْ كَانَ الدَّمُ يَسِيلُ عَلَى عَقِبَيْهَا. وَقَالَ مَالِكٌ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِنَّمَا ذَلِكَ عِرْقٌ وَلَيْسَ بِالْحَيْضَةِ". فَإِذَا لَمْ تَكُنْ حَيْضَةٌ فَمَا يَمْنَعُهُ أَنْ يُصِيبَهَا وَهِيَ تُصَلِّي! قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: لَمَّا حَكَمَ اللَّهُ ﷿ فِي دَمِ الْمُسْتَحَاضَةِ بِأَنَّهُ لَا يَمْنَعُ الصَّلَاةَ وَتُعُبِّدَ فِيهِ بِعِبَادَةٍ غَيْرِ عِبَادَةِ الْحَائِضِ وَجَبَ أَلَّا يُحْكَمَ لَهُ بِشَيْءٍ مِنْ حُكْمِ الْحَيْضِ إِلَّا فِيمَا أَجْمَعُوا عَلَيْهِ مِنْ غَسْلِهِ كَسَائِرِ الدِّمَاءِ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ) أَيْ فِي زَمَنِ الْحَيْضِ، إِنْ حَمَلْتَ الْمَحِيضَ عَلَى الْمَصْدَرِ، أَوْ فِي مَحَلِّ الْحَيْضِ إِنْ حَمَلْتَهُ عَلَى الِاسْمِ. وَمَقْصُودُ هَذَا النَّهْيِ تَرْكُ الْمُجَامَعَةِ. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي مُبَاشَرَةِ الْحَائِضِ وَمَا يُسْتَبَاحُ مِنْهَا، فَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعَبِيدَةَ السَّلْمَانِيِّ أَنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَعْتَزِلَ الرَّجُلُ فِرَاشَ زوجته إذا حاضت. وهذا قول شاذ
« وَأَمِيطُوا عَنْهُ الْأَذَى » «Ondan eza olan şeyi gideriniz» [ifadesinde geçen] "el-ezâ" (الْأَذَى) ile, çocuğun doğduğu vakit başında bulunan saç kastedilmektedir; bu da [doğumunun] yedinci gününde tıraş edilir ki bu akîkadır. İman hakkındaki hadiste geçen « وَأَدْنَاهَا إِمَاطَةُ الْأَذَى عَنِ الطَّرِيقِ » «En alt derecesi ise yoldan eza verici şeyleri kaldırmaktır» ifadesinde geçen [imâte]; onu uzaklaştırmak, bertaraf etmek demektir. Yani yoldan geçenlere eziyet veren diken, taş ve benzeri şeyler kastedilmektedir. Yüce Allah'ın: { وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ } “Eğer yağmurdan dolayı size bir eziyet olursa... sizin için bir günah yoktur” ayeti ise ileride gelecektir. Altıncı [Mesele]- Müstehâza (özür kanı gören) kadınla cinsel ilişkiyi yasaklayanlar, istihâze kanının akmasını delil göstererek şöyle demişlerdir: "Her kan ezadır (pisliktir); elbiseden ve bedenden yıkanması vaciptir. Dolayısıyla cinsel yakınlık konusunda hayız kanı ile istihâze kanı arasında bir fark yoktur, zira hepsi pisliktir (rics). Namaza gelince, o idrar tutamama (selesü'l-bevle) müptela olan kimsenin namaz kılması gibi Sünnet'le gelmiş bir ruhsattır." Bu, İbrâhîm en-Nehaî, Süleymân b. Yesâr, el-Hakem b. Uyeyne, Âmir eş-Şa‘bî, İbn Sîrîn ve ez-Zührî'nin görüşüdür. el-Hasan'dan bu hususta farklı rivayetler gelmiştir. Âişe'nin kavli de böyledir: "Kocası onunla cinsel ilişkide bulunamaz." İbn Uleyye, Mâlik'in en seçkin talebelerinden olan el-Muğîre b. Abdirrahmân ve Ebû Mus‘ab da bu görüşü benimsemiş olup fetva da bu doğrultuda verilmekteydi. Âlimlerin cumhuru ise şöyle demiştir: Müstehâza kadın oruç tutar, namaz kılar, tavaf eder, Kur'an okur ve kocası da onunla cinsel ilişkide bulunabilir. Mâlik: "Fıkıh ve ilim ehlinin uygulaması kanı çok olsa bile bu şekildedir" demiştir; bunu ondan İbn Vehb rivayet etmiştir. Ahmed [b. Hanbel] ise şöyle demekteydi: "Bu durumun kadın için uzaması hali müstesna, onunla cinsel ilişkide bulunmaması bana daha sevimlidir." İbn Abbâs'tan müstehâza kadın hakkında şöyle rivayet edilmiştir: "Kan topuklarından aşağı aksa bile kocasının onunla ilişkiye girmesinde bir beis yoktur." Mâlik demiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « إِنَّمَا ذَلِكَ عِرْقٌ وَلَيْسَ بِالْحَيْضَةِ » «O ancak bir damar [kanaması]dır, hayız değildir» buyurmuştur. Hayız olmadığına göre, o kadın namaz kılarken kocasının onunla cinsel ilişkide bulunmasına engel olan şey nedir! İbn Abdi'l-Berr şöyle demiştir: "Yüce Allah müstehâza kadının kanı hususunda onun namaza engel olmadığına hükmedip, [kadını] hayızlı kadının ibadetinden farklı bir ibadetle mükellef kıldığında; diğer kanlar gibi yıkanması gerektiği yönündeki icmâ edilen husus dışında, hayız hükümlerinden hiçbirinin onun hakkında geçerli olmaması vacip olmuştur." Yedinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ } “Hayız halinde kadınlardan uzak durun” buyruğu; şayet "el-mahîd" (الْمَحِيض) kelimesini mastar olarak alırsan "hayız zamanında", isim [ism-i mekân] olarak alırsan "hayız mahallinde" demektir. Bu nehyin maksadı ise cinsel ilişkiyi terk etmektir. Âlimler hayızlı kadına yaklaşma ve ondan nelerin helal olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs ve Ubeyde es-Selmânî'den; bir kadın hayız gördüğünde erkeğin onun yatağından uzak durması gerektiği rivayet edilmiştir. Bu ise şâz bir görüştür...
خَارِجٌ عَنْ قَوْلِ الْعُلَمَاءِ. وَإِنْ كَانَ عُمُومُ الْآيَةِ يَقْتَضِيهِ فَالسُّنَّةُ الثَّابِتَةُ بِخِلَافِهِ، وَقَدْ وَقَفَتْ عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ خَالَتُهُ مَيْمُونَةُ وَقَالَتْ لَهُ: أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ؟! وَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَبُو يُوسُفَ وَجَمَاعَةٌ عَظِيمَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: لَهُ مِنْهَا مَا فَوْقَ الْإِزَارِ، لِقَوْلِهِ ﵇ لِلسَّائِلِ حِينَ سَأَلَهُ-: مَا يَحِلُّ لِي مِنَ امْرَأَتِي وَهِيَ حَائِضٌ؟ فَقَالَ-:" لِتَشُدَّ عَلَيْهَا إِزَارَهَا ثُمَّ شَأْنُكَ بِأَعْلَاهَا" وَقَوْلُهُ ﵇ لِعَائِشَةَ حِينَ حَاضَتْ:" شُدِّي عَلَى نَفْسِكِ إِزَارَكِ ثُمَّ عُودِي إِلَى مَضْجَعِكِ". وَقَالَ الثَّوْرِيُّ ومحمد ابن الحسن وبعض أصحاب الشافعي: مجتنب مَوْضِعَ الدَّمِ، لِقَوْلِهِ ﵇:" اصْنَعُوا كُلَّ شي إِلَّا النِّكَاحَ". وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَهُوَ قَوْلُ دَاوُدَ، وَهُوَ الصَّحِيحُ مِنْ قَوْلِ الشَّافِعِيِّ. وَرَوَى أَبُو مَعْشَرٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مَسْرُوقٍ قَالَ: سَأَلْتُ عَائِشَةَ مَا يَحِلُّ لِي مِنَ امْرَأَتِي وَهِيَ حائض؟ فقالت: كل شي إِلَّا الْفَرْجَ. قَالَ الْعُلَمَاءُ: مُبَاشَرَةُ الْحَائِضِ وَهِيَ مُتَّزِرَةٌ عَلَى الِاحْتِيَاطِ وَالْقَطْعِ لِلذَّرِيعَةِ، وَلِأَنَّهُ لَوْ أَبَاحَ فَخِذَيْهَا كَانَ ذَلِكَ مِنْ ذَرِيعَةٍ إِلَى مَوْضِعِ الدَّمِ الْمُحَرَّمِ بِإِجْمَاعٍ فَأَمَرَ بِذَلِكَ احْتِيَاطًا، وَالْمُحَرَّمُ نَفْسُهُ مَوْضِعُ الدَّمِ، فَتَتَّفِقُ بِذَلِكَ مَعَانِي الْآثَارِ، وَلَا تَضَادَّ، وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ. الثَّامِنَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي الَّذِي يَأْتِي امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ مَاذَا عَلَيْهِ، فَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ: يَسْتَغْفِرُ الله ولا شي عَلَيْهِ، وَهُوَ قَوْلُ رَبِيعَةَ وَيَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، وَبِهِ قَالَ دَاوُدُ. وَرُوِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ: يَتَصَدَّقُ بِنِصْفِ دِينَارٍ. وَقَالَ أَحْمَدُ: مَا أَحْسَنَ حَدِيثَ عَبْدِ الْحَمِيدِ عَنْ مِقْسَمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:" يَتَصَدَّقُ بِدِينَارٍ أَوْ نِصْفِ دِينَارٍ". أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ وَقَالَ: هَكَذَا الرِّوَايَةُ الصَّحِيحَةُ، قَالَ: دِينَارٌ أَوْ نِصْفُ دِينَارٍ، وَاسْتَحَبَّهُ الطَّبَرِيُّ. فَإِنْ لم يفعل فلا شي عَلَيْهِ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ بِبَغْدَادَ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ: إِنْ وَطِئَ فِي الدَّمِ فَعَلَيْهِ دِينَارٌ، وَإِنْ وَطِئَ فِي انْقِطَاعِهِ فَنِصْفُ دِينَارٍ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: مَنْ وَطِئَ امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ تَصَدَّقَ بِخُمُسَيِّ دِينَارٍ، وَالطُّرُقُ لِهَذَا كُلِّهِ فِي" سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ وَالدَّارَقُطْنِيِّ" وَغَيْرِهِمَا. وَفِي كِتَابِ التِّرْمِذِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:" إِذَا كَانَ دَمًا أَحْمَرَ فَدِينَارٌ وَإِنْ كَانَ دَمًا أَصْفَرَ فنصف دينار".
