التَّحْرِيمُ بَلْ يُفْسَخُ بَيْنَهُمَا ثُمَّ تَعْتَدُّ مِنْهُ، ثُمَّ يَكُونُ خَاطِبًا مِنَ الْخُطَّابِ. وَاحْتَجُّوا بِإِجْمَاعِ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّهُ لَوْ زَنَى بِهَا لَمْ يَحْرُمْ عَلَيْهِ تَزْوِيجُهَا، فَكَذَلِكَ وَطْؤُهُ إِيَّاهَا فِي الْعِدَّةِ. قَالُوا: وَهُوَ قَوْلُ عَلِيٍّ. ذَكَرَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ. وَذُكِرَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ مِثْلُهُ، وَعَنِ الْحَسَنِ أَيْضًا. وَذَكَرَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنِ الثَّوْرِيِّ عَنْ أَشْعَثَ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ مَسْرُوقٍ أَنَّ عُمَرَ رَجَعَ عَنْ ذَلِكَ وَجَعَلَهُمَا يَجْتَمِعَانِ. وَذَكَرَ الْقَاضِي أَبُو الْوَلِيدِ الْبَاجِيُّ فِي الْمُنْتَقَى فَقَالَ: لَا يَخْلُو النَّاكِحُ فِي الْعِدَّةِ إِذَا بَنَى بِهَا أَنْ يَبْنِيَ بِهَا فِي الْعِدَّةِ أَوْ بَعْدَهَا، فَإِنْ كَانَ بَنَى بِهَا فِي الْعِدَّةِ فَإِنَّ الْمَشْهُورَ مِنَ الْمَذْهَبِ أَنَّ التَّحْرِيمَ يَتَأَبَّدُ، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ. وَرَوَى الشَّيْخُ أَبُو الْقَاسِمِ فِي تَفْرِيعِهِ أَنَّ فِي الَّتِي يَتَزَوَّجُهَا الرَّجُلُ فِي عِدَّةٍ مِنْ طَلَاقٍ أَوْ وَفَاةٍ عَالِمًا بِالتَّحْرِيمِ رِوَايَتَيْنِ، إِحْدَاهُمَا- أَنَّ تَحْرِيمَهُ يَتَأَبَّدُ عَلَى مَا قَدَّمْنَاهُ. وَالثَّانِيَةُ- أَنَّهُ زَانٍ وَعَلَيْهِ الْحَدُّ، وَلَا يُلْحَقُ بِهِ الْوَلَدُ، وَلَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا إِذَا انْقَضَتْ عِدَّتُهَا، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ. وَوَجْهُ الرِّوَايَةِ الْأُولَى- وَهِيَ المشهور- مَا ثَبَتَ مِنْ قَضَاءِ عُمَرَ بِذَلِكَ، وَقِيَامِهِ بِذَلِكَ فِي النَّاسِ، وَكَانَتْ قَضَايَاهُ تَسِيرُ وَتَنْتَشِرُ وَتُنْقَلُ فِي الْأَمْصَارِ، وَلَمْ يُعْلَمْ لَهُ مُخَالِفٌ، فَثَبَتَ أَنَّهُ إِجْمَاعٌ. قَالَ الْقَاضِي أَبُو مُحَمَّدٍ: وَقَدْ رُوِيَ مِثْلُ ذَلِكَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، وَلَا مُخَالِفَ لَهُمَا مَعَ شُهْرَةِ ذَلِكَ وَانْتِشَارِهِ، وَهَذَا حُكْمُ الْإِجْمَاعِ. وَوَجْهُ الرِّوَايَةِ الثانية أن هذا وطئ مَمْنُوعٌ فَلَمْ يَتَأَبَّدْ تَحْرِيمُهُ، كَمَا لَوْ زَوَّجَتْ نَفْسَهَا أَوْ تَزَوَّجَتْ مُتْعَةً أَوْ زَنَتْ. وَقَدْ قَالَ الْقَاضِي أَبُو الْحَسَنِ: إِنَّ مَذْهَبَ مَالِكٍ الْمَشْهُورُ فِي ذَلِكَ ضَعِيفٌ مِنْ جِهَةِ النَّظَرِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَأَسْنَدَ أَبُو عُمَرَ: حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سُفْيَانَ حَدَّثَنَا قَاسِمُ بْنُ أَصْبَغَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ نُعَيْمِ بْنِ حَمَّادٍ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ عَنْ أَشْعَثَ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ مَسْرُوقٍ قَالَ: بَلَغَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ أَنَّ امْرَأَةً مِنْ قُرَيْشٍ تَزَوَّجَهَا رَجُلٌ مِنْ ثَقِيفٍ فِي عِدَّتِهَا فَأَرْسَلَ إِلَيْهِمَا فَفَرَّقَ بَيْنَهُمَا وَعَاقَبَهُمَا وَقَالَ: لَا تَنْكِحُهَا أَبَدًا وَجَعَلَ صَدَاقَهَا فِي بَيْتِ الْمَالِ، وَفَشَا ذَلِكَ فِي النَّاسِ فَبَلَغَ عَلِيًّا فَقَالَ: يَرْحَمُ اللَّهُ أَمِيرَ المؤمنين، ما بال الصداق وبئت الْمَالِ! إِنَّمَا جَهِلَا فَيَنْبَغِي لِلْإِمَامِ أَنْ يَرُدَّهُمَا إِلَى السُّنَّةِ. قِيلَ: فَمَا تَقُولُ أَنْتَ فِيهِمَا؟ فَقَالَ: لَهَا الصَّدَاقُ بِمَا اسْتَحَلَّ مِنْ فَرْجِهَا، وَيُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا وَلَا جَلْدَ عَلَيْهِمَا، وَتُكْمِلُ عِدَّتَهَا مِنَ الْأَوَّلِ، ثُمَّ تَعْتَدُّ مِنَ
haramlık ebedi olmaz, bilakis aralarındaki [nikah] feshedilir, sonra kadın ondan dolayı iddet bekler, sonra o da dünürlerden bir dünür olur. Şayet onunla zina etseydi o kadınla evlenmesinin kendisine haram olmayacağına dair ilim ehlinin icmaını delil getirdiler; iddet içindeki cinsî münasebeti de böyledir. Dediler ki: Bu Ali'nin de görüşüdür. Bunu Abdurrezzâk zikretmiştir. İbn Mes'ûd'dan da bunun bir benzeri rivayet edilmiş olup el-Hasan'dan da [nakledilmiştir]. Abdurrezzâk, es-Sevrî'den, o Eş'as'tan, o eş-Şa'bî'den, o Mesrûk'tan nakletti ki Ömer bu [içtihadından] dönmüş ve o ikisinin bir araya gelebileceğine hükmetmiştir. Kadı Ebu'l-Velîd el-Bâcî el-Müntekâ'da zikredip şöyle demiştir: İddet içinde nikahlanan kimse onunla zifafa girdiğinde, zifafın ya iddet içinde ya da iddetten sonra olması kaçınılmazdır. Eğer iddet içinde zifafa girmişse mezhebin meşhur olan görüşüne göre haramlık ebedi olur; Ahmed b. Hanbel de bu görüştedir. Şeyh Ebu'l-Kâsım et-Tefrî'inde rivayet etmiştir ki, haram olduğunu bildiği halde boşanma veya vefat iddetindeki bir kadınla evlenen kimse hakkında iki rivayet vardır: Birincisi- daha önce belirttiğimiz üzere haramlığının ebedi olmasıdır. İkincisi- o kimsenin zani olduğu, kendisine had uygulanacağı, çocuğun ona nesep yönünden bağlanmayacağı ve iddeti bittiğinde o kadınla evlenebileceğidir; eş-Şâfiî ve Ebû Hanîfe de bu görüştedir. Birinci rivayetin -ki meşhur olanıdır- delili, Ömer'in bu şekilde hükmettiğinin ve insanlar arasında bunu tatbik ettiğinin sabit olmasıdır; onun hükümleri beldelerde yayılır, intikal eder ve nakledilirdi; ona muhalif olan biri de bilinmemektedir, dolayısıyla icma olduğu sabit olmuştur. Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bunun bir benzeri Ali b. Ebî Tâlib'den de rivayet edilmiştir ve bu görüşün şöhretine ve yaygınlığına rağmen ikisine de muhalif olan çıkmamıştır, bu da icma hükmündedir. İkinci rivayetin delili ise şudur: Bu yasaklanmış bir cinsî münasebettir, dolayısıyla kadının bizzat kendini evlendirmesi veya müt'a nikahı yapması yahut zina etmesi durumunda olduğu gibi haramlığı ebedi olmaz. Kadı Ebu'l-Hasan şöyle demiştir: Mâlik'in bu husustaki meşhur mezhebi nazar (kıyas/akıl yürütme) açısından zayıftır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Ebû Ömer senediyle rivayet etti: Bize Abdülvâris b. Süfyân rivayet etti, bize Kâsım b. Asbağ, Muhammed b. İsmâîl'den, o Nuaym b. Hammâd'dan, o İbnü'l-Mübârek'ten, o Eş'as'tan, o eş-Şa'bî'den, o da Mesrûk'tan rivayet etti: Ömer b. el-Hattâb'a Kureyş'ten bir kadının iddeti içindeyken Sakîfli bir adamla evlendiği haberi ulaştı. Bunun üzerine Ömer o ikisine haber gönderip aralarını ayırdı, onları cezalandırdı ve: 'Onunla ebediyen evlenemezsin' dedi ve mehrini de beytülmâle koydu. Bu durum insanlar arasında yayıldı ve Ali'ye ulaştı. Ali şöyle dedi: 'Allah Müminlerin Emîrine rahmet eylesin, mehirle beytülmâlin ne alakası var! Onlar sadece bilmediler, dolayısıyla devlet başkanına düşen onları sünnete döndürmektir.' Kendisine: 'Peki sen onlar hakkında ne dersin?' denilince şöyle dedi: 'Fercini helal sayması sebebiyle mehir kadına aittir, araları ayrılır, üzerlerine celde cezası yoktur; kadın birinciden olan iddetini tamamlar, sonra ikinciden dolayı
الثَّانِي
[iddet bekler]
عِدَّةً كَامِلَةً ثَلَاثَةَ أَقْرَاءٍ ثُمَّ يَخْطُبُهَا إِنْ شَاءَ. فَبَلَغَ عُمَرَ فَخَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ: أَيُّهَا النَّاسُ، رُدُّوا الْجَهَالَاتِ إِلَى السُّنَّةِ. قَالَ الْكِيَا الطَّبَرِيُّ: وَلَا خِلَافَ بَيْنَ الْفُقَهَاءِ أَنَّ مَنْ عَقَدَ عَلَى امْرَأَةٍ نِكَاحَهَا وَهِيَ فِي عِدَّةٍ مِنْ غَيْرِهِ أَنَّ النِّكَاحَ فَاسِدٌ. وَفِي اتِّفَاقِ عُمَرَ وَعَلِيٍّ عَلَى نَفْي الْحَدِّ عَنْهُمَا مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النِّكَاحَ الْفَاسِدَ لَا يُوجِبُ الْحَدَّ، إِلَّا أَنَّهُ مَعَ الْجَهْلِ بِالتَّحْرِيمِ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، وَمَعَ الْعِلْمِ بِهِ مُخْتَلَفٌ فِيهِ. وَاخْتَلَفُوا هَلْ تَعْتَدُّ مِنْهُمَا جَمِيعًا، وَهَذِهِ مَسْأَلَةُ الْعِدَّتَيْنِ وَهِيَ: السَّابِعَةُ- فَرَوَى الْمَدَنِيُّونَ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهَا تُتِمُّ بَقِيَّةَ عِدَّتِهَا مِنَ الْأَوَّلِ، وَتَسْتَأْنِفُ عِدَّةً أُخْرَى مِنَ الْآخَرِ، وَهُوَ قَوْلُ اللَّيْثِ وَالْحَسَنِ بْنِ حَيٍّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ كَمَا ذَكَرْنَا، وَعَنْ عُمَرَ عَلَى مَا يَأْتِي. وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ الْقَاسِمِ وَابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ: أَنَّ عِدَّتَهَا مِنَ الثَّانِي تَكْفِيهَا مِنْ يَوْمِ فُرِّقَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا، سَوَاءً كَانَتْ بِالْحَمْلِ أَوْ بِالْأَقْرَاءِ أَوْ بِالشُّهُورِ، وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ. وَحُجَّتُهُمُ الْإِجْمَاعُ عَلَى أَنَّ الْأَوَّلَ لَا يَنْكِحُهَا فِي بَقِيَّةِ الْعِدَّةِ مِنْهُ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهَا فِي عِدَّةٍ مِنَ الثَّانِي، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَنَكَحَهَا فِي عِدَّتِهَا مِنْهُ. أَجَابَ الْأَوَّلُونَ فَقَالُوا: هَذَا غَيْرُ لَازِمٍ لِأَنَّ مَنْعَ الْأَوَّلِ مِنْ أَنْ يَنْكِحَهَا فِي بَقِيَّةِ عِدَّتِهَا إِنَّمَا وَجَبَ لِمَا يَتْلُوهَا مِنْ عِدَّةِ الثَّانِي، وَهُمَا حَقَّانِ قَدْ وَجَبَا عَلَيْهَا لِزَوْجَيْنِ كَسَائِرِ حُقُوقِ الْآدَمِيِّينَ، لَا يَدْخُلُ أَحَدُهُمَا فِي صَاحِبِهِ. وَخَرَّجَ مَالِكٌ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَعَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ أَنَّ طُلَيْحَةَ الْأَسَدِيَّةَ كَانَتْ تَحْتَ رَشِيدٍ الثَّقَفِيِّ فَطَلَّقَهَا فَنُكِحَتْ فِي عِدَّتِهَا فَضَرَبَهَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَضَرَبَ زَوْجَهَا بِالْمِخْفَقَةِ ضَرَبَاتٍ وَفَرَّقَ بَيْنَهُمَا، ثُمَّ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁: أَيُّمَا امْرَأَةٍ نَكَحَتْ فِي عِدَّتِهَا فَإِنْ كَانَ زَوْجُهَا الَّذِي تَزَوَّجَ بِهَا لَمْ يَدْخُلْ بِهَا فُرِّقَ بَيْنَهُمَا، ثُمَّ اعْتَدَّتْ بَقِيَّةَ عِدَّتِهَا مِنَ الزَّوْجِ الْأَوَّلِ، ثُمَّ كَانَ الْآخَرُ خَاطِبًا مِنَ الْخُطَّابِ، وَإِنْ كَانَ دَخَلَ بِهَا فُرِّقَ بَيْنَهُمَا ثُمَّ اعْتَدَّتْ بَقِيَّةَ عِدَّتِهَا مِنَ الْأَوَّلِ، ثُمَّ اعْتَدَّتْ مِنَ الْآخَرِ ثُمَّ لَا يجتمعان أبدا. قال [مالك]: وقال سعيد ابن الْمُسَيَّبِ: وَلَهَا مَهْرُهَا بِمَا اسْتَحَلَّ مِنْ فَرْجِهَا. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَأَمَّا طُلَيْحَةُ هَذِهِ فَهِيَ طليحة
[ikinci kocadan dolayı] tam bir iddet olarak üç kur' [bekler], sonra dilerse ona dünür olur. Bu durum Ömer'e ulaşınca insanlara hitap edip şöyle dedi: “Ey insanlar! Bilgisizlikleri sünnete döndürün (sünnetle giderin).” el-Kiyâ et-Taberî şöyle demiştir: Bir kimse, başka birinden iddet beklemekte olan bir kadınla nikah akdi yaptığında nikahın fasit olduğu hususunda fakihler arasında hiçbir ihtilaf yoktur. Ömer ile Ali'nin her ikisinden de had cezasını düşürmeleri hususundaki ittifakları, fasit nikahın had cezasını gerektirmediğine delalet etmektedir; şu kadar var ki [bu cezanın uygulanmaması] haramlığın bilinmemesi halinde ittifakla sabittir, haramlığın bilinmesi halinde ise ihtilaflıdır. Kadının her ikisinden de iddet bekleyip beklemeyeceği hususunda da ihtilaf etmişlerdir ki bu, iki iddet meselesidir. Yedincisi: Medineliler Mâlik'ten rivayet etmişlerdir ki; kadın birinci kocasından kalan iddetini tamamlar ve diğeri için de yeni bir iddete başlar. Bu, Leys, Hasan b. Hayy, Şâfiî, Ahmed ve İshâk'ın görüşüdür. Zikrettiğimiz üzere Ali'den de ve geleceği üzere Ömer'den de böyle rivayet edilmiştir. Muhammed b. el-Kâsım ile İbn Vehb ise Mâlik'ten şunu rivayet etmişlerdir: Kadının ister hamilelikle ister kur' ile ister aylarla olsun, ikinci kocadan dolayı bekleyeceği iddeti aralarının ayrıldığı günden itibaren ona yeterlidir. Bu, Sevrî, Evzâî ve Ebû Hanîfe'nin görüşüdür. Onların delili, kadının birinci kocasından kalan iddeti içerisinde birinci kocanın onunla evlenemeyeceği hususundaki icmadır. Bu da kadının ikinci kocadan dolayı iddet beklediğine delalet eder; şayet öyle olmasaydı kadın kendisinden dolayı iddet beklerken birinci kocası onunla nikahlanabilirdi. Öncekiler buna şöyle cevap vermişlerdir: Bu bağlayıcı değildir; çünkü kadının birinci kocasından kalan iddeti esnasında birinci kocanın onunla nikahlanmasının yasak oluşu, ancak bunun peşinden ikinci kocanın iddeti geleceği içindir. Bunlar, diğer kul haklarında olduğu gibi iki koca için kadının üzerine vacip olmuş iki ayrı haktır; biri diğerinin içine girmez (tedahül etmez). Mâlik, İbn Şihâb'dan, o Saîd b. el-Müseyyeb'den ve Süleymân b. Yesâr'dan rivayet ettiğine göre Tulayha el-Esediyye, Reşîd es-Sekafî'nin nikahı altındaydı. Reşîd onu boşadı, o da iddeti içindeyken evlendi. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb kadına ve kocasına kamçıyla birkaç darbe vurdu ve aralarını ayırdı. Sonra Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh şöyle dedi: “Hangi kadın iddeti içindeyken evlenirse, şayet kendisiyle evlenen kocası onunla zifafa girmemişse araları ayrılır; sonra kadın birinci kocasından kalan iddetini tamamlar, ardından diğeri de dünürlerden bir dünür olur. Şayet onunla zifafa girmişse araları ayrılır, sonra kadın birinci kocasından kalan iddetini tamamlar, ardından diğeri için iddet bekler ve bundan sonra ebediyen bir araya gelemezler.” [Mâlik] dedi ki: Saîd b. el-Müseyyeb de şöyle dedi: “Fercini helal sayması sebebiyle kadının mehri hakkıdır.” Ebû Ömer [İbn Abdi'l-Berr] şöyle dedi: Bu Tulayha'ya gelince, o Tulayha
بِنْتُ عُبَيْدِ اللَّهِ أُخْتُ طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ التَّيْمِيِّ، وَفِي بَعْضِ نُسَخِ الْمُوَطَّأِ مِنْ رِوَايَةِ يَحْيَى: طُلَيْحَةُ الْأَسَدِيَّةُ وَذَلِكَ خَطَأٌ وَجَهْلٌ، وَلَا أَعْلَمُ أَحَدًا قَالَهُ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ" فَضَرَبَهَا عُمَرُ بِالْمِخْفَقَةِ وَضَرَبَ زَوْجَهَا ضَرَبَاتٍ" يُرِيدُ عَلَى وَجْهِ الْعُقُوبَةِ لِمَا ارْتَكَبَاهُ مِنَ الْمَحْظُورِ وَهُوَ النِّكَاحُ فِي الْعِدَّةِ. وَقَالَ الزُّهْرِيُّ: فَلَا أَدْرِي كَمْ بَلَغَ ذَلِكَ الْجَلْدُ. قَالَ: وَجَلَدَ عَبْدُ الْمَلِكِ فِي ذَلِكَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَرْبَعِينَ جَلْدَةً. قَالَ: فَسُئِلَ عَنْ ذَلِكَ قَبِيصَةُ بْنُ ذُؤَيْبٍ فَقَالَ: لَوْ كُنْتُمْ خَفَّفْتُمْ فَجَلَدْتُمْ عِشْرِينَ! وَقَالَ ابْنُ حَبِيبٍ فِي الَّتِي تَتَزَوَّجُ فِي الْعِدَّةِ فَيَمَسُّهَا الرَّجُلُ أَوْ يُقَبِّلُ أَوْ يُبَاشِرُ أَوْ يَغْمِزُ أَوْ يَنْظُرُ عَلَى وَجْهِ اللَّذَّةِ أَنَّ عَلَى الزَّوْجَيْنِ الْعُقُوبَةَ وَعَلَى الْوَلِيِّ وَعَلَى الشُّهُودِ وَمَنْ عَلِمَ مِنْهُمْ أَنَّهَا فِي عِدَّةٍ، وَمَنْ جَهِلَ مِنْهُمْ ذَلِكَ فَلَا عُقُوبَةَ عَلَيْهِ. وَقَالَ ابْنُ الْمَوَّازِ: يُجْلَدُ الزَّوْجَانِ الْحَدَّ إِنْ كَانَا تَعَمَّدَا ذَلِكَ، فَيُحْمَلُ قَوْلُ ابْنِ حَبِيبٍ عَلَى مَنْ عَلِمَ بِالْعِدَّةِ، وَلَعَلَّهُ جَهِلَ التَّحْرِيمَ وَلَمْ يَتَعَمَّدِ ارْتِكَابَ الْمَحْظُورِ فَذَلِكَ الَّذِي يُعَاقَبُ، وَعَلَى ذَلِكَ كَانَ ضَرْبُ عُمَرَ الْمَرْأَةَ وَزَوْجَهَا بِالْمِخْفَقَةِ ضَرَبَاتٍ. وَتَكُونُ الْعُقُوبَةُ وَالْأَدَبُ فِي ذَلِكَ بِحَسَبِ حَالِ الْمُعَاقَبِ. وَيُحْمَلُ قَوْلُ ابْنِ الْمَوَّازِ عَلَى أَنَّهُمَا عَلِمَا التَّحْرِيمَ وَاقْتَحَمَا ارْتِكَابَ الْمَحْظُورِ جُرْأَةً وَإِقْدَامًا. وَقَدْ قَالَ الشَّيْخُ أَبُو الْقَاسِمِ: إِنَّهُمَا رِوَايَتَانِ فِي التَّعَمُّدِ، إِحْدَاهُمَا يُحَدُّ، وَالثَّانِيَةُ يُعَاقَبُ وَلَا يُحَدُّ. التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ) هَذَا نِهَايَةُ التَّحْذِيرِ مِنَ الْوُقُوعِ فِيمَا نَهَى عنه.
bint Ubeydillâh olup Talha b. Ubeydillâh et-Teymî'nin kız kardeşidir; Yahyâ rivayetinden el-Muvatta'ın bazı nüshalarında 'Tulayha el-Esediyye' diye geçer ki bu bir hata ve cehalettir, bunu söyleyen başka birini de bilmiyorum. Sekizincisi- 'Ömer kadına ve kocasına kamçı ile birkaç darbe vurdu' sözü, irtikap ettikleri yasak olan iddet içinde evlenme fiilinden ötürü ta'zir/ceza kabilinden olduğunu ifade eder. ez-Zührî dedi ki: Bu kırbaçlamanın kaç darbe olduğunu bilmiyorum. Dedi ki: Abdülmelik bu hususta onların her birine kırkar darbe vurdu. Dedi ki: Bu Kabîsa b. Züeyb'e sorulunca şöyle dedi: 'Keşke hafifletip yirmişer vursaydınız!' İbn Habîb, iddeti içindeyken evlenip de erkeğin kadına dokunduğu yahut öptüğü veya mübaşerette bulunduğu yahut dokunup sıkıştırdığı veya lezzet kastıyla baktığı kadın hakkında şöyle demiştir: İki eşe de, veliye de, şahitlere de ve onlardan kadının iddette olduğunu bilen kimseye de ceza vardır; onlardan bunu bilmeyen kimseye ise ceza yoktur. İbnü'l-Mevvâz ise: 'Şayet bunu kasten yapmışlarsa her iki eşe de had vurulur' demiştir; dolayısıyla İbn Habîb'in sözü, iddeti bilen ancak haram olduğunu belki de bilmeyip yasağı irtikap etmeyi kasten hedeflemeyen kimseye hamledilir; işte cezalandırılacak olan budur ve Ömer'in kadına ve kocasına kamçı ile birkaç darbe vurması da bu kabildendir. Bu husustaki ceza ve tedip, cezalandırılanın haline göre olur. İbnü'l-Mevvâz'ın sözü ise haramlığı bildikleri halde cüret ve cüretkarlık göstererek yasağa dalan kimselere hamledilir. Şeyh Ebu'l-Kâsım şöyle demiştir: Kasıt durumunda iki rivayet vardır; birinde had uygulanır, ikincisinde ise ta'zir edilir fakat had uygulanmaz. Dokuzuncusu- Yüce Allah'ın: (وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ) { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ } “Ve bilin ki şüphesiz Allah, içinizde olanı bilir; artık O'ndan sakının.” kavli, yasakladığı şeylere düşmekten sakındırmanın son noktasıdır.
[سورة البقرة (٢): آية ٢٣٦]
[Bakara Suresi (2): Âyet 236]
لَا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ (٢٣٦)
{ لا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ ما لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ (٢٣٦) } “Kendilerine el sürmediğiniz veya bir mehir takdir etmediğiniz kadınları boşarsanız size bir vebal yoktur. Zengin olan kendi gücüne göre, darlıkta olan da kendi gücüne göre mâruf şekilde bir müt'a versin; bu, iyilik edenler üzerine bir haktır.”
فِيهِ إِحْدَى عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ) هَذَا أَيْضًا مِنْ أَحْكَامِ الْمُطَلَّقَاتِ، وَهُوَ ابْتِدَاءُ إِخْبَارٍ بِرَفْعِ الْحَرَجِ عَنِ الْمُطَلِّقِ قَبْلَ الْبِنَاءِ وَالْجِمَاعِ، فَرَضَ مَهْرًا أَوْ لم
Bunda on bir mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: (لَا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ) { لا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ } “Kadınları boşarsanız size bir vebal yoktur” kavli, bu da boşanmış kadınların hükümlerindendir ve mehir takdir etmiş olsun yahut
يَفْرِضْ، وَلَمَّا نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنِ التَّزَوُّجِ لِمَعْنَى الذَّوْقِ وَقَضَاءِ الشَّهْوَةِ، وَأَمَرَ بِالتَّزَوُّجِ لِطَلَبِ الْعِصْمَةِ وَالْتِمَاسِ ثَوَابِ اللَّهِ وَقَصْدِ دَوَامِ الصُّحْبَةِ، وَقَعَ فِي نُفُوسِ الْمُؤْمِنِينَ أَنَّ مَنْ طَلَّقَ قَبْلَ الْبِنَاءِ قَدْ وَاقَعَ جُزْءًا مِنْ هَذَا الْمَكْرُوهِ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ رَافِعَةً لِلْجُنَاحِ فِي ذَلِكَ إِذَا كَانَ أَصْلُ النِّكَاحِ عَلَى الْمَقْصِدِ الْحَسَنِ. وَقَالَ قَوْمٌ:" لَا جُناحَ عَلَيْكُمْ" مَعْنَاهُ لَا طَلَبَ لِجَمِيعِ الْمَهْرِ بَلْ عَلَيْكُمْ نِصْفُ الْمَفْرُوضِ لِمَنْ فُرِضَ لَهَا، وَالْمُتْعَةُ لِمَنْ لَمْ يُفْرَضْ لَهَا. وَقِيلَ: لَمَّا كَانَ أَمْرُ الْمَهْرِ مُؤَكَّدًا فِي الشَّرْعِ فَقَدْ يُتَوَهَّمُ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ مَهْرٍ إِمَّا مُسَمًّى وَإِمَّا مَهْرُ الْمِثْلِ، فَرَفَعَ الْحَرَجَ عَنِ الْمُطَلِّقِ فِي وَقْتِ التَّطْلِيقِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي النِّكَاحِ مَهْرٌ. وَقَالَ قَوْمٌ:" لَا جُناحَ عَلَيْكُمْ" مَعْنَاهُ فِي أَنْ تُرْسِلُوا الطَّلَاقَ فِي وَقْتِ الْحَيْضِ، بِخِلَافِ الْمَدْخُولِ بِهَا، إِذْ غَيْرُ الْمَدْخُولِ بِهَا لَا عِدَّةَ عَلَيْهَا. الثَّانِيَةُ- الْمُطَلَّقَاتُ أَرْبَعٌ: مُطَلَّقَةٌ مَدْخُولٌ بِهَا مَفْرُوضٌ لَهَا وَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ حُكْمَهَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ، وَأَنَّهُ لا يسترد منها شي مِنَ الْمَهْرِ، وَأَنَّ عِدَّتَهَا ثَلَاثَةُ قُرُوءٍ. وَمُطَلَّقَةٌ غَيْرُ مَفْرُوضٍ لَهَا وَلَا مَدْخُولٌ بِهَا فَهَذِهِ الْآيَةُ فِي شَأْنِهَا وَلَا مَهْرَ لَهَا، بَلْ أَمَرَ الرَّبُّ تَعَالَى بِإِمْتَاعِهَا، وَبَيَّنَ فِي سُورَةِ" الْأَحْزَابِ" أَنَّ غَيْرَ الْمَدْخُولِ بِهَا إِذَا طُلِّقَتْ فَلَا عِدَّةَ عَلَيْهَا، وَسَيَأْتِي. وَمُطَلَّقَةٌ مَفْرُوضٌ لَهَا غَيْرُ مَدْخُولٍ بِهَا ذَكَرَهَا بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ إِذْ قَالَ:" وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً"، وَمُطَلَّقَةٌ مَدْخُولٌ بِهَا غَيْرُ مَفْرُوضٍ لَهَا ذَكَرَهَا اللَّهُ فِي قَوْلِهِ:" فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ"
takdir etmemiş olsun, zifaf ve cima gerçekleşmeden önce boşayan kimseden günahın kaldırıldığını bildiren yeni bir haberdir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tat alma ve şehvet giderme gayesiyle evlenmeyi yasaklayıp iffeti korumak, Allah'ın sevabını aramak ve birlikteliğin devamını kastetmek amacıyla evlenmeyi emredince, müminlerin gönlüne zifaftan önce boşayan kimsenin bu mekruhtan bir parçayı işlemiş olabileceği düşüncesi düştü; bunun üzerine nikahın aslı güzel bir maksada dayandığı takdirde bu hususta günah olmadığını bildiren ayet indi. Bir topluluk dedi ki: { لا جُناحَ عَلَيْكُمْ } “Size bir vebal yoktur” ifadesinin manası, mehrin tamamı talep edilmez, bilakis mehri belirlenmiş olan kadına belirlenenin yarısı, belirlenmemiş olana ise müt'a vermeniz gerekir demektir. Şöyle de denilmiştir: Mehir meselesi şeriatta tekit edilmiş bir husus olduğu için belirlenmiş bir mehir veya مهر المثل (emsal mehir) mutlaka lazımdır zannı oluşabilirdi; bu sebeple nikahta bir mehir bulunmasa dahi boşama anında boşayana bir günah olmadığını bildirmiştir. Bir topluluk da: { لا جُناحَ عَلَيْكُمْ } “Size bir vebal yoktur” ifadesinin manası, zifafa girilmiş kadının aksine hayız vaktinde boşamayı göndermenizdedir, zira zifafa girilmemiş kadının üzerinde iddet yoktur, demiştir. İkincisi- Boşanan kadınlar dörttür: Zifafa girilmiş ve mehri takdir edilmiş boşanmış kadın; Allah bu ayetten önce onun hükmünü, mehirinden hiçbir şeyin geri alınamayacağını ve iddetinin üç kurû' olduğunu zikretmiştir. Mehri takdir edilmemiş ve zifafa girilmemiş boşanmış kadın; işte bu ayet onun hakkındadır ve mehir hakkı yoktur, bilakis Yüce Rab ona müt'a verilmesini emretmiştir ve Ahzâb Suresi'nde zifafa girilmemiş kadının boşandığında üzerinde iddet olmadığını beyan etmiştir ki ileride gelecektir. Mehri takdir edilmiş fakat zifafa girilmemiş boşanmış kadın; Allah bunu bu ayetten sonra zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً } “Eğer onlara bir mehir takdir edip de kendilerine el sürmeden önce boşarsanız...” Zifafa girilmiş fakat mehri takdir edilmemiş boşanmış kadın; Allah bunu: { فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ } “O halde onlardan hangisiyle faydalandıysanız, mehirlerini kendilerine verin” kavlinde zikretmiştir.
، فَذَكَرَ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ وَالَّتِي بَعْدَهَا مُطَلَّقَةً قَبْلَ الْمَسِيسِ وَقَبْلَ الْفَرْضِ، وَمُطَلَّقَةً قَبْلَ الْمَسِيسِ وَبَعْدَ الْفَرْضِ، فَجَعَلَ لِلْأُولَى الْمُتْعَةَ، وَجَعَلَ لِلثَّانِيَةِ نِصْفَ الصَّدَاقِ لِمَا لِحَقِّ الزَّوْجَةِ مِنْ دَحْضِ الْعَقْدِ، وَوَصْمِ الْحِلِّ الْحَاصِلِ لِلزَّوْجِ بِالْعَقْدِ، وَقَابَلَ الْمَسِيسَ بِالْمَهْرِ الْوَاجِبِ. الثَّالِثَةُ- لَمَّا قَسَّمَ اللَّهُ تَعَالَى حَالَ الْمُطَلَّقَةِ هُنَا قِسْمَيْنِ: مُطَلَّقَةٌ مُسَمًّى لَهَا الْمَهْرُ، وَمُطَلَّقَةٌ لَمْ يُسَمَّ لَهَا، دَلَّ عَلَى أَنَّ نِكَاحَ التَّفْوِيضِ جَائِزٌ، وَهُوَ كُلُّ نِكَاحٍ عُقِدَ مِنْ غَيْرِ ذِكْرِ الصَّدَاقِ، وَلَا خِلَافَ فِيهِ، وَيُفْرَضُ بَعْدَ ذَلِكَ الصَّدَاقُ، فَإِنْ فُرِضَ الْتَحَقَ بِالْعَقْدِ وَجَازَ، وَإِنْ لَمْ يُفْرَضْ لَهَا وَكَانَ الطَّلَاقُ لَمْ يَجِبْ صَدَاقٌ إِجْمَاعًا، قَالَهُ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ. وَحَكَى
Yüce Allah bu ayette ve bundan sonraki ayette temas (zifaf) ve mehir takdirinden önce boşanan kadın ile temas öncesinde fakat mehir takdir edildikten sonra boşanan kadını zikretti. Birincisi için müt'ayı [boşanma tazminatını], ikincisi için ise akdin feshedilmesi ve akitle kocaya hâsıl olan helalliğin lekelenmesi sebebiyle kadına terettüp eden hak karşılığında mehrin yarısını takdir etti; temasa karşılık da vacip olan mehri mukabil kıldı. Üçüncüsü- Yüce Allah burada boşanmış kadının durumunu mehri belirlenmiş olarak boşanan ve mehri belirlenmemiş olarak boşanan şeklinde iki kısma ayırınca, tefvîz nikahının caiz olduğuna delalet etti. Tefvîz nikahı, mehir anılmaksızın kıyılan her nikah akdidir ve bunda görüş ayrılığı yoktur. Mehir bundan sonra takdir edilir; şayet takdir edilirse akde dahil olur ve caizdir. Şayet mehir takdir edilmez ve boşanma vuku bulursa icma ile mehir gerekmez. Bunu el-Kâdî Ebû Bekir b. el-Arabî söylemiştir. Ve nakletti:
الْمَهْدَوِيُّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ أَنَّهُ إِذَا طَلَّقَهَا وَلَمْ يَدْخُلْ بِهَا وَلَمْ يَكُنْ فَرَضَ لَهَا أُجْبِرَ عَلَى نِصْفِ صَدَاقِ مِثْلِهَا. وَإِنْ فَرَضَ بَعْدَ عَقْدِ النِّكَاحِ وَقَبْلَ وُقُوعِ الطَّلَاقِ فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يَتَنَصَّفُ بِالطَّلَاقِ، لِأَنَّهُ لَمْ يَجِبْ بِالْعَقْدِ، وَهَذَا خِلَافُ الظَّاهِرِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً" وَخِلَافُ الْقِيَاسِ أَيْضًا، فَإِنَّ الْفَرْضَ بَعْدَ الْعَقْدِ يَلْحَقُ بِالْعَقْدِ فَوَجَبَ أَنْ يَتَنَصَّفَ بِالطَّلَاقِ، أَصْلُهُ الْفَرْضُ الْمُقْتَرِنُ بِالْعَقْدِ. الرَّابِعَةُ- إِنْ وَقَعَ الْمَوْتُ قَبْلَ الْفَرْضِ فَذَكَرَ التِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ" أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ تَزَوَّجَ امْرَأَةً لَمْ يَفْرِضْ لَهَا وَلَمْ يَدْخُلْ بِهَا حَتَّى مَاتَ، فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: لَهَا مِثْلُ صَدَاقِ نِسَائِهَا، لَا وَكْسَ وَلَا شَطَطَ، وَعَلَيْهَا الْعِدَّةُ وَلَهَا الْمِيرَاثُ، فَقَامَ مَعْقِلُ بْنُ سِنَانٍ الْأَشْجَعِيُّ فَقَالَ: قَضَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ في بِرْوَعَ بِنْتِ وَاشِقٍ امْرَأَةٍ مِنَّا مِثْلَ الَّذِي قَضَيْتَ، فَفَرِحَ بِهَا ابْنُ مَسْعُودٍ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ، وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ، وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ وَغَيْرِهِمْ، وَبِهِ يَقُولُ الثَّوْرِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ، وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْهُمْ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ عُمَرَ: إِذَا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ امْرَأَةً وَلَمْ يَدْخُلْ بِهَا وَلَمْ يَفْرِضْ لَهَا صَدَاقًا حَتَّى مَاتَ قَالُوا: لَهَا الْمِيرَاثُ وَلَا صَدَاقَ لَهَا وَعَلَيْهَا الْعِدَّةُ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ. وَقَالَ: وَلَوْ ثَبَتَ حَدِيثُ بِرْوَعَ بِنْتِ وَاشِقٍ لَكَانَتِ الْحُجَّةُ فِيمَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَيُرْوَى عَنِ الشَّافِعِيِّ أَنَّهُ رَجَعَ بِمِصْرَ بَعْدُ عَنْ هَذَا الْقَوْلِ، وَقَالَ بِحَدِيثِ بِرْوَعَ بِنْتِ وَاشِقٍ". قُلْتُ- اخْتُلِفَ فِي تَثْبِيتِ حَدِيثِ بِرْوَعَ، فَقَالَ الْقَاضِي أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْوَهَّابِ فِي شَرْحِ رِسَالَةِ ابْنِ أَبِي زَيْدٍ: وَأَمَّا حَدِيثُ بِرْوَعَ بِنْتِ وأشق لقد رَدَّهُ حُفَّاظُ الْحَدِيثِ وَأَئِمَّةُ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَقَالَ الْوَاقِدِيُّ: وَقَعَ هَذَا الْحَدِيثُ بِالْمَدِينَةِ فَلَمْ يَقْبَلْهُ أَحَدٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ، وَصَحَّحَهُ التِّرْمِذِيُّ كَمَا ذَكَرْنَا عَنْهُ وَابْنُ الْمُنْذِرِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَقَدْ ثَبَتَ مِثْلُ قَوْلِ [عَبْدِ اللَّهِ] بْنِ مَسْعُودٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَبِهِ نَقُولُ. وَذُكِرَ أَنَّهُ قَوْلُ أَبِي ثَوْرٍ وأصحاب الرأى.
el-Mehdevî, Hammâd b. Ebî Süleymân'dan [şöyle nakletmiştir]: Kişi kadını zifaftan önce ve mehir takdir etmeksizin boşamışsa, kadının mehr-i mislinin yarısını vermeye zorlanır. Eğer nikâh akdinden sonra ve boşanma gerçekleşmeden önce mehir takdir etmişse, Ebû Hanîfe şöyle demiştir: "Boşanmakla bu [mehir] yarıya inmez; zira akit ile vâcip olmamıştır." Bu ise Yüce Allah'ın: { وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً } “Eğer onlara dokunmadan önce boşar ve kendilerine bir mehir takdir etmiş bulunursanız...” buyruğunun zâhirine ve aynı zamanda kıyasa da aykırıdır. Çünkü akitten sonra yapılan takdir akde bitişir; bu sebeple tıpkı akitle birlikte yapılan mehir takdiri aslına kıyasla, boşanma ile yarıya inmesi vâcip olur. Dördüncüsü: Şayet ölüm mehir takdirinden önce vuku bulursa; Tirmizî, İbn Mes'ûd'dan nakletmiştir ki: Kendisine bir kadınla evlenip ona mehir takdir etmeden ve zifafa girmeden vefat eden bir adamın durumu soruldu. Bunun üzerine İbn Mes'ûd şöyle dedi: "O kadın için, kendi emsali kadınların mehr-i misli vardır; ne eksik ne de fazladır. Kadına iddet beklemek gerekir ve mirastan da payı vardır." Bunun üzerine Ma'kıl b. Sinân el-Eşca'î ayağa kalkıp şöyle dedi: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizden bir kadın olan Berva' bint Vâşık hakkında aynen senin hükmettiğin gibi hükmetti.» İbn Mes'ûd buna pek sevindi. Tirmizî şöyle demiştir: "İbn Mes'ûd'un hadisi hasen-sahih bir hadistir; ondan birden fazla vecihle rivayet edilmiştir. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından ve başkalarından bazı ilim ehlinin ameli bu doğrultudadır; Sevrî, Ahmed ve İshak da bunu savunur. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından Ali b. Ebî Tâlib, Zeyd b. Sâbit, İbn Abbâs ve İbn Ömer gibi bazı ilim ehli ise şöyle demiştir: Bir kimse kadınla evlenir, onunla zifafa girmeden ve bir mehir takdir etmeden vefat ederse; kadına miras vardır, mehir yoktur ve iddet gerekir. Bu aynı zamanda eş-Şâfiî'nin görüşüdür. O şöyle demiştir: 'Şayet Berva' bint Vâşık hadisi sabit olsaydı, hüccet Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen şeyde olurdu.' Şâfiî'den daha sonra Mısır'da bu görüşünden dönüp Berva' bint Vâşık hadisini benimsediği rivayet edilmiştir." Derim ki: Berva' hadisinin sübûtunda ihtilaf edilmiştir. Kâdî Ebû Muhammed Abdülvehhâb, İbn Ebî Zeyd'in Risâle'sinin şerhinde şöyle demiştir: "Berva' bint Vâşık hadisine gelince, hadis hâfızları ve ilim ehlinin önderleri onu reddetmiştir." el-Vâkıdî ise şöyle demiştir: "Bu hadis Medine'ye ulaştı fakat ulemadan hiç kimse onu kabul etmedi." Tirmizî kendisinden aktardığımız üzere ve İbnü'l-Münzir ise hadisi sahih kabul etmiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: "[Abdullah] b. Mes'ûd'un sözünün benzeri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olmuştur ve biz de bu görüşteyiz." Bunun Ebû Sevr ve re'y ehlinin de görüşü olduğu zikredilmiştir.
