وَجَلَّ فِي كِتَابِهِ:" فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ"؟ قَالَ: نُسِخَتْ. قُلْتُ: فَأَيْنَ جُعِلَتْ؟ قَالَ: فِي سُورَةِ" النِّسَاءِ":" وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ
ve Celil olan Allah'ın Kitabı'ndaki: 'Eğer o ikisinin Allah'ın sınırlarını ikame edemeyeceklerinden korkarsanız, kadının fidye olarak verdiği şeyde her ikisi için de bir günah yoktur' kavli nerede kaldı?' dedim. O: 'Neshedildi' dedi. Ben: 'Peki ne ile neshedildi?' dedim. Şöyle dedi: 'Nisâ Sûresi'ndeki: «Eğer bir eşin yerine başka bir eş almak isterseniz ve onlardan birine
قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً
kantarla mal vermiş olsanız bile ondan hiçbir şey almayın. İftira ederek ve apaçık bir günaha girerek mi onu alacaksınız?»
". قَالَ النَّحَّاسُ: هَذَا قَوْلٌ شَاذٌّ، خَارِجٌ عَنِ الْإِجْمَاعِ لِشُذُوذِهِ، وَلَيْسَتْ إِحْدَى الْآيَتَيْنِ دَافِعَةً لِلْأُخْرَى فَيَقَعُ النَّسْخُ، لِأَنَّ قَوْلَهُ" فَإِنْ خِفْتُمْ" الْآيَةَ، لَيْسَتْ بِمُزَالَةٍ بِتِلْكَ الْآيَةِ، لِأَنَّهُمَا إِذَا خَافَا هَذَا لَمْ يَدْخُلِ الزَّوْجُ فِي" وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ" لِأَنَّ هَذَا لِلرِّجَالِ خَاصَّةً. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: الْآيَةُ مُحْكَمَةٌ، وَلَا مَعْنَى لِقَوْلِ بَكْرٍ: إِنْ أَرَادَتْ هِيَ الْعَطَاءَ فَقَدْ جَوَّزَ النَّبِيُّ ﷺ لِثَابِتٍ أَنْ يَأْخُذَ مِنْ زَوْجَتِهِ مَا سَاقَ إِلَيْهَا كَمَا تَقَدَّمَ. الْخَامِسَةُ- تَمَسَّكَ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَنْ رَأَى اخْتِصَاصَ الْخُلْعِ بِحَالَةِ الشِّقَاقِ وَالضَّرَرِ، وَأَنَّهُ شَرْطٌ فِي الْخُلْعِ، وَعُضِّدَ هَذَا بِمَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ حَبِيبَةَ بِنْتَ سَهْلٍ كَانَتْ عِنْدَ ثَابِتِ بْنِ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ فَضَرَبَهَا فَكَسَرَ نُغْضَهَا، فَأَتَتْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَعْدَ الصُّبْحِ فَاشْتَكَتْ إِلَيْهِ، فَدَعَا النَّبِيُّ ﷺ ثَابِتًا فَقَالَ:" خُذْ بَعْضَ مَالِهَا وَفَارِقْهَا". قَالَ: وَيَصْلُحُ ذَلِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ:" نَعَمْ". قَالَ: فَإِنِّي أَصْدَقْتُهَا حَدِيقَتَيْنِ وَهُمَا بِيَدِهَا، فَقَالَ النَّبِيَّ ﷺ:" خُذْهُمَا وَفَارِقْهَا" فَأَخَذَهُمَا وَفَارَقَهَا. وَالَّذِي عَلَيْهِ الْجُمْهُورُ مِنَ الْفُقَهَاءِ أَنَّهُ يَجُوزُ الْخُلْعُ مِنْ غَيْرِ اشْتِكَاءِ ضَرَرٍ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ حَدِيثُ الْبُخَارِيِّ وَغَيْرُهُ. وَأَمَّا الْآيَةُ فَلَا حُجَّةَ فِيهَا، لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ لَمْ يَذْكُرْهَا عَلَى جِهَةِ الشَّرْطِ، وَإِنَّمَا ذَكَرَهَا لِأَنَّهُ الْغَالِبُ مِنْ أَحْوَالِ الْخُلْعِ، فَخَرَجَ الْقَوْلُ عَلَى الْغَالِبِ، وَالَّذِي يَقْطَعُ الْعُذْرَ وَيُوجِبُ الْعِلْمَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً ". السَّادِسَةُ- لَمَّا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ" دَلَّ عَلَى جَوَازِ الْخُلْعِ بِأَكْثَرَ مِمَّا أَعْطَاهَا. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هَذَا، فَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُمْ وَأَبُو ثَوْرٍ: يَجُوزُ أَنْ تَفْتَدِيَ مِنْهُ بِمَا تَرَاضَيَا عَلَيْهِ، كَانَ أَقَلَّ مِمَّا أعطاها أو أكثر منه. وروى
En-Nehhâs şöyle demiştir: "Bu, şâz bir görüştür; şâz oluşu sebebiyle de icmâın dışındadır. İki ayetten biri diğerini ortadan kaldırıcı nitelikte değildir ki nesh meydana gelsin. Çünkü Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ خِفْتُمْ } “Eğer korkarsanız...” ayeti, o ayetle ortadan kaldırılmış değildir. Zira eşler bundan korktukları zaman koca: { وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ } “Eğer bir eşin yerine başka bir eş almak isterseniz...” [ayetinin kapsamına] girmez; çünkü bu hitap sadece erkekleredir." et-Taberî ise şöyle demiştir: "Ayet muhkemdir. Bekr'in 'eğer kadın kendisi vermek isterse...' sözünün bir anlamı yoktur; nitekim daha önce geçtiği üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Sâbit'in karısına mehir olarak vermiş olduğu şeyi ondan [geri] almasına izin vermiştir." Beşinci [Mesele]- Hul'ün yalnızca geçimsizlik (şikâk) ve zarar görme durumuna mahsus olduğunu ve bunun hul' için bir şart teşkil ettiğini düşünen kimseler bu ayete tutunmuşlardır. Bu görüş, Ebû Dâvûd'un Âişe'den rivayet ettiği şu hadisle de desteklenmiştir: Habîbe bint Sehl, Sâbit b. Kays b. Şemmâs'ın nikâhı altındaydı. Sâbit onu dövüp omuz kemiğini kırdı. Bunun üzerine Habîbe, sabah namazından sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip ona [kocasını] şikâyet etti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Sâbit'i çağırıp: « خُذْ بَعْضَ مَالِهَا وَفَارِقْهَا » «Onun malından bir miktar al ve ondan ayrıl!» buyurdu. Sâbit: "Bu caiz olur mu ey Allah'ın Resûlü?" dedi. [Allah Resûlü]: « نَعَمْ » «Evet» buyurdu. Sâbit: "Ben ona iki bahçe mehir vermiştim ve bunlar onun elindedir" dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « خُذْهُمَا وَفَارِقْهَا » «O ikisini al ve ondan ayrıl!» buyurdu; o da ikisini alıp karısından ayrıldı. Fakihlerin çoğunluğunun (cumhûr) benimsediği görüş ise, Buhârî ve diğerlerinin rivayet ettiği hadisin de delalet ettiği üzere, zarar şikâyeti olmaksızın da hul'ün caiz olduğudur. Ayete gelince, onda [bu şart için] bir delil yoktur; zira Yüce Allah bunu bir şart olarak zikretmemiş, sadece hul' durumlarının çoğunlukla böyle olması sebebiyle zikretmiştir; dolayısıyla hitap galip duruma göre vârit olmuştur. Bahane ve şüpheyi ortadan kaldıran ve kesin bilgi gerektiren delil ise Yüce Allah'ın şu kavlidir: { فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً } “Eğer ondan bir kısmını gönül rızasıyla size bağışlarlarsa, onu afiyetle ve rahatça yiyin.” Altıncı [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ } “Kadının fidye olarak verdiği şeyde her ikisi için de bir günah yoktur” kavli, [kocanın kadına] vermiş olduğundan fazlası karşılığında da hul' yapmanın caiz olduğuna delalet etmektedir. Âlimler bu hususta ihtilaf etmişlerdir: Mâlik, Şâfiî, Ebû Hanîfe, bu üç mezhebin mensupları ve Ebû Sevr şöyle demişlerdir: İster kadına vermiş olduğundan daha az, ister daha çok olsun, karşılıklı olarak anlaştıkları herhangi bir bedel mukabilinde kadının fidyeyle kendisini kurtarması caizdir. Rivayet edildiğine göre...
هَذَا عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَابْنِ عُمَرَ وَقَبِيصَةَ وَالنَّخَعِيِّ. وَاحْتَجَّ قَبِيصَةُ بِقَوْلِهِ:" فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ". وَقَالَ مَالِكٌ: لَيْسَ مِنْ مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ، وَلَمْ أَرَ أَحَدًا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يَكْرَهُ ذَلِكَ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّهُ قَالَ: كَانَتْ أُخْتِي تَحْتَ رَجُلٍ مِنَ الْأَنْصَارِ تَزَوَّجَهَا عَلَى حَدِيقَةٍ، فَكَانَ بَيْنَهُمَا كَلَامٌ، فَارْتَفَعَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ:" تَرُدِّينَ عَلَيْهِ حَدِيقَتَهُ وَيُطَلِّقُكِ"؟ قَالَتْ: نَعَمْ، وَأَزِيدُهُ. قَالَ:" رُدِّي عَلَيْهِ حَدِيقَتَهُ وَزِيدِيهِ". وَفِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ" وَإِنْ شَاءَ زِدْتُهُ وَلَمْ يُنْكَرْ". وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: لَا يَأْخُذُ مِنْهَا أَكْثَرَ مِمَّا أَعْطَاهَا، كَذَلِكَ قَالَ طَاوُسٌ وَعَطَاءٌ وَالْأَوْزَاعِيُّ، قَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: كَانَ الْقُضَاةُ لَا يُجِيزُونَ أَنْ يَأْخُذَ إِلَّا مَا سَاقَ إِلَيْهَا، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ. وَاحْتَجُّوا بِمَا رَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ: أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ أَنَّ ثَابِتَ بْنَ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ كَانَتْ عنده زينب عبد الله بن أبى آبن سَلُولٍ، وَكَانَ أَصْدَقَهَا حَدِيقَةً فَكَرِهَتْهُ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" أَمَّا الزِّيَادَةُ فَلَا وَلَكِنْ حَدِيقَتُهُ"، فَقَالَتْ: نَعَمْ. فَأَخَذَهَا لَهُ وَخَلَّى سَبِيلَهَا، فَلَمَّا بَلَغَ ذَلِكَ ثَابِتَ بْنَ قَيْسٍ قَالَ: قَدْ قَبِلْتُ قَضَاءَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، سَمِعَهُ أَبُو الزُّبَيْرِ مِنْ غَيْرِ وَاحِدٍ، أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ. وَرُوِيَ عَنْ عَطَاءٍ مُرْسَلًا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:" لَا يَأْخَذُ مِنَ الْمُخْتَلِعَةِ أَكْثَرَ مِمَّا أَعْطَاهَا". السَّابِعَةُ- الْخُلْعُ عِنْدَ مَالِكٍ ﵁ عَلَى ثَمَرَةٍ لَمْ يَبْدُ صَلَاحُهَا وَعَلَى جَمَلٍ شَارِدٍ أَوْ عَبْدٍ آبِقٍ أَوْ جَنِينٍ فِي بَطْنِ أُمِّهِ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ مِنْ وُجُوهِ الْغَرَرِ جَائِزٌ، بِخِلَافِ الْبُيُوعِ وَالنِّكَاحِ. وَلَهُ الْمُطَالَبَةُ بِذَلِكَ كُلِّهِ، فَإِنْ سَلِمَ كَانَ لَهُ، وإن لم يسلم فلا شي لَهُ، وَالطَّلَاقُ نَافِذٌ عَلَى حُكْمِهِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: الْخُلْعُ جَائِزٌ وَلَهُ مَهْرُ مِثْلِهَا، وَحَكَاهُ ابْنُ خويز منداد عَنْ مَالِكٍ قَالَ: لِأَنَّ عُقُودَ الْمُعَاوَضَاتِ إِذَا تَضَمَّنَتْ بَدَلًا فَاسِدًا وَفَاتَتْ رُجِعَ فِيهَا إِلَى الْوَاجِبِ فِي أَمْثَالِهَا مِنَ الْبَدَلِ. وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ: الْخُلْعُ بَاطِلٌ. وَقَالَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ: الْخُلْعُ جَائِزٌ، وَلَهُ مَا فِي بَطْنِ الْأَمَةِ، وَإِنْ لم يكن فيه ولد فلا شي لَهُ. وَقَالَ فِي" الْمَبْسُوطِ" عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ: يَجُوزُ بِمَا يُثْمِرُهُ نَخْلُهُ الْعَامَ، وَمَا تَلِدُ غَنَمُهُ الْعَامَ خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيِّ، وَالْحُجَّةُ لِمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ
Osman b. Affân, İbn Ömer, Kabîsa ve en-Nehaî'den rivayet edilmiştir. Kabîsa: 'Kadının fidye olarak verdiği şeyde her ikisi için de bir günah yoktur' kavlini delil getirmiştir. Mâlik ise: 'Bu yüksek ahlaktan değildir; fakat ilim ehlinden hiç kimsenin bunu mekruh gördüğünü görmedim' demiştir. Dârekutnî Ebû Saîd el-Hudrî'den şöyle rivayet etmiştir: 'Kız kardeşim Ensâr'dan bir adamın nikâhı altındaydı; adam bir bahçe karşılığında onunla evlenmişti. Aralarında bir tartışma geçti ve Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna çıktılar. [Rasûlullah]: «Ona bahçesini geri verir misin, o da seni boşasın?» buyurdu. Kadın: «Evet, üstelik fazlasını da veririm» dedi. [Rasûlullah]: «Ona bahçesini geri ver ve fazlasını da ver» buyurdu.' İbn Abbâs'ın hadisinde de: '«Ve dilerse ona fazlasını veririm» dedi ve bu yadırganmadı' denilmektedir. Bir topluluk ise: 'Ona verdiğinden fazlasını kadından alamaz' demiştir; Tâvûs, Atâ ve Evzâî böyle demişlerdir. Evzâî: 'Kadılar kadına mehir olarak verdiğinden fazlasını almasını caiz görmezlerdi' demiştir; Ahmed ve İshak da bu görüştedir. Onlar İbn Cüreyc'in rivayet ettiği şu haberi delil getirmişlerdir: Ebü'z-Zübeyr bana haber verdi ki Sâbit b. Kays b. Şemmâs'ın yanında Zeyneb bint Abdillâh b. Übey b. Selûl vardı; ona bir bahçeyi mehir olarak vermişti, kadın ondan hoşlanmadı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Fazlalığa gelince hayır, fakat bahçesini [ver]' buyurdu. Kadın: 'Evet' dedi. [Rasûlullah] bahçeyi adam için aldı ve kadını serbest bıraktı. Bu durum Sâbit b. Kays'a ulaşınca: 'Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hükmünü kabul ettim' dedi. Bunu Ebü'z-Zübeyr birden fazla kişiden işitmiştir; Dârekutnî tahriç etmiştir. Atâ'dan mürsel olarak rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Hul' yapan kadından, ona verdiğinden fazlası alınmaz' buyurmuştur. Yedincisi- Mâlik radıyallâhu anh'a göre; olgunlaşmamış meyve, kaçmış deve, kaçak köle, annesinin karnındaki cenin veya benzeri garar (belirsizlik) içeren bedeller karşılığında hul' yapmak, alım satım ve nikâhın aksine caizdir. Kocanın bütün bunları talep etme hakkı vardır; şayet sağlam teslim edilirse onun olur, teslim edilmezse ona bir şey yoktur ve talak da kendi hükmü üzere geçerlidir. Şâfiî ise: 'Hul' caizdir ve adama kadının mehr-i misli verilir' demiştir; İbn Huveyzimendâd bunu Mâlik'ten de nakledip şöyle demiştir: 'Çünkü ivazlı (bedelli) akitler fasit bir bedel içerdiğinde ve [asıl akit konusu] elden çıktığında, benzerlerindeki vacip olan bedele dönülür.' Ebû Sevr: 'Hul' batıldır' demiştir. Rey taraftarları ise: 'Hul' caizdir; câriyenin karnındaki [çocuk] adamındır, şayet karnında çocuk yoksa ona bir şey yoktur' demişlerdir. 'el-Mebsût'ta İbnü'l-Kāsım'dan nakledildiğine göre: Ebû Hanîfe ve Şâfiî'nin aksine, hurma ağacının o yıl vereceği meyve veya koyunlarının o yıl doğuracağı yavru karşılığında hul' caizdir. Mâlik
مَالِكٌ وَابْنُ الْقَاسِمِ عُمُومُ قَوْلِهِ تَعَالَى:" فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ". وَمِنْ جِهَةِ الْقِيَاسِ أَنَّهُ مِمَّا يُمْلَكُ بِالْهِبَةِ وَالْوَصِيَّةِ، فَجَازَ أَنْ يَكُونَ عِوَضًا فِي الْخُلْعِ كَالْمَعْلُومِ، وَأَيْضًا فَإِنَّ الْخُلْعَ طَلَاقٌ، وَالطَّلَاقُ يَصِحُّ بِغَيْرِ عِوَضٍ أصلا، فإذا صح على غير شي فَلَأَنْ يَصِحَّ بِفَاسِدِ الْعِوَضِ أَوْلَى، لِأَنَّ أَسْوَأَ حَالِ الْمَبْذُولِ أَنْ يَكُونَ كَالْمَسْكُوتِ عَنْهُ. وَلَمَّا كَانَ النِّكَاحُ الَّذِي هُوَ عَقْدُ تَحْلِيلٍ لَا يُفْسِدُهُ فَاسِدُ الْعِوَضِ فَلَأَنْ لَا يُفْسِدَ الطَّلَاقَ الَّذِي هُوَ إِتْلَافُ وَحَلُّ عَقْدٍ أَوْلَى. الثَّامِنَةُ- وَلَوِ اخْتَلَعَتْ مِنْهُ بِرَضَاعِ ابْنِهَا مِنْهُ حَوْلَيْنِ جَازَ. وَفِي الْخُلْعِ بِنَفَقَتِهَا عَلَى الِابْنِ بَعْدَ الْحَوْلَيْنِ مُدَّةً مَعْلُومَةً قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- يَجُوزُ، وَهُوَ قَوْلُ الْمَخْزُومِيِّ، وَاخْتَارَهُ سَحْنُونُ. وَالثَّانِي- لَا يَجُوزُ، رَوَاهُ ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ، وَإِنْ شَرَطَهُ الزَّوْجُ فَهُوَ بَاطِلٌ مَوْضُوعٌ عَنِ الزَّوْجَةِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: مَنْ أَجَازَ الْخُلْعَ عَلَى الْجَمَلِ الشَّارِدِ وَالْعَبْدِ الْآبِقِ وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْغَرَرِ لَزِمَهُ أَنْ يُجَوِّزَ هَذَا. وَقَالَ غَيْرُهُ مِنَ الْقَرَوِيِّينَ: لَمْ يَمْنَعْ مَالِكٌ الْخُلْعَ بِنَفَقَةٍ مَا زَادَ عَلَى الْحَوْلَيْنِ لِأَجْلِ الْغَرَرِ، وَإِنَّمَا مَنَعَهُ لِأَنَّهُ حَقٌّ يَخْتَصُّ بِالْأَبِ عَلَى كُلِّ حَالٍ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَنْقُلَهُ إِلَى غَيْرِهِ، وَالْفَرْقُ بَيْنَ هَذَا وَبَيْنَ نَفَقَةِ الْحَوْلَيْنِ أَنَّ تِلْكَ النَّفَقَةَ وَهِيَ الرَّضَاعُ قَدْ تَجِبُ عَلَى الْأُمِّ حَالَ الزَّوْجِيَّةِ وَبَعْدَ الطَّلَاقِ إِذَا أَعْسَرَ الْأَبُ، فَجَازَ أَنْ تُنْقَلَ هَذِهِ النَّفَقَةُ إِلَى الْأُمِّ، لِأَنَّهَا مَحَلٌّ لَهَا. وَقَدِ احْتَجَّ مَالِكٌ فِي" الْمَبْسُوطِ" عَلَى هَذَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ". التَّاسِعَةُ- فَإِنْ وَقَعَ الْخُلْعُ عَلَى الْوَجْهِ الْمُبَاحِ بِنَفَقَةِ الِابْنِ فَمَاتَ الصَّبِيُّ قَبْلَ انْقِضَاءِ الْمُدَّةِ فَهَلْ لِلزَّوْجِ الرُّجُوعُ عَلَيْهَا بِبَقِيَّةِ النَّفَقَةِ، فَرَوَى ابْنُ الْمَوَّازِ عَنْ مَالِكٍ: لَا يَتْبَعُهَا بِشَيْءٍ، وَرَوَى عَنْهُ أَبُو الْفَرَجِ: يَتْبَعُهَا، لِأَنَّهُ حَقٌّ ثَبَتَ لَهُ فِي ذِمَّةِ الزَّوْجَةِ بِالْخُلْعِ فَلَا يَسْقُطُ بِمَوْتِ الصَّبِيِّ، كَمَا لَوْ خَالَعَهَا بِمَالٍ مُتَعَلِّقٍ بِذِمَّتِهَا، وَوَجْهُ الْأَوَّلِ أَنَّهُ لَمْ يَشْتَرِطْ لِنَفْسِهِ مَالًا يَتَمَوَّلُهُ، وَإِنَّمَا اشْتَرَطَ كِفَايَةَ مَئُونَةِ وَلَدِهِ، فَإِذَا مَاتَ الْوَلَدُ لَمْ يَكُنْ لَهُ الرُّجُوعُ عَلَيْهَا بِشَيْءٍ، كَمَا لَوْ تَطَوَّعَ رَجُلٌ بِالْإِنْفَاقِ عَلَى صَبِيٍّ سَنَةً فَمَاتَ الصَّبِيُّ لَمْ يُرْجَعْ عَلَيْهِ بِشَيْءٍ، لِأَنَّهُ إِنَّمَا قَصَدَ بِتَطَوُّعِهِ تَحَمُّلَ مَئُونَتِهِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ، قَالَ مَالِكٌ
ve İbnü'l-Kāsım'ın benimsediği görüşün delili; Yüce Allah'ın: 'Kadının fidye olarak verdiği şeyde her ikisi için de bir günah yoktur' kavlinin umumiliğidir. Kıyas yönünden ise: Bu şey hibe ve vasiyet yoluyla sahip olunabilen şeylerdendir; dolayısıyla malum olan şey gibi hul'de de bedel olması caizdir. Ayrıca hul' bir talaktır; talak ise esasen hiçbir bedel olmaksızın sahih olur. Hiçbir şey olmaksızın sahih olunca, fasit bir bedelle hayli hayli sahih olur; zira verilen bedelin en kötü durumu hakkında sükût edilmiş gibi olmasıdır. Bir helal kılma akdi olan nikâhı fasit bedel bozmadığına göre; bir yok etme ve akdi çözme olan talakı bozmaması hayli hayli evladır. Sekizincisi- Kadın, kocasından olan çocuğunu iki yıl emzirmesi karşılığında onunla hul' yapsa bu caizdir. İki yıldan sonra belirli bir süre boyunca çocuğun nafakasını üstlenmesi karşılığında hul' yapılması hususunda ise iki görüş vardır: Birincisi- Caizdir; bu Mahzûmî'nin kavlidir ve Sahnûn da bunu tercih etmiştir. İkincisi- Caiz değildir; İbnü'l-Kāsım bunu Mâlik'ten rivayet etmiştir; koca bunu şart koşsa bile batıldır ve kadının üzerinden düşürülür. Ebû Ömer şöyle demiştir: Kaçmış deve, kaçak köle ve benzeri gararlar karşılığında hul'ü caiz gören kimsenin bunu da caiz görmesi gerekir. Diğer Kayrevanlı âlimler ise şöyle demiştir: Mâlik iki yılı aşan nafaka karşılığında hul'ü garardan ötürü yasaklamış değildir; bunu ancak her halükârda sadece babaya ait olan bir hak olduğu için ve babanın bu hakkı başkasına devretmeye yetkisi bulunmadığı için menetmiştir. Bununla iki yıllık nafaka arasındaki fark şudur: O nafaka —ki o emzirmedir— baba darlık içinde olduğunda evlilik devam ederken de boşandıktan sonra da bazen anneye vacip olabilir; dolayısıyla bu nafakanın anneye devredilmesi caiz olmuştur, çünkü anne buna mahaldir. Mâlik 'el-Mebsût'ta buna Yüce Allah'ın: 'Emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse için anneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler' kavlini delil getirmiştir. Dokuzuncusu- Şayet hul' mübah olan şekliyle çocuğun nafakası karşılığında gerçekleşir de çocuk sürenin bitiminden önce vefat ederse, kocanın kadından nafakanın geri kalanını talep etme hakkı var mıdır? İbnü'l-Mevvâz Mâlik'ten: 'Ondan hiçbir şey talep edemez' diye rivayet etmiştir. Ebü'l-Ferec ise Mâlik'ten: 'Talep eder; çünkü bu, hul' ile kadının zimmetinde adam için sabit olmuş bir haktır, dolayısıyla çocuğun ölümüyle düşmez; tıpkı onunla kadının zimmetine bağlı bir mal karşılığında hul' yapmış olması gibi' şeklinde rivayet etmiştir. Birinci görüşün gerekçesi şudur: Adam kendisi için mülk edineceği bir mal şart koşmamış, sadece çocuğunun masrafının karşılanmasını şart koşmuştur; binaenaleyh çocuk vefat edince kadından bir şey talep etme hakkı kalmaz; tıpkı bir çocuğun bir yıllık nafakasını gönüllü olarak üstlenen bir adamın, çocuğun ölmesi halinde kendisinden bir şey talep edilememesi gibi. Çünkü o, gönüllü olmakla sadece çocuğun külfetini yüklenmeyi kastetmiştir; doğrusunu en iyi Allah bilir. Mâlik demiştir ki
: لَمْ أَرَ أَحَدًا يَتَّبِعُ بِمِثْلِ هَذَا، وَلَوِ اتَّبَعَهُ لَكَانَ لَهُ فِي ذَلِكَ قَوْلٌ.
: 'Böyle bir şeyin peşine düşüldüğünü hiç görmedim; şayet peşine düşseydi bu hususta onun için bir söz/görüş olurdu.'
وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهَا إِنْ مَاتَتْ فَنَفَقَةُ الْوَلَدِ فِي مَالِهَا، لِأَنَّهُ حَقٌّ ثَبَتَ فِيهِ قَبْلَ مَوْتِهَا فَلَا يَسْقُطُ بِمَوْتِهَا. الْعَاشِرَةُ- وَمَنْ اشْتَرَطَ عَلَى امْرَأَتِهِ فِي الْخُلْعِ نَفَقَةَ حَمْلِهَا وَهِيَ لا شي لَهَا فَعَلَيْهِ النَّفَقَةُ إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهَا مَالٌ تُنْفِقُ مِنْهُ، وَإِنْ أَيْسَرَتْ بَعْدَ ذَلِكَ اتَّبَعَهَا بِمَا أَنْفَقَ وَأَخَذَهُ مِنْهَا. قَالَ مَالِكٌ: وَمِنَ الْحَقِّ أَنْ يُكَلَّفَ الرَّجُلُ نَفَقَةَ وَلَدِهِ وَإِنِ اشْتَرَطَ عَلَى أُمِّهِ نَفَقَتَهُ إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهَا مَا تُنْفِقُ عَلَيْهِ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْخُلْعِ هَلْ هُوَ طَلَاقٌ أَوْ فَسْخٌ، فَرُوِيَ عَنْ عُثْمَانَ وَعَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَجَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ: هُوَ طَلَاقٌ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَالثَّوْرِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَالشَّافِعِيُّ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ. فَمَنْ نَوَى بِالْخُلْعِ تَطْلِيقَتَيْنِ أَوْ ثَلَاثًا لَزِمَهُ ذَلِكَ عِنْدَ مَالِكٍ. وَقَالَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ: إِنْ نَوَى الزَّوْجُ ثَلَاثًا كَانَ ثَلَاثًا، وَإِنْ نَوَى اثْنَتَيْنِ فَهُوَ وَاحِدَةٌ بَائِنَةٌ [لِأَنَّهَا كَلِمَةٌ وَاحِدَةٌ]. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ: إِنْ نَوَى بِالْخُلْعِ طَلَاقًا وَسَمَّاهُ فَهُوَ طَلَاقٌ، وَإِنْ لَمْ يَنْوِ طَلَاقًا وَلَا سَمَّى لَمْ تَقَعْ فُرْقَةٌ، قَالَهُ فِي الْقَدِيمِ. وَقَوْلُهُ الْأَوَّلُ أَحَبُّ إِلَيَّ. الْمُزَنِيُّ: وَهُوَ الْأَصَحُّ عِنْدَهُمْ. وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ: إِذَا لَمْ يُسَمِّ الطَّلَاقَ فَالْخُلْعُ فُرْقَةٌ وَلَيْسَ بِطَلَاقٍ، وَإِنْ سَمَّى تَطْلِيقَةً فَهِيَ تَطْلِيقَةٌ، وَالزَّوْجُ أَمْلَكُ بِرَجْعَتِهَا مَا دَامَتْ فِي الْعِدَّةِ. وَمِمَّنْ قَالَ: إِنَّ الْخُلْعَ فَسْخٌ وَلَيْسَ بِطَلَاقٍ إِلَّا أَنْ يَنْوِيَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَطَاوُسٌ وَعِكْرِمَةُ وَإِسْحَاقُ وَأَحْمَدُ. وَاحْتَجُّوا بِالْحَدِيثِ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرٍو عَنْ طَاوُسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ بْنَ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ سَأَلَهُ: رَجُلٌ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ تَطْلِيقَتَيْنِ ثُمَّ اخْتَلَعَتْ مِنْهُ أَيَتَزَوَّجُهَا؟ قَالَ: نَعَمْ لِيَنْكِحَهَا، لَيْسَ الْخُلْعُ بِطَلَاقٍ، ذَكَرَ اللَّهُ ﷿ الطَّلَاقَ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ وَآخِرِهَا، وَالْخُلْعَ فِيمَا بَيْنَ ذَلِكَ، فَلَيْسَ الْخُلْعُ بِشَيْءٍ. ثُمَّ قَالَ:" الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ". ثُمَّ قَرَأَ" فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ". قَالُوا: وَلِأَنَّهُ لَوْ كَانَ طَلَاقًا لَكَانَ بَعْدَ ذِكْرِ الطَّلْقَتَيْنِ ثَالِثًا، وَكَانَ قَوْلُهُ:" فَإِنْ طَلَّقَها" بَعْدَ ذَلِكَ دَالًّا عَلَى الطَّلَاقِ الرَّابِعِ، فَكَانَ يَكُونُ التَّحْرِيمُ مُتَعَلِّقًا بِأَرْبَعِ تَطْلِيقَاتٍ. وَاحْتَجُّوا أَيْضًا بِمَا رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَالدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ امْرَأَةَ ثَابِتِ بْنِ قَيْسٍ اخْتَلَعَتْ مِنْ زَوْجِهَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله
[Âlimler], şayet kadın vefat ederse çocuğun nafakasının onun malından karşılanacağı hususunda ittifak etmişlerdir; çünkü bu, kadının vefatından önce malında sabit olmuş bir haktır ve ölümüyle düşmez. Onuncu [Mesele]: Kim hul' sırasında kadına hamilelik nafakasını şart koşar da kadının hiçbir şeyi bulunmazsa, harcayacağı bir malı olmadığı takdirde nafaka kocanın üzerinedir. Şayet kadın bundan sonra zenginleşirse koca yaptığı harcamalar için kadına müracaat eder ve bunu ondan tahsil eder. Mâlik şöyle demiştir: "Harcanacak bir malı bulunmadığı takdirde, çocuğun nafakası annesine şart koşulmuş olsa bile, erkeğe çocuğunun nafakasının yüklenmesi hak olandır." On birinci [Mesele]: Âlimler hul'ün bir talak mı yoksa fesih mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Hz. Osman, Hz. Ali, İbn Mes'ûd ve tâbiînden bir topluluktan: "O bir talaktır" şeklinde rivayet edilmiştir. Mâlik, Sevrî, Evzâî, Ebû Hanîfe ve arkadaşları ile iki kavlinden birinde Şâfiî de bu görüşü benimsemiştir. Mâlik'e göre hul' ile iki veya üç talaka niyet eden kimseye bu [niyeti] lazım gelir. Rey taraftarları ise şöyle demiştir: Koca üç talaka niyet ettiyse üç olur; iki talaka niyet ettiyse [çünkü bu tek bir kelimedir] bir bâin talaktır. Şâfiî iki kavlinden birinde şöyle demiştir: Şayet hul' ile talaka niyet eder ve bunu telaffuz ederse bu bir talaktır; talaka niyet etmez ve telaffuz da etmezse ayrılık vaki olmaz. Bunu el-Kavlü'l-kadîm'de (eski mezhebinde) söylemiştir. [İmam Şâfiî]: "Onun ilk kavli bana daha sevimlidir" demiştir. el-Müzenî ise: "Onlara göre en sahih olanı da budur" demiştir. Ebû Sevr şöyle demiştir: Talakı telaffuz etmezse hul' bir ayrılıktır, talak değildir; şayet bir talak telaffuz ederse bu bir talaktır ve koca iddet süresince ona dönmeye daha çok hak sahibidir. Hul'ün bir talak değil, koca buna niyet etmedikçe bir fesih olduğunu söyleyenler arasında İbn Abbâs, Tâvûs, İkrime, İshak ve Ahmed de vardır. Onlar İbn Uyeyne'nin Amr'dan, onun Tâvûs'tan, onun da İbn Abbâs'tan naklettiği şu hadisi delil getirmişlerdir: İbrâhim b. Sa'd b. Ebî Vakkās kendisine: "Karısını iki talakla boşamış, sonra da kadın kendisinden hul' ile ayrılmış bir adam onunla [tekrar] evlenebilir mi?" diye sordu. İbn Abbâs: "Evet, onunla evlensin; hul' talak değildir. Azîz ve Celîl olan Allah talakı ayetin başında ve sonunda zikretmiş, hul'ü ise bunların arasında anmıştır; dolayısıyla hul' [talak sayılan] bir şey değildir" dedi. Sonra { الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } “Boşama iki defadır; ya iyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir” ayetini okudu; ardından { فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ } “Eğer onu [üçüncü defa] boşarsa, bundan sonra [kadın] başka bir koca ile evlenmedikçe ona helal olmaz” ayetini okudu. Şöyle dediler: Zira eğer [hul'] bir talak olsaydı iki talakın zikrinden sonra üçüncü olurdu ve bundan sonra gelen { فَإِنْ طَلَّقَها } “Eğer onu boşarsa” kavli de dördüncü talaka delalet ederdi; böylece haram kılınma dört talaka bağlanmış olurdu. Ayrıca Tirmizî, Ebû Dâvûd ve Dârekutnî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu hadisi de delil getirdiler: Sâbit b. Kays'ın hanımı Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem
عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَمَرَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ تَعْتَدَّ بِحَيْضَةٍ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ. وَعَنِ الرُّبَيِّعِ بِنْتِ مُعَوِّذِ بْنِ عَفْرَاءَ أَنَّهَا اخْتَلَعَتْ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ ﷺ فَأَمَرَهَا النَّبِيُّ ﷺ أَوْ أُمِرَتْ أَنْ تَعْتَدَّ بِحَيْضَةٍ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: حَدِيثُ الرُّبَيِّعِ الصَّحِيحُ أَنَّهَا أُمِرَتْ أَنْ تَعْتَدَّ بِحَيْضَةٍ. قَالُوا: فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْخُلْعَ فَسْخٌ لَا طَلَاقٌ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:" وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ" وَلَوْ كَانَتْ هَذِهِ مُطَلَّقَةً لَمْ يُقْتَصَرْ بِهَا عَلَى قُرْءٍ وَاحِدٍ. قُلْتُ: فَمَنْ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ تَطْلِيقَتَيْنِ ثُمَّ خَالَعَهَا ثُمَّ أَرَادَ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا فَلَهُ ذَلِكَ- كَمَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ- وَإِنْ لَمْ تَنْكِحْ زَوْجًا غَيْرَهُ، لِأَنَّهُ لَيْسَ لَهُ غَيْرُ تَطْلِيقَتَيْنِ وَالْخُلْعُ لَغْوٌ. وَمَنْ جَعَلَ الْخُلْعَ طَلَاقًا قَالَ: لَمْ يَجُزْ أَنْ يَرْتَجِعَهَا حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ، لِأَنَّهُ بِالْخُلْعِ كَمُلَتِ الثَّلَاثُ، وَهُوَ الصَّحِيحُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قَالَ الْقَاضِي إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ: كَيْفَ يَجُوزُ الْقَوْلُ فِي رَجُلٍ قَالَتْ لَهُ امْرَأَتُهُ: طَلِّقْنِي عَلَى مَالٍ فَطَلَّقَهَا إِنَّهُ لَا يَكُونُ طَلَاقًا، وَهُوَ لَوْ جَعَلَ أَمْرَهَا بِيَدِهَا مِنْ غير شي فَطَلَّقَتْ نَفْسَهَا كَانَ طَلَاقًا!. [قَالَ] وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ" فَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" الطَّلاقُ مَرَّتانِ"، لِأَنَّ قَوْلَهُ:" أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ" إِنَّمَا يَعْنِي بِهِ أَوْ تَطْلِيقٌ. فَلَوْ كَانَ الْخُلْعُ مَعْطُوفًا عَلَى التَّطْلِيقَتَيْنِ لَكَانَ لَا يَجُوزُ الْخُلْعُ أَصْلًا إِلَّا بَعْدَ تَطْلِيقَتَيْنِ وَهَذَا لَا يَقُولُهُ أَحَدٌ. وَقَالَ غَيْرُهُ: مَا تَأَوَّلُوهُ فِي الْآيَةِ غَلَطٌ فَإِنَّ قَوْلَهُ:" الطَّلاقُ مَرَّتانِ" أَفَادَ حُكْمَ الِاثْنَتَيْنِ إِذَا أَوْقَعَهُمَا عَلَى غَيْرِ وَجْهِ الْخُلْعِ، وَأَثْبَتَ مَعَهُمَا الرَّجْعَةَ بِقَوْلِهِ:" فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ" ثُمَّ ذَكَرَ حُكْمَهُمَا إِذَا كَانَ عَلَى وَجْهِ الْخُلْعِ فَعَادَ الْخُلْعُ إِلَى الثِّنْتَيْنِ الْمُتَقَدِّمِ ذِكْرُهُمَا، إِذِ الْمُرَادُ بِذَلِكَ بَيَانُ الطَّلَاقِ الْمُطْلَقِ وَالطَّلَاقِ بِعِوَضٍ، وَالطَّلَاقُ الثَّالِثُ بِعِوَضٍ كَانَ أَوْ بِغَيْرِ عِوَضٍ فَإِنَّهُ يَقْطَعُ الْحِلَّ إِلَّا بَعْدَ زَوْجٍ. قُلْتُ: هَذَا الْجَوَابُ عَنِ الْآيَةِ، وَأَمَّا الْحَدِيثُ فَقَالَ أَبُو دَاوُدَ- لَمَّا ذُكِرَ حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْحَيْضَةِ-: هَذَا الْحَدِيثُ رَوَاهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مُرْسَلًا. وَحَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ عَنْ مَالِكٍ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: عِدَّةُ الْمُخْتَلِعَةِ عِدَّةُ الْمُطَلَّقَةِ. قَالَ أَبُو داود: والعمل عندنا على هذا.
... [sallallâhu] aleyhi ve sellem. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kadına bir hayız müddeti iddet beklemesini emretti. Tirmizî: «Bu, hasen-garîb bir hadistir» demiştir. Rubeyyi‘ bint Muavviz b. Afrâ'dan rivayet edildiğine göre o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında hul' yapmıştı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona -yahut kendisine- bir hayız müddeti iddet beklemesini emretti. Tirmizî şöyle demiştir: «Rubeyyi‘ hadisinde sahih olan, kadına bir hayız müddeti iddet beklemesinin emredilmiş olduğudur.» [Âlimler] dediler ki: Bu, hul'ün talak değil fesh olduğuna delalet eder; zira Allah Teâlâ: { وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ } “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç kur' (üç hayız veya temizlik süresi) beklerler” buyurmuştur. Şayet bu kadın boşanmış (mutallaka) olsaydı, [iddeti] tek bir kur' ile sınırlandırılmazdı. Ben derim ki: İbn Abbâs'ın dediği gibi; karısını iki defa boşayıp ardından onunla hul' yapan, sonra da onunla tekrar evlenmek isteyen kimse, kadın başka bir koca ile evlenmemiş olsa dahi bunu yapabilir; çünkü adam kadını iki talaktan fazla boşamış değildir ve hul' hükümsüzdür (talak sayılmaz). Hul'ü talak sayan kimse ise şöyle demiştir: Kadın başka bir koca ile evlenmedikçe ona geri dönmesi caiz olmaz; zira hul' ile [talak sayısı] üçe tamamlanmıştır. Doğru olan da -inşâallahu teâlâ- budur. Kadı İsmâil b. İshâk şöyle demiştir: Karısı kendisine «Bir mal karşılığında beni boşa» deyip de onun da boşadığı bir adam hakkında «Bu talak olmaz» nasıl denilebilir? Oysa adam hiçbir karşılık olmaksızın kadının işini kendi eline bıraksa ve kadın da kendini boşasa bu bir talak olurdu! [Şöyle dedi:] Yüce Allah'ın: { فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ } “Eğer onu (üçüncü defa) boşarsa, bundan sonra kadın başka bir koca ile evlenmedikçe ona helal olmaz” ayetine gelince; bu, Yüce Allah'ın: { الطَّلاقُ مَرَّتانِ } “Boşanma iki defadır” ayetine matuftur; çünkü O'nun: { أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } “... yahut güzellikle serbest bırakmaktır” buyruğundan maksat 'yahut boşamaktır'. Eğer hul', iki talaka matuf olsaydı, hul'ün ancak iki talaktan sonra caiz olması gerekirdi ki bunu hiç kimse söylememektedir. Başkası ise şöyle demiştir: Onların ayeti yorumlama tarzları hatalıdır; zira O'nun: { الطَّلاقُ مَرَّتانِ } “Boşanma iki defadır” buyruğu, hul' yolu olmaksızın vaki kılınan iki talakın hükmünü bildirmiş ve { فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ } “... ya güzellikle tutmak...” buyruğuyla bunlarda ric'at (dönüş) hakkını sabit kılmıştır. Sonra bunların hul' yoluyla olması halindeki hükmünü zikretmiştir. Böylece hul', daha önce zikredilen iki talaka rücu etmiş olur. Zira bundan maksat; bedelsiz talak ile bedelli talakı beyan etmektir. Üçüncü talak ise ister bedelli ister bedelsiz olsun, başka bir koca ile evlenmedikçe helalliği ortadan kaldırır. Ben derim ki: Ayete verilen cevap budur. Hadise gelince; Ebû Dâvûd -İbn Abbâs'ın bir hayızla ilgili hadisi zikredildiğinde- şöyle demiştir: «Bu hadisi Abdurrezzâk, Ma'mer'den, o Amr b. Müslim'den, o İkrime'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den mürsel olarak rivayet etmiştir. Bize Ka'nebî, Mâlik'ten, o Nâfi'den, o da İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Hul' yapan kadının iddeti, boşanmış kadının iddeti gibidir.'» Ebû Dâvûd: «Bizim nezdimizde amel buna göredir» demiştir.
قُلْتُ: وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَالثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: وَأَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ وَغَيْرِهِمْ. قُلْتُ: وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْحَيْضَةِ مَعَ غَرَابَتِهِ كَمَا ذَكَرَ التِّرْمِذِيُّ، وَإِرْسَالِهِ كَمَا ذَكَرَ أَبُو دَاوُدَ فَقَدْ قِيلَ فِيهِ: إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ جَعَلَ عِدَّتَهَا حَيْضَةً وَنِصْفًا، أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ مَعْمَرٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عن ابن عباس: أن امرأة ثابت ابن قَيْسٍ اخْتَلَعَتْ مِنْ زَوْجِهَا فَجَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ عِدَّتَهَا حَيْضَةً وَنِصْفًا. وَالرَّاوِي عَنْ مَعْمَرٍ هُنَا فِي الْحَيْضَةِ وَالنِّصْفِ هُوَ الرَّاوِي عَنْهُ فِي الْحَيْضَةِ الْوَاحِدَةِ، وَهُوَ هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ الصَّنْعَانِيُّ الْيَمَانِيُّ: خَرَّجَ لَهُ الْبُخَارِيُّ وَحْدَهُ. فَالْحَدِيثُ مُضْطَرِبٌ مِنْ جِهَةِ الْإِسْنَادِ وَالْمَتْنِ، فَسَقَطَ الِاحْتِجَاجُ بِهِ فِي أَنَّ الْخُلْعَ فَسْخٌ، وَفِي أَنَّ عِدَّةَ الْمُطَلَّقَةِ حَيْضَةٌ، وَبَقِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ" نَصًّا فِي كُلِّ مُطَلَّقَةٍ مَدْخُولٍ بِهَا إِلَّا مَا خُصَّ مِنْهَا كَمَا تَقَدَّمَ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ:" وَقَالَ بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ: عِدَّةُ الْمُخْتَلِعَةِ حَيْضَةٌ، قَالَ إِسْحَاقُ: وَإِنْ ذَهَبَ ذَاهِبٌ إِلَى هَذَا فَهُوَ مَذْهَبٌ قَوِيٌّ". قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: قَالَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ وَابْنُ عُمَرَ: عِدَّتُهَا حَيْضَةٌ، وَبِهِ قَالَ أَبَانُ بْنُ عُثْمَانَ وَإِسْحَاقُ. وَقَالَ عَلِيُّ ابن أَبِي طَالِبٍ: عِدَّتُهَا عِدَّةُ الْمُطَلَّقَةِ، وَبِقَوْلِ عُثْمَانَ وَابْنِ عُمَرَ أَقُولُ، وَلَا يَثْبُتُ حَدِيثُ عَلِيٍّ. قُلْتُ: قَدْ ذَكَرْنَا عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ: عِدَّةُ الْمُخْتَلِعَةِ عِدَّةُ الْمُطَلَّقَةِ، وَهُوَ صَحِيحٌ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفَ قَوْلُ مَالِكٍ فِيمَنْ قَصَدَ إِيقَاعَ الْخُلْعِ عَلَى غَيْرِ عِوَضٍ، فَقَالَ عَبْدُ الْوَهَّابِ: هُوَ خُلْعٌ عِنْدَ مَالِكٍ، وَكَانَ الطَّلَاقُ بَائِنًا. وَقِيلَ عَنْهُ: لَا يَكُونُ بَائِنًا إِلَّا بِوُجُودِ الْعِوَضِ، قَالَهُ أَشْهَبُ وَالشَّافِعِيُّ، لِأَنَّهُ طَلَاقٌ عُرِيَ عَنْ عِوَضٍ وَاسْتِيفَاءِ عَدَدٍ فَكَانَ رَجْعِيًّا كَمَا لَوْ كَانَ بِلَفْظِ الطَّلَاقِ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَهَذَا أَصَحُّ قَوْلَيْهِ عِنْدِي وَعِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي النَّظَرِ. وَوَجْهُ الْأَوَّلِ أَنَّ عَدَمَ حُصُولِ الْعِوَضِ فِي الْخُلْعِ لَا يُخْرِجُهُ عَنْ مُقْتَضَاهُ، أَصْلُ ذَلِكَ إِذَا خَالَعَ بِخَمْرٍ أَوْ خِنْزِيرٍ. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- الْمُخْتَلِعَةُ هِيَ الَّتِي تَخْتَلِعُ مِنْ كُلِّ الَّذِي لَهَا. وَالْمُفْتَدِيَةُ أَنْ تَفْتَدِيَ بِبَعْضِهِ وَتَأْخُذَ بَعْضَهُ. وَالْمُبَارِئَةُ هِيَ الَّتِي بَارَأَتْ زَوْجَهَا مِنْ قَبْلِ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا فتقول: قد أبرأتك
Derim ki: Bu; Mâlik, Şâfiî, Ahmed, İshâk, Sevrî ve Kûfe ehlinin mezhebidir. Tirmizî şöyle demiştir: "Ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından ve diğerlerinden ilim ehlinin çoğunun [mezhebidir]." Derim ki: İbn Abbâs'ın bir hayız hakkındaki hadisi, Tirmizî'nin belirttiği üzere garib olması ve Ebû Dâvûd'un belirttiği üzere mürsel olmasıyla birlikte, hakkında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun iddetini bir buçuk hayız kıldığı da rivayet edilmiştir. Dârekutnî bunu Ma'mer'in Amr b. Müslim'den, onun İkrime'den, onun da İbn Abbâs'tan rivayetiyle tahric etmiştir: « أن امرأة ثابت ابن قَيْسٍ اخْتَلَعَتْ مِنْ زَوْجِهَا فَجَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ عِدَّتَهَا حَيْضَةً وَنِصْفًا » «Sâbit b. Kays'ın hanımı kocasından hul' ile ayrıldı; bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun iddetini bir buçuk hayız kıldı.» Burada Ma'mer'den "bir buçuk hayız" rivayetini nakleden râvi, ondan "bir hayız" rivayetini nakleden râvinin bizzat kendisidir; o da Hişâm b. Yûsuf Ebû Abdirrahmân es-San'ânî el-Yemânî'dir. Kendisinden yalnızca Buhârî rivayette bulunmuştur. Dolayısıyla hadis isnad ve metin yönünden muzdariptir. Böylece hul'ün bir fesih olduğuna ve boşanmış kadının iddetinin bir hayız olduğuna dair bu hadisle delil getirme imkânı düşmüştür; Yüce Allah'ın: { وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ } “Boşanmış kadınlar kendi başlarına üç kur' (üç hayız veya üç temizlik süresi) beklerler” sözü, daha önce geçtiği üzere tahsis edilenler müstesna, kendisiyle zifafa girilmiş her boşanmış kadın hakkında kesin bir nass olarak kalmıştır. Tirmizî şöyle demiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından bazısı: 'Hul' yapan kadının iddeti bir hayızdır' demiştir. İshâk: 'Eğer bir kimse bu görüşe giderse, bu güçlü bir mezheptir' demiştir." İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: "Osmân b. Affân ve İbn Ömer: 'Onun iddeti bir hayızdır' demiştir; Ebân b. Osmân ve İshâk da bu görüşü benimsemiştir. Ali b. Ebî Tâlib ise: 'Onun iddeti boşanmış kadının iddeti gibidir' demiştir. Ben de Osmân ve İbn Ömer'in sözünü söylüyorum; Ali'nin hadisi ise sabit değildir." Derim ki: İbn Ömer'den onun: 'Hul' yapan kadının iddeti boşanmış kadının iddeti gibidir' dediğini nakletmiştik ve bu [rivayet] sahihtir. On ikincisi: Bir ivaz (bedel) olmaksızın hul' yapmayı kasteden kimse hakkında Mâlik'in kavli ihtilaflıdır. Abdülvehhâb: "Mâlik'e göre bu bir hul'dür ve [bu] talak bâindir" demiştir. Ondan şöyle de rivayet edilmiştir: "Ancak bir ivaz bulunmasıyla bâin olur." Bunu Eşheb ve Şâfiî de söylemiştir; çünkü bu, ivazdan ve talak sayısının tamamlanmasından yoksun bir boşamadır; dolayısıyla sarih talak lafzıyla yapılmış gibi ric'î olur. İbn Abdilberr şöyle demiştir: "Bu, nazar (fıkhî değerlendirme) bakımından bana ve ilim ehline göre onun iki kavlinden daha sahih olanıdır." Birinci görüşün gerekçesi ise şudur: Hul'de bedelin elde edilmemesi, onu gereğinden çıkarmaz; bunun aslı, şarap veya domuz karşılığında hul' yapıldığı zamanki durumdur. On üçüncüsü: Muhtelia, sahip olduğu her şeyden [vazgeçerek] hul' yapan kadındır. Müftediyye ise [malının] bir kısmını fidye verip bir kısmını elinde tutan kadındır. Mübârie ise kendisiyle zifafa girmeden önce kocasını ibra eden kadındır; kadın şöyle der: 'Ben seni ibra ettim...
فَبَارِئْنِي، هَذَا هُوَ قَوْلُ مَالِكٍ. وَرَوَى عِيسَى بْنُ دِينَارٍ عَنْ مَالِكٍ: الْمُبَارِئَةُ هِيَ الَّتِي لَا تَأْخُذُ شَيْئًا وَلَا تُعْطِي، وَالْمُخْتَلِعَةُ هِيَ الَّتِي تُعْطِي مَا أَعْطَاهَا وَتَزِيدُ مِنْ مَالِهَا، وَالْمُفْتَدِيَةُ هِيَ الَّتِي تَفْتَدِي بِبَعْضِ مَا أَعْطَاهَا وَتُمْسِكُ بَعْضَهُ، وَهَذَا كُلُّهُ يَكُونُ قَبْلَ الدُّخُولِ وَبَعْدَهُ، فَمَا كَانَ قَبْلَ الدُّخُولِ فَلَا عِدَّةَ فِيهِ، وَالْمُصَالِحَةُ مِثْلَ الْمُبَارِئَةِ. قَالَ الْقَاضِي أَبُو محمد وغير: هَذِهِ الْأَلْفَاظُ الْأَرْبَعَةُ تَعُودُ إِلَى مَعْنًى وَاحِدٍ وَإِنِ اخْتَلَفَتْ صِفَاتُهَا مِنْ جِهَةِ الْإِيقَاعِ، وَهِيَ طَلْقَةٌ بَائِنَةٌ سَمَّاهَا أَوْ لَمْ يُسَمِّهَا، لَا رَجْعَةَ لَهُ فِي الْعِدَّةِ، وَلَهُ نِكَاحُهَا فِي الْعِدَّةِ وَبَعْدَهَا بِرِضَاهَا بِوَلِيٍّ وَصَدَاقٍ وَقَبْلَ زَوْجٍ وَبَعْدَهُ، خِلَافًا لِأَبِي ثَوْرٍ، لِأَنَّهَا إِنَّمَا أَعْطَتْهُ الْعِوَضَ لِتَمْلِكَ نَفْسَهَا، وَلَوْ كَانَ طَلَاقُ الْخُلْعِ رجعيا لم تملك نفسا، فَكَانَ يَجْتَمِعُ لِلزَّوْجِ الْعِوَضُ وَالْمُعَوَّضُ عَنْهُ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- وَهَذَا مَعَ إِطْلَاقِ الْعَقْدِ نَافِذٌ، فَلَوْ بَذَلَتْ لَهُ الْعِوَضَ وَشَرَطَ الرَّجْعَةَ، فَفِيهَا رِوَايَتَانِ رَوَاهُمَا ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ: إِحْدَاهُمَا ثُبُوتُهَا، وَبِهَا قَالَ سَحْنُونُ. وَالْأُخْرَى نَفْيُهَا. قَالَ سَحْنُونُ: وَجْهُ الرِّوَايَةِ الْأُولَى أَنَّهُمَا قَدِ اتَّفَقَا عَلَى أَنْ يَكُونَ الْعِوَضُ فِي مُقَابَلَةِ مَا يَسْقُطُ مِنْ عَدَدِ الطَّلَاقِ، وَهَذَا جَائِزٌ. وَوَجْهُ الرِّوَايَةِ الثَّانِيَةِ أَنَّهُ شَرَطَ فِي الْعَقْدِ مَا يَمْنَعُ الْمَقْصُودَ مِنْهُ فَلَمْ يَثْبُتْ ذَلِكَ، كَمَا لَوْ شَرَطَ فِي عَقْدِ النِّكَاحِ: أَنِّي لَا أَطَأُهَا. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى، (تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها) لَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى أَحْكَامَ النِّكَاحِ وَالْفِرَاقِ قَالَ:" تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ" الَّتِي أُمِرْتُ بِامْتِثَالِهَا، كَمَا بَيَّنَ تَحْرِيمَاتِ الصَّوْمِ فِي آيَةٍ أُخْرَى فَقَالَ:" تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها " فَقَسَّمَ الْحُدُودَ قِسْمَيْنِ، مِنْهَا حُدُودُ الْأَمْرِ بِالِامْتِثَالِ، وَحُدُودُ النَّهْيِ بِالِاجْتِنَابِ، ثُمَّ أَخْبَرَ تَعَالَى فَقَالَ:" وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ".
sen de beni ibra et' der; bu Mâlik'in kavlidir. Îsâ b. Dînâr Mâlik'ten şunu rivayet etmiştir: Mübârie, hiçbir şey almayan ve hiçbir şey vermeyen kadındır; muhtelia, adamın kendisine verdiğini geri veren ve kendi malından da fazlasını ekleyen kadındır; müftediyye ise adamın kendisine verdiğinin bir kısmını fidye olarak verip bir kısmını elinde tutan kadındır. Bütün bunlar zifaftan önce de sonra da olur; zifaftan önce olanlarda iddet yoktur; musâliha (sulh yapan) da mübârie gibidir. Kādî Ebû Muhammed ve başkaları şöyle demiştir: Bu dört lafız, vuku bulma biçimleri farklı olsa da tek bir manaya döner; o da —sayı belirtilsin veya belirtilmesin— bâin bir talaktır. İddet içinde kocanın ona geri dönüş hakkı yoktur; veli, mehir ile ve başka bir koca ile evlenmeden önce de sonra da kadının rızasıyla iddet içinde ve iddet sonrasında onunla evlenme hakkı vardır; Ebû Sevr'in aksine. Çünkü kadın o bedeli sırf kendi nefsine malik olmak için vermiştir; şayet hul' talakı ric'î olsaydı kadın nefsine malik olamazdı ve böylece koca için hem bedel hem de bedelin karşılığı olan kadın bir arada toplanmış olurdu. On dördüncüsü- Bu hüküm akdin mutlak (şartsız) olması durumunda geçerlidir. Şayet kadın adama bedeli verse, adam da geri dönmeyi şart koşsa; bu hususta İbn Vehb'in Mâlik'ten rivayet ettiği iki rivayet vardır: Birincisi, geri dönüşün sabit olmasıdır ki Sahnûn da bunu söylemiştir. Diğeri ise nefyedilmesidir (geçersizliğidir). Sahnûn şöyle demiştir: Birinci rivayetin gerekçesi; ikisinin talak sayısından düşecek olan miktara karşılık bir bedel olması hususunda anlaşmış olmalarıdır ve bu caizdir. İkinci rivayetin gerekçesi ise; adamın akit içinde akdin maksadını engelleyen bir şart koşmuş olmasıdır, dolayısıyla bu sabit olmaz; tıpkı nikâh akdinde: 'Onunla cinsel ilişkide bulunmayacağım' şartını koşması gibi. On beşincisi- Yüce Allah'ın: (تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها) kavli. Yüce Allah nikâh ve ayrılık hükümlerini beyan edince: 'Bunlar Allah'ın sınırlarıdır' yani uyulması emredilen sınırlardır buyurmuştur; nitekim orucun haramlarını da başka bir ayette beyan ederek: 'Bunlar Allah'ın sınırlarıdır, sakın onlara yaklaşmayın' buyurmuştur. Böylece sınırları iki kısma ayırmıştır: Bunlardan biri uyulması emredilen emir sınırları, diğeri ise kaçınılması emredilen nehiy sınırlarıdır. Sonra Yüce Allah haber verip şöyle buyurmuştur: 'Kim Allah'ın sınırlarını aşarsa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.'
