Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 27. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة البقرة (٢): آية ٢٢٤]

[Bakara Suresi (2): Ayet 224]

وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٢٤)

{ وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “İyilik etmenize, sakınmanıza ve insanların arasını düzeltmenize Allah'ı yeminlerinize bir engel kılmayın. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (224)

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَالَ الْعُلَمَاءُ: لَمَّا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِالْإِنْفَاقِ وَصُحْبَةِ الْأَيْتَامِ وَالنِّسَاءِ بجميل المعاشرة قال: لا تمتنعوا عن شي مِنَ الْمَكَارِمِ تَعَلُّلًا بِأَنَّا حَلَفْنَا أَلَّا نَفْعَلَ كَذَا، قَالَ مَعْنَاهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالنَّخَعِيُّ وَمُجَاهِدٌ وَالرَّبِيعُ وَغَيْرُهُمْ. قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: هُوَ الرَّجُلُ يَحْلِفُ أَلَّا يَبِرَّ وَلَا يَصِلَ وَلَا يُصْلِحَ بَيْنَ النَّاسِ، فَيُقَالُ لَهُ: بِرَّ، فَيَقُولُ: قَدْ حَلَفْتُ. وَقَالَ بَعْضُ الْمُتَأَوِّلِينَ: الْمَعْنَى وَلَا تَحْلِفُوا بِاللَّهِ كَاذِبِينَ إِذَا أَرَدْتُمُ الْبِرَّ وَالتَّقْوَى وَالْإِصْلَاحَ، فَلَا يَحْتَاجُ إِلَى تَقْدِيرِ" لَا" بَعْدَ" أَنْ". وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَا تَسْتَكْثِرُوا مِنَ الْيَمِينِ بِاللَّهِ فَإِنَّهُ أَهْيَبُ لِلْقُلُوبِ، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى:" وَاحْفَظُوا أَيْمانَكُمْ ". وَذَمَّ مَنْ كَثَّرَ الْيَمِينَ فَقَالَ تَعَالَى:" وَلا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ ". وَالْعَرَبُ تَمْتَدِحُ بِقِلَّةِ الْأَيْمَانَ، حَتَّى قَالَ قَائِلُهُمْ:

Bunda dört mesele vardır: Birincisi- Âlimler şöyle demiştir: Allah Teâlâ infakta bulunmayı, yetimlerle birlikte olmayı ve kadınlarla güzel geçinmeyi emredince: 'Şöyle yapmayacağız diye yemin ettik' gerekçesine sığınarak faziletli davranışlardan hiçbirinden geri durmayın, buyurmuştur; bunun anlamını İbn Abbâs, en-Nehaî, Mücâhid, er-Rebî' ve başkaları söylemiştir. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Bu, iyilik yapmamaya, sıla-i rahimde bulunmamaya ve insanların arasını düzeltmemeye yemin eden adamdır; kendisine: 'İyilik yap' denilince, 'Yemin ettim' der. Bazı müteviller şöyle demiştir: Anlamı; iyilik, takva ve ıslahı murad ettiğinizde Allah adına yalan yere yemin etmeyin, demektir; böylece 'en' (أَنْ) edatından sonra bir 'lâ' (لا) takdirine ihtiyaç kalmaz. Şöyle de denilmiştir: Anlamı; Allah adına çokça yemin etmeyin, zira bu kalplerde daha fazla heybet uyandırır; bu sebeple Allah Teâlâ: "Yeminlerinizi koruyun" buyurmuştur. Çok yemin edeni kınayarak da şöyle buyurmuştur: "Yemin edip duran, aşağılık kimselerin hiçbirine itaat etme". Araplar da az yemin etmekle övünürler, hatta şairleri şöyle demiştir:

قَلِيلُ الْأَلَايَا حَافِظٌ لِيَمِينِهِ ... وَإِنْ صَدَرَتْ مِنْهُ الْأَلِيَّةُ بَرَّتْ

Az yemin eder, yeminini tutar ... Kendisinden bir yemin sâdır olursa da yerine gelir

وَعَلَى هَذَا" أَنْ تَبَرُّوا" مَعْنَاهُ: أَقِلُّوا الْأَيْمَانَ لِمَا فِيهِ مِنَ الْبِرِّ وَالتَّقْوَى، فَإِنَّ الْإِكْثَارَ يَكُونُ مَعَهُ الْحِنْثُ وَقِلَّةُ رَعْيٍ لِحَقِّ اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذَا تَأْوِيلٌ حَسَنٌ. مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ: بَلَغَنِي أَنَّهُ الْحَلِفُ، بِاللَّهِ فِي كُلِّ شي. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَا تَجْعَلُوا الْيَمِينَ مُبْتَذَلَةً فِي كُلِّ حَقٍّ وَبَاطِلٍ: وَقَالَ الزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُ: مَعْنَى الْآيَةِ أَنْ يَكُونَ الرَّجُلُ إِذَا طُلِبَ مِنْهُ فِعْلُ خَيْرٍ اعْتَلَّ بِاللَّهِ فَقَالَ: عَلَيَّ يَمِينٌ، وَهُوَ لَمْ يَحْلِفِ الْقُتَبِيُّ: الْمَعْنَى إِذَا حَلَفْتُمْ عَلَى أَلَّا تَصِلُوا أَرْحَامَكُمْ وَلَا تَتَصَدَّقُوا وَلَا تُصْلِحُوا، وَعَلَى أَشْبَاهِ ذَلِكَ مِنْ أَبْوَابِ الْبِرِّ فَكَفِّرُوا الْيَمِينَ. قُلْتُ: وَهَذَا حَسَنٌ لِمَا بَيَّنَّاهُ، وَهُوَ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى سَبَبِ النُّزُولِ، عَلَى مَا نُبَيِّنُهُ فِي الْمَسْأَلَةِ بَعْدَ هَذَا. الثَّانِيَةُ- قِيلَ: نَزَلَتْ بِسَبَبِ الصِّدِّيقِ إِذْ حَلَفَ أَلَّا يُنْفِقَ عَلَى مِسْطَحٍ حِينَ تَكَلَّمَ فِي عَائِشَةَ ﵂، كَمَا فِي حَدِيثِ الْإِفْكِ، وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ فِي" النُّورِ "، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي الصِّدِّيقِ أَيْضًا حِينَ حَلَفَ أَلَّا يَأْكُلَ مَعَ الْأَضْيَافِ. وَقِيلَ نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَوَاحَةَ حِينَ حَلَفَ أَلَّا يُكَلِّمَ بَشِيرَ بْنَ النُّعْمَانِ وَكَانَ خَتَنَهُ عَلَى أخته، والله أعلم.

Buna göre { أَنْ تَبَرُّوا } “iyilik etmeniz” [ifadesinin] anlamı şudur: İyilik ve takva barındırdığı için yeminleri azaltın; zira çok yemin etmek beraberinde yemini bozmayı ve Allah Teâlâ'nın hakkını az gözetmeyi getirir. Bu ise güzel bir tefsirdir. Mâlik b. Enes şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre bu, her şeyde Allah adına yemin etmektir. Bir görüşe göre anlam şöyledir: Yemini her hak ve batıl hususta basite alıp ayağa düşürmeyin. ez-Zeccâc ve başkaları ise şöyle demiştir: Ayetin manası; bir kimseden hayırlı bir iş yapması istendiğinde Allah'ı mazeret gösterip kendisi yemin etmediği halde: "Yeminim var" demesidir. el-Kutebî ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; akrabalık bağını gözetmemeye, sadaka vermemeye, [arayı] düzeltmemeye ve bunlara benzer iyilik kapılarına dair yemin ettiğiniz zaman yemine kefaret verin demektir. Derim ki: Açıkladığımız gerekçeden ötürü bu güzel [bir yorumdur]. Bundan sonraki meselede beyan edeceğimiz üzere nüzul sebebine delalet eden de budur. İkincisi- [Bu ayetin], İfk hadisinde geçtiği üzere Hz. Âişe radıyallâhu anhâ hakkında konuştuğu vakit Sıddîk'ın [Hz. Ebû Bekir'in] Mıstah'a infakta bulunmamaya yemin etmesi sebebiyle indiği söylenmiştir; İbn Cüreyc'den [nakledilen bu rivayetin] açıklaması en-Nûr [suresinde] gelecektir. Yine Sıddîk'ın misafirlerle birlikte yemek yememeye yemin ettiği vakit indiği de söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise kız kardeşinin kocası (eniştesi) olan Beşîr b. en-Nu'mân ile konuşmamaya yemin ettiği vakit Abdullah b. Revâha hakkında inmiştir. En doğrusunu Allah bilir.

الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ) أَيْ نَصْبًا، عَنِ الْجَوْهَرِيِّ. وَفُلَانٌ عُرْضَةُ ذَاكَ، أَيْ عُرْضَةٌ لِذَلِكَ، أَيْ مُقْرِنٌ لَهُ قَوِيٌّ عَلَيْهِ. وَالْعُرْضَةُ: الهمة. قال:

Üçüncüsü- Allah Teâlâ'nın: (عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ) { عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ } “Yeminlerinize bir engel” buyruğudur; Cevherî'den nakledildiğine göre hedef/dikilen nesne demektir. 'Filan kimse şunun için urdadır (عُرْضَةُ ذَاكَ)' denildiğinde; yani ona muktedir ve ona güç yetirendir demektir. Urda (الْعُرْضَةُ) aynı zamanda gayret ve azim demektir. Şair şöyle demiştir:

هُمُ الْأَنْصَارُ عُرْضَتُهَا اللِّقَاءُ

Onlar Ensâr'dır, gayretleri savaşmaktır

وَفُلَانٌ عُرْضَةٌ لِلنَّاسِ: لَا يَزَالُونَ يَقَعُونَ فِيهِ. وَجَعَلْتُ فُلَانًا عُرْضَةً لِكَذَا أَيْ نَصَبْتُهُ لَهُ، وَقِيلَ: الْعُرْضَةُ مِنَ الشِّدَّةِ وَالْقُوَّةِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ لِلْمَرْأَةِ: عُرْضَةٌ لِلنِّكَاحِ، إِذَا صَلُحَتْ لَهُ وَقَوِيَتْ عَلَيْهِ، وَلِفُلَانٍ عُرْضَةٌ: أَيْ قُوَّةٌ عَلَى السَّفَرِ وَالْحَرْبِ، قَالَ كَعْبُ بْنُ زُهَيْرٍ:

'Filan kimse insanlar için bir urdadır (heleftir)' denildiğinde: İnsanlar durmadan onun gıybetini yapıp dil uzatırlar demektir. 'Filan kimseyi şunun için urda kıldım' denildiğinde; yani onu ona hedef diktim demektir. Urda kelimesinin şiddet ve kuvvetten geldiği de söylenmiştir; nitekim kadın hakkında: 'Nikaha elverişlidir (عُرْضَةٌ لِلنِّكَاحِ)' sözleri, ona uygun ve güç yetirebilir olduğunda kullanılır. 'Filan kimsenin urdası vardır' denildiğinde: Yani yolculuğa ve savaşa gücü vardır demektir. Kâ'b b. Züheyr şöyle demiştir:

مِنْ كَلِّ نَضَّاخَةِ الذِّفْرَى إِذَا عَرِقَتْ ... عُرْضَتُهَا طَامِسُ الْأَعْلَامِ مَجْهُولُ

Terlediğinde kulak diplerinden ter fışkıran her dişi deveden ... Hedefi izleri silinmiş, bilinmeyen çölleri aşmaktır

وَقَالَ عَبْدُ الله بن الزبير:

Abdullah b. ez-Zübeyr de şöyle demiştir:

فهذي لأيام الحروب وهذه ... لِلْهَوِيِّ وَهَذِي عُرْضَةٌ لِارْتِحَالِنَا

İşte bunlar savaş günleri içindir, bunlar da ... Heva içindir, bunlar ise göçümüz için hazırlıktır

أَيْ عُدَّةٌ. وَقَالَ آخَرُ:

Yani hazırlıktır (uddedir). Bir başkası şöyle demiştir:

فَلَا تَجْعَلُنِي عُرْضَةً لِلَّوَائِمِ

Beni kınayanların hedefi haline getirme

وَقَالَ أَوْسُ بْنُ حَجَرٍ:

Evs b. Hacer de şöyle demiştir:

وَأَدْمَاءُ مِثْلُ الْفَحْلِ يَوْمًا عُرْضَتُهَا ... لِرَحْلِي وَفِيهَا هِزَّةٌ وَتَقَاذُفُ

Ve beyazımsı bir deve, erkek deve gibi bir gün hedefi ... Semerimi taşımaktır, onda bir çeviklik ve ileri atılma vardır

وَالْمَعْنَى: لَا تَجْعَلُوا الْيَمِينَ بِاللَّهِ قُوَّةً لِأَنْفُسِكُمْ، وَعُدَّةً فِي الِامْتِنَاعِ مِنَ الْبِرِّ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا) مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ مَحْذُوفٌ، أَيِ الْبِرُّ وَالتَّقْوَى وَالْإِصْلَاحُ أَوْلَى وَأَمْثَلُ، مِثْلَ" طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ" عَنِ الزَّجَّاجِ وَالنَّحَّاسِ. وَقِيلَ: مَحَلُّهُ النَّصْبُ، أَيْ لَا تَمْنَعُكُمُ الْيَمِينُ بِاللَّهِ ﷿ الْبِرَّ وَالتَّقْوَى وَالْإِصْلَاحَ، عَنِ الزَّجَّاجِ أَيْضًا. وَقِيلَ: مَفْعُولٌ مِنْ أَجْلِهِ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ أَلَّا تَبَرُّوا، فَحَذَفَ" لَا"، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا" أَيْ لِئَلَّا تَضِلُّوا، قَالَهُ الطَّبَرِيُّ وَالنَّحَّاسُ. وَوَجْهٌ رَابِعٌ مِنْ وُجُوهِ النَّصْبِ: كَرَاهَةَ أَنْ تَبَرُّوا، ثُمَّ حُذِفَتْ، ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ وَالْمَهْدَوِيُّ. وَقِيلَ: هو في موضع خفض

Anlam şudur: Allah adına yaptığınız yemini kendiniz için bir güç ve iyilikten kaçınmak için bir dayanak kılmayın. Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah’ın { أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا } “iyilik etmeniz, sakınmanız” buyruğu mübtedadır (öznedir) ve haberi (yüklemi) mahzuftur (düşürülmüştür); yani “İyilik etmek, takvalı davranmak ve arayı düzeltmek daha evlâ ve daha uygundur” takdirindedir. Tıpkı { طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ } “[Onlara düşen] bir itaat ve güzel bir sözdür” [ayetinde olduğu gibi]. Bu [açıklama] ez-Zeccâc ve en-Nahhâs’tan [nakledilmiştir]. Bir görüşe göre nasb mahallindedir; yani “Allah azze ve celle adına yapılan yemin, sizi iyilikten, takvadan ve arayı düzeltmekten alıkoymasın” demektir. Bu da yine ez-Zeccâc’dan nakledilmiştir. Bir diğer görüşe göre mef‘ûlün li-eclih’tir (sebep bildiren nesnedir). Yine denilmiştir ki bunun anlamı “iyilik etmeyesiniz diye (ellâ teberrû)” şeklindedir ve tıpkı Yüce Allah’ın { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا } “Sapmayasınız diye Allah size açıklıyor” yani “sapmamanız için (li-ellâ tedıllû)” buyruğunda olduğu gibi “lâ (لَا)” harfi hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Bunu et-Taberî ve en-Nahhâs söylemiştir. Nasb vecihlerinden dördüncüsü ise: “İyilik etmeyi kerih gördüğünüz için (kerâhete en teberrû)” takdirinde olup sonradan [kerâhete kelimesi] hazfedilmiştir; bunu en-Nahhâs ve el-Mehdevî zikretmiştir. Bir görüşe göre de cer (hafz) mahallindedir.

عَلَى قَوْلِ الْخَلِيلِ وَالْكِسَائِيِّ، التَّقْدِيرُ: فِي أَنْ تَبَرُّوا، فَأُضْمِرَتْ" فِي" وَخُفِضَتْ بِهَا. وَ (سَمِيعٌ) أي لأقوال العباد. (عَلِيمٌ) بنياتهم.

Takdiri: 'İyilik etmeniz hususunda (fî en teberrû)' şeklindedir; 'fî (فِي)' harf-i cerri gizlenmiş ve onunla cer edilmiştir. (سَمِيعٌ) { سَمِيعٌ } “Hakkıyla işitendir” yani kulların sözlerini işitendir. (عَلِيمٌ) { عَلِيمٌ } “Hakkıyla bilendir” onların niyetlerini bilendir.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٢٥]

[Bakara Suresi (2): Âyet 225]

لَا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٢٥)

{ لَا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ } “Allah sizi yeminlerinizdeki rastgele sözlerden (lağvden) ötürü sorumlu tutmaz; lâkin kalplerinizin kazandığı (bile bile yaptığınız yeminler) sebebiyle sorumlu tutar. Allah çok bağışlayandır, halîmdir.” (225)

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (بِاللَّغْوِ) اللَّغْوُ: مَصْدَرُ لَغَا يَلْغُو وَيَلْغَى، وَلَغِيَ يَلْغَى لَغًا إِذَا أَتَى بِمَا لَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ فِي الْكَلَامِ، أَوْ بِمَا لَا خَيْرَ فِيهِ، أَوْ بِمَا يُلْغِي إِثْمُهُ، وَفِي الْحَدِيثِ:" إِذَا قُلْتَ لِصَاحِبِكَ وَالْإِمَامُ يَخْطُبُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ أَنْصِتْ فَقَدْ لَغَوْتَ". وَلُغَةُ أَبِي هُرَيْرَةَ" فَقَدْ لَغَيْتَ" وَقَالَ الشَّاعِرُ:

Bunda dört mesele vardır: Birincisi- Allah Teâlâ'nın: (بِاللَّغْوِ) { بِاللَّغْوِ } “Rastgele sözlerden” buyruğudur. Lağv (اللَّغْوُ): Kelâmda ihtiyaç duyulmayan, içinde hayır bulunmayan veya günahı düşen/hükümsüz olan bir söz söylendiğinde kullanılan leğâ-yelğû-yelğâ (لَغَا يَلْغُو وَيَلْغَى) ve leğiye-yelğâ-lağan (لَغِيَ يَلْغَى لَغًا) fiillerinin masdarıdır. Hadiste şöyle buyrulmuştur: 'Cuma günü imam hutbe okurken arkadaşına 'sus' dersen, lağvde bulunmuş (boş konuşmuş) olursun.' Ebû Hüreyre'nin lügatinde 'lağıyte (لَغَيْتَ)' şeklindedir. Şair şöyle demiştir:

وَرُبَّ أَسْرَابِ حَجِيجٍ كُظَّمِ ... عَنِ اللَّغَا وَرَفَثِ التَّكَلُّمِ

Nice hacı kafileleri vardır ki suskundurlar ... Boş sözden ve müstehcen konuşmaktan

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

وَلَسْتُ بِمَأْخُوذٍ بِلَغْوٍ تَقُولُهُ ... إِذَا لَمْ تَعَمَّدْ عَاقِدَاتِ الْعَزَائِمِ

Söylediğin boş sözden ötürü hesaba çekilecek değilim ... Kesinleşmiş azimlere kasten yönelmedikçe

الثَّانِيَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْيَمِينِ الَّتِي هِيَ لَغْوٌ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ قَوْلُ الرَّجُلِ فِي دَرَجِ كَلَامِهِ وَاسْتِعْجَالِهِ فِي الْمُحَاوَرَةِ: لَا وَاللَّهِ، وَبَلَى وَاللَّهِ، دُونَ قَصْدٍ لِلْيَمِينِ. قَالَ الْمَرْوَزِيُّ: لَغْوُ الْيَمِينِ الَّتِي اتَّفَقَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّهَا لَغْوٌ هُوَ قَوْلُ الرَّجُلِ: لَا وَاللَّهِ، وَبَلَى وَاللَّهِ، فِي حَدِيثِهِ وَكَلَامِهِ غَيْرَ مُعْتَقِدٍ لِلْيَمِينِ وَلَا مُرِيدِهَا. وَرَوَى ابْنُ وَهْبٍ عَنْ يُونُسَ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ أَنَّ عُرْوَةَ حَدَّثَهُ أَنَّ عَائِشَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَتْ: أَيْمَانُ اللَّغْوِ مَا كَانَتْ فِي الْمِرَاءِ وَالْهَزْلِ وَالْمُزَاحَةِ وَالْحَدِيثِ الَّذِي لَا يَنْعَقِدُ عَلَيْهِ الْقَلْبُ. وَفَى الْبُخَارِيِّ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ" فِي قَوْلِ الرَّجُلِ: لَا وَاللَّهِ، وَبَلَى وَاللَّهِ. وَقِيلَ: اللَّغْوُ مَا يُحْلَفُ بِهِ عَلَى الظَّنِّ، فَيَكُونُ بِخِلَافِهِ، قاله مالك،

İkincisi: Âlimler, lağv olan yemin hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu, kişinin konuşması esnasında ve muhaverede (karşılıklı konuşmada) aceleyle, yemin kastı olmaksızın söylediği "Hayır vallâhi" ve "Evet vallâhi" sözüdür. el-Mervezî şöyle demiştir: Âlimlerin lağv olduğu üzerinde ittifak ettikleri yemin-i lağv; kişinin konuşmasında ve sözü arasında yemine inanmaksızın ve onu kastetmeksizin söylediği "Hayır vallâhi" ve "Evet vallâhi" sözüdür. İbn Vehb, Yûnus'tan, o İbn Şihâb'dan, Urve'nin kendisine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevcesi Âişe'nin şöyle dediğini anlattığını rivayet etmiştir: «Lağv yeminler; münakaşada, hezelde (ciddiyetsizlikte), şakalaşmada ve kalbin üzerine düğümlenmediği (kastetmediği) sözlerde olan yeminlerdir.» Buhârî'de Âişe radıyallâhu anhâ'dan nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Yüce Allah'ın, { لَا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ } “Allah sizi yeminlerinizdeki lağvden (boş ve kasıtsız yeminlerden) dolayı sorumlu tutmaz” ayeti, kişinin [günlük konuşmasındaki] "Hayır vallâhi" ve "Evet vallâhi" sözü hakkında inmiştir. Bir görüşe göre de lağv; bir zanna dayanılarak edilen, ancak [gerçeğin] aksine olduğu ortaya çıkan yemindir. Bunu Mâlik söylemiştir,

حَكَاهُ ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْهُ، وَقَالَ بِهِ جَمَاعَةٌ مِنَ السَّلَفِ. قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: إِذَا حَلَفَ الرَّجُلُ عَلَى الشَّيْءِ لَا يَظُنُّ إِلَّا أَنَّهُ إِيَّاهُ، فَإِذَا لَيْسَ هُوَ، فَهُوَ اللَّغْوُ، وَلَيْسَ فِيهِ كَفَّارَةٌ، وَنَحْوَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَرُوِيَ: أَنَّ قَوْمًا تَرَاجَعُوا الْقَوْلَ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُمْ يَرْمُونَ بِحَضْرَتِهِ، فَحَلَفَ أَحَدُهُمْ لَقَدْ أَصَبْتُ وَأَخْطَأْتَ يَا فُلَانُ، فَإِذَا الْأَمْرُ بِخِلَافِ ذَلِكَ، فَقَالَ الرَّجُلُ: حَنِثَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" أَيْمَانُ الرُّمَاةِ لَغْوٌ لَا حِنْثٌ فِيهَا وَلَا كَفَّارَةٌ". وَفِي الْمُوَطَّأِ قَالَ مَالِكٌ: أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ فِي هَذَا أَنَّ اللَّغْوَ حَلِفُ الْإِنْسَانِ عَلَى الشَّيْءِ يَسْتَيْقِنُ أَنَّهُ كَذَلِكَ ثُمَّ يُوجَدُ بِخِلَافِهِ، فَلَا كَفَّارَةَ فِيهِ. وَالَّذِي يَحْلِفُ عَلَى الشَّيْءِ وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُ فِيهِ آثِمٌ كَاذِبٌ لِيُرْضِيَ بِهِ أَحَدًا، أَوْ يَعْتَذِرَ لِمَخْلُوقٍ، أَوْ يَقْتَطِعَ بِهِ مَالًا، فَهَذَا أَعْظَمُ مِنْ أَنْ يَكُونَ فِيهِ كَفَّارَةٌ، وَإِنَّمَا الْكَفَّارَةُ عَلَى مَنْ حَلَفَ أَلَّا يَفْعَلَ الشَّيْءَ الْمُبَاحُ لَهُ فِعْلُهُ ثُمَّ يَفْعَلُهُ، أَوْ أَنْ يَفْعَلَهُ ثُمَّ لَا يَفْعَلُهُ، مِثْلَ إِنْ حَلَفَ أَلَّا يَبِيعَ ثَوْبَهُ بِعَشَرَةِ دَرَاهِمَ ثُمَّ يَبِيعُهُ بِمِثْلِ ذَلِكَ، أَوْ حَلَفَ لَيَضْرِبَنَّ غُلَامَهُ ثُمَّ لَا يَضْرِبُهُ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ- إِنْ صَحَّ عَنْهُ- قَالَ: لَغْوُ الْيَمِينِ أَنْ تَحْلِفَ وَأَنْتَ غَضْبَانُ، وَقَالَهُ طَاوُسٌ. وَرَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال:" لَا يَمِينَ فِي غَضَبٍ" أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: هُوَ تَحْرِيمُ الْحَلَالِ، فَيَقُولُ: مَالِي عَلَيَّ حَرَامٌ إِنْ فَعَلْتُ كَذَا، وَالْحَلَالُ على حرام، وقال مَكْحُولٌ الدِّمَشْقِيُّ، وَمَالِكٌ أَيْضًا، إِلَّا فِي الزَّوْجَةِ فَإِنَّهُ أَلْزَمَ فِيهَا التَّحْرِيمَ إِلَّا أَنْ يُخْرِجَهَا الْحَالِفُ بِقَلْبِهِ. وَقِيلَ: هُوَ يَمِينُ الْمَعْصِيَةِ، قَالَهُ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَعُرْوَةُ وَعَبْدُ اللَّهِ ابْنَا الزُّبَيْرِ، كَالَّذِي يُقْسِمُ لَيَشْرَبَنَّ الْخَمْرَ أَوْ لَيَقْطَعَنَّ الرَّحِمَ فَبِرُّهُ تَرْكُ ذَلِكَ الْفِعْلِ وَلَا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ، وَحُجَّتُهُمْ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:" مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيَتْرُكْهَا فَإِنَّ تَرْكَهَا كَفَّارَتُهَا" أَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ، وَسَيَأْتِي فِي" الْمَائِدَةِ " أَيْضًا. وَقَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: لَغْوُ الْيَمِينِ دُعَاءُ الرَّجُلِ عَلَى نَفْسِهِ: أَعْمَى اللَّهُ بَصَرَهُ، أَذْهَبَ اللَّهُ مَالَهُ، هُوَ يَهُودِيٌّ، هُوَ مُشْرِكٌ، هُوَ لِغِيَّةٍ إِنْ فَعَلَ كَذَا. مُجَاهِدٌ: هُمَا الرَّجُلَانِ يَتَبَايَعَانِ فَيَقُولُ أَحَدُهُمَا: وَاللَّهِ لَا أَبِيعُكَ بِكَذَا، وَيَقُولُ الْآخَرُ، وَاللَّهِ لَا أَشْتَرِيهِ بِكَذَا. النَّخَعِيُّ: هُوَ الرَّجُلُ يَحْلِفُ أَلَّا يَفْعَلَ الشَّيْءَ ثم ينسى فيفعله.

Bunu İbnü’l-Kâsım ondan [İmam Mâlik’ten] rivayet etmiştir; Selef’ten bir topluluk da bu görüşü benimsemiştir. Ebû Hüreyre şöyle demiştir: "Kişi bir şey üzerine öyle olduğunu zannederek yemin eder, sonra da durumun öyle olmadığı anlaşılırsa, işte bu lağv yemindir ve bunda kefaret yoktur." İbn Abbâs’tan da benzeri rivayet edilmiştir. Şöyle rivayet edilmiştir: Bir topluluk Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in huzurunda ok atışı yaparken aralarında sözlü tartışmaya girdiler; içlerinden biri "Ey filan, vallahi ben isabet ettirdim, sen ise ıskaladın!" diye yemin etti. Fakat durumun aksine olduğu anlaşıldı. Bunun üzerine [diğer] adam: "Yâ Resûlallah, yeminini bozdu!" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: « أَيْمَانُ الرُّمَاةِ لَغْوٌ لَا حِنْثٌ فِيهَا وَلَا كَفَّارَةٌ » «Ok atıcılarının yeminleri lağvdır; bunlarda ne yemin bozma vardır ne de kefaret.» buyurdu. el-Muvatta’da Mâlik şöyle demiştir: "Bu hususta duyduğum en güzel açıklama şudur: Lağv, insanın öyle olduğuna kesin inanarak bir şey üzerine yemin etmesi, sonra da aksinin ortaya çıkmasıdır; bunda kefaret yoktur. Bir kimseyi razı etmek, bir mahlûktan özür dilemek veya bir malı [haksızca] elde etmek için günahkâr ve yalancı olduğunu bilerek bir şey üzerine yemin eden kimseye gelince; bu, içinde kefaret bulunamayacak kadar büyük [bir günah]tır. Kefaret ancak yapması mubah olan bir şeyi yapmayacağına yemin edip sonra onu yapan yahut yapacağına [yemin edip] sonra yapmayan kimseye gerekir. Örneğin elbisesini on dirheme satmayacağına yemin edip sonra o fiyata satması veya kölesini döveceğine yemin edip sonra dövmemesi gibi." İbn Abbâs’tan -ondan sahih olarak rivayet edilmişse- şöyle dediği nakledilmiştir: "Yemin-i lağv, öfkeli iken yemin etmendir." Tâvûs da böyle demiştir. İbn Abbâs, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « لَا يَمِينَ فِي غَضَبٍ » «Öfke halinde yemin olmaz.» Bunu Müslim tahric etmiştir. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: "O, helali haram kılmaktır; kişinin ‘Şunu yaparsam malım bana haram olsun, helal bana haram olsun’ demesidir." Mekhûl ed-Dımaşkî de böyle demiştir; Mâlik de aynı görüştedir, ancak eş konusunda hariçtir; zira o, yemin eden kişi bunu kalbiyle hariç tutmadıkça eşi haram kılmayı bağlayıcı saymıştır. Bunun masiyet (günah) yemini olduğu da söylenmiştir. Bunu Saîd b. el-Müseyyeb, Ebû Bekir b. Abdirrahmân ile Zübeyr’in iki oğlu Urve ve Abdullah söylemiştir; şarap içeceğine veya akrabalık bağını koparacağına yemin eden kimse gibi. Böylesinin yeminine sadakati, o fiili terk etmesidir ve üzerine kefaret yoktur. Onların delili, Amr b. Şuayb’ın babasından, onun da dedesinden rivayet ettiği şu hadistir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيَتْرُكْهَا فَإِنَّ تَرْكَهَا كَفَّارَتُهَا » «Kim bir yemin eder de ondan başkasını daha hayırlı görürse onu terk etsin; şüphesiz onu terk etmek onun kefaretidir.» Bunu İbn Mâce Sünen’inde rivayet etmiştir; bu [konu] Mâide [Suresi’nde] de gelecektir. Zeyd b. Eslem şöyle demiştir: "Yemin-i lağv, kişinin: ‘Şunu yaparsam Allah gözünü kör etsin, Allah malını yok etsin, o Yahudidir, o müşriktir, o gayrimeşru çocuktur’ diyerek kendi aleyhine beddua etmesidir." Mücâhid şöyle demiştir: "Onlar alışveriş yapan iki kişidir; biri ‘Vallahi sana şu fiyata satmam’, diğeri de ‘Vallahi şu fiyata almam’ der." Nehaî ise şöyle demiştir: "O, bir şeyi yapmayacağına yemin edip sonra unutup onu yapan kimsedir."

وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَالضَّحَّاكُ: إِنَّ لَغْوَ الْيَمِينِ هِيَ الْمُكَفَّرَةُ، أَيْ إِذَا كُفِّرَتِ الْيَمِينُ سَقَطَتْ وَصَارَتْ لَغْوًا، وَلَا يُؤَاخِذُ اللَّهُ بِتَكْفِيرِهَا وَالرُّجُوعِ إِلَى الَّذِي هُوَ خَيْرٌ. وَحَكَى ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ قَوْلًا: إِنَّ اللَّغْوَ أَيْمَانُ الْمُكْرَهِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: أَمَّا الْيَمِينُ مَعَ النِّسْيَانِ فَلَا شَكَّ فِي إِلْغَائِهَا. لِأَنَّهَا جَاءَتْ عَلَى خِلَافِ قَصْدِهِ، فَهِيَ لَغْوٌ مَحْضٌ. قُلْتُ: وَيَمِينُ الْمُكْرَهِ بِمَثَابَتِهَا. وَسَيَأْتِي حُكْمُ مَنْ حَلَفَ مُكْرَهًا فِي" النَّحْلِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَأَمَّا مَنْ قَالَ إِنَّهُ يَمِينُ الْمَعْصِيَةِ فَبَاطِلٌ، لِأَنَّ الْحَالِفَ عَلَى تَرْكِ الْمَعْصِيَةِ تَنْعَقِدُ يَمِينُهُ عِبَادَةً، وَالْحَالِفُ عَلَى فِعْلِ الْمَعْصِيَةِ تَنْعَقِدُ يَمِينُهُ مَعْصِيَةً، وَيُقَالُ لَهُ: لَا تَفْعَلْ وَكَفِّرْ، فَإِنْ أَقْدَمَ عَلَى الْفِعْلِ أَثِمَ فِي إِقْدَامِهِ وَبَرَّ فِي قَسَمِهِ. وَأَمَّا مَنْ قَالَ: إِنَّهُ دُعَاءُ الْإِنْسَانِ عَلَى نَفْسِهِ إِنْ لَمْ يَكُنْ كَذَا فَيَنْزِلُ بِهِ كَذَا، فَهُوَ قَوْلٌ لَغْوٌ، فِي طَرِيقِ الْكَفَّارَةِ، وَلَكِنَّهُ مُنْعَقِدٌ فِي الْقَصْدِ، مَكْرُوهٌ، وَرُبَّمَا يُؤَاخَذُ بِهِ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:" لَا يَدْعُوَنَّ أَحَدُكُمْ عَلَى نَفْسِهِ فَرُبَّمَا صَادَفَ سَاعَةً لَا يَسْأَلُ اللَّهَ أَحَدٌ فِيهَا شَيْئًا إِلَّا أَعْطَاهُ إِيَّاهُ". وَأَمَّا مَنْ قَالَ إِنَّهُ يَمِينُ الْغَضَبِ فَإِنَّهُ يَرُدُّهُ حَلِفُ النَّبِيِّ ﷺ غَاضِبًا أَلَّا يَحْمِلَ الْأَشْعَرِيِّينَ وَحَمَلَهُمْ وَكَفَّرَ عَنْ يَمِينِهِ. وَسَيَأْتِي فِي" بَرَاءَةٌ ". قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَأَمَّا مَنْ قَالَ: إِنَّهُ الْيَمِينُ الْمُكَفِّرَةُ فَلَا مُتَعَلَّقَ لَهُ يُحْكَى. وَضَعَّفَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ أَيْضًا وَقَالَ: قَدْ رَفَعَ اللَّهُ ﷿ الْمُؤَاخَذَةَ بِالْإِطْلَاقِ فِي اللَّغْوِ، فَحَقِيقَتُهَا لَا إِثْمَ فِيهِ وَلَا كَفَّارَةَ، وَالْمُؤَاخَذَةُ فِي الْأَيْمَانِ هِيَ بِعُقُوبَةِ الْآخِرَةِ فِي الْيَمِينِ الْغَمُوسِ الْمَصْبُورَةِ، وَفِيمَا تُرِكَ تَكْفِيرُهُ مِمَّا فِيهِ كَفَّارَةٌ، وَبِعُقُوبَةِ الدُّنْيَا فِي إِلْزَامِ الْكَفَّارَةِ، فَيُضَعَّفُ الْقَوْلُ بِأَنَّهَا الْيَمِينُ الْمُكَفِّرَةُ، لِأَنَّ الْمُؤَاخَذَةَ قَدْ وَقَعَتْ فِيهَا، وَتَخْصِيصُ الْمُؤَاخَذَةِ بِأَنَّهَا فِي الْآخِرَةِ فَقَطْ تَحَكُّمٌ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فِي أَيْمانِكُمْ) الْأَيْمَانُ جَمْعُ يَمِينٍ، وَالْيَمِينُ الْحِلْفُ، وَأَصْلُهُ أَنَّ الْعَرَبَ كَانَتْ إِذَا تَحَالَفَتْ أَوْ تَعَاقَدَتْ أَخَذَ الرَّجُلُ يَمِينَ صَاحِبِهِ بيمينه، ثم كثر ذلك حتى سمى

İbn Abbâs ve Dahhâk ayrıca şöyle demişlerdir: "Yemin-i lağv, kefareti ödenendir; yani yeminin kefareti ödendiğinde [hükmü] düşer ve lağv haline gelir. Allah onun kefaretinin ödenmesinden ve daha hayırlı olana dönülmesinden dolayı hesaba çekmez." İbn Abdilberr ise şöyle bir görüş nakletmiştir: "Lağv, zorlanan kimsenin (mükrehin) yeminleridir." İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Unutarak yapılan yeminin hükümsüz (lağv) sayılacağında hiçbir şüphe yoktur; zira bu, kişinin kastının hilafına vuku bulmuştur ve katıksız bir lağvdir." Derim ki: Zorlanan kimsenin yemini de bunun gibidir. Zor altında yemin edenin hükmü, Allah Teâlâ dilerse Nahl Suresi'nde gelecektir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Onun günah (mâsiyet) yemini olduğunu söyleyen kimsenin görüşü ise bâtıldır; çünkü günahı terk etmek üzere yemin edenin yemini bir ibadet olarak münakit olur (bağlayıcılık kazanır). Günahı işlemek üzere yemin edenin yemini ise bir mâsiyet olarak münakit olur ve ona: 'Bunu yapma ve kefaret ver' denilir. Şayet o fiili işlemeye kalkışırsa, kalkışmasından dolayı günahkâr olur, yeminini ise yerine getirmiş sayılır. 'O, kişinin başına bir felaket gelmesi için [şöyle olmazsa bana şu olsun diye] kendi aleyhine dua etmesidir' diyen kimsenin bu sözü ise kefaret yolu bakımından lağvdir; fakat kasıt bakımından münakittir, mekruhtur ve belki de bundan dolayı hesaba çekilir. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Hiçbiriniz kendi aleyhine dua etmesin; zira öyle bir vakte denk gelir ki, o vakitte hiç kimse Allah'tan bir şey istemez ki Allah onu kendisine vermiş olmasın.» 'O, öfke yeminidir' diyen kimsenin görüşünü ise, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in öfkeli haldeyken Eş'arîleri [binek hayvanına] bindirmeyeceğine dair yemin etmesi, sonra onları bindirip yemini için kefaret vermesi reddetmektedir. Bu husus Berâe'de (Tevbe Suresi'nde) gelecektir." İbnü'l-Arabî [devamla] demiştir ki: "Onun 'kefareti ödenen yemin' olduğunu söyleyen kimsenin ise zikredilmeye değer hiçbir dayanağı yoktur." İbn Atiyye de bu görüşü zayıf bularak şöyle demiştir: "Allah Azze ve Celle lağv hususunda sorumluluğu (muâhazeyi) mutlak olarak kaldırmıştır. Dolayısıyla onun mahiyetinde ne günah ne de kefaret vardır. Yeminlerde sorumluluk ise; yemîn-i gamûs ve yemîn-i masbûrede ve kefaret gerektiren yeminlerden kefareti terk edilenlerde ahiret cezası ile, kefaretin zorunlu kılınmasında ise dünya cezası ile gerçekleşir. Dolayısıyla onun kefareti ödenen yemin olduğuna dair görüş zayıf düşer; zira onda sorumluluk gerçekleşmiştir. Sorumluluğun yalnızca ahirette olduğunu iddia etmek ise delilsiz bir hükümdür (tahakkümdür)." Üçüncüsü- Allah Teâlâ'nın: { فِي أَيْمانِكُمْ } “yeminlerinizdeki” buyruğudur. Eymân (الْأَيْمَانُ), yemîn (يَمِينٌ) kelimesinin çoğuludur. Yemîn ise ant içmektir. Bunun aslı şudur: Araplar antlaştıkları veya sözleştikleri zaman, kişi arkadaşının sağ elini kendi sağ eliyle tutardı; sonra bu durum yaygınlaştı, nihayet

الْحِلْفُ وَالْعَهْدُ نَفْسُهُ يَمِينًا. وَقِيلَ: يَمِينٌ فَعِيلٌ مِنَ الْيُمْنِ، وَهُوَ الْبَرَكَةُ، سَمَّاهَا اللَّهُ تَعَالَى بِذَلِكَ لِأَنَّهَا تَحْفَظُ الْحُقُوقَ. وَيَمِينٌ تُذَكَّرُ وَتُؤَنَّثُ، وَتُجْمَعُ أَيْمَانٌ وَأَيْمُنٌ، قَالَ زُهَيْرٌ:

bizzat yemine ve ahde 'yemîn' adı verildi. Yemînin, bereket anlamına gelen yümn (الْيُمْنُ) kökünden fâil (faiyl) vezninde olduğu da söylenmiştir; hakları koruduğu için Allah Teâlâ onu böyle isimlendirmiştir. Yemîn kelimesi hem müzekker hem müennes olarak kullanılır; çoğulu ise eymân (أَيْمَانٌ) ve eymün (أَيْمُنٌ) şeklinde gelir. Züheyr şöyle demiştir:

فَتُجْمَعُ أَيْمُنٌ منا ومنكم

Böylece sağ eller [veya yeminler] birleşir bizden ve sizden

الرابعة- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ) مِثْلَ قَوْلِهِ:" وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ". وَهُنَاكَ يَأْتِي الْكَلَامُ فِيهِ مُسْتَوْفًى، إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ" هُوَ فِي الرَّجُلِ يَقُولُ: هُوَ مُشْرِكٌ إِنْ فَعَلَ، أَيْ هَذَا اللَّغْوَ، إِلَّا أَنْ يَعْقِدَ الْإِشْرَاكَ بِقَلْبِهِ وَيَكْسِبَهُ. (غَفُورٌ حَلِيمٌ) صِفَتَانِ لَائِقَتَانِ بِمَا ذُكِرَ مِنْ طَرْحِ الْمُؤَاخَذَةِ، إِذْ هُوَ بَابُ رفق وتوسعة.

Dördüncüsü- Allah Teâlâ'nın: (وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ) { وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ } “Lâkin kalplerinizin kazandığı (bile bile yaptığınız yeminler) sebebiyle sorumlu tutar” buyruğu, O'nun: 'Fakat bile bile bağladığınız yeminlerden dolayı sizi sorumlu tutar' buyruğu gibidir. Allah Teâlâ'nın izniyle oradaki bahis eksiksiz bir şekilde gelecektir. Zeyd b. Eslem şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: 'Lâkin kalplerinizin kazandığı sebebiyle sorumlu tutar' buyruğu; kişinin 'şunu yaparsam o müşriktir' demesi hakkındadır; yani kalbiyle şirki düğümleyip onu kazanmadıkça bu lağvdir. (غَفُورٌ حَلِيمٌ) { غَفُورٌ حَلِيمٌ } “Çok bağışlayandır, halîmdir” sorumluluğun kaldırılması şeklinde zikredilen hususa uygun iki sıfattır; zira bu, bir kolaylık ve genişlik kapısıdır.