وَذُكِرَ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَمَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ مِثْلُ قَوْلِ عَلِيٍّ وَزَيْدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ. وَفِي الْمَسْأَلَةِ قَوْلٌ ثَالِثٌ وَهُوَ أَنَّهُ لَا يَكُونُ مِيرَاثٌ حَتَّى يَكُونَ مَهْرٌ، قَالَهُ مَسْرُوقٌ. قُلْتُ: وَمِنَ الْحُجَّةِ لِمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ مَالِكٌ أَنَّهُ فِرَاقٌ فِي نِكَاحٍ قَبْلَ الْفَرْضِ فَلَمْ يَجِبْ فِيهِ صَدَاقٌ، أَصْلُهُ الطَّلَاقُ، لَكِنْ إِذَا صَحَّ الْحَدِيثُ فَالْقِيَاسُ فِي مُقَابَلَتِهِ فَاسِدٌ. وَقَدْ حَكَى أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْحَمِيدِ عَنِ الْمَذْهَبِ مَا يُوَافِقُ الْحَدِيثَ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَقَالَ أَبُو عُمَرَ: حَدِيثُ بِرْوَعَ رَوَاهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنِ الثَّوْرِيِّ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَلْقَمَةَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، الْحَدِيثَ. وَفِيهِ: فَقَامَ مَعْقِلُ ابن سِنَانٍ. وَقَالَ فِيهِ ابْنُ مَهْدِيٍّ عَنِ الثَّوْرِيِّ عَنْ فِرَاسٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ مَسْرُوقٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ مَعْقِلُ بْنُ يَسَارٍ، وَالصَّوَابُ عِنْدِي قَوْلُ مَنْ قَالَ: مَعْقِلُ بْنُ سِنَانٍ لَا مَعْقِلُ بْنُ يَسَارٍ، لِأَنَّ مَعْقِلَ بْنَ يَسَارٍ رَجُلٌ مِنْ مُزَيْنَةَ، وَهَذَا الْحَدِيثُ إِنَّمَا جَاءَ فِي امْرَأَةٍ مِنْ أَشْجَعَ لَا مِنْ مُزَيْنَةَ، وَكَذَلِكَ رَوَاهُ دَاوُدُ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ عَلْقَمَةَ، وَفِيهِ: فَقَالَ نَاسٌ مِنْ أَشْجَعَ، وَمَعْقِلُ بْنُ سِنَانٍ قُتِلَ يَوْمَ الْحَرَّةَ، وَفِي يَوْمِ الْحَرَّةِ يَقُولُ الشَّاعِرُ:
ez-Zührî, el-Evzâî, Mâlik ve eş-Şâfiî'den de Ali, Zeyd, İbn Abbâs ve İbn Ömer'in sözünün benzeri nakledilmiştir. Bu meselede üçüncü bir görüş daha vardır ki o da mehir olmadıkça mirasın da olmayacağıdır; bunu Mesrûk söylemiştir. Derim ki: Mâlik'in gittiği görüşün delillerinden biri şudur: Bu mehir takdirinden önceki bir nikahta meydana gelen bir ayrılıktır, dolayısıyla talak aslına kıyasla bunda bir mehir vacip olmamıştır; ancak hadis sahih olunca onun karşısındaki kıyas fasit olur. Ebû Muhammed Abdülhamîd mezhepten hadise uygun olan bir görüş nakletmiştir, Allah'a hamdolsun. Ebû Ömer dedi ki: Birva' hadisini Abdurrezzâk, es-Sevrî'den, o Mansûr'dan, o İbrâhîm'den, o Alkame'den, o da İbn Mes'ûd'dan rivayet etmiştir. Hadiste: 'Bunun üzerine Ma'kıl b. Sinân ayağa kalktı' denilmektedir. İbn Mehdî ise bu hadiste es-Sevrî'den, o Firâs'tan, o eş-Şa'bî'den, o Mesrûk'tan, o Abdullah'tan naklen: 'Bunun üzerine Ma'kıl b. Yesâr dedi ki' şeklinde rivayet etmiştir. Bana göre doğru olan, Ma'kıl b. Yesâr değil Ma'kıl b. Sinân diyenin sözüdür; zira Ma'kıl b. Yesâr Müzeyne kabilesinden bir adamdır, bu hadis ise Müzeyne'den değil Eşca' kabilesinden bir kadın hakkında gelmiştir; nitekim Dâvûd da bunu eş-Şa'bî'den, o Alkame'den naklen böyle rivayet etmiştir ve orada: 'Eşca'dan birtakım insanlar dedi ki' ifadesi yer alır. Ma'kıl b. Sinân Harre Günü'nde öldürülmüştür ve Harre Günü hakkında şair şöyle demektedir:
أَلَا تِلْكُمُ الْأَنْصَارُ تَبْكِي سَرَاتَهَا ... وَأَشْجَعُ تَبْكِي مَعْقِلَ بْنَ سِنَانِ
İşte Ensar ileri gelenlerine ağlıyor... / Eşca' ise Ma'kıl b. Sinân'a ağlıyor.
الْخَامِسَةُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ) " مَا" بِمَعْنَى الَّذِي، أَيْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ اللَّاتِي لَمْ تَمَسُّوهُنَّ. وَ" تَمَسُّوهُنَّ" قُرِئَ بِفَتْحِ التَّاءِ مِنَ الثُّلَاثِيِّ، وَهِيَ قِرَاءَةُ نَافِعٍ وَابْنِ كَثِيرٍ وَأَبِي عَمْرٍو وَعَاصِمٍ وَابْنِ عَامِرٍ وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" تماسوهن" من المفاعلة، لان الوطي تَمَّ بِهِمَا، وَقَدْ يَرِدُ فِي بَابِ الْمُفَاعَلَةِ فَاعِلٌ بِمَعْنَى فَعَلَ، نَحْوَ طَارَقْتُ النَّعْلَ، وَعَاقَبْتُ اللِّصَّ. وَالْقِرَاءَةُ الْأُولَى تَقْتَضِي مَعْنَى الْمُفَاعَلَةِ فِي هَذَا الْبَابِ بِالْمَعْنَى الْمَفْهُومِ مِنَ الْمَسِّ، وَرَجَّحَهَا أَبُو عَلِيٍّ، لِأَنَّ أَفْعَالَ هَذَا الْمَعْنَى جَاءَتْ ثُلَاثِيَّةً عَلَى هَذَا الْوَزْنِ، جَاءَ: نَكَحَ وَسَفَدَ وَقَرَعَ وَدَفَطَ وَضَرَبَ الْفَحْلُ، وَالْقِرَاءَتَانِ حَسَنَتَانِ. وَ" أَوْ" فِي" أَوْ تَفْرِضُوا" قِيلَ هُوَ بِمَعْنَى الْوَاوِ، أَيْ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ وَلَمْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها فَجاءَها بَأْسُنا بَياتاً أَوْ هُمْ قائِلُونَ " أَيْ وَهُمْ قَائِلُونَ. وَقَوْلِهِ:" وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ " أي ويزيدون.
Beşinci [Mesele]: Yüce Allah'ın: { مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ } buyruğundaki “mâ” (ما), “ellezî” (الذي) anlamındadır; yani: Kendilerine dokunmadığınız kadınları boşarsanız [demektir]. { تَمَسُّوهُنَّ } kelimesi, sülâsî (üç harfli) fiilden te harfinin fethasıyla (temessûhunne şeklinde) okunmuştur ki bu; Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım ve İbn Âmir'in kıraatidir. Hamza ve el-Kisâî ise mufâale bâbından { تُمَاسُّوهُنَّ } (tumâssûhunne) şeklinde okumuşlardır; çünkü cinsi münasebet ikisiyle birlikte gerçekleşir. Bazen mufâale babında fâale (فَاعَلَ) vezni feale (فَعَلَ) anlamında da gelebilir; nitekim 'târaktu'n-na'l' (ayakkabıyı tabanladım) ve 'âkaktu'l-lıssa' (hırsızı cezalandırdım) denilmesi böyledir. Birinci kıraat ise mes (dokunma) fiilinden anlaşılan mana gereği bu babda mufâale manasını gerektirir. Ebû Ali bu kıraati tercih etmiştir; zira bu manadaki fiiller bu vezin üzere sülâsî olarak gelmiştir: Nekeha (نَكَحَ), sefede (سَفَدَ), kara'a (قَرَعَ), defata (دَفَطَ) ve darabe'l-fahl (ضَرَبَ الْفَحْلُ) [örneklerinde olduğu gibi]. Her iki kıraat de güzeldir. { أَوْ تَفْرِضُوا } ibaresindeki “ev” (أَوْ) edatının ise vâv (وَ) anlamında olduğu söylenmiştir; yani: 'Kendilerine dokunmadığınız ve bir mehir takdir etmediğiniz sürece' demektir. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها فَجاءَها بَأْسُنا بَياتاً أَوْ هُمْ قائِلُونَ } “Nice memleketleri helak ettik de azabımız onlara geceleyin yahut gündüz uykusunda iken geldi” ayetindeki [ev] 've onlar gündüz uykusundayken' demektir. Yine O'nun: { وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ } “Onu yüz bin veya daha çok kişiye peygamber olarak gönderdik” kavlindeki [ev de] 've daha çok kişiye' manasındadır.
وَقَوْلِهِ:" وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً " أَيْ وَكَفُورًا. وَقَوْلِهِ:" وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ " مَعْنَاهُ وَجَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ وَأَنْتُمْ مَرْضَى أَوْ مُسَافِرُونَ. وَقَوْلِهِ:" إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُما أَوِ الْحَوايا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ " وَمَا كَانَ مِثْلَهُ. وَيَعْتَضِدُ هَذَا بِأَنَّهُ تَعَالَى عَطَفَ عَلَيْهَا بَعْدَ ذَلِكَ الْمَفْرُوضَ لَهَا فَقَالَ:" وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً". فَلَوْ كَانَ الْأَوَّلُ لِبَيَانِ طَلَاقِ الْمَفْرُوضِ لَهَا قَبْلَ الْمَسِيسِ لَمَا كَرَّرَهُ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَتِّعُوهُنَّ) مَعْنَاهُ أَعْطُوهُنَّ شيئا يكون متاعا لهن. وحمله ابن عمر وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَالْحَسَنُ بْنُ أَبِي الْحَسَنِ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَأَبُو قِلَابَةَ وَالزُّهْرِيُّ وَقَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ بْنُ مُزَاحِمٍ عَلَى الْوُجُوبِ. وَحَمَلَهُ أَبُو عُبَيْدٍ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَأَصْحَابُهُ وَالْقَاضِي شُرَيْحٌ وَغَيْرُهُمْ عَلَى النَّدْبِ. تَمَسَّكَ أَهْلُ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ بِمُقْتَضَى الْأَمْرِ. وَتَمَسَّكَ أَهْلُ الْقَوْلِ الثَّانِي بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ" وَ" عَلَى الْمُتَّقِينَ" وَلَوْ كَانَتْ وَاجِبَةً لَأَطْلَقَهَا عَلَى الْخَلْقِ أَجْمَعِينَ. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى، لِأَنَّ عُمُومَاتِ الْأَمْرِ بالامتاع في قوله:" مَتِّعُوهُنَّ" وَإِضَافَةُ الْإِمْتَاعِ إِلَيْهِنَّ بِلَامِ التَّمْلِيكِ فِي قَوْلِهِ:" وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ" أَظْهَرُ فِي الْوُجُوبِ مِنْهُ فِي النَّدْبِ. وَقَوْلُهُ:" عَلَى الْمُتَّقِينَ" تَأْكِيدٌ لِإِيجَابِهَا، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَتَّقِيَ اللَّهَ فِي الْإِشْرَاكِ بِهِ وَمَعَاصِيهِ، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى فِي الْقُرْآنِ:" هُدىً لِلْمُتَّقِينَ ". السَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي الضَّمِيرِ الْمُتَّصِلِ بِقَوْلِهِ" وَمَتِّعُوهُنَّ" مَنِ الْمُرَادُ بِهِ مِنَ النِّسَاءِ؟ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ عُمَرَ وَجَابِرُ بْنُ زَيْدٍ وَالْحَسَنُ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَعَطَاءٌ وَإِسْحَاقُ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ: الْمُتْعَةُ وَاجِبَةٌ لِلْمُطَلَّقَةِ قَبْلَ الْبِنَاءِ وَالْفَرْضِ، وَمَنْدُوبَةٌ فِي حَقِّ غَيْرِهَا. وَقَالَ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ: الْمُتْعَةُ مَنْدُوبٌ إِلَيْهَا فِي كُلِّ مُطَلَّقَةٍ وَإِنْ دُخِلَ بِهَا، إِلَّا فِي الَّتِي لَمْ يُدْخَلْ بِهَا وَقَدْ فُرِضَ لَهَا فَحَسْبُهَا ما فرض لها ولا متعة لها. قال أَبُو ثَوْرٍ: لَهَا الْمُتْعَةُ وَلِكُلِّ مُطَلَّقَةٍ. وَأَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الَّتِي لَمْ يُفْرَضْ لها ولم يدخل بها لا شي لَهَا غَيْرَ الْمُتْعَةِ. قَالَ الزُّهْرِيُّ: يَقْضِي لَهَا بِهَا الْقَاضِي. وَقَالَ جُمْهُورُ النَّاسِ: لَا يَقْضِي بها لها.
Ve Yüce Allah'ın: { وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً } “Onlardan hiçbir günahkâra yahut nanköre itaat etme!” kavli [örneğinde olduğu gibi]; yani "ve nanköre" [demektir]. Yine O'nun: { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ } “Eğer hasta veya yolculukta iseniz yahut biriniz abdest bozmaktan gelmişse...” kavli de böyledir; bunun anlamı: "Sizler hasta yahut yolcu iken biriniz abdest bozmaktan gelmişse..." demektir. Yine O'nun: { إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُما أَوِ الْحَوايا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ } “Sırtlarının veya bağırsaklarının taşıdığı ya da kemiğe karışanlar müstesna...” kavli ve benzerleri de bu kabildendir. Bunu, Yüce Allah'ın bundan sonra kendisine mehir belirlenmiş kadını buna atfederek: { وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً } “Kendilerine mehir belirlediğiniz halde dokunmadan önce onları boşarsanız...” buyurması da desteklemektedir. Zira şayet birinci [ayet], dokunmadan önce kendisine mehir belirlenmiş kadının boşanmasını açıklamak için olsaydı, bunu tekrar etmezdi. Altıncısı- Yüce Allah'ın: (وَمَتِّعُوهُنَّ) { وَمَتِّعُوهُنَّ } “Onlara müt'a (yararlanacakları bir bedel/hediye) verin” kavlinin anlamı; kendileri için yararlanacakları bir meta olacak bir şey verin, demektir. İbn Ömer, Ali b. Ebî Tâlib, el-Hasan b. Ebi'l-Hasan, Saîd b. Cübeyr, Ebû Kılâbe, ez-Zührî, Katâde ve ed-Dahhâk b. Müzâhim bunu vücûba (farziyete) hamletmişlerdir. Ebû Ubeyd, Mâlik b. Enes ve mezhepdaşları, Kadı Şüreyh ve başkaları ise bunu nedbe (müstehaplığa) hamletmişlerdir. Birinci görüş sahipleri emrin gereğine tutunmuşlardır. İkinci görüş sahipleri ise Yüce Allah'ın: “iyilik yapanlar üzerine bir borç olarak” ve “takvâ sahipleri üzerine bir borç olarak” kavillerine tutunmuşlar [ve şöyle demişlerdir]: "Şayet vacip olsaydı, onu bütün yaratılmışlara mutlak kılardı." Birinci görüş daha evladır; zira { مَتِّعُوهُنَّ } “onlara müt'a verin” kavlindeki müt'a verme emrinin umumiliği ve { وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ } “Boşanmış kadınlar için bir müt'a vardır” kavlinde müt'anın temlik lâm'ı ile onlara izafe edilmesi, vücûba nedbden daha açıktır. O'nun: “takvâ sahipleri üzerine” kavli ise, onun vücubunu tekit etmektedir; çünkü herkesin Allah'a ortak koşma ve O'na isyan etme hususunda O'ndan sakınması (ittika etmesi) vaciptir. Nitekim Yüce Allah Kur'an hakkında: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “Takvâ sahipleri için bir hidayettir” buyurmuştur. Yedincisi- { وَمَتِّعُوهُنَّ } kavlindeki muttasıl zamirle hangi kadınların kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs, İbn Ömer, Câbir b. Zeyd, el-Hasan, eş-Şâfiî, Ahmed, Atâ, İshâk ve re'y ehli: "Müt'a, gerdeğe girilmeden ve mehir takdir edilmeden önce boşanan kadın için vaciptir, bunun dışındakiler hakkında ise menduptur" demişlerdir. Mâlik ve mezhepdaşları ise: "Müt'a, gerdeğe girilmiş olsa dahi boşanan her kadın için menduptur; sadece gerdeğe girilmeyip kendisine mehir belirlenmiş olan kadın müstesnadır; ona belirlenmiş olan [mehrin yarısı] yeterlidir, onun için müt'a yoktur" demişlerdir. Ebû Sevr: "O kadın için de müt'a vardır, hatta boşanan her kadın için müt'a vardır" demiştir. İlim ehli, mehir belirlenmemiş ve kendisiyle gerdeğe girilmemiş kadın için müt'adan başka bir şey olmadığı hususunda icma etmiştir. ez-Zührî: "Kadı onun lehine buna hükmeder" demiştir. İnsanların cumhuru (çoğunluğu) ise: "Kadı onun lehine buna hükmetmez" demiştir.
قُلْتُ: هَذَا الْإِجْمَاعُ إِنَّمَا هُوَ فِي الْحُرَّةِ، فَأَمَّا الْأَمَةُ إِذَا طُلِّقَتْ قَبْلَ الْفَرْضِ وَالْمَسِيسِ فَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ لَهَا الْمُتْعَةَ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ وَالثَّوْرِيُّ: لَا مُتْعَةَ لَهَا لِأَنَّهَا تَكُونُ لِسَيِّدِهَا وَهُوَ لَا يَسْتَحِقُّ مَالًا فِي مُقَابَلَةِ تَأَذِّي مَمْلُوكَتِهِ بِالطَّلَاقِ. وَأَمَّا رَبْطُ مَذْهَبِ مَالِكٍ فَقَالَ ابْنُ شَعْبَانَ: الْمُتْعَةُ بِإِزَاءِ غَمِّ الطَّلَاقِ، وَلِذَلِكَ لَيْسَ لِلْمُخْتَلِعَةِ وَالْمُبَارِئَةِ وَالْمُلَاعِنَةِ مُتْعَةٌ قَبْلَ الْبِنَاءِ وَلَا بَعْدَهُ، لِأَنَّهَا هِيَ الَّتِي اخْتَارَتِ الطَّلَاقَ. وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ وَعَطَاءٌ وَالنَّخَعِيُّ: لِلْمُخْتَلِعَةِ مُتْعَةٌ. وَقَالَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ: لِلْمُلَاعِنَةِ مُتْعَةٌ. قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: وَلَا مُتْعَةَ فِي نِكَاحٍ مَفْسُوخٍ. قَالَ ابْنُ الْمَوَّازِ: وَلَا فِيمَا يَدْخُلُهُ الْفَسْخُ بَعْدَ صِحَّةِ الْعَقْدِ، مِثْلَ مِلْكِ أَحَدِ الزَّوْجَيْنِ صَاحِبَهُ. قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: وَأَصْلُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ" فَكَانَ هَذَا الْحُكْمُ مُخْتَصًّا بِالطَّلَاقِ دُونَ الْفَسْخِ. وَرَوَى ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ الْمُخَيَّرَةَ لَهَا الْمُتْعَةُ بِخِلَافِ الْأَمَةِ تَعْتِقُ تَحْتَ الْعَبْدِ فَتَخْتَارُ هِيَ نَفْسَهَا، فَهَذِهِ لَا مُتْعَةَ لَهَا. وَأَمَّا الْحُرَّةُ تُخَيَّرُ أَوْ تُمْلَكُ أَوْ يَتَزَوَّجُ عَلَيْهَا أَمَةً فَتَخْتَارُ هِيَ نَفْسَهَا فِي ذَلِكَ كُلِّهِ فَلَهَا الْمُتْعَةُ، لِأَنَّ الزَّوْجَ سَبَبٌ لِلْفِرَاقِ. الثَّامِنَةُ- قَالَ مَالِكٌ: لَيْسَ لِلْمُتْعَةِ عِنْدَنَا حَدٌّ مَعْرُوفٌ فِي قَلِيلِهَا وَلَا كَثِيرِهَا. وَقَدِ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي هَذَا، فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: أَدْنَى مَا يُجْزِئُ فِي الْمُتْعَةِ ثَلَاثُونَ دِرْهَمًا أَوْ شَبَهَهَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَرْفَعُ الْمُتْعَةِ خَادِمٌ ثُمَّ كِسْوَةٌ ثُمَّ نَفَقَةٌ. عَطَاءٌ: أَوْسَطُهَا الدِّرْعُ وَالْخِمَارُ وَالْمِلْحَفَةُ. أَبُو حَنِيفَةَ: ذَلِكَ أَدْنَاهَا. وَقَالَ ابْنُ مُحَيْرِيزٍ: عَلَى صَاحِبِ الدِّيوَانِ ثَلَاثَةُ دَنَانِيرَ، وَعَلَى الْعَبْدِ الْمُتْعَةُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: يُمَتِّعُ كُلٌّ بِقَدْرِهِ، هَذَا بِخَادِمٍ وَهَذَا بِأَثْوَابٍ وَهَذَا بِثَوْبٍ وَهَذَا بِنَفَقَةٍ، وَكَذَلِكَ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، وَهُوَ مُقْتَضَى الْقُرْآنِ فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يُقَدِّرْهَا وَلَا حَدَّدَهَا وَإِنَّمَا قَالَ:" عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ". وَمَتَّعَ الحسن بن على بعشرين ألفا زقاق ومن عَسَلٍ. وَمَتَّعَ شُرَيْحٌ بِخَمْسِمِائَةِ دِرْهَمٍ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ حَالَةَ الْمَرْأَةِ مُعْتَبَرَةٌ أَيْضًا، قَالَهُ بَعْضُ الشَّافِعِيَّةِ، قَالُوا: لَوِ اعْتَبَرْنَا حَالَ الرَّجُلِ وَحْدَهُ لَزِمَ مِنْهُ أَنَّهُ لَوْ تَزَوَّجَ امْرَأَتَيْنِ إِحْدَاهُمَا شَرِيفَةٌ وَالْأُخْرَى دَنِيَّةٌ ثُمَّ طَلَّقَهُمَا قَبْلَ الْمَسِيسِ وَلَمْ يُسَمِّ لَهُمَا أَنْ يَكُونَا مُتَسَاوِيَتَيْنِ فِي الْمُتْعَةِ فَيَجِبُ لِلدَّنِيَّةِ مَا يَجِبُ لِلشَّرِيفَةِ وَهَذَا خِلَافُ مَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ" وَيَلْزَمُ مِنْهُ أَنَّ
Derim ki: Bu icma ancak hür kadın hakkındadır; cariyeye gelince, mehir takdiri ve dokunmadan önce boşandığında cumhura göre onun için de müt'a vardır. el-Evzâî ve es-Sevrî ise: 'Onun müt'a hakkı yoktur, çünkü o efendisine ait olur; efendi ise cariyesinin boşanmadan ötürü incinmesi karşılığında bir mala hak kazanamaz' demişlerdir. Mâlik'in mezhebinin temeline gelince, İbn Şa'bân şöyle demiştir: Müt'a boşanma üzüntüsünün karşılığıdır; bu sebeple muhâlea (bedel vererek ayrılan), mübâree (birbirini ibra ederek ayrılan) ve mülâane (lanetleşerek ayrılan) kadınlar için zifaftan önce de sonra da müt'a yoktur, zira boşanmayı tercih eden kendisidir. et-Tirmizî, Atâ ve en-Nehaî: 'Muhâlea yapan kadın için müt'a vardır' demişlerdir. Re'y ehli ise: 'Mülâane yapan kadın için müt'a vardır' demiştir. İbnü'l-Kâsım dedi ki: Feshedilen nikahta müt'a yoktur. İbnü'l-Mevvâz dedi ki: Akdin sıhhatinden sonra fesih giren nikahta da müt'a yoktur; eşlerden birinin diğerine mülk olması gibi. İbnü'l-Kâsım dedi ki: Bunun aslı Yüce Allah'ın: { وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ } “Boşanmış kadınlar için mâruf şekilde bir müt'a vardır” kavlidir; dolayısıyla bu hüküm fesihte değil boşanmada geçerlidir. İbn Vehb, Mâlik'ten rivayet etti ki muhayyere (seçim hakkı verilen) kadının müt'a hakkı vardır; kölenin nikahı altındayken azat edilip de bizzat kendini seçen cariyenin aksine, zira bunun müt'a hakkı yoktur. Muhayyer kılınan veya yetki verilen yahut üzerine bir cariye nikahlanıp da bütün bunlarda bizzat kendini seçen hür kadına gelince, onun müt'a hakkı vardır; çünkü ayrılığa sebep olan kocadır. Sekizincisi- Mâlik dedi ki: Bizim nezdimizde müt'anın azında da çoğunda da bilinen belirli bir sınırı yoktur. İnsanlar bu hususta ihtilaf etmişlerdir: İbn Ömer: 'Müt'ada kafi gelen en az miktar otuz dirhem veya benzeridir' demiştir. İbn Abbâs: 'Müt'anın en yükseği bir hizmetçi, sonra elbise takımı, sonra da nafakadır' demiştir. Atâ: 'Onun orta derecesi dir' (gömlek), hımâr (başörtüsü) ve milhafedir (çarşaf/bürgü)' demiştir. Ebû Hanîfe: 'Bu onun en alt derecesidir' demiştir. İbn Muhayrîz: 'Dîvân ehline (maaşlı askere) üç dinar, köleye ise müt'a düşer' demiştir. el-Hasan: 'Herkes gücüne göre müt'a verir; bu kimse bir hizmetçi ile, şu kimse birkaç elbiseyle, öbürü bir tek elbiseyle, beriki de bir nafakayla verir' demiştir; Mâlik b. Enes de böyle söylemektedir ve bu Kur'an'ın da gereğidir, zira Allah Subhânehu onu takdir edip sınırlamamış, sadece: { عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ } “Zengin olan kendi gücüne göre, darlıkta olan da kendi gücüne göre” buyurmuştur. el-Hasan b. Ali yirmi bin [dirhem], tulumlar ve bal ile müt'a verdi. Şüreyh ise beş yüz dirhem ile müt'a verdi. Kadının durumunun da muteber olduğu söylenmiştir; bunu bazı Şâfiîler söyleyip şöyle dediler: Şayet yalnız erkeğin durumunu muteber saysaydık, bundan bir adamın biri şerefli diğeri aşağı tabakadan iki kadınla evlenip sonra dokunmadan ve mehir belirlemeden onları boşadığında ikisinin müt'ada eşit olması, dolayısıyla aşağı tabakadakine de şerefli kadına vacip olanın vacip olması gerekirdi; bu ise Yüce Allah'ın: { مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ } “mâruf şekilde bir müt'a” kavline aykırıdır; ayrıca bundan,
الْمُوسِرَ الْعَظِيمَ الْيَسَارِ إِذَا تَزَوَّجَ امْرَأَةً دَنِيَّةً أَنْ يَكُونَ مِثْلَهَا، لِأَنَّهُ إِذَا طَلَّقَهَا قَبْلَ الدُّخُولِ وَالْفَرْضِ لَزِمَتْهُ الْمُتْعَةُ عَلَى قَدْرِ حَالِهِ وَمَهْرِ مِثْلِهَا، فَتَكُونُ الْمُتْعَةُ عَلَى هَذَا أَضْعَافُ مَهْرِ مِثْلِهَا، فَتَكُونُ قَدِ اسْتَحَقَّتْ قَبْلَ الدُّخُولِ أَضْعَافَ مَا تَسْتَحِقُّهُ بَعْدَ الدُّخُولِ مِنْ مَهْرِ المثل الذي فيه غاية الابتذال وهو الوطي. وَقَالَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ وَغَيْرُهُمْ: مُتْعَةُ الَّتِي تُطَلَّقُ قَبْلَ الدُّخُولِ وَالْفَرْضِ نِصْفُ مَهْرِ مِثْلِهَا لَا غَيْرَ، لِأَنَّ مَهْرَ الْمِثْلِ مُسْتَحَقٌّ بِالْعَقْدِ، وَالْمُتْعَةُ هِيَ بَعْضُ مَهْرِ الْمِثْلِ، فَيَجِبُ لَهَا كَمَا يَجِبُ نِصْفُ الْمُسَمَّى إِذَا طَلَّقَ قَبْلَ الدُّخُولِ، وَهَذَا يَرُدُّهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ" وَهَذَا دَلِيلٌ عَلَى رَفْضِ التَّحْدِيدِ، وَاللَّهُ بِحَقَائِقِ الْأُمُورِ عَلِيمٌ. وَقَدْ ذَكَرَ الثَّعْلَبِيُّ حَدِيثًا قَالَ: نَزَلَتْ" لَا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ" الْآيَةَ، فِي رَجُلٍ مِنَ الْأَنْصَارِ تَزَوَّجَ امْرَأَةً مِنْ بَنِي حَنِيفَةَ وَلَمْ يُسَمِّ لَهَا مَهْرًا ثُمَّ طَلَّقَهَا قَبْلَ أَنْ يَمَسَّهَا فَنَزَلَتِ الْآيَةُ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" مَتِّعْهَا وَلَوْ بِقَلَنْسُوَتِكَ". وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ سُوِيدِ بْنِ غَفَلَةَ قَالَ: كَانَتْ عَائِشَةُ الْخَثْعَمِيَّةُ عِنْدَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فَلَمَّا أُصِيبَ عَلِيٌّ وَبُويِعَ الْحَسَنُ بِالْخِلَافَةِ قَالَتْ: لِتَهْنِكَ الْخِلَافَةُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، فَقَالَ: يُقْتَلُ عَلِيٌّ وَتُظْهِرِينَ الشَّمَاتَةَ! اذْهَبِي فَأَنْتِ طَالِقٌ ثَلَاثًا. قَالَ: فَتَلَفَّعَتْ بِسَاجِهَا وَقَعَدَتْ حَتَّى انْقَضَتْ عِدَّتُهَا، فَبَعَثَ إِلَيْهَا بِعَشَرَةِ آلَافٍ مُتْعَةً، وَبَقِيَّةِ مَا بَقِيَ لَهَا مِنْ صَدَاقِهَا. فَقَالَتْ:
büyük bir servete sahip zengin bir kimsenin aşağı tabakadan bir kadınla evlendiğinde onun gibi olmasının gerekmesi neticesi çıkardı; zira kadınla zifaftan ve mehir takdirinden önce onu boşadığında kendi durumuna ve kadının emsal mehrine göre müt'a vermesi gerekir, böylece müt'a kadının emsal mehrinin kat kat fazlası olurdu. Dolayısıyla kadın, zifaftan sonra hak edeceği ve içinde en ileri derecede fedakarlık bulunan cinsî münasebet sebebiyle doğan emsal mehrin kat kat fazlasını zifaftan önce hak etmiş olurdu. Re'y ehli ve başkaları ise şöyle dediler: Zifaftan ve mehir takdirinden önce boşanan kadının müt'ası, emsal mehrinin yarısından başka bir şey değildir; zira emsal mehir akitle hak edilir, müt'a ise emsal mehrin bir cüzüdür; dolayısıyla zifaftan önce boşadığında belirlenmiş mehrin yarısının vacip olması gibi onun için de vacip olur. Bu görüşü Yüce Allah'ın: { عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ } “Zengin olan kendi gücüne göre, darlıkta olan da kendi gücüne göre” kavli reddetmektedir ve bu, muayyen bir sınır koymanın reddine delildir. İşlerin hakikatini en iyi Allah bilir. es-Sa'lebî bir hadis zikredip şöyle dedi: { لا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ } “Kadınları boşarsanız size bir vebal yoktur” ayeti, Benî Hanîfe'den bir kadınla evlenip ona mehir belirlemeyen, sonra da ona dokunmadan onu boşayan Ensar'dan bir adam hakkında indi; bunun üzerine ayet nâzil oldu. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Külahınla bile olsa ona müt'a ver' buyurdu. ed-Dârekutnî, Süveyd b. Gafele'den rivayet etti, dedi ki: Âişe el-Has'amiyye, el-Hasan b. Ali b. Ebî Tâlib'in nikahı altındaydı. Ali şehit edilip el-Hasan'a halifelik biati yapılınca kadın: 'Hilafetin sana kutlu olsun ey Müminlerin Emîri!' dedi. Bunun üzerine el-Hasan: 'Ali öldürülüyor da sen sevinç mi gösteriyorsun! Git, sen üç talakla boşsun' dedi. Râvi dedi ki: Kadın örtüsüne bürünüp iddeti bitene kadar oturdu. el-Hasan ona müt'a olarak on bin [dirhem] ve mehrinden geri kalan miktarı gönderdi. Kadın şöyle dedi:
مَتَاعٌ قَلِيلٌ مِنْ حَبِيبٍ مُفَارِقٍ
Ayrılan bir sevgiliden pek az bir meta/geçimlik!
فَلَمَّا بَلَغَهُ قَوْلُهَا بَكَى وَقَالَ: لَوْلَا أَنِّي سَمِعْتُ جَدِّي- أَوْ حَدَّثَنِي أَبِي أَنَّهُ سَمِعَ جَدِّي- يَقُولُ: أَيُّمَا رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثًا مُبْهَمَةً أَوْ ثَلَاثًا عِنْدَ الْأَقْرَاءِ لَمْ تَحِلَّ لَهُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ لَرَاجَعْتُهَا. وَفِي رِوَايَةٍ: أَخْبَرَهُ الرَّسُولُ فَبَكَى وَقَالَ: لَوْلَا أَنِّي أَبَنْتُ الطَّلَاقَ لَهَا لَرَاجَعْتُهَا، وَلَكِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:" أَيُّمَا رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثًا عِنْدَ كُلِّ طُهْرٍ تَطْلِيقَةً أَوْ عِنْدَ رَأْسِ كُلِّ شَهْرٍ تَطْلِيقَةً أَوْ طَلَّقَهَا ثَلَاثًا جَمِيعًا لَمْ تَحِلَّ لَهُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غيره"
Kadının bu sözü kendisine ulaşınca ağladı ve şöyle dedi: «Şayet dedemden işitmiş olmasaydım -yahut babam bana dedemden işittiğini nakletmiş olmasaydı- ki o şöyle buyuruyordu: « أَيُّمَا رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثًا مُبْهَمَةً أَوْ ثَلَاثًا عِنْدَ الْأَقْرَاءِ لَمْ تَحِلَّ لَهُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ » «Hangi adam hanımını [tek seferde] kapalı/kesin üç talakla yahut [ayrı ayrı] temizlik sürelerinde üç talakla boşarsa, kadın kendisinden başka bir eşle evlenmedikçe artık ona helal olmaz», [muhakkak] ona geri dönerdim.» Bir rivayette ise [şöyle geçer]: Elçi ona [kadının sözünü] haber verince ağladı ve şöyle dedi: «Eğer boşamasını kesinleştirip geri dönülemez kılmamış olsaydım muhakkak ona dönerdim; lâkin ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: « أَيُّمَا رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثًا عِنْدَ كُلِّ طُهْرٍ تَطْلِيقَةً أَوْ عِنْدَ رَأْسِ كُلِّ شَهْرٍ تَطْلِيقَةً أَوْ طَلَّقَهَا ثَلَاثًا جَمِيعًا لَمْ تَحِلَّ لَهُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غيره » «Hangi adam hanımını her temizlik vaktinde bir talak olmak üzere üç talakla yahut her ay başında bir talak olmak üzere [üç talakla] boşarsa veya onu hep birlikte [tek seferde] üç talakla boşarsa, kadın kendisinden başka bir eşle evlenmedikçe artık ona helal olmaz.»
التَّاسِعَةُ- مَنْ جَهِلَ الْمُتْعَةَ حَتَّى مَضَتْ أَعْوَامٌ فَلْيَدْفَعْ ذَلِكَ إِلَيْهَا وَإِنْ تَزَوَّجَتْ، وَإِلَى وَرَثَتِهَا إِنْ مَاتَتْ، رَوَاهُ ابْنُ الْمَوَّازِ عَنِ ابْنِ القاسم. وقال أصبغ: لا شي عَلَيْهِ إِنْ مَاتَتْ لِأَنَّهَا تَسْلِيَةٌ لِلزَّوْجَةِ عَنِ الطَّلَاقِ وَقَدْ فَاتَ ذَلِكَ. وَوَجْهُ الْأَوَّلِ أَنَّهُ حَقٌّ ثَبَتَ عَلَيْهِ وَيَنْتَقِلُ عَنْهَا إِلَى وَرَثَتِهَا كَسَائِرِ الْحُقُوقِ، وَهَذَا يُشْعِرُ بِوُجُوبِهَا فِي الْمَذْهَبِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ) دَلِيلٌ عَلَى وُجُوبِ الْمُتْعَةِ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ" الْمُوسِعِ" بِسُكُونِ الْوَاوِ وَكَسْرِ السِّينِ، وَهُوَ الَّذِي اتَّسَعَتْ حَالُهُ، يُقَالُ: فُلَانٌ يُنْفِقُ عَلَى قَدَرِهِ، أَيْ عَلَى وُسْعِهِ. وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ بِفَتْحِ الْوَاوِ وَشَدِّ السِّينِ وَفَتْحِهَا. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ" قَدَرُهُ" بِسُكُونِ الدَّالِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ حَفْصٍ بِفَتْحِ الدَّالِ فِيهِمَا. قَالَ أَبُو الْحَسَنِ الْأَخْفَشُ وَغَيْرُهُ: هُمَا بِمَعْنًى، لُغَتَانِ فَصَيْحَتَانِ، وَكَذَلِكَ حَكَى أَبُو زَيْدٍ، يَقُولُ: خُذْ قَدْرَ كَذَا وَقَدَرَ كَذَا، بِمَعْنًى. وَيُقْرَأُ فِي كِتَابِ اللَّهِ:" فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها " وَقَدْرِهَا، وَقَالَ تَعَالَى:" وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ " وَلَوْ حُرِّكَتِ الدَّالُّ لَكَانَ جَائِزًا. وَ" الْمُقْتِرُ" الْمُقِلُّ الْقَلِيلُ الْمَالِ. وَ (مَتاعاً) نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ، أَيْ مَتِّعُوهُنَّ مَتَاعًا (بِالْمَعْرُوفِ) أَيْ بِمَا عرف في الشرع من الاقتصاد. الحادية عشر- قَوْلُهُ تَعَالَى: (حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ) أَيْ يَحِقُّ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ حَقًّا، يُقَالُ: حَقَقْتُ عَلَيْهِ الْقَضَاءَ وَأَحْقَقْتُ، أَيْ أَوْجَبْتُ، وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى وُجُوبِ الْمُتْعَةِ مَعَ الْأَمْرِ بِهَا، فَقَوْلُهُ:" حَقًّا" تَأْكِيدٌ لِلْوُجُوبِ. وَمَعْنَى" عَلَى الْمُحْسِنِينَ" وَ" عَلَى الْمُتَّقِينَ" أَيْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، إِذْ لَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ: لَسْتُ بِمُحْسِنٍ وَلَا مُتَّقٍ، وَالنَّاسُ مَأْمُورُونَ بِأَنْ يَكُونُوا جَمِيعًا مُحْسِنِينَ مُتَّقِينَ، فَيُحْسِنُونَ بِأَدَاءِ فَرَائِضِ اللَّهِ وَيَجْتَنِبُونَ مَعَاصِيَهُ حَتَّى لَا يَدْخُلُوا النَّارَ، فَوَاجِبٌ عَلَى الْخَلْقِ أَجْمَعِينَ أَنْ يَكُونُوا مُحْسِنِينَ مُتَّقِينَ. وَ" حَقًّا" صِفَةٌ لِقَوْلِهِ" مَتاعاً" أَوْ نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ، وَذَلِكَ أَدْخَلُ في التأكيد للأمر، والله أعلم.