[سورة البقرة (٢): آية ٢٣٠]
[Bakara Suresi (2), Ayet 230]
فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَها فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يَتَراجَعا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُها لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٢٣٠)
{ فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَها فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يَتَراجَعا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُها لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “Eğer [erkek] onu [üçüncü defa] boşarsa, bundan sonra [kadın] ondan başka bir eşle evlenmedikçe kendisine helal olmaz. Şayet o [ikinci koca da] onu boşarsa, Allah'ın sınırlarını ikame edeceklerini (koruyacaklarını) zannederlerse (düşünürlerse) [eski karı kocanın] birbirlerine dönmelerinde kendileri için bir günah yoktur. İşte bunlar, bilen bir topluluk için Allah'ın açıkladığı sınırlardır.” (230)
قوله تعالى: (فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ) فِيهِ إِحْدَى عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- احْتَجَّ بَعْضُ مَشَايِخِ خُرَاسَانَ مِنَ الْحَنَفِيَّةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْمُخْتَلِعَةَ يَلْحَقُهَا الطَّلَاقُ، قَالُوا: فَشَرَعَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ صَرِيحَ الطَّلَاقِ بَعْدَ الْمُفَادَاةِ بِالطَّلَاقِ، لِأَنَّ الْفَاءَ حَرْفُ تَعْقِيبٍ، فَيَبْعُدُ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى قَوْلِهِ:" الطَّلاقُ مَرَّتانِ" لِأَنَّ الَّذِي تَخَلَّلَ مِنَ الْكَلَامِ يَمْنَعُ بِنَاءَ قَوْلِهِ" فَإِنْ طَلَّقَها" عَلَى قَوْلِهِ" الطَّلاقُ مَرَّتانِ" بَلِ الْأَقْرَبُ عَوْدُهُ عَلَى مَا يَلِيهِ كَمَا فِي الِاسْتِثْنَاءِ وَلَا يَعُودُ إِلَى مَا تَقَدَّمَهُ إِلَّا بِدَلَالَةٍ، كَمَا أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:" وَرَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ" فَصَارَ مَقْصُورًا عَلَى مَا يَلِيهِ غَيْرَ عَائِدٍ عَلَى مَا تَقَدَّمَهُ حَتَّى لَا يُشْتَرَطَ الدُّخُولُ فِي أُمَّهَاتِ النِّسَاءِ. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الطَّلَاقِ بَعْدَ الْخُلْعِ فِي الْعِدَّةِ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: إِذَا خَالَعَ الرَّجُلُ زَوْجَتَهُ ثُمَّ طَلَّقَهَا وَهِيَ فِي الْعِدَّةِ لَحِقَهَا الطَّلَاقُ مَا دَامَتْ فِي الْعِدَّةِ، كَذَلِكَ قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَشُرَيْحٌ وَطَاوُسٌ وَالنَّخَعِيُّ وَالزُّهْرِيُّ وَالْحَكَمُ وَحَمَّادٌ وَالثَّوْرِيُّ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ. وَفِيهِ قَوْلٌ ثَانٍ وَهُوَ أَنَّ الطَّلَاقَ لَا يَلْزَمُهَا، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ الزُّبَيْرِ وَعِكْرِمَةَ وَالْحَسَنِ وَجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَأَبِي ثَوْرٍ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ إِلَّا أَنَّ مَالِكًا قَالَ: إِنِ افْتَدَتْ مِنْهُ عَلَى أَنْ يُطَلِّقَهَا ثَلَاثًا مُتَتَابِعًا نَسَقًا حِينَ طَلَّقَهَا فَذَلِكَ ثَابِتٌ عَلَيْهِ، وَإِنْ كَانَ بَيْنَ ذَلِكَ صُمَاتٌ فَمَا أَتْبَعَهُ بَعْدَ الصُّمَاتِ فَلَيْسَ بِشَيْءٍ، وَإِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ لِأَنَّ نَسَقَ الْكَلَامِ بَعْضِهِ عَلَى بَعْضٍ مُتَّصِلًا يُوجِبُ لَهُ حُكْمًا وَاحِدًا، وَكَذَلِكَ إِذَا اتَّصَلَ. الِاسْتِثْنَاءُ بِالْيَمِينِ بِاللَّهِ أَثَّرَ وَثَبَتَ لَهُ حُكْمُ الِاسْتِثْنَاءِ، وَإِذَا انْفَصَلَ عَنْهُ لَمْ يَكُنْ لَهُ تَعَلُّقٌ بِمَا تَقَدَّمَ مِنَ الْكَلَامِ. الثَّانِيَةُ- الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَإِنْ طَلَّقَها" الطَّلْقَةَ الثَّالِثَةَ" فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ". وَهَذَا مُجْمَعٌ عَلَيْهِ لَا خِلَافَ فِيهِ. وَاخْتَلَفُوا فِيمَا يَكْفِي مِنَ النِّكَاحِ، وَمَا الَّذِي يُبِيحُ التَّحْلِيلَ، فَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَمَنْ وَافَقَهُ: مُجَرَّدُ الْعَقْدِ كَافٍ. وَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ أبى الحسن: لا يكفى مجرد الوطي حتى
Yüce Allah'ın: { فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ } “Eğer onu [üçüncü defa] boşarsa, bundan sonra kadın bir başka erkekle evlenmedikçe ona helal olmaz” buyruğunda on bir mesele vardır: Birincisi- Hanefîlerden Horasan meşâyihinin bazıları bu ayeti, muhâlea yapan (bedel karşılığı boşanan) kadına talâkın vâkî olacağına delil getirmişlerdir. Onlar şöyle demişlerdir: Yüce Allah, fidyeleşmeden sonra açık talâkı meşru kılmıştır; çünkü 'fâ' (فَ) harfi ta‘kîb (ardışıklık) bildirir. Dolayısıyla onun, { الطَّلاقُ مَرَّتانِ } “Boşama iki defadır” sözüne dönmesi uzaktır; zira araya giren kelam, { فَإِنْ طَلَّقَها } “Eğer onu boşarsa” sözünün { الطَّلاقُ مَرَّتانِ } “Boşama iki defadır” sözü üzerine bina edilmesine engel olur. Bilakis istisnada olduğu gibi, hemen kendisinden öncekine dönmesi en yakın olandır ve bir delil bulunmadıkça daha önceki kısma dönmez. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَرَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ } “Kendileriyle gerdeğe girdiğiniz kadınlarınızdan olup yanınızda bulunan üvey kızlarınız” buyruğunda da [kayıt] hemen bitişiğindekine has kalmış, kadınların annelerinde (kayınvalidelerde) zifaf şart koşulmayacak şekilde daha öncekine dönmemiştir. İlim ehli, iddet süresi içinde muhâlea sonrasındaki talâk hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: Bir kimse eşiyle muhâlea yapar, ardından kadın iddet içerisindeyken onu boşarsa, iddeti devam ettiği müddetçe talâk ona vâkî olur. Saîd b. el-Müseyyeb, Şüreyh, Tâvûs, en-Nehaî, ez-Zührî, el-Hakem, Hammâd, es-Sevrî ve re'y ehli böyle demişlerdir. Bu hususta ikinci bir görüş daha vardır ki o da talâkın kadına lâzım gelmeyeceğidir. Bu İbn Abbâs, İbnü'z-Zübeyr, İkrime, el-Hasan, Câbir b. Zeyd, eş-Şâfiî, Ahmed, İshâk ve Ebû Sevr'in görüşüdür. Mâlik'in görüşü de budur. Ancak Mâlik şöyle demiştir: Eğer kadın, kendisini boşadığı sırada peş peşe ve aralıksız üç defa boşaması şartıyla ondan fidye vererek boşanırsa bu, kocanın aleyhine sabit olur. Şayet bunun arasında bir susma (sükût) olursa, susmanın ardından eklediği şey bir hüküm ifade etmez (geçersizdir). Bu da sözün birbiri ardınca bitişik olarak sıralanmasının tek bir hüküm doğurmasından ötürüdür. Nitekim Allah adına yapılan yemine istisna (inşâallah sözü) bitiştiğinde tesir eder ve onun için istisna hükmü sabit olur; yeminden ayrıldığında ise önceki sözle bir irtibatı kalmaz. İkincisi- Yüce Allah'ın: { فَإِنْ طَلَّقَها } “Eğer onu boşarsa” buyruğundan kasıt, üçüncü boşamadır: { فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ } “Bundan sonra kadın bir başka erkekle evlenmedikçe ona helal olmaz.” Bu hususta icmâ vardır, hiçbir ihtilaf yoktur. Nikâhtan ne kadarının yeterli olacağı ve [önceki kocaya] helal kılmayı (tahlîl) neyin mübah kılacağı hususunda ise ihtilaf etmişlerdir. Saîd b. el-Müseyyeb ve ona muvafakat edenler: 'Sadece nikâh akdi yeterlidir' demişlerdir. Hasan b. Ebi'l-Hasan [el-Basrî] ise: 'Sadece cinsel ilişki (vaty) yetmez, hatta...
يَكُونَ إِنْزَالٌ. وَذَهَبَ الْجُمْهُورُ مِنَ الْعُلَمَاءِ وَالْكَافَّةُ من الفقهاء إلى أن الوطي كَافٍ فِي ذَلِكَ، وَهُوَ الْتِقَاءُ الْخِتَانَيْنِ الَّذِي يُوجِبُ الْحَدَّ وَالْغُسْلَ، وَيُفْسِدُ الصَّوْمَ وَالْحَجَّ وَيُحْصِنُ الزَّوْجَيْنِ وَيُوجِبُ كَمَالَ الصَّدَاقِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: مَا مَرَّتْ بِي فِي الْفِقْهِ مَسْأَلَةٌ أَعْسَرُ مِنْهَا، وَذَلِكَ أَنَّ مِنْ أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ الْحُكْمَ هَلْ يَتَعَلَّقُ بِأَوَائِلِ الْأَسْمَاءِ أَوْ بِأَوَاخِرِهَا؟ فَإِنْ قُلْنَا: إِنَّ الْحُكْمَ يَتَعَلَّقُ بِأَوَائِلِ الْأَسْمَاءِ لَزِمَنَا أَنْ نَقُولَ بِقَوْلِ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ. وَإِنْ قُلْنَا: إِنَّ الْحُكْمَ يَتَعَلَّقُ بِأَوَاخِرِ الْأَسْمَاءِ لَزِمَنَا أَنْ نَشْتَرِطَ الْإِنْزَالَ مَعَ مَغِيبِ الْحَشَفَةِ فِي الْإِحْلَالِ، لِأَنَّهُ آخِرُ ذَوْقِ الْعُسَيْلَةِ عَلَى مَا قَالَهُ الْحَسَنُ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَمَعْنَى ذوق العسيلة هو الوطي، وعلى هذا جماعة العلماء إلا سعيد ابن الْمُسَيَّبِ قَالَ: أَمَّا النَّاسُ فَيَقُولُونَ: لَا تَحِلُّ لِلْأَوَّلِ حَتَّى يُجَامِعَهَا الثَّانِي، وَأَنَا أَقُولُ: إِذَا تزوجها تزواجا صَحِيحًا لَا يُرِيدُ بِذَلِكَ إِحْلَالَهَا فَلَا بَأْسَ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا الْأَوَّلُ. وَهَذَا قَوْلٌ لَا نَعْلَمُ أَحَدًا وَافَقَهُ عَلَيْهِ إِلَّا طَائِفَةً مِنَ الْخَوَارِجِ، وَالسُّنَّةُ مُسْتَغْنًى بِهَا عَمَّا سِوَاهَا. قُلْتُ: وَقَدْ قَالَ بِقَوْلِ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ فِي كِتَابِ" مَعَانِي الْقُرْآنِ" لَهُ. قَالَ: وَأَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ النِّكَاحَ هَاهُنَا الْجِمَاعُ، لِأَنَّهُ قَالَ:" زَوْجاً غَيْرَهُ" فَقَدْ تَقَدَّمَتِ الزَّوْجِيَّةُ فَصَارَ النِّكَاحُ الْجِمَاعَ، إِلَّا سَعِيدَ بن جبير فإنه قال: النكاح ها هنا التَّزَوُّجُ الصَّحِيحُ إِذَا لَمْ يُرِدْ إِحْلَالَهَا. قُلْتُ: وَأَظُنُّهُمَا لَمْ يَبْلُغْهُمَا حَدِيثُ الْعُسَيْلَةِ أَوْ لَمْ يَصِحَّ عِنْدَهُمَا فَأَخَذَا بِظَاهِرِ الْقُرْآنِ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ" وَاللَّهُ أَعْلَمُ. رَوَى الْأَئِمَّةُ وَاللَّفْظُ لِلدَّارَقُطْنِيِّ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِذَا طَلَّقَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ ثَلَاثًا لَا تَحِلُّ لَهُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ وَيَذُوقَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عُسَيْلَةَ صَاحِبِهِ". قَالَ بَعْضُ عُلَمَاءِ الْحَنَفِيَّةِ: مَنْ عَقَدَ عَلَى مَذْهَبِ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ فَلِلْقَاضِي أَنْ يَفْسَخَهُ، وَلَا يُعْتَبَرُ فِيهِ خِلَافُهُ لِأَنَّهُ خَارِجٌ عَنْ إِجْمَاعِ الْعُلَمَاءِ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَيُفْهَمُ مِنْ قَوْلِهِ ﵇:" حَتَّى يَذُوقَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عُسَيْلَةَ صَاحِبِهِ" اسْتِوَاؤُهُمَا فِي إِدْرَاكِ لَذَّةِ الْجِمَاعِ، وَهُوَ حُجَّةٌ لِأَحَدِ الْقَوْلَيْنِ عِنْدَنَا فِي أَنَّهُ لَوْ وَطِئَهَا نَائِمَةً أَوْ مُغْمًى عَلَيْهَا لَمْ تَحِلَّ لِمُطَلِّقِهَا، لِأَنَّهَا لم تذق العسيلة إذ لم تدركها.
[şayet inzal] vaki olursa. Âlimlerin cumhuru ve fakihlerin tamamı ise, bunda cima etmenin yeterli olduğu görüşündedir. Bu da حد (had cezasını) ve guslü gerektiren, orucu ve haccı bozan, eşleri muhsan kılan ve mehrin tamamını vacip kılan iki sünnet mahallinin kavuşmasıdır. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Fıkıhta bana bundan daha çetin bir mesele gelmemiştir. Bunun sebebi şudur: Fıkıh usûlü kurallarından biri de hükmün isimlerin ilk derecesine mi yoksa son derecesine mi taalluk ettiğidir. Şayet hükmün isimlerin ilk derecesine taalluk ettiğini söylersek, Saîd b. el-Müseyyeb'in kavlini benimsememiz gerekir. Şayet hükmün isimlerin son derecesine taalluk ettiğini söylersek, kadının helal kılınmasında haşefenin kaybolmasıyla birlikte inzali de şart koşmamız gerekir; çünkü Hasan'ın belirttiği üzere balcığın tadılması (zevk-i useyle) bununla son bulur. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Balcığın tadılmasının anlamı cimadır. Âlimler topluluğu da Saîd b. el-Müseyyeb müstesna bu görüş üzeredir. O şöyle demiştir: 'İnsanlar ikinci koca onunla cima etmedikçe birinciye helal olmaz derler; ben ise diyorum ki: Bir erkek onunla helal kılma maksadı gütmeksizin sahih bir nikâhla evlenirse, birinci kocanın onunla evlenmesinde bir sakınca yoktur.' Bu, Hâricîlerden bir fırka müstesna hiç kimsenin ona muvafakat ettiğini bilmediğimiz bir görüştür ve sünnet varken başka hiçbir şeye ihtiyaç kalmaz. Derim ki: Saîd b. Cübeyr de Saîd b. el-Müseyyeb'in kavliyle hükmetmiştir. Bunu en-Nehhâs 'Me‘âni'l-Kur'ân' adlı eserinde zikretmiş ve şöyle demiştir: İlim ehli buradaki nikâhtan maksadın cima olduğu görüşündedir; zira ayette { زَوْجاً غَيْرَهُ } "ondan başka bir eş" buyrulmuştur; dolayısıyla zevciyyet (evlilik vasfı) önceden zikredilmiş, böylece nikâh cima anlamına gelmiştir. Ancak Saîd b. Cübeyr müstesnadır; nitekim o şöyle demiştir: 'Buradaki nikâh, helal kılma kastı olmadığı takdirde sahih nikâh akdidir.' Derim ki: Zannımca Useyle hadisi bu ikisine ulaşmamış veya yanlarında sahih olmamış, bu sebeple Yüce Allah'ın { حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ } “başka bir eşle nikâhlanmadıkça” kavlinin zahirini almışlardır; en doğrusunu Allah bilir. İmamlar rivayet etmiştir —lafız ed-Dârekutnî'ye aittir— Âişe radıyallâhu anhâ şöyle demiştir: Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « إِذَا طَلَّقَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ ثَلَاثًا لَا تَحِلُّ لَهُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ وَيَذُوقَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عُسَيْلَةَ صَاحِبِهِ » «Kişi hanımını üç talakla boşadığında, o kadın kendisinden başka bir eşle nikâhlanmadıkça ve her ikisi de birbirinden balcık tatmadıkça [cima etmedikçe] kadının ona helal olması caiz değildir.» Bazı Hanefî âlimleri şöyle demiştir: Saîd b. el-Müseyyeb'in mezhebine göre [arada cima olmaksızın sadece akitle] nikâh kıyan kimsenin bu nikâhını kadı fesh eder ve bu meselede onun muhalefetine itibar edilmez; zira o, âlimlerin icmâının dışına çıkmıştır. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Rasûlullah aleyhisselâm'ın « حَتَّى يَذُوقَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عُسَيْلَةَ صَاحِبِهِ » “her ikisi de birbirinden balcık tadıncaya kadar” buyruğundan, her ikisinin de cima lezzetini idrak etmede eşit olmaları gerektiği anlaşılır. Bu da bizdeki iki görüşten birine delildir; buna göre şayet koca kadın uykudayken veya baygınken onunla cima etse, onu boşamış olan birinci kocasına helal olmaz; çünkü kadın balcığı idrak etmediğinden onu tatmış sayılmaz.
الثَّالِثَةُ- رَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الواشمة والمستوشمة والواصلة والمستوصلة وآكل الربا ومؤكله وَالْمُحَلِّلَ وَالْمُحَلَّلَ لَهُ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ:" لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْمُحَلِّلَ وَالْمُحَلَّلَ لَهُ". وَقَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ. وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ، مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَغَيْرُهُمْ، وَهُوَ قَوْلُ الْفُقَهَاءِ مِنَ التَّابِعِينَ، وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَمَالِكٌ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ، وَسَمِعْتُ الْجَارُودَ يَذْكُرُ عَنْ وَكِيعٍ أَنَّهُ قَالَ بِهَذَا، وَقَالَ: يَنْبَغِي أَنْ يُرْمَى بِهَذَا الْبَابِ مِنْ قَوْلِ أَصْحَابِ الرَّأْيِ. وَقَالَ سُفْيَانُ: إِذَا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ لِيُحِلَّهَا ثُمَّ بَدَا لَهُ أَنْ يُمْسِكَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ حتى يزوجها بِنِكَاحٍ جَدِيدٍ. قَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي نِكَاحِ الْمُحَلِّلِ، فَقَالَ مَالِكٌ، الْمُحَلِّلُ لَا يُقِيمُ عَلَى نِكَاحِهِ حَتَّى يَسْتَقْبِلَ نِكَاحًا جَدِيدًا، فَإِنْ أَصَابَهَا فَلَهَا مَهْرُ مِثْلِهَا، وَلَا تَحِلُّهَا إِصَابَتُهُ لِزَوْجِهَا الْأَوَّلِ، وَسَوَاءٌ عَلِمَا أَوْ لَمْ يَعْلَمَا إِذَا تَزَوَّجَهَا لِيُحِلَّهَا، وَلَا يُقَرُّ عَلَى نِكَاحِهِ وَيُفْسَخُ، وَبِهِ قَالَ الثَّوْرِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ. وَفِيهِ قَوْلٌ ثَانٍ رُوِيَ عَنِ الثَّوْرِيِّ فِي نِكَاحِ الْخِيَارِ وَالْمُحَلِّلِ أَنَّ النِّكَاحَ جَائِزٌ وَالشَّرْطَ بَاطِلٌ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ أَبِي لَيْلَى فِي ذَلِكَ وَفِي نِكَاحِ الْمُتْعَةِ. وَرُوِيَ عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ فِي نِكَاحِ الْمُحَلِّلِ: بِئْسَ مَا صَنَعَ وَالنِّكَاحُ جَائِزٌ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ: النِّكَاحُ جَائِزٌ إِنْ دَخَلَ بِهَا، وَلَهُ أَنْ يُمْسِكَهَا إِنْ شَاءَ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ مَرَّةً هُوَ وَأَصْحَابُهُ: لَا تَحِلُّ لِلْأَوَّلِ إِنْ تَزَوَّجَهَا لِيُحِلَّهَا، وَمَرَّةً قَالُوا: تَحِلُّ لَهُ بِهَذَا النِّكَاحِ إِذَا جَامَعَهَا وَطَلَّقَهَا. وَلَمْ يَخْتَلِفُوا فِي أَنَّ نِكَاحَ هَذَا الزَّوْجِ صَحِيحٌ، وَأَنَّ لَهُ أَنْ يُقِيمَ عَلَيْهِ. وَفِيهِ قَوْلٌ ثَالِثٌ- قَالَ الشَّافِعِيُّ: إِذَا قَالَ أَتَزَوَّجُكِ لِأُحِلَّكِ ثُمَّ لَا نِكَاحَ بَيْنَنَا بَعْدَ ذَلِكَ فَهَذَا ضَرْبٌ مِنْ نِكَاحِ الْمُتْعَةِ، وَهُوَ فَاسِدٌ لَا يُقَرُّ عَلَيْهِ وَيُفْسَخُ، وَلَوْ وَطِئَ عَلَى هَذَا لَمْ يَكُنْ تَحْلِيلًا. فَإِنْ تَزَوَّجَهَا تَزَوُّجًا مُطْلَقًا لَمْ يَشْتَرِطْ وَلَا اشْتُرِطَ عَلَيْهِ التَّحْلِيلُ فَلِلشَّافِعِيِّ فِي ذلك قولان في كتابه القديم: أحدهما
Üçüncüsü- Nesâî, Abdullah'tan [şöyle] rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dövme yapana, yaptırana, saç ekleyene, ekletene, faiz yiyene, yedirene, muhallile (hülle yapana) ve muhallel-lehe (adına hülle yapılana) lanet etti.» Tirmizî de Abdullah b. Mes'ûd'dan [şöyle] rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem muhallile ve muhallel-lehe lanet etti.» Ve: "Bu hadis hasen-sahihtir" demiştir. Bu hadis Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den pek çok tarikten rivayet edilmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından ilim ehlinin ameli de bu doğrultudadır; Ömer b. el-Hattâb, Osman b. Affân, Abdullah b. Ömer ve diğerleri bunlardandır. Tâbiîn fakihlerinin görüşü de budur. Süfyân es-Sevrî, İbnü'l-Mübârek, Şâfiî, Mâlik, Ahmed ve İshak da bunu söylemektedir. Cârûd'dan, Vekî'in şöyle dediğini aktardığını işittim: "Rey ehlinin bu babdaki görüşü bir kenara atılmalıdır." Süfyân ise şöyle demiştir: "Bir adam bir kadını [eski kocasına] helal kılmak amacıyla nikâhlar, sonra da onu yanında tutmak isterse, kadını yeni bir nikâh ile nikâhlamadıkça kadın ona helal olmaz." Ebû Ömer b. Abdilberr şöyle demiştir: İlim ehli muhallil nikâhı (hülle evliliği) hususunda ihtilaf etmiştir. Mâlik şöyle demiştir: "Muhallil yeni bir nikâh kıymadıkça [bu] nikâhı üzerinde kalamaz. Kadınla cinsel ilişkide bulunmuşsa kadına emsal mehir (mehr-i misil) gerekir; ancak onun bu cinsel ilişkisi kadını birinci kocasına helal kılmaz. Kadını [birinci kocasına] helal kılmak kastıyla nikâhladığı takdirde, [bu durumu her ikisi] bilseler de bilmeseler de hüküm birdir; nikâhı geçerli sayılmaz ve feshedilir." Sevrî ve Evzâî de bu görüştedir. Bu hususta ikinci bir görüş daha vardır; Sevrî'den muhayyerlik şartı bulunan nikâh ve muhallil nikâhı hakkında nikâhın caiz, şartın ise batıl olduğu rivayet edilmiştir. İbn Ebî Leylâ'nın bu husustaki ve mut'a nikâhındaki görüşü de böyledir. Evzâî'den muhallil nikâhı hakkında: "Yaptığı şey ne kötüdür; ancak nikâh caizdir" dediği rivayet edilmiştir. Ebû Hanîfe, Ebû Yûsuf ve Muhammed ise şöyle demiştir: "Zifafa girmişse nikâh caizdir ve dilerse kadını [nikâhında] tutabilir." Ebû Hanîfe ve arkadaşları bir defasında: "Kadını [birinci kocasına] helal kılmak amacıyla onunla evlenmişse birinciye helal olmaz" demiş, bir defasında da: "Kadınla cinsel ilişkide bulunur ve onu boşarsa bu nikâh sebebiyle birinci kocasına helal olur" demişlerdir. Bu [ikinci] kocanın nikâhının sahih olduğu ve kadını yanında tutabileceği hususunda ise ihtilaf etmemişlerdir. Bu hususta üçüncü bir görüş daha vardır: Şâfiî şöyle demiştir: [Erkek], "Seni [eski kocana] helal kılmak için nikâhlıyorum, bundan sonra aramızda nikâh kalmayacaktır" derse, bu bir çeşit mut'a nikâhıdır; fasittir, geçerli kılınmaz ve feshedilir. Bu şart üzere cinsel ilişkide bulunmuş olsa bile bu helal kılma (tahlîl) sayılmaz. Şayet kadını tahlîl şartı koşmaksızın ve kendisine de şart koşulmaksızın mutlak bir nikâhla nikâhlarsa, Şâfiî'nin bu hususta eski kitabında (el-Kavlü'l-Kadîm) iki görüşü vardır: Biri
مِثْلُ قَوْلِ مَالِكٍ، وَالْآخَرُ مِثْلُ قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ. وَلَمْ يَخْتَلِفْ قَوْلُهُ فِي كِتَابِهِ الْجَدِيدِ الْمِصْرِيِّ أَنَّ النِّكَاحَ صَحِيحٌ إِذَا لَمْ يُشْتَرَطْ، وَهُوَ قَوْلُ دَاوُدَ. قُلْتُ: وَحَكَى الْمَاوَرْدِيُّ عَنِ الشَّافِعِيِّ أَنَّهُ إِنْ شَرَطَ التَّحْلِيلَ قَبْلَ الْعَقْدِ صَحَّ النِّكَاحُ وَأَحَلَّهَا لِلْأَوَّلِ، وَإِنْ شَرَطَاهُ فِي الْعَقْدِ بَطَلَ النِّكَاحُ وَلَمْ يُحِلَّهَا لِلْأَوَّلِ، قَالَ: وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَإِبْرَاهِيمُ: إِذَا هَمَّ أَحَدُ الثَّلَاثَةِ بِالتَّحْلِيلِ فَسَدَ النِّكَاحُ، وَهَذَا تَشْدِيدٌ. وَقَالَ سَالِمٌ وَالْقَاسِمُ: لَا بَأْسَ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا لِيُحِلَّهَا إِذَا لَمْ يَعْلَمِ الزَّوْجَانِ وَهُوَ مَأْجُورٌ، وَبِهِ قَالَ رَبِيعَةُ وَيَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَقَالَهُ دَاوُدُ بْنُ عَلِيٍّ إِذَا لَمْ يَظْهَرْ ذَلِكَ فِي اشْتِرَاطِهِ فِي حِينِ الْعَقْدِ. الرَّابِعَةُ- مَدَارُ جَوَازِ نِكَاحِ التَّحْلِيلِ عِنْدَ عُلَمَائِنَا عَلَى الزَّوْجِ النَّاكِحِ، وَسَوَاءٌ شَرَطَ ذَلِكَ أَوْ نَوَاهُ، ومتى كان شي مِنْ ذَلِكَ فَسَدَ نِكَاحُهُ وَلَمْ يُقَرَّ عَلَيْهِ، وَلَمْ يَحْلِلْ وَطْؤُهُ الْمَرْأَةَ لِزَوْجِهَا. وَعِلْمُ الزَّوْجِ الْمُطَلِّقِ وَجَهْلُهُ فِي ذَلِكَ سَوَاءٌ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ يَنْبَغِي لَهُ إِذَا عَلِمَ أَنَّ النَّاكِحَ لَهَا لِذَلِكَ تَزَوَّجَهَا أَنْ يَتَنَزَّهَ عَنْ مُرَاجَعَتِهَا، وَلَا يُحِلَّهَا عِنْدَ مَالِكٍ إِلَّا نِكَاحُ رَغْبَةٍ لِحَاجَتِهِ إِلَيْهَا، وَلَا يُقْصَدُ بِهِ التَّحْلِيلُ، وَيَكُونُ وطؤه لها وطأ مُبَاحًا: لَا تَكُونُ صَائِمَةً وَلَا مُحْرِمَةً وَلَا فِي حَيْضَتِهَا، وَيَكُونُ الزَّوْجُ بَالِغًا مُسْلِمًا. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: إِذَا أَصَابَهَا بِنِكَاحٍ صَحِيحٍ وَغَيَّبَ الْحَشَفَةَ فِي فَرْجِهَا فَقَدْ ذَاقَا الْعُسَيْلَةَ، وَسَوَاءٌ فِي ذَلِكَ قَوِيُّ النِّكَاحِ وَضَعِيفُهُ، وَسَوَاءٌ أَدْخَلَهُ بِيَدِهِ أَمْ بِيَدِهَا، وَكَانَ مِنْ صَبِيٍّ أَوْ مُرَاهِقٍ أَوْ مَجْبُوبٍ بَقِيَ لَهُ مَا يُغَيِّبُهُ كَمَا يُغَيِّبُ غَيْرُ الْخَصِيِّ، وَسَوَاءٌ أَصَابَهَا الزَّوْجُ مُحْرِمَةً أَوْ صَائِمَةً، وَهَذَا كُلُّهُ- عَلَى مَا وَصَفَ الشَّافِعِيُّ- قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ وَالثَّوْرِيِّ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَالْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ، وَقَوْلُ بَعْضِ أَصْحَابِ مَالِكٍ. الْخَامِسَةُ- قَالَ ابْنُ حَبِيبٍ: وَإِنْ تَزَوَّجَهَا فَإِنْ أَعْجَبَتْهُ أَمْسَكَهَا، وَإِلَّا كَانَ قَدِ احْتَسَبَ فِي تَحْلِيلِهَا الْأَجْرَ لَمْ يَجُزْ، لِمَا خَالَطَ نِكَاحَهُ مِنْ نِيَّةِ التَّحْلِيلِ، وَلَا تَحِلُّ بِذَلِكَ لِلْأَوَّلِ. السادسة- وطئ السَّيِّدِ لِأَمَتِهِ الَّتِي قَدْ بَتَّ زَوْجُهَا طَلَاقَهَا لَا يُحِلُّهَا، إِذْ لَيْسَ بِزَوْجٍ، رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، وَهُوَ قَوْلُ عُبَيْدَةَ وَمَسْرُوقٍ وَالشَّعْبِيِّ وَإِبْرَاهِيمَ وَجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ وَسُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ وَحَمَّادِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ وَأَبِي الزِّنَادِ، وَعَلَيْهِ جَمَاعَةُ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ. وَيُرْوَى عَنْ
Mâlik'in kavli gibidir, diğeri ise Ebû Hanîfe'nin kavli gibidir. Mısır'da yazdığı el-Kitâbü'l-Cedîd'inde ise şart koşulmadığı takdirde nikâhın sahih olduğu hususunda sözü ihtilafsızdır; Dâvûd'un kavli de budur.' Derim ki: Mâverdî Şâfiî'den nakletmiştir ki: Şayet akitten önce tahlîli şart koşarsa nikâh sahih olur ve kadını birinci kocaya helal kılar; şayet akit esnasında şart koşarlarsa nikâh batıl olur ve kadını birinciye helal kılmaz. [Mâverdî]: 'Şâfiî'nin kavli budur' demiştir. Hasan ve İbrâhîm ise: 'Üç kişiden biri tahlîli aklından geçirirse nikâh fasit olur' demişlerdir ki bu ağır bir hükümdür. Sâlim ve Kāsım: 'İki eş bilmediği takdirde kadını helal kılmak için onunla evlenmesinde bir beis yoktur ve adam ecir kazanır' demişlerdir; Rebîa ve Yahyâ b. Saîd de bu görüştedir; Dâvûd b. Alî de akit anında bu durum şart koşularak açığa vurulmadığı müddetçe böyle demiştir. Dördüncüsü- Âlimlerimizin nezdinde hulle nikâhının caiz olup olmamasının mihveri nikâhlayan kocaya bağlıdır; bunu açıkça şart koşması ile niyet etmesi eşittir. Bunlardan biri bulunduğu anda nikâhı fasit olur, bu nikâh üzere bırakılmaz ve kadına yaklaşması onu [eski] kocasına helal kılmaz. Boşayan kocanın bunu bilip bilmemesi de bu hususta eşittir. Denilmiştir ki: Boşayan koca, evlenen kimsenin kadını bunun için nikâhladığını bildiğinde ona dönmekten sakınmalıdır. Mâlik'e göre kadını ancak kadına olan ihtiyacından ötürü rağbetle yapılan bir evlilik helal kılar; onunla tahlîl kastı güdülmez ve kadına yaklaşması mübah bir cinsel ilişki olmalıdır: Kadın oruçlu, ihramlı ve hayızlı olmamalıdır; koca da ergen ve Müslüman olmalıdır. Şâfiî ise şöyle demiştir: 'Sahih bir nikâhla ona yaklaşıp haşefeyi kadının fercinde kaybettirdiğinde ikisi de balcığı tatmış olur; bunda nikâhın kuvvetli veya zayıf olması eşittir. Fercine kendi eliyle mi yoksa kadının eliyle mi dâhil ettiği, bunun bir çocuktan, büluğa yaklaşmış birinden veya hadım olmayan birinin kaybettirdiği gibi kaybettireceği kadar uzvu kalmış mecbûb (cinsel organı kesik) kimseden olması eşittir; keza koca kadına ihramlı veya oruçlu iken yaklaşmış olsa da eşittir.' Şâfiî'nin vasfettiği üzere bütün bu görüşler Ebû Hanîfe ve ashabının, Sevrî'nin, Evzâî'nin, Hasan b. Sâlih'in ve Mâlik'in bazı ashabının kavlidir. Beşincisi- İbn Habîb şöyle demiştir: 'Adam kadınla evlense, kadın hoşuna giderse onu tutsa, gitmezse onu helal kılmakla sevap kazanmayı ummuş olsa bu caiz olmaz; çünkü nikâhına tahlîl niyeti karışmıştır ve kadın bununla birinciye helal olmaz.' Altıncısı- Efendinin, kocasının üç talakla (bette) boşadığı câriyesiyle cinsel ilişkide bulunması, efendi 'koca' sayılmadığı için onu [eski kocasına] helal kılmaz. Bu Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet edilmiştir; Ubeyde, Mesrûk, Şa'bî, İbrâhîm, Câbir b. Zeyd, Süleymân b. Yesâr, Hammâd b. Ebî Süleymân ve Ebü'z-Zinâd'ın kavli de budur ve İslâm beldelerinin fakihler cemaati bu görüştedir. Rivayet edildiğine göre
عُثْمَانَ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَالزُّبَيْرِ خِلَافُ ذَلِكَ، وَأَنَّهُ يُحِلُّهَا إِذَا غَشِيَهَا سَيِّدُهَا غَشَيَانًا لَا يُرِيدُ بِذَلِكَ مُخَادَعَةً وَلَا إِحْلَالًا، وَتَرْجِعُ إِلَى زَوْجِهَا بِخِطْبَةٍ وَصَدَاقٍ. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ" وَالسَّيِّدُ إِنَّمَا تَسَلَّطَ بِمِلْكِ الْيَمِينِ وَهَذَا وَاضِحٌ. السَّابِعَةُ- فِي مُوَطَّإِ مَالِكٍ أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ السيب وَسُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ سُئِلَا عَنْ رَجُلٍ زَوَّجَ عبد اله جَارِيَةً لَهُ فَطَلَّقَهَا الْعَبْدُ الْبَتَّةَ ثُمَّ وَهَبَهَا سَيِّدُهَا لَهُ هَلْ تَحِلُّ لَهُ بِمِلْكِ الْيَمِينِ؟ فَقَالَا: لَا تَحِلُّ لَهُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ. الثَّامِنَةُ- رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ سَأَلَ ابْنَ شِهَابٍ عَنْ رَجُلٍ كَانَتْ تَحْتَهُ أَمَةٌ مَمْلُوكَةٌ فَاشْتَرَاهَا وَقَدْ كَانَ طَلَّقَهَا وَاحِدَةً، فَقَالَ: تَحِلُّ لَهُ بِمِلْكِ يَمِينِهِ مَا لَمْ يَبِتَّ طَلَاقَهَا، فَإِنْ بَتَّ طَلَاقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ بِمِلْكِ يَمِينِهِ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَعَلَى هَذَا جَمَاعَةُ الْعُلَمَاءِ وَأَئِمَّةُ الْفَتْوَى: مَالِكٌ وَالثَّوْرِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ. وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعَطَاءٌ وَطَاوُسٌ وَالْحَسَنُ يَقُولُونَ: إِذَا اشْتَرَاهَا الَّذِي بَتَّ طَلَاقَهَا حَلَّتْ لَهُ بِمِلْكِ الْيَمِينِ، عَلَى عُمُومِ قَوْلِهِ ﷿:" أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ ". قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَهَذَا خَطَأٌ مِنَ الْقَوْلِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ ﷿:" أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ" لَا يُبِيحُ الْأُمَّهَاتِ وَلَا الْأَخَوَاتِ، فَكَذَلِكَ سَائِرُ الْمُحَرَّمَاتِ. التَّاسِعَةُ- إِذَا طَلَّقَ الْمُسْلِمُ زَوْجَتَهُ الذِّمِّيَّةَ ثَلَاثًا فَنَكَحَهَا ذِمِّيٌّ وَدَخَلَ بِهَا ثُمَّ طَلَّقَهَا، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: الذِّمِّيُّ زَوْجٌ لَهَا، وَلَهَا أَنْ تَرْجِعَ إِلَى الْأَوَّلِ، هَكَذَا قَالَ الْحَسَنُ [وَالزُّهْرِيُّ] وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو عُبَيْدٍ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَكَذَلِكَ نَقُولُ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:" حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ" وَالنَّصْرَانِيُّ زَوْجٌ. وَقَالَ مَالِكٌ وَرَبِيعَةُ: لَا يُحِلُّهَا. الْعَاشِرَةُ- النِّكَاحُ الْفَاسِدُ لَا يُحِلُّ الْمُطَلَّقَةَ ثَلَاثًا فِي قَوْلِ الْجُمْهُورِ. مَالِكٌ وَالثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبِي عُبَيْدٍ، كُلُّهُمْ يَقُولُونَ: لَا تَحِلُّ لِلزَّوْجِ الْأَوَّلِ إِلَّا بِنِكَاحٍ صَحِيحٍ، وَكَانَ الْحَكَمُ يَقُولُ: هُوَ زَوْجٌ. قال ابن المنذر: ليس بزوج،
Osmân, Zeyd b. Sâbit ve ez-Zübeyr'den bunun aksi rivayet edilmiştir; efendisi onunla hile ve tahlîl maksadı gütmeksizin ilişkiye girdiğinde onu [ilk kocasına] helal kılar ve kadın [ilk] kocasına yeni bir evlilik teklifi (hıtbe) ve mehirle döner. Birinci görüş daha sahihtir; çünkü Yüce Allah: { حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ } “Başka bir kocayla evlenmedikçe” buyurmuştur. Efendi ise ancak mülkiyet hakkı (mülk-i yemîn) ile tasarruf sahibi olmuştur; bu da gayet açıktır. Yedincisi- Mâlik'in el-Muvatta'ında yer aldığına göre, kendisine Saîd b. el-Müseyyeb ve Süleymân b. Yesâr'a, kölesini cariyesiyle evlendiren, ardından kölenin kadını kesin bir talakla (talâk-ı bette) boşadığı, sonra da efendisinin kadını köleye hibe ettiği bir adamın durumu hakkında, kadının mülk-i yemîn ile köleye helal olup olmayacağının sorulduğu ve onların: “Başka bir kocayla evlenmedikçe ona helal olmaz” dedikleri ulaşmıştır. Sekizincisi- Mâlik'ten rivayet edildiğine göre o, İbn Şihâb'a nikâhı altında bir cariye bulunan ve onu bir talakla boşamışken satın alan adamın durumunu sormuş, o da şöyle demiştir: “Talakını kesinleştirmediği (üçe tamamlamadığı) sürece mülk-i yemîni ile ona helaldir. Şayet talakını kesinleştirmişse, başka bir kocayla evlenmedikçe mülk-i yemîni ile ona helal olmaz.” Ebû Ömer şöyle demiştir: “Âlimler topluluğu ve fetva imamları bu görüştedir: Mâlik, es-Sevrî, el-Evzâî, eş-Şâfiî, Ebû Hanîfe, Ahmed, İshâk ve Ebû Sevr. İbn Abbâs, Atâ, Tâvûs ve el-Hasen ise şöyle diyorlardı: 'Onu kesin talakla boşamış olan kimse satın aldığında, Yüce Allah'ın: { أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “Yahut sahip olduğunuz cariyeler” ayetinin umumîliğine binaen mülk-i yemîn ile ona helal olur.' Ebû Ömer şöyle demiştir: “Bu hatalı bir sözdür; çünkü Yüce Allah'ın: { أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “Yahut sahip olduğunuz cariyeler” sözü anneleri ve kız kardeşleri helal kılmamaktadır; diğer haram kılınanlar da böyledir.” Dokuzuncusu- Müslüman bir adam zimmî olan karısını üç talakla boşadığında, kadınla bir zimmî evlenip zifafa girdikten sonra onu boşarsa, bir topluluk: “Zimmî onun için bir kocadır ve kadının ilk kocasına dönme hakkı vardır” demiştir. Hasen, [ez-Zührî], Süfyân es-Sevrî, eş-Şâfiî, Ebû Ubeyd ve rey ehli böyle demiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: “Biz de böyle deriz; çünkü Yüce Allah: { حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ } “Başka bir kocayla evlenmedikçe” buyurmuştur, Hristiyan da bir kocadır.” Mâlik ve Rebîa ise: “Onu [ilk kocasına] helal kılmaz” demişlerdir. Onuncusu- Fasit nikâh, cumhurun kavline göre üç talakla boşanmış kadını helal kılmaz. Mâlik, es-Sevrî, eş-Şâfiî, el-Evzâî, rey ehli, Ahmed, İshâk ve Ebû Ubeyd; hepsi şöyle demektedir: “İlk kocaya ancak sahih bir nikâh ile helal olur.” Hakem ise: “O bir kocadır” diyordu. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: “Koca değildir,
لِأَنَّ أَحْكَامَ الْأَزْوَاجِ فِي الظِّهَارِ وَالْإِيلَاءِ وَاللِّعَانِ غَيْرُ ثَابِتَةٍ بَيْنَهُمَا. وَأَجْمَعَ كُلُّ مَنْ يُحْفَظُ عَنْهُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا قَالَتْ لِلزَّوْجِ الْأَوَّلِ: قَدْ تَزَوَّجْتُ وَدَخَلَ عَلَيَّ زَوْجِي وَصَدَّقَهَا أَنَّهَا تَحِلُّ لِلْأَوَّلِ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: وَالْوَرَعُ أَلَّا يَفْعَلَ إِذَا وَقَعَ فِي نَفْسِهِ أَنَّهَا كَذَبَتْهُ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- جَاءَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فِي هَذَا الْبَابِ تَغْلِيظٌ شَدِيدٌ وَهُوَ قَوْلُهُ: لَا أَوُتَى بِمُحَلِّلٍ وَلَا مُحَلَّلٍ لَهُ إِلَّا رَجَمْتُهُمَا. وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: التَّحْلِيلُ سِفَاحٌ، وَلَا يَزَالَانِ زَانِيَيْنِ وَلَوْ أَقَامَا عِشْرِينَ سَنَةً. قَالَ أَبُو عُمَرَ: لَا يَحْتَمِلُ قَوْلُ عُمَرَ إِلَّا التَّغْلِيظَ، لِأَنَّهُ قَدْ صَحَّ عَنْهُ أَنَّهُ وَضَعَ الْحَدَّ عَنِ الْوَاطِئِ فَرْجًا حَرَامًا قَدْ جَهِلَ تَحْرِيمَهُ وَعَذَرَهُ بِالْجَهَالَةِ، فَالتَّأْوِيلُ أَوْلَى بِذَلِكَ، وَلَا خِلَافَ أَنَّهُ لَا رَجْمَ عَلَيْهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ طَلَّقَها فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يَتَراجَعا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُها لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ) فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ طَلَّقَها) يُرِيدُ الزَّوْجَ الثَّانِي. (فَلا جُناحَ عَلَيْهِما) أي المرأة والزوج الأول، قال ابْنُ عَبَّاسٍ، وَلَا خِلَافَ فِيهِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الْحُرَّ إِذَا طَلَّقَ زَوْجَتَهُ ثَلَاثًا ثُمَّ انْقَضَتْ عِدَّتُهَا وَنَكَحَتْ زَوْجًا آخَرَ وَدَخَلَ بِهَا ثُمَّ فَارَقَهَا وَانْقَضَتْ عِدَّتُهَا ثُمَّ نَكَحَتْ زَوْجَهَا الْأَوَّلَ أَنَّهَا تَكُونُ عِنْدَهُ عَلَى ثَلَاثِ تَطْلِيقَاتٍ. وَاخْتَلَفُوا فِي الرَّجُلِ يُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ تَطْلِيقَةً أَوْ تَطْلِيقَتَيْنِ ثُمَّ تَتَزَوَّجُ غَيْرَهُ ثُمَّ تَرْجِعُ إِلَى زَوْجِهَا الْأَوَّلِ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: تَكُونُ عَلَى مَا بَقِيَ مِنْ طَلَاقِهَا، وَكَذَلِكَ قَالَ الْأَكَابِرُ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وأى بن كعب وعمران ابن حُصَيْنٍ وَأَبُو هُرَيْرَةَ. وَيُرْوَى ذَلِكَ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بن عمرو ابن الْعَاصِ، وَبِهِ قَالَ عَبِيدَةُ السَّلْمَانِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَمَالِكٌ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو ثَوْرٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ وَابْنُ نَصْرٍ. وَفِيهِ قَوْلٌ ثَانٍ وَهُوَ أَنَّ النِّكَاحَ جَدِيدٌ وَالطَّلَاقَ جَدِيدٌ، هَذَا قَوْلُ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عباس،
çünkü zıhâr, îlâ ve liân hususundaki kocalık hükümleri aralarında sabit değildir. İlim ehlinden görüşü nakledilen herkes, kadın ilk kocasına: 'Ben evlendim ve kocam benimle zifafa girdi' dese ve adam da kadını tasdik etse, kadının birinciye helal olacağı üzerinde icma etmiştir. Şâfiî: 'İçine kadının kendisine yalan söylediği şüphesi düştüğünde takvaya uygun olan bunu yapmamasıdır' demiştir. On birincisi- Ömer b. el-Hattâb'dan bu bâbda çok şiddetli bir ifade gelmiştir ki o da şudur: 'Bana bir muhallil veya muhallelü leh getirilirse mutlaka ikisini de recmederim.' İbn Ömer de şöyle demiştir: 'Hulle zinadır; yirmi yıl kalsalar bile ikisi zina eden kimseler olmaya devam ederler.' Ebû Ömer şöyle demiştir: 'Ömer'in sözü sadece şiddetli bir tehdit (tağlîz) olarak anlaşılabilir; zira haramlığını bilmediği haram bir ferce yaklaşan kimseden haddi düşürdüğü ve onu cehaleti sebebiyle mazur gördüğü kendisinden sahih olarak nakledilmiştir; dolayısıyla tevil buna daha uygundur ve ona recm cezası olmadığı hususunda ihtilaf yoktur.' Yüce Allah'ın: (فَإِنْ طَلَّقَها فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يَتَراجَعا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُها لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ) kavli. Bunda dört mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: (فَإِنْ طَلَّقَها) kavli; ikinci kocayı kastetmektedir. (فَلا جُناحَ عَلَيْهِما) yani kadın ve birinci koca için [bir günah yoktur]; İbn Abbâs böyle demiştir ve bunda ihtilaf yoktur. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: 'İlim ehli; hür bir kimse karısını üç talakla boşadığında, sonra kadının iddeti bitip başka bir kocayla evlendiğinde ve o koca da onunla zifafa girip ardından onu boşadığında, kadın iddetini tamamladıktan sonra birinci kocasıyla evlenirse kadının onun yanında üç yeni talak hakkı üzere olacağı hususunda icma etmiştir.' Karısını bir veya iki talakla boşayıp sonra kadın başkasıyla evlendikten sonra tekrar birinci kocasına dönen adam hakkında ise ihtilaf etmişlerdir: Bir grup: 'Talakından geriye ne kalmışsa onun üzerinde devam eder' demiştir; Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının büyükleri de böyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb, Ali b. Ebî Tâlib, Übey b. Ka'b, İmrân b. Husayn ve Ebû Hüreyre. Bu görüş Zeyd b. Sâbit, Muâz b. Cebel ve Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan da rivayet edilmiştir; Ubeyde es-Selmânî, Saîd b. el-Müseyyeb, Hasan el-Basrî, Mâlik, Süfyân es-Sevrî, İbn Ebî Leylâ, Şâfiî, Ahmed, İshak, Ebû Ubeyd, Ebû Sevr, Muhammed b. el-Hasan ve İbn Nasr da bu görüştedir. Bu hususta ikinci bir kavil daha vardır ki o da nikâhın da yeni, talakın da yeni olduğudur; bu İbn Ömer ve İbn Abbâs'ın kavlidir;
وَبِهِ قَالَ عَطَاءٌ وَالنَّخَعِيُّ وَشُرَيْحٌ وَالنُّعْمَانُ وَيَعْقُوبُ. وَذَكَرَ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ وَوَكِيعٌ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ قَالَ: كَانَ أَصْحَابُ عَبْدِ اللَّهِ يَقُولُونَ: أَيَهْدِمُ الزَّوْجُ الثَّلَاثَ، وَلَا يَهْدِمُ الْوَاحِدَةَ وَالِاثْنَتَيْنِ! قَالَ، وَحَدَّثَنَا حَفْصٌ عَنْ حَجَّاجٍ عَنْ طَلْحَةَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ أَنَّ أَصْحَابَ عَبْدِ اللَّهِ كَانُوا يَقُولُونَ: يَهْدِمُ الزَّوْجُ الْوَاحِدَةَ وَالِاثْنَتَيْنِ كَمَا يَهْدِمُ الثَّلَاثَ، إِلَّا عُبَيْدَةَ فَإِنَّهُ قَالَ: هِيَ عَلَى مَا بَقِيَ مِنْ طَلَاقِهَا، ذَكَرَهُ أَبُو عُمَرَ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَبِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ أَقُولُ. وَفِيهِ قَوْلٌ ثَالِثٌ وَهُوَ: إِنْ كَانَ دَخَلَ بِهَا الْأَخِيرُ فَطَلَاقٌ جَدِيدٌ وَنِكَاحٌ جَدِيدٌ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ دَخَلَ بِهَا فَعَلَى مَا بَقِيَ، هَذَا قول إبراهيم النخغي. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ) شَرْطٌ. قَالَ طَاوُسٌ: إِنْ ظَنَّا أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يُحْسِنُ عِشْرَةَ صَاحِبِهِ. وَقِيلَ: حُدُودُ اللَّهِ فَرَائِضُهُ، أَيْ إِذَا عَلِمَا أَنَّهُ يَكُونُ بَيْنَهُمَا الصَّلَاحُ بِالنِّكَاحِ الثَّانِي، فَمَتَى عَلِمَ الزَّوْجُ أَنَّهُ يَعْجِزُ عَنْ نَفَقَةِ زَوْجَتِهِ أو صداقها أو شي مِنْ حُقُوقِهَا الْوَاجِبَةِ عَلَيْهِ فَلَا يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا حَتَّى يُبَيِّنْ لَهَا، أَوْ يَعْلَمَ مِنْ نَفْسِهِ الْقُدْرَةَ عَلَى أَدَاءِ حُقُوقِهَا، وَكَذَلِكَ لَوْ كَانَتْ بِهِ عِلَّةٌ تَمْنَعُهُ مِنَ الِاسْتِمْتَاعِ كَانَ عَلَيْهِ أَنْ يُبَيِّنَ، كَيْلَا يَغُرَّ الْمَرْأَةَ مِنْ نَفْسِهِ. وَكَذَلِكَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَغُرَّهَا بِنَسَبٍ يَدَّعِيهِ وَلَا مَالٍ [لَهُ] وَلَا صِنَاعَةٍ يَذْكُرُهَا وَهُوَ كَاذِبٌ فِيهَا. وَكَذَلِكَ يَجِبُ عَلَى الْمَرْأَةِ إِذَا عَلِمَتْ مِنْ نَفْسِهَا الْعَجْزَ عَنْ قِيَامِهَا بِحُقُوقِ الزَّوْجِ، أَوْ كَانَ بِهَا عِلَّةٌ تَمْنَعُ الِاسْتِمْتَاعَ مِنْ جُنُونٍ أَوْ جُذَامٍ أَوْ بَرَصٍ أَوْ دَاءٍ فِي الْفَرْجِ لَمْ يَجُزْ لَهَا أَنْ تَغُرَّهُ، وَعَلَيْهَا أَنْ تُبَيِّنَ لَهُ مَا بِهَا مِنْ ذَلِكَ، كَمَا يَجِبُ عَلَى بَائِعِ السِّلْعَةِ أَنْ يُبَيِّنَ مَا بِسِلْعَتِهِ مِنَ الْعُيُوبِ، وَمَتَى وَجَدَ أَحَدُ الزَّوْجَيْنِ بِصَاحِبِهِ عَيْبًا فَلَهُ الرَّدُّ، فَإِنْ كَانَ الْعَيْبُ بِالرَّجُلِ فَلَهَا الصَّدَاقُ إِنْ كَانَ دَخَلَ بِهَا، وَإِنْ لَمْ يَدْخُلْ بِهَا فَلَهَا نِصْفُهُ. وَإِنْ كَانَ الْعَيْبُ بِالْمَرْأَةِ رَدَّهَا الزَّوْجُ وَأَخَذَ مَا كَانَ أَعْطَاهَا مِنَ الصَّدَاقِ، وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ تَزَوَّجَ امْرَأَةً مِنْ بَنِي بَيَاضَةَ فَوَجَدَ بِكَشْحِهَا بَرَصًا فَرَدَّهَا وَقَالَ:" دَلَّسْتُمْ على".