[Bu görüş], âlimlerin kavlinin dışındadır. Ayetin umûmî lafzı bunu gerektirse bile sabit olan sünnet bunun aksinedir. Nitekim teyzesi Meymûne, İbn Abbâs'a rastlayıp ona: "Yoksa sen Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetinden yüz mü çeviriyorsun?!" demiştir. Mâlik, Şâfiî, Evzâî, Ebû Hanîfe, Ebû Yûsuf ve ulemâdan büyük bir topluluk şöyle demiştir: "[Koca için] kadının izârının (peştemalinin) üstünde kalan kısmı helaldir." Zira [Peygamber] aleyhisselâm, kendisine: "Hayızlı iken hanımımdan bana ne helal olur?" diye soran kimseye: « لِتَشُدَّ عَلَيْهَا إِزَارَهَا ثُمَّ شَأْنُكَ بِأَعْلَاهَا » «İzârını üzerine sıkıca bağlasın, sonra yukarısı ile ilgilenmen serbesttir» buyurmuştur. Yine [Peygamber] aleyhisselâm'ın Âişe hayız gördüğünde ona: « شُدِّي عَلَى نَفْسِكِ إِزَارَكِ ثُمَّ عُودِي إِلَى مَضْجَعِكِ » «İzârını üzerine bağla, sonra da yatağına dön» buyurması da böyledir. Sevrî, Muhammed b. el-Hasan ve Şâfiî'nin bazı ashabı ise: "Kanın geldiği mahalden (cinsel organdan) sakınır" demişlerdir. Çünkü [Peygamber] aleyhisselâm: « اصْنَعُوا كُلَّ شي إِلَّا النِّكَاحَ » «Nikâh (cinsel ilişki) dışındaki her şeyi yapınız» buyurmuştur. Bu [hadis] daha önce geçmişti. Bu aynı zamanda Dâvûd'un görüşü olup Şâfiî'nin kavillerinden sahih olanıdır. Ebû Ma'şer'in İbrâhim'den, onun da Mesrûk'tan rivayet ettiğine göre Mesrûk şöyle demiştir: Âişe'ye: "Hayızlı iken hanımımdan bana ne helaldir?" diye sordum. O da: "Ferc (cinsel organ) hariç her şey" dedi. Âlimler şöyle demiştir: Hayızlı kadınla izârı üzerindeyken temas kurmak ihtiyat gereğidir ve sedd-i zerîa (harama giden yolu kapatmak) içindir. Çünkü kadının uyluklarını helal kılsaydı, bu durum icmâ ile haram kılınan kan mahalline bir vesile teşkil ederdi; bu sebeple ihtiyaten böyle emretmiştir. Asıl haram olan ise kan mahallinin bizzat kendisidir. Böylece rivayetlerin anlamları birbiriyle uyuşur ve aralarında bir çelişki kalmaz. Muvaffakiyet Allah'tandır. Sekizinci [Mesele]- Hayızlı olan hanımıyla cinsî münasebette bulunan kimseye ne gerektiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, Şâfiî ve Ebû Hanîfe şöyle demiştir: "Allah'tan bağışlanma diler (istiğfar eder), üzerine [keffâret olarak] bir şey gerekmez." Bu, Rebîa ile Yahyâ b. Saîd'in de görüşüdür; Dâvûd da bu görüşü benimsemiştir. Muhammed b. el-Hasan'dan ise: "Yarım dinar sadaka verir" dediği rivayet edilmiştir. Ahmed [b. Hanbel] şöyle demiştir: Abdülhamîd'in Mıksem'den, onun İbn Abbâs'tan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiği: « يَتَصَدَّقُ بِدِينَارٍ أَوْ نِصْفِ دِينَارٍ » «Bir dinar yahut yarım dinar sadaka verir» hadisi ne kadar da güzeldir! Bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiş ve: "Sahih olan rivayet böyledir" demiştir. [Ebû Dâvûd] "Bir dinar yahut yarım dinar" demiştir; Taberî de bunu müstehap görmüştür. Şayet bunu yapmazsa üzerine bir şey gerekmez; bu da Şâfiî'nin Bağdat'taki (kavlü kadîm) görüşüdür. Ehl-i hadîsten bir fırka ise: "Eğer kan aktığı esnada cinsî münasebette bulunduysa üzerine bir dinar, şayet kan kesildikten sonra münasebette bulunduysa yarım dinar [sadaka] gerekir" demiştir. Evzâî: "Hayızlı olan hanımıyla münasebette bulunan kişi dinarın beşte ikisini sadaka olarak verir" demiştir. Bütün bu rivayet yolları Ebû Dâvûd ve ed-Dârekutnî'nin Sünen'lerinde ve diğer eserlerde yer almaktadır. Tirmizî'nin Kitâb'ında İbn Abbâs'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « إِذَا كَانَ دَمًا أَحْمَرَ فَدِينَارٌ وَإِنْ كَانَ دَمًا أَصْفَرَ فنصف دينار » «Eğer kırmızı kan ise bir dinar, şayet sarı kan ise yarım dinar [sadaka verir].»
قَالَ أَبُو عُمَرَ: حُجَّةُ مَنْ لَمْ يُوجِبْ عَلَيْهِ كَفَّارَةً إِلَّا الِاسْتِغْفَارَ وَالتَّوْبَةَ اضْطِرَابُ هَذَا الْحَدِيثِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَأَنَّ مِثْلَهُ لَا تَقُومُ بِهِ حُجَّةٌ، وَأَنَّ الذِّمَّةَ عَلَى الْبَرَاءَةِ، ولا يجب أن يثبت فيها شي لِمِسْكِينٍ وَلَا غَيْرِهِ إِلَّا بِدَلِيلٍ لَا مَدْفَعَ فِيهِ وَلَا مَطْعَنَ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ مَعْدُومٌ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ. التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ) قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: سَمِعْتُ الشَّاشِيَّ فِي مَجْلِسِ النَّظَرِ يَقُولُ: إِذَا قِيلَ لَا تَقْرَبْ (بِفَتْحِ الرَّاءِ) كَانَ معناه: لا تلبس بِالْفِعْلِ، وَإِنْ كَانَ بِضَمِّ الرَّاءِ كَانَ مَعْنَاهُ: لَا تَدْنُ مِنْهُ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ حَفْصٍ عَنْهُ" يَطْهُرْنَ" بِسُكُونِ الطَّاءِ وَضَمِّ الْهَاءِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ وَالْمُفَضَّلِ" يَطَّهَّرْنَ" بِتَشْدِيدِ الطَّاءِ وَالْهَاءِ وَفَتْحِهِمَا. وَفِي مُصْحَفِ أُبَيٍّ وَعَبْدِ اللَّهِ" يَتَطَهَّرْنَ". وَفِي مُصْحَفِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ" وَلَا تَقْرَبُوا النِّسَاءَ فِي مَحِيضِهِنَّ وَاعْتَزِلُوهُنَّ حَتَّى يَتَطَهَّرْنَ". وَرَجَّحَ الطَّبَرِيُّ قِرَاءَةَ تَشْدِيدِ الطَّاءِ، وَقَالَ: هِيَ بِمَعْنَى يَغْتَسِلْنَ، لِإِجْمَاعِ الْجَمِيعِ عَلَى أَنَّ حَرَامًا عَلَى الرَّجُلِ أَنْ يَقْرَبَ امْرَأَتَهُ بَعْدَ انْقِطَاعِ الدَّمِ حَتَّى تَطْهُرَ. قَالَ: وَإِنَّمَا الْخِلَافُ فِي الطُّهْرِ مَا هُوَ، فَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ الِاغْتِسَالُ بِالْمَاءِ. وَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ وُضُوءٌ كَوُضُوءِ الصَّلَاةِ. وَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ غَسْلُ الْفَرْجِ، وَذَلِكَ يُحِلُّهَا لِزَوْجِهَا وَإِنْ لَمْ تَغْتَسِلْ مِنَ الْحَيْضَةِ، وَرَجَّحَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ قِرَاءَةَ تَخْفِيفِ الطَّاءِ، إِذْ هُوَ ثُلَاثِيٌّ مُضَادٌّ لِطَمِثَ وَهُوَ ثُلَاثِيٌّ. الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِذا تَطَهَّرْنَ) يَعْنِي بِالْمَاءِ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ مَالِكٌ وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ، وَأَنَّ الطُّهْرَ الَّذِي يَحِلُّ بِهِ جِمَاعُ الْحَائِضِ الَّذِي يَذْهَبُ عَنْهَا الدَّمُ هُوَ تَطَهُّرُهَا بِالْمَاءِ كَطُهْرِ الْجُنُبِ، وَلَا يُجْزِئُ مِنْ ذَلِكَ تَيَمُّمٌ وَلَا غَيْرُهُ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَالطَّبَرِيُّ وَمُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ وَأَهْلُ الْمَدِينَةِ وَغَيْرُهُمْ. وَقَالَ يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ: إِذَا طَهُرَتِ الْحَائِضُ وَتَيَمَّمَتْ حَيْثُ لَا مَاءَ حَلَّتْ لِزَوْجِهَا وَإِنْ لَمْ تَغْتَسِلْ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةٌ وَطَاوُسٌ: انْقِطَاعُ الدَّمِ يُحِلُّهَا لِزَوْجِهَا. وَلَكِنْ بِأَنْ تَتَوَضَّأَ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ: إِنْ انْقَطَعَ دَمُهَا بَعْدَ مُضِيِّ عَشَرَةِ أَيَّامٍ جَازَ لَهُ أَنْ يَطَأَهَا قَبْلَ الْغُسْلِ، وَإِنْ كَانَ انْقِطَاعُهُ قَبْلَ الْعَشَرَةِ
Ebû Ömer şöyle demiştir: İstiğfar ve tövbeden başka bir keffâreti ona vacip görmeyenlerin delili, bu hadisin İbn Abbâs'tan muztarip olarak rivayet edilmesidir ve böylesi bir rivayetle hüccet ikame edilemez; ayrıca asıl olan zimmetin beraatidir (sorumsuzluktur). Defedilemez ve itiraz edilemez bir delil olmaksızın yoksul veya başkası lehine bir şeyin zimmette sabit olması vacip olmaz; bu ise bu meselede mevcut değildir. Dokuzuncu Mesele- Allah Teâlâ'nın: (وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ) { وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ } “Temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın” buyruğudur. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Şâşî'nin münazara meclisinde şöyle dediğini işittim: 'Lâ takrab' (râ'nın fethasıyla) denildiğinde anlamı: 'O fiili fiilen işlemeyin' demektir; şayet râ'nın dammesiyle olursa anlamı: 'Ona yaklaşmayın' demektir. Nâfi', Ebû Amr, İbn Kesîr, İbn Âmir ve Hafs rivayetiyle Âsım: Tâ'nın sükûnu ve he'nin dammesiyle "يَطْهُرْنَ" şeklinde okumuşlardır. Hamza, Kisâî ve Ebû Bekir ile Mufaddal rivayetiyle Âsım ise: Tâ ve he'nin şeddesi ve fethasıyla "يَطَّهَّرْنَ" şeklinde okumuşlardır. Übey ve Abdullah'ın mushafında "يَتَطَهَّرْنَ" şeklindedir. Enes b. Mâlik'in mushafında ise: "Kadınlara hayız hallerinde yaklaşmayın ve temizleninceye kadar onlardan uzak durun" şeklindedir. Taberî tâ harfinin şeddeli okunuşunu tercih etmiş ve şöyle demiştir: Bu, 'guslederler' anlamındadır; çünkü kan kesildikten sonra kadının temizlenmesine kadar erkeğin hanımına yaklaşmasının haram olduğu hususunda herkesin icmâı vardır. Dedi ki: İhtilaf ancak temizliğin ne olduğu hususundadır; bir topluluk: 'O, su ile gusletmektir' demiştir. Bir topluluk: 'O, namaz abdesti gibi bir abdesttir' demiştir. Bir topluluk ise: 'O, fercin yıkanmasıdır; hayızdan dolayı gusletmese bile bu durum onu kocasına helal kılar' demiştir. Ebû Ali el-Fârisî ise tâ'nın şeddesiz okunuşunu tercih etmiştir; zira bu sülâsî (üç harfli) bir fiildir ve sülâsî olan 'tamise' fiilinin zıddıdır. Onuncu Mesele- Allah Teâlâ'nın: (فَإِذا تَطَهَّرْنَ) { فَإِذا تَطَهَّرْنَ } “Temizlendikleri zaman” buyruğudur; yani su ile demektir. Mâlik ve âlimlerin cumhuru bu görüşe varmıştır; hayızlı kadından kan kesildiğinde onunla cimanın helal olmasını sağlayan temizliğin, cünüp olanın temizliği gibi su ile temizlenmesi olduğu, bunda teyemmümün veya başka bir şeyin yeterli olmayacağı görüşündedirler. Mâlik, Şâfiî, Taberî, Muhammed b. Mesleme, Medine ehli ve başkaları bunu söylemiştir. Yahyâ b. Bükeyr ve Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî: 'Hayızlı kadın temizlenip su bulunmayan yerde teyemmüm ettiğinde, gusletmese bile kocasına helal olur' demişlerdir. Mücâhid, İkrime ve Tâvûs: 'Kanın kesilmesi onu kocasına helal kılar, ancak abdest alması şartıyla' demişlerdir. Ebû Hanîfe, Ebû Yûsuf ve Muhammed ise: 'Kanı on gün geçtikten sonra kesilirse gusülden önce onunla cima etmesi caiz olur; şayet kesilmesi on günden önce olmuşsa
لَمْ يَجُزْ حَتَّى تَغْتَسِلَ أَوْ يَدْخُلَ عَلَيْهَا وَقْتُ الصَّلَاةِ. وَهَذَا تَحَكُّمٌ لَا وَجْهَ لَهُ، وَقَدْ حَكَمُوا لِلْحَائِضِ بَعْدَ انْقِطَاعِ دَمِهَا بِحُكْمِ الْحَبْسِ فِي الْعِدَّةِ وَقَالُوا لِزَوْجِهَا: عَلَيْهَا الرَّجْعَةُ مَا لَمْ تَغْتَسِلْ مِنَ الْحَيْضَةِ الثَّالِثَةِ، فَعَلَى قِيَاسِ قَوْلِهِمْ هَذَا لَا يَجِبُ أَنْ تُوطَأَ حَتَّى تَغْتَسِلَ، مَعَ مُوَافَقَةِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ. وَدَلِيلُنَا أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ عَلَّقَ الْحُكْمَ فِيهَا عَلَى شَرْطَيْنِ: أَحَدُهُمَا- انْقِطَاعُ الدَّمِ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" حَتَّى يَطْهُرْنَ". وَالثَّانِي- الِاغْتِسَالُ بِالْمَاءِ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَإِذا تَطَهَّرْنَ " أَيْ يَفْعَلْنَ الْغُسْلَ بِالْمَاءِ، وَهَذَا مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَابْتَلُوا الْيَتامى حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ " الْآيَةَ، فَعَلَّقَ الْحُكْمَ وَهُوَ جَوَازُ دَفْعِ الْمَالِ عَلَى شَرْطَيْنِ: أَحَدُهُمَا- بُلُوغُ الْمُكَلَّفِ النِّكَاحَ. وَالثَّانِي- إِينَاسُ الرُّشْدِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي الْمُطَلَّقَةِ:" فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ " ثُمَّ جَاءَتِ السُّنَّةُ بِاشْتِرَاطِ الْعُسَيْلَةِ، فَوَقَفَ التَّحْلِيلُ عَلَى الْأَمْرَيْنِ جميعا، وهو انعقاد النكاح ووجود الوطي. احْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ فَقَالَ: إِنَّ مَعْنَى الْآيَةِ، الْغَايَةُ فِي الشَّرْطِ هُوَ الْمَذْكُورُ فِي الْغَايَةِ قَبْلَهَا، فَيَكُونُ قَوْلُهُ:" حَتَّى يَطْهُرْنَ" مُخَفَّفًا هُوَ بِمَعْنَى قَوْلِهِ:" يَطَّهَّرْنَ" مُشَدَّدًا بِعَيْنِهِ، وَلَكِنَّهُ جَمَعَ بَيْنَ اللُّغَتَيْنِ فِي الْآيَةِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ ". قَالَ الْكُمَيْتُ:
gusledinceye yahut üzerine namaz vakti girinceye kadar caiz olmaz' demişlerdir. Bu ise hiçbir gerekçesi olmayan keyfi bir hükümdür. Nitekim onlar kanı kesildikten sonra hayızlı kadın hakkında iddet içinde nikah bağının sürmesi hükmünü vermişler ve kocası için: 'Üçüncü hayızdan dolayı gusletmedikçe ona rücû etme hakkı vardır' demişlerdir; o halde onların bu kıyasına göre, Medine ehlinin muvafakatiyle birlikte, gusledinceye kadar onunla cima edilmesinin caiz olmaması gerekirdi. Bizim delilimiz ise, Allah Sübhânehu'nun onun hakkındaki hükmü iki şarta bağlamış olmasıdır: Birincisi- Kanın kesilmesidir ki bu Allah Teâlâ'nın: "Temizleninceye kadar" buyruğudur. İkincisi- Su ile gusletmektir ki bu da Allah Teâlâ'nın: "Temizlendikleri zaman" yani su ile gusül fiilini yaptıkları zaman, buyruğudur. Bu, Allah Teâlâ'nın: "Yetimleri, evlenme çağına gelene kadar deneyin" ayeti gibidir; nitekim malın verilmesinin caiz olması şeklindeki hükmü iki şarta bağlamıştır: Birincisi- Mükellefin evlenme çağına ulaşması; ikincisi- Rüştün görülmesidir. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın boşanmış kadın hakkındaki: "Bundan sonra başka bir erkekle evlenmedikçe ona helal olmaz" buyruğu da böyledir; sonra Sünnet, balcığı tatma [cinsel ilişki] şartını getirmiş, böylece helal kılınma iki emre birden yani nikah akdinin gerçekleşmesi ve cimanın vuku bulması şartlarına bağlanmıştır. Ebû Hanîfe delil getirerek şöyle demiştir: Ayetin anlamı; şarttaki gaye, kendisinden önceki gayede zikredilen şeydir; dolayısıyla şeddesiz olan: "Temizleninceye kadar" sözü, bizzat şeddeli olan: "Gusledinceye kadar" sözü anlamındadır; ancak ayette iki lehçeyi bir araya getirmiştir, nitekim Allah Teâlâ: "Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır; Allah da temizlenenleri sever" buyurmuştur. Kümeyt şöyle demiştir:
وَمَا كَانَتِ الْأَنْصَارُ فِيهَا أَذِلَّةً ... وَلَا غُيَّبًا فِيهَا إِذَا النَّاسُ غُيَّبُ
Ensâr orada zelil değildi ... İnsanlar kaybolduğunda onlar kayıplara karışmazdı
وَأَيْضًا فَإِنَّ الْقِرَاءَتَيْنِ كَالْآيَتَيْنِ فَيَجِبُ أَنْ يُعْمَلَ بِهِمَا. وَنَحْنُ نَحْمِلُ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا عَلَى مَعْنًى، فَنَحْمِلُ الْمُخَفَّفَةَ عَلَى مَا إِذَا انْقَطَعَ دَمُهَا لِلْأَقَلِّ، فَإِنَّا لَا نُجَوِّزُ وَطْأَهَا حَتَّى تَغْتَسِلَ، لِأَنَّهُ لَا يُؤْمَنُ عَوْدُهُ: وَنَحْمِلُ الْقِرَاءَةَ الْأُخْرَى عَلَى مَا إِذَا انْقَطَعَ دَمُهَا لِلْأَكْثَرِ فَيَجُوزُ وَطْؤُهَا وَإِنْ لَمْ تَغْتَسِلْ. قَالَ ابْنُ العربي: وهذا أقوى مالهم، فَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ مِنْ كَلَامِ الْفُصَحَاءِ، وَلَا أَلْسُنِ الْبُلَغَاءِ، فَإِنَّ ذَلِكَ يَقْتَضِي التَّكْرَارَ فِي التَّعْدَادِ، وَإِذَا أَمْكَنَ حُمِلَ اللَّفْظُ عَلَى فَائِدَةٍ مُجَرَّدَةٍ لَمْ يُحْمَلْ عَلَى التَّكْرَارِ فِي كَلَامِ النَّاسِ، فَكَيْفَ فِي كَلَامِ الْعَلِيمِ الْحَكِيمِ! وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا مَحْمُولَةٌ عَلَى مَعْنًى دُونَ مَعْنَى الْأُخْرَى، فَيَلْزَمُهُمْ إِذَا انْقَطَعَ الدَّمُ أَلَّا يُحْكَمَ لَهَا بِحُكْمِ الْحَيْضِ قَبْلَ أَنْ تَغْتَسِلَ فِي الرَّجْعَةِ، وَهُمْ لَا يَقُولُونَ ذَلِكَ كَمَا بَيَّنَّاهُ، فَهِيَ إذا
Ayrıca iki kıraat iki ayet gibidir; dolayısıyla her ikisiyle de amel edilmesi gerekir. Biz bu kıraatlerin her birini farklı bir manaya hamletmekteyiz: Şeddesiz (muhaffef) kıraati kadının kanının asgari sürede kesildiği duruma hamlederiz; bu durumda gusledinceye kadar onunla cinsi münasebette bulunulmasını caiz görmeyiz, çünkü kanın geri gelmeyeceğinden emin olunamaz. Diğer [şeddeli] kıraati ise kanının azami sürede kesildiği duruma hamlederiz; bu takdirde gusletmemiş olsa dahi onunla cinsi münasebette bulunmak caiz olur. İbnü’l-Arabî şöyle demiştir: 'Bu, onların sahip olduğu en güçlü delildir.' Birinciye verilecek cevap şudur: Bu, fasih kimselerin sözü ve beliğ kimselerin üslubu değildir; zira bu durum sayımda tekrara yol açar. Bir lafzı [tekrardan uzak] müstakil bir anlama hamletmek mümkünken insanların kelamında dahi tekrara hamledilmezken, Alîm ve Hakîm olan [Allah]ın kelamında nasıl tekrara hamledilsin! İkinciye verilecek cevap ise şudur: Bu iki kıraatten her biri diğerinin manasından ayrı bir manaya hamledildiğinde, onlara göre kan kesildiği takdirde, [kocanın] rücû etmesi meselesinde kadın gusletmeden önce onun hakkında hayız hükmü verilmemesi gerekir; oysa açıkladığımız üzere onlar böyle söylememektedirler. O halde kadın bu durumda