Dokuzuncu [Mesele]- Aradan yıllar geçinceye kadar müt'ayı bilmeyen kimse, kadın [başka biriyle] evlenmiş olsa dahi bunu ona öder; şayet kadın ölmüşse mirasçılarına verir. Bunu İbnü'l-Mevvâz, İbnü'l-Kâsım'dan rivayet etmiştir. Asbağ ise şöyle demiştir: Kadın ölmüşse kocanın üzerine hiçbir şey gerekmez. Çünkü müt'a, boşanma sebebiyle kadını teselli etmek içindir ve [kadının ölümüyle] bu imkân elden çıkmıştır. Birinci görüşün gerekçesi şudur: Müt'a kocanın zimmetinde sabit olmuş bir haktır ve diğer haklar gibi kadından mirasçılarına intikal eder. Bu da mezhepte müt'anın vacip olduğuna delalet etmektedir; en doğrusunu Allah bilir. Onuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: { عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ } “Eli geniş olan kendi gücüne göre, darlıkta olan da kendi gücüne göre...” buyruğu müt'anın vücubuna delildir. Cumhur "el-Mûsi‘" (الْمُوسِعِ) kelimesini vav harfinin sükûnu ve sîn harfinin kesresiyle okumuştur. Bu, hali/mali durumu geniş olan kimsedir. Nitekim: "Filan kimse kendi gücüne göre (alâ kaderihî) yani imkânına göre (alâ vüs‘ihî) harcar" denilir. Ebû Hayve ise vav'ın fethası, sîn'in şeddesi ve fethasıyla [el-Müvessii'] okumuştur. İbn Kesîr, Nâfi‘, Ebû Amr ve Ebû Bekr rivayetiyle Âsım, her iki yerde de "kaderuhû" (قَدَرُهُ) kelimesini dâl harfinin sükûnu ile [kadruhû] okumuşlardır. İbn Âmir, Hamza, el-Kisâî ve Hafs rivayetiyle Âsım ise her iki yerde dâl harfinin fethasıyla [kaderuhû] okumuşlardır. Ebû’l-Hasen el-Ahfeş ve başkaları şöyle demiştir: İkisi de aynı anlamda olup iki fasih lügattir. Ebû Zeyd de benzer şekilde nakletmiş ve: "Şunun kadarı kadar (huz kadra kezâ ve kadara kezâ) al" denilir ki aynı anlamdadır, demiştir. Allah'ın Kitabı'nda: { فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا } “Böylece vadiler kendi miktarınca akıp gitti” ayeti hem "bi-kaderihâ" hem de "bi-kadrihâ" şeklinde okunmaktadır. Yüce Allah: { وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Allah'ı hakkıyla takdir edemediler” buyurmuştur; şayet dâl harfi harekeli okunsaydı [kaderihi denseydi] bu da caiz olurdu. "el-Muktir" (الْمُقْتِرُ), hali daralan, malı az olan kimsedir. { مَتَاعًا } "Metâan" kelimesi mastar olarak nasb edilmiştir; yani "onlara bir meta/geçimlik verin" demektir. { بِالْمَعْرُوفِ } “Örfe uygun olarak” ifadesi ise şeriatta bilinen iktisat/ölçülülük dairesinde demektir. On Birinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ } “İyilik edenlerin üzerine bir borçtur” buyruğu, yani bu onların üzerine tam bir hak olarak vacip olur demektir. Nitekim: "Hükmü ona hak kıldım (hakaktu aleyhi'l-kadâe ve ahkaktu)" denilir ki "ona vacip kıldım" demektir. Bunda, müt'anın emredilmesiyle birlikte vacip olduğuna delil vardır; dolayısıyla "hakkan" (حَقًّا) lafzı vücubu tekid etmektedir. "Muhsinlerin üzerine" (عَلَى الْمُحْسِنِينَ) ve "müttakilerin üzerine" (عَلَى الْمُتَّقِينَ) ifadelerinin anlamı, yani "müminlerin üzerine" demektir. Zira hiç kimsenin: "Ben ne muhsinim ne de müttakiyim" deme hakkı yoktur. İnsanlar hep birlikte muhsin ve müttaki olmakla emrolunmuşlardır. Onlar Allah'ın farzlarını yerine getirerek ihsanda bulunur, ateşe girmemek için O'na isyan etmekten sakınırlar. Dolayısıyla bütün yaratılmışların muhsin ve müttaki olmaları vaciptir. "Hakkan" (حَقًّا) kelimesi, "metâan" (مَتَاعًا) kelimesinin sıfatıdır yahut mastar olarak nasb edilmiştir; bu ise emri tekid etmeye daha uygundur. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة البقرة (٢): آية ٢٣٧]
[Bakara Suresi (2): Âyet 237]
وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلاَّ أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٣٧)
{ وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ ما فَرَضْتُمْ إِلاَّ أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٣٧) } “Eğer onlara bir mehir takdir edip de kendilerine el sürmeden önce boşarsanız, takdir ettiğinizin yarısı onlarındır; meğerki kadınlar bağışlasın yahut nikah düğümü elinde bulunan kimse bağışlasın. Bağışlamanız takvaya daha yakındır. Aranızdaki lütuf ve fazileti unutmayın. Şüphesiz Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”
فِيهِ ثَمَانِ مَسَائِلَ: الْأُولَى اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَتْ فِرْقَةٌ مِنْهَا مَالِكٌ وَغَيْرُهُ: إِنَّهَا مُخْرِجَةُ الْمُطَلَّقَةِ بَعْدَ الْفَرْضِ مِنْ حُكْمِ التَّمَتُّعِ، إِذْ يَتَنَاوَلُهَا قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَمَتِّعُوهُنَّ". وَقَالَ ابْنُ الْمُسَيَّبِ: نَسَخَتْ هَذِهِ الْآيَةُ الْآيَةَ الَّتِي فِي" الْأَحْزَابِ " لِأَنَّ تِلْكَ تَضَمَّنَتْ تَمْتِيعَ كُلِّ مَنْ لَمْ يُدْخَلْ بِهَا. وَقَالَ قَتَادَةُ: نَسَخَتْ هَذِهِ الْآيَةُ الْآيَةَ الَّتِي قبلها. قلت: قول سعد وَقَتَادَةَ فِيهِ نَظَرٌ، إِذْ شُرُوطُ النَّسْخِ غَيْرُ مَوْجُودَةٍ وَالْجَمْعُ مُمْكِنٌ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ فِي الْمُدَوَّنَةِ: كَانَ الْمَتَاعُ لِكُلِّ مُطَلَّقَةٍ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ" وَلِغَيْرِ الْمَدْخُولِ بِهَا بِالْآيَةِ الَّتِي فِي سُورَةِ" الْأَحْزَابِ " فَاسْتَثْنَى اللَّهُ تَعَالَى الْمَفْرُوضَ لَهَا قَبْلَ الدُّخُولِ بِهَا بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَأَثْبَتَ لِلْمَفْرُوضِ لَهَا نِصْفَ مَا فَرَضَ فَقَطْ. وَقَالَ فَرِيقٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ مِنْهُمْ أَبُو ثَوْرٍ: الْمُتْعَةُ لِكُلِّ مُطَلَّقَةٍ عُمُومًا، وَهَذِهِ الْآيَةُ إِنَّمَا بَيَّنَتْ أَنَّ الْمَفْرُوضَ لَهَا تَأْخُذُ نِصْفَ مَا فُرِضَ لَهَا، وَلَمْ يَعْنِ بِالْآيَةِ إِسْقَاطَ مُتْعَتِهَا، بَلْ لَهَا الْمُتْعَةُ وَنِصْفُ الْمَفْرُوضِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ) أَيْ فَالْوَاجِبُ نِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ، أَيْ مِنَ الْمَهْرِ فَالنِّصْفُ لِلزَّوْجِ وَالنِّصْفُ لِلْمَرْأَةِ بِإِجْمَاعٍ. وَالنِّصْفُ الْجُزْءُ مِنَ اثْنَيْنِ، فَيُقَالُ: نَصَفَ الْمَاءُ الْقَدَحَ أَيْ بَلَغَ نِصْفَهُ. ونصف الإزار الساق، وكل شي بَلَغَ نِصْفَ غَيْرِهِ فَقَدْ نَصَفَهُ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ" فَنِصْفُ" بِالرَّفْعِ. وَقَرَأَتْ فِرْقَةٌ" فَنِصْفَ" بِنَصْبِ الْفَاءِ، الْمَعْنَى فَادْفَعُوا نِصْفَ. وَقَرَأَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ" فَنِصْفُ" بِضَمِّ النُّونِ فِي جَمِيعِ الْقُرْآنِ وَهِيَ لُغَةٌ. وَكَذَلِكَ رَوَى الْأَصْمَعِيُّ قِرَاءَةً عَنْ أَبِي عَمْرِو بْنِ الْعَلَاءِ يقال: نصف ونصف ونصيف،
Bunda sekiz mesele vardır: Birincisi: Âlimler bu ayet hakkında ihtilaf etmişlerdir. İmam Mâlik ve başkalarının da aralarında bulunduğu bir grup şöyle demiştir: Bu ayet, kendisi için mehir takdir edildikten sonra boşanan kadını müt'a hükmünden çıkarmaktadır; zira Yüce Allah'ın { وَمَتِّعُوهُنَّ } “onlara müt'a verin” buyruğu onu da kapsamaktaydı. İbnü'l-Müseyyeb ise şöyle demiştir: Bu ayet, el-Ahzâb Suresi'ndeki ayeti neshetmiştir; çünkü o ayet, kendisiyle zifafa girilmemiş her kadına müt'a verilmesini içermekteydi. Katâde ise: Bu ayet, kendisinden önceki ayeti neshetmiştir, demiştir. Derim ki: Saîd [b. el-Müseyyeb] ve Katâde'nin bu görüşünde durup düşünmek gerekir (nazar vardır); zira neshin şartları mevcut değildir ve iki hükmü cem etmek mümkündür. İbnü'l-Kâsım, el-Müdevvene'de şöyle demiştir: Yüce Allah'ın { وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ } “Boşanmış kadınlar için de maruf ölçülerde müt'a hakkı vardır” buyruğu gereğince her boşanmış kadın için ve el-Ahzâb Suresi'ndeki ayet gereğince de henüz zifafa girilmemiş kadın için müt'a mevcuttu. Allah Teâlâ bu ayet ile zifaftan önce kendisi için mehir takdir edilmiş kadını istisna tutmuş ve kendisi için mehir takdir edilen kadına yalnızca belirlenen mehrin yarısını sabit kılmıştır. Ebû Sevr'in de aralarında bulunduğu bir grup ilim adamı ise şöyle demiştir: Müt'a genel olarak her boşanmış kadın içindir; bu ayet sadece mehir takdir edilmiş kadının belirlenen bu mehrin yarısını alacağını açıklamıştır. Yoksa ayetle kadının müt'asının düşürülmesi kastedilmemiştir; bilakis onun hem müt'a hem de takdir edilen mehrin yarısını alma hakkı vardır. İkincisi- Yüce Allah'ın { فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ } “takdir ettiğinizin yarısı” buyruğudur; yani takdir ettiğiniz mehrin yarısını vermek vaciptir; icma ile mehrin yarısı kocaya, yarısı da kadına aittir. Nısf (نِصْف), bir bütünün iki eşit parçasından biridir. Nitekim “su bardağın yarısına ulaştı” anlamında نَصَفَ الْمَاءُ الْقَدَحَ denir. Yine نَصَفَ الْإِزَارُ السَّاقَ “izar baldırın yarısına ulaştı” şeklinde kullanılır. Bir şey başka bir şeyin yarısına ulaştığında نَصَفَهُ denir. Cumhur bu kelimeyi ref' ile “fe-nısfu” (فَنِصْفُ) şeklinde okumuştur. Bir grup ise fe harfinin nasbı ile “fe-nısfe” (فَنِصْفَ) şeklinde okumuştur ki manası: “O halde yarısını ödeyin” demektir. Ali b. Ebî Tâlib ve Zeyd b. Sâbit, Kur'an'ın tamamında nûn harfinin dammesiyle “fe-nusfu” (فَنُصْفُ) şeklinde okumuşlardır ki bu da bir lügattir (şivedir). el-Asmaî de Ebû Amr b. el-Alâ'dan buna benzer bir kıraat rivayet etmiştir. Nitekim nısf (نِصْف), nusf (نُصْف) ve nasîf (نَصِيف) denilmektedir,
لُغَاتٌ ثَلَاثٌ فِي النِّصْفِ، وَفِي الْحَدِيثِ:" لَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ أَنْفَقَ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا مَا بَلَغَ مُدَّ أَحَدِهِمْ وَلَا نَصِيفَهُ" أَيْ نِصْفَهُ. وَالنَّصِيفُ أَيْضًا الْقِنَاعُ. الثَّالِثَةُ- إِذَا أَصْدَقَهَا ثُمَّ طَلَّقَهَا قَبْلَ الدُّخُولِ وَنَمَا الصَّدَاقُ فِي يَدِهَا فَقَالَ مَالِكٌ: كُلُّ عَرَضٍ أَصْدَقَهَا أَوْ عَبْدٍ فَنَمَاؤُهُمَا لَهُمَا جَمِيعًا وَنُقْصَانُهُ بَيْنَهُمَا، وَتَوَاهُ عَلَيْهِمَا جميعا ليس على المرأة منه شي. فَإِنْ أَصْدَقَهَا عَيْنًا ذَهَبًا أَوْ وَرِقًا فَاشْتَرَتْ به عبد اأو دَارًا أَوِ اشْتَرَتْ بِهِ مِنْهُ أَوْ مِنْ غَيْرِهِ طِيبًا أَوْ شُوَارًا أَوْ غَيْرَ ذَلِكَ مِمَّا لَهَا التَّصَرُّفُ فِيهِ لِجِهَازِهَا وَصَلَاحِ شَأْنِهَا فِي بَقَائِهَا مَعَهُ فَذَلِكَ كُلُّهُ بِمَنْزِلَةِ مَا لَوْ أَصْدَقَهَا إِيَّاهُ، وَنَمَاؤُهُ وَنُقْصَانُهُ بَيْنَهُمَا. وَإِنْ طَلَّقَهَا قَبْلَ الدُّخُولِ لَمْ يَكُنْ لَهَا إِلَّا نِصْفُهُ، وَلَيْسَ عَلَيْهَا أَنْ تَغْرَمَ لَهُ نِصْفَ مَا قَبَضَتْهُ مِنْهُ، وَإِنِ اشْتَرَتْ بِهِ أَوْ مِنْهُ شَيْئًا تَخْتَصُّ بِهِ فَعَلَيْهَا أَنْ تَغْرَمَ لَهُ نِصْفَ صَدَاقِهَا الَّذِي قَبَضَتْ مِنْهُ، وَكَذَلِكَ لَوِ اشْتَرَتْ مِنْ غَيْرِهِ عَبْدًا أَوْ دَارًا بِالْأَلْفِ الَّذِي أَصْدَقَهَا ثُمَّ طَلَّقَهَا قَبْلَ الدُّخُولِ رَجَعَ عَلَيْهَا بِنِصْفِ الْأَلْفِ. الرَّابِعَةُ- لَا خِلَافَ أَنَّ مَنْ دَخَلَ بِزَوْجَتِهِ ثُمَّ مَاتَ عَنْهَا وَقَدْ سَمَّى لَهَا أَنَّ لَهَا ذَلِكَ الْمُسَمَّى كَامِلًا وَالْمِيرَاثَ، وَعَلَيْهَا الْعِدَّةُ. وَاخْتَلَفُوا فِي الرَّجُلِ يَخْلُو بِالْمَرْأَةِ وَلَمْ يُجَامِعْهَا حَتَّى فَارَقَهَا، فَقَالَ الْكُوفِيُّونَ وَمَالِكٌ: عَلَيْهِ جَمِيعُ الْمَهْرِ، وَعَلَيْهَا الْعِدَّةُ، لِخَبَرِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَضَى الْخُلَفَاءُ الرَّاشِدُونَ فِيمَنْ أَغْلَقَ بَابًا أَوْ أَرْخَى سِتْرًا أَنَّ لَهَا الْمِيرَاثَ وَعَلَيْهَا الْعِدَّةَ، وَرُوِيَ مَرْفُوعًا خَرَّجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ وَسَيَأْتِي فِي" النِّسَاءِ ". وَالشَّافِعِيُّ لَا يُوجِبُ مَهْرًا كَامِلًا، وَلَا عِدَّةً إِذَا لَمْ يَكُنْ دُخُولٌ، لِظَاهِرِ الْقُرْآنِ. قَالَ شُرَيْحٌ: لَمْ أَسْمَعِ اللَّهَ ﷾ ذَكَرَ فِي كِتَابِهِ بَابًا وَلَا سِتْرًا، إِذَا زَعَمَ أَنَّهُ لَمْ يَمَسَّهَا فَلَهَا نِصْفُ الصَّدَاقِ، وَهُوَ مَذْهَبُ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَسَيَأْتِي مَا لِعُلَمَائِنَا فِي هَذَا فِي سُورَةِ" النِّسَاءِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ". الْخَامِسَةُ- قوله تعالى: (إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ) الْآيَةَ." إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ" اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، لِأَنَّ عَفْوَهُنَّ عَنِ النِّصْفِ لَيْسَ مِنْ جِنْسِ أَخْذِهِنَّ. وَ" يَعْفُونَ" مَعْنَاهُ يَتْرُكْنَ وَيَصْفَحْنَ، وَوَزْنُهُ يَفْعَلْنَ. وَالْمَعْنَى إِلَّا أَنْ يتركن النصف الذي
[Nısf kelimesinde] üç lügat vardır. Hadiste: « لَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ أَنْفَقَ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا مَا بَلَغَ مُدَّ أَحَدِهِمْ وَلَا نَصِيفَهُ » «Sizden biriniz Uhud [dağı] kadar altın infak etse, onların ne bir müddüne ne de yarısına ulaşabilir» buyrulmuştur; yani yarısına [demektir]. En-Nasîf ayrıca başörtüsü (kınâ') anlamına da gelir. Üçüncüsü- Bir kimse kadına mehir verip ardından zifaftan önce onu boşasa ve mehir kadının elinde artış gösterse; Mâlik şöyle demiştir: Kadına mehir olarak verdiği her türlü meta veya kölenin artışı ikisine birden aittir, eksilmesi de aralarında [ortak]dır. Zayi olması (helaki) ise her ikisinin aleyhinedir; kadına bundan dolayı hiçbir [tazminat] yükümlülüğü yoktur. Eğer kadına nakit para (ayn) olarak altın yahut gümüş mehir verir, o da bununla bir köle veya ev satın alır yahut bununla kocadan ya da başkasından koku, ev eşyası/çeyiz veya kocasıyla birlikte kalacağı sürece çeyizi ve durumunun salahı için tasarruf yetkisi bulunan başka şeyler satın alırsa, bütün bunlar kocasının bizzat bunları mehir vermesi konumundadır; artışı ve eksilmesi aralarında ortaktır. Eğer zifaftan önce kadını boşarsa, kadının ancak onun yarısı üzerinde hakkı olur ve ondan kabzettiği şeyin yarısını kocasına tazmin etmesi gerekmez. Şayet bununla kocasından veya başkasından sırf kendi şahsına tahsis edeceği bir şey satın alırsa, o takdirde ondan kabzettiği mehrinin yarısını kocasına tazmin etmesi gerekir. Aynı şekilde, eğer başkasından mehir olarak aldığı bin [dirhem/dinar] karşılığında bir köle yahut ev satın alır, sonra da adam zifaftan önce onu boşarsa, o binin yarısı için kadına rücu eder. Dördüncüsü- Karısıyla zifafa giren, sonra ona mehir belirlemiş olduğu halde vefat eden kimsenin bıraktığı eşin, belirlenen o mehrin tamamına ve mirasa hak kazandığı, ayrıca iddet beklemesi gerektiği hususunda ihtilaf yoktur. Erkek kadınla baş başa kalıp (halvet olup) cinsel ilişkide bulunmaksızın kadından ayrıldığı durum hakkında ise ihtilaf etmişlerdir. Kûfeliler ve Mâlik şöyle demiştir: İbn Mes'ûd'un rivayet ettiği şu haber sebebiyle mehrin tamamı kocanın üzerinedir ve kadına iddet gerekir: "Hulefâ-yi Râşidîn kapıyı kapatan veya perdeyi çeken kimse hakkında, kadının mirasa hak kazanacağına ve ona iddet gerekeceğine hükmetmişlerdir." Bu, merfû olarak da rivayet edilmiş olup ed-Dârekutnî tahric etmiştir ve ileride Nisâ [Suresi'nde] gelecektir. Şâfiî ise Kur'an'ın zahirinden dolayı fiilî bir zifaf (duhul) gerçekleşmediğinde ne mehrin tamamını ne de iddeti vacip görür. Şüreyh şöyle demiştir: "Allah azze ve celle'nin Kitabı'nda ne bir kapı ne de bir perde zikrettiğini işittim. Erkek kadına dokunmadığını iddia ederse mehrin yarısı kadına aittir." Bu aynı zamanda İbn Abbâs'ın da mezhebidir. Âlimlerimizin bu konudaki görüşleri Allah Teâlâ dilerse Nisâ Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ } “Oysa siz birbirinizle baş başa kalmıştınız” kavlinde gelecektir. Beşincisi- Yüce Allah'ın: { إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ } “Ancak kadınların bağışlaması veya nikâh bağı elinde bulunanın bağışlaması müstesnadır” ayetidir. { إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ } munkatı' bir istisnadır; zira kadınların yarıdan vazgeçmeleri (bağışlamaları), [mehri] almaları cinsinden değildir. "Ya'fûne" (يَعْفُونَ) kelimesinin anlamı terk ederler ve vazgeçerler demektir; vezni ise "yef'ulne" (يَفْعَلْنَ) dir. Anlamı ise: Ancak kocanın nezdinde kendilerine
وَجَبَ لَهُنَّ عِنْدَ الزَّوْجِ، وَلَمْ تَسْقُطِ النُّونُ مَعَ" أَنْ"، لِأَنَّ جَمْعَ الْمُؤَنَّثِ فِي الْمُضَارِعِ عَلَى حَالَةٍ وَاحِدَةٍ فِي الرَّفْعِ وَالنَّصْبِ وَالْجَزْمِ، فَهِيَ ضَمِيرٌ وَلَيْسَتْ بِعَلَامَةِ إِعْرَابٍ فَلِذَلِكَ لَمْ تَسْقُطْ، وَلِأَنَّهُ لَوْ سَقَطَتِ النُّونُ لَاشْتَبَهَ بِالْمُذَكَّرِ. وَالْعَافِيَاتُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ كُلُّ امْرَأَةٍ تَمْلِكُ أَمْرَ نَفْسِهَا، فَأَذِنَ اللَّهُ ﷾ لَهُنَّ فِي إِسْقَاطِهِ بَعْدَ وُجُوبِهِ، إِذْ جَعَلَهُ خَالِصَ حَقِّهِنَّ، فَيَتَصَرَّفْنَ فِيهِ بِالْإِمْضَاءِ وَالْإِسْقَاطِ كَيْفَ شِئْنَ، إِذَا مَلَكْنَ أَمْرَ أَنْفُسِهِنَّ وَكُنَّ بَالِغَاتٍ عَاقِلَاتٍ رَاشِدَاتٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَجَمَاعَةٌ مِنَ الْفُقَهَاءِ وَالتَّابِعِينَ: وَيَجُوزُ عَفْوُ الْبِكْرِ الَّتِي لَا وَلِيَّ لَهَا، وَحَكَاهُ سَحْنُونُ فِي الْمُدَوَّنَةِ عَنْ غَيْرِ ابْنِ الْقَاسِمِ بَعْدَ أَنْ ذُكِرَ لِابْنِ الْقَاسِمِ أَنَّ وَضْعَهَا نِصْفَ الصَّدَاقِ لَا يَجُوزُ. وَأَمَّا الَّتِي فِي حِجْرِ أَبٍ أَوْ وَصِيٍّ فَلَا يَجُوزُ وَضْعُهَا لِنِصْفِ صَدَاقِهَا قَوْلًا وَاحِدًا، وَلَا خِلَافَ فِيهِ فِيمَا أَعْلَمُ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ) مَعْطُوفٌ عَلَى الْأَوَّلِ مَبْنِيٌّ، وَهَذَا مُعْرَبٌ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ" أَوْ يَعْفُوْ" سَاكِنَةَ الْوَاوِ، كَأَنَّهُ اسْتَثْقَلَ الْفَتْحَةَ فِي الْوَاوِ. وَاخْتَلَفَ النَّاسُ في المراد بقوله تعالى:" أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ" فَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ جبير ابن مُطْعِمٍ أَنَّهُ تَزَوَّجَ امْرَأَةً مِنْ بَنِي نَصْرٍ فَطَلَّقَهَا قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ، بِهَا فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا بِالصَّدَاقِ كَامِلًا وَقَالَ: أَنَا أَحَقُّ بِالْعَفْوِ مِنْهَا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ" وَأَنَا أَحَقُّ بِالْعَفْوِ منها. وتأول قوله تعالى:" أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ" يَعْنِي نَفْسَهُ فِي كُلِّ حَالٍ قَبْلَ الطَّلَاقِ وَبَعْدَهُ، أَيْ عُقْدَةُ نِكَاحِهِ، فَلَمَّا أَدْخَلَ اللَّامَ حَذَفَ الْهَاءَ كَقَوْلِهِ:" فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى " أَيْ مَأْوَاهُ. قَالَ النَّابِغَةُ:
vacip olan yarıyı terk etsinler. "En" (أَنْ) ile birlikte nûn harfi düşmemiştir; çünkü muzari fiildeki cemi müennes nunu ref', nasb ve cezm halinde tek bir durum üzeredir; o bir zamirdir, irap alameti değildir, bu sebeple düşmemiştir; bir de şayet nûn düşseydi müzekker ile karışırdı. Bu ayetteki bağışlayıcı kadınlar (el-âfiyât), kendi işine bizzat malik olan her kadındır; Allah azze ve celle mehri onların sırf kendi hakkı kıldığı için, kendi işlerine malik, bâliğ, akıllı ve reşit oldukları takdirde onda diledikleri gibi geçerli kılma ve düşürme tasarrufunda bulunmaları hususunda vacip olduktan sonra onu düşürmelerine izin vermiştir. İbn Abbâs ile fukaha ve tabiinden bir grup şöyle dedi: Velisi bulunmayan bâkirenin bağışlaması caizdir; bunu Sahnûn el-Müdevvene'de İbnü'l-Kâsım'ın dışındakilerden nakletmiştir, zira İbnü'l-Kâsım'a bâkirenin mehrin yarısını bağışlamasının caiz olmadığı zikredilmiştir. Bir babanın veya vasinin vesayeti altında bulunan kıza gelince, tek bir görüş olarak mehrinin yarısını bağışlaması caiz değildir ve bildiğim kadarıyla bunda hiçbir ihtilaf yoktur. Altıncısı- Yüce Allah'ın: (أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ) { أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ } “yahut elinde bulunan kimse bağışlasın” kavli, mebni olan birinciye matuftur ve bu murebtir. el-Hasan vâv'ın sükûnu ile "ev ya'fû" (أَوْ يَعْفُوْ) şeklinde okumuştur; sanki vâv üzerindeki fethayı ağır bulmuştur. İnsanlar Yüce Allah'ın: { أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ } “yahut nikah düğümü elinde bulunan kimse bağışlasın” kavlinden muradın kim olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: ed-Dârekutnî Cübeyr b. Mut'ım'dan rivayet etti ki o Benî Nasr'dan bir kadınla evlendi, sonra onunla zifafa girmeden onu boşadı ve kadına mehrin tamamını gönderip şöyle dedi: 'Ben bağışlamaya ondan daha layığım; Allah Teâlâ: { إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ } “Meğerki kadınlar bağışlasın yahut nikah düğümü elinde bulunan kimse bağışlasın” buyurmuştur, ben ise bağışlamaya ondan daha layığım.' Yüce Allah'ın: { أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ } kavlini tevil edip boşanmadan önce ve sonra her halükarda kendisini kastetti, yani 'kendi nikahının düğümü' demektir; lâm takısı dahil olunca 'hâ' zamirini hazfetti; nitekim O'nun: { فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى } “Şüphesiz cennet varılacak yerin ta kendisidir” kavli de 'onun varılacağı yerdir' demektir. en-Nâbiğa şöyle demiştir:
لَهُمْ شِيمَةٌ لَمْ يُعْطِهَا اللَّهُ غَيْرَهُمْ ... مِنَ الْجُودِ وَالْأَحْلَامُ غَيْرُ عَوَازِبِ
Onların cömertlikten öyle bir ahlakı vardır ki Allah başkasına vermemiştir... / Akılları da hiç kaybolmaz.
أَيْ أَحْلَامُهُمْ. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: (عُقْدَةُ النِّكاحِ) أَيْ عُقْدَةُ نِكَاحِهِ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ مَرْفُوعًا مِنْ حَدِيثِ قُتَيْبَةَ بْنِ سَعِيدٍ حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" وَلِيُّ عُقْدَةِ النِّكَاحِ الزَّوْجُ". وَأُسْنِدَ هَذَا عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَشُرَيْحٍ. قَالَ: وَكَذَلِكَ قَالَ نَافِعُ بْنُ جُبَيْرٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ كعب وطاوس ومجاهد
Yani onların akılları [demektir]. Aynı şekilde O'nun: (عُقْدَةُ النِّكاحِ) "nikah bağı" ifadesi de onun nikah bağı demektir. Dârekutnî merfû olarak Kuteybe b. Saîd'in hadisinden rivayet etmiştir: Bize İbn Lehîa, Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o dedesinden rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Nikah bağının yetkilisi (velisi) kocadır.» Bu [görüş] Ali, İbn Abbâs, Saîd b. el-Müseyyeb ve Şüreyh'ten de müsned olarak rivayet edilmiştir. [Dârekutnî] dedi ki: Nâfi' b. Cübeyr, Muhammed b. Ka'b, Tâvûs ve Mücâhid de böyle demiştir.
وَالشَّعْبِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، زَادَ غَيْرُهُ وَمُجَاهِدٌ وَالثَّوْرِيُّ، وَاخْتَارَهُ أَبُو حَنِيفَةَ، وَهُوَ الصَّحِيحُ مِنْ قَوْلِ الشَّافِعِيِّ، كُلُّهُمْ لَا يَرَى سَبِيلًا لِلْوَلِيِّ على شي مِنْ صَدَاقِهَا، لِلْإِجْمَاعِ عَلَى أَنَّ الْوَلِيَّ لَوْ أَبْرَأَ الزَّوْجَ مِنَ الْمَهْرِ قَبْلَ الطَّلَاقِ لَمْ يَجُزْ فَكَذَلِكَ بَعْدَهُ. وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْوَلِيَّ لَا يَمْلِكُ أَنْ يَهَبَ شَيْئًا مِنْ مَالِهَا، وَالْمَهْرُ مَالُهَا. وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ مِنَ الْأَوْلِيَاءِ مَنْ لَا يَجُوزُ عَفْوُهُمْ وَهُمْ بَنُو الْعَمِّ وَبَنُو الْإِخْوَةِ، فَكَذَلِكَ الْأَبُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ هُوَ الْوَلِيُّ، أَسْنَدَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: وَهُوَ قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ وَعَلْقَمَةَ وَالْحَسَنِ، زَادَ غَيْرُهُ وَعِكْرِمَةَ وَطَاوُسٍ وَعَطَاءٍ وَأَبِي الزِّنَادِ وَزَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ وَرَبِيعَةَ وَمُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ وَابْنِ شِهَابٍ وَالْأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ وَالشَّعْبِيِّ وَقَتَادَةَ وَمَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ فِي الْقَدِيمِ. فَيَجُوزُ لِلْأَبِ الْعَفْوُ عَنْ نِصْفِ صَدَاقِ ابْنَتِهِ الْبِكْرِ إِذَا طُلِّقَتْ، بَلَغَتِ الْمَحِيضَ أَمْ لَمْ تَبْلُغْهُ. قَالَ عِيسَى بْنُ دِينَارٍ: وَلَا تَرْجِعُ بِشَيْءٍ مِنْهُ عَلَى أَبِيهَا، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ الْوَلِيُّ أَنَّ اللَّهَ ﷾ قَالَ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ:" وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ" فَذَكَرَ الْأَزْوَاجَ وَخَاطَبَهُمْ بِهَذَا الْخِطَابِ، ثُمَّ قَالَ:" إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ" فَذَكَرَ النِّسْوَانَ،" أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ" فَهُوَ ثَالِثٌ فَلَا يُرَدُّ إِلَى الزَّوْجِ الْمُتَقَدِّمِ إِلَّا لَوْ لَمْ يَكُنْ لِغَيْرِهِ وُجُودٌ، وَقَدْ وُجِدَ وَهُوَ الْوَلِيُّ فَهُوَ الْمُرَادُ. قَالَ مَعْنَاهُ مَكِّيٌّ وَذَكَرَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. وَأَيْضًا فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:" إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ" وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ كُلُّ امْرَأَةٍ تَعْفُو، فَإِنَّ الصَّغِيرَةَ وَالْمَحْجُورَ عَلَيْهَا لَا عَفْوَ لَهُمَا، فَبَيَّنَ اللَّهُ الْقِسْمَيْنِ فَقَالَ:" إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ" أَيْ إِنْ كُنَّ لِذَلِكَ أَهْلًا،" أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ" وَهُوَ الْوَلِيُّ، لِأَنَّ الْأَمْرَ فِيهِ إِلَيْهِ. وَكَذَلِكَ رَوَى ابْنُ وَهْبٍ وَأَشْهَبُ وَابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ وَابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ الْأَبُ فِي ابْنَتِهِ الْبِكْرِ وَالسَّيِّدُ فِي أَمَتِهِ. وَإِنَّمَا يَجُوزُ عَفْوُ الْوَلِيِّ إِذَا كَانَ مِنْ أَهْلِ السَّدَادِ، وَلَا يَجُوزُ عَفْوُهُ إِذَا كَانَ سَفِيهًا. فَإِنْ قِيلَ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّهُ الْوَلِيُّ بَلْ هُوَ الزَّوْجُ، وَهَذَا الِاسْمُ أَوْلَى بِهِ، لِأَنَّهُ أَمْلَكُ لِلْعَقْدِ مِنَ الْوَلِيِّ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. فَالْجَوَابُ- أَنَّا لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الزَّوْجَ أَمْلَكُ لِلْعَقْدِ مِنَ الْأَبِ فِي ابْنَتِهِ الْبِكْرِ، بَلْ أَبُ الْبِكْرِ يَمْلِكُهُ خَاصَّةً دُونَ الزَّوْجِ، لِأَنَّ الْمَعْقُودَ عَلَيْهِ هُوَ بُضْعُ الْبِكْرِ، وَلَا يَمْلِكُ الزَّوْجُ أَنْ يَعْقِدَ عَلَى ذَلِكَ بَلِ الْأَبُ يَمْلِكُهُ. وَقَدْ أَجَازَ شُرَيْحٌ عَفْوَ الْأَخِ عَنْ نِصْفِ الْمَهْرِ، وَكَذَلِكَ قَالَ عكرمة: يجوز عفو الذي
...eş-Şa'bî ve Saîd b. Cübeyr'e [dayandırılmıştır]. Başkası Mücâhid ve es-Sevrî'yi de eklemiştir. Ebû Hanîfe de bunu tercih etmiştir; Şâfiî'nin mezhebinden sahih olan görüş de budur. Hepsi de, veli boşanmadan önce kocayı mehirden ibra etseydi bunun caiz olmayacağı, dolayısıyla boşanmadan sonra da caiz olmayacağı hususundaki icma sebebiyle, velinin kadının mehirinden hiçbir şey üzerinde yetkisi olmadığı görüşündedir. Yine velinin kadının malından bir şey bağışlamaya yetkisi olmadığı ve mehrin de kadının malı olduğu hususunda icma etmişlerdir. Ayrıca velilerden affı caiz olmayan kimselerin amcaoğulları ve kardeş çocukları olduğu hususunda da icma etmişlerdir; baba da böyledir, Allah en iyisini bilir. Onlardan bazısı ise onun veli olduğunu söylemiştir. ed-Dârekutnî bunu da İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. [ed-Dârekutnî] der ki: İbrâhîm, Alkame ve el-Hasan'ın kavli de budur. Başkası İkrime, Tâvûs, Atâ, Ebû'z-Zinâd, Zeyd b. Eslem, Rebîa, Muhammed b. Ka'b, İbn Şihâb, el-Esved b. Yezîd, eş-Şa'bî, Katâde, Mâlik ve kadim kavlinde Şâfiî'yi de eklemiştir. Buna göre hayız yaşına ulaşmış olsun veya olmasın boşandığı takdirde babanın, bakire kızının mehirinin yarısını bağışlaması caizdir. Îsâ b. Dînâr şöyle demiştir: Kadın bunun hiçbir kısmı için babasına rücu edemez. [Ayetle] kastedilenin veli olduğuna delil şudur: Yüce Allah ayetin başında: { وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ } “Kendilerine mehir tayin edip de kendilerine dokunmadan önce onları boşarsanız, belirlediğinizin yarısı [onlarındır]” buyurarak kocaları zikretmiş ve onlara bu hitapla seslenmiştir. Sonra { إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ } “Ancak kadınların bağışlaması... müstesna” buyurarak kadınları zikretmiştir. { أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ } “Yahut nikah bağı elinde bulunanın bağışlaması...” ise üçüncü bir kimsedir; dolayısıyla başkasının varlığı söz konusu olmasaydı ancak o zaman daha önce zikredilen kocaya raci kılınabilirdi. Oysa başkası mevcuttur, o da velidir; binaenaleyh kastedilen odur. Mekkî bu anlamı ifade etmiş, İbnü'l-Arabî de bunu zikretmiştir. Ayrıca Yüce Allah: { إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ } “Ancak kadınların bağışlaması... müstesna” buyurmuştur. Malumdur ki her kadın bağışlayamaz; zira küçük kız ile hacir altındaki kadının bağışlama hakkı yoktur. Bu sebeple Allah iki kısmı da açıklamış ve şöyle buyurmuştur: { إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ } yani eğer buna ehil iseler, { أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ } “Yahut nikah bağı elinde bulunanın bağışlaması...” ki o da velidir, zira bu husustaki tasarruf ona aittir. Aynı şekilde İbn Vehb, Eşheb, İbn Abdilhâkem ve İbnü'l-Kāsım, Mâlik'ten; bunun, bakire kızı hususunda baba ve cariyesi hususunda efendi olduğunu rivayet etmişlerdir. Velinin bağışlaması ancak doğru hareket eden basiretli (ehl-i sedâd) bir kimse olması durumunda caizdir; sefih ise bağışlaması caiz değildir. Eğer: 'Onun veli olduğunu kabul etmiyoruz, aksine o kocadır; nitekim daha önce geçtiği üzere akit üzerinde veliden daha çok tasarruf sahibi olduğu için bu isim ona daha uygundur' denilirse, Cevap şudur: Biz kocanın, bakire kızı hususunda babadan daha çok akit üzerinde tasarruf sahibi olduğunu kabul etmiyoruz. Bilakis bakirenin babası, kocadan farklı olarak özellikle buna maliktir. Çünkü üzerine akit yapılan şey bakirenin cinselliğidir (bud'udur) ve koca bunun üzerine akit yapmaya malik değildir, bilakis buna baba maliktir. Nitekim Şüreyh, erkek kardeşin mehrin yarısını bağışlamasını caiz görmüştür. Aynı şekilde İkrime de şöyle demiştir: ... kimsenin bağışlaması caizdir.
عَقَدَ عُقْدَةَ النِّكَاحِ بَيْنَهُمَا، كَانَ عَمًّا أَوْ أَبًا أَوْ أَخًا، وَإِنْ كَرِهَتْ. وَقَرَأَ أَبُو نَهِيكٍ وَالشَّعْبِيُّ" أَوْ يَعْفُوْ" بِإِسْكَانِ الْوَاوِ عَلَى [التَّشْبِيهِ] بِالْأَلِفِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ: فَمَا سَوَّدَتْنِي عَامِرٌ عَنْ وِرَاثَةٍ أَبَى اللَّهُ أَنْ أَسْمُوَ بِأُمٍّ وَلَا أَبِ السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، وَالْأَصْلُ تَعْفُوُوا أُسْكِنَتِ الْوَاوُ الْأُولَى لِثِقَلِ حَرَكَتِهَا ثُمَّ حُذِفَتْ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، وَهُوَ خِطَابٌ لِلرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ فِي قوله ابْنِ عَبَّاسٍ فَغُلِّبَ الذُّكُورُ، وَاللَّامُ بِمَعْنَى إِلَى، أي أقرب إلى التقوى. وقرا الجمهور" تَعْفُوا" بِالتَّاءِ بِاثْنَتَيْنِ مِنْ فَوْقٍ. وَقَرَأَ أَبُو نَهِيكٍ والشعبي" وأن يعفوا" بِالْيَاءِ، وَذَلِكَ رَاجِعٌ إِلَى الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ. قُلْتُ: وَلَمْ يَقْرَأْ" وَأَنْ تَعْفُونَ" بِالتَّاءِ فَيَكُونُ لِلنِّسَاءِ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ (وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ) بِضَمِّ الْوَاوِ، وَكَسَرَهَا يَحْيَى بْنُ يَعْمَرَ. وَقَرَأَ عَلِيٌّ وَمُجَاهِدٌ وَأَبُو حَيْوَةَ وَابْنُ أَبِي عَبْلَةَ" وَلَا تَنَاسَوُا الْفَضْلَ" وَهِيَ قِرَاءَةٌ مُتَمَكِّنَةُ الْمَعْنَى، لِأَنَّهُ مَوْضِعُ تَنَاسٍ لَا نِسْيَانٍ إِلَّا عَلَى التَّشْبِيهِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: الْفَضْلُ إِتْمَامُ الرَّجُلِ الصَّدَاقَ كُلَّهُ، أَوْ تَرْكُ الْمَرْأَةِ النِّصْفَ الَّذِي لَهَا. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ) خَبَرٌ فِي ضِمْنِهِ الْوَعْدُ لِلْمُحْسِنِ وَالْحِرْمَانُ لِغَيْرِ الْمُحْسِنِ، أَيْ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ عَفْوُكُمْ واستقضاؤكم.
kadın istemese bile aralarındaki nikah akdini bağlayan kimsenin bağışlaması caizdir. Ebû Nehîk ve eş-Şa'bî elife [teşbih] ile vâv'ın sükûnu ile "ev ya'fû" (أَوْ يَعْفُوْ) şeklinde okumuşlardır; şairin şu sözü de bunun gibidir: 'Âmir oğulları beni miras yoluyla efendi yapmadı / Allah bir anne yahut baba ile yücelmemi reddetti.' Yedincisi- Yüce Allah'ın: (وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى) { وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } “Bağışlamanız takvaya daha yakındır” kavli mübteda ve haberdir; aslı 'ta'fuvû'dur, birinci vâv harekesinin ağırlığından dolayı sakin kılınmış, sonra iki sakinin karşılaşması sebebiyle hazfedilmiştir; İbn Abbâs'ın sözüne göre bu erkeklere ve kadınlara bir hitaptır, müzekkerler gâlip kılınmıştır; lâm harfi ise 'ilâ' (إلى) manasındadır, yani takvaya daha yakındır. Cumhur "ta'fû" (تَعْفُوا) kelimesini yukarıdan iki noktalı te ile okumuştur. Ebû Nehîk ve eş-Şa'bî ise ye ile "ve en ya'fû" (وَأَنْ يَعْفُوا) şeklinde okumuşlardır ki bu nikah akdi elinde bulunan kimseye dönmektedir. Derim ki: 'Ve en ta'fûne' şeklinde te ile okunmamıştır ki kadınlara ait olsun. Cumhur (وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ) { وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ } “fazileti unutmayın” ifadesini vâv'ın dammesiyle okumuştur; Yahyâ b. Ya'mer ise vâv'ı kesre ile okumuştur. Ali, Mücâhid, Ebû Hayve ve İbn Ebî Able ise "ve lâ tenâsevü'l-fadl" (وَلَا تَنَاسَوُا الْفَضْلَ) şeklinde okumuşlardır ki bu manası kuvvetli bir kıraattir; çünkü burası benzetme kabilinden olan müstesna, unutma yeri değil bilerek unutma (vazgeçme/görmezden gelme) yeridir. Mücâhid dedi ki: Fazilet, erkeğin mehrin tamamını eksiksiz vermesi yahut kadının kendisine ait olan yarıyı bırakmasıdır. Sekizincisi- Yüce Allah'ın: (إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ) { إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Şüphesiz Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir” kavli, zımnında muhsine vaad, muhsin olmayana ise mahrumiyet bulunan bir haberdir; yani sizin bağışlamanız da hakkınızı tastamam talep etmeniz de O'na gizli kalmaz.
[سورة البقرة (٢): آية ٢٣٨]
[Bakara Suresi (2): Âyet 238]
حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ (٢٣٨)
{ حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ (٢٣٨) } “Namazlara ve orta namaza devam edin; gönülden boyun eğerek Allah'ın huzurunda durun.”
فيه ثمان مسائل: الاولى- قوله تعالى: (حافِظُوا) خطاب لجمع الْأُمَّةِ، وَالْآيَةُ أَمْرٌ بِالْمُحَافَظَةِ عَلَى إِقَامَةِ الصَّلَوَاتِ فِي أَوْقَاتِهَا بِجَمِيعِ شُرُوطِهَا. وَالْمُحَافَظَةُ هِيَ الْمُدَاوَمَةُ على الشيء والمواظبة عليه.
Bu [ayette] sekiz mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { حافِظُوا } “[Namazlara] devam edin” buyruğu, bütün ümmete yönelik bir hitaptır. Ayet; namazların bütün şartlarıyla birlikte vakitlerinde ikame edilmesine riayet edilip devam ettirilmesini emretmektedir. Muhafaza (المُحَافَظَةُ) ise bir şeyi sürekli kılmak ve ona devamlı riayet etmektir.
وَالْوُسْطَى تَأْنِيثُ الْأَوْسَطِ. وَوَسَطُ الشَّيْءِ خَيْرُهُ وَأَعْدَلُهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً" وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَالَ أَعْرَابِيٌّ يَمْدَحُ النَّبِيَّ ﷺ:
"el-Vustâ" (الْوُسْطَى) kelimesi "el-evsat" (الْأَوْسَط) kelimesinin müennesidir. Bir şeyin vasatı (ortası), onun en hayırlısı ve en adil olanıdır; nitekim Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “Böylece sizi vasat (hayırlı ve adil) bir ümmet kıldık” kavli de bu kabildendir ve daha önce geçmişti. Bir bedevî Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'i överek şöyle demiştir:
يَا أَوْسَطَ النَّاسِ طُرًّا فِي مَفَاخِرِهِمْ ... وَأَكْرَمَ النَّاسِ أُمًّا بَرَّةً وَأَبَا
Ey övünç kaynaklarında bütün insanların en hayırlısı/en ortası... / Ve anne-baba bakımından insanların en şereflisi ve en iyisi!
وَوَسَطَ فُلَانٌ الْقَوْمَ يَسِطهُمْ أَيْ صَارَ فِي وَسَطِهِمْ. وَأَفْرَدَ الصَّلَاةَ الْوُسْطَى بِالذِّكْرِ وَقَدْ دَخَلَتْ قَبْلُ فِي عُمُومِ الصَّلَوَاتِ تَشْرِيفًا لَهَا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ "، وَقَوْلِهِ:" فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ ". وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ الْوَاسِطِيُّ" وَالصَّلَاةَ الْوُسْطَى" بِالنَّصْبِ عَلَى الْإِغْرَاءِ، أَيْ وَالْزَمُوا الصَّلَاةَ الْوُسْطَى: وَكَذَلِكَ قَرَأَ الْحَلْوَانِيُّ. وَقَرَأَ قَالُونُ عَنْ نَافِعٍ" الْوُصْطَى" بِالصَّادِ لِمُجَاوَرَةِ الطَّاءِ لَهَا، لِأَنَّهُمَا مِنْ حَيِّزٍ وَاحِدٍ، وَهُمَا لُغَتَانِ كَالصِّرَاطِ وَنَحْوِهِ. الثَّانِيَةُ- وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي تَعْيِينِ الصَّلَاةِ الْوُسْطَى عَلَى عَشَرَةِ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ- أَنَّهَا الظُّهْرُ، لِأَنَّهَا وَسَطَ النَّهَارِ عَلَى الصَّحِيحِ مِنَ الْقَوْلَيْنِ أَنَّ النَّهَارَ أَوَّلُهُ مِنْ طُلُوعِ الْفَجْرِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَإِنَّمَا بَدَأْنَا بِالظُّهْرِ لِأَنَّهَا أَوَّلُ صَلَاةٍ صُلِّيَتْ فِي الْإِسْلَامِ. وَمِمَّنْ قَالَ إِنَّهَا الْوُسْطَى زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ وَأَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَعَائِشَةُ ﵃. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا وُسْطَى مَا قَالَتْهُ عَائِشَةُ وَحَفْصَةُ حِينَ أَمْلَتَا" حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى وَصَلَاةِ الْعَصْرِ" بِالْوَاوِ. وَرُوِيَ أَنَّهَا كَانَتْ أَشَقَّ عَلَى المسلمين، لأنها كانت تجئ فِي الْهَاجِرَةِ وَهُمْ قَدْ نَفَّهَتْهُمْ أَعْمَالُهُمْ فِي أَمْوَالِهِمْ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ زَيْدٍ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُصَلِّي الظُّهْرَ بِالْهَاجِرَةِ وَلَمْ تَكُنْ تُصَلَّى صَلَاةٌ أَشَدُّ عَلَى أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْهَا، فَنَزَلَتْ:" حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى " وَقَالَ: إِنَّ قَبْلَهَا صَلَاتَيْنِ وَبَعْدَهَا صَلَاتَيْنِ. وَرَوَى مَالِكٌ فِي مُوَطَّئِهِ وَأَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ فِي مُسْنَدِهِ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ قَالَ: الصَّلَاةُ الْوُسْطَى صَلَاةُ الظُّهْرِ، زَادَ الطَّيَالِسِيُّ: وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يصليها بالهجير.
Bir kimse hakkında “kavmin ortasında bulundu/aralarına girdi” anlamında (وَسَطَ فُلَانٌ الْقَوْمَ يَسِطُهُمْ - vasata fulânuni'l-kavme yasituhum) denilir; yani onların ortasında yer aldı demektir. Orta namazın, daha önce namazların genel kapsamına girmiş olmasına rağmen ayrıca zikredilmesi, onun şerefini ve faziletini vurgulamak içindir; tıpkı Yüce Allah'ın: { وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ } “Hani biz peygamberlerden ahitlerini almıştık; senden de, Nûh'tan da...” ve { فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ } “İkisinde de meyve, hurma ve nar vardır” kavillerinde olduğu gibi. Ebû Ca‘fer el-Vâsıtî, teşvik/özendirme (iğrâ) kabilinden nasb ile [ve's-salâte'l-vustâ] { وَالصَّلَاةَ الْوُسْطَى } şeklinde okumuştur; yani “orta namaza sımsıkı sarılın” anlamındadır. el-Halvânî de böyle okumuştur. Kālûn ise Nâfi‘den nakille, “tâ” (ط) harfine komşu olması sebebiyle -ki her ikisi de aynı mahreç bölgesindendir- “sâd” ile { الْوُصْطَى } (el-vustâ) şeklinde okumuştur. Nitekim bu ikisi, “es-Sırât” (الصِّرَاط) ve benzeri kelimelerde olduğu gibi iki ayrı lehçedir. İkinci [Mesele]- İnsanlar (âlimler) orta namazın belirlenmesi hususunda on farklı görüşe ayrılmışlardır: Birincisi: Bunun öğle namazı olduğudur. Zira daha önce geçtiği üzere iki görüşten sahih olanına göre gündüzün başlangıcı fecrin doğuşudur; dolayısıyla [öğle namazı] gündüzün ortasındadır. [Açıklamaya] öğle namazı ile başlamamızın sebebi ise İslâm'da kılınan ilk namaz olmasıdır. Onun orta namaz olduğunu söyleyenler arasında Zeyd b. Sâbit, Ebû Saîd el-Hudrî, Abdullah b. Ömer ve Âişe radıyallâhu anhüm bulunmaktadır. Onun orta namaz olduğuna delalet eden hususlardan biri de Âişe ile Hafsa'nın [ilgili ayeti]: « حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى وَصَلَاةِ الْعَصْرِ » “Namazlara, orta namaza ve ikindi namazına devam edin” şeklinde [aralarını] “vav” (ve) harfi ile [ayırarak] yazdırmış olmalarıdır. Rivayet edildiğine göre bu namaz Müslümanlara en ağır geleniydi; çünkü gün ortasının şiddetli sıcağında (hâcire vaktinde) geliyordu ve mallarındaki (bağ ve bahçelerindeki) meşgaleleri onları bitkin düşürmüştü. Ebû Dâvûd, Zeyd'den şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem öğle namazını gün ortasının şiddetli sıcağında kılardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına bundan daha ağır gelen bir namaz yoktu. Bunun üzerine: { حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى } “Namazlara ve orta namaza devam edin” ayeti indi.» [Zeyd devamla] dedi ki: «Şüphesiz ondan önce iki namaz, ondan sonra da iki namaz vardır.» Mâlik el-Muvatta'ında, Ebû Dâvûd et-Tayâlisî de Müsned'inde Zeyd b. Sâbit'ten şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Orta namaz, öğle namazıdır.» et-Tayâlisî şu ilaveyi yapmıştır: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu gün ortasının şiddetli sıcağında (hecîrde) kılardı.»