Atâ, en-Nehaî, Şüreyh, en-Nu'mân [Ebû Hanîfe] ve Ya'kûb [Ebû Yûsuf] da bu görüştedir. Ebû Bekr b. Ebî Şeybe zikredip şöyle dedi: Bize Ebû Muâviye ve Vekî', el-A'meş'ten, o İbrâhîm'den nakletti; o şöyle dedi: 'Abdullah [b. Mes'ûd]'un ashâbı: «[Yeni] koca üç talâkı geçersiz kılarken (sıfırlarken) bir ve iki talâkı nasıl geçersiz kılmasın!» derlerdi.' [Ebû Bekr b. Ebî Şeybe] dedi ki: Bize Hafs, Haccâc'dan, o Talha'dan, o İbrâhîm'den nakletti; Abdullah'ın ashâbı şöyle derlerdi: 'Koca, üç talâkı geçersiz kıldığı gibi bir ve iki talâkı da geçersiz kılar. Ancak Ubeyde müstesnadır; zira o: «Kadın, [önceki kocasından] kalan talâk hakkı üzerinedir» demiştir.' Bunu Ebû Ömer nakletmiştir. İbnü'l-Münzir: 'Ben birinci görüşü benimsiyorum' demiştir. Bu hususta üçüncü bir görüş daha vardır ki o da şudur: Eğer sonraki koca onunla zifafa girmişse [kadın ilk kocasına döndüğünde] yeni bir talâk ve yeni bir nikâh söz konusudur; şayet onunla zifafa girmemişse kalan talâk üzerinedir. Bu, İbrâhîm en-Nehaî'nin görüşüdür. İkincisi- Yüce Allah'ın: { إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ } “Allah'ın sınırlarını koruyacaklarını zannederlerse” buyruğu bir şarttır. Tâvûs: 'Her birinin arkadaşıyla güzel geçineceğini zannederlerse [demektir]' demiştir. Şöyle de denilmiştir: Allah'ın sınırları, O'nun farzlarıdır; yani ikinci evlilikle aralarında salah (dirlik ve düzen) olacağını bilirlerse demektir. Buna göre koca, karısının nafakasını veya mehrini yahut üzerindeki vacip haklarından herhangi birini yerine getirmekten aciz olduğunu bildiğinde, bunu kadına açıklamadıkça veya kendisinde kadının haklarını eda etme gücünü bilmedikçe onunla evlenmesi kendisine helal olmaz. Aynı şekilde kendisinde [cinsel] birlikteliğe engel olan bir kusur bulunursa, kadını kendisi hakkında aldatmaması için bunu açıklaması gerekir. Yine asılsız olarak iddia ettiği bir neseple, [kendisine ait olduğunu ileri sürdüğü] bir mal veya yalan söylediği bir meslekle kadını aldatması caiz değildir. Aynı şekilde kadının da kocasının haklarını yerine getirmekten aciz olduğunu bildiğinde yahut kendisinde delilik, cüzzam, alaca veya fercinde birlikteliğe engel olan bir rahatsızlık bulunduğunda kocayı aldatması caiz değildir; ticaret malı satan kimsenin malındaki ayıpları açıklaması vacip olduğu gibi, kendisinde bulunan bu tür kusurları da kocaya açıklaması kadına vaciptir. Eşlerden biri diğerinde bir ayıp bulursa [nikâhı] feshetme hakkına sahiptir. Şayet ayıp erkekte ise, kadınla zifafa girmişse mehrin tamamı kadına aittir; zifafa girmemişse mehrin yarısı onundur. Eğer ayıp kadında ise koca kadını geri bırakır (nikâhı fesheder) ve ona mehr olarak vermiş olduğunu geri alır. Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Beyâza'dan bir kadınla evlenmiş, kadının böğründe alaca (ten hastalığı) görünce onu geri göndermiş ve şöyle buyurmuştur: « دَلَّسْتُمْ عَلَيَّ » «Beni aldattınız!»
وَاخْتَلَفَتِ الرِّوَايَةُ عَنْ مَالِكٍ فِي امْرَأَةِ الْعِنِّينِ إِذَا سَلَّمَتْ نَفْسَهَا ثُمَّ فُرِّقَ بَيْنَهُمَا بِالْعُنَّةِ، فَقَالَ مَرَّةً: لَهَا جَمِيعُ الصَّدَاقِ، وَقَالَ مَرَّةً: لَهَا نِصْفُ الصَّدَاقِ، وَهَذَا يَنْبَنِي عَلَى اخْتِلَافِ قَوْلِهِ: بِمَ تَسْتَحِقُّ الصَّدَاقَ بِالتَّسْلِيمِ أَوِ الدُّخُولِ؟ قولان. الثالثة- قال ابن خويز منداد: وَاخْتَلَفَ أَصْحَابُنَا هَلْ عَلَى الزَّوْجَةِ خِدْمَةٌ أَوْ لَا؟ فَقَالَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا: لَيْسَ عَلَى الزَّوْجَةِ خِدْمَةٌ، وَذَلِكَ أَنَّ الْعَقْدَ يَتَنَاوَلُ الِاسْتِمْتَاعَ لَا الْخِدْمَةَ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَيْسَ بِعَقْدِ إِجَارَةٍ وَلَا تَمَلُّكِ رَقَبَةٍ، وَإِنَّمَا هُوَ عَقْدٌ عَلَى الِاسْتِمْتَاعِ، وَالْمُسْتَحَقُّ بِالْعَقْدِ هُوَ الِاسْتِمْتَاعُ دُونَ غَيْرِهِ، فَلَا تُطَالَبُ بِأَكْثَرَ مِنْهُ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا ". وَقَالَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا: عَلَيْهَا خِدْمَةُ مِثْلِهَا، فإن كانت شريفة المحل ليسار أبو ة أَوْ تَرَفُّهٍ فَعَلَيْهَا التَّدْبِيرُ لِلْمَنْزِلِ وَأَمْرُ الْخَادِمِ، وَإِنْ كَانَتْ مُتَوَسِّطَةَ الْحَالِ فَعَلَيْهَا أَنْ تَفْرِشَ الْفِرَاشَ وَنَحْوَ ذَلِكَ، وَإِنْ كَانَتْ دُونَ ذَلِكَ فَعَلَيْهَا أَنْ تَقُمَّ الْبَيْتَ وَتَطْبُخَ وَتَغْسِلَ. وَإِنْ كَانَتْ مِنْ نِسَاءِ الْكُرْدِ وَالدَّيْلَمِ وَالْجَبَلِ فِي بَلَدِهِنَّ كُلِّفَتْ مَا يُكَلَّفَهُ نِسَاؤُهُمْ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:" وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ". وقر جَرَى عُرْفُ الْمُسْلِمِينَ فِي بُلْدَانِهِمْ فِي قَدِيمِ الْأَمْرِ وَحَدِيثِهِ بِمَا ذَكَرْنَا، أَلَا تَرَى أَنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ ﷺ وَأَصْحَابِهِ كَانُوا يَتَكَلَّفُونَ الطَّحِينَ وَالْخَبِيزَ وَالطَّبْخَ وَفَرْشَ الْفِرَاشِ وَتَقْرِيبَ الطَّعَامِ وَأَشْبَاهَ ذَلِكَ، وَلَا نَعْلَمُ امْرَأَةً امْتَنَعَتْ مِنْ ذَلِكَ، وَلَا يَسُوغُ لَهَا الِامْتِنَاعُ، بَلْ كَانُوا يَضْرِبُونَ نِسَاءَهُمْ إِذَا قَصَّرْنَ فِي ذَلِكَ، وَيَأْخُذُونَهُنَّ بِالْخِدْمَةِ، فَلَوْلَا أَنَّهَا مُسْتَحِقَّةٌ لَمَا طَالَبُوهُنَّ ذَلِكَ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُها لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ) حُدُودُ اللَّهِ: مَا مَنَعَ مِنْهُ، وَالْحَدُّ مَانِعٌ مِنَ الِاجْتِزَاءِ عَلَى الْفَوَاحِشِ، وَأَحَدَّتِ الْمَرْأَةُ: امْتَنَعَتْ مِنَ الزِّينَةِ، وَرَجُلٌ مَحْدُودٌ: مَمْنُوعٌ مِنَ الْخَيْرِ، وَالْبَوَّابُ حَدَّادٌ أَيْ مَانِعٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا مُسْتَوْفًى. وَإِنَّمَا قَالَ:" لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ" لِأَنَّ الْجَاهِلَ إِذَا كَثُرَ لَهُ أَمْرُهُ وَنَهْيُهُ فَإِنَّهُ لَا يَحْفَظُهُ وَلَا يَتَعَاهَدُهُ. وَالْعَالِمُ يَحْفَظُ وَيَتَعَاهَدُ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى خَاطَبَ الْعُلَمَاءَ ولم يخاطب الجهال.
Kendisini teslim ettikten sonra iktidarsızlık (inne) sebebiyle araları ayrılan iktidarsız (innîn) erkeğin karısı hakkında Mâlik'ten farklı rivayetler gelmiştir. Bir defasında: «Mehirin tamamını hak eder» demiş; bir başka defasında ise: «Mehirin yarısını hak eder» demiştir. Bu [farklılık], kadının mehri ne ile hak edeceği konusundaki; teslim olmakla mı yoksa zifaf ile mi [hak eder] şeklindeki iki farklı görüşüne dayanmaktadır. Üçüncü [Mesele]- İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: «Ashabımız (Mâlikî âlimleri) kadının üzerine [ev işlerini] hizmet yükümlülüğü olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazı ashabımız şöyle demiştir: Kadının üzerine hizmet [yükümlülüğü] yoktur. Çünkü [nikâh] akdi hizmeti değil, cinsî faydalanmayı (istimtâ) kapsar. Görmez misin ki bu ne bir kira (icâre) akdi ne de köle mülkiyeti elde etme akdidir. O sadece cinsî faydalanma üzerine yapılan bir akittir. Akitle hak edilen şey de başkası değil, yalnızca faydalanmadır; dolayısıyla kadından bundan fazlası talep edilemez. Yüce Allah'ın: { فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا } “Eğer size itaat ederlerse, artık onların aleyhine bir yol aramayın” buyurduğunu görmez misin?» Bazı ashabımız da şöyle demiştir: «Kadının üzerine, kendi emsaline yaraşır şekilde hizmet etmek [vâciptir]. Şayet kadın babasının zenginliği veya refah düzeyi sebebiyle seçkin bir konumdaysa, evin idaresini yürütmek ve hizmetçiye emir vermek onun görevidir. Eğer orta hâlli biriyse yatağı sermek ve benzeri işler ona aittir. Şayet bundan daha aşağı bir durumda ise evi süpürmek, yemek pişirmek ve çamaşır yıkamak onun görevidir. Eğer memleketlerindeki Kürt, Deylem ve dağ kadınlarından ise, onların kadınlarına yüklenen işlerle mükellef tutulur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ } “Erkeklerin kadınlar üzerindeki hakları gibi, kadınların da örfe uygun şekilde hakları vardır.”» Müslümanların beldelerindeki geçmişten günümüze süregelen örfü de zikrettiğimiz üzere cereyan etmiştir. Görmez misin ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve ashabının eşleri un öğütme, ekmek yapma, yemek pişirme, yatak serme, yemeği getirme ve benzeri işleri bizzat üstlenirlerdi. Hiçbir kadının bundan imtina ettiğini bilmiyoruz, bundan kaçınması da caiz değildir. Hatta bu hususta kusur gösterdiklerinde eşlerini döverler ve onları hizmete zorlarlardı. Şayet bu hak edilmiş [bir görev] olmasaydı, onlardan bunu talep etmezlerdi. Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُها لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “İşte bunlar, Allah'ın bilen bir topluluk için açıkladığı sınırlardır” buyruğuna gelince; Allah'ın hudûdu (sınırları), yasakladığı şeylerdir. Had (ceza/sınır), çirkin fiillere cüret etmekten alıkoyandır. Kadın süslenmekten kaçındığında (أَحَدَّتِ الْمَرْأَةُ) denilir. Mahdûd (مَحْدُود) adam, hayırdan menedilmiş kimsedir. Kapıcıya da meneden anlamında haddâd (حَدَّاد) denir. Bu husus daha önce etraflıca geçmişti. Ayette “Bilen bir topluluk için” buyrulması şundandır: Çünkü cahile emir ve yasaklar çoğaltıldığında o bunları aklında tutamaz ve riayet edemez. Âlim ise beller ve riayet eder; işte bu mânâdan ötürü [Yüce Allah] cahillere değil, âlimlere hitap etmiştir.
[سورة البقرة (٢): آية ٢٣١]
[Bakara Suresi (2): Ayet 231]
وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٣١)
{ وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٣١) } “Kadınları boşadığınızda bekleme sürelerinin sonuna yaklaşırlarsa, ya onları meşru şekilde tutun yahut meşru şekilde serbest bırakın. Onlara haksızlık etmek için zararlarına olacak şekilde tutmayın. Kim bunu yaparsa şüphesiz kendine zulmetmiş olur. Allah'ın ayetlerini alaya almayın. Allah'ın üzerinizdeki nimetini ve size öğüt vermek için indirdiği Kitap ile hikmeti hatırlayın. Allah'tan korkun ve bilin ki şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
فِيهِ سِتُّ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ) مَعْنَى" بَلَغْنَ" قَارَبْنَ، بِإِجْمَاعٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ، وَلِأَنَّ الْمَعْنَى يَضْطَرُّ إِلَى ذَلِكَ، لِأَنَّهُ بَعْدَ بُلُوغِ الْأَجَلِ لَا خِيَارَ لَهُ فِي الْإِمْسَاكِ، وَهُوَ فِي الْآيَةِ الَّتِي بَعْدَهَا بِمَعْنَى التَّنَاهِي، لِأَنَّ الْمَعْنَى يَقْتَضِي ذَلِكَ، فَهُوَ حَقِيقَةٌ فِي الثَّانِيَةِ مَجَازٌ فِي الْأُولَى. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ) الْإِمْسَاكُ بِالْمَعْرُوفِ هُوَ الْقِيَامُ بِمَا يَجِبُ لَهَا مِنْ حَقٍّ عَلَى زَوْجِهَا، وَلِذَلِكَ قَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ مِنَ الْإِمْسَاكِ بِالْمَعْرُوفِ أَنَّ الزَّوْجَ إِذَا لَمْ يَجِدْ مَا يُنْفِقُ عَلَى الزَّوْجَةِ أَنْ يُطَلِّقَهَا، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ خَرَجَ عَنْ حَدِّ الْمَعْرُوفِ، فَيُطَلِّقُ عَلَيْهِ الْحَاكِمُ مِنْ أَجْلِ الضَّرَرِ اللَّاحِقِ لَهَا مِنْ بَقَائِهَا عِنْدَ مَنْ لَا يَقْدِرُ عَلَى نَفَقَتِهَا، وَالْجُوعُ لَا صَبْرَ عَلَيْهِ، وَبِهَذَا قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ وَأَبُو عُبَيْدٍ وَيَحْيَى الْقَطَّانُ وَعَبْدُ الرحمن ابن مَهْدِيٍّ، وَقَالَهُ مِنَ الصَّحَابَةِ عُمَرُ وَعَلِيٌّ وَأَبُو هُرَيْرَةَ، وَمِنَ التَّابِعِينَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَقَالَ: إِنَّ ذَلِكَ سُنَّةٌ. وَرَوَاهُ أَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: لَا يُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا، وَيَلْزَمُهَا الصَّبْرُ عَلَيْهِ، وَتَتَعَلَّقُ النَّفَقَةُ بِذِمَّتِهِ بِحُكْمِ الْحَاكِمِ، وَهَذَا قَوْلُ عَطَاءٍ وَالزُّهْرِيِّ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الْكُوفِيُّونَ وَالثَّوْرِيُّ، وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ " وَقَالَ:" وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ " الْآيَةَ، فَنَدَبَ تَعَالَى إِلَى إِنْكَاحِ الْفَقِيرِ، فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْفَقْرُ سَبَبًا لِلْفُرْقَةِ، وَهُوَ مَنْدُوبٌ مَعَهُ إِلَى النِّكَاحِ. وَأَيْضًا فَإِنَّ النِّكَاحَ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ قَدِ انْعَقَدَ بِإِجْمَاعٍ فَلَا يُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا إِلَّا بِإِجْمَاعٍ مِثْلِهِ، أَوْ بِسُنَّةٍ عَنِ الرَّسُولِ ﷺ
Bu ayette altı mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ } “[iddet] sürelerinin sonuna yaklaştıklarında” buyruğudur. İlim ehlinin icmaı ile “vardıklarında” (beleğne) ifadesinin anlamı “yaklaştıklarında” demektir. Çünkü mana bunu zorunlu kılmaktadır; zira sürenin tamamlanmasından sonra [kocanın] eşini nikâhı altında tutma hakkı / muhayyerliği kalmaz. Bu kelime, bundan sonraki ayette ise sürenin sona ermesi anlamındadır; çünkü mana bunu gerektirmektedir. Dolayısıyla [beleğne kelimesi] ikinci ayette hakikat, birinci ayette ise mecazdır. İkincisi: Yüce Allah'ın: { فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ } “onları güzellikle [nikâhınız altında] tutun” buyruğudur. Güzellikle tutmak (el-imsâku bi'l-ma'rûf), kocanın üzerine vacip olan kadın haklarını yerine getirmesidir. Bundan dolayı ilim ehlinden bir topluluk şöyle demiştir: Güzellikle tutmanın gereklerinden biri de, koca eşine harcayacak nafaka bulamadığı takdirde onu boşamasıdır. Eğer bunu yapmazsa meşru sınırın dışına çıkmış olur; bu durumda nafakasını temin edemeyen birinin yanında kalması sebebiyle kadına isabet eden zarardan ötürü hâkim koca adına boşama hükmü verir; zira açlığa sabredilemez. Mâlik, Şâfiî, Ahmed, İshâk, Ebû Sevr, Ebû Ubeyd, Yahyâ el-Kattân ve Abdurrahman b. Mehdî bu görüştedir. Sahâbeden Ömer, Ali ve Ebû Hureyre; tâbiînden ise Saîd b. el-Müseyyeb bu görüşü belirtmiş ve: "Şüphesiz ki bu sünnettir" demiştir. Ebû Hureyre de bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. Bir zümre ise şöyle demiştir: Karı kocanın arası ayrılmaz; kadının kocasına sabretmesi gerekir ve hâkimin hükmüyle nafaka kocanın zimmetine borç olarak kaydedilir. Bu, Atâ ve ez-Zührî'nin görüşü olup Kûfeliler ve es-Sevrî de bu görüşe varmışlardır. Onlar, Yüce Allah'ın: { وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ } “Eğer [borçlu] darlık içinde ise, bir kolaylığa kadar beklenmelidir” buyruğunu ve { وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ } “İçinizdeki bekârları evlendirin...” ayetini delil getirmişlerdir. Zira Yüce Allah fakir kimsenin evlendirilmesini mendup kılmıştır; dolayısıyla -kendisiyle birlikte nikâh mendup kılınan- fakirliğin bir ayrılık sebebi olması caiz değildir. Ayrıca karı koca arasındaki nikâh icma ile sabit olmuştur; binaenaleyh benzer bir icma veya Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen [ve zıddı bulunmayan] bir sünnet olmaksızın araları ayrılamaz.
لَا مُعَارِضَ لَهَا. وَالْحُجَّةُ لِلْأَوَّلِ قَوْلُهُ ﷺ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ:" تَقُولُ الْمَرْأَةُ إِمَّا أَنْ تُطْعِمَنِي وَإِمَّا أَنْ تُطَلِّقَنِي" فَهَذَا نَصٌّ فِي مَوْضِعِ الْخِلَافِ. وَالْفُرْقَةُ بِالْإِعْسَارِ عِنْدَنَا طَلْقَةٌ رَجْعِيَّةٌ خِلَافًا لِلشَّافِعِيِّ فِي قَوْلِهِ: إِنَّهَا طَلْقَةٌ بَائِنَةٌ، لِأَنَّ هَذِهِ فُرْقَةٌ بَعْدَ الْبِنَاءِ لَمْ يُسْتَكْمَلْ بِهَا عَدَدُ الطَّلَاقِ وَلَا كَانَتْ لِعِوَضٍ وَلَا لِضَرَرٍ بِالزَّوْجِ فَكَانَتْ رَجْعِيَّةً، أَصْلُهُ طَلَاقُ الْمُولِي. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ) يَعْنِي فَطَلِّقُوهُنَّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. (وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا) رَوَى مَالِكٌ عَنْ ثَوْرِ بْنِ زَيْدٍ الدِّيلِيِّ: أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ يُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ ثُمَّ يُرَاجِعُهَا وَلَا حَاجَةَ لَهُ بِهَا وَلَا يُرِيدُ إِمْسَاكَهَا، كَيْمَا يُطَوِّلَ بِذَلِكَ الْعِدَّةَ عَلَيْهَا وَلِيُضَارَّهَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ" يَعِظُهُمُ اللَّهُ بِهِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ:" فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ" يَعْنِي عَرَّضَ نَفْسَهُ لِلْعَذَابِ، لِأَنَّ إِتْيَانَ مَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ تَعَرُّضٌ لِعَذَابِ اللَّهِ. وَهَذَا الْخَبَرُ مُوَافِقٌ لِلْخَبَرِ الَّذِي نَزَلَ بِتَرْكِ مَا كَانَ عَلَيْهِ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ مِنَ الطَّلَاقِ وَالِارْتِجَاعِ حَسَبَ مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" الطَّلاقُ مَرَّتانِ". فَأَفَادَنَا هَذَانِ الْخَبَرَانِ أَنَّ نُزُولَ الْآيَتَيْنِ الْمَذْكُورَتَيْنِ كَانَ فِي مَعْنًى وَاحِدٍ مُتَقَارِبٍ وَذَلِكَ حَبْسُ الرَّجُلِ الْمَرْأَةَ وَمُرَاجَعَتُهُ لَهَا قَاصِدًا إِلَى الْإِضْرَارِ بِهَا، وَهَذَا ظَاهِرٌ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً) معناه لا تأخذوا أَحْكَامَ اللَّهِ تَعَالَى فِي طَرِيقِ الْهُزْوِ [بِالْهُزْوِ] فَإِنَّهَا جِدٌّ كُلُّهَا، فَمَنْ هَزَلَ فِيهَا لَزِمَتْهُ. قَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ: كَانَ الرَّجُلُ يُطَلِّقُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَيَقُولُ: إِنَّمَا طَلَّقْتُ وَأَنَا لَاعِبٌ، وَكَانَ يُعْتِقُ وَيَنْكِحُ وَيَقُولُ: كُنْتُ لَاعِبًا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، فَقَالَ ﵇:" مَنْ طَلَّقَ أَوْ حَرَّرَ أَوْ نَكَحَ أَوْ أَنْكَحَ فَزَعَمَ أَنَّهُ لَاعِبٌ فَهُوَ جِدٌّ". رَوَاهُ مَعْمَرٌ قَالَ: حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ عَنْ عَمْرٍو عَنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ فَذَكَرَهُ بِمَعْنَاهُ. وَفِي مُوَطَّإِ مَالِكٍ أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِابْنِ عَبَّاسٍ: إِنِّي طَلَّقْتُ امْرَأَتِي مِائَةَ مَرَّةٍ فَمَاذَا تَرَى عَلَيَّ؟ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: طُلِّقَتْ مِنْكَ بِثَلَاثٍ، وَسَبْعٌ وَتِسْعُونَ اتَّخَذْتَ بِهَا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا. وَخَرَّجَ الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ الْقُرَشِيِّ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: سَمِعَ النَّبِيُّ ﷺ رَجُلًا طَلَّقَ الْبَتَّةَ فَغَضِبَ وَقَالَ:" تَتَّخِذُونَ آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا- أَوْ دين الله هزوا ولعبا
[Buna] karşıt bir delil yoktur. Birinci görüşün delili ise Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Sahîh-i Buhârî'de geçen şu buyruğudur: « تَقُولُ الْمَرْأَةُ إِمَّا أَنْ تُطْعِمَنِي وَإِمَّا أَنْ تُطَلِّقَنِي » «Kadın: 'Ya beni doyurursun ya da beni boşarsın' der.» Bu, ihtilaf konusuna dair açık bir nasstır. Fakirlik/acziyet sebebiyle ayrılık bizim mezhebimize göre ric'î bir talaktır; Şâfiî'nin bunun bâin bir talak olduğu yönündeki görüşünün aksinedir. Çünkü bu, gerdekten sonra meydana gelen, kendisiyle talak sayısının tamamlanmadığı, bir bedel karşılığı olmayan ve kocaya bir zarar vermeyen bir ayrılıktır; dolayısıyla ric'î olmuştur. Bunun aslı (kıyas temeli) îlâ yapan kimsenin talakıdır. Üçüncüsü- Yüce Allah'ın: (أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ) kavli: Yani onları [güzellikle] boşayın demektir ve bu [hüküm] daha önce geçmişti. { وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا } “Haklarına tecavüz etmek için onları zarara sokarak tutmayın!” Mâlik, Sevr b. Zeyd ed-Dîlî'den şöyle rivayet etmiştir: Câhiliye döneminde kişi karısını boşar, sonra da kadına bir ihtiyacı olmadığı ve onu nikâhında tutmak istemediği halde sırf iddetini uzatmak ve ona zarar vermek amacıyla ona geri dönerdi. Bunun üzerine Yüce Allah, kendisiyle onlara öğüt verdiği şu ayeti indirdi: { وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ } “Haklarına tecavüz etmek için onları zarara sokarak tutmayın! Kim bunu yaparsa şüphesiz kendine zulmetmiş olur.” Zeccâc şöyle demiştir: { فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ } “Şüphesiz kendine zulmetmiş olur” ifadesi, kendini azaba maruz bırakmış olur demektir; çünkü Allah'ın yasakladığı şeyi yapmak, Allah'ın azabına maruz kalmaktır. Bu rivayet, Yüce Allah'ın { الطَّلاقُ مَرَّتانِ } “Boşama iki defadır” kavlinde daha önce açıklandığı üzere, Câhiliye ehlinin boşama ve geri dönme (ric'at) konusundaki uygulamalarını terk etmeye dair inen rivayet ile uyumludur. Bu iki rivayet bize göstermektedir ki, zikredilen bu iki ayetin nüzûlü birbirine yakın tek bir mana hakkındadır; o da erkeğin kadına zarar verme kastıyla onu nikâhında tutması ve ona geri dönmesidir, bu da gayet açıktır. Dördüncüsü- Yüce Allah'ın: (وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً) kavli: Bunun manası, Yüce Allah'ın hükümlerini alay yoluyla [alay ederek] karşılamayın demektir; çünkü bu hükümlerin tamamı ciddidir. Kim bunlarda şaka (hezel) yaparsa, bu hükümler onun için bağlayıcı olur. Ebu'd-Derdâ şöyle demiştir: Câhiliye döneminde adam [karısını] boşar ve 'Ben sadece şaka yapıyordum/oyun oynuyordum' derdi; köle azat eder veya evlenir ve 'Şaka yapıyordum' derdi. Bunun üzerine bu ayet indi ve Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurdu: « مَنْ طَلَّقَ أَوْ حَرَّرَ أَوْ نَكَحَ أَوْ أَنْكَحَ فَزَعَمَ أَنَّهُ لَاعِبٌ فَهُوَ جِدٌّ » «Kim boşar, azat eder, evlenir veya evlendirir de şaka yaptığını/oyun oynadığını iddia ederse, bu durum ciddidir (hüküm gerçekleşir).» Bunu Ma'mer rivayet edip şöyle dedi: Bize Îsâ b. Yûnus, Amr'dan, o Hasan'dan, o da Ebu'd-Derdâ'dan manasıyla nakletti. Mâlik'in el-Muvatta'ında yer aldığına göre, kendisine bir adamın İbn Abbâs'a şöyle dediği ulaşmıştır: 'Ben karımı yüz defa boşadım, benim hakkımda ne düşünüyorsun?' İbn Abbâs: 'Üç talakla senden boşanmıştır; geri kalan doksan yedi talak ile de sen Allah'ın ayetlerini eğlenceye almış oldun' demiştir. Dârekutnî, İsmâîl b. Ümeyye el-Kureşî'nin Ali'den naklettiği hadiste tahric etmiştir: Ali dedi ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem kesin boşama (talâk-ı bette) yapan bir adamı işitti, bunun üzerine öfkelenerek şöyle buyurdu: « تَتَّخِذُونَ آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا- أَوْ دين الله هزوا ولعبا » «Sizler Allah'ın ayetlerini eğlenceye mi alıyorsunuz -yahut Allah'ın dinini eğlence ve oyun mu ediniyorsunuz-...»
مَنْ طَلَّقَ الْبَتَّةَ أَلْزَمْنَاهُ ثَلَاثًا لَا تَحِلُّ لَهُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ". إِسْمَاعِيلُ بْنُ أُمَيَّةَ هَذَا كُوفِيٌّ ضَعِيفُ الْحَدِيثِ. وَرُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ: أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ يُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ ثُمَّ يَقُولُ: وَاللَّهِ لَا أُوَرِّثُكِ وَلَا أَدَعُكِ. قَالَتْ: وَكَيْفَ ذَاكَ؟ قَالَ: إِذَا كِدْتِ تَقْضِينَ عِدَّتَكِ رَاجَعْتُكِ، فَنَزَلَتْ:" وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً". قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَالْأَقْوَالُ كُلُّهَا دَاخِلَةٌ فِي مَعْنَى الْآيَةِ، لِأَنَّهُ يُقَالُ لِمَنْ سَخِرَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ: اتَّخَذَهَا هُزُوًا. وَيُقَالُ ذَلِكَ لِمَنْ كَفَرَ بِهَا، وَيُقَالُ ذَلِكَ لِمَنْ طَرَحَهَا وَلَمْ يَأْخُذْ بِهَا وَعَمِلَ بِغَيْرِهَا، فَعَلَى هَذَا تَدْخُلُ هَذِهِ الأقوال في الآية. وآيات اللَّهِ: دَلَائِلُهُ وَأَمْرُهُ وَنَهْيُهُ. الْخَامِسَةُ- وَلَا خِلَافَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ مَنْ طَلَّقَ هَازِلًا أَنَّ الطَّلَاقَ يَلْزَمُهُ، وَاخْتَلَفُوا فِي غَيْرِهِ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" بَرَاءَةٌ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَخَرَّجَ أَبُو دَاوُدَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" ثَلَاثٌ جِدُّهُنَّ جِدٌّ وَهَزْلُهُنَّ جِدٌّ النِّكَاحُ وَالطَّلَاقُ وَالرَّجْعَةُ". وَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ كُلِّهِمْ قَالُوا:" ثَلَاثٌ لَا لَعِبَ فِيهِنَّ وَاللَّاعِبُ فِيهِنَّ جَادٌّ: النِّكَاحُ وَالطَّلَاقُ وَالْعِتَاقُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَا تَتْرُكُوا أَوَامِرَ اللَّهِ فَتَكُونُوا مُقَصِّرِينَ لَاعِبِينَ. وَيَدْخُلُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الِاسْتِغْفَارُ مِنَ الذَّنْبِ قَوْلًا مَعَ الْإِصْرَارِ فِعْلًا، وَكَذَا كُلُّ مَا كَانَ فِي هَذَا الْمَعْنَى فَاعْلَمْهُ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ) أَيْ بِالْإِسْلَامِ وَبَيَانِ الْأَحْكَامِ. (وَالْحِكْمَةِ): هِيَ السُّنَّةُ الْمُبَيِّنَةُ عَلَى لِسَانِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مُرَادَ اللَّهِ فِيمَا لَمْ يَنُصَّ عَلَيْهِ فِي الْكِتَابِ. (يَعِظُكُمْ بِهِ) أَيْ يُخَوِّفُكُمْ. (وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ) تقدم.
Kim kesin olarak boşarsa (bette), kadın başka bir koca ile evleninceye kadar ona helal olmayacak şekilde aleyhine üç talakı bağlayıcı kılarız.' Bu İsmâîl b. Ümeyye, hadisi zayıf olan bir Kûfelidir. Âişe'den rivayet edildiğine göre: Adam karısını boşar, sonra da: 'Allah'a yemin olsun ki ne sana miras bırakırım ne de seni serbest bırakırım' derdi. Kadın: 'Bu nasıl olur?' diye sorunca adam: 'İddetini bitirmeye yaklaştığın zaman sana geri dönerim' derdi. Bunun üzerine: { وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً } “Allah'ın ayetlerini alaya almayın” ayeti indi. Âlimlerimiz şöyle demişlerdir: Bu görüşlerin tümü ayetin manası kapsamına dahildir. Çünkü Allah'ın ayetleriyle alay eden kimse hakkında 'Onları alaya aldı' denir; onları inkâr eden kimse hakkında da bu söylenir; onları bir kenara atıp tutmayan ve başka hükümlerle amel eden kimse hakkında da bu söylenir. Buna göre mezkûr görüşlerin tamamı ayetin kapsamına girer. Allah'ın ayetleri ise: O'nun delilleri, emirleri ve yasaklarıdır. Beşincisi- Âlimler arasında, şaka yaparak boşayan kimsenin bu boşamasının geçerli ve bağlayıcı olacağı hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Bunun dışındaki hususlarda ise ihtilaf etmişlerdir; inşallah Teâlâ bunun beyanı Berâe Suresi'nde gelecektir. Ebû Dâvûd, Ebû Hureyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahric etmiştir: 'Üç şey vardır ki ciddileri de ciddidir, şakaları da ciddidir: Nikâh, talak ve [talaktan] geri dönüş.' Ali b. Ebî Tâlib, İbn Mes'ûd ve Ebü'd-Derdâ'dan rivayet edildiğine göre onların hepsi şöyle demişlerdir: 'Üç şey vardır ki onlarda oyun olmaz; onlarda oyun/şaka yapan kimse ciddi muamelesi görür: Nikâh, talak ve köle azadı.' Şöyle de denilmiştir: Ayetin manası, Allah'ın emirlerini terk edip kusur işleyen ve oyuncak edinenlerden olmayınız demektir. Dille günahtan istiğfar edip fiilen onda ısrar etmek de bu ayetin kapsamına girer; bu anlamdaki her mesele de böyledir, bilesin. Altıncısı- Yüce Allah'ın: (وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ) kavli, yani İslâm ve hükümlerin açıklanması nimetiyle size lütufta bulunmasını hatırlayın demektir. (وَالْحِكْمَةِ) ise Kitap'ta açıkça belirtilmeyen hususlarda Allah'ın muradını Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in lisanıyla beyan eden Sünnet'tir. (يَعِظُكُمْ بِهِ) yani sizi onunla uyarır ve sakındırır demektir. (وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ) kavli ise daha önce geçmişti.
[سورة البقرة (٢): آية ٢٣٢]
[Bakara Suresi (2): Ayet 232]
وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ إِذا تَراضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكُمْ أَزْكى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٢٣٢)
{ وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ إِذا تَراضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكُمْ أَزْكى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ } “Kadınları boşadığınız ve onlar da bekleme sürelerini tamamladıkları vakit, kendi aralarında maruf üzere (meşru şekilde) anlaştıkları takdirde, [eski] kocalarıyla evlenmelerine engel olmayın. İşte bu, içinizden Allah'a ve ahiret gününe iman eden kimseye verilen bir öğüttür. Bu sizin için daha hayırlı ve daha temizdir. Allah bilir, siz ise bilmezsiniz.” (232)
فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلا تَعْضُلُوهُنَّ) رُوِيَ أَنَّ مَعْقِلَ بْنَ يَسَارٍ كَانَتْ أُخْتُهُ تَحْتَ أَبِي الْبَدَّاحِ فَطَلَّقَهَا وَتَرَكَهَا حَتَّى انْقَضَتْ عِدَّتُهَا، ثُمَّ نَدِمَ فَخَطَبَهَا فَرَضِيَتْ وَأَبَى أَخُوهَا أَنْ يُزَوِّجَهَا وَقَالَ: وَجْهِي مِنْ وَجْهِكِ حَرَامٌ إِنْ تَزَوَّجْتِيهِ. فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. قَالَ مُقَاتِلٌ: فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَعْقِلًا فَقَالَ:" إِنْ كُنْتَ مُؤْمِنًا فَلَا تَمْنَعْ أُخْتَكَ عَنْ أَبِي الْبَدَّاحِ" فَقَالَ: آمَنْتُ بِاللَّهِ، وَزَوَّجَهَا مِنْهُ. وَرَوَى الْبُخَارِيُّ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّ أُخْتَ مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ طَلَّقَهَا زَوْجُهَا حَتَّى انْقَضَتْ عِدَّتُهَا فَخَطَبَهَا فَأَبَى مَعْقِلٌ فَنَزَلَتْ:" فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ". وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: حَدَّثَنِي مَعْقِلُ بْنُ يَسَارٍ قَالَ: كَانَتْ لِي أُخْتٌ فَخُطِبَتْ إِلَيَّ فَكُنْتُ أَمْنَعُهَا النَّاسَ، فَأَتَى ابْنُ عَمٍّ لِي فَخَطَبَهَا فَأَنْكَحْتُهَا إِيَّاهُ، فَاصْطَحَبَا مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ طَلَّقَهَا طَلَاقًا رَجْعِيًّا ثُمَّ تَرَكَهَا حَتَّى انْقَضَتْ عِدَّتُهَا فَخَطَبَهَا مَعَ الْخُطَّابِ، فَقُلْتُ: مَنَعْتُهَا النَّاسَ وَزَوَّجْتُكَ إِيَّاهَا ثُمَّ طَلَّقْتَهَا طَلَاقًا لَهُ رَجْعَةٌ ثُمَّ تَرَكْتَهَا حَتَّى انْقَضَتْ عِدَّتُهَا فَلَمَّا خُطِبَتْ إِلَيَّ أَتَيْتَنِي تَخْطُبُهَا مَعَ الْخُطَّابِ! لَا أُزَوِّجُكَ أَبَدًا! فَأَنْزَلَ اللَّهُ، أَوْ قَالَ أُنْزِلَتْ:" وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ" فَكَفَّرْتُ عَنْ يَمِينِي وَأَنْكَحْتُهَا إِيَّاهُ. فِي رِوَايَةٍ لِلْبُخَارِيِّ:" فَحَمِيَ مَعْقِلٌ مِنْ ذَلِكَ أَنَفًا، وَقَالَ: خَلَّى عَنْهَا وَهُوَ يَقْدِرُ عَلَيْهَا ثُمَّ يَخْطُبُهَا! فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْآيَةَ، فَدَعَاهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَرَأَ عَلَيْهِ الْآيَةَ فَتَرَكَ الْحَمِيَّةَ وَانْقَادَ لِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى. وَقِيلَ: هُوَ مَعْقِلُ بْنُ سِنَانٍ (بِالنُّونِ). قَالَ النَّحَّاسُ: رَوَاهُ الشَّافِعِيُّ فِي كُتُبِهِ عَنْ مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ أَوْ سِنَانٍ. وَقَالَ الطَّحَاوِيُّ: هُوَ مَعْقِلُ بْنُ سِنَانٍ. الثَّانِيَةُ- إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ النِّكَاحُ بِغَيْرٍ وَلِيٍّ لِأَنَّ أُخْتَ مَعْقِلٍ كَانَتْ ثَيِّبًا، وَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ إِلَيْهَا دُونَ وَلِيِّهَا لَزَوَّجَتْ نَفْسَهَا، وَلَمْ تَحْتَجْ إِلَى وَلِيِّهَا مَعْقِلٍ، فَالْخِطَابُ إِذًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" فَلا تَعْضُلُوهُنَّ" للأولياء، وأن الامر إليهم في التزويج
Bu ayette dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { فَلا تَعْضُلُوهُنَّ } “onlara engel olmayın” buyruğudur. Rivayet edildiğine göre Ma'kıl b. Yesâr'ın bir kız kardeşi Ebü'l-Beddâh'ın nikâhı altındaydı. [Kocası] onu boşadı ve iddeti bitinceye kadar kendi haline bıraktı. Sonra pişman olup ona yeniden talip oldu; kadın da buna razı geldi. Fakat erkek kardeşi onu evlendirmeye yanaşmayarak: "Eğer onunla evlenirsen yüzüm yüzüne haram olsun!" dedi. Bunun üzerine bu ayet indi. Mukâtil şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ma'kıl'ı çağırıp: «Eğer mümin isen kız kardeşini Ebü'l-Beddâh'tan men etme!» buyurdu. O da: "Allah'a iman ettim" dedi ve kız kardeşini onunla evlendirdi. Buhârî'nin Hasan'dan rivayet ettiğine göre Ma'kıl b. Yesâr'ın kız kardeşini kocası boşamış, iddeti bitene kadar beklemiş, sonra ona talip olmuş; ancak Ma'kıl buna yanaşmamıştı. Bunun üzerine: { فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ } “...kocalarıyla evlenmelerine engel olmayın” ayeti indi. Dârekutnî de bunu Hasan'dan şöyle rivayet etmiştir: Ma'kıl b. Yesâr bana anlattı ve dedi ki: "Benim bir kız kardeşim vardı; ona dünür gelirlerdi, ben de onu insanlara vermezdim. Derken amcamın oğlu gelip ona talip oldu, ben de onu onunla evlendirdim. Allah'ın dilediği bir süre birlikte yaşadılar, sonra onu ric'î (dönüşü mümkün) bir talakla boşadı. Ardından iddeti bitene kadar bıraktı; sonra da diğer dünürlerle birlikte ona talip oldu. Ben de: 'Seni insanlara tercih edip onunla evlendirdim, sonra sen onu dönüşü olan bir talakla boşadın, ardından iddeti bitene kadar bıraktın; şimdi ona dünürler gelince sen de kalkıp dünürlerle birlikte ona talip oluyorsun! Seni onunla asla evlendirmeyeceğim!' dedim. Bunun üzerine Allah —veya 'ayet indirildi' dedi—: { وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ } “Kadınları boşadığınızda bekleme sürelerini tamamladıkları zaman, aralarında meşru şekilde anlaştıkları takdirde kocalarıyla evlenmelerine engel olmayın” ayetini indirdi. Ben de yeminimin kefaretini verdim ve onu onunla evlendirdim." Buhârî'nin bir rivayetinde ise şöyledir: "Ma'kıl bundan dolayı gurur yaptı (hiddetlendi) ve: 'Kadını geri almaya gücü yetiyorken bıraktı, sonra da gelip ona dünür oluyor!' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ ayeti indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu çağırıp ayeti ona okudu. O da gururunu (asabiyetini) terk edip Yüce Allah'ın emrine boyun eğdi." Bu kişinin Ma'kıl b. Sinân (nûn ile) olduğu da söylenmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Şâfiî bunu kitaplarında Ma'kıl b. Yesâr veya Sinân'dan rivayet etmiştir." Tahâvî ise: "O, Ma'kıl b. Sinân'dır" demiştir. İkincisi: Bu sabit olduğuna göre, ayette velisiz nikâhın caiz olmadığına delil vardır. Çünkü Ma'kıl'ın kız kardeşi seyyibe (dul) bir kadındı; şayet yetki velisinde değil de kendisinde olsaydı bizzat kendisini evlendirir ve velisi Ma'kıl'a ihtiyaç duymazdı. O halde Yüce Allah'ın { فَلا تَعْضُلُوهُنَّ } “onlara engel olmayın” buyruğundaki hitap velileredir ve evlendirme yetkisi
مَعَ رِضَاهُنَّ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْخِطَابَ فِي ذَلِكَ لِلْأَزْوَاجِ، وَذَلِكَ بِأَنْ يَكُونَ الِارْتِجَاعُ مُضَارَّةً عَضْلًا عَنْ نِكَاحِ الْغَيْرِ بِتَطْوِيلِ الْعِدَّةِ عَلَيْهَا. وَاحْتَجَّ بِهَا أَصْحَابُ أَبِي حَنِيفَةَ عَلَى أَنْ تُزَوِّجَ الْمَرْأَةُ نَفْسَهَا قَالُوا: لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَضَافَ ذَلِكَ إِلَيْهَا كَمَا قَالَ:" فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ" وَلَمْ يَذْكُرِ الْوَلِيَّ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مُسْتَوْفًى. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ لِمَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ سَبَبِ النُّزُولِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ) بُلُوغُ الْأَجَلِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ: تَنَاهِيهِ، لِأَنَّ ابْتِدَاءَ النِّكَاحِ إِنَّمَا يُتَصَوَّرُ بَعْدَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ. وَ" تَعْضُلُوهُنَّ" مَعْنَاهُ تَحْبِسُوهُنَّ. وَحَكَى الْخَلِيلُ: دَجَاجَةٌ مُعْضِلٌ: قَدِ احْتَبَسَ بِيضُهَا. وَقِيلَ: الْعَضْلُ التَّضْيِيقُ وَالْمَنْعُ وَهُوَ رَاجِعٌ إِلَى مَعْنَى الْحَبْسِ، يُقَالُ: أَرَدْتُ أَمْرًا فَعَضَلْتَنِي عَنْهُ أَيْ مَنَعْتَنِي عَنْهُ وَضَيَّقْتَ عَلَيَّ. وَأَعْضَلَ الْأَمْرُ: إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْكَ فِيهِ الْحِيَلُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: إِنَّهُ لَعُضْلَةٌ مِنَ الْعُضَلِ إِذَا كَانَ لَا يُقْدَرُ عَلَى وَجْهِ الْحِيلَةِ فِيهِ. وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ: أَصْلُ الْعَضْلِ مِنْ قَوْلِهِمْ: عَضَلَتِ النَّاقَةُ إِذَا نَشِبَ وَلَدُهَا فَلَمْ يَسْهُلْ خُرُوجُهُ، وَعَضَلَتِ الدَّجَاجَةُ: نَشِبَ بِيضُهَا. وَفِي حَدِيثِ مُعَاوِيَةَ:-" مُعْضِلَةٌ وَلَا أَبَا حَسَنٍ"، أَيْ مَسْأَلَةٌ صَعْبَةٌ ضَيِّقَةُ الْمَخَارِجِ. وَقَالَ طَاوُسٌ: لَقَدْ وَرَدَتْ عُضَلُ أَقْضِيَةٍ مَا قَامَ بِهَا إِلَّا ابْنُ عَبَّاسٍ. وَكُلُّ مُشْكِلٍ عِنْدَ الْعَرَبِ مُعْضِلٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ:
velilere aittir. Buradaki hitabın kocalara yönelik olduğu da söylenmiştir; bu da, kadına zarar vermek amacıyla geri dönmenin (ric'atın), iddetini uzatarak kadının başkasıyla evlenmesine engel olmak (azl) anlamına gelmesi sebebiyledir. Ebû Hanîfe'nin arkadaşları bu ayeti kadının bizzat kendisini evlendirebileceğine delil getirmişler ve şöyle demişlerdir: 'Çünkü Yüce Allah, { فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ } “Bundan sonra kadın başka bir koca ile evlenmedikçe ona helal olmaz” kavlinde olduğu gibi nikâhı veliyi anmaksızın kadına nispet etmiştir.' Bu meseleye dair açıklama daha önce etraflıca geçmişti. Zikrettiğimiz iniş sebebi dolayısıyla birinci görüş daha sahihtir. En doğrusunu Allah bilir. Üçüncüsü- Yüce Allah'ın: (فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ) kavli. Bu ayette ecelin bulûğu: İddetin sona ermesidir; çünkü yeni bir nikâhın başlaması ancak iddetin bitmesinden sonra tasavvur edilebilir. (تَعْضُلُوهُنَّ) ifadesinin manası: Onları hapsetmeyiniz, engellemeyiniz demektir. Halîl şunu nakletmiştir: Yumurtası tıkanıp çıkmayan tavuğa 'Decâcetün mu'dıl' (دَجَاجَةٌ مُعْضِلٌ) denir. el-Adl (الْعَضْلُ): Daraltmak ve engellemek anlamına geldiği ve bunun da hapsetme manasına döndüğü söylenmiştir. 'Bir iş yapmak istedim, sen beni ondan alıkoydun ve bana zorluk çıkardın' anlamında 'Azzaltenî anhü' (عَضَلْتَنِي عَنْهُ) denir. İçinde çareler tükendiğinde işe 'A'dale'l-emr' (أَعْضَلَ الْأَمْرُ) denir. Nitekim çaresi bulunamayan zor durumlarda kullanılan 'O, içinden çıkılmaz büyük bir meseledir' anlamındaki 'İnnehû le-udletün mine'l-udal' (إِنَّهُ لَعُضْلَةٌ مِنَ الْعُضَلِ) sözü de buradan gelir. Ezherî dedi ki: Adl kelimesinin aslı, yavrusu takılıp çıkması kolay olmadığında deve için söylenen 'Adaleti'n-nâka' (عَضَلَتِ النَّاقَةُ) ve yumurtası takılıp kaldığında tavuk için söylenen 'Adaleti'd-decâce' (عَضَلَتِ الدَّجَاجَةُ) ifadesindendir. Muâviye'nin hadisinde geçen: 'İçinden çıkılmaz bir mesele var ama Ebü'l-Hasan (Ali) yok!' sözü de; çıkış yolları daralmış, çok zor bir mesele demektir. Tâvûs şöyle demiştir: 'Öyle çözülmesi güç zor davalar geldi ki onların altından İbn Abbâs'tan başkası kalkamadı.' Arapların katında her müşkül şeye 'mu'dıl' denir. Nitekim Şâfiî'nin şu beyti de bu anlamdadır:
إِذَا الْمُعْضِلَاتُ تَصَدَّيْنَنِي ... كَشَفْتُ حَقَائِقَهَا بِالنَّظَرْ
İçinden çıkılmaz güç meseleler karşıma dikildiğinde... Derin bir bakış ve düşünceyle hakikatlerini açığa çıkarırım.
وَيُقَالُ: أَعْضَلَ الْأَمْرُ إِذَا اشْتَدَّ. وَدَاءٌ عُضَالٌ أَيْ شَدِيدٌ عَسِرُ الْبُرْءِ أَعْيَا الْأَطِبَّاءَ. وَعَضَلَ فُلَانٌ أَيِّمَهُ أي منعها، يعضلها (بِالضَّمِّ وَالْكَسْرِ) لُغَتَانِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كانَ) وَلَمْ يَقُلْ" ذَلِكُمْ" لِأَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى مَعْنَى الْجَمْعِ. وَلَوْ كَانَ" ذَلِكُمْ" لَجَازَ، مِثْلُ (ذلِكُمْ أَزْكى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ) أَيْ مَا لَكُمْ فِيهِ مِنَ الصلاح. (وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ) ذلك.
İş şiddetlendiğinde 'A'dale'l-emr' (أَعْضَلَ الْأَمْرُ) denir. Tabipleri aciz bırakan, iyileşmesi zor, şiddetli hastalığa 'Dâun udâl' (دَاءٌ عُضَالٌ) denir. Bir kimse velisi olduğu dul kadını evlenmekten alıkoyduğunda 'Adale fulânün eyyimehû' (عَضَلَ فُلَانٌ أَيِّمَهُ) denir. Muzari hali 'Ya'dıluhâ' ve 'Ya'duluhâ' (ötre ve kesre ile) iki lügattir. Dördüncüsü- Yüce Allah'ın: (ذلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كانَ) kavli. Çoğul manasına hamledildiği için 'Zâliküm' dememiştir. 'Zâliküm' denilseydi de caiz olurdu; nitekim: (ذلِكُمْ أَزْكى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ) “Bu sizin için daha nezih ve daha temizdir. Allah bilir” yani onda sizin için olan maslahatı bilir, (وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ) “siz ise bilmezsiniz” yani bunu bilmezsiniz ayetinde [böyle kullanılmıştır].
[سورة البقرة (٢): آية ٢٣٣]
[Bakara Suresi (2): Ayet 233]
وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلاَّ وُسْعَها لَا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ فَإِنْ أَرادا فِصالاً عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَتَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِذا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٣٣)
{ وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلاَّ وُسْعَها لَا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ فَإِنْ أَرادا فِصالاً عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَتَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِذا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٣٣) } “Emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse için anneler çocuklarını tastamam iki tam yıl emzirirler. Annelerin yiyeceği ve giyeceği meşru ölçüler içinde çocuğun babasına aittir. Hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlası yüklenmez. Ne bir anne çocuğu yüzünden, ne de bir baba çocuğu sebebiyle zarara uğratılmasın. Mirasçıya da bunun aynısı düşer. Eğer anne ve baba aralarında karşılıklı rıza ve istişare ile çocuğu sütten kesmek isterlerse, kendilerine hiçbir günah yoktur. Şayet çocuklarınızı başkasına emzirtmek isterseniz, vereceğiniz ücreti meşru şekilde teslim ettiğiniz takdirde üzerinize bir günah yoktur. Allah'tan korkun ve bilin ki şüphesiz Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”
فِيهِ ثَمَانِ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالْوالِداتُ) ابْتِدَاءٌ. (يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ) فِي مَوْضِعِ الْخَبَرِ. (حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ) ظَرْفُ زَمَانٍ. وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ النِّكَاحَ وَالطَّلَاقَ ذَكَرَ الْوَلَدَ، لِأَنَّ الزَّوْجَيْنِ قَدْ يَفْتَرِقَانِ وَثَمَّ وَلَدٌ، فَالْآيَةُ إِذًا فِي الْمُطَلَّقَاتِ اللَّاتِي لَهُنَّ أَوْلَادٌ مِنْ أَزْوَاجِهِنَّ، قال السُّدِّيُّ وَالضَّحَّاكُ وَغَيْرُهُمَا، أَيْ هُنَّ أَحَقُّ بِرَضَاعِ أَوْلَادِهِنَّ مِنَ الْأَجْنَبِيَّاتِ لِأَنَّهُنَّ أَحْنَى وَأَرَقُّ، وَانْتِزَاعُ الْوَلَدِ الصَّغِيرِ إِضْرَارٌ بِهِ وَبِهَا، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْوَلَدَ وَإِنْ فُطِمَ فَالْأُمُّ أَحَقُّ بِحَضَانَتِهِ لِفَضْلِ حُنُوِّهَا وَشَفَقَتِهَا، وَإِنَّمَا تَكُونُ أَحَقَّ بِالْحَضَانَةِ إِذَا لَمْ تَتَزَوَّجْ عَلَى مَا يَأْتِي. وَعَلَى هَذَا يُشْكِلُ قَوْلُهُ:" وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ" لِأَنَّ الْمُطَلَّقَةَ لَا تَسْتَحِقُّ الْكُسْوَةَ إِذَا لَمْ تَكُنْ رَجْعِيَّةً بَلْ تَسْتَحِقُّ الْأُجْرَةَ إِلَّا أَنْ يُحْمَلَ عَلَى مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ فَيُقَالُ: الْأَوْلَى أَلَّا تَنْقُصَ الْأُجْرَةُ عَمَّا يَكْفِيهَا لِقُوتِهَا وَكِسْوَتِهَا. وَقِيلَ: الْآيَةُ عَامَّةٌ فِي الْمُطَلَّقَاتِ اللَّوَاتِي لَهُنَّ أَوْلَادٌ وَفِي الزَّوْجَاتِ. وَالْأَظْهَرُ أَنَّهَا فِي الزَّوْجَاتِ فِي حَالِ بَقَاءِ النِّكَاحِ، لِأَنَّهُنَّ الْمُسْتَحِقَّاتُ لِلنَّفَقَةِ وَالْكُسْوَةِ، وَالزَّوْجَةُ تَسْتَحِقُّ النَّفَقَةَ وَالْكُسْوَةَ أَرْضَعَتْ أَوْ لَمْ تُرْضِعْ، وَالنَّفَقَةُ وَالْكُسْوَةُ مُقَابِلَةُ التَّمْكِينِ، فَإِذَا اشْتَغَلَتْ بِالْإِرْضَاعِ لَمْ يَكْمُلِ التَّمْكِينُ، فَقَدْ يُتَوَهَّمُ أَنَّ النَّفَقَةَ تَسْقُطُ فَأَزَالَ ذَلِكَ الْوَهْمَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ" أَيِ الزَّوْجِ" رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ"، فِي حَالِ الرَّضَاعِ لِأَنَّهُ اشْتِغَالٌ فِي مَصَالِحِ الزَّوْجِ، فَصَارَتْ كَمَا لَوْ سَافَرَتْ لِحَاجَةِ الزَّوْجِ بِإِذْنِهِ فَإِنَّ النَّفَقَةَ لَا تسقط.