[سورة البقرة (٢): الآيات ٢٢٦ الى ٢٢٧]

[Bakara Suresi (2): Âyetler 226-227]

لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فاؤُ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٢٦) وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٢٧)

{ لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فاؤُ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için dört ay bekleme süresi vardır. Eğer (bu süre içinde veya sonunda) dönerlerse, şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (226) { وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Eğer boşamaya kesin karar verirlerse, şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (227)

فِيهِ أَرْبَعٌ وَعِشْرُونَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ) " يُؤْلُونَ" مَعْنَاهُ يَحْلِفُونَ، وَالْمَصْدَرُ إِيلَاءٌ وَأَلِيَّةٌ وَأَلْوَةٌ وَإِلْوَةٌ. وَقَرَأَ أُبَيٌّ وَابْنُ عَبَّاسٍ" لِلَّذِينَ يُقْسِمُونَ". وَمَعْلُومٌ أن" يقسمون" تفسير" يُؤْلُونَ". وقرى" لِلَّذِينَ آلَوْا" يُقَالُ: آلَى يُؤْلِي إِيلَاءً، وَتَأَلَّى تَأَلِّيًا، وَائْتَلَى ائْتِلَاءً، أَيْ حَلَفَ، وَمِنْهُ" وَلا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ "، وَقَالَ الشَّاعِرُ:

Bunda yirmi dört mesele vardır: Birincisi- Allah Teâlâ'nın: (لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ) { لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ } “Yemin edenler için” buyruğudur. 'Yu'lûne (يُؤْلُونَ)' yemin ederler demektir; masdarı îlâ (إِيلَاءٌ), eliyye (أَلِيَّةٌ), elve (أَلْوَةٌ) ve ilve (إِلْوَةٌ) şeklinde gelir. Übeyy ve İbn Abbâs 'yemin edenler (لِلَّذِينَ يُقْسِمُونَ)' şeklinde okumuşlardır. 'Yuksımûne' kelimesinin 'yu'lûne'nin tefsiri olduğu bilinmektedir. 'Âlev (لِلَّذِينَ آلَوْا)' şeklinde de okunmuştur. Âle-yü'lî-îlâen (آلَى يُؤْلِي إِيلَاءً), teelle-yeteellâ-teelliyen (تَأَلَّى تَأَلِّيًا) ve i'tele-ye'telî-i'tilâen (ائْتَلَى ائْتِلَاءً) denilir; yani yemin etti demektir; 'İçinizden fazilet sahipleri yemin etmesin' ayeti de bu köktendir. Şair şöyle demiştir:

فَآلَيْتُ لَا أَنْفَكُّ أَحْدُو قَصِيدَةً ... تَكُونُ وَإِيَّاهَا بِهَا مَثَلًا بَعْدِي

Yemin ettim ki benden sonra dillerde mesel olacak ... Bir kasideyi terennüm etmekten asla geri durmayacağım

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

قَلِيلُ الْأَلَايَا حَافِظٌ لِيَمِينِهِ ... وَإِنْ سَبَقَتْ مِنْهُ الْأَلِيَّةُ بَرَّتِ

Az yemin eder, yeminini korur ... Ondan bir yemin sadır olursa da yerine gelir

وَقَالَ ابْنِ دُرَيْدٍ:

İbn Düreyd de şöyle demiştir:

أَلِيَّةٌ بِالْيَعْمَلَاتِ يَرْتَمِي ... بِهَا النَّجَاءُ بَيْنَ أَجْوَازِ الفلا

Çöllerin ortasında süratle yol alan güçlü develere yemin olsun ki...

قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ إِيلَاءُ الْجَاهِلِيَّةِ السَّنَةَ وَالسَّنَتَيْنِ وَأَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ يَقْصِدُونَ بِذَلِكَ إِيذَاءَ الْمَرْأَةِ عِنْدَ الْمَسَاءَةِ، فَوَقَّتَ لَهُمْ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ، فَمَنْ آلَى بِأَقَلِّ مِنْ ذَلِكَ فَلَيْسَ بِإِيلَاءٍ حُكْمِيٍّ. قُلْتُ: وَقَدْ آلَى النَّبِيُّ ﷺ وَطَلَّقَ، وَسَبَبُ إِيلَائِهِ سُؤَالُ نِسَائِهِ إِيَّاهُ مِنَ النَّفَقَةِ مَا لَيْسَ عِنْدَهُ، كَذَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ. وَقِيلَ: لِأَنَّ زَيْنَبَ رَدَّتْ عَلَيْهِ هَدِيَّتَهُ، فَغَضِبَ ﷺ فَآلَى مِنْهُنَّ، ذَكَرَهُ ابْنُ مَاجَهْ. الثَّانِيَةُ- وَيَلْزَمُ الْإِيلَاءُ كُلَّ مَنْ يَلْزَمُهُ الطَّلَاقُ، فَالْحُرُّ وَالْعَبْدُ وَالسَّكْرَانُ يَلْزَمُهُ الْإِيلَاءُ. وَكَذَلِكَ السَّفِيهُ وَالْمُوَلَّى عَلَيْهِ إِذَا كَانَ بَالِغًا غَيْرَ مَجْنُونٍ، وَكَذَلِكَ الْخَصِيُّ إِذَا لَمْ يَكُنْ مَجْبُوبًا، وَالشَّيْخُ إِذَا كَانَ فِيهِ بَقِيَّةُ رَمَقٍ وَنَشَاطٍ. وَاخْتَلَفَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ فِي الْمَجْبُوبِ إِذَا آلَى، فَفِي، قَوْلٍ: لَا إِيلَاءَ لَهُ. وَفِي قَوْلٍ: يَصِحُّ إِيلَاؤُهُ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ وَأَقْرَبُ إِلَى الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، فَإِنَّ الْفَيْءَ هُوَ الَّذِي يُسْقِطُ الْيَمِينَ، وَالْفَيْءُ بِالْقَوْلِ لَا يُسْقِطُهَا، فَإِذَا بَقِيَتِ الْيَمِينُ الْمَانِعَةُ مِنَ الْحِنْثِ بَقِيَ حُكْمُ الْإِيلَاءِ. وَإِيلَاءُ الْأَخْرَسِ بِمَا يُفْهَمُ عَنْهُ مِنْ كِتَابَةٍ أَوْ إِشَارَةٍ مَفْهُومَةٍ لَازِمٌ لَهُ، وَكَذَلِكَ الْأَعْجَمِيُّ إِذَا آلَى مِنْ نِسَائِهِ. الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيمَا يَقَعُ بِهِ الْإِيلَاءُ مِنَ الْيَمِينِ، فَقَالَ قَوْمٌ: لَا يَقَعُ الْإِيلَاءُ إِلَّا بِالْيَمِينِ بِاللَّهِ تَعَالَى وَحْدَهُ لِقَوْلِهِ ﵇:" مَنْ كَانَ حَالِفًا فَلْيَحْلِفْ بِاللَّهِ أَوْ لِيَصْمُتْ". وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ فِي الْجَدِيدِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كُلُّ يَمِينٍ مَنَعَتْ جِمَاعًا فَهِيَ إِيلَاءٌ، وَبِهِ قَالَ الشَّعْبِيُّ وَالنَّخَعِيُّ وَمَالِكٌ وَأَهْلُ الْحِجَازِ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَأَهْلُ الْعِرَاقِ، وَالشَّافِعِيُّ فِي الْقَوْلِ الْآخَرِ، وَأَبُو ثَوْرٍ وَأَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَكُلُّ يَمِينٍ لَا يَقْدِرُ صَاحِبُهَا عَلَى جِمَاعِ امْرَأَتِهِ مِنْ أَجْلِهَا إِلَّا بِأَنْ يَحْنَثَ فَهُوَ بِهَا مُولٍ، إِذَا كَانَتْ يَمِينُهُ عَلَى أَكْثَرَ مِنْ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ، فَكُلُّ مَنْ حَلَفَ بِاللَّهِ أَوْ بِصِفَةٍ مِنْ صِفَاتِهِ أَوْ قَالَ: أُقْسِمُ بِاللَّهِ، أَوْ أَشْهَدُ بِاللَّهِ، أَوْ عَلَيَّ عَهْدُ اللَّهِ وَكَفَالَتُهُ وَمِيثَاقُهُ وَذِمَّتُهُ فَإِنَّهُ يَلْزَمُهُ الْإِيلَاءُ. فَإِنْ قَالَ: أُقْسِمُ أَوْ أَعْزِمُ وَلَمْ يَذْكُرْ بِ" اللَّهِ" فَقِيلَ: لَا يَدْخُلُ عَلَيْهِ الْإِيلَاءُ، إِلَّا أَنْ يَكُونَ أَرَادَ بِ" اللَّهِ" وَنَوَاهُ.

Abdullah b. Abbâs şöyle demiştir: Câhiliye îlâsı bir yıl, iki yıl veya daha fazla sürerdi; bununla aralarındaki bir husumet anında kadına eziyet etmeyi kastederlerdi. Allah onlara dört ay süre tayin etti; bundan daha azına yemin eden kimsenin yemini hükmî bir îlâ değildir. Ben derim ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de îlâ yapmış ve boşamıştır; îlâ yapmasının sebebi, hanımlarının kendisinden yanında olmayan nafakayı istemeleriydi; Sahîh-i Müslim'de böyledir. Zeynep'in kendisine hediyesini geri çevirmesi üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in öfkelenip onlardan îlâ yaptığı da söylenmiştir; bunu İbn Mâce zikretmiştir. İkincisi- Boşama ehliyeti olan herkese îlâ bağlayıcı olur; hür, köle ve sarhoşa îlâ bağlayıcıdır. Aynı şekilde sefih ile kısıtlı kimse de bülûğa ermiş ve mecnun değilse [onlara da bağlayıcıdır]; hadım edilmiş kimse organı kesilmemiş (mecbûb) değilse ve yaşlı kimse de kendisinde bir derman ve canlılık kalıntısı varsa böyledir. Organı kesilmiş (mecbûb) kimse îlâ yaptığında Şâfiî'nin kavli ihtilaflıdır: Bir görüşe göre onun için îlâ yoktur. Diğer bir görüşe göre ise îlâsı sahihtir; birinci görüş daha sahihtir, Kitap ve Sünnet'e daha yakındır; çünkü yemini düşüren şey fey'dir (dönüş/cima), sözle fey' ise onu düşürmez; yemini bozmayı engelleyen yemin baki kaldığı sürece îlâ hükmü de baki kalır. Dilsizin yazısından veya anlaşılan işaretinden anlaşılan îlâsı kendisi için bağlayıcıdır; aynı şekilde acem (Arap olmayan) kimse de hanımlarından îlâ yaptığında böyledir. Üçüncüsü- Âlimler îlânın hangi yeminle vaki olacağı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: İlâ ancak ve ancak tek başına Allah Teâlâ adına yapılan yeminle vaki olur; çünkü Peygamber aleyhisselâm: 'Yemin edecek olan Allah adına yemin etsin yahut sussun' buyurmuştur. Şâfiî yeni mezhebinde (kavl-i cedîd) bu görüşü benimsemiştir. İbn Abbâs: 'Cimayı engelleyen her yemin îlâdır' demiştir; Şa'bî, Nehaî, Mâlik, Hicaz ehli, Süfyân es-Sevrî, Irak ehli, diğer kavlinde Şâfiî, Ebû Sevr, Ebû Ubeyd, İbnü'l-Münzir ve Kadı Ebû Bekir b. el-Arabî de bu görüştedir. İbn Abdilberr şöyle demiştir: Sahibinin hanımıyla cima etmesine ancak yeminini bozmak suretiyle güç yetirebildiği her yemin, yemini dört aydan fazla olduğu takdirde bir îlâdır. Dolayısıyla Allah adına veya O'nun sıfatlarından bir sıfat üzerine yemin eden ya da 'Allah'a kasem ederim', 'Allah'ı şahit tutarım' yahut 'Allah'ın ahdi, kefaleti, misakı ve zimmeti üzerime olsun' diyen kimseye îlâ lazım gelir. Şayet 'Kasem ederim' veya 'Azmettim' der de 'Allah adına' lafzını zikretmezse: 'Allah'ı murat edip niyet etmedikçe üzerine îlâ girmez' denilmiştir.

وَمَنْ قَالَ إِنَّهُ يَمِينٌ يَدْخُلُ عَلَيْهِ، وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ فِي" الْمَائِدَةِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. فَإِنْ حَلَفَ بِالصِّيَامِ أَلَّا يَطَأَ امْرَأَتَهُ فَقَالَ: إن وطيتك فَعَلَيَّ صِيَامُ شَهْرٍ أَوْ سَنَةٍ فَهُوَ مُولٍ. وَكَذَلِكَ كُلُّ مَا يَلْزَمُهُ مِنْ حَجٍّ أَوْ طَلَاقٍ أَوْ عِتْقٍ أَوْ صَلَاةٍ أَوْ صَدَقَةٍ. وَالْأَصْلُ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ عُمُومُ قَوْلِهِ تَعَالَى:" لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ" وَلَمْ يُفَرِّقْ، فَإِذَا آلَى بِصَدَقَةٍ أَوْ عِتْقِ عَبْدٍ مُعَيَّنٍ أَوْ غَيْرِ مُعَيَّنٍ لزم الإيلاء. الرابعة- فإن حَلَفَ بِاللَّهِ أَلَّا يَطَأَ وَاسْتَثْنَى فَقَالَ: إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَإِنَّهُ يَكُونُ مُولِيًا، فَإِنْ وَطِئَهَا فَلَا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ فِي رِوَايَةِ ابْنِ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ. وَقَالَ ابْنُ الْمَاجِشُونَ فِي الْمَبْسُوطِ: ليس بمؤل، وَهُوَ أَصَحُّ لِأَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ يُحِلُّ الْيَمِينَ وَيَجْعَلُ الْحَالِفَ كَأَنَّهُ لَمْ يَحْلِفْ، وَهُوَ مَذْهَبُ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ، لِأَنَّهُ بَيَّنَ بِالِاسْتِثْنَاءِ أَنَّهُ غَيْرُ عَازِمٍ عَلَى الْفِعْلِ. وَوَجْهُ مَا رَوَاهُ ابْنُ الْقَاسِمِ مَبْنِيٌّ عَلَى أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ لَا يُحِلُّ الْيَمِينَ، وَلَكِنَّهُ يُؤْثِّرُ فِي إِسْقَاطِ الْكَفَّارَةِ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" الْمَائِدَةِ" فَلَمَّا كَانَتْ يَمِينُهُ بَاقِيَةً مُنْعَقِدَةً لَزِمَهُ حُكْمُ الْإِيلَاءِ وَإِنْ لَمْ تَجِبْ عَلَيْهِ كَفَّارَةٌ. الْخَامِسَةُ- فَإِنْ حَلَفَ بِالنَّبِيِّ أَوِ الْمَلَائِكَةِ أَوِ الْكَعْبَةِ أَلَّا يَطَأَهَا، أَوْ قَالَ هُوَ يَهُودِيٌّ أَوْ نَصْرَانِيٌّ أَوْ زَانٍ إن وطئها، فهذا ليس بمؤل، قال مَالِكٌ وَغَيْرُهُ. قَالَ الْبَاجِيُّ: وَمَعْنَى ذَلِكَ عِنْدِي أَنَّهُ أَوْرَدَهُ عَلَى غَيْرِ وَجْهِ الْقَسَمِ، وَأَمَّا لَوْ أَوْرَدَهُ عَلَى أَنَّهُ مُولٍ بِمَا قَالَهُ مِنْ ذَلِكَ أَوْ غَيْرِهِ، فَفِي الْمَبْسُوطِ: أَنَّ ابْنَ الْقَاسِمِ سُئِلَ عَنِ الرَّجُلِ يَقُولُ لِامْرَأَتِهِ: لَا مَرْحَبًا، يُرِيدُ بِذَلِكَ الْإِيلَاءَ يَكُونُ مُولِيًا، قَالَ قَالَ مَالِكٌ: كُلُّ كَلَامٍ نُوِيَ بِهِ الطَّلَاقُ فَهُوَ طَلَاقٌ، وَهَذَا وَالطَّلَاقُ سَوَاءٌ. السَّادِسَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْإِيلَاءِ الْمَذْكُورِ فِي الْقُرْآنِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا يَكُونُ مُولِيًا حَتَّى يَحْلِفَ أَلَّا يَمَسَّهَا أَبَدًا. وَقَالَ طَائِفَةٌ: إِذَا حَلَفَ أَلَّا يَقْرَبَ امْرَأَتَهُ يَوْمًا أَوْ أَقَلَّ أَوْ أَكْثَرَ ثُمَّ لَمْ يَطَأْ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ بَانَتْ مِنْهُ بِالْإِيلَاءِ، رُوِيَ هَذَا عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَالنَّخَعِيِّ وَابْنِ أَبِي لَيْلَى وَالْحَكَمِ وَحَمَّادِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ وَقَتَادَةَ، وَبِهِ قَالَ إِسْحَاقُ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَأَنْكَرَ هَذَا الْقَوْلَ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: الْإِيلَاءُ هُوَ أَنْ يَحْلِفَ أَلَّا يَطَأَ أَكْثَرَ مِنْ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ، فَإِنْ حَلَفَ عَلَى أَرْبَعَةٍ فَمَا دُونَهَا لَا يَكُونُ مُولِيًا، وَكَانَتْ عِنْدَهُمْ

Bunun bir yemin olduğunu söyleyen kimseye göre ise üzerine [îlâ hükmü] girer; inşâallah Teâlâ bunun beyanı 'el-Mâide' Suresi'nde gelecektir. Şayet hanımına yaklaşmamak üzere oruçla yemin eder de: 'Eğer sana yaklaşırsam bir ay yahut bir yıl oruç tutmak boynuma borç olsun' derse, o kimse îlâ yapandır. Aynı şekilde hac, talak, köle azadı, namaz veya sadaka gibi kendisine bağlayıcı kıldığı her şeyde de böyledir. Bu kuralın esası, Allah Teâlâ'nın: 'Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için' buyruğunun umumi olması ve bir ayrım yapmamasıdır; dolayısıyla sadaka ile veya muayyen yahut gayrimuayyen bir köleyi azat etmekle îlâ yaparsa îlâ lazım gelir. Dördüncüsü- Şayet Allah adına yaklaşmamaya yemin eder ve istisna yaparak: 'İnşâallah' derse, o îlâ yapmış olur; eğer ona yaklaşırsa İbnü'l-Kâsım'ın Mâlik'ten rivayetinde üzerine kefaret gerekmez. İbnü'l-Mâcişûn ise el-Mebsût'ta: 'İlâ yapmış sayılmaz' demiştir ki bu daha sahihtir; çünkü istisna yemini çözer ve yemin edeni sanki hiç yemin etmemiş gibi kılar. İslam beldelerinin fakihlerinin mezhebi de budur; zira o, istisna ile fiile kesin kararlı olmadığını beyan etmiştir. İbnü'l-Kâsım'ın rivayet ettiği görüşün dayanağı ise istisnanın yemini çözmediği, fakat 'el-Mâide' Suresi'nde açıklanacağı üzere kefaretin düşmesinde etkili olduğu esasına dayanır; dolayısıyla yemini baki ve mün'akit olduğundan, üzerine kefaret vacip olmasa bile îlâ hükmü lazım gelir. Beşincisi- Şayet hanımına yaklaşmamak üzere Peygamber, melekler veya Kâbe üzerine yemin eder yahut 'Eğer ona yaklaşırsam Yahudi, Hristiyan veya zâni olayım' derse, bu kimse îlâ yapmış sayılmaz; bunu Mâlik ve başkaları söylemiştir. Bâcî şöyle demiştir: Bana göre bunun anlamı, onu kasem (yemin) tarzında getirmemiş olmasıdır. Ancak bunu bu veya başka bir sözle îlâ yapan biri olarak dile getirmişse, el-Mebsût'ta geçtiğine göre: İbnü'l-Kâsım'a hanımına 'Sana merhaba yok' deyip bununla îlâyı kasteden adam hakkında sorulmuş, o da îlâ yapan olur demiş ve şöyle demiştir: Mâlik dedi ki: 'Kendisinden talak niyet edilen her söz talaktır; bu da talak ile aynıdır.' Altıncısı- Âlimler Kur'ân'da zikredilen îlâ hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs: 'Ona ebediyen dokunmayacağına yemin etmedikçe îlâ yapmış sayılmaz' demiştir. Bir grup ise şöyle demiştir: Hanımına bir gün yahut daha az veya daha fazla yaklaşmamaya yemin eder de sonra dört ay boyunca yaklaşmazsa, îlâ sebebiyle kadın ondan bâin talakla ayrılır; bu rivayet İbn Mes'ûd, Nehaî, İbn Ebî Leylâ, el-Hakem, Hammâd b. Ebî Süleymân ve Katâde'den nakledilmiş olup İshâk da bu görüşü benimsemiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: İlim ehlinden birçoğu bu kavli reddetmiştir. Cumhur ise şöyle demiştir: İlâ, dört aydan fazla yaklaşmamaya yemin etmesidir; şayet dört ay veya daha azına yemin ederse îlâ yapmış olmaz ve onların nezdinde bu,

يَمِينًا مَحْضًا، لو وطئ في هذه

sırf bir yemin [olup], bu [süre] içinde cima etse

المدة لم يكن عليه شي كَسَائِرِ الْأَيْمَانِ، هَذَا قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَأَبِي ثَوْرٍ. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ وَالْكُوفِيُّونَ: الْإِيلَاءُ أَنْ يَحْلِفَ عَلَى أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَصَاعِدًا، وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ. قَالَ الْكُوفِيُّونَ: جَعَلَ اللَّهُ التَّرَبُّصَ فِي الْإِيلَاءِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ كَمَا جَعَلَ عِدَّةَ الْوَفَاةِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا، وَفِي الْعِدَّةِ ثَلَاثَةُ قُرُوءٍ، فَلَا تَرَبُّصَ بَعْدُ. قَالُوا: فَيَجِبُ بَعْدَ الْمُدَّةِ سقوط الإيلاء، ولا يسقط إلا بألفي وَهُوَ الْجِمَاعُ فِي دَاخِلِ الْمُدَّةِ، وَالطَّلَاقُ بَعْدَ انْقِضَاءِ الْأَرْبَعَةِ الْأَشْهُرِ. وَاحْتَجَّ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ فَقَالَا: جَعَلَ اللَّهُ لِلْمُولِي أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ، فَهِيَ لَهُ بِكَمَالِهَا لَا اعْتِرَاضَ لِزَوْجَتِهِ عَلَيْهِ فِيهَا، كَمَا أَنَّ الدَّيْنَ الْمُؤَجَّلَ لَا يَسْتَحِقُّ صَاحِبُهُ الْمُطَالَبَةَ بِهِ إِلَّا بَعْدَ تَمَامِ الْأَجَلِ. وَوَجْهُ قَوْلِ إِسْحَاقَ- فِي قَلِيلِ الْأَمَدِ يَكُونُ صَاحِبُهُ بِهِ مُولِيًا إِذَا لَمْ يَطَأْ- الْقِيَاسُ عَلَى مَنْ حَلَفَ عَلَى أَكْثَرَ مِنْ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنَّهُ يَكُونُ مُولِيًا، لِأَنَّهُ قَصَدَ الْإِضْرَارَ بِالْيَمِينِ، وَهَذَا الْمَعْنَى مَوْجُودٌ فِي الْمُدَّةِ الْقَصِيرَةِ. السَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفُوا أَنَّ مَنْ حَلَفَ أَلَّا يَطَأَ امْرَأَتَهُ أَكْثَرَ مِنْ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَانْقَضَتِ الْأَرْبَعَةُ الْأَشْهُرُ وَلَمْ تُطَالِبْهُ امْرَأَتُهُ وَلَا رَفَعَتْهُ إِلَى السُّلْطَانِ لِيُوقِفَهُ، لم يلزمه شي عِنْدَ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ وَأَكْثَرِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ. وَمِنْ عُلَمَائِنَا مَنْ يَقُولُ: يَلْزَمُهُ بِانْقِضَاءِ الْأَرْبَعَةِ الْأَشْهُرِ طَلْقَةٌ رَجْعِيَّةٌ. وَمِنْهُمْ وَمِنْ غَيْرِهِمْ مَنْ يَقُولُ: يَلْزَمُهُ طَلْقَةٌ بَائِنَةٌ بِانْقِضَاءِ الْأَرْبَعَةِ الْأَشْهُرِ. وَالصَّحِيحُ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمُولِيَ لَا يَلْزَمُهُ طَلَاقٌ حَتَّى يُوقِفَهُ السُّلْطَانُ بمطالبة زوجنه له ليفي فيراجع امرأته بالوطي وَيُكَفِّرُ يَمِينَهُ أَوْ يُطَلِّقُ، وَلَا يَتْرُكُهُ حَتَّى يفئ أَوْ يُطَلِّقَ. وَالْفَيْءُ: الْجِمَاعُ فِيمَنْ يُمْكِنُ مُجَامَعَتُهَا. قَالَ سُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ: كَانَ تِسْعَةُ رِجَالٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ يُوقَفُونَ فِي الْإِيلَاءِ، قَالَ مَالِكٌ: وَذَلِكَ الْأَمْرُ عِنْدَنَا، وَبِهِ قَالَ اللَّيْثُ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ. الثَّامِنَةُ- وَأَجَلُ المولى من يوم حلف لأمن يَوْمِ تَخَاصُمِهِ امْرَأَتَهُ وَتَرْفَعُهُ إِلَى الْحَاكِمِ، فَإِنْ خاصمته ولم ترض بامتناعه من الوطي ضَرَبَ لَهُ السُّلْطَانُ أَجَلَ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ مِنْ يوم حلف،

müddet içinde diğer yeminlerde olduğu gibi üzerine hiçbir şey gerekmez. Bu, Mâlik, Şâfiî, Ahmed ve Ebû Sevr'in görüşüdür. Sevrî ve Kûfeliler ise şöyle demiştir: Îlâ, dört ay veya daha fazla bir süre üzerine yemin etmektir; bu aynı zamanda Atâ'nın da görüşüdür. Kûfeliler şöyle demiştir: Allah Teâlâ vefat iddetini dört ay on gün, [boşanma] iddetini üç kur' (üç hayız/temizlik süresi) kıldığı gibi, îlâda da bekleme süresini dört ay kılmıştır; dolayısıyla bundan sonra bekleme yoktur. Onlar şöyle demiştir: Bu müddetten sonra îlânın düşmesi gerekir; îlâ ise ancak iki şeyden biriyle düşer ki o da müddet içinde cima etmek yahut dört ay sona erdikten sonra boşamaktır. Mâlik ve Şâfiî ise şöyle delil getirmişlerdir: Allah, îlâ yapan kimseye dört ay süre tanımıştır; bu süre bütünüyle onundur ve bu süre zarfında hanımının ona itiraz etme hakkı yoktur. Nitekim vadeli borcun alacaklısı da ancak vadenin tamamlanmasından sonra alacağını talep etme hakkına sahip olur. İshâk'ın -cima etmediği takdirde kısa süre için de kişinin îlâ yapan sayılacağı yönündeki- görüşünün gerekçesi ise; dört aydan fazla bir süreye yemin eden kimseye kıyas edilmesidir. Zira o da îlâ yapan sayılır; çünkü yeminle zarar vermeyi kastetmiştir ve bu anlam kısa sürede de mevcuttur. Yedinci [Mesele]- Bir kimse hanımına dört aydan fazla yaklaşmamaya yemin eder de dört ay bittiği halde hanımı talepte bulunmaz ve yetkilinin onu durdurması (karar vermeye zorlaması) için hâkime başvurmazsa; Mâlik'e, ashabına ve Medine ehlinin çoğuna göre üzerine hiçbir şey gerekmez. Bizim âlimlerimizden bazıları: "Dört ayın bitmesiyle üzerine bir ric'î talak gerekir" derken; onlardan ve başkalarından bazıları da: "Dört ayın bitmesiyle üzerine bir bâin talak gerekir" demektedir. Doğru olan ise Mâlik ve ashabının benimsediği görüştür. Şöyle ki: Hâkim, hanımının talebi üzerine îlâ yapan kimseyi durdurup fey' yapması (yani cima yoluyla hanımına dönmesi ve yemininin kefaretini ödemesi) yahut boşaması için onu zorlamadıkça talak gerekmez; fey' yapıncaya veya boşayıncaya kadar da onu kendi haline bırakmaz. Fey' ise, kendisiyle cima edilebilecek durumda olan kadınla cima etmektir. Süleymân b. Yesâr şöyle demiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından dokuz kişi îlâ konusunda [kişinin tercihe] zorlanması görüşündeydi." Mâlik şöyle demiştir: "Bizde geçerli olan uygulama budur." Leys, Şâfiî, Ahmed, İshâk ve Ebû Sevr de bu görüşü benimsemiş, İbnü'l-Münzir de bunu tercih etmiştir. Sekizinci [Mesele]- Îlâ yapanın süresi, hanımıyla mahkemelik olduğu ve hanımının onu hâkime şikâyet ettiği günden itibaren değil, yemin ettiği günden itibaren başlar. Şayet kadın onunla mahkemelik olur ve cima etmekten kaçınmasına rıza göstermezse, hâkim ona yemin ettiği günden itibaren dört aylık bir süre tanır,

فَإِنْ وَطِئَ فَقَدْ فَاءَ إِلَى حَقِّ الزَّوْجَةِ وَكَفَّرَ عَنْ يَمِينِهِ، وَإِنْ لَمْ يَفِئْ طَلَّقَ عَلَيْهِ طَلْقَةً رَجْعِيَّةً. قَالَ مَالِكٌ: فَإِنْ رَاجَعَ لَا تَصِحُّ رَجْعَتُهُ حَتَّى يَطَأَ فِي الْعِدَّةِ. قَالَ الْأَبْهَرِيُّ: وَذَلِكَ أَنَّ الطَّلَاقَ إِنَّمَا وَقَعَ لِدَفْعِ الضَّرَرِ، فَمَتَى لَمْ يَطَأْ فَالضَّرَرُ بَاقٍ، فَلَا مَعْنَى لِلرَّجْعَةِ إِلَّا أَنْ يَكُونَ لَهُ عذر يمنعه من الوطي فَتَصِحُّ رَجْعَتُهُ، لِأَنَّ الضَّرَرَ قَدْ زَالَ، وَامْتِنَاعُهُ من الوطي لَيْسَ مِنْ أَجْلِ الضَّرَرِ وَإِنَّمَا هُوَ مِنْ أَجْلِ الْعُذْرِ. التَّاسِعَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْإِيلَاءِ فِي غَيْرِ حَالِ الْغَضَبِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا إِيلَاءَ إِلَّا بِغَضَبٍ، وَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ فِي الْمَشْهُورِ عَنْهُ، وَقَالَهُ اللَّيْثُ وَالشَّعْبِيُّ وَالْحَسَنُ وَعَطَاءٌ، كُلُّهُمْ يَقُولُونَ: الْإِيلَاءُ لَا يَكُونُ إِلَّا عَلَى وجه مغاضبة ومشارة وَحَرَجَةٍ وَمُنَاكَدَةٍ أَلَّا يُجَامِعَهَا فِي فَرْجِهَا إِضْرَارًا بِهَا، وَسَوَاءٌ كَانَ فِي ضِمْنِ ذَلِكَ إِصْلَاحُ وَلَدٍ أَمْ لَمْ يَكُنْ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ عَنْ غَضَبٍ فَلَيْسَ بِإِيلَاءٍ. وَقَالَ ابْنُ سِيرِينَ: سَوَاءٌ كَانَتِ الْيَمِينُ فِي غَضَبٍ أَوْ غَيْرِ غَضَبٍ هُوَ إِيلَاءٌ، وَقَالَهُ ابْنُ مَسْعُودٍ وَالثَّوْرِيُّ وَمَالِكٌ وَأَهْلُ الْعِرَاقِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُ وَأَحْمَدُ، إِلَّا أَنَّ مَالِكًا قَالَ: مَا لَمْ يُرِدْ إِصْلَاحَ وَلَدٍ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَهَذَا أَصَحُّ، لِأَنَّهُمْ لَمَّا أَجْمَعُوا أَنَّ الظِّهَارَ وَالطَّلَاقَ وَسَائِرَ الْأَيْمَانِ سَوَاءٌ فِي حَالِ الْغَضَبِ وَالرِّضَا كَانَ الْإِيلَاءُ كَذَلِكَ. قُلْتُ: وَيَدُلُّ عَلَيْهِ عُمُومُ الْقُرْآنِ، وَتَخْصِيصُ حَالَةِ الْغَضَبِ يَحْتَاجُ إِلَى دَلِيلٍ وَلَا يُؤْخَذُ مِنْ وَجْهٍ يُلْزِمُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْعَاشِرَةُ- قَالَ علماؤنا: ومن امتنع من وطئ امْرَأَتِهِ بِغَيْرِ يَمِينٍ حَلَفَهَا إِضْرَارًا بِهَا أُمِرَ بِوَطْئِهَا، فَإِنْ أَبَى وَأَقَامَ عَلَى امْتِنَاعِهِ مُضِرًّا بِهَا فُرِّقَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا مِنْ غَيْرِ ضَرْبِ أَجَلٍ. وَقَدْ قِيلَ: يُضْرَبُ أَجَلُ الْإِيلَاءِ. وَقَدْ قِيلَ: لَا يَدْخُلُ عَلَى الرَّجُلِ الْإِيلَاءُ فِي هِجْرَتِهِ مِنْ زَوْجَتِهِ وَإِنْ أَقَامَ سِنِينَ لَا يَغْشَاهَا، وَلَكِنَّهُ يُوعَظُ وَيُؤْمَرُ بِتَقْوَى اللَّهِ تَعَالَى فِي أَلَّا يُمْسِكَهَا ضِرَارًا. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفُوا فِيمَنْ حَلَفَ أَلَّا يَطَأَ امْرَأَتَهُ حَتَّى تَفْطِمَ وَلَدَهَا لِئَلَّا يُمْغَلَ وَلَدُهَا، وَلَمْ يُرِدْ إِضْرَارًا بِهَا حَتَّى يَنْقَضِيَ أَمَدُ الرَّضَاعِ لَمْ يَكُنْ لزوجته عند مالك مطالبة لقصد

Şayet cima ederse, eşinin hakkına dönmüş [fe'e] olur ve yemininin keffâretini verir. Eğer dönmezse, aleyhine bir ric'î talak verilir. Mâlik şöyle demiştir: Eğer ric'at ederse [eşine dönerse], iddet süresi içinde cima etmedikçe ric'ati geçerli olmaz. el-Ebherî demiştir ki: Bunun sebebi, talakın ancak zararı defetmek için vuku bulmuş olmasıdır; cima etmediği sürece zarar baki kalır, bu yüzden de cima etmesini engelleyen bir mazereti bulunmadıkça ric'atin bir anlamı yoktur. Şayet bir mazereti varsa ric'ati sahih olur; zira zarar ortadan kalkmıştır ve cima etmekten geri durması zarar verme kastından değil, bilakis bir mazeretten kaynaklanmaktadır. Dokuzuncusu- İlim ehli, öfke hali dışındaki îlâ hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs: "Öfke olmaksızın îlâ olmaz" demiştir. Ali b. Ebî Tâlib'den (radıyallâhu anh) meşhur olan rivayet de böyledir. Leys, Şa'bî, Hasan ve Atâ da bunu söylemişlerdir. Bunların hepsi şöyle demektedir: İlâ, ancak kadına zarar vermek maksadıyla kızgınlık, inatlaşma, güçlük çıkarma ve zorluk yaşatma şeklinde onunla fercinden cima etmemek üzere olur; bunun kapsamında çocuğun maslahatını gözetme gayesi bulunsun ya da bulunmasın fark etmez. Dolayısıyla öfkeden kaynaklanmıyorsa îlâ sayılmaz. İbn Sîrîn ise: "Yemin ister öfke halinde ister öfke dışında edilsin, bu bir îlâdır" demiştir. İbn Mes'ûd, Sevrî, Mâlik, Irak ehli, Şâfiî ve arkadaşları ile Ahmed de bu görüştedir; ancak Mâlik: "Çocuğun maslahatını gözetmeyi kastetmemiş olması şartıyla" demiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: "Bu görüş daha sahihtir. Çünkü zıhâr, talak ve diğer yeminlerin öfke ve rıza hallerinde eşit olduğu hususunda icmâ ettiklerine göre, îlâ da böyledir." Ben derim ki: Kur'an'ın genel ifadesi de buna delalet etmektedir. Öfke halini tahsis etmek ise bir delile muhtaçtır ve bağlayıcı bir delil de mevcut değildir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Onuncusu- Âlimlerimiz şöyle demiştir: Eşine zarar vermek maksadıyla, yemin etmeksizin onunla cima etmekten kaçınan kişiye cima etmesi emredilir. Eğer direnir ve ona zarar vererek kaçınmaya devam ederse, herhangi bir süre tanınmaksızın araları ayrılır. "Kendisine îlâ süresi tanınır" da denilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Kişi eşinden uzak durduğunda, senelerce onunla cima etmeksizin kalsa bile üzerine îlâ hükmü girmez; fakat ona vaaz edilir ve kadını zarar vermek kastıyla nikâhında tutmaması hususunda Allah Teâlâ'dan korkması emredilir. On birincisi- Çocuğu zarar görmesin (mugal olmasın) diye, eşine zarar verme kastı olmaksızın çocuğunu sütten kesinceye ve emzirme müddeti bitinceye kadar hanımıyla cima etmeyeceğine yemin eden kimse hakkında ihtilaf etmişlerdir. Mâlik'e göre,

إِصْلَاحِ الْوَلَدِ. قَالَ مَالِكٌ: وَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ سُئِلَ عَنْ ذَلِكَ فَلَمْ يَرَهُ إِيلَاءً، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ، وَالْقَوْلُ الْآخَرُ يَكُونُ مُولِيًا، وَلَا اعْتِبَارَ بِرَضَاعِ الْوَلَدِ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- وَذَهَبَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُمْ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ إِلَى أَنَّهُ لَا يَكُونُ مُولِيًا مَنْ حَلَفَ أَلَّا يَطَأَ زَوْجَتَهُ فِي هَذَا الْبَيْتِ أَوْ فِي هَذِهِ الدَّارِ لِأَنَّهُ يَجِدُ السَّبِيلَ إِلَى وَطْئِهَا فِي غَيْرِ ذَلِكَ الْمَكَانِ. قَالَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى وَإِسْحَاقُ: إِنْ تَرَكَهَا أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ بَانَتْ بِالْإِيلَاءِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ يُوقَفُ عِنْدَ الْأَشْهُرِ الْأَرْبَعَةِ، فَإِنْ حَلَفَ أَلَّا يَطَأَهَا فِي مِصْرِهِ أَوْ بَلَدِهِ فَهُوَ مُولٍ عِنْدَ مَالِكٍ، وَهَذَا إِنَّمَا يَكُونُ فِي سَفَرٍ يَتَكَلَّفُ الْمَئُونَةَ وَالْكُلْفَةَ دُونَ جَنَّتِهِ أَوْ مَزْرَعَتِهِ الْقَرِيبَةِ. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنْ نِسائِهِمْ) يَدْخُلُ فِيهِ الْحَرَائِرُ وَالذِّمِّيَّاتُ وَالْإِمَاءُ إِذَا تَزَوَّجْنَ. وَالْعَبْدُ يَلْزَمُهُ الْإِيلَاءُ مِنْ زَوْجَتِهِ. قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَأَبُو ثَوْرٍ: إِيلَاؤُهُ مِثْلُ إِيلَاءِ الْحُرِّ، وَحُجَّتُهُمْ ظَاهِرُ قَوْلِهِ تَعَالَى:" لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ" فَكَانَ ذَلِكَ لِجَمِيعِ الْأَزْوَاجِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَبِهِ أَقُولُ. وَقَالَ مَالِكٌ وَالزُّهْرِيُّ وَعَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ وَإِسْحَاقُ: أَجَلُهُ شَهْرَانِ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَالنَّخَعِيُّ: إِيلَاؤُهُ مِنْ زَوْجَتِهِ الْأَمَةِ شَهْرَانِ، وَمِنَ الْحُرَّةِ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: إِيلَاءُ الْأَمَةِ نِصْفُ إِيلَاءِ الْحُرَّةِ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- قَالَ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَالنَّخَعِيُّ وَغَيْرُهُمْ: الْمَدْخُولُ بِهَا وَغَيْرُ الْمَدْخُولِ بِهَا سَوَاءٌ فِي لُزُومِ الْإِيلَاءِ فِيهِمَا. وَقَالَ الزُّهْرِيُّ وَعَطَاءٌ وَالثَّوْرِيُّ: لَا إِيلَاءَ إِلَّا بَعْدَ الدُّخُولِ. وَقَالَ مَالِكٌ: وَلَا إِيلَاءَ مِنْ صَغِيرَةٍ لَمْ تَبْلُغْ، فَإِنْ آلَى مِنْهَا فَبَلَغَتْ لَزِمَ الْإِيلَاءُ مِنْ يَوْمِ بُلُوغِهَا. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- وَأَمَّا الذِّمِّيُّ فَلَا يَصِحُّ إِيلَاؤُهُ، كَمَا لَا يَصِحُّ ظِهَارُهُ وَلَا طَلَاقُهُ، وَذَلِكَ أَنَّ نِكَاحَ أَهْلِ الشِّرْكِ لَيْسَ عِنْدَنَا بِنِكَاحٍ صَحِيحٍ، وَإِنَّمَا لَهُمْ شُبْهَةُ يَدٍ، وَلِأَنَّهُمْ لَا يُكَلَّفُونَ الشَّرَائِعَ فَتَلْزَمُهُمْ كَفَّارَاتُ الْأَيْمَانِ، فَلَوْ تَرَافَعُوا إِلَيْنَا فِي حُكْمِ الْإِيلَاءِ لَمْ يَنْبَغِ لِحَاكِمِنَا أَنْ يَحْكُمَ

hanımının talep hakkı yoktur. Mâlik şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre Ali b. Ebî Tâlib'e bu sorulmuş, o da bunu îlâ olarak görmemiştir; Şâfiî iki kavlinden birinde bu görüşü benimsemiştir; diğer kavlinde ise çocuğun emzirmesine itibar edilmeksizin îlâ yapan sayılır ki Ebû Hanîfe de bu görüştedir. On ikincisi- Mâlik, Şâfiî, Ebû Hanîfe, arkadaşları, Evzâî ve Ahmed b. Hanbel; hanımına bu evde veya bu konutta yaklaşmamaya yemin eden kimsenin îlâ yapmış sayılmayacağı görüşüne varmışlardır, çünkü onunla o yerin dışında cima etmenin yolunu bulabilir. İbn Ebî Leylâ ve İshâk ise: Dört ay boyunca onu terk ederse îlâ sebebiyle bâin talakla ayrılır; görmez misin ki dört ayın sonunda durdurulup hesaba çekilir, demişlerdir. Şayet kendi şehrinde veya beldesinde ona yaklaşmamaya yemin ederse Mâlik'e göre o îlâ yapandır; bu da ancak yakındaki bahçesi veya tarlası hariç külfet ve harcama gerektiren bir yolculukta geçerlidir. On üçüncüsü- Allah Teâlâ'nın: (مِنْ نِسائِهِمْ) { مِنْ نِسائِهِمْ } “Kadınlarına” buyruğuna evlendikleri takdirde hür kadınlar, zimmî kadınlar ve cariyeler girer. Köleye de hanımından dolayı îlâ lazım gelir. Şâfiî, Ahmed ve Ebû Sevr şöyle demiştir: Onun îlâsı hürün îlâsı gibidir; onların delili Allah Teâlâ'nın: 'Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için' buyruğunun zahiridir, dolayısıyla bu bütün eşler içindir. İbnü'l-Münzir: 'Ben de bu görüşteyim' demiştir. Mâlik, Zührî, Atâ b. Ebî Rebâh ve İshâk: 'Onun süresi iki aydır' demişlerdir. Hasan ve Nehaî: 'Cariye olan zevcesinden îlâsı iki ay, hür zevcesinden ise dört aydır' demişlerdir ki Ebû Hanîfe de bu görüştedir. Şa'bî ise: 'Cariyenin îlâsı hürün îlâsının yarısıdır' demiştir. On dördüncüsü- Mâlik ve arkadaşları, Ebû Hanîfe ve arkadaşları, Evzâî, Nehaî ve başkaları şöyle demişlerdir: Kendisiyle zifafa girilmiş olan kadın ile zifafa girilmemiş olan kadın îlânın bağlayıcılığı hususunda eşittir. Zührî, Atâ ve Sevrî ise: 'Zifaftan önce îlâ olmaz' demişlerdir. Mâlik: 'Bülûğa ermemiş küçük kızdan dolayı da îlâ olmaz; şayet ondan îlâ yapar da kız bülûğa ererse bülûğa erdiği günden itibaren îlâ lazım gelir' demiştir. On beşincisi- Zimmîye gelince; zıhârı ve talakı sahih olmadığı gibi îlâsı da sahih olmaz. Bunun sebebi müşriklerin nikahının bizim nezdimizde sahih bir nikah olmamasıdır; onların sadece bir el koyma şüphesi (zilyetlik bağı) vardır ve ayrıca onlar şeriatlarla mükellef olmadıkları için yemin kefaretleri de onlara bağlayıcı olmaz; dolayısıyla îlâ hükmü hususunda bize başvuracak olurlarsa hâkimimizin aralarında hüküm vermesi

بَيْنَهُمْ، وَيَذْهَبُونَ إِلَى حُكَّامِهِمْ، فَإِنْ جَرَى ذَلِكَ مَجْرَى التَّظَالُمِ بَيْنَهُمْ حُكِمَ بِحُكْمِ الْإِسْلَامِ، كَمَا لو ترك المسلم وطئ زَوْجَتِهِ ضِرَارًا مِنْ غَيْرِ يَمِينٍ. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ) التَّرَبُّصُ: التَّأَنِّي وَالتَّأَخُّرُ، مَقْلُوبُ التَّصَبُّرِ، قَالَ الشَّاعِرُ:

gerekmez, kendi hâkimlerine giderler. Ancak bu durum aralarında bir zulüm çekişmesi şeklinde cereyan ederse; tıpkı bir Müslümanın yemin etmeksizin zarar vermek kastıyla hanımıyla cimayı terk etmesi halinde olduğu gibi İslam'ın hükmüyle hükmedilir. On altıncısı- Allah Teâlâ'nın: (تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ) { تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ } “Dört ay bekleme süresi vardır” buyruğudur. Terabbus (التَّرَبُّصُ): Sabırla beklemek ve tehir etmektir, tesabbur (التَّصَبُّرُ) kelimesinin maklûbudur (harf dizimi değişmiş halidir). Şair şöyle demiştir:

تَرَبَّصْ بِهَا رَيْبَ الْمَنُونِ لَعَلَّهَا ... تُطَلَّقُ يَوْمًا أَوْ يَمُوتُ حَلِيلُهَا

Onun hakkında zamanın felaketlerini gözetle, umulur ki ... Bir gün boşanır yahut kocası ölür

وَأَمَّا فَائِدَةُ تَوْقِيتِ الْأَرْبَعَةِ الْأَشْهُرِ فِيمَا ذَكَرَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَنْ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ كَمَا تَقَدَّمَ، فَمَنَعَ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ وَجَعَلَ لِلزَّوْجِ مُدَّةَ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فِي تَأْدِيبِ الْمَرْأَةِ بِالْهَجْرِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ " وَقَدْ آلَى النَّبِيُّ ﷺ مِنْ أَزْوَاجِهِ شَهْرًا تَأْدِيبًا لَهُنَّ. وَقَدْ قِيلَ: الْأَرْبَعَةُ الْأَشْهُرُ هِيَ الَّتِي لَا تَسْتَطِيعُ ذَاتُ الزَّوْجِ أَنْ تَصْبِرَ عَنْهُ أَكْثَرَ مِنْهَا، وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ كَانَ يَطُوفُ لَيْلَةً بِالْمَدِينَةِ فَسَمِعَ امْرَأَةً تُنْشِدُ:

Dört ay süre tayin edilmesinin hikmetine gelince; İbn Abbâs'ın Câhiliye ehlinden aktardığı üzere daha önce geçtiği gibidir; Allah bunu yasaklamış ve Allah Teâlâ'nın: 'Yataklarda onları yalnız bırakın' buyruğundan dolayı kocaya kadını yatağında yalnız bırakarak terbiye etmesinde dört aylık bir süre tanımıştır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de hanımlarını terbiye etmek maksadıyla onlardan bir ay süreyle îlâ yapmıştır. Kocası olan kadının ondan ayrı kalmaya bundan daha fazla sabredemeyeceği sürenin dört ay olduğu da söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh bir gece Medine'de dolaşırken bir kadının şu beyitleri terennüm ettiğini duydu:

أَلَا طَالَ هَذَا اللَّيْلُ وَاسْوَدَّ جَانِبُهُ ... وَأَرَّقَنِي أَنْ لَا حبيب ألاعبه

Ah ne kadar uzadı bu gece, karardı her bir yanı ... Oynaşacağım bir sevgilimin olmayışı uykumu kaçırdı

فو الله لَوْلَا اللَّهُ لَا شَيْءَ غَيْرُهُ ... لَزُعْزِعَ مِنْ هَذَا السَّرِيرِ جَوَانِبُهُ

Vallahi, başka hiçbir şey değil yalnızca Allah olmasaydı ... Bu karyolanın kenarları mutlaka sarsılırdı

مَخَافَةَ رَبِّي وَالْحَيَاءُ يَكُفُّنِي ... وَإِكْرَامَ بَعْلِي أَنْ تُنَالَ مَرَاكِبُهُ

Rabbimden korkum ve haya beni alıkoyuyor ... Bir de kocamın bineğine başkasının el uzatmasından onu koruma saygısı

فَلَمَّا كَانَ مِنَ الْغَدِ اسْتَدْعَى عُمَرُ بِتِلْكَ الْمَرْأَةِ وَقَالَ لَهَا: أَيْنَ زَوْجُكِ؟ فَقَالَتْ: بَعَثْتَ بِهِ إِلَى الْعِرَاقِ! فَاسْتَدْعَى نِسَاءً فَسَأَلَهُنَّ عَنِ الْمَرْأَةِ كَمْ مِقْدَارُ مَا تَصْبِرُ عَنْ زَوْجِهَا؟ فَقُلْنَ: شَهْرَيْنِ، وَيَقِلُّ صَبْرُهَا فِي ثَلَاثَةِ أَشْهُرٍ، وَيَنْفَدُ صَبْرُهَا فِي أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ، فَجَعَلَ عُمَرُ مُدَّةَ غَزْوِ الرَّجُلِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ، فَإِذَا مَضَتْ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ اسْتَرَدَّ الْغَازِينَ وَوَجَّهَ بِقَوْمٍ آخَرِينَ، وَهَذَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ يُقَوِّي اخْتِصَاصَ مُدَّةِ الْإِيلَاءِ بِأَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ. السابعة عشرة- قوله تعالى: (فَإِنْ فاؤُ) معناه رجعوا، ومنه" حَتَّى تَفِيءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ " وَمِنْهُ قِيلَ لِلظِّلِّ بَعْدَ الزوال: في، لِأَنَّهُ رَجَعَ مِنْ جَانِبِ الْمَشْرِقِ إِلَى جَانِبِ المغرب، يقال: فاء يفئ فَيْئَةً وَفُيُوءًا. وَإِنَّهُ لَسَرِيعُ الْفَيْئَةِ، يَعْنِي الرُّجُوعَ. قَالَ:

Ertesi gün olunca Ömer o kadını çağırttı ve ona: 'Kocan nerede?' dedi. Kadın: 'Onu Irak'a [sefere] gönderdin!' dedi. Bunun üzerine kadınları çağırıp onlara bir kadının kocasından ayrı kalmaya ne kadar sabredebileceğini sordu. Onlar: 'İki ay; üç ayda sabrı azalır, dört ayda ise sabrı tükenir' dediler. Bunun üzerine Ömer askerin gazve süresini dört ay kıldı; dört ay geçtiğinde gazileri geri çağırır ve yerlerine başka bir topluluk sevk ederdi. Allah daha iyi bilir ya, bu durum îlâ süresinin dört ay olarak belirlenmesini kuvvetlendirmektedir. On yedincisi- Allah Teâlâ'nın: (فَإِنْ فاؤُ) { فَإِنْ فاؤُ } “Eğer dönerlerse” buyruğunun manası döndüler demektir; 'Allah'ın emrine dönünceye kadar' ayeti de bu köktendir. Zevalden sonraki gölgeye de doğu tarafından batı tarafına döndüğü için 'fey'' denilmiştir; fâe-yefîu-fey'eten ve füyûan (فاء يفئ فَيْئَةً وَفُيُوءًا) denilir. 'İnnehû leserîu'l-fey'ati' yani dönüşü pek hızlıdır demektir. Şair şöyle demiştir:

فَفَاءَتْ وَلَمْ تَقْضِ الَّذِي أَقْبَلَتْ لَهُ ... ومن حاجة الإنسان ما ليس قاضيا

Bunun üzerine [kadın] geri döndü ve gelme amacını yerine getiremedi ... İnsanın öyle ihtiyaçları vardır ki yerine getiremez.

الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ- قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: أَجْمَعَ كُلُّ مَنْ يُحْفَظُ عَنْهُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الْفَيْءَ الْجِمَاعُ لِمَنْ لَا عُذْرَ لَهُ، فَإِنْ كَانَ لَهُ عُذْرُ مَرَضٍ أَوْ سِجْنٍ أَوْ شِبْهِ ذَلِكَ فَإِنَّ ارْتِجَاعَهُ صَحِيحٌ وَهِيَ امْرَأَتُهُ، فَإِذَا زَالَ الْعُذْرُ بِقُدُومِهِ مِنْ سَفَرِهِ أَوْ إِفَاقَتِهِ مِنْ مَرَضِهِ، أَوِ انْطِلَاقِهِ مِنْ سجنه فأبى الوطي فُرِّقَ بَيْنَهُمَا إِنْ كَانَتِ الْمُدَّةُ قَدِ انْقَضَتْ، قَالَ مَالِكٌ فِي الْمُدَوَّنَةِ وَالْمَبْسُوطِ. وَقَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ: وَتَكُونُ بَائِنًا مِنْهُ يَوْمَ انْقَضَتِ الْمُدَّةُ، فَإِنْ صَدَقَ عُذْرُهُ بِالْفَيْئَةِ إِذَا أَمْكَنَتْهُ حُكِمَ بِصِدْقِهِ فِيمَا مَضَى، فَإِنْ أَكْذَبَ مَا ادَّعَاهُ مِنَ الْفَيْئَةِ بِالِامْتِنَاعِ حِينَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهَا، حُمِلَ أَمْرُهُ عَلَى الْكَذِبِ فِيهَا وَاللَّدَدِ، وَأُمْضِيَتِ الْأَحْكَامُ عَلَى مَا كَانَتْ تَجِبُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: إِذَا شَهِدَتْ بَيِّنَةٌ بِفَيْئَتِهِ فِي حَالِ الْعُذْرِ أَجْزَأَهُ، قَالَهُ الْحَسَنُ وَعِكْرِمَةُ وَالنَّخَعِيُّ: وَبِهِ قَالَ الْأَوْزَاعِيُّ. وَقَالَ النَّخَعِيُّ أَيْضًا: يَصِحُّ الْفَيْءُ بِالْقَوْلِ وَالْإِشْهَادِ فَقَطْ، وَيَسْقُطُ حُكْمُ الْإِيلَاءِ، أرأيت إن لم ينتشر للوطي، قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَيَرْجِعُ هَذَا الْقَوْلُ إِنْ لَمْ يَطَأْ إِلَى بَابِ الضَّرَرِ. وَقَالَ أَحْمَدُ ابن حنبل: إذا كان له عذر يفئ بِقَلْبِهِ، وَبِهِ قَالَ أَبُو قِلَابَةَ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِنْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى الْجِمَاعِ فَيَقُولُ: قَدْ فِئْتُ إِلَيْهَا. قَالَ الْكِيَا الطَّبَرِيُّ: أَبُو حَنِيفَةَ يَقُولُ فِيمَنْ آلَى وَهُوَ مَرِيضٌ وَبَيْنَهُ وَبَيْنَهَا مُدَّةُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ، وَهِيَ رَتْقَاءُ أَوْ صَغِيرَةٌ أَوْ هُوَ مَجْبُوبٌ: إِنَّهُ إِذَا فَاءَ إِلَيْهَا بِلِسَانِهِ وَمَضَتِ الْمُدَّةُ وَالْعُذْرُ قَائِمٌ فَذَلِكَ في صَحِيحٌ، وَالشَّافِعِيُّ يُخَالِفُهُ عَلَى أَحَدِ مَذْهَبَيْهِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: لَا يَكُونُ الْفَيْءُ إِلَّا بِالْجِمَاعِ فِي حَالِ الْعُذْرِ وَغَيْرِهِ، وَكَذَلِكَ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، قَالَ: وَكَذَلِكَ إِنْ كَانَ فِي سَفَرٍ أَوْ سِجْنٍ. التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ- أَوْجَبَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُمْ وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ الْكَفَّارَةَ عَلَى الْمُولِي إِذَا فَاءَ بِجِمَاعِ امْرَأَتِهِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: لَا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ، وَبِهِ قَالَ النَّخَعِيُّ، قَالَ النَّخَعِيُّ: كَانُوا يَقُولُونَ إِذَا فَاءَ لَا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ. وَقَالَ إِسْحَاقُ: قَالَ بَعْضُ أَهْلِ التَّأْوِيلِ في قوله تعالى:" فَإِنْ فاؤُ" يَعْنِي لِلْيَمِينِ الَّتِي حَنِثُوا فِيهَا، وَهُوَ مَذْهَبٌ فِي الْأَيْمَانِ لِبَعْضِ التَّابِعِينَ فِيمَنْ حَلَفَ عَلَى بِرٍّ أَوْ تَقْوَى أَوْ بَابٍ مِنَ الْخَيْرِ أَلَّا يَفْعَلَهُ فَإِنَّهُ يَفْعَلُهُ وَلَا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ،

On sekizinci [mesele]- İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: İlim ehlinden görüşü nakledilen herkes, mazereti bulunmayan kimse için fey'in (yeminden dönmenin) cima olduğu hususunda icma etmiştir. Eğer hastalık, hapis veya benzeri bir mazereti varsa, geri dönmesi geçerlidir ve o kadın hâlâ onun karısıdır. Yolculuğundan dönmesi, hastalığından iyileşmesi veya hapisten çıkmasıyla mazeret ortadan kalktığında cima etmekten kaçınırsa, süre dolmuşsa araları ayrılır. Mâlik [bunu] el-Müdevvene ve el-Mebsût'ta söylemiştir. Abdülmelik ise şöyle demiştir: Sürenin dolduğu gün kadın ondan bâin talakla boşanmış olur. İmkan bulduğunda fey' ile mazeretini doğrularsa, geçmişteki durumunda doğru söylediğine hükmedilir. Fakat güç yetirdiği anda kaçınmak suretiyle fey' iddiasını yalanlarsa, onun bu hususta yalancı ve inatçı olduğuna hükmedilir ve o vakitte gerekmiş olan hükümler geçerli kılınır. Bir grup şöyle demiştir: Mazeret hâlindeyken fey'ine bir delil şahitlik ederse bu ona yeterli gelir. Bunu Hasan, İkrime ve en-Nehaî söylemiştir; el-Evzâî de bu görüştedir. En-Nehaî ayrıca şöyle demiştir: Fey', sadece söz ve şahit tutma ile geçerli olur ve îlâ hükmü düşer. Baksana, ya cima için [uzuv] intişar etmezse (sertleşmezse)? İbn Atıyye şöyle demiştir: Cima etmediği takdirde bu görüş zarar konusuna raci olur. Ahmed b. Hanbel şöyle demiştir: Bir mazereti varsa kalbiyle fey' yapar (döner). Ebû Kılâbe de bu görüştedir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Eğer cimaya güç yetiremiyorsa: "Ona döndüm" der. el-Kiyâ et-Taberî şöyle demiştir: Ebû Hanîfe, hasta iken îlâ yapan ve kendisiyle karısı arasında dört aylık süre bulunan, kadının ise retkâ (cinsel birleşmeye kapalı) ya da küçük yaşta olduğu veya kendisinin mecbûb (erkeklik uzvu kesilmiş) olduğu kimse hakkında şöyle der: Mazeret devam ederken diliyle ona döner ve süre geçerse bu geçerli bir fey'dir. Şâfiî ise iki görüşünden birinde ona muhalefet eder. Bir grup da şöyle demiştir: Fey', mazeret hâlinde de mazeretsiz hâlde de ancak cima ile olur. Saîd b. Cübeyr de böyle demiş ve: "Yolculukta veya hapiste olsa da böyledir" demiştir. On dokuzuncu [mesele]- Mâlik, Şâfiî, Ebû Hanîfe ve arkadaşları ile âlimlerin cumhuru, karısıyla cima ederek fey' yaptığı (yeminden döndüğü) takdirde îlâ yapana kefareti vacip görmüşlerdir. Hasan ise: "Ona kefaret yoktur" demiştir; en-Nehaî de bu görüştedir. En-Nehaî şöyle demiştir: Onlar, fey' yaptığı takdirde ona kefaret olmadığını söylerlerdi. İshâk şöyle demiştir: Tevil ehlinden bazıları, Yüce Allah'ın: { فَإِنْ فاؤُ } “Eğer dönerlerse” buyruğu hakkında; yeminlerini bozdukları yemin için [böyle denildiğini] söylemişlerdir. Bu, iyilik, takva veya bir hayır kapısını işlememek üzere yemin eden kimsenin o hayrı yapması ve üzerine kefaret gerekmemesi hususunda bazı tâbiînin yeminler hakkındaki mezhebidir.

والحجة له قوله تعالى:" فَإِنْ فاؤُ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ"، وَلَمْ يَذْكُرْ كَفَّارَةً، وَأَيْضًا فَإِنَّ هَذَا يَتَرَكَّبُ عَلَى أَنَّ لَغْوَ اليمين ما حلف على معصية، وترك وطئ الزَّوْجَةِ مَعْصِيَةٌ. قُلْتُ: وَقَدْ يُسْتَدَلُّ لِهَذَا الْقَوْلِ مِنَ السُّنَّةِ بِحَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:" مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيَتْرُكْهَا فَإِنَّ تَرْكَهَا كَفَّارَتُهَا" خَرَّجَهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ. وَسَيَأْتِي لَهَا مَزِيدُ بَيَانٍ فِي آيَةِ الْأَيْمَانِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَحُجَّةُ الْجُمْهُورِ قَوْلُهُ ﵇:" مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيَأْتِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ وَلْيُكَفِّرْ عَنْ يَمِينِهِ". الْمُوفِيَةُ عِشْرِينَ- إِذَا كَفَّرَ عَنْ يَمِينِهِ سَقَطَ عَنْهُ الْإِيلَاءُ، قَالَهُ عُلَمَاؤُنَا. وَفِي ذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى تَقْدِيمِ الْكَفَّارَةِ عَلَى الْحِنْثِ فِي الْمَذْهَبِ، وَذَلِكَ إِجْمَاعٌ فِي مَسْأَلَةِ الْإِيلَاءِ، وَدَلِيلٌ عَلَى أَبِي حَنِيفَةَ فِي مَسْأَلَةِ الْأَيْمَانِ، إِذْ لَا يَرَى جَوَازَ تَقْدِيمِ الْكَفَّارَةِ عَلَى الْحِنْثِ، قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- قُلْتُ: بِهَذِهِ الْآيَةِ اسْتَدَلَّ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَلَى امْتِنَاعِ جَوَازِ الْكَفَّارَةِ قَبْلَ الْحِنْثِ فَقَالَ: لَمَّا حَكَمَ اللَّهُ تَعَالَى لِلْمُولِي بِأَحَدِ الْحُكْمَيْنِ مِنْ في أَوْ عَزِيمَةِ الطَّلَاقِ، فَلَوْ جَازَ تَقْدِيمُ الْكَفَّارَةِ على الحنث لبطل الإيلاء بغير في أَوْ عَزِيمَةِ الطَّلَاقِ، لِأَنَّهُ إِنْ حَنِثَ لَا يلزمه بالحنث شي، ومتى لم يلزم الحانث بالحنث شي لَمْ يَكُنْ مُولِيًا. وَفِي جَوَازِ تَقْدِيمِ الْكَفَّارَةِ إِسْقَاطُ حُكْمِ الْإِيلَاءِ بِغَيْرِ مَا ذَكَرَ اللَّهُ، وَذَلِكَ خِلَافُ الْكِتَابِ. الثَّانِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ). الْعَزِيمَةُ: تَتْمِيمُ الْعَقْدِ عَلَى الشَّيْءِ، يُقَالُ: عَزَمَ عَلَيْهِ يَعْزِمُ عُزْمًا (بِالضَّمِّ) وَعَزِيمَةً وَعَزِيمًا وَعَزَمَانًا، وَاعْتَزَمَ اعْتِزَامًا، وَعَزَمْتُ عَلَيْكَ لَتَفْعَلَنَّ، أَيْ أَقْسَمْتُ عَلَيْكَ. قَالَ شِمْرٌ: الْعَزِيمَةُ وَالْعَزْمُ مَا عَقَدْتَ عَلَيْهِ نَفْسَكَ مِنْ أَمْرٍ أَنَّكَ فَاعِلُهُ. وَالطَّلَاقُ مِنْ طَلَقَتِ الْمَرْأَةُ تَطْلُقُ (عَلَى وَزْنِ نَصَرَ يَنْصُرُ) طَلَاقًا، فَهِيَ طَالِقٌ وَطَالِقَةٌ أَيْضًا. قَالَ الْأَعْشَى:

onun delili Allah Teâlâ'nın: 'Eğer dönerlerse şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir' buyruğudur ve burada kefaretten bahsetmemiştir; ayrıca bu durum, yemin-i lağvin masiyet üzerine edilen yemin olduğu ve zevce ile cimayı terk etmenin de masiyet olduğu esasına dayanır. Ben derim ki: Bu kavil için Sünnet'ten, Amr b. Şuayb'ın babasından, onun da dedesinden, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği şu hadisle delil getirilebilir: 'Bir kimse bir yemin eder de ondan başkasını daha hayırlı görürse, onu terk etsin; zira onu terk etmesi onun kefaretidir.' Bunu İbn Mâce Sünen'inde tahriç etmiştir. İnşâallah Teâlâ yeminler ayetinde buna dair daha fazla açıklama gelecektir. Cumhurun delili ise Peygamber aleyhisselâm'ın şu buyruğudur: 'Bir kimse bir yemin eder de ondan başkasını daha hayırlı görürse, hayırlı olanı yapsın ve yemini için kefaret versin.' Yirmincisi- Yemininin kefaretini ödediği takdirde üzerinden îlâ düşer; bunu âlimlerimiz söylemiştir. Bunda, mezhepte kefaretin yemin bozmadan (hinsten) önce verilebileceğine dair bir delil vardır; zira bu, îlâ meselesinde icmâdır ve yemin meselesinde kefaretin yemin bozmadan önce verilmesini caiz görmeyen Ebû Hanîfe'ye karşı bir delildir; bunu İbnü'l-Arabî söylemiştir. Yirmi birincisi- Ben derim ki: Muhammed b. el-Hasan bu ayetle yemin bozmadan önce kefaretin caiz olamayacağına delil getirerek şöyle demiştir: Allah Teâlâ îlâ yapan için fey' yahut boşamaya kesin karar verme şeklindeki iki hükümden birine hükmetmiştir; şayet yemin bozmadan önce kefaret caiz olsaydı, fey' veya boşamaya kesin karar verme olmaksızın îlâ iptal olurdu; çünkü yeminini bozarsa yemin bozmayla üzerine bir şey lazım gelmez, yemin bozan kimseye bu sebeple bir şey lazım gelmeyince de îlâ yapan sayılmaz. Kefaretin önceden verilmesinin caiz görülmesinde, Allah'ın zikrettiğinin dışındaki bir yolla îlâ hükmünün düşürülmesi vardır ki bu da Kitap'a aykırıdır. Yirmi ikincisi- Allah Teâlâ: (وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ) { وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Eğer boşamaya kesin karar verirlerse, şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” buyurmuştur. Azimet: Bir şey üzerindeki kararlılığı pekiştirmektir; 'azeme aleyhi ya'zimu uzmen (عَزَمَ عَلَيْهِ يَعْزِمُ عُزْمًا -zamme ile-), azîmeten (عَزِيمَةً), azîmen (عَزِيمًا) ve azamânen (عَزَمَانًا)', 'i'tezeme i'tizâmen (اعْتَزَمَ اعْتِزَامًا)' ve 'azemtü aleyke letef'alenne (عَزَمْتُ عَلَيْكَ لَتَفْعَلَنَّ)' yani sana yemin verdim denilir. Şemir şöyle demiştir: Azîmet ve azm, yapacağın bir iş hususunda nefsinde kesin karara vardığın şeydir. Talak ise kadının boşanması anlamına gelen 'talakat el-mer'etü tatluku (طَلَقَتِ الْمَرْأَةُ تَطْلُقُ -nasara yensuru vezninde-)' fiilinden masdardır; o kadın tâlik (طَالِقٌ) ve aynı zamanda tâlika (طَالِقَةٌ) diye isimlendirilir. A'şâ şöyle demiştir:

أَيَا جَارَتَا بِينِي فَإِنَّكِ طَالِقَهْ

Ey komşum (hanımım)! Benden ayrıl, çünkü sen artık boşsun!

وَيَجُوزُ طَلُقَتْ (بِضَمِّ اللَّامِ) مِثْلَ عَظُمَ يَعْظُمُ، وَأَنْكَرَهُ الْأَخْفَشُ. وَالطَّلَاقُ حَلُّ عُقْدَةِ النِّكَاحِ، وَأَصْلُهُ الِانْطِلَاقُ، وَالْمُطَلَّقَاتُ الْمُخْلَّيَاتُ، وَالطَّلَاقُ: التَّخْلِيَةُ، يُقَالُ: نَعْجَةٌ طَالِقٌ، وَنَاقَةٌ طَالِقٌ، أَيْ مُهْمَلَةٌ قَدْ تُرِكَتْ فِي الْمَرْعَى لَا قَيْدَ عَلَيْهَا وَلَا رَاعِيَ، وَبَعِيرٌ طُلُقٌ (بِضَمِّ الطَّاءِ وَاللَّامِ) غَيْرُ مُقَيَّدٍ، وَالْجَمْعُ أَطْلَاقٌ، وَحُبِسَ فُلَانٌ فِي السِّجْنِ طَلْقًا أَيْ بِغَيْرِ قَيْدٍ، وَالطَّالِقُ مِنَ الْإِبِلِ: الَّتِي يَتْرُكُهَا الرَّاعِي لِنَفْسِهِ لَا يَحْتَلِبُهَا عَلَى الْمَاءِ، يُقَالُ: اسْتَطْلَقَ الرَّاعِي نَاقَةً لِنَفْسِهِ. فَسُمِّيَتِ الْمَرْأَةُ الْمُخَلَّى سَبِيلُهَا بِمَا سُمِّيَتْ بِهِ النَّعْجَةُ أَوِ النَّاقَةُ الْمُهْمَلُ أَمْرُهَا. وَقِيلَ: إِنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنْ طَلَقِ الْفَرَسِ، وَهُوَ ذَهَابُهُ شَوْطًا لَا يُمْنَعُ، فَسُمِّيَتِ الْمَرْأَةُ الْمُخَلَّاةُ طَالِقًا لَا تُمْنَعُ مِنْ نَفْسِهَا بَعْدَ أَنْ كَانَتْ مَمْنُوعَةً. الثَّالِثَةُ وَالْعِشْرُونَ- فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ) دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهَا لَا تُطَلَّقُ بِمُضِيِّ مُدَّةِ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ، كَمَا قَالَ مَالِكٌ، مَا لَمْ يَقَعْ إِنْشَاءُ تَطْلِيقٍ بَعْدَ الْمُدَّةِ، وَأَيْضًا فَإِنَّهُ قَالَ:" سَمِيعٌ" وَسَمِيعٌ يَقْتَضِي مَسْمُوعًا بَعْدَ الْمُضِيِّ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ:" سَمِيعٌ" لِإِيلَائِهِ،" عَلِيمٌ" بِعَزْمِهِ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ مُضِيُّ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ. وَرَوَى سُهَيْلُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: سَأَلْتُ اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَنِ الرَّجُلِ يُولِي من امرأته، فكلهم يقول: ليس عليه شي حَتَّى تَمْضِيَ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ فَيُوقَفُ، فَإِنْ فَاءَ وَإِلَّا طَلَّقَ. قَالَ الْقَاضِي ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَتَحْقِيقُ الْأَمْرِ أَنَّ تَقْدِيرَ الْآيَةِ عِنْدَنَا:" لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فاؤُ" بَعْدَ انْقِضَائِهَا" فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ. وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ". وَتَقْدِيرُهَا عِنْدَهُمْ:" لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فاؤُ" فِيهَا" فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ. وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ" بِتَرْكِ الْفَيْئَةِ فِيهَا، يُرِيدُ مُدَّةَ التَّرَبُّصِ فِيهَا" فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ". ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا احْتِمَالٌ مُتَسَاوٍ، وَلِأَجْلِ تَسَاوِيهِ تَوَقَّفَتِ الصَّحَابَةُ فِيهِ. قُلْتُ: وَإِذَا تَسَاوَى الِاحْتِمَالُ كَانَ قَوْلُ الْكُوفِيِّينَ أَقْوَى قِيَاسًا عَلَى الْمُعْتَدَّةِ بِالشُّهُورِ وَالْأَقْرَاءِ، إِذْ كُلُّ ذَلِكَ أَجَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ تَعَالَى، فَبِانْقِضَائِهِ انْقَطَعَتِ الْعِصْمَةُ وَأُبِينَتْ مِنْ غَيْرِ خِلَافٍ، وَلَمْ يَكُنْ لِزَوْجِهَا سَبِيلٌ عَلَيْهَا إِلَّا بِإِذْنِهَا، فَكَذَلِكَ الْإِيلَاءُ، حَتَّى لَوْ نَسِيَ الْفَيْءَ وَانْقَضَتِ المدة لوقع الطلاق، والله أعلم.

Ve (lâm'ın dammesiyle) *طَلُقَتْ* (talukat) denilmesi de câizdir; tıpkı *عَظُمَ يَعْظُمُ* (azume ya'zumu) gibi. Ahfeş ise bunu kabul etmemiştir. Talâk (الطَّلَاقُ), nikâh bağını çözmektir. Aslı *el-intilâk* (الِانْطِلَاقُ - serbest kalmak, çözülmek) kelimesidir. Mutallakāt (الْمُطَلَّقَاتُ) ise serbest bırakılmış kadınlardır. Talâk, serbest bırakmaktır (et-tahliye / التَّخْلِيَةُ). Nitekim otlakta başıboş bırakılmış, üzerinde bağ bulunmayan ve çobanı olmayan koyuna *na‘cetun tâlik* (نَعْجَةٌ طَالِقٌ), deveye de *nâkatun tâlik* (نَاقَةٌ طَالِقٌ) denir. Bağlanmamış deveye de (tâ ve lâm'ın dammesiyle) *ba‘îrun tulukun* (بَعِيرٌ طُلُقٌ) denir; çoğulu ise *atlak* (أَطْلَاقٌ) şeklindedir. "Falan kimse hapiste bağsız olarak tutuldu" anlamında *hubise fulânun fi's-sicni talkan* (حُبِسَ فُلَانٌ فِي السِّجْنِ طَلْقًا) denir. Develerden *et-tâlik* (الطَّالِقُ) ise çobanın su başında sağmayıp kendisi için ayırdığı devedir. Nitekim çoban kendisi için bir deve ayırdığında *istatleka'r-râî nâkaten li-nefsihî* (اسْتَطْلَقَ الرَّاعِي نَاقَةً لِنَفْسِهِ) denir. İşte serbest bırakılan kadına da durumu başıboş bırakılan koyun veya deveye verilen isim verilmiştir. Bunun, atın koşmasından (talakü'l-feras / طَلَقِ الْفَرَسِ) -ki bu onun engellenmeksizin bir koşu mesafesi koşup gitmesidir- türediği de söylenmiştir. Dolayısıyla serbest bırakılan kadına, daha önce [kendisine] engel olunurken artık kendi nefsinden engellenmediği için *tâlik* (طَالِقٌ) denilmiştir. Yirmi üçüncüsü- Allah Teâlâ'nın: (وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ) { وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلَاقَ } “Eğer boşamaya kesin karar verirlerse” buyruğunda, Mâlik'in de dediği gibi, dört aylık sürenin geçmesiyle, bu süreden sonra yeni bir boşama meydana getirilmedikçe kadının boşanmış olmayacağına delil vardır. Ayrıca O: "Semî‘" (سَمِيعٌ - hakkıyla işiten) buyurmuştur; işiten (semî‘) ise [sürenin] geçmesinden sonra işitilen bir sözü gerektirir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: "Îlâsını hakkıyla işiten ('Semî‘'), dört ayın geçmesinin delalet ettiği azmini de hakkıyla bilendir ('Alîm')." Süheyl b. Ebî Sâlih'in babasından rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından on iki kişiye karısına îlâ yapan adamın durumunu sordum; hepsi de: "Dört ay geçinceye kadar onun üzerine bir şey yoktur, [dört ay dolunca] durdurulur; şayet dönerse [ne âlâ], aksi takdirde boşar" dediler. Kādî İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Meselenin hakikati şudur ki, âyetin bizim katımızdaki takdiri şöyledir: "Kadınlarına îlâ yapanlar için dört ay beklemek vardır. Eğer [bu sürenin] sona ermesinden sonra dönerlerse şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Eğer boşamaya kesin karar verirlerse şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir." Onların katındaki takdiri ise şöyledir: "Kadınlarına îlâ yapanlar için dört ay beklemek vardır. Eğer bu [süre] içinde dönerlerse şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Eğer [bu sürede] -yani bekleme süresi içinde- dönmeyi terk etmek suretiyle boşamaya kesin karar verirlerse şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir." İbnü'l-Arabî [şöyle devam eder]: "Bu iki ihtimal eşittir ve eşit olduğu için de sahabe bu konuda duraksamıştır (ihtilaf etmiştir)." Ben derim ki: İhtimal eşit olduğunda Kûfelilerin kavli, aylarla ve hayız/temizlik müddetleriyle iddet bekleyen kadına kıyasla daha kuvvetlidir. Zira bunların hepsi Allah Teâlâ'nın belirlediği bir süredir; binaenaleyh bu sürenin dolmasıyla nikâh bağı kopar ve ihtilafsız olarak kadın bâin talakla boşanmış olur; kocasının da kadının izni olmaksızın onun üzerinde bir yetkisi kalmaz. Îlâ da böyledir; hatta [koca] dönmeyi unutup süre dolsa bile talak vaki olur. En doğrusunu Allah bilir.

الرَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ) دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْأَمَةَ بِمِلْكِ الْيَمِينِ لَا يَكُونُ فِيهَا إِيلَاءٌ، إِذْ لَا يَقَعُ عَلَيْهَا طلاق، والله أعلم.

Yirmi dördüncüsü- Allah Teâlâ'nın: (وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ) { وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ } “Eğer boşamaya kesin karar verirlerse” buyruğu, sağ elin malik olduğu cariye hakkında îlânın söz konusu olmayacağına delildir; zira onun üzerine talak vaki olmaz. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٢٨]

[Bakara Suresi (2): Âyet 228]

وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذلِكَ إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٢٨)

{ وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذلِكَ إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç kur' (hayız veya temizlik müddeti) beklerler. Eğer Allah’a ve ahiret gününe inanıyorlarsa, Allah’ın kendi rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz. Eğer kocaları barışmak isterlerse, bu süre içinde onları geri almaya daha çok hak sahibidirler. Erkeklerin kadınlar üzerindeki meşru hakları gibi, kadınların da erkekler üzerinde benzer hakları vardır; ancak erkekler onlar üzerinde bir dereceye sahiptirler. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (228)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ) فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالْمُطَلَّقاتُ) لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى الْإِيلَاءَ وَأَنَّ الطَّلَاقَ قَدْ يَقَعُ فِيهِ بَيَّنَ تَعَالَى حُكْمَ الْمَرْأَةِ بَعْدَ التَّطْلِيقِ. وَفِي كِتَابِ أَبِي دَاوُدَ وَالنَّسَائِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ فِي قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:" وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ" الْآيَةَ، وَذَلِكَ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ إِذَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ فَهُوَ أَحَقُّ بِهَا، وَإِنْ طَلَّقَهَا ثَلَاثًا، فَنُسِخَ ذَلِكَ وَقَالَ:" الطَّلاقُ مَرَّتانِ" الْآيَةَ. وَالْمُطَلَّقَاتُ لَفْظُ عُمُومٍ، وَالْمُرَادُ بِهِ الْخُصُوصُ فِي الْمَدْخُولِ بِهِنَّ، وَخَرَجَتِ الْمُطَلَّقَةُ قَبْلَ الْبِنَاءِ بِآيَةِ" الْأَحْزَابِ":" فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها " عَلَى مَا يَأْتِي. وَكَذَلِكَ الْحَامِلُ بِقَوْلِهِ:" وَأُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ ". وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْأَقْرَاءِ الِاسْتِبْرَاءُ، بِخِلَافِ عِدَّةِ الْوَفَاةِ الَّتِي هِيَ عِبَادَةٌ. وَجَعَلَ اللَّهُ عِدَّةَ الصَّغِيرَةِ الَّتِي لَمْ تَحِضْ وَالْكَبِيرَةِ الَّتِي قَدْ يَئِسَتِ الشُّهُورَ عَلَى مَا يَأْتِي. وَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّ الْعُمُومَ فِي الْمُطَلَّقَاتِ يَتَنَاوَلُ هَؤُلَاءِ ثُمَّ نُسِخْنَ، وَهُوَ ضَعِيفٌ، وَإِنَّمَا الْآيَةُ فِيمَنْ تَحِيضُ خَاصَّةً، وَهُوَ عُرْفُ النِّسَاءِ وَعَلَيْهِ مُعْظَمُهُنَّ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَتَرَبَّصْنَ) التَّرَبُّصُ الِانْتِظَارُ، عَلَى مَا قَدَّمْنَاهُ. وَهَذَا خَبَرٌ وَالْمُرَادُ الْأَمْرُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ " وَجَمْعُ رَجُلٍ عَلَيْهِ ثِيَابُهُ، وَحَسْبُكَ دِرْهَمٌ، أَيِ اكْتَفِ بِدِرْهَمٍ، هَذَا قَوْلُ أَهْلِ اللِّسَانِ مِنْ غَيْرِ خِلَافٍ بَيْنِهِمْ فِيمَا ذَكَرَ ابْنُ الشَّجَرِيِّ. ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا بَاطِلٌ، وَإِنَّمَا هُوَ خَبَرٌ عَنْ حُكْمِ الشَّرْعِ، فَإِنْ وجدت مطلقة

Yüce Allah'ın: (وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ) "Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç kur' (üç hayız veya temizlik süresi) beklerler" buyruğunda beş mesele bulunmaktadır: Birincisi- Yüce Allah'ın: (وَالْمُطَلَّقاتُ) "Boşanmış kadınlar" buyruğu: Yüce Allah îleyi ve onda talâkın vuku bulabileceğini zikredince, boşanmanın ardından kadının hükmünü açıklamıştır. Ebû Dâvûd ve Nesâî'nin Kitaplarında İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet edildiğine göre o, Yüce Allah'ın: "Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç kur' beklerler" ayeti hakkında şöyle demiştir: Bir kimse karısını boşadığında, onu üç defa boşamış olsa bile [iddet süresince] ona dönmeye daha çok hak sahibi idi. Ardından bu [hüküm] neshedilerek: "Boşamak iki defadır" ayeti buyruldu. "el-Mutallakât (الْمُطَلَّقَاتُ - boşanmış kadınlar)" umumi bir lafız olup bununla gerdeğe girilmiş olanlar kastedilmiştir. Zifaftan önce boşanan kadın ise, ileride geleceği üzere Ahzâb Suresi'ndeki: { فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها } “artık sizin onlar üzerinde sayacağınız bir iddet yoktur” ayetiyle [bu umumi hükmün dışına] çıkmıştır. Aynı şekilde gebe kadın da O'nun: { وَأُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ } “Yüklü kadınların bekleme süreleri ise yüklerini bırakmalarıdır” buyruğu ile [kapsam dışı kalmıştır]. Kur'lardan maksat istibrâdır (rahmin temiz ve boş olduğunun belirlenmesi); ibadet olan vefat iddeti ise bundan farklıdır. Yüce Allah, henüz âdet görmemiş küçük kız çocuğu ile âdetten kesilmiş yaşlı kadının iddetini ileride geleceği üzere aylar olarak belirlemiştir. Bir topluluk şöyle demiştir: Boşanmış kadınlar hakkındaki bu umumi lafız bunları da kapsamakta iken daha sonra neshedilmişlerdir. Ancak bu zayıf bir görüştür; ayet özellikle âdet gören kadınlar hakkındadır ki kadınların örfü (tabii hali) böyledir ve çoğunluğu da bu hal üzeredir. İkincisi- Yüce Allah'ın: (يَتَرَبَّصْنَ) "beklerler" buyruğu: Terabbus, daha önce açıkladığımız gibi beklemektir. Bu ifade haber [kipinde]dir; ancak kastedilen emirdir. Tıpkı Yüce Allah'ın: { وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ } “Anneler çocuklarını emzirirler” buyruğunda ve [Arap dilinde emretmek maksadıyla haber kipinde kullanılan] 'adam elbiselerini üzerine toplasın' ile 'sana bir dirhem yeter' yani 'bir dirhemle yetin' sözlerinde olduğu gibi. İbnü'ş-Şecerî'nin zikrettiğine göre aralarında ihtilaf bulunmaksızın dil ehlinin görüşü budur. İbnü'l-Arabî ise şöyle der: Bu batıldır; o yalnızca şeriatın hükmünden haber vermektedir. Şayet beklemeyen boşanmış bir kadın bulunursa

لَا تَتَرَبَّصُ فَلَيْسَ مِنَ الشَّرْعِ، وَلَا يَلْزَمُ مِنْ ذَلِكَ وُقُوعُ خَبَرِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى خِلَافِ مَخْبَرِهِ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ لِيَتَرَبَّصْنَ، فَحَذَفَ اللَّامَ. الثَّالِثَةُ قَرَأَ جُمْهُورُ النَّاسِ" قُرُوءٍ" عَلَى وَزْنِ فُعُولٍ، اللَّامُ هَمْزَةٌ. وَيُرْوَى عَنْ نَافِعٍ" قُرُوٍّ" بِكَسْرِ الْوَاوِ وَشَدِّهَا مِنْ غَيْرِ هَمْزٍ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ" قَرْءٍ" بِفَتْحِ الْقَافِ وَسُكُونِ الرَّاءِ وَالتَّنْوِينِ. وَقُرُوءٌ جَمْعُ أَقْرُؤٍ وَأَقْرَاءٍ، وَالْوَاحِدُ قُرْءٌ بِضَمِّ القاف، قال الْأَصْمَعِيُّ. وَقَالَ أَبُو زَيْدٍ:" قَرْءٍ" بِفَتْحِ الْقَافِ، وَكِلَاهُمَا قَالَ: أَقْرَأَتِ الْمَرْأَةُ إِذَا حَاضَتْ، فَهِيَ مُقْرِئٌ. وَأَقْرَأَتْ طَهُرَتْ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: أَقْرَأَتِ الْمَرْأَةُ إِذَا صَارَتْ صَاحِبَةَ حَيْضٍ، فَإِذَا حَاضَتْ قُلْتَ: قَرَأَتْ، بِلَا أَلِفٍ. يُقَالُ: أَقْرَأَتِ الْمَرْأَةُ حَيْضَةً أَوْ حَيْضَتَيْنِ. وَالْقُرْءُ: انْقِطَاعُ الْحَيْضِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: مَا بَيْنَ الْحَيْضَتَيْنِ. وَأَقْرَأَتْ حَاجَتُكَ: دَنَتْ، عَنِ الجوهري. وقال أبو عمرو ابن الْعَلَاءِ: مِنَ الْعَرَبِ مَنْ يُسَمِّي الْحَيْضَ قُرْءًا، وَمِنْهُمْ مَنْ يُسَمِّي الطُّهْرَ قُرْءًا، وَمِنْهُمْ مَنْ يَجْمَعُهُمَا جَمِيعًا، فَيُسَمِّي الطُّهْرَ مَعَ الْحَيْضِ قُرْءًا، ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ. الرَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْأَقْرَاءِ، فَقَالَ أَهْلُ الْكُوفَةِ: هِيَ الْحَيْضُ، وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي مُوسَى وَمُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَالضَّحَّاكِ وَعِكْرِمَةَ وَالسُّدِّيِّ. وَقَالَ أَهْلُ الْحِجَازِ: هِيَ الْأَطْهَارُ، وَهُوَ قَوْلُ عَائِشَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَالزُّهْرِيِّ وَأَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ وَالشَّافِعِيِّ. فَمَنْ جَعَلَ الْقُرْءَ اسْمًا لِلْحَيْضِ سَمَّاهُ بِذَلِكَ، لِاجْتِمَاعِ الدَّمِ فِي الرَّحِمِ، وَمَنْ جَعَلَهُ اسْمًا لِلطُّهْرِ فَلِاجْتِمَاعِهِ فِي الْبَدَنِ، وَالَّذِي يُحَقِّقُ لَكَ هَذَا الْأَصْلَ فِي الْقُرْءِ الْوَقْتُ، يُقَالُ: هَبَّتِ الرِّيحُ لِقُرْئِهَا وَقَارِئِهَا أَيْ لِوَقْتِهَا، قَالَ الشَّاعِرُ:

boşanmış bir kadın bulunursa bu şeriattan değildir; bundan dolayı da Allah Teâlâ'nın haberinin haber verdiği vakıaya aykırı düşmesi gerekmez. Anlamının emir lâm'ı hazfedilerek 'beklesinler (لِيَتَرَبَّصْنَ)' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Üçüncüsü- İnsanların cumhuru 'kurûin (قُرُوءٍ)' şeklinde fuûl vezninde ve lâm'ı hemzeli olarak okumuştur. Nâfi'den hemzesiz, vav harfi esreli ve şeddeli olarak 'kuruvvin (قُرُوٍّ)' şeklinde rivayet edilmiştir. Hasan ise kaf'ın fethası, ra'nın sükûnu ve tenvin ile 'kar'in (قَرْءٍ)' şeklinde okumuştur. Kurû' (قُرُوءٌ), ekru' (أَقْرُؤٌ) ve akrâ' (أَقْرَاءٌ) kelimelerinin çoğuludur; tekili ise Asmaî'nin belirttiğine göre kaf'ın zammesiyle kur' (قُرْءٌ) şeklindedir. Ebû Zeyd ise kaf'ın fethasıyla 'kar' (قَرْءٍ)' demiştir. Her ikisi de: Kadın hayız gördüğünde 'akraeti'l-mer'etü' denir ki o kadın mukri'dir (مُقْرِئٌ), temizlendiğinde de 'akraet' denir demişlerdir. Ahfeş şöyle demiştir: Kadın hayız sahibi haline geldiğinde 'akraeti'l-mer'etü' denir; bizzat hayız gördüğünde ise elifsiz olarak 'karaet (قَرَأَتْ)' dersin. 'Akraeti'l-mer'etü haydaten ev haydateyni' denilir. Kur' (الْقُرْءُ): Hayzın kesilmesidir. Bazıları ise: İki hayız arasıdır, demişlerdir. 'Akraet hâcetüke' yani ihtiyacın yaklaştı demektir; Cevherî'den nakledilmiştir. Ebû Amr b. el-Alâ ise şöyle demiştir: Araplardan hayza kur' adını verenler olduğu gibi temizliğe (tuhr) kur' adını verenler de vardır; her ikisini birden birleştirip hayızla birlikte temizliğe kur' adını verenler de vardır; bunu Nehhas zikretmiştir. Dördüncüsü- Âlimler akrâ' konusunda ihtilaf etmişlerdir; Kûfe ehli: 'O hayızdır' demişlerdir ki bu Ömer, Ali, İbn Mes'ûd, Ebû Mûsâ, Mücâhid, Katâde, Dahhâk, İkrime ve Süddî'nin kavlidir. Hicaz ehli ise: 'O temizliktir (tuhrdur)' demişlerdir ki bu da Âişe, İbn Ömer, Zeyd b. Sâbit, Zührî, Ebân b. Osmân ve Şâfiî'nin kavlidir. Kur' kelimesini hayza isim yapan kimse, kanın rahimde toplanmasından ötürü onu böyle isimlendirmiştir; temizliğe isim yapan kimse ise bedende toplanmasından dolayı böyle isimlendirmiştir. Kur' kelimesindeki bu asıl anlamı senin için tahkik eden şey 'vakit'tir; nitekim 'Hebbeti'r-rîhu li-kur'ihâ ve kâri'ihâ' yani rüzgâr vaktinde esti denilir. Şair şöyle demiştir:

كَرِهْتُ الْعَقْرَ عَقْرَ بَنِي شَلِيلٍ ... إِذَا هَبَّتْ لِقَارِئِهَا الرِّيَاحُ

Şelîloğullarının [develerini] boğazlamasından hoşlanmadım ... Rüzgârlar esme vaktinde estiği zaman

فَقِيلَ لِلْحَيْضِ: وَقْتٌ، وَلِلطُّهْرِ وَقْتٌ، لِأَنَّهُمَا يَرْجِعَانِ لِوَقْتٍ مَعْلُومٍ، وَقَالَ الْأَعْشَى فِي الْأَطْهَارِ:

Böylece hayız için bir vakit, temizlik için de bir vakit denilmiştir; çünkü her ikisi de bilinen bir vakte döner. A'şâ temizlik (tuhr) manasında şöyle demiştir:

أَفِي كُلِّ عَامٍ أَنْتَ جَاشِمُ غزوة ... تسد لِأَقْصَاهَا عَزِيمَ عَزَائِكَا

Sen her yıl bir gazveye mi katlanırsın ... En uzağı için kesin azimlerini doğrulttuğun

مُوَرِّثَةٍ عِزًّا وَفِي الْحَيِّ رِفْعَةٌ ... لِمَا ضَاعَ فِيهَا مِنْ قُرُوءِ نِسَائِكَا

[Sana] izzet kazandıran ve kabile içinde yücelik sağlayan [bir gazveye]; onda (o seferlerde) kadınlarının temizlik müddetlerinden (kurû') zayi olanlar karşılığında...