الثَّانِي- أَنَّهَا الْعَصْرُ، لِأَنَّ قَبْلَهَا صَلَاتَيْ نَهَارٍ وَبَعْدَهَا صَلَاتَيْ لَيْلٍ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَأَجْوَدُ مِنْ هَذَا الِاحْتِجَاجِ أَنْ يَكُونَ إِنَّمَا قِيلَ لَهَا وُسْطَى لِأَنَّهَا بَيْنَ صَلَاتَيْنِ إِحْدَاهُمَا أَوَّلُ مَا فُرِضَ وَالْأُخْرَى الثَّانِيَةُ مِمَّا فُرِضَ. وَمِمَّنْ قَالَ إِنَّهَا وُسْطَى عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ عُمَرَ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَأَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ، وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ، وَقَالَهُ الشَّافِعِيُّ وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْأَثَرِ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ حَبِيبٍ وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي قَبَسِهِ وَابْنُ عَطِيَّةَ فِي تَفْسِيرِهِ وَقَالَ: وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ الْجُمْهُورُ مِنَ النَّاسِ وَبِهِ أَقُولُ. وَاحْتَجُّوا بِالْأَحَادِيثِ الْوَارِدَةِ فِي هَذَا الْبَابِ خَرَّجَهَا مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ، وَأَنَصُّهَا حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" الصَّلَاةُ الْوُسْطَى صَلَاةُ الْعَصْرِ" خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَقَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَقَدْ أَتَيْنَا زِيَادَةً عَلَى هَذَا فِي الْقَبَسِ فِي شَرْحِ مُوَطَّإِ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ. الثَّالِثُ- إِنَّهَا الْمَغْرِبُ، قَالَهُ قَبِيصَةُ بْنُ أَبِي ذُؤَيْبٍ فِي جَمَاعَةٍ. وَالْحُجَّةُ لَهُمْ أَنَّهَا مُتَوَسِّطَةٌ فِي عَدَدِ الرَّكَعَاتِ لَيْسَتْ بِأَقَلِّهَا وَلَا أَكْثَرِهَا وَلَا تُقْصَرُ فِي السَّفَرِ، وَإِنَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَمْ يُؤَخِّرْهَا عَنْ وَقْتِهَا وَلَمْ يُعَجِّلْهَا، وَبَعْدَهَا صَلَاتَا جَهْرٍ وَقَبْلَهَا صَلَاتَا سِرٍّ. وَرُوِيَ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ ﵂ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:" إِنَّ أَفْضَلَ الصَّلَوَاتِ عِنْدَ اللَّهِ صَلَاةُ الْمَغْرِبِ لَمْ يُحِطَّهَا عَنْ مُسَافِرٍ وَلَا مُقِيمٍ فَتَحَ اللَّهُ بِهَا صَلَاةَ اللَّيْلِ وَخَتَمَ بِهَا صَلَاةَ النَّهَارِ فَمَنْ صَلَّى الْمَغْرِبَ وَصَلَّى بَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ بَنَى اللَّهُ لَهُ قَصْرًا فِي الْجَنَّةِ وَمَنْ صَلَّى بَعْدَهَا أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ ذُنُوبَ عِشْرِينَ سَنَةً- أَوْ قَالَ- أَرْبَعِينَ سَنَةً". الرَّابِعُ- صَلَاةُ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ، لِأَنَّهَا بَيْنَ صَلَاتَيْنِ لَا تُقْصَرَانِ، وَتَجِيءُ فِي وَقْتِ نَوْمٍ وَيُسْتَحَبُّ تَأْخِيرُهَا وَذَلِكَ شَاقٌّ فَوَقَعَ التَّأْكِيدُ فِي الْمُحَافَظَةِ عَلَيْهَا. الْخَامِسُ- إِنَّهَا الصُّبْحُ، لِأَنَّ قَبْلَهَا صَلَاتَيْ لَيْلٍ يُجْهَرُ فِيهِمَا وَبَعْدَهَا صَلَاتَيْ نَهَارٍ يُسَرُّ فِيهِمَا، وَلِأَنَّ وَقْتَهَا يَدْخُلُ وَالنَّاسُ نِيَامٌ، وَالْقِيَامُ إِلَيْهَا شَاقٌّ فِي زَمَنِ الْبَرْدِ لِشِدَّةِ الْبَرْدِ وَفِي زَمَنِ الصَّيْفِ لِقِصَرِ اللَّيْلِ. وَمِمَّنْ قَالَ إِنَّهَا وُسْطَى عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ، أخرجه
İkincisi: Onun ikindi namazı olduğudur. Çünkü ondan önce iki gündüz namazı, ondan sonra da iki gece namazı vardır. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu delillendirmeden daha güzeli, ona orta namaz denilmesinin sebebinin, biri ilk farz kılınan namaz, diğeri de farz kılınan ikinci namaz olan iki namazın arasında yer almasıdır. Onun orta namaz olduğunu söyleyenler arasında Ali b. Ebî Tâlib, İbn Abbâs, İbn Ömer, Ebû Hüreyre ve Ebû Saîd el-Hudrî de vardır; bu Ebû Hanîfe ile ashabının tercihidir. eş-Şâfiî ve hadis ehlinin (ehl-i eser) çoğu da bunu söylemiştir. Abdülmelik b. Habîb bu görüşe gitmiş, İbnü'l-Arabî el-Kabes adlı eserinde ve İbn Atiyye de tefsirinde bunu tercih edip şöyle demiştir: "İnsanların cumhuru bu görüştedir ve ben de bunu söylüyorum." Onlar bu konuda vârid olan hadisleri delil getirmişlerdir; bunları Müslim ve diğerleri rivayet etmiştir. Bunların en açık olanı ise İbn Mes'ûd'un rivayet ettiği hadistir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « الصَّلَاةُ الْوُسْطَى صَلَاةُ الْعَصْرِ » «Orta namaz ikindi namazıdır.» buyurdu. Bunu et-Tirmizî tahric etmiş ve: "Hasen sahih bir hadistir" demiştir. Biz Mâlik b. Enes'in Muvatta'ının şerhi olan el-Kabes'te buna dair daha fazla bilgi verdik. Üçüncüsü: Onun akşam namazı olduğudur. Bunu Kabîsa b. Züeyb bir topluluk içerisinde söylemiştir. Onların delili, onun rekat sayısı bakımından orta düzeyde olmasıdır; ne en azdır ne de en çoktur, ayrıca seferde kısaltılmaz. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onu vaktinden geciktirmemiş ve vaktinden önceye almamıştır. Ondan sonra sesli okunan (cehrî) iki namaz, ondan önce ise gizli okunan (sırrî) iki namaz vardır. Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edilen bir hadiste Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنَّ أَفْضَلَ الصَّلَوَاتِ عِنْدَ اللَّهِ صَلَاةُ الْمَغْرِبِ لَمْ يُحِطَّهَا عَنْ مُسَافِرٍ وَلَا مُقِيمٍ فَتَحَ اللَّهُ بِهَا صَلَاةَ اللَّيْلِ وَخَتَمَ بِهَا صَلَاةَ النَّهَارِ فَمَنْ صَلَّى الْمَغْرِبَ وَصَلَّى بَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ بَنَى اللَّهُ لَهُ قَصْرًا فِي الْجَنَّةِ وَمَنْ صَلَّى بَعْدَهَا أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ ذُنُوبَ عِشْرِينَ سَنَةً- أَوْ قَالَ- أَرْبَعِينَ سَنَةً » «Allah katında namazların en faziletlisi akşam namazıdır; Allah onu ne yolcudan ne de mukimden eksiltmiştir (kısaltmamıştır). Allah gece namazını onunla açmış, gündüz namazını da onunla kapatmıştır. Kim akşamı kılar ve ardından iki rekat kılarsa, Allah onun için cennette bir köşk bina eder; kim de ardından dört rekat kılarsa, Allah onun yirmi yıllık -yahut kırk yıllık- günahlarını bağışlar.» Dördüncüsü: [Son] yatsı namazıdır. Çünkü o, kısaltılmayan iki namaz arasındadır, uyku vaktinde gelir ve geciktirilmesi müstehaptır. Bu ise meşakkatlidir; bu sebeple onu korumak hususunda tekit vâki olmuştur. Beşincisi: Onun sabah namazı olduğudur. Çünkü ondan önce kıraati açıktan yapılan (cehrî) iki gece namazı, ondan sonra da kıraati gizli yapılan (sırrî) iki gündüz namazı vardır. Ayrıca vakti insanlar uykudayken girer; soğuk zamanlarda soğuğun şiddeti, yaz mevsiminde ise gecenin kısalığı sebebiyle ona kalkmak meşakkatlidir. Onun orta namaz olduğunu söyleyenler arasında Ali b. Ebî Tâlib ve Abdullah b. Abbâs da vardır; [bunu] tahric etmiştir
الْمُوَطَّأُ بَلَاغًا، وَأَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ تَعْلِيقًا، وَرُوِيَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ وَإِلَيْهِ مَيْلُ الشَّافِعِيِّ فِيمَا ذَكَرَ عَنْهُ الْقُشَيْرِيُّ. وَالصَّحِيحُ عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهَا الْعَصْرُ، وَرُوِيَ عَنْهُ ذَلِكَ مِنْ وَجْهٍ مَعْرُوفٍ صَحِيحٍ. وَقَدِ اسْتَدَلَّ مَنْ قَالَ إِنَّهَا الصُّبْحُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ" يَعْنِي فِيهَا، وَلَا صَلَاةَ مَكْتُوبَةً فِيهَا قُنُوتٌ إِلَّا الصُّبْحَ. قَالَ أَبُو رَجَاءٍ: صَلَّى بِنَا ابْنُ عَبَّاسٍ صَلَاةَ الْغَدَاةِ بِالْبَصْرَةِ فَقَنَتَ فِيهَا قَبْلَ الرُّكُوعِ وَرَفَعَ يَدَيْهِ فَلَمَّا فَرَغَ قَالَ: هَذِهِ الصَّلَاةُ الْوُسْطَى الَّتِي أَمَرَنَا اللَّهُ تَعَالَى أَنْ نَقُومَ فِيهَا قَانِتِينَ. وَقَالَ أَنَسٌ: قَنَتَ النَّبِيُّ ﷺ فِي صَلَاةِ الصُّبْحِ بَعْدَ الرُّكُوعِ، وَسَيَأْتِي حُكْمُ الْقُنُوتِ وَمَا لِلْعُلَمَاءِ فِيهِ فِي" آلِ عِمْرَانَ" عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ ". السَّادِسُ- صَلَاةُ الْجُمُعَةِ، لِأَنَّهَا خُصَّتْ بِالْجَمْعِ لَهَا وَالْخُطْبَةِ فِيهَا وَجُعِلَتْ عِيدًا، ذَكَرَهُ ابْنُ حَبِيبٍ وَمَكِّيٌّ. وَرَوَى مُسْلِمٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِقَوْمٍ يَتَخَلَّفُونَ عَنِ الْجُمُعَةِ:" لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ آمُرَ رَجُلًا يُصَلِّي بِالنَّاسِ ثُمَّ أَحْرِقْ عَلَى رِجَالٍ يَتَخَلَّفُونَ عَنِ الْجُمُعَةِ بُيُوتَهُمْ". السَّابِعُ- إِنَّهَا الصُّبْحُ وَالْعَصْرُ مَعًا. قَالَهُ الشَّيْخُ أَبُو بَكْرٍ الْأَبْهَرِيُّ، وَاحْتَجَّ بِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ:" يَتَعَاقَبُونَ فِيكُمْ مَلَائِكَةٌ بِاللَّيْلِ وَمَلَائِكَةٌ بِالنَّهَارِ" الْحَدِيثَ، رَوَاهُ أَبُو هُرَيْرَةَ. وَرَوَى جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: كُنَّا جُلُوسًا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِذْ نَظَرَ إِلَى الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ فَقَالَ:" أَمَا إِنَّكُمْ سَتَرَوْنَ رَبَّكُمْ كَمَا تَرَوْنَ هَذَا الْقَمَرَ لَا تُضَامُونَ فِي رُؤْيَتِهِ فَإِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَلَّا تُغْلَبُوا عَلَى صَلَاةٍ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَصَلَاةٍ قَبْلَ غُرُوبِهَا" يَعْنِي الْعَصْرَ وَالْفَجْرَ: ثُمَّ قَرَأَ جَرِيرٌ" وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها ". وروى عمارة بن رويبة قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:" لَنْ يَلِجَ النَّارَ أَحَدٌ صَلَّى قبل طلوع الشمس وقبل غروبها"
[el-]Muvatta'da belâğ olarak yer almıştır. Tirmizî de bunu İbn Ömer ve İbn Abbâs'tan muallak (ta'likan) olarak rivayet etmiştir. Câbir b. Abdillâh'tan da rivayet edilmiştir. Bu, Mâlik ile ashâbının görüşüdür; Kuşeyrî'nin kendisinden aktardığına göre Şâfiî'nin meylettiği görüş de budur. Ali'den sahih olarak gelen rivayet ise onun ikindi namazı olduğudur; bu rivayet kendisinden bilinen sahih bir yolla nakledilmiştir. Onun sabah namazı olduğunu söyleyenler ise Yüce Allah'ın: { وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ } “ve Allah'ın huzurunda gönülden bir saygıyla durun” ayetini -yani o namazda [kânitîn olarak durun]- delil getirmişlerdir; zira sabah namazı dışında içinde kunut bulunan hiçbir farz namaz yoktur. Ebû Recâ dedi ki: İbn Abbâs Basra'da bize sabah namazını kıldırdı, rükûdan önce kunut yaptı ve ellerini kaldırdı. [Namazı] bitirince şöyle dedi: 'İşte Allah Teâlâ'nın içinde gönülden bir saygıyla durmamızı bize emrettiği orta namaz budur.' Enes de şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sabah namazında rükûdan sonra kunut yaptı. Kunutun hükmü ve âlimlerin bu konudaki görüşleri, Âl-i İmrân [suresinde], Yüce Allah'ın: { لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } “Senin elinde bu işten hiçbir şey yoktur” ayetinin tefsirinde gelecektir. Altıncısı- Cuma namazıdır. Çünkü onun için toplanılmak ve onda hutbe okunmak suretiyle [diğer namazlardan] ayırt edilmiş ve bayram kılınmıştır; bunu İbn Habîb ile Mekkî zikretmiştir. Müslim, Abdullah'tan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem cuma namazına gelmeyen bir topluluk hakkında şöyle buyurmuştur: « لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ آمُرَ رَجُلًا يُصَلِّي بِالنَّاسِ ثُمَّ أُحَرِّقَ عَلَى رِجَالٍ يَتَخَلَّفُونَ عَنِ الْجُمُعَةِ بُيُوتَهُمْ » «İçimden öyle geçti ki bir adama insanlara namaz kıldırmasını emredeyim, sonra da cumaya gelmeyen adamların evlerini üzerlerine yakayım.» Yedincisi- Onun hem sabah hem ikindi namazı olduğudur. Bunu Şeyh Ebû Bekir el-Ebherî söylemiş ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ebû Hüreyre tarafından rivayet edilen: « يَتَعَاقَبُونَ فِيكُمْ مَلَائِكَةٌ بِاللَّيْلِ وَمَلَائِكَةٌ بِالنَّهَارِ » «Gece melekleri ile gündüz melekleri aranızda nöbetleşe gelirler...» hadisini delil getirmiştir. Cerîr b. Abdillâh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında oturuyorduk. Dolunay gecesi aya baktı ve şöyle buyurdu: « أَمَا إِنَّكُمْ سَتَرَوْنَ رَبَّكُمْ كَمَا تَرَوْنَ هَذَا الْقَمَرَ لَا تُضَامُونَ فِي رُؤْيَتِهِ فَإِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَلَّا تُغْلَبُوا عَلَى صَلَاةٍ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَصَلَاةٍ قَبْلَ غُرُوبِهَا » «Şüphesiz siz şu ayı gördüğünüz gibi Rabbinizi de göreceksiniz; O'nu görmede birbirinizin hakkına girip sıkışmayacaksınız. Artık güneş doğmadan önceki namaz ile güneş batmadan önceki namaz konusunda [gevşeklik gösterip] mağlup olmamaya gücünüz yetiyorsa [bunu yapın]» -yani ikindi ve fecir namazını kastetmiştir-. Sonra Cerîr: { وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها } “Güneşin doğmasından önce ve batmasından önce Rabbini hamd ile tesbih et” ayetini okudu. Umâre b. Ruveybe'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: « لَنْ يَلِجَ النَّارَ أَحَدٌ صَلَّى قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا » «Güneş doğmadan önce ve batmadan önce namaz kılan hiçbir kimse cehenneme girmeyecektir.»
يَعْنِي الْفَجْرَ وَالْعَصْرَ. وَعَنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" مَنْ صَلَّى الْبَرْدَيْنِ دَخَلَ الْجَنَّةَ" كُلُّهُ ثَابِتٌ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ. وَسُمِّيَتَا الْبَرْدَيْنِ لِأَنَّهُمَا يُفْعَلَانِ فِي وَقْتَيِ الْبَرْدِ. الثَّامِنُ- إِنَّهَا الْعَتَمَةُ وَالصُّبْحُ. قَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ ﵁ فِي مَرَضِهِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ: اسْمَعُوا وَبَلِّغُوا مَنْ خَلْفَكُمْ حَافِظُوا عَلَى هَاتَيْنِ الصَّلَاتَيْنِ- يَعْنِي فِي جَمَاعَةٍ- الْعِشَاءِ وَالصُّبْحِ، وَلَوْ تَعْلَمُونَ مَا فِيهِمَا لَأَتَيْتُمُوهُمَا وَلَوْ حَبْوًا عَلَى مَرَافِقِكُمْ وَرُكَبِكُمْ، قَالَهُ عُمَرُ وَعُثْمَانُ. وَرَوَى الْأَئِمَّةُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" وَلَوْ يَعْلَمُونَ مَا فِي الْعَتَمَةِ وَالصُّبْحِ لَأَتَوْهُمَا وَلَوْ حَبْوًا- وَقَالَ- إِنَّهُمَا أَشَدُّ الصَّلَاةِ عَلَى الْمُنَافِقِينَ" وَجَعَلَ لِمُصَلِّي الصُّبْحِ فِي جَمَاعَةٍ قِيَامَ لَيْلَةٍ وَالْعَتَمَةِ نِصْفَ لَيْلَةٍ، ذَكَرَهُ مَالِكٌ مَوْقُوفًا عَلَى عُثْمَانَ وَرَفَعَهُ مُسْلِمٌ، وَخَرَّجَهُ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ عَنْهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" مَنْ شَهِدَ الْعِشَاءَ فِي جَمَاعَةٍ كَانَ لَهُ قِيَامُ نِصْفِ لَيْلَةٍ وَمَنْ صَلَّى الْعِشَاءَ وَالْفَجْرَ فِي جَمَاعَةٍ كَانَ لَهُ كَقِيَامِ لَيْلَةٍ" وَهَذَا خِلَافُ مَا رَوَاهُ مَالِكٌ وَمُسْلِمٌ. التَّاسِعُ- أنها الصلوات الخمس بجملتها، قال مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ، لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:" حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ" يَعُمُّ الْفَرْضَ وَالنَّفْلَ، ثُمَّ خُصَّ الْفَرْضُ بِالذِّكْرِ. الْعَاشِرُ- إِنَّهَا غَيْرُ مُعَيَّنَةٍ، قَالَهُ نَافِعٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَقَالَهُ الرَّبِيعُ بْنُ خثيم، فَخَبَّأَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي الصَّلَوَاتِ كَمَا خَبَّأَ لَيْلَةَ الْقَدْرِ فِي رَمَضَانَ، وَكَمَا خَبَّأَ سَاعَةَ يَوْمِ الْجُمُعَةِ وَسَاعَاتِ اللَّيْلِ الْمُسْتَجَابِ فِيهَا الدُّعَاءُ لِيَقُومُوا بِاللَّيْلِ فِي الظُّلُمَاتِ لِمُنَاجَاةِ عَالِمِ الْخَفِيَّاتِ. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ أَنَّهَا مُبْهَمَةٌ غَيْرُ مُعَيَّنَةٍ مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ فِي آخِرِ الْبَابِ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ:" حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَصَلَاةِ الْعَصْرِ" فَقَرَأْنَاهَا مَا شَاءَ اللَّهُ، ثُمَّ نَسَخَهَا اللَّهُ فَنَزَلَتْ:" حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى " فَقَالَ رَجُلٌ: هِيَ إِذًا صَلَاةُ الْعَصْرِ؟ قَالَ الْبَرَاءُ: قَدْ أَخْبَرْتُكَ كَيْفَ نَزَلَتْ وَكَيْفَ نَسَخَهَا اللَّهُ تَعَالَى، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. فَلَزِمَ مِنْ هَذَا أَنَّهَا بَعْدَ أَنْ عُيِّنَتْ نُسِخَ تَعْيِينُهَا وَأُبْهِمَتْ فَارْتَفَعَ التَّعْيِينُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَهَذَا اخْتِيَارُ مُسْلِمٍ، لِأَنَّهُ أَتَى بِهِ فِي آخِرِ الْبَابِ،
yani fecir ve ikindi namazı. Ondan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'İki serinlik namazını (berdeyn) kılan cennete girer' buyurmuştur; bunların hepsi Sahîh-i Müslim ve diğerlerinde sabittir. Bu iki namaza serin vakitlerde kılındıkları için 'berdeyn' (iki serinlik) adı verilmiştir. Sekizincisi- Yatsı (ateme) ve sabah namazı olduğudur. Ebû'd-Derdâ radıyallâhu anh vefat ettiği hastalığında şöyle dedi: 'İşitin ve arkanızdakilere tebliğ edin: Bu iki namaza -yani cemaatle kılınmasına- yatsı ve sabah namazlarına devam edin; şayet o ikisindeki [fazileti] bilseydiniz, dirsekleriniz ve dizleriniz üzerinde emekleyerek bile olsa onlara gelirdiniz.' Bunu Ömer ve Osman da söylemiştir. İmamlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: 'Şayet yatsı ve sabah namazındaki [fazileti] bilselerdi, emekleyerek bile olsa onlara gelirlerdi.' Ve şöyle buyurdu: 'Şüphesiz o ikisi münafıklara en ağır gelen namazdır.' Sabahı cemaatle kılan kimseye bir gecelik kıyam, yatsıyı cemaatle kılana ise yarım gecelik kıyam sevabı tayin etmiştir; bunu Mâlik Osman'dan mevkûf olarak zikretmiş, Müslim ise merfû olarak nakletmiştir. Ebû Dâvûd ve et-Tirmizî ondan tahric etti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Kim yatsıyı cemaatle hazır bulunarak kılarsa onun için yarım gece kıyam sevabı olur; kim de yatsı ve fecri cemaatle kılarsa onun için bir gece kıyam etmiş gibi olur' buyurdu; bu Mâlik ve Müslim'in rivayet ettiğine muhaliftir. Dokuzuncusu- Bütünüyle beş vakit namaz olduğudur; Muâz b. Cebel bunu söylemiştir, çünkü Yüce Allah'ın: { حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ } “Namazlara devam edin” kavli farzı da nâfileyi de kapsar, sonra farz namazlar zikirle tahsis edilmiştir. Onuncusu- Belirli bir namaz olmadığıdır; bunu Nâfi' İbn Ömer'den rivayet etmiştir; er-Rebî' b. Huseym de bunu söylemiştir. Gizli şeyleri bilen Allah ile baş başa konuşup münacatta bulunmak üzere karanlıklarda geceye kalksınlar diye, Yüce Allah Kadir gecesini ramazanda, icabet saatini cuma gününde ve duaların kabul edildiği gece saatlerini gecede gizlediği gibi orta namazı da namazlar içinde gizlemiştir. Onun müphem olup muayyen olmadığı hususunun sıhhatine delalet eden şeylerden biri, Müslim'in Sahih'inde babın sonunda el-Berâ b. Âzib'den rivayet ettiği şu hadistir: 'Şu ayet indi: 'Namazlara ve ikindi namazına devam edin.' Biz bunu Allah'ın dilediği kadar okuduk; sonra Allah onu neshetti ve: { حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى } “Namazlara ve orta namaza devam edin” ayeti indi.' Bir adam: 'O halde bu ikindi namazı mıdır?' dedi. el-Berâ: 'Nasıl indiğini ve Yüce Allah'ın onu nasıl neshettiğini sana haber verdim, Allah en iyi bilendir' dedi. Bundan şu netice çıkar ki, o namaz tayin edildikten sonra tayini neshedilip müphem bırakılmış, böylece muayyenlik kalkmıştır; en doğrusunu Allah bilir. Müslim'in tercihi de budur, zira bu rivayeti babın sonunda getirmiştir;
وَقَالَ بِهِ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ الْمُتَأَخِّرِينَ، وَهُوَ الصَّحِيحُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، لِتَعَارُضِ الْأَدِلَّةِ وَعَدَمِ التَّرْجِيحِ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا الْمُحَافَظَةُ عَلَى جَمِيعِهَا وَأَدَائِهَا فِي أَوْقَاتِهَا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثَةُ- وَهَذَا الِاخْتِلَافُ فِي الصَّلَاةِ الْوُسْطَى يَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ مَنْ أَثْبَتَ" وَصَلَاةِ الْعَصْرِ" الْمَذْكُورَ فِي حَدِيثِ أَبِي يُونُسَ مَوْلَى عَائِشَةَ حِينَ أَمَرَتْهُ أَنْ يَكْتُبَ لَهَا مُصْحَفًا قُرْآنًا. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَإِنَّمَا ذَلِكَ كَالتَّفْسِيرِ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ، يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ حَدِيثُ عمرو ابن رَافِعٍ قَالَ: أَمَرَتْنِي حَفْصَةُ أَنْ أَكْتُبَ لَهَا مُصْحَفًا، الْحَدِيثَ. وَفِيهِ: فَأَمْلَتْ عَلَيَّ" حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى - وَهِيَ الْعَصْرُ- وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ" وَقَالَتْ: هَكَذَا سَمِعْتُهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يقرءوها. فَقَوْلُهَا:" وَهِيَ الْعَصْرُ" دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَسَّرَ الصَّلَاةَ الْوُسْطَى مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى بِقَوْلِهِ هُوَ" وَهِيَ الْعَصْرُ". وَقَدْ رَوَى نَافِعٌ عَنْ حَفْصَةَ" وَصَلَاةِ الْعَصْرِ"، كَمَا رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ وَعَنْ حَفْصَةَ أَيْضًا" صَلَاةِ الْعَصْرِ" بِغَيْرِ وَاوٍ. وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ: وَهَذَا الْخِلَافُ فِي هَذَا اللَّفْظِ الْمَزِيدِ يَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِهِ وَصِحَّةِ مَا فِي الْإِمَامِ مُصْحَفِ جَمَاعَةِ الْمُسْلِمِينَ. وَعَلَيْهِ حُجَّةٌ أُخْرَى وَهُوَ أَنَّ مَنْ قَالَ: وَالصَّلَاةُ الْوُسْطَى وَصَلَاةُ الْعَصْرِ جَعَلَ الصَّلَاةَ الْوُسْطَى غَيْرَ الْعَصْرِ، وَفِي هَذَا دَفْعٌ لِحَدِيثِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الَّذِي رَوَاهُ عَبْدُ اللَّهِ قَالَ: شَغَلَ الْمُشْرِكُونَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ الْأَحْزَابِ عَنْ صَلَاةِ الْعَصْرِ حَتَّى اصْفَرَّتِ الشَّمْسُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" شَغَلُونَا عَنِ الصَّلَاةِ الْوُسْطَى ملا الله أجوافهم وقبورهم نارا" الحديث. الرَّابِعَةُ- وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَالصَّلاةِ الْوُسْطى) دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْوِتْرَ لَيْسَ بِوَاجِبٍ، لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ اتَّفَقُوا عَلَى أَعْدَادِ الصَّلَوَاتِ الْمَفْرُوضَاتِ أَنَّهَا تَنْقُصُ عَنْ سَبْعَةٍ وَتَزِيدُ عَلَى ثَلَاثَةٍ، وَلَيْسَ بَيْنَ الثَّلَاثَةِ وَالسَّبْعَةِ فَرْدٌ إِلَّا الْخَمْسَةُ، وَالْأَزْوَاجُ لَا وَسَطَ لَهَا فَثَبَتَ أَنَّهَا خَمْسَةٌ. وَفِي حَدِيثِ الْإِسْرَاءِ" هِيَ خَمْسٌ وَهُنَّ خَمْسُونَ لَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ". الْخَامِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ) مَعْنَاهُ فِي صَلَاتِكُمْ. وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي معنى قوله" قانِتِينَ" فقال الشعبي: طائعين، وقال جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ وَعَطَاءٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ.
Müteahhir âlimlerden birden fazlası da bu görüşü benimsemiştir. Delillerin tearuz etmesi (birbiriyle çatışması) ve birini diğerine tercih imkânının bulunmaması sebebiyle -inşâallahu teâlâ- sahih olan da budur. Dolayısıyla hepsini korumaktan ve vakitlerinde eda etmekten başka [bir yol] kalmamıştır. En doğrusunu Allah bilir. Üçüncü [Mesele]- Orta namaz hakkındaki bu ihtilaf, Âişe'nin azatlısı Ebû Yûnus'un hadisinde zikredilen ve Âişe'nin kendisine bir mushaf yazmasını emrettiğinde geçen "ve ikindi namazı" ifadesini Kur'an [ayeti] olarak kabul eden kimsenin görüşünün bâtıl olduğuna delalet eder. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bu ifade ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir tefsiri gibidir. Amr b. Râfi'in şu hadisi de buna delalet eder: O şöyle demiştir: Hafsa bana kendisi için bir mushaf yazmamı emretti... Hadisin devamında şöyle geçer: Bana { حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى - وَهِيَ الْعَصْرُ- وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ } “Namazlara ve orta namaza -ki o ikindi namazıdır- devam edin; gönülden boyun eğerek Allah'ın huzurunda durun” şeklinde yazdırdı ve şöyle dedi: 'Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu böyle okuduğunu işittim.' Dolayısıyla onun "ki o ikindi namazıdır" sözü, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah Teâlâ'nın kelamındaki orta namazı bizzat kendi sözü olan "ki o ikindi namazıdır" ifadesiyle tefsir ettiğine bir delildir. Nâfi' de Hafsa'dan "ve ikindi namazı" şeklinde rivayet etmiştir; nitekim Âişe'den de böyle rivayet edilmiştir. Hafsa'dan ayrıca "vav" (ve) harfi olmaksızın "ikindi namazı" şeklinde de rivayet edilmiştir. Ebû Bekir el-Enbârî şöyle demiştir: Bu ziyade lafızdaki bu ihtilaf, onun bâtıl olduğuna ve Müslümanlar topluluğunun İmam Mushafı'nda yer alan metnin doğruluğuna delalet eder. Buna dair bir başka hüccet de şudur: 'Orta namaz ve ikindi namazı' diyen kimse, orta namazı ikindiden farklı kılmış olur. Bu ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in, Abdullah'ın rivayet ettiği şu hadisini reddetmek demektir: Abdullah şöyle demiştir: Müşrikler Ahzâb günü güneş sararıncaya kadar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ikindi namazından alıkoydular. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « شَغَلُونَا عَنِ الصَّلَاةِ الْوُسْطَى ملا الله أجوافهم وقبورهم نارا » «Bizi orta namazdan alıkoydular; Allah onların karınlarını ve kabirlerini ateşle doldursun!» Hadisin sonuna kadar. Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın { وَالصَّلاةِ الْوُسْطى } “ve orta namaza” buyruğunda vitir namazının vacip olmadığına delil vardır. Zira Müslümanlar farz namazların sayısının yediden az, üçten çok olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Üç ile yedi arasında ise beşten başka tek sayı yoktur; çift sayıların ise ortası olmaz. Böylece bunların beş vakit olduğu sabit olmuştur. İsrâ hadisinde de: « هِيَ خَمْسٌ وَهُنَّ خَمْسُونَ لَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ » «Onlar beştir ve [sevap bakımından] ellidir; benim katımda söz değiştirilmez» buyrulmuştur. Beşinci [Mesele]- Yüce Allah'ın { وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ } “Gönülden boyun eğerek Allah'ın huzurunda durun” buyruğunun anlamı, namazınızda [böyle durun] demektir. İnsanlar "kānitîn" (قَانِتِينَ) kelimesinin anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir; eş-Şa'bî: "itaatkârlar olarak" demiştir. Câbir b. Zeyd, Atâ ve Saîd b. Cübeyr de [böyle demiştir].
وَقَالَ الضَّحَّاكُ: كُلُّ قُنُوتٍ فِي الْقُرْآنِ فَإِنَّمَا يُعْنَى بِهِ الطَّاعَةُ. وَقَالَهُ أَبُو سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَإِنَّ أَهْلَ كُلِّ دِينٍ فَهُمُ الْيَوْمَ يَقُومُونَ عَاصِينَ، فَقِيلَ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ فَقُومُوا لِلَّهِ طَائِعِينَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مَعْنَى قَانِتِينَ خَاشِعِينَ. وَالْقُنُوتُ طُولُ الرُّكُوعِ وَالْخُشُوعِ وَغَضُّ الْبَصَرِ وَخَفْضُ الْجُنَاحِ. وَقَالَ الرَّبِيعُ: الْقُنُوتُ طُولُ الْقِيَامِ، وَقَالَهُ ابْنُ عُمَرَ وَقَرَأَ" أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَقائِماً ". وَقَالَ ﵇:" أَفْضَلُ الصَّلَاةِ طُولُ الْقُنُوتِ" خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:
ed-Dahhâk: 'Kur'an'daki her kunuttan murad ancak itaattir' demiştir. Bunu Ebû Saîd de Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletmiştir. Her dinin mensupları bugün isyan ederek kıyam etmektedirler; bu ümmete ise 'Allah için itaat ediciler olarak kıyama durun' denilmiştir. Mücâhid dedi ki: Kānitîn kelimesinin manası huşu duyanlar demektir. Kunut ise rükûyu ve huşuyu uzatmak, gözü yummak ve kanatları indirmektir (alçakgönüllü olmaktır). er-Rebî': 'Kunut, kıyamı uzatmaktır' demiştir; İbn Ömer de bunu söylemiş ve: { أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَقائِماً } “Yoksa o, gece saatlerinde secde ederek ve kıyamda durarak gönülden itaat eden kimse gibi midir?” ayetini okumuştur. Peygamber aleyhisselâm da: 'Namazın en faziletlisi kunutu (kıyamı) uzun olanıdır' buyurmuştur; bunu Müslim ve başkaları tahric etmiştir. Şair şöyle demiştir:
قَانِتًا لِلَّهِ يَدْعُو رَبَّهُ ... وَعَلَى عَمْدٍ مِنَ النَّاسِ اعْتَزَلْ
Rabbine dua ederek Allah'a gönülden itaat eden / Ve insanlardan kasıtlı olarak uzaklaşan bir halde...
وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ" قانِتِينَ" دَاعِينَ. وَفِي الْحَدِيثِ: قَنَتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ شَهْرًا يَدْعُو عَلَى رِعْلٍ وَذَكْوَانَ. قَالَ قَوْمٌ: مَعْنَاهُ دَعَا، وَقَالَ قَوْمٌ: مَعْنَاهُ طَوَّلَ قِيَامَهُ. وَقَالَ السُّدِّيُّ:" قانِتِينَ" سَاكِتِينَ، دَلِيلُهُ أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْمَنْعِ مِنَ الْكَلَامِ فِي الصَّلَاةِ وَكَانَ ذَلِكَ مُبَاحًا فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ، وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ لِمَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ وغيره عن عبد الله ابن مَسْعُودٍ قَالَ: كُنَّا نُسَلِّمُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ فِي الصَّلَاةِ فَيَرُدُّ عَلَيْنَا، فَلَمَّا رَجَعْنَا مِنْ عِنْدِ النَّجَاشِيِّ سَلَّمْنَا عَلَيْهِ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْنَا فَقُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، كُنَّا نُسَلِّمُ عَلَيْكَ فِي الصَّلَاةِ فَتَرُدُّ عَلَيْنَا؟ فَقَالَ:" إِنَّ فِي الصَّلَاةِ شُغْلًا". وَرَوَى زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ قَالَ: كُنَّا نَتَكَلَّمُ فِي الصَّلَاةِ يُكَلِّمُ الرَّجُلُ صَاحِبَهُ وَهُوَ إِلَى جَنْبِهِ فِي الصَّلَاةِ حَتَّى نَزَلَتْ:" وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ" فَأُمِرْنَا بِالسُّكُوتِ وَنُهِينَا عَنِ الْكَلَامِ. وَقِيلَ: إِنَّ أَصْلَ الْقُنُوتِ فِي اللُّغَةِ الدَّوَامُ عَلَى الشَّيْءِ. وَمِنْ حَيْثُ كَانَ أَصْلُ الْقُنُوتِ فِي اللُّغَةِ الدَّوَامَ عَلَى الشَّيْءِ جَازَ أَنْ يُسَمَّى مُدِيمُ الطَّاعَةِ قَانِتًا، وَكَذَلِكَ مَنْ أَطَالَ الْقِيَامَ وَالْقِرَاءَةَ وَالدُّعَاءَ فِي الصَّلَاةِ، أَوْ أَطَالَ الْخُشُوعَ وَالسُّكُوتَ، كُلُّ هَؤُلَاءِ فَاعِلُونَ لِلْقُنُوتِ. السَّادِسَةُ- قَالَ أَبُو عُمَرَ: أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ طُرًّا أَنَّ الْكَلَامَ عَامِدًا فِي الصَّلَاةِ إِذَا كَانَ الْمُصَلِّي يَعْلَمُ أَنَّهُ فِي صَلَاةٍ، وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ فِي إِصْلَاحِ صَلَاتِهِ أَنَّهُ يُفْسِدُ الصَّلَاةَ، إِلَّا مَا روى عن
[Bu beyit] daha önce geçmişti. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ: "{ قَانِتِينَ } 'dua edenler' [demektir]" şeklinde rivayet edilmiştir. Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir ay boyunca Ri'l ve Zekvân [kabilelerine] beddua ederek kunut yaptı.» Bir topluluk: "[Buradaki kunutun] manası dua etti demektir" derken, diğer bir topluluk: "Kıyamını uzattı demektir" demiştir. es-Süddî ise: "{ قَانِتِينَ } 'susanlar' [demektir]" demiştir. Bunun delili, ayetin namazda konuşmanın yasaklanması hakkında inmiş olmasıdır; zira bu [durum] İslâm'ın ilk dönemlerinde mubahtı. Sahih olan da budur; çünkü Müslim ve başkalarının Abdullah b. Mes'ûd'dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namazdayken ona selâm verirdik, o da selâmımızı alırdı. Necâşî'nin yanından döndüğümüzde ona yine selâm verdik fakat selâmımızı almadı. Bunun üzerine: 'Ey Allah'ın Resûlü! Namazda sana selâm verirdik de selâmımızı alırdın?' dedik. O da şöyle buyurdu: «Şüphesiz namazda [namaza has] bir meşguliyet vardır.»" Zeyd b. Erkam'dan radıyallâhu anh da şöyle rivayet edilmiştir: "Biz namazda konuşurduk; kişi namazda yanı başındaki arkadaşıyla konuşurdu. Nihayet: { وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ } “ve gönülden boyun eğerek Allah'ın huzurunda durun” [ayeti] nazil oldu. Bunun üzerine bize susmamız emredildi ve konuşmaktan nehyolunduk." Kunutun dildeki asıl manasının bir şeye devam etmek olduğu da söylenmiştir. Kunutun dildeki aslı bir şeye devam etmek olduğuna göre; itaate devam eden kimseye 'kānit' denilmesi caiz olduğu gibi, namazda kıyamı, kıraati ve duayı uzatan yahut huşûyu ve sükûtu uzatan kimse için de bu caizdir; zira bunların hepsi kunut fiilini yapmaktadırlar. Altıncı [Mesele]- Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle demiştir: "Bütün Müslümanlar, namaz kılan kimsenin namazda olduğunu bildiği halde kasten konuşması ve bunun da namazını düzeltmek gayesi taşımaması durumunda namazın bozulacağı hususunda icmâ etmişlerdir; ancak..."