حَائِضٌ، وَالْحَائِضُ لَا يَجُوزُ وَطْؤُهَا اتِّفَاقًا. وَأَيْضًا فإن ما قالوه يقتضى إباحة الوطي عِنْدَ انْقِطَاعِ الدَّمِ لِلْأَكْثَرِ وَمَا قُلْنَاهُ يَقْتَضِي الْحَظْرَ، وَإِذَا تَعَارَضَ مَا يَقْتَضِي الْحَظْرَ وَمَا يَقْتَضِي الْإِبَاحَةَ وَيُغَلَّبُ بَاعِثَاهُمَا غُلِّبَ بَاعِثُ الْحَظْرِ، كَمَا قَالَ عَلِيٌّ وَعُثْمَانُ فِي الْجَمْعِ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ بِمِلْكِ الْيَمِينِ، أَحَلَّتْهُمَا آيَةٌ وَحَرَّمَتْهُمَا أُخْرَى، وَالتَّحْرِيمُ أَوْلَى. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفَ عُلَمَاؤُنَا فِي الْكِتَابِيَّةِ هَلْ تُجْبَرُ عَلَى الِاغْتِسَالِ أَمْ لَا، فَقَالَ مَالِكٌ فِي رِوَايَةِ ابْنِ الْقَاسِمِ: نَعَمْ، لِيَحِلَّ لِلزَّوْجِ وَطْؤُهَا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ فَإِذا تَطَهَّرْنَ" يَقُولُ بِالْمَاءِ، وَلَمْ يَخُصَّ مُسْلِمَةً مِنْ غَيْرِهَا. وَرَوَى أَشْهَبُ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهَا لَا تُجْبَرُ عَلَى الِاغْتِسَالِ مِنَ الْمَحِيضِ، لِأَنَّهَا غَيْرُ مُعْتَقِدَةٍ لِذَلِكَ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ " وَهُوَ الْحَيْضُ وَالْحَمْلُ، وَإِنَّمَا خَاطَبَ اللَّهُ ﷿ بِذَلِكَ الْمُؤْمِنَاتِ، وَقَالَ:" لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ " وَبِهَذَا كَانَ يَقُولُ مَحْمُودُ بْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- وَصِفَةُ غُسْلِ الْحَائِضِ صِفَةُ غُسْلِهَا مِنَ الْجَنَابَةِ، وَلَيْسَ عَلَيْهَا نَقْضُ شَعْرِهَا فِي ذَلِكَ، لِمَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي أَشُدُّ ضَفْرَ رَأْسِي أَفَأَنْقُضُهُ لِغُسْلِ الْجَنَابَةِ؟ قَالَ:" لَا إِنَّمَا يَكْفِيكِ أَنْ تَحْثِيَ عَلَى رَأْسِكِ ثَلَاثَ حَثَيَاتٍ ثُمَّ تُفِيضِينَ عَلَيْكِ الْمَاءَ فَتَطْهُرِينَ" وَفِي رِوَايَةٍ: أَفَأَنْقُضُهُ لِلْحَيْضَةِ وَالْجَنَابَةِ؟ فَقَالَ:" لَا" زَادَ أَبُو دَاوُدَ:" وَاغْمِزِي قُرُونَكِ عِنْدَ كُلِّ حَفْنَةٍ". الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ) أَيْ فَجَامِعُوهُنَّ. وَهُوَ أَمْرُ إِبَاحَةٍ، وَكَنَّى بالإتيان عن الوطي، وَهَذَا الْأَمْرُ يُقَوِّي مَا قُلْنَاهُ مِنْ أَنَّ الْمُرَادَ بِالتَّطَهُّرِ الْغُسْلُ بِالْمَاءِ، لِأَنَّ صِيغَةَ الْأَمْرِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لَا تَقَعُ إِلَّا عَلَى الْوَجْهِ الْأَكْمَلِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَ" مِنْ" بِمَعْنَى فِي، أَيْ فِي حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ تَعَالَى وَهُوَ الْقُبُلُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ " أَيْ فِي الْأَرْضِ،: وَقَوْلُهُ:" إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ " أَيْ فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى، أَيْ مِنَ الْوَجْهِ الَّذِي أُذِنَ لَكُمْ فِيهِ، أَيْ مِنْ غير صوم وإحرام
...hayızlıdır; hayızlı kadınla cima ise icma ile caiz değildir. Ayrıca onların [Hanefîlerin] söyledikleri, kanın en çok sürede kesilmesi durumunda cimanın mubah olmasını gerektirir; bizim söylediğimiz ise yasaklığı (hazr) gerektirir. Yasaklığı gerektiren [delil] ile mubahlığı gerektiren [delil] çatıştığında ve her ikisinin de dayanakları eşit derecede ağır bastığında, yasaklığı gerektiren tercih edilir. Nitekim Hz. Ali ve Hz. Osman, mülk-i yemîn (cariye edinme) yoluyla iki kız kardeşin bir nikâh altında birleştirilmesi konusunda: "Bir ayet onları helal kılmış, diğeri ise haram kılmıştır; haram kılma [hükmü] ise daha önceliklidir" demişlerdir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. On Birinci Mesele- Âlimlerimiz, Ehl-i kitap kadının [hayızdan sonra] gusletmeye zorlanıp zorlanmayacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbnü'l-Kāsım'ın rivayetine göre Mâlik: "Evet, kocasına onunla cima helal olsun diye [zorlanır]. Çünkü Allah Teâlâ: { وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ فَإِذا تَطَهَّرْنَ } “Temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın. Temizlendiklerinde ise...” buyurmaktadır ki bu, su ile [yıkanmak] demektir ve burada Müslüman olan ile olmayanı birbirinden ayırt etmemiştir" demiştir. Eşheb'in Mâlik'ten rivayetine göre ise o kadın hayızdan dolayı gusletmeye zorlanmaz; zira o buna inanmamaktadır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Eğer Allah'a ve ahiret gününe inanıyorlarsa, Allah'ın rahimlerinde yarattığını gizlemeleri kendilerine helal olmaz” buyurmuştur ki bu [yaratılan şey], hayız ve gebeliktir. Allah Azze ve Celle bununla sadece mümin kadınlara hitap etmiştir. Ayrıca O: { لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ } “Dinde zorlama yoktur” buyurmuştur. Mahmûd b. Abdilhakem de bu görüşteydi. On İkinci Mesele- Hayızlı kadının gusül şekli, cünüplükten gusletme şekli gibidir. Bu gusülde saç örgülerini çözmesi gerekmez. Nitekim Müslim'in Ümmü Seleme'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Ey Allah'ın Resûlü! Ben saçlarımı sıkıca ören bir kadınım; cünüplük guslü için örgülerimi çözeyim mi? » diye sordum. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Hayır, başına üç avuç su dökmen, sonra da üzerine su akıtman yeterlidir; böylece temizlenmiş olursun» buyurdu. Bir rivayette de: «Hayız ve cünüplük için [örgümü] çözeyim mi? » deyince «Hayır» buyurmuştur. Ebû Dâvûd şu ziyadeyi yapmıştır: «Her avuç [su döküşünde] saç örgülerini sık.» On Üçüncü Mesele- Allah Teâlâ'nın: { فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ } “Allah'ın size emrettiği yerden onlara yaklaşın” kavli, [onlarla] cima edin demektir. Bu bir mubahlık emridir ve 'ityân' (gelmek/yaklaşmak) kelimesi cima anlamında kinaye olarak kullanılmıştır. Bu emir, "tatahhür" (temizlenme) ile kastedilenin su ile gusletmek olduğuna dair söylediğimiz görüşü güçlendirir; çünkü Allah Teâlâ'dan gelen emir kipi ancak en mükemmel vecih üzere vaki olur. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Âyetteki "min" (مِنْ) edatı "fî" (فِي) anlamındadır; yani "Allah Teâlâ'nın size emrettiği yerde" demektir ki o da ön taraftır (ferc). Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ } “Gösterin bana, yeryüzünde neyi yaratmışlar?” yani yeryüzünde (fî'l-ard) kavli ile; { إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ } “Cuma günü namaz için çağrıda bulunulduğu zaman...” yani cuma gününde (fî yevmi'l-cumuati) kavlidir. Şöyle de denilmiştir: Anlamı, "size izin verilen cihetten"; yani oruçlu, ihramlı
وَاعْتِكَافٍ، قَالَهُ الْأَصَمُّ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو رَزِينٍ: مِنْ قِبَلِ الطُّهْرِ لَا مِنْ قِبَلِ الْحَيْضِ، وَقَالَهُ الضَّحَّاكُ. وَقَالَ مُحَمَّدُ ابْنُ الْحَنَفَيَّةِ: الْمَعْنَى مِنْ قِبَلِ الْحَلَالِ لَا مِنْ قِبَلِ الزِّنَى. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ) اخْتُلِفَ فِيهِ، فَقِيلَ: التَّوَّابُونَ مِنَ الذُّنُوبِ وَالشِّرْكِ. وَالْمُتَطَهِّرُونَ أَيْ بِالْمَاءِ من الجنابة والأحداث، قال عَطَاءٌ وَغَيْرُهُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مِنَ الذُّنُوبِ، وَعَنْهُ أَيْضًا: مِنْ إِتْيَانِ النِّسَاءِ فِي أَدْبَارِهِنَّ. ابْنُ عَطِيَّةَ: كَأَنَّهُ نَظَرَ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ قَوْمِ لُوطٍ:" أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ ". وَقِيلَ: الْمُتَطَهِّرُونَ الَّذِينَ لَمْ يُذْنِبُوا. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ قَدَّمَ بِالذِّكْرِ الَّذِي أَذْنَبَ عَلَى مَنْ لَمْ يُذْنِبْ، قِيلَ: قَدَّمَهُ لِئَلَّا يَقْنَطَ التَّائِبُ مِنَ الرَّحْمَةِ وَلَا يُعْجَبَ الْمُتَطَهِّرُ بِنَفْسِهِ، كَمَا ذَكَرَ فِي آيَةٍ أُخْرَى:" فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ" عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تعالى.
ve itikaf hali olmaksızın demektir; bunu el-Esam söylemiştir. İbn Abbâs ve Ebû Rezîn: 'Hayız cihetinden değil, temizlik cihetinden' demişlerdir; Dahhâk da bunu söylemiştir. Muhammed b. el-Hanefiyye ise: 'Zina cihetinden değil, helal cihetten' anlamındadır demiştir. On Dördüncü Mesele- Allah Teâlâ'nın: (إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ) { إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ } “Şüphesiz Allah, çokça tevbe edenleri sever ve tertemiz olanları da sever” buyruğu hakkında ihtilaf edilmiştir; günahlardan ve şirkten tevbe edenler olduğu söylenmiştir. Temizlenenler ise cünüplükten ve abdestsizlikten su ile temizlenenlerdir; bunu Atâ ve başkaları söylemiştir. Mücâhid: 'Günahlardan [temizlenenler]' demiştir; yine ondan: 'Kadınlara arkalarından yaklaşmaktan [temizlenenler]' rivayeti de gelmiştir. İbn Atiyye: Sanki o, Allah Teâlâ'nın Lût kavminden hikaye ettiği: "Onları memleketinizden çıkarın; çünkü onlar temizlik taslayan insanlardır" buyruğuna bakmıştır. Temizlenenlerin, günah işlemeyen kimseler olduğu da söylenmiştir. Şayet: 'Günah işleyen kimse günah işlemeyenden önce zikredilerek nasıl öne geçirilmiştir?' denilirse; şöyle denir: Tevbe edenin rahmetten ümit kesmemesi ve tertemiz olanın da kendisini beğenmemesi için onu öne geçirmiştir; nitekim diğer bir ayette: "Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yoldadır, kimi de hayırlarda önde gidendir" buyurmuştur; inşâallah Teâlâ açıklaması gelecektir.