وَقَالَ آخَرُ فِي الْحَيْضِ:

Bir başkası da hayız anlamında şöyle demiştir:

يَا رَبِّ ذِي ضغن علي فارض ... له قروء كقروء الحائض

Nice bana karşı kin besleyen koca cüsseli kimse vardır ki ... Onun da hayızlı kadının kur'ları gibi [akan kan] kur'ları vardır

يَعْنِي أَنَّهُ طَعَنَهُ فَكَانَ لَهُ دَمٌ كَدَمِ الْحَائِضِ. وَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ قُرْءِ الْمَاءِ فِي الْحَوْضِ. وَهُوَ جَمْعُهُ، وَمِنْهُ الْقُرْآنُ لِاجْتِمَاعِ الْمَعَانِي. وَيُقَالُ لِاجْتِمَاعِ حُرُوفِهِ، وَيُقَالُ: مَا قَرَأَتِ النَّاقَةُ سَلًى قَطُّ، أَيْ لَمْ تَجْمَعْ فِي جَوْفِهَا، وَقَالَ عَمْرُو بْنُ كُلْثُومٍ:

Yani onu mızrakladı da hayızlı kadının kanı gibi kanı aktı, demektir. Bir topluluk da şöyle demiştir: Bu [kelime], suyun havuzda toplanması anlamındaki 'kur'u'l-mâ'' (قُرْءُ الْمَاءِ) ifadesinden alınmıştır; o da suyun toplanmasıdır. Manaların toplanmasından dolayı Kur'an da bu köktendir. Harflerinin bir araya gelmesinden dolayı [Kur'an denildiği de] söylenir. Karnında asla döl eşi (veya cenin) toplamadı anlamında 'Mâ karaeti'n-nâkatu selen katt' denilir. Amr b. Kulsûm şöyle demiştir:

ذِرَاعَيْ عَيْطَلٍ أَدْمَاءِ بِكْرٍ ... هِجَانِ اللَّوْنِ لَمْ تَقْرَأْ جَنِينَا

Boynu uzun, esmer tenli, ilk doğuracak genç bir devenin kolları gibi ... Rengi tertemiz olup rahminde henüz cenin toplamamış [bir devenin]

فَكَأَنَّ الرَّحِمَ يَجْمَعُ الدَّمَ وَقْتَ الْحَيْضِ، وَالْجِسْمَ يَجْمَعُهُ وَقْتَ الطُّهْرِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: قَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْقُرْءَ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ: قَرَيْتُ الْمَاءَ فِي الْحَوْضِ لَيْسَ بِشَيْءٍ لِأَنَّ الْقُرْءَ مَهْمُوزٌ وَهَذَا غَيْرُ مَهْمُوزٍ. قُلْتُ: هَذَا صَحِيحٌ بِنَقْلِ أَهْلِ اللُّغَةِ: الْجَوْهَرِيُّ وَغَيْرُهُ. وَاسْمُ ذَلِكَ الْمَاءِ قِرًى (بِكَسْرِ الْقَافِ مَقْصُورٌ). وَقِيلَ: الْقُرْءُ، الْخُرُوجُ إِمَّا مِنْ طُهْرٍ إِلَى حَيْضٍ أَوْ مِنْ حَيْضٍ إِلَى طُهْرٍ، وَعَلَى هَذَا قَالَ الشَّافِعِيُّ فِي قَوْلٍ: الْقُرْءُ الِانْتِقَالُ مِنَ الطُّهْرِ إِلَى الْحَيْضِ، وَلَا يَرَى الْخُرُوجَ مِنَ الْحَيْضِ إِلَى الطُّهْرِ قُرْءًا. وَكَانَ يَلْزَمُ بِحُكْمِ الِاشْتِقَاقِ أَنْ يَكُونَ قُرْءًا، وَيَكُونُ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ". أَيْ ثَلَاثَةَ أَدْوَارٍ أَوْ ثَلَاثَةَ انْتِقَالَاتٍ، وَالْمُطَلَّقَةُ مُتَّصِفَةٌ بِحَالَتَيْنِ فَقَطْ، فَتَارَةً تَنْتَقِلُ مِنْ طُهْرٍ إِلَى حَيْضٍ، وَتَارَةً مِنْ حَيْضٍ إِلَى طُهْرٍ فَيَسْتَقِيمُ مَعْنَى الْكَلَامِ، وَدَلَالَتِهِ عَلَى الطُّهْرِ وَالْحَيْضِ جَمِيعًا، فَيَصِيرُ الِاسْمُ مُشْتَرَكًا. وَيُقَالُ: إِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْقُرْءَ الِانْتِقَالُ فَخُرُوجُهَا مِنْ طُهْرٍ إِلَى حَيْضٍ غَيْرُ مُرَادٍ بِالْآيَةِ أَصْلًا، وَلِذَلِكَ لَمْ يَكُنِ الطَّلَاقُ فِي الْحَيْضِ طَلَاقًا سُنِّيًّا مَأْمُورًا بِهِ، وَهُوَ الطَّلَاقُ لِلْعِدَّةِ، فَإِنَّ الطَّلَاقَ لِلْعِدَّةِ مَا كَانَ فِي الطُّهْرِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ الْقُرْءِ مَأْخُوذًا مِنَ الِانْتِقَالِ، فَإِذَا كَانَ الطَّلَاقُ فِي الطُّهْرِ سُنِّيًّا فَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ: فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ انْتِقَالَاتٍ، فَأَوَّلُهَا الِانْتِقَالُ مِنَ الطُّهْرِ الَّذِي وَقَعَ فِيهِ الطَّلَاقُ، وَالَّذِي هُوَ الِانْتِقَالُ مِنْ حَيْضٍ إِلَى طُهْرٍ لَمْ يُجْعَلْ قُرْءًا، لِأَنَّ اللُّغَةَ لَا تَدُلُّ عَلَيْهِ، وَلَكِنْ عَرَفْنَا بِدَلِيلٍ آخَرَ، إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يُرِدِ الِانْتِقَالَ مِنْ حَيْضٍ إِلَى طُهْرٍ، فإدا خرج أحدهما عن أن يكون

Sanki rahim hayız vaktinde kanı toplar, beden ise temizlik vaktinde onu toplar. Ebû Ömer İbn Abdilberr şöyle demiştir: «el-Kur'» (الْقُرْء) kelimesinin, [Arapların] «Kareytü'l-mâe fi'l-havz» (قَرَيْتُ الْمَاءَ فِي الْحَوْضِ - Suyu havuzda topladım) sözünden türetildiğini söyleyenlerin görüşü bir değer taşımaz. Çünkü «el-kur'» hemzelidir, bu [fiil] ise hemzesizdir. Ben [Kurtubî] derim ki: Bu, dil âlimlerinin —el-Cevherî ve diğerlerinin— nakliyle de doğrudur. Bu suyun ismi [ise] «kıran»dır (قِرًى - kaf harfinin kesresiyle ve maksûr olarak). Şöyle de denilmiştir: Kur', ya temizlikten hayza veya hayızdan temizliğe çıkıştır (geçiştir). Buna binaen Şâfiî bir görüşünde şöyle demiştir: Kur', temizlikten hayza intikaldir (geçiştir). O, hayızdan temizliğe çıkışı kur' olarak görmez. Oysa iştikak (kelime türetme) kuralı gereğince bunun da bir kur' olması gerekirdi. Bu takdirde Yüce Allah'ın: { وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ } “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç kur' (bekleme süresi) gözetirler.” ayetinin anlamı; üç devir veya üç intikal (geçiş) şeklinde olurdu. Boşanmış kadın ise yalnızca iki hal ile nitelenir: Kimi zaman temizlikten hayza, kimi zaman da hayızdan temizliğe geçer. Böylece sözün anlamı ve hem temizliğe hem de hayza birlikte delaleti yerli yerine oturur ve bu isim müşterek (çok anlamlı) bir lafız hâline gelir. Şöyle de denilir: Şayet kur'un intikal olduğu sabit olursa, kadının temizlikten hayza çıkışı [bu durumda] ayette asla kastedilmiş olmaz. Bu sebepledir ki hayız halindeki boşama, sünnete uygun ve emredilen bir boşama —ki o iddet için boşamadır— olmamıştır. Zira iddet için boşama, ancak temizlik halinde olan boşamadır. Bu da kur'un intikalden alınmış olduğuna delalet eder. Temizlik halindeki boşama sünnete uygun olduğuna göre sözün takdiri şöyledir: Onların iddeti üç intikaldir; bunların ilki ise boşamanın gerçekleştiği temizlikten intikaldir. Hayızdan temizliğe intikal olan durum ise kur' sayılmamıştır; çünkü lisan buna delalet etmez. Fakat biz başka bir delille bildik ki Yüce Allah hayızdan temizliğe intikali murad etmemiştir. İkisinden biri kastedilen...

مُرَادًا بَقِيَ الْآخَرُ وَهُوَ الِانْتِقَالُ مِنَ الطُّهْرِ إِلَى الْحَيْضِ مُرَادًا، فَعَلَى هَذَا عِدَّتُهَا ثَلَاثَةُ انْتِقَالَاتٍ، أَوَّلُهَا الطُّهْرُ، وَعَلَى هَذَا يُمْكِنُ اسْتِيفَاءُ ثَلَاثَةِ أَقْرَاءٍ كَامِلَةٍ إِذَا كَانَ الطَّلَاقُ فِي حَالَةِ الطُّهْرِ، وَلَا يَكُونُ ذَلِكَ حَمْلًا عَلَى الْمَجَازِ بِوَجْهٍ مَا. قَالَ الْكِيَا الطَّبَرِيُّ: وَهَذَا نَظَرٌ دَقِيقٌ فِي غَايَةِ الِاتِّجَاهِ لِمَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ، وَيُمْكِنُ أَنْ نَذْكُرَ فِي ذَلِكَ سِرًّا لَا يَبْعُدُ فَهْمُهُ مِنْ دَقَائِقِ حُكْمِ الشَّرِيعَةِ، وَهُوَ أَنَّ الِانْتِقَالَ مِنَ الطُّهْرِ إِلَى الْحَيْضِ إِنَّمَا جُعِلَ قُرْءًا لِدَلَالَتِهِ عَلَى بَرَاءَةِ الرَّحِمِ، فَإِنَّ الْحَامِلَ لَا تَحِيضُ فِي الْغَالِبِ فَبِحَيْضِهَا عُلِمَ بَرَاءَةُ رَحِمِهَا. وَالِانْتِقَالُ مِنْ حَيْضٍ إِلَى طُهْرٍ بِخِلَافِهِ، فَإِنَّ الْحَائِضَ يَجُوزُ أَنْ تَحْبَلَ فِي أَعْقَابِ حَيْضِهَا، وَإِذَا تَمَادَى أَمَدُ الْحَمْلِ وَقَوِيَ الْوَلَدُ انْقَطَعَ دَمُهَا، وَلِذَلِكَ تَمْتَدِحُ الْعَرَبُ بِحَمْلِ نِسَائِهِمْ فِي حَالَةِ الطُّهْرِ، وَقَدْ مَدَحَتْ عَائِشَةُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِقَوْلِ الشَّاعِرِ:

olmaktan çıkınca, kastedilen olarak diğeri yani temizlikten hayza geçiş kalmış olur. Buna göre onun iddeti, ilki temizlik olmak üzere üç geçiştir. Bu durumda boşama temizlik halinde gerçekleştiğinde üç tam kur'un tamamlanması mümkün olur ve bu durum hiçbir şekilde mecaza hamledilmiş sayılmaz. Kiyâ et-Taberî şöyle demiştir: 'Bu, Şâfiî mezhebi için son derece isabetli ve dakik bir incelemedir. Bu hususta, şeriatın ince hikmetlerinden anlaşılması uzak olmayan bir sırrı zikretmemiz mümkündür: Temizlikten hayza geçiş, rahmin boş olduğuna (beraet-i rahim) delalet ettiği için kur' kılınmıştır; zira hamile kadın çoğunlukla hayız görmez, dolayısıyla hayız görmesiyle rahminin boş olduğu anlaşılır. Hayızdan temizliğe geçiş ise bunun aksinedir; çünkü hayızlı kadının hayzının hemen akabinde hamile kalması caizdir (mümkündür), hamilelik süresi uzayıp çocuk güçlendiğinde ise kanı kesilir. Bu sebepledir ki Araplar kadınlarının temizlik halindeyken hamile kalmasıyla övünürlerdi.' Nitekim Âişe de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şairin şu sözüyle övmüştür:

وَمُبَرَّإٍ مِنْ كُلِّ غُبَّرِ حَيْضَةٍ ... وَفَسَادِ مُرْضِعَةٍ وَدَاءٍ مُغْيَلِ

Ve her türlü hayız kalıntısından arındırılmış ... Sütannenin sütünün bozukluğundan ve emzirirken gebe kalma hastalığından

يَعْنِي أَنَّ أُمَّهُ لَمْ تَحْمِلْ بِهِ فِي بَقِيَّةِ حَيْضِهَا. فَهَذَا مَا لِلْعُلَمَاءِ وَأَهْلِ اللِّسَانِ فِي تَأْوِيلِ الْقُرْءِ. وَقَالُوا: قَرَأَتِ الْمَرْأَةُ قُرْءًا إِذَا حَاضَتْ أَوْ طَهُرَتْ. وَقَرَأَتْ أَيْضًا إِذَا حَمَلَتْ. وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْقُرْءَ الْوَقْتُ، فَإِذَا قُلْتَ: وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ أَوْقَاتٍ، صَارَتِ الْآيَةُ مُفَسَّرَةً فِي الْعَدَدِ مُحْتَمَلَةً فِي الْمَعْدُودِ، فَوَجَبَ طَلَبُ الْبَيَانِ لِلْمَعْدُودِ مِنْ غَيْرِهَا، فَدَلِيلُنَا قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى:" فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ " وَلَا خِلَافَ أَنَّهُ يُؤْمَرُ بِالطَّلَاقِ وَقْتَ الطُّهْرِ فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ هُوَ الْمُعْتَبَرُ فِي الْعِدَّةِ، فَإِنَّهُ قَالَ:" فَطَلِّقُوهُنَّ" يَعْنِي وَقْتًا تَعْتَدُّ بِهِ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى:" وَأَحْصُوا الْعِدَّةَ". يُرِيدُ مَا تَعْتَدُّ بِهِ الْمُطَلَّقَةُ وَهُوَ الطُّهْرُ الَّذِي تُطَلَّقُ فِيهِ، وَقَالَ ﷺ لِعُمَرَ:" مَرَّةً فَلْيُرَاجِعْهَا ثُمَّ لِيُمْسِكْهَا حَتَّى تَطْهُرَ ثُمَّ تَحِيضَ ثُمَّ تَطْهُرَ فَتِلْكَ الْعِدَّةُ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ أَنْ تُطَلَّقَ لَهَا النِّسَاءُ". أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ. وَهُوَ نَصٌّ فِي أَنَّ زَمَنَ الطُّهْرِ هُوَ الَّذِي يُسَمَّى عِدَّةٌ، وَهُوَ الَّذِي تُطَلَّقُ فِيهِ النِّسَاءُ. وَلَا خِلَافَ أَنَّ مَنْ طَلَّقَ فِي حَالِ الْحَيْضِ لَمْ تَعْتَدَّ بِذَلِكَ الْحَيْضِ، وَمَنْ طَلَّقَ فِي حَالِ الطُّهْرِ فَإِنَّهَا تَعْتَدُّ عِنْدَ الْجُمْهُورِ بِذَلِكَ الطُّهْرِ، فَكَانَ ذَلِكَ أولى. قال أبو بكر

Yani annesi ona hayız kalıntısı varken gebe kalmamıştır. İşte âlimlerin ve lügat ehlinin kur’ kelimesinin teviline dair söyledikleri bunlardır. Onlar şöyle demişlerdir: Kadın hayız gördüğünde veya temizlendiğinde karaet’l-mer’etu kur’en (قَرَأَتِ الْمَرْأَةُ قُرْءًا) denir. Gebe kaldığında da aynı ifade kullanılır. Kur’un vakit olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Dolayısıyla şayet [ayeti], “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç vakit beklerler” [şeklinde anlarsan], ayet sayı bakımından müfesser (açık), sayılan şey bakımından ise muhtemel (ihtimalli) hale gelir. Bu durumda sayılan şeyin açıklamasını ayetin dışından aramak vacip olur. Bizim delilimiz ise Yüce Allah'ın: { فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ } “Onları iddetleri vaktinde boşayın” buyruğudur. Boşamanın temizlik vaktinde emredildiği hususunda hiçbir ihtilaf yoktur; bu sebeple iddet bakımından muteber olanın da o olması gerekir. Zira O: “Onları boşayın” buyurmuştur; yani kadının iddet sayacağı bir vakitte [boşayın]. Sonra Yüce Allah: { وَأَحْصُوا الْعِدَّةَ } “İddeti de sayın” buyurmuştur. [Bununla] boşanmış kadının iddetten sayacağı şeyi kastetmektedir ki bu da içinde boşandığı temizlik vaktidir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de Ömer'e şöyle buyurmuştur: « مَرَّهُ فَلْيُرَاجِعْهَا ثُمَّ لِيُمْسِكْهَا حَتَّى تَطْهُرَ ثُمَّ تَحِيضَ ثُمَّ تَطْهُرَ فَتِلْكَ الْعِدَّةُ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ أَنْ تُطَلَّقَ لَهَا النِّسَاءُ » «Ona emret, hanımına dönsün; sonra temizleninceye, ardından hayız görüp tekrar temizleninceye kadar onu nikâhında tutsun. İşte Allah'ın kadınların kendisinde boşanmasını emrettiği iddet budur.» Bunu Müslim ve başkaları rivayet etmiştir. Bu hadis, “iddet” diye isimlendirilen ve kadınların kendisinde boşandığı vaktin temizlik zamanı olduğu hususunda açık bir nastır. Hayız halindeyken boşayan kimsenin [bu tasarrufunda] kadının o hayzı iddetten saymayacağı hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Temizlik halindeyken boşayan kimsenin durumunda ise cumhura göre kadın o temizliği iddetten sayar; binaenaleyh bu [görüş] daha evladır. Ebû Bekr

ابن عَبْدِ الرَّحْمَنِ: مَا أَدْرَكْنَا أَحَدًا مِنْ فُقَهَائِنَا إِلَّا يَقُولُ بِقَوْلِ عَائِشَةَ فِي أَنَّ الْأَقْرَاءَ هِيَ الْأَطْهَارُ. فَإِذَا طَلَّقَ الرَّجُلُ فِي طُهْرٍ لَمْ يَطَأْ فِيهِ اعْتَدَّتْ بِمَا بَقِيَ مِنْهُ وَلَوْ سَاعَةً وَلَوْ لَحْظَةً، ثُمَّ اسْتَقْبَلَتْ طُهْرًا ثَانِيًا بَعْدَ حَيْضَةٍ، ثُمَّ ثَالِثًا بَعْدَ حَيْضَةٍ ثَانِيَةٍ، فَإِذَا رَأَتِ الدَّمَ مِنَ الْحَيْضَةِ الثَّالِثَةِ حَلَّتْ لِلْأَزْوَاجِ وَخَرَجَتْ مِنَ الْعِدَّةِ. فَإِنْ طَلَّقَ مُطَلِّقٌ فِي طُهْرٍ قَدْ مَسَّ فِيهِ لَزِمَهُ الطَّلَاقُ وَقَدْ أَسَاءَ، وَاعْتَدَّتْ بِمَا بَقِيَ مِنْ ذَلِكَ الطُّهْرِ. وَقَالَ الزُّهْرِيُّ فِي امْرَأَةٍ طُلِّقَتْ فِي بَعْضِ طُهْرِهَا: إِنَّهَا تَعْتَدُّ بِثَلَاثَةِ أَطْهَارٍ سِوَى بَقِيَّةِ ذَلِكَ الطُّهْرِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: لَا أَعْلَمُ أَحَدًا مِمَّنْ قَالَ: الْأَقْرَاءُ الْأَطْهَارُ يَقُولُ هَذَا غَيْرَ ابْنِ شِهَابٍ الزُّهْرِيِّ، فَإِنَّهُ قَالَ: تُلْغِي الطُّهْرَ الَّذِي طُلِّقَتْ فِيهِ ثُمَّ تَعْتَدُّ بِثَلَاثَةِ أَطْهَارٍ، لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ يَقُولُ:" ثَلاثَةَ قُرُوءٍ". قُلْتُ: فَعَلَى قَوْلِهِ لَا تَحِلُّ الْمُطَلَّقَةُ حَتَّى تَدْخُلَ فِي الْحَيْضَةِ الرَّابِعَةِ، وَقَوْلُ ابْنِ الْقَاسِمِ وَمَالِكٍ وَجُمْهُورِ أَصْحَابِهِ وَالشَّافِعِيِّ وَعُلَمَاءِ الْمَدِينَةِ: إِنَّ الْمُطَلَّقَةَ إِذَا رَأَتْ أَوَّلَ نُقْطَةٍ مِنَ الْحَيْضَةِ الثَّالِثَةِ خَرَجَتْ مِنَ الْعِصْمَةِ، وَهُوَ مَذْهَبُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عمر، وبه قال أحمد ابن حَنْبَلٍ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ دَاوُدُ بْنُ عَلِيٍّ وَأَصْحَابُهُ. وَالْحُجَّةُ عَلَى الزُّهْرِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَذِنَ فِي طَلَاقِ الطَّاهِرِ مِنْ غَيْرِ جِمَاعٍ، وَلَمْ يَقُلْ أَوَّلَ الطُّهْرِ وَلَا آخِرَهُ. وَقَالَ أَشْهَبُ: لَا تَنْقَطِعُ الْعِصْمَةُ وَالْمِيرَاثُ حَتَّى يَتَحَقَّقَ أَنَّهُ دَمُ حَيْضٍ، لِئَلَّا تَكُونُ دُفْعَةَ دَمٍ مِنْ غَيْرِ الْحَيْضِ. احْتَجَّ الْكُوفِيُّونَ بقول ﵇ لِفَاطِمَةَ بِنْتِ أَبِي حُبَيْشٍ حِينَ شَكَتْ إِلَيْهِ الدَّمَ:" إِنَّمَا ذَلِكَ عِرْقٌ فَانْظُرِي فَإِذَا أَتَى قُرْؤُكِ فَلَا تُصَلِّي وَإِذَا مَرَّ الْقُرْءُ فَتَطَهَّرِي ثُمَّ صَلِّي مِنَ الْقُرْءِ إِلَى الْقُرْءِ". وَقَالَ تَعَالَى:" وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاثَةُ أَشْهُرٍ ". فجعل المأيوس مِنْهُ الْمَحِيضَ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ هُوَ الْعِدَّةُ، وَجَعَلَ الْعِوَضَ مِنْهُ هُوَ الْأَشْهُرَ إِذَا كَانَ مَعْدُومًا. وَقَالَ عُمَرُ بِحَضْرَةِ الصَّحَابَةِ: عِدَّةُ الْأَمَةِ حَيْضَتَانِ، نِصْفُ عِدَّةِ الْحُرَّةِ، وَلَوْ قَدَرْتُ عَلَى أَنْ أَجْعَلَهَا حَيْضَةً وَنِصْفًا لَفَعَلْتُ، وَلَمْ يُنْكِرْ عَلَيْهِ أَحَدٌ. فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ إِجْمَاعٌ مِنْهُمْ، وَهُوَ قَوْلُ عَشَرَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ مِنْهُمُ الْخُلَفَاءُ الْأَرْبَعَةُ، وَحَسْبُكَ مَا قَالُوا! وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ" يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ، لِأَنَّ الْمَعْنَى يَتَرَبَّصْنَ ثَلَاثَةَ أَقْرَاءٍ، يُرِيدُ كَوَامِلَ،

[Ebû Bekr] b. Abdirrahmân: "Fakihlerimizden kur'ların temizlikler olduğu hususunda Âişe'nin görüşünü benimsemeyen hiç kimseye rastlamadık. Bir kimse hanımını cinsel ilişkide bulunmadığı bir temizlik döneminde boşarsa, kadın o temizlikten geriye kalan süreyi -bir saat, hatta bir an bile olsa- [iddetten] sayar. Sonra bir hayızın ardından ikinci temizlik dönemine, ikinci bir hayızın ardından da üçüncü [temizlik dönemine] girer. Üçüncü hayızın kanını gördüğünde ise artık [başka] erkeklerle evlenmesi helal olur ve iddetten çıkmış sayılır. Şayet bir kimse hanımını cinsel ilişkide bulunduğu bir temizlik döneminde boşarsa, talak geçerli olur; ancak kötü bir iş yapmış sayılır ve kadın o temizlikten geriye kalan süreyi iddetten sayar" demiştir. ez-Zührî ise temizlik döneminin bir kısmında boşanan kadın hakkında: "O, bu temizliğin geriye kalan kısmı hariç [tam] üç temizlik süresince iddet bekler" demiştir. Ebû Ömer şöyle demiştir: "Kur'ların temizlikler olduğunu söyleyenlerden İbn Şihâb ez-Zührî dışında böyle söyleyen başka birini bilmiyorum. Zira o: 'İçinde boşandığı temizliği [hesaptan] düşürür, sonra üç temizlik iddet bekler; çünkü aziz ve celil olan Allah: { ثَلاثَةَ قُرُوءٍ } 'üç kur'' buyurmaktadır' demiştir." Derim ki: Onun bu kavline göre boşanan kadın dördüncü hayza girmedikçe [başkasıyla evlenmesi] helal olmaz. İbnü'l-Kâsım, Mâlik, ashabının cumhuru, eş-Şâfiî ve Medine âlimlerinin görüşü ise şöyledir: Boşanan kadın üçüncü hayzın ilk damlasını gördüğünde nikâh bağından çıkmış olur. Bu; Zeyd b. Sâbit, Âişe ve İbn Ömer'in mezhebidir; Ahmed b. Hanbel de bu görüşü benimsemiş, Dâvûd b. Ali ve arkadaşları da buna meyletmiştir. ez-Zührî'ye karşı getirilen delil ise şudur: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, ilişki olmaksızın temizlik halindeyken boşamaya izin vermiş; temizliğin başı veya sonu diye bir ayrım yapmamıştır. Eşheb ise: "Bunun hayız kanı olduğu kesinleşinceye kadar nikâh bağı ve miras kesilmez; ta ki hayız dışı bir kan akıntısı olmasın" demiştir. Kûfeliler, Fâtıma bnt. Ebî Hubeyş'in kanamadan şikâyet ettiği sırada [Resûlullah] aleyhisselâm'ın ona söylediği şu sözü delil getirmişlerdir: « إِنَّمَا ذَلِكَ عِرْقٌ فَانْظُرِي فَإِذَا أَتَى قُرْؤُكِ فَلَا تُصَلِّي وَإِذَا مَرَّ الْقُرْءُ فَتَطَهَّرِي ثُمَّ صَلِّي مِنَ الْقُرْءِ إِلَى الْقُرْءِ » «O ancak bir damardır. Bak; kur'un (hayız vaktin) geldiğinde namaz kılma. Kur' (hayız) geçip gittiğinde ise boy abdesti al, sonra bir kur'dan diğer kur'a kadar namaz kıl.» Yüce Allah da şöyle buyurmuştur: { وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاثَةُ أَشْهُرٍ } “Kadınlarınızdan hayızdan kesilenler -eğer şüpheye düşerseniz- onların iddeti üç aydır”. [Allah Teâlâ] kendisinden ümit kesilen şeyi 'hayız' kılmıştır; bu da iddetin bizzat o (hayız) olduğuna delalet eder. Bulunmadığı takdirde de onun yerine ayları bedel kılmıştır. Ömer [radıyallâhu anh] da sahâbenin huzurunda: "Cariyenin iddeti hür kadının iddetinin yarısı olan iki hayızdır. Şayet onu bir buçuk hayız kılmaya gücüm yetseydi öyle yapardım" demiş ve hiç kimse ona itiraz etmemiştir. Bu da aralarında bir icmâ olduğuna delalet eder. Bu, aralarında dört halifenin de bulunduğu on sahâbînin kavlidir; onların söyledikleri sana yeter! Yüce Allah'ın { وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ } “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç kur' beklerler” kavli de buna delalet eder; çünkü bunun manası, tam üç kur' beklerler demektir,

وهذا لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ إِلَّا عَلَى قَوْلِنَا بِأَنَّ الْأَقْرَاءَ الْحَيْضُ، لِأَنَّ مَنْ يَقُولُ: إِنَّهُ الطُّهْرُ يَجُوزُ أَنْ تَعْتَدَّ بِطُهْرَيْنِ وَبَعْضِ آخَرَ، لِأَنَّهُ إِذَا طَلَّقَ حَالَ الطُّهْرِ اعْتَدَّتْ عِنْدَهُ بِبَقِيَّةِ ذَلِكَ الطُّهْرِ قُرْءًا. وَعِنْدَنَا تَسْتَأْنِفُ مِنْ أَوَّلِ الْحَيْضِ حَتَّى يَصْدُقَ الِاسْمُ، فَإِذَا طَلَّقَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ فِي طُهْرٍ لَمْ يَطَأْ فِيهِ اسْتَقْبَلَتْ حَيْضَةً ثُمَّ حَيْضَةً ثُمَّ حَيْضَةً، فَإِذَا اغْتَسَلَتْ مِنَ الثَّالِثَةِ خَرَجَتْ مِنَ الْعِدَّةِ. قُلْتُ: هَذَا يَرُدُّهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" سَخَّرَها عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيالٍ وَثَمانِيَةَ أَيَّامٍ " فَأَثْبَتَ الْهَاءَ فِي" ثَمانِيَةَ أَيَّامٍ"، لِأَنَّ الْيَوْمَ مُذَكَّرٌ وَكَذَلِكَ الْقُرْءُ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ الْمُرَادُ. وَوَافَقَنَا أَبُو حَنِيفَةَ عَلَى أَنَّهَا إِذَا طُلِّقَتْ حَائِضًا أَنَّهَا لَا تَعْتَدُّ بِالْحَيْضَةِ الَّتِي طُلِّقَتْ فِيهَا وَلَا بِالطُّهْرِ الَّذِي بَعْدَهَا، وَإِنَّمَا تَعْتَدُّ بِالْحَيْضِ الَّذِي بَعْدَ الطُّهْرِ. وَعِنْدَنَا تَعْتَدُّ بِالطُّهْرِ، عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ. وَقَدِ اسْتَجَازَ أَهْلُ اللُّغَةِ أَنْ يُعَبِّرُوا عَنِ الْبَعْضِ بِاسْمِ الْجَمِيعِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ" وَالْمُرَادُ بِهِ شَهْرَانِ وَبَعْضُ الثَّالِثِ، فَكَذَلِكَ قَوْلُهُ:" ثَلاثَةَ قُرُوءٍ". وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ بَعْضُ مَنْ يَقُولُ بِالْحَيْضِ: إِذَا طَهُرَتْ مِنَ الثَّالِثَةِ انْقَضَتِ الْعِدَّةُ بَعْدَ الْغُسْلِ وَبَطَلَتِ الرَّجْعَةُ، قَالَهُ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَطَاوُسٌ وَابْنُ شُبْرُمَةَ وَالْأَوْزَاعِيُّ. وَقَالَ شَرِيكٌ: إِذَا فَرَّطَتِ الْمَرْأَةُ فِي الْغُسْلِ عِشْرِينَ سَنَةً فَلِزَوْجِهَا عَلَيْهَا الرَّجْعَةُ مَا لَمْ تَغْتَسِلْ. وَرُوِيَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ رَاهَوَيْهِ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا طَعَنَتِ الْمَرْأَةُ فِي الْحَيْضَةِ الثَّالِثَةِ بَانَتْ وَانْقَطَعَتْ رَجْعَةُ الزَّوْجِ. إِلَّا أَنَّهَا لَا يَحِلُّ لَهَا أَنْ تَتَزَوَّجَ حَتَّى تَغْتَسِلَ مِنْ حَيْضَتِهَا. وَرُوِيَ نَحْوُهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَهُوَ قَوْلٌ ضَعِيفٌ، بِدَلِيلِ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:" فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ" عَلَى مَا يَأْتِي. وَأَمَّا مَا ذَكَرَهُ الشَّافِعِيُّ مِنْ أَنَّ نَفْسَ الِانْتِقَالِ مِنَ الطُّهْرِ إِلَى الْحَيْضَةِ يُسَمَّى قُرْءًا فَفَائِدَتُهُ تَقْصِيرُ الْعِدَّةِ عَلَى الْمَرْأَةِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ إِذَا طَلَّقَ الْمَرْأَةَ فِي آخِرِ سَاعَةٍ مِنْ طُهْرِهَا فَدَخَلَتْ فِي الْحَيْضَةِ عَدَّتْهُ قُرْءًا، وَبِنَفْسِ الِانْتِقَالِ مِنَ الطُّهْرِ الثَّالِثِ انْقَطَعَتِ الْعِصْمَةُ وَحَلَّتْ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْخَامِسَةُ- وَالْجُمْهُورُ مِنَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ عِدَّةَ الْأَمَةِ الَّتِي تَحِيضُ مِنْ طَلَاقِ زَوْجِهَا حَيْضَتَانِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ أَنَّهُ قَالَ: مَا أَرَى عِدَّةَ الْأَمَةِ إِلَّا كَعِدَّةِ الْحُرَّةِ، إِلَّا أن

Bu da ancak kur’ların hayız olduğu yönündeki görüşümüze göre mümkündür. Zira onun temizlik (tuhr) olduğunu söyleyen kimseye göre, kadının iki temizlik ve bir diğerinin de bir kısmıyla iddet beklemesi caiz olur; çünkü koca temizlik hâlinde boşadığında, ona göre kadın o temizliğin geri kalanını bir kur’ olarak sayar. Bize göre ise ismin tam olarak gerçekleşmesi için ilk hayızdan itibaren baştan başlar. Buna göre bir kimse hanımını cinsi münasebette bulunmadığı bir temizlik döneminde boşarsa, kadın peş peşe üç hayız dönemi bekler; üçüncüsünden gusül aldığında iddetten çıkmış olur. Ben [Kurtubî] derim ki: Yüce Allah’ın { سَخَّرَها عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيالٍ وَثَمانِيَةَ أَيَّامٍ } “Onu onların üzerine yedi gece sekiz gün musallat kıldı” kavli bu görüşü reddeder. Zira { ثَمانِيَةَ أَيَّامٍ } ifadesinde [sayının sonuna] 'hâ' (tâ-i te’nîs) harfini koymuştur; çünkü 'yevm' (gün) kelimesi müzekkerdir, 'kur’' kelimesi de böyledir. Bu da kastedilenin o (müzekker olan kur’) olduğuna delalet eder. Ebû Hanîfe kadın hayızlı iken boşandığında, içinde boşandığı hayzı da ondan sonraki temizliği de [iddetten] saymayacağı, ancak temizlikten sonraki hayızları sayacağı hususunda bizimle aynı görüştedir. Bize göre ise açıkladığımız üzere temizliği [iddetten] sayar. Lügat ehli, bir şeyin bir kısmını tamamının ismiyle ifade etmeyi caiz görmüşlerdir; nitekim Yüce Allah: { الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ } “Hac bilinen aylardır” buyurmuştur. Burada kastedilen iki ay ve üçüncüsünün bir kısmıdır. { ثَلاثَةَ قُرُوءٍ } “Üç kur’” kavli de böyledir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. [Kur’un] hayız olduğunu söyleyenlerin bir kısmı şöyle demiştir: Üçüncü [hayızdan] temizlenip yıkandıktan sonra iddet sona erer ve geri dönme (ric’at) hakkı düşer. Bunu Saîd b. Cübeyr, Tâvûs, İbn Şübrüme ve el-Evzâî söylemiştir. Şerîk ise şöyle demiştir: Kadın gusletmeyi yirmi yıl geciktirse bile, gusletmediği müddetçe kocasının ona geri dönme hakkı devam eder. İshak b. Râhûye’den de şöyle dediği rivayet edilmiştir: Kadın üçüncü hayza başladığında bâin (kesin olarak boşanmış) olur ve kocanın geri dönme hakkı kesilir; şu kadar var ki hayzından gusül abdesti alıncaya kadar evlenmesi helal olmaz. İbn Abbâs’tan da buna benzer bir rivayet gelmiştir. Fakat bu zayıf bir görüştür; zira Yüce Allah’ın ileride geleceği üzere: { فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ } “Sürelerinin sonuna vardıklarında, kendi haklarında meşru olarak yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur” kavli buna delildir. Şâfiî’nin temizlikten hayza intikalin bizzat kendisine kur’ adı verildiğine dair zikrettiği açıklamaya gelince; bunun faydası kadın için iddeti kısaltmaktır. Şöyle ki: Bir kimse hanımını temizliğinin son anında boşar ve kadın hayza girerse, bunu bir kur’ sayar; üçüncü temizlikten intikal ettiği anda da evlilik bağı kesilir ve başkasıyla evlenmesi helal olur. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Beşincisi: Âlimlerin cumhuruna göre kocasının boşamasıyla hayız gören cariyenin iddeti iki hayızdır. İbn Sîrîn’den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Ben cariyenin iddetini hür kadının iddeti gibi görmekteyim; meğerki...