الْأَوْزَاعِيِّ أَنَّهُ قَالَ: مَنْ تَكَلَّمَ لِإِحْيَاءِ نَفْسٍ أَوْ مِثْلَ ذَلِكَ مِنَ الْأُمُورِ الْجِسَامِ لَمْ تَفْسُدْ صَلَاتُهُ بِذَلِكَ. وَهُوَ قَوْلٌ ضَعِيفٌ فِي النَّظَرِ، لِقَوْلِ اللَّهِ ﷿:" وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ" وَقَالَ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ: كُنَّا نَتَكَلَّمُ فِي الصَّلَاةِ حَتَّى نَزَلَتْ:" وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ" الْحَدِيثَ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:" إِنَّ اللَّهَ أَحْدَثَ مِنْ أَمْرِهِ أَلَّا تَكَلَّمُوا فِي الصَّلَاةِ". وَلَيْسَ الْحَادِثُ الْجَسِيمُ الَّذِي يَجِبُ لَهُ قَطْعُ الصَّلَاةِ وَمِنْ أَجْلِهِ يَمْنَعُ مِنَ الِاسْتِئْنَافِ، فَمَنْ قَطَعَ صَلَاتَهُ لِمَا يَرَاهُ مِنَ الْفَضْلِ فِي إِحْيَاءِ نَفْسٍ أَوْ مَالٍ أَوْ مَا كَانَ بِسَبِيلِ ذَلِكَ اسْتَأْنَفَ صَلَاتَهُ وَلَمْ يَبْنِ. هَذَا هُوَ الصَّحِيحُ فِي الْمَسْأَلَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. السَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي الْكَلَامِ سَاهِيًا فِيهَا، فَذَهَبَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُمَا إِلَى أَنَّ الْكَلَامَ فِيهَا سَاهِيًا لَا يُفْسِدُهَا، غَيْرَ أَنَّ مَالِكًا قَالَ: لَا يُفْسِدُ الصَّلَاةَ تَعَمُّدُ الْكَلَامِ فِيهَا إذا كان في شأنها وإصلاحها، وَهُوَ قَوْلُ رَبِيعَةَ وَابْنِ الْقَاسِمِ. وَرَوَى سَحْنُونُ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ قَالَ: لَوْ أَنَّ قَوْمًا صَلَّى بِهِمُ الْإِمَامُ رَكْعَتَيْنِ وَسَلَّمَ سَاهِيًا فَسَبَّحُوا بِهِ فَلَمْ يَفْقَهْ، فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنْ خَلْفِهِ مِمَّنْ هُوَ مَعَهُ فِي الصَّلَاةِ: إِنَّكَ لَمْ تُتِمَّ فَأَتِمَّ صَلَاتَكَ، فَالْتَفَتَ إِلَى الْقَوْمِ فَقَالَ: أَحَقٌّ مَا يَقُولُ هَذَا؟ فَقَالُوا: نَعَمْ، قَالَ: يُصَلِّي بِهِمُ الْإِمَامُ مَا بَقِيَ مِنْ صَلَاتِهِمْ وَيُصَلُّونَ مَعَهُ بَقِيَّةَ صَلَاتِهِمْ مَنْ تَكَلَّمَ مِنْهُمْ وَمَنْ لَمْ يَتَكَلَّمْ، وَلَا شي عَلَيْهِمْ، وَيَفْعَلُونَ فِي ذَلِكَ مَا فَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ يَوْمَ ذِي الْيَدَيْنِ. هَذَا قَوْلُ ابْنِ الْقَاسِمِ فِي [كِتَابِهِ] الْمُدَوَّنَةِ وَرِوَايَتِهِ عَنْ مَالِكٍ، وَهُوَ الْمَشْهُورُ مِنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ وَإِيَّاهُ تَقَلَّدَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ وَاحْتَجَّ له في كتاب رده على محمد ابن الْحَسَنِ. وَذَكَرَ الْحَارِثُ بْنُ مِسْكِينَ قَالَ: أَصْحَابُ مَالِكٍ كُلُّهُمْ عَلَى خِلَافِ قَوْلِ مَالِكٍ فِي مَسْأَلَةِ ذِي الْيَدَيْنِ إِلَّا ابْنَ الْقَاسِمِ وَحْدَهُ فَإِنَّهُ يَقُولُ فِيهَا بِقَوْلِ مَالِكٍ، وَغَيْرُهُمْ يَأْبَوْنَهُ وَيَقُولُونَ: إِنَّمَا كَانَ هَذَا فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ، فَأَمَّا الْآنَ فَقَدْ عَرَفَ النَّاسُ صَلَاتَهُمْ فَمَنْ تَكَلَّمَ فِيهَا أَعَادَهَا، وَهَذَا هُوَ قَوْلُ الْعِرَاقِيِّينَ: أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ وَالثَّوْرِيِّ فَإِنَّهُمْ ذَهَبُوا إِلَى أَنَّ الْكَلَامَ فِي الصَّلَاةِ يُفْسِدُهَا عَلَى أَيِّ حَالٍ كَانَ سَهْوًا أَوْ عَمْدًا لِصَلَاةٍ كَانَ أو لغير ذلك، وهو قوله إبراهيم النخعي
...el-Evzâî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Bir canı kurtarmak veya buna benzer mühim işler için konuşan kimsenin namazı bundan dolayı bozulmaz." Bu, nazarî/kıyasî açıdan zayıf bir görüştür. Zira Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ } “ve Allah için saygıyla durup divan bağlayın”. Zeyd b. Erkam da şöyle demiştir: "Biz namazda konuşuyorduk; ta ki { وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ } “ve Allah için saygıyla durup divan bağlayın” [ayeti] inene kadar." Hadisin devamı mevcuttur. İbn Mes'ûd ise şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: « إِنَّ اللَّهَ أَحْدَثَ مِنْ أَمْرِهِ أَلَّا تَكَلَّمُوا فِي الصَّلَاةِ » «Şüphesiz ki Allah, emrinden [yeni bir hüküm olarak] namazda konuşmamanızı ihdas etti (ortaya koydu).»" Namazı kesmeyi gerektiren ve [namazı] baştan kılmayı engelleyen büyük bir hadise söz konusu değildir. Dolayısıyla bir canı veya malı kurtarmakta ya da buna benzer bir durumda gördüğü bir faziletten ötürü namazını kesen kimse, [kaldığı yerden devam etmeyip] namazını baştan kılar, [önceki kıldığı kısmın üzerine] bina etmez. İnşâallahu Teâlâ bu meselede sahih olan görüş budur. Yedinci [Mesele]- Namazda yanılarak (sehven) konuşma hususunda ihtilaf etmişlerdir: Mâlik, Şâfiî ve her ikisinin mezhep arkadaşları, namazda yanılarak konuşmanın namazı bozmayacağı görüşüne varmışlardır. Ancak Mâlik şöyle demiştir: "Namazın kendi durumu ve ıslahı hususunda olması şartıyla kasten konuşmak da namazı bozmaz." Bu, Rebîa ve İbnü'l-Kāsım'ın da görüşüdür. Sahnûn, İbnü'l-Kāsım'dan, o da Mâlik'ten şöyle rivayet etmiştir: "İmam bir cemaate iki rekat kıldırıp yanılarak selam verse, onlar da imamı tesbih ile uyarsalar fakat imam bunu anlamasa; arkasındaki cemaatten biri imama: 'Sen namazı tamamlamadın, namazını tamamla' dese, imam da cemaate dönüp: 'Bunun söylediği doğru mu?' diye sorsa ve onlar da: 'Evet' deseler; imam cemaate namazlarından geriye kalanı kıldırır, onlar da -içlerinden konuşanlar da konuşmayanlar da- namazlarının kalan kısmını onunla birlikte kılarlar. Onların üzerine hiçbir şey gerekmez ve bu konuda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Zü'l-Yedeyn gününde yaptığı gibi yaparlar." Bu, İbnü'l-Kāsım'ın el-Müdevvene adlı [eserinde] yer alan sözü ve Mâlik'ten yaptığı rivayetidir. Mâlik mezhebinde meşhur olan görüş de budur. İsmâîl b. İshak da bu görüşü benimsemiş ve Muhammed b. el-Hasen'e yazdığı reddiyesinde bunu savunmuştur. el-Hâris b. Miskîn de şöyle zikretmiştir: "Mâlik'in ashabının tamamı, Zü'l-Yedeyn meselesinde Mâlik'in görüşünün aksini savunmuştur; sadece İbnü'l-Kāsım müstesnadır, zira o bu meselede Mâlik'in görüşünü benimsemektedir. Diğerleri ise bunu kabul etmeyip şöyle demektedirler: 'Bu durum ancak İslâm'ın ilk dönemindeydi. Şimdi ise insanlar namazlarını öğrenmişlerdir; binaenaleyh namazda konuşan kimse namazını yeniden kılar.' Bu, Iraklıların -yani Ebû Hanîfe, ashabı ve es-Sevrî'nin- görüşüdür. Zira onlar namazda konuşmanın; ister sehven ister kasten olsun, ister namaza dair ister başka bir hususta olsun her hâlükârda namazı bozacağı görüşüne varmışlardır. Bu aynı zamanda İbrâhîm en-Nehaî'nin...
وَعَطَاءٍ وَالْحَسَنِ وَحَمَّادِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ وَقَتَادَةَ. وَزَعَمَ أَصْحَابُ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّ حَدِيثَ أَبِي هُرَيْرَةَ هَذَا فِي قِصَّةِ ذِي الْيَدَيْنِ مَنْسُوخٌ بِحَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالُوا: وَإِنْ كَانَ أَبُو هُرَيْرَةَ مُتَأَخِّرَ الْإِسْلَامِ فَإِنَّهُ أَرْسَلَ حَدِيثَ ذِي الْيَدَيْنِ كَمَا أَرْسَلَ حَدِيثَ" مَنْ أَدْرَكَهُ الْفَجْرُ جُنُبًا فَلَا صَوْمَ لَهُ" قَالُوا: وَكَانَ كَثِيرَ الْإِرْسَالِ. وَذَكَرَ عَلِيُّ بْنُ زِيَادٍ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو قُرَّةَ قَالَ سَمِعْتُ مَالِكًا يَقُولُ: يُسْتَحَبُّ إِذَا تَكَلَّمَ الرَّجُلُ فِي الصَّلَاةِ أَنْ يَعُودَ لَهَا وَلَا يَبْنِيَ. قَالَ: وَقَالَ لَنَا مَالِكٌ إِنَّمَا تَكَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَتَكَلَّمَ أَصْحَابُهُ مَعَهُ يَوْمَئِذٍ، لِأَنَّهُمْ ظَنُّوا أَنَّ الصَّلَاةَ قَصُرَتْ وَلَا يَجُوزُ ذَلِكَ لِأَحَدٍ الْيَوْمَ. وَقَدْ رَوَى سَحْنُونُ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ فِي رَجُلٍ صَلَّى وَحْدَهُ فَفَرَغَ عِنْدَ نَفْسِهِ مِنَ الْأَرْبَعِ، فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ إِلَى جَنْبِهِ: إِنَّكَ لَمْ تُصَلِّ إِلَّا ثَلَاثًا، فَالْتَفَتَ إِلَى آخَرَ فَقَالَ: أَحَقٌّ مَا يقوله هَذَا؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: تَفْسُدُ صَلَاتُهُ وَلَمْ يَكُنْ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يُكَلِّمَهُ وَلَا أَنْ يَلْتَفِتَ إِلَيْهِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: فَكَانُوا يُفَرِّقُونَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ بَيْنَ الْإِمَامِ مَعَ الْجَمَاعَةِ وَالْمُنْفَرِدِ فَيُجِيزُونَ مِنَ الْكَلَامِ فِي شَأْنِ الصَّلَاةِ لِلْإِمَامِ وَمَنْ مَعَهُ مَا لَا يُجِيزُونَهُ لِلْمُنْفَرِدِ، وَكَانَ غَيْرُ هَؤُلَاءِ يَحْمِلُونَ جَوَابَ ابْنِ الْقَاسِمِ فِي الْمُنْفَرِدِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ وَفِي الْإِمَامِ وَمَنْ مَعَهُ عَلَى اخْتِلَافٍ مِنْ قَوْلِهِ فِي اسْتِعْمَالِ حَدِيثِ ذِي الْيَدَيْنِ كَمَا اخْتَلَفَ قَوْلُ مَالِكٍ فِي ذَلِكَ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُ: مَنْ تَعَمَّدَ الْكَلَامَ وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُ لَمْ يُتِمَّ الصَّلَاةَ وَأَنَّهُ فِيهَا أَفْسَدَ صَلَاتَهُ، فَإِنْ تَكَلَّمَ سَاهِيًا أَوْ تَكَلَّمَ وَهُوَ يَظُنُّ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الصَّلَاةِ لِأَنَّهُ قَدْ أَكْمَلَهَا عِنْدَ نَفْسِهِ فَإِنَّهُ يَبْنِي. وَاخْتَلَفَ قَوْلُ أَحْمَدَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَذَكَرَ الْأَثْرَمُ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: مَا تَكَلَّمَ بِهِ الْإِنْسَانُ فِي صَلَاتِهِ لِإِصْلَاحِهَا لَمْ تَفْسُدْ عَلَيْهِ صَلَاتُهُ، فَإِنْ تَكَلَّمَ لِغَيْرِ ذَلِكَ فَسَدَتْ، وَهَذَا هُوَ قَوْلُ مَالِكٍ الْمَشْهُورُ. وَذَكَرَ الْخِرَقِيُّ عَنْهُ أَنَّ مَذْهَبَهُ فِيمَنْ تَكَلَّمَ عَامِدًا أَوْ سَاهِيًا بَطَلَتْ صَلَاتُهُ، إِلَّا الْإِمَامَ خَاصَّةً فَإِنَّهُ إِذَا تَكَلَّمَ لِمَصْلَحَةِ صَلَاتِهِ لَمْ تَبْطُلْ صَلَاتُهُ. وَاسْتُثْنَى سَحْنُونُ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ أَنَّ مَنْ سَلَّمَ مِنَ اثْنَتَيْنِ فِي الرُّبَاعِيَّةِ فَوَقَعَ الْكَلَامُ هُنَاكَ لَمْ تَبْطُلِ الصَّلَاةُ، وَإِنْ وَقَعَ فِي غَيْرِ ذَلِكَ بَطَلَتِ الصَّلَاةُ. وَالصَّحِيحُ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ مَالِكٌ فِي الْمَشْهُورِ تَمَسُّكًا بِالْحَدِيثِ وَحَمْلًا لَهُ عَلَى الْأَصْلِ الْكُلِّيِّ مِنْ تَعَدِّي الأحكام
...ve Atâ, el-Hasan, Hammâd b. Ebî Süleymân ve Katâde'nin [de görüşüdür]. Ebû Hanîfe'nin ashâbı (talebeleri), Ebû Hüreyre'nin Zü'l-Yedeyn kıssasına dair bu hadisinin İbn Mes'ûd ve Zeyd b. Erkam hadisiyle neshedildiğini (hükmünün kaldırıldığını) ileri sürmüşlerdir. Onlar şöyle demişlerdir: Ebû Hüreyre İslâm'a sonradan girmiş olsa bile, « مَنْ أَدْرَكَهُ الْفَجْرُ جُنُبًا فَلَا صَوْمَ لَهُ » «Sabaha cünüp olarak ulaşan kimsenin orucu yoktur» hadisini mürsel olarak rivayet ettiği gibi Zü'l-Yedeyn hadisini de mürsel olarak rivayet etmiştir. [Zira] o, çokça mürsel rivayette bulunurdu. Ali b. Ziyâd zikrederek şöyle demiştir: Bize Ebû Kurre tahdis edip dedi ki: Mâlik'in şöyle dediğini işittim: 'Kişi namazda konuştuğu zaman, [namaza baştan] dönmesi ve [kıldığı üzerine] bina etmemesi müstehaptır.' Dedi ki: Mâlik bize [şöyle] dedi: 'O gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve onunla birlikte ashâbı sadece namazın kısaldığını zannettikleri için konuştular; bugün ise bu, hiç kimse için caiz değildir.' Sahnûn, İbnü'l-Kāsım'dan tek başına namaz kılıp kendi kanaatine göre dört rekâtı bitiren, yanındaki bir kişinin kendisine: 'Sen sadece üç rekât kıldın' demesi üzerine bir başkasına dönüp: 'Bunun söylediği doğru mu?' diye soran, onun da: 'Evet' cevabını verdiği bir adam hakkında [şunu] rivayet etmiştir: 'Namazı bozulur; onunla konuşmaması ve ona yönelmemesi gerekirdi.' Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle demiştir: Onlar bu meselede cemaatle beraber olan imam ile tek başına kılan kimse arasında ayrım yapıyor ve namazın durumu hakkındaki konuşmayı imam ve beraberindekiler için caiz görürken tek başına kılan için caiz görmüyorlardı. Bunların dışındakiler ise İbnü'l-Kāsım'ın bu meselede tek başına kılan ile imam ve beraberindekiler hakkındaki cevabını, Mâlik'in bu konudaki görüşünün farklılık göstermesi gibi, onun da Zü'l-Yedeyn hadisiyle amel etme hususundaki görüş ayrılığına hamlediyorlardı. Şâfiî ve talebeleri ise şöyle demiştir: Kim namazı tamamlamadığını ve hâlâ namazda olduğunu bildiği halde kasten konuşursa namazını bozar. Şayet yanılarak konuşursa yahut kendi kanaatine göre namazı tamamladığı için artık namazda olmadığını zannederek konuşursa [namazını kaldığı yerden] bina eder. Ahmed [b. Hanbel]'in bu meseledeki kavli ihtilaflıdır. el-Esrem ondan şöyle dediğini nakletmiştir: 'İnsanın namazında onu ıslah etmek (düzeltmek) için konuştuğu şeyler sebebiyle namazı bozulmaz; bunun dışında bir şey için konuşursa [namazı] bozulur.' Mâlik'in meşhur görüşü de budur. el-Hırakī ise ondan, mezhebinin [görüşünün] kasten veya yanılarak konuşan kimsenin namazının bâtıl olacağı şeklinde olduğunu nakletmiştir; ancak imam müstesnadır, zira o namazının maslahatı (düzeltilmesi) için konuştuğunda namazı bâtıl olmaz. Mâlik'in talebelerinden Sahnûn ise dört rekâtlı namazda iki rekâttan selâm verip orada konuşma vuku bulması halini istisna etmiş ve namazın bozulmayacağını, bunun dışında [bir yerde konuşma] vuku bulursa namazın bâtıl olacağını belirtmiştir. Sahih olan ise hadise tutunarak ve onu hükümlerin [diğer durumlara da] geçişliliği
وَعُمُومِ الشَّرِيعَةِ، وَدَفْعًا لِمَا يُتَوَهَّمُ مِنَ الْخُصُوصِيَّةِ إِذْ لَا دَلِيلَ عَلَيْهَا. فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: فَقَدْ جَرَى الْكَلَامُ فِي الصَّلَاةِ وَالسَّهْوُ أَيْضًا وَقَدْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَالَ لَهُمْ:" التَّسْبِيحُ لِلرِّجَالِ وَالتَّصْفِيقُ لِلنِّسَاءِ" فَلِمَ لَمْ يُسَبِّحُوا؟ فَقَالَ: لَعَلَّ فِي ذَلِكَ الوقت لم يكن أمرهم بذلك، ولين كَانَ كَمَا ذَكَرْتَ فَلَمْ يُسَبِّحُوا، لِأَنَّهُمْ تَوَهَّمُوا أَنَّ الصَّلَاةَ قَصُرَتْ، وَقَدْ جَاءَ ذَلِكَ فِي الْحَدِيثِ قَالَ: وَخَرَجَ سَرَعَانُ النَّاسِ فَقَالُوا: أَقَصُرَتِ الصلاة؟ فلما يَكُنْ بُدٌّ مِنَ الْكَلَامِ لِأَجْلِ ذَلِكَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ قَالَ بَعْضُ الْمُخَالِفِينَ: قَوْلُ أَبِي هُرَيْرَةَ" صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ" يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مُرَادُهُ أَنَّهُ صَلَّى بِالْمُسْلِمِينَ وَهُوَ لَيْسَ مِنْهُمْ، كَمَا رُوِيَ عَنِ النَّزَّالِ بْنِ سَبْرَةَ أَنَّهُ قَالَ قَالَ لَنَا رَسُولِ اللَّهِ ﷺ:" أَنَا وَإِيَّاكُمْ كُنَّا نُدْعَى بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ وَأَنْتُمُ الْيَوْمَ بَنُو عَبْدِ اللَّهِ وَنَحْنُ بَنُو عَبْدِ اللَّهِ" وَإِنَّمَا عَنَى بِهِ أَنَّهُ قَالَ لِقَوْمِهِ وَهَذَا بَعِيدٌ، فَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَقُولَ صَلَّى بِنَا وَهُوَ إِذْ ذَاكَ كَافِرٌ لَيْسَ مِنْ أَهْلِ الصَّلَاةِ وَيَكُونُ ذَلِكَ كَذِبًا، وَحَدِيثُ النَّزَّالِ هُوَ كَانَ مِنْ جُمْلَةِ الْقَوْمِ وَسَمِعَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَا سَمِعَ. وَأَمَّا مَا ادَّعَتْهُ الْحَنَفِيَّةُ مِنَ النَّسْخِ وَالْإِرْسَالِ فَقَدْ أَجَابَ عَنْ قَوْلِهِمْ عُلَمَاؤُنَا وَغَيْرُهُمْ وَأَبْطَلُوهُ، وَخَاصَّةً الْحَافِظَ أَبَا عُمَرَ ابن عَبْدِ الْبَرِّ فِي كِتَابِهِ الْمُسَمَّى بِ" التَّمْهِيدِ" وَذَكَرَ أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ أَسْلَمَ عَامَ خَيْبَرٍ، وَقَدِمَ الْمَدِينَةَ فِي ذَلِكَ الْعَامِ، وَصَحِبَ النَّبِيَّ ﷺ أَرْبَعَةَ أَعْوَامٍ، وَشَهِدَ قِصَّةَ ذِي الْيَدَيْنِ وَحَضَرَهَا، وَأَنَّهَا لَمْ تَكُنْ قَبْلَ بَدْرٍ كَمَا زَعَمُوا، وَأَنَّ ذَا الْيَدَيْنِ قُتِلَ فِي بَدْرٍ. قَالَ: وَحُضُورُ أَبِي هُرَيْرَةَ يَوْمَ ذِي الْيَدَيْنِ مَحْفُوظٌ مِنْ رِوَايَةِ الْحُفَّاظِ الثِّقَاتِ، وَلَيْسَ تَقْصِيرُ مَنْ قَصَّرَ عَنْ ذَلِكَ بِحُجَّةٍ عَلَى مَنْ عَلِمَ ذَلِكَ وَحَفِظَهُ وَذَكَرَهُ. الثَّامِنَةُ- الْقُنُوتُ: الْقِيَامُ، وَهُوَ أَحَدُ أَقْسَامِهِ فِيمَا ذَكَرَ أَبُو بَكْرِ بْنُ الْأَنْبَارِيِّ، وَأَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ الْقِيَامَ فِي صَلَاةِ الْفَرْضِ وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ صَحِيحٍ قَادِرٍ عَلَيْهِ، مُنْفَرِدًا كَانَ أَوْ إِمَامًا. وَقَالَ ﷺ:" إِنَّمَا جُعِلَ الْإِمَامُ لِيُؤْتَمَّ بِهِ فَإِذَا صَلَّى قائما فصلوا قياما" الحديث،
[ve bu,] şeriatın umumiliği ve hakkında bir delil bulunmadığından ötürü hususiyet (özel olma) zannını bertaraf etmek içindir. Şayet birisi: "Namazda hem konuşma hem de yanılma vuku bulmuştur; halbuki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: «Tesbih erkekler, el çırpmak ise kadınlar içindir» buyurmuştu. O halde niçin tesbih etmediler?" derse, [buna cevaben] şöyle denilir: Muhtemelen o vakitte onlara henüz bu emir verilmemişti. Zikrettiğin gibi [bu emir önceden verilmiş] olsa bile, namazın kısaldığını zannettikleri için tesbih etmemişlerdir. Nitekim bu durum hadiste de gelmiştir; [hadiste] şöyle denmektedir: İnsanların aceleci olanları (ser'ân) [mescidden] çıktı ve: "Namaz kısaldı mı?" dediler. Bundan dolayı da konuşmaktan başka çare kalmadı. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Muhaliflerden bazıları şöyle demiştir: Ebû Hureyre'nin: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize namaz kıldırdı" sözünün, kendisi aralarında bulunmadığı halde 'Müslümanlara namaz kıldırdı' manasında olması muhtemeldir; nitekim en-Nezzâl b. Sebre'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize: «Ben ve sizler Benî Abd-i Menâf diye çağrılırdık; bugün ise sizler Benî Abdillâh'sınız, biz de Benî Abdillâh'ız» buyurdu. Halbuki o, bununla [kendi şahsını değil] kavmine söylediğini kastetmiştir. Fakat bu [kıyas] uzak bir ihtimaldir; zira [Ebû Hureyre'nin] o sırada kâfir olup namaz ehlinden olmadığı halde "bize kıldırdı" demesi caiz olmaz ve bu yalan olur. en-Nezzâl hadisine gelince, o [zaten] o topluluğun içindeydi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiği şeyi [bizzat] işitmiştir. Hanefîlerin nesih ve irsal (mürsel olma) iddialarına gelince; âlimlerimiz ve başkaları onların bu sözlerine cevap vermiş ve bunu çürütmüşlerdir. Bilhassa Hâfız Ebû Ömer İbn Abdi'l-Berr, "et-Temhîd" adlı kitabında bunu açıklamış ve Ebû Hureyre'nin Hayber yılında Müslüman olduğunu, Medine'ye o yıl geldiğini, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile dört yıl boyunca birlikte bulunduğunu, Zü'l-Yedeyn kıssasına bizzat şahit olup orada hazır bulunduğunu, olayın onların iddia ettiği gibi Bedir'den önce olmadığını ve Zü'l-Yedeyn'in Bedir'de öldürüldüğünü [iddia etmelerinin asılsız olduğunu] zikretmiştir. [İbn Abdi'l-Berr] şöyle demiştir: "Ebû Hureyre'nin Zü'l-Yedeyn gününde hazır bulunduğu, sika (güvenilir) hafızların rivayetiyle sabittir (mahfuzdur). Bu rivayeti bilmeyenin kusuru, onu bilen, ezberleyen ve zikreden kimse aleyhine delil olamaz." Sekizinci [Mesele]- Kunut: Ebû Bekir İbnü'l-Enbârî'nin zikrettiğine göre [kunutun] kısımlarından biri de kıyamdır (ayakta durmak). Ümmet, ister tek başına ister imam olsun, gücü yeten her sağlıklı kişiye farz namazda kıyamın vacip olduğu hususunda icmâ etmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: «İmam ancak kendisine uyulsun diye tayin edilmiştir; binaenaleyh o ayakta kıldığında siz de ayakta kılın...»
أَخْرَجَهُ الْأَئِمَّةُ، وَهُوَ بَيَانٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ". وَاخْتَلَفُوا فِي الْمَأْمُومِ الصَّحِيحِ يُصَلِّي قَاعِدًا خَلْفَ إِمَامٍ مَرِيضٍ لَا يَسْتَطِيعُ الْقِيَامَ، فَأَجَازَتْ ذَلِكَ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ بَلْ جُمْهُورُهُمْ، لِقَوْلِهِ ﷺ فِي الْإِمَامِ:" وَإِذَا صَلَّى جَالِسًا فَصَلُّوا جُلُوسًا أَجْمَعُونَ" وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ فِي الْمَسْأَلَةِ عَلَى مَا نُبَيِّنُهُ آنِفًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَدْ أَجَازَ طَائِفَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ صَلَاةَ الْقَائِمِ خَلْفَ الْإِمَامِ الْمَرِيضِ لِأَنَّ كُلًّا يُؤَدِّي فَرْضَهُ عَلَى قَدْرِ طَاقَتِهِ تَأَسِّيًا بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِذْ صَلَّى فِي مَرَضِهِ الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ قَاعِدًا وَأَبُو بَكْرٍ إِلَى جَنْبِهِ قَائِمًا يُصَلِّي بِصَلَاتِهِ وَالنَّاسُ قِيَامٌ خَلْفَهُ، وَلَمْ يُشِرْ إِلَى أَبِي بَكْرٍ وَلَا إِلَيْهِمْ بِالْجُلُوسِ، وَأَكْمَلَ صَلَاتَهُ بِهِمْ جَالِسًا وَهُمْ قِيَامٌ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ مِنْهُ بَعْدَ سُقُوطِهِ عَنْ فَرَسِهِ، فَعُلِمَ أَنَّ الْآخِرَ مِنْ فِعْلِهِ نَاسِخٌ لِلْأَوَّلِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَمِمَّنْ ذَهَبَ إِلَى هَذَا الْمَذْهَبِ وَاحْتَجَّ بِهَذِهِ الْحُجَّةِ الشَّافِعِيُّ وَدَاوُدُ بْنُ عَلِيٍّ، وَهِيَ رِوَايَةُ الْوَلِيدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَالِكٍ قَالَ: وَأَحَبُّ إِلَيَّ أَنْ يَقُومَ إِلَى جَنْبِهِ مِمَّنْ يُعْلِمُ النَّاسَ بِصَلَاتِهِ، وَهَذِهِ الرِّوَايَةُ غَرِيبَةٌ عَنْ مَالِكٍ. وَقَالَ بِهَذَا جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَغَيْرُهُمْ وَهُوَ الصَّحِيحُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، لِأَنَّهَا آخِرُ صَلَاةٍ صَلَّاهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. وَالْمَشْهُورُ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ لَا يَؤُمُّ الْقُيَّامَ أَحَدٌ جالسا، فَإِنْ أَمَّهُمْ قَاعِدًا بَطَلَتْ صَلَاتُهُ وَصَلَاتُهُمْ، لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال:" لَا يَؤُمَّنَّ أَحَدٌ بَعْدِي قَاعِدًا". قَالَ: فَإِنْ كَانَ الْإِمَامُ عَلِيلًا تَمَّتْ صَلَاةُ الْإِمَامِ وَفَسَدَتْ صَلَاةُ مَنْ خَلْفَهُ. قَالَ: وَمَنْ صَلَّى قَاعِدًا مِنْ غَيْرِ عِلَّةٍ أَعَادَ الصَّلَاةَ، هَذِهِ رِوَايَةُ أَبِي مُصْعَبٍ فِي مُخْتَصَرِهِ عَنْ مَالِكٍ، وَعَلَيْهَا فَيَجِبُ عَلَى مَنْ صَلَّى قَاعِدًا الْإِعَادَةُ فِي الْوَقْتِ وَبَعْدَهُ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ فِي هَذَا أَنَّهُمْ يُعِيدُونَ فِي الْوَقْتِ خَاصَّةً، وَقَوْلُ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ فِي هَذَا مِثْلَ قَوْلِ مَالِكٍ الْمَشْهُورِ. وَاحْتَجَّ لِقَوْلِهِ وَمَذْهَبِهِ بِالْحَدِيثِ الَّذِي ذَكَرَهُ أَبُو مُصْعَبٍ، أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ جَابِرٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" لَا يَؤُمَّنَّ أَحَدٌ بَعْدِي جَالِسًا". قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: لَمْ يَرْوِهِ غَيْرُ جَابِرٍ الْجُعْفِيِّ عَنِ الشَّعْبِيِّ وَهُوَ مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ، مُرْسِلٌ لَا تَقُومُ بِهِ حُجَّةٌ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: جَابِرٌ الْجُعْفِيُّ لَا يُحْتَجُّ بِشَيْءٍ يَرْوِيهِ مُسْنَدًا فَكَيْفَ بِمَا يَرْوِيهِ مُرْسَلًا؟ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ: إِذَا صَلَّى الْإِمَامُ الْمَرِيضُ جَالِسًا بِقَوْمٍ أصحاء ومرضى
[Bunu] hadis imamları tahric etmiştir; bu ise Yüce Allah'ın { وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ } “Allah için boyun eğerek kıyama durun” buyruğunun bir açıklamasıdır. Âlimler, ayakta durmaya gücü yetmeyen hasta bir imamın arkasında sağlıklı cemaatin oturarak namaz kılması konusunda ihtilaf etmişlerdir. İlim ehlinden bir topluluk, hatta onların cumhuru (çoğunluğu), Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in imam hakkında buyurduğu: « وَإِذَا صَلَّى جَالِسًا فَصَلُّوا جُلُوسًا أَجْمَعُونَ » «O oturarak kılarsa siz de hep birlikte oturarak kılın» hadisinden dolayı buna cevaz vermiştir. İnşâallâh az sonra açıklayacağımız üzere bu meselede sahih olan görüş de budur. İlim ehlinden bir topluluk ise, herkesin gücü nispetinde farzını eda etmesi gerekçesiyle hasta imamın arkasında [cemaatin] ayakta namaz kılmasını caiz görmüştür. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiği hastalığında oturarak namaz kıldırmış, Ebû Bekir onun yan tarafında ayakta durup onun namazına uyarak namaz kıldırmış, insanlar da onun arkasında ayaktaydılar. [Resûlullah] ne Ebû Bekir'e ne de diğerlerine oturmaları yönünde bir işarette bulunmamış; kendisi oturarak onlar ise ayakta iken namazını onlarla birlikte tamamlamıştır. Bilinmektedir ki bu durum, onun atından düşmesinden sonra gerçekleşmiştir. Dolayısıyla onun son fiilinin ilk fiilini neshettiği anlaşılmıştır. Ebû Ömer şöyle demiştir: Bu mezhebi (görüşü) benimseyip bu delile tutunanlar arasında eş-Şâfiî ve Dâvûd b. Alî de vardır. Bu aynı zamanda el-Velîd b. Müslim'in Mâlik'ten rivayetidir; o şöyle demiştir: "İnsanlara onun namazını bildirecek kimselerden birinin yan tarafında durması bana daha sevimlidir." Bu rivayet Mâlik'ten gelen garip bir rivayettir. Medine ehlinden bir cemaat ve başkaları da bu görüşü savunmuştur; inşâallâhu teâlâ sahih olan da budur; çünkü bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kıldığı en son namazdır. Mâlik'ten meşhur olan rivayete göre ise hiç kimse ayaktakilere oturarak imamlık yapamaz. Şayet onlara oturarak imamlık yaparsa hem kendi namazı hem de cemaatin namazı batıl olur. Çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « لَا يَؤُمَّنَّ أَحَدٌ بَعْدِي قَاعِدًا » «Benden sonra hiçbir kimse oturarak kesinlikle imamlık yapmasın» buyurmuştur. [Mâlik] şöyle demiştir: "Şayet imam hasta olursa imamın namazı tam olur, arkasındakilerin namazı ise bozulur." [Yine] o şöyle demiştir: "Özürsüz olarak oturarak kılan kimse namazı iade eder." Bu, Ebû Mus'ab'ın Muhtasar'ında Mâlik'ten rivayetidir ve buna göre oturarak kılan kimsenin hem vakit içinde hem de vakit çıktıktan sonra namazı iade etmesi vaciptir. Mâlik'ten bu hususta sadece vakit içinde iade edecekleri de rivayet edilmiştir. Muhammed b. el-Hasan'ın bu konudaki görüşü de Mâlik'in meşhur görüşü gibidir. O, kendi görüş ve mezhebi için Ebû Mus'ab'ın zikrettiği hadisi delil getirmiştir. Bu hadisi ed-Dârekutnî, Câbir kanalıyla eş-Şa'bî'den tahric etmiştir; o demiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « لَا يَؤُمَّنَّ أَحَدٌ بَعْدِي جَالِسًا » «Benden sonra hiçbir kimse oturarak kesinlikle imamlık yapmasın.» ed-Dârekutnî şöyle demiştir: Bunu eş-Şa'bî'den Câbir el-Cu'fî'den başkası rivayet etmemiştir; o ise metrûku'l-hadistir (hadisi terk edilmiş biridir) ve mürseldir, onunla hüccet ikame edilemez. Ebû Ömer şöyle demiştir: Câbir el-Cu'fî'nin müsned olarak rivayet ettiği şeylerle dahi delil getirilemezken mürsel olarak rivayet ettiğiyle nasıl delil getirilsin? Muhammed b. el-Hasan şöyle demiştir: "Hasta imam, sağlıklı ve hasta olan bir topluluğa oturarak kıldırdığında...
جُلُوسًا فَصَلَاتُهُ وَصَلَاةُ مَنْ خَلْفَهُ مِمَّنْ لَا يَسْتَطِيعُ الْقِيَامَ صَحِيحَةٌ جَائِزَةٌ، وَصَلَاةُ مَنْ صَلَّى خَلْفَهُ مِمَّنْ حُكْمُهُ الْقِيَامُ بَاطِلَةٌ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَبُو يُوسُفَ: صَلَاتُهُ وَصَلَاتُهُمْ جَائِزَةٌ. وَقَالُوا: لَوْ صَلَّى وَهُوَ يُومِئُ بِقَوْمٍ وَهُمْ يَرْكَعُونَ وَيَسْجُدُونَ لَمْ تُجْزِهِمْ فِي قَوْلِهِمْ جَمِيعًا وَأَجْزَأَتِ الامام صلاته. وكان زفر يقول: تجزيهم صَلَاتُهُمْ، لِأَنَّهُمْ صَلَّوْا عَلَى فَرْضِهِمْ وَصَلَّى إِمَامُهُمْ عَلَى فَرْضِهِ، كَمَا قَالَ الشَّافِعِيُّ. قُلْتُ: أَمَّا مَا ذَكَرَهُ أَبُو عُمَرَ وَغَيْرُهُ مِنَ الْعُلَمَاءِ قَبْلَهُ وَبَعْدَهُ مِنْ أَنَّهَا آخِرُ صَلَاةٍ صَلَّاهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَقَدْ رأيت لغيرهم خلال ذَلِكَ مِمَّنْ جَمَعَ طُرُقَ الْأَحَادِيثِ فِي هَذَا الْبَابِ، وَتَكَلَّمَ عَلَيْهَا وَذَكَرَ اخْتِلَافَ الْفُقَهَاءِ فِي ذَلِكَ، وَنَحْنُ نَذْكُرُ مَا ذَكَرَهُ مُلَخَّصًا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الصَّوَابُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَصِحَّةُ قَوْلِ مَنْ قَالَ إِنَّ صَلَاةَ الْمَأْمُومِ الصَّحِيحِ قَاعِدًا خَلْفَ الْإِمَامِ الْمَرِيضِ جَائِزَةٌ، فَذَكَرَ أَبُو حَاتِمٍ مُحَمَّدُ بْنُ حِبَّانَ الْبُسْتِيُّ فِي الْمُسْنَدِ الصَّحِيحِ لَهُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كان فِي نَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِهِ فَقَالَ:" أَلَسْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ"؟ قَالُوا: بَلَى، نَشْهَدُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ! قَالَ:" أَلَسْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّهُ مَنْ أَطَاعَنِي فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ وَمِنْ طَاعَةِ اللَّهِ طَاعَتِي"؟ قَالُوا: بَلَى، نَشْهَدُ أَنَّهُ مَنْ أَطَاعَكَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَمِنْ طَاعَةِ اللَّهِ طَاعَتُكَ. قَالَ:" فَإِنَّ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ أَنْ تُطِيعُونِي وَمِنْ طَاعَتِي أَنْ تُطِيعُوا أُمَرَاءَكُمْ فَإِنْ صَلَّوْا قُعُودًا فَصَلُّوا قُعُودًا". فِي طَرِيقِهِ عُقْبَةُ بن أبى الصهباء وهو ثقة، قال يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: فِي هَذَا الْخَبَرِ بَيَانٌ وَاضِحٌ أَنَّ صَلَاةَ الْمَأْمُومِينَ قُعُودًا إِذَا صَلَّى إِمَامُهُمْ قَاعِدًا مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ بِهَا عِبَادَهُ، وَهُوَ عِنْدِي ضَرْبٌ مِنَ الْإِجْمَاعِ الَّذِي أَجْمَعُوا عَلَى إِجَازَتِهِ، لِأَنَّ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَرْبَعَةً أَفْتَوْا بِهِ: جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَأُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ وَقَيْسُ بْنُ قَهْدٍ، وَلَمْ يُرْوَ عَنْ أَحَدٍ مِنَ الصَّحَابَةِ الَّذِينَ شَهِدُوا هُبُوطَ الْوَحْيِ وَالتَّنْزِيلِ وَأُعِيذُوا مِنَ التَّحْرِيفِ وَالتَّبْدِيلِ خِلَافٌ لِهَؤُلَاءِ الْأَرْبَعَةِ، لَا بِإِسْنَادٍ مُتَّصِلٍ وَلَا مُنْقَطِعٍ، فَكَأَنَّ الصَّحَابَةَ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْإِمَامَ إِذَا صَلَّى قَاعِدًا كَانَ عَلَى الْمَأْمُومِينَ أَنْ يُصَلُّوا قُعُودًا. وَبِهِ قَالَ جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وإسحاق
oturarak [kılarsa], hem kendisinin namazı hem de arkasında bulunup kıyama gücü yetmeyen kimselerin namazı sahih ve caizdir; arkasında namaz kılıp da hükmü kıyam olan (ayakta durabilecek durumda bulunan) kimselerin namazı ise batıldır. Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf şöyle demiştir: Hem imamın hem de cemaatin namazı caizdir. Onlar ayrıca şöyle demişlerdir: Şayet [imam] îma ile namaz kıldırır, cemaat de rükû ve secde ederse, [bu iki imama göre] hepsinin ittifakıyla cemaatin namazı geçerli olmaz; imamın namazı ise geçerlidir. Züfer ise, Şâfiî'nin dediği gibi, onların namazı geçerli olur; çünkü onlar kendi farzlarına göre kılmışlar, imamları da kendi farzına göre kılmıştır, derdi. Ben derim ki: Ebû Ömer ile ondan önceki ve sonraki âlimlerin, bunun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kıldığı son namaz olduğuna dair belirttikleri hususa gelince; bu konuda hadislerin tariklerini toplayıp onlar hakkında açıklama yapan ve fakihlerin bu husustaki ihtilaflarını zikreden diğer âlimlerin bundan farklı görüşte olduklarını gördüm. İnşâallahu teâlâ sana doğru olanın ve hasta olan imamın arkasında sağlıklı cemaatin oturarak kılacağı namazın caiz olduğunu söyleyenlerin görüşünün sıhhatinin açıklığa kavuşması için onun zikrettiğini özetle aktaracağız: Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân el-Büstî, Sahîh el-Müsned'inde İbn Ömer'den rivayetle zikretmiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bir grup insanın arasındayken şöyle buyurdu: « أَلَسْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ » «Benim size gönderilmiş Allah'ın elçisi olduğumu bilmiyor musunuz?» Onlar: "Evet, senin Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik ederiz!" dediler. Buyurdu ki: « أَلَسْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّهُ مَنْ أَطَاعَنِي فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ وَمِنْ طَاعَةِ اللَّهِ طَاعَتِي » «Bana itaat edenin Allah'a itaat etmiş olduğunu ve bana itaatin Allah'a itaatten olduğunu bilmiyor musunuz?» Onlar: "Evet, sana itaat edenin Allah'a itaat etmiş olduğuna ve sana itaatin Allah'a itaatten olduğuna şahitlik ederiz" dediler. Buyurdu ki: « فَإِنَّ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ أَنْ تُطِيعُونِي وَمِنْ طَاعَتِي أَنْ تُطِيعُوا أُمَرَاءَكُمْ فَإِنْ صَلَّوْا قُعُودًا فَصَلُّوا قُعُودًا » «Şüphesiz Allah'a itaatten biri bana itaat etmenizdir; bana itaatten biri de yöneticilerinize/imamlarınıza itaat etmenizdir. Eğer oturarak kılarlarsa siz de oturarak kılın.» Bu hadisin senedinde Ukbe b. Ebî's-Sahbâ yer almaktadır ve Yahyâ b. Maîn'in belirttiğine göre o sika (güvenilir) bir ravidir. Ebû Hâtim şöyle demiştir: "Bu haberde, imamları oturarak kıldığında cemaatin oturarak namaz kılmasının, Yüce Allah'ın kullarına emrettiği Allah'a itaatin bir parçası olduğuna dair açık bir beyan vardır. Bu durum bence, caiz oluşu üzerinde icmâ edilmiş türden bir icmâdır; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından dört kişi bu yönde fetva vermiştir: Câbir b. Abdillâh, Ebû Hureyre, Üseyd b. Hudayr ve Kays b. Qahd. Vahyin ve tenzilin inişine şahitlik eden, tahrif ve tebdilden korunan sahâbîlerin hiçbirinden -ne muttasıl ne de munkatı bir senetle- bu dört kişiye muhalif bir görüş rivayet edilmemiştir. Dolayısıyla sanki sahâbe, imam oturarak kıldığında cemaatin de oturarak kılması gerektiği üzerinde icmâ etmiştir. Câbir b. Zeyd, el-Evzâî, Mâlik b. Enes, Ahmed b. Hanbel ve İshâk
ابن إِبْرَاهِيمَ وَأَبُو أَيُّوبَ سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْهَاشِمِيُّ وَأَبُو خَيْثَمَةَ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَمُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ وَمَنْ تَبِعَهُمْ مِنْ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ مِثْلُ مُحَمَّدِ بْنِ نَصْرٍ وَمُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ خُزَيْمَةَ. وَهَذِهِ السُّنَّةُ رَوَاهَا عَنِ الْمُصْطَفَى ﷺ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ وَعَائِشَةُ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَجَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَأَبُو أُمَامَةَ الْبَاهِلِيُّ. وَأَوَّلُ مَنْ أَبْطَلَ فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ صَلَاةَ الْمَأْمُومِ قَاعِدًا إِذَا صَلَّى إِمَامُهُ جَالِسًا الْمُغِيرَةُ بْنُ مِقْسَمٍ صَاحِبُ النَّخَعِيِّ وَأَخَذَ عَنْهُ حَمَّادُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ ثُمَّ أَخَذَ عَنْ حَمَّادٍ أَبُو حَنِيفَةَ وَتَبِعَهُ عَلَيْهِ مَنْ بَعْدَهُ من أصحابه. وأعلى شي احتجوا به فيه شي رَوَاهُ جَابِرٌ الْجُعْفِيُّ عَنِ الشَّعْبِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" لا يَؤُمَّنَّ أَحَدٌ بَعْدِي جَالِسًا" وَهَذَا لَوْ صَحَّ إِسْنَادُهُ لَكَانَ مُرْسَلًا، وَالْمُرْسَلُ مِنَ الْخَبَرِ وَمَا لَمْ يُرْوَ سِيَّانِ فِي الْحُكْمِ عِنْدَنَا، ثُمَّ إِنَّ أَبَا حَنِيفَةَ يَقُولُ: مَا رَأَيْتُ فِيمَنْ لَقِيتُ أَفْضَلَ مِنْ عَطَاءٍ، وَلَا فِيمَنْ لَقِيتُ أَكْذَبَ مِنْ جَابِرٍ الْجُعْفِيِّ، وَمَا أَتَيْتُهُ بِشَيْءٍ قَطُّ مِنْ رَأْيٍ إِلَّا جَاءَنِي فِيهِ بِحَدِيثٍ، وَزَعَمَ أَنَّ عِنْدَهُ كَذَا وَكَذَا أَلْفَ حَدِيثٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَمْ يَنْطِقْ بِهَا، فَهَذَا أَبُو حَنِيفَةَ يُجَرِّحُ جَابِرًا الْجُعْفِيَّ وَيُكَذِّبُهُ ضِدَّ قَوْلِ مَنِ انْتَحَلَ مِنْ أَصْحَابِهِ مَذْهَبَهُ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: وَأَمَّا صلاة النَّبِيِّ ﷺ فِي مَرَضِهِ فَجَاءَتِ الْأَخْبَارُ فِيهَا مُجْمَلَةً وَمُخْتَصَرَةً، وَبَعْضُهَا مُفَصَّلَةٌ مُبَيَّنَةٌ، فَفِي بَعْضِهَا: فَجَاءَ النَّبِيُّ ﷺ [فَجَلَسَ] إِلَى جَنْبِ أَبِي بَكْرٍ فَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يَأْتَمُّ بِالنَّبِيِّ ﷺ وَالنَّاسُ يَأْتَمُّونَ بِأَبِي بَكْرٍ. وَفِي بَعْضِهَا: فَجَلَسَ عَنْ يَسَارِ أَبِي بَكْرٍ وَهَذَا مُفَسَّرٌ. وَفِيهِ: فَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُصَلِّي بِالنَّاسِ قَاعِدًا وَأَبُو بَكْرٍ قَائِمًا. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: وَأَمَّا إِجْمَالُ هَذَا الْخَبَرِ فَإِنَّ عَائِشَةَ حَكَتْ هَذِهِ الصَّلَاةَ إِلَى هذا الموضع، وآخر القصة عند جابر ابن عَبْدِ اللَّهِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَهُمْ بِالْقُعُودِ أَيْضًا فِي هَذِهِ الصَّلَاةِ كَمَا أَمَرَهُمْ بِهِ عِنْدَ سُقُوطِهِ عَنْ فَرَسِهِ، أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ قُتَيْبَةَ قَالَ أَنْبَأَنَا يَزِيدُ بْنُ مَوْهَبٍ قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: اشْتَكَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَصَلَّيْنَا وَرَاءَهُ وَهُوَ قَاعِدٌ، وَأَبُو بَكْرٍ يُسْمِعُ النَّاسَ تَكْبِيرَهُ، قَالَ: فَالْتَفَتَ إِلَيْنَا فَرَآنَا قِيَامًا فَأَشَارَ إِلَيْنَا فَقَعَدْنَا فَصَلَّيْنَا بِصَلَاتِهِ قُعُودًا، فَلَمَّا سَلَّمَ قَالَ:" كِدْتُمْ أَنْ تَفْعَلُوا فِعْلَ فارس والروم
... b. İbrâhîm, Ebû Eyyûb Süleymân b. Dâvûd el-Hâşimî, Ebû Hayseme, İbn Ebî Şeybe, Muhammed b. İsmâîl ve hadis ehlinden onlara tâbi olan Muhammed b. Nasr ile Muhammed b. İshâk b. Huzeyme gibi kimseler [bu görüştedir]. Bu sünneti el-Mustafâ sallallâhu aleyhi ve sellem'den Enes b. Mâlik, Âişe, Ebû Hureyre, Câbir b. Abdillâh, Abdullâh b. Ömer b. el-Hattâb ve Ebû Umâme el-Bâhilî rivayet etmiştir. Bu ümmette, imamı oturarak kıldığında cemaatin oturarak kılmasını ilk iptal eden kişi en-Nehaî'nin arkadaşı Mugîre b. Mıksem'dir. Ondan Hammâd b. Ebî Süleymân almış, sonra Hammâd'dan da Ebû Hanîfe almış ve ashabından sonra gelenler de bu hususta ona uymuşlardır. Bu hususta delil getirdikleri en kuvvetli şey, Câbir el-Cu'fî'nin eş-Şa'bî'den rivayet ettiği şu rivayettir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Benden sonra hiç kimse oturarak imamlık yapmasın.» Bu rivayetin senedi sahih olsaydı bile mürsel olurdu; mürsel haber ile hiç rivayet edilmemiş olan şey bizim katımızda hüküm bakımından birdir (eşittir). Kaldı ki Ebû Hanîfe şöyle demektedir: "Karşılaştığım kimseler arasında Atâ'dan daha faziletlisini ve Câbir el-Cu'fî'den daha yalancısını görmedim. Ona kendi görüşümden ne getirdiysem, mutlaka bana onun hakkında bir hadis getirdi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den henüz telaffuz etmediği şu kadar bin hadisin yanında olduğunu iddia etti." İşte bu Ebû Hanîfe, ashabından onun mezhebini benimseyen kimselerin sözünün aksine Câbir el-Cu'fî'yi cerhetmekte ve onu yalanlamaktadır. Ebû Hâtim dedi ki: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in hastalığındaki namazına gelince; bu konudaki haberler mücmel ve muhtasar olarak gelmiştir, bazısı da tafsilatlı ve açıklayıcıdır. Bazılarında: "Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem geldi, Ebû Bekr'in yanına [oturdu]. Ebû Bekr, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e uyuyor, insanlar da Ebû Bekr'e uyuyordu" denmektedir. Bazılarında da: "Ebû Bekr'in soluna oturdu" denilmektedir ki bu açıklayıcıdır. Bu rivayette: "Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara oturarak namaz kıldırıyordu, Ebû Bekr ise ayaktaydı" [ifadesi] yer almaktadır. Ebû Hâtim dedi ki: Bu haberin mücmelliğine gelince, Âişe bu namazı buraya kadar anlatmıştır; kıssanın son kısmı ise Câbir b. Abdillâh'ın rivayetindedir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, atından düştüğünde onlara emrettiği gibi bu namazda da oturmalarını emretmiştir. Bize Muhammed b. el-Hasen b. Kuteybe haber verip dedi ki: Bize Yezîd b. Mevheb haber verip dedi ki: Bana Leys b. Sa'd, Ebû'z-Zübeyr'den, o da Câbir'den tahdis etti: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem rahatsızlandı, biz de o otururken arkasında namaz kıldık; Ebû Bekr ise tekbirini insanlara duyuruyordu. [Câbir] dedi ki: Bize dönüp baktı ve bizi ayakta gördü. Bunun üzerine bize [oturun diye] işaret etti, biz de oturduk ve onun namazına uyarak oturarak kıldık. Selam verince şöyle buyurdu: «Neredeyse Farsların ve Rumların yaptığını yapacaktınız...»