Bu ayette on sekiz mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: (وَالْوالِداتُ) kavli mübtedadır. (يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ) haber konumundadır. (حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ) ise zaman zarfıdır. Yüce Allah nikâhı ve talakı zikredince ardından çocuğu da zikretti; çünkü eşler aralarında bir çocuk varken de ayrılabilirler. Dolayısıyla ayet, kocalarından çocukları bulunan boşanmış kadınlar hakkındadır; es-Süddî, ed-Dahhâk ve başkaları böyle demiştir. Yani onlar, yabancı kadınlara nispetle çocuklarını emzirmeye daha layıktırlar; çünkü onlar daha şefkatli ve daha merhametlidirler. Küçük çocuğun annesinden koparılması hem çocuğa hem kadına zarar verir. Bu durum gösterir ki çocuk sütten kesilse bile annenin şefkat ve merhamet üstünlüğü sebebiyle bakım ve terbiyesine (hidâne) anne daha layıktır; anne ancak evlenmediği müddetçe hidâneye daha layıktır, bu husus gelecektir. Buna göre: { وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ } “Annelerin yiyeceği ve giyeceği meşru ölçüler içinde çocuğun babasına aittir” kavli müşkül görünmektedir; çünkü ric'î bir boşama olmadıkça boşanmış kadının kisve (giyecek) hakkı yoktur, sadece emzirme ücreti hakkı vardır. Ancak bu ifade ahlaki güzelliklere hamledilerek: 'Emzirme ücretinin onun nafaka ve kisvesine yetecek miktardan eksik olmaması daha uygundur' denilebilir. Ayetin hem çocukları olan boşanmış kadınları hem de nikâhı devam eden eşleri kapsayacak şekilde genel olduğu da söylenmiştir. Ancak daha açık olan görüş, ayetin nikâh akdi devam eden eşler hakkında olmasıdır; zira nafaka ve kisveyi hak edenler onlardır. Kadın emzirsin veya emzirmesin nafaka ve kisveyi hak eder. Nafaka ve kisve, kadının kendini kocasına teslim etmesinin (temkin) karşılığıdır; kadın emzirme ile meşgul olduğunda bu teslim tam olmaz. Bundan dolayı nafakanın düşeceği zannedilebilir. Yüce Allah: { وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ } yani kocanın üzerinde, { رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ } “onların yiyeceği ve giyeceği meşru ölçüler içinde vardır” buyurarak emzirme esnasındaki bu vehmi ortadan kaldırmıştır; zira emzirme kocanın maslahatları için bir meşguliyettir. Dolayısıyla kadın tıpkı kocasının izniyle onun bir ihtiyacı için yolculuğa çıktığında nafakasının düşmemesi gibi olmuştur.
الثانية- (يُرْضِعْنَ) خَبَرٌ مَعْنَاهُ الْأَمْرُ عَلَى الْوُجُوبِ لِبَعْضِ الْوَالِدَاتِ، وَعَلَى جِهَةِ النَّدْبِ لِبَعْضِهِنَّ عَلَى مَا يَأْتِي. وَقِيلَ: هُوَ خَبَرٌ عَنِ الْمَشْرُوعِيَّةِ كَمَا تَقَدَّمَ. الثَّالِثَةُ- وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي الرَّضَاعِ هَلْ هُوَ حَقٌّ لِلْأُمِّ أَوْ هُوَ حَقٌّ عَلَيْهَا، وَاللَّفْظُ مُحْتَمَلٌ، لِأَنَّهُ لَوْ أَرَادَ التَّصْرِيحَ بِكَوْنِهِ عَلَيْهَا لَقَالَ: وَعَلَى الْوَالِدَاتِ رَضَاعُ أَوْلَادِهِنَّ كَمَا قَالَ تَعَالَى:" وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَ
İkincisi- (يُرْضِعْنَ) ifadesi haber formunda olup manası emirdir; ileride açıklanacağı üzere bazı anneler için vacip, bazıları için ise mendup hükmündedir. Daha önce geçtiği gibi bunun meşruiyeti bildiren bir haber olduğu da söylenmiştir. Üçüncüsü- İnsanlar emzirmenin annenin bir hakkı mı yoksa onun üzerine bir vazife mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Lafız her iki manaya da müsaittir; zira Yüce Allah bunun kadının üzerine bir vazife olduğunu açıkça belirtmek isteseydi, nitekim Yüce Allah: { وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَ } buyurduğu gibi: 'Çocuklarını emzirmek annelerin üzerinedir' buyururdu.
" وَلَكِنْ هُوَ عَلَيْهَا فِي حَالِ الزَّوْجِيَّةِ، وَهُوَ عُرْفٌ يَلْزَمُ إِذْ قَدْ صَارَ كَالشَّرْطِ، إِلَّا أَنْ تَكُونَ شَرِيفَةً ذَاتَ تَرَفُّهٍ فَعُرْفُهَا أَلَّا تُرْضِعَ وَذَلِكَ كَالشَّرْطِ. وَعَلَيْهَا إِنْ لَمْ يَقْبَلِ الْوَلَدُ غَيْرَهَا وَاجِبٌ. وَهُوَ عَلَيْهَا إِذَا عُدِمَ لِاخْتِصَاصِهَا بِهِ. فَإِنْ مَاتَ الْأَبُ وَلَا مَالَ لِلصَّبِيِّ فَمَذْهَبُ مَالِكٍ فِي" الْمُدَوَّنَةِ" أَنَّ الرَّضَاعَ لَازِمٌ لِلْأُمِّ بِخِلَافِ النَّفَقَةِ. وَفِي كِتَابِ ابْنِ الْجَلَّابِ: رَضَاعُهُ فِي بَيْتِ الْمَالِ. وَقَالَ عَبْدُ الْوَهَّابِ: هُوَ فَقِيرٌ مِنْ فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ. وَأَمَّا الْمُطَلَّقَةُ طَلَاقَ بَيْنُونَةٍ فَلَا رَضَاعَ عَلَيْهَا، وَالرَّضَاعُ عَلَى الزَّوْجِ إِلَّا أَنْ تَشَاءَ هِيَ، فَهِيَ أَحَقُّ بِأُجْرَةِ الْمِثْلِ، هَذَا مَعَ يُسْرِ الزَّوْجِ فَإِنْ كَانَ مُعْدِمًا لَمْ يَلْزَمْهَا الرَّضَاعُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْمَوْلُودُ لَا يَقْبَلُ غَيْرَهَا فَتُجْبَرُ حِينَئِذٍ عَلَى الْإِرْضَاعِ. وَكُلُّ مَنْ يَلْزَمُهَا الْإِرْضَاعُ فَإِنْ أَصَابَهَا عُذْرٌ يَمْنَعُهَا مِنْهُ عَادَ الْإِرْضَاعُ عَلَى الْأَبِ. وَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ الْأَبَ إِذَا كَانَ مُعْدِمًا وَلَا مَالَ لِلصَّبِيِّ أَنَّ الرَّضَاعَ عَلَى الْأُمِّ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا لَبَنٌ وَلَهَا مَالٌ فَالْإِرْضَاعُ عَلَيْهَا فِي مَالِهَا. قَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا يَلْزَمُ الرَّضَاعُ إِلَّا وَالِدًا أَوْ جَدًّا وَإِنْ عَلَا، وَسَيَأْتِي مَا لِلْعُلَمَاءِ فِي هَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ". يُقَالُ: رَضِعَ يَرْضَعُ رَضَاعَةً وَرَضَاعًا، وَرَضَعَ يَرْضِعُ رِضَاعًا وَرَضَاعَةً (بِكَسْرِ الرَّاءِ فِي الْأَوَّلِ وَفَتْحِهَا فِي الثَّانِي) وَاسْمُ الْفَاعِلِ رَاضِعٌ فِيهِمَا. وَالرَّضَاعَةُ: اللُّؤْمُ (مَفْتُوحُ الرَّاءِ لَا غَيْرَ). الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (حَوْلَيْنِ) أَيْ سَنَتَيْنِ، مِنْ حَالَ الشَّيْءُ إِذَا انْقَلَبَ، فَالْحَوْلُ مُنْقَلِبٌ مِنَ الْوَقْتِ الْأَوَّلِ إِلَى الثَّانِي. وَقِيلَ: سُمِّيَ الْعَامُ حَوْلًا لِاسْتِحَالَةِ الْأُمُورِ فِيهِ فِي الْأَغْلَبِ. (كامِلَيْنِ) قُيِّدَ بِالْكَمَالِ لِأَنَّ الْقَائِلَ قَدْ يَقُولُ: أَقَمْتُ عِنْدَ فُلَانٍ حَوْلَيْنِ وَهُوَ يُرِيدُ حَوْلًا وَبَعْضَ حَوْلٍ آخَرَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ" وإنما يتعجل
Fakat evlilik hâlinde bu [vazife] kadının üzerinedir. Bu, artık bir şart hükmünü almış bağlayıcı bir örftür. Ancak kadının soylu ve refah içinde yaşayan biri olması müstesnadır; zira onun örfü emzirmemektir ve bu da şart hükmündedir. Çocuk ondan başkasını kabul etmediği takdirde ise emzirmek kadına vaciptir. Yine [sütnine] bulunamadığında, çocuğun yalnızca onunla irtibatlı olması sebebiyle [emzirme vazifesi] kadına aittir. Şayet baba vefat eder ve çocuğun da malı bulunmazsa, Mâlik'in el-Müdevvene'deki mezhebine göre nafakanın aksine emzirme anneye lazımdır. İbnü'l-Cellâb'ın kitabında ise, çocuğun emzirilme [masrafının] beytülmâle ait olduğu belirtilmiştir. Abdülvehhâb ise: "O, Müslümanların fakirlerinden bir fakirdir" demiştir. Bâin talakla boşanmış kadına gelince, onun üzerine emzirme [yükümlülüğü] yoktur; emzirme [masrafı] babaya aittir. Ancak kadının kendisi isterse emsal ücreti [alma] hususunda en çok hak sahibi odur. Bu durum, kocanın mali durumunun iyi olması hâlindedir. Şayet koca muhtaç durumdaysa, bebek ondan başkasını kabul etmediği durumlar hariç, kadına emzirme yükümlülüğü terettüp etmez; bu takdirde kadın emzirmeye mecbur tutulur. Kendisine emzirme yükümlülüğü düşen her kadının başına emzirmesine engel olacak bir mazeret gelirse, emzirme [sorumluluğu] yeniden babaya döner. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre baba muhtaç durumda olur ve çocuğun da malı bulunmazsa emzirme yükümlülüğü anneye aittir. Şayet kadının sütü yoksa fakat malı varsa, kendi malından emzirme [masrafını karşılama] yükümlülüğü onun üzerinedir. Şâfiî şöyle demiştir: "Emzirme sorumluluğu ancak babaya yahut ne kadar yukarı çıkarsa çıksın dedeye aittir." Âlimlerin bu konudaki görüşleri Yüce Allah'ın: { وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ } “Mirasçıya da bunun aynısı [düşer]” kavlinde gelecektir. [Arapçada] radı‘e yerda‘u radâ‘aten ve radâ‘an (رَضِعَ يَرْضَعُ رَضَاعَةً وَرَضَاعًا) ile rada‘a yardı‘u rıdâ‘an ve redâ‘aten (رَضَعَ يَرْضِعُ رِضَاعًا وَرَضَاعَةً) denir (ilkinde râ harfinin kesresiyle, ikincisinde fethasıyla). Her iki kullanımda da ism-i fâil râdı‘ (رَاضِع) gelir. er-Radâ‘at (الرَّضَاعَةُ) ise yalnızca râ harfinin fethasıyla alçaklık/hasislik demektir. Dördüncüsü- Yüce Allah'ın: (حَوْلَيْنِ) kavli, iki yıl demektir. Bir şey değişip dönüştüğünde kullanılan hâle'ş-şey' (حَالَ الشَّيْءُ) ifadesinden gelir; zira havl (yıl), birinci vakitten ikinci vakte dönüp tamamlanan süredir. Çoğunlukla işlerin onda değişip başkalaşması (istihâle) sebebiyle yıla havl dendiği de söylenmiştir. (كامِلَيْنِ) kaydı tamlık ile kayıtlanmıştır; çünkü bir kimse: "Falanın yanında iki yıl kaldım" deyip bununla bir yılı ve diğer yılın bir kısmını kastediyor olabilir. Nitekim Yüce Allah: { فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ } “Kim iki gün içinde acele ederse” buyurmuştur; oysa kişi
فِي يَوْمٍ وَبَعْضِ الثَّانِي. وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ" دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ إِرْضَاعَ الْحَوْلَيْنِ لَيْسَ حَتْمًا فَإِنَّهُ يَجُوزُ الْفِطَامُ قَبْلَ الْحَوْلَيْنِ، وَلَكِنَّهُ تَحْدِيدٌ لِقَطْعِ التَّنَازُعِ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ فِي مُدَّةِ الرَّضَاعِ، فَلَا يَجِبُ عَلَى الزَّوْجِ إِعْطَاءُ الْأُجْرَةِ لِأَكْثَرَ مِنْ حَوْلَيْنِ. وَإِنْ أَرَادَ الْأَبُ الْفَطْمَ قَبْلَ هَذِهِ الْمُدَّةِ وَلَمْ تَرْضَ الْأُمُّ لَمْ يَكُنْ لَهُ ذَلِكَ. وَالزِّيَادَةُ عَلَى الْحَوْلَيْنِ أَوِ النُّقْصَانُ إِنَّمَا يَكُونُ عِنْدَ عَدَمِ الْإِضْرَارِ بِالْمَوْلُودِ وَعِنْدَ رِضَا الْوَالِدَيْنِ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ" لِمَنْ أَرَادَ أَنْ تَتِمَّ الرَّضَاعَةُ" بِفَتْحِ التَّاءِ وَرَفْعِ" الرَّضَاعَةُ" عَلَى إِسْنَادِ الْفِعْلِ إِلَيْهَا. وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ وَابْنُ أَبِي عَبْلَةَ وَالْجَارُودُ بْنُ أَبِي سَبْرَةَ بِكَسْرِ الرَّاءِ مِنَ" الرِّضَاعَةَ" وَهِيَ لُغَةٌ كَالْحَضَارَةِ وَالْحِضَارَةِ. وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ قَرَأَ" الرَّضْعَةَ" عَلَى وَزْنِ الْفَعْلَةِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَرَأَ" أَنْ يُكْمِلَ الرَّضَاعَةَ". النَّحَّاسُ: لَا يَعْرِفُ الْبَصْرِيُّونَ" الرَّضَاعَةَ" إِلَّا بِفَتْحِ الرَّاءِ، وَلَا" الرِّضَاعَ" إِلَّا بِكَسْرِ الرَّاءِ، مِثْلَ الْقِتَالِ. وَحَكَى الْكُوفِيُّونَ كَسْرَ الرَّاءِ مَعَ الْهَاءِ وَفَتْحَهَا بِغَيْرِ هَاءٍ. الْخَامِسَةُ- انْتَزَعَ مَالِكٌ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى وَمَنْ تَابَعَهُ وَجَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الرَّضَاعَةَ الْمُحَرِّمَةَ الْجَارِيَةَ مَجْرَى النَّسَبِ إِنَّمَا هِيَ مَا كَانَ فِي الْحَوْلَيْنِ، لِأَنَّهُ بِانْقِضَاءِ الْحَوْلَيْنِ تَمَّتِ الرَّضَاعَةُ، وَلَا رَضَاعَةَ بَعْدَ الْحَوْلَيْنِ مُعْتَبَرَةٌ. هَذَا قَوْلُهُ فِي مُوَطَّئِهِ، وَهِيَ رِوَايَةُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ عَنْهُ، وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَبِهِ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَقَتَادَةُ وَالشَّعْبِيُّ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ وَأَبُو ثور. وروى ابن عبد ال حكم عَنْهُ الْحَوْلَيْنِ وَزِيَادَةَ أَيَّامٍ يَسِيرَةٍ. عَبْدُ الْمَلِكِ: كَالشَّهْرِ وَنَحْوِهِ. وَرَوَى ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ قَالَ: الرَّضَاعُ الْحَوْلَيْنِ وَالشَّهْرَيْنِ بَعْدَ الْحَوْلَيْنِ، وَحَكَى عَنْهُ الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ أَنَّهُ قَالَ: مَا كَانَ بَعْدَ الْحَوْلَيْنِ مِنْ رَضَاعٍ بِشَهْرٍ أَوْ شَهْرَيْنِ أَوْ ثَلَاثَةٍ فَهُوَ مِنَ الْحَوْلَيْنِ، وَمَا كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ فَهُوَ عَبَثٌ. وَحُكِيَ عَنِ النُّعْمَانِ أَنَّهُ قَالَ: وَمَا كَانَ بَعْدَ الْحَوْلَيْنِ إِلَى سِتَّةِ أَشْهُرٍ فَهُوَ رَضَاعٌ، وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ" وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَلَّا حُكْمَ لِمَا ارْتَضَعَ الْمَوْلُودُ بَعْدَ الْحَوْلَيْنِ. وَرَوَى سُفْيَانُ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" لَا رَضَاعَ إِلَّا مَا كَانَ فِي الْحَوْلَيْنِ ". قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: لَمْ يُسْنِدْهُ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ غَيْرُ الْهَيْثَمِ بْنِ جَمِيلٍ، وَهُوَ ثِقَةٌ حَافِظٌ.
...bir günde ve ikincisinin bir kısmında. Allah Teâlâ'nın { لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ } “(Bu süre) emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse içindir” buyruğu, iki yıl emzirmenin kesin bir zorunluluk olmadığına delildir; zira iki yıldan önce sütten kesmek caizdir. Fakat bu, emzirme müddeti hususunda karı koca arasındaki anlaşmazlığı sonlandırmak için yapılmış bir sınırlamadır. Dolayısıyla kocanın iki yıldan fazlası için ücret vermesi vacip değildir. Eğer baba bu süreden önce çocuğu sütten kesmek ister ve anne buna rıza göstermezse, babanın buna hakkı yoktur. İki yıldan fazla veya eksik emzirmek ise ancak çocuğa zarar vermemek ve anne babanın karşılıklı rızası bulunmak şartıyla mümkündür. Mücâhid ve İbn Muhaysın, fiili kelimeye isnat ederek tâ harfinin fethası ve "er-radâatu"nun ref'i ile "لِمَنْ أَرَادَ أَنْ تَتِمَّ الرَّضَاعَةُ" şeklinde okumuşlardır. Ebû Hayve, İbn Ebî Able ve el-Cârûd b. Ebî Sebre ise râ harfinin kesresiyle "er-ridâate" (الرِّضَاعَةَ) şeklinde okumuşlardır; bu da hadâra (الْحَضَارَة) ve hidâra (الْحِضَارَة) gibi [aynı anlama gelen] bir lehçedir. Mücâhid'den "fe'le" (الْفَعْلَة) vezninde "er-rad'ate" (الرَّضْعَةَ) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. İbn Abbâs'tan da "أَنْ يُكْمِلَ الرَّضَاعَةَ" şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. en-Nehhâs şöyle der: Basralılar "er-radâate" (الرَّضَاعَة) lafzını sadece râ harfinin fethasıyla, "er-ridâ'" (الرِّضَاع) lafzını da kıtâl (الْقِتَال) gibi sadece râ harfinin kesresiyle kabul ederler. Kûfeliler ise tâ [yuvarlak te] ile birlikte râ harfinin kesreli, tâ olmaksızın ise fethalı okunuşunu nakletmişlerdir. Beşincisi- Mâlik rahimehullâhu teâlâ, ona tabi olanlar ve ilim ehlinden bir topluluk bu ayetten hareketle, nesep gibi haramlık doğuran emzirmenin ancak iki yıl içinde gerçekleşen emzirme olduğu sonucunu çıkarmışlardır. Çünkü iki yılın dolmasıyla emzirme tamamlanmış olur ve iki yıldan sonraki emzirme [hükmen] muteber değildir. Bu, onun *el-Muvatta* adlı eserindeki görüşüdür; Muhammed b. Abdilhakem'in ondan rivayeti de böyledir. Bu aynı zamanda Ömer ile İbn Abbâs'ın görüşüdür; İbn Mes'ûd'dan da rivayet edilmiştir. ez-Zührî, Katâde, eş-Şa'bî, Süfyân es-Sevrî, el-Evzâî, eş-Şâfiî, Ahmed, İshâk, Ebû Yûsuf, Muhammed ve Ebû Sevr de bu görüştedir. İbn Abdilhakem, ondan iki yıl ve buna ek olarak birkaç günlük bir fazlalığı rivayet etmiştir. Abdülmelik ise: "Bir ay veya benzeri bir süre gibi" demiştir. İbnü'l-Kâsım Mâlik'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Emzirme süresi iki yıl ve iki yıldan sonraki iki aydır." el-Velîd b. Müslim de ondan şöyle nakletmiştir: "İki yıldan sonra bir ay, iki ay veya üç ay içerisindeki emzirme iki yıla dâhildir; bundan sonrası ise boşunadır (hükümsüzdür)." Nu'mân'dan [Ebû Hanîfe] da şöyle dediği nakledilmiştir: "İki yıldan sonra altı aya kadar olan emzirme de [hükmen] emzirmedir." Sahih olan birinci görüştür; zira Allah Teâlâ: { وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ } “Anneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler” buyurmuştur. Bu da çocuğun iki yıldan sonra emdiği sütün hiçbir hükmü olmadığına delalet eder. Süfyân'ın Amr b. Dînâr'dan, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَا رَضَاعَ إِلَّا مَا كَانَ فِي الْحَوْلَيْنِ » «İki yıl içinde olandan başka emzirme [hükmü] yoktur.» ed-Dârekutnî şöyle demiştir: "Bunu İbn Uyeyne'den el-Heysem b. Cemîl'den başkası müsned olarak rivayet etmemiştir; o da sika (güvenilir) bir hâfızdır."
قُلْتُ: وَهَذَا الْخَبَرُ مَعَ الْآيَةِ وَالْمَعْنَى، يَنْفِي رَضَاعَةَ الْكَبِيرِ وَأَنَّهُ لَا حُرْمَةَ لَهُ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ الْقَوْلُ بِهِ. وَبِهِ يَقُولُ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ مِنْ بَيْنِ الْعُلَمَاءِ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ أَنَّهُ كَانَ يَرَى رَضَاعَ الْكَبِيرِ. وَرُوِيَ عَنْهُ الرُّجُوعُ عَنْهُ. وَسَيَأْتِي فِي سُورَةِ" النِّسَاءِ" مُبَيَّنًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. السَّادِسَةُ- قَالَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ هَذَيْنَ الْحَوْلَيْنِ لِكُلِّ وَلَدٍ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: هِيَ فِي الْوَلَدِ يَمْكُثُ فِي الْبَطْنِ سِتَّةَ أَشْهُرٍ، فَإِنْ مَكَثَ سَبْعَةَ أَشْهُرٍ فَرَضَاعُهُ ثَلَاثَةٌ وَعِشْرُونَ شَهْرًا، فَإِنْ مَكَثَ ثَمَانِيَةَ أَشْهُرٍ فَرَضَاعُهُ اثْنَانِ وَعِشْرُونَ شَهْرًا، فَإِنْ مَكَثَ تِسْعَةَ أَشْهُرٍ فَرَضَاعُهُ أَحَدٌ وَعِشْرُونَ شَهْرًا، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً". وَعَلَى هَذَا نتداخل مُدَّةُ الْحَمْلِ وَمُدَّةُ الرَّضَاعِ وَيَأْخُذُ الْوَاحِدُ مِنَ الْآخَرِ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ) أَيْ وَعَلَى الْأَبِ. وَيَجُوزُ فِي الْعَرَبِيَّةِ" وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُمْ" كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ " لِأَنَّ الْمَعْنَى وَعَلَى الَّذِي وُلِدَ لَهُ وَ" الَّذِي" يُعَبَّرُ بِهِ عَنِ الْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ كما تقدم. الثامنة- قوله تعالى: (رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ) الرِّزْقُ فِي هَذَا الْحُكْمِ الطَّعَامُ الْكَافِي، وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى وُجُوبِ نَفَقَةِ الْوَلَدِ عَلَى الْوَالِدِ لِضَعْفِهِ وَعَجْزِهِ. وَسَمَّاهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لِلْأُمِّ، لِأَنَّ الْغِذَاءَ يَصِلُ إِلَيْهِ بِوَاسِطَتِهَا فِي الرَّضَاعِ كَمَا قَالَ:" وَإِنْ كُنَّ أُولاتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَيْهِنَّ " لِأَنَّ الْغِذَاءَ لَا يَصِلُ إلا بسببها. وأجمع الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ عَلَى الْمَرْءِ نَفَقَةَ وَلَدِهِ الْأَطْفَالِ الَّذِينَ لَا مَالَ لَهُمْ. وَقَالَ ﷺ لِهِنْدَ بِنْتِ عُتْبَةَ وَقَدْ قَالَتْ لَهُ: إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ رَجُلٌ شَحِيحٌ وَإِنَّهُ لَا يُعْطِينِي مِنَ النَّفَقَةِ مَا يَكْفِينِي وَيَكْفِي بَنِيَّ إِلَّا مَا أَخَذْتُ مِنْ مَالِهِ بِغَيْرِ عِلْمِهِ فَهَلْ عَلَيَّ فِي ذَلِكَ جُنَاحٌ؟ فَقَالَ-:" خُذِي مَا يَكْفِيكِ وَوَلَدَكِ بِالْمَعْرُوفِ". وَالْكُسْوَةُ: اللِّبَاسُ. وَقَوْلُهُ:" بِالْمَعْرُوفِ" أَيْ بِالْمُتَعَارَفِ فِي عُرْفِ الشَّرْعِ مِنْ غَيْرِ تَفْرِيطٍ وَلَا إِفْرَاطٍ. ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الْإِنْفَاقَ عَلَى قَدْرِ غِنَى الزَّوْجِ وَمَنْصِبِهَا مِنْ غَيْرِ تَقْدِيرِ مُدٍّ وَلَا غَيْرِهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: (لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها)
Derim ki: Bu rivayet, ayet ve mana ile birlikte yetişkinin emzirilmesini ve bunun haramlık doğurmayacağını nefyetmektedir. Âişe'den ise yetişkinin emzirilmesinin [hüküm ifade ettiği] görüşü rivayet edilmiştir. Âlimler arasından Leys b. Sa'd da bu görüşü benimsemiştir. Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den de yetişkinin emzirilmesini geçerli gördüğü, ardından bu görüşünden döndüğü rivayet edilmiştir. Bu husus inşallah Teâlâ Nisâ Suresi'nde açıklanacaktır. Altıncısı- Müfessirlerin cumhuru şöyle demiştir: Bu iki yıl, her çocuk içindir. İbn Abbâs'tan ise şöyle dediği rivayet edilmiştir: Bu, anne karnında altı ay kalan çocuk hakkındadır. Şayet çocuk yedi ay kalırsa emzirilme süresi yirmi üç aydır; sekiz ay kalırsa emzirilme süresi yirmi iki aydır; dokuz ay kalırsa emzirilme süresi yirmi bir aydır. Zira Yüce Allah: { وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً } “Onun taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır” buyurmuştur. Buna göre gebelik süresi ile emzirme süresi birbirine tedahül eder (iç içe girer) ve biri diğerinden alır. Yedincisi- Yüce Allah'ın: { وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ } “Kendisi için çocuk doğurulan [babanın] üzerine...” kavli; yani babanın üzerine demektir. Arap dilinde Yüce Allah'ın: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ } “Onlardan seni dinleyenler de vardır” buyruğunda olduğu gibi [çoğul zamiriyle] "وعلى المولود لهم" denmesi de caizdir. Çünkü mana "kendisi için çocuk doğurulan kimsenin üzerine" demektir ve daha önce geçtiği üzere "ellezî (الَّذِي)" ismi mevsulü hem tekil hem çoğul için kullanılır. Sekizincisi- Yüce Allah'ın: { رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ } “Onların yiyeceği ve giyeceği...” kavli: Bu hükümde rızık, yeterli miktardaki yemektir. Bunda, güçsüzlüğü ve acziyeti sebebiyle çocuğun nafakasının babaya vacip olduğuna delil vardır. Yüce Allah bunu anneye izafe etmiştir; zira gıda emzirme esnasında anne vasıtasıyla çocuğa ulaşmaktadır. Nitekim Yüce Allah: { وَإِنْ كُنَّ أُولاتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَيْهِنَّ } “Eğer hamile iseler onlara nafaka verin” buyurmuştur; çünkü gıda ancak kadının sebebiyle [çocuğa] ulaşmaktadır. Âlimler, malı bulunmayan küçük çocukların nafakasının kişiye ait olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisine: "Ebû Süfyân eli sıkı bir adamdır. Bana ve çocuklarıma yetecek kadar nafaka vermiyor; ancak onun haberi olmadan malından aldığım müstesna. Bunda bana bir günah var mıdır?" diyen Hind bint Utbe'ye şöyle buyurmuştur: « خُذِي مَا يَكْفِيكِ وَوَلَدَكِ بِالْمَعْرُوفِ » «Sana ve çocuğuna örfe uygun olarak yetecek kadarını al.» Küsve (الْكُسْوَةُ) giysi demektir. Ayette geçen { بِالْمَعْرُوفِ } “Örfe uygun olarak” ifadesi; şeriatın örfünde bilinen, ne eksik ne de aşırı olan [miktar] anlamındadır. Daha sonra Yüce Allah: { لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها } “Hiçbir kimseye gücünün üstünde bir şey yüklenmez” kavliyle, nafakanın müdd veya benzeri bir ölçüyle sınırlandırılmaksızın kocanın zenginliğine ve kadının konumuna göre takdir edileceğini beyan etmiştir.
عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي الطَّلَاقِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقِيلَ الْمَعْنَى: أَيْ لَا تُكَلَّفُ الْمَرْأَةُ الصَّبْرَ عَلَى التَّقْتِيرِ فِي الْأُجْرَةِ، وَلَا يُكَلَّفُ الزَّوْجُ مَا هُوَ إِسْرَافٌ بَلْ يُرَاعِي الْقَصْدَ. التَّاسِعَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ لِمَالِكٍ عَلَى أَنَّ الْحَضَانَةَ لِلْأُمِّ، فَهِيَ فِي الْغُلَامِ إِلَى الْبُلُوغِ، وَفِي الْجَارِيَةِ إِلَى النِّكَاحِ، وَذَلِكَ حَقٌّ لَهَا، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ. وقال الشافعي: إذا بلغ الولد ثمان سِنِينَ وَهُوَ سِنُّ التَّمْيِيزِ، خُيِّرَ بَيْنَ أَبَوَيْهِ، فَإِنَّهُ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ تَتَحَرَّكُ هِمَّتُهُ لِتَعَلُّمِ الْقُرْآنِ وَالْأَدَبِ وَوَظَائِفِ الْعِبَادَاتِ، وَذَلِكَ يَسْتَوِي فِيهِ الْغُلَامُ وَالْجَارِيَةُ. وَرَوَى النَّسَائِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ امْرَأَةً جَاءَتْ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَتْ لَهُ: زَوْجِي يُرِيدُ أَنْ يَذْهَبَ بِابْنِي، فَقَالَ لَهُ النَّبِيَّ ﷺ:" هَذَا أَبُوكَ وَهَذِهِ أُمُّكَ فَخُذْ أَيَّهُمَا شِئْتَ" فَأَخَذَ بِيَدِ أُمِّهِ. وَفِي كِتَابِ أَبِي دَاوُدَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَنَا قَاعِدٌ عِنْدَهُ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ زَوْجِي يُرِيدُ أَنْ يَذْهَبَ بِابْنِي، وَقَدْ سَقَانِي مِنْ بِئْرِ أَبِي عِنَبَةَ، وَقَدْ نَفَعَنِي، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" اسْتَهِمَا عَلَيْهِ" فَقَالَ زَوْجُهَا: مَنْ يُحَاقِّنِي فِي وَلَدِي! فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" هَذَا أَبُوكَ وَهَذِهِ أُمُّكَ فَخُذْ بِيَدِ أَحَدِهِمَا شِئْتَ" فَأَخَذَ بِيَدِ أُمِّهِ فَانْطَلَقَتْ بِهِ. وَدَلِيلُنَا مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ قَالَ: حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو أَنَّ امْرَأَةً جَاءَتْ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ ابْنِي هَذَا كَانَ بَطْنِي لَهُ وِعَاءً، وَثَدْيِي لَهُ سِقَاءً، وَحِجْرِي لَهُ حِوَاءً، وَإِنَّ أَبَاهُ طَلَّقَنِي وَأَرَادَ أَنْ يَنْتَزِعَهُ مِنِّي، فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" أَنْتِ أَحَقُّ بِهِ مَا لَمْ تَنْكِحِي". قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: أَجْمَعَ كُلُّ مَنْ يُحْفَظُ عَنْهُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الزَّوْجَيْنِ إِذَا افْتَرَقَا وَلَهُمَا وَلَدٌ أَنَّ الْأُمَّ أَحَقُّ بِهِ مَا لَمْ تَنْكِحْ. وَكَذَا قَالَ أَبُو عُمَرَ: لَا أَعْلَمُ خِلَافًا بَيْنَ السَّلَفِ مِنَ الْعُلَمَاءِ فِي الْمَرْأَةِ الْمُطَلَّقَةِ إِذَا لَمْ تَتَزَوَّجْ أَنَّهَا أَحَقُّ بِوَلَدِهَا مِنْ أَبِيهِ مَا دَامَ طِفْلًا صَغِيرًا لَا يُمَيِّزُ شَيْئًا إِذَا كَانَ عِنْدَهَا فِي حِرْزٍ وَكِفَايَةٍ وَلَمْ يَثْبُتْ فِيهَا فِسْقٌ وَلَا تَبَرُّجٌ. ثُمَّ اخْتَلَفُوا بَعْدَ ذَلِكَ فِي تَخْيِيرِهِ إِذَا مَيَّزَ وَعَقَلَ بَيْنَ أَبِيهِ وَأُمِّهِ وَفِيمَنْ هُوَ أَوْلَى بِهِ، قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَثَبَتَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَضَى فِي ابنة حمزة للخالة من غير تخيير.
...Yüce Allah'ın izniyle Talâk [suresinde] açıklanacağı üzere. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı; kadına [emzirme] ücretinde cimrilik yapılmasına sabretme yükü yüklenmez, kocaya da israf olacak bir şey yüklenmez; bilakis orta yol gözetilir. Dokuzuncu [Mesele]- Bu ayette, İmam Mâlik için hidânenin (çocuğun bakım ve gözetiminin) anneye ait olduğuna dair bir delil vardır. Bu [hak], erkek çocukta büluğ çağına, kız çocukta ise evlenene kadar devam eder ve bu, anneye ait bir haktır. Ebû Hanîfe de bu görüştedir. Şâfiî ise şöyle demiştir: Çocuk temyiz yaşı olan sekiz yaşına ulaştığında anne ve babası arasında muhayyer bırakılır (tercih hakkı verilir). Çünkü o durumda çocuğun gayreti Kur'ân'ı, edebi ve ibadet vazifelerini öğrenmeye yönelir; bu hususta erkek çocuk ile kız çocuk eşittir. Nesâî ve başkaları Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir ki bir kadın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: "Kocam oğlumu alıp götürmek istiyor" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem çocuğa: « هَذَا أَبُوكَ وَهَذِهِ أُمُّكَ فَخُذْ أَيَّهُمَا شِئْتَ » «Bu baban, bu da annendir; hangisini istersen onun elini tut» buyurdu. Çocuk da annesinin elini tuttu. Ebû Dâvûd'un kitabında da Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında oturuyorken bir kadın gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Kocam oğlumu alıp götürmek istiyor; oysa o bana Ebû İnebe Kuyusu'ndan su taşımış ve bana faydası dokunmuştur" dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « اسْتَهِمَا عَلَيْهِ » «Onun için aranızda kura çekin» buyurdu. Kocası: "Çocuğum konusunda benimle kim hak iddia edip çekişebilir ki?" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem [çocuğa]: « هَذَا أَبُوكَ وَهَذِهِ أُمُّكَ فَخُذْ بِيَدِ أَحَدِهِمَا شِئْتَ » «Bu baban, bu da annendir; hangisini istersen onun elini tut» buyurdu. Çocuk annesinin elini tuttu ve kadın da çocuğu alıp gitti. Bizim delilimiz ise Ebû Dâvûd'un el-Evzâî'den naklettiği şu rivayettir: O şöyle demiştir: Bana Amr b. Şuayb babasından, o da dedesi Abdullah b. Amr'dan anlattı ki bir kadın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: "Ey Allah'ın Resûlü! Şu oğluma karnım bir kap, göğsüm bir su pınarı, kucağım ise bir sığınak olmuştur. Babası ise beni boşadı ve onu benden çekip almak istiyor" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kadına: « أَنْتِ أَحَقُّ بِهِ مَا لَمْ تَنْكِحِي » «Evlenmediğin müddetçe ona sen daha layıksın» buyurdu. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Görüşü nakledilen ilim ehlinden herkes, eşler ayrıldığında ve bir çocukları olduğunda, anne evlenmediği sürece çocuğa daha layık olduğu hususunda icmâ etmiştir. Ebû Ömer [İbn Abdilber] de şöyle demiştir: "Boşanmış bir kadının, evlenmediği müddetçe, çocuk henüz hiçbir şeyi temyiz edemeyen küçük bir yavru olduğu sürece -çocuğun annesinin yanında emniyette ve yeterli bakımda olması, kadında da fısk ve teberrüc (açılıp saçılma) sabit olmaması şartıyla- çocuğuna babasından daha layık olduğu hususunda geçmiş âlimler (selef) arasında bir ihtilaf olduğunu bilmiyorum." Daha sonra çocuk temyiz çağına ulaşıp aklı erdiğinde anne ve babası arasında muhayyer bırakılıp bırakılmayacağı ve hangisinin ona daha layık olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hamza'nın kızı hakkında [kızı] muhayyer bırakmaksızın teyzesine hükmettiği sabit olmuştur."
رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: خَرَجَ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ إِلَى مَكَّةَ فَقَدِمَ بِابْنَةِ حَمْزَةَ، فَقَالَ جَعْفَرٌ: أَنَا آخُذُهَا أَنَا أَحَقُّ بِهَا، ابْنَةُ عَمِّي وَخَالَتُهَا عِنْدِي وَالْخَالَةُ أُمٌّ. فَقَالَ عَلِيٌّ: أَنَا أَحَقُّ بِهَا، ابْنَةُ عَمِّي وَعِنْدِي ابْنَةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَهِيَ أَحَقُّ بِهَا. فَقَالَ زَيْدٌ: أَنَا أَحَقُّ بِهَا، أَنَا خَرَجْتُ إِلَيْهَا وَسَافَرْتُ وَقَدِمْتُ بِهَا. فَخَرَجَ النَّبِيُّ ﷺ فَذَكَرَ حَدِيثًا قَالَ:" وَأَمَّا الْجَارِيَةُ فَأَقْضِي بِهَا لِجَعْفَرٍ تَكُونُ مَعَ خَالَتِهَا وَإِنَّمَا الْخَالَةُ أُمٌّ". الْعَاشِرَةُ- قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَقَدْ أَجْمَعَ كُلُّ مَنْ يُحْفَظُ عَنْهُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَلَّا حَقَّ لِلْأُمِّ فِي الْوَلَدِ إِذَا تَزَوَّجَتْ. قُلْتُ: كَذَا قَالَ فِي كِتَابِ الْأَشْرَافِ لَهُ. وَذَكَرَ الْقَاضِي عَبْدُ الْوَهَّابِ فِي شَرْحِ الرِّسَالَةِ لَهُ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ لَا يَسْقُطُ حَقُّهَا مِنَ الْحَضَانَةِ بِالتَّزَوُّجِ. وَأَجْمَعَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَالنُّعْمَانُ وَأَبُو ثَوْرٍ عَلَى أَنَّ الْجَدَّةَ أُمَّ الْأُمِّ أَحَقُّ بِحَضَانَةِ الْوَلَدِ. وَاخْتَلَفُوا إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهَا أُمٌّ وَكَانَ لَهَا جَدَّةٌ هِيَ أُمُّ الْأَبِ، فَقَالَ مَالِكٌ: أُمُّ الْأَبِ أَحَقُّ إِذَا لَمْ يَكُنْ لِلصَّبِيِّ خَالَةٌ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ قَالَ مَالِكٌ: وَبَلَغَنِي ذَلِكَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: الْخَالَةُ أَوْلَى مِنَ الْجَدَّةِ أُمِّ الْأَبِ. وَفِي قَوْلِ الشَّافِعِيِّ وَالنُّعْمَانِ: أُمُّ الْأَبِ أَحَقُّ مِنَ الْخَالَةِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْأَبَ أَوْلَى بِابْنِهِ مِنَ الْجَدَّةِ أُمِّ الْأَبِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَهَذَا عِنْدِي إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ زَوْجَةٌ أَجْنَبِيَّةٌ. ثُمَّ الْأُخْتَ بَعْدَ الْأَبِ ثُمَّ الْعَمَّةَ. وَهَذَا إِذَا كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَؤُلَاءِ مَأْمُونًا عَلَى الْوَلَدِ، وَكَانَ عِنْدَهُ فِي حِرْزٍ وَكِفَايَةٍ، فَإِذَا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ لَهُ حَقٌّ فِي الْحَضَانَةِ، وَإِنَّمَا يُنْظَرُ فِي ذَلِكَ إِلَى مَنْ يَحُوطُ الصَّبِيَّ وَمَنْ يُحْسِنُ إِلَيْهِ فِي حِفْظِهِ وَتَعَلُّمِهِ الْخَيْرَ. وَهَذَا عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ إِنَّ الْحَضَانَةَ حَقُّ الْوَلَدِ، وَقَدْ رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ مَالِكٍ وَقَالَ بِهِ طَائِفَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ، وَكَذَلِكَ لَا يَرَوْنَ حَضَانَةً لِفَاجِرَةٍ وَلَا لِضَعِيفَةٍ عَاجِزَةٍ عَنِ الْقِيَامِ بِحَقِّ الصَّبِيِّ لِمَرَضٍ أَوْ زَمَانَةٍ. وَذَكَرَ ابْنُ حَبِيبٍ عَنْ مُطَرِّفٍ وَابْنُ الْمَاجِشُونَ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ الْحَضَانَةَ لِلْأُمِّ ثُمَّ الْجَدَّةِ لِلْأُمِّ ثُمَّ الْخَالَةِ ثُمَّ الْجَدَّةِ لِلْأَبِ ثُمَّ أُخْتِ الصَّبِيِّ ثُمَّ عَمَّةِ الصَّبِيِّ ثُمَّ ابْنَةِ أَخِي الصَّبِيِّ ثُمَّ الْأَبِ. وَالْجَدَّةُ لِلْأَبِ أَوْلَى مِنَ الْأُخْتِ وَالْأُخْتُ أَوْلَى مِنَ الْعَمَّةِ وَالْعَمَّةُ أَوْلَى مِمَّنْ بَعْدَهَا، وَأَوْلَى مِنْ جَمِيعِ الرِّجَالِ الْأَوْلِيَاءِ. وَلَيْسَ لِابْنَةِ الْخَالَةِ وَلَا لِابْنَةِ الْعَمَّةِ وَلَا لِبَنَاتِ أَخَوَاتِ الصبى من حضانته شي. فَإِذَا كَانَ الْحَاضِنُ لَا يُخَافُ مِنْهُ عَلَى الطفل
Ebû Dâvûd, Ali'den şöyle rivayet etti: Zeyd b. Hârise Mekke'ye gitti ve Hamza'nın kızını getirdi. Ca'fer: 'Onu ben alırım, ben ona daha layığım; amcamın kızıdır, teyzesi de yanımdadır ve teyze bir anne gibidir' dedi. Ali: 'Ben ona daha layığım; o amcamın kızıdır ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kızı yanımdadır, o kıza daha layıktır' dedi. Zeyd ise: 'Ben ona daha layığım; onun için yola çıktım, sefer ettim ve onu ben getirdim' dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem çıkageldi ve bir hadis zikretti; [nihayetinde] şöyle buyurdu: 'Kıza gelince, onun teyzesiyle birlikte olması için Ca'fer lehine hükmediyorum; zira teyze anne gibidir.' Onuncusu- İbnü'l-Münzir dedi ki: 'Görüşü nakledilen ilim ehlinden herkes, annenin evlendiği takdirde çocuk üzerinde bakım hakkının kalmayacağı hususunda icma etmiştir.' Derim ki: İbnü'l-Münzir el-İşrâf adlı kitabında böyle demiştir. Kâdı Abdülvehhâb ise Şerhu'r-Risâle'sinde el-Hasan'dan, annenin evlenmekle hidâne hakkının düşmeyeceğini nakletmiştir. Mâlik, Şâfiî, Nu'mân (Ebû Hanîfe) ve Ebû Sevr; anneanne (annenin annesi) varken çocuğun hidânesine onun daha layık olduğu hususunda icma etmişlerdir. Anneannesi olmayıp babaannesi (babanın annesi) olduğunda ise ihtilaf etmişlerdir. Mâlik: 'Çocuğun teyzesi yoksa babaanne daha layıktır' demiştir. İbnü'l-Kâsım, Mâlik'in: -bu görüş bana ondan ulaştı- 'Teyze babaanneden daha önceliklidir' dediğini nakletmiştir. Şâfiî ve Nu'mân'ın kavlinde ise: 'Babaanne teyzeden daha layıktır.' Babanın, babaanneden kendi oğluna daha layık olduğu da söylenmiştir. Ebû Ömer şöyle dedi: 'Bana göre bu durum, erkeğin yabancı bir karısı olmadığı takdirdedir. Babadan sonra kız kardeş, ardından hala gelir.' Bu sıralama, sayılan bu kimselerin her birinin çocuk hususunda güvenilir olması, çocuğun onların yanında emniyet ve yeterlilik içinde bulunması halindedir. Böyle olmadıkları takdirde onların hidâne hakkı kalmaz. Bu hususta ancak çocuğu koruyup gözeten, terbiyesinde ve hayır öğrenmesinde ona iyilikle muamele eden kimseye bakılır. Bu, hidânenin çocuğun bir hakkı olduğunu söyleyenlerin kavline göredir; bu görüş Mâlik'ten rivayet edilmiş olup ashabından bir topluluk da bunu söylemiştir. Aynı şekilde günahkâr bir kadına yahut hastalık veya kronik bir illet sebebiyle çocuğun bakımını yerine getirmekten aciz zayıf bir kadına hidâne hakkı tanımazlar. İbn Habîb Mutarrif'ten, İbnü'l-Mâcişûn da Mâlik'ten hidâne sırasının şöyle olduğunu zikretmiştir: Önce anne, sonra anneanne, sonra teyze, sonra babaanne, sonra çocuğun kız kardeşi, sonra halası, sonra erkek kardeşinin kızı, sonra babası. Babaanne kız kardeşten, kız kardeş haladan, hala da sonrakilerden ve erkek velilerin tamamından daha önceliklidir. Teyzekızının, halakızının ve çocuğun kız kardeşlerinin kızlarının hidânede hiçbir hakları yoktur. Çocuğa bakan kimsenin çocuğu zayi etmesinden yahut fesada uğratmasından endişe edilmiyorsa,
تَضْيِيعٌ أَوْ دُخُولُ فَسَادٍ كَانَ حَاضِنًا لَهُ أَبَدًا حَتَّى يَبْلُغَ الْحُلُمَ. وَقَدْ قِيلَ: حَتَّى يُثْغِرَ، وَحَتَّى تَتَزَوَّجَ الْجَارِيَةُ، إِلَّا أَنْ يُرِيدَ الْأَبُ نَقْلَةَ سَفَرٍ وَإِيطَانٍ فَيَكُونُ حِينَئِذٍ أَحَقَّ بِوَلَدِهِ مِنْ أُمِّهِ وَغَيْرِهَا إِنْ لَمْ تُرِدِ الِانْتِقَالَ. وَإِنْ أَرَادَ الْخُرُوجَ لِتِجَارَةٍ لَمْ يَكُنْ لَهُ ذَلِكَ. وَكَذَلِكَ أَوْلِيَاءُ الصَّبِيِّ الَّذِينَ يَكُونُ مآله إِذَا انْتَقَلُوا لِلِاسْتِيطَانِ. وَلَيْسَ لِلْأُمِّ أَنْ تَنْقُلَ وَلَدَهَا عَنْ مَوْضِعِ سُكْنَى الْأَبِ إِلَّا فِيمَا يَقْرَبُ نَحْوَ الْمَسَافَةِ الَّتِي لَا تُقْصَرُ فِيهَا الصَّلَاةُ. وَلَوْ شَرَطَ عَلَيْهَا فِي حِينِ انْتِقَالِهِ عَنْ بَلَدِهَا أَنَّهُ لَا يَتْرُكُ وَلَدَهُ عِنْدَهَا إِلَّا أَنْ تَلْتَزِمَ نَفَقَتَهُ وَمَئُونَتَهُ سِنِينَ مَعْلُومَةً فَإِنِ الْتَزَمَتْ ذَلِكَ لَزِمَهَا: فَإِنْ مَاتَتْ لَمْ تُتْبَعْ بِذَلِكَ وَرَثَتُهَا فِي تَرِكَتِهَا. وَقَدْ قِيلَ: ذَلِكَ دَيْنٌ يُؤْخَذُ مِنْ تَرِكَتِهَا، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، كَمَا لَوْ مَاتَ الولد أَوْ كَمَا لَوْ صَالَحَهَا عَلَى نَفَقَةِ الْحَمْلِ وَالرَّضَاعِ فَأَسْقَطَتْ لَمْ تُتْبَعْ بِشَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- إِذَا تَزَوَّجَتِ الْأُمُّ لَمْ يُنْزَعْ مِنْهَا وَلَدُهَا حَتَّى يَدْخُلَ بِهَا زَوْجُهَا عِنْدَ مَالِكٍ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: إِذَا نَكِحَتْ فَقَدِ انْقَطَعَ حقها. فإن طلقها لم يكن له الرُّجُوعُ فِيهِ عِنْدَ مَالِكٍ فِي الْأَشْهَرِ عِنْدَنَا مِنْ مَذْهَبِهِ. وَقَدْ ذَكَرَ الْقَاضِي إِسْمَاعِيلُ وَذَكَرَهُ ابن خويز منداد أَيْضًا عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ اخْتَلَفَ قَوْلُهُ فِي ذَلِكَ، فَقَالَ مَرَّةً: يُرَدُّ إِلَيْهَا. وَقَالَ مَرَّةً: لَا يُرَدُّ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: فَإِذَا خَرَجَتِ الْأُمُّ عَنِ الْبَلَدِ الَّذِي بِهِ وَلَدُهَا ثُمَّ رَجَعَتْ إِلَيْهِ فَهِيَ أَحَقُّ بِوَلَدِهَا فِي قَوْلِ الشَّافِعِيِّ وَأَبِي ثَوْرٍ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ. وَكَذَلِكَ لَوْ تَزَوَّجَتْ ثُمَّ طُلِّقَتْ أَوْ تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا رَجَعَتْ فِي حَقِّهَا مِنَ الْوَلَدِ. قُلْتُ وَكَذَلِكَ قَالَ الْقَاضِي أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْوَهَّابِ، فَإِنْ طَلَّقَهَا الزَّوْجُ أَوْ مَاتَ عَنْهَا كَانَ لَهَا أَخْذُهُ لِزَوَالِ الْعُذْرِ الَّذِي جَازَ لَهُ تَرْكُهُ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- فَإِنْ تَرَكَتِ الْمَرْأَةُ حَضَانَةَ وَلَدِهَا وَلَمْ تُرِدْ أَخْذَهُ وَهِيَ فَارِغَةٌ غَيْرُ مَشْغُولَةٍ بِزَوْجٍ ثُمَّ أَرَادَتْ بَعْدَ ذَلِكَ أَخْذَهُ نُظِرَ لَهَا، فَإِنْ كَانَ تَرْكُهَا لَهُ مِنْ عُذْرٍ كَانَ لَهَا أَخْذُهُ، وَإِنْ كَانَتْ
çocuk büluğ çağına erene kadar sürekli onun bakıcısı olur. Süt dişlerini dökene kadar ve kız çocuğu evlenene kadar [bakıcı olur] da denilmiştir. Ancak baba ikamet ve yerleşmek üzere bir yere göç etmek isterse, anne taşınmak istemediği takdirde baba çocuğuna annesinden ve başkalarından daha layık olur. Şayet ticaret için çıkmak isterse buna hakkı yoktur. Aynı şekilde çocuğun velileri yerleşmek üzere göç ettiklerinde de varacakları yer böyledir. Annenin, namazın kısaltılmayacağı yakın mesafe müstesna, çocuğunu babanın ikamet ettiği yerden başka bir yere taşıma hakkı yoktur. Baba kadının memleketinden taşınırken, kadının çocuğun nafakasını ve masrafını belirli yıllar boyunca üstlenmesi şartıyla çocuğu kadının yanında bırakacağını şart koşsa ve kadın da bunu üstlense, bu borç kadına lazım gelir; kadın vefat ederse terekesinden dolayı mirasçıları bu masraf için takip edilmez. Bunun kadının terekesinden tahsil edilecek bir borç olduğu da söylenmiştir; ancak inşallah Teâlâ birinci görüş daha sahihtir; tıpkı çocuğun vefat etmesi yahut adamın hamilelik ve emzirme nafakası karşılığında kadınla anlaşıp kadının çocuğunu düşürmesi halinde kadından hiçbir şey talep edilmemesi gibi. On birinci- Mâlik'e göre anne evlendiğinde, yeni kocası onunla zifafa girene kadar çocuk elinden alınmaz. Şâfiî ise: 'Evlendiği an hakkı kesilir' demiştir. Yeni kocası kadını boşarsa, mezhebinde bize göre meşhur olan görüşe göre kadının çocuğa dönme hakkı yoktur. Kâdı İsmâîl ve İbn Huveyzimendâd da Mâlik'ten bu konuda farklı görüşler nakletmişlerdir; Mâlik bir keresinde: 'Çocuk kadına geri verilir', bir keresinde de: 'Geri verilmez' demiştir. İbnü'l-Münzir dedi ki: 'Anne, çocuğunun bulunduğu beldeden çıkıp sonra oraya geri dönerse, Şâfiî, Ebû Sevr ve re'y ehlinin görüşüne göre çocuğuna daha layıktır. Aynı şekilde evlenir de sonra boşanır yahut kocası ölürse, çocuk üzerindeki hakkına yeniden kavuşur.' Derim ki: Kâdı Ebû Muhammed Abdülvehhâb da böyle demiştir: 'Kocası onu boşar veya vefat ederse, çocuğu bırakmasına gerekçe olan mazeret ortadan kalktığı için çocuğu geri alma hakkına sahip olur.' On ikinci- Şayet kadın bekâr olup bir koca ile meşgul değilken çocuğunun hidânesini terk eder ve onu almak istemez, daha sonra da onu almak isterse kadının durumuna bakılır: Terk etmesi geçerli bir mazeretten ötürü ise çocuğu alma hakkı vardır; şayet
تَرَكَتْهُ رَفْضًا لَهُ وَمَقْتًا لَمْ يَكُنْ لَهَا بَعْدَ ذَلِكَ أخذه.
[Şayet anne çocuğu] reddederek ve ona buğzederek terk etmişse, bundan sonra onu [tekrar yanına] alma hakkı yoktur.
الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفُوا فِي الزَّوْجَيْنِ يَفْتَرِقَانِ بِطَلَاقٍ وَالزَّوْجَةُ ذِمِّيَّةٌ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: لَا فَرْقَ بَيْنَ الذِّمِّيَّةِ وَالْمُسْلِمَةِ وَهِيَ أَحَقُّ بِوَلَدِهَا، هَذَا قَوْلُ أَبِي ثَوْرٍ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ وَابْنِ الْقَاسِمِ صَاحِبِ مَالِكٍ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَقَدْ رُوِّينَا حَدِيثًا مَرْفُوعًا مُوَافِقًا لِهَذَا الْقَوْلِ، وَفِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ. وَفِيهِ قَوْلٌ ثَانٍ إِنَّ الْوَلَدَ مَعَ الْمُسْلِمِ مِنْهُمَا، هَذَا قَوْلُ مَالِكٍ وَسَوَّارٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ، وَحُكِيَ ذَلِكَ عَنِ الشَّافِعِيِّ. وَكَذَلِكَ اخْتَلَفُوا فِي الزَّوْجَيْنِ يَفْتَرِقَانِ، أَحَدُهُمَا حُرٌّ وَالْآخَرُ مَمْلُوكٌ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: الْحُرُّ أَوْلَى، هَذَا قَوْلُ عَطَاءٍ وَالثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ. وَقَالَ مَالِكٌ: فِي الْأَبِ إِذَا كَانَ حُرًّا وَلَهُ وَلَدٌ حُرٌّ وَالْأُمُّ مَمْلُوكَةٌ: إِنَّ الْأُمَّ أَحَقُّ بِهِ إِلَّا أَنْ تُبَاعَ فَتَنْتَقِلَ فَيَكُونَ الْأَبُ أَحَقَّ بِهِ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ) الْمَعْنَى: لَا تَأْبَى الْأُمُّ أَنْ تُرْضِعَهُ إِضْرَارًا بِأَبِيهِ أَوْ تَطْلُبَ أَكْثَرَ مِنْ أَجْرِ مِثْلِهَا، وَلَا يَحِلُّ لِلْأَبِ أَنْ يَمْنَعَ الْأُمَّ مِنْ ذَلِكَ مَعَ رَغْبَتِهَا فِي الْإِرْضَاعِ، هَذَا قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" تُضَارَّ" بِفَتْحِ الرَّاءِ الْمُشَدَّدَةِ وَمَوْضِعُهُ جَزْمٌ عَلَى النَّهْيِ، وَأَصْلُهُ لَا تُضَارَرْ عَلَى الْأَصْلِ، فَأُدْغِمَتِ الرَّاءُ الْأُولَى فِي الثَّانِيَةِ وَفُتِحَتِ الثَّانِيَةُ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، وَهَكَذَا يُفْعَلُ فِي الْمُضَاعَفِ إِذَا كَانَ قَبْلَهُ فَتْحٌ أَوْ أَلِفٌ، تَقُولُ: عَضَّ يَا رَجُلُ، وَضَارَّ فُلَانًا يَا رَجُلُ. أَيْ لَا يُنْزَعُ الْوَلَدُ مِنْهَا إِذَا رَضِيَتْ بِالْإِرْضَاعِ وَأَلِفَهَا الصَّبِيُّ. وَقَرَأَ أَبُو. عَمْرٍو وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبَانُ بْنُ عَاصِمٍ وَجَمَاعَةٌ" تُضَارُّ" بِالرَّفْعِ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ: تُكَلَّفُ نَفْسٌ" وَهُوَ خَبَرٌ وَالْمُرَادُ بِهِ الْأَمْرُ. وَرَوَى يُونُسُ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ يَقُولُ: لَا تُضَارُّ زَوْجَهَا، تَقُولُ: لَا أُرْضِعُهُ، وَلَا يُضَارُّهَا فَيَنْزِعُهُ مِنْهَا وَهِيَ تَقُولُ: أَنَا أُرْضِعُهُ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْأَصْلُ" تُضَارِرْ" بِكَسْرِ الرَّاءِ الْأُولَى، وَرَوَاهَا أَبَانٌ عَنْ عَاصِمٍ، وَهِيَ لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ. فَ" والِدَةٌ" فَاعِلُهُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ" تُضَارَرْ" فَ" والِدَةٌ" مَفْعُولُ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ. وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رِضَى اللَّهُ عَنْهُ أَنَّهُ قَرَأَ" لَا تُضَارَرْ" بِرَاءَيْنِ الْأُولَى مَفْتُوحَةٌ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرِ بْنُ الْقَعْقَاعِ" تُضَارْ" بِإِسْكَانِ الرَّاءِ وَتَخْفِيفِهَا. وَكَذَلِكَ" لَا يُضَارْ كَاتِبٌ" وَهَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّ الْمِثْلَيْنِ إِذَا اجْتَمَعَا وهما أصليان لم يجز
On üçüncü [mesele]: Âlimler, boşanma yoluyla ayrılan ve kadının zimmî olduğu karı-koca hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: Zimmî kadın ile Müslüman kadın arasında fark yoktur; kadın çocuğuna daha layıktır. Bu, Ebû Sevr'in, re'y ehlinin (Hanefîlerin) ve Mâlik'in talebesi İbnü'l-Kâsım'ın görüşüdür. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Biz bu görüşe muvafık merfû bir hadis rivayet ettik; fakat senedinde tenkit vardır. Bu konuda ikinci bir görüş ise çocuğun ikisinden Müslüman olanın yanında kalacağıdır. Bu; Mâlik'in, Sevvâr'ın ve Abdullah b. el-Hasan'ın görüşüdür ve bu görüş Şâfiî'den de nakledilmiştir. Aynı şekilde, biri hür diğeri köle olan ve birbirinden ayrılan eşler hakkında da ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: Hür olan [çocuğa] daha evladır. Bu; Atâ'nın, Sevrî'nin, Şâfiî'nin ve re'y ehlinin görüşüdür. Mâlik ise babanın hür, çocuğun da hür olup annenin köle olması durumu hakkında şöyle demiştir: Satılıp da başka bir yere nakledilmedikçe anne ona daha layıktır; satılıp nakledilirse baba ona daha layık olur. On dördüncü [mesele]: Yüce Allah'ın: { لَا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ } “Ne bir anne çocuğu yüzünden ne de bir baba çocuğu yüzünden zarara uğratılsın” kavli. Bunun anlamı şudur: Anne, babaya zarar vermek kastıyla çocuğu emzirmekten kaçınmasın ya da emsal ücretinden fazlasını talep etmesin; emzirme isteği olduğu halde babanın da anneyi bundan men etmesi helal olmaz. Bu, müfessirlerin cumhurunun görüşüdür. Nâfi', Âsım, Hamza ve Kisâî, nehiy sebebiyle meczum konumunda olmak üzere şeddeli râ'nın fethasıyla { تُضَارَّ } şeklinde okumuşlardır. Aslı ise kural gereği { لَا تُضَارَرْ } şeklindedir; birinci râ ikinciye idğam edilmiş ve iki sakinin yan yana gelmesinden (iltikâ-i sâkineyn) dolayı ikincisi fethalanmıştır. Kendisinden önce fetha veya elif bulunan muzaaf fiillerde böyle yapılır. Nitekim: «عَضَّ يَا رَجُلُ» ve «ضَارَّ فُلَانًا يَا رَجُلُ» dersin. Yani kadın emzirmeye razı olduğu ve çocuk da ona alıştığı takdirde çocuk kadından çekilip alınmaz. Ebû Amr, İbn Kesîr, Ebân b. Âsım ve bir grup ise { تُكَلَّفُ نَفْسٌ } kavline matufen ref ile { تُضَارُّ } şeklinde okumuşlardır. Bu bir haberdir, ancak bununla emir (nehiy) kastedilmiştir. Yûnus'un Hasan'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: [Mana şudur:] Kadın "Ben onu emzirmem" diyerek kocasına zarar vermez; koca da kadın "Ben onu emziririm" derken çocuğu ondan çekip alarak kadına zarar vermez. Bunun aslının, birinci râ'nın kesresiyle { تُضَارِرْ } olması da muhtemeldir; bunu Ebân, Âsım'dan rivayet etmiştir ve bu Hicaz ehlinin lehçesidir. Bu takdirde { والِدَةٌ } kelimesi onun faili (öznesi) olur. Aslının { تُضَارَرْ } olması da muhtemeldir; bu takdirde ise { والِدَةٌ } nâib-i fâil (sözde özne) olur. Ömer b. el-Hattâb'dan radıyallâhu anh birincisi fethalı iki râ ile { لَا تُضَارَرْ } şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ' ise râ'nın sükûnu ve şeddesiz oluşuyla { تُضَارْ } şeklinde okumuştur. Aynı şekilde { لَا يُضَارْ كَاتِبٌ } kavmini de [böyle okumuştur]. Bu [vecih olarak] uzaktır; zira asli olan iki aynı harf (misleyn) bir araya geldiğinde
حَذْفُ أَحَدِهِمَا لِلتَّخْفِيفِ، فَإِمَّا الْإِدْغَامُ وَإِمَّا الْإِظْهَارُ. وَرُوِيَ عَنْهُ الْإِسْكَانُ وَالتَّشْدِيدُ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ" لَا تُضَارِرْ" بِكَسْرِ الرَّاءِ الْأُولَى. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ) هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ:" وَعَلَى الْمَوْلُودِ" وَاخْتَلَفُوا فِي تَأْوِيلِ قَوْلِهِ:" وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ" فَقَالَ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ وَالْحَسَنُ وَعُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁: هُوَ وَارِثُ الصَّبِيِّ أَنْ لَوْ مَاتَ. قَالَ بَعْضُهُمْ: وَارِثُهُ مِنَ الرِّجَالِ خَاصَّةً يَلْزَمُهُ الْإِرْضَاعُ، كَمَا كَانَ يَلْزَمُ أبا الصبى لو كان حيا، وقال مُجَاهِدٌ وَعَطَاءٌ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَغَيْرُهُ: هُوَ وَارِثُ الصَّبِيِّ مَنْ كَانَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ، وَيَلْزَمُهُمْ إِرْضَاعُهُ عَلَى قَدْرِ مَوَارِيثِهِمْ مِنْهُ، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ. وَقَالَ الْقَاضِي أَبُو إِسْحَاقَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ فِي كِتَابِ" مَعَانِي الْقُرْآنِ" لَهُ: فَأَمَّا أَبُو حَنِيفَةَ فَإِنَّهُ قَالَ: تَجِبُ نَفَقَةُ الصَّغِيرِ وَرَضَاعُهُ عَلَى كُلِّ ذِي رَحِمِ مَحْرَمٍ، مِثْلَ أَنْ يَكُونَ رَجُلٌ لَهُ ابْنُ أُخْتٍ صَغِيرٌ مُحْتَاجٌ وَابْنُ عَمٍّ صَغِيرٌ مُحْتَاجٌ وَهُوَ وَارِثُهُ، فَإِنَّ النَّفَقَةَ تَجِبُ عَلَى الْخَالِ لِابْنِ أُخْتِهِ الَّذِي لَا يَرِثُهُ، وَتَسْقُطُ عَنِ ابْنِ الْعَمِّ لِابْنِ عَمِّهِ الْوَارِثِ. قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ: فَقَالُوا قَوْلًا لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَلَا نَعْلَمُ أَحَدًا قَالَهُ. وَحَكَى الطَّبَرِيُّ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ وَصَاحِبَيْهِ أَنَّهُمْ قَالُوا: الْوَارِثُ الَّذِي يَلْزَمُهُ الْإِرْضَاعُ هُوَ وَارِثُهُ إِذَا كَانَ ذَا رَحِمٍ محرم مِنْهُ، فَإِنْ كَانَ ابْنَ عَمٍّ وَغَيْرَهُ لَيْسَ بذي رحم محرم فلا يلزمه شي. وَقِيلَ: الْمُرَادُ عَصَبَةُ الْأَبِ عَلَيْهِمُ النَّفَقَةُ وَالْكُسْوَةُ. قَالَ الضَّحَّاكُ: إِنْ مَاتَ أَبُو الصَّبِيِّ وَلِلصَّبِيِّ مَالٌ أُخِذَ رَضَاعُهُ مِنَ الْمَالِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ أُخِذَ مِنَ الْعَصَبَةِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لِلْعَصَبَةِ مَالٌ أُجْبِرَتِ الْأُمُّ عَلَى إِرْضَاعِهِ. وَقَالَ قَبِيصَةُ بْنُ ذُؤَيْبٍ وَالضَّحَّاكُ وَبَشِيرُ بْنُ نَصْرٍ قَاضِي عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ: الْوَارِثُ هُوَ الصَّبِيُّ نَفْسُهُ، وَتَأَوَّلُوا قَوْلَهُ:" وَعَلَى الْوارِثِ" الْمَوْلُودِ، مِثْلُ مَا عَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ، أَيْ عَلَيْهِ فِي مَالِهِ إِذَا وَرِثَ أَبَاهُ إِرْضَاعُ نَفْسِهِ. وَقَالَ سُفْيَانُ: الْوَارِثُ هُنَا هُوَ الْبَاقِي مِنْ وَالِدَيِ الْمَوْلُودِ بَعْدَ وَفَاةِ الْآخَرِ مِنْهُمَا، فَإِنْ مَاتَ الْأَبُ فَعَلَى الْأُمِّ كِفَايَةُ الطِّفْلِ إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ، وَيُشَارِكُهَا الْعَاصِبُ فِي إِرْضَاعِ الْمَوْلُودِ عَلَى قَدْرِ حَظِّهِ من الميراث. وقال ابن خويز منداد: وَلَوْ كَانَ الْيَتِيمُ فَقِيرًا لَا مَالَ لَهُ، وَجَبَ عَلَى الْإِمَامِ الْقِيَامُ بِهِ مِنْ بَيْتِ الْمَالِ، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلِ الْإِمَامُ وَجَبَ ذَلِكَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، الْأَخَصِّ بِهِ
hafifletmek amacıyla birinin hazfedilmesi caiz değildir; ya idğam yapılır ya da açıkça izhar edilir. Ebû Ca'fer'den sükûn ve şedde ile okuduğu da rivayet edilmiştir. İbn Abbâs ve Hasan'dan ise birinci râ'nın kesresiyle { لَا تُضَارِرْ } şeklinde okudukları rivayet edilmiştir. On beşinci- Yüce Allah'ın: (وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ) kavli. Bu, { وَعَلَى الْمَوْلُودِ } kavline matuftur. Âlimler: { وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ } “Mirasçıya da bunun aynısı düşer” kavlinin tevili hususunda ihtilaf etmişlerdir: Katâde, es-Süddî, el-Hasan ve Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh: 'O, şayet çocuk ölseydi ona vâris olacak kimsedir' demişlerdir. Bazıları: 'Çocuğun babası hayatta olsaydı emzirme ona nasıl vacip olacak idiyse, özellikle çocuğa vâris olan erkeklere de emzirme öylece vacip olur' demişlerdir; Mücâhid ve Atâ böyle demiştir. Katâde ve başkaları ise: 'O, kadın veya erkek olsun çocuğun mirasçısı olan kimsedir ve çocuktan alacakları miras oranında emzirme masrafı onlara düşer' demişlerdir; Ahmed ve İshâk bu görüştedir. Kâdı Ebû İshâk İsmâîl b. İshâk, Meâni'l-Kur'ân adlı kitabında şöyle demiştir: 'Ebû Hanîfe'ye gelince; o, küçük çocuğun nafakası ve emzirilmesinin her mahrem akrabaya (zî rahim mahrem) vacip olduğunu söylemiştir; örneğin bir adamın muhtaç küçük bir kız kardeş oğlu ile muhtaç küçük ve kendisine vâris olan bir amcaoğlu bulunsa, nafaka kendisine vâris olmayan kız kardeşinin oğlu için dayıya vacip olur; vâris olan amcaoğlunun üzerinden ise amcası oğlu için [nafaka] düşer.' Ebû İshâk dedi ki: 'Onlar Allah'ın Kitabı'nda bulunmayan ve hiç kimsenin söylediğini bilmediğimiz bir söz söylediler.' Taberî, Ebû Hanîfe ve iki arkadaşından (Ebû Yûsuf ve Muhammed) şunu nakletmiştir: 'Emzirme yükümlülüğü olan vâris, çocuğun mahrem bir akrabası olduğu takdirdeki vârisidir; şayet amcaoğlu ve benzeri gibi mahrem olmayan bir vâris ise ona hiçbir şey gerekmez.' Babanın asabesi kastedilmiştir, nafaka ve kisve onlara aittir de denilmiştir. ed-Dahhâk şöyle demiştir: 'Çocuğun babası ölür ve çocuğun malı olursa, emzirme masrafı o maldan karşılanır; malı yoksa asabeden alınır; asabenin de malı yoksa anne çocuğu emzirmeye zorlanır.' Kabîsa b. Züeyb, ed-Dahhâk ve Ömer b. Abdilazîz'in kadısı Beşîr b. Nasr ise: 'Vâris çocuğun bizzat kendisidir' demişler ve { وَعَلَى الْوارِثِ } kavlini; çocuğun babasına düşen yükümlülüğün aynısı doğan çocuğun bizzat kendisine düşer, yani babasına vâris olduğu takdirde kendi malından kendini emzirtme masrafı çocuğun üzerinedir şeklinde tevil etmişlerdir. Süfyân ise şöyle demiştir: 'Buradaki vâris, anne-babadan biri vefat ettikten sonra geride kalan diğer ebeveyndir. Şayet baba ölürse, çocuğun malı bulunmadığında çocuğa yetecek masraf anneye aittir; çocuğun mirasından alacağı pay nispetinde asabe de emzirme masrafında anneye ortak olur.' İbn Huveyzimendâd dedi ki: 'Yetim çocuk fakir olup malı bulunmazsa, devlet başkanının beytülmâlden onun bakımını üstlenmesi vacip olur. Devlet başkanı bunu yapmazsa Müslümanların en yakın olandan
فَالْأَخَصِّ، وَالْأُمُّ أَخَصُّ بِهِ فَيَجِبُ عَلَيْهَا إِرْضَاعُهُ وَالْقِيَامُ بِهِ، وَلَا تَرْجِعُ عَلَيْهِ وَلَا عَلَى أَحَدٍ. وَالرَّضَاعُ وَاجِبٌ وَالنَّفَقَةُ اسْتِحْبَابٌ: وَوَجْهُ الِاسْتِحْبَابِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ" وَوَاجِبٌ عَلَى الْأَزْوَاجِ الْقِيَامُ بِهِنَّ، فَإِذَا تَعَذَّرَ اسْتِيفَاءُ الْحَقِّ لَهُنَّ بِمَوْتِ الزَّوْجِ أَوْ إِعْسَارِهِ لَمْ يَسْقُطِ الْحَقُّ عَنْهُنَّ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْعِدَّةَ وَاجِبَةٌ عَلَيْهِنَّ وَالنَّفَقَةَ وَالسُّكْنَى عَلَى أَزْوَاجِهِنَّ، وَإِذَا تَعَذَّرَتِ النَّفَقَةُ لَهُنَّ لَمْ تَسْقُطِ الْعِدَّةُ عَنْهُنَّ. وَرَوَى عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْقَاسِمِ فِي الْأَسَدِيَّةِ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ ﵀ أَنَّهُ قَالَ: لَا يَلْزَمُ الرَّجُلَ نَفَقَةُ أَخٍ وَلَا ذِي قَرَابَةٍ وَلَا ذِي رَحِمٍ مِنْهُ. قَالَ: وَقَوْلُ اللَّهِ ﷿:" وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ" هُوَ مَنْسُوخٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: هَذَا لَفْظُ مَالِكٍ، وَلَمْ يُبَيِّنْ مَا النَّاسِخُ لَهَا وَلَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْقَاسِمِ، وَلَا عَلِمْتُ أَنَّ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِهِمْ بَيَّنَ ذَلِكَ، وَالَّذِي يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ النَّاسِخُ لَهَا عِنْدَهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ، أَنَّهُ لَمَّا أَوْجَبَ اللَّهُ تَعَالَى لِلْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا مِنْ مَالِ الْمُتَوَفَّى نَفَقَةَ حَوْلٍ وَالسُّكْنَى ثُمَّ نَسَخَ ذَلِكَ وَرَفَعَهُ، نُسِخَ ذَلِكَ أَيْضًا عَنِ الْوَارِثِ. قُلْتُ: فَعَلَى هَذَا تَكُونُ النَّفَقَةُ عَلَى الصَّبِيِّ نَفْسِهِ مِنْ مَالِهِ، لَا يكون على الوارث منها شي عَلَى مَا يَأْتِي. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: قَوْلُهُ" وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ" قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ هِيَ مَنْسُوخَةٌ، وَهَذَا كَلَامٌ تَشْمَئِزُّ مِنْهُ قُلُوبُ الْغَافِلِينَ، وَتَحْتَارُ فِيهِ أَلْبَابُ الشَّاذِّينَ، وَالْأَمْرُ فِيهِ قَرِيبٌ! وَذَلِكَ أَنَّ الْعُلَمَاءَ الْمُتَقَدِّمِينَ مِنَ الْفُقَهَاءِ وَالْمُفَسِّرِينَ كَانُوا يُسَمُّونَ التَّخْصِيصَ نَسْخًا، لِأَنَّهُ رَفْعٌ لِبَعْضِ مَا يَتَنَاوَلُهُ الْعُمُومُ مُسَامَحَةً، وَجَرَى ذَلِكَ فِي أَلْسِنَتِهِمْ حَتَّى أَشْكَلَ ذَلِكَ عَلَى مَنْ بَعْدَهُمْ، وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ فِيهِ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:" وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ" إِشَارَةٌ إِلَى مَا تَقَدَّمَ، فَمِنَ النَّاسِ مَنْ رَدَّهُ إِلَى جَمِيعِهِ مِنْ إِيجَابِ النَّفَقَةِ وَتَحْرِيمِ الْإِضْرَارِ، مِنْهُمْ أَبُو حَنِيفَةَ مِنَ الْفُقَهَاءِ، وَمِنَ السَّلَفِ قتادة والحسن وسند إِلَى عُمَرَ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ" لَا
başlayarak bu görevi üstlenmeleri vacip olur. Anne ona en yakın kimsedir; binaenaleyh onu emzirmek ve bakımını üstlenmek anneye vaciptir; kadın bundan ötürü ne çocuğa ne de başka birine rücu edebilir. Emzirme vacip, nafaka ise müstehaptır. Müstehap oluşunun gerekçesi Yüce Allah'ın: { وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ } “Anneler çocuklarını tastamam iki tam yıl emzirirler” kavlidir. Kadınların ihtiyaçlarını karşılamak ise kocalara vaciptir. Kocanın vefatı veya iflası sebebiyle kadınların bu hakkı tam olarak alması imkânsız hale gelirse, emzirme vazifesi onların üzerinden düşmez. Görmez misin ki iddet beklemek kadınlara vacip, nafaka ve mesken sağlamak ise kocalarına aittir; nafaka imkânsız hale gelse bile iddet kadınların üzerinden düşmez.' Abdurrahman b. el-Kâsım el-Esediyye'de Mâlik b. Enes radıyallâhu anh'tan onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Kişiye ne kardeşinin ne bir akrabasının ne de bir hısımının nafakası yüklenemez.' Mâlik: 'Allah Azze ve Celle'nin: { وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ } kavli ise mensuhtur' demiştir. Nehhas dedi ki: 'Bu, Mâlik'in lafzıdır; ne o ne de Abdurrahman b. el-Kâsım bu hükmü neyin neshettiğini açıklamamıştır; ashabından birinin bunu açıkladığını da bilmiyorum. Ona göre bu ayeti nesheden şeyin benzeri -doğrusunu Allah bilir- şudur: Yüce Allah kocası vefat eden kadın için vefat eden kocasının malından bir yıllık nafaka ve barınmayı vacip kılıp sonra bunu neshedip kaldırınca, bu yükümlülük aynı şekilde vârisin üzerinden de neshedilmiş oldu.' Derim ki: Buna göre ileride geleceği üzere nafaka çocuğun bizzat kendi malından olur, mirasçının üzerinde bundan hiçbir sorumluluk bulunmaz. İbnü'l-Arabî dedi ki: 'Yüce Allah'ın: { وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ } kavli hakkında İbnü'l-Kâsım, Mâlik'ten: O mensuhtur dediğini nakletmiştir. Bu, gafillerin kalplerinin ürktüğü, şaz görüş sahiplerinin akıllarının hayrete düştüğü bir ifadedir; halbuki bu mesele gayet basittir! Şöyle ki: Önceki fakih ve müfessir âlimler, tahsisi müsamaha yoluyla umumi hükmün kapsadığı şeylerin bir kısmının kaldırılması olarak gördükleri için ona nesh adını verirlerdi. Bu kullanım dillerinde öyle yerleşti ki sonrakiler için karışıklığa yol açtı. Bu konudaki tahkikli görüş şudur: Yüce Allah'ın: { وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ } kavli daha önce geçen hükümlere bir işarettir. İnsanlardan kimi bunu nafakanın vacip kılınması ve zarar vermenin haram kılınması da dahil olmak üzere mezkûr hükümlerin tamamına raci kılmıştır; fakihlerden Ebû Hanîfe, seleften de Katâde, Hasan ve Ömer'e dayandırılan rivayet bunlardandır. Âlimlerden bir grup ise şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ } kavlinin manası
يَرْجِعُ إِلَى جَمِيعِ مَا تَقَدَّمَ، وَإِنَّمَا يَرْجِعُ إِلَى تَحْرِيمِ الْإِضْرَارِ، وَالْمَعْنَى: وَعَلَى الْوَارِثِ مِنْ تَحْرِيمِ الْإِضْرَارِ بِالْأُمِّ مَا عَلَى الْأَبِ، وَهَذَا هُوَ الْأَصْلُ، فَمَنِ ادَّعَى أَنَّهُ يَرْجِعُ الْعَطْفُ فِيهِ إِلَى جَمِيعِ مَا تَقَدَّمَ فَعَلَيْهِ الدليل.
[daha önce] geçenlerin tamamına dönmez; sadece zarar vermenin haram kılınmasına döner. [Bunun] anlamı şudur: Anneye zarar vermenin haram oluşu hususunda babanın üzerindeki [yükümlülüğün] bir benzeri vârisin üzerine de terettüp eder. Asıl olan da budur. Dolayısıyla buradaki atfın daha önce geçenlerin tamamına döndüğünü iddia eden kimsenin delil getirmesi gerekir.
قُلْتُ: قَوْلُهُ:" وَهَذَا هُوَ الْأَصْلُ" يُرِيدُ فِي رُجُوعِ الضَّمِيرِ إِلَى أَقْرَبِ مَذْكُورٍ، وَهُوَ صَحِيحٌ، إِذْ لَوْ أَرَادَ الْجَمِيعَ الَّذِي هُوَ الْإِرْضَاعُ وَالْإِنْفَاقُ وَعَدَمُ الضَّرَرِ لَقَالَ: وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ هَؤُلَاءِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى الْمَنْعِ مِنَ الْمُضَارَّةِ، وَعَلَى ذَلِكَ تَأَوَّلَهُ كَافَّةُ الْمُفَسِّرِينَ فِيمَا حَكَى الْقَاضِي عَبْدُ الْوَهَّابِ، وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ أَنَّ الْوَالِدَةَ لَا تُضَارَّ وَلَدَهَا فِي أَنَّ الْأَبَ إِذَا بَذَلَ لَهَا أُجْرَةَ الْمِثْلِ أَلَّا تُرْضِعَهُ،" وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ" فِي أَنَّ الْأُمَّ إِذَا بَذَلَتْ أَنْ تُرْضِعَهُ بِأُجْرَةِ الْمِثْلِ كَانَ لَهَا ذَلِكَ، لِأَنَّ الْأُمَّ أَرْفَقُ وَأَحَنُّ عَلَيْهِ، وَلَبَنُهَا خَيْرٌ لَهُ مِنْ لَبَنِ الْأَجْنَبِيَّةِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَقَالَ مَالِكٌ ﵀ وَجَمِيعُ أَصْحَابِهِ وَالشَّعْبِيُّ أَيْضًا وَالزُّهْرِيُّ وَالضَّحَّاكُ وَجَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ" مِثْلُ ذلِكَ" أَلَّا تُضَارَّ، وَأَمَّا الرِّزْقُ وَالْكُسْوَةُ فَلَا يجب شي مِنْهُ. وَرَوَى ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ الْآيَةَ تَضَمَّنَتْ أَنَّ الرِّزْقَ وَالْكُسْوَةَ عَلَى الْوَارِثِ، ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ بِالْإِجْمَاعِ مِنَ الْأُمَّةِ فِي أَلَّا يُضَارَّ الْوَارِثُ، وَالْخِلَافُ هَلْ عَلَيْهِ رِزْقٌ وَكِسْوَةٌ أَمْ لَا. وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ يَعْمَرَ" وَعَلَى الْوَرَثَةِ" بِالْجَمْعِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي الْعُمُومَ، فَإِنِ أسدلوا بِقَوْلِهِ ﵇." لَا يَقْبَلُ اللَّهُ صَدَقَةً وَذُو رَحِمٍ مُحْتَاجٌ" قِيلَ لَهُمُ الرَّحِمُ عُمُومٌ فِي كُلِّ ذِي رَحِمٍ، مَحْرَمًا كَانَ أَوْ غَيْرَ مَحْرَمٍ، وَلَا خِلَافَ أَنَّ صَرْفَ الصَّدَقَةِ إِلَى ذِي الرَّحِمِ أَوْلَى لِقَوْلِهِ ﵇:" اجْعَلْهَا فِي الْأَقْرَبِينَ" فَحُمِلَ الْحَدِيثُ عَلَى هَذَا، وَلَا حُجَّةَ فِيهِ عَلَى مَا رَامُوهُ، وَاللَّهُ أعلم. وقال النحاس: وأما قوله مَنْ قَالَ" وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ" أَلَّا يُضَارَّ فَقَوْلُهُ حَسَنٌ، لِأَنَّ أَمْوَالَ النَّاسِ مَحْظُورَةٌ فلا يخرج شي منها إلا بدليل قاطع. وأما قوله مَنْ قَالَ عَلَى وَرَثَةِ الْأَبِ فَالْحُجَّةُ أَنَّ النَّفَقَةَ كَانَتْ عَلَى الْأَبِ، فَوَرَثَتُهُ أَوْلَى مِنْ وَرَثَةِ الِابْنِ. وَأَمَّا حُجَّةُ مَنْ قَالَ عَلَى وَرَثَةِ الِابْنِ فَيَقُولُ: كَمَا يَرِثُونَهُ يَقُومُونَ بِهِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَكَانَ مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ يَخْتَارُ قَوْلَ مَنْ قَالَ الْوَارِثُ هُنَا الِابْنُ، وَهُوَ وَإِنْ كَانَ قَوْلًا غَرِيبًا فَالِاسْتِدْلَالُ بِهِ صَحِيحٌ وَالْحُجَّةُ بِهِ ظَاهِرَةٌ، لِأَنَّ مَالَهُ أَوْلَى بِهِ. وَقَدْ أَجْمَعَ الْفُقَهَاءُ إِلَّا مَنْ شَذَّ مِنْهُمْ أَنَّ رَجُلًا لَوْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ طِفْلٌ وَلِلْوَلَدِ مَالٌ، وَالْأَبُ مُوسِرٌ أَنَّهُ لَا يَجِبُ على الأب نفقة ولإرضاع، وَأَنَّ ذَلِكَ مِنْ مَالِ الصَّبِيِّ. فَإِنْ قِيلَ: قَدْ قَالَ اللَّهُ ﷿" وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ"، قِيلَ: هَذَا الضَّمِيرُ لِلْمُؤَنَّثِ، وَمَعَ هَذَا فَإِنَّ الْإِجْمَاعَ
Derim ki: Onun 'Asıl olan budur' sözü, zamirin en yakın zikredilene dönmesi kuralını kastetmektedir ve bu doğrudur. Zira şayet emzirme, nafaka verme ve zarar vermeme şeklindeki bütün hükümleri kastetmiş olsaydı: 'Vârise de bunların benzeri düşer' derdi. Dolayısıyla bu ifade, zararın yasaklanmasına matuf olduğuna delalet eder. Kâdı Abdülvehhâb'ın naklettiğine göre bütün müfessirler ayeti bu şekilde tevil etmişlerdir. O da şudur: Bundan murat, babanın emsal ücret vermesi durumunda annenin çocuğu emzirmekten kaçınarak çocuğuna zarar vermemesi; { وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ } kavlinde de annenin emsal ücret karşılığında emzirmeyi teklif etmesi durumunda babanın bunu kadına vermesidir; zira anne çocuğa karşı daha şefkatli ve merhametlidir ve annenin sütü yabancı kadının sütünden çocuk için daha hayırlıdır. İbn Atiyye dedi ki: 'Mâlik rahmetullâhi aleyh, bütün arkadaşları, ayrıca eş-Şa'bî, ez-Zührî, ed-Dahhâk ve ulemadan bir cemaat şöyle demişlerdir: { مِثْلُ ذلِكَ } kavlinden murat zarar verilmemesidir; nafaka ve kisveye gelince bunlardan hiçbir şey vacip değildir.' İbnü'l-Kâsım Mâlik'ten ayetin nafaka ve kisvenin mirasçıya ait olduğunu kapsadığını, sonra bu hükmün mirasçıya zarar verilmemesi hususundaki ümmetin icmasıyla neshedildiğini nakletmiştir; ihtilaf ise onun üzerinde nafaka ve kisve bulunup bulunmadığı noktasındadır. Yahyâ b. Ya'mer çoğul olarak { وَعَلَى الْوَرَثَةِ } şeklinde okumuştur ve bu umum ifade eder. Şayet Peygamber aleyhisselâm'ın: 'Muhtaç bir akraba varken Allah sadakayı kabul etmez' hadisini delil getirirlerse, onlara şöyle denir: Rahim (akraba) lafzı mahrem olsun veya olmasın her akraba için umumidir; sadakanın akrabaya verilmesinin daha faziletli olduğu konusunda hiçbir ihtilaf yoktur; zira Peygamber aleyhisselâm: 'Onu en yakınlarına ver' buyurmuştur. Dolayısıyla hadis bu manaya hamledilir ve onların arzu ettikleri görüşe onda hiçbir delil yoktur. En doğrusunu Allah bilir. Nehhas dedi ki: { وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ } kavlinin zarar vermemek anlamına geldiğini söyleyenin sözü güzeldir; çünkü insanların malları dokunulmazdır ve kesin bir delil olmadıkça o mallardan hiçbir şey çıkarılamaz. Babanın mirasçılarına aittir diyenin hücceti ise; nafakanın babaya ait olması sebebiyle onun mirasçılarının çocuğun mirasçılarından daha öncelikli olmasıdır. Çocuğun mirasçılarına aittir diyenin hücceti ise şöyle demesidir: Ona mirasçı oldukları gibi onun bakımını da üstlenirler. Nehhas dedi ki: Muhammed b. Cerîr, buradaki mirasçının çocuk olduğunu söyleyenin kavlini tercih ederdi. Bu her ne kadar garip bir kavil olsa da onunla istidlal sahihtir ve delili açıktır; zira çocuğun malı çocuğun ihtiyacına en layık olandır. Fakihler -içlerinden şaz olanlar müstesna- bir adamın küçük bir çocuğu olur ve çocuğun malı bulunur, baba da zengin olursa babaya nafaka ve emzirme masrafının vacip olmadığı ve bunun çocuğun kendi malından karşılanacağı hususunda icma etmişlerdir. Şayet: 'Allah Azze ve Celle { وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ } buyurmuştur' denilirse, şöyle cevap verilir: Bu zamir kadınlara aittir; bununla birlikte icma
حَدٌّ لِلْآيَةِ مُبَيِّنٌ لَهَا، لَا يَسَعُ مُسْلِمًا الْخُرُوجُ عَنْهُ. وَأَمَّا مَنْ قَالَ: ذَلِكَ عَلَى مَنْ بَقِيَ مِنَ الْأَبَوَيْنِ، فَحُجَّتُهُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِلْأُمِّ تَضْيِيعُ وَلَدِهَا، وَقَدْ مَاتَ مَنْ كَانَ يُنْفِقُ عَلَيْهِ وَعَلَيْهَا. وَقَدْ تَرْجَمَ الْبُخَارِيُّ عَلَى رَدِّ هَذَا الْقَوْلِ" بَابَ- وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ، وهل على المرأة منه شي" وَسَاقَ حَدِيثَ أُمِّ سَلَمَةَ وَهِنْدَ. وَالْمَعْنَى فِيهِ: أَنَّ أُمَّ سَلَمَةَ كَانَ لَهَا أَبْنَاءٌ مِنْ أَبِي سَلَمَةَ وَلَمْ يَكُنْ، لَهُمْ مَالٌ، فَسَأَلَتِ النَّبِيَّ ﷺ فَأَخْبَرَهَا أَنَّ لَهَا فِي ذَلِكَ أَجْرًا. فَدَلَّ هَذَا الْحَدِيثُ عَلَى أَنَّ نَفَقَةَ بَنِيهَا لَا تَجِبُ عَلَيْهَا، وَلَوْ وَجَبَتْ عَلَيْهَا لَمْ تَقُلْ لِلنَّبِيِّ ﷺ: وَلَسْتُ بِتَارِكَتِهِمْ. وَأَمَّا حَدِيثُ هِنْدَ فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَطْلَقَهَا عَلَى أَخْذِ نَفَقَتِهَا وَنَفَقَةِ بَنِيهَا مِنْ مَالِ الْأَبِ، وَلَمْ يُوجِبْهَا عَلَيْهَا كَمَا أَوْجَبَهَا عَلَى الْأَبِ. فَاسْتَدَلَّ الْبُخَارِيُّ مِنْ هَذَا عَلَى أَنَّهُ لَمَّا لَمْ يَلْزَمِ الْأُمَّهَاتِ نَفَقَاتُ الْأَبْنَاءِ فِي حَيَاةِ الْآبَاءِ فَكَذَلِكَ لَا يَلْزَمُهُنَّ بِمَوْتِ الْآبَاءِ. وَأَمَّا قَوْلُ مَنْ قَالَ إِنَّ النَّفَقَةَ وَالْكُسْوَةَ عَلَى كُلِّ ذِي رَحِمٍ مَحْرَمٍ فَحُجَّتُهُ أَنَّ عَلَى الرَّجُلِ أَنْ يُنْفِقَ عَلَى كُلِّ ذِي رَحِمٍ مَحْرَمٍ إِذَا كَانَ فَقِيرًا. قَالَ النَّحَّاسُ: وَقَدْ عُورِضَ هَذَا الْقَوْلُ بِأَنَّهُ لَمْ يُؤْخَذْ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى وَلَا مِنْ إِجْمَاعٍ وَلَا مِنْ سُنَّةٍ صَحِيحَةٍ، بَلْ لَا يُعْرَفُ مِنْ قَوْلٍ سِوَى مَا ذَكَرْنَاهُ. فَأَمَّا الْقُرْآنُ فَقَدْ قَالَ اللَّهُ ﷿:" وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ" فَإِنْ كَانَ عَلَى الْوَارِثِ النَّفَقَةُ وَالْكُسْوَةُ فَقَدْ خَالَفُوا ذَلِكَ فَقَالُوا: إِذَا ترك خال وَابْنَ عَمِّهِ فَالنَّفَقَةُ عَلَى خَالِهِ وَلَيْسَ عَلَى ابن عمه شي، فَهَذَا مُخَالِفٌ نَصَّ الْقُرْآنِ لِأَنَّ الْخَالَ لَا يَرِثُ مَعَ ابْنِ الْعَمِّ فِي قَوْلِ أَحَدٍ، وَلَا يَرِثُ وَحْدَهُ فِي قَوْلِ كَثِيرٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ، وَالَّذِي احْتَجُّوا بِهِ مِنَ النَّفَقَةِ عَلَى كُلِّ ذِي رَحِمٍ مَحْرَمٍ، أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى خِلَافِهِ. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ أَرادا فِصالًا) الضَّمِيرُ فِي" أَرادا" لِلْوَالِدَيْنِ.
ayetin sınırını çizen ve onu beyan eden bir delildir, hiçbir Müslümanın onun dışına çıkması caiz değildir. Bu yükümlülüğün anne-babadan geride kalan kimseye ait olduğunu söyleyenin delili ise; çocuğun ve annenin nafakasını temin eden kişi vefat etmişken annenin çocuğunu zayi etmesinin caiz olmamasıdır. Buhârî bu kavli reddetmek üzere 'Bâb: Mirasçıya da bunun aynısı düşer, peki kadına bundan bir şey düşer mi?' başlığını açmış ve Ümmü Seleme ile Hind'in hadisini zikretmiştir. Buradaki mana şudur: Ümmü Seleme'nin Ebû Seleme'den çocukları vardı ve çocukların malı yoktu; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorduğunda Peygamber ona bu işte kendisi için ecir olduğunu haber verdi. Bu hadis, çocuklarının nafakasının kadına vacip olmadığına delalet etmektedir; zira kadına vacip olsaydı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Onları öylece bırakacak değilim' demezdi. Hind hadisine gelince; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kadına kendisinin ve çocuklarının nafakasını babanın malından alması için ruhsat vermiş, babaya vacip kıldığı gibi nafakayı kadına vacip kılmamıştır. Buhârî bundan yola çıkarak; babaların hayatında çocukların nafakaları annelere vacip olmadığı gibi, babaların ölümüyle de annelere vacip olmayacağına istidlal etmiştir. Nafaka ve kisvenin her mahrem akrabaya ait olduğunu söyleyen kimsenin delili ise; fakir olduğu takdirde her mahrem akrabasına nafaka vermenin kişiye vacip olmasıdır. Nehhas dedi ki: Bu kavle, Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndan, icmadan ve sahih bir sünnetten alınmadığı, bilakis zikrettiğimiz görüşten başka böyle bir sözün bilinmediği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Kur'an'a gelince; Allah Azze ve Celle: { وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ } buyurmuştur. Eğer nafaka ve kisve mirasçıya ait ise, onlar bu ayete muhalefet ederek şöyle demişlerdir: 'Bir kimse bir dayı ile bir amcaoğlu bıraktığında nafaka dayıya aittir, amcaoğluna hiçbir şey düşmez.' Bu ise Kur'an'ın nassına aykırıdır; zira hiçbir kimsenin kavline göre dayı amcaoğlu varken mirasçı olamaz, birçok âlimin kavline göre ise tek başına da mirasçı olamaz. Onların her mahrem akrabaya nafaka verme konusunda dayandıkları delile gelince, ilim ehlinin ekserisi bunun aksini benimsemiştir. On altıncısı- Yüce Allah'ın: (فَإِنْ أَرادا فِصالًا) kavli. 'Erâdâ' (أَرادا) fiilindeki tesniye zamiri anne-babaya aittir.
وَ" فِصالًا" مَعْنَاهُ فِطَامًا عَنِ الرَّضَاعِ، أَيْ عَنِ الِاغْتِذَاءِ بِلَبَنِ أُمِّهِ إِلَى غَيْرِهِ مِنَ الْأَقْوَاتِ. وَالْفِصَالُ وَالْفَصْلُ: الْفِطَامُ، وَأَصْلُهُ التَّفْرِيقُ، فَهُوَ تَفْرِيقٌ بَيْنَ الصَّبِيِّ وَالثَّدْيِ، وَمِنْهُ سُمِّيَ الْفَصِيلُ، لِأَنَّهُ مَفْصُولٌ عَنْ أُمِّهِ. (عَنْ تَراضٍ مِنْهُما) أَيْ قَبْلَ الْحَوْلَيْنِ. (فَلا جُناحَ عَلَيْهِما) أَيْ فِي فَصْلِهِ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمَّا جَعَلَ مُدَّةَ الرَّضَاعِ حَوْلَيْنِ بَيَّنَ أَنَّ فِطَامَهُمَا
(فِصالًا) 'Fisâl' kelimesinin manası, sütten kesmek; yani annesinin sütüyle beslenmekten çıkarıp diğer gıdalara geçirmektir. Fisâl ve fasl: Sütten kesmektir. Aslı ise ayırmaktır; dolayısıyla bu, çocuk ile meme arasını ayırmaktır. Annesinden ayrıldığı için sütten kesilmiş deve yavrusuna 'fasîl' (الْفَصِيلُ) denilmesi de bundandır. (عَنْ تَراضٍ مِنْهُما) kavli, yani iki yıldan önce karşılıklı rıza ile demektir. (فَلا جُناحَ عَلَيْهِما) kavli, yani çocuğu sütten kesmelerinde onlara hiçbir günah yoktur demektir. Şöyle ki; Yüce Allah emzirme süresini iki yıl kılınca, onların sütten kesmelerinin
هُوَ الْفِطَامُ، وَفِصَالَهُمَا هُوَ الْفِصَالُ لَيْسَ لِأَحَدٍ عَنْهُ مَنْزَعٌ، إِلَّا أَنْ يَتَّفِقَ الْأَبَوَانِ عَلَى أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ الْعَدَدِ مِنْ غَيْرِ مَضَارَّةٍ بِالْوَلَدِ، فَذَلِكَ جَائِزٌ بِهَذَا الْبَيَانِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: كَانَ الرَّضَاعُ وَاجِبًا فِي الْحَوْلَيْنِ وَكَانَ يَحْرُمُ الْفِطَامُ قَبْلَهُ، ثُمَّ خُفِّفَ وَأُبِيحَ الرَّضَاعُ أَقَلَّ مِنَ الْحَوْلَيْنِ بِقَوْلِهِ:" فَإِنْ أَرادا فِصالًا" الْآيَةَ. وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ الِاجْتِهَادِ فِي الْأَحْكَامِ بِإِبَاحَةِ اللَّهِ تَعَالَى لِلْوَالِدَيْنِ التَّشَاوُرَ فِيمَا يُؤَدِّي إِلَى صَلَاحِ الصَّغِيرِ، وَذَلِكَ مَوْقُوفٌ عَلَى غَالِبِ ظُنُونِهِمَا لَا عَلَى الْحَقِيقَةِ وَالْيَقِينِ، وَالتَّشَاوُرُ: اسْتِخْرَاجُ الرَّأْيِ، وَكَذَلِكَ الْمُشَاوَرَةُ، وَالْمَشُورَةُ كَالْمَعُونَةِ، وَشُرْتُ الْعَسَلَ: اسْتَخْرَجْتُهُ، وَشُرْتُ الدَّابَّةَ وَشَوَّرْتُهَا أَيْ أَجْرَيْتُهَا لِاسْتِخْرَاجِ جَرْيِهَا، وَالشَّوَارُ: مَتَاعُ الْبَيْتِ، لِأَنَّهُ يَظْهَرُ لِلنَّاظِرِ، وَالشَّارَةُ: هَيْئَةُ الرَّجُلِ، وَالْإِشَارَةُ: إِخْرَاجُ مَا فِي نَفْسِكَ وَإِظْهَارُهُ. السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ) أَيْ لِأَوْلَادِكُمْ غَيْرَ الْوَالِدَةِ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. قَالَ النَّحَّاسُ: التَّقْدِيرُ فِي الْعَرَبِيَّةِ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَجْنَبِيَّةً لِأَوْلَادِكُمْ، مِثْلَ" كالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ " أَيْ كَالُوا لَهُمْ أَوْ وَزَنُوا لَهُمْ، وَحُذِفَتِ اللَّامُ لِأَنَّهُ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ أَحَدَهُمَا بِحَرْفٍ، وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:
asıl sütten kesme, fisâllerinin de asıl fisâl olduğunu, çocuğa zarar vermeksizin anne-babanın bu süreden daha azında anlaşmaları müstesna hiç kimsenin bundan dönme hakkı olmadığını beyan etmiştir; işte bu beyanla bu durum caiz kılınmıştır. Katâde şöyle demiştir: 'İki yıl içinde emzirmek vacipti ve bundan önce sütten kesmek haramdı; sonra hafifletildi ve: { فَإِنْ أَرادا فِصالًا } “Eğer sütten kesmek isterlerse” ayetiyle iki yıldan daha az emzirmeye izin verildi.' Bunda, Yüce Allah'ın anne-babaya küçük çocuğun maslahatına vesile olacak hususlarda istişare etmelerini mubah kılması sebebiyle hükümlerde ictihadın caiz olduğuna delil vardır; bu da hakikat ve kesin bilgiye değil, onların galip zanlarına bağlıdır. Teşâvür: Görüş ve fikir üretmektir; müşâvere de böyledir. Meşûre ise maûne (yardımlaşma) gibidir. Balı kovandan çıkardığımda 'Şürtü'l-asele' (شُرْتُ الْعَسَلَ), koşusunu ortaya çıkarmak için hayvanı koşturduğumda 'Şürtü'd-dâbbete ve şevvertühâ' (شُرْتُ الدَّابَّةَ وَشَوَّرْتُهَا) denir. Eşyaya bakanın gözüne göründüğü için ev eşyasına 'şevâr' (الشَّوَارُ); kişinin kılık kıyafet ve görünüşüne 'şâre' (الشَّارَةُ); içindekini dışarı çıkarıp ortaya koymaya da 'işâret' (الْإِشَارَةُ) denir. On yedincisi- Yüce Allah'ın: (وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ) kavli. Zeccâc: Yani anne dışında başkasını çocuklarınız için emzirtmek isterseniz demektir, demiştir. Nehhas dedi ki: 'Arapça dilbilgisindeki takdiri, tıpkı { كالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ } yani onlara ölçtükleri veya onlara tarttıkları kavlinde olduğu gibi; çocuklarınız için yabancı bir kadını emzirtmek isterseniz demektir. Biri harf-i cer ile olmak üzere iki mef'ûl aldığı için lâm harfi hazfedilmiştir. Nitekim Sîbeveyh şu beyti inşâd etmiştir:
أَمَرْتُكَ الْخَيْرَ فَافْعَلْ مَا أُمِرْتَ بِهِ ... فَقَدْ تَرَكْتُكَ ذَا مَالٍ وَذَا نَشَبِ
Sana hayrı emrettim, emrolunduğun şeyi yap... Nitekim seni mal ve mülk sahibi olarak bıraktım.
وَلَا يَجُوزُ: دَعَوْتُ زَيْدًا، أَيْ دَعَوْتُ لِزَيْدٍ، لِأَنَّهُ يُؤَدِّي إِلَى التَّلْبِيسِ، فَيُعْتَبَرُ فِي هَذَا النَّوْعِ السَّمَاعُ. قُلْتُ: وَعَلَى هَذَا يَكُونُ فِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ اتِّخَاذِ الظِّئْرِ إِذَا اتَّفَقَ الْآبَاءُ وَالْأُمَّهَاتُ عَلَى ذَلِكَ. وَقَدْ قَالَ عِكْرِمَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" لَا تُضَارَّ والِدَةٌ" مَعْنَاهُ الظِّئْرُ، حَكَاهُ ابْنُ عَطِيَّةَ. وَالْأَصْلُ أَنَّ كُلَّ أُمٍّ يَلْزَمُهَا رَضَاعُ وَلَدِهَا كَمَا أَخْبَرَ اللَّهُ ﷿، فَأَمَرَ الزَّوْجَاتِ بِإِرْضَاعِ أَوْلَادِهِنَّ، وَأَوْجَبَ لَهُنَّ عَلَى الْأَزْوَاجِ النَّفَقَةَ وَالْكُسْوَةَ وَالزَّوْجِيَّةُ قَائِمَةٌ، فَلَوْ كَانَ الرَّضَاعُ عَلَى الْأَبِ لَذَكَرَهُ مَعَ مَا ذَكَرَهُ مِنْ رِزْقِهِنَّ وَكِسْوَتِهِنَّ، إِلَّا أَنَّ مَالِكًا ﵀ دُونَ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ اسْتَثْنَى الْحَسِيبَةَ فَقَالَ: لَا يَلْزَمُهَا رَضَاعَةٌ. فَأَخْرَجَهَا مِنَ الْآيَةِ وَخَصَّصَهَا بِأَصْلٍ مِنْ أُصُولِ الْفِقْهِ وَهُوَ الْعَمَلُ بِالْعَادَةِ. وَهَذَا أَصْلٌ لَمْ يَتَفَطَّنْ لَهُ إِلَّا مَالِكٌ. وَالْأَصْلُ الْبَدِيعُ فِيهِ أَنَّ
«Zeyd'e dua ettim» manasında «Zeyd'i çağırdım (دَعَوْتُ زَيْدًا)» demek caiz değildir; zira bu, karışıklığa (iltibasa) yol açar. Dolayısıyla bu türde semâ (nakle ve işitmeye dayalı kullanım) esas alınır. Ben derim ki: Buna göre ayette, anne ve babanın bu hususta anlaşması hâlinde sütanne tutmanın caiz olduğuna dair bir delil bulunmaktadır. Nitekim İkrime, Yüce Allah'ın: { لَا تُضَارَّ والِدَةٌ } “Hiçbir anne zarara uğratılmasın” buyruğu hakkında «[Buradaki anneden] kasıt sütannedir» demiştir; bunu İbn Atiyye nakletmiştir. Asıl olan, Yüce Allah'ın bildirdiği üzere her annenin çocuğunu emzirmesinin kendisine gerekli olmasıdır. Nitekim [Allah], hanımlara çocuklarını emzirmelerini emretmiş ve evlilik bağı devam ettiği sürece kocalar üzerine onların nafaka ve giyeceklerini farz kılmıştır. Şayet emzirme [yükümlülüğü] babanın üzerinde olsaydı, [Allah] onların rızık ve giyeceklerini zikrettiği gibi bunu da zikrederdi. Ancak diğer beldelerin fakihleri müstesna sadece Mâlik rahmetullâhi aleyh, soylu ve mevki sahibi kadını istisna etmiş ve: «Ona emzirmek vacip değildir» demiştir. Böylece onu ayetin [genel hükmünden] çıkarmış ve fıkıh usulünün asıllarından biri olan örf/âdet ile amel prensibiyle [ayeti] tahsis etmiştir. Bu, Mâlik'ten başkasının inceliğini kavrayamadığı bir asıldır. Bundaki harikulade esas şudur ki:
هَذَا أَمْرٌ كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فِي ذَوِي الْحَسَبِ وَجَاءَ الْإِسْلَامُ فَلَمْ يُغَيِّرْهُ، وَتَمَادَى ذَوُو الثَّرْوَةِ وَالْأَحْسَابِ عَلَى تَفْرِيغِ الْأُمَّهَاتِ لِلْمُتْعَةِ بِدَفْعِ الرضعاء للمراضع إلى زمانه فقأ بِهِ، وَإِلَى زَمَانِنَا فَتَحَقَّقْنَاهُ شَرْعًا. الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ- قوله تعالى: (إِذا سَلَّمْتُمْ) يَعْنِي الْآبَاءَ، أَيْ سَلَّمْتُمْ الْأُجْرَةَ إِلَى الْمُرْضِعَةِ الظئر، قال سُفْيَانُ. مُجَاهِدٌ: سَلَّمْتُمْ إِلَى الْأُمَّهَاتِ أَجْرَهُنَّ بِحِسَابِ مَا أَرْضَعْنَ إِلَى وَقْتِ إِرَادَةِ الِاسْتِرْضَاعِ. وَقَرَأَ السِّتَّةُ مِنَ السَّبْعَةِ" مَا آتَيْتُمْ" بِمَعْنَى مَا أَعْطَيْتُمْ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ" أَتَيْتُمْ" بِمَعْنَى مَا جِئْتُمْ وَفَعَلْتُمْ، كَمَا قَالَ زُهَيْرٌ:
Bu uygulama, Câhiliye döneminde soylu ve saygın kimseler arasında vardı ve İslâm gelince bunu değiştirmedi. Varlık ve asalet sahipleri, çocukları sütannelere vererek anneleri [kocalarıyla] baş başa bırakma uygulamasına onun zamanına kadar devam ettiler; Mâlik de bu hükmü benimsedi. Bizim zamanımıza kadar da böyle sürdü ve biz bunun şer'î bir hüküm olduğunu tahkik ettik. On sekizincisi- Yüce Allah'ın: (إِذا سَلَّمْتُمْ) yani babalar teslim ettiğiniz zaman; yani sütanneye ücretini teslim ettiğiniz takdirde kavli; Süfyân böyle demiştir. Mücâhid ise: Sütanne tutmak istediğiniz vakte kadar emzirdikleri sürenin hesabına göre annelere ücretlerini teslim ettiğiniz takdirde, demiştir. Yedi kıraat imamından altısı, 'verdiğiniz şey' anlamında { مَا آتَيْتُمْ } şeklinde med ile okumuştur. İbn Kesîr ise Zuhayr'ın şu beytinde olduğu gibi 'geldiğiniz ve yaptığınız şey' manasında { أَتَيْتُمْ } şeklinde [kasırsız] okumuştur:
وَمَا كَانَ مِنْ خَيْرٍ أَتَوْهُ فَإِنَّمَا ... تَوَارَثَهُ آبَاءُ آبَائِهِمْ قَبْلُ
Yaptıkları her hayır ise ancak... Daha önce atalarının babalarından tevarüs ettikleri şeydir.