تَكُونَ مَضَتْ فِي ذَلِكَ سُنَّةٌ: فَإِنَّ السُّنَّةَ أَحَقُّ أَنْ تُتَّبَعَ. وَقَالَ الْأَصَمُّ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ كَيْسَانَ وَدَاوُدُ بْنُ عَلِيٍّ وَجَمَاعَةُ أَهْلِ الظَّاهِرِ: إِنَّ الْآيَاتِ فِي عِدَّةِ الطَّلَاقِ وَالْوَفَاةِ بِالْأَشْهُرِ وَالْأَقْرَاءِ عَامَّةٌ فِي حَقِّ الْأَمَةِ وَالْحُرَّةِ، فَعِدَّةُ الْحُرَّةِ وَالْأَمَةِ سَوَاءٌ. وَاحْتَجَّ الْجُمْهُورُ بِقَوْلِهِ ﵇:" طَلَاقُ الْأَمَةِ تَطْلِيقَتَانِ وَعِدَّتُهَا حَيْضَتَانِ". رَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ مُظَاهِرِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" طَلَاقُ الْأَمَةِ تَطْلِيقَتَانِ وَقُرْؤُهَا حَيْضَتَانِ" فَأَضَافَ إِلَيْهَا الطَّلَاقَ وَالْعِدَّةَ جَمِيعًا، إِلَّا أَنَّ مُظَاهِرَ بْنَ أَسْلَمَ انْفَرَدَ بِهَذَا الْحَدِيثِ وَهُوَ ضَعِيفٌ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ: أَيُّهُمَا رَقَّ نَقَصَ طَلَاقُهُ، وَقَالَتْ بِهِ فِرْقَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ) فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ) أَيْ مِنَ الْحَيْضِ، قَالَهُ عِكْرِمَةُ وَالزُّهْرِيُّ وَالنَّخَعِيُّ. وَقِيلَ: الْحَمْلُ، قَالَهُ عُمَرُ وَابْنُ عَبَّاسٍ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْحَيْضُ وَالْحَمْلُ مَعًا، وَهَذَا عَلَى أَنَّ الْحَامِلَ تَحِيضُ. وَالْمَعْنَى الْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّهُ لَمَّا دَارَ أَمْرُ الْعِدَّةِ عَلَى الْحَيْضِ وَالْأَطْهَارِ وَلَا اطِّلَاعَ إِلَّا مِنْ جِهَةِ النِّسَاءِ جُعِلَ الْقَوْلُ قَوْلَهَا إِذَا ادَّعَتِ انْقِضَاءَ الْعِدَّةِ أَوْ عَدَمَهَا، وَجَعَلَهُنَّ مُؤْتَمَنَاتٍ عَلَى ذَلِكَ، وَهُوَ مُقْتَضَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ". وَقَالَ سُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ: وَلَمْ نُؤْمَرْ أَنْ نَفْتَحَ النِّسَاءَ فَنَنْظُرُ إِلَى فُرُوجِهِنَّ، وَلَكِنْ وُكِّلَ ذَلِكَ إِلَيْهِنَّ إِذْ كُنَّ مُؤْتَمَنَاتٍ. وَمَعْنَى النَّهْيِ عَنِ الْكِتْمَانِ النَّهْيُ عَنِ الْإِضْرَارِ بِالزَّوْجِ وَإِذْهَابِ حَقِّهِ، فَإِذَا قَالَتِ الْمُطَلَّقَةُ: حِضْتُ، وَهِيَ لَمْ تَحِضْ، ذَهَبَتْ بِحَقِّهِ مِنَ الِارْتِجَاعِ، وَإِذَا قَالَتْ: لَمْ أَحِضْ، وَهِيَ قَدْ حَاضَتْ، أَلْزَمَتْهُ مِنَ النَّفَقَةِ مَا لَمْ يَلْزَمْهُ فَأَضَرَّتْ بِهِ، أَوْ تَقْصِدُ بِكَذِبِهَا فِي نَفْيِ الْحَيْضِ أَلَّا تَرْتَجِعَ حَتَّى تَنْقَضِيَ الْعِدَّةُ وَيَقْطَعَ الشَّرْعُ حَقَّهُ، وَكَذَلِكَ الْحَامِلُ تَكْتُمُ الْحَمْلَ، لِتَقْطَعَ حَقَّهُ مِنَ الِارْتِجَاعِ. قَالَ قَتَادَةُ: كَانَتْ عَادَتُهُنَّ فِي الْجَاهِلِيَّةِ أَنْ يَكْتُمْنَ الْحَمْلَ لِيُلْحِقْنَ الْوَلَدَ بِالزَّوْجِ الْجَدِيدِ، فَفِي ذَلِكَ نَزَلَتِ الْآيَةُ. وَحُكِيَ أَنَّ رَجُلًا مِنْ أَشْجَعَ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

bu konuda geçmiş bir sünnet bulunsun; zira sünnet uyulmaya daha layıktır.' el-Asamm Abdurrahman b. Keysân, Dâvûd b. Ali ve Ehl-i Zâhir'den bir cemaat şöyle demiştir: Boşanma ve ölüm iddetine dair aylar ve kur'lar ile ilgili ayetler cariye ve hür kadın hakkında umumidir (geneldir); dolayısıyla hür kadının iddeti ile cariyenin iddeti eşittir. Cumhur ise aleyhisselâm'ın şu kavlini delil getirmiştir: 'Cariyenin boşanması iki talak, iddeti ise iki hayızdır.' Bunu İbn Cüreyc, Atâ'dan, o Muzâhir b. Eslem'den, o babasından, o el-Kāsım b. Muhammed'den, o da Âişe'den rivayet etmiştir; Âişe şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Cariyenin boşanması iki talak, kur'u ise iki hayızdır' buyurdu. Böylece hem boşamayı hem de iddeti ona nispet etti; ancak bu hadisi sadece Muzâhir b. Eslem rivayet etmiştir ve o zayıftır. İbn Ömer'den: 'Eşlerden hangisi köle ise onun talakı eksilir' dediği rivayet edilmiş ve âlimlerden bir fırka da bu görüşü benimsemiştir. Yüce Allah'ın: (وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ) “Allah'ın kendi rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz” kavlinde iki mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: (وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ) kavli, yani hayzı [gizlemeleri helal olmaz], demektir; bunu İkrime, Zührî ve Nehaî söylemiştir. Gebelik olduğu da söylenmiştir; bunu Ömer ve İbn Abbâs söylemiştir. Mücâhid ise: Hem hayız hem gebeliktir, demiştir; bu da hamile kadının hayız görebileceği esasına dayanır. Ayetten kastedilen mana şudur: İddet meselesi hayız ve temizlikler etrafında döndüğünden ve buna kadınlardan başka muttali olunacak kimse bulunmadığından, iddetin bittiğini veya bitmediğini iddia ettiğinde söz kadının sözü kılınmış ve kadınlar bu hususta güvenilir (emin) sayılmışlardır. Yüce Allah'ın: 'Allah'ın kendi rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz' kavlinin gereği de budur. Süleyman b. Yesâr şöyle demiştir: 'Bize kadınların açılıp tenasül uzuvlarına bakılması emredilmedi; bilakis kadınlar güvenilir kılındıklarından bu iş onlara havale edildi.' Gizlemenin nehyedilmesinin manası; kocaya zarar vermenin ve onun hakkını gidermenin nehyedilmesidir. Zira boşanmış kadın hayız görmediği halde 'hayız gördüm' derse, kocasının geri dönüş hakkını elinden almış olur; hayız gördüğü halde 'hayız görmedim' derse, kocasına borçlu olmadığı nafakayı yükleyerek ona zarar vermiş olur veya hayzı inkâr etmedeki yalanıyla, iddet bitip şeriat kocanın hakkını düşürünceye kadar kocasının ona dönmemesini kasteder. Aynı şekilde hamile kadın da kocasının geri dönüş hakkını kesmek için gebeliği gizler. Katâde şöyle demiştir: 'Cahiliye döneminde çocukları yeni kocaya bağlamak için gebeliği gizlemek onların adetiydi; işte ayet bu hususta inmiştir.' Rivayet edildiğine göre Eşca' kabilesinden bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip:

فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي طَلَّقْتُ امْرَأَتِي وَهِيَ حُبْلَى، وَلَسْتُ آمَنَ أَنْ تَتَزَوَّجَ فَيَصِيرُ وَلَدِي لِغَيْرِي، فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْآيَةَ، وَرُدَّتِ امْرَأَةُ الْأَشْجَعِيِّ عَلَيْهِ. الثَّانِيَةُ- قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَقَالَ كُلُّ مَنْ حَفِظْتُ عَنْهُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: إذ قَالَتِ الْمَرْأَةُ فِي عَشَرَةِ أَيَّامٍ: قَدْ حِضْتُ ثَلَاثَ حِيَضٍ وَانْقَضَتْ عِدَّتِي إِنَّهَا لَا تُصَدَّقُ وَلَا يُقْبَلُ ذَلِكَ مِنْهَا، إِلَّا أَنْ تَقُولَ: قَدْ أَسْقَطْتُ سَقْطًا قَدِ اسْتَبَانَ خَلْقُهُ. وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُدَّةِ الَّتِي تُصَدَّقُ فِيهَا الْمَرْأَةُ، فَقَالَ مَالِكٌ: إِذَا قَالَتِ انْقَضَتْ عِدَّتِي فِي أَمَدٍ تَنْقَضِي فِي مِثْلِهِ الْعِدَّةُ قُبِلَ قَوْلُهَا، فَإِنْ أَخْبَرَتْ بِانْقِضَاءِ الْعِدَّةِ فِي مُدَّةٍ تَقَعُ نَادِرًا فَقَوْلَانِ. قَالَ فِي الْمُدَوَّنَةِ: إِذَا قَالَتْ حِضْتُ ثَلَاثَ حِيَضٍ فِي شَهْرٍ صُدِّقَتْ إِذَا صَدَّقَهَا النساء، وبه قال شريح و، وَقَالَ لَهُ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: قَالُونَ! أَيْ أَصَبْتَ وَأَحْسَنْتَ. وَقَالَ فِي كِتَابِ مُحَمَّدٍ: لَا تُصَدَّقُ إِلَّا فِي شَهْرٍ وَنِصْفٍ. وَنَحْوُهُ قَوْلُ أَبِي ثَوْرٍ، قَالَ أَبُو ثَوْرٍ: أَقَلُّ مَا يَكُونُ ذَلِكَ فِي سَبْعَةٍ وَأَرْبَعِينَ يَوْمًا، وَذَلِكَ أَنَّ أَقَلَّ الطُّهْرِ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا، وَأَقَلَّ الْحَيْضِ يَوْمٌ. وَقَالَ النُّعْمَانُ: لَا تُصَدَّقُ فِي أَقَلِّ مِنْ سِتِّينَ يَوْمًا، وَقَالَ بِهِ الشَّافِعِيُّ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ) هَذَا وَعِيدٌ عَظِيمٌ شَدِيدٌ لِتَأْكِيدِ تَحْرِيمِ الْكِتْمَانِ، وَإِيجَابٌ لِأَدَاءِ الْأَمَانَةِ فِي الْإِخْبَارِ عَنِ الرَّحِمِ بِحَقِيقَةِ مَا فِيهِ. أَيْ فَسَبِيلُ الْمُؤْمِنَاتِ أَلَّا يَكْتُمْنَ الْحَقَّ، وَلَيْسَ قَوْلُهُ:" إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ" عَلَى أَنَّهُ أُبِيحَ لِمَنْ لَا يُؤْمِنُ أَنْ يَكْتُمَ، لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَحِلُّ لِمَنْ لَا يُؤْمِنُ، وَإِنَّمَا هُوَ كَقَوْلِكَ: إِنْ كُنْتَ أَخِي فَلَا تَظْلِمْنِي، أَيْ فَيَنْبَغِي أَنْ يَحْجِزَكَ الْإِيمَانُ عَنْهُ، لِأَنَّ هَذَا لَيْسَ مِنْ فِعْلِ أَهْلِ الْإِيمَانِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ) فِيهِ إِحْدَى عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَبُعُولَتُهُنَّ) الْبُعُولَةُ جَمْعُ الْبَعْلِ، وَهُوَ الزَّوْجُ، سُمِّيَ بَعْلًا لِعُلُوِّهِ عَلَى الزَّوْجَةِ بِمَا قَدْ مَلَكَهُ مِنْ زَوْجِيَّتِهَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَتَدْعُونَ بَعْلًا " أَيْ رَبًّا، لِعُلُوِّهِ فِي الرُّبُوبِيَّةِ، يُقَالُ: بَعْلٌ وَبُعُولَةٌ، كَمَا يُقَالُ فِي جَمْعِ الذَّكَرِ: ذَكَرٌ وَذُكُورَةٌ، وَفِي جَمْعِ الْفَحْلِ: فَحْلٌ وَفُحُولَةٌ، وَهَذِهِ الْهَاءُ زَائِدَةٌ مُؤَكِّدَةٌ لِتَأْنِيثِ الْجَمَاعَةِ، وَهُوَ شَاذٌّ لا يقاس عليه، ويعتبر فيها

[Bunun üzerine o:] "Ey Allah'ın Resûlü, ben hanımımı hamileyken boşadım; onun [başkasıyla] evlenip çocuğumun başkasına ait olmasından emin olamıyorum" dedi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi ve Eşcaî'nin hanımı kendisine geri verildi. İkinci [Mesele]- İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Kendilerinden [ilim] ezberleyip naklettiğim bütün ilim ehli şöyle demiştir: Şayet bir kadın on gün içinde "Üç defa hayız gördüm ve iddetim bitti" derse, yaratılışı belirginleşmiş bir cenin düşürdüğünü söylemesi müstesna, tasdik edilmez ve bu [iddiası] kendisinden kabul olunmaz. Kadının [sözünün] tasdik edileceği süre hususunda ise ihtilaf etmişlerdir: Mâlik şöyle demiştir: "Benzer bir sürede iddetin bitebileceği bir zaman zarfında [iddetim bitti] derse sözü kabul edilir. Şayet nadiren vuku bulan bir sürede iddetin bittiğini haber verirse bu hususta iki görüş vardır." [İmam Mâlik] el-Müdevvene'de şöyle demiştir: "Bir kadın bir ay içinde üç defa hayız gördüğünü söyler ve kadınlar da onu doğrularsa sözü tasdik edilir." Şüreyh de bu görüştedir. Ali b. Ebî Tâlib ona: "Kālûn!" yani "İsabet ettin ve güzel yaptın" demiştir. Kitâbu Muhammed'de ise şöyle demiştir: "Kadın ancak bir buçuk ayda [iddetinin bittiğini söylerse] tasdik edilir." Ebû Sevr'in kavli de buna yakındır. Ebû Sevr şöyle demiştir: "Bunun vuku bulabileceği en az süre kırk yedi gündür; zira en kısa temizlik müddeti on beş gün, en kısa hayız müddeti ise bir gündür." en-Nu'mân [Ebû Hanîfe] ise: "Altmış günden daha az bir sürede tasdik edilmez" demiştir; eş-Şâfiî de bu görüşü benimsemiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Eğer Allah'a ve ahiret gününe inanıyorlarsa” kavli: Bu, gizlemenin haramlığını pekiştirmek için [gelmiş] büyük ve şiddetli bir tehdit olup, rahimde bulunan şeyin hakikati hakkında bilgi verirken emanetin yerine getirilmesini zorunlu kılmaktadır. Yani mümin kadınların yolu hakkı gizlememektir. O'nun: "Eğer Allah'a inanıyorlarsa" buyurması, inanmayan kimseye [gerçeği] gizlemenin mubah kılındığı anlamına gelmez; çünkü bu, inanmayan kimseye de helal değildir. Bu ifade ancak senin, "Eğer benim kardeşimsen bana zulmetme!" demen gibidir; yani imanın seni bundan alıkoyması gerekir, zira bu durum iman ehlinin yapacağı bir iş değildir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ } “Kocaları onları geri almaya daha çok hak sahibidirler” kavli: Bunda on bir mesele vardır: Birinci [Mesele]- Cenâb-ı Hakk'ın: (وَبُعُولَتُهُنَّ) kavli: el-Buûle (الْبُعُولَةُ), el-ba'l (الْبَعْل) kelimesinin çoğuludur; o da zevc (koca) demektir. Kocaya, nikâh bağıyla sahip olduğu yetkiler sebebiyle kadın üzerindeki üstünlüğünden ötürü "ba'l" denilmiştir. Nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: { أَتَدْعُونَ بَعْلًا } “Ba'l'e mi yalvarıp yakarıyorsunuz?” yani rabblik makamındaki üstünlüğü/yüceliği sebebiyle "Bir Rabbe mi [dua ediyorsunuz]?" buyruğu da bu köktendir. Müzekker için zeker (ذَكَرٌ) ve zükûre (ذُكُورَةٌ), aygır için fahl (فَحْلٌ) ve fuhûle (فُحُولَةٌ) denildiği gibi ba'l (بَعْلٌ) ve buûle (بُعُولَةٌ) denilir. Buradaki hâ (tâ) harfi, cemaatin müennesliğini pekiştiren zâid bir ektir. Bu şâzdır, kıyasa tabi tutulmaz ve bu hususta

السَّمَاعُ، فَلَا يُقَالُ فِي لَعْبٍ: لُعُوبَةٌ. وَقِيلَ: هِيَ هَاءُ تَأْنِيثٍ دَخَلَتْ عَلَى فُعُولٍ. وَالْبُعُولَةُ أَيْضًا مَصْدَرُ الْبَعْلِ. وَبَعَلَ الرَّجُلُ يَبْعَلُ (مِثْلَ مَنَعَ يَمْنَعُ) بُعُولَةً، أَيْ صَارَ بَعْلًا. وَالْمُبَاعَلَةُ وَالْبِعَالُ: الْجِمَاعُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ ﵇ لِأَيَّامِ التَّشْرِيقِ:" إِنَّهَا أَيَّامُ أَكْلٍ وَشُرْبٍ وَبِعَالٍ" وَقَدْ تَقَدَّمَ. فَالرَّجُلُ بَعْلُ الْمَرْأَةِ، وَالْمَرْأَةُ بَعْلَتُهُ. وَبَاعَلَ مُبَاعَلَةً إِذَا بَاشَرَهَا. وَفُلَانٌ بَعْلُ هَذَا، أَيْ مَالِكُهُ وَرَبُّهُ. وَلَهُ مَحَامِلُ كَثِيرَةٌ تَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ) أَيْ بِمُرَاجَعَتِهِنَّ، فَالْمُرَاجَعَةُ عَلَى ضَرْبَيْنِ: مُرَاجَعَةٌ فِي الْعِدَّةِ عَلَى حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ. وَمُرَاجَعَةٌ بَعْدَ الْعِدَّةِ عَلَى حَدِيثِ مَعْقِلٍ، وَإِذَا كَانَ هَذَا فَيَكُونُ فِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى تَخْصِيصِ مَا شَمِلَهُ الْعُمُومُ فِي الْمُسَمَّيَاتِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:" وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ" عَامٌّ فِي الْمُطَلَّقَاتِ ثَلَاثًا، وَفِيمَا دُونَهَا لَا خِلَافَ فِيهِ. ثُمَّ قَوْلَهُ:" وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ" حُكْمٌ خَاصٌّ فِيمَنْ كَانَ طَلَاقُهَا دُونَ الثَّلَاثِ. وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الْحُرَّ إِذَا طَلَّقَ زَوْجَتَهُ الْحُرَّةَ، وَكَانَتْ مَدْخُولًا بِهَا تَطْلِيقَةً أَوْ تَطْلِيقَتَيْنِ، أَنَّهُ أَحَقُّ بِرَجْعَتِهَا مَا لَمْ تَنْقَضِ عِدَّتُهَا وَإِنْ كَرِهَتِ الْمَرْأَةُ، فَإِنْ لَمْ يُرَاجِعْهَا الْمُطَلِّقُ حَتَّى انْقَضَتْ عِدَّتُهَا فَهِيَ أَحَقُّ بِنَفْسِهَا وَتَصِيرُ أَجْنَبِيَّةً مِنْهُ، لَا تَحِلُّ لَهُ إِلَّا بِخِطْبَةٍ وَنِكَاحٍ مُسْتَأْنَفٍ بِوَلِيٍّ وَإِشْهَادٍ، لَيْسَ عَلَى سُنَّةِ الْمُرَاجَعَةِ، وَهَذَا إِجْمَاعٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ. قَالَ الْمُهَلَّبُ: وَكُلُّ مَنْ رَاجَعَ فِي الْعِدَّةِ فَإِنَّهُ لَا يَلْزَمُهُ شي مِنْ أَحْكَامِ النِّكَاحِ غَيْرَ الْإِشْهَادِ عَلَى الْمُرَاجَعَةِ فَقَطْ، وَهَذَا إِجْمَاعٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ" فَذَكَرَ الْإِشْهَادَ فِي الرَّجْعَةِ وَلَمْ يَذْكُرْهُ فِي النِّكَاحِ وَلَا فِي الطَّلَاقِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَفِيمَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ مَعَ إِجْمَاعِ أَهْلِ الْعِلْمِ كِفَايَةٌ عَنْ ذِكْرِ مَا رُوِيَ عَنِ الْأَوَائِلِ فِي هَذَا الْبَابِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِيمَا يَكُونُ بِهِ الرَّجُلُ مُرَاجِعًا فِي الْعِدَّةِ، فَقَالَ مَالِكٌ: إِذَا وَطِئَهَا فِي الْعِدَّةِ وَهُوَ يُرِيدُ الرَّجْعَةَ وَجَهِلَ أَنْ يُشْهِدَ فَهِيَ رجعة. وينبغي للمرأة أن تمنعه الوطي حَتَّى يُشْهِدَ، وَبِهِ قَالَ إِسْحَاقُ، لِقَوْلِهِ ﵇:" إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ

işitmeye (semâa) bağlıdır; dolayısıyla le'b (oyun) kelimesi için lu'ûbet denilmez. Bir görüşe göre de bu, fu'ûl veznine dahil olan müenneslik tâ'sıdır (hâ'sıdır). Bu'ûlet aynı zamanda ba'l kelimesinin masdarıdır. Adam ba'l (koca) oldu anlamında "beale'r-raculü yeb'alu" (tıpkı mena'a yemne'u gibi) bu'ûleten denir; yani koca oldu demektir. Mübâ'ale ve bi'âl cinsi münasebet demektir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in teşrik günleri hakkında buyurduğu « إِنَّهَا أَيَّامُ أَكْلٍ وَشُرْبٍ وَبِعَالٍ » «Şüphesiz o günler yeme, içme ve cinsî münasebet günleridir» kavli de bu kabildendir ve [bu hadis] daha önce geçmişti. Erkek kadının ba'li (kocası), kadın da onun ba'letidir (zevcesidir). Kadına dokunduğu/cinsi münasebette bulunduğu vakit "bâ'ale mübâ'aleten" denir. "Filan kişi bunun ba'lidir" denildiğinde, onun sahibi ve mâliki kastedilir. Bunun, inşâallahu teâlâ [ileride] gelecek pek çok manası vardır. İkincisi- Yüce Allah'ın { أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ } “Onları geri almaya daha çok hak sahibidirler” buyruğu, yani onlara [nikaha] dönmeye demektir. Dönüş (mürâcaat) iki kısımdır: İbn Ömer hadisine göre iddet içindeki dönüş ve Ma'kıl hadisine göre iddetten sonraki dönüş. Durum böyle olunca bu ayette, isimlerdeki umumun (genel ifadenin) kapsadığı hükmün tahsis edildiğine dair bir delil bulunur. Çünkü Yüce Allah'ın { وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ } “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç kur' (âdet veya temizlik süresi) beklerler” buyruğu, üç talakla boşanmış olanlar ile bundan daha azı hakkında umumidir; bunda ihtilaf yoktur. Daha sonra { وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ } “Kocaları daha çok hak sahibidirler” buyruğu ise talakı üçten az olanlara has özel bir hükümdür. İlim ehli icmâ etmiştir ki: Hür bir erkek, zifafa girdiği hür karısını bir veya iki talak ile boşadığında, kadın istemese bile iddeti bitmediği müddetçe ona dönmeye daha çok hak sahibidir. Eğer boşayan erkek, kadının iddeti bitene kadar ona dönmezse artık kadın kendi nefsine daha çok hak sahibi olur ve erkeğe ecnebi (yabancı) hale gelir; [eski] dönüş sünneti üzere değil, ancak yeni bir dünürlük (hıtbe), veli ve şahitler huzurunda yenilenen bir nikahla ona helal olur. Bu husus ilim ehlinin icmâıdır. el-Mühelleb şöyle demiştir: İddet içinde [eşine] dönen kimseye, sadece dönüşe şahit tutmak dışında nikah hükümlerinden hiçbir şey gerekmez; Yüce Allah'ın { فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فَارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ } “Sürelerinin sonuna vardıklarında onları ya güzellikle tutun ya da güzellikle onlardan ayrılın ve sizden iki adaletli kişiyi de şahit tutun” buyruğundan ötürü bu ilim ehlinin icmâıdır. Zira Allah şahit tutmayı ric'atte (dönüşte) zikretmiş, nikahta ve talakta zikretmemiştir. İbnü'l-Münzir demiştir ki: Allah'ın Kitabı'ndan zikrettiğimiz hususlar ve ilim ehlinin icmâı, bu babda ilk dönem ulemasından rivayet edilenleri zikretmekten müstağni kılar (yeterlidir). Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir. Üçüncüsü- Erkeğin iddet esnasında ne ile dönmüş sayılacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik şöyle demiştir: Şayet dönmeyi isteyerek iddet içinde kadınla cinsi münasebette bulunur ve şahit tutması gerektiğini bilmezse, bu bir dönüştür. Kadının ise erkek şahit tutuncaya kadar onun kendisiyle münasebette bulunmasına engel olması gerekir. İshak da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in « إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ » «Ameller ancak niyetlere göredir ve herkese ancak...» kavlinden ötürü bu görüşü benimsemiştir.

مَا نَوَى". فَإِنْ وَطِئَ فِي الْعِدَّةِ لَا يَنْوِي الرَّجْعَةَ فَقَالَ مَالِكٌ: يُرَاجِعُ فِي الْعِدَّةِ وَلَا يَطَأُ حَتَّى يَسْتَبْرِئَهَا مِنْ مَائِهِ الْفَاسِدِ. قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: فَإِنِ انْقَضَتْ عِدَّتُهَا لَمْ يَنْكِحْهَا هُوَ وَلَا غَيْرُهُ فِي بَقِيَّةِ مُدَّةِ الِاسْتِبْرَاءِ، فَإِنْ فَعَلَ فُسِخَ نِكَاحُهُ، وَلَا يَتَأَبَّدُ تَحْرِيمُهَا عَلَيْهِ لِأَنَّ الْمَاءَ مَاؤُهُ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: إذا جامعها فقد راجعها، وهكذا قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَابْنُ سرين وَالزُّهْرِيُّ وَعَطَاءٌ وَطَاوُسٌ وَالثَّوْرِيُّ. قَالَ: وَيُشْهِدُ، وَبِهِ قَالَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى، حَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ. وَقَالَ أَبُو عُمَرَ: وَقَدْ قِيلَ: وَطْؤُهُ مُرَاجَعَةٌ عَلَى كُلِّ حَالٍ، نَوَاهَا أَوْ لَمْ يَنْوِهَا، وَيُرْوَى ذَلِكَ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ اللَّيْثُ. وَلَمْ يَخْتَلِفُوا فِيمَنْ بَاعَ جَارِيَتَهُ بِالْخِيَارِ أَنَّ لَهُ وَطْأَهَا فِي مُدَّةِ الْخِيَارِ، وَأَنَّهُ قَدِ ارْتَجَعَهَا بِذَلِكَ إِلَى مِلْكِهِ، وَاخْتَارَ نَقْضَ الْبَيْعِ بِفِعْلِهِ ذَلِكَ. وَلِلْمُطَلَّقَةِ الرَّجْعِيَّةِ حُكْمٌ مِنْ هَذَا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةُ- مَنْ قَبَّلَ أَوْ بَاشَرَ يَنْوِي بِذَلِكَ الرَّجْعَةَ كَانَتْ رَجْعَةً، وَإِنْ لَمْ يَنْوِ بِالْقُبْلَةِ وَالْمُبَاشَرَةِ الرَّجْعَةَ كَانَ آثِمًا، وَلَيْسَ بِمُرَاجِعٍ. وَالسُّنَّةُ أَنْ يُشْهِدَ قَبْلَ أَنْ يَطَأَ أَوْ قَبْلَ أَنْ يُقَبِّلَ أَوْ يُبَاشِرَ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: إِنْ وَطِئَهَا أَوْ لَمَسَهَا بِشَهْوَةٍ أَوْ نَظَرَ إِلَى فَرْجِهَا بِشَهْوَةٍ فَهِيَ رَجْعَةٌ، وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَيَنْبَغِي أَنْ يُشْهِدَ. وَفِي قَوْلِ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَإِسْحَاقَ وَأَبِي عُبَيْدٍ وَأَبِي ثَوْرٍ لَا يَكُونُ رَجْعَةً، قَالَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ. وَفِي" الْمُنْتَقَى" قَالَ: وَلَا خِلَافَ فِي صِحَّةِ الِارْتِجَاعِ بِالْقَوْلِ، فَأَمَّا بِالْفِعْلِ نَحْوَ الْجِمَاعِ وَالْقُبْلَةِ فَقَالَ الْقَاضِي أَبُو مُحَمَّدٍ: يَصِحُّ بِهَا وَبِسَائِرِ الِاسْتِمْتَاعِ لِلَّذَّةِ. قَالَ ابْنُ الْمَوَّازِ: وَمِثْلُ الْجَسَّةِ لِلَّذَّةِ، أَوْ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى فَرْجِهَا أَوْ مَا قَارَبَ ذَلِكَ مِنْ مَحَاسِنِهَا إِذَا أَرَادَ بِذَلِكَ الرَّجْعَةَ، خِلَافًا لِلشَّافِعِيِّ فِي قَوْلِهِ: لَا تَصِحُّ الرَّجْعَةُ إِلَّا بِالْقَوْلِ، وَحَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِي ثَوْرٍ وَجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ وَأَبِي قِلَابَةَ. الْخَامِسَةُ- قَالَ الشَّافِعِيُّ: إِنْ جَامَعَهَا يَنْوِي الرَّجْعَةَ، أَوْ لَا يَنْوِيهَا فَلَيْسَ بِرَجْعَةٍ، وَلَهَا عليه مهر مثلها. وقال مالك: لا شي لَهَا، لِأَنَّهُ لَوِ ارْتَجَعَهَا لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ مهر، فلا يكون الوطي دُونَ الرَّجْعَةِ أَوْلَى بِالْمَهْرِ مِنَ الرَّجْعَةِ. وَقَالَ أَبُو عُمَرَ: وَلَا أَعْلَمُ أَحَدًا أَوْجَبَ عَلَيْهِ مهر

...neyi niyet ettiyse [odur]." Eğer iddet süresi içinde dönüş niyeti taşımaksızın cinsi münasebette bulunursa Mâlik şöyle demiştir: İddet süresi içinde döner ve fâsid suyundan ötürü kadını istibrâ edinceye (rahmin temizliğini belirleyinceye) kadar onunla cinsi münasebette bulunmaz. İbnü'l-Kâsım şöyle demiştir: Şayet kadının iddeti biterse, istibrâ süresinin geri kalanında ne kendisi ne de başkası onunla nikâhlanamaz; şayet bunu yaparsa nikâhı feshedilir. Ancak su (meni) kendi suyu olduğu için kadın ona ebediyen haram olmaz. Bir grup ise şöyle demiştir: Kadınla cinsi münasebette bulunduğu zaman ona dönmüş olur. Saîd b. el-Müseyyeb, el-Hasan el-Basrî, İbn Sîrîn, ez-Zührî, Atâ, Tâvûs ve es-Sevrî de böyle demiştir. [İbnü'l-Münzir] dedi ki: [Kişi buna] şahit tutar; re'y ehli (Hanefîler), el-Evzâî ve İbn Ebî Leylâ da bu görüştedir; bunu İbnü'l-Münzir nakletmiştir. Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle demiştir: İster dönüşe niyet etsin ister etmesin, cinsi münasebetinin her halükârda dönüş sayılacağı da söylenmiştir; bu, Mâlik'in ashabından bir topluluktan rivayet edilmiş olup Leys de bu görüşe meyletmiştir. Muhayyerlik (şartlı seçim) hakkıyla cariyesini satan kimsenin muhayyerlik süresi içinde onunla cinsi münasebette bulunabileceği, bu fiiliyle onu tekrar mülkiyetine döndürmüş olduğu ve yaptığı bu fiille satışı feshetmeyi tercih etmiş sayıldığı hususunda [âlimler] ihtilaf etmemişlerdir. Ric'î talakla boşanmış kadının da bu hükümden bir payı vardır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Dördüncüsü- Kim bununla dönüşü kastederek öper veya ten temasında bulunursa bu bir dönüş olur. Eğer öpme ve ten temasıyla dönüşe niyet etmemişse günahkâr olur ve dönmüş sayılmaz. Sünnet olan, cinsi münasebette bulunmadan önce veya öpüp ten temasında bulunmadan önce şahit tutmasıdır. Ebû Hanîfe ve ashabı ise şöyle demiştir: Kadınla cinsi münasebette bulunursa veya şehvetle dokunursa yahut şehvetle fercine bakarsa bu bir dönüştür. Bu es-Sevrî'nin de kavlidir ve şahit tutması gerekir. Mâlik, Şâfiî, İshâk, Ebû Ubeyd ve Ebû Sevr'in kavlinde ise bu bir dönüş olmaz; bunu İbnü'l-Münzir belirtmiştir. el-Müntekâ'da şöyle demiştir: Söz ile dönüşün geçerli olduğunda ihtilaf yoktur. Cinsi münasebet ve öpme gibi fiille dönüşe gelince; Kādî Ebû Muhammed şöyle demiştir: Bununla ve lezzet amaçlı diğer bütün faydalanmalarla dönüş sahih olur. İbnü'l-Mevvâz ise şöyle demiştir: Şayet bununla dönüşü kastetmişse lezzet için dokunmak yahut kadının fercine veya güzelliklerinden buna yakın olan yerlerine bakmak da böyledir. Şâfiî'nin: "Dönüş ancak sözle sahih olur" kavli ise buna aykırıdır; İbnü'l-Münzir bunu Ebû Sevr, Câbir b. Zeyd ve Ebû Kılâbe'den de nakletmiştir. Beşincisi- Şâfiî şöyle demiştir: Şayet dönüşe niyet ederek veya etmeksizin kadınla cinsi münasebette bulunursa bu bir dönüş sayılmaz ve erkek üzerine kadın için mehr-i misil gerekir. Mâlik ise şöyle demiştir: Kadın için hiçbir şey gerekmez; çünkü erkeğin ona dönmesi halinde kendisine mehir gerekmeyecekti; binaenaleyh dönüşsüz münasebet mehir konusunda dönüşten daha öncelikli olamaz. Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle demiştir: Şâfiî dışında erkeğe mehr-i

الْمِثْلِ غَيْرَ الشَّافِعِيِّ، وَلَيْسَ قَوْلُهُ بِالْقَوِيِّ، لِأَنَّهَا فِي حُكْمِ الزَّوْجَاتِ وَتَرِثُهُ وَيَرِثُهَا، فَكَيْفَ يَجِبُ مهر المثل في وطئ امْرَأَةٍ حُكْمُهَا فِي أَكْثَرِ أَحْكَامِهَا حُكْمُ الزَّوْجَةِ! إِلَّا أَنَّ الشُّبْهَةَ فِي قَوْلِ الشَّافِعِيِّ قَوِيَّةٌ، لِأَنَّهَا عَلَيْهِ مُحَرَّمَةٌ إِلَّا بِرَجْعَةٍ لَهَا. وَقَدْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْمَوْطُوءَةَ بِشُبْهَةٍ يَجِبُ لَهَا الْمَهْرُ، وَحَسْبُكَ بِهَذَا! السَّادِسَةُ- وَاخْتَلَفُوا هَلْ يُسَافِرُ بِهَا قَبْلَ أَنْ يَرْتَجِعَهَا، فَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ: لَا يُسَافِرُ بِهَا حَتَّى يُرَاجِعَهَا، وَكَذَلِكَ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ إِلَّا زُفَرَ فَإِنَّهُ رَوَى عنه الحسن ابن زِيَادٍ أَنَّ لَهُ أَنْ يُسَافِرَ بِهَا قَبْلَ الرَّجْعَةِ، وَرَوَى عَنْهُ عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ، لَا يُسَافِرُ بِهَا حَتَّى يُرَاجِعَ. السَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفُوا هَلْ لَهُ أَنْ يَدْخُلَ عَلَيْهَا وَيَرَى شَيْئًا مِنْ مَحَاسِنِهَا، وَهَلْ تَتَزَيَّنُ لَهُ وَتَتَشَرَّفُ، فَقَالَ مَالِكٌ. لَا يَخْلُو مَعَهَا، وَلَا يَدْخُلُ عَلَيْهَا إِلَّا بِإِذْنٍ، وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهَا إِلَّا وَعَلَيْهَا ثِيَابُهَا، وَلَا يَنْظُرُ إِلَى شَعْرِهَا، وَلَا بَأْسَ أَنْ يَأْكُلَ مَعَهَا إِذَا كَانَ مَعَهُمَا غَيْرُهُمَا، وَلَا يَبِيتُ مَعَهَا فِي بَيْتٍ وَيَنْتَقِلُ عَنْهَا. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: رَجَعَ مَالِكٌ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ: لَا يَدْخُلُ عَلَيْهَا وَلَا يَرَى شَعْرَهَا. وَلَمْ يَخْتَلِفْ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ فِي أَنَّهَا تَتَزَيَّنُ لَهُ وَتَتَطَيَّبُ وَتَلْبَسُ الْحُلِيَّ وَتَتَشَرَّفُ. وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ قَالَ: إِذَا طَلَّقَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ تَطْلِيقَةً فَإِنَّهُ يَسْتَأْذِنُ عَلَيْهَا، وَتَلْبَسُ مَا شَاءَتْ مِنَ الثِّيَابِ وَالْحُلِيِّ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُمَا إِلَّا بَيْتٌ وَاحِدٌ فَلْيَجْعَلَا بَيْنَهُمَا سِتْرًا، وَيُسَلِّمُ إِذَا دَخَلَ، وَنَحْوُهُ عَنْ قَتَادَةَ، وَيُشْعِرُهَا إِذَا دَخَلَ بِالتَّنَخُّمِ وَالتَّنَحْنُحِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: الْمُطَلَّقَةُ طَلَاقًا يَمْلِكُ رَجْعَتَهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَى مُطَلِّقِهَا تَحْرِيمَ الْمَبْتُوتَةِ حَتَّى يُرَاجِعَ، وَلَا يُرَاجِعُ إِلَّا بِالْكَلَامِ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ. الثَّامِنَةُ- أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الْمُطَلِّقَ إِذَا قَالَ بَعْدَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ: إِنِّي كُنْتُ رَاجَعْتُكَ فِي الْعِدَّةِ وَأَنْكَرَتْ أَنَّ الْقَوْلَ قَوْلُهَا مَعَ يَمِينِهَا، وَلَا سَبِيلَ لَهُ إِلَيْهَا، غَيْرَ أَنَّ النُّعْمَانَ كَانَ لَا يَرَى يَمِينًا في النكاح ولا في الرجمة، وَخَالَفَهُ صَاحِبَاهُ فَقَالَا كَقَوْلِ سَائِرِ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَكَذَلِكَ إِذَا كَانَتِ الزَّوْجَةُ أَمَةً وَاخْتَلَفَ الْمَوْلَى وَالْجَارِيَةُ، وَالزَّوْجُ يَدَّعِي الرَّجْعَةَ فِي الْعِدَّةِ بَعْدَ انقضاء العدة

...mehr-i misl [vacip olduğunu] Şâfiî dışında [söyleyen olmamıştır]. Onun bu sözü ise kuvvetli değildir; zira kadın [hâlâ] zevceler hükmündedir, [adam] kadına vâris olur ve kadın da ona vâris olur. Çoğu hükmü zevce hükmünde olan bir kadına cinsi münasebette bulunulduğunda nasıl mehr-i misl vacip olabilir ki! Ancak Şâfiî'nin sözündeki şüphe [dayanağı da] güçlüdür; çünkü kadın, kendisine ric'at edilmedikçe kocasına haramdır. Şüphe ile münasebette bulunulan kadına mehrin vacip olduğu hususunda ise icmâ etmişlerdir; bu da sana [delil olarak] yeter! Altıncısı- [Kocanın] kadına ric'at etmeden önce onu yolculuğa çıkarıp çıkaramayacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve Şâfiî: "Kendisine ric'at edinceye kadar onu yolculuğa çıkaramaz" demişlerdir. Züfer müstesna Ebû Hanîfe ve talebeleri de böyle demiştir. Züfer'den Hasan b. Ziyâd, ric'atten önce kadını yolculuğa çıkarabileceğini rivayet etmiş; Amr b. Hâlid ise ondan: "Ric'at edinceye kadar onu yolculuğa çıkaramaz" şeklinde rivayette bulunmuştur. Yedincisi- [Kocanın] kadının yanına girip güzelliklerinden bir şey görüp göremeyeceği ve kadının onun için süslenip görünmeye çalışıp çalışamayacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik şöyle demiştir: "Onunla baş başa (halvet halinde) kalamaz, yanına ancak izinle girebilir, kadına ancak elbiseleri üzerindeyken bakabilir, saçına bakamaz; yanlarında başkası bulunduğu takdirde onunla birlikte yemek yiyebilir, bir evde onunla geceleyemez ve oradan taşınır." İbnü'l-Kāsım ise şöyle demiştir: Mâlik bu görüşünden dönüp: "Onun yanına giremez ve saçını göremez" demiştir. Ebû Hanîfe ve talebeleri ise kadının onun için süsleneceği, koku sürüleceği, ziynet takınacağı ve [ona] görüneceği hususunda ihtilaf etmemiştir. Saîd b. el-Müseyyeb'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Kişi karısını bir talakla boşadığında yanına izinle girer; kadın ise elbiselerden ve ziynetlerden dilediğini giyer. Şayet sadece tek bir odaları varsa aralarına bir perde çeksinler ve adam girdiğinde selam versin." Katâde'den de benzeri rivayet edilmiş olup [şöyle demiştir]: "İçeri girdiğinde boğazını temizleme ve öksürme sesiyle kadına geldiğini hissettirir." Şâfiî ise şöyle demiştir: "Ric'at hakkı bulunan talakla boşanmış kadın, daha önce geçtiği üzere sözle ric'at edilmedikçe, bâin talakla boşanmış (mebtûte) kadının haramlığı gibi kocasına haramdır." Sekizincisi- İlim ehli, boşayan kişinin iddet bittikten sonra: "Ben iddet içindeyken sana ric'at etmiştim" deyip kadının bunu inkâr etmesi durumunda, yeminiyle birlikte sözün kadının sözü olduğu ve erkeğin kadın üzerinde hiçbir hakkı bulunmadığı hususunda icmâ etmiştir. Şu kadar var ki Nu'mân (Ebû Hanîfe), nikâhta da ric'atte de yemin görmezdi (yemin teklif edilmeyeceği görüşündeydi); iki talebesi (Ebû Yûsuf ve Muhammed) ise ona muhalefet edip diğer ilim ehlinin görüşü doğrultusunda hüküm bildirmişlerdir. Aynı şekilde kadın bir câriye olur da efendi ile câriye ihtilaf eder ve koca da iddet bittikten sonra iddet içinde ric'at ettiğini iddia edip...

وَأَنْكَرَتْ فَالْقَوْلُ قَوْلُ الزَّوْجَةِ الْأَمَةِ وَإِنْ كَذَّبَهَا مَوْلَاهَا، هَذَا قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَبِي ثَوْرٍ وَالنُّعْمَانِ. وَقَالَ يَعْقُوبُ وَمُحَمَّدٌ: الْقَوْلُ قَوْلُ الْمَوْلَى وَهُوَ أَحَقُّ بِهَا. التَّاسِعَةُ- لَفْظُ الرَّدِّ يَقْتَضِي زَوَالَ الْعِصْمَةِ، إِلَّا أَنَّ عُلَمَاءَنَا قَالُوا: إِنَّ الرَّجْعِيَّةَ محرمة الوطي، فَيَكُونُ الرَّدُّ عَائِدًا إِلَى الْحِلِّ. وَقَالَ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَمَنْ قَالَ بِقَوْلِهِمَا- في أن الرجعة محللة الوطي: إِنَّ الطَّلَاقَ فَائِدَتُهُ تَنْقِيصُ الْعَدَدِ الَّذِي جُعِلَ لَهُ خَاصَّةً، وَأَنَّ أَحْكَامَ الزَّوْجِيَّةِ بَاقِيَةٌ لَمْ ينحل منها شي- قَالُوا: وَأَحْكَامُ الزَّوْجِيَّةِ وَإِنْ كَانَتْ بَاقِيَةً فَالْمَرْأَةُ مَا دَامَتْ فِي الْعِدَّةِ سَائِرَةٌ فِي سَبِيلِ الزَّوَالِ بِانْقِضَاءِ الْعِدَّةِ، فَالرَّجْعَةُ رَدٌّ عَنْ هَذِهِ السَّبِيلِ الَّتِي أَخَذَتِ الْمَرْأَةُ فِي سُلُوكِهَا، وَهَذَا رَدٌّ مَجَازِيٌّ، وَالرَّدُّ الَّذِي حَكَمْنَا بِهِ رَدٌّ حَقِيقِيٌّ، فَإِنَّ هُنَاكَ زَوَالُ مُسْتَنْجِزٍ وَهُوَ تَحْرِيمُ الوطي، فَوَقَعَ الرَّدُّ عَنْهُ حَقِيقَةً، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْعَاشِرَةُ- لَفْظُ" أَحَقُّ" يُطْلَقُ عِنْدَ تَعَارُضِ حَقَّيْنِ، وَيَتَرَجَّحُ أَحَدُهُمَا، فَالْمَعْنَى حَقُّ الزَّوْجِ فِي مُدَّةِ التَّرَبُّصِ أَحَقُّ مِنْ حَقِّهَا بِنَفْسِهَا، فَإِنَّهَا إِنَّمَا تَمْلِكُ نَفْسَهَا بَعْدَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ، وَمِثْلُ هَذَا قَوْلُهُ ﵇:" الْأَيِّمُ أَحَقُّ بِنَفْسِهَا مِنْ وَلِيِّهَا". وَقَدْ تَقَدَّمَ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- الرَّجُلُ مَنْدُوبٌ إِلَى الْمُرَاجَعَةِ، وَلَكِنْ إِذَا قَصَدَ الْإِصْلَاحَ بِإِصْلَاحِ حَالِهِ مَعَهَا، وَإِزَالَةِ الْوَحْشَةِ بَيْنَهُمَا، فَأَمَّا إِذَا قَصَدَ الْإِضْرَارَ وَتَطْوِيلَ الْعِدَّةِ وَالْقَطْعَ بِهَا عَنِ الْخَلَاصِ مِنْ رِبْقَةِ النِّكَاحِ فَمُحَرَّمٌ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا" ثُمَّ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ فَالرَّجْعَةُ صَحِيحَةٌ، وَإِنِ ارْتَكَبَ النَّهْيَ وَظَلَمَ نَفْسَهُ، وَلَوْ عَلِمْنَا نَحْنُ ذَلِكَ الْمَقْصِدَ طَلَّقْنَا عَلَيْهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ) فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَهُنَّ) أَيْ لَهُنَّ مِنْ حُقُوقِ الزَّوْجِيَّةِ عَلَى الرِّجَالِ مِثْلُ مَا لِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ، وَلِهَذَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنِّي لَأَتَزَيَّنُ لِامْرَأَتِي كَمَا تَتَزَيَّنُ لِي، وَمَا أُحِبُّ أَنْ أَسْتَنْظِفَ كُلَّ حَقِّي الَّذِي لِي عَلَيْهَا فَتَسْتَوْجِبَ حَقَّهَا الَّذِي لَهَا عَلَيَّ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:" وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ" أَيْ زِينَةٌ مِنْ غَيْرِ مَأْثَمٍ. وَعَنْهُ أَيْضًا: أَيْ لَهُنَّ مِنْ حُسْنِ الصُّحْبَةِ

[kadın] inkâr ederse, efendisi onu yalanlasa bile söz cariye olan zevcenin sözüdür. Bu, Şâfiî, Ebû Sevr ve Nu'mân'ın (Ebû Hanîfe) görüşüdür. Ya'kūb (Ebû Yûsuf) ve Muhammed ise şöyle demiştir: 'Söz efendinin sözüdür ve o kadın üzerinde daha çok hak sahibidir.' Dokuzuncu [Mesele]- Red (geri döndürme) lafzı nikâh bağının ortadan kalkmasını gerektirir. Ancak âlimlerimiz şöyle demişlerdir: Ric'î talâkla boşanmış kadına cinsel münasebet haramdır; dolayısıyla geri döndürme helallik durumuna racidir. Geri dönüşün münasebeti helal kıldığını savunan Leys b. Sa'd, Ebû Hanîfe ve onların görüşünü benimseyenler ise şöyle demiştir: 'Talâkın faydası yalnızca ona tanınan sayının eksiltilmesidir ve evlilik hükümleri bâkidir, onlardan hiçbir şey çözülmemiştir.' [Devamla] şöyle demişlerdir: 'Evlilik hükümleri bâki olsa da kadın iddet içinde olduğu müddetçe iddetin bitmesiyle [nikâh bağının] zeval bulması yolunda ilerlemektedir. Dolayısıyla ric'at (geri dönüş), kadının tuttuğu bu yoldan geri çevrilmesidir.' Bu mecazî bir geri çevirmedir; bizim hükmettiğimiz geri çevirme ise hakikî bir geri çevirmedir; zira orada peşin olarak gerçekleşmiş bir zeval, yani münasebetin haram kılınması durumu vardır. Dolayısıyla geri döndürme buna hakikat olarak taalluk etmiştir. En doğrusunu Allah bilir. Onuncu [Mesele]- 'Daha çok hak sahibidir' (ehakku) lafzı iki hak birbiriyle çatıştığında ve bunlardan biri üstün geldiğinde kullanılır. Buna göre anlam: İddet bekleme süresinde kocanın [geri dönme] hakkı, kadının kendi nefsi üzerindeki hakkından daha önceliklidir; çünkü kadın ancak iddetin bitiminden sonra kendi nefsine malik olur. sallallâhu aleyhi ve sellem Efendimiz'in şu buyruğu da böyledir: « الْأَيِّمُ أَحَقُّ بِنَفْسِهَا مِنْ وَلِيِّهَا » «Dul kadın, kendisi hakkında velisinden daha çok hak sahibidir.» Bu hadis daha önce geçmişti. On Birinci [Mesele]- Erkek [eşine] dönmeye teşvik edilmiştir (menduptur). Ancak bu, kadına karşı durumunu düzeltmeyi ve aralarındaki soğukluğu gidermeyi amaçladığı takdirdedir. Fakat ona zarar vermeyi, iddetini uzatmayı ve nikâh bağından kurtulmasını engellemeyi kastederse bu haramdır; zira Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا } “Onları zarara uğratarak haklarına tecavüz etmek için [nikâhınız altında] tutmayın.” Bundan sonra kim böyle yaparsa, yasağı çiğnemiş ve nefsine zulmetmiş olsa da geri dönüşü geçerlidir. Şayet biz onun bu [kötü] niyetini bilseydik, onun adına [kadını] boşardık. Yüce Allah'ın: { وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ } “Erkeklerin kadınlar üzerindeki hakları gibi, kadınların da meşru ölçülerde hakları vardır” kavlinde üç mesele vardır: Birinci [Mesele]- Yüce Allah'ın { وَلَهُنَّ } “Onların vardır” buyruğu; yani erkeklerin kadınlar üzerinde hakları olduğu gibi, kadınların da erkekler üzerinde evlilikten doğan hakları vardır demektir. Bundan dolayı İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Eşim benim için süslendiği gibi, ben de onun için süslenirim. Kadın üzerindeki hakkımın tamamını tastamam alıp da onun da benim üzerimdeki hakkını eksiksiz istemesine sebep olmayı arzu etmem; zira Yüce Allah: { وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ } “Erkeklerin kadınlar üzerindeki hakları gibi, kadınların da meşru ölçülerde hakları vardır” buyurmuştur.' Yani günaha girmeksizin [yapılan] süslenme kastedilmiştir. Yine ondan nakledildiğine göre: Yani kadınların kocaları üzerinde güzel arkadaşlık...