يَقُومُونَ عَلَى مُلُوكِهِمْ وَهُمْ قُعُودٌ فَلَا تَفْعَلُوا ائْتَمُّوا بِأَئِمَّتِكُمْ إِنْ صَلَّى قَائِمًا فَصَلُّوا قِيَامًا وَإِنْ صَلَّى قَاعِدًا فَصَلُّوا قُعُودًا". قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: فَفِي هَذَا الْخَبَرِ الْمُفَسَّرِ بَيَانٌ وَاضِحٌ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا قَعَدَ عَنْ يَسَارِ أَبِي بَكْرٍ وَتَحَوَّلَ أَبُو بَكْرٍ مَأْمُومًا يَقْتَدِي بِصَلَاتِهِ وَيُكَبِّرُ يُسْمِعُ النَّاسَ التَّكْبِيرَ لِيَقْتَدُوا بِصَلَاتِهِ، أَمَرَهُمْ ﷺ حِينَئِذٍ بِالْقُعُودِ حِينَ رَآهُمْ قِيَامًا، وَلَمَّا فَرَغَ مِنْ صَلَاتِهِ أَمَرَهُمْ أَيْضًا بِالْقُعُودِ إِذَا صَلَّى إِمَامُهُمْ قَاعِدًا. وَقَدْ شَهِدَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ صَلَاتَهُ ﷺ حِينَ سَقَطَ عَنْ فَرَسِهِ فَجُحِشَ شِقُّهُ الْأَيْمَنُ، وَكَانَ سُقُوطُهُ ﷺ فِي شَهْرِ ذِي الْحِجَّةِ آخِرِ سَنَةِ خَمْسٍ مِنَ الْهِجْرَةِ، وَشَهِدَ هَذِهِ الصَّلَاةَ فِي عِلَّتِهِ ﷺ فِي غَيْرِ هَذَا التَّارِيخِ فَأَدَّى كُلَّ خَبَرٍ بِلَفْظِهِ، أَلَا تَرَاهُ يَذْكُرُ فِي هَذِهِ الصَّلَاةِ: رَفَعَ أَبُو بَكْرٍ صَوْتَهُ بِالتَّكْبِيرِ لِيَقْتَدِيَ بِهِ النَّاسُ، وَتِلْكَ الصَّلَاةُ الَّتِي صَلَّاهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي بَيْتِهِ عِنْدَ سُقُوطِهِ عَنْ فَرَسِهِ، لَمْ يَحْتَجْ إِلَى أَنْ يَرْفَعَ صَوْتَهُ بِالتَّكْبِيرِ لِيُسْمِعَ النَّاسَ تَكْبِيرَهُ عَلَى صِغَرِ حُجْرَةِ عَائِشَةَ، وَإِنَّمَا كَانَ رَفْعُهُ صَوْتَهُ بِالتَّكْبِيرِ فِي الْمَسْجِدِ الْأَعْظَمِ الَّذِي صَلَّى فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي عِلَّتِهِ، فَلَمَّا صَحَّ مَا وَصَفْنَا لَمْ يَجُزْ أَنْ نَجْعَلَ بَعْضَ هَذِهِ الْأَخْبَارِ نَاسِخًا لِبَعْضٍ، وَهَذِهِ الصَّلَاةُ كَانَ خُرُوجُهُ إِلَيْهَا ﷺ بَيْنَ رَجُلَيْنِ، وَكَانَ فِيهَا إِمَامًا وَصَلَّى بِهِمْ قَاعِدًا وَأَمَرَهُمْ بِالْقُعُودِ. وَأَمَّا الصَّلَاةُ الَّتِي صَلَّاهَا آخِرَ عُمُرِهِ فَكَانَ خُرُوجُهُ إِلَيْهَا بَيْنَ بَرِيرَةَ وَثَوْبَةَ، وَكَانَ فِيهَا مَأْمُومًا، وَصَلَّى قَاعِدًا خَلْفَ أَبِي بَكْرٍ فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ مُتَوَشِّحًا بِهِ. رَوَاهُ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ قَالَ: آخِرُ صَلَاةٍ صَلَّاهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَعَ الْقَوْمِ فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ مُتَوَشِّحًا بِهِ قَاعِدًا خَلْفَ أَبِي بَكْرٍ، فَصَلَّى ﵇ صَلَاتَيْنِ فِي الْمَسْجِدِ جَمَاعَةً لَا صَلَاةً وَاحِدَةً. وَإِنَّ فِي خبر عبيد الله ابن عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ خَرَجَ بَيْنَ رَجُلَيْنِ. يُرِيدُ أَحَدُهُمَا الْعَبَّاسَ وَالْآخَرُ عَلِيًّا. وَفِي خَبَرِ مَسْرُوقٍ عَنْ عَائِشَةَ: ثُمَّ إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ وَجَدَ مِنْ نَفْسِهِ خِفَّةً فَخَرَجَ بَيْنَ بَرِيرَةَ وَثَوْبَةَ، إِنِّي لَأَنْظُرُ إِلَى نَعْلَيْهِ تَخُطَّانِ فِي الْحَصَى وَأَنْظُرُ إِلَى بُطُونِ قَدَمَيْهِ، الْحَدِيثَ. فَهَذَا يَدُلُّكَ عَلَى أَنَّهُمَا كَانَتَا صَلَاتَيْنِ لَا صَلَاةً وَاحِدَةً. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: أَخْبَرَنَا محمد
...kralları otururken onların başında ayakta dururlar. Siz böyle yapmayın; imamlarınıza uyun! Eğer ayakta kılarsa siz de ayakta kılın, eğer oturarak kılarsa siz de oturarak kılın!« Ebû Hâtim demiştir ki: "Açıklanmış olan bu rivayette açıkça beyan edilmektedir ki; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekr'in sol tarafına oturduğunda ve Ebû Bekr de onun namazına uyan, cemaatin de onun namazına uyabilmesi için tekbiri insanlara duyurarak tekbir getiren bir me'mûma (imama uyan kişiye) dönüştüğünde, kendilerini ayakta gördüğü anda onlara sallallâhu aleyhi ve sellem oturmalarını emretmiştir. Namazını bitirince de imamları oturarak kıldığında yine oturmalarını emretmiştir. Câbir b. Abdillâh, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in atından düşüp sağ yanı sıyrıldığı sıradaki namazına şahit olmuştur. Onun sallallâhu aleyhi ve sellem [attan] düşüşü hicretin beşinci yılının sonundaki Zilhicce ayında vuku bulmuştu. Bu [diğer] namaza ise sallallâhu aleyhi ve sellem'in [vefat] hastalığında, bu tarihten başka bir zamanda şahit olmuş ve her rivayeti kendi lafzıyla nakletmiştir. Görmez misin ki o, bu namaz hakkında: 'İnsanlar kendisine uysunlar diye Ebû Bekr tekbir getirirken sesini yükseltti' demektedir. Oysa Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in atından düştüğünde evinde kıldırdığı o namazda, Âişe'nin odasının küçüklüğü sebebiyle tekbirini insanlara işittirmek için sesini tekbirle yükseltmeye ihtiyaç duymamıştı. Sesini tekbirle yükseltmesi, ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hastalığı esnasında içinde namaz kıldırdığı Mescid-i Âzam'da (Mescid-i Nebevî'de) olmuştur. Nitekim vasfettiğimiz bu husus sabit olunca, bu rivayetlerden bir kısmını diğerine nâsih (hükmü kaldıran) saymamız caiz olmaz. İşte bu namazda o sallallâhu aleyhi ve sellem, [mescide] iki adam arasında çıkmıştı; onda imam idi, onlara oturarak kıldırdı ve onlara oturmalarını emretti. Ömrünün sonlarında kıldığı namaza gelince; ona Berîre ile Sevbe arasında çıkmıştı; onda me'mûm idi ve tek bir elbiseye bürünmüş olarak Ebû Bekr'in arkasında oturarak kıldı. Enes b. Mâlik bunu rivayet edip şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in cemaatle kıldığı en son namaz, tek bir elbiseye bürünmüş vaziyette Ebû Bekr'in arkasında oturarak kıldığı namazdır.' Böylece o aleyhisselâm, mescidde cemaatle tek bir namaz değil, iki farklı namaz kılmış oldu. Nitekim Ubeydullâh b. Abdillâh'ın Âişe'den naklettiği rivayette Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in iki adam arasında çıktığı [geçmektedir]; bunlardan biriyle Abbâs'ı, diğeriyle Ali'yi kastetmektedir. Mesrûk'un Âişe'den rivayetinde ise: 'Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendisinde bir hafiflik hissetti de Berîre ile Sevbe arasında çıktı. Çakıllar üzerinde iz bırakan iki pabucuna ve ayaklarının tabanlarına hâlâ bakıyor gibiyim...' hadisi yer almaktadır. İşte bu sana, bunların tek bir namaz değil, iki farklı namaz olduğunu gösterir. Ebû Hâtim demiştir ki: Bize Muhammed
ابن إِسْحَاقَ بْنِ خُزَيْمَةَ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ قَالَ حَدَّثَنَا بَدَلُ بْنُ الْمُحَبَّرِ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ صَلَّى بِالنَّاسِ وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي الصَّفِّ خَلْفَهُ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: خَالَفَ شُعْبَةُ بْنُ الْحَجَّاجِ زَائِدَةَ بْنَ قُدَامَةَ فِي مَتْنِ هَذَا الْخَبَرِ عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ فَجَعَلَ شُعْبَةُ النَّبِيَّ ﷺ مَأْمُومًا حَيْثُ صَلَّى قَاعِدًا وَالْقَوْمُ قِيَامٌ، وَجَعَلَ زَائِدَةُ النَّبِيَّ ﷺ إِمَامًا حَيْثُ صَلَّى قَاعِدًا وَالْقَوْمُ قِيَامٌ، وَهُمَا مُتْقِنَانِ حَافِظَانِ. فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يُجْعَلَ إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ اللَّتَيْنِ تَضَادَّتَا فِي الظَّاهِرِ فِي فِعْلٍ وَاحِدٍ نَاسِخًا لِأَمْرٍ مُطْلَقٍ مُتَقَدِّمٍ! فَمَنْ جَعَلَ أَحَدَ الْخَبَرَيْنِ نَاسِخًا لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ أَمْرِ النَّبِيِّ ﷺ وَتَرَكَ الْآخَرَ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ ثَبَتَ لَهُ عَلَى صِحَّتِهِ، سَوَّغَ لِخَصْمِهِ أَخْذَ مَا تَرَكَ مِنَ الْخَبَرَيْنِ وَتَرْكَ مَا أَخَذَ مِنْهُمَا. وَنَظِيرُ هَذَا النَّوْعِ مِنَ السُّنَنِ خبر ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَكَحَ مَيْمُونَةَ وَهُوَ مُحْرِمٌ، وَخَبَرُ أَبِي رَافِعٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَكَحَهَا وَهُمَا حَلَالَانِ فَتَضَادَّ الْخَبَرَانِ فِي فِعْلٍ وَاحِدٍ فِي الظَّاهِرِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ بَيْنَهُمَا تَضَادٌّ عِنْدَنَا، فَجَعَلَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ الْخَبَرَيْنِ اللَّذَيْنِ رُوِيَا فِي نِكَاحِ مَيْمُونَةَ مُتَعَارِضَيْنِ، وَذَهَبُوا إِلَى خَبَرِ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:" لَا يَنْكِحُ الْمُحْرِمُ وَلَا يُنْكَحُ" فَأَخَذُوا بِهِ، إِذْ هُوَ يُوَافِقُ إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ اللَّتَيْنِ رُوِيَتَا فِي نِكَاحِ مَيْمُونَةَ، وَتَرَكُوا خَبَرَ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَكَحَهَا وَهُوَ مُحْرِمٌ، فَمَنْ فَعَلَ هَذَا لَزِمَهُ أَنْ يَقُولَ: تَضَادَّ الْخَبَرَانِ فِي صَلَاةِ النَّبِيِّ ﷺ فِي عِلَّتِهِ عَلَى حَسَبِ ما ذكرناه قبل، فيجب أن يجئ إِلَى الْخَبَرِ الَّذِي فِيهِ الْأَمْرُ بِصَلَاةِ الْمَأْمُومِينَ قُعُودًا إِذَا صَلَّى إِمَامُهُمْ قَاعِدًا فَيَأْخُذُ بِهِ، إِذْ هُوَ يُوَافِقُ إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ اللَّتَيْنِ رُوِيَتَا فِي صَلَاةِ النَّبِيِّ ﷺ فِي عِلَّتِهِ وَيَتْرُكُ الْخَبَرَ الْمُنْفَرِدَ عَنْهُمَا كَمَا فَعَلَ ذَلِكَ فِي نِكَاحِ مَيْمُونَةَ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: زَعَمَ بَعْضُ الْعِرَاقِيِّينَ مِمَّنْ كَانَ يَنْتَحِلُ مَذْهَبَ الْكُوفِيِّينَ أَنَّ قَوْلَهُ:" وَإِذَا صَلَّى قَاعِدًا فَصَلُّوا قُعُودًا" أَرَادَ بِهِ وَإِذَا تَشَهَّدَ قَاعِدًا فَتَشَهَّدُوا قُعُودًا أَجْمَعُونَ فَحَرَّفَ الْخَبَرَ عَنْ عُمُومِ مَا وَرَدَ الْخَبَرُ فِيهِ بِغَيْرِ دَلِيلٍ ثَبَتَ له على تأويله.
b. İshâk b. Huzeyme haber verdi, dedi ki: Bize Muhammed b. Beşşâr tahdis etti, dedi ki: Bize Bedel b. el-Muhabber tahdis etti, dedi ki: Bize Şu'be, Mûsâ b. Ebî Âişe'den, o Ubeydullâh b. Abdillâh'tan, o da Âişe'den tahdis etti: 'Ebû Bekr insanlara namaz kıldırdı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise onun arkasındaki saftaydı.' Ebû Hâtim demiştir ki: 'Şu'be b. el-Haccâc, Mûsâ b. Ebî Âişe'den gelen bu haberin metninde Zâide b. Kudâme'ye muhalefet etmiş; Şu'be, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'i oturarak kılıp cemaat ayaktayken cemaat (me'mûm) kılmış, Zâide ise Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'i oturarak kılıp cemaat ayaktayken imam kılmıştır; oysa her ikisi de sağlam, hâfız kimselerdir. Tek bir fiil hakkında zahirde birbirine zıt düşen iki rivayetten birini, daha önce geçmiş mutlak bir emre nâsih kılmak nasıl caiz olabilir! İki haberden birini, sıhhatine dair kendisine sabit olan bir delil olmaksızın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in geçmiş emrine nâsih kılan ve diğerini terk eden kimse, hasmına iki haberden kendi terk ettiğini alıp aldığını terk etme kapısını açmış olur. Bu tür sünnetlerin benzeri, İbn Abbâs'ın 'Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Meymûne ile ihramlı iken evlendi' haberi ile Ebû Râfi'in 'Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onunla ikisi de ihramsız (helal) iken evlendi' haberidir; nitekim bu iki haber bizce aralarında bir zıtlık olmamasına rağmen tek bir fiilde zahirde birbirine zıt düşmüştür. Hadis ashabından bir grup, Meymûne'nin nikahı hakkında rivayet edilen bu iki haberi tearuz halinde (çelişkili) kabul etmişler ve Osmân b. Affân'ın Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiği: 'İhramlı kimse evlenemez ve evlendirilemez' haberine yönelip onu almışlardır; zira bu, Meymûne'nin nikahı hakkında rivayet edilen iki rivayetten birine muvafıktır; İbn Abbâs'ın Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ihramlı iken evlendiği yönündeki haberini ise terk etmişlerdir. Bunu yapan kimsenin, daha önce zikrettiğimiz üzere Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in hastalığındaki namazı hakkında iki haberin birbirine zıt düştüğünü söylemesi gerekir; öyleyse imamları oturarak kıldığında cemaatin oturarak kılmasını emreden habere gelip onu alması vaciptir; zira bu, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in hastalığındaki namazı hakkında rivayet edilen iki rivayetten birine muvafıktır; tıpkı Meymûne'nin nikahında yaptığı gibi bunlardan ayrılan tek haberi ise terk etmesi gerekir.' Ebû Hâtim demiştir ki: 'Kûfelilerin mezhebini benimseyen bazı Iraklılar, onun: 'Oturarak kıldığında siz de hep birlikte oturarak kılın' sözüyle, 'Oturarak teşehhüd getirdiğinde siz de hep birlikte oturarak teşehhüd getirin' manasını kastettiğini iddia etmiş; böylece teviline dair kendisine sabit olan bir delil olmaksızın haberi varit olduğu umumiliğinden saptırmıştır.'
[سورة البقرة (٢): آية ٢٣٩]
[Bakara Suresi (2), Ayet 239]
فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالاً أَوْ رُكْباناً فَإِذا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَما عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (٢٣٩)
{ فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالاً أَوْ رُكْباناً فَإِذا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَما عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (٢٣٩) } “Eğer (bir tehlikeden) korkarsanız, yaya yahut binek üzerinde (namaz kılın). Güvene kavuştuğunuzda ise, bilmediğiniz şeyleri size öğrettiği gibi Allah'ı anın.”
فِيهِ تِسْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ خِفْتُمْ) مِنَ الْخَوْفِ الَّذِي هُوَ الْفَزَعُ. (فَرِجالًا) أَيْ فَصَلُّوا رِجَالًا. (أَوْ رُكْباناً) مَعْطُوفٌ عَلَيْهِ. وَالرِّجَالُ جَمْعُ رَاجِلٍ أَوْ رَجُلٍ مِنْ قَوْلِهِمْ: رَجِلَ الْإِنْسَانُ يَرْجَلُ رَجَلًا إِذَا عَدِمَ الْمَرْكُوبَ وَمَشَى عَلَى قَدَمَيْهِ، فَهُوَ رَجِلٌ وَرَاجِلٌ وَرَجُلٌ- (بِضَمِّ الْجِيمِ) وَهِيَ لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ، يقولون: مشى فولان إِلَى بَيْتِ اللَّهِ حَافِيًا رَجُلًا، حَكَاهُ الطَّبَرِيُّ وَغَيْرُهُ- وَرَجْلَانِ وَرَجِيلٌ وَرَجْلٌ، وَيُجْمَعُ عَلَى رِجَالٍ وَرَجْلَى وَرُجَّالٍ وَرَجَّالَةٍ وَرُجَالَى وَرُجْلَانٍ وَرِجْلَةٍ وَرِجَلَةٍ (بِفَتْحِ الْجِيمِ) وَأَرْجِلَةٍ وَأَرَاجِلٍ وَأَرَاجِيلٍ. وَالرَّجُلُ الَّذِي هُوَ اسْمُ الْجِنْسِ يُجْمَعُ أَيْضًا عَلَى رِجَالٍ. الثَّانِيَةُ- لَمَّا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِالْقِيَامِ لَهُ فِي الصَّلَاةِ بِحَالِ قُنُوتٍ وَهُوَ الْوَقَارُ وَالسَّكِينَةُ وَهُدُوءُ الْجَوَارِحِ وَهَذَا عَلَى الْحَالَةِ الْغَالِبَةِ مِنَ الْأَمْنِ وَالطُّمَأْنِينَةِ ذَكَرَ حَالَةَ الْخَوْفِ الطَّارِئَةَ أَحْيَانًا، وَبَيَّنَ أَنَّ هَذِهِ الْعِبَادَةَ لَا تَسْقُطُ عَنِ الْعَبْدِ فِي حَالٍ، وَرَخَّصَ لِعَبِيدِهِ فِي الصَّلَاةِ رِجَالًا عَلَى الْأَقْدَامِ وَرُكْبَانًا عَلَى الْخَيْلِ وَالْإِبِلِ وَنَحْوِهَا، إِيمَاءً وَإِشَارَةً بِالرَّأْسِ حَيْثُمَا تَوَجَّهَ، هَذَا قَوْلُ الْعُلَمَاءِ، وَهَذِهِ هِيَ صَلَاةُ الْفَذِّ الَّذِي قَدْ ضَايَقَهُ الْخَوْفُ عَلَى نَفْسِهِ فِي حَالِ الْمُسَايَفَةِ أَوْ مِنْ سَبْعٍ يَطْلُبُهُ أَوْ مِنْ عَدُوٍّ يَتْبَعُهُ أَوْ سَيْلٍ يَحْمِلُهُ، وَبِالْجُمْلَةِ فَكُلُّ أَمْرٍ يَخَافُ مِنْهُ عَلَى رُوحِهِ فَهُوَ مُبِيحٌ مَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ. الثَّالِثَةُ- هَذِهِ الرُّخْصَةُ فِي ضِمْنِهَا إِجْمَاعُ الْعُلَمَاءِ أَنْ يَكُونَ الْإِنْسَانُ حَيْثُمَا تَوَجَّهَ مِنَ السُّمُوتِ وَيَتَقَلَّبُ وَيَتَصَرَّفُ بِحَسَبِ نَظَرِهِ فِي نَجَاةِ نَفْسِهِ. الرَّابِعَةُ- وَاخْتُلِفَ فِي الْخَوْفِ الَّذِي تَجُوزُ فِيهِ الصَّلَاةُ رِجَالًا وَرُكْبَانًا، فَقَالَ الشَّافِعِيُّ: هُوَ إِطْلَالُ الْعَدُوِّ عَلَيْهِمْ فَيَتَرَاءَوْنَ مَعًا وَالْمُسْلِمُونَ فِي غَيْرِ حِصْنٍ حَتَّى يَنَالَهُمُ السلاح من الرمي
Bu [ayette] dokuz mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: (فَإِنْ خِفْتُمْ) { فَإِنْ خِفْتُمْ } “Eğer korkarsanız” buyruğu, dehşet ve ürküntü manasındaki “havf” kökündendir. (فَرِجالًا) { فَرِجالاً } “yaya olarak” yani yaya vaziyette namaz kılın demektir. (أَوْ رُكْباناً) { أَوْ رُكْباناً } “yahut binek üzerinde” [ifadesi de] buna matuftur. “Ricâl” kelimesi, râcil veya racül kelimesinin çoğuludur. Bu da Arapların: Bineği bulunmayıp iki ayağı üzerinde yürüdüğünde رَجِلَ الْإِنْسَانُ يَرْجَلُ رَجَلًا (insan yaya yürüdü) sözlerinden gelir. Dolayısıyla böyle kimseye racil, râcil ve -Cîm harfinin ötresiyle- racül denir; bu da Hicaz ehlinin lehçesidir. Nitekim: "Falanca kimse Beytullah'a yalınayak ve yaya (racülen) olarak yürüdü" derler. Bunu et-Taberî ve başkaları nakletmiştir. Ayrıca raclân, racîl ve racl kelimeleri de kullanılır. [Bu kelimelerin] çoğulu ise ricâl, reclâ, ruccâl, reccâle, rucâlâ, ruclân, ricle, (Cîm harfinin fethasıyla) ricele, ercile, erâcil ve erâcîl şeklinde gelir. Cins ismi olan “er-racül” (erkek/adam) kelimesinin çoğulu da yine “ricâl” olarak gelir. İkincisi: Yüce Allah namazda Kendisi için kunût halinde -ki bu vakar, sükûnet ve azaların yatışmasıdır- durmayı emredip bu durum da çoğunlukla güven ve huzur halinde söz konusu olunca, bazen arız olan korku halini zikretmiş ve bu ibadetin hiçbir durumda kulun üzerinden düşmeyeceğini açıklamıştır. Kullarına; ayakları üzerinde yaya olarak, atlar, develer ve benzeri hayvanlar üzerinde binekli olarak, ne tarafa yönelirlerse yönelsinler başlarıyla ima ve işaret ederek namaz kılma ruhsatı vermiştir. İlim ehlinin görüşü budur. Bu, kılıç kılıca çarpışma esnasında yahut kendisini kovalayan yırtıcı bir hayvandan, peşine düşen bir düşmandan veya kendisini alıp götürecek bir selden canı için korkusu şiddetlenen tek başına kalmış kimsenin namazıdır. Hulasa, kişinin canı hususunda korktuğu her durum, bu ayetin ihtiva ettiği ruhsatı mubah kılar. Üçüncüsü: Bu ruhsat, insanın cihetlerden nereye yönelirse yönelsin [namaz kılabileceği] ve canını kurtarma hususundaki kendi kanaatine göre dönüp hareket edebileceği yönünde ulemanın icmâını da içermektedir. Dördüncüsü: Yaya ve binekli olarak namaz kılmanın caiz olduğu korku hali hususunda ihtilaf edilmiştir. Şâfiî şöyle demiştir: Bu korku, Müslümanlar korunaklı bir kalede değilken düşmanın üzerlerine çıkıp gelmesi, [iki tarafın] birbirini karşılıklı olarak görmesi ve atılan oklardan silahların kendilerine erişmesi...
أَوْ أَكْثَرَ مِنْ أَنْ يَقْرَبَ الْعَدُوُّ فِيهِ مِنْهُمْ مِنَ الطَّعْنِ وَالضَّرْبِ، أَوْ يَأْتِي مَنْ يُصَدَّقُ خَبَرُهُ فَيُخْبِرُهُ بِأَنَّ الْعَدُوَّ قَرِيبٌ مِنْهُ وَمَسِيرُهُمْ جَادِّينَ إِلَيْهِ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ وَاحِدٌ مِنْ هَذَيْنَ الْمَعْنَيَيْنِ فَلَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يُصَلِّيَ صَلَاةَ الْخَوْفِ. فَإِنْ صَلَّوْا بِالْخَبَرِ صَلَاةَ الْخَوْفِ ثُمَّ ذَهَبَ الْعَدُوُّ لَمْ يُعِيدُوا، وَقِيلَ: يُعِيدُونَ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: فَالْحَالُ الَّتِي يَجُوزُ مِنْهَا لِلْخَائِفِ أَنْ يُصَلِّيَ رَاجِلًا أَوْ رَاكِبًا مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ أَوْ غَيْرَ مُسْتَقْبِلِهَا هِيَ حَالُ شِدَّةِ الْخَوْفِ، وَالْحَالُ الَّتِي وَرَدَتِ الْآثَارُ فِيهَا هِيَ غَيْرُ هَذِهِ. وَهِيَ صَلَاةُ الْخَوْفِ بِالْإِمَامِ وَانْقِسَامِ النَّاسِ وَلَيْسَ حُكْمُهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَهَذَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي سُورَةِ" النِّسَاءِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَفَرَّقَ مَالِكٌ بَيْنَ خَوْفِ الْعَدُوِّ الْمُقَاتِلِ وَبَيْنَ خَوْفِ السَّبُعِ وَنَحْوِهِ مِنْ جَمَلٍ صَائِلٍ أَوْ سَيْلٍ أَوْ مَا الْأَغْلَبُ مِنْ شَأْنِهِ الْهَلَاكُ، فَإِنَّهُ اسْتَحَبَّ مِنْ غَيْرِ خَوْفِ الْعَدُوِّ الْإِعَادَةَ فِي الْوَقْتِ إِنْ وَقَعَ الْأَمْنُ. وَأَكْثَرُ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ سَوَاءٌ. الْخَامِسَةُ- قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِنَّ الْقِتَالَ يُفْسِدُ الصَّلَاةَ، وَحَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ يَرُدُّ عَلَيْهِ، وَظَاهِرُ الْآيَةِ أَقْوَى دَلِيلٍ عَلَيْهِ، وَسَيَأْتِي هَذَا فِي" النِّسَاءِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قَالَ الشَّافِعِيُّ: لَمَّا رَخَّصَ ﵎ فِي جَوَازِ تَرْكِ بَعْضِ الشُّرُوطِ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْقِتَالَ فِي الصَّلَاةِ لَا يُفْسِدُهَا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّادِسَةُ- لَا نُقْصَانَ فِي عَدَدِ الرَّكَعَاتِ فِي الْخَوْفِ عَنْ صَلَاةِ الْمُسَافِرِ عِنْدَ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَجَمَاعَةٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ، وَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ أَبِي الْحَسَنِ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُهُمَا: يُصَلِّي رَكْعَةً إِيمَاءً، رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ بُكَيْرِ بْنِ الْأَخْنَسِ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: فَرَضَ اللَّهُ الصَّلَاةَ عَلَى لِسَانِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي الْحَضَرِ أَرْبَعًا وَفِي السَّفَرِ رَكْعَتَيْنِ وَفِي الْخَوْفِ رَكْعَةً. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: انْفَرَدَ بِهِ بُكَيْرُ بْنُ الْأَخْنَسِ وَلَيْسَ بِحُجَّةٍ فِيمَا يَنْفَرِدُ بِهِ، وَالصَّلَاةُ أَوْلَى مَا احْتِيطَ فِيهِ، وَمَنْ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ فِي خَوْفِهِ وَسَفَرِهِ خَرَجَ مِنَ الِاخْتِلَافِ إلى اليقين. وقال الضحاك ابن مُزَاحِمٍ: يُصَلِّي صَاحِبُ خَوْفِ الْمَوْتِ فِي الْمُسَايَفَةِ وَغَيْرِهَا رَكْعَةً فَإِنْ لَمْ يَقْدِرْ فَلْيُكَبِّرْ تَكْبِيرَتَيْنِ. وَقَالَ إِسْحَاقُ بْنُ رَاهْوَيْهِ: فَإِنْ لَمْ يَقْدِرْ إِلَّا عَلَى تَكْبِيرَةٍ وَاحِدَةٍ أَجْزَأَتْ عَنْهُ، ذَكَرَهُ ابن المنذر.
...veya düşmanın mızrak ve kılıç darbesi vuracak kadar kendilerine yaklaşmasından daha fazla [bir mesafe/süre olması] ya da haberi doğrulanacak güvenilir bir kimsenin gelip düşmanın kendisine yakın olduğunu ve süratle üzerine doğru ilerlediğini haber vermesidir. Eğer bu iki durumdan biri yoksa, kişinin korku namazı kılması caiz olmaz. Eğer [verilen] habere dayanarak korku namazı kılarlar ve sonra da düşman çekip giderse, [namazı] iade etmezler (yeniden kılmazlar). 'İade ederler' de denilmiştir ki bu, Ebû Hanîfe'nin görüşüdür. Ebû Ömer şöyle demiştir: Korku içindeki kimsenin yaya veya binek üzerinde, kıbleye yönelerek yahut yönelmeyerek namaz kılmasının caiz olduğu durum, korkunun şiddetlendiği (şiddet-i havf) hâlidir. Rivayetlerde (eserlerde) gelen durum ise bundan farklıdır; o da imam eşliğinde ve cemaatin [fırkalara] bölünmesi suretiyle kılınan korku namazıdır ve onun hükmü bu ayette değildir. Bunun açıklaması inşâallahu teâlâ Nisâ Suresi'nde gelecektir. Mâlik, savaşan düşman korkusu ile yırtıcı hayvan ve saldırgan deve, sel baskını veya helak olma ihtimali baskın olan benzeri tehlikelerin korkusu arasını ayırmıştır. Zira o, düşman korkusu dışındaki durumlarda, şayet vakit içinde güven ortamı hasıl olursa namazın iade edilmesini müstehap görmüştür. İlim merkezlerinin fıkıhçılarının (fukahâ-i emsâr) çoğunluğuna göre ise durum aynıdır [fark yoktur]. Beşincisi- Ebû Hanîfe: 'Savaşmak (kıtâl) namazı bozar' demiştir; İbn Ömer'in hadisi ise onun bu görüşünü reddetmektedir ve ayetin zahiri de onun aleyhine en kuvvetli delildir. Bu husus inşâallahu teâlâ Nisâ [Suresi]'nde gelecektir. Şâfiî şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ bazı şartların terk edilmesine ruhsat verince, bu durum namaz esnasında savaşmanın namazı bozmayacağına delalet etmiştir.' Doğrusunu Allah bilir. Altıncısı- Mâlik, Şâfiî ve ilim adamlarından bir topluluğa göre korku hâlinde rekat sayısında yolcu namazına (seferî namaza) kıyasla herhangi bir eksiltme yapılmaz. Hasan-ı Basrî (el-Hasan b. Ebi'l-Hasan), Katâde ve başkaları ise: 'İma ile bir rekat kılar' demişlerdir. Müslim, Bükeyr b. el-Ahnes'ten, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: « فَرَضَ اللَّهُ الصَّلَاةَ عَلَى لِسَانِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي الْحَضَرِ أَرْبَعًا وَفِي السَّفَرِ رَكْعَتَيْنِ وَفِي الْخَوْفِ رَكْعَةً » «Allah, namazı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle hazarda (mukim iken) dört, seferde iki, korku hâlinde ise bir rekat olarak farz kılmıştır.» İbn Abdilber şöyle demiştir: 'Bu rivayette Bükeyr b. el-Ahnes tek kalmıştır (teferrüd etmiştir); tek başına rivayet ettiği hususlarda ise hüccet (delil) kabul edilmez. Namaz ise hakkında en çok ihtiyatlı davranılması gereken ibadettir. Korku ve sefer hâlinde iki rekat kılan kimse ihtilaftan çıkıp yakîne (kesinliğe) ulaşmış olur.' Dahhâk b. Müzâhim: 'Kılıçlaşma (göğüs göğüse çarpışma) ve benzeri durumlarda ölüm korkusu yaşayan kimse bir rekat kılar; buna da güç yetiremezse iki tekbir getirsin' demiştir. İshâk b. Râhûye ise: 'Yalnızca tek bir tekbire güç yetirebilirse bu ona yeterli gelir' demiştir. Bunu İbnü'l-Münzir zikretmiştir.
وقوله تَعَالَى: (فَإِذا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَما عَلَّمَكُمْ" أَيِ ارْجِعُوا إِلَى مَا أُمِرْتُمْ بِهِ مِنْ إِتْمَامِ الْأَرْكَانِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ:" أَمِنْتُمْ" خَرَجْتُمْ مِنْ دَارِ السَّفَرِ إِلَى دَارِ الْإِقَامَةِ، وَرَدَّ الطَّبَرِيُّ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ:" أَمِنْتُمْ" زَالَ خَوْفُكُمُ الَّذِي أَلْجَأَكُمْ إِلَى هَذِهِ الصَّلَاةِ. السَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ مِنْ هَذَا الْبَابِ فِي بِنَاءِ الْخَائِفِ إِذَا أَمِنَ، فَقَالَ مَالِكٌ: إِنْ صَلَّى رَكْعَةً آمِنًا ثُمَّ خَافَ رَكِبَ وَبَنَى، وَكَذَلِكَ إن صلى رَاكِبًا وَهُوَ خَائِفٌ ثُمَّ أَمِنَ نَزَلَ وَبَنَى، وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ، وَبِهِ قَالَ الْمُزَنِيُّ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِذَا افْتَتَحَ الصَّلَاةَ آمِنًا ثُمَّ خَافَ اسْتَقْبَلَ وَلَمْ يَبْنِ، فَإِنْ صَلَّى خَائِفًا ثُمَّ أَمِنَ بَنَى. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: يَبْنِي النَّازِلُ وَلَا يَبْنِي الرَّاكِبُ. وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ: لا يبنى في شي مِنْ هَذَا كُلِّهِ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَاذْكُرُوا اللَّهَ) قِيلَ: مَعْنَاهُ اشْكُرُوهُ عَلَى هَذِهِ النِّعْمَةِ فِي تَعْلِيمِكُمْ هَذِهِ الصَّلَاةَ الَّتِي وَقَعَ بِهَا الْإِجْزَاءُ، وَلَمْ تَفُتْكُمْ صَلَاةٌ مِنَ الصَّلَوَاتِ وَهُوَ الَّذِي لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَهُ. فَالْكَافُ فِي قَوْلِهِ" كَما" بِمَعْنَى الشُّكْرِ، تَقُولُ: افْعَلْ بِي كَمَا فَعَلْتُ بِكَ كَذَا مُكَافَأَةً وَشُكْرًا. وَ" مَا" فِي قَوْلِهِ" مَا لَمْ" مَفْعُولَةٌ بِ" عَلَّمَكُمْ". التَّاسِعَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ: الصَّلَاةُ أَصْلُهَا الدُّعَاءُ، وَحَالَةُ الْخَوْفِ أَوْلَى بِالدُّعَاءِ، فَلِهَذَا لَمْ تَسْقُطِ الصَّلَاةُ بِالْخَوْفِ، فَإِذَا لَمْ تَسْقُطِ الصَّلَاةُ بِالْخَوْفِ فَأَحْرَى أَلَّا تَسْقُطَ بِغَيْرِهِ مِنْ مَرَضٍ أَوْ نَحْوِهِ، فَأَمَرَ اللَّهُ ﷾ بِالْمُحَافَظَةِ عَلَى الصَّلَوَاتِ فِي كُلِّ حَالٍ مِنْ صِحَّةٍ أَوْ مَرَضٍ، وَحَضَرٍ أَوْ سَفَرٍ، وَقُدْرَةٍ أَوْ عَجْزٍ وَخَوْفٍ أَوْ أَمْنٍ، لَا تَسْقُطُ عَنِ الْمُكَلَّفِ بِحَالٍ، وَلَا يَتَطَرَّقُ إِلَى فَرْضِيَّتِهَا اخْتِلَالٌ. وَسَيَأْتِي بَيَانُ حُكْمِ الْمَرِيضِ فِي آخِرِ" آلِ عِمْرَانَ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا أَنْ تُفْعَلَ الصَّلَاةُ كَيْفَمَا أَمْكَنَ، وَلَا تَسْقُطُ بِحَالٍ حَتَّى لَوْ لَمْ يَتَّفِقْ فِعْلُهَا إِلَّا بِالْإِشَارَةِ بِالْعَيْنِ لَزِمَ فِعْلُهَا، وَبِهَذَا تَمَيَّزَتْ عَنْ سَائِرِ الْعِبَادَاتِ، كُلُّهَا تَسْقُطُ بِالْأَعْذَارِ وَيُتَرَخَّصُ فِيهَا بِالرُّخَصِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَلِهَذَا قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَهِيَ مَسْأَلَةٌ عُظْمَى، إِنَّ تَارِكَ الصَّلَاةِ يُقْتَلُ، لِأَنَّهَا أَشْبَهَتِ الْإِيمَانَ الَّذِي لَا يسقط بحال، وقالوا فيها: إحدى دعائم
Yüce Allah'ın: { فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُمْ } “Güvene kavuştuğunuzda ise, size bilmediklerinizi öğrettiği gibi Allah'ı anın” kavli, rükünleri tamamlamak hususunda emrolunduğunuz duruma geri dönün demektir. Mücâhid: "'Güvene kavuştuğunuzda' (emintüm), yolculuk yurdundan ikamet yurduna çıktığınızda demektir" demiştir; et-Taberî ise bu görüşü reddetmiştir. Bir grup da şöyle demiştir: "'Güvene kavuştuğunuzda', sizi bu [şekildeki] namaza mecbur bırakan korkunuz zail olduğunda demektir." Yedincisi- Bu baptan olmak üzere âlimler, korku halindeki kimsenin güvene kavuştuğunda [namazını] bina etmesi (kaldığı yerden devam etmesi) hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik şöyle demiştir: Eğer güven içinde bir rekât kıldıktan sonra korkarsa binek üzerine biner ve [namazını] bina eder; aynı şekilde korku halinde binek üzerinde kılmışken sonra güvene kavuşursa iner ve bina eder. Bu, eş-Şâfiî'nin iki görüşünden biridir ve el-Müzenî de bununla hükmetmiştir. Ebû Hanîfe şöyle demiştir: Güven içinde namaza başlayıp sonra korkarsa namaza yeniden başlar, bina etmez; şayet korku halinde kılıp sonra güvene kavuşursa bina eder. eş-Şâfiî ise: "İnen kimse bina eder, binek üzerine binen kimse bina etmez" demiştir. Ebû Yûsuf ise: "Bunların hiçbirinde bina edilmez" demiştir. Sekizincisi- Yüce Allah'ın: (فَاذْكُرُوا اللَّهَ) { فَاذْكُرُوا اللَّهَ } “Allah'ı anın” kavli hakkında şöyle denilmiştir: Bunun anlamı; edası geçerli olan ve hiçbir namazı kaçırmamanızı sağlayan bu namazı size öğretmekle [bahşettiği] bu nimete karşılık O'na şükredin demektir ki bu, sizin daha önce bilmediğiniz bir şeydi. "Kemâ" (كَما) lafzındaki "kâf" harfi şükür anlamındadır; bir karşılık ve teşekkür olarak "Bana, seninle şöyle yaptığım gibi yap" demen gibidir. "Mâ lem" (ما لم) ifadesindeki "mâ" ise "allemeküm" (عَلَّمَكُمْ) fiilinin mefulüdür (nesnesidir). Dokuzuncusu- Âlimlerimiz -Allah'ın rahmeti üzerlerine olsun- şöyle demiştir: Namazın aslı duadır; korku hali ise duaya daha layıktır. Bu sebeple korku sebebiyle namaz düşmemiştir. Korku sebebiyle namaz düşmediğine göre, hastalık veya benzeri diğer sebeplerle düşmemesi haydi haydi evladır. Bu yüzden Yüce ve Aziz olan Allah; sağlık veya hastalık, mukimlik veya sefer, güç yetirme veya acziyet, korku veya güven gibi her durumda namazlara devam etmeyi emretmiştir. O, mükelleften hiçbir halükarda düşmez ve onun farziyetine hiçbir halel gelmez. Hastanın hükmünün açıklaması ise Âl-i İmrân [Suresi]'nin sonunda inşaallah Teâlâ gelecektir. Bundan maksat; namazın nasıl mümkünse öylece kılınması ve hiçbir şekilde düşmemesidir. Hatta sadece göz işaretiyle kılınabilse dahi kılınması gerekir. Bu yönüyle [namaz], mazeretlerle düşen ve kendilerinde ruhsatlarla amel edilen diğer bütün ibadetlerden ayrılmıştır. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: İşte bundan dolayı âlimlerimiz -ki bu pek büyük bir meseledir- namazı terk eden kimsenin öldürüleceğini söylemişlerdir; zira [namaz], hiçbir halükarda düşmeyen imana benzemiştir. Onlar [namaz] hakkında şöyle demişlerdir: İslam'ın [temel] dayanaklarından biridir...