[سورة البقرة (٢): آية ٢٢٣]
[Bakara Suresi (2): Ayet 223]
نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (٢٢٣)
{ نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (٢٢٣) } “Kadınlarınız sizin için bir tarladır; öyleyse tarlanıza dilediğiniz gibi gelin. Kendiniz için de önceden [güzel ameller] hazırlayın. Allah'tan korkun ve O'na kavuşacağınızı bilin. Müminleri müjdele! (223)”
فيه ست مسائل: الأول- قَوْلُهُ تَعَالَى: (نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ) رَوَى الْأَئِمَّةُ واللفظ للمسلم عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: كَانَتِ الْيَهُودُ تَقُولُ: إِذَا أَتَى الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ مِنْ دُبُرِهَا فِي قُبُلِهَا كَانَ الْوَلَدُ أَحْوَلَ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ:" نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ" زَادَ فِي رِوَايَةٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ: إِنْ شَاءَ مُجَبِّيَةً وَإِنْ شَاءَ غَيْرَ مُجَبِّيَةٍ غَيْرَ إِنَّ ذَلِكَ فِي صِمَامٍ وَاحِدٍ. وَيُرْوَى: فِي سِمَامٍ وَاحِدٍ بِالسِّينِ، قَالَهُ التِّرْمِذِيُّ. وَرَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ نَافِعٍ قَالَ: كَانَ ابْنُ عُمَرَ إِذَا قَرَأَ الْقُرْآنَ لَمْ يَتَكَلَّمْ حَتَّى يَفْرُغَ مِنْهُ، فَأَخَذْتُ عَلَيْهِ يَوْمًا، فَقَرَأَ سُورَةَ" الْبَقَرَةِ" حَتَّى انْتَهَى إِلَى مَكَانٍ قَالَ: أَتَدْرِي فِيمَ أُنْزِلَتْ؟ قُلْتُ: لَا قَالَ: نَزَلَتْ فِي كَذَا وَكَذَا، ثم مضى. وعن
Bunda altı mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ } “Kadınlarınız sizin için bir tarladır” buyruğudur. İmamlar rivayet etmiştir -lafız Müslim'e aittir- Câbir b. Abdillâh [radıyallâhu anh]'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: « كَانَتِ الْيَهُودُ تَقُولُ: إِذَا أَتَى الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ مِنْ دُبُرِهَا فِي قُبُلِهَا كَانَ الْوَلَدُ أَحْوَلَ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ: نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ » «Yahudiler: 'Bir kimse karısına arkasından yaklaşıp da önden (fercden) ilişkide bulunursa çocuk şaşı olur' derlerdi. Bunun üzerine: { نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ } “Kadınlarınız sizin için bir tarladır; öyleyse tarlanıza dilediğiniz gibi gelin” ayeti nazil oldu.» Zührî'den gelen bir rivayette şu fazlalık vardır: « إِنْ شَاءَ مُجَبِّيَةً وَإِنْ شَاءَ غَيْرَ مُجَبِّيَةٍ غَيْرَ إِنَّ ذَلِكَ فِي صِمَامٍ وَاحِدٍ » «Dilerse yüzükoyun yatarak (mücebbiye), dilerse yüzükoyun yatmaksızın; ancak bu tek bir kanaldan (fercden) olmak şartıyla.» Sîn harfi ile «فِي سِمَامٍ وَاحِدٍ» şeklinde de rivayet edilmiştir; bunu Tirmizî belirtmiştir. Buhârî, Nâfi'den şöyle rivayet etmiştir: İbn Ömer [radıyallâhu anhümâ] Kur'an okuduğu zaman, bitirinceye kadar konuşmazdı. Bir gün [o ezberden okurken] ben Mushaf'ı tutarak onu takip ettim; Bakara Suresi'ni okudu, nihayet bir yere gelince: "Bunun ne hakkında indiğini bilir misin?" dedi. Ben: "Hayır" dedim. O: "Şöyle şöyle bir hususta nazil oldu" dedi, sonra okumaya devam etti. Şöyle de rivayet edilmiştir:
عَبْدِ الصَّمَدِ قَالَ: حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ حَدَّثَنِي أَيُّوبُ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ:" فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ" قَالَ: يَأْتِيهَا فِي. قَالَ الْحُمَيْدِيُّ: يَعْنِي الْفَرْجَ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ ابْنَ عُمَرَ وَاللَّهُ يَغْفِرُ لَهُ وَهِمَ، إِنَّمَا كَانَ هَذَا الْحَيُّ مِنَ الْأَنْصَارِ، وَهُمْ أَهْلُ وَثَنٍ، مَعَ هَذَا الْحَيِّ مِنْ يَهُودٍ، وَهُمْ أَهْلُ كِتَابٍ: وَكَانُوا يَرَوْنَ لَهُمْ فَضْلًا عَلَيْهِمْ فِي الْعِلْمِ، فَكَانُوا يَقْتَدُونَ بِكَثِيرٍ مِنْ فِعْلِهِمْ، وَكَانَ مِنْ أَمْرِ أَهْلِ الْكِتَابِ أَلَّا يَأْتُوا النِّسَاءَ إِلَّا عَلَى حَرْفٍ، وَذَلِكَ أَسْتَرُ مَا تَكُونُ الْمَرْأَةُ، فَكَانَ هَذَا الْحَيُّ مِنَ الْأَنْصَارِ قَدْ أَخَذُوا بِذَلِكَ مِنْ فِعْلِهِمْ، وَكَانَ هَذَا الْحَيُّ مِنْ قُرَيْشٍ يَشْرَحُونَ النِّسَاءَ شَرْحًا مُنْكَرًا، وَيَتَلَذَّذُونَ مِنْهُنَّ مُقْبِلَاتٍ وَمُدْبِرَاتٍ وَمُسْتَلْقِيَاتٍ، فَلَمَّا قَدِمَ الْمُهَاجِرُونَ الْمَدِينَةَ تَزَوَّجَ رَجُلٌ مِنْهُمُ امْرَأَةً مِنَ الْأَنْصَارِ، فَذَهَبَ يَصْنَعُ بِهَا ذَلِكَ فَأَنْكَرَتْهُ عَلَيْهِ، وَقَالَتْ: إِنَّمَا كُنَّا نُؤْتَى عَلَى حَرْفٍ! فَاصْنَعْ ذَلِكَ وَإِلَّا فَاجْتَنِبْنِي، حَتَّى شَرِيَ أَمْرُهُمَا؟ فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ ﷺ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ"، أَيْ مُقْبِلَاتٍ وَمُدْبِرَاتٍ وَمُسْتَلْقِيَاتٍ، يَعْنِي بِذَلِكَ مَوْضِعَ الْوَلَدِ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: جَاءَ عُمَرُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَلَكْتُ! قَالَ:" وَمَا أَهْلَكَكَ؟ " قَالَ: حَوَّلْتُ رَحْلِي اللَّيْلَةَ، قَالَ: فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ شَيْئًا، قَالَ: فَأُوحِيَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ هَذِهِ الْآيَةُ:" نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ" أَقْبِلْ وَأَدْبِرْ وَاتَّقِ الدُّبُرَ وَالْحَيْضَةَ" قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَرَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ أَبِي النَّضْرِ أَنَّهُ قَالَ لِنَافِعٍ مَوْلَى ابْنِ عُمَرَ: قَدْ أَكْثَرَ عَلَيْكَ الْقَوْلُ. إِنَّكَ تَقُولُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ: أَنَّهُ أَفْتَى بِأَنْ يُؤْتَى النِّسَاءُ فِي أَدْبَارِهِنَّ. قَالَ نَافِعٌ: لَقَدْ كَذَبُوا عَلَيَّ! وَلَكِنْ سَأُخْبِرُكَ كَيْفَ كَانَ الْأَمْرُ: إِنَّ ابْنَ عُمَرَ عَرَضَ عَلَيَّ الْمُصْحَفَ يَوْمًا وَأَنَا عِنْدَهُ حَتَّى بَلَغَ:" نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ"، قَالَ نَافِعٌ: هَلْ تَدْرِي مَا أَمْرُ هَذِهِ الْآيَةِ؟ إِنَّا كُنَّا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ نُجَبِّي النِّسَاءَ، فَلَمَّا دَخَلْنَا الْمَدِينَةَ وَنَكَحْنَا نِسَاءَ الْأَنْصَارِ أَرَدْنَا مِنْهُنَّ مَا كُنَّا نُرِيدُ
... Abdüssamed dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana Eyyûb, Nâfi‘den, o da İbn Ömer'den { فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ } “Tarlanıza dilediğiniz gibi gelin” ayeti hakkında rivayet etti: «[Kişi] ona ...da gelir» dedi. Humeydî: "Yani fercinde (önden)" dedi. Ebû Dâvûd, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: "Allah İbn Ömer'i bağışlasın, o vehmetmiştir (yanılmıştır). Olay şu ki: Ensâr'dan olan bu kabile putperestti; bu Yahudi kabilesiyle [birlikte yaşıyorlardı], onlar ise ehl-i kitaptı. [Ensâr], ilim hususunda onların kendilerinden üstün olduğunu düşünür ve onların yaptıklarının birçoğuna uyarlardı. Ehl-i kitabın âdeti ise kadınlara sadece yan yatar vaziyette yaklaşmaktı; bu da kadının en çok örtülü olduğu hâldir. Ensâr'dan olan bu kabile de onların bu uygulamasını benimsemişti. Kureyş'ten olan bu kabile ise kadınları açıkça sırtüstü yatırarak ilişkiye girer, onlardan önden, arkadan ve sırtüstü yatmış vaziyette zevk alırlardı. Muhâcirler Medine'ye geldiklerinde, onlardan bir adam Ensâr'dan bir kadınla evlendi ve ona aynı şekilde yaklaşmak istedi. Kadın bunu yadırgayıp reddetti ve: 'Bize ancak yan yatar vaziyette yaklaşılırdı; ya öyle yap ya da benden uzak dur!' dedi. Hatta aralarındaki mesele büyüdü. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştı. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: { فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ } “Tarlanıza dilediğiniz gibi gelin” ayetini indirdi; yani önden, arkadan ve sırtüstü olarak; bununla çocuk yerini kastetmektedir." Tirmizî, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Ömer, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: "Ey Allah'ın Resûlü, helâk oldum!" dedi. [Allah Resûlü]: «Seni helâk eden nedir?» buyurdu. [Ömer]: "Dün gece binitimi ters çevirdim (eşimle arkasından ön uzvuna yaklaştım)" dedi. [İbn Abbâs] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona hiçbir cevap vermedi. Derken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şu ayet vahyolundu: { نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ } “Kadınlarınız sizin için bir tarladır; öyleyse tarlanıza dilediğiniz gibi gelin”. «Önden de arkadan da yaklaş; ancak dübürden (ters ilişkiden) ve hayız halinden sakın!» [Tirmizî] dedi ki: Bu hadis hasen sahihtir. Nesâî, Ebü'n-Nadr'dan rivayet ettiğine göre o, İbn Ömer'in âzatlısı Nâfi‘e şöyle demiştir: "Hakkında söz çoğaldı; senin İbn Ömer'den, kadınlara dübürlerinden (arkadan) yaklaşılabileceğine dair fetva verdiğini rivayet ettiğin söyleniyor." Nâfi‘ dedi ki: "Bana kesinlikle iftira etmişler! Lakin işin aslının nasıl olduğunu sana haber vereyim: Bir gün ben İbn Ömer'in yanındayken bana Mushaf'ı açıp { نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ } “Kadınlarınız sizin için bir tarladır” ayetine kadar okudu. [İbn Ömer]: 'Bu ayetin iniş sebebini bilir misin?' dedi. 'Biz Kureyş topluluğu kadınlara yüzükoyun eğilmiş (secde eder) vaziyetteyken de [önden] yaklaşırdık. Medine'ye gelip Ensâr kadınlarıyla evlendiğimizde, kendi kadınlarımızdan istediğimiz şeyleri onlardan da istedik...'