وَالْعِشْرَةِ بِالْمَعْرُوفِ عَلَى أَزْوَاجِهِنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ من الطاعة فيما أوجبه عليهن لأزواجهن. وقبل: إِنَّ لَهُنَّ عَلَى أَزْوَاجِهِنَّ تَرْكُ. مُضَارَّتِهِنَّ كَمَا كان ذلك عليهن لأزواجهن. قال الطَّبَرِيُّ: وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: تَتَّقُونَ اللَّهَ فِيهِنَّ كَمَا عَلَيْهِنَّ أَنْ يَتَّقِينَ اللَّهَ ﷿ فِيكُمْ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. وَالْآيَةُ تَعُمُّ جَمِيعَ ذَلِكَ مِنْ حُقُوقِ الزَّوْجِيَّةِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ:" إِنِّي لَأَتَزَيَّنُ لِامْرَأَتِي". قَالَ الْعُلَمَاءُ: أَمَّا زِينَةُ الرِّجَالِ فَعَلَى تَفَاوُتِ أَحْوَالِهِمْ، فَإِنَّهُمْ يَعْمَلُونَ ذَلِكَ عَلَى اللَّبَقِ وَالْوِفَاقِ، فَرُبَّمَا كَانَتِ زِينَةً تَلِيقُ فِي وَقْتٍ وَلَا تَلِيقُ فِي وَقْتٍ، وَزِينَةً تَلِيقُ بِالشَّبَابِ، وَزِينَةً تَلِيقُ بِالشُّيُوخِ وَلَا تَلِيقُ بِالشَّبَابِ، أَلَا تَرَى أَنَّ الشَّيْخَ وَالْكَهْلَ إِذَا حَفَّ شَارِبَهُ لِيقَ بِهِ ذَلِكَ وَزَانَهُ، وَالشَّابَّ إِذَا فَعَلَ ذَلِكَ سَمُجَ وَمُقِتَ. لِأَنَّ اللِّحْيَةَ لَمْ تُوفِرْ بَعْدُ، فَإِذَا حَفَّ شَارِبَهُ فِي أَوَّلِ مَا خَرَجَ وَجْهُهُ سَمُجَ، وَإِذَا وَفَرَتْ لِحْيَتُهُ وَحُفَّ شَارِبُهُ زَانَهُ ذَلِكَ. وَرُوِيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ،" أَمَرَنِي رَبِّي أَنْ أُعْفِيَ لِحْيَتِي وَأُحْفِيَ شَارِبِي". وَكَذَلِكَ فِي شَأْنِ الْكُسْوَةِ، فَفِي هَذَا كُلِّهِ ابْتِغَاءُ الْحُقُوقِ، فَإِنَّمَا يُعْمَلُ عَلَى اللَّبَقِ وَالْوِفَاقِ لِيَكُونَ عِنْدَ امْرَأَتِهِ فِي زِينَةٍ تَسُرُّهَا وَيُعِفُّهَا عَنْ غَيْرِهِ مِنَ الرِّجَالِ. وَكَذَلِكَ الْكُحْلُ مِنَ الرِّجَالِ مِنْهُمْ مَنْ يَلِيقُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يَلِيقُ بِهِ. فَأَمَّا الطِّيبُ وَالسِّوَاكُ وَالْخِلَالُ وَالرَّمْيُ بِالدَّرَنِ وَفُضُولِ الشَّعْرِ وَالتَّطْهِيرُ وَقَلْمُ الْأَظْفَارِ فَهُوَ بَيِّنٌ مُوَافِقٌ لِلْجَمِيعِ. وَالْخِضَابُ لِلشُّيُوخِ وَالْخَاتَمُ لِلْجَمِيعِ مِنَ الشَّبَابِ وَالشُّيُوخِ زِينَةٌ، وَهُوَ حَلْيُ الرِّجَالِ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي سُورَةِ" النَّحْلِ ". ثُمَّ عَلَيْهِ أَنْ يَتَوَخَّى أَوْقَاتِ حَاجَتِهَا إِلَى الرَّجُلِ فَيُعِفُّهَا وَيُغْنِيهَا عَنِ التَّطَلُّعِ إِلَى غَيْرِهِ. وَإِنْ رَأَى الرَّجُلُ مِنْ نَفْسِهِ عَجْزًا عَنْ إِقَامَةِ حَقِّهَا فِي مَضْجَعِهَا أَخَذَ مِنَ الْأَدْوِيَةِ الَّتِي تَزِيدُ فِي بَاهِهِ وَتُقَوِّي شَهْوَتَهُ حَتَّى يُعِفَّهَا. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ) أَيْ مَنْزِلَةٌ. وَمَدْرَجَةُ الطَّرِيقِ: قَارِعَتُهُ، وَالْأَصْلُ فِيهِ الطَّيُّ، يُقَالُ: دَرَجُوا، أَيْ طَوَوْا عُمْرَهُمْ، وَمِنْهَا الدَّرَجَةُ الَّتِي يُرْتَقَى عَلَيْهَا. وَيُقَالُ: رَجُلٌ بَيِّنُ الرَّجْلَةِ، أَيِ الْقُوَّةِ. وَهُوَ أَرْجَلُ الرجلين، أي أقواهما. وفرس رجيل،

...ve maruf ölçülerde [güzel] geçim konusunda, kadınların kocaları üzerindeki hakları da kocaların onlar üzerindeki vacip kıldığı itaate dair hakları gibidir. Şöyle de denilmiştir: Kadınların kocalarına zarar vermemesi gerektiği gibi kocalarının da onlara zarar vermemesi kadınların kocaları üzerindeki bir hakkıdır. et-Taberî der ki: İbn Zeyd şöyle demiştir: 'Onların sizin hakkınızda Allah celle celâluhu'dan korkmaları gerektiği gibi, siz de onlar hakkında Allah'tan korkmalısınız.' Bu görüşlerin anlamı birbirine yakındır. Ayet ise evlilik haklarından olan bütün bu hususları kapsamaktadır. İkincisi- İbn Abbâs'ın: 'Ben hanımım için süslenirim' sözüdür. Âlimler şöyle demiştir: Erkeklerin süslenmesi durumlarının farklılığına göredir; zira onlar bunu nezaket ve zarafete ve [duruma] uygunluğa göre yaparlar. Nitekim bir süs bir vakitte yakışırken başka bir vakitte yakışmayabilir; gençlere yakışan bir süs yaşlılara yakışabilir fakat gençlere yakışmayabilir. Görmez misin ki yaşlı veya olgun bir erkek bıyığını kısalttığında bu ona yakışır ve onu güzelleştirir; genç bir kimse bunu yaptığında ise çirkin ve sevimsiz olur. Çünkü sakal henüz gürleşmemiştir; yüzünde tüy ilk bittiğinde bıyığını kısaltırsa bu çirkin kaçar; sakalı gürleşip de bıyığını kısalttığında ise bu onu güzelleştirir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « أَمَرَنِي رَبِّي أَنْ أُعْفِيَ لِحْيَتِي وَأُحْفِيَ شَارِبِي » «Rabbim bana sakalımı uzatmamı (bırakmamı) ve bıyığımı kısaltmamı emretti.» Giyim kuşam meselesinde de durum böyledir. Bütün bunlarda maksat hakların gözetilmesidir; erkek, hanımının yanında onu sevindirecek ve onu başka erkeklere bakmaktan iffetli kılacak bir süste bulunması için sadece zarafet ve uygunluk ölçüsüne göre davranır. Aynı şekilde erkeklerden sürme çekmek de bazısına yakışırken bazısına yakışmaz. Güzel koku, misvak, kürdan kullanmak, kirleri ve fazla kılları gidermek, temizlenmek ve tırnak kesmek ise herkes için açık ve münasiptir. Yaşlılar için saç-sakal boyamak, hem gençler hem de yaşlılar için yüzük takmak bir süstür ve Nahl Suresi'nde beyanı geleceği üzere erkeklerin ziynetidir. Sonra erkeğin, hanımının erkeğe ihtiyaç duyduğu vakitleri gözetmesi, böylece onu iffetli kılıp başkasına göz dikmekten müstağni kılması gerekir. Şayet erkek kendisinde yatakta hanımının hakkını yerine getirme konusunda bir acziyet görürse, onu iffetli kılabilmek için cinsel gücünü artıran ve şehvetini takviye eden ilaçlardan kullanır. Üçüncüsü- Yüce Allah'ın: { وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ } “Erkeklerin onlar üzerinde bir derecesi vardır” buyruğudur. Yani bir mertebesi [vardır]. 'Medrecetü't-tarîk', yolun ortası (ana geçit) demektir. Kelimenin aslı dürmek/katlamak (tayy) manasınadır; nitekim 'derecû' (دَرَجُوا), 'ömürlerini tükettiler (katladılar)' anlamına gelir. Üzerine çıkılan basamak (derece) de buradan gelir. 'Recülün beyyinü'r-recleh' (رَجُلٌ بَيِّنُ الرَّجْلَةِ) denilir ki 'gücü kuvveti açık erkek' demektir. 'Ve hüve ercelü'r-raculeyn' (وَهُوَ أَرْجَلُ الرَّجُلَيْنِ) iki erkeğin daha güçlü olanı manasındadır. 'Feresün racîl' (فَرَسٌ رَجِيلٌ) ise...

أَيْ قَوِيٌّ، وَمِنْهُ الرِّجْلُ، لِقُوَّتِهَا عَلَى الْمَشْيِ. فَزِيَادَةُ دَرَجَةِ الرَّجُلِ بِعَقْلِهِ وَقُوَّتِهِ عَلَى الْإِنْفَاقِ وَبِالدِّيَةِ وَالْمِيرَاثِ وَالْجِهَادِ. وَقَالَ حُمَيْدٌ: الدَّرَجَةُ اللِّحْيَةُ، وَهَذَا إِنْ صَحَّ عَنْهُ فَهُوَ ضَعِيفٌ لَا يَقْتَضِيهِ لَفْظُ الْآيَةِ وَلَا مَعْنَاهَا. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: فَطُوبَى لِعَبْدٍ أَمْسَكَ عَمَّا لَا يَعْلَمُ، وَخُصُوصًا فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى! وَلَا يَخْفَى عَلَى لَبِيبٍ فَضْلُ الرِّجَالِ عَلَى النِّسَاءِ، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ إِلَّا أَنَّ الْمَرْأَةَ خُلِقَتْ مِنَ الرَّجُلِ فَهُوَ أَصْلُهَا، وَلَهُ أَنْ يَمْنَعَهَا مِنَ التَّصَرُّفِ إِلَّا بِإِذْنِهِ، فَلَا تَصُومُ إِلَّا بِإِذْنِهِ وَلَا تَحُجُّ إِلَّا مَعَهُ. وَقِيلَ: الدَّرَجَةُ الصَّدَاقُ، قَالَهُ الشَّعْبِيُّ. وَقِيلَ: جَوَازُ الْأَدَبِ. وَعَلَى الْجُمْلَةِ فدرجة تَقْتَضِي التَّفْضِيلَ، وَتُشْعِرُ بِأَنَّ حَقَّ الزَّوْجِ عَلَيْهَا أَوْجَبُ مِنْ حَقِّهَا عَلَيْهِ، وَلِهَذَا قَالَ ﵇:" وَلَوْ أَمَرْتُ أَحَدًا بِالسُّجُودِ لِغَيْرِ اللَّهِ لَأَمَرْتُ الْمَرْأَةَ أَنْ تَسْجُدَ لِزَوْجِهَا". وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الدَّرَجَةُ إِشَارَةٌ إِلَى حَضِّ الرِّجَالِ عَلَى حُسْنِ الْعِشْرَةِ، وَالتَّوَسُّعِ لِلنِّسَاءِ فِي الْمَالِ وَالْخُلُقِ، أَيْ أَنَّ الْأَفْضَلَ يَنْبَغِي أَنْ يَتَحَامَلَ عَلَى نَفْسِهِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ بَارِعٌ. قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ، يُحْتَمَلُ أَنَّهَا فِي حُقُوقِ النِّكَاحِ، لَهُ رَفْعُ الْعَقْدِ دُونَهَا، وَيَلْزَمُهَا إِجَابَتُهُ إِلَى الْفِرَاشِ، وَلَا يَلْزَمُهُ إِجَابَتُهَا. قُلْتُ: وَمِنْ هَذَا قَوْلُهُ ﵇:" أَيُّمَا امْرَأَةٍ دَعَاهَا زَوْجُهَا إِلَى فِرَاشِهِ فَأَبَتْ عَلَيْهِ لَعَنَتْهَا الْمَلَائِكَةُ حَتَّى تُصْبِحَ". (وَاللَّهُ عَزِيزٌ) أَيْ مَنِيعُ السُّلْطَانِ لَا مُعْتَرِضَ عَلَيْهِ. (حَكِيمٌ) أَيْ عَالِمٌ مُصِيبٌ فيما يفعل.

denir ki güçlü demektir. Yürümeye olan kuvvetinden dolayı ayak (ricl) da bu köktendir. Erkeğin derece üstünlüğü; aklı, nafaka vermeye olan gücü, diyet, miras ve cihat iledir. Humeyd: 'Derece sakaldır' demiştir; şayet bu ondan sahih olarak nakledilmişse zayıf bir görüştür; zira ayetin ne lafzı ne de manası bunu gerektirir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Bilmediği şey hakkında susan kula ne mutlu, hele de Yüce Allah'ın Kitabı hakkında ise!' Akıl sahibi kimseye erkeklerin kadınlara olan üstünlüğü gizli kalmaz; hiçbir şey olmasa bile kadın erkekten yaratılmıştır, dolayısıyla erkek onun aslıdır. Kadını izni olmaksızın tasarrufta bulunmaktan alıkoyma hakkı vardır; kadın kocasının izni olmadan nâfile oruç tutamaz ve ancak onunla birlikte hacca gidebilir. Derecenin mehir olduğu da söylenmiştir; bunu Şa'bî söylemiştir. Terbiye etme yetkisi olduğu da söylenmiştir. Hülasa, derece üstünlüğü gerektirir ve kocanın kadın üzerindeki hakkının, kadının onun üzerindeki hakkından daha vacip olduğunu hissettirir. Nitekim aleyhisselâm bundan dolayı: 'Eğer bir kimsenin Allah'tan başkasına secde etmesini emredecek olsaydım, kadının kocasına secde etmesini emrederdim' buyurmuştur. İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Derece; erkekleri güzel geçinmeye, mal ve ahlak hususunda kadınlara karşı cömert davranmaya teşvike işarettir; yani üstün olan kimsenin kendi nefsinden fedakârlıkta bulunması gerekir.' İbn Atıyye: 'Bu güzel ve pek parlak bir sözdür' demiştir. Mâverdî şöyle demiştir: 'Bunun nikâh haklarında olması muhtemeldir; zira kadın nikâhı feshedemezken erkek feshedebilir, kadın yatağa çağrıldığında icabet etmek zorundayken erkeğin icabet etmesi vacip değildir.' Derim ki: Aleyhisselâm'ın şu hadisi de bu kabildendir: 'Hangi kadın kocası onu yatağına çağırdığında ona karşı çıkarsa, sabaha kadar melekler ona lanet eder.' (وَاللَّهُ عَزِيزٌ) “Allah Azîzdir” yani kudret ve hükümranlığı yücedir, O'na karşı çıkılamaz. (حَكِيمٌ) “Hakîmdir” yani her yaptığını hikmetle, bilerek ve isabetle yapandır.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٢٩]

[Bakara Suresi (2), Ayet 229]

الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلاَّ أَنْ يَخافا أَلاَّ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٢٩)

{ الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلاَّ أَنْ يَخافا أَلاَّ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Boşama iki defadır. [Bundan sonra] ya maruf (örfe uygun ve meşru) üzere [kadını] tutmak ya da ihsan ile (güzellikle) salıvermektir. [Evlenirken] kendilerine verdiklerinizden herhangi bir şeyi [geri] almanız size helal olmaz; meğerki her ikisi Allah'ın sınırlarını ayakta tutamamaktan (hakkıyla koruyamamaktan) korksunlar. Şayet siz de onların Allah'ın sınırlarını ayakta tutamayacaklarından korkarsanız, kadının [ayrılmak için] fidye vermesinde (kendini kurtarmak için mehir ve benzerinden vazgeçmesinde) her ikisi için de bir günah yoktur. İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır, sakın onları aşmayın! Kim Allah'ın sınırlarını aşarsa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.” (229)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ) فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (الطَّلاقُ مَرَّتانِ) ثَبَتَ أَنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُمْ لِلطَّلَاقِ عَدَدٌ، وَكَانَتْ عِنْدَهُمُ الْعِدَّةَ مَعْلُومَةٌ مُقَدَّرَةٌ، وَكَانَ هَذَا فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ بُرْهَةً، يُطَلِّقُ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ مَا شَاءَ مِنَ الطَّلَاقِ، فَإِذَا كَادَتْ تَحِلُّ مِنْ طَلَاقِهِ رَاجَعَهَا مَا شَاءَ، فَقَالَ رَجُلٌ لِامْرَأَتِهِ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ ﷺ: لَا آوِيكِ وَلَا أَدَعُكِ تَحِلِّينَ، قَالَتْ: وَكَيْفَ؟ قَالَ: أُطَلِّقُكِ فَإِذَا دَنَا مُضِيُّ عِدَّتِكِ رَاجَعْتُكِ. فَشَكَتِ الْمَرْأَةُ ذَلِكَ إِلَى عَائِشَةَ، فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ ﷺ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ بَيَانًا لِعَدَدِ الطَّلَاقِ الَّذِي لِلْمَرْءِ فِيهِ أَنْ يَرْتَجِعَ دُونَ تَجْدِيدِ مَهْرٍ وَوَلِيٍّ، وَنَسَخَ مَا كَانُوا عَلَيْهِ. قَالَ مَعْنَاهُ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ وَقَتَادَةُ وَابْنُ زَيْدٍ وَغَيْرُهُمْ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُمْ: الْمُرَادُ بِالْآيَةِ التَّعْرِيفُ بِسُنَّةِ الطَّلَاقِ، أَيْ مَنْ طَلَّقَ اثْنَتَيْنِ فَلْيَتَّقِ اللَّهَ فِي الثَّالِثَةِ، فَإِمَّا تَرَكَهَا غَيْرَ مَظْلُومَةٍ شَيْئًا مِنْ حَقِّهَا، وَإِمَّا أَمْسَكَهَا مُحْسِنًا عِشْرَتَهَا، وَالْآيَةُ تَتَضَمَّنُ هَذَيْنِ الْمَعْنَيَيْنِ. الثَّانِيَةُ- الطَّلَاقُ هُوَ حَلُّ الْعِصْمَةِ الْمُنْعَقِدَةِ بَيْنَ الْأَزْوَاجِ بِأَلْفَاظٍ مَخْصُوصَةٍ. وَالطَّلَاقُ مُبَاحٌ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَبِغَيْرِهَا، وَبِقَوْلِهِ ﵇ فِي حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ:" فَإِنْ شَاءَ أَمْسَكَ وَإِنْ شَاءَ طَلَّقَ" وَقَدْ طَلَّقَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَفْصَةَ ثُمَّ رَاجَعَهَا، خَرَّجَهُ ابْنُ مَاجَهْ. وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ مَنْ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ طَاهِرًا فِي طُهْرٍ لَمْ يَمَسَّهَا فِيهِ أَنَّهُ مُطَلِّقٌ لِلسُّنَّةِ، وَلِلْعِدَّةِ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِهَا، وَأَنَّ لَهُ الرَّجْعَةَ إِذَا كَانَتْ مَدْخُولًا بِهَا قَبْلَ أَنْ تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا، فَإِذَا انْقَضَتْ فَهُوَ خَاطِبٌ مِنَ الْخُطَّابِ. فَدَلَّ الْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ وَإِجْمَاعُ الْأُمَّةِ عَلَى أَنَّ الطَّلَاقَ مُبَاحٌ غَيْرُ مَحْظُورٍ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَلَيْسَ فِي الْمَنْعِ مِنْهُ خَبَرٌ يَثْبُتُ. الثَّالِثَةُ- رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ" حَدَّثَنِي أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى بْنِ عَلِيٍّ الدُّولَابِيُّ وَيَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَا حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَرَفَةَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشِ بْنِ حُمَيْدِ بْنِ مَالِكٍ اللَّخْمِيُّ عَنْ مَكْحُولٍ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" يَا مُعَاذُ مَا خَلَقَ اللَّهُ شَيْئًا عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنَ الْعَتَاقِ وَلَا خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَى شَيْئًا عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ أَبْغَضَ إِلَيْهِ مِنَ الطَّلَاقِ فَإِذَا قَالَ الرَّجُلُ لِمَمْلُوكِهِ أَنْتَ حُرٌّ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَهُوَ حُرٌّ

Yüce Allah'ın: (الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ) “Boşama iki defadır. Bundan sonrası ya iyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir” kavlinde yedi mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: (الطَّلاقُ مَرَّتانِ) “Boşama iki defadır” kavli. Cahiliye ehlinin yanında boşamada belirli bir sayının bulunmadığı, iddetin ise onlarca bilinen ve takdir edilen bir süre olduğu sabittir. Bu durum İslam'ın ilk dönemlerinde bir süre böyle devam etti; adam hanımını dilediği kadar boşar, boşanmasından ötürü iddeti tam çıkmak üzereyken dilediği kadar ona geri dönerdi. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde bir adam hanımına: 'Seni ne yanıma alırım ne de evlenip başkasına helal olmana izin veririm' dedi. Kadın: 'Bu nasıl olur?' deyince, adam: 'Seni boşarım, iddetinin bitimi yaklaştığında ise sana dönerim' dedi. Kadın bu durumu Âişe'ye şikâyet etti, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e zikretti; bunun üzerine Yüce Allah, erkeğin yeni bir mehir ve veli olmaksızın geri dönebileceği talak sayısını beyan etmek üzere bu ayeti indirdi ve onların üzerinde bulundukları uygulamayı neshetti. Bu manayı Urve b. ez-Zübeyr, Katâde, İbn Zeyd ve başkaları söylemiştir. İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Mücâhid ve diğerleri ise şöyle demişlerdir: Ayetten kasıt sünnete uygun boşamayı bildirmektir; yani kim iki defa boşarsa üçüncüde Allah'tan sakınsın; ya kadının hakkından hiçbir şeye haksızlık etmeksizin onu serbest bıraksın ya da onunla güzel geçinerek yanında tutsun. Ayet bu iki manayı da içermektedir. İkincisi- Talak; eşler arasında kurulmuş bulunan nikâh bağının belirli lafızlarla çözülmesidir. Talak bu ayetle, diğer ayetlerle ve aleyhisselâm'ın İbn Ömer hadisindeki: 'Dilerse tutar, dilerse boşar' kavliyle mubahtır. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hafsa'yı boşamış, sonra da ona geri dönmüştür; bunu İbn Mâce tahric etmiştir. Âlimler; bir kimse hanımını temizlik halinde, kendisiyle münasebette bulunmadığı bir temizlik döneminde boşarsa, sünnete ve Yüce Allah'ın emrettiği idd規範ine uygun olarak boşamış sayılacağı, şayet zifafa girilmişse iddeti bitmeden önce geri dönüş hakkının bulunduğu, iddet bittiğinde ise dünürlerden bir dünür konumunda olacağı hususunda icma etmişlerdir. Dolayısıyla Kitap, Sünnet ve ümmetin icması boşanmanın yasaklanmış olmayıp mubah olduğuna delalet etmiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: 'Boşanmanın yasak olduğuna dair sabit hiçbir haber yoktur.' Üçüncüsü- Dârekutnî rivayet etti: 'Bana Ebü'l-Abbâs Muhammed b. Mûsâ b. Alî ed-Dûlâbî ve Ya'kūb b. İbrâhîm anlattılar; dediler ki: Bize el-Hasan b. Arefe anlattı, bize İsmâîl b. Ayyâş b. Humeyd b. Mâlik el-Lahmî, Mekhûl'den, o Muâz b. Cebel'den anlattı; Muâz dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana şöyle buyurdu: 'Ey Muâz! Allah yeryüzünde köle azat etmekten daha çok sevdiği hiçbir şey yaratmamıştır ve Yüce Allah yeryüzünde boşamaktan daha çok buğzettiği hiçbir şey yaratmamıştır. Bir adam kölesine: Sen inşâallah hürsün derse o hür olur

وَلَا اسْتِثْنَاءَ لَهُ وَإِذَا قَالَ الرَّجُلُ لِامْرَأَتِهِ أَنْتِ طَالِقٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَلَهُ اسْتِثْنَاؤُهُ وَلَا طَلَاقَ عَلَيْهِ". حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى بْنِ عَلِيٍّ حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ الرَّبِيعِ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ أَنْبَأَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ بِإِسْنَادِهِ نَحْوَهُ. قَالَ حُمَيْدٌ قَالَ لِي يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ: وَأَيُّ حَدِيثٍ لَوْ كَانَ حُمَيْدُ ابن مَالِكٍ اللَّخْمِيُّ مَعْرُوفًا! قُلْتُ: هُوَ جَدِّي! قَالَ يَزِيدُ: سَرَرْتَنِي، الْآنَ صَارَ حَدِيثًا! ". قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَمِمَّنْ رَأَى الِاسْتِثْنَاءَ فِي الطَّلَاقِ طَاوُسٌ وَحَمَّادٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ. وَلَا يَجُوزُ الِاسْتِثْنَاءُ فِي الطَّلَاقِ فِي قَوْلِ مَالِكٍ وَالْأَوْزَاعِيِّ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ فِي الطَّلَاقِ خَاصَّةً. قَالَ: وَبِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ أَقُولُ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ) ابْتِدَاءٌ، وَالْخَبَرُ أَمْثَلُ أَوْ أَحْسَنُ، وَيَصِحُّ أَنْ يَرْتَفِعَ عَلَى خَبَرِ ابْتِدَاءٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ فَعَلَيْكُمْ إِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ، أَوْ فَالْوَاجِبُ عَلَيْكُمْ إِمْسَاكٌ بِمَا يُعْرَفُ أَنَّهُ الْحَقُّ. وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ" فَإِمْسَاكًا" عَلَى الْمَصْدَرِ. وَمَعْنَى" بِإِحْسانٍ" أَيْ لَا يَظْلِمُهَا شَيْئًا مِنْ حَقِّهَا، وَلَا يَتَعَدَّى فِي قَوْلٍ. وَالْإِمْسَاكُ: خِلَافُ الْإِطْلَاقِ. وَالتَّسْرِيحُ: إِرْسَالُ الشَّيْءِ، وَمِنْهُ تَسْرِيحُ الشَّعْرِ، لِيَخْلُصَ الْبَعْضُ مِنَ الْبَعْضِ. وَسَرَّحَ الْمَاشِيَةَ: أَرْسَلَهَا. وَالتَّسْرِيحُ يَحْتَمِلُ لَفْظُهُ مَعْنَيَيْنِ: أَحَدُهُمَا- تَرْكُهَا حَتَّى تَتِمَّ الْعِدَّةُ مِنَ الطَّلْقَةِ الثَّانِيَةِ، وَتَكُونُ أَمْلَكَ لِنَفْسِهَا، وَهَذَا قَوْلُ السُّدِّيِّ وَالضَّحَّاكِ. وَالْمَعْنَى الْآخَرُ أَنْ يُطَلِّقَهَا ثَالِثَةً فَيُسَرِّحُهَا، هَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَعَطَاءٍ وَغَيْرِهِمَا، وَهُوَ أَصَحُّ لِوُجُوهٍ ثَلَاثَةٍ: أَحَدُهَا- مَا رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ رَجُلًا قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" الطَّلاقُ مَرَّتانِ" فلم صار ثلاثا؟ قال:" فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ- فِي رِوَايَةٍ- هِيَ الثَّالِثَةُ". ذَكَرَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ. الثَّانِي- إِنَّ التَّسْرِيحَ مِنْ أَلْفَاظِ الطَّلَاقِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَدْ قُرِئَ" إِنْ عَزَمُوا السَّرَاحَ". الثَّالِثَةُ- أَنَّ فَعَّلَ تَفْعِيلًا يُعْطِي أَنَّهُ أَحْدَثَ فِعْلًا مُكَرَّرًا عَلَى الطَّلْقَةِ الثَّانِيَةِ، وَلَيْسَ فِي التَّرْكِ إِحْدَاثُ فِعْلٍ يُعَبَّرُ عَنْهُ بِالتَّفْعِيلِ، قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:" أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ" هِيَ الطَّلْقَةُ الثَّالِثَةُ بَعْدَ الطَّلْقَتَيْنِ، وَإِيَّاهَا عَنَى بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ". وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ مَنْ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ طَلْقَةً أَوْ طَلْقَتَيْنِ

ve onun için istisna (inşâallah sözü) geçerli olmaz. Bir kimse hanımına: Sen inşâallah boşsun derse onun için istisnası geçerlidir ve üzerine talak vaki olmaz.' Bize Muhammed b. Mûsâ b. Alî anlattı, bize Humeyd b. er-Rebî' anlattı, bize Yezîd b. Hârûn anlattı, bize İsmâîl b. Ayyâş isnadıyla bunun benzerini haber verdi. Humeyd dedi ki: Yezîd b. Hârûn bana dedi ki: 'Eğer Humeyd b. Mâlik el-Lahmî tanınan birisi olsaydı ne muazzam bir hadisti!' Ben: 'O benim dedemdir!' dedim. Yezîd: 'Beni sevindirdin; şimdi tam bir hadis oldu!' dedi.' İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Boşamada istisnayı (inşâallah demeyi) geçerli sayanlar arasında Tâvûs, Hammâd, Şâfiî, Ebû Sevr ve rey ehli bulunmaktadır. Mâlik ve Evzâî'nin kavlinde ise boşamada istisna caiz değildir; bu, özellikle talak hususunda Hasan ve Katâde'nin de görüşüdür. İbnü'l-Münzir: 'Ben birinci görüşü benimsiyorum' demiştir. Dördüncüsü- Yüce Allah'ın: (فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ) “ya iyilikle tutmak” kavli mübtedadır; haberi ise 'emselü' (daha uygundur) veya 'ahsenü'dür (daha güzeldir). Mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfu olması da caizdir; yani 'O halde üzerinize düşen meşru şekilde tutmaktır' veya 'Size vacip olan, hak olduğu bilinen şekilde tutmaktır' demektir. Kur'an dışındaki kelamda masdar olarak 'fe-imsâken' şeklinde nasb ile okunması da caizdir. 'Bi-ihsânin' (güzellikle) ifadesinin manası; kadının hakkından hiçbir şeye haksızlık etmemesi ve sözlü olarak haddi aşmamasıdır. el-İmsâk (tutmak); salıvermenin (ıtlakın) zıddıdır. et-Tesrîh (salıvermek) ise bir şeyi salmak demektir; saçın taranıp birbirinden ayrılması anlamındaki 'tesrîhu'ş-şa'r' da bu köktendir. 'Serraha'l-mâşiyete': Hayvanları otlağa saldı demektir. Tesrîh lafzı iki manayı muhtemel kılar: Birincisi- İkinci talaktan sonra iddet tamamlanıncaya ve kadın kendi nefsine daha çok mâlik oluncaya kadar onu kendi haline bırakmaktır; bu Süddî ve Dahhâk'ın görüşüdür. Diğer mana ise onu üçüncü kez boşayıp salıvermektir; bu da Mücâhid, Atâ ve başkalarının görüşüdür. Bu görüş üç yönden daha sahihtir: Birincisi- Dârekutnî'nin Enes'ten rivayet ettiği şu hadistir: Bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, Yüce Allah: 'Boşama iki defadır' buyurdu; öyleyse üçüncü nerede?' dedi. Resûlullah: 'Bir rivayette- 'ya iyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir' ki işte o üçüncüdür' buyurdu; bunu İbnü'l-Münzir zikretmiştir. İkincisi- Tesrîh talak lafızlarındandır; nitekim 'Şayet boşamayı (es-serâha) kastederlerse' şeklinde kırâat bulunmasını görmez misin? Üçüncüsü- 'Fa''ale tef'îlen' vezni, ikinci talak üzerine tekrarlanan yeni bir fiil ihdas ettiğini ifade eder; kendi haline terk etmekte ise tef'îl vezniyle ifade edilecek yeni bir fiil ihdası yoktur. Ebû Ömer şöyle demiştir: Âlimler, Yüce Allah'ın: 'ya da güzellikle salıvermektir' kavlinin iki talaktan sonraki üçüncü talak olduğu ve Yüce Allah'ın: 'Eğer onu [üçüncü defa] boşarsa, bundan sonra kadın başka bir koca ile evlenmedikçe ona helal olmaz' kavliyle bunu kastettiği hususunda icma etmişlerdir. Bir kimse hanımını bir veya iki talakla boşadığında

فَلَهُ

[bunun üzerine onun için]

مُرَاجَعَتُهَا، فَإِنْ طَلَّقَهَا الثَّالِثَةَ لَمْ تَحِلَّ لَهُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ، وَكَانَ هَذَا مِنْ مُحْكَمِ الْقُرْآنِ الَّذِي لَمْ يُخْتَلَفْ فِي تَأْوِيلِهِ. وَقَدْ رُوِيَ مِنْ أَخْبَارِ الْعُدُولِ مِثْلُ ذَلِكَ أَيْضًا: حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ نَصْرٍ قَالَ حَدَّثَنَا قَاسِمُ بْنُ أَصْبَغَ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ وَضَّاحٍ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ سُمَيْعٍ عَنْ أَبِي رَزِينٍ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَرَأَيْتَ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى:" الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ" فَأَيْنَ الثَّالِثَةُ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ". وَرَوَاهُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ سُمَيْعٍ عَنْ أَبِي رَزِينٍ مِثْلَهُ. قُلْتُ: وَذَكَرَ الْكِيَا الطَّبَرِيُّ هَذَا الْخَبَرَ وَقَالَ: إِنَّهُ غَيْرُ ثَابِتٍ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ، وَرَجَّحَ قَوْلَ الضَّحَّاكِ وَالسُّدِّيِّ، وَأَنَّ الطَّلْقَةَ الثَّالِثَةَ إِنَّمَا هِيَ مَذْكُورَةٌ فِي مَسَاقِ الْخِطَابِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ". فَالثَّالِثَةُ مَذْكُورَةٌ فِي صُلْبِ هَذَا الْخِطَابِ، مُفِيدَةٌ لِلْبَيْنُونَةِ الْمُوجِبَةِ لِلتَّحْرِيمِ إِلَّا بَعْدَ زَوْجٍ، فَوَجَبَ حَمْلُ قَوْلِهِ:" أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ" عَلَى فَائِدَةٍ مُجَدَّدَةٍ، وَهُوَ وُقُوعُ الْبَيْنُونَةِ بِالثِّنْتَيْنِ عِنْدَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ، وَعَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْآيَةِ بَيَانُ عَدَدِ الطَّلَاقِ الْمُوجِبِ لِلتَّحْرِيمِ، وَنَسْخُ مَا كَانَ جَائِزًا مِنْ إِيقَاعِ الطَّلَاقِ بِلَا عَدَدٍ مَحْصُورٍ، فَلَوْ كَانَ قَوْلُهُ:" أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ" هُوَ الثَّالِثَةَ لَمَا أَبَانَ عَنِ الْمَقْصِدِ فِي إِيقَاعِ التَّحْرِيمِ بِالثَّلَاثِ، إِذْ لَوِ اقْتَصَرَ عَلَيْهِ لَمَا دَلَّ عَلَى وُقُوعِ الْبَيْنُونَةِ الْمُحَرِّمَةِ لَهَا إِلَّا بَعْدَ زَوْجٍ، وَإِنَّمَا عُلِمَ التَّحْرِيمُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ". فَوَجَبَ أَلَّا يَكُونَ مَعْنَى قَوْلِهِ:" أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ" الثَّالِثَةَ، وَلَوْ كَانَ قَوْلُهُ:" أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ" بِمَعْنَى الثَّالِثَةِ كَانَ قَوْلُهُ عَقِيبَ ذَلِكَ:" فَإِنْ طَلَّقَها" الرَّابِعَةُ، لِأَنَّ الْفَاءَ لِلتَّعْقِيبِ، وَقَدِ اقْتَضَى طَلَاقًا مُسْتَقْبِلًا بَعْدَ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ، فَثَبَتَ بِذَلِكَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:" أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ" هُوَ تَرْكُهَا حَتَّى تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا. الْخَامِسَةُ- تَرْجَمَ الْبُخَارِيُّ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ" بَابُ مَنْ أَجَازَ الطَّلَاقَ الثَّلَاثَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ" وَهَذَا إِشَارَةٌ منه إلى أن هذا

ona geri dönme hakkı (müracaat) vardır. Eğer onu üçüncü defa boşarsa, başka bir koca ile evlenmedikçe artık ona helal olmaz. Bu, tevilinde ihtilaf edilmemiş olan Kur'an'ın muhkem ayetlerindendir. Güvenilir ravilerin rivayetlerinden de bunun bir benzeri aktarılmıştır: Bize Saîd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize Kāsım b. Asbağ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Vaddâh anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir b. Ebî Şeybe anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, İsmâîl b. Sumey'den, o da Ebû Rezîn'den anlattı; dedi ki: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! Yüce Allah'ın: { الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ } “Boşama iki defadır. Bundan sonrası ya iyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir” buyruğunu gördün [bunun hakkında ne dersin]? Peki üçüncüsü nerededir?" Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Ya iyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir.» Bunu es-Sevrî ve başkaları da İsmâîl b. Sumey'den, o da Ebû Rezîn'den benzer şekilde rivayet etmiştir. Ben derim ki: el-Kiyâ et-Taberî bu haberi zikretmiş ve şöyle demiştir: Bu rivayet nakil yönünden sabit değildir. O, Dahhâk ve es-Süddî'nin görüşünü tercih etmiştir; zira üçüncü talak, hitabın akışı içerisinde Yüce Allah'ın: { فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ } “Eğer [bundan sonra] onu [üçüncü defa] boşarsa, artık başka bir koca ile evlenmedikçe ona helal olmaz” buyruğunda zikredilmiştir. Dolayısıyla üçüncü talak, bu hitabın bizzat asıl metninde zikredilmiş olup, [başka bir] koca ile evlenmedikçe [eski eşe] haram kılan kesin ayrılığı (beynûnet-i kübrâ) ifade etmektedir. Bu sebeple O'nun: “Ya da güzellikle salıvermektir” buyruğunu yeni bir faydaya hamletmek vacip olmuştur; o da iddetin bitmesiyle iki talak sebebiyle beynûnetin (kesin ayrılığın) vaki olmasıdır. Ayrıca ayetten maksadın, haram kılmayı gerektiren talak sayısını beyan etmek ve sınırsız sayıda talak vaki kılma şeklindeki caiz olan uygulamayı neshetmek olduğu anlaşılmaktadır. Şayet O'nun: “Ya da güzellikle salıvermektir” buyruğu üçüncü talak olsaydı, üç talak ile haram kılmanın vuku bulması maksadını açıkça ortaya koymazdı. Çünkü sadece bununla yetinilseydi, başka bir koca ile evlenmedikçe kadını haram kılan beynûnetin vuku bulduğuna delalet etmezdi. Halbuki haram oluş, ancak Yüce Allah'ın: { فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ } “Eğer [bundan sonra] onu [üçüncü defa] boşarsa, artık başka bir koca ile evlenmedikçe ona helal olmaz” buyruğu ile bilinmiştir. Dolayısıyla O'nun: “Ya da güzellikle salıvermektir” buyruğunun üçüncü talak anlamına gelmemesi vacip olmuştur. Şayet O'nun: “Ya da güzellikle salıvermektir” buyruğu üçüncü talak anlamında olsaydı, hemen ardından gelen: { فَإِنْ طَلَّقَهَا } “Eğer onu boşarsa” buyruğu dördüncü talak olurdu; çünkü [başındaki] fâ (فـ) harfi takip (peş peşe gelme) içindir ve daha önce zikredilenden sonra gelecekteki bir talakı gerektirmektedir. Böylece Yüce Allah'ın: “Ya da güzellikle salıvermektir” buyruğunun, iddeti bitinceye kadar kadını [kendi haline] bırakmak olduğu sabit olmuştur. Beşincisi: Buhârî bu ayete: "Yüce Allah'ın: 'Boşama iki defadır. Bundan sonrası ya iyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir' buyruğuna dayanarak üç talakı [birden vermeyi] geçerli sayan kimse babı" başlığını koymuştur. Bu da onun şu hususa

التعديد إنما هو فسخه لَهُمْ، فَمَنْ ضَيَّقَ عَلَى نَفْسِهِ لَزِمَهُ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَاتَّفَقَ أَئِمَّةُ الْفَتْوَى عَلَى لُزُومِ إِيقَاعِ الطَّلَاقِ الثَّلَاثِ فِي كَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ، وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ السَّلَفِ، وَشَذَّ طَاوُسٌ وَبَعْضُ أَهْلِ الظَّاهِرِ إِلَى أَنَّ طَلَاقَ الثَّلَاثِ فِي كَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ يقع واحدة، ويروى هذا عن محمد ابن إِسْحَاقَ وَالْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ. وَقِيلَ عَنْهُمَا: لَا يلزم منه شي، وَهُوَ قَوْلُ مُقَاتِلٍ. وَيُحْكَى عَنْ دَاوُدَ أَنَّهُ قَالَ لَا يَقَعُ. وَالْمَشْهُورُ عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ وَجُمْهُورِ السَّلَفِ وَالْأَئِمَّةِ أَنَّهُ لَازِمٌ وَاقِعٌ ثَلَاثًا. وَلَا فَرْقَ بَيْنَ أَنْ يُوقِعَ ثَلَاثًا مُجْتَمِعَةً فِي كَلِمَةٍ أَوْ مُتَفَرِّقَةً فِي كَلِمَاتٍ، فَأَمَّا مَنْ ذَهَبَ إِلَى أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ منه شي فَاحْتَجَّ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ". وَهَذَا يَعُمُّ كُلَّ مُطَلَّقَةٍ إِلَّا مَا خُصَّ مِنْهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَالَ:" الطَّلاقُ مَرَّتانِ" وَالثَّالِثَةُ" فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ". وَمَنْ طَلَّقَ ثَلَاثًا فِي كَلِمَةٍ فَلَا يَلْزَمُ، إِذْ هُوَ غَيْرُ مَذْكُورٍ فِي الْقُرْآنِ. وَأَمَّا مَنْ ذَهَبَ إِلَى أَنَّهُ وَاقِعٌ وَاحِدَةً فَاسْتَدَلَّ بِأَحَادِيثَ ثَلَاثَةٍ: أَحَدُهَا- حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ رِوَايَةِ طَاوُسٍ وَأَبِي الصَّهْبَاءِ وَعِكْرِمَةَ. وَثَانِيهَا- حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ عَلَى رِوَايَةِ مَنْ رَوَى أَنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثًا، وَأَنَّهُ ﵇ أَمَرَهُ بِرَجْعَتِهَا وَاحْتُسِبَتْ لَهُ وَاحِدَةٌ. وَثَالِثُهَا- أَنَّ رُكَانَةَ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثًا فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِرَجْعَتِهَا، وَالرَّجْعَةُ تَقْتَضِي وُقُوعَ وَاحِدَةٍ. وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَحَادِيثِ مَا ذَكَرَهُ الطَّحَاوِيُّ أن سعيد ابن جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدًا وَعَطَاءً وَعَمْرَو بْنَ دِينَارٍ وَمَالِكَ بْنَ الْحُوَيْرِثِ وَمُحَمَّدَ بْنَ إِيَاسِ بْنِ الْبُكَيْرِ وَالنُّعْمَانَ بْنَ أَبِي عَيَّاشٍ رَوَوْا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِيمَنْ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثًا أَنَّهُ قَدْ عَصَى رَبَّهُ وَبَانَتْ مِنْهُ امْرَأَتُهُ، وَلَا يَنْكِحُهَا إِلَّا بَعْدَ زَوْجٍ، وَفِيمَا رَوَاهُ هَؤُلَاءِ الْأَئِمَّةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِمَّا يُوَافِقُ الْجَمَاعَةَ مَا يَدُلُّ عَلَى وَهْنِ رِوَايَةِ طَاوُسٍ وَغَيْرِهِ، وَمَا كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ لِيُخَالِفَ الصَّحَابَةَ إِلَى رَأْيِ نَفْسِهِ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَرِوَايَةُ طَاوُسٍ وَهْمٌ وَغَلَطٌ لَمْ يُعَرِّجْ عَلَيْهَا أَحَدٌ مِنْ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ بِالْحِجَازِ وَالشَّامِ وَالْعِرَاقِ وَالْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ أَبَا الصَّهْبَاءِ لَا يُعْرَفُ فِي مَوَالِي ابْنِ عَبَّاسٍ. قَالَ الْقَاضِي أَبُو الْوَلِيدِ الْبَاجِيُّ:" وَعِنْدِي أَنَّ الرِّوَايَةَ عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ بِذَلِكَ صَحِيحَةٌ، فَقَدْ رَوَى عَنْهُ الْأَئِمَّةُ: مَعْمَرٌ وَابْنُ جُرَيْجٍ وَغَيْرُهُمَا، وَابْنُ طَاوُسٍ إِمَامٌ. والحديث الذي يشيرون إليه هو