الْإِسْلَامِ لَا تَجُوزُ النِّيَابَةُ عَنْهَا بِبُدْنٍ وَلَا مَالٍ، فَيُقْتَلُ تَارِكُهَا، أَصْلُهُ الشَّهَادَتَانِ. وَسَيَأْتِي مَا لِلْعُلَمَاءِ فِي تَارِكِ الصَّلَاةِ فِي" بَرَاءَةٌ " إِنْ شاء الله تعالى.
İslam'ın [rükünlerindendir], bedenen veya malen onun yerine başkasının geçmesi caiz değildir; bu sebeple onu terk eden kimse öldürülür, bunun aslı ise iki şehadettir. Âlimlerin namazı terk eden kimse hakkındaki görüşleri Allah Teâlâ'nın izniyle Berâe (Tevbe) [Suresi]'nde gelecektir.
[سورة البقرة (٢): آية ٢٤٠]
[Bakara Suresi (2), Ayet 240]
وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٤٠)
{ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٤٠) } “İçinizden vefat edip geride eşler bırakanlar, eşlerinin (evlerinden) çıkarılmaksızın bir yıla kadar geçimlerinin sağlanmasını vasiyet etsinler. Şayet kendileri çıkarlarsa, kendi haklarında meşru olarak yaptıklarından ötürü size bir günah yoktur. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً) ذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا كَانَتْ تَجْلِسُ فِي بَيْتِ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا حَوْلًا، وَيُنْفَقُ عَلَيْهَا مِنْ مَالِهِ مَا لَمْ تَخْرُجْ مِنَ الْمَنْزِلِ، فَإِنْ خَرَجَتْ لَمْ يَكُنْ عَلَى الْوَرَثَةِ جُنَاحٌ فِي قَطْعِ النَّفَقَةِ عَنْهَا، ثُمَّ نُسِخَ الْحَوْلُ بِالْأَرْبَعَةِ الْأَشْهُرِ وَالْعَشْرِ، وَنُسِخَتِ النَّفَقَةُ بِالرُّبُعِ وَالثُّمُنِ فِي سُورَةِ" النِّسَاءِ " قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ وَابْنُ زَيْدٍ وَالرَّبِيعُ. وَفِي السُّكْنَى خِلَافٌ لِلْعُلَمَاءِ، رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ: قُلْتُ لِعُثْمَانَ هَذِهِ الْآيَةُ الَّتِي فِي" الْبَقَرَةِ":" وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً- إِلَى قَوْلِهِ- غَيْرَ إِخْراجٍ" قَدْ نَسَخَتْهَا الْآيَةُ الْأُخْرَى فَلَمْ تَكْتُبْهَا أَوَ تَدَعُهَا؟ قَالَ. يا بن أَخِي لَا أُغَيِّرُ شَيْئًا مِنْهُ مِنْ مَكَانِهِ. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُحْكَمَةٌ لَا نَسْخَ فِيهَا، وَالْعِدَّةُ كَانَتْ قَدْ ثَبَتَتْ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا، ثُمَّ جَعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ وَصِيَّةً مِنْهُ سُكْنَى سَبْعَةِ أَشْهُرٍ وَعِشْرِينَ لَيْلَةً، فَإِنْ شَاءَتِ الْمَرْأَةُ سَكَنَتْ فِي وَصِيَّتِهَا، وَإِنْ شَاءَتْ خَرَجَتْ، وَهُوَ قَوْلُ اللَّهِ ﷿: (غَيْرَ إِخْراجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ). قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا كُلُّهُ قَدْ زَالَ حُكْمُهُ بِالنَّسْخِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ إِلَّا مَا قَوَّلَهُ الطَّبَرِيُّ مُجَاهِدًا رَحِمَهُمَا اللَّهُ تَعَالَى، وَفِي ذَلِكَ نَظَرٌ عَلَى الطَّبَرِيِّ. وَقَالَ الْقَاضِي عِيَاضٌ: وَالْإِجْمَاعُ مُنْعَقِدٌ عَلَى أَنَّ الْحَوْلَ مَنْسُوخٌ وَأَنَّ عِدَّتَهَا أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرٌ. قَالَ غَيْرُهُ: مَعْنَى قَوْلِهِ" وَصِيَّةً" أَيْ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى تَجِبُ عَلَى النِّسَاءِ بَعْدَ وَفَاةِ الزَّوْجِ بِلُزُومِ الْبُيُوتِ سنة ثم نسخ.
Bu ayette dört mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً } “İçinizden vefat edip geride eşler bırakanlar” buyruğudur. Müfessirlerden bir grup bu ayetin tevilinde şöyle demişlerdir: Kocası vefat eden kadın, evden çıkmadığı müddetçe bir yıl boyunca kocasının evinde oturur ve kocasının malından nafakası karşılanırdı. Şayet evden çıkarsa, mirasçıların nafakasını kesmelerinde kendilerine bir günah olmazdı. Daha sonra bu bir yıllık süre dört ay on gün ile neshedildi; nafaka ise Nisâ Sûresi'ndeki dörtte bir ve sekizde bir [miras payları] ile neshedildi. Bunu İbn Abbâs, Katâde, ed-Dahhâk, İbn Zeyd ve er-Rebî‘ söylemiştir. [İddet süresince kadının] oturacağı yer (süknâ) konusunda ise âlimler arasında ihtilaf vardır. Buhârî'nin İbnü'z-Zübeyr'den [radıyallâhu anh] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Osman'a [radıyallâhu anh]: “Bakara Sûresi'ndeki: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً } ‘İçinizden vefat edip geride eşler bırakanlar’ ayetinden { غَيْرَ إِخْراجٍ } ‘(evlerinden) çıkarılmaksızın’ kavline kadar olan kısmı diğer ayet neshetmiştir; o hâlde onu niçin [Mushaf'a] yazıyorsun veya onu niçin bırakmıyorsun?” dedim. Osman: “Ey kardeşimin oğlu! Ondan hiçbir şeyi yerinden değiştirmem.” dedi. et-Taberî, Mücâhid'den şöyle nakletmiştir: “Bu ayet muhkemdir, onda nesih yoktur. İddet zaten dört ay on gün olarak sabit olmuştu. Daha sonra Allah, kendi katından bir vasiyet olarak onlar için yedi ay yirmi gece [daha] oturma hakkı tanıdı. Kadın dilerse kendisine yapılan bu vasiyete uygun olarak evde oturur, dilerse çıkar. Nitekim Yüce ve Aziz olan Allah'ın: { غَيْرَ إِخْراجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ } ‘(evlerinden) çıkarılmaksızın. Şayet kendileri çıkarlarsa, size bir günah yoktur’ buyruğu da budur.” İbn Atiyye şöyle demiştir: “et-Taberî'nin Mücâhid'e isnat ettiği —Allah Teâlâ her ikisine de rahmet eylesin— görüş müstesna, bunların tamamının hükmü üzerinde ittifak edilen nesih ile ortadan kalkmıştır. Bu hususta et-Taberî'ye yönelik bir eleştiri/itiraz söz konusudur.” Kādî İyâz ise şöyle demiştir: “Bir yıllık sürenin mensuh olduğu ve kadının iddetinin dört ay on gün olduğu hususunda icmâ gerçekleşmiştir.” Bir başkası da şöyle demiştir: Ayetteki “vasiyet” kavlinin anlamı; kocanın vefatından sonra kadınların bir yıl boyunca evlerinde kalmalarının Allah Teâlâ tarafından farz kılınmasıdır; daha sonra bu hüküm neshedilmiştir.
قُلْتُ: مَا ذَكَرَهُ الطَّبَرِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ صَحِيحٌ ثَابِتٌ، خَرَّجَ الْبُخَارِيُّ قَالَ: حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ قَالَ حَدَّثَنَا رَوْحٌ قَالَ حَدَّثَنَا شِبْلٌ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ مُجَاهِدٍ" وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً" قَالَ: كَانَتْ هَذِهِ الْعِدَّةُ تُعْتَدُّ عِنْدَ أَهْلِ زَوْجِهَا وَاجِبَةً فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً- إِلَى قَوْلِهِ- مِنْ مَعْرُوفٍ" قَالَ: جَعَلَ اللَّهُ لَهَا تَمَامَ السَّنَةِ سَبْعَةَ أَشْهُرٍ وَعِشْرِينَ لَيْلَةً وَصِيَّةً، إِنْ شَاءَتْ سَكَنَتْ فِي وَصِيَّتِهَا وَإِنْ شَاءَتْ خَرَجَتْ، وهو قول الله تَعَالَى:" غَيْرَ إِخْراجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ" إِلَّا أَنَّ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ أَظْهَرُ لِقَوْلِهِ ﵇:" إِنَّمَا هِيَ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرٌ وَقَدْ كَانَتْ إِحْدَاكُنَّ فِي الْجَاهِلِيَّةِ تَرْمِي بِالْبَعْرَةِ عِنْدَ رَأْسِ الْحَوْلِ" الْحَدِيثَ. وَهَذَا إِخْبَارٌ مِنْهُ ﷺ عَنْ حَالَةِ الْمُتَوَفَّى عَنْهُنَّ أَزْوَاجُهُنَّ قَبْلَ وُرُودِ الشَّرْعِ، فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ أَمَرَهُنَّ اللَّهُ تَعَالَى بِمُلَازَمَةِ الْبُيُوتِ حَوْلًا ثُمَّ نُسِخَ بِالْأَرْبَعَةِ الْأَشْهُرِ وَالْعَشْرِ، هَذَا- مَعَ وُضُوحِهِ فِي السُّنَّةِ الثَّابِتَةِ الْمَنْقُولَةِ بِأَخْبَارِ الْآحَادِ- إِجْمَاعٌ مِنْ عُلَمَاءِ الْمُسْلِمِينَ لَا خِلَافَ فِيهِ، قال أَبُو عُمَرَ، قَالَ: وَكَذَلِكَ سَائِرُ الْآيَةِ. فَقَوْلُهُ ﷿:" وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ
Derim ki: et-Taberî'nin Mücâhid'den zikrettiği husus sahih ve sabittir. el-Buhârî tahric ederek şöyle demiştir: Bize İshâk tahdis etti, dedi ki: Bize Ravh tahdis etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً } “İçinizden vefat edip geride eşler bırakanlar” ayeti hakkında tahdis etti; dedi ki: 'Bu iddet kocasının ailesi yanında vacip olarak beklenirdi; bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً } “İçinizden vefat edip geride eşler bırakanlar” ayetinden: { مِنْ مَعْرُوفٍ } “meşru olarak” kavline kadar indirdi.' Dedi ki: 'Allah, kadın için bir yılın tamamlanması olan yedi ay yirmi günü bir vasiyet kıldı; dilerse vasiyeti gereği evde oturur, dilerse çıkar; bu da Allah Teâlâ'nın: { غَيْرَ إِخْراجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ } “çıkarılmaksızın. Şayet kendileri çıkarlarsa size bir günah yoktur” kavlidir.' Ancak birinci görüş, Peygamber aleyhisselâm'ın: 'O ancak dört ay on gündür; oysa sizden biri Câhiliye döneminde bir yılın başında tezek fırlatırdı...' hadisinden dolayı daha zahirdir. Bu, şeriat gelmeden önce kocası vefat eden kadınların durumuna dair Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir haberdir; İslam gelince Allah Teâlâ onlara bir yıl evde kalmalarını emretti, sonra bu dört ay on gün ile neshedildi. Bu husus -ahad haberlerle nakledilen sabit sünnette açık olmasıyla birlikte- Müslüman âlimlerin üzerinde hiçbir ihtilaf bulunmayan bir icmasıdır. Ebû Ömer böyle demiştir. Dedi ki: Ayetin geri kalanı da böyledir; zira Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ } “İçinizden vefat edip geride eşler bırakanlar, eşlerinin (evlerinden) çıkarılmaksızın bir yıla kadar geçimlerinin sağlanmasını vasiyet etsinler"
" مَنْسُوخٌ كُلُّهُ عِنْدَ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ، ثُمَّ نَسَخَ الْوَصِيَّةَ بِالسُّكْنَى لِلزَّوْجَاتِ فِي الْحَوْلِ، إِلَّا رِوَايَةً شَاذَّةً مَهْجُورَةً جَاءَتْ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ مُجَاهِدٍ لَمْ يُتَابَعْ عَلَيْهَا، وَلَا قَالَ بِهَا فِيمَا زَادَ عَلَى الْأَرْبَعَةِ الْأَشْهُرِ وَالْعَشْرِ أَحَدٌ مِنْ عُلَمَاءِ الْمُسْلِمِينَ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ فِيمَا عَلِمْتُ". وَقَدْ رَوَى ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ مُجَاهِدٍ مِثْلَ مَا عَلَيْهِ النَّاسُ، فَانْعَقَدَ الْإِجْمَاعُ وَارْتَفَعَ الْخِلَافُ، وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَصِيَّةً) قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَالْكِسَائِيُّ وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ" وَصِيَّةٌ" بِالرَّفْعِ عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَخَبَرُهُ (لِأَزْواجِهِمْ). وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى عَلَيْهِمْ وَصِيَّةٌ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ" لِأَزْواجِهِمْ" صِفَةً، قَالَ الطَّبَرِيُّ: قَالَ بَعْضُ النُّحَاةِ: الْمَعْنَى كُتِبَتْ عَلَيْهِمْ وَصِيَّةٌ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ" لِأَزْواجِهِمْ" صِفَةً، قَالَ: وَكَذَلِكَ هِيَ فِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ
"...âlimlerin cumhuruna göre tamamı neshedilmiştir. Sonra da [vefat eden kocanın] bir yılı içinde eşlere barınma [hakkı] vasiyet edilmesini neshetti. Ancak İbn Ebî Necîh yoluyla Mücâhid'den gelen şâz ve metrûk bir rivayet müstesnadır; bu rivayette ona tâbi olunmamıştır. Zaten bildiğim kadarıyla sahâbeden, tâbiînden ve onlardan sonra gelenlerden hiçbir Müslüman âlim, dört ay on günden fazlası hakkında bu görüşü söylememiştir." İbn Cüreyc de Mücâhid'den insanların [ve cumhurun] üzerinde bulunduğu görüşün aynısını rivayet etmiştir; böylece icmâ hâsıl olmuş ve ihtilaf kalkmıştır. Tevfik Allah'tandır. İkincisi- Yüce Allah'ın: (وَصِيَّةً) { وَصِيَّةً } “vasiyet” kavlidir. Nâfi', İbn Kesîr, el-Kisâî ve Ebû Bekr rivayetinde Âsım, mübtedâ (özne) olarak merfû şekilde "vasiyyetün" (وَصِيَّةٌ) olarak okumuşlardır; haberi (yüklemi) ise: (لِأَزْواجِهِمْ) { لِأَزْواجِهِمْ } “eşleri için” ifadesidir. Mananın 'onların üzerine bir vasiyettir' şeklinde olması ve "eşleri için" kavlinin sıfat olması da muhtemeldir. et-Taberî şöyle demiştir: Bazı nahivciler: 'Mana, üzerlerine bir vasiyet farz kılındı/yazıldı şeklindedir ve "eşleri için" kavli sıfattır' demişlerdir. [et-Taberî] dedi ki: Abdullah
ابن مَسْعُودٍ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَابْنُ عَامِرٍ" وَصِيَّةً" بِالنَّصْبِ، وَذَلِكَ حُمِلَ عَلَى الْفِعْلِ، أَيْ فَلْيُوصُوا وَصِيَّةً. ثُمَّ الْمَيِّتُ لَا يُوصِي، وَلَكِنَّهُ أَرَادَ إِذَا قَرُبُوا مِنَ الْوَفَاةِ، وَ" لِأَزْواجِهِمْ" عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ أَيْضًا صِفَةٌ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَوْصَى اللَّهُ وَصِيَّةً." مَتاعاً" أَيْ مَتِّعُوهُنَّ مَتَاعًا: أَوْ جَعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ ذَلِكَ مَتَاعًا لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نَصْبًا عَلَى الْحَالِ أَوْ بِالْمَصْدَرِ الَّذِي هُوَ الْوَصِيَّةُ، كَقَوْلِهِ:" أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً " وَالْمَتَاعُ هَاهُنَا نَفَقَةُ سَنَتِهَا. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (غَيْرَ إِخْراجٍ) مَعْنَاهُ لَيْسَ لِأَوْلِيَاءِ الْمَيِّتِ وَوَارِثِي الْمَنْزِلِ إِخْرَاجُهَا. وَ" غَيْرَ" نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ عِنْدَ الْأَخْفَشِ، كَأَنَّهُ قَالَ لَا إِخْرَاجًا. وَقِيلَ: نُصِبَ لِأَنَّهُ صِفَةُ الْمَتَاعِ. وَقِيلَ: نُصِبَ عَلَى الْحَالِ مِنَ الْمُوصِينَ، أَيْ مَتِّعُوهُنَّ غَيْرَ مُخْرَجَاتٍ. وَقِيلَ: بِنَزْعِ الْخَافِضِ، أَيْ مِنْ غَيْرِ إِخْرَاجٍ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ خَرَجْنَ) الْآيَةَ. مَعْنَاهُ بِاخْتِيَارِهِنَّ قَبْلَ الْحَوْلِ. (فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ) أَيْ لَا حَرَجَ عَلَى أَحَدٍ وَلِيٍّ أَوْ حَاكِمٍ أَوْ غَيْرِهِ، لِأَنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَيْهَا الْمُقَامُ فِي بَيْتِ زَوْجِهَا حَوْلًا. وَقِيلَ: أَيْ لَا جُنَاحَ فِي قَطْعِ النَّفَقَةِ عَنْهُنَّ، أَوْ لَا جُنَاحَ عَلَيْهِنَّ فِي التَّشَوُّفِ إِلَى الْأَزْوَاجِ، إِذْ قَدِ انْقَطَعَتْ عَنْهُنَّ مُرَاقَبَتُكُمْ أَيُّهَا الْوَرَثَةُ، ثُمَّ عَلَيْهَا أَلَّا تَتَزَوَّجَ قَبْلَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ بِالْحَوْلِ، أَوْ لَا جُنَاحَ فِي تَزْوِيجِهِنَّ بَعْدَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ، لِأَنَّهُ قَالَ" مِنْ مَعْرُوفٍ" وَهُوَ مَا يُوَافِقُ الشَّرْعَ. (وَاللَّهُ عَزِيزٌ) صِفَةٌ تَقْتَضِي الْوَعِيدَ بِالنِّسْبَةِ لِمَنْ خَالَفَ الْحَدَّ فِي هَذِهِ النَّازِلَةِ، فَأَخْرَجَ الْمَرْأَةَ وَهِيَ لَا تُرِيدُ الْخُرُوجَ. (حَكِيمٌ) أَيْ مُحْكِمٌ لِمَا يُرِيدُ مِنْ أُمُورِ عِبَادِهِ.
b. Mes'ûd'un kıraatinde de böyledir. Ebû Amr, Hamza ve İbn Âmir ise "vasiyyeten" (وَصِيَّةً) şeklinde mensûb okumuşlardır; bu da fiile hamletmek suretiyledir, yani 'bir vasiyette bulunsunlar' demektir. Ölü bizzat vasiyet etmez, lakin ölüme yaklaştıkları vakti kastetmiştir; bu kıraate göre de "li-ezvâcihim" ifadesi sıfattır. Mananın 'Allah bir vasiyette bulundu' şeklinde olduğu da söylenmiştir. "Metâan" (مَتاعاً) yani 'onları faydalandırsınlar' yahut sözün delaletinden ötürü 'Allah onlar için bunu bir faydalanma kıldı' demektir. Hâl olarak yahut { أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً } “yahut açlık gününde bir yetimi doyurmaktır” ayetinde olduğu gibi "el-vasiyye" masdarı ile mensûb olması da caizdir. Buradaki "metâ'" ise kadının bir yıllık nafakasıdır. Üçüncüsü- Yüce Allah'ın: (غَيْرَ إِخْراجٍ) { غَيْرَ إِخْراجٍ } “çıkarılmaksızın” kavlinin manası; ölünün velilerinin ve evin vârislerinin onu çıkarma hakkı yoktur demektir. el-Ahfeş'e göre "gayra" (غَيْرَ) kelimesi masdar olarak nasbedilmiştir; sanki 'çıkarma olmaksızın' demiştir. "Metâ'" kelimesinin sıfatı olduğu için nasbedildiği de söylenmiştir. Vasiyet edenlerin hâli olarak nasbedildiği de söylenmiştir, yani 'onları evden çıkarılmamış olarak faydalandırın' demektir. Harf-i cerrin hazfedilmesiyle (binez'i'l-hâfız) yani 'çıkarılmaksızın' (min gayri ihrâc) manasında olduğu da söylenmiştir. Dördüncüsü- Yüce Allah'ın: (فَإِنْ خَرَجْنَ) { فَإِنْ خَرَجْنَ } “Şayet kendileri çıkarlarsa” ayeti; bir yıl dolmadan kendi tercihleriyle çıkarlarsa demektir. (فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ) { فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ } “size bir günah yoktur” yani veli, hâkim veya bir başkası olsun hiç kimseye bir günah ve vebal yoktur; çünkü kadının kocasının evinde bir yıl kalması vacip değildir. Kadınların nafakasını kesmekte bir günah yoktur yahut -ey vârisler, sizin gözetiminiz onlardan kalktığı için- evlenmeye rağbet etmelerinde kadınlara bir günah yoktur; şu kadar var ki bir yıllık iddet bitmeden evlenmemesi gerekir; yahut iddet bittikten sonra onları evlendirmekte bir günah yoktur manasında olduğu da söylenmiştir; çünkü "meşru olarak" (min ma'rûf) buyurmuştur ki bu da şeriata uygun olandır. (وَاللَّهُ عَزِيزٌ) { وَاللَّهُ عَزِيزٌ } “Allah mutlak güç sahibidir” bu hadisede sınırı aşıp kadın çıkmak istemediği halde onu çıkaran kimseye yönelik tehdit ifade eden bir sıfattır. (حَكِيمٌ) { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir” yani kullarının işlerinden dilediğini sağlam ve hikmetli kılandır.
[سورة البقرة (٢): الآيات ٢٤١ الى ٢٤٢]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 241-242]
وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (٢٤١) كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٢٤٢)
{ وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (٢٤١) كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٢٤٢) } “Boşanmış kadınların meşru ölçülerde geçimlik hakkı vardır; bu, takvâ sahipleri üzerine bir haktır. (241) Düşünesiniz diye Allah size ayetlerini işte böyle açıklar. (242)”
اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ: هِيَ مُحْكَمَةٌ، وَالْمُتْعَةُ لِكُلِّ مُطَلَّقَةٍ، وَكَذَلِكَ قَالَ الزُّهْرِيُّ. [قَالَ الزُّهْرِيُّ [حَتَّى لِلْأَمَةِ يُطَلِّقُهَا زَوْجُهَا. وَكَذَلِكَ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: لِكُلِّ مُطَلَّقَةٍ مُتْعَةٌ وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ لِهَذِهِ الْآيَةِ. وقال مالك: لكل مطلقه- اثنتين
İlim ehli bu ayet hakkında ihtilaf etmişlerdir. Ebû Sevr: “Bu ayet muhkemdir ve müt'a (boşanma tazminatı) boşanmış her kadının hakkıdır” demiştir. ez-Zührî de böyle demiştir. [ez-Zührî şöyle demiştir]: “Kocasının boşadığı câriye için bile [müt'a hakkı vardır].” Saîd b. Cübeyr de: “Boşanmış her kadın için müt'a vardır” demiştir. Bu ayetten dolayı bu, Şâfiî'nin iki görüşünden biridir. Mâlik ise şöyle demiştir: “Boşanan her kadına -ister iki
أَوْ وَاحِدَةٍ بَنَى بِهَا أَمْ لَا، سَمَّى لَهَا صَدَاقًا أَمْ لَا- الْمُتْعَةُ، إِلَّا الْمُطَلَّقَةَ قَبْلَ الْبِنَاءِ وَقَدْ سَمَّى لَهَا صَدَاقًا فَحَسْبُهَا نِصْفُهُ، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ سَمَّى لَهَا كَانَ لَهَا الْمُتْعَةُ أَقَلَّ مِنْ صَدَاقِ الْمِثْلِ أَوْ أَكْثَرَ، وَلَيْسَ لِهَذِهِ الْمُتْعَةِ حَدٌّ، حَكَاهُ عَنْهُ ابْنُ الْقَاسِمِ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ فِي إِرْخَاءِ السُّتُورِ مِنَ الْمُدَوَّنَةِ، قَالَ: جَعَلَ اللَّهُ تَعَالَى الْمُتْعَةَ لِكُلِّ مُطَلَّقَةٍ بِهَذِهِ الْآيَةِ، ثُمَّ اسْتَثْنَى فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى الَّتِي قَدْ فُرِضَ لَهَا وَلَمْ يُدْخَلْ بِهَا فَأَخْرَجَهَا مِنَ الْمُتْعَةِ، وَزَعَمَ ابْنُ زَيْدٍ أَنَّهَا نَسَخَتْهَا. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: فَفَرَّ ابْنُ الْقَاسِمِ مِنْ لَفْظِ النَّسْخِ إِلَى لَفْظِ الِاسْتِثْنَاءِ وَالِاسْتِثْنَاءُ لَا يُتَّجَهُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ، بَلْ هُوَ نَسْخٌ مَحْضٌ كَمَا قَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ، وَإِذَا الْتَزَمَ ابْنُ الْقَاسِمِ أَنَّ قَوْلَهُ:" وَلِلْمُطَلَّقاتِ" يَعُمُّ كُلَّ مُطَلَّقَةٍ لَزِمَهُ القول بالنسخ ولا بد. وَقَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ وَغَيْرُهُ: هَذِهِ الْآيَةُ فِي الثَّيِّبَاتِ اللَّوَاتِي قَدْ جُومِعْنَ، إِذْ تَقَدَّمَ فِي غَيْرِ هَذِهِ الْآيَةِ ذِكْرُ الْمُتْعَةِ لِلَّوَاتِي لَمْ يُدْخَلْ بِهِنَّ، فَهَذَا قَوْلٌ بِأَنَّ الَّتِي قَدْ فُرِضَ لَهَا قَبْلَ الْمَسِيسِ لَمْ تدخل قط في العموم. فهذا يجئ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:" وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ" مُخَصَّصَةٌ لِهَذَا الصِّنْفِ مِنَ النِّسَاءِ، وَمَتَى قِيلَ: إِنَّ هَذَا الْعُمُومَ يَتَنَاوَلُهَا فَذَلِكَ نَسْخٌ لَا تَخْصِيصٌ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ فِي الْقَوْلِ الْآخَرِ: إِنَّهُ لَا مُتْعَةَ إِلَّا لِلَّتِي طُلِّقَتْ قَبْلَ الدُّخُولِ وَلَيْسَ ثَمَّ مَسِيسٌ وَلَا فَرْضٌ، لِأَنَّ مَنِ اسْتَحَقَّتْ شَيْئًا مِنَ الْمَهْرِ لَمْ تَحْتَجْ فِي حَقِّهَا إِلَى الْمُتْعَةِ. وَقَوْلُ اللَّهِ ﷿ فِي زَوْجَاتِ النَّبِيِّ ﷺ:" فَتَعالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ " مَحْمُولٌ عَلَى أَنَّهُ تَطَوُّعٌ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ، لَا وُجُوبَ لَهُ. وَقَوْلُهُ:" فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها فَمَتِّعُوهُنَّ " مَحْمُولٌ عَلَى غَيْرِ الْمَفْرُوضَةِ أَيْضًا، قَالَ الشَّافِعِيُّ: وَالْمَفْرُوضُ لَهَا الْمَهْرُ إِذَا طُلِّقَتْ قَبْلَ الْمَسِيسِ لَا مُتْعَةَ لَهَا، لِأَنَّهَا أَخَذَتْ نِصْفَ الْمَهْرِ مِنْ غَيْرِ جريان وطئ، وَالْمَدْخُولُ بِهَا إِذَا طُلِّقَتْ فَلَهَا الْمُتْعَةُ، لِأَنَّ المهر يقع في مقابلة الوطي وَالْمُتْعَةَ بِسَبَبِ الِابْتِذَالِ بِالْعَقْدِ. وَأَوْجَبَ الشَّافِعِيُّ الْمُتْعَةَ لِلْمُخْتَلِعَةِ وَالْمُبَارِئَةِ. وَقَالَ أَصْحَابُ مَالِكٍ: كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُفْتَدِيَةِ مُتْعَةٌ وَهِيَ تُعْطِي، فَكَيْفَ تَأْخُذُ مَتَاعًا! لَا مُتْعَةَ لِمُخْتَارَةِ الْفِرَاقِ مِنْ مُخْتَلِعَةٍ أَوْ مفتدية أو مباريه أَوْ مُصَالِحَةٍ أَوْ مُلَاعِنَةٍ أَوْ مُعْتَقَةٍ تَخْتَارُ الْفِرَاقَ، دَخَلَ بِهَا أَمْ لَا، سَمَّى لَهَا صَدَاقًا أَمْ لَا، وَقَدْ مَضَى هَذَا مُبَيَّنًا.
...yahut bir [talakla boşanmış olsun], kendisiyle zifafa girilmiş olsun veya olmasın, kendisine mehir belirlenmiş olsun veya olmasın her boşanmış kadın için müt'a vardır; ancak zifaftan önce boşanıp da kendisine mehir tayin edilmiş olan kadın müstesnadır, zira ona mehrin yarısı kâfidir. Şayet mehir belirlenmemiş olsaydı, emsal mehir miktarından az veya çok bir müt'a hakkı olurdu ve bu müt'anın [belirli] bir sınırı yoktur. Bunu Mâlik'ten İbnü'l-Kâsım nakletmiştir. İbnü'l-Kâsım, el-Müdevvene'nin perdelerin salınması (halvet) bahsinde şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ bu ayetle her boşanmış kadın için müt'a hükmü koymuş, ardından diğer ayette kendisi için mehir belirlenip de zifafa girilmemiş olan kadını istisna ederek onu müt'a kapsamından çıkarmıştır.' İbn Zeyd ise bu [diğer] ayetin onu neshettiğini ileri sürmüştür. İbn Atıyye der ki: 'İbnü'l-Kâsım nesh lafzından kaçınıp istisna lafzına sığınmıştır; oysa bu makamda istisna uygun düşmez, bilakis Zeyd b. Eslem'in dediği gibi bu apaçık bir neshtir. İbnü'l-Kâsım { وَلِلْمُطَلَّقاتِ } “Boşanmış kadınların...” ifadesinin her boşanmış kadını kapsadığını kabul ettiğinde, ister istemez nesh görüşünü benimsemesi gerekirdi.' Atâ b. Ebî Rabâh ve başkaları ise şöyle demiştir: 'Bu ayet, kendileriyle cinsel birliktelik yaşanmış dul/evlilik geçirmiş kadınlar hakkındadır; zira bu ayetin öncesinde kendileriyle zifafa girilmemiş kadınların müt'ası zikredilmişti.' Dolayısıyla bu, kendisiyle temas kurulmadan önce mehir tayin edilmiş kadının [bu ayetteki] umumi hükme (genel ifadeye) hiçbir zaman girmediğini savunan bir görüştür. Buna göre Allah Teâlâ'nın { وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ } “Eğer kendilerine dokunmadan önce onları boşarsanız...” buyruğu, kadınların bu grubuna tahsis edilmiş (özel kılınmış) olur. Şayet bu genel ifadenin onu da kapsadığı söylenecek olursa, bu durum tahsis değil nesh olur. Şâfiî ise diğer görüşünde şöyle demiştir: 'Zifaftan önce boşanıp da ne bir temas ne de bir mehir tayini bulunmayan kadın dışındakilere müt'a yoktur; çünkü mehirden herhangi bir şeye hak kazanan kadın, kendi hakkı için müt'aya ihtiyaç duymaz.' Allah azze ve celle'nin Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem eşleri hakkındaki: { فَتَعالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ } “Gelin, size müt'a vereyim” buyruğu, bunun Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendi isteğiyle yaptığı bir bağış (tatavvu) olduğuna, bir vaciplik taşımadığına hamledilir. { فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها فَمَتِّعُوهُنَّ } “Artık sizin onlar üzerinde sayacağınız bir iddet yoktur; hemen onlara müt'alarını verin” ayeti de mehir tayin edilmemiş olanlara hamledilir. Şâfiî şöyle demiştir: 'Kendisine mehir tayin edilen kadın, temas gerçekleşmeden boşanırsa müt'a hakkı yoktur; çünkü cinsel birliktelik gerçekleşmeksizin mehrin yarısını almıştır. Zifafa girilmiş kadın boşandığında ise onun müt'a hakkı vardır; çünkü mehir cinsel birlikteliğin karşılığıdır, müt'a ise nikâh akdi sebebiyle kadının faydalanılmaya hazır hale gelmesinden (mübtazel kılınmasından) kaynaklanır.' Şâfiî, muhâlea (bedel karşılığı boşanma) ve mübârea (karşılıklı aklama ile ayrılma) yapan kadına da müt'ayı vacip görmüştür. Mâlik'in ashabı ise şöyle demiştir: 'Kendini fidye vererek kurtaran kadına nasıl müt'a verilsin ki; o zaten malı kendisi vermektedir, nasıl olur da müt'a (bağış/tazminat) alabilir! Muhâlea yapan, fidye veren, ibralaşan, sulh yoluyla ayrılan, mülâanede bulunan veya hürriyetine kavuşup ayrılığı seçen gibi ayrılığı kendi seçmiş olan hiçbir kadına müt'a yoktur; zifafa girilmiş olsun ya da olmasın, mehir belirlenmiş olsun ya da olmasın hüküm böyledir.' Bu husus daha önce açıklanmıştı.
[سورة البقرة (٢): آية ٢٤٣]
[Bakara Suresi (2), Ayet 243]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْياهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٢٤٣)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْياهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٢٤٣) } “Ölüm korkusuyla yurtlarından çıkan binlerce kişiyi görmedin mi? Allah onlara 'Ölün!' dedi, sonra da onları diriltti. Şüphesiz Allah insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat insanların çoğu şükretmezler.”
فِيهِ سِتُّ مَسَائِلَ: الْأُولَى قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَلَمْ تَرَ) هَذِهِ رُؤْيَةُ الْقَلْبِ بِمَعْنَى أَلَمْ تَعْلَمْ. وَالْمَعْنَى عِنْدَ سِيبَوَيْهِ تَنَبَّهْ إِلَى أَمْرِ الَّذِينَ. وَلَا تَحْتَاجُ هَذِهِ الرُّؤْيَةُ إِلَى مَفْعُولَيْنِ. وَقَرَأَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ" أَلَمْ تَرَ" بِجَزْمِ الرَّاءِ، وَحُذِفَتِ الْهَمْزَةُ حَذْفًا مِنْ غَيْرِ إِلْقَاءِ حَرَكَةٍ لِأَنَّ الْأَصْلَ أَلَمْ تَرَءْ. وَقِصَّةُ هَؤُلَاءِ أَنَّهُمْ قَوْمٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَقَعَ فِيهُمُ الْوَبَاءُ، وَكَانُوا بِقَرْيَةٍ يُقَالُ لَهَا" دَاوَرْدَانَ " فَخَرَجُوا مِنْهَا هَارِبِينَ فَنَزَلُوا وَادِيًا فَأَمَاتَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانُوا أَرْبَعَةَ آلَافٍ خَرَجُوا فِرَارًا مِنَ الطَّاعُونِ وَقَالُوا: نَأْتِي أَرْضًا لَيْسَ بِهَا مَوْتٌ، فَأَمَاتَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى، فَمَرَّ بِهِمْ نَبِيٌّ فَدَعَا اللَّهَ تَعَالَى فَأَحْيَاهُمْ. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ مَاتُوا ثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ. وَقِيلَ: سَبْعَةً، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَالَ الْحَسَنُ: أَمَاتَهُمُ اللَّهُ قَبْلَ آجَالِهِمْ عُقُوبَةً لَهُمْ، ثُمَّ بَعَثَهُمْ إِلَى بَقِيَّةِ آجَالِهِمْ. وَقِيلَ: إِنَّمَا فَعَلَ ذَلِكَ بِهِمْ مُعْجِزَةً لِنَبِيٍّ مِنْ أَنْبِيَائِهِمْ، قِيلَ: كَانَ اسْمُهُ شَمْعُونَ. وَحَكَى النَّقَّاشُ أَنَّهُمْ فَرُّوا مِنَ الْحُمَّى. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ فَرُّوا مِنَ الْجِهَادِ وَلَمَّا أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِهِ عَلَى لِسَانِ حِزْقِيلَ النَّبِيِّ ﵇، فَخَافُوا الْمَوْتَ بِالْقَتْلِ فِي الْجِهَادِ فَخَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ فِرَارًا مِنْ ذَلِكَ، فَأَمَاتَهُمُ اللَّهُ لِيُعَرِّفَهُمْ أَنَّهُ لَا ينجيهم من الموت شي، ثُمَّ أَحْيَاهُمْ وَأَمَرَهُمْ بِالْجِهَادِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ"، قال الضَّحَّاكُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا الْقَصَصُ كُلُّهُ لَيِّنُ الْأَسَانِيدِ، وَإِنَّمَا اللَّازِمُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَخْبَرَ نَبِيَّهُ مُحَمَّدًا ﷺ إِخْبَارًا فِي عِبَارَةِ التَّنْبِيهِ وَالتَّوْقِيفِ عَنْ قَوْمٍ مِنَ الْبَشَرِ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ فِرَارًا مِنَ الْمَوْتِ فَأَمَاتَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى ثُمَّ أحياهم، ليرواهم وَكُلُّ مَنْ خَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ أَنَّ الْإِمَاتَةَ إِنَّمَا هِيَ بِيَدِ اللَّهِ تَعَالَى لَا بِيَدِ غَيْرِهِ، فَلَا مَعْنَى لِخَوْفِ خَائِفٍ وَلَا لِاغْتِرَارِ مغتر. وجعل
Bunda altı mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { أَلَمْ تَرَ } “Görmedin mi?” buyruğudur. Bu, kalbin görmesidir (bilgi anlamındadır); yani “bilmedin mi?” demektir. Sîbeveyh'e göre mana: “O kimselerin durumuna dikkat et [ibretle bak]!” şeklindedir. Bu [tür] rü'yet (görme fiili), iki mef'ûle (nesneye) ihtiyaç duymaz. Ebû Abdirrahman es-Sülemî, râ (ر) harfinin cezmi ile { أَلَمْ تَرَ } “elem ter” şeklinde okumuştur. [Burada] hareke aktarılmaksızın hemze doğrudan hazfedilmiştir (düşürülmüştür); çünkü aslî şekli “elem tera'” (أَلَمْ تَرَءْ) idi. Bunların kıssası şöyledir: Onlar İsrâiloğulları'ndan bir topluluktu. Aralarında veba salgını baş gösterdi. “Dâverdân” denilen bir kasabada idiler. Oradan kaçarak çıktılar ve bir vadiye indiler. Yüce Allah da onları öldürdü. İbn Abbâs şöyle demiştir: Dört bin kişiydiler, taun (veba) salgınından kaçarak çıktılar ve: “İçinde ölüm bulunmayan bir yere gidelim” dediler. Yüce Allah da onları öldürdü. Derken yanlarına bir peygamber uğradı; Yüce Allah'a dua etti, Allah da onları diriltti. Sekiz gün [ölü] kaldıkları söylenmiştir. Yedi [gün] olduğu da söylenmiştir; doğrusunu en iyi Allah bilir. el-Hasan şöyle demiştir: Allah, bir ceza olarak ecellerinden önce onları öldürdü, sonra da ecellerinin geri kalan kısmını tamamlamaları için onları diriltti. Onlara bunun, peygamberlerinden bir peygamber için bir mucize olsun diye yapıldığı da söylenmiştir. İsminin Şem'ûn olduğu söylenmiştir. en-Nakkâş, onların hummadan (yüksek ateşten) kaçtıklarını nakletmiştir. Bir rivayette de şöyle denilmiştir: Onlar cihaddan kaçmışlardı. Allah, Hızkîl peygamber aleyhisselâm'ın diliyle kendilerine cihadı emredince, cihadda öldürülerek ölmekten korktular ve bundan kaçmak için yurtlarından çıktılar. Allah da hiçbir şeyin kendilerini ölümden kurtaramayacağını onlara bildirmek için onları öldürdü. Sonra onları diriltti ve Yüce Allah'ın: { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşın” buyruğuyla onlara cihadı emretti; bunu ed-Dahhâk söylemiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bu kıssaların tamamının isnadları zayıftır. Ayetten zorunlu olarak anlaşılan ise şudur: Yüce Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, uyarı ve dikkat çekme üslubuyla, ölümden kaçarak yurtlarından çıkan bir insan topluluğunu haber vermiştir. Yüce Allah onları öldürmüş, sonra da hem kendileri hem de arkalarından gelen herkes öldürmenin sadece Yüce Allah'ın elinde olduğunu, başkasının elinde olmadığını görsünler diye onları diriltmiştir. Artık ne bir korkanın korkmasının ne de bir aldananın aldanmasının bir anlamı vardır. [Allah]
اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ مُقَدَّمَةً بَيْنَ يَدَيْ أَمْرِهِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ بِالْجِهَادِ، هَذَا قَوْلُ الطَّبَرِيِّ وَهُوَ ظَاهِرُ رصف الْآيَةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَهُمْ أُلُوفٌ) قَالَ الْجُمْهُورُ: هِيَ جَمْعُ أَلْفٍ. قَالَ بَعْضُهُمْ: كَانُوا سِتَّمِائَةِ أَلْفٍ. وَقِيلَ: كَانُوا ثَمَانِينَ أَلْفًا. ابْنُ عَبَّاسٍ: أَرْبَعِينَ أَلْفًا. أَبُو مَالِكٍ: ثَلَاثِينَ أَلْفًا. السُّدِّيُّ: سبعة وثلاثين ألفا. وقيل: سبعين ألفا، قال عطاء ابن أَبِي رَبَاحٍ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا أَرْبَعِينَ أَلْفًا، وَثَمَانِيَةَ آلَافٍ، رَوَاهُ عَنْهُ ابْنُ جُرَيْجٍ. وَعَنْهُ أَيْضًا ثَمَانِيَةَ آلَافٍ، وَعَنْهُ أَيْضًا أَرْبَعَةَ آلَافٍ، وَقِيلَ: ثَلَاثَةَ آلَافٍ. وَالصَّحِيحُ أَنَّهُمْ زَادُوا عَلَى عَشَرَةِ آلَافٍ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَهُمْ أُلُوفٌ" وَهُوَ جَمْعُ الْكَثْرَةِ، وَلَا يُقَالُ فِي عَشَرَةٍ فَمَا دُونَهَا أُلُوفٌ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ فِي لَفْظَةِ أُلُوفٍ: إِنَّمَا مَعْنَاهَا وَهُمْ مُؤْتَلِفُونَ، أَيْ لَمْ تُخْرِجْهُمْ فُرْقَةُ قَوْمِهِمْ وَلَا فِتْنَةٌ بَيْنِهِمْ إِنَّمَا كَانُوا مُؤْتَلِفِينَ، فَخَالَفَتْ هَذِهِ الْفِرْقَةُ فَخَرَجَتْ فِرَارًا مِنَ الْمَوْتِ وَابْتِغَاءَ الْحَيَاةِ بِزَعْمِهِمْ، فَأَمَاتَهُمُ اللَّهُ فِي مَنْجَاهُمْ بِزَعْمِهِمْ. فَأُلُوفٌ عَلَى هَذَا جَمْعُ آلِفٍ، مِثْلَ جَالِسٍ وَجُلُوسٍ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: أَمَاتَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى] مُدَّةً [عُقُوبَةً لَهُمْ ثُمَّ أَحْيَاهُمْ، وَمَيْتَةُ الْعُقُوبَةِ بَعْدَهَا حَيَاةٌ، وَمَيْتَةُ الْأَجَلِ لَا حَيَاةَ بَعْدَهَا. قَالَ مُجَاهِدٌ: إِنَّهُمْ لَمَّا أُحْيُوا رَجَعُوا إِلَى قَوْمِهِمْ يَعْرِفُونَ] أَنَّهُمْ كَانُوا مَوْتَى [وَلَكِنْ سَحْنَةُ الْمَوْتِ عَلَى وُجُوهِهِمْ، وَلَا يَلْبَسُ أَحَدٌ مِنْهُمْ ثَوْبًا إِلَّا عَادَ كَفَنًا دَسِمًا حَتَّى مَاتُوا لِآجَالِهِمُ الَّتِي كُتِبَتْ لَهُمْ. ابْنُ جُرَيْجٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: وَبَقِيَتِ الرَّائِحَةُ عَلَى ذَلِكَ السِّبْطِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَى الْيَوْمِ. وَرُوِيَ أَنَّهُمْ كَانُوا بِوَاسِطِ الْعِرَاقِ. وَيُقَالُ: إِنَّهُمْ أُحْيُوا بَعْدَ أَنْ أَنْتَنُوا، فَتِلْكَ الرَّائِحَةُ مَوْجُودَةٌ فِي نَسْلِهِمْ إِلَى الْيَوْمِ. الثَّانِيَةُ- قوله تعالى: (حَذَرَ الْمَوْتِ) أَيْ لِحَذَرِ الْمَوْتِ، فَهُوَ نُصِبَ لِأَنَّهُ مَفْعُولٌ لَهُ. وَ (مُوتُوا) أَمْرُ تَكْوِينٍ، وَلَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ: نُودُوا وَقِيلَ لَهُمْ: مُوتُوا. وَقَدْ حُكِيَ أَنَّ مَلَكَيْنِ صَاحَا بِهِمْ: مُوتُوا فَمَاتُوا، فَالْمَعْنَى قَالَ لَهُمُ اللَّهُ بِوَاسِطَةِ الملكين" مُوتُوا"، والله أعلم.