مِنْ نِسَائِنَا، فَإِذَا هُنَّ قَدْ كَرِهْنَ ذَلِكَ وَأَعْظَمْنَهُ، وَكَانَ نِسَاءُ الْأَنْصَارِ إِنَّمَا يُؤْتَيْنَ عَلَى جُنُوبِهِنَّ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ:" نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ". الثَّانِيَةُ- هَذِهِ الْأَحَادِيثُ نَصٌّ فِي إِبَاحَةِ الْحَالِ وَالْهَيْئَاتِ كُلِّهَا إِذَا كان الوطي فِي مَوْضِعِ الْحَرْثِ، أَيْ كَيْفَ شِئْتُمْ مِنْ خَلْفٍ وَمِنْ قُدَّامٍ وَبَارِكَةً وَمُسْتَلْقِيَةً وَمُضْطَجِعَةً، فَأَمَّا الْإِتْيَانُ فِي غَيْرِ الْمَأْتَى فَمَا كَانَ مُبَاحًا، وَلَا يُبَاحُ! وَذِكْرُ الْحَرْثِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِتْيَانَ فِي غَيْرِ الْمَأْتَى مُحَرَّمٌ. وَ" حَرْثٌ" تَشْبِيهٌ، لِأَنَّهُنَّ مُزْدَرَعُ الذُّرِّيَّةِ، فَلَفْظُ" الْحَرْثِ" يُعْطِي أَنَّ الْإِبَاحَةَ لَمْ تَقَعْ إِلَّا فِي الْفَرْجِ خَاصَّةً إِذْ هُوَ الْمُزْدَرَعُ. وَأَنْشَدَ ثَعْلَبٌ:
istediğimiz şeyleri onlardan da istedik; bir de baktık ki onlar bundan hoşlanmıyor ve bunu çok büyük bir şey sayıyorlar. Ensâr kadınlarına ise ancak yanları üzere yatırılarak yaklaşılırdı; bunun üzerine Allah Sübhânehu: "Kadınlarınız sizin için bir tarladır; öyleyse tarlanıza dilediğiniz gibi gelin" ayetini indirdi.' İkincisi- Bu hadisler, ilişki ekin mahallinde olduğu müddetçe bütün hallerin ve duruşların mubah olduğuna dair açık bir nassa dayanmaktadır; yani dilediğiniz gibi arkadan, önden, çömelmiş, sırtüstü ve yan yatmış olarak yaklaşabilirsiniz. Yaklaşma mahallinin dışındaki bir yerden yaklaşmaya gelince; bu hiçbir zaman mubah olmamıştır ve mubah kılınmaz! 'Tarla' (Hars) kelimesinin zikredilmesi, yaklaşma mahallinin dışından yaklaşmanın haram olduğuna delalet eder. 'Hars' bir benzetmedir; çünkü kadınlar zürriyetin ekim yeridir; dolayısıyla 'el-Hars' lafzı, ibahanın ekim yeri olması hasebiyle yalnızca ferce has kılındığını ifade eder. Sa'leb şu beyti inşad etmiştir:
إِنَّمَا الأرحام أرض ... ون لَنَا مُحْتَرَثَاتُ
Rahimler ancak bizim için ... Ekilip biçilen arazilerdir
فَعَلَيْنَا الزَّرْعُ فِيهَا ... وَعَلَى اللَّهِ النَّبَاتُ
Bize düşen tohumu ekmek ... Bitirmek ise Allah'a aittir
فَفَرْجُ الْمَرْأَةِ كَالْأَرْضِ، وَالنُّطْفَةُ كَالْبَذْرِ، وَالْوَلَدُ كَالنَّبَاتِ، فَالْحَرْثُ بِمَعْنَى الْمُحْتَرَثِ. وَوُحِّدَ الْحَرْثُ لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ، كَمَا يُقَالُ: رَجُلٌ صَوْمٌ، وَقَوْمٌ صَوْمٌ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَنَّى شِئْتُمْ) مَعْنَاهُ عِنْدَ الْجُمْهُورِ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ وَأَئِمَّةِ الْفَتْوَى: مِنْ أَيِّ وَجْهٍ شِئْتُمْ مُقْبِلَةً وَمُدْبِرَةً، كَمَا ذَكَرْنَا آنفا. و" أنى" تجئ سُؤَالًا وَإِخْبَارًا عَنْ أَمْرٍ لَهُ جِهَاتٌ، فَهُوَ أَعَمُّ فِي اللُّغَةِ مِنْ" كَيْفَ" وَمِنْ" أَيْنَ" وَمِنْ" مَتَى"، هَذَا هُوَ الِاسْتِعْمَالُ الْعَرَبِيُّ فِي" أَنَّى". وَقَدْ فَسَّرَ النَّاسُ" أَنَّى" فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِهَذِهِ الْأَلْفَاظِ. وَفَسَّرَهَا سِيبَوَيْهِ بِ" كَيْفَ" وَمِنْ" أَيْنَ" بِاجْتِمَاعِهِمَا. وَذَهَبَتْ فِرْقَةٌ مِمَّنْ فَسَّرَهَا ب" أين" إلى أن الوطي فِي الدُّبُرِ مُبَاحٌ، وَمِمَّنْ نُسِبَ إِلَيْهِ هَذَا الْقَوْلُ: سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَنَافِعٌ وَابْنُ عُمَرَ وَمُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ وَعَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ الْمَاجِشُونَ، وَحُكِيَ ذَلِكَ عَنْ مَالِكٍ فِي كِتَابٍ لَهُ يُسَمَّى" كِتَابُ السِّرِّ". وَحُذَّاقُ أَصْحَابِ مَالِكٍ؟ وَمَشَايِخِهِمْ يُنْكِرُونَ ذَلِكَ الْكِتَابَ، وَمَالِكٌ أَجَلُّ مِنْ أَنْ يَكُونَ لَهُ" كِتَابُ سِرٍّ". وَوَقَعَ هَذَا الْقَوْلُ فِي الْعُتْبِيَّةِ. وَذَكَرَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ أَنَّ ابْنَ شَعْبَانَ أَسْنَدَ جَوَازَ هَذَا الْقَوْلِ إِلَى زُمْرَةٍ كَبِيرَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ، وَإِلَى مَالِكٍ مِنْ رِوَايَاتٍ كَثِيرَةٍ فِي كِتَابِ" جِمَاعُ النِّسْوَانِ وَأَحْكَامِ الْقُرْآنِ". وَقَالَ الْكِيَا الطَّبَرِيُّ: وَرُوِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ أَنَّهُ كَانَ لَا يَرَى بِذَلِكَ بَأْسًا، وَيَتَأَوَّلُ فِيهِ قَوْلَ اللَّهِ ﷿:" أَتَأْتُونَ الذُّكْرانَ مِنَ
Kadının ferci tarla gibi, meni tohum gibi, çocuk da bitki gibidir; dolayısıyla hars, ekilen yer (muhteras) anlamındadır. Hars kelimesi mastar olduğu için tekil getirilmiştir; nitekim رَجُلٌ صَوْمٌ (oruç tutan adam) ve قَوْمٌ صَوْمٌ (oruç tutan topluluk) denmesi gibidir. Üçüncüsü- Allah Teâlâ'nın: (أَنَّى شِئْتُمْ) { أَنَّى شِئْتُمْ } “Dilediğiniz gibi” buyruğu; sahâbe, tâbiîn ve fetva imamlarından oluşan cumhurun nezdinde anlamı şudur: Az önce zikrettiğimiz gibi önden veya arkadan dilediğiniz vecihten yaklaşın. 'Ennâ' (أَنَّى) kelimesi, yönleri bulunan bir hususta soru ve haber bildirmek üzere gelir; dolayısıyla dilde 'keyfe' (nasıl), 'eyne' (nerede) ve 'metâ' (ne zaman) kelimelerinden daha kapsamlıdır; Arapçada 'ennâ'nın kullanımı böyledir. İnsanlar bu ayetteki 'ennâ' lafzını bu kelimelerle tefsir etmişlerdir. Sîbeveyhi ise bunu 'keyfe' ve 'min eyne'nin ikisinin birleşimi olarak açıklamıştır. Onu 'eyne' (nereden/nerede) şeklinde tefsir edenlerden bir fırka, dübürden cimanın mubah olduğu görüşüne varmıştır; bu görüşün kendilerine nispet edildiği kimseler arasında Saîd b. el-Müseyyeb, Nâfi', İbn Ömer, Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî ve Abdülmelik b. el-Mâcişûn vardır; bu durum Mâlik'ten 'Kitâbü's-Sırr' adını taşıyan bir kitabında da nakledilmiştir. Oysa Mâlik'in ashabının yetkin olanları ve meşâyihi bu kitabı inkar ederler; Mâlik ise kendisine ait bir 'sır kitabı' olmasından çok daha yücedir. Bu kavil el-Utbiyye'de de yer almıştır. İbnü'l-Arabî, İbn Şa'bân'ın bu kavlin caiz oluşunu sahâbe ve tâbiînden büyük bir zümreye ve 'Cimâu'n-Nisvân ve Ahkâmü'l-Kur'ân' adlı kitabında pek çok rivayetle Mâlik'e dayandırdığını zikretmiştir. el-Kiyâ et-Taberî şöyle demiştir: Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den bunda bir beis görmediği ve Allah azze ve celle'nin şu kavlini buna tevil ettiği rivayet edilmiştir: "İnsanlar arasından erkeklere mi yaklaşıyorsunuz?
الْعالَمِينَ. وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ
{ أَتَأْتُونَ الذُّكْرانَ مِنَ الْعالَمِينَ . وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ } “İnsanlar arasından erkeklere mi yaklaşıyorsunuz? Ve Rabbinizin sizin için yarattığı eşlerinizi bırakıyorsunuz!”