Sayı belirlemek (taddîd) onlar için [tanınmış] bir genişliktir; dolayısıyla kim kendi aleyhine işi daraltırsa [bu daraltma] ona lazım gelir (bağlar). Âlimlerimiz şöyle demiştir: Fetva imamları, tek bir sözle (bir lafızla) yapılan üç talakın [üç olarak] vaki olmasının lüzumu (bağlayıcılığı) hususunda icma etmişlerdir. Selefin cumhurunun kavli de budur. Tâvûs ve Ehl-i Zâhir'den bazıları, tek bir sözle verilen üç talakın bir talak olarak vaki olacağı yönünde şaz bir görüş benimsemişlerdir. Bu görüş Muhammed b. İshâk ve Haccâc b. Ertât'tan da rivayet edilmiştir. Bu ikisinden, bundan hiçbir şeyin lazım gelmeyeceği (talakın vaki olmayacağı) de nakledilmiştir ki bu, Mukātil'in de görüşüdür. Dâvûd'dan da [hiçbir şey] vaki olmaz dediği rivayet edilir. Haccâc b. Ertât'tan, selefin cumhurundan ve imamlardan meşhur olan rivayet ise bunun üç [talak olarak] lazım ve vaki olacağıdır. Üç talakı tek bir kelimede toplu olarak vermesi ile ayrı kelimelerde dağınık olarak vermesi arasında bir fark yoktur. Bundan hiçbir şey lazım gelmez (talak vaki olmaz) görüşüne gidenler ise Yüce Allah'ın: { وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ } “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç kur’ (âdet / temizlik süresi) beklerler” sözünün deliliyle ihticac etmişlerdir. Bu [ayet], tahsis edilenler müstesna her boşanmış kadını kapsar ve [bu husus] daha önce geçmişti. [Yüce Allah] yine: { الطَّلاقُ مَرَّتانِ } “Boşama iki defadır” ve üçüncüsü için de: { فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } “[Bundan sonrası] ya iyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir” buyurmuştur. Kim tek bir sözde üç [talakla] boşarsa, Kur'an'da zikredilmediği için [bu boşama] lazım gelmez. Tek [bir talak] olarak vaki olacağı görüşüne gidenler ise üç hadisle istidlal etmişlerdir: Birincisi: Tâvûs, Ebü's-Sahbâ ve İkrime rivayetiyle gelen İbn Abbâs hadisidir. İkincisi: İbn Ömer'in hanımını üç talakla boşadığını, Nebî aleyhisselâm'ın ona hanımına dönmesini emrettiğini ve bunun onun lehine bir [talak] sayıldığını rivayet eden kimsenin rivayeti üzere İbn Ömer hadisidir. Üçüncüsü: Rukâne'nin hanımını üç talakla boşaması, bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ona hanımına dönmesini emretmesidir; zira ric'at (geri dönme) ancak bir talakın vuku bulmasını gerektirir. Bu hadislere verilecek cevap ise Tahâvî'nin zikrettiği şu husustur: Saîd b. Cübeyr, Mücâhid, Atâ, Amr b. Dînâr, Mâlik b. el-Hüveyris, Muhammed b. İyâs b. el-Bükeyr ve Nu'mân b. Ebî Ayyâş; İbn Abbâs'tan, hanımını üç talakla boşayan kimse hakkında, 'Rabbine isyan etmiş, hanımı kendisinden bâin olmuş (ayrılmış) olur ve [kadın başka] bir koca ile [evlenmedikçe] onunla evlenemez' şeklinde rivayet etmişlerdir. Bu imamların İbn Abbâs'tan cemaate (cumhura) muvafık olarak rivayet ettikleri bu hususta, Tâvûs ve diğerlerinin rivayetinin zayıflığına delalet eden bir yön vardır; zira İbn Abbâs kendi şahsi görüşü uğruna sahabeye muhalefet edecek değildir. İbn Abdilber şöyle demiştir: 'Tâvûs'un rivayeti vehim ve hatadır; Hicaz, Şam, Irak, Maşrık ve Mağrib beldelerinin fakihlerinden hiçbiri buna iltifat etmemiştir. Ebü's-Sahbâ'nın ise İbn Abbâs'ın mevâlîsi arasında tanınmadığı söylenmiştir.' Kādî Ebü'l-Velîd el-Bâcî şöyle demiştir: 'Bana göre İbn Tâvûs'tan bu hususta gelen rivayet sahihtir. Zira ondan Ma'mer, İbn Cüreyc ve başkaları gibi imamlar rivayet etmiştir; İbn Tâvûs ise bir imamdır. İşaret ettikleri hadis ise şudur:'

مَا رَوَاهُ ابْنُ طَاوُسٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ الطَّلَاقُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَبِي بَكْرٍ وَسَنَتَيْنِ مِنْ خِلَافَةِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ طلاق الثلاث واحدة، فقأ عُمَرُ ﵁: إِنَّ النَّاسَ قَدِ اسْتَعْجَلُوا فِي أَمْرٍ كَانَتْ لَهُمْ فِيهِ أَنَاةٌ، فَلَوْ أَمْضَيْنَاهُ عَلَيْهِمْ! فَأَمْضَاهُ عَلَيْهِمْ. وَمَعْنَى الْحَدِيثِ أَنَّهُمْ كَانُوا يُوقِعُونَ طَلْقَةً وَاحِدَةً بَدَلَ إِيقَاعِ النَّاسِ الْآنَ ثَلَاثَ تَطْلِيقَاتٍ، وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا التَّأْوِيلِ أَنَّ عُمَرَ قَالَ: إِنَّ النَّاسَ قَدِ اسْتَعْجَلُوا فِي أَمْرٍ كَانَتْ لَهُمْ فِيهِ أَنَاةٌ، فَأَنْكَرَ عَلَيْهِمْ أَنْ أَحْدَثُوا فِي الطَّلَاقِ اسْتِعْجَالَ أَمْرٍ كَانَتْ لَهُمْ فِيهِ أَنَاةٌ، فَلَوْ كان ذلك حالهم فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ فِي زَمَنِ النَّبِيِّ ﷺ مَا قَالَهُ، وَلَا عَابَ عَلَيْهِمْ أَنَّهُمُ اسْتَعْجَلُوا فِي أَمْرٍ كَانَتْ لَهُمْ فِيهِ أَنَاةٌ. وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا التَّأْوِيلِ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ غَيْرِ طَرِيقٍ أَنَّهُ أَفْتَى بِلُزُومِ الطَّلَاقِ الثَّلَاثِ لِمَنْ أَوْقَعَهَا مُجْتَمِعَةٌ، فَإِنْ كَانَ هَذَا مَعْنَى حَدِيثِ ابْنِ طَاوُسٍ فَهُوَ الَّذِي قُلْنَاهُ، وَإِنْ حُمِلَ حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ عَلَى مَا يَتَأَوَّلُ فِيهِ من لا يعبأ بقول فَقَدْ رَجَعَ ابْنُ عَبَّاسٍ إِلَى قَوْلِ الْجَمَاعَةِ وَانْعَقَدَ بِهِ الْإِجْمَاعُ، وَدَلِيلُنَا مِنْ جِهَةِ الْقِيَاسِ أَنَّ هَذَا طَلَاقٌ أَوْقَعَهُ مَنْ يَمْلِكُهُ فَوَجَبَ أَنْ يَلْزَمَهُ، أَصْلُ ذَلِكَ إِذَا أَوْقَعَهُ مُفْرَدًا". قُلْتُ: مَا تَأَوَّلَهُ الْبَاجِيُّ هُوَ الَّذِي ذَكَرَ مَعْنَاهُ الْكِيَا الطَّبَرِيُّ عَنْ عُلَمَاءِ الْحَدِيثِ، أَيْ إِنَّهُمْ كَانُوا يُطَلِّقُونَ طَلْقَةً وَاحِدَةً هَذَا الَّذِي يُطَلِّقُونَ ثَلَاثًا، أَيْ مَا كَانُوا يُطَلِّقُونَ فِي كُلِّ قُرْءٍ طَلْقَةً، وَإِنَّمَا كَانُوا يُطَلِّقُونَ فِي جَمِيعِ الْعِدَّةِ وَاحِدَةً إِلَى أَنْ تَبِينَ وَتَنْقَضِيَ الْعِدَّةُ. وَقَالَ الْقَاضِي أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْوَهَّابِ: مَعْنَاهُ أَنَّ النَّاسَ كَانُوا يَقْتَصِرُونَ عَلَى طَلْقَةٍ وَاحِدَةٍ، ثُمَّ أَكْثَرُوا أَيَّامَ عُمَرَ مِنْ إِيقَاعٍ الثَّلَاثِ. قَالَ الْقَاضِي: وَهَذَا هُوَ الْأَشْبَهُ بِقَوْلِ الرَّاوِي: إِنَّ النَّاسَ فِي أَيَّامِ عُمَرَ اسْتَعْجَلُوا الثَّلَاثَ فَعَجَّلَ عَلَيْهِمْ، مَعْنَاهُ أَلْزَمَهُمْ حُكْمَهَا. وَأَمَّا حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ فَإِنَّ الدَّارَقُطْنِيَّ رَوَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ صُبَيْحٍ عَنْ طَرِيفِ بْنِ نَاصِحٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ الدُّهْنِيِّ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ قَالَ: سَأَلْتُ ابْنَ عُمَرَ عَنْ رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثًا وَهِيَ، حَائِضٌ، فَقَالَ لِي: أَتَعْرِفُ ابْنَ عُمَرَ؟ قُلْتُ: نَعَمْ، قَالَ: طَلَّقْتُ امْرَأَتِي ثَلَاثًا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ [وهى حائض]

...İbn Tâvûs'un babasından, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğidir: O şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devrinde, Ebû Bekir devrinde ve Ömer b. el-Hattâb'ın halifeliğinin ilk iki yılında üç talak bir [talak sayılırdı]. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh: 'İnsanlar, kendileri için mühlet ve teenni bulunan bir hususta acelecilik ettiler; keşke bunu aleyhlerine infaz edip geçerli kılsak!' dedi ve bunu aleyhlerine geçerli kıldı.» Hadisin anlamı şudur: İnsanların şu anda üç talak birden vermelerine karşılık onlar [o dönemde] tek bir talak veriyorlardı. Bu tevilin sıhhatine Ömer'in: 'İnsanlar, kendileri için mühlet ve teenni bulunan bir hususta acelecilik ettiler' sözü delalet etmektedir. Zira Ömer, insanların talakta, kendileri için teenni bulunan bir meselede acele davranmalarını kınamıştır. Şayet İslâm'ın başında, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde durumları böyle olsaydı, bunu söylemez ve kendileri için teenni bulunan bir hususta acelecilik etmelerini ayıplamazdı. Bu tevilin sıhhatine, İbn Abbâs'tan birden çok yolla rivayet edilen, üç talakı bir arada veren kimseye üçünün de bağlayıcı olacağına dair fetva vermiş olması da delalet eder. Şayet İbn Tâvûs hadisinin manası bu ise zaten bizim söylediğimizdir. Eğer İbn Abbâs hadisi, sözüne itibar edilmeyen kimselerin tevil ettiği şekilde anlaşılacak olursa, İbn Abbâs [daha sonra] cemaatin (cumhurun) görüşüne rücu etmiş ve böylece icma gerçekleşmiştir. Kıyas yönünden delilimiz ise şudur: Bu, boşamaya malik olan kişinin verdiği bir talaktır; dolayısıyla tek başına verildiğinde geçerli olması aslına binaen, [üçünün birden] ona lüzum etmesi vacip olur.” Derim ki: el-Bâcî'nin yaptığı bu tevil, el-Kiyâ et-Taberî'nin hadis âlimlerinden naklettiği mananın aynısıdır. Yani insanların [şimdi] üç talak vermelerine mukabil onlar tek bir talak verirlerdi; yani her temizlik müddetinde bir talak vermiyor, bilakis bütün iddet boyunca, kadın bâin olup iddeti bitinceye kadar yalnızca tek bir talak veriyorlardı. Kādî Ebû Muhammed Abdülvehhâb şöyle demiştir: "Bunun manası; insanların [önceleri] tek bir talakla yetinmeleridir, daha sonra Ömer devrinde üç talakı birden vermeyi çoğalttılar." Kādî dedi ki: "Bu, ravinin şu sözüne en uygun olanıdır: 'Ömer devrinde insanlar üç talakta aceleci davrandılar, o da bunu aleyhlerine infaz etti', yani hükmünü onlara bağlayıcı kıldı." İbn Ömer hadisine gelince; Dârekutnî, Ahmed b. Sabîh'ten, o Tarîf b. Nâsıh'tan, o Muâviye b. Ammâr ed-Duhnî'den, o Ebü'z-Zübeyr'den şöyle rivayet etmiştir: İbn Ömer'e hanımını hayızlı iken üç talakla boşayan bir adamın durumunu sordum. Bana: "İbn Ömer'i tanır mısın?" dedi. Ben de: "Evet" dedim. Şöyle dedi: "Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devrinde hanımımı [hayızlı iken] üç talakla boşadım...

فَرَدَّهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى السُّنَّةِ. فَقَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: كُلُّهُمْ مِنَ الشِّيعَةِ، وَالْمَحْفُوظُ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَاحِدَةً فِي الْحَيْضِ. قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ: وَكَانَ تَطْلِيقُهُ إِيَّاهَا فِي الْحَيْضِ وَاحِدَةً غَيْرَ أَنَّهُ خَالَفَ السُّنَّةَ. وَكَذَلِكَ قَالَ صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ وَمُوسَى بْنُ عُقْبَةَ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ أُمَيَّةَ وَلَيْثُ بْنُ سَعْدٍ وَابْنُ أَبِي ذِئْبٍ وَابْنُ جُرَيْجٍ وَجَابِرٌ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ نَافِعٍ: أَنَّ ابْنَ عُمَرَ طَلَّقَ تَطْلِيقَةً وَاحِدَةً. وَكَذَا قَالَ الزُّهْرِيُّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ وَيُونُسُ ابن جُبَيْرٍ وَالشَّعْبِيُّ وَالْحَسَنُ. وَأَمَّا حَدِيثُ رُكَانَةَ فَقِيلَ: إِنَّهُ حَدِيثٌ مُضْطَرِبٌ مُنْقَطِعٌ، لَا يَسْتَنِدُ مِنْ وَجْهٍ يُحْتَجُّ بِهِ، رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنْ بَعْضِ، بَنِي أَبِي رَافِعٍ، وَلَيْسَ فِيهِمْ مَنْ يُحْتَجُّ بِهِ، عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَالَ فِيهِ: إِنَّ رُكَانَةَ بْنَ عَبْدِ يَزِيدَ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثًا، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" أَرْجِعْهَا". وَقَدْ رَوَاهُ أَيْضًا مِنْ طُرُقٍ عَنْ نَافِعِ بْنِ عُجَيْرٍ أَنَّ رُكَانَةَ بْنَ عَبْدِ يَزِيدَ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ الْبَتَّةَ فَاسْتَحْلَفَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَا أَرَادَ بِهَا؟ فَحَلَفَ مَا أَرَادَ إِلَّا وَاحِدَةً، فَرَدَّهَا إليه. فهذا اضطراب في الاسم والفعل، ويحتج بِشَيْءٍ مِنْ مِثْلِ هَذَا. قُلْتُ: قَدْ أَخْرَجَ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ طُرُقٍ الدَّارَقُطْنِيُّ فِي سُنَنِهِ، قَالَ فِي بَعْضِهَا:" حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ مِرْدَاسٍ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ السِّجِسْتَانِيُّ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ وَأَبُو ثَوْرٍ إِبْرَاهِيمُ بْنُ خَالِدٍ الْكَلْبِيُّ وَآخَرُونَ قَالُوا: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِيسَ الشَّافِعِيُّ حَدَّثَنِي عَمِّي مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ شَافِعٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ السَّائِبِ عَنْ نَافِعِ بْنِ عُجَيْرِ بْنِ عَبْدِ يَزِيدَ: أَنَّ رُكَانَةَ بْنَ عَبْدِ يَزِيدَ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ سُهَيْمَةَ الْمُزَنِيَّةَ الْبَتَّةَ، فَأَخْبَرَ النَّبِيَّ ﷺ بِذَلِكَ، فَقَالَ: وَاللَّهِ مَا أَرَدْتُ إِلَّا وَاحِدَةً، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" وَاللَّهِ مَا أَرَدْتَ إِلَّا وَاحِدَةً"؟ فَقَالَ رُكَانَةُ: وَاللَّهِ مَا أَرَدْتُ بِهَا إِلَّا وَاحِدَةً، فَرَدَّهَا إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَطَلَّقَهَا الثَّانِيَةَ فِي زَمَانِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَالثَّالِثَةَ فِي زَمَانِ عُثْمَانَ. قَالَ أَبُو دَاوُدَ: هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ". فَالَّذِي صَحَّ مِنْ حَدِيثِ رُكَانَةَ أَنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ الْبَتَّةَ لَا ثَلَاثًا، وَطَلَاقُ الْبَتَّةَ قَدِ اخْتُلِفَ فِيهِ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فَسَقَطَ الِاحْتِجَاجُ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وقال أبو عمر:

Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kadını sünnete döndürdü. Dârekutnî şöyle demiştir: "Bunların hepsi Şîa'dandır. Mahfûz olan rivayet ise İbn Ömer'in karısını hayız halindeyken bir talakla boşadığıdır." Ubeydullah da şöyle demiştir: "Onun karısını hayızken boşaması bir talaktı; ancak o sünnete aykırı davranmıştı." Sâlih b. Keysân, Mûsâ b. Ukbe, İsmâil b. Ümeyye, Leys b. Sa'd, İbn Ebî Zi'b, İbn Cüreyc, Câbir ve İsmâil b. İbrâhîm b. Ukbe de Nâfi'den naklen İbn Ömer'in bir tek talakla boşadığını söylemişlerdir. ez-Zührî'nin Sâlim'den, onun da babasından rivayeti ile Yûnus b. Cübeyr, eş-Şa'bî ve el-Hasan'ın kavilleri de bu doğrultudadır. Rukâne hadisine gelince; bunun muzdarip ve münkati' bir hadis olduğu, kendisiyle ihticac edilecek (delil getirilecek) bir vecihten isnadının bulunmadığı söylenmiştir. Ebû Dâvûd bunu İbn Cüreyc'in rivayetinden, Ebû Râfi' oğullarından biri -ki onların içinde kendisiyle ihticac edilecek kimse yoktur- vasıtasıyla İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletmiştir. Bu rivayette şöyle demiştir: Rukâne b. Abdi Yezîd karısını üç talakla boşadı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Onu geri al» buyurdu. Bunu ayrıca farklı tariklerden Nâfi' b. Uceyr'den de rivayet etmiştir ki Rukâne b. Abdi Yezîd karısını bette (kesin/dönüşsüz) talakı ile boşamış, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ona bununla neyi kastettiğine dair yemin ettirmişti. Rukâne sadece bir talakı kastettiğine yemin edince, kadını ona geri döndürdü. İşte bu, hem isimde hem fiilde bir ızdıraptır (çelişkidir); böyle bir şeyle ihticac olunamaz. Derim ki: Bu hadisi Dârekutnî de Sünen'inde muhtelif yollardan tahric etmiştir. Bir kısmında şöyle demiştir: "Bize Muhammed b. Yahyâ b. Mirdâs anlattı, bize Ebû Dâvûd es-Sicistânî anlattı, bize Ahmed b. Amr b. es-Serh, Ebû Sevr İbrâhîm b. Hâlid el-Kelbî ve başkaları anlattılar, dediler ki: Bize Muhammed b. İdrîs eş-Şâfiî anlattı, bana amcam Muhammed b. Alî b. Şâfi', Abdullah b. Alî b. es-Sâib'den, o da Nâfi' b. Uceyr b. Abdi Yezîd'den anlattı: Rukâne b. Abdi Yezîd, karısı Süheyme el-Müzeniyye'yi bette talakı ile boşadı ve durumu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber verdi. Ardından: 'Vallahi sadece bir talakı kastettim' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Vallahi sadece bir talakı mı kastettin?» buyurdu. Rukâne: 'Vallahi onunla sadece bir talakı kastettim' deyince, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kadını ona geri döndürdü. Rukâne kadını ikinci kez Ömer b. el-Hattâb zamanında, üçüncü kez de Osman zamanında boşadı. Ebû Dâvûd şöyle demiştir: 'Bu sahih bir hadistir.'" Dolayısıyla Rukâne hadisinden sahih olan rivayet; onun karısını üç talakla değil, bette talakı ile boşadığıdır. Bette talakında ise ileride açıklanacağı üzere ihtilaf edilmiştir. Böylece [bununla] ihticac geçersiz kalmıştır, hamd Allah'adır; en doğrusunu Allah bilir. Ebû Ömer şöyle demiştir:

رِوَايَةُ الشَّافِعِيِّ لِحَدِيثِ رُكَانَةَ عَنْ عَمِّهِ أَتَمُّ، وَقَدْ زَادَ زِيَادَةً لَا تَرُدُّهَا الْأُصُولُ، فَوَجَبَ قَبُولُهَا لِثِقَةِ نَاقِلِيهَا، وَالشَّافِعِيُّ وَعَمُّهُ وَجَدُّهُ أَهْلُ بَيْتِ رُكَانَةَ، كُلُّهُمْ مِنْ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ وَهُمْ أَعْلَمُ بِالْقِصَّةِ الَّتِي عَرَضَتْ لَهُمْ. فَصْلٌ- ذَكَرَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُغِيثٍ الطُّلَيْطِلِيُّ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فِي وَثَائِقِهِ فَقَالَ: الطَّلَاقُ يَنْقَسِمُ عَلَى ضَرْبَيْنِ: طَلَاقُ سُنَّةٍ، وَطَلَاقُ بِدْعَةٍ. فَطَلَاقُ السُّنَّةِ هُوَ الْوَاقِعُ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي نَدَبَ الشَّرْعُ إِلَيْهِ. وَطَلَاقُ الْبِدْعَةِ نَقِيضُهُ، وَهُوَ أَنْ يُطَلِّقَهَا فِي حَيْضٍ أَوْ نِفَاسٍ أَوْ ثَلَاثًا فِي كَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ، فَإِنْ فَعَلَ لَزِمَهُ الطَّلَاقُ. ثُمَّ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ بَعْدَ إِجْمَاعِهِمْ عَلَى أَنَّهُ مُطَلِّقٌ، كَمْ يَلْزَمُهُ مِنَ الطَّلَاقِ، فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَابْنُ مَسْعُودٍ: يَلْزَمُهُ طَلْقَةٌ وَاحِدَةٌ، وَقَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَقَالَ: قَوْلُهُ ثَلَاثًا لَا مَعْنَى لَهُ لِأَنَّهُ لَمْ يُطَلِّقْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَإِنَّمَا يَجُوزُ قَوْلُهُ فِي ثَلَاثٍ إِذَا كَانَ مُخْبِرًا عَمَّا مَضَى فَيَقُولُ: طَلَّقْتُ ثَلَاثًا فَيَكُونُ مُخْبِرًا عَنْ ثَلَاثَةِ أَفْعَالٍ كَانَتْ مِنْهُ فِي ثَلَاثَةِ أَوْقَاتٍ، كَرَجُلٍ قَالَ: قَرَأْتُ أَمْسَ سُورَةَ كَذَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَذَلِكَ يَصِحُّ، وَلَوْ قَرَأَهَا مَرَّةً وَاحِدَةً فَقَالَ: قَرَأْتُهَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ كَانَ كَاذِبًا. وَكَذَلِكَ لَوْ حَلَفَ بِاللَّهِ ثَلَاثًا يُرَدِّدُ الْحَلِفَ كَانَتْ ثَلَاثَةَ أَيْمَانٍ، وَأَمَّا لَوْ حَلَفَ فَقَالَ: أَحْلِفُ بِاللَّهِ ثَلَاثًا لَمْ يَكُنْ حَلَفَ إِلَّا يَمِينًا واحدة والطلاق مثله. وقال الزُّبَيْرُ بْنُ الْعَوَّامِ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ. وَرُوِّينَا ذَلِكَ كُلَّهُ عَنِ ابْنِ وَضَّاحٍ، وَبِهِ قَالَ مِنْ شُيُوخِ قُرْطُبَةَ ابْنُ زِنْبَاعٍ شَيْخُ هَدْيٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ تَقِيِّ بْنِ مَخْلَدٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ السَّلَامِ الْحَسَنِيُّ فَرِيدُ وَقْتِهِ وَفَقِيهُ عَصْرِهِ وَأَصْبَغُ بْنُ الْحُبَابِ وَجَمَاعَةٌ سِوَاهُمْ. وَكَانَ مِنْ حُجَّةِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى فَرَّقَ فِي كِتَابِهِ لَفْظَ الطَّلَاقِ فَقَالَ عَزَّ اسْمُهُ:" الطَّلاقُ مَرَّتانِ" يُرِيدُ أَكْثَرَ الطَّلَاقِ الَّذِي يَكُونُ بَعْدَهُ الْإِمْسَاكُ بِالْمَعْرُوفِ وَهُوَ الرَّجْعَةُ فِي الْعِدَّةِ. وَمَعْنَى قَوْلِهِ:" أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ" يُرِيدُ تَرْكَهَا بِلَا ارْتِجَاعٍ حَتَّى تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا، وَفِي ذَلِكَ إِحْسَانٌ إِلَيْهَا إِنْ وَقَعَ نَدَمٌ بَيْنَهُمَا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذلِكَ أَمْراً ". يُرِيدُ النَّدَمَ عَلَى الْفُرْقَةِ وَالرَّغْبَةَ فِي الرَّجْعَةِ، وَمَوْقِعُ الثَّلَاثِ غَيْرُ حَسَنٍ، لِأَنَّ فِيهِ تَرْكُ الْمَنْدُوحَةِ الَّتِي وَسَّعَ اللَّهُ بِهَا وَنَبَّهَ عَلَيْهَا، فَذِكْرُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ الطَّلَاقَ مُفَرَّقًا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ إِذَا جُمِعَ أنه لفظ

Şâfiî'nin Rukâne hadisini amcasından rivayeti daha tamdır; ayrıca o, usul [kuralları]nın reddetmeyeceği bir ziyadede bulunmuştur. Dolayısıyla ravilerinin güvenilirliğinden ötürü bu ziyadenin kabul edilmesi vaciptir. Şâfiî, amcası ve dedesi, Rukâne'nin hane halkındandır; hepsi de Abdülmuttalib b. Abdümenâf oğullarındandır ve başlarına gelen bu hadiseyi en iyi bilenler de onlardır. [BÖLÜM]- Ahmed b. Muhammed b. Muğîs et-Tuleytılî, el-Vesâik adlı eserinde bu meseleyi zikrederek şöyle demiştir: Talak iki kısma ayrılır: Sünnet talakı ve bid'at talakı. Sünnet talakı, şeriatın teşvik ettiği şekilde vuku bulanıdır. Bid'at talakı ise bunun zıddıdır; o da kadını hayız veya nifas halindeyken yahut tek bir sözle üç talakla boşamasıdır. Eğer böyle yaparsa talak gerçekleşmiş olur. Daha sonra ilim ehli, onun boşamış olduğu hususunda icma ettikten sonra, kendisine kaç talakın gerekeceği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Ali b. Ebî Tâlib ve İbn Mes'ûd: 'Ona bir talak gerekir' demişlerdir; İbn Abbâs da aynı görüşü belirtmiş ve şöyle demiştir: 'Onun «üç» demesinin bir anlamı yoktur; çünkü o, üç defa boşamış değildir. Bir kimsenin «üç» demesi, ancak geçmişte olan bir şeyi haber veriyorsa caiz olur; nitekim «Üç defa boşadım» derse, üç ayrı vakitte kendisinden sadır olan üç fiili haber vermiş olur. Tıpkı bir kimsenin «Dün falan sureyi üç defa okudum» demesi gibi ki bu sahihtir; fakat o sureyi bir defa okuduğu halde «Onu üç defa okudum» derse yalancı olur. Aynı şekilde Allah adına peş peşe yeminini tekrarlayarak üç defa yemin etse, bu üç yemin olur. Fakat yemin edip de «Allah adına üç yeminle yemin ediyorum» derse, yalnızca bir yemin etmiş sayılır; talak da bunun gibidir.' Zübeyr b. el-Avvâm ve Abdurrahman b. Avf da böyle söylemiştir. Bütün bunları bize İbn Vaddâh rivayet etmiştir. Kurtuba meşâyıhından hidayet ve istikamet ehli İbn Zinbâ', Muhammed b. Takî b. Mahled, çağının eşsizi ve asrının fakihi Muhammed b. Abdisselâm el-Hasenî, Asbağ b. el-Hubâb ve bunlardan başka bir topluluk da bu görüşü benimsemiştir. İbn Abbâs'ın delillerinden biri de Allah Teâlâ'nın kitabında talak lafzını ayrı ayrı zikretmiş olmasıdır; nitekim O [şöyle] buyurmuştur: { الطَّلاقُ مَرَّتانِ } “Boşama iki defadır”. Bununla, ardından maruf ve meşru ölçülerle tutmanın —ki bu da iddet süresi içindeki ric'attir (geri dönüştür)— mümkün olduğu talakın azamisini kastetmektedir. O'nun { أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } “...ya da güzellikle salıvermektir” buyruğunun anlamı ise iddeti bitene kadar ona geri dönmeksizin kadını serbest bırakmayı murad etmesidir. Bunda, eğer aralarında bir pişmanlık meydana gelirse kadına karşı bir ihsan ve iyilik vardır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذلِكَ أَمْراً } “Bilemezsin, belki Allah bundan sonra yeni bir durum ortaya çıkarır”. [Ayet], ayrılığa pişman olmayı ve geri dönme arzusunu kastetmektedir. Üç talakı bir anda vermek ise güzel değildir; zira bunda Allah'ın tanıdığı ve dikkat çektiği geniş imkânı terk etmek vardır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın talakı ayrı ayrı zikretmesi, bir arada toplandığında tek bir lafız

وَاحِدٌ، وَقَدْ يُخَرَّجُ بِقِيَاسٍ مِنْ غَيْرِ مَا مَسْأَلَةٍ مِنَ الْمُدَوَّنَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ، مِنْ ذَلِكَ قَوْلُ الْإِنْسَانِ: مَالِي صَدَقَةٌ فِي الْمَسَاكِينِ أَنَّ الثُّلُثَ يُجْزِيهِ مِنْ ذَلِكَ. وَفِي الْإِشْرَافِ لِابْنِ الْمُنْذِرِ: وَكَانَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَطَاوُسٌ وَأَبُو الشَّعْثَاءِ وَعَطَاءٌ وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ يَقُولُونَ: مَنْ طَلَّقَ الْبِكْرَ ثَلَاثًا فَهِيَ وَاحِدَةٌ. قُلْتُ: وَرُبَّمَا اعْتَلُّوا فَقَالُوا: غَيْرُ الْمَدْخُولِ بِهَا لَا عِدَّةَ عَلَيْهَا، فَإِذَا قَالَ: أَنْتِ طَالِقٌ ثَلَاثًا فَقَدْ بَانَتْ بِنَفْسِ فَرَاغِهِ مِنْ قَوْلِهِ: أَنْتِ طَالِقٌ، فَيَرِدُ" ثَلَاثًا" عَلَيْهَا وَهَى بَائِنٌ فَلَا يُؤَثِّرُ شَيْئًا، وَلِأَنَّ قَوْلَهُ: أَنْتِ طَالِقٌ مُسْتَقِلٌّ بِنَفْسِهِ، فَوَجَبَ أَلَّا تَقِفَ الْبَيْنُونَةُ فِي غَيْرِ الْمَدْخُولِ بِهَا عَلَى مَا يَرِدُ بَعْدَهُ، أَصْلُهُ إِذَا قَالَ: أَنْتِ طَالِقٌ. السَّادِسَةُ- اسْتَدَلَّ الشَّافِعِيُّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ" وَقَوْلِهِ:" أَوْ- سَرِّحُوهُنَّ " عَلَى أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ مِنْ صَرِيحِ الطَّلَاقِ. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هَذَا الْمَعْنَى، فَذَهَبَ الْقَاضِي أَبُو مُحَمَّدٍ إِلَى أَنَّ الصَّرِيحَ مَا تَضَمَّنَ لَفْظَ الطَّلَاقِ عَلَى أَيِّ وَجْهٍ، مِثْلَ أَنْ يَقُولَ: أَنْتِ طَالِقٌ، أَوْ أَنْتِ مُطَلَّقَةٌ، أَوْ قَدْ طَلَّقْتُكِ، أَوِ الطَّلَاقُ لَهُ لَازِمٌ، وَمَا عَدَا ذَلِكَ مِنْ أَلْفَاظِ الطَّلَاقِ مِمَّا يُسْتَعْمَلُ فِيهِ فَهُوَ كِنَايَةٌ، وَبِهَذَا قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ. وَقَالَ الْقَاضِي أَبُو الْحَسَنِ: صَرِيحُ أَلْفَاظِ الطَّلَاقِ كَثِيرَةٌ، وَبَعْضُهَا أَبْيَنُ مِنْ بَعْضٍ: الطَّلَاقُ وَالسَّرَاحُ وَالْفِرَاقُ وَالْحَرَامُ وَالْخَلِيَّةُ وَالْبَرِّيَّةُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: الصَّرِيحُ ثَلَاثَةُ أَلْفَاظٍ، وَهُوَ مَا وَرَدَ بِهِ الْقُرْآنُ مِنْ لَفْظِ الطَّلَاقِ وَالسَّرَاحِ وَالْفِرَاقِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" أَوْ فارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ " وَقَالَ:" أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ" وَقَالَ:" فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ". قُلْتُ: وَإِذَا تَقَرَّرَ هَذَا فَالطَّلَاقُ عَلَى ضَرْبَيْنِ: صَرِيحٌ وَكِنَايَةٌ، فَالصَّرِيحُ مَا ذَكَرْنَا، وَالْكِنَايَةُ مَا عَدَاهُ، وَالْفَرْقُ بَيْنَهُمَا أَنَّ الصَّرِيحَ لَا يَفْتَقِرُ إِلَى نِيَّةٍ، بَلْ بِمُجَرَّدِ اللَّفْظِ يَقَعُ الطَّلَاقُ، وَالْكِنَايَةُ تَفْتَقِرُ إِلَى نِيَّةٍ، وَالْحُجَّةُ لِمَنْ قَالَ: إِنَّ الْحَرَامَ وَالْخَلِيَّةَ وَالْبَرِّيَّةَ مِنْ صَرِيحِ الطَّلَاقِ كَثْرَةُ اسْتِعْمَالِهَا فِي الطَّلَاقِ حَتَّى عُرِفَتْ بِهِ، فَصَارَتْ بَيِّنَةً وَاضِحَةً فِي إِيقَاعِ الطَّلَاقِ، كَالْغَائِطِ الَّذِي وُضِعَ لِلْمُطْمَئِنِّ مِنَ الْأَرْضِ، ثُمَّ اسْتُعْمِلَ عَلَى وَجْهِ الْمَجَازِ فِي إِتْيَانِ قَضَاءِ الْحَاجَةِ، فَكَانَ فِيهِ أبين

...birdir. el-Müdevvene'deki birden fazla meseleden buna delalet eden kıyaslar çıkarılabilir. Bunlardan biri, kişinin: «Malım yoksullara sadaka olsun» demesidir ki bunun üçte birini vermesi kendisine yeterli olur. İbnü'l-Münzir'in el-İşrâf adlı eserinde şöyle geçer: Saîd b. Cübeyr, Tâvûs, Ebu'ş-Şa'sâ, Atâ ve Amr b. Dînâr şöyle diyorlardı: «Kim bâkire (zifafa girilmemiş) kadını üç talakla boşarsa, bu bir [talak]tır.» Derim ki: Onlar gerekçe gösterip şöyle de demiş olabilirler: Zifafa girilmemiş kadının iddeti yoktur. Dolayısıyla [koca] «Sen üç talakla boşsun» dediğinde, daha «Sen boşsun» sözünü tamamladığı anda kadın bâin (kesin olarak boşanmış) olur. Dolayısıyla «üç» ifadesi kadın bâin olduktan sonra ona yönelmiş olur ve hiçbir hüküm ifade etmez. Çünkü onun «Sen boşsun» sözü kendi başına müstakil [bir cümle]dir. Bu sebeple zifafa girilmemiş kadındaki bâin olma durumunun kendisinden sonra gelecek olan şeye bağlı olmaması gerekir; bunun aslı da [sadece] «Sen boşsun» dediği durumdur. Altıncı [Mesele]- Şâfiî, Yüce Allah'ın: { أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ } “ya da güzellikle salıvermektir” ve { أَوْ سَرِّحُوهُنَّ } “veya onları [güzellikle] serbest bırakın” buyruklarını bu lafzın sarih (açık) talak lafızlarından olduğuna delil getirmiştir. Âlimler bu anlamda ihtilaf etmişlerdir: Kâdı Ebû Muhammed, hangi şekilde olursa olsun talak lafzını içeren sözlerin sarih olduğu görüşüne varmıştır; tıpkı kişinin «Sen boşsun», «Sen boşanmışsın», «Seni boşadım» veya «Talak ona vaciptir / gereklidir» demesi gibi. Bunun dışındaki talak için kullanılan lafızlar ise kinayedir. Ebû Hanîfe de bu görüştedir. Kâdı Ebu'l-Hasan ise şöyle demiştir: Sarih talak lafızları çoktur, bazısı bazısından daha açıktır: Talâk (boşama), serâh (salıverme), firâk (ayrılma), harâm, haliyye (ilişkisiz) ve beriyye (bağı kopmuş). Şâfiî ise şöyle demiştir: Sarih lafızlar üçtür; bunlar Kur'an'da geçen talâk, serâh ve firâk lafızlarıdır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَوْ فَارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ } “yahut güzellikle onlardan ayrılın”, { أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ } “ya da güzellikle salıvermektir” ve { فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ } “onları iddetlerini gözeterek boşayın”. Derim ki: Bu sabit olduğuna göre talak iki kısımdır: Sarih ve kinaye. Sarih zikrettiğimizdir, kinaye ise bunun dışındakilerdir. İkisi arasındaki fark şudur: Sarih niyet gerektirmez, bilakis sadece lafızla talak vaki olur. Kinaye ise niyete muhtaçtır. Harâm, haliyye ve beriyye kelimelerinin sarih talaktan olduğunu söyleyenlerin hücceti (delili), bunların talakta çokça kullanılması ve bununla tanınmış olmasıdır. Böylece talakın vukuunda açık ve net hale gelmiştir; tıpkı [aslında] düzlük ve alçak yer için konulmuş olan «gâit» kelimesinin, daha sonra mecaz yoluyla abdest bozma/ihtiyaç giderme anlamında kullanılıp bunda daha açık...

وَأَظْهَرَ وَأَشْهَرَ مِنْهُ فِيمَا وُضِعَ لَهُ، وَكَذَلِكَ فِي مَسْأَلَتِنَا مِثْلُهُ. ثُمَّ إِنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ قَدْ قَالَ:" لَوْ كَانَ الطَّلَاقُ أَلْفًا مَا أَبْقَتِ الْبَتَّةَ مِنْهُ شَيْئًا، فَمَنْ قَالَ: الْبَتَّةَ، فَقَدْ رَمَى الْغَايَةَ الْقُصْوَى" أَخْرَجَهُ مَالِكٌ. وَقَدْ رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: الْخَلِيَّةُ وَالْبَرِّيَّةُ وَالْبَتَّةُ وَالْبَائِنُ وَالْحَرَامُ ثَلَاثٌ، لَا تَحِلُّ لَهُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ. وَقَدْ جَاءَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّ الْبَتَّةَ ثَلَاثٌ، مِنْ طَرِيقٍ فِيهِ لِينٌ، خَرَّجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ وَسَيَأْتِي عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. السَّابِعَةُ- لَمْ يَخْتَلِفِ الْعُلَمَاءُ فِيمَنْ قَالَ لِامْرَأَتِهِ: قَدْ طَلَّقْتُكِ، إِنَّهُ مِنْ صَرِيحِ الطَّلَاقِ فِي الْمَدْخُولِ بِهَا وَغَيْرِ الْمَدْخُولِ بِهَا، فَمَنْ قَالَ لِامْرَأَتِهِ: أَنْتِ طَالِقٌ فَهِيَ وَاحِدَةٌ إِلَّا أَنْ يَنْوِيَ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ. فَإِنْ نَوَى اثْنَتَيْنِ أَوْ ثَلَاثًا لَزِمَهُ مَا نَوَاهُ، فَإِنْ لَمْ يَنْوِ شَيْئًا فَهِيَ وَاحِدَةٌ تَمْلِكُ الرَّجْعَةَ. وَلَوْ قَالَ: أَنْتِ طَالِقٌ، وَقَالَ: أَرَدْتُ مِنْ وَثَاقٍ لَمْ يُقْبَلْ قَوْلُهُ وَلَزِمَهُ، إِلَّا أَنْ يَكُونَ هُنَاكَ مَا يَدُلُّ عَلَى صِدْقِهِ. وَمَنْ قَالَ: أَنْتِ طَالِقٌ وَاحِدَةً، لَا رَجْعَةَ لِي عَلَيْكِ فَقَوْلُهُ:" لَا رَجْعَةَ لِي عَلَيْكِ" بَاطِلٌ، وَلَهُ الرَّجْعَةُ لِقَوْلِهِ وَاحِدَةً، لِأَنَّ الْوَاحِدَةَ لَا تَكُونُ ثَلَاثًا، فَإِنْ نَوَى بِقَوْلِهِ:" لَا رَجْعَةَ لِي عَلَيْكِ" ثَلَاثًا فَهِيَ ثَلَاثٌ عِنْدَ مَالِكٍ. وَاخْتَلَفُوا فِيمَنْ قَالَ لِامْرَأَتِهِ: قَدْ فَارَقْتُكِ، أَوْ سَرَّحْتُكِ، أَوْ أَنْتِ خَلِيَّةٌ، أَوْ بَرِّيَّةٌ، أَوْ بَائِنٌ، أَوْ حَبْلُكِ عَلَى غَارِبِكِ، أَوْ أَنْتِ عَلَيَّ حَرَامٌ، أَوِ الْحَقِي بِأَهْلِكِ، أَوْ قَدْ وَهَبْتُكِ لِأَهْلِكِ، أَوْ قَدْ خَلَّيْتُ سَبِيلَكِ، أَوْ لَا سَبِيلَ لِي عَلَيْكِ، فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَبُو يُوسُفَ: هُوَ طَلَاقٌ بَائِنٌ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَقَالَ: إِذَا قَالَ الرَّجُلُ لِامْرَأَتِهِ اسْتَقِلِّي بِأَمْرِكِ، أَوْ أَمْرُكِ لَكِ، أَوِ الْحَقِي بِأَهْلِكِ فَقَبِلُوهَا فَوَاحِدَةٌ بَائِنَةٌ. وَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ فِيمَنْ قَالَ لِامْرَأَتِهِ: قَدْ فَارَقْتُكِ، أَوْ سَرَّحْتُكِ، أَنَّهُ مِنْ صَرِيحِ الطَّلَاقِ، كَقَوْلِهِ: أَنْتِ طَالِقٌ. وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ كِنَايَةٌ يُرْجَعُ فِيهَا إِلَى نِيَّةِ قَائِلِهَا، وَيُسْأَلُ مَا أَرَادَ مِنَ الْعَدَدِ، مَدْخُولًا بِهَا كَانَتْ أَوْ غَيْرَ مَدْخُولٍ بِهَا. قَالَ ابْنُ الْمَوَّازِ: وَأَصَحُّ قَوْلَيْهِ فِي الَّتِي لَمْ يُدْخَلْ بِهَا أَنَّهَا وَاحِدَةٌ، إِلَّا أَنْ يَنْوِيَ أَكْثَرَ، وَقَالَهُ ابْنُ الْقَاسِمِ وَابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ. وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ: هِيَ ثَلَاثٌ، وَمِثْلُهُ خلعتك، أو لا ملك لي عليك.