قَالَ قَتَادَةُ وَالزُّهْرِيُّ: الْمَعْنَى سَلَّمْتُمْ مَا أَتَيْتُمْ مِنْ إِرَادَةِ الِاسْتِرْضَاعِ، أَيْ سَلَّمَ كُلٌّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَبَوَيْنِ وَرَضِيَ، وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اتِّفَاقٍ مِنْهُمَا وَقَصْدِ خَيْرٍ وَإِرَادَةِ مَعْرُوفٍ مِنَ الْأَمْرِ. وَعَلَى هَذَا الِاحْتِمَالِ فَيَدْخُلُ فِي الْخِطَابِ" سَلَّمْتُمْ " الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ، وَعَلَى الْقَوْلَيْنِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ الْخِطَابُ لِلرِّجَالِ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: الْمَعْنَى إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ نَقْدَهُ أَوْ إِعْطَاءَهُ، فَحُذِفَ الْمُضَافُ وَأُقِيمَ الضَّمِيرُ مَقَامَهُ، فَكَانَ التَّقْدِيرُ: مَا آتَيْتُمُوهُ، ثُمَّ حُذِفَ الضَّمِيرُ مِنَ الصِّلَةِ، وَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ فَالْخِطَابُ لِلرِّجَالِ، لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ يُعْطُونَ أَجْرَ الرَّضَاعِ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ" مَا" مَصْدَرِيَّةً، أَيْ إِذَا سَلَّمْتُمُ الْإِتْيَانَ، وَالْمَعْنَى كَالْأَوَّلِ، لَكِنْ يَسْتَغْنِي عَنِ الصِّفَةِ مَنْ حَذَفَ المضاف ثم حذف الضمير.
Katâde ve ez-Zührî dediler ki: Manası, sütanne tutma iradesiyle ortaya koyduğunuz kararı teslim edip rıza gösterdiğiniz; yani anne ve babadan her birinin teslim olup razı geldiği ve bunun aralarındaki bir ittifak, bir hayır kastı ve meşru bir niyetle gerçekleştiği takdirde demektir. Bu ihtimale göre { سَلَّمْتُمْ } hitabına erkekler ve kadınlar birlikte dahil olur; önceki iki görüşe göre ise hitap sadece erkekleredir. Ebû Ali dedi ki: Manası, peşin ödemesini veya verilmesini kararlaştırdığınız şeyi teslim ettiğiniz takdirde demektir; burada muzaf hazfedilmiş ve zamir onun yerine ikame edilmiştir. Cümlenin takdiri: 'Mâ âteytümûhu' şeklinde olup ardından sıladaki zamir hazfedilmiştir. Bu tevile göre hitap erkekleredir; zira emzirme ücretini verenler onlardır. Ebû Ali dedi ki: 'Mâ'nın masdariyye olması da muhtemeldir; yani gelişi/kararı teslim ettiğiniz takdirde demektir. Mana birinci gibidir; ancak muzafı hazfedip sonra zamiri hazfedenin sıfat ihtiyacını ortadan kaldırır.'
[سورة البقرة (٢): آية ٢٣٤]
[Bakara Suresi (2): Ayet 234]
وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٣٤)
{ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٣٤) } “İçinizden ölüp de geride eşler bırakanların hanımları, kendi başlarına dört ay on gün beklerler. Bekleme sürelerinin sonuna vardıklarında, meşru ölçüler içinde kendi haklarında yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”
فِيهِ خَمْسٌ وَعِشْرُونَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ) لَمَّا ذَكَرَ ﷿ عِدَّةَ الطَّلَاقِ وَاتَّصَلَ بِذِكْرِهَا ذِكْرُ الْإِرْضَاعِ، ذَكَرَ عِدَّةَ الْوَفَاةِ أَيْضًا، لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ أَنَّ عِدَّةَ الْوَفَاةِ مِثْلُ عِدَّةِ
Bu [ayette] yirmi beş mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: (وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ) “İçinizden ölenler...” buyruğudur. Azîz ve Celîl olan [Allah], boşanma iddetini zikredip bunun zikrine emzirme [hükmü] de bitişince, vefat iddetinin boşanma iddeti gibi olduğu zannedilmesin diye vefat iddetini de zikretti.
الطَّلَاقِ." وَالَّذِينَ" أَيْ وَالرِّجَالُ الَّذِينَ يَمُوتُونَ مِنْكُمْ. (وَيَذَرُونَ أَزْواجاً) أَيْ يَتْرُكُونَ أَزْوَاجًا، أَيْ وَلَهُمْ زَوْجَاتٌ فَالزَّوْجَاتُ (يَتَرَبَّصْنَ)، قَالَ مَعْنَاهُ الزَّجَّاجُ وَاخْتَارَهُ النَّحَّاسُ. وَحَذْفُ الْمُبْتَدَإِ فِي الْكَلَامِ كَثِيرٌ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ النَّارُ " أَيْ هُوَ النَّارُ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: تَقْدِيرُهُ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بَعْدَهُمْ، وَهُوَ كَقَوْلِكَ: السَّمْنُ مَنَوَانِ بِدِرْهَمٍ، أَيْ مَنَوَانِ مِنْهُ بِدِرْهَمٍ. وَقِيلَ: التَّقْدِيرُ وَأَزْوَاجُ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ يَتَرَبَّصْنَ، فَجَاءَتِ الْعِبَارَةُ فِي غَايَةِ الْإِيجَازِ. وَحَكَى الْمَهْدَوِيُّ عَنْ سِيبَوَيْهِ أَنَّ الْمَعْنَى: وَفِيمَا يُتْلَى عَلَيْكُمُ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ. وَقَالَ بَعْضُ نُحَاةِ الْكُوفَةِ: الْخَبَرُ عَنِ" الَّذِينَ" مَتْرُوكٌ، وَالْقَصْدُ الْإِخْبَارُ عَنْ أَزْوَاجِهِمْ بِأَنَّهُنَّ يَتَرَبَّصْنَ، وَهَذَا اللَّفْظُ معنا الْخَبَرُ عَنِ الْمَشْرُوعِيَّةِ فِي أَحَدِ الْوَجْهَيْنِ كَمَا تَقَدَّمَ. الثَّانِيَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ فِي عِدَّةِ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا، وَظَاهِرُهَا الْعُمُومُ وَمَعْنَاهَا الْخُصُوصُ. وَحَكَى الْمَهْدَوِيُّ عَنْ بَعْضِ الْعُلَمَاءِ أَنَّ الْآيَةَ تَنَاوَلَتِ الْحَوَامِلَ ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ" وَأُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ ". وَأَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَاسِخَةٌ لِقَوْلِهِ ﷿:" وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ" لِأَنَّ النَّاسَ أَقَامُوا بُرْهَةً مِنَ الْإِسْلَامِ إِذَا تُوُفِّيَ الرَّجُلُ وَخَلَّفَ امْرَأَتَهُ حَامِلًا أَوْصَى لَهَا زَوْجُهَا بِنَفَقَةِ سَنَةٍ وَبِالسُّكْنَى مَا لَمْ تَخْرُجْ فَتَتَزَوَّجَ، ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ بِأَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ وَعَشْرٍ، وَبِالْمِيرَاثِ. وَقَالَ قَوْمٌ: لَيْسَ فِي هَذَا نَسْخٌ وَإِنَّمَا هُوَ نُقْصَانٌ مِنَ الْحَوْلِ، كَصَلَاةِ الْمُسَافِرِ لَمَّا نَقَصَتْ مِنَ الْأَرْبَعِ إِلَى الِاثْنَتَيْنِ لَمْ يَكُنْ هَذَا نَسْخًا. وَهَذَا غَلَطٌ بَيِّنٌ، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ حُكْمُهَا أَنْ تَعْتَدَّ سَنَةً إِذَا لَمْ تَخْرُجْ، فَإِنْ خَرَجَتْ لَمْ تُمْنَعْ، ثُمَّ أُزِيلَ هَذَا وَلَزِمَتْهَا الْعِدَّةُ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا. وَهَذَا هُوَ النَّسْخُ، وَلَيْسَتْ صَلَاةُ الْمُسَافِرِ مِنْ هَذَا فِي شي. وَقَدْ قَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: فُرِضَتِ الصَّلَاةُ رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ، فَزِيدَ فِي صَلَاةِ الْحَضَرِ وَأُقِرَّتْ صَلَاةُ السَّفَرِ بِحَالِهَا، وَسَيَأْتِي. الثَّالِثَةُ: عِدَّةُ الْحَامِلِ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا وَضْعُ حَمْلِهَا عِنْدَ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ تَمَامَ عِدَّتِهَا آخِرُ الأجلين، واختاره سحنون من علمائنا.
...talak [iddeti gibi olduğu zannedilmesin diye]. { وَالَّذِينَ } "ve o kimseler" yani içinizden vefat eden erkekler demektir. (وَيَذَرُونَ أَزْواجاً) yani geride eşler bırakanlar; yani onların geride eşleri kalırsa o eşler (يَتَرَبَّصْنَ) [beklerler]. ez-Zeccâc bunun bu anlama geldiğini söylemiş, en-Nehhâs da bu görüşü tercih etmiştir. Kelamda mübtedanın (özne) hazfedilmesi pek çoktur; nitekim Yüce Allah'ın: { قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ النَّارُ } “De ki: Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi? [O da] ateştir!” ayetinde olduğu gibi [takdiri], "O ateştir (هُوَ النَّارُ)" demektir. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: Bunun takdiri, "İçinizden ölüp geride eşler bırakanların ardından [o eşler] beklerler" şeklindedir. Bu, senin: "السَّمْنُ مَنَوَانِ بِدِرْهَمٍ" (Yağ, iki menn'i bir dirhemedir), yani "ondan iki menn'i bir dirhemedir" demen gibidir. Şöyle de denilmiştir: Takdiri, "İçinizden ölenlerin eşleri beklerler" şeklindedir ve böylece ifade son derece veciz olmuştur. el-Mehdevî'nin Sîbeveyh'ten naklettiğine göre anlam: "Size okunanlar arasında ölenler de vardır" şeklindedir. Bazı Kûfeli dilciler ise şöyle demiştir: { الَّذِينَ } lafzının haberi (yüklem) terk edilmiştir; maksat eşlerinin bekleyeceklerini haber vermektir. Bu ifade, daha önce geçtiği üzere iki vecihten birine göre hükmün meşruiyetini haber vermektedir. İkincisi- Bu ayet, kocası ölen kadının iddeti hakkındadır; lafzı genel (umum) olsa da manası özeldir (husus). el-Mehdevî bazı âlimlerden, bu ayetin hamileleri de kapsadığını, daha sonra bunun { وَأُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ } “Gebe olanların süreleri ise yüklerini bırakmaları (doğum yapmaları)dır” kavliyle neshedildiğini nakletmiştir. Âlimlerin çoğunluğuna göre ise bu ayet, Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ } “İçinizden ölüp de geride eşler bırakanlar, eşlerinin [evlerinden] çıkarılmaksızın bir yıla kadar geçimlerinin sağlanmasını vasiyet etsinler” kavlini neshetmiştir. Çünkü insanlar İslâm'ın ilk dönemlerinde bir müddet boyunca bir adam vefat edip geride eşini bıraktığında, kocası ona bir yıllık nafaka ve evden çıkıp evlenmediği müddetçe barınma [hakkı] vasiyet ederdi. Daha sonra bu [hüküm], dört ay on gün [iddeti] ve miras ile neshedildi. Bir grup ise şöyle demiştir: "Bunda bir nesh yoktur; bu sadece bir yıldan bir eksiltmedir. Tıpkı yolcunun namazı dörtten ikiye indirildiğinde bunun bir nesh olmaması gibi." Bu ise apaçık bir hatadır; çünkü kadının hükmü evden çıkmadığı takdirde bir yıl iddet beklemek idi, şayet çıkarsa da engellenmezdi. Sonra bu [serbestlik] kaldırıldı ve ona dört ay on gün iddet beklemek kesin olarak gerekli kılındı. Nesh denilen şey tam da budur; yolcunun namazının ise bununla hiçbir ilgisi yoktur. Nitekim Âişe radıyallâhu anhâ şöyle demiştir: «Namaz ikişer rekat olarak farz kılındı; sonra mukimlik namazı artırıldı, yolculuk namazı ise olduğu gibi bırakıldı.» Bu konu ileride gelecektir. Üçüncüsü- Kocası vefat eden hamile kadının iddeti, âlimlerin cumhuruna göre doğurmasıdır. Ali b. Ebî Tâlib ve İbn Abbâs'tan, onun iddetinin tamamlanmasının iki süreden en sonuncusu (doğum ile dört ay on günden hangisi daha geç ise o) ile olacağı rivayet edilmiş olup, âlimlerimizden Sahnûn da bunu tercih etmiştir.
وقد روى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ رَجَعَ عَنْ هَذَا. وَالْحُجَّةُ لِمَا رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ روم الجمع بن قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً" وَبَيْنَ قَوْلِهِ:" وَأُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ" وَذَلِكَ أَنَّهَا إِذَا قَعَدَتْ أَقْصَى الْأَجَلَيْنِ فَقَدْ عَمِلَتْ بِمُقْتَضَى الْآيَتَيْنِ، وَإِنِ اعْتَدَّتْ بِوَضْعِ الْحَمْلِ فَقَدْ تَرَكَتِ الْعَمَلَ بِآيَةِ عِدَّةِ الْوَفَاةِ، وَالْجَمْعُ أَوْلَى مِنَ التَّرْجِيحِ بِاتِّفَاقِ أَهْلِ الْأُصُولِ. وَهَذَا نَظَرٌ حَسَنٌ لَوْلَا مَا يُعَكِّرُ عَلَيْهِ مِنْ حَدِيثِ سُبَيْعَةَ الْأَسْلَمِيَّةِ وَأَنَّهَا نَفِسَتْ بَعْدَ وَفَاةِ زَوْجِهَا بِلَيَالٍ، وَأَنَّهَا ذَكَرَتْ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَأَمَرَهَا أَنْ تَتَزَوَّجَ، أَخْرَجَهُ فِي الصَّحِيحِ. فَبَيَّنَ الْحَدِيثُ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:" وَأُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ" مَحْمُولٌ عَلَى عُمُومِهِ فِي الْمُطَلَّقَاتِ وَالْمُتَوَفَّى عَنْهُنَّ أَزْوَاجُهُنَّ، وَأَنَّ عِدَّةَ الْوَفَاةِ مُخْتَصَّةٌ بِالْحَائِلِ مِنَ الصِّنْفَيْنِ، وَيَعْتَضِدُ هَذَا بِقَوْلِ ابْنِ مَسْعُودٍ: وَمَنْ شَاءَ بَاهَلْتُهُ أَنَّ آيَةَ النِّسَاءِ الْقُصْرَى نَزَلَتْ بَعْدَ آيَةِ عِدَّةِ الْوَفَاةِ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَظَاهِرُ كَلَامِهِ أَنَّهَا نَاسِخَةٌ لَهَا وَلَيْسَ ذَلِكَ مُرَادَهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَإِنَّمَا يَعْنِي أَنَّهَا مُخَصَّصَةٌ لَهَا، فَإِنَّهَا أَخْرَجَتْ مِنْهَا بَعْضَ مُتَنَاوَلَاتِهَا. وَكَذَلِكَ حَدِيثُ سُبَيْعَةَ مُتَأَخِّرٌ عَنْ عِدَّةِ الْوَفَاةِ، لِأَنَّ قِصَّةَ سُبَيْعَةَ كَانَتْ بَعْدَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ، وَزَوْجُهَا هُوَ سَعْدُ بْنُ خَوْلَةَ وَهُوَ مِنْ بَنِي عَامِرِ بْنِ لُؤَيٍّ وَهُوَ مِمَّنْ شَهِدَ بَدْرًا، تُوُفِّيَ بِمَكَّةَ حِينَئِذٍ وَهِيَ حَامِلٌ، وَهُوَ الَّذِي رَثَى لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ من أَنْ تُوُفِّيَ بِمَكَّةَ، وَوَلَدَتْ بَعْدَهُ بِنِصْفِ شَهْرٍ. وَقَالَ الْبُخَارِيُّ: بِأَرْبَعِينَ لَيْلَةً. وَرَوَى مُسْلِمٌ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْأَرْقَمِ أَنَّ سُبَيْعَةَ سَأَلَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ ذَلِكَ قَالَتْ: فَأَفْتَانِي بِأَنِّي قَدْ حَلَلْتُ حِينَ وَضَعْتُ حَمْلِي، وَأَمَرَنِي بِالتَّزَوُّجِ إِنْ بَدَا لِي. قَالَ ابْنُ شِهَابٍ: وَلَا أَرَى بَأْسًا أَنْ تَتَزَوَّجَ حِينَ وَضَعَتْ وَإِنْ كَانَتْ فِي دَمِهَا، غَيْرَ أَنَّ زَوْجَهَا لَا يَقْرَبُهَا حَتَّى تَطْهُرَ، وَعَلَى هَذَا جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ وَأَئِمَّةُ الْفُقَهَاءِ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَالشَّعْبِيُّ وَالنَّخَعِيُّ وَحَمَّادٌ: لَا تُنْكَحُ النُّفَسَاءُ مَا دَامَتْ فِي دَمِ نِفَاسِهَا. فَاشْتَرَطُوا شَرْطَيْنِ: وَضْعُ الْحَمْلِ، وَالطُّهْرُ مِنْ دَمِ النِّفَاسِ. وَالْحَدِيثُ حُجَّةٌ عَلَيْهِمْ، وَلَا حُجَّةَ لَهُمْ فِي قَوْلِهِ:" فَلَمَّا تَعَلَّتْ مِنْ نِفَاسِهَا تَجَمَّلَتْ لِلْخُطَّابِ" كَمَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَأَبِي داود، لان" تعلت" وإن كان أصله
İbn Abbâs'tan bu görüşünden döndüğü de rivayet edilmiştir. Ali ve İbn Abbâs'tan rivayet edilen görüşün delili, Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً } “İçinizden ölüp geride eşler bırakanların [geride kalan eşleri], kendi kendilerine dört ay on gün beklerler” kavli ile { وَأُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ } “Yüklü olanların süreleri ise yüklerini bırakmalarıdır (doğum yapmalarıdır)” kavlini cem'etme (uzlaştırma) gayesidir. Kadın iki sürenin en uzun olanını beklediğinde her iki ayetin gereğiyle de amel etmiş olur; şayet sadece doğum yapmakla iddeti tamamlarsa vefat iddeti ayetiyle amel etmeyi terk etmiş olur. Usul ehlinin ittifakıyla cem' [ve telif], tercihten evladır. Şayet Sübey'a el-Eslemiyye hadisinin getirdiği itiraz olmasaydı bu güzel bir yaklaşım olurdu. Nitekim Sübey'a, kocasının vefatından birkaç gece sonra doğum yapmış ve bu durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e aktarınca o da evlenmesini emretmiştir; [İmam Müslim] bunu Sahîh'inde tahric etmiştir. Dolayısıyla hadis, Yüce Allah'ın: { وَأُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ } kavlinin hem boşanan hem de kocası vefat eden hamile kadınlar hakkında umumî (genel) olduğunu; vefat iddetinin ise bu iki kısımdan hâmil olmayan (gebe bulunmayan) kadınlara mahsus olduğunu açıklamıştır. İbn Mes'ûd'un: “Dileyenle mübâhele edebilirim ki kısa Nisâ sûresi [Talâk sûresi] vefat iddeti ayetinden sonra inmiştir” sözü de bunu desteklemektedir. Âlimlerimiz şöyle demiştir: İbn Mes'ûd'un sözünün zahiri onun nâsih (hükmü kaldıran) olduğunu düşündürse de muradı bu değildir —Allah en iyisini bilir—. O, yalnızca bu ayetin diğerini tahsis ettiğini, yani kapsamındaki bazı hükümleri dışarı çıkardığını kastetmektedir. Aynı şekilde Sübey'a hadisi de vefat iddetinden sonradır; çünkü Sübey'a'nın kıssası Veda Haccı'ndan sonra vuku bulmuştur. Kocası, Benî Âmir b. Lüeyy'den ve Bedir'e katılanlardan olan Sa'd b. Havle'dir; Sa'd, hanımı hamileyken Mekke'de vefat etmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Mekke'de vefat etmesine üzülüp acıdığı kimse işte bu zattır. Sübey'a, onun vefatından yarım ay sonra doğum yapmıştır. Buhârî ise “kırk gece sonra” demiştir. Müslim'in Ömer b. Abdillâh b. el-Erkam hadisinden rivayet ettiğine göre Sübey'a bu durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormuş ve şöyle demiştir: «Bana doğum yaptığım anda helal olduğumu fetva verdi ve arzu ettiğim takdirde evlenmemi emretti.» İbn Şihâb [ez-Zührî] demiştir ki: “Kadının doğum yaptığı anda, henüz nifas kanı devam ediyor olsa bile evlenmesinde bir sakınca görmüyorum; şu kadar var ki kocası temizleninceye kadar ona yaklaşamaz.” Âlimlerin cumhuru ve fakihlerin imamları bu görüştedir. el-Hasan, eş-Şa'bî, en-Nehaî ve Hammâd ise: “Nüfesa (loğusa) kadın, nifas kanı devam ettiği müddetçe nikâhlanamaz” demişlerdir. Böylece iki şart koşmuşlardır: Doğum yapmak ve nifas kanından temizlenmek. Hadis onlara karşı bir delildir; Sahîh-i Müslim ve Ebû Dâvûd'da geçtiği üzere: «Nifasından kurtulup iyileşince tâlipleri için süslendi» ifadesinde onlar için bir delil yoktur; zira teallat (تَعَلَّتْ) kelimesi...
طَهُرَتْ مِنْ دَمِ نِفَاسِهَا- عَلَى مَا قَالَهُ الْخَلِيلُ- فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِ هَاهُنَا تَعَلَّتْ مِنْ آلَامِ نِفَاسِهَا، أَيِ اسْتَقَلَّتْ مِنْ أَوْجَاعِهَا. وَلَوْ سَلِمَ أَنَّ مَعْنَاهُ مَا قَالَ الْخَلِيلُ فَلَا حُجَّةَ فِيهِ، وَإِنَّمَا الْحُجَّةُ فِي قَوْلِهِ ﵇ لِسُبَيْعَةَ:" قَدْ حَلَلْتِ حِينَ وَضَعْتِ" فَأَوْقَعَ الْحِلُّ فِي حِينِ الْوَضْعِ وَعَلَّقَهُ عَلَيْهِ، وَلَمْ يَقُلْ إِذَا انْقَطَعَ دَمُكِ وَلَا إِذَا طَهُرْتِ، فَصَحَّ مَا قَالَهُ الْجُمْهُورُ. الرَّابِعَةُ- وَلَا خِلَافَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ أَجَلَ كُلِّ حَامِلٍ مُطَلَّقَةٍ يَمْلِكُ الزَّوْجُ رَجْعَتَهَا أَوْ لَا يَمْلِكُ، حُرَّةً كَانَتْ أَوْ أَمَةً أَوْ مُدَبَّرَةً أَوْ مُكَاتَبَةً أَنْ تَضَعَ حَمْلَهَا. وَاخْتَلَفُوا فِي أَجَلِ الْحَامِلِ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا كَمَا تَقَدَّمَ، وَقَدْ أَجْمَعَ الْجَمِيعُ بِلَا خِلَافٍ بَيْنَهُمْ أَنَّ رَجُلًا لَوْ تُوُفِّيَ وَتَرَكَ امْرَأَةً حَامِلًا فَانْقَضَتْ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرٌ أَنَّهَا لَا تَحِلُّ حَتَّى تَلِدَ، فَعُلِمَ أَنَّ الْمَقْصُودَ الْوِلَادَةُ. الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَتَرَبَّصْنَ) التَّرَبُّصُ: التَّأَنِّي وَالتَّصَبُّرُ عَنِ النِّكَاحِ، وَتَرْكُ الْخُرُوجِ عَنْ مَسْكَنِ النِّكَاحِ وَذَلِكَ بِأَلَّا تُفَارِقَهُ لَيْلًا. وَلَمْ يَذْكُرِ اللَّهُ تَعَالَى السُّكْنَى لِلْمُتَوَفَّى عَنْهَا فِي كِتَابِهِ كَمَا ذَكَرَهَا لِلْمُطَلَّقَةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" أَسْكِنُوهُنَّ" وَلَيْسَ فِي لَفْظِ الْعِدَّةِ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى مَا يَدُلُّ عَلَى الْإِحْدَادِ، وَإِنَّمَا قَالَ:" يَتَرَبَّصْنَ" فَبَيَّنَتِ السُّنَّةُ جَمِيعَ ذَلِكَ. وَالْأَحَادِيثُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مُتَظَاهِرَةٌ بِأَنَّ التَّرَبُّصَ فِي الْوَفَاةِ إِنَّمَا هُوَ بِإِحْدَادٍ، وَهُوَ الِامْتِنَاعُ عَنِ الزِّينَةِ وَلُبْسِ الْمَصْبُوغِ الْجَمِيلِ وَالطِّيبِ وَنَحْوِهِ، وَهَذَا قَوْلُ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ. وَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ أَبِي الْحَسَنِ: لَيْسَ الْإِحْدَادُ بِشَيْءٍ، إِنَّمَا تَتَرَبَّصُ عَنِ الزَّوْجِ، وَلَهَا أَنْ تَتَزَيَّنَ وَتَتَطَيَّبَ، وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ خِلَافُ السُّنَّةِ عَلَى مَا نُبَيِّنُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَثَبَتَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِلْفُرَيْعَةِ بِنْتِ مَالِكِ بْنِ سِنَانٍ وَكَانَتْ مُتَوَفًّى عَنْهَا:" امْكُثِي فِي بَيْتِكِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ" قَالَتْ: فَاعْتَدَدْتُ فِيهِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا، وَهَذَا حَدِيثٌ ثَابِتٌ أَخْرَجَهُ مَالِكٌ عَنْ سَعْدِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، رَوَاهُ عَنْهُ مَالِكٌ وَالثَّوْرِيُّ وَوُهَيْبُ بْنُ خَالِدٍ وَحَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ وَعِيسَى بْنُ يُونُسَ وَعَدَدٌ كَثِيرٌ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَالْقَطَّانُ وَشُعْبَةُ، وَقَدْ رَوَاهُ مَالِكٌ عن ابن شهاب
-el-Halîl'in dediğine göre- lohusalık (nifas) kanından temizlendi; ancak burada kastedilenin lohusalık acılarından kurtulup iyileşmesi, yani ağrılarından sıyrılması olması muhtemeldir. Anlamın el-Halîl'in dediği gibi olduğu kabul edilse bile bunda [onlar lehine] bir delil yoktur. Asıl delil, Peygamber aleyhisselâm'ın Sübey'a'ya söylediği: « قَدْ حَلَلْتِ حِينَ وَضَعْتِ » «Doğum yaptığın anda [iddetin bitti ve evlenmen] helal oldu» sözündedir. Peygamber helal olmayı bizzat doğum vaktine bağlamış ve ona muallak kılmıştır; 'kanın kesildiği vakit' veya 'temizlendiğin vakit' dememiştir. Dolayısıyla cumhurun söylediği görüş sahih olmuştur. Dördüncü [Mesele]- Kocasının kendisine dönme hakkı bulunsun ya da bulunmasın, ister hür, ister cariye, ister müdebbere, ister mükâtebe olsun, boşanmış her hamile kadının iddet süresinin doğum yapması olduğu hususunda âlimler arasında hiçbir görüş ayrılığı yoktur. Kocası vefat eden hamile kadının iddet süresi hakkında ise daha önce geçtiği üzere ihtilaf etmişlerdir. Bununla birlikte bir adam vefat edip geride hamile bir kadın bıraksa ve dört ay on günlük süre dolsa bile kadının doğum yapmadıkça helal olmayacağı hususunda aralarında hiçbir ihtilaf olmaksızın ittifak etmişlerdir. Böylece asıl kastedilenin doğum yapmak olduğu anlaşılmıştır. Beşinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: (يَتَرَبَّصْنَ) [beklerler] kavli: Terebbus (تربّص); evlilikten kendini alıkoyup sabretmek ve evlilik yapılan meskenden geceleyin ayrılmamak suretiyle oradan çıkmayı terk etmektir. Yüce Allah boşanmış kadın için: { أَسْكِنُوهُنَّ } “Onları oturtun” kavliyle barınmayı (süknâ) zikrettiği gibi, kocası vefat eden kadın için Kitabı'nda barınmayı zikretmemiştir. Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndaki iddet lafzında da ihdâda (yas tutmaya) delalet eden bir ifade yer almamakta, sadece: “Beklerler” buyrulmaktadır. Sünnet ise bütün bunları açıklamıştır. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen hadisler, vefat iddetindeki beklemenin ancak ihdâd (yas tutma) ile olacağını açıkça ortaya koymaktadır. İhdâd ise süslenmekten, güzel boyanmış elbiseler giymekten, koku sürünmekten ve benzeri şeylerden kaçınmaktır. Âlimlerin cumhurunun görüşü de budur. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan [el-Basrî] ise: 'İhdâd diye bir şey yoktur; kadın sadece evlenmekten uzak durup bekler; süslenebilir ve koku da sürünebilir' demiştir. Ancak bu görüş zayıftır; çünkü Allah'ın izniyle açıklayacağımız üzere sünnete aykırıdır. Nitekim kocası vefat etmiş olan el-Fürey'a bint Mâlik b. Sinân'a Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « امْكُثِي فِي بَيْتِكِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ » «Farz kılınan süre [iddet] sona erinceye kadar evinde kal» buyurduğu sabittir. el-Fürey'a: 'Ben de orada dört ay on gün iddet bekledim' demiştir. Bu, Mâlik'in Sa'd b. İshâk b. Ka'b b. Ucre'den tahrîc ettiği sabit bir hadistir. Bunu ondan Mâlik, es-Sevrî, Vüheyb b. Hâlid, Hammâd b. Zeyd, Îsâ b. Yûnus, daha pek çok râvi, İbn Uyeyne, el-Kattân ve Şu'be rivayet etmiştir. Mâlik de bunu İbn Şihâb'dan rivayet etmiştir.
وَحَسْبُكَ، قَالَ الْبَاجِيُّ: لَمْ يَرْوِ عَنْهُ غَيْرُهُ، وَقَدْ أَخَذَ بِهِ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَقَضَى بِهِ فِي اعْتِدَادِ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا فِي بَيْتِهَا، وَهُوَ حَدِيثٌ مَعْرُوفٌ مَشْهُورٌ عِنْدَ عُلَمَاءِ الْحِجَازِ وَالْعِرَاقِ أَنَّ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا عَلَيْهَا أَنْ تَعْتَدَّ فِي بَيْتِهَا وَلَا تَخْرُجَ عَنْهُ، وَهُوَ قَوْلُ جَمَاعَةِ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ بِالْحِجَازِ وَالشَّامِ وَالْعِرَاقِ وَمِصْرَ. وَكَانَ دَاوُدُ يَذْهَبُ إِلَى أَنَّ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا لَيْسَ عَلَيْهَا أَنْ تَعْتَدَّ فِي بَيْتِهَا وَتَعْتَدُّ حَيْثُ شَاءَتْ، لِأَنَّ السُّكْنَى إِنَّمَا وَرَدَ بِهِ الْقُرْآنُ فِي الْمُطَلَّقَاتِ، وَمِنْ حُجَّتِهِ أَنَّ الْمَسْأَلَةَ مَسْأَلَةُ خِلَافٍ. قَالُوا: وَهَذَا الْحَدِيثُ إِنَّمَا تَرْوِيهِ امْرَأَةٌ غَيْرُ مَعْرُوفَةٍ بِحَمْلِ الْعِلْمِ، وَإِيجَابُ السُّكْنَى إِيجَابُ حُكْمٍ، وَالْأَحْكَامُ لَا تَجِبُ إِلَّا بِنَصِّ كِتَابِ اللَّهِ أَوْ سُنَّةٍ أَوْ إِجْمَاعٍ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: أَمَّا السُّنَّةُ فَثَابِتَةٌ بِحَمْدِ اللَّهِ، وَأَمَّا الْإِجْمَاعُ فَمُسْتَغْنًى عَنْهُ بِالسُّنَّةِ، لِأَنَّ الِاخْتِلَافَ إِذَا نَزَلَ في مسألة كانت الحجة في قوله مَنْ وَافَقَتْهُ السُّنَّةُ، وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ: وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرٍ وَعَائِشَةَ مِثْلُ قَوْلِ دَاوُدَ، وَبِهِ قَالَ جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ وَعَطَاءٌ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً" وَلَمْ يَقُلْ يَعْتَدِدْنَ فِي بُيُوتِهِنَّ، وَلْتَعْتَدَّ حَيْثُ شَاءَتْ، وَرُوِيَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ. وَذَكَرَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ قَالَ: حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ قَالَ: خَرَجَتْ عَائِشَةُ بِأُخْتِهَا أُمِّ كُلْثُومٍ- حِينَ قُتِلَ عَنْهَا زَوْجُهَا طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ- إِلَى مَكَّةَ فِي عُمْرَةٍ، وَكَانَتْ تُفْتِي الْمُتَوَفَّى عَنْهَا [زَوْجُهَا] بِالْخُرُوجِ فِي عِدَّتِهَا. قَالَ: وَحَدَّثَنَا الثَّوْرِيُّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّهُ سَمِعَ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ يَقُولُ: أَبَى النَّاسُ ذَلِكَ عَلَيْهَا. قَالَ: وَحَدَّثَنَا مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ: أَخَذَ الْمُتَرَخِّصُونَ فِي الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا بِقَوْلِ عَائِشَةَ، وَأَخَذَ أَهْلُ الْوَرَعِ وَالْعَزْمِ بِقَوْلِ ابْنِ عُمَرَ. وَفِي الْمُوَطَّأِ: أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ كَانَ يَرُدُّ الْمُتَوَفَّى عَنْهُنَّ أَزْوَاجُهُنَّ مِنَ الْبَيْدَاءِ يَمْنَعُهُنَّ الْحَجَّ. وَهَذَا مِنْ عُمَرَ ﵁ اجْتِهَادٌ، لِأَنَّهُ كَانَ يَرَى اعْتِدَادَ الْمَرْأَةِ فِي مَنْزِلِ زَوْجِهَا الْمُتَوَفَّى عَنْهَا لَازِمًا لَهَا، وَهُوَ مُقْتَضَى الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ، فَلَا يَجُوزُ لَهَا أَنْ تَخْرُجَ فِي حَجٍّ وَلَا عُمْرَةٍ حَتَّى تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا. وَقَالَ مَالِكٌ: تُرَدُّ مَا لَمْ تُحْرِمْ. السَّادِسَةُ- إِذَا كَانَ الزَّوْجُ يَمْلِكُ رَقَبَةَ الْمَسْكَنِ فَإِنَّ لِلزَّوْجَةِ الْعِدَّةَ فِيهِ، وَعَلَيْهِ أَكْثَرُ الْفُقَهَاءِ: مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَغَيْرُهُمْ لِحَدِيثِ الْفُرَيْعَةِ. وَهَلْ يَجُوزُ بَيْعُ الدار
[Bu kadarı] sana yeter. el-Bâcî dedi ki: “Ondan bunu başkası rivayet etmemiştir; Osman b. Affân da bu hadisle amel etmiştir.” Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle dedi: “Kocası ölen kadının kendi evinde iddet beklemesi hususunda bu [hadis] ile hüküm vermiştir. Bu, Hicaz ve Irak âlimleri nezdinde meşhur ve bilinen bir hadistir; kocası ölen kadının kendi evinde iddet beklemesi ve oradan çıkmaması gerekir. Hicaz, Şam, Irak ve Mısır beldelerinin fakihler topluluğunun görüşü de budur. Dâvûd [ez-Zâhirî] ise kocası ölen kadının evinde iddet beklemesinin zorunlu olmadığına ve dilediği yerde iddet bekleyebileceğine kail olmuştur. Zira Kur'an'da barınma [hakkı] sadece boşanmış kadınlar hakkında gelmiştir. Onun delillerinden biri de bu meselenin ihtilaflı olmasıdır. Dediler ki: Bu hadisi, ilim nakletmekle tanınmayan bir kadın rivayet etmektedir. Barınmanın vacip kılınması ise şer'î bir hüküm koymaktır; hükümler de ancak Allah'ın Kitabı'nın nassı, sünnet veya icmâ ile vacip olur. Ebû Ömer dedi ki: Sünnete gelince, o Allah'a hamdolsun sabittir. İcmâya gelince, sünnet varken ona ihtiyaç duyulmaz. Çünkü bir meselede ihtilaf vuku bulduğunda delil, sünnete muvafık olan kimsenin sözüdür; muvaffakiyet Allah'tandır.” Ali, İbn Abbâs, Câbir ve Âişe'den de Dâvûd'un görüşünün bir benzeri rivayet edilmiştir. Câbir b. Zeyd, Atâ ve el-Hasen el-Basrî de bu görüşü benimsemiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: “Allah Teâlâ sadece: { يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً } “Kendi başlarına dört ay on gün beklerler.” buyurmuş; evlerinde iddet beklesinler dememiştir, kadın dilediği yerde iddet beklesin.” Bu görüş Ebû Hanîfe'den de rivayet edilmiştir. Abdürrezzâk zikredip dedi ki: Bize Ma'mer, Zührî'den, o da Urve'den tahdis etti ki şöyle demiştir: Âişe, kocası Talha b. Ubeydullah öldürüldüğünde kız kardeşi Ümmü Gülsüm ile birlikte umre için Mekke'ye çıktı. Âişe, kocası ölen kadına [kocası] iddeti esnasında dışarı çıkabileceği yönünde fetva veriyordu. [Abdürrezzâk] dedi ki: Bize es-Sevrî, Ubeydullah b. Ömer'den tahdis etti ki o el-Kâsım b. Muhammed'in şöyle dediğini işitmiştir: “İnsanlar bu hususta ona [Âişe'ye] karşı çıktılar.” [Abdürrezzâk] dedi ki: Bize Ma'mer, Zührî'den tahdis etti ki şöyle demiştir: “Kocası vefat eden kadın konusunda ruhsat taraftarı olanlar Âişe'nin görüşünü benimsedi; vera' ve azimet ehli ise İbn Ömer'in görüşünü benimsedi.” el-Muvatta'da yer aldığına göre Ömer b. el-Hattâb, kocaları ölen kadınları Beydâ'dan geri çevirir ve onların hacca gitmesine engel olurdu. Ömer radıyallâhu anh'ın bu uygulaması bir içtihattır; çünkü o, kadının ölen kocasının evinde iddet beklemesini onun için zorunlu görüyordu. Kur'an ve Sünnet'in gereği de budur. Dolayısıyla iddeti bitene kadar kadının ne hacca ne de umreye çıkması caiz değildir. Mâlik: “İhrama girmediği müddetçe geri çevrilir” demiştir. Altıncısı: Koca, meskenin mülkiyetine bizzat sahip ise eşin orada iddet bekleme hakkı vardır. Fürey'a hadisinden ötürü Mâlik, Ebû Hanîfe, eş-Şâfiî, Ahmed ve diğerlerinin dâhil olduğu fakihlerin ekserisi bu görüştedir. Evin...
إِذَا كَانَتْ مِلْكًا لِلْمُتَوَفَّى وَأَرَادَ ذَلِكَ الْوَرَثَةُ، فَالَّذِي عَلَيْهِ جُمْهُورُ أَصْحَابِنَا أَنَّ ذَلِكَ جَائِزٌ، وَيُشْتَرَطُ فِيهِ الْعِدَّةُ لِلْمَرْأَةِ. قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: لِأَنَّهَا أَحَقُّ بِالسُّكْنَى مِنَ الْغُرَمَاءِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَكَمِ: الْبَيْعُ فَاسِدٌ، لِأَنَّهَا قَدْ تَرْتَابُ فَتَمْتَدُّ عِدَّتُهَا. وَجْهُ قَوْلِ ابْنِ الْقَاسِمِ: أَنَّ الْغَالِبَ السَّلَامَةُ، وَالرِّيبَةَ نَادِرَةٌ وَذَلِكَ لَا يُؤَثِّرُ فِي فَسَادِ الْعُقُودِ، فَإِنْ وَقَعَ الْبَيْعُ فِيهِ بِهَذَا الشَّرْطِ فَارْتَابَتْ، قَالَ مَالِكٌ فِي كِتَابِ مُحَمَّدٍ: هِيَ أَحَقُّ بِالْمَقَامِ حَتَّى تَنْقَضِيَ الرِّيبَةُ، وَأَحَبُّ إِلَيْنَا أَنْ يَكُونَ لِلْمُشْتَرِي الْخِيَارُ فِي فَسْخِ الْبَيْعِ أَوْ إِمْضَائِهِ وَلَا يَرْجِعُ بِشَيْءٍ، لِأَنَّهُ دَخَلَ عَلَى الْعِدَّةِ الْمُعْتَادَةِ، وَلَوْ وَقَعَ الْبَيْعُ بِشَرْطِ زَوَالِ الرِّيبَةِ كَانَ فَاسِدًا. وَقَالَ سَحْنُونُ: لَا حُجَّةَ لِلْمُشْتَرِي وَإِنْ تَمَادَتِ الرِّيبَةُ إِلَى خَمْسِ سِنِينَ، لِأَنَّهُ دَخَلَ عَلَى الْعِدَّةِ وَالْعِدَّةُ قَدْ تَكُونُ خَمْسَ سِنِينَ، وَنَحْوَ هَذَا رَوَى أَبُو زَيْدٍ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ. السَّابِعَةُ- فَإِنْ كَانَ لِلزَّوْجِ السُّكْنَى دُونَ الرَّقَبَةِ، فَلَهَا السُّكْنَى فِي مُدَّةِ الْعِدَّةِ، خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيِّ، لِقَوْلِهِ ﵇ لِلْفُرَيْعَةِ- وَقَدْ عَلِمَ أَنَّ زَوْجَهَا لَا يَمْلِكُ رَقَبَةَ الْمَسْكَنِ-:" امْكُثِي فِي بَيْتِكِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ". لَا يُقَالُ إِنَّ الْمَنْزِلَ كَانَ لَهَا، فَلِذَلِكَ قَالَ لَهَا:" امْكُثِي فِي بَيْتِكِ" فَإِنَّ مَعْمَرًا رَوَى عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّهَا ذَكَرَتْ لِلنَّبِيِّ ﷺ أَنَّ زَوْجَهَا قُتِلَ، وَأَنَّهُ تَرَكَهَا فِي مَسْكَنٍ لَيْسَ لَهَا وَاسْتَأْذَنَتْهُ، وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَلَنَا مِنْ جِهَةِ الْمَعْنَى أَنَّهُ تَرَكَ دَارًا يَمْلِكُ سُكْنَاهَا مِلْكًا لَا تَبِعَةَ عَلَيْهِ فِيهِ، فَلَزِمَ أَنْ تَعْتَدَّ الزَّوْجَةُ فِيهِ، أَصْلُ ذَلِكَ إِذَا مَلَكَ رَقَبَتَهَا. الثَّامِنَةُ- وَهَذَا إِذَا كَانَ قَدْ أَدَّى الْكِرَاءَ، وَأَمَّا إِذَا كَانَ لَمْ يُؤَدِّ الْكِرَاءَ فَالَّذِي فِي الْمُدَوَّنَةِ: أَنَّهُ لَا سُكْنَى لَهَا فِي مَالِ الْمَيِّتِ وَإِنْ كَانَ مُوسِرًا، لِأَنَّ حَقَّهَا إِنَّمَا يَتَعَلَّقُ بِمَا يَمْلِكُهُ مِنَ السُّكْنَى مِلْكًا تَامًّا، وَمَا لَمْ يَنْقُدْ عِوَضَهُ لَمْ يَمْلِكْهُ مِلْكًا تَامًّا، وَإِنَّمَا مَلَكَ الْعِوَضَ الَّذِي بِيَدِهِ، وَلَا حَقَّ فِي ذَلِكَ لِلزَّوْجَةِ إِلَّا بِالْمِيرَاثِ دُونَ السُّكْنَى، لِأَنَّ ذَلِكَ مَالٌ وَلَيْسَ بِسُكْنَى. وَرَوَى مُحَمَّدٌ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ الْكِرَاءَ لَازِمٌ لِلْمَيِّتِ فِي مَالِهِ. التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ ﷺ لِلْفُرَيْعَةِ:" امْكُثِي فِي بَيْتِكِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ" يُحْتَمَلُ أَنَّهُ أَمَرَهَا بِذَلِكَ لَمَّا كَانَ زَوْجُهَا قَدْ أَدَّى كِرَاءَ الْمَسْكَنِ، أَوْ كَانَ أُسْكِنَ فِيهِ
ölenin mülkü olduğunda ve mirasçılar bunu satmak istediğinde satılması caiz midir? Ashabımızın cumhurunun benimsediği görüşe göre bu caizdir ve kadının iddeti şart koşulur. İbnü'l-Kâsım dedi ki: 'Çünkü kadın barınma hakkına alacaklılardan daha layıktır.' Muhammed b. el-Hakem ise: 'Satış fasittir; zira kadının hamileliğinden şüphelenilebilir ve böylece iddeti uzayabilir' demiştir. İbnü'l-Kâsım'ın görüşünün gerekçesi şudur: Aslolan selamettir, şüphe ise nadirdir ve bu durum akitlerin fesadına etki etmez. Eğer satış bu şartla gerçekleşir de kadın şüpheye düşerse, Mâlik, Muhammed'in Kitabı'nda şöyle demiştir: 'Şüphe ortadan kalkıncaya kadar kadın oturmaya daha layıktır; bize göre alıcının satışı feshetme veya devam ettirme muhayyerliğine sahip olması ve hiçbir şey talep etmemesi daha sevimlidir, zira o alışılmış iddet şartıyla girmiştir. Şayet satış şüphenin zevali şartıyla yapılmış olsaydı fasit olurdu.' Sahnûn ise şöyle demiştir: 'Şüphe beş yıla kadar uzasa bile alıcının hiçbir itiraz hakkı yoktur; zira o iddet şartıyla girmiştir ve iddet bazen beş yıl olabilir.' Ebû Zeyd de İbnü'l-Kâsım'dan buna benzer bir rivayette bulunmuştur. Yedincisi- Kocanın meskenin aynına (mülkiyetine) değil de sadece intifa/barınma hakkına sahip olması durumunda, Ebû Hanîfe ve eş-Şâfiî'nin hilafına, iddet süresince barınma hakkı kadına aittir. Zira Peygamber aleyhisselâm kocasının meskenin mülkiyetine sahip olmadığını bildiği halde el-Fürey'a'ya: 'Farz kılınan süre sona erinceye kadar evinde kal' buyurmuştur. Evin kadına ait olduğu, bu sebeple ona 'evinde kal' dediği söylenemez; zira Ma'mer'in ez-Zührî'den rivayet ettiğine göre o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e kocasının öldürüldüğünü ve kendisini kendisine ait olmayan bir meskende bıraktığını zikretmiş ve ondan izin istemiştir; hadisi nakletti. Mana yönünden delilimiz ise şudur: Koca, üzerinde hiçbir borç/sorumluluk kalmayacak şekilde barınma hakkına tam olarak sahip olduğu bir ev bırakmıştır; dolayısıyla kocasının evin mülkiyetine sahip olması aslına kıyasla, kadının orada iddet beklemesi zorunlu olmuştur. Sekizincisi- Bu hüküm, kiranın ödenmiş olması halindedir. Kiranın ödenmemiş olması durumuna gelince; el-Müdevvene'de yer alan görüş şudur: Ölen kimse zengin bile olsa kadının onun malından barınma hakkı yoktur. Çünkü kadının hakkı, kocasının tam mülkiyetle sahip olduğu barınma hakkına taalluk eder; karşılığını ödemediği şeyi ise tam mülkiyetle elde etmiş sayılmaz. O ancak elindeki bedele (paraya) malik olmuştur; kadının ise barınma hakkı olarak değil, sadece miras yoluyla onda hakkı vardır, çünkü o bir maldır, barınma hakkı değildir. Muhammed, Mâlik'ten kiranın ölenin malından ödenmesinin zorunlu olduğunu rivayet etmiştir. Dokuzuncusu- Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in el-Fürey'a'ya: 'Farz kılınan süre sona erinceye kadar evinde kal' buyruğunun; kocası meskenin kirasını ödemiş olduğu için yahut vefatına kadar...
إِلَى وَفَاتِهِ، أَوْ أَنَّ أَهْلَ الْمَنْزِلِ أَبَاحُوا لَهَا الْعِدَّةَ فِيهِ بِكِرَاءٍ أَوْ غَيْرِ كِرَاءٍ، أَوْ مَا شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ ذَلِكَ مِمَّا رَأَى بِهِ أَنَّ الْمَقَامَ لَازِمٌ لَهَا فِيهِ حَتَّى تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا. الْعَاشِرَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي الْمَرْأَةِ يَأْتِيهَا نَعْيُ زَوْجِهَا وَهِيَ فِي بَيْتٍ غَيْرِ بَيْتِ زَوْجِهَا، فَأَمَرَهَا بِالرُّجُوعِ إِلَى مَسْكَنِهِ وَقَرَارِهِ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ [﵁]. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَالنَّخَعِيُّ: تَعْتَدُّ حَيْثُ أَتَاهَا الْخَبَرُ، لَا تَبْرَحُ مِنْهُ حَتَّى تَنْقَضِيَ الْعِدَّةُ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: قَوْلُ مَالِكٍ صَحِيحٌ، إِلَّا أَنْ يَكُونَ نَقَلَهَا الزَّوْجُ إِلَى مَكَانٍ فَتَلْزَمُ ذَلِكَ الْمَكَانَ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- وَيَجُوزُ لَهَا أَنْ تَخْرُجَ فِي حَوَائِجِهَا مِنْ وَقْتِ انْتِشَارِ النَّاسِ بُكْرَةً إِلَى وَقْتِ هُدُوئِهِمْ بَعْدَ الْعَتَمَةِ، وَلَا تَبِيتُ إِلَّا فِي ذَلِكَ الْمَنْزِلِ. وَفِي الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" لَا تُحِدَّ امْرَأَةٌ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلَاثٍ إِلَّا عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا، وَلَا تَلْبَسُ ثَوْبًا مَصْبُوغًا إِلَّا ثَوْبَ عَصْبٍ، وَلَا تَكْتَحِلُ، وَلَا تَمَسُّ طِيبًا إِلَّا إِذَا طَهُرَتْ نُبْذَةً مِنْ قُسْطٍ أَوْ أَظْفَارٍ". وَفِي حَدِيثِ أُمِّ حَبِيبَةَ:" لَا يَحِلُّ لِامْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ تُحِدُّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلَاثٍ إِلَّا عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا" الْحَدِيثَ. الْإِحْدَادُ: تَرْكُ الْمَرْأَةِ الزِّينَةَ كُلَّهَا مِنَ اللِّبَاسِ وَالطِّيبِ وَالْحُلِيِّ وَالْكُحْلِ وَالْخِضَابِ بِالْحِنَّاءِ مَا دَامَتْ فِي عِدَّتِهَا، لِأَنَّ الزِّينَةَ دَاعِيَةٌ إِلَى الْأَزْوَاجِ، فَنُهِيَتْ عَنْ ذَلِكَ قَطْعًا لِلذَّرَائِعِ، وَحِمَايَةً لِحُرُمَاتِ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ تُنْتَهَكَ، وَلَيْسَ دَهْنُ الْمَرْأَةِ رَأْسَهَا بالزيت والشيرج من الطيب في شي. يُقَالُ: امْرَأَةٌ حَادٌّ وَمُحِدٌّ. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: وَلَمْ نَعْرِفْ" حَدَّتْ". وَفَاعِلُ" لَا يَحِلُّ" الْمَصْدَرُ الَّذِي يُمْكِنُ صِيَاغَتُهُ مِنْ" تُحِدُّ" مَعَ" أَنْ" الْمُرَادَةِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: الْإِحْدَادُ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- وَصْفُهُ ﵇ الْمَرْأَةَ بِالْإِيمَانِ يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ أَحَدِ الْقَوْلَيْنِ عِنْدَنَا فِي الْكِتَابِيَّةِ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا أَنَّهَا لَا إِحْدَادَ عَلَيْهَا، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ كِنَانَةَ وَابْنِ نَافِعٍ، وَرَوَاهُ أَشْهَبُ عَنْ مَالِكٍ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَرُوِيَ عنه ابن القاسم أن عليها الإحداد
...[kocanın kirayı] vefatına kadar [ödemiş olması] veya ev sahiplerinin kira karşılığında yahut kira almaksızın kadının orada iddet beklemesine izin vermiş olmaları ya da Allah Teâlâ'nın dilediği diğer sebeplerle iddeti bitene kadar kadının orada kalmasının gerekli olduğunu gördüğü durumlara [hamledilir]. Onuncusu: Kocasının ölüm haberi geldiğinde kocasının evinden başka bir evde bulunan kadın hakkında ihtilaf etmişlerdir. Mâlik b. Enes kadına kocasının meskenine ve ikametgâhına dönmesini emretmiştir; bu hüküm Ömer b. Abdilazîz'den [radıyallâhu anh] de rivayet edilmiştir. Saîd b. el-Müseyyeb ve en-Nehaî ise: "Haberin ulaştığı yerde iddet bekler, iddeti bitinceye kadar oradan ayrılmaz" demişlerdir. İbnü'l-Münzir: "Kocası onu bir yere nakletmiş olup da o yerde kalması gerekmesi hali müstesna, Mâlik'in görüşü doğrudur" demiştir. On birincisi: Kadının, sabah insanların etrafa dağılma vaktinden yatsı sonrasındaki sükûnet vaktine kadar ihtiyaçları için dışarı çıkması caizdir; ancak geceyi sadece o evde geçirir. Buhârî ve Müslim'de Ümmü Atıyye'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَا تُحِدَّ امْرَأَةٌ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلَاثٍ إِلَّا عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا، وَلَا تَلْبَسُ ثَوْبًا مَصْبُوغًا إِلَّا ثَوْبَ عَصْبٍ، وَلَا تَكْتَحِلُ، وَلَا تَمَسُّ طِيبًا إِلَّا إِذَا طَهُرَتْ نُبْذَةً مِنْ قُسْطٍ أَوْ أَظْفَارٍ » «Bir kadın, ölen kimse için üç günden fazla yas tutamaz; kocası müstesnadır, onun için dört ay on gün [yas tutar]. Asb kumaşı dışında boyalı elbise giyemez, sürme çekemez ve temizlendiğinde bir parça kust veya ezfâr [tütsüsü kullanması] müstesna koku sürünemez.» Ümmü Habîbe'nin hadisinde ise şöyle buyrulmuştur: « لَا يَحِلُّ لِامْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ تُحِدُّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلَاثٍ إِلَّا عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا » «Allah'a ve âhiret gününe inanan bir kadının, kocası müstesna, ölen kimse için üç günden fazla yas tutması helal değildir; kocası için ise dört ay on gün [yas tutar]...» hadisi[dir]. İhdâd: Kadının iddeti süresince giyim, koku, takı, sürme ve kına ile boyanma gibi her türlü süsü terk etmesidir. Çünkü süslenmek evliliğe davet eder; bu sebeple sedd-i zerâi‘ (kötülüğe giden yolları tıkamak) ve Allah Teâlâ'nın haram kıldığı sınırların çiğnenmesini önlemek amacıyla bundan nehyedilmiştir. Kadının başına zeytinyağı ve susam yağı sürmesi hiçbir şekilde koku [yasağı] kapsamında değildir. [Arapçada] imraetün hâddün ve muhiddün (امْرَأَةٌ حَادٌّ وَمُحِدٌّ) denir. el-Asmaî: "Biz haddet (حَدَّتْ) [şeklinde sülâsî kullanımını] bilmiyoruz" demiştir. « لَا يَحِلُّ » fiilinin faili (öznesi), takdir edilen "en" (أَنْ) edatı ile birlikte "tuhiddu" (تُحِدُّ) fiilinden türetilebilen masdardır; dolayısıyla sanki "el-ihdâd" (الْإِحْدَادُ) demiş gibidir. On ikincisi: [Peygamber] aleyhisselâm'ın kadını imanla nitelemesi, kocası ölen Kitap ehli kadına ihdâdın (yas tutmanın) gerekmediği yönünde mezhebimizdeki iki görüşten birinin doğruluğuna delalet eder. Bu, İbn Kinâne ve İbn Nâfi'in görüşüdür. Eşheb bunu Mâlik'ten rivayet etmiştir. Ebû Hanîfe ve İbnü'l-Münzir de bu görüştedir. İbnü'l-Kâsım ise Mâlik'ten onun da ihdâd yükümlüsü olduğuna dair rivayette bulunmuştur...