". وَقَالَ: فَتَقْدِيرُهُ تَتْرُكُونَ مِثْلَ ذَلِكَ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ، وَلَوْ لَمْ يُبَحْ مِثْلُ ذَلِكَ مِنَ الْأَزْوَاجِ لَمَا صَحَّ ذَلِكَ، وَلَيْسَ الْمُبَاحُ مِنَ الْمَوْضِعِ الْآخَرِ مِثْلًا لَهُ، حَتَّى يُقَالَ: تَفْعَلُونَ ذَلِكَ وَتَتْرُكُونَ مِثْلَهُ مِنَ الْمُبَاحِ. قَالَ الْكِيَا: وَهَذَا فِيهِ نَظَرٌ، إِذْ مَعْنَاهُ: وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ مِمَّا فِيهِ تَسْكِينُ شَهْوَتِكُمُ، وَلَذَّةُ الْوَقَاعِ حَاصِلَةٌ بِهِمَا جَمِيعًا، فَيَجُوزُ التَّوْبِيخُ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى. وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" فَإِذا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ" مَعَ قَوْلِهِ:" فَأْتُوا حَرْثَكُمْ" مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ فِي الْمَأْتَى اخْتِصَاصًا، وَأَنَّهُ مَقْصُورٌ عَلَى مَوْضِعِ الْوَلَدِ. قُلْتُ: هَذَا هُوَ الْحَقُّ فِي الْمَسْأَلَةِ. وَقَدْ ذَكَرَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ أَنَّ الْعُلَمَاءَ لَمْ يَخْتَلِفُوا فِي الرَّتْقَاءِ الَّتِي لَا يُوصَلُ إِلَى وَطْئِهَا أَنَّهُ عَيْبٌ تُرَدُّ بِهِ، إِلَّا شَيْئًا جَاءَ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ مِنْ وَجْهٍ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ أَنَّهُ لَا تُرَدُّ الرَّتْقَاءُ وَلَا غَيْرُهَا، وَالْفُقَهَاءُ كُلُّهُمْ عَلَى خِلَافِ ذَلِكَ، لِأَنَّ الْمَسِيسَ هُوَ الْمُبْتَغَى بِالنِّكَاحِ، وَفِي إِجْمَاعِهِمْ عَلَى هَذَا دليل على أن الدبر ليس بموضع وطئ، ولو كان موضعا للوطي مَا رُدَّتْ مَنْ لَا يُوصَلُ إِلَى وَطْئِهَا فِي الْفَرْجِ. وَفِي إِجْمَاعِهِمْ أَيْضًا عَلَى أَنَّ الْعَقِيمَ الَّتِي لَا تَلِدُ لَا تُرَدُّ. وَالصَّحِيحُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مَا بَيَّنَّاهُ. وَمَا نُسِبَ إِلَى مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ مِنْ هَذَا بَاطِلٌ وَهُمْ مُبَرَّءُونَ مِنْ ذَلِكَ، لِأَنَّ إِبَاحَةَ الْإِتْيَانِ مُخْتَصَّةٌ بِمَوْضِعِ الْحَرْثِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَأْتُوا حَرْثَكُمْ"، وَلِأَنَّ الْحِكْمَةَ فِي خَلْقِ الْأَزْوَاجِ بَثُّ النَّسْلِ، فَغَيْرُ موضع النسل لا يناله مالك النِّكَاحِ، وَهَذَا هُوَ الْحَقُّ. وَقَدْ قَالَ أَصْحَابُ أَبِي حَنِيفَةَ: إِنَّهُ عِنْدَنَا وَلَائِطُ الذَّكَرِ سَوَاءٌ فِي الْحُكْمِ، وَلِأَنَّ الْقَذَرَ وَالْأَذَى فِي مَوْضِعِ النَّجْوِ أَكْثَرُ مِنْ دَمِ الْحَيْضِ، فَكَانَ أَشْنَعَ. وَأَمَّا صِمَامُ الْبَوْلِ فَغَيْرُ صِمَامِ الرَّحِمِ. وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي قَبَسِهِ: قَالَ لَنَا الشَّيْخُ الْإِمَامُ فَخْرُ الْإِسْلَامِ أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَيْنِ فَقِيهُ الْوَقْتِ وَإِمَامُهُ: الْفَرْجُ أشبه شي بِخَمْسَةٍ وَثَلَاثِينَ، وَأَخْرَجَ يَدَهُ عَاقِدًا بِهَا. وَقَالَ: مَسْلَكُ الْبَوْلِ مَا تَحْتَ الثَّلَاثِينَ، وَمَسْلَكُ الذَّكَرِ وَالْفَرْجِ مَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ الْخَمْسَةُ، وَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ تَعَالَى الْفَرْجَ حَالَ الْحَيْضِ لِأَجْلِ النَّجَاسَةِ الْعَارِضَةِ. فَأَوْلَى أَنْ يُحَرَّمَ الدُّبُرُ لِأَجْلِ النَّجَاسَةِ اللَّازِمَةِ. وَقَالَ مَالِكٌ لِابْنِ وَهْبٍ وَعَلِيِّ بْنِ زياد لما أخبراه أن ناسا بمصر
Ve şöyle demiştir: "Bunun takdiri, 'Eşlerinizden bunun benzerini terk ediyorsunuz' şeklindedir. Eğer eşlerden bunun benzeri mubah kılınmamış olsaydı bu [ifade] doğru olmazdı. Diğer mahalde mubah olan şey ise buna benzer değildir ki 'Bunu yapıyorsunuz da mubah olandan onun benzerini terk ediyorsunuz' densin." El-Kiyâ [el-Herrâsî] şöyle demiştir: "Bunda eleştiriye açık bir yön (nazar) vardır. Zira ayetin anlamı: 'Eşlerinizden Rabbinizin sizin için yarattığı ve şehvetinizi teskin eden şeyleri terk ediyorsunuz' demektir. Cinsel ilişki hazzı ise her ikisiyle de hâsıl olmaktadır; dolayısıyla bu anlama göre kınama caizdir." Allah Teâlâ'nın: { فَإِذَا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ } “Temizlendikleri zaman, Allah'ın size emrettiği yerden onlara yaklaşın” buyruğu ile { فَأْتُوا حَرْثَكُمْ } “Tarlanıza gelin” buyruğunda, yaklaşma yerinde bir tahsis olduğuna ve bunun çocuk mahalline has kılındığına delalet eden hususlar vardır. Derim ki: Bu meselede hak olan da budur. Ebû Ömer b. Abdilberr, ilim ehlinin, kendisiyle cinsel ilişki kurulamayan retkâ (vajinası kapalı) kadının, bu sebepten ötürü [nikâh akdinin feshiyle] geri verileceği bir kusur olduğu hususunda ihtilaf etmediklerini; ancak Ömer b. Abdilazîz'den kuvvetli olmayan bir yolla, ne retkânın ne de bir başkasının geri verilemeyeceğine dair gelen rivayetin müstesna olduğunu, bütün fakihlerin ise buna muhalif bulunduğunu zikretmiştir. Çünkü nikâhtan murat edilen şey dokunmaktır (cinsel birleşmedir). Onların bu husustaki icmâı, dübürün (arka uzvun) cima mahalli olmadığına delildir. Zira şayet orası bir cima mahalli olsaydı, fercinden cinsel ilişki kurulamayan kadın geri verilmezdi. Yine onların, doğurmayan kısır kadının geri verilemeyeceği hususundaki icmâları da [buna delildir]. Bu meselede doğru olan görüş, açıkladığımız görüştür. Mâlik ve ashabına nispet edilen bu [cevaz] görüşü batıldır ve onlar bundan berîdirler. Çünkü [eşe] yaklaşmanın mubahlığı, Allah Teâlâ'nın: { فَأْتُوا حَرْثَكُمْ } “Tarlanıza gelin” buyruğu sebebiyle ancak ekin mahalline (hars) mahsustur. Ayrıca eşlerin yaratılmasındaki hikmet, neslin çoğalmasıdır. Dolayısıyla nesil mahalli olmayan yere nikâh sahibi malik olamaz. Hak olan da budur. Ebû Hanîfe'nin ashabı şöyle demiştir: "Bu fiil bize göre hüküm bakımından erkekle livâta yapmakla aynıdır. Ayrıca neciv (dışkı) mahallindeki pislik ve eza, hayız kanından daha çoktur; bu sebeple daha çirkindir." İdrar kanalı ise rahmin kanalından başkadır. İbnü'l-Arabî el-Kabes adlı eserinde şöyle demiştir: Bize çağın fakihi ve imamı olan Şeyh İmam Fahrü'l-İslâm Ebû Bekr Muhammed b. Ahmed b. el-Hüseyn şöyle dedi: "Ferc, [Arap hesaplama sistemindeki] otuz beş işaretine en çok benzeyen şeydir" dedi ve elini [bu sayıyı] bağlayarak (akd ederek) uzattı. Sonra da şöyle dedi: "İdrar yolu otuzun altındaki kısımdır. Erkeklik uzvunun ve fercin yolu ise beş sayısının kuşattığı kısımdır. Allah Teâlâ ârızî bir necasatten dolayı hayız hâlinde ferci haram kılmıştır. Dolayısıyla devamlı/lâzım olan bir necasatten dolayı dübürün haram kılınması evleviyetle gerekir." Mâlik, İbn Vehb ve Ali b. Ziyâd'a -kendisine Mısır'daki birtakım insanların...