...ve konulduğu anlamda ondan daha açık ve daha meşhurdur; bizim meselemizde de böyledir. Nitekim Ömer b. Abdilazîz şöyle demiştir: "Şayet talak bin [adet] olsaydı 'bette' (kesin boşanma) ondan hiçbir şey bırakmazdı. Dolayısıyla kim 'bette' derse en son sınıra ulaşmış olur." Bunu Mâlik rivayet etmiştir. Dârekutnî de Ali'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Haliye (serbest), beriyye (ilişiği kesik), bette (kesin), bâin (ayrılmış) ve haram lafızları üç [talak]tır; başka bir kocayla evlenmedikçe ona helal olmaz." Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den de zayıf (lîn) bir yolla bettenin üç [talak] olduğuna dair rivayet gelmiştir. Bunu Dârekutnî rivayet etmiştir ve Yüce Allah'ın: { وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً } “Allah'ın ayetlerini eğlenceye almayın” kavlinde inşâallahu teâlâ gelecektir. Yedinci [Mesele]- İlim adamları, karısına: "Seni boşadım" diyen kimse hakkında, bunun gerek zifafa girilmiş gerek zifafa girilmemiş kadın için sarîh (açık) talak olduğu hususunda ihtilaf etmemiştir. Buna göre karısına: "Sen boşsun" diyen kimsenin bu sözü, daha fazlasına niyet etmedikçe bir [talak] sayılır. Şayet ikiye veya üçe niyet ettiyse niyet ettiği şey ona lazım gelir (geçerli olur). Eğer hiçbir şeye niyet etmediyse, bu dönüş hakkı (ric'at) bulunan bir [talak]tır. Şayet "Sen boşsun" der ve ardından "Bağdan [kurtulmayı] kastettim" derse, sözü kabul edilmez ve [talak] ona lazım gelir; meğerki doğru söylediğine delalet eden bir durum bulunsun. Kim de: "Sen bir [talakla] boşsun, sana dönüş hakkım yoktur" derse, onun "Sana dönüş hakkım yoktur" sözü bâtıldır ve "bir" dediği için geri dönme hakkına sahiptir; zira bir, üç olmaz. Ancak "Sana dönüş hakkım yoktur" sözüyle üçe niyet etmişse, Mâlik'e göre bu üç [talak]tır. Karısına: "Senden ayrıldım", yahut "Seni saldım", yahut "Sen serbestsin", yahut "İlişiğin kesiktir", yahut "Bâinsin/ayrıldın", yahut "Yuların boynundadır", yahut "Sen bana haramsın", yahut "Ailene katıl", yahut "Seni ailene bağışladım", yahut "Yolunu serbest bıraktım", yahut "Benim senin üzerinde bir yolum/hakkım yoktur" diyen kimse hakkında ihtilaf etmişlerdir: Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf bunun bâin talak olduğunu söylemişlerdir. İbn Mes'ûd'dan da rivayet edilmiş olup o şöyle demiştir: "Kişi karısına 'Kendi işine bak' yahut 'İşin senin elindedir' yahut 'Ailene katıl' der ve onlar da bunu kabul ederlerse bu, bir bâin [talak]tır." Mâlik'ten karısına: "Senden ayrıldım" veya "Seni saldım" diyen kimse hakkında bunun "Sen boşsun" sözü gibi sarîh talaktan olduğu rivayet edilmiştir. Ondan bunun, söyleyenin niyetine başvurulan bir kinaye olduğu ve -ister zifafa girilmiş olsun ister zifafa girilmemiş olsun- sayı olarak neyi kastettiğinin kendisine sorulacağı da rivayet edilmiştir. İbnü'l-Mevvâz şöyle demiştir: Mâlik'in zifafa girilmemiş kadın hakkındaki iki görüşünden en sahih olanı, daha fazlasına niyet etmedikçe bunun bir [talak] olduğudur; İbnü'l-Kâsım ve İbn Abdilhakem de böyle demiştir. Ebû Yûsuf ise: "O üç [talak]tır; 'Seni boşadım/hul' ettim' yahut 'Senin üzerinde bir mülkiyetim/yetkim kalmadı' sözleri de böyledir" demiştir.

وَأَمَّا سَائِرُ الْكِنَايَاتِ فَهِيَ ثَلَاثٌ عِنْدَ مَالِكٍ فِي كُلِّ مَنْ دُخِلَ بِهَا لَا يُنَوِّي فِيهَا قَائِلَهَا، وَيُنَوِّي فِي غَيْرِ الْمَدْخُولِ بِهَا. فَإِنْ حَلَفَ وَقَالَ أَرَدْتُ وَاحِدَةً كَانَ خَاطِبًا مِنَ الْخُطَّابِ، لِأَنَّهُ لَا يُخَلِّي الْمَرْأَةَ الَّتِي قَدْ دَخَلَ بِهَا زَوْجُهَا وَلَا يُبِينُهَا وَلَا يُبْرِيهَا إِلَّا ثَلَاثُ تَطْلِيقَاتٍ. وَالَّتِي لَمْ يُدْخَلْ بها يخليها ويبريها وبينها الواحدة. وقد روى عن مَالِكٌ وَطَائِفَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ، وَهُوَ قَوْلُ جَمَاعَةٍ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، أَنَّهُ يُنَوِّي فِي هَذِهِ الْأَلْفَاظِ كُلِّهَا وَيَلْزَمُهُ مِنَ الطَّلَاقِ مَا نَوَى. وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ فِي الْبَتَّةَ خَاصَّةً مِنْ بَيْنِ سَائِرِ الْكِنَايَاتِ أَنَّهُ لَا يُنَوِّي فِيهَا لَا فِي الْمَدْخُولِ بِهَا وَلَا فِي غَيْرِ الْمَدْخُولِ بِهَا. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: لَهُ نِيَّتُهُ فِي ذَلِكَ كُلِّهِ، فَإِنْ نَوَى ثَلَاثًا فَهِيَ ثَلَاثٌ، وَإِنْ نَوَى وَاحِدَةً فَهِيَ وَاحِدَةٌ بَائِنَةٌ وَهِيَ أَحَقُّ بِنَفْسِهَا. وَإِنْ نَوَى اثْنَتَيْنِ فَهِيَ وَاحِدَةٌ. وَقَالَ زُفَرُ: إِنْ نَوَى اثْنَتَيْنِ فَهِيَ اثْنَتَانِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: هُوَ فِي ذَلِكَ كُلِّهِ غَيْرُ مُطَلِّقٍ حَتَّى يَقُولَ: أَرَدْتُ بِمَخْرَجِ الْكَلَامِ مِنِّي طَلَاقًا فَيَكُونُ مَا نَوَى. فَإِنْ نَوَى دُونَ الثَّلَاثِ كَانَ رَجْعِيًّا، وَلَوْ طَلَّقَهَا وَاحِدَةً بَائِنَةً كَانَتْ رَجْعِيَّةً. وَقَالَ إِسْحَاقُ: كُلُّ كَلَامٍ يُشْبِهُ الطَّلَاقَ فَهُوَ مَا نَوَى مِنَ الطَّلَاقِ. وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ: هِيَ تَطْلِيقَةٌ رَجْعِيَّةٌ وَلَا يُسْأَلُ عَنْ نِيَّتِهِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ كَانَ لَا يَرَى طَلَاقًا بَائِنًا إِلَّا فِي خُلْعٍ أَوْ إِيلَاءٍ وَهُوَ الْمَحْفُوظُ عَنْهُ، قَالَهُ أَبُو عُبَيْدٍ. وَقَدْ تَرْجَمَ الْبُخَارِيُّ" بَابَ إِذَا قَالَ فَارَقْتُكِ أَوْ سَرَّحْتُكِ أَوِ الْبَرِّيَّةُ أَوِ الْخَلِيَّةُ أَوْ مَا عُنِيَ بِهِ الطَّلَاقُ فَهُوَ عَلَى نِيَّتِهِ". وَهَذَا مِنْهُ إِشَارَةٌ إِلَى قَوْلِ الْكُوفِيِّينَ وَالشَّافِعِيِّ وَإِسْحَاقَ فِي قَوْلِهِ:" أَوْ مَا عُنِيَ بِهِ مِنَ الطَّلَاقِ" وَالْحُجَّةُ فِي ذَلِكَ أَنَّ كُلَّ كَلِمَةٍ تَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ طَلَاقًا أَوْ غَيْرَ طَلَاقٍ فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَلْزَمَ بِهَا الطَّلَاقُ إِلَّا أَنْ يَقُولَ الْمُتَكَلِّمُ: إِنَّهُ أَرَادَ بِهَا الطَّلَاقَ فَيَلْزَمُهُ ذَلِكَ بِإِقْرَارِهِ، وَلَا يَجُوزُ إِبْطَالُ النِّكَاحِ لِأَنَّهُمْ قَدْ أَجْمَعُوا عَلَى صِحَّتِهِ بِيَقِينٍ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَاخْتَلَفَ قَوْلُ مَالِكٍ فِي مَعْنَى قَوْلِ الرَّجُلِ لِامْرَأَتِهِ: اعْتَدِّي، أَوْ قَدْ خَلَّيْتُكِ، أَوْ حَبْلُكِ عَلَى غَارِبِكِ، فَقَالَ مَرَّةً: لَا يُنَوِّي فِيهَا وَهِيَ ثَلَاثٌ. وَقَالَ مَرَّةً: يُنَوِّي فِيهَا كُلِّهَا، فِي الْمَدْخُولِ بِهَا وَغَيْرِ الْمَدْخُولِ بِهَا، وَبِهِ أَقُولُ. قُلْتُ: مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْجُمْهُورُ، وَمَا رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ يُنَوِّي فِي هَذِهِ الْأَلْفَاظِ وَيُحْكَمُ عَلَيْهِ بِذَلِكَ هُوَ الصَّحِيحُ، لِمَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الدَّلِيلِ، وَلِلْحَدِيثِ الصَّحِيحِ الَّذِي خَرَّجَهُ أَبُو دَاوُدَ

Diğer kinayelere gelince; Mâlik'e göre zifafa girilmiş olan her kadın hakkında bunlar üç [talak]tır, söyleyenin niyetine bakılmaz; zifafa girilmemiş kadın hakkında ise niyetine başvurulur. Şayet yemin edip 'Bir taneyi kastettim' derse, tâliplerden bir tâlip olur. Çünkü kocası kendisiyle zifafa girmiş olan kadını ancak üç talak tamamen serbest bırakır, bâin kılar ve ilişkisini keser. Zifafa girilmemiş olanı ise tek bir [talak] serbest bırakır, ilişkisini keser ve bâin kılar. Mâlik'ten ve ashabından bir gruptan rivayet edildiğine göre —ki bu Medine ehlinden bir cemaatin de görüşüdür— bu lafızların tamamında adamın niyetine başvurulur ve niyet ettiği talak miktarı kendisine lazım gelir. Diğer kinayeler arasından özellikle 'bette' lafzı hakkında ise Mâlik'ten, zifafa girilmiş olanda da zifafa girilmemiş olanda da niyetine başvurulmayacağı rivayet edilmiştir. Sevrî, Ebû Hanîfe ve ashabı ise şöyle demişlerdir: 'Bütün bunlarda niyetine itibar edilir. Şayet üçe niyet etmişse üçtür; bire niyet etmişse o bâin bir [talak]tır ve kadın kendi nefsine daha çok hak sahibidir. İkiye niyet etmişse o birdir.' Züfer ise: 'İkiye niyet etmişse ikidir' demiştir. Şâfiî şöyle demiştir: 'Bütün bunlarda adam, «Sözümün çıkışıyla talakı kastettim» demedikçe boşamış sayılmaz; dediğinde ise niyet ettiği ne ise o olur. Eğer üçten azına niyet etmişse ric'î olur; onu bâin bir [talakla] boşamış olsa bile ric'î olur.' İshak: 'Talaka benzeyen her söz, adamın talaktan niyet ettiği şeydir' demiştir. Ebû Sevr ise: 'O ric'î bir boşamadır ve niyetinden sorulmaz' demiştir. İbn Mes'ûd'dan, hul' veya îlâ dışında bâin talak görmediği rivayet edilmiştir ki Ebû Ubeyd'in belirttiğine göre ondan mahfuz olan da budur. Buhârî: 'Kişi karısına «Senden ayrıldım», «Seni salıverdim», «beriyyesin», «haliyyesin» veya talak kastedilen bir söz söylediğinde niyetine göredir bâbı' başlığını açmıştır. Onun 'veya talaktan kastedilen bir söz' ifadesi Kûfelilerin, Şâfiî'nin ve İshak'ın görüşüne bir işarettir. Bundaki delil şudur: Talak olma ihtimali de talak olmama ihtimali de bulunan her bir kelime ile, sözü söyleyen 'Bununla talakı kastettim' demedikçe talakın lazım gelmesi caiz olmaz; [ancak böyle derse] kendi ikrarıyla bu kendisine lazım gelir. Nikâhın iptal edilmesi ise caiz değildir, zira nikâhın kesin olarak sahih olduğu üzerinde icma etmişlerdir. Ebû Ömer şöyle demiştir: 'Kişinin karısına «İddet bekle», «Seni serbest bıraktım» veya «Yuların devenin hörgücündedir» demesinin hükmü hakkında Mâlik'in görüşü farklılık göstermiştir. Bir defasında: «Bunda niyetine başvurulmaz ve o üçtür» demiştir. Bir başka defasında ise: «Zifafa girilmiş olanda da girilmemiş olanda da tamamında niyetine başvurulur» demiştir; ben de bu görüşteyim.' Derim ki: Cumhurun benimsediği ve Mâlik'ten de bu lafızlarda niyetine başvurulacağı ve buna göre hüküm verileceği yönünde rivayet edilen görüş, zikrettiğimiz delilden ve Ebû Dâvûd'un tahriç ettiği sahih hadisten dolayı doğru olandır.

وَابْنُ مَاجَهْ وَالدَّارَقُطْنِيُّ وَغَيْرُهُمْ عَنْ يَزِيدَ بْنِ رُكَانَةَ: أَنَّ رُكَانَةَ بْنَ عَبْدِ يَزِيدَ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ سُهَيْمَةَ الْبَتَّةَ فَأَخْبَرَ النَّبِيَّ ﷺ بِذَلِكَ، فَقَالَ:" آللَّهِ مَا أَرَدْتَ إِلَّا وَاحِدَةً"؟ فَقَالَ رُكَانَةُ: وَاللَّهِ مَا أَرَدْتُ إِلَّا وَاحِدَةً، فَرَدَّهَا إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، قَالَ ابْنُ مَاجَهْ: سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ الطَّنَافِسِيَّ يَقُولُ: مَا أَشْرَفَ هَذَا الْحَدِيثَ! وَقَالَ مَالِكٌ فِي الرَّجُلِ يَقُولُ لِامْرَأَتِهِ: أَنْتِ عَلَيَّ كَالْمَيْتَةِ وَالدَّمِ وَلَحْمِ الْخِنْزِيرِ: أَرَاهَا الْبَتَّةَ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ لَهُ نِيَّةٌ، فَلَا تَحِلُّ إِلَّا بَعْدَ زَوْجٍ. وَفِي قَوْلِ الشَّافِعِيِّ: إِنْ أَرَادَ طَلَاقًا فَهُوَ طَلَاقٌ، وَمَا أَرَادَ مِنْ عَدَدِ الطَّلَاقِ، وَإِنْ لَمْ يُرِدْ طَلَاقًا فَلَيْسَ بِشَيْءٍ بَعْدَ أَنْ يَحْلِفَ. وَقَالَ أَبُو عُمَرَ: أَصْلُ هَذَا الْبَابِ فِي كُلِّ كِنَايَةٍ عَنِ الطَّلَاقِ، مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ- لِلَّتِي تَزَوَّجَهَا حِينَ قَالَتْ: أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ-:" قَدْ عُذْتِ بِمُعَاذٍ الْحَقِي بِأَهْلِكِ". فَكَانَ ذَلِكَ طَلَاقًا. وَقَالَ كعب ابن مَالِكٍ لِامْرَأَتِهِ حِينَ أَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِاعْتِزَالِهَا: الْحَقِي بِأَهْلِكِ فَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ طَلَاقًا، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ هَذِهِ اللَّفْظَةَ مُفْتَقِرَةٌ إِلَى النِّيَّةِ، وَأَنَّهَا لَا يُقْضَى فِيهَا إِلَّا بِمَا يَنْوِي اللَّافِظُ بِهَا، وَكَذَلِكَ سَائِرُ الْكِنَايَاتِ الْمُحْتَمَلَاتِ لِلْفِرَاقِ وَغَيْرِهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَأَمَّا الْأَلْفَاظُ الَّتِي لَيْسَتْ مِنْ أَلْفَاظِ الطَّلَاقِ وَلَا يُكَنَّى بِهَا عَنِ الْفِرَاقِ، فَأَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ لَا يُوقِعُونَ بِشَيْءٍ مِنْهَا طَلَاقًا وَإِنْ قَصَدَهُ الْقَائِلُ. وَقَالَ مَالِكٌ: كُلُّ مَنْ أَرَادَ الطَّلَاقَ بِأَيِ لَفْظٍ كَانَ لَزِمَهُ الطَّلَاقُ، حَتَّى بِقَوْلِهِ: كُلِي وَاشْرَبِي وَقُومِي وَاقْعُدِي، وَلَمْ يُتَابِعْ مَالِكًا عَلَى ذَلِكَ إِلَّا أَصْحَابُهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (. فِيهِ خَمْسَ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:) وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً (" أَنْ

İbn Mâce, Dârekutnî ve başkaları Yezîd b. Rukâne'den rivayet etmişlerdir ki: Rukâne b. Abdiyezîd, karısı Süheyme'yi bette (kesin) olarak boşadı ve bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber verdi. Bunun üzerine [Rasûlullah]: 'Allah adına [söyle], sen ancak bir taneyi mi kastettin?' buyurdu. Rukâne: 'Vallahi ancak bir taneyi kastettim' dedi. Bunun üzerine Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kadını ona geri verdi. İbn Mâce şöyle demiştir: Ebü'l-Hasan et-Tanâfisî'nin şöyle dediğini işittim: 'Bu hadis ne kadar da şereflidir!' Mâlik, karısına: 'Sen bana meyte (leş), kan ve domuz eti gibisin' diyen adam hakkında şöyle demiştir: 'Niyeti olmasa bile bunu bette (kesin ayrılık) olarak görürüm; dolayısıyla [kadın] bir başka koca ile evlenmedikçe helal olmaz.' Şâfiî'nin kavlinde ise: 'Eğer talak kastetmişse bu bir talaktır ve kastettiği talak sayısı kadardır; eğer talak kastetmemişse yemin ettikten sonra bu hiçbir şey değildir.' Ebû Ömer şöyle demiştir: 'Talak kinayelerinin tamamında bu bâbın aslı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen şu olaydır: Kendisine «Senden Allah'a sığınırım» diyen evlendiği kadına: «Büyük bir sığınağa sığındın; ailene katıl!» buyurmuş ve bu bir talak olmuştur. Ka'b b. Mâlik de Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine karısından uzak durmasını emrettiğinde karısına: «Ailene katıl» demiş, fakat bu bir talak olmamıştır. Bu durum, bu lafzın niyete muhtaç olduğuna ve onda ancak lafzı söyleyenin niyet ettiği şeye göre hüküm verileceğine delalet etmiştir; ayrılığa ve ayrılık dışına ihtimali olan diğer bütün kinayeler de böyledir.' Doğrusunu en iyi Allah bilir. Talak lafızlarından olmayan ve kendisiyle ayrılık kastedilmeyen lafızlara gelince; âlimlerin çoğunluğu, söyleyen kişi bunu kastetse dahi bu lafızların hiçbiriyle talakı vaki kılmazlar. Mâlik ise şöyle demiştir: 'Hangi lafızla olursa olsun talakı kasteden herkese talak lazım gelir; hatta «Ye, iç, kalk, otur» sözüyle bile.' Bu hususta Mâlik'e sadece kendi ashabı tâbi olmuştur. Yüce Allah'ın: (وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ) kavli. Bunda on beş mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: (وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً) kavli. 'أَنْ' [edatı],

" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِ" يَحِلُّ". وَالْآيَةُ خِطَابٌ لِلْأَزْوَاجِ، نُهُوا أَنْ يَأْخُذُوا مِنْ أَزْوَاجِهِمْ شَيْئًا عَلَى وَجْهِ الْمُضَارَّةِ، وَهَذَا هُوَ الْخُلْعُ الَّذِي لَا يَصِحُّ إِلَّا بِأَلَّا يَنْفَرِدَ الرَّجُلُ بِالضَّرَرِ، وَخَصَّ بِالذِّكْرِ ما آتى

'يَحِلُّ' fiili ile ref konumundadır. Bu ayet kocalara bir hitaptır; eşlerine zarar vermek maksadıyla onlardan bir şey almaları yasaklanmıştır. Bu da ancak erkeğin tek başına zarar vermemesi şartıyla sahih olan hul'dür. Kocaların

الْأَزْوَاجُ نِسَاءَهُمْ، لِأَنَّ الْعُرْفَ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ يَطْلُبَ الرَّجُلُ عِنْدَ الشِّقَاقِ وَالْفَسَادِ مَا خَرَجَ مِنْ يَدِهِ لَهَا صَدَاقًا وَجَهَازًا، فَلِذَلِكَ خُصَّ بِالذِّكْرِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ" وَلا يَحِلُّ" فَصْلٌ مُعْتَرِضٌ بَيْنَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" الطَّلاقُ مَرَّتانِ" وَبَيْنَ قَوْلِهِ:" فَإِنْ طَلَّقَها". الثَّانِيَةُ- وَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ أَخْذَ الْفِدْيَةِ عَلَى الطَّلَاقِ جَائِزٌ. وَأَجْمَعُوا عَلَى تَحْظِيرِ أَخْذِ مَا لَهَا إِلَّا أَنْ يَكُونَ النُّشُوزُ وَفَسَادُ الْعِشْرَةِ مِنْ قِبَلِهَا. وَحَكَى ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ النُّعْمَانِ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا جَاءَ الظُّلْمُ وَالنُّشُوزُ مِنْ قِبَلِهِ وَخَالَعَتْهُ فَهُوَ جَائِزٌ مَاضٍ وَهُوَ آثِمٌ، لَا يَحِلُّ لَهُ مَا صَنَعَ، وَلَا يُجْبَرُ عَلَى رَدِّ مَا أَخَذَهُ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَهَذَا مِنْ قَوْلِهِ خِلَافُ ظَاهِرِ كِتَابِ اللَّهِ، وَخِلَافُ الْخَبَرِ الثَّابِتِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَخِلَافُ مَا أَجْمَعَ عَلَيْهِ عَامَّةُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ ذَلِكَ، وَلَا أَحْسَبُ أَنْ لَوْ قِيلَ لِأَحَدٍ: اجْهَدْ نَفْسَكَ فِي طَلَبِ الْخَطَإِ مَا وَجَدَ أَمْرًا أَعْظَمَ مِنْ أَنْ يَنْطِقَ الْكِتَابُ بِتَحْرِيمِ شي ثُمَّ يُقَابِلُهُ مُقَابِلٌ بِالْخِلَافِ نَصًّا، فَيَقُولُ: بَلْ يَجُوزُ ذَلِكَ: وَلَا يُجْبَرُ عَلَى رَدِّ مَا أَخَذَ. قَالَ أَبُو الْحَسَنِ بْنُ بَطَّالٍ: وَرَوَى ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ مِثْلَهُ. وَهَذَا الْقَوْلُ خِلَافُ ظَاهِرِ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، وَخِلَافُ حَدِيثِ امْرَأَةِ ثَابِتٍ، وَسَيَأْتِي. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ) حَرَّمَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَلَّا يَأْخُذَ إِلَّا بَعْدَ الْخَوْفِ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ، وَأَكَّدَ التَّحْرِيمَ بِالْوَعِيدِ لِمَنْ تَعَدَّى الْحَدَّ. وَالْمَعْنَى أَنْ يَظُنَّ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِنَفْسِهِ أَلَّا يُقِيمَ حَقَّ النِّكَاحِ لِصَاحِبِهِ حَسَبَ مَا يَجِبُ عَلَيْهِ فِيهِ لِكَرَاهَةٍ يَعْتَقِدُهَا، فَلَا حَرَجَ عَلَى الْمَرْأَةِ أَنْ تَفْتَدِيَ، وَلَا حَرَجَ عَلَى الزَّوْجِ أَنْ يَأْخُذَ. وَالْخِطَابُ لِلزَّوْجَيْنِ. وَالضَّمِيرُ فِي" أَنْ يَخافا" لَهُمَا، وَ" أَلَّا يُقِيما" مَفْعُولٌ بِهِ. وَ" خِفْتُ" يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ. ثُمَّ قِيلَ: هَذَا الْخَوْفُ هُوَ بِمَعْنَى الْعِلْمِ، أَيْ أَنْ يَعْلَمَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ، وَهُوَ مِنَ الْخَوْفِ الْحَقِيقِيِّ، وَهُوَ الْإِشْفَاقُ مِنْ وُقُوعِ الْمَكْرُوهِ، وَهُوَ قَرِيبٌ مِنْ مَعْنَى الظَّنِّ. ثُمَّ قِيلَ:" إِلَّا أَنْ يَخافا" اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، أَيْ لَكِنْ إِنْ كَانَ مِنْهُنَّ نُشُوزٌ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي أَخْذِ الْفِدْيَةِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ" إِلَّا أَنْ يُخَافَا" بِضَمِّ الْيَاءِ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، وَالْفَاعِلُ مَحْذُوفٌ وَهُوَ الْوُلَاةُ وَالْحُكَّامُ، وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدٍ. قَالَ: لِقَوْلِهِ ﷿" فَإِنْ خِفْتُمْ"

kocaların kadınlarına verdiklerini [alması özellikle zikredilmiştir]; çünkü insanlar arasında örf, geçimsizlik ve bozulma durumunda erkeğin, mehir ve çeyiz olarak kadına elinden çıkan şeyleri geri istemesidir. Bu sebeple özellikle bu zikredilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Ayette geçen { وَلَا يَحِلُّ } “Helal olmaz” ifadesi, Yüce Allah'ın { الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ } “Boşama iki defadır” kavli ile { فَإِنْ طَلَّقَهَا } “Eğer onu boşarsa” kavli arasında yer alan bir ara cümledir (itiraziyedir). İkinci Mesele: Âlimlerin cumhuru (çoğunluğu), boşanma karşılığında fidye (bedel) almanın caiz olduğu görüşündedir. Ancak itaatsizlik (nüşûz) ve geçimsizlik kadın tarafından kaynaklanmadığı sürece, erkeğin onun malını almasının haram olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. İbnü'l-Münzir, Nu‘mân'dan (Ebû Hanîfe) şunu nakletmiştir: 'Şayet zulüm ve nüşûz erkek tarafından gelir de kadın onunla muhâlaa (bedel karşılığı boşanma) yaparsa, bu geçerlidir ve nafizdir; ancak erkek günahkârdır, yaptığı şey kendisine helal değildir; ne var ki aldığını geri vermeye zorlanmaz.' İbnü'l-Münzir der ki: 'Onun bu sözü, Allah'ın Kitabı'nın zahirine, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olan habere ve ilim ehlinin genelinin bu konudaki icmâına aykırıdır. Bir kimseye: 'Hata bulmak için var gücünle çalış!' denseydi, Kitab'ın bir şeyin haramlığını açıkça bildirmesine karşılık, bir kimsenin buna bizzat nass ile muhalefet edip: 'Bilakis bu caizdir ve aldığı şeyi geri vermeye zorlanmaz' demesinden daha büyük bir hata bulabileceğini sanmıyorum.' Ebu'l-Hasan b. Battâl şöyle demiştir: 'İbnü'l-Kâsım da Mâlik'ten buna benzer bir görüş rivayet etmiştir. Fakat bu görüş Yüce Allah'ın Kitabı'nın zahirine ve ileride gelecek olan Sâbit'in karısının hadisine muhaliftir.' Üçüncü Mesele: Yüce Allah'ın { إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ } “Allah'ın sınırlarını ayakta tutamamaktan korkmaları müstesna” kavli: Yüce Allah bu ayette, erkeğin ancak Allah'ın sınırlarını ayakta tutamamaktan korktuktan sonra alabileceğini bildirerek [bunun dışındakileri] haram kılmış ve sınırı aşanlar için vaîd (tehdit) ile haramlığı tekit etmiştir. Bunun anlamı şudur: Her ikisinin de içlerindeki hoşnutsuzluktan ötürü birbirlerine karşı evlilik hukukunu gerektiği şekilde yerine getiremeyeceklerini düşünmeleridir. Bu takdirde kadının fidye vererek boşanmasında, kocanın da bu fidyeyi almasında bir sakınca yoktur. Hitap her iki eşedir. 'يَخَافَا' (korkmaları) fiilindeki zamir ikisine aittir; 'أَلَّا يُقِيمَا' ifadesi ise mef‘ûldür. 'Korktum' anlamına gelen hıftü (خِفْتُ) fiili tek bir mef‘ûle geçişlidir. Daha sonra şöyle denilmiştir: Buradaki korku, 'bilgi' (ilim) anlamındadır; yani Allah'ın sınırlarını ayakta tutamayacaklarını bilmeleridir. Bu, hakiki korkudandır ki o da hoşlanılmayan bir şeyin meydana gelmesinden duyulan endişedir ve zan (kuvvetli ihtimal) anlamına yakındır. Daha sonra şöyle de denilmiştir: { إِلَّا أَنْ يَخَافَا } istisnâ-i munkatıdır; yani 'Fakat eğer kadınlar tarafından bir nüşûz (itaatsizlik) olursa, bu durumda fidye almanızda sizin üzerinize bir günah yoktur' demektir. Hamza ise bu kelimeyi fâili meçhul olarak ye harfinin dammesiyle { إِلَّا أَنْ يُخَافَا } şeklinde okumuştur. Bu kıraatte fâil hazfedilmiştir ki onlar da idareciler ve hâkimlerdir. Ebû Ubeyd de bu kıraati tercih etmiştir. O şöyle demiştir: Çünkü Yüce Allah { فَإِنْ خِفْتُمْ } buyurmaktadır.

قَالَ: فَجَعَلَ الْخَوْفَ لِغَيْرِ الزَّوْجَيْنِ، وَلَوْ أَرَادَ الزَّوْجَيْنِ لَقَالَ: فَإِنْ خَافَا، وَفِي هَذَا حُجَّةٌ لِمَنْ جَعَلَ الْخُلْعَ إِلَى السُّلْطَانِ. قُلْتُ: وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَالْحَسَنِ وَابْنِ سِيرِينَ. وَقَالَ شُعْبَةُ: قُلْتُ لِقَتَادَةَ: عَمَّنْ أَخَذَ الْحَسَنُ الْخُلْعَ إِلَى السُّلْطَانِ؟ قَالَ: عَنْ زِيَادٍ، وَكَانَ وَالِيًا لِعُمَرَ وَعَلِيٍّ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا مَعْرُوفٌ عَنْ زِيَادٍ، وَلَا مَعْنَى لِهَذَا الْقَوْلِ لِأَنَّ الرَّجُلَ إِذَا خَالَعَ امْرَأَتَهُ فَإِنَّمَا هُوَ عَلَى مَا يَتَرَاضَيَانِ بِهِ، وَلَا يُجْبِرُهُ السُّلْطَانُ عَلَى ذَلِكَ، وَلَا مَعْنَى لِقَوْلِ مَنْ قَالَ: هَذَا إِلَى السُّلْطَانِ. وَقَدْ أُنْكِرَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ وَرُدَّ، وَمَا عَلِمْتُ فِي اخْتِيَارِهِ شَيْئًا أَبْعَدَ مِنْ هَذَا الْحَرْفِ، لِأَنَّهُ لَا يُوجِبُهُ الْإِعْرَابُ وَلَا اللَّفْظُ وَلَا الْمَعْنَى. أَمَّا الْإِعْرَابُ فَإِنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ قَرَأَ" إِلَّا أَنْ يَخَافَا" تَخَافُوا، فَهَذَا فِي الْعَرَبِيَّةِ إِذَا رُدَّ إِلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ قِيلَ: إِلَّا أَنْ يَخَافَ. وَأَمَّا اللَّفْظُ فَإِنْ كَانَ عَلَى لَفْظِ" يَخافا" وَجَبَ أَنْ يُقَالَ: فَإِنْ خِيفَ. وَإِنْ كَانَ عَلَى لَفْظِ" فَإِنْ خِفْتُمْ" وَجَبَ أَنْ يُقَالَ: إِلَّا أَنْ تَخَافُوا. وَأَمَّا الْمَعْنَى فَإِنَّهُ يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ: لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا، إِلَّا أَنْ يخاف غيركم ولم يقل ﷿: فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا لَهُ مِنْهَا فِدْيَةً، فَيَكُونُ الْخُلْعُ إِلَى السُّلْطَانِ. قَالَ الطَّحَاوِيُّ: وَقَدْ صَحَّ عَنْ عُمَرَ وَعُثْمَانَ وَابْنِ عُمَرَ جَوَازُهُ دُونَ السُّلْطَانِ، وَكَمَا جَازَ الطَّلَاقُ وَالنِّكَاحُ دُونَ السُّلْطَانِ فَكَذَلِكَ الْخُلْعُ، وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ مِنَ الْعُلَمَاءِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما) أَيْ عَلَى أَنْ لَا يُقِيمَا. (حُدُودَ اللَّهِ) أَيْ فِيمَا يَجِبُ عَلَيْهِمَا مِنْ حسن الصحبة وجمل الْعِشْرَةِ. وَالْمُخَاطَبَةُ لِلْحُكَّامِ وَالْمُتَوَسِّطِينَ لِمِثْلِ هَذَا الْأَمْرِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ حَاكِمًا. وَتَرْكُ إِقَامَةِ حُدُودِ اللَّهِ هُوَ اسْتِخْفَافُ الْمَرْأَةِ بِحَقِّ زَوْجِهَا، وَسُوءُ طَاعَتِهَا إِيَّاهُ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَجُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ. وَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ أَبِي الْحَسَنِ وَقَوْمٌ مَعَهُ: إِذَا قَالَتِ الْمَرْأَةُ لَا أُطِيعُ لَكَ أَمْرًا، وَلَا أَغْتَسِلُ لَكَ مِنْ جَنَابَةٍ، وَلَا أَبِرُّ لَكَ قَسَمًا، حَلَّ الْخُلْعُ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ:" أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ" أَلَّا يُطِيعَا اللَّهَ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمُغَاضَبَةَ تَدْعُو إِلَى تَرْكِ الطَّاعَةِ. وَقَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ: يَحِلُّ الْخُلْعُ وَالْأَخْذُ أَنْ تَقُولَ

şöyle dedi: Korkuyu iki eşin dışındakilere ait kılmıştır; şayet iki eşi kastetseydi: 'Eğer o ikisi korkarsa' derdi; bunda hul' yetkisini sultana (hâkime) veren kimse için bir delil vardır. Derim ki: Bu, Saîd b. Cübeyr, Hasan ve İbn Sîrîn'in kavlidir. Şu'be şöyle demiştir: Katâde'ye: 'Hasan, hul'ün sultana ait olduğu [görüşünü] kimden aldı?' diye sordum. O da: 'Ömer ve Ali'nin valisi olan Ziyâd'dan' dedi. Nehhâs şöyle demiştir: Bu Ziyâd'dan bilinen bir husustur; ancak bu sözün bir anlamı yoktur, çünkü bir adam karısıyla hul' yaptığı vakit bu ancak ikisinin karşılıklı rızası iledir, sultan onu buna zorlayamaz; dolayısıyla «Bu sultana aittir» diyenin sözünün bir manası yoktur. Ebû Ubeyd'in bu tercihi hoş karşılanmamış ve reddedilmiştir. Ben onun tercihlerinde bu harften (kırâatten) daha uzak bir şey bilmiyorum; zira bunu ne irab, ne lafız ne de mana gerektirmektedir. İraba gelince: Abdullah b. Mes'ûd 'إِلَّا أَنْ يَخَافَا' ifadesini 'تَخَافُوا' (korkmanız müstesna) şeklinde okumuştur; bu Arapçada meçhule çevrildiğinde 'إِلَّا أَنْ يُخَافَ' denilir. Lafza gelince: Şayet 'يَخافا' lafzı üzere [meçhul] olsaydı 'فَإِنْ خِيفَ' denilmesi gerekirdi. Şayet 'فَإِنْ خِفْتُمْ' lafzı üzere olsaydı 'إِلَّا أَنْ تَخَافُوا' denilmesi gerekirdi. Manaya gelince: 'Size verdiğiniz şeylerden hiçbir şeyi almanız helal olmaz; meğerki sizin dışınızdakiler korksun' denilmesi uzaktır. Zira Aziz ve Celil olan Allah, hul' sultana ait olsun diye: 'Onun için kadından bir fidye almanızda size bir günah yoktur' dememiştir. Tahâvî şöyle demiştir: Ömer, Osman ve İbn Ömer'den sultan olmaksızın bunun caiz olduğu sahih olarak nakledilmiştir; tıpkı talak ve nikâhın sultan olmaksızın caiz olduğu gibi hul' de böyledir; bu, ulemanın cumhurunun kavlidir. Dördüncüsü- Yüce Allah'ın: (فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما) yani ikisinin yerine getiremeyeceklerinden [korkarsanız]; (حُدُودَ اللَّهِ) yani güzel geçim ve iyi muaşeret hususunda üzerlerine vacip olan şeylerde. Hitap, hâkim olmasa bile bu gibi işlerde aracılık edenlere ve hâkimleredir. Allah'ın sınırlarını ikame etmeyi terk etmek; kadının kocasının hakkını hafife alması ve ona itaatsizlik etmesidir; bunu İbn Abbâs, Mâlik b. Enes ve fakihlerin cumhuru söylemiştir. Hasan b. Ebi'l-Hasan ve onunla beraber bir grup şöyle demiştir: Kadın kocasına: 'Senin hiçbir emrine itaat etmeyeceğim, senin için cünüplükten gusletmeyeceğim ve senin yeminini yerine getirmeyeceğim' derse hul' helal olur. Şa'bî: '«Allah'ın sınırlarını ikame edememeleri», Allah'a itaat edememeleridir; çünkü öfke itaati terk etmeye sevk eder' demiştir. Atâ b. Ebî Rabâh ise şöyle demiştir: Hul' ve bedel almak,

الْمَرْأَةُ لِزَوْجِهَا: إِنِّي أَكْرَهُكَ وَلَا أُحِبُّكَ، وَنَحْوَ هَذَا (فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ). رَوَى الْبُخَارِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَيُّوبَ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ امْرَأَةَ ثَابِتِ بْنِ قَيْسٍ أَتَتِ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، ثَابِتُ بْنُ قَيْسٍ مَا أَعْتِبُ عَلَيْهِ فِي خُلُقٍ وَلَا دِينٍ وَلَكِنْ لَا أُطِيقُهُ! فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" أَتَرُدِّينَ عَلَيْهِ حَدِيقَتَهُ"؟ قَالَتْ: نَعَمْ. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ جَمِيلَةَ بِنْتَ سَلُولٍ أَتَتِ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَتْ: وَاللَّهِ مَا أَعِيبُ عَلَى ثَابِتٍ فِي دِينٍ وَلَا خُلُقٍ وَلَكِنِّي أَكْرَهُ الْكُفْرَ فِي الْإِسْلَامِ، لَا أُطِيقُهُ بُغْضًا! فَقَالَ لَهَا النَّبِيُّ ﷺ:" أَتَرُدِّينَ عَلَيْهِ حَدِيقَتَهُ"؟ قَالَتْ: نَعَمْ. فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَأْخُذَ مِنْهَا حَدِيقَتَهُ وَلَا يَزْدَادَ. فَيُقَالُ: إِنَّهَا كَانَتْ تُبْغِضُهُ أَشَدَّ الْبُغْضِ، وَكَانَ يُحِبُّهَا أَشَدَّ الْحُبِّ، فَفَرَّقَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَيْنَهُمَا بِطَرِيقِ الْخُلْعِ، فَكَانَ أَوَّلَ خُلْعٍ فِي الْإِسْلَامِ. رَوَى عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَوَّلُ مَنْ خَالَعَ فِي الْإِسْلَامِ أُخْتُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ، أَتَتِ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، لَا يَجْتَمِعُ رَأْسِي وَرَأْسُهُ أَبَدًا، إِنِّي رَفَعْتُ جَانِبَ الْخِبَاءِ فَرَأَيْتُهُ أَقْبَلَ فِي عِدَّةٍ إِذْ هُوَ أَشَدُّهُمْ سَوَادًا وَأَقْصَرُهُمْ قَامَةً، وَأَقْبَحُهُمْ وَجْهًا! فَقَالَ:" أَتَرُدِّينَ عَلَيْهِ حَدِيقَتَهُ"؟ قَالَتْ: نَعَمْ، وَإِنْ شَاءَ زِدْتُهُ، فَفَرَّقَ بَيْنَهُمَا. وَهَذَا الْحَدِيثُ أَصْلٌ فِي الْخُلْعِ، وَعَلَيْهِ جُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ. قَالَ مَالِكٌ: لَمْ أَزَلْ أَسْمَعُ ذَلِكَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَهُوَ الْأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا، وَهُوَ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا لَمْ يَضُرَّ بِالْمَرْأَةِ وَلَمْ يُسِئْ إِلَيْهَا، وَلَمْ تُؤْتَ مِنْ قِبَلِهِ، وَأَحَبَّتْ فِرَاقَهُ فَإِنَّهُ يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَأْخُذَ مِنْهَا كُلَّ مَا افْتَدَتْ بِهِ، كَمَا فَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ فِي امْرَأَةِ ثَابِتِ بْنِ قَيْسٍ وَإِنْ كَانَ النُّشُوزُ مِنْ قِبَلِهِ بِأَنْ يُضَيِّقَ عَلَيْهَا وَيَضُرَّهَا رَدَّ عَلَيْهَا مَا أَخَذَ مِنْهَا. وَقَالَ عُقْبَةُ بْنُ أَبِي الصَّهْبَاءِ: سَأَلْتُ بَكْرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيَّ عَنِ الرَّجُلِ تُرِيدُ امْرَأَتُهُ أَنْ تُخَالِعَهُ فَقَالَ: لَا يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَأْخُذَ مِنْهَا شَيْئًا. قُلْتُ: فَأَيْنَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ

kadının kocasına: 'Ben senden hoşlanmıyorum ve seni sevmiyorum' ve benzeri sözler söylemesiyle helal olur. (فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ). Buhârî, Eyyûb'un İkrime'den, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiği hadisinde şunu nakleder: Sâbit b. Kays'ın karısı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allah'ın Rasûlü! Sâbit b. Kays'ın ahlakını da dindarlığını da kınamıyorum, fakat ona katlanamıyorum!' dedi. Bunun üzerine Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ona bahçesini geri verir misin?' buyurdu. Kadın: 'Evet' dedi. İbn Mâce de Katâde'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan şunu tahriç etmiştir: Cemîle bint Selûl, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Vallahi Sâbit'in dinini de ahlakını da ayıplamıyorum, fakat ben İslam'da küfrü (nankörlüğü) çirkin görüyorum, nefretimden ona katlanamıyorum!' dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: 'Ona bahçesini geri verir misin?' buyurdu. Kadın: 'Evet' dedi. Bunun üzerine Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem adama, kadından bahçesini almasını ve fazlasını istememesini emretti. Denilir ki: Kadın ondan son derece nefret ediyor, adam ise onu delicesine seviyordu; Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hul' yoluyla aralarını ayırdı ve bu İslam'daki ilk hul' oldu. İkrime İbn Abbâs'tan rivayetle şöyle dedi: İslam'da ilk hul' yapan kadın, Abdullah b. Übey'in kız kardeşi idi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allah'ın Rasûlü! Benim başımla onun başı asla bir araya gelmez; çadırın kenarını kaldırdım ve onun bir grup içinde geldiğini gördüm, meğer o aralarındaki en siyah tenli, en kısa boylu ve en çirkin yüzlü olanıymış!' dedi. [Peygamber]: 'Ona bahçesini geri verir misin?' buyurdu. Kadın: 'Evet, dilerse fazlasını da veririm' dedi ve [Rasûlullah] aralarını ayırdı. Bu hadis hul' hususunda asıldır ve fakihlerin cumhuru bu görüştedir. Mâlik şöyle demiştir: 'Bunu ilim ehlinden sürekli işitip durdum; yanımızda üzerinde icma edilen husus şudur: Erkek kadına zarar vermemiş, ona kötü muamele etmemiş ve kadının sıkıntısı erkekten kaynaklanmamışsa, kadın da ayrılmayı arzu etmişse, kadının kendisini kurtarmak için verdiği her şeyi erkeğin alması helaldir; tıpkı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Sâbit b. Kays'ın karısında yaptığı gibi. Şayet geçimsizlik ve zarar verme kadını sıkıştırıp mağdur etmek suretiyle erkek tarafından kaynaklanıyorsa, kadından aldığını ona geri verir.' Ukbe b. Ebi's-Sahbâ şöyle demiştir: Bekr b. Abdillâh el-Müzenî'ye karısı kendisinden hul' ile ayrılmak isteyen adamı sordum; 'Ondan bir şey alması helal olmaz' dedi. Ben: 'Peki Aziz