، كَالْمُسْلِمَةِ، وَبِهِ قَالَ اللَّيْثُ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ وَعَامَّةُ أَصْحَابِنَا، لِأَنَّهُ حُكْمٌ مِنْ أَحْكَامِ الْعِدَّةِ فَلَزِمَتِ الْكِتَابِيَّةُ لِلْمُسْلِمِ كَلُزُومِ الْمَسْكَنِ وَالْعِدَّةِ. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- وَفِي قَوْلِهِ ﵇:" فَوْقَ ثَلَاثٍ إِلَّا عَلَى زَوْجٍ" دَلِيلٌ عَلَى تَحْرِيمِ إِحْدَادِ الْمُسْلِمَاتِ عَلَى غَيْرِ أَزْوَاجِهِنَّ فَوْقَ ثَلَاثٍ، وَإِبَاحَةُ الْإِحْدَادِ عَلَيْهِمْ ثَلَاثًا تَبْدَأُ بِالْعَدَدِ مِنَ اللَّيْلَةِ الَّتِي تَسْتَقْبِلُهَا إِلَى آخِرِ ثَالِثِهَا، فَإِنْ مَاتَ حَمِيمُهَا فِي بَقِيَّةِ يَوْمٍ أَوْ لَيْلَةٍ أَلْغَتْهُ وَحَسَبَتْ مِنَ اللَّيْلَةِ الْقَابِلَةِ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- هَذَا الْحَدِيثُ بِحُكْمِ عُمُومِهِ يَتَنَاوَلُ الزَّوْجَاتِ كُلَّهُنَّ الْمُتَوَفَّى عَنْهُنَّ أَزْوَاجُهُنَّ، فَيَدْخُلُ فِيهِ الْإِمَاءُ وَالْحَرَائِرُ وَالْكِبَارُ وَالصِّغَارُ، وَهُوَ مَذْهَبُ الْجُمْهُورِ مِنَ الْعُلَمَاءِ. وَذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ إِلَى أَنَّهُ لَا إِحْدَادَ عَلَى أَمَةٍ وَلَا عَلَى صَغِيرَةٍ، حَكَاهُ عَنْهُ الْقَاضِي أَبُو الْوَلِيدِ الْبَاجِيُّ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: أَمَّا الْأَمَةُ الزَّوْجَةُ فَهِيَ دَاخِلَةٌ فِي جُمْلَةِ الْأَزْوَاجِ وَفِي عُمُومِ الْأَخْبَارِ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَبِي ثَوْرٍ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ، وَلَا أَحْفَظُ فِي ذَلِكَ عَنْ أَحَدٍ خِلَافًا، وَلَا أَعْلَمُهُمْ يَخْتَلِفُونَ فِي الْإِحْدَادِ عَلَى أُمِّ الْوَلَدِ إِذَا مَاتَ سَيِّدُهَا، لِأَنَّهَا لَيْسَتْ بِزَوْجَةٍ، وَالْأَحَادِيثُ إِنَّمَا جَاءَتْ فِي الْأَزْوَاجِ. قَالَ الْبَاجِيُّ: الصَّغِيرَةُ إِذَا كَانَتْ مِمَّنْ تَعْقِلُ الْأَمْرَ وَالنَّهْيَ وَتَلْتَزِمُ مَا حُدَّ لَهَا أُمِرَتْ بِذَلِكَ، وَإِنْ كَانَتْ لَا تُدْرِكُ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ لِصِغَرِهَا فَرَوَى ابْنُ مُزَيْنٍ عَنْ عِيسَى يُجَنِّبُهَا أَهْلُهَا جَمِيعَ مَا تَجْتَنِبُهُ الْكَبِيرَةُ، وَذَلِكَ لَازِمٌ لَهَا. وَالدَّلِيلُ عَلَى وُجُوبِ الْإِحْدَادِ عَلَى الصَّغِيرَةِ مَا رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سَأَلَتْهُ امْرَأَةٌ عَنْ بِنْتٍ لَهَا تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا فَاشْتَكَتْ عَيْنَهَا أَفَتُكَحِّلُهَا؟ فَقَالَ النَّبِيَّ ﷺ" لَا" مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلَاثًا، كُلُّ ذَلِكَ يَقُولُ" لَا" وَلَمْ يَسْأَلْ عَنْ سِنِّهَا، وَلَوْ كَانَ الْحُكْمُ يَفْتَرِقُ بِالصِّغَرِ وَالْكِبَرِ لَسَأَلَ عَنْ سِنِّهَا حَتَّى يُبَيِّنَ الْحُكْمَ، وَتَأْخِيرُ الْبَيَانِ فِي مِثْلِ هَذَا لَا يَجُوزُ، وَأَيْضًا فَإِنَّ كُلَّ مَنْ لَزِمَتْهَا الْعِدَّةُ بِالْوَفَاةِ لَزِمَهَا الْإِحْدَادُ كَالْكَبِيرَةِ. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَلَا أَعْلَمُ خِلَافًا أَنَّ الْخِضَابَ دَاخِلٌ فِي جُمْلَةِ الزِّينَةِ الْمَنْهِيِّ عَنْهَا. وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لَهَا لِبَاسُ الثِّيَابِ الْمُصْبَغَةِ وَالْمُعَصْفَرَةِ، إِلَّا مَا صُبِغَ
, tıpkı Müslüman kadın gibidir. Leys, eş-Şâfiî, Ebû Sevr ve ashabımızın geneli de bu görüştedir. Çünkü bu, iddet hükümlerinden bir hükümdür; dolayısıyla mesken ve iddetin gerekmesi gibi Müslüman [bir erkeğin nikâhı altındaki] Kitâbî kadına da gerekir. On üçüncüsü- [Peygamber] aleyhisselâm'ın: « فَوْقَ ثَلَاثٍ إِلَّا عَلَى زَوْجٍ » «Kocası dışında [hiçbir kimseye] üç [günden] fazla [yas tutulmaz]» sözünde, Müslüman kadınların kocaları dışındakiler için üç günden fazla yas tutmalarının (ihdâd) haram olduğuna ve onlar için üç gün yas tutmanın mubah olduğuna delil vardır. Bu saymaya, önündeki geceden başlayıp üçüncüsünün sonuna kadar devam eder. Şayet yakını günün veya gecenin kalan kısmında vefat etmişse, o [kalan] kısmı hesaba katmaz ve gelecek geceden itibaren hesap eder. On dördüncüsü- Bu hadis, umumî hükmü gereğince kocası vefat eden bütün eşleri kapsar; dolayısıyla cariyeler, hürler, yetişkinler ve küçükler de buna dâhildir. Âlimlerin cumhurunun mezhebi de budur. Ebû Hanîfe ise cariyeye ve küçük kıza ihdâd gerekmediği görüşüne gitmiştir; bunu ondan el-Kâdî Ebü'l-Velîd el-Bâcî nakletmiştir. İbnü'l-Münzir der ki: "Nikâhlı cariye kadına gelince; o, eşler (zevcât) kapsamına ve rivayetlerin umumuna dâhildir. Bu; Mâlik, eş-Şâfiî, Ebû Sevr ve re'y ehlinin görüşüdür. Bu hususta kimseden bir hilaf bilmiyorum. Efendisi vefat ettiğinde ümmüveledin yas tutmayacağı hususunda da ihtilaf ettiklerini bilmiyorum; çünkü o eş değildir, hadisler ise sadece eşler hakkında gelmiştir." el-Bâcî dedi ki: "Küçük kız emri ve nehyi anlayacak ve kendisi için belirlenen sınırlara riayet edecek durumda ise buna emredilir. Şayet küçüklüğünden ötürü bunlardan hiçbirini idrak edemeyecek durumda ise, İbn Müzeyn'in Îsâ'dan rivayet ettiğine göre, yetişkin kadının kaçındığı her şeyden ailesi onu uzak tutar ve bu onun için bağlayıcıdır." Küçük kıza ihdâdın vâcip olduğuna delil şudur: Rivayet edildiğine göre bir kadın Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem, kocası vefat eden ve gözünden rahatsızlanan kızı hakkında sorup: "Ona sürme çekebilir mi?" dedi. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem iki veya üç defa: « لَا » «Hayır» buyurdu; her defasında « لَا » «Hayır» dedi ve yaşını sormadı. Şayet hüküm küçüklük ve büyüklüğe göre değişseydi, hükmü açıklamak için yaşını sorardı; zira bu gibi bir durumda beyânın (açıklamanın) geciktirilmesi caiz değildir. Ayrıca vefat sebebiyle iddet beklemesi gereken herkese, yetişkin kadın gibi ihdâd da gerekir. On beşincisi- İbnü'l-Münzir dedi ki: "Kına yakmanın (hıdâb), yasaklanan süslenme kapsamına girdiği hususunda bir ihtilaf bilmiyorum." Kadının boyanmış ve usfur ile sarıya boyanmış elbiseleri giymesinin caiz olmadığı hususunda da icmâ etmişlerdir; ancak boyanmış olan...
بِالسَّوَادِ فَإِنَّهُ رَخَّصَ فِيهِ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ وَمَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ، وَكَرِهَهُ الزُّهْرِيُّ. وَقَالَ الزُّهْرِيُّ: لَا تَلْبَسُ ثَوْبَ عَصْبٍ، وَهُوَ خِلَافُ الْحَدِيثِ. وَفِي الْمُدَوَّنَةِ قَالَ مَالِكٌ: لَا تَلْبَسُ رَقِيقَ عَصْبِ الْيَمَنِ، وَوَسَّعَ فِي غَلِيظِهِ. قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: لِأَنَّ رَقِيقَهُ بِمَنْزِلَةِ الثِّيَابِ الْمُصْبَغَةِ وَتَلْبَسُ رَقِيقَ الثِّيَابِ وَغَلِيظَهُ مِنَ الْحَرِيرِ وَالْكَتَّانِ وَالْقُطْنِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَرَخَّصَ كُلُّ مَنْ أَحْفَظُ عَنْهُ فِي لِبَاسِ الْبَيَاضِ، قَالَ الْقَاضِي عِيَاضٌ: ذَهَبَ الشَّافِعِيُّ إِلَى أَنَّ كُلَّ صَبْغٍ كَانَ زِينَةً لَا تَمَسُّهُ الْحَادُّ رَقِيقًا كَانَ أَوْ غَلِيظًا. وَنَحْوُهُ لِلْقَاضِي عَبْدِ الْوَهَّابِ قَالَ: كُلُّ مَا كَانَ مِنَ الْأَلْوَانِ تَتَزَيَّنُ بِهِ النِّسَاءُ لِأَزْوَاجِهِنَّ فَلْتَمْتَنِعْ مِنْهُ الْحَادُّ. وَمَنَعَ بَعْضُ، مَشَايِخِنَا الْمُتَأَخِّرِينَ جَيِّدَ الْبَيَاضِ الَّذِي يُتَزَيَّنُ بِهِ، وَكَذَلِكَ الرَّفِيعَ مِنَ السَّوَادِ. وَرَوَى ابْنُ الْمَوَّازِ عَنْ مَالِكٍ: لَا تَلْبَسُ حُلِيًّا وَإِنْ كَانَ حَدِيدًا، وَفِي الْجُمْلَةِ أَنَّ كُلَّ مَا تَلْبَسُهُ الْمَرْأَةُ عَلَى وَجْهِ مَا يُسْتَعْمَلُ عَلَيْهِ الْحُلِيُّ مِنَ التَّجَمُّلِ فَلَا تَلْبَسْهُ الْحَادُّ. وَلَمْ يَنُصَّ أَصْحَابُنَا عَلَى الْجَوَاهِرِ وَالْيَوَاقِيتِ وَالزُّمُرُّدِ وَهُوَ دَاخِلٌ فِي مَعْنَى الْحُلِيِّ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- وَأَجْمَعَ النَّاسُ عَلَى وُجُوبِ الْإِحْدَادِ عَلَى الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا، إِلَّا الْحَسَنَ فَإِنَّهُ قَالَ: لَيْسَ بِوَاجِبٍ، وَاحْتَجَّ بِمَا رَوَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَدَّادِ بْنِ الْهَادِ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ عُمَيْسٍ قَالَتْ: لَمَّا أُصِيبَ جَعْفَرُ بْنُ أَبِي طَالِبٍ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" تَسَلَّبِي ثَلَاثًا ثُمَّ اصْنَعِي مَا شِئْتِ". قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: كَانَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ أَهْلِ الْعِلْمِ لَا يَرَى الْإِحْدَادَ، وَقَالَ: الْمُطَلَّقَةُ ثَلَاثًا وَالْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا تَكْتَحِلَانِ وَتَخْتَضِبَانِ وَتَصْنَعَانِ مَا شَاءَا. وَقَدْ ثَبَتَتِ الْأَخْبَارُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ بِالْإِحْدَادِ، وَلَيْسَ لِأَحَدٍ بَلَغَتْهُ إِلَّا التَّسْلِيمُ، وَلَعَلَّ الْحَسَنَ لَمْ تَبْلُغْهُ، أَوْ بَلَغَتْهُ فَتَأَوَّلَهَا بِحَدِيثِ أَسْمَاءَ بِنْتِ عُمَيْسٍ أَنَّهَا اسْتَأْذَنَتِ النَّبِيَّ ﷺ أَنْ تُحِدَّ عَلَى جَعْفَرٍ وَهَى امْرَأَتُهُ، فَأَذِنَ لَهَا ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ثُمَّ بَعَثَ إِلَيْهَا بَعْدَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ أَنْ تَطَهَّرِي وَاكْتَحِلِي. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَقَدْ دَفَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ هَذَا الْحَدِيثَ بِوُجُوهٍ، وَكَانَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ يَقُولُ: هَذَا الشاذ من الحديث لا يؤخذ به، وقال إسحاق.
Siyaha gelince; Urve b. ez-Zübeyr, Mâlik ve eş-Şâfiî buna ruhsat vermiş, ez-Zührî ise mekruh görmüştür. ez-Zührî şöyle demiştir: "Asb (Yemen kumaşı) elbise giymez." Bu ise hadise aykırıdır. el-Müdevvene'de Mâlik şöyle demiştir: "Yemen'in ince asb kumaşını giymez", kalınında ise genişlik tanımıştır. İbnü'l-Kâsım şöyle demiştir: Çünkü incesi boyanmış elbiseler mesabesindedir; ipek, keten ve pamuktan olan ince ve kalın elbiseleri ise giyer. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Kendisinden [ilim] naklettiğim herkes beyaz giymeye ruhsat vermiştir. Kâdî İyâz şöyle demiştir: eş-Şâfiî, süs niteliğinde olan her boyaya -ince olsun kalın olsun- ihdaddaki kadının dokunmayacağı (bunu giymeyeceği) görüşüne gitmiştir. Benzeri bir görüş Kâdî Abdülvehhâb'a da aittir; o şöyle demiştir: Kadınların kocalarına süslendikleri her türlü renkten ihdaddaki kadın kaçınmalıdır. Son dönem meşâyihimizden bazıları süslenilen kaliteli beyazı ve aynı şekilde siyahın gösterişlisini yasaklamıştır. İbnü'l-Mevvâz'ın Mâlik'ten rivayet ettiğine göre: Demir dahi olsa ziynet takmaz. Hülasa, kadının süslenmek amacıyla ziynetin kullanıldığı tarzda taktığı her şeyi ihdaddaki kadın takmaz. Ashabımız mücevher, yakut ve zümrüdü açıkça belirtmemişlerdir; oysa bunlar da ziynet manasına dâhildir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. On altıncısı- Hasan [el-Basrî] hariç insanlar (ulema), kocası vefat eden kadına ihdadın vacip olduğu hususunda icmâ etmiştir. Zira o: "Vacip değildir" demiş ve Abdullah b. Şeddâd b. el-Hâd'ın Esmâ bint Umeys'ten rivayet ettiği şu hadisi delil getirmiştir: Esmâ dedi ki: Câfer b. Ebî Tâlib şehit edildiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana şöyle buyurdu: « تَسَلَّبِي ثَلَاثًا ثُمَّ اصْنَعِي مَا شِئْتِ » «Üç [gün] yas elbisesi giy, sonra dilediğini yap.» İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Bütün ilim ehli arasında sadece Hasan el-Basrî ihdadı [gerekli] görmezdi ve şöyle derdi: "Üç talakla boşanmış kadın ile kocası vefat etmiş kadın sürme çekerler, kına yakarlar ve dilediklerini yaparlar." Oysa Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den ihdad konusunda hadisler sabit olmuştur; bu rivayetler kime ulaştıysa teslim olmaktan başka [seçeneği] yoktur. Muhtemelen Hasan'a bu rivayetler ulaşmamıştır veya ulaşmış da bunları Esmâ bint Umeys'in, hanımı olduğu Câfer için ihdadda bulunmak üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istemesi, onun da kendisine üç gün izin verip üç gün sonra "Temizlen ve sürme çek" diye haber göndermesi hadisiyle tevil etmiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: İlim ehli bu hadisi çeşitli vechelerle reddetmiştir. Ahmed b. Hanbel şöyle derdi: "Hadisten şaz olan bu rivayetle amel edilmez." İshak da [şöyle] demiştir...
السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- ذَهَبَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ إِلَى أَنْ لَا إِحْدَادَ عَلَى مُطَلَّقَةٍ رَجْعِيَّةً كَانَتْ أَوْ بَائِنَةً وَاحِدَةً أَوْ أَكْثَرَ، وَهُوَ قَوْلُ رَبِيعَةَ وَعَطَاءٍ. وَذَهَبَ الْكُوفِيُّونَ: أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَالثَّوْرِيُّ وَالْحَسَنُ بْنُ حَيٍّ وَأَبُو ثَوْرٍ وَأَبُو عُبَيْدٍ إِلَى أَنَّ الْمُطَلَّقَةَ ثَلَاثًا عَلَيْهَا الْإِحْدَادُ، وَهُوَ قول سعيد ابن الْمُسَيَّبِ وَسُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ وَابْنِ سِيرِينَ وَالْحَكَمِ بْنِ عُيَيْنَةَ. قَالَ الْحَكَمُ: هُوَ عَلَيْهَا أَوْكَدُ وَأَشَدُّ مِنْهُ عَلَى الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا، وَمِنْ جِهَةِ الْمَعْنَى أَنَّهُمَا جَمِيعًا فِي عِدَّةٍ يُحْفَظُ بِهَا النَّسَبُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ: الِاحْتِيَاطُ أَنْ تَتَّقِيَ الْمُطَلَّقَةُ الزِّينَةَ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَفِي قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ:" لَا يَحِلُّ لِامْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ تُحِدَّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلَاثٍ إِلَّا عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا" دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمُطَلَّقَةَ ثَلَاثًا وَالْمُطْلِّقُ حَيٌّ لَا إِحْدَادَ عَلَيْهَا. الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ- أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ مَنْ طَلَّقَ زَوْجَتَهُ طَلَاقًا يَمْلِكُ رَجْعَتَهَا ثُمَّ تُوُفِّيَ قَبْلَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ أَنَّ عَلَيْهَا عِدَّةَ الْوَفَاةِ وَتَرِثُهُ. وَاخْتَلَفُوا فِي عِدَّةِ الْمُطَلَّقَةِ ثَلَاثًا فِي الْمَرَضِ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ تَعْتَدُّ عِدَّةَ الطَّلَاقِ، هَذَا قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَيَعْقُوبَ وَأَبِي عُبَيْدٍ وَأَبِي ثَوْرٍ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَبِهِ نَقُولُ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ عِدَّةَ الْمُطَلَّقَاتِ الْأَقْرَاءَ، وَقَدْ أَجْمَعُوا عَلَى الْمُطَلَّقَةِ ثَلَاثًا لَوْ مَاتَتْ لَمْ يَرِثْهَا الْمُطَلِّقُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهَا غَيْرُ زَوْجَةٍ، وَإِذَا كَانَتْ غَيْرَ زَوْجَةٍ فَهُوَ غَيْرُ زَوْجٍ لَهَا. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ: تَعْتَدُّ بِأَقْصَى الْعِدَّتَيْنِ. وَقَالَ النُّعْمَانُ وَمُحَمَّدٌ: عَلَيْهَا أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرٌ تَسْتَكْمِلُ فِي ذَلِكَ ثَلَاثَ حِيَضٍ. التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ- وَاخْتَلَفُوا فِي الْمَرْأَةِ يَبْلُغُهَا وَفَاةُ زَوْجِهَا أَوْ طَلَاقُهُ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: الْعِدَّةُ فِي الطَّلَاقِ وَالْوَفَاةِ مِنْ يَوْمِ يَمُوتُ أَوْ يُطَلِّقُ، هَذَا قَوْلُ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَبِهِ قَالَ مَسْرُوقٌ وَعَطَاءٌ وَجَمَاعَةٌ مِنَ التَّابِعِينَ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو عُبَيْدٍ وَالثَّوْرِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ. وَفِيهِ قَوْلٌ ثَانٍ وَهُوَ أَنَّ عِدَّتَهَا مِنْ يَوْمِ يَبْلُغُهَا الْخَبَرُ، رُوِيَ هَذَا الْقَوْلُ عَنْ عَلِيٍّ، وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَقَتَادَةُ وَعَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ وجلاس بن الْعَزِيزِ: إِنْ قَامَتْ بَيِّنَةٌ فَعِدَّتُهَا مِنْ يَوْمِ عَمْرٍو. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَعُمَرُ بْنُ عبد مَاتَ أَوْ طَلَّقَ، وَإِنْ لَمْ تَقُمْ بَيِّنَةٌ فَمِنْ يَوْمِ يَأْتِيهَا الْخَبَرُ، وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ
On yedincisi- Mâlik ve eş-Şâfiî, ric'î olsun bâin olsun, bir veya daha fazla talakla boşanmış kadın için ihdad olmadığı görüşüne gitmişlerdir; bu Rebîa ve Atâ'nın da kavlidir. Kûfeliler; Ebû Hanîfe ve ashabı, es-Sevrî, el-Hasan b. Hayy, Ebû Sevr ve Ebû Ubeyd ise üç talakla boşanmış kadına ihdadın gerekli olduğu görüşüne gitmişlerdir; bu Saîd b. el-Müseyyeb, Süleymân b. Yesâr, İbn Sîrîn ve el-Hakem b. Uyeyne'nin kavlidir. el-Hakem dedi ki: 'İhdad, boşanmış kadına kocası ölen kadından daha tekitli ve daha şiddetlidir.' Mana cihetinden ise: Her ikisi de nesebin korunduğu bir iddet içindedirler. eş-Şâfiî, Ahmed ve İshâk dediler ki: İhtiyat olan, boşanmış kadının süsten sakınmasıdır. İbnü'l-Münzir dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: 'Allah'a ve ahiret gününe iman eden bir kadının bir ölü için üç günden fazla yas tutması helal değildir; ancak kocası için dört ay on gün müstesnadır' kavlinde, boşayan hayatta iken üç talakla boşanmış kadına ihdadın gerekmediğine delil vardır. On sekizincisi- İlim ehli icma etmiştir ki: Karısını dönüş hakkı olan bir talakla boşayıp da iddeti bitmeden vefat eden kimsenin karısına vefat iddeti gerekir ve kadın ona varis olur. Hastalık esnasında üç talakla boşanmış kadının iddeti hususunda ise ihtilaf ettiler; bir grup talak iddeti bekler dedi; bu Mâlik, eş-Şâfiî, Ya'kûb, Ebû Ubeyd ve Ebû Sevr'in kavlidir. İbnü'l-Münzir dedi ki: 'Biz de bu görüşü söylüyoruz; zira Yüce Allah boşanmış kadınların iddetini kurû' (hayızlar/temizlikler) kılmıştır. Üç talakla boşanan kadın vefat etse boşayanın ona varis olamayacağı hususunda icma etmişlerdir; çünkü o artık zevce değildir ve zevce olmayınca adam da onun kocası değildir.' es-Sevrî: 'İki iddetin en uzununu bekler' dedi. en-Nu'mân ve Muhammed ise: 'Ona dört ay on gün gerekir, bu süre içinde üç hayzı tamamlar' dediler. On dokuzuncusu- Kocasının vefat veya boşanma haberi kendisine ulaşan kadın hakkında ihtilaf ettiler. Bir grup dedi ki: Boşanmada ve vefatta iddet, kocasının öldüğü veya boşadığı günden itibaren başlar; bu İbn Ömer, İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs'ın kavlidir. Mesrûk, Atâ ve tabiinden bir cemaat de bu görüşü benimsemiş olup Mâlik, eş-Şâfiî, Ahmed, İshâk, Ebû Ubeyd, es-Sevrî, Ebû Sevr, re'y ashabı ve İbnü'l-Münzir bu görüşe gitmişlerdir. Bu hususta ikinci bir görüş daha vardır ki o da iddetinin haberin kendisine ulaştığı günden itibaren başladığıdır; bu görüş Ali'den rivayet edilmiş olup el-Hasan el-Basrî, Katâde, Atâ el-Horasânî ve Cülâs b. Amr da bunu benimsemiştir. Saîd b. el-Müseyyeb ve Ömer b. Abdilazîz ise şöyle demiştir: 'Eğer beyyine (delil) ikame edilirse iddeti öldüğü veya boşadığı günden itibarendir; şayet beyyine ikame edilmezse haberin geldiği günden itibarendir.' Sahih olan birinci görüştür;
لِأَنَّهُ تَعَالَى عَلَّقَ الْعِدَّةَ بِالْوَفَاةِ أَوِ الطَّلَاقِ، ولأنها لو علمت بموته فتركت الإحداد أنقصت الْعِدَّةُ، فَإِذَا تَرَكَتْهُ مَعَ عَدَمِ الْعِلْمِ فَهُوَ أَهْوَنُ، أَلَا تَرَى أَنَّ الصَّغِيرَةَ تَنْقَضِي عِدَّتُهَا وَلَا إِحْدَادَ عَلَيْهَا. وَأَيْضًا فَقَدْ أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّهَا لَوْ كَانَتْ. حَامِلًا لَا تَعْلَمُ طَلَاقَ الزَّوْجِ أَوْ وَفَاتَهُ ثُمَّ وَضَعَتْ حَمْلَهَا أَنَّ عِدَّتَهَا مُنْقَضِيَةٌ. وَلَا فَرْقَ بَيْنَ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ وَبَيْنَ الْمَسْأَلَةِ الْمُخْتَلَفِ فِيهَا. وَوَجْهُ مَنْ قَالَ بِالْعِدَّةِ مِنْ يَوْمِ يَبْلُغُهَا الْخَبَرُ، أَنَّ الْعِدَّةَ عِبَادَةٌ بِتَرْكِ الزِّينَةِ وَذَلِكَ لَا يَصِحُّ إِلَّا بِقَصْدٍ وَنِيَّةٍ، وَالْقَصْدُ لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْدَ الْعِلْمِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْمُوفِيَةُ عِشْرِينَ- عِدَّةُ الْوَفَاةِ تَلْزَمُ الْحُرَّةَ وَالْأَمَةَ وَالصَّغِيرَةَ وَالْكَبِيرَةَ وَالَّتِي لَمْ تَبْلُغِ الْمَحِيضَ، وَالَّتِي حَاضَتْ وَالْيَائِسَةَ مِنَ الْمَحِيضِ وَالْكِتَابِيَّةَ دُخِلَ بِهَا أَوْ لَمْ يُدْخَلْ بِهَا إِذَا كَانَتْ غَيْرَ حَامِلٍ-[وَعِدَّةُ جَمِيعِهِنَّ إِلَّا الْأَمَةَ] أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشَرَةُ أَيَّامٍ، لِعُمُومِ الْآيَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً". وَعِدَّةُ الْأَمَةِ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا شَهْرَانِ وَخَمْسُ لَيَالٍ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: نِصْفُ عِدَّةِ الْحُرَّةِ إِجْمَاعًا، إِلَّا مَا يُحْكَى عَنِ الْأَصَمِّ فَإِنَّهُ سَوَّى فِيهَا بَيْنَ الْحُرَّةِ وَالْأَمَةِ وَقَدْ سَبَقَهُ الْإِجْمَاعُ، لَكِنْ لِصَمَمِهِ لَمْ يَسْمَعْ. قَالَ الْبَاجِيُّ: وَلَا نَعْلَمُ فِي ذَلِكَ خِلَافًا إِلَّا مَا يُرْوَى عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، وَلَيْسَ بِالثَّابِتِ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: عِدَّتُهَا عِدَّةُ الْحُرَّةِ. قُلْتُ: قَوْلُ الْأَصَمِّ صَحِيحٌ مِنْ حَيْثُ النَّظَرِ، فَإِنَّ الْآيَاتِ الْوَارِدَةَ فِي عِدَّةِ الْوَفَاةِ وَالطَّلَاقِ بِالْأَشْهُرِ وَالْأَقْرَاءِ عَامَّةٌ فِي حَقِّ الْأَمَةِ وَالْحُرَّةِ، فَعِدَّةُ الْحُرَّةِ وَالْأَمَةِ سَوَاءٌ عَلَى هَذَا النَّظَرِ، فَإِنَّ الْعُمُومَاتِ لَا فَصْلَ فِيهَا بَيْنَ الْحُرَّةِ وَالْأَمَةِ، وَكَمَا اسْتَوَتِ الْأَمَةُ وَالْحُرَّةُ فِي النِّكَاحِ فَكَذَلِكَ تَسْتَوِي مَعَهَا فِي الْعِدَّةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ الكتابية تعتد بثلاث حيض إذ بها يَبْرَأُ الرَّحِمُ، وَهَذَا مِنْهُ فَاسِدٌ جِدًّا، لِأَنَّهُ أَخْرَجَهَا مِنْ عُمُومِ آيَةِ الْوَفَاةِ وَهِيَ مِنْهَا، وَأَدْخَلَهَا فِي عُمُومِ آيَةِ الطَّلَاقِ وَلَيْسَتْ مِنْهَا. قُلْتُ: وَعَلَيْهِ بِنَاءُ مَا فِي الْمُدَوَّنَةِ لَا عِدَّةَ عَلَيْهَا إِنْ كَانَتْ غَيْرَ مَدْخُولٍ بِهَا
çünkü Yüce Allah iddeti vefata veya talaka bağlamıştır. Hem kadın ölümünü bilip de ihdadı terk etseydi iddeti noksanlaşmış olurdu; dolayısıyla bilgisizlikle terk ettiğinde [iddetin geçerli olması] daha evladır. Görmez misin ki küçük kızın iddeti biter de ona ihdad gerekmez. Ayrıca ulema, kocasının boşamış veya vefat etmiş olduğunu bilmeyen hamile bir kadın doğum yaptığı takdirde iddetinin biteceği hususunda icma etmişlerdir. Bu mesele ile ihtilaflı mesele arasında bir fark yoktur. İddetin haberin ulaştığı günden başlayacağını söyleyenin gerekçesi şudur: İddet süsü terk etmekle yapılan bir ibadettir ve bu da ancak bir kasıt ve niyetle sahih olur, kasıt ise ancak bilgiden sonra gerçekleşir. Doğrusunu Allah bilir. Yirmincisi- Vefat iddeti hür, cariye, küçük, büyük, henüz hayız görmemiş, hayız görmüş, hayızdan kesilmiş ve Kitap ehli olan kadınlara, hamile olmadıkları takdirde gerdeğe girilmiş olsun veya girilmemiş olsun lazımdır; Yüce Allah'ın: { يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً } “Kendi başlarına dört ay on gün beklerler” kavlindeki ayetin umumiyeti gereğince cariye müstesna hepsinin iddeti dört ay on gündür. Kocası vefat eden cariyenin iddeti ise iki ay beş gecedir. İbnü'l-Arabî dedi ki: 'el-Esam'dan nakledilen hariç, icma ile hür kadının iddetinin yarısıdır. el-Esam ise bu konuda hür ile cariyeyi eşit saymıştır; oysa icma ondan önce gerçekleşmişti, fakat sağırlığından ötürü bunu işitmemiştir.' el-Bâcî dedi ki: 'İbn Sîrîn'den rivayet edilen dışında bu hususta bir hilaf bilmiyoruz; onun 'iddeti hür kadının iddeti gibidir' dediği de sabit değildir.' Derim ki: Kıyas ve nazar bakımından el-Esam'ın sözü doğrudur; zira vefat ve talak iddetinde aylarla ve kurû' ile gelen ayetler cariye ve hür hakkında umumidir. Bu nazar açısından hür ile cariyenin iddeti eşittir; zira umum lafızlarda hür ile cariye arasında bir ayrım yoktur. Cariye nikah konusunda hür kadın ile nasıl eşit olduysa, iddet hususunda da onunla eşit olur. Doğrusunu Allah bilir. İbnü'l-Arabî dedi ki: Mâlik'ten Kitap ehli kadının, rahmin beraeti onunla anlaşıldığı için üç hayızla iddet bekleyeceği rivayet edilmiştir; bu ondan çok fasit bir rivayettir, çünkü kadını dahil olduğu vefat ayetinin umumundan çıkarmış ve dahil olmadığı talak ayetinin umumuna sokmuştur. Derim ki: el-Müdevvene'de yer alan, gerdeğe girilmemişse ona iddet gerekmediği hükmü buna dayanır;
، لِأَنَّهُ قَدْ عُلِمَ بَرَاءَةُ رَحِمَهَا، هَذَا يَقْتَضِي أَنْ تَتَزَوَّجَ مُسْلِمًا أَوْ غَيْرَهُ إِثْرَ وَفَاتِهِ، لِأَنَّهُ إِذَا لَمْ يَكُنْ عَلَيْهَا عِدَّةٌ لِلْوَفَاةِ ولا استبراء للدخول فقد حلت للأزواج.
, çünkü rahminin boş [çocuktan arınmış] olduğu bilinmiştir. Bu durum, [kadının kocasının] vefatının hemen ardından bir Müslümanla veya başkasıyla evlenebilmesini gerektirir; zira kendisi için ne vefat iddeti ne de zifaf sebebiyle istibrâ söz konusu olmadığında artık [başka] erkeklere helal olmuştur.
الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَاخْتَلَفُوا فِي عِدَّةِ أُمِّ الْوَلَدِ إِذَا تُوُفِّيَ عَنْهَا سَيِّدُهَا، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: عِدَّتُهَا أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرٌ، قَالَهُ جَمَاعَةٌ مِنَ التَّابِعِينَ مِنْهُمْ سَعِيدٌ وَالزُّهْرِيُّ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَغَيْرُهُمْ، وَبِهِ قَالَ الْأَوْزَاعِيُّ وَإِسْحَاقُ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ وَالدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ ذُؤَيْبٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ قَالَ: لَا تُلَبِّسُوا عَلَيْنَا سُنَّةَ نَبِيِّنَا ﷺ، عِدَّةُ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرٌ، يَعْنِي فِي أُمِّ الْوَلَدِ، لَفْظُ أَبِي دَاوُدَ. وَقَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: مَوْقُوفٌ. وَهُوَ الصَّوَابُ، وَهُوَ مُرْسَلٌ لِأَنَّ قَبِيصَةَ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عَمْرٍو. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَضَعَّفَ أَحْمَدُ وَأَبُو عُبَيْدٍ هَذَا الْحَدِيثَ. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ عِدَّتَهَا ثَلَاثُ حِيَضٍ، وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ وَإِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ وَسُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ، قَالُوا: لِأَنَّهَا عِدَّةٌ تَجِبُ فِي حَالِ الْحُرِّيَّةِ، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ عِدَّةً كَامِلَةً، أَصْلُهُ عِدَّةُ الْحُرَّةِ. وَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَأَبُو ثَوْرٍ: عِدَّتُهَا حَيْضَةٌ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عُمَرَ. وَرُوِيَ عَنْ طَاوُسٍ أَنَّ عِدَّتَهَا نِصْفُ عِدَّةِ الْحُرَّةِ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا، وَبِهِ قَالَ قَتَادَةُ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَبِقَوْلِ ابْنِ عُمَرَ أَقُولُ، لِأَنَّهُ الْأَقَلُّ مِمَّا قِيلَ فِيهِ وَلَيْسَ فِيهِ سُنَّةٌ تُتَّبَعُ وَلَا إِجْمَاعٌ يُعْتَمَدُ عَلَيْهِ. وَذِكْرُ اخْتِلَافِهِمْ فِي عِدَّتِهَا فِي الْعِتْقِ كَهُوَ فِي الْوَفَاةِ سَوَاءٌ، إِلَّا أَنَّ الْأَوْزَاعِيَّ جَعَلَ عِدَّتَهَا فِي الْعِتْقِ ثَلَاثَ حِيَضٍ. قُلْتُ: أَصَحُّ هَذِهِ الْأَقْوَالِ قَوْلُ مَالِكٍ، لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَالَ:" وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ" فَشَرَطَ فِي تَرَبُّصِ الْأَقْرَاءِ أَنْ يَكُونَ عَنْ طَلَاقٍ، فَانْتَفَى بِذَلِكَ أَنْ يَكُونَ عَنْ غَيْرِهِ. وَقَالَ:" وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً" فَعَلَّقَ وُجُوبَ ذَلِكَ بِكَوْنِ الْمُتَرَبِّصَةِ زَوْجَةً، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْأَمَةَ بِخِلَافِهَا. وَأَيْضًا فَإِنَّ هَذِهِ أَمَةٌ مَوْطُوءَةٌ بِمِلْكِ الْيَمِينِ فَكَانَ اسْتِبْرَاؤُهَا بِحَيْضَةٍ، أَصْلُ ذَلِكَ الْأَمَةُ. الثَّانِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَهَلْ عِدَّةُ أُمِّ الْوَلَدِ اسْتِبْرَاءٌ مَحْضٌ أَوْ عِدَّةٌ، فَالَّذِي ذَكَرَهُ أَبُو مُحَمَّدٍ فِي مَعُونَتِهِ أَنَّ الْحَيْضَةَ اسْتِبْرَاءٌ وَلَيْسَتْ بِعِدَّةٍ. وَفِي الْمُدَوَّنَةِ أَنَّ أُمَّ الْوَلَدِ عَلَيْهَا الْعِدَّةُ، وَأَنَّ عِدَّتَهَا حَيْضَةٌ كَعِدَّةِ الْحُرَّةِ ثَلَاثِ حِيَضٍ. وَفَائِدَةُ الْخِلَافِ أَنَّا إِذَا قُلْنَا هِيَ عدة فقد
Yirmi birincisi- Efendisi ölen ümmüveledin (çocuk doğuran cariyenin) iddeti hususunda ihtilaf ettiler. Bir grup dedi ki: İddeti dört ay on gündür; bunu tabiinden Saîd, ez-Zührî, el-Hasan el-Basrî ve diğerlerinden oluşan bir cemaat söylemiş, el-Evzâî ve İshâk da bu görüşü benimsemiştir. Ebû Dâvûd ve ed-Dârekutnî, Kabîsa b. Züeyb'den, o da Amr b. el-Âs'tan rivayet ettiğine göre Amr şöyle demiştir: 'Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetini bize karıştırmayın; kocası ölen kadının iddeti dört ay on gündür' -yani ümmüveled hakkında demiştir; Ebû Dâvûd'un lafzı böyledir-. ed-Dârekutnî: 'Mevkuftur' demiştir; doğru olan da budur ve bu mürseldir, çünkü Kabîsa, Amr'dan işitmemiştir. İbnü'l-Münzir dedi ki: 'Ahmed ve Ebû Ubeyd bu hadisi zayıf saymışlardır.' Ali ve İbn Mes'ûd'dan onun iddetinin üç hayız olduğu rivayet edilmiştir; bu Atâ, İbrâhim en-Nehaî, Süfyân es-Sevrî ve re'y ashabının kavlidir. Dediler ki: 'Çünkü bu, hürriyet halinde vacip olan bir iddettir; dolayısıyla hür kadının iddeti aslına kıyasla tam bir iddet olması vacip olmuştur.' Mâlik, eş-Şâfiî, Ahmed ve Ebû Sevr ise: 'İddeti bir hayızdır' dediler; bu İbn Ömer'in kavlidir. Tâvûs'tan, iddetinin kocası ölen hür kadının iddetinin yarısı olduğu rivayet edilmiştir; Katâde de bu görüşü benimsemiştir. İbnü'l-Münzir dedi ki: 'Ben İbn Ömer'in kavlini söylüyorum; çünkü bu, hakkında söylenenlerin en azıdır ve bu konuda ne uyulacak bir sünnet ne de dayanak yapılacak bir icma vardır.' Azat edilme halindeki iddetine dair ihtilafları da tıpkı vefattaki gibidir; şu kadar var ki el-Evzâî azattaki iddetini üç hayız kılmıştır. Derim ki: Bu görüşlerin en sahihi Mâlik'in kavlidir; zira Yüce Allah: { وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ } “Boşanmış kadınlar kendi başlarına üç kurû' (üç hayız veya temizlik süresi) beklerler” buyurmuş ve kurû' ile beklemeyi boşanma şartına bağlamıştır; böylece boşanma dışındaki durumlarda bu nefyedilmiştir. Yine O: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً } “İçinizden ölüp de geride eşler bırakanların hanımları, kendi başlarına dört ay on gün beklerler” buyurarak bu vacipliği bekleyen kadının 'zevce' olması şartına bağlamıştır; bu da cariyenin bunun hilafına olduğuna delalet eder. Ayrıca bu, mülk-i yemîn (cariye mülkiyeti) ile cinsel ilişkide bulunulmuş bir cariye olduğundan istibrâsı bir hayız ile olur; bunun aslı da cariyedir. Yirmi ikincisi- Bu sabit olduğuna göre, ümmüveledin iddeti sırf bir istibrâ mıdır yoksa bir iddet midir? Ebû Muhammed'in el-Maûne adlı eserinde zikrettiğine göre bir hayız istibrâdır, iddet değildir. el-Müdevvene'de ise ümmüvelde iddetin lazım olduğu ve hür kadının iddetinin üç hayız olması gibi onun iddetinin de bir hayız olduğu yer almaktadır. İhtilafın faydası şudur: Biz buna iddet dersek,
قَالَ مَالِكٌ: لَا أُحِبُّ أَنْ تُوَاعِدَ أَحَدًا يَنْكِحُهَا حَتَّى تَحِيضَ حَيْضَةً. قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: وَبَلَغَنِي عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: لَا تَبِيتُ إِلَّا فِي بَيْتِهَا، فَأَثْبَتَ لِمُدَّةِ اسْتِبْرَائِهَا حُكْمَ الْعِدَّةِ. الثَّالِثَةُ وَالْعِشْرُونَ- أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ نَفَقَةَ الْمُطَلَّقَةِ ثَلَاثًا أَوْ مُطَلَّقَةٍ لِلزَّوْجِ عَلَيْهَا رَجْعَةٌ وَهِيَ حَامِلٌ وَاجِبَةٌ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِنْ كُنَّ أُولاتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَيْهِنَّ حَتَّى يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ ". وَاخْتَلَفُوا فِي وُجُوبِ نَفَقَةِ الْحَامِلِ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: لَا نَفَقَةَ لَهَا، كَذَلِكَ قَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَعَطَاءٌ وَالْحَسَنُ وَعِكْرِمَةُ وَعَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ يَعْلَى وَيَحْيَى الْأَنْصَارِيُّ وَرَبِيعَةُ وَمَالِكٌ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ، وَحَكَى أَبُو عُبَيْدٍ ذَلِكَ عَنْ أَصْحَابِ الرَّأْيِ. وَفِيهِ قَوْلٌ ثَانٍ وَهُوَ أَنَّ لَهَا النَّفَقَةَ مِنْ جَمِيعِ الْمَالِ، وَرُوِيَ هَذَا الْقَوْلُ عَنْ عَلِيٍّ وَعَبْدِ اللَّهِ وَبِهِ قَالَ ابْنُ عُمَرَ وَشُرَيْحٌ وَابْنُ سِيرِينَ وَالشَّعْبِيُّ وَأَبُو الْعَالِيَةِ وَالنَّخَعِيُّ وَجُلَاسُ بْنُ عَمْرٍو وَحَمَّادُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ وَأَيُّوبُ السِّخْتِيَانِيُّ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَأَبُو عُبَيْدٍ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَبِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ أَقُولُ، لِأَنَّهُمْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ نَفَقَةَ كُلِّ مَنْ كَانَ يُجْبَرُ عَلَى نَفَقَتِهِ وَهُوَ حَيٌّ مِثْلُ أَوْلَادِهِ الْأَطْفَالِ وَزَوْجَتِهِ وَوَالِدَيْهِ تَسْقُطُ عَنْهُ، فَكَذَلِكَ تَسْقُطُ عَنْهُ نَفَقَةُ الْحَامِلِ مِنْ أَزْوَاجِهِ. وَقَالَ الْقَاضِي أَبُو مُحَمَّدٍ: لِأَنَّ نَفَقَةَ الْحَمْلِ لَيْسَتْ بِدَيْنٍ ثَابِتٍ فَتَتَعَلَّقُ بِمَالِهِ بَعْدَ مَوْتِهِ، بِدَلِيلِ أَنَّهَا تَسْقُطُ عَنْهُ بِالْإِعْسَارِ فَبِأَنْ تَسْقُطَ بِالْمَوْتِ أَوْلَى وَأَحْرَى. الرَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً) اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْأَرْبَعَةِ الْأَشْهُرِ وَالْعَشْرِ الَّتِي جَعَلَهَا اللَّهُ مِيقَاتًا لِعِدَّةِ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا، هَلْ تَحْتَاجُ فِيهَا إِلَى حَيْضَةٍ أَمْ لَا، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا تَبْرَأُ إِذَا كَانَتْ مِمَّنْ تُوطَأُ إِلَّا بِحَيْضَةٍ تَأْتِي بِهَا فِي الْأَرْبَعَةِ الْأَشْهُرِ وَالْعَشْرِ وَإِلَّا فَهِيَ مُسْتَرَابَةٌ. وَقَالَ آخَرُونَ: لَيْسَ عَلَيْهَا أَكْثَرُ مِنْ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ وَعَشْرٍ، إِلَّا أَنْ تَسْتَرِيبَ نَفْسَهَا رِيبَةً بَيِّنَةً، لِأَنَّ هَذِهِ الْمُدَّةَ لَا بُدَّ فِيهَا مِنَ الْحَيْضِ فِي الْأَغْلَبِ مِنْ أَمْرِ النِّسَاءِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ الْمَرْأَةُ مِمَّنْ لَا تَحِيضُ أَوْ مِمَّنْ عَرَفَتْ مِنْ نَفْسِهَا أَوْ عُرِفَ مِنْهَا أَنَّ حَيْضَتَهَا لَا تَأْتِيهَا إِلَّا في أكثر من هذه المدة.
Mâlik şöyle demiştir: Bir defa hayız görünceye kadar kendisiyle evlenecek biriyle sözleşmesini (evlilik vaadinde bulunmasını) uygun görmem. İbnü'l-Kāsım dedi ki: Bana ulaştığına göre o şöyle demiştir: [Kadın] ancak kendi evinde geceler. Böylece Mâlik, onun istibrâ süresi için iddet hükmünü sabit kılmıştır. Yirmi üçüncüsü- İlim ehli; üç talakla boşanmış yahut kocasının geri dönüş hakkı (ric'at) bulunan boşanmış gebe bir kadının nafakasının vacip olduğu hususunda icmâ etmiştir; zira Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { وَإِنْ كُنَّ أُولاتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَيْهِنَّ حَتَّى يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ } “Eğer onlar hamile iseler, yüklerini bırakıncaya (doğum yapıncaya) kadar nafakalarını verin.” Kocası vefat etmiş hamile kadının nafakasının vacip olup olmadığı hususunda ise ihtilaf etmişlerdir. Bir grup: 'Ona nafaka yoktur' demiştir. Câbir b. Abdillâh, İbn Abbâs, Saîd b. el-Müseyyeb, Atâ, el-Hasan, İkrime, Abdülmelik b. Ya'lâ, Yahyâ el-Ensârî, Rebîa, Mâlik, Ahmed ve İshâk böyle demiş; Ebû Ubeyd de bunu re'y ehlinden aktarmıştır. Bu konuda ikinci bir görüş daha vardır ki o da bütün maldan (terekeden) onun nafakası olduğu yönündedir. Bu görüş Ali ve Abdullah'tan rivayet edilmiş olup İbn Ömer, Şüreyh, İbn Sîrîn, eş-Şa'bî, Ebu'l-Âliye, en-Nehaî, Cülâs b. Amr, Hammâd b. Ebî Süleymân, Eyyûb es-Sahtiyânî, Süfyân es-Sevrî ve Ebû Ubeyd de bu görüşü benimsemiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: 'Ben birinci görüşü benimsiyorum; çünkü onlar [âlimler], hayatta iken bakmakla yükümlü olduğu küçük çocukları, eşi ve anne-babası gibi herkesin nafakasının [ölümüyle] kendisinden düştüğü hususunda icmâ etmişlerdir; aynı şekilde eşlerinden hamile olanın nafakası da kendisinden düşer.' Kādî Ebû Muhammed ise şöyle demiştir: 'Çünkü gebelik nafakası sabit bir borç değildir ki ölümünden sonra malına taalluk etsin; nitekim koca fakirleştiğinde nafakanın kendisinden düşmesi bunun delilidir. Dolayısıyla ölümle düşmesi öncelikle ve evleviyetle geçerlidir.' Yirmi dördüncüsü- Yüce Allah'ın: (أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً) kavli. İlim adamları, Yüce Allah'ın kocası ölen kadının iddeti için tayin ettiği dört ay on gün hususunda, kadının bu süre içinde bir hayız görmesine gerek olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: 'Cinsel birliktelik yaşayan kadınlardan ise, dört ay on gün içinde bir hayız görmedikçe [hamilelikten] berî sayılmaz; aksi halde şüpheli (müsterâbe) durumundadır' demiştir. Diğerleri ise şöyle demiştir: 'Kendisinde açık bir şüphe görmedikçe dört ay on günden fazlası onun üzerine vacip değildir. Zira bu süre zarfında, kadınların çoğunluğunun genel ahvali gereği mutlaka hayız meydana gelir. Ancak kadın hayız görmeyenlerden olursa veya kendisinde hayzın ancak bu süreden daha uzun bir zaman sonra geldiği bilinirse bu durum müstesnadır.'
الْخَامِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَعَشْراً) رَوَى وَكِيعٌ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الرَّازِيِّ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ أَنَّهُ سُئِلَ: لِمَ ضُمَّتِ الْعَشْرُ إِلَى الْأَرْبَعَةِ الْأَشْهُرِ؟ قَالَ: لِأَنَّ الرُّوحَ تُنْفَخُ فِيهَا، وَسَيَأْتِي فِي الْحَجِّ بَيَانُ هَذَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَالَ الْأَصْمَعِيُّ: وَيُقَالُ إِنَّ وَلَدَ كُلِّ حَامِلٍ يَرْتَكِضُ فِي نِصْفِ حَمْلِهَا فَهِيَ مُرْكِضٌ. وَقَالَ غَيْرُهُ: أَرْكَضَتْ فهي مركضة وأنشد:
Yirmi beşincisi- Yüce Allah'ın: (وَعَشْراً) kavli. Vekî', Ebû Ca'fer er-Râzî'den, o er-Rebî' b. Enes'ten, o da Ebu'l-Âliye'den rivayet ettiğine göre kendisine: 'On gün neden dört aya eklendi?' diye sorulmuş, o da: 'Çünkü onda ruh üflenir' demiştir. Hac bahsinde inşallah Teâlâ bunun açıklaması gelecektir. el-Asmaî dedi ki: 'Her hamile canlının yavrusu hamileliğin ortasında hareket eder, bu kadına da mürkıd (مُرْكِض) denir.' Başkası ise: 'Erkadet fe-hiye mürkıdatün (أَرْكَضَتْ فهي مُرْكِضَة)' demiş ve şu beyti inşad etmiştir:
وَمُرْكِضَةٌ صَرِيحِيٌّ أَبُوهَا ... تُهَانُ لَهَا الْغُلَامَةُ وَالْغُلَامُ
Babası haskan bir Arap atı olan, karnındaki yavrusu kımıldayan kısrak ki... Uğruna genç kız ve köle hizmetçi seferber edilir.
وَقَالَ الْخَطَّابِيَّ: قَوْلُهُ (وَعَشْراً) يُرِيدُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ- الْأَيَّامَ بِلَيَالِيِهَا. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: إِنَّمَا أَنَّثَ الْعَشْرَ لِأَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْمُدَّةُ. الْمَعْنَى وَعَشْرَ مُدَدٍ، كُلُّ مُدَّةٍ مِنْ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ، فَاللَّيْلَةُ مَعَ يَوْمِهَا مُدَّةٌ مَعْلُومَةٌ مِنَ الدَّهْرِ. وَقِيلَ: لَمْ يَقُلْ عَشْرَةً تَغْلِيبًا لِحُكْمِ اللَّيَالِي إِذِ اللَّيْلَةُ أَسْبَقُ مِنَ الْيَوْمِ وَالْأَيَّامُ فِي ضِمْنِهَا." وَعَشْراً" أَخَفُّ فِي اللَّفْظِ، فَتُغَلَّبُ اللَّيَالِي عَلَى الْأَيَّامِ إِذَا اجْتَمَعَتْ فِي التَّارِيخِ، لِأَنَّ ابْتِدَاءَ الشُّهُورِ بِاللَّيْلِ عِنْدَ الِاسْتِهْلَالِ، فَلَمَّا كَانَ أَوَّلُ الشَّهْرِ اللَّيْلَةَ غَلَّبَ اللَّيْلَةَ، تَقُولُ: صُمْنَا خَمْسًا مِنَ الشَّهْرِ، فَتُغَلَّبُ اللَّيَالِي وَإِنْ كَانَ الصَّوْمُ بِالنَّهَارِ. وَذَهَبَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَالْكُوفِيُّونَ إِلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهَا الْأَيَّامُ وَاللَّيَالِي. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: فَلَوْ عَقَدَ عَاقِدٌ عَلَيْهَا النِّكَاحَ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ وقد مضت أربعة أشهر وعشر ليالي كَانَ بَاطِلًا حَتَّى يَمْضِيَ الْيَوْمُ الْعَاشِرُ. وَذَهَبَ بَعْضُ الْفُقَهَاءِ إِلَى أَنَّهُ إِذَا انْقَضَى لَهَا أربعة أشهر وعشر ليالي حَلَّتْ لِلْأَزْوَاجِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ رَأَى الْعِدَّةَ مُبْهَمَةً فَغَلَّبَ التَّأْنِيثَ وَتَأَوَّلَهَا عَلَى اللَّيَالِي. وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ الْأَوْزَاعِيُّ مِنَ الْفُقَهَاءِ وَأَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَرَأَ" أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرَ لَيَالٍ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ) فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- أَضَافَ تَعَالَى الْأَجَلَ إِلَيْهِنَّ إِذْ هُوَ مَحْدُودٌ مَضْرُوبٌ فِي أمرهن، وهو عبارة عن انقضاء العدة.
Hattâbî şöyle dedi: [Yüce Allah'ın] (وَعَشْراً) buyruğuyla -en doğrusunu Allah bilir- geceleriyle birlikte günleri kastetmektedir. el-Müberred ise şöyle dedi: On sayısını müennes (dişil) kalıpta getirmesi, bununla müddetin kastedilmiş olmasındandır. Mana; "her biri bir gün ve bir geceden oluşan on müddet" demektir; zira gece, gündüzüyle birlikte zamandan bilinen bir süredir. Bir diğer görüşe göre; gecelerin hükmü tağlib (baskın kılma) yoluyla öne çıkarıldığı için "aşerate" (عشرة) denmemiştir; zira gece gündüzden öncedir ve günler onun zımnındadır. Ayrıca "ve 'aşran" (وَعَشْراً) lafız olarak daha hafiftir. Tarih belirtilirken bir araya geldiklerinde geceler günlere baskın kılınır; çünkü hilalin görülmesiyle birlikte ayların başlangıcı gecedir. Ayın ilki gece olunca gece baskın kılınmıştır. Nitekim: "Aydan beş [gün] oruç tuttuk" (صُمْنَا خَمْسًا مِنَ الشَّهْرِ) dersin ve oruç gündüz tutulduğu halde geceler baskın kılınır. Mâlik, Şâfiî ve Kûfeliler, bununla günlerin ve gecelerin kastedildiği görüşüne varmışlardır. İbnü'l-Münzir şöyle dedi: Bu görüşe göre, dört ay ve on gece geçtikten sonra bir kimse bu kadınla nikah akdi yapsa, onuncu gün de geçinceye kadar bu akit batıl olur. Fakihlerden bazısı ise kadının üzerinden dört ay ve on gece geçtiğinde evlenmesinin helal olacağı görüşüne varmıştır. Zira o, iddeti müphem görmüş, bundan dolayı müennesliği baskın kılarak bunu gecelere hamletmiştir. Fukahadan Evzâî ve kelamcılardan Ebû Bekir el-Esam bu görüşe varmıştır. İbn Abbâs'tan da onun "dört ay ve on gece" (أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرَ لَيَالٍ) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Yüce Allah'ın: { فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Sürelerinin sonuna vardıklarında, meşru ölçüler dairesinde kendileri hakkında yaptıkları şeylerden dolayı size bir günah yoktur. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” buyruğunda üç mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah eceli onlara (kadınlara) izafe etmiştir; çünkü bu ecel onların durumu hakkında sınırlandırılıp tayin edilmiştir ve iddetin sona ermesinden ibarettir.
الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ) خِطَابٌ لِجَمِيعِ النَّاسِ، وَالتَّلَبُّسُ بِهَذَا الْحُكْمِ هُوَ لِلْحُكَّامِ وَالْأَوْلِيَاءِ. (فِيما فَعَلْنَ) يُرِيدُ بِهِ التَّزَوُّجَ فَمَا دُونَهُ مِنَ التَّزَيُّنِ وَاطِّرَاحِ الْإِحْدَادِ. (بِالْمَعْرُوفِ) أَيْ بِمَا أَذِنَ فِيهِ الشَّرْعُ مِنَ اخْتِيَارِ أَعْيَانِ الْأَزْوَاجِ وَتَقْدِيرِ الصَّدَاقِ دُونَ مُبَاشَرَةِ الْعَقْدِ، لِأَنَّهُ حَقٌّ لِلْأَوْلِيَاءِ كَمَا تَقَدَّمَ. الثَّالِثَةُ- وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ لِلْأَوْلِيَاءِ مَنْعَهُنَّ مِنَ التَّبَرُّجِ وَالتَّشَوُّفِ لِلزَّوْجِ فِي زَمَانِ الْعِدَّةِ. وَفِيهَا رَدٌّ عَلَى إِسْحَاقَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الْمُطَلَّقَةَ إِذَا طَعَنَتْ فِي الْحَيْضَةِ الثَّالِثَةِ بَانَتْ وَانْقَطَعَتْ رَجْعَةُ الزَّوْجِ الْأَوَّلِ، إِلَّا أَنَّهُ لَا يَحِلُّ لَهَا أَنْ تَتَزَوَّجَ حَتَّى تَغْتَسِلَ. وَعَنْ شَرِيكٍ أَنَّ لِزَوْجِهَا الرَّجْعَةَ مَا لَمْ تَغْتَسِلْ وَلَوْ بَعْدَ عِشْرِينَ سَنَةً، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ" وَبُلُوغُ الْأَجَلِ هُنَا انْقِضَاءُ الْعِدَّةِ بِدُخُولِهَا فِي الدَّمِ مِنَ الْحَيْضَةِ الثَّالِثَةِ وَلَمْ يَذْكُرْ غُسْلًا، فَإِذَا انْقَضَتْ عِدَّتُهَا حَلَّتْ لِلْأَزْوَاجِ وَلَا جُنَاحَ عَلَيْهَا فِيمَا فَعَلَتْ مِنْ ذَلِكَ. وَالْحَدِيثُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ لَوْ صَحَّ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مِنْهُ عَلَى الِاسْتِحْبَابِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
İkincisi- Yüce Allah'ın: (فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ) kavli bütün insanlara bir hitaptır; bu hükümle muhatap olup onu uygulayacak olanlar ise hakimler ve velilerdir. (فِيما فَعَلْنَ) kavliyle evlenmeyi ve süslenip ihdadı terk etmek gibi bunun altındaki şeyleri kastetmektedir. (بِالْمَعْرُوفِ) yani akdi bizzat kıymaksızın belirli eşleri seçmek ve mehri takdir etmek gibi şeriatın izin verdiği ölçüler dahilinde demektir; zira daha önce geçtiği üzere akit velilerin hakkıdır. Üçüncüsü- Bu ayette velilerin, iddet süresi içinde kadınların süslenip açılmalarını ve evlenme arzusu sergilemelerini engelleme yetkisine sahip olduklarına delil vardır. Yine bu ayette İshâk'ın: 'Boşanmış kadın üçüncü hayza girdiği anda bâin olur ve ilk kocanın dönüş hakkı kesilir; ancak gusül abdesti almadıkça evlenmesi helal olmaz' şeklindeki görüşüne ve Şerîk'in: 'Yirmi yıl sonra bile olsa kadın gusletmedikçe kocasının dönüş hakkı vardır' sözüne bir reddiye vardır. Yüce Allah: { فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ } “Bekleme sürelerinin sonuna vardıklarında, meşru ölçüler içinde kendi haklarında yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur” buyurmuştur. Buradaki süreye ulaşmak, üçüncü hayzın kanına girmesiyle iddetin bitmesidir ve gusülden bahsedilmemiştir; dolayısıyla iddeti bittiğinde kadın taliplere helal olur ve bu hususta yaptıklarından dolayı ona bir günah yoktur. İbn Abbâs'tan gelen hadis sahih olduğu takdirde müstehaplığa hamledilmesi muhtemeldir. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة البقرة (٢): آية ٢٣٥]
[Bakara Suresi (2): Ayet 235]
وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلاَّ أَنْ تَقُولُوا قَوْلاً مَعْرُوفاً وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٣٥)
{ وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلاَّ أَنْ تَقُولُوا قَوْلاً مَعْرُوفاً وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٣٥) } “Böyle kadınlara evlenme niyetinizi üstü kapalı çıtlatmanızda veya içinizde saklamanızda size bir günah yoktur. Allah sizin onları anacağınızı bilmektedir. Fakat meşru bir söz söylemeniz dışında onlarla gizlice sözleşmeyin. Farz kılınan süre sona erinceye kadar nikah akdine kesin karar vermeyin. Bilin ki Allah içinizde olanı bilir, artık O'ndan sakının. Yine bilin ki Allah çok bağışlayandır, halîmdir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ) إِلَى قَوْلِهِ (مَعْرُوفاً) فِيهِ تِسْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا جُناحَ) أَيْ لَا إِثْمَ، وَالْجُنَاحُ الْإِثْمُ، وَهُوَ أَصَحُّ فِي الشَّرْعِ. وَقِيلَ: بَلْ هُوَ الْأَمْرُ الشَّاقُّ، وَهُوَ أَصَحُّ فِي اللُّغَةِ، قَالَ الشَّمَّاخُ:
Yüce Allah'ın: (وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ) kavlinden (مَعْرُوفاً) kavline kadar olan kısımda dokuz mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: (وَلا جُناحَ) kavli, yani günah yoktur demektir. Günâh (جُنَاح), günah (ism/vizr) demektir ve şeriatta en sahih mana budur. Denildi ki: Aksine o meşakkatli iştir; lügatte en sahih olan da budur. eş-Şemmâh şöyle demiştir:
إِذَا تَعْلُو بِرَاكِبِهَا خَلِيجًا ... تَذَكَّرَ مَا لَدَيْهِ مِنَ الْجُنَاحِ
[Deve] binicisiyle birlikte bir su yarıntısını/vadiyi aştığı vakit, [binici] kendisinde bulunan meşakkati hatırlar.
وَقَوْلُهُ (عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ) الْمُخَاطَبَةُ لِجَمِيعِ النَّاسِ، وَالْمُرَادُ بِحُكْمِهَا هُوَ الرَّجُلُ الَّذِي فِي نَفْسِهِ تزوج معتدة لَا وِزْرَ عَلَيْكُمْ فِي التَّعْرِيضِ بِالْخِطْبَةِ فِي عِدَّةِ الْوَفَاةِ. وَالتَّعْرِيضُ: ضِدُّ التَّصْرِيحِ، وَهُوَ إِفْهَامُ الْمَعْنَى بِالشَّيْءِ الْمُحْتَمَلِ لَهُ وَلِغَيْرِهِ وَهُوَ مِنْ عُرْضِ الشَّيْءِ وَهُوَ جَانِبُهُ، كَأَنَّهُ يَحُومُ بِهِ عَلَى الشَّيْءِ وَلَا يُظْهِرُهُ. وَقِيلَ، هُوَ مِنْ قَوْلِكَ عَرَّضْتُ الرَّجُلَ، أَيْ أَهْدَيْتُ إِلَيْهِ تُحْفَةً، وَفِي الْحَدِيثِ: أَنَّ رَكْبًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَرَّضُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَأَبَا بكر ثيابا بيضا، أَيْ أَهْدَوْا لَهُمَا. فَالْمُعَرِّضُ بِالْكَلَامِ يُوصِلُ إِلَى صَاحِبِهِ كَلَامًا يُفْهَمُ مَعْنَاهُ. الثَّانِيَةُ- قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ الْكَلَامَ مَعَ الْمُعْتَدَّةِ بِمَا هُوَ نَصٌّ فِي تَزَوُّجِهَا وَتَنْبِيهٌ عَلَيْهِ لَا يَجُوزُ، وَكَذَلِكَ أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ الْكَلَامَ مَعَهَا بِمَا هُوَ رَفَثٌ وَذِكْرُ جِمَاعٍ أَوْ تَحْرِيضٌ عَلَيْهِ لَا يَجُوزُ، وَكَذَلِكَ ما أشبهه، وجوز ما عدا ذلك. وما أَعْظَمِهِ قُرْبًا إِلَى التَّصْرِيحِ قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ لِفَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ:" كُونِي عِنْدَ أُمِّ شَرِيكٍ وَلَا تَسْبِقِينِي بِنَفْسِكِ". وَلَا يَجُوزُ التَّعْرِيضُ لِخِطْبَةِ الرَّجْعِيَّةِ إِجْمَاعًا لِأَنَّهَا كَالزَّوْجَةِ. وَأَمَّا مَنْ كَانَتْ فِي عِدَّةِ الْبَيْنُونَةِ فَالصَّحِيحُ جَوَازُ التَّعْرِيضِ لِخِطْبَتِهَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَرُوِيَ فِي تَفْسِيرِ التَّعْرِيضِ أَلْفَاظٌ كَثِيرَةٌ جِمَاعُهَا يَرْجِعُ إِلَى قِسْمَيْنِ: الْأَوَّلُ- أَنْ يَذْكُرَهَا لِوَلِيِّهَا يَقُولُ لَهُ لَا تَسْبِقْنِي بِهَا. وَالثَّانِي- أَنْ يُشِيرَ بِذَلِكَ إِلَيْهَا دُونَ وَاسِطَةٍ، فَيَقُولُ لَهَا: إِنِّي أُرِيدُ التَّزْوِيجَ، أَوْ إِنَّكِ لَجَمِيلَةٌ، إِنَّكِ لَصَالِحَةٌ، إِنَّ اللَّهَ لَسَائِقٌ إِلَيْكِ خَيْرًا، إِنِّي فِيكِ لَرَاغِبٌ، وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْكِ! إِنَّكِ لَنَافِقَةٌ، وَإِنَّ حَاجَتِي فِي النِّسَاءِ، وَإِنْ يُقَدِّرِ اللَّهُ أَمْرًا يَكُنْ. هَذَا هُوَ تَمْثِيلُ مَالِكٍ وَابْنُ شِهَابٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا بَأْسَ أَنْ يَقُولَ: لَا تَسْبِقِينِي بِنَفْسِكِ، وَلَا بَأْسَ أَنْ يُهْدِيَ إِلَيْهَا، وَأَنْ يَقُومَ بِشُغْلِهَا فِي الْعِدَّةِ إِذَا كَانَتْ مِنْ شَأْنِهِ، قَالَهُ إِبْرَاهِيمُ. وَجَائِزٌ أَنْ يَمْدَحَ نَفْسَهُ وَيَذْكُرَ مَآثِرَهُ عَلَى وَجْهِ التَّعْرِيضِ بِالزَّوَاجِ، وَقَدْ فَعَلَهُ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ، قَالَتْ سُكَيْنَةُ بِنْتُ حَنْظَلَةَ اسْتَأْذَنَ عَلَيَّ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ وَلَمْ تَنْقَضِ عِدَّتِي مِنْ مَهْلِكِ زَوْجِي فَقَالَ: قَدْ عَرَفْتِ قَرَابَتِي مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَقَرَابَتِي مِنْ عَلِيٍّ وَمَوْضِعِي فِي الْعَرَبِ. قُلْتُ
(عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ) kavlindeki hitap bütün insanlaradır. Hükmün muhatabı ise içinden iddet bekleyen bir kadınla evlenmeyi geçiren kimsedir; [yani] vefat iddetinde olan kadına üstü kapalı bir şekilde evlenme teklifinde bulunmanızda (ta'rîzde) size bir günah yoktur. Ta'rîz (تَعْرِيض), tasrîh (açıkça söyleme)'in zıddıdır; o da hem kastedilen anlama hem de başka anlama gelme ihtimali olan bir sözle maksadı hissettirmektir. Bu kelime, bir şeyin yanı/kenarı anlamına gelen "urz" (عُرْض) kökünden gelir; sanki kişi maksadını açıkça ortaya koymayıp etrafında dolanmaktadır. Bir görüşe göre ise bu kelime, 'falanca adama hediye verdim' manasındaki "arradtu'r-racul" (عَرَّضْتُ الرَّجُلَ) ifadesinden gelmektedir. Hadiste şöyle geçmektedir: Müslümanlardan bir süvari kafilesi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Bekir'e beyaz elbiseler hediye etmişti (عَرَّضُوا); yani ikisine hediye vermişlerdi. Dolayısıyla sözle ta'rîzde bulunan kişi, muhatabına maksadı anlaşılan bir söz ulaştırmış olur. İkincisi- İbn Atiyye şöyle demiştir: Ümmet, iddet bekleyen kadınla açıkça evlenme anlamına gelecek ve bunu ima edecek sözler söylemenin caiz olmadığı konusunda icmâ etmiştir. Aynı şekilde ümmet, onunla müstehcen (refes), cinsel ilişkiyi anan veya buna teşvik eden sözler konuşmanın caiz olmadığı konusunda da icmâ etmiştir; benzeri sözler de böyledir. Bunların dışındakiler ise caiz görülmüştür. Açıkça söylemeye en yakın olan ve caiz görülen ifade ise Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Fâtıma bint Kays'a söylediği şu sözdür: « كُونِي عِنْدَ أُمِّ شَرِيكٍ وَلَا تَسْبِقِينِي بِنَفْسِكِ » «Ümmü Şerîk'in yanında kal ve bana haber vermeden kendi başına bir karar verme!» Ric'î talakla boşanıp iddet bekleyen kadına ise icmâ ile ta'rîz yoluyla evlenme teklif etmek caiz değildir; çünkü o hâlâ nikâhlı eş hükmündedir. Bâin talakla boşanıp iddet bekleyen kadına gelince, sahih olan görüşe göre ona ta'rîz yoluyla teklifte bulunmak caizdir, en doğrusunu Allah bilir. Ta'rîzin açıklanması hususunda pek çok lafız rivayet edilmiştir ki bunların özü iki kısma ayrılır: Birincisi- durumu kadının velisine açıp ona: "Onu benden habersiz [başkasıyla] evlendirme!" demesidir. İkincisi- aracı olmaksızın bunu doğrudan kadına ima etmesidir; nitekim ona: "Ben evlenmek istiyorum", yahut "Sen gerçekten çok güzelsin", "Sen gerçekten saliha birisin", "Allah sana mutlaka bir hayır sevk edecektir", "Ben sana gerçekten rağbet ediyorum, zaten senden kim yüz çevirir ki!", "Sen gerçekten taliplisi çok birisin", "Benim kadınlara ihtiyacım var" ve "Allah bir şeyi takdir ederse o olur" der. Bu, Mâlik ile İbn Şihâb'ın getirdiği misallerdir. İbn Abbâs şöyle demiştir: [Kişinin kadına]: "Bana haber vermeden kendi başına bir karar verme" demesinde bir sakınca yoktur. İbrahim [en-Nehaî] de kadına hediye vermesinde ve onunla evlenme niyeti varsa iddeti esnasında onun işlerini görmesinde bir sakınca olmadığını belirtmiştir. Kişinin evliliği ima etme sadedinde kendini övmesi ve meziyetlerini anlatması da caizdir. Nitekim Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali b. Hüseyin böyle yapmıştır. Sükeyne bint Hanzale şöyle anlatır: Kocamın vefatından dolayı beklediğim iddetim henüz bitmemişken Muhammed b. Ali yanıma girmek için izin istedi ve şöyle dedi: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan yakınlığımı, Ali'ye olan yakınlığımı ve Araplar arasındaki konumumu pekâlâ biliyorsun." Dedim ki:
غَفَرَ اللَّهُ لَكَ يَا أَبَا جَعْفَرٍ! إِنَّكَ رَجُلٌ يُؤْخَذُ عَنْكَ تَخْطُبُنِي فِي عِدَّتِي! قَالَ: إِنَّمَا أَخْبَرْتُكِ بِقَرَابَتِي مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَمِنْ عَلِيٍّ. وَقَدْ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ على أُمِّ سَلَمَةَ وَهِيَ مُتَأَيِّمَةٌ مِنْ أَبِي سَلَمَةَ فَقَالَ:" لَقَدْ عَلِمْتِ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ وَخِيَرَتُهُ وَمَوْضِعِي فِي قَوْمِي" كَانَتْ تِلْكَ خِطْبَةً، أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ. وَالْهَدِيَّةُ إِلَى الْمُعْتَدَّةِ جَائِزَةٌ، وَهَى مِنَ التَّعْرِيضِ، قَالَهُ سَحْنُونُ وَكَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ وَقَالَهُ إِبْرَاهِيمُ. وَكَرِهَ مُجَاهِدٌ أَنْ يَقُولَ لَهَا: لَا تَسْبِقِينِي بِنَفْسِكِ وَرَآهُ مِنَ الْمُوَاعَدَةِ سِرًّا. قَالَ الْقَاضِي أَبُو مُحَمَّدِ بْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا عِنْدِي عَلَى أَنْ يُتَأَوَّلَ قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ لِفَاطِمَةَ أَنَّهُ عَلَى جِهَةِ الرَّأْيِ لَهَا فِيمَنْ يَتَزَوَّجُهَا لَا أَنَّهُ أَرَادَهَا لِنَفْسِهِ وَإِلَّا فَهُوَ خِلَافٌ لِقَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ) الْخِطْبَةُ (بِكَسْرِ الْخَاءِ): فِعْلُ الْخَاطِبِ مِنْ كَلَامٍ وَقَصْدٍ وَاسْتِلْطَافٍ بِفِعْلٍ أَوْ قَوْلٍ. يُقَالُ: خَطَبَهَا يَخْطُبُهَا خَطْبًا وَخِطْبَةً. وَرَجُلٌ خَطَّابٌ كَثِيرُ التَّصَرُّفِ فِي الْخِطْبَةِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
'Allah seni bağışlasın ey Ebû Ca'fer! Sen kendisinden ilim alınan bir kimsesin, iddetim esnasında bana evlenme teklifinde mi bulunuyorsun!' dedim. O da: 'Ben sana sadece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Ali'ye olan yakınlığımı haber verdim' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de Ebû Seleme'nin vefatıyla dul kalan Ümmü Seleme'nin yanına girip: 'Benim Allah'ın elçisi ve seçkin kulu olduğumu, kavmim arasındaki konumumu pekala biliyorsun' buyurmuştur; işte bu bir evlenme teklifiydi; bunu ed-Dârekutnî tahric etmiştir. İddet bekleyen kadına hediye vermek caizdir ve bu da ta'rizdendir; bunu Sahnûn ve pek çok alim söylemiş, İbrâhim de belirtmiştir. Mücâhid ise kadına: 'Benden önce davranma' demesini mekruh görmüş ve bunu gizlice sözleşmekten saymıştır. Kâdı Ebû Muhammed b. Atıyye dedi ki: 'Bana göre bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Fâtıma'ya söylediği sözün onun kendisi için istediğine değil de kendisiyle evlenecek kimse hakkında ona bir tavsiyede bulunma cihetine tevil edilmesine dayanır; aksi takdirde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kavline muhaliftir.' Üçüncüsü- Yüce Allah'ın: (مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ) kavli. Hıtbe (خِطْبَة -hâ harfinin kesresiyle): Dünürün (talibin) söz, kasıt ve fiille yahut sözle nezaket göstererek yaptığı dünürlük eylemidir. 'Hatabehâ yahtubuhâ hatben ve hıtbeten' (Ona dünür oldu) denir. Çokça dünürlüğe giden kimseye 'racülün hattâb' denir; şairin şu sözü bundandır:
بَرَّحَ بِالْعَيْنَيْنِ خَطَّابُ الْكُثَبْ ... يَقُولُ إِنِّي خَاطِبٌ وَقَدْ كَذَبْ
Kum tepelerinin dünürü iki gözü perişan etti... Dünür olduğunu söylüyor, oysa yalan söyledi.
وَإِنَّمَا يَخْطُبُ عُسًّا مَنْ حَلَبْ
O ancak süt sağan kimseden bir büyük kase süt istemektedir.
وَالْخَطِيبُ: الْخَاطِبُ. وَالْخِطِّيبَى: الْخِطْبَةُ، قَالَ عَدِيُّ بْنُ زَيْدٍ يذكر قصد جَذِيمَةَ الْأَبْرَشِ لِخِطْبَةِ الزَّبَّاءِ:
Hatîb (الْخَطِيب): Hâtıb (dünür olan kimse) demektir. Hıttîbâ (الْخِطِّيبَى) da hıtbe (dünürlük) demektir; Adiy b. Zeyd, Cezîme el-Ebraş'ın ez-Zebbâ'ya talip olma niyetini zikrederek şöyle demiştir:
لَخِطِّيبَى الَّتِي غَدَرَتْ وَخَانَتْ ... وَهُنَّ ذَوَاتُ غَائِلَةٍ لِحُينَا
Hainlik edip gaddarlık yapan o kadına dünür olmak için ki... Onlar helakimiz için felaket sahipleridir.
وَالْخِطْبُ، الرَّجُلُ الَّذِي يَخْطُبُ الْمَرْأَةَ، وَيُقَالُ أَيْضًا: هِيَ خِطْبُهُ وَخِطْبَتُهُ الَّتِي يَخْطُبُهَا. وَالْخِطْبَةُ فِعْلَةٌ كَجِلْسَةٍ وَقِعْدَةٍ: وَالْخُطْبَةُ (بِضَمِّ الْخَاءِ) هِيَ الْكَلَامُ الَّذِي يُقَالُ فِي النِّكَاحِ وَغَيْرِهِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَالْخُطْبَةُ مَا كَانَ لَهَا أَوَّلٌ وَآخِرٌ، وَكَذَا مَا كَانَ عَلَى فَعْلَةٍ نَحْوَ الْأَكْلَةِ وَالضَّغْطَةِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ) مَعْنَاهُ سَتَرْتُمْ وَأَضْمَرْتُمْ مِنَ التَّزَوُّجِ بِهَا بَعْدَ انْقِضَاءِ عِدَّتِهَا. وَالْإِكْنَانُ: السَّتْرُ وَالْإِخْفَاءُ، يُقَالُ: كَنَنْتُهُ وَأَكْنَنْتُهُ بِمَعْنًى واحد. وقيل:
Hıtb (الْخِطْب), kadına talip olan adam demektir. Yine talip olduğu kadına da 'o onun hıtbı ve hıtbesidir' (هِيَ خِطْبُهُ وَخِطْبَتُهُ) denir. el-Hıtbe (الْخِطْبَةُ) kelimesi, cılse (جِلْسَة) ve kı'de (قِعْدَة) gibi [durum bildiren] 'fi'le' (فِعْلَة) veznindedir. Hutbe (الْخُطْبَةُ) ise (hâ harfinin ötresiyle) nikâh ve başka durumlarda irat edilen konuşmadır. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Hutbe, başı ve sonu olan [müstakil] konuşmadır; ekle (الْأَكْلَة - tek bir yeme/öğün) ve dağta (الضَّغْطَة - tek bir sıkıştırma) misali 'fe'le' (فَعْلَة) vezninde gelen kelimeler de böyledir." Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın { أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ } “yahut içinizde gizlediğiniz” buyruğunun anlamı; iddeti sona erdikten sonra onunla evlenme niyetini içinizde saklayıp gizlemeniz demektir. el-İknân (الْإِكْنَان); örtmek ve gizlemek anlamına gelir. 'Onu örttüm/gizledim' manasında 'kenentühû' (كَنَنْتُهُ) ve 'eknentühû' (أَكْنَنْتُهُ) ifadeleri aynı anlamda kullanılır. Şöyle de denilmiştir:
كَنَنْتُهُ أَيْ صُنْتُهُ حَتَّى لَا تُصِيبُهُ آفَةٌ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مَسْتُورًا، وَمِنْهُ بَيْضٌ مَكْنُونٌ ودر مكنون. وأكننته أسررته وسترته. وقيل: كنت الشَّيْءَ (مِنَ الْأَجْرَامِ) إِذَا سَتَرْتُهُ بِثَوْبٍ أَوْ بَيْتٍ أَوْ أَرْضٍ وَنَحْوِهِ. وَأَكْنَنْتُ الْأَمْرَ فِي نَفْسِي. وَلَمْ يُسْمَعْ مِنَ الْعَرَبِ" كَنَنْتُهُ فِي نَفْسِي". وَيُقَالُ: أَكَنَّ الْبَيْتُ الْإِنْسَانَ، وَنَحْوُ هَذَا. فَرَفَعَ اللَّهُ الْجُنَاحَ عَمَّنْ أَرَادَ تَزَوُّجَ الْمُعْتَدَّةِ مَعَ التَّعْرِيضِ وَمَعَ الْإِكْنَانِ، وَنَهَى عَنِ الْمُوَاعَدَةِ الَّتِي هِيَ تَصْرِيحٌ بِالتَّزْوِيجِ وَبِنَاءٌ عَلَيْهِ وَاتِّفَاقٌ عَلَى وَعْدٍ. وَرَخَّصَ لِعِلْمِهِ تَعَالَى بِغَلَبَةِ النُّفُوسِ وَطَمَحِهَا وَضَعْفِ الْبَشَرِ عَنْ مِلْكِهَا. الْخَامِسَةُ- اسْتَدَلَّتِ الشَّافِعِيَّةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ التَّعْرِيضَ لَا يَجِبُ فِيهِ حَدٌّ، وَقَالُوا: لَمَّا رَفَعَ اللَّهُ تَعَالَى الْحَرَجَ فِي التَّعْرِيضِ فِي النِّكَاحِ دَلَّ عَلَى أَنَّ التَّعْرِيضَ بِالْقَذْفِ لَا يُوجِبُ الْحَدَّ، لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يَجْعَلِ التَّعْرِيضَ فِي النِّكَاحِ مَقَامَ التَّصْرِيحِ. قُلْنَا: هَذَا سَاقِطٌ لِأَنَّ اللَّهَ ﷾ لَمْ يَأْذَنْ فِي التَّصْرِيحِ بِالنِّكَاحِ فِي الْخِطْبَةِ، وَأَذِنَ فِي التَّعْرِيضِ الَّذِي يُفْهَمُ مِنْهُ النِّكَاحُ، فَهَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ التَّعْرِيضَ يُفْهَمُ مِنْهُ الْقَذْفُ، وَالْأَعْرَاضُ يَجِبُ صِيَانَتُهَا، وَذَلِكَ يُوجِبُ حَدَّ الْمُعَرِّضِ، لِئَلَّا يَتَطَرَّقَ الْفَسَقَةُ إِلَى أَخْذِ الْأَعْرَاضِ بِالتَّعْرِيضِ الَّذِي يُفْهَمُ مِنْهُ مَا يُفْهَمُ بِالتَّصْرِيحِ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ) أَيْ إِمَّا سِرًّا وَإِمَّا إِعْلَانًا فِي نُفُوسِكُمْ وَبِأَلْسِنَتِكُمْ، فَرَخَّصَ فِي التَّعْرِيضِ دُونَ التَّصْرِيحِ. الْحَسَنُ: مَعْنَاهُ سَتَخْطُبُونَهُنَّ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا) أَيْ عَلَى سِرٍّ فَحُذِفَ الْحَرْفُ، لِأَنَّهُ مِمَّا يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ أَحَدُهُمَا بِحَرْفِ جَرٍّ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" سِرًّا" فَقِيلَ، مَعْنَاهُ نِكَاحًا، أَيْ لَا يَقُلِ الرَّجُلُ لِهَذِهِ الْمُعْتَدَّةِ تَزَوَّجِينِي، بَلْ يُعَرِّضُ إِنْ أَرَادَ، وَلَا يَأْخُذُ مِيثَاقَهَا وَعَهْدَهَا أَلَّا تَنْكِحَ غَيْرَهُ فِي اسْتِسْرَارٍ وَخُفْيَةٍ، هَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ جُبَيْرٍ وَمَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ وَالشَّعْبِيِّ وَمُجَاهِدٍ وَعِكْرِمَةَ وَالسُّدِّيِّ وَجُمْهُورِ أَهْلِ الْعِلْمِ." وسِرًّا" عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، أَيْ مُسْتَسِرِّينَ. وَقِيلَ: السِّرُّ الزِّنَا، أَيْ لَا يَكُونَنَّ مِنْكُمْ مُوَاعَدَةٌ عَلَى الزِّنَا فِي الْعِدَّةِ ثُمَّ التَّزَوُّجِ بَعْدَهَا. قَالَ مَعْنَاهُ جَابِرُ
"Kenentühû (كَنَنْتُهُ)" yani örtülü olmasa dahi başına bir zarar gelmesin diye onu korudum demektir. "Beydun meknûn (korunmuş yumurta)" ve "dürrün meknûn (korunmuş inci)" ifadeleri de bundandır. "Eknentühû (أَكْنَنْتُهُ)" ise onu gizledim ve örttüm demektir. Şöyle de denilmiştir: Cisim kabilinden olan bir şeyi elbise, ev veya yer ve benzeri bir şeyle örttüğün zaman "kenentü'ş-şey'e" dersin. İçimdeki bir şeyi gizlediğimde ise "eknentü'l-emre fî nefsî" dersin. Araplardan "kenentühû fî nefsî" şeklinde bir kullanım işitilmemiştir. [Yine] "Ekenne'l-beytü'l-insâne (Ev insanı barındırdı/örttü)" ve benzeri ifadeler kullanılır. Allah, iddet bekleyen kadınla evlenmek isteyenden kinaye yoluyla [talip olma] ve bunu içinde gizleme durumunda günahı kaldırmış; evlenmeyi açıkça belirtmek, buna bina etmek ve sözleşme üzerinde anlaşmaktan ibaret olan vaatleşmeyi ise yasaklamıştır. [Yüce Allah], nefislerin baskınlığını, arzusunu/meylini ve insanın nefsine hâkim olma hususundaki zaafını bildiği için ruhsat tanımıştır. Beşinci [Mesele]: Şâfiîler bu ayeti, kinayeli sözlerde had (ceza) gerekmediğine delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: "Yüce Allah nikâhta kinayeyi günah olmaktan çıkarınca, bu durum kazifte (zina iftirasında) kinayenin had cezasını gerektirmediğine delalet etmiştir. Çünkü Allah Sübhânehu nikâhta kinayeyi açık sözün (tasrihin) yerine koymamıştır." Biz deriz ki: Bu [istidlal] tutarsızdır; zira Allah Azze ve Celle, dünürlükte nikâhı açıkça söylemeye izin vermemiş, kendisinden nikâh anlaşılan kinayeli söze izin vermiştir. İşte bu, kinayeden kazifin de anlaşılacağına bir delildir; namusların korunması ise vaciptir. Bu da kinaye yoluyla iftira edene had cezasını gerektirir; ta ki fâsıklar, açık sözden anlaşılanın aynısı kendisinden anlaşılan kinaye yoluyla namuslara dil uzatmaya yol bulmasınlar. Altıncı [Mesele]: Yüce Allah'ın { عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ } “Allah bildi ki siz onları mutlaka anacaksınız” buyruğu, yani gerek içinizde gizlice gerekse dillerinizle alenen [anacaksınız] demektir. Bu sebeple açıkça belirtmeye değil, kinayeli söylemeye ruhsat vermiştir. el-Hasan: "Bunun anlamı, onlara dünür olacaksınız demektir" demiştir. Yedinci [Mesele]: Yüce Allah'ın { وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا } “Fakat onlarla gizlice sözleşmeyin” buyruğu, yani gizlilik üzere [sözleşmeyin] demektir; harf[-i cer] hazfedilmiştir, çünkü bu fiil biri harf-i cerle olmak üzere iki mef'ûle geçişli olan fiillerdendir. Âlimler Yüce Allah'ın "sirran" buyruğunun anlamında ihtilaf etmişlerdir: Bir görüşe göre bunun anlamı nikâhtır; yani bir adam iddet bekleyen bu kadına "Benimle evlen" demesin, dilerse kinayeli konuşsun; gizlilik ve saklılık içinde başkasıyla evlenmeyeceğine dair ondan teminat ve söz almasın demektir. Bu, İbn Abbâs, İbn Cübeyr, Mâlik ve arkadaşları, eş-Şa'bî, Mücâhid, İkrime, es-Süddî ve ilim ehlinin çoğunluğunun görüşüdür. Bu yoruma göre "sirran" kelimesi, gizleyenler anlamında hal olarak mansubdur. Bir diğer görüşe göre "sır", zinadır. Yani iddet esnasında zina üzere sözleşip iddet bitince de evlenmek şeklinde bir anlaşmanız olmasın demektir. Bunun bu manaya geldiğini Câbir
ابن زَيْدٍ وَأَبُو مِجْلَزٍ لَاحِقُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَالنَّخَعِيُّ وَالضَّحَّاكُ، وَأَنَّ السِّرَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الزِّنَا، أَيْ لَا تُوَاعِدُوهُنَّ زِنًا، وَاخْتَارَهُ الطَّبَرِيُّ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى:
b. Zeyd, Ebû Miclez Lâhık b. Humeyd, el-Hasan, Katâde, en-Nehaî ve ed-Dahhâk bu manayı vermişlerdir; bu ayetteki sır zinadır, yani onlarla zina üzere sözleşmeyin demektir; et-Taberî de bunu tercih etmiştir. el-A'şâ'nın şu beyti bundandır:
فَلَا تَقْرَبَنَ جَارَةً إِنَّ سِرَّهَا ... عَلَيْكَ حَرَامٌ فَانْكِحْنَ أَوْ تَأَبَّدَا
Komşu kadına sakın yaklaşma, zira onunla gizli ilişki... Sana haramdır; ya nikahla evlen ya da ebediyen uzak dur.
وَقَالَ الْحُطَيْئَةُ:
el-Hutay'e de şöyle demiştir:
وَيَحْرُمُ سِرُّ جَارَتِهِمْ عَلَيْهِمْ ... وَيَأْكُلُ جَارُهُمْ أَنْفَ الْقِصَاعِ
Komşularının hanımıyla gizli ilişki onlara haramdır... Oysa komşuları çanakların en üstündeki [en lezzetli] kısmını yer.
وَقِيلَ: السِّرُّ الْجِمَاعُ، أَيْ لَا تَصِفُوا أَنْفُسَكُمْ لَهُنَّ بِكَثْرَةِ الْجِمَاعِ تَرْغِيبًا لَهُنَّ فِي النِّكَاحِ فَإِنَّ ذِكْرَ الْجِمَاعِ مَعَ غَيْرِ الزَّوْجِ فُحْشٌ، هَذَا قَوْلُ الشَّافِعِيِّ. وَقَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
Denildi ki: Sır cinsel ilişkidir; yani onları nikaha teşvik etmek amacıyla kendinizi onlara çok cinsel güç sahibi olarak nitelemeyin; zira nikahlı eşin dışındakilerle cinsel ilişkiyi anmak çirkin bir sözdür (fuhuştur); bu eş-Şâfiî'nin kavlidir. İmruü'l-Kays şöyle demiştir:
أَلَا زَعَمَتْ بَسْبَاسَةُ الْيَوْمَ أَنَّنِي ... كَبِرْتُ وَأَلَّا يُحْسِنَ السِّرَّ أَمْثَالِي
Haberin olsun ki Besbâse bugün benim yaşlandığımı... Ve benim gibilerin gizli ilişkiyi (cimayı) iyi beceremeyeceğini iddia etti.
وَقَالَ رُؤْبَةُ:
Ru'be de şöyle demiştir:
فكف عن إسرارها بعد العسق
Aşırı tutkudan sonra onunla gizli birleşmekten (cimadan) el çekti.
أَيْ كُفَّ عَنْ جِمَاعِهَا بَعْدَ مُلَازَمَتِهِ لِذَلِكَ. وَقَدْ يَكُونُ السِّرُّ عُقْدَةَ النِّكَاحِ، سِرًّا كَانَ أَوْ جَهْرًا، قَالَ الْأَعْشَى:
Yani ona sürekli düşkün olduktan sonra onunla cinsel ilişkiden el çekti demektir. Bazen sır kelimesi, ister gizli ister açık olsun bizzat nikah akdi anlamına da gelir. el-A'şâ şöyle demiştir:
فَلَنْ يَطْلُبُوا سِرَّهَا لِلْغِنَى ... وَلَنْ يُسْلِمُوهَا لِإِزْهَادِهَا
Zenginliği sebebiyle onunla nikahlanmayı talep etmezler... Malının azlığından ötürü de onu terk etmezler.
وَأَرَادَ أَنْ يَطْلُبُوا نِكَاحَهَا لِكَثْرَةِ مَالِهَا، وَلَنْ يُسْلِمُوهَا لِقِلَّةِ مَالِهَا. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: مَعْنَى قَوْلِهِ" وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا" أَنْ لَا تَنْكِحُوهُنَّ وَتَكْتُمُونَ ذَلِكَ، فَإِذَا حَلَّتْ أَظْهَرْتُمُوهُ وَدَخَلْتُمْ بِهِنَّ، وَهَذَا هُوَ مَعْنَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ، فَابْنِ زَيْدٍ عَلَى هَذَا قَائِلٌ بِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ، وَإِنَّمَا شَذَّ فِي أَنْ سَمَّى الْعَقْدَ مُوَاعَدَةً، وَذَلِكَ قَلِقٌ. وَحَكَى مَكِّيٌّ وَالثَّعْلَبِيُّ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ". الثَّامِنَةُ- قَالَ الْقَاضِي أَبُو مُحَمَّدِ بْنُ عَطِيَّةَ: أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى كَرَاهَةِ الْمُوَاعَدَةِ فِي الْعِدَّةِ لِلْمَرْأَةِ فِي نَفْسِهَا، وَلِلْأَبِ فِي ابْنَتِهِ الْبِكْرِ، وَلِلسَّيِّدِ فِي أَمَتِهِ. قَالَ ابْنُ الْمَوَّازِ: وَأَمَّا الْوَلِيُّ الَّذِي لَا يَمْلِكُ الْجَبْرَ فَأَكْرَهُهُ وَإِنْ نَزَلَ لَمْ أَفْسَخْهُ. وَقَالَ مَالِكٌ ﵀ فِيمَنْ يُوَاعِدُ في العمدة ثُمَّ يَتَزَوَّجُ بَعْدَهَا: فِرَاقُهَا أَحَبُّ إِلَيَّ، دُخِلَ بِهَا أَوْ لَمْ يُدْخَلْ، وَتَكُونُ تَطْلِيقَةً وَاحِدَةً، فإذا
Şair, malının çokluğu sebebiyle onunla nikahlanmayı talep etmeyeceklerini, malının azlığından ötürü de onu yüzüstü bırakmayacaklarını kastetmiştir. İbn Zeyd dedi ki: O'nun: { وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا } kavlinin manası, onlarla nikahlanıp da bunu gizlemeniz, iddeti bittiğinde ise bunu açığa vurup zifafa girmenizdir. Bu da birinci görüşün manasıdır; dolayısıyla İbn Zeyd bu açıklamasıyla birinci görüşü söyleyenlerden olmaktadır; sadece akdi 'muvâade' (sözleşme) diye isimlendirmesi şaz kalmıştır ki bu da zayıf/uygunsuz bir ifadedir. Mekkî ve es-Sa'lebî, İbn Zeyd'den bu ayetin Yüce Allah'ın: { وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ } buyruğuyla neshedildiğini söylediğini nakletmişlerdir. Sekizincisi- Kâdı Ebû Muhammed b. Atıyye dedi ki: Kadının bizzat kendisiyle, babanın bâkire kızı adına ve efendinin cariyesi adına iddet esnasında sözleşme yapmasının mekruh olduğu hususunda ümmet icma etmiştir. İbnü'l-Mevvâz dedi ki: 'Zorlama (icbar) hakkına sahip olmayan veliye gelince, bunu mekruh görürüm; fakat vaki olursa akdi feshetmem.' Mâlik rahimehullâh, iddet esnasında sözleşip de iddetten sonra evlenen kimse hakkında şöyle demiştir: 'Zifafa girilmiş olsun veya olmasın, ondan ayrılması bana daha sevimlidir; bu bir talak sayılır; iddeti...
حَلَّتْ خَطَبَهَا مَعَ الْخُطَّابِ، هَذِهِ رِوَايَةُ ابْنُ وَهْبٍ. وَرَوَى أَشْهَبُ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ يُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا إِيجَابًا، وَقَالَهُ ابْنُ الْقَاسِمِ. وَحَكَى ابْنُ الْحَارِثِ مِثْلَهُ عَنِ ابْنِ الْمَاجِشُونَ، وَزَادَ مَا يَقْتَضِي أَنَّ التَّحْرِيمَ يَتَأَبَّدُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: إِنْ صَرَّحَ بِالْخِطْبَةِ وَصَرَّحَتْ لَهُ بِالْإِجَابَةِ وَلَمْ يُعْقَدِ النِّكَاحُ حَتَّى تَنْقَضِيَ الْعِدَّةُ فَالنِّكَاحُ ثَابِتٌ وَالتَّصْرِيحُ لها مَكْرُوهٌ، لِأَنَّ النِّكَاحَ حَادِثٌ بَعْدَ الْخِطْبَةِ، قَالَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ. التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً) اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ بِمَعْنَى لَكِنْ، كَقَوْلِهِ" إِلَّا خَطَأً " أَيْ لَكِنْ خَطَأً. وَالْقَوْلُ الْمَعْرُوفُ هُوَ مَا أُبِيحَ مِنَ التَّعْرِيضِ. وَقَدْ ذَكَرَ الضَّحَّاكُ أَنَّ مِنَ الْقَوْلِ الْمَعْرُوفِ أَنْ يَقُولَ لِلْمُعْتَدَّةِ: احْبِسِي عَلَيَّ نَفْسَكِ فَإِنَّ لِي بِكِ رَغْبَةً، فَتَقُولُ هِيَ: وَأَنَا مِثْلُ ذَلِكَ، وَهَذَا شِبْهُ الْمُوَاعَدَةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ) فِيهِ تِسْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَعْزِمُوا) قَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي مَعْنَى الْعَزْمِ، يُقَالُ: عَزَمَ الشَّيْءُ وَعَزَمَ عَلَيْهِ. وَالْمَعْنَى هُنَا: وَلَا تَعْزِمُوا عَلَى عُقْدَةِ النِّكَاحِ. وَمِنَ الْأَمْرِ الْبَيِّنِ أَنَّ الْقُرْآنَ أَفْصَحُ كَلَامٍ، فَمَا وَرَدَ فِيهِ فَلَا مُعْتَرَضَ عَلَيْهِ، وَلَا يُشَكُّ فِي صِحَّتِهِ وَفَصَاحَتِهِ، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ" وَقَالَ هُنَا:" وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ" وَالْمَعْنَى: لَا تَعْزِمُوا عَلَى عُقْدَةِ النِّكَاحِ فِي زَمَانِ الْعِدَّةِ ثُمَّ حُذِفَ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَحَكَى سِيبَوَيْهِ: ضَرَبَ فُلَانٌ الظَّهْرَ وَالْبَطْنَ، أَيْ عَلَى. قَالَ سِيبَوَيْهِ: وَالْحَذْفُ فِي هَذِهِ الْأَشْيَاءِ لَا يُقَاسُ عَلَيْهِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَيَجُوزُ أَنْ يكون" ولا تَعْقِدُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ"، لِأَنَّ مَعْنَى" تَعْزِمُوا" وَتَعْقِدُوا وَاحِدٌ. وَيُقَالُ:" تَعْزُمُوا" بِضَمِّ الزَّايِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ) يُرِيدُ تَمَامَ الْعِدَّةِ. وَالْكِتَابُ هُنَا هُوَ الْحَدُّ الَّذِي جُعِلَ وَالْقَدْرُ الَّذِي رُسِمَ مِنَ الْمُدَّةِ، سَمَّاهَا كِتَابًا إِذْ قَدْ حَدَّهُ وَفَرَضَهُ كِتَابُ اللَّهِ كَمَا قَالَ:" كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ " وَكَمَا قَالَ:" إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً ". فَالْكِتَابُ: الْفَرْضُ، أَيْ حَتَّى يَبْلُغَ الْفَرْضُ أَجَلَهُ،" كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ" أي فرض. وقيل:
[iddeti bittiğinde] diğer dünürlerle birlikte ona talip olur [görüşünde tektir]. Bu, İbn Vehb'in rivayetidir. Aşheb'in Mâlik'ten rivayet ettiğine göre ise, zorunlu olarak araları ayrılır; İbnü'l-Kâsım da böyle demiştir. İbnü'l-Hâris, İbnü'l-Mâcişûn'dan da benzer bir görüş nakletmiş ve bu haramlığın ebedîleşmesini gerektiren hususları da eklemiştir. Şâfiî ise şöyle demiştir: Eğer erkek evlenme teklifini açıkça yapar, kadın da ona açıkça olumlu cevap verir ve iddet bitene kadar nikah akdi yapılmazsa, nikah geçerlidir; kadına [iddet esnasında] açık teklifte bulunmak ise mekruhtur. Çünkü nikah, evlilik teklifinden sonra gerçekleşmiştir. Bunu İbnü'l-Münzir söylemiştir. Dokuzuncusu- Yüce Allah'ın: { إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً } “Meşru ve uygun bir söz söylemeniz müstesna” kavli, 'lâkin' (fakat) manasında munkatı bir istisnadır. Tıpkı O'nun: { إِلَّا خَطَأً } “yanlışlıkla olması müstesna” yani 'lâkin yanlışlıkla' buyruğu gibidir. Meşru ve uygun söz (el-kavlü'l-ma'rûf) ise üstü kapalı tekliften (ta'rîz) caiz kılınan kısımdır. Dahhâk, meşru sözden kastın, iddet bekleyen kadına erkeğin: 'Kendini bana sakla; zira sana rağbetim vardır' demesi, kadının da: 'Benim de niyetim böyledir' demesi olduğunu zikretmiştir ki bu, sözleşmeye benzemektedir. Yüce Allah'ın: { وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ } “Farz kılınan süre sona erinceye kadar nikah akdine kesin karar vermeyin” kavlinde dokuz mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: { وَلا تَعْزِمُوا } “Kesin karar vermeyin” kavli: Azm (kesin karar) kelimesinin manasına dair açıklama daha önce geçmişti. [Arapçada] 'عَزَمَ الشَّيْءُ' ve 'عَزَمَ عَلَيْهِ' denilir. Buradaki mana ise: 'Nikah akdine kesin karar vermeyin' (وَلَا تَعْزِمُوا عَلَى عُقْدَةِ النِّكَاحِ) demektir. Açık olan bir husustur ki Kur'an, kelamın en fasihidir. Dolayısıyla onda yer alan bir ifadeye itiraz edilemez; onun sıhhati ve fesahatinden şüphe duyulmaz. Nitekim Yüce Allah: { وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ } “Eğer boşanmaya kesin karar verirlerse” buyurmuş, burada da: { وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ } “Nikah akdine kesin karar vermeyin” buyurmuştur. Mana: 'İddet süresi içerisinde nikah akdine kesin karar vermeyin' demektir; daha önce belirtildiği üzere [harf-i cer olan alâ] hazfedilmiştir. Sîbeveyh: 'ضَرَبَ فُلَانٌ الظَّهْرَ وَالْبَطْنَ' (Filanca sırta ve karna vurdu) ifadesini nakletmiştir ki 'عَلَى' (üzerine) manasındadır. Sîbeveyh: 'Bu gibi durumlardaki hazif kıyasa esas alınamaz' demiştir. Nehhas şöyle der: Bu ifadenin: 'Nikah akdini bağlamayın' (ولا تَعْقِدُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ) manasında olması da caizdir; çünkü 'te'zimu' (kesin karar vermek) ile 'ta'kıdû' (akdetmek/bağlamak) kelimelerinin manası birdir. [Bu fiil] zâ harfinin ötresiyle 'te'zumu' şeklinde de telaffuz edilir. İkincisi- Yüce Allah'ın: { حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ } “Farz kılınan süre sona erinceye kadar” kavli: İddetin tamamlanmasını kastetmektedir. Buradaki 'el-Kitâb', müddetten takdir edilen sınır ve tayin edilen süredir. Allah'ın Kitabı onu sınırlandırıp farz kıldığı için süreye 'kitap' adını vermiştir; nitekim O: { كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “[Bunlar] Allah'ın üzerinize farz kıldığı hükmüdür” buyurmuş ve yine: { إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً } “Şüphesiz namaz, müminler üzerine belirli vakitlere bağlı bir farzdır” buyurmuştur. Dolayısıyla 'el-Kitâb', farz demektir; yani 'farz [kılınan iddet], vaktine/sonuna erişinceye kadar' demektir. { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } “Oruç üzerinize farz kılındı” buyruğunda da böyledir (farz kılındı manasındadır). Şöyle de denilmiştir:
فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، أَيْ حَتَّى يَبْلُغَ فَرْضُ الْكِتَابِ أَجَلَهُ، فَالْكِتَابُ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ بِمَعْنَى الْقُرْآنِ. وَعَلَى الْأَوَّلِ لَا حَذْفَ فَهُوَ أَوْلَى، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثَةُ- حَرَّمَ اللَّهُ تَعَالَى عَقْدَ النِّكَاحِ فِي الْعِدَّةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ" وَهَذَا مِنَ الْمُحْكَمِ الْمُجْمَعِ عَلَى تَأْوِيلِهِ، أَنَّ بُلُوغَ أَجَلِهِ انْقِضَاءُ الْعِدَّةِ. وَأَبَاحَ التَّعْرِيضَ فِي الْعِدَّةِ بِقَوْلِهِ:" وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ" الْآيَةَ. وَلَمْ يَخْتَلِفِ الْعُلَمَاءُ فِي إِبَاحَةِ ذَلِكَ، وَاخْتَلَفُوا فِي أَلْفَاظِ التَّعْرِيضِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَاخْتَلَفُوا فِي الرَّجُلِ يَخْطُبُ امْرَأَةً فِي عِدَّتِهَا جَاهِلًا، أَوْ يُوَاعَدُهَا وَيَعْقِدُ بَعْدَ الْعِدَّةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا فِي الْآيَةِ الَّتِي قَبْلَهَا. وَاخْتَلَفُوا إِنْ عَزَمَ الْعُقْدَةَ فِي الْعِدَّةِ وَعُثِرَ عَلَيْهِ فَفَسَخَ الْحَاكِمُ نِكَاحَهُ، وَذَلِكَ قَبْلَ الدُّخُولِ وَهِيَ: الرَّابِعَةُ- فَقَوْلُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَجَمَاعَةٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ ذَلِكَ لَا يُؤَبِّدُ تَحْرِيمًا، وَأَنَّهُ يَكُونُ خَاطِبًا مِنَ الْخُطَّابِ، وَقَالَهُ مَالِكٌ وَابْنُ الْقَاسِمِ فِي الْمُدَوَّنَةِ فِي آخِرِ الْبَابِ الَّذِي يَلِيهِ" ضَرْبُ أَجَلِ الْمَفْقُودِ". وَحَكَى ابْنُ الْجَلَّابِ عَنْ مَالِكٍ رِوَايَةَ أَنَّ التَّحْرِيمَ يَتَأَبَّدُ فِي الْعَقْدِ وَإِنْ فُسِخَ قَبْلَ الدُّخُولِ، وَوَجْهُهُ أَنَّهُ نِكَاحٌ فِي الْعِدَّةِ فَوَجَبَ أَنْ يَتَأَبَّدَ بِهِ التَّحْرِيمُ، أَصْلُهُ إِذَا بَنَى بِهَا. وَأَمَّا إِنْ عَقَدَ فِي الْعِدَّةِ وَدَخَلَ بَعْدَ انْقِضَائِهَا وَهِيَ: الْخَامِسَةُ- فَقَالَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: ذَلِكَ كَالدُّخُولِ فِي الْعِدَّةِ، يَتَأَبَّدُ التَّحْرِيمُ بَيْنَهُمَا. وَقَالَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: لَا يَتَأَبَّدُ بِذَلِكَ تَحْرِيمٌ. وَقَالَ مَالِكٌ: يَتَأَبَّدُ التَّحْرِيمُ. وَقَالَ مَرَّةً: وَمَا التَّحْرِيمُ بِذَلِكَ بِالْبَيِّنِ، وَالْقَوْلَانِ لَهُ فِي الْمُدَوَّنَةِ فِي طَلَاقِ السُّنَّةِ. وَأَمَّا إِنْ دَخَلَ فِي الْعِدَّةِ وَهِيَ: السَّادِسَةُ- فَقَالَ مَالِكٌ وَاللَّيْثُ وَالْأَوْزَاعِيُّ: يُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا وَلَا تَحِلُّ لَهُ أَبَدًا. قَالَ مَالِكٌ وَاللَّيْثُ: وَلَا بِمِلْكِ الْيَمِينِ، مَعَ أَنَّهُمْ جَوَّزُوا التَّزْوِيجَ بِالْمَزْنِيِّ بِهَا. وَاحْتَجُّوا بِأَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَالَ: لَا يَجْتَمِعَانِ أَبَدًا. قَالَ سَعِيدٌ: وَلَهَا مَهْرُهَا بِمَا اسْتَحَلَّ مِنْ فَرْجِهَا، أَخْرَجَهُ مَالِكٌ فِي مُوَطَّئِهِ وَسَيَأْتِي. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ وَالْكُوفِيُّونَ وَالشَّافِعِيُّ: يُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا وَلَا يَتَأَبَّدُ
İfadede bir hazif vardır; yani 'Kitabın farzı vaktine/sonuna erişinceye kadar' demektir. Bu tevile göre kitap 'Kur'an' manasındadır. Birinci görüşe göre ise hazif yoktur, dolayısıyla o daha evladır. Doğrusunu Allah bilir. Üçüncüsü- Yüce Allah: { وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ } “Farz kılınan süre sona erinceye kadar nikah akdine kesin karar vermeyin” kavliyle iddet esnasında nikah akdi yapmayı haram kılmıştır; bu, süresine ulaşmasının iddetin bitmesi olduğu tevili üzerinde icma edilmiş muhkem bir hükümdür. O, { وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ } “Böyle kadınlara evlenme niyetinizi üstü kapalı çıtlatmanızda size bir günah yoktur” ayetiyle de iddet esnasında üstü kapalı teklifi (ta'rizi) mubah kılmıştır. Alimler bunun mubah olduğu hususunda ihtilaf etmemişler, daha önce geçtiği üzere sadece ta'riz lafızlarında ihtilaf etmişlerdir. Yine bir kimsenin iddeti esnasında bilmeyerek bir kadına dünür olması yahut iddetinde onunla sözleşip iddetten sonra nikah akdetmesi hususunda da ihtilaf etmişlerdir ki bu husus bir önceki ayette geçmişti. İddet esnasında akde azmedip de bu durum fark edilince hakimin gerdeğe girmeden önce onun nikahını feshetmesi halinde ise ihtilaf etmişlerdir ki bu da: Dördüncüsü- Ömer b. el-Hattâb'ın ve bir grup ilim ehlinin kavline göre bu durum ebedi bir haramlık doğurmaz ve o kimse diğer dünürlerden bir dünür olur. Mâlik ve İbnü'l-Kâsım da el-Müdevvene'de 'Kayıp kişinin süresinin tayini' bahsini takip eden babın sonunda bunu söylemiştir. İbnü'l-Cellâb ise Mâlik'ten, gerdekten önce feshedilse bile akitte haramlığın ebedi olacağına dair bir rivayet nakletmiştir; bunun gerekçesi şudur: Bu iddet içinde kıyılmış bir nikahtır, dolayısıyla zifafa girdiği durum aslına kıyasla haramlığın bununla da ebedi olması vacip olmuştur. İddet içinde akdedip iddet bittikten sonra zifafa girmesi haline gelince; bu da: Beşincisi- İlim ehlinden bir topluluk dedi ki: Bu durum tıpkı iddet içinde zifafa girmek gibidir, aralarındaki haramlık ebedi olur. İlim ehlinden diğer bir topluluk ise: Bununla hiçbir haramlık ebedi olmaz dedi. Mâlik: 'Haramlık ebedi olur' demiştir. Başka bir seferinde de: 'Bununla haramlık açık/kesin değildir' demiştir; bu iki görüş de el-Müdevvene'de talak-ı sünnet bahsinde ona aittir. İddet içinde zifafa girmesi haline gelince; bu da: Altıncısı- Mâlik, el-Leys ve el-Evzâî dediler ki: Araları ayrılır ve kadın ona ebediyen helal olmaz. Mâlik ve el-Leys: 'Zina edilen kadınla evlenmeye cevaz verdikleri halde, mülk-i yemîn ile de helal olmaz' demişlerdir. Onlar Ömer b. el-Hattâb'ın: 'Onlar ebediyen bir araya gelemezler' sözünü delil getirmişlerdir. Saîd dedi ki: 'Fercini helal sayması sebebiyle kadın mehrini alır.' Bunu Mâlik Muvatta'ında tahric etmiştir ve ileride gelecektir. es-Sevrî, Kûfeliler ve eş-Şâfiî ise: 'Araları ayrılır ancak haramlık ebedi olmaz' demişlerdir.