يَتَحَدَّثُونَ عَنْهُ أَنَّهُ يُجِيزُ ذَلِكَ، فَنَفَّرَ مِنْ ذَلِكَ، وَبَادَرَ إِلَى تَكْذِيبِ النَّاقِلِ فَقَالَ: كَذَبُوا عَلَيَّ، كَذَبُوا عَلَيَّ، كَذَبُوا عَلَيَّ! ثُمَّ قَالَ: أَلَسْتُمْ قَوْمًا عَرَبًا؟ أَلَمْ يَقُلِ اللَّهُ تَعَالَى:" نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ"؟ وَهَلْ يَكُونُ الْحَرْثُ إِلَّا فِي مَوْضِعِ الْمَنْبَتِ! وَمَا اسْتَدَلَّ بِهِ الْمُخَالِفُ مِنْ أَنَّ قَوْلَهُ ﷿:" أَنَّى شِئْتُمْ" شَامِلٌ لِلْمَسَالِكِ بِحُكْمِ عُمُومِهَا فَلَا حُجَّةَ فِيهَا، إِذْ هِيَ مُخَصَّصَةٌ بِمَا ذَكَرْنَاهُ، وَبِأَحَادِيثَ صَحِيحَةٍ حِسَانٍ وَشَهِيرَةٍ رَوَاهَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ اثْنَا عَشَرَ صَحَابِيًّا بِمُتُونٍ مُخْتَلِفَةٍ، كُلُّهَا مُتَوَارِدَةٌ عَلَى تَحْرِيمِ إِتْيَانِ النِّسَاءِ فِي الْأَدْبَارِ، ذَكَرَهَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فِي مُسْنَدِهِ، وَأَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ وَالتِّرْمِذِيُّ وَغَيْرُهُمْ وَقَدْ جَمَعَهَا أَبُو الْفَرَجِ بْنُ الْجَوْزِيِّ بِطُرُقِهَا فِي جُزْءٍ سَمَّاهُ" تَحْرِيمُ الْمَحَلِّ الْمَكْرُوهِ". وَلِشَيْخِنَا أَبِي الْعَبَّاسِ أَيْضًا فِي ذَلِكَ جُزْءٌ سَمَّاهُ" إِظْهَارُ إدبار، من أجاز الوطي فِي الْأَدْبَارِ". قُلْتُ: وَهَذَا هُوَ الْحَقُّ الْمُتَّبَعُ وَالصَّحِيحُ فِي الْمَسْأَلَةِ، وَلَا يَنْبَغِي لِمُؤْمِنٍ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُعَرِّجَ فِي هَذِهِ النَّازِلَةِ عَلَى زَلَّةِ عَالِمٍ بَعْدَ أَنْ تَصِحَّ عَنْهُ. وَقَدْ حَذَّرْنَا مِنْ زَلَّةِ الْعَالِمِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ خِلَافَ هَذَا، وَتَكْفِيرُ مَنْ فَعَلَهُ، وَهَذَا هُوَ اللَّائِقُ بِهِ ﵁. وَكَذَلِكَ كَذَّبَ نَافِعٌ مَنْ أَخْبَرَ عَنْهُ بِذَلِكَ، كَمَا ذَكَرَ النَّسَائِيُّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَأَنْكَرَ ذَلِكَ مَالِكٌ وَاسْتَعْظَمَهُ، وَكَذَّبَ مَنْ نَسَبَ ذَلِكَ إِلَيْهِ. وَرَوَى الدَّارِمِيُّ أَبُو مُحَمَّدٍ فِي مُسْنَدِهِ عَنْ سعيد ابن يَسَارٍ أَبِي الْحُبَابِ قَالَ: قُلْتُ لِابْنِ عُمَرَ: مَا تَقُولُ فِي الْجَوَارِي حِينَ أُحَمِّضُ بِهِنَّ؟ قَالَ: وَمَا التَّحْمِيضُ؟ فَذَكَرْتُ لَهُ الدُّبُرَ، فَقَالَ: هَلْ يَفْعَلُ ذَلِكَ أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ! وَأُسْنِدَ عَنْ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:" أَيُّهَا النَّاسُ إن الله لا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ لَا تَأْتُوا النِّسَاءَ فِي أَعْجَازِهِنَّ". وَمِثْلُهُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ طَلْقٍ. وَأُسْنِدَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:" مَنْ أَتَى امْرَأَةً فِي دُبُرِهَا لَمْ يَنْظُرِ اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ" وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ فِي مُسْنَدِهِ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:" تِلْكَ اللُّوطِيَّةُ الصغرى" يعنى
...kendisinin buna ruhsat verdiğini konuştuklarını [duyunca], bundan nefretle sakındırdı ve bunu nakledeni derhal yalanlayarak şöyle dedi: "Bana iftira attılar, bana iftira attılar, bana iftira attılar!" Sonra da: "Sizler Arap bir topluluk değil misiniz? Allah Teâlâ: { نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ } “Kadınlarınız sizin için bir ekindir” buyurmadı mı? Ekin ise ancak bitme yerinde (tohumun yeşerdiği mahalde) olmaz mı?" dedi. Karşı görüşte olanların, Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { أَنَّى شِئْتُمْ } “Dilediğiniz şekilde” buyruğunun umum ifade etmesi sebebiyle bütün yolları kapsadığına dair getirdikleri delilde ise hiçbir tutanak (hüccet) yoktur; zira bu ifade zikrettiğimiz hususla ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den on iki sahabînin farklı lafızlarla rivayet ettiği, hepsi de kadınlara arkalarından yaklaşmanın haram olduğu hususunda birleşen sahih, hasen ve meşhur hadislerle tahsis edilmiştir. Ahmed b. Hanbel Müsned'inde, Ebû Dâvûd, Nesâî, Tirmizî ve başkaları bu hadisleri zikretmişlerdir. Ebü'l-Ferec İbnü'l-Cevzî de bunları rivayet yollarıyla birlikte Tahrîmü'l-Mahalli'l-Mekrûh adlı bir cüzde toplamıştır. Hocamız Ebü'l-Abbâs'ın da bu hususta İzhâru İdbârı men Ecâze'l-Vat'a fi'l-Edbâr adlı bir cüz'ü vardır. Derim ki: Bu meselede tabi olunması gereken hak ve sahih olan [hüküm] budur. Allah'a ve ahiret gününe iman eden bir kimsenin, bu meselede bir âlimin -rivayet kendisinden sahih olsa bile- zellesine meyletmesi yakışık almaz. Zaten âlimin zellesinden sakındırılmışızdır. İbn Ömer'den bunun aksi ve bunu yapanı tekfir ettiği rivayet edilmiştir ki onun radıyallâhu anh şanına lâyık olan da budur. Nitekim Nesâî'nin zikrettiği ve daha önce geçtiği üzere Nâfi‘ de kendisinden bunu nakledeni yalanlamıştır. Mâlik de bunu inkâr edip son derece çirkin görmüş ve bunu kendisine nispet edeni yalanlamıştır. Ebû Muhammed ed-Dârimî Müsned'inde Saîd b. Yesâr Ebü'l-Hubâb'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Ömer'e: "Cariyelerime tahmîz yapmam hakkında ne dersin?" diye sordum. "Tahmîz de nedir?" dedi. Ona dübürü (arka mahalli) zikrettim; bunun üzerine: "Müslümanlardan bunu yapan kimse var mıdır hiç!" dedi. Huzeyme b. Sâbit'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: « أَيُّهَا النَّاسُ إن الله لا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ لَا تَأْتُوا النِّسَاءَ فِي أَعْجَازِهِنَّ » «Ey insanlar! Şüphesiz ki Allah haktan hayâ etmez; kadınlara arkalarından yaklaşmayın.» Benzeri Ali b. Talk'tan da rivayet edilmiştir. Ebû Hüreyre'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « مَنْ أَتَى امْرَأَةً فِي دُبُرِهَا لَمْ يَنْظُرِ اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ » «Kim kadına arkasından yaklaşırsa, Allah Teâlâ kıyamet gününde ona [rahmet nazarıyla] bakmaz.» Ebû Dâvûd et-Tayâlisî Müsned'inde Katâde'den, o Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o Abdullah b. Amr'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « تِلْكَ اللُّوطِيَّةُ الصغرى » «Bu, küçük livatadır» yani...
إِتْيَانَ الْمَرْأَةِ فِي دُبُرِهَا. وَرُوِيَ عَنْ طَاوُسٍ أَنَّهُ قَالَ: كَانَ بَدْءُ عَمَلِ قَوْمِ لُوطٍ إِتْيَانَ النِّسَاءِ فِي أَدْبَارِهِنَّ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَإِذَا ثَبَتَ الشَّيْءُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ اسْتُغْنِيَ بِهِ عَمَّا سِوَاهُ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ) أَيْ قَدِّمُوا مَا يَنْفَعُكُمْ غَدًا، فَحَذَفَ الْمَفْعُولَ، وَقَدْ صَرَّحَ بِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ
kadına arkasından yaklaşmayı kastetmektedir. Tâvûs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Lût kavminin amelinin başlangıcı, kadınlara arkalarından yaklaşmaktı.' İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Bir husus Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olunca, onun dışındaki her şeyden müstağni olunur. Dördüncüsü- Allah Teâlâ'nın: (وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ) { وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ } “Kendiniz için önceden hazırlayın” buyruğudur; yani yarın size fayda verecek şeyleri önceden takdim edin demektir; burada mef'ûl hazfedilmiştir, Allah Teâlâ'nın şu kavlinde ise açıkça ifade edilmiştir: "Kendiniz için önceden ne hayır takdim ederseniz, onu Allah katında bulursunuz
" .. فَالْمَعْنَى قَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمُ الطَّاعَةَ وَالْعَمَلَ الصَّالِحَ. وَقِيلَ ابْتِغَاءُ الْوَلَدِ وَالنَّسْلِ، لِأَنَّ الْوَلَدَ خَيْرُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، فَقَدْ يَكُونُ شَفِيعًا وَجُنَّةً. وَقِيلَ: هُوَ التَّزَوُّجُ بِالْعَفَائِفِ، لِيَكُونَ الْوَلَدُ صَالِحًا طَاهِرًا. وَقِيلَ: هُوَ تَقَدُّمُ الْأَفْرَاطِ، كَمَا قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" مَنْ قَدَّمَ ثَلَاثَةً مِنَ الْوَلَدِ لَمْ يَبْلُغُوا الْحِنْثَ لَمْ تَمَسَّهُ النَّارُ إِلَّا تَحِلَّةَ الْقَسَمِ" الْحَدِيثَ. وَسَيَأْتِي فِي" مَرْيَمَ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعَطَاءٌ: أَيْ قَدِّمُوا ذِكْرَ اللَّهِ عِنْدَ الْجِمَاعِ، كَمَا قَالَ ﵇:" لَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا أَتَى امْرَأَتَهُ قَالَ بِسْمِ اللَّهِ اللَّهُمَّ جَنِّبْنَا الشَّيْطَانَ وجنب الشيطان ما رزقتنا فإنه إن يقدر بَيْنَهُمَا وَلَدٌ لَمْ يَضُرَّهُ شَيْطَانٌ أَبَدًا". أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاتَّقُوا اللَّهَ) تَحْذِيرٌ (وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ) خَبَرٌ يَقْتَضِي الْمُبَالَغَةَ فِي التَّحْذِيرِ، أَيْ فَهُوَ مُجَازِيكُمْ عَلَى الْبِرِّ وَالْإِثْمِ. وَرَوَى ابْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ قَالَ: سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ يَخْطُبُ يَقُولُ:" إِنَّكُمْ مُلَاقُو اللَّهِ حُفَاةً عُرَاةً مُشَاةً غُرْلًا "- ثُمَّ تَلَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ" وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ". أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ بِمَعْنَاهُ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ) تَأْنِيسٌ لِفَاعِلِ البر ومبتغى سنن الهدى.
".. Anlamı: Kendiniz için itaati ve salih ameli önceden takdim edin, demektir. Çocuk ve nesil istemek olduğu da söylenmiştir; çünkü çocuk dünya ve ahiret hayrıdır; zira şefaatçi ve kalkan olabilir. Çocuğun salih ve temiz olması için iffetli kadınlarla evlenmek olduğu da söylenmiştir. Önden gönderilen küçük çocuklar olduğu da söylenmiştir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kimin ergenlik çağına ulaşmamış üç çocuğu önceden vefat ederse, yeminin yerine gelmesi miktarı dışında ateş ona dokunmaz" hadisini buyurmuştur. İnşâallah Meryem Suresi'nde gelecektir. İbn Abbâs ve Atâ ise şöyle demiştir: Yani cima anında Allah'ın zikrini önceden takdim edin; nitekim Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: "Sizden biriniz hanımına yaklaşacağı zaman: 'Bismillâh, Allahım! Bizi şeytandan uzaklaştır ve şeytanı da bize rızık olarak vereceğin şeyden uzak tut' derse; şayet aralarında bir çocuk takdir olunursa şeytan ona asla zarar veremez." Bunu Müslim tahric etmiştir. Beşincisi- Allah Teâlâ'nın: (وَاتَّقُوا اللَّهَ) { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan sakının” buyruğu bir uyarıdır; (وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ) { وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ } “ve O'na kavuşacağınızı bilin” buyruğu ise sakındırmada mübalağayı gerektiren bir haberdir; yani O, iyiliğe ve günaha göre size karşılık verecektir. İbn Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan şöyle rivayet etmiştir: Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i hutbe verirken şöyle buyururken işittim: "Şüphesiz sizler Allah'a yalınayak, çıplak, yaya ve sünnetsiz olarak kavuşacaksınız." Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah'tan sakının ve O'na kavuşacağınızı bilin" ayetini okudu. Müslim bunu mana olarak tahric etmiştir. Altıncısı- Allah Teâlâ'nın: (وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ) { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminleri müjdele” buyruğu, iyilik yapanı ve hidayet yollarını arayanı teselli edip sevindirmektir.