...Allah bu ayeti, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden olan müminlere cihadı emretmesinin öncesinde bir mukaddime kılmıştır. Bu, et-Taberî'nin görüşüdür ve ayetin dizilişinden de anlaşılan budur. Yüce Allah'ın: (وَهُمْ أُلُوفٌ) { وَهُمْ أُلُوفٌ } “ve onlar binlercedirler” kavli: Cumhur, bunun 'elf' (bin) kelimesinin çoğulu olduğunu söylemiştir. Bazıları: 'Onlar altı yüz bin kişiydiler' demiştir. Seksen bin kişi oldukları da söylenmiştir. İbn Abbâs: 'Kırk bin', Ebû Mâlik: 'Otuz bin', es-Süddî: 'Otuz yedi bin' demiştir. Yetmiş bin kişi oldukları da söylenmiştir; bunu Atâ b. Ebî Rebâh söylemiştir. İbn Abbâs'tan ayrıca kırk bin ve sekiz bin olduğu da rivayet edilmiştir; bunu ondan İbn Cüreyc rivayet etmiştir. Yine ondan sekiz bin, yine ondan dört bin olduğu da rivayet edilmiştir. Üç bin kişi oldukları da söylenmiştir. Doğru olan ise onların on binden fazla olmalarıdır; zira Yüce Allah: { وَهُمْ أُلُوفٌ } “Ve onlar binlercedirler” buyurmuştur ki bu çokluk çoğuludur (cem-i kesret). On veya daha az sayı için 'ulûf' denilmez. İbn Zeyd 'ulûf' lafzı hakkında şöyle demiştir: 'Bunun manası, onlar birbirine kaynaşmış kimselerdir (mü'telifûn) demektir. Yani onları kavimlerinin bölünmesi veya aralarındaki bir fitne çıkarmamış, bilakis onlar birbirleriyle kaynaşmış kimselerdi. Fakat bu fırka muhalefet edip -kendi zanlarınca- ölümden kaçmak ve hayata kavuşmak arzusuyla yurtlarından çıktı. Allah da onları -kendi zanlarınca- kurtuldukları yerde öldürdü.' Buna göre 'ulûf', 'câlis'in çoğulunun 'cülûs' olması gibi 'âlif' kelimesinin çoğuludur. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Yüce Allah onlara bir ceza olarak [bir süre] onları öldürdü, sonra da diriltti. Ceza olan ölümün ardından hayat gelir; ecel ölümünün ardından ise hayat yoktur.' Mücâhid şöyle demiştir: 'Onlar diriltildiklerinde kavimlerine geri döndüler; [kendilerinin ölü olduklarını] biliyorlardı, ancak yüzlerinde ölümün solgunluğu/rengi vardı. Onlardan hiçbiri bir elbise giymezdi ki hemen yağlı/kirli bir kefene dönüşmesin; nihayet kendileri için takdir edilmiş olan ecelleri gelip öldüler.' İbn Cüreyc'in İbn Abbâs'tan rivayetine göre: 'Bu koku İsrâiloğulları'nın o kabilesinde bugüne kadar kalmıştır.' Onların Irak'ın Vâsıt bölgesinde bulundukları rivayet edilmiştir. Yine onların kokuşup çürüdükten sonra diriltildikleri, dolayısıyla o kokunun nesillerinde bugüne kadar mevcut olduğu söylenmiştir. İkincisi- Yüce Allah'ın: (حَذَرَ الْمَوْتِ) { حَذَرَ الْمَوْتِ } “Ölüm korkusuyla” kavli; yani ölümden sakınmak için demektir. Bu kelime mef'ûlün leh olduğu için mensup kılınmıştır. (مُوتُوا) { مُوتُوا } “Ölün!” kavli ise tekvinî bir emirdir. Onlara nida edilip 'Ölün!' denildiği de söylenebilir, bu uzak bir ihtimal değildir. İki meleğin onlara: 'Ölün!' diye haykırdığı ve öldükleri de rivayet edilmiştir; bu takdirde mana, Allah'ın iki melek vasıtasıyla onlara « مُوتُوا » «Ölün!» demiş olmasıdır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الثَّالِثَةُ- أَصَحُّ هَذِهِ الْأَقْوَالِ] وَأَبْيَنُهَا [وَأَشْهَرُهَا أَنَّهُمْ خَرَجُوا فِرَارًا مِنَ الْوَبَاءِ، رَوَاهُ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: خَرَجُوا فِرَارًا مِنَ الطَّاعُونِ فَمَاتُوا، فَدَعَا اللَّهَ نَبِيٌّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ أَنْ يُحْيِيَهُمْ حَتَّى يَعْبُدُوهُ فَأَحْيَاهُمُ اللَّهُ. وَقَالَ عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَقَعَ الطَّاعُونُ فِي قَرْيَتِهِمْ فَخَرَجَ أُنَاسٌ وَبَقِيَ أُنَاسٌ، وَمَنْ خَرَجَ أَكْثَرُ مِمَّنْ بَقِيَ، قَالَ: فَنَجَا الَّذِينَ خَرَجُوا وَمَاتَ الَّذِينَ أَقَامُوا، فَلَمَّا كَانَتِ الثَّانِيَةُ خَرَجُوا بِأَجْمَعِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا فَأَمَاتَهُمُ اللَّهُ وَدَوَابَّهُمْ، ثُمَّ أَحْيَاهُمْ فَرَجَعُوا إِلَى بِلَادِهِمْ وَقَدْ تَوَالَدَتْ ذُرِّيَّتُهُمْ. وَقَالَ الْحَسَنُ: خَرَجُوا حَذَارًا مِنَ الطَّاعُونِ فَأَمَاتَهُمُ اللَّهُ وَدَوَابَّهُمْ فِي سَاعَةٍ وَاحِدَةٍ، وَهُمْ أَرْبَعُونَ أَلْفًا. قُلْتُ: وَعَلَى هَذَا تَتَرَتَّبُ الْأَحْكَامُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. فَرَوَى الْأَئِمَّةُ وَاللَّفْظُ لِلْبُخَارِيِّ مِنْ حَدِيثِ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ أَنَّهُ سَمِعَ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ يُحَدِّثُ سَعْدًا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ ذَكَرَ الْوَجَعَ فَقَالَ" رِجْزٌ أَوْ عَذَابٌ عُذِّبَ بِهِ بَعْضُ الْأُمَمِ ثُمَّ بَقِيَ مِنْهُ بَقِيَّةٌ فَيَذْهَبُ الْمَرَّةَ وَيَأْتِي الْأُخْرَى فَمَنْ سَمِعَ بِهِ بِأَرْضٍ فَلَا يَقْدَمَنَّ عَلَيْهِ وَمَنْ كَانَ بِأَرْضٍ وَقَعَ بِهَا فَلَا يَخْرُجُ فِرَارًا مِنْهُ" وَأَخْرَجَهُ أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ فَقَالَ: حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ أَنْبَأَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ عَنْ عمرو ابن دِينَارٍ عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ ذَكَرَ الطَّاعُونَ فَقَالَ:" بَقِيَّةُ رِجْزٍ أَوْ عَذَابٍ أُرْسِلَ عَلَى طَائِفَةٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَإِذَا وَقَعَ بِأَرْضٍ وَأَنْتُمْ بِهَا فَلَا تَخْرُجُوا مِنْهَا وَإِذَا وَقَعَ بِأَرْضٍ وَلَسْتُمْ بِهَا فَلَا تَهْبِطُوا عَلَيْهَا" قَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَبِمُقْتَضَى هَذِهِ الْأَحَادِيثِ عَمِلَ عُمَرُ وَالصَّحَابَةُ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ لَمَّا رَجَعُوا مِنْ سَرْغَ حِينَ أَخْبَرَهُمْ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ بِالْحَدِيثِ، عَلَى مَا هُوَ مَشْهُورٌ فِي الْمُوَطَّأِ وَغَيْرِهِ. وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ الْفِرَارَ مِنَ الْوَبَاءِ وَالْأَرْضِ السَّقِيمَةِ، رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا قَالَتْ: الْفِرَارُ مِنَ الْوَبَاءِ كَالْفِرَارِ مِنَ الزَّحْفِ. وَقِصَّةُ عُمَرَ فِي خُرُوجِهِ إِلَى الشَّامِ مَعَ أَبِي عُبَيْدَةَ مَعْرُوفَةٌ، وَفِيهَا: أَنَّهُ رَجَعَ. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: فِي حَدِيثِ سَعْدٍ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ عَلَى الْمَرْءِ تَوَقِّي الْمَكَارِهِ قَبْلَ نُزُولِهَا، وَتَجَنُّبَ الْأَشْيَاءِ الْمَخُوفَةِ قَبْلَ هُجُومِهَا، وَأَنَّ عَلَيْهِ الصَّبْرَ وَتَرْكَ الجزع بعد نزولها، وذلك أنه عليه
Üçüncüsü- Bu görüşlerin en sahihi, en açığı ve en meşhuru; onların vebadan kaçarak çıktıklarıdır. Bunu Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: "Taundan (vebadan) kaçarak çıktılar ve öldüler. Bunun üzerine peygamberlerden bir peygamber, O'na kulluk etsinler diye onları diriltmesi için Allah'a dua etti; Allah da onları diriltti." Amr b. Dînâr bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Onların köyünde taun salgını baş gösterdi. Bunun üzerine insanların bir kısmı çıktı, bir kısmı kaldı; çıkanlar kalanlardan daha çoktu." Dedi ki: "Çıkanlar kurtuldu, kalanlar ise öldü. İkincisi [ikinci salgın] meydana geldiğinde ise pek azı müstesna hepsi birden çıktılar. Allah da onları ve bineklerini öldürdü. Sonra onları diriltti, onlar da memleketlerine döndüler; bu arada nesilleri de çoğalmıştı." el-Hasan şöyle demiştir: "Taundan sakınarak çıktılar. Allah da onları ve bineklerini bir tek anda öldürdü; onlar kırk bin kişiydiler." derim ki: Bu ayetteki hükümler de bu esas üzere tertip olunur. Nitekim imamlar rivayet etmiş olup -lafız Buhârî'ye aittir- Âmir b. Sa'd b. Ebî Vakkâs'ın hadisinden nakledildiğine göre o, Üsâme b. Zeyd'i Sa'd'a şunu anlatırken işitmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hastalıktan bahsedip şöyle buyurdu: « رِجْزٌ أَوْ عَذَابٌ عُذِّبَ بِهِ بَعْضُ الْأُمَمِ ثُمَّ بَقِيَ مِنْهُ بَقِيَّةٌ فَيَذْهَبُ الْمَرَّةَ وَيَأْتِي الْأُخْرَى فَمَنْ سَمِعَ بِهِ بِأَرْضٍ فَلَا يَقْدَمَنَّ عَلَيْهِ وَمَنْ كَانَ بِأَرْضٍ وَقَعَ بِهَا فَلَا يَخْرُجُ فِرَارًا مِنْهُ » «[O], bazı ümmetlerin kendisiyle azap olunduğu bir azap veya cezadır. Sonra ondan geriye bir kalıntı kalmıştır; bazen gider, bazen de tekrar gelir. Artık bir kimse bir yerde onun bulunduğunu işitirse, sakın oraya gitmesin. Kim de onun çıktığı bir yerde bulunuyorsa, ondan kaçarak oradan çıkmasın.» Bunu Ebû Îsâ et-Tirmizî de tahric edip şöyle demiştir: Bize Kuteybe anlattı, bize Hammâd b. Zeyd, Amr b. Dînâr'dan, o Âmir b. Sa'd'dan, o da Üsâme b. Zeyd'den rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem taunu anıp şöyle buyurdu: « بَقِيَّةُ رِجْزٍ أَوْ عَذَابٍ أُرْسِلَ عَلَى طَائِفَةٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَإِذَا وَقَعَ بِأَرْضٍ وَأَنْتُمْ بِهَا فَلَا تَخْرُجُوا مِنْهَا وَإِذَا وَقَعَ بِأَرْضٍ وَلَسْتُمْ بِهَا فَلَا تَهْبِطُوا عَلَيْهَا » «[O], İsrâiloğullarından bir topluluğa gönderilmiş bir ceza yahut azap kalıntısıdır. Bir yerde ortaya çıkar da siz orada bulunursanız, sakın oradan çıkmayın. Bir yerde ortaya çıkar da siz orada bulunmazsanız, sakın oraya inmeyin [gitmeyin].» [Tirmizî] dedi ki: "Bu, hasen sahih bir hadistir." Abdurrahman b. Avf bu hadisi onlara haber verdiğinde, el-Muvatta' ve diğer eserlerde meşhur olduğu üzere, Ömer ve sahabîler -radıyallâhu anhüm- Serğ'den döndüklerinde bu hadislerin gereğince amel etmişlerdir. Bir topluluk ise vebadan ve hastalıklı araziden kaçmayı mekruh görmüştür. Âişe radıyallâhu anhâ'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Vebadan kaçmak, savaştan [ordunun hücumundan] kaçmak gibidir." Ömer'in Ebû Ubeyde ile birlikte Şam'a çıkış kıssası malumdur; o kıssada [Ömer'in] geri döndüğü yer almaktadır. et-Taberî şöyle demiştir: "Sa'd hadisinde; kişinin, başına gelmeden önce hoşlanılmayan durumlardan sakınması ve hücum etmeden önce korkulan şeylerden kaçınması gerektiğine, başına geldikten sonra ise sabretmesi ve feryat edip sızlanmayı terk etmesi gerektiğine bir delil vardır. Zira [Peygamber] aleyhi...
السَّلَامُ نَهَى مَنْ لَمْ يَكُنْ فِي أَرْضِ الْوَبَاءِ عَنْ دُخُولِهَا إِذَا وَقَعَ فِيهَا، وَنَهَى مَنْ هُوَ فِيهَا عَنِ الْخُرُوجِ مِنْهَا بَعْدَ وُقُوعِهِ فِيهَا فِرَارًا مِنْهُ، فَكَذَلِكَ الْوَاجِبُ أَنْ يَكُونَ حُكْمُ كُلِّ مُتَّقٍ مِنَ الْأُمُورِ غَوَائِلَهَا، سَبِيلُهُ فِي ذَلِكَ سَبِيلُ الطَّاعُونِ. وَهَذَا الْمَعْنَى نَظِيرُ قَوْلِهِ ﵇:" لَا تَتَمَنَّوْا لِقَاءَ الْعَدُوِّ وَسَلُوا اللَّهَ الْعَافِيَةَ فَإِذَا لَقِيتُمُوهُمْ فَاصْبِرُوا". قُلْتُ: وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ فِي الْبَابِ، وَهُوَ مُقْتَضَى قَوْلِ الرَّسُولِ ﵇، وَعَلَيْهِ عَمَلُ أَصْحَابِهِ الْبَرَرَةِ الْكِرَامِ] رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ [، وَقَدْ قَالَ عُمَرُ لِأَبِي عُبَيْدَةَ مُحْتَجًّا عَلَيْهِ لَمَّا قَالَ لَهُ: أَفِرَارًا مِنْ قَدَرِ اللَّهِ! فَقَالَ عُمَرُ: لَوْ غَيْرُكَ قَالَهَا يَا أَبَا عُبَيْدَةَ" نَعَمْ، نَفِرُّ مِنْ قَدَرِ اللَّهِ إِلَى قَدَرِ اللَّهِ. الْمَعْنَى: أَيْ لَا مَحِيصَ لِلْإِنْسَانِ عَمَّا قَدَّرَهُ اللَّهُ لَهُ وَعَلَيْهِ، وَلَكِنْ أَمَرَنَا اللَّهُ تَعَالَى بِالتَّحَرُّزِ مِنَ الْمَخَاوِفِ] وَالْمُهْلِكَاتِ [، وَبِاسْتِفْرَاغِ الْوُسْعِ فِي التَّوَقِّي مِنَ الْمَكْرُوهَاتِ. ثُمَّ قَالَ لَهُ: أَرَأَيْتَ لَوْ كَانَتْ لَكَ إِبِلٌ فَهَبَطَتْ وَادِيًا لَهُ عُدْوَتَانِ إِحْدَاهُمَا خِصْبَةٌ وَالْأُخْرَى جَدْبَةٌ، أَلَيْسَ إِنْ رَعَيْتَ الْخِصْبَةَ رَعَيْتَهَا بِقَدَرِ اللَّهِ، وَإِنْ رَعَيْتَ الْجَدْبَةَ رَعَيْتَهَا بِقَدَرِ اللَّهِ [﷿]. فَرَجَعَ عُمَرُ مِنْ مَوْضِعِهِ ذَلِكَ إِلَى الْمَدِينَةِ. قَالَ الْكِيَا الطَّبَرِيُّ: وَلَا نَعْلَمُ خِلَافًا أَنَّ الْكُفَّارَ أَوْ قُطَّاعَ الطَّرِيقِ إِذَا قَصَدُوا بَلْدَةً ضَعِيفَةً لَا طَاقَةَ لِأَهْلِهَا بِالْقَاصِدِينَ فَلَهُمْ أَنْ يَتَنَحَّوْا مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ، وَإِنْ كَانَتِ الْآجَالُ الْمُقَدَّرَةُ لَا تَزِيدُ وَلَا تَنْقُصُ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّمَا نُهِيَ عَنِ الْفِرَارِ مِنْهُ لِأَنَّ الْكَائِنَ بِالْمَوْضِعِ الَّذِي الْوَبَاءُ فِيهِ لَعَلَّهُ قَدْ أَخَذَ بِحَظٍّ مِنْهُ، لِاشْتِرَاكِ أَهْلِ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ فِي سَبَبِ ذَلِكَ الْمَرَضِ الْعَامِّ، فَلَا فَائِدَةَ لِفِرَارِهِ، بَلْ يُضِيفُ إِلَى مَا أَصَابَهُ مِنْ مَبَادِئِ الْوَبَاءِ مَشَقَّاتِ السَّفَرِ، فَتَتَضَاعَفُ الْآلَامُ وَيَكْثُرُ الضَّرَرُ فَيَهْلَكُونَ بِكُلِّ طَرِيقٍ وَيُطْرَحُونَ فِي كُلِّ فَجْوَةٍ وَمَضِيقٍ، وَلِذَلِكَ يُقَالُ: مَا فَرَّ أَحَدٌ مِنَ الْوَبَاءِ فَسَلِمَ، حَكَاهُ ابْنُ الْمَدَائِنِيِّ. وَيَكْفِي فِي ذَلِكَ مَوْعِظَةً قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا" وَلَعَلَّهُ إِنْ فَرَّ وَنَجَا يَقُولُ: إِنَّمَا نَجَوْتُ مِنْ أَجْلِ خُرُوجِي عَنْهُ فَيَسُوءُ اعْتِقَادُهُ. وَبِالْجُمْلَةِ فَالْفِرَارُ مِنْهُ مَمْنُوعٌ لِمَا ذَكَرْنَاهُ، وَلِمَا فِيهِ مِنْ تَخْلِيَةِ الْبِلَادِ: وَلَا تَخْلُو مِنْ مُسْتَضْعَفِينَ يَصْعُبُ عَلَيْهِمُ الخروج
[Peygamber aleyhisselâm], veba ortaya çıktığında orada bulunmayan kimsenin o yere girmesini ve veba ortaya çıktıktan sonra da orada bulunan kimsenin ondan kaçmak amacıyla oradan çıkmasını yasaklamıştır. Dolayısıyla tehlikeli işlerin kötülüklerinden sakınan her kimsenin hükmünün de böyle olması gerekir; bu husustaki yolu taun konusundaki yol gibidir. Bu mana, Peygamber aleyhisselâm'ın şu buyruğunun benzeridir: « لَا تَتَمَنَّوْا لِقَاءَ الْعَدُوِّ وَسَلُوا اللَّهَ الْعَافِيَةَ فَإِذَا لَقِيتُمُوهُمْ فَاصْبِرُوا » «Düşmanla karşılaşmayı temenni etmeyin; Allah'tan afiyet dileyin. Onlarla karşılaştığınız vakit ise sabredin.» Ben de derim ki: Bu babda sahih olan görüş budur, Resûlullah aleyhisselâm'ın buyruğunun gerektirdiği de budur ve onun faziletli, değerli ashabının [radıyallâhu anhüm] uygulaması da bu minval üzeredir. Nitekim Ömer, Ebû Ubeyde'ye -Ebû Ubeyde'nin kendisine: 'Allah'ın kaderinden mi kaçıyorsun?' demesi üzerine- delil getirerek şöyle demiştir: 'Bunu keşke senden başkası söyleseydi ey Ebû Ubeyde! Evet, Allah'ın kaderinden yine Allah'ın kaderine kaçıyoruz.' Bunun anlamı şudur: İnsan için Allah'ın kendisi lehine ve aleyhine takdir ettiğinden kaçış yoktur; lâkin Yüce Allah bize korkulacak şeylerden [ve helak edici unsurlardan] sakınmayı, hoşlanılmayan şeylerden korunmak için bütün gücümüzü sarf etmeyi emretmiştir. Sonra Ömer ona şöyle demiştir: 'Baksana, senin develerin olsa da iki yamacı bulunan bir vadiye inseler; bu yamaçlardan biri verimli, diğeri ise çorak olsa, verimli olanında otlatsan Allah'ın kaderiyle otlatmış, çorak olanında otlatsan yine Allah'ın kaderiyle otlatmış olmaz mısın?' Bunun üzerine Ömer, bulunduğu o yerden Medine'ye geri döndü. el-Kiyâ et-Taberî şöyle demiştir: 'Kâfirler veya yol kesiciler, ahalisinin kendilerine güç yetiremeyeceği zayıf bir beldeyi hedef aldıklarında, belirlenmiş eceller artıp eksilmese bile, ahâlinin onların önünden çekilip uzaklaşmalarında bir sakınca olmadığı hususunda herhangi bir ihtilaf bilmiyoruz.' Denildi ki: Taundan kaçmanın yasaklanması şundandır: Vebanın bulunduğu yerde olan kimseye, o umumi hastalığın sebebi hususunda o yerin ahalisiyle ortak olması hasebiyle belki de o hastalıktan bir pay isabet etmiştir; binaenaleyh kaçmasının bir faydası olmaz. Bilakis vebanın başlangıcından kendisine isabet eden şeyin üzerine bir de yolculuk meşakkatlerini eklemiş olur; böylece acılar katlanır, zarar artar, her yolda helak olurlar ve her bir çukura ile dar geçide atılırlar. İşte bundan ötürü: 'Vebadan kaçıp da kurtulan hiç kimse olmamıştır' denilir; bunu İbnü'l-Medâinî nakletmiştir. Bu hususta bir öğüt olarak Yüce Allah'ın şu kavli kâfidir: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا } “Ölüm korkusuyla yurtlarından çıkan binlerce kişiyi görmedin mi? Allah onlara: 'Ölün!' dedi.” Ayrıca kişi kaçıp kurtulursa belki de: 'Ben ancak oradan çıktığım için kurtuldum' der ve böylece inancı bozulur. Hasılı, vebadan kaçmak hem zikrettiğimiz sebeplerden ötürü hem de beldenin terk edilmesine yol açtığı için yasaktır. Zira beldeler, çıkmaları zor olan zayıf kimselerden hali kalmaz
منها، ولا يتأتى لهم ذلك، ويتأذون بحلو الْبِلَادِ مِنَ الْمَيَاسِيرِ الَّذِينَ كَانُوا أَرْكَانًا لِلْبِلَادِ وَمَعُونَةً لِلْمُسْتَضْعَفِينَ. وَإِذَا كَانَ الْوَبَاءُ بِأَرْضٍ فَلَا يَقْدَمُ عَلَيْهِ أَحَدٌ أَخْذًا بِالْحَزْمِ وَالْحَذَرِ وَالتَّحَرُّزِ مِنْ مَوَاضِعِ الضَّرَرِ، وَدَفْعًا لِلْأَوْهَامِ الْمُشَوِّشَةِ لِنَفْسِ الْإِنْسَانِ، وَفِي الدُّخُولِ عَلَيْهِ الْهَلَاكُ، وَذَلِكَ لَا يَجُوزُ فِي حُكْمِ اللَّهِ تَعَالَى، فَإِنَّ صِيَانَةَ النَّفْسِ عَنِ الْمَكْرُوهِ وَاجِبَةٌ، وَقَدْ يُخَافُ عَلَيْهِ مِنْ سُوءِ الِاعْتِقَادِ بِأَنْ يَقُولَ: لَوْلَا دُخُولِي فِي هَذَا الْمَكَانِ لَمَا نَزَلَ بِي مَكْرُوهٌ. فَهَذِهِ فَائِدَةُ النَّهْيِ عَنْ دُخُولِ أَرْضٍ بِهَا الطَّاعُونُ أَوِ الْخُرُوجِ مِنْهَا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: الطَّاعُونُ فِتْنَةٌ عَلَى الْمُقِيمِ وَالْفَارِّ، فَأَمَّا الْفَارُّ فَيَقُولُ: فَبِفِرَارِي نَجَوْتُ، وَأَمَّا الْمُقِيمُ فَيَقُولُ: أَقَمْتُ فَمُتُّ، وَإِلَى نَحْوِ هَذَا أَشَارَ مَالِكٌ حِينَ سُئِلَ عَنْ كَرَاهَةِ النَّظَرِ إِلَى الْمَجْذُومِ فَقَالَ: مَا سَمِعْتُ فِيهِ بِكَرَاهَةٍ، وَمَا أَرَى مَا جَاءَ مِنَ النَّهْيِ عَنْ ذَلِكَ إِلَّا خِيفَةَ أَنْ يُفْزِعَهُ أَوْ يُخِيفَهُ شي يَقَعُ فِي نَفْسِهِ، قَالَ النَّبِيُّ ﷺ فِي الْوَبَاءِ:" إِذَا سَمِعْتُمْ بِهِ فِي أَرْضٍ فَلَا تَقْدَمُوا عَلَيْهِ وَإِذَا وَقَعَ وأنتم بها فلا تخرجوا فرارا منه". وسيل أَيْضًا عَنِ الْبَلْدَةِ يَقَعُ فِيهَا الْمَوْتُ وَأَمْرَاضٌ، فَهَلْ يُكْرَهُ الْخُرُوجُ مِنْهَا؟ فَقَالَ: مَا أَرَى بَأْسًا خَرَجَ أَوْ أَقَامَ. الرَّابِعَةُ- فِي قَوْلِهِ ﵇:" إِذَا وَقَعَ الْوَبَاءُ بِأَرْضٍ وَأَنْتُمْ بِهَا فَلَا تَخْرُجُوا فِرَارًا مِنْهُ". دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ الْخُرُوجُ مِنْ بَلْدَةِ الطَّاعُونِ عَلَى غَيْرِ سَبِيلِ الْفِرَارِ مِنْهُ، إِذَا اعْتَقَدَ أَنَّ مَا أَصَابَهُ لَمْ يَكُنْ لِيُخْطِئَهُ، وَكَذَلِكَ حُكْمُ الدَّاخِلِ إِذَا أَيْقَنَ أَنَّ دُخُولَهَا لَا يَجْلِبُ إِلَيْهِ قَدَرًا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ قَدَّرَهُ لَهُ، فَبَاحَ لَهُ الدُّخُولُ إِلَيْهِ وَالْخُرُوجُ مِنْهُ عَلَى هَذَا الْحَدِّ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْخَامِسَةُ- فِي فَضْلِ الصَّبْرِ عَلَى الطَّاعُونِ وَبَيَانِهِ. الطَّاعُونُ وَزْنُهُ فَاعُولٌ مِنَ الطَّعْنِ، غَيْرَ أَنَّهُ لَمَّا عُدِلَ بِهِ عَنْ أَصْلِهِ وُضِعَ دَالًّا عَلَى الْمَوْتِ الْعَامِّ بِالْوَبَاءِ، قَالَهُ الْجَوْهَرِيُّ. وَيُرْوَى مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" فَنَاءُ أُمَّتِي بِالطَّعْنِ وَالطَّاعُونِ" قَالَتِ: الطَّعْنُ قَدْ عَرَفْنَاهُ فَمَا الطَّاعُونُ؟ قَالَ:" غُدَّةٌ كَغُدَّةِ الْبَعِيرِ تَخْرُجُ فِي الْمَرَاقِّ وَالْآبَاطِ". قَالَ الْعُلَمَاءُ: وَهَذَا الْوَبَاءُ قَدْ يُرْسِلُهُ اللَّهُ نِقْمَةً وَعُقُوبَةً عَلَى مَنْ يشاء
[oradan çıkmaya güç yetiremezler] ve bu onların elinden gelmez; ayrıca memleketin direkleri ve zayıfların yardımcısı olan varlıklı kimselerin şehri boşaltması sebebiyle de zarar görürler. Bir yerde veba çıktığında ise hiç kimse tedbir, ihtiyat ve zarar göreceği yerlerden sakınmak maksadıyla ve insanın nefsini bulandıran kuruntuları defetmek için oraya gitmemelidir. Zira oraya girmekte helak tehlikesi vardır ve bu, Allah Teâlâ'nın hükmünde caiz değildir; çünkü nefsi hoşa gitmeyen şeylerden korumak vaciptir. Ayrıca kişinin: 'Eğer bu yere girmeseydim başıma bu kötü durum gelmezdi' diyerek bozuk bir inanca kapılmasından da korkulur. İşte veba bulunan bir yere girmekten veya oradan çıkmaktan nehyedilmenin hikmeti budur; en doğrusunu Allah bilir. İbn Mes'ûd şöyle demiştir: 'Taun, hem [oradan çıkmayıp] kalana hem de kaçana bir fitnedir (imtihandır). Kaçan kimse: 'Kaçtığım için kurtuldum' der; kalan kimse ise: 'Kaldım ve öldüm' der.' Mâlik'e cüzzamlıya bakmanın mekruh olup olmadığı sorulduğunda benzer bir duruma işaret ederek şöyle demiştir: 'Bu hususta bir kerahet işitmedim. Bu konudaki nehyin ise ancak onun kalbine düşecek bir şey sebebiyle dehşete kapılması veya korkması endişesinden kaynaklandığını düşünüyorum.' Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem veba hakkında: « إِذَا سَمِعْتُمْ بِهِ فِي أَرْضٍ فَلَا تَقْدَمُوا عَلَيْهِ وَإِذَا وَقَعَ وأنتم بها فلا تخرجوا فرارا منه » «Bir yerde veba olduğunu işittiğinizde oraya gitmeyiniz; veba bulunduğunuz yerde ortaya çıktığında ise ondan kaçarak oradan çıkmayınız» buyurmuştur. Yine Mâlik'e, içinde ölüm ve hastalıkların baş gösterdiği bir beldeden çıkmanın mekruh olup olmadığı sorulmuş; o da: 'Çıksa da kalsa da bir sakınca görmüyorum' demiştir. Dördüncüsü- Peygamber aleyhisselâm'ın: « إِذَا وَقَعَ الْوَبَاءُ بِأَرْضٍ وَأَنْتُمْ بِهَا فَلَا تَخْرُجُوا فِرَارًا مِنْهُ » «Veba bulunduğunuz yerde ortaya çıktığında ondan kaçarak oradan çıkmayınız» buyurması; başına isabet edecek şeyin kendisini asla şaşırmayacağına inandığı takdirde, kişinin taun bulunan beldeden kaçma kastı gütmeksizin çıkmasının caiz olduğuna delildir. Aynı şekilde oraya giren kimsenin hükmü de böyledir; oraya girmesinin kendisine Allah'ın takdir etmediği bir kaderi getirmeyeceğine kesin olarak inandığı takdirde, zikrettiğimiz bu sınır dâhilinde oraya girmesi de oradan çıkması da ona mübahtır; en doğrusunu Allah bilir. Beşincisi- Tauna sabretmenin fazileti ve mahiyetinin açıklaması. Tâûn (طَاعُون) kelimesi, ta'n (طعن) kökünden fâûl (فاعُول) veznindedir. Ancak asıl manasından aktarılarak veba sebebiyle meydana gelen toplu ölümleri ifade etmek üzere kullanılmıştır; bunu el-Cevherî söylemiştir. Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edilen bir hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « فَنَاءُ أُمَّتِي بِالطَّعْنِ وَالطَّاعُونِ » «Ümmetimin yok oluşu ta'n (mızrak ve kılıç darbeleri) ve taun ile olacaktır.» Âişe demiştir ki: 'Ta'nı biliyoruz, peki taun nedir?' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « غُدَّةٌ كَغُدَّةِ الْبَعِيرِ تَخْرُجُ فِي الْمَرَاقِّ وَالْآبَاطِ » «Devenin beze uru gibi bir bezedir; karın altındaki ince derili bölgelerde ve koltuk altlarında çıkar.» İlim adamları şöyle demiştir: Allah bu vebayı, dilediği
مِنَ الْعُصَاةِ مِنْ عَبِيدِهِ وَكَفَرَتِهِمْ، وَقَدْ يُرْسِلُهُ شَهَادَةً وَرَحْمَةً لِلصَّالِحِينَ، كَمَا قَالَ مُعَاذٌ فِي طَاعُونِ عَمْوَاسَ: إِنَّهُ شَهَادَةٌ وَرَحْمَةٌ لَكُمْ وَدَعْوَةُ نَبِيِّكُمُ، اللَّهُمَّ أَعْطِ مُعَاذًا وَأَهْلَهُ نَصِيبَهُمْ مِنْ رَحْمَتِكَ. فَطُعِنَ فِي كَفِّهِ ﵁. قَالَ أَبُو قِلَابَةَ: قَدْ عَرَفْتُ الشَّهَادَةَ وَالرَّحْمَةَ وَلَمْ أَعْرِفْ مَا دَعْوَةُ نَبِيِّكُمْ؟ فَسَأَلْتُ عَنْهَا فَقِيلَ: دَعَا ﵇ أَنْ يُجْعَلَ فَنَاءُ أُمَّتِهِ بِالطَّعْنِ وَالطَّاعُونِ حِينَ دَعَا أَلَّا يُجْعَلَ بَأْسُ أُمَّتِهِ بَيْنَهُمْ فَمُنِعَهَا فَدَعَا بِهَذَا. وَيُرْوَى مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ وَغَيْرُهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" الْفَارُّ مِنَ الطَّاعُونِ كَالْفَارِّ مِنَ الزَّحْفِ وَالصَّابِرُ فِيهِ كَالصَّابِرِ فِي الزَّحْفِ". وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنْ يَحْيَى بْنِ يَعْمَرَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا سَأَلَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ الطَّاعُونِ فَأَخْبَرَهَا نَبِيُّ اللَّهِ ﷺ:" أَنَّهُ كَانَ عَذَابًا يَبْعَثُهُ اللَّهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ فَجَعَلَهُ اللَّهُ رَحْمَةً لِلْمُؤْمِنِينَ فَلَيْسَ مِنْ عَبْدٍ يَقَعُ الطَّاعُونُ فَيَمْكُثُ فِي بَلَدِهِ صَابِرًا يَعْلَمُ أَنَّهُ لَنْ يُصِيبَهُ إِلَّا مَا كتب الله له إلا كان له مثله أَجْرِ الشَّهِيدِ". وَهَذَا تَفْسِيرٌ لِقَوْلِهِ ﵊:" الطَّاعُونُ شَهَادَةٌ وَالْمَطْعُونُ شَهِيدٌ". أَيِ الصَّابِرُ عَلَيْهِ الْمُحْتَسِبُ أَجْرَهُ عَلَى اللَّهِ الْعَالِمُ أَنَّهُ لَنْ يُصِيبَهُ إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ، وَلِذَلِكَ تَمَنَّى مُعَاذٌ أَنْ يَمُوتَ فِيهِ لِعِلْمِهِ أَنَّ مَنْ مَاتَ فَهُوَ شَهِيدٌ. وَأَمَّا مَنْ جَزِعَ مِنَ الطَّاعُونِ وَكَرِهَهُ وَفَرَّ مِنْهُ فَلَيْسَ بِدَاخِلٍ فِي مَعْنَى الْحَدِيثِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّادِسَةُ- قَالَ أَبُو عُمَرَ: لَمْ يَبْلُغْنِي أَنَّ أَحَدًا مِنْ حَمَلَةِ الْعِلْمِ فَرَّ مِنَ الطَّاعُونِ إِلَّا مَا ذَكَرَهُ ابْنُ الْمَدَائِنِيِّ أَنَّ عَلِيَّ بْنَ زَيْدِ بْنِ جُدْعَانَ هَرَبَ مِنَ الطَّاعُونِ إِلَى السَّيَالَةِ فَكَانَ يُجَمِّعُ كُلَّ جُمُعَةٍ وَيَرْجِعُ، فَكَانَ إِذَا جَمَّعَ صَاحُوا بِهِ: فَرَّ مِنَ الطَّاعُونِ! فَمَاتَ بِالسَّيَالَةِ. قَالَ: وَهَرَبَ عَمْرُو بْنُ عُبَيْدٍ وَرِبَاطُ بْنُ مُحَمَّدٍ إِلَى الرِّبَاطِيَّةِ فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَلِيٍّ الْفُقَيْمِيُّ فِي ذَلِكَ:
âsi ve kâfir kullarına bir ceza ve azap olarak gönderebileceği gibi, salih kimseler için de bir şehadet ve rahmet olarak gönderebilir. Nitekim Muâz, Amvâs taununda şöyle demiştir: 'O sizin için bir şehadet, bir rahmet ve Peygamberinizin duasıdır. Allah'ım! Muâz'a ve ailesine rahmetinden olan paylarını ver!' Bunun üzerine eline taun isabet etti radıyallâhu anh. Ebû Kılâbe şöyle demiştir: 'Şehadeti ve rahmeti anladım da, Peygamberinizin duası nedir, onu bilemedim.' Bunun üzerine onu sordum, şöyle denildi: Peygamber aleyhisselâm, ümmetinin azabının kendi aralarında kılınmaması için dua edip de bundan menedilince, ümmetinin yok oluşunun ta'n ve tâûn ile kılınması için dua etmiştir. Câbir ve başkalarından rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Taundan kaçan, savaştan kaçan gibidir; onda sabreden ise savaşta sabreden gibidir.' Buhârî'de Yahyâ b. Ya'mer'den, o da Âişe'den rivayet ettiğine göre Âişe, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e taundan sormuş, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem de ona şöyle haber vermiştir: 'O, Allah'ın dilediği kimseye gönderdiği bir azaptı; derken Allah onu müminler için bir rahmet kıldı. Taun meydana geldiğinde beldesinde sabrederek ve Allah'ın kendisine yazdığından başkasının isabet etmeyeceğini bilerek ikamet eden hiçbir kul yoktur ki, ona şehit ecrinin bir misli verilmiş olmasın.' Bu [hadis], Peygamber aleyhisselâm'ın: 'Taun şehadettir, taundan ölen de şehittir' sözünün tefsiridir. Yani ona sabreden, ecrini Allah'tan bekleyen ve Allah'ın aleyhine yazdığı şeyden başkasının kendisine isabet etmeyeceğini bilen kimsedir. Bu sebepledir ki Muâz, onda ölenin şehit olduğunu bildiği için taun sebebiyle ölmeyi temenni etmiştir. Taundan dolayı feryat edip sızlanan, onu hoş görmeyen ve ondan kaçan kimseye gelince; o, bu hadisin kapsamına girmez; en doğrusunu Allah bilir. Altıncı [Mesele]- Ebû Ömer şöyle demiştir: İbnü'l-Medâinî'nin, Ali b. Zeyd b. Cüd'ân'ın taundan Seyyâle'ye kaçtığını, her cuma günü cumaya gelip geri döndüğünü, cumaya geldiğinde ise insanların ona: 'Taundan kaçtı!' diye bağırdıklarını ve Seyyâle'de vefat ettiğini zikretmesi dışında, ilim ehlinden hiçbir kimsenin taundan kaçtığı bana ulaşmamıştır. [İbnü'l-Medâinî] dedi ki: Amr b. Ubeyd ve Ribât b. Muhammed de Ribâtiyye'ye kaçmışlardı; bunun üzerine İbrâhîm b. Ali el-Fukeymî bu hususta şöyle demiştir:
وَلَمَّا اسْتَفَزَّ الْمَوْتُ كُلَّ مُكَذِّبٍ ... صَبَرْتُ وَلَمْ يَصْبِرْ رِبَاطٌ ولا عمرو
Ölüm her yalancıyı yerinden oynatıp ürküttüğünde... Ben sabrettim; ne Ribât sabretti ne de Amr.
وَذَكَرَ أَبُو حَاتِمٍ عَنِ الْأَصْمَعِيِّ قَالَ: هَرَبَ بَعْضُ الْبَصْرِيِّينَ مِنَ الطَّاعُونِ فَرَكِبَ حِمَارًا لَهُ وَمَضَى بِأَهْلِهِ نَحْوَ سَفَوَانَ، فَسَمِعَ حَادِيًا يَحْدُو خَلْفَهُ:
Ebû Hâtim, el-Asmaî'den naklederek şöyle dediğini zikretmiştir: Basralılardan biri taundan kaçtı; eşeğine binip ailesiyle birlikte Safavân tarafına doğru gitti. Derken arkasından bir devecinin şu ezgiyi söylediğini işitti:
لَنْ يُسْبَقَ اللَّهُ عَلَى حِمَارِ ... وَلَا عَلَى ذِي مَنْعَةٍ طَيَّارِ
Allah'ın önüne geçilemez ne bir eşek üstünde... Ne de uçup giden korunaklı bir binek üzerinde.
أَوْ يَأْتِيَ الْحَتْفُ عَلَى مِقْدَارِ ... قَدْ يُصْبِحُ اللَّهُ أَمَامَ السَّارِي
Ya da ecel gelir bir takdir ile... Allah, gece yolcusunun önünde sabahlatabilir pekâlâ.
وَذَكَرَ الْمَدَائِنِيُّ قَالَ: وَقَعَ الطَّاعُونُ بِمِصْرَ فِي وِلَايَةِ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ مَرْوَانَ فَخَرَجَ هَارِبًا مِنْهُ فَنَزَلَ قَرْيَةً مِنْ قُرَى الصَّعِيدِ يُقَالُ لَهَا" سُكَرَ". فَقَدِمَ عَلَيْهِ حِينَ نَزَلَهَا رَسُولٌ لعبد الملك ابن مَرْوَانَ. فَقَالَ لَهُ عَبْدُ الْعَزِيزِ: مَا اسْمُكَ؟ فقال له: طالب بن مدرك. فقال: أو هـ مَا أَرَانِي رَاجِعًا إِلَى الْفُسْطَاطِ! فَمَاتَ فِي تلك القرية.
el-Medâinî zikredip şöyle demiştir: Abdülazîz b. Mervân'ın valiliği döneminde Mısır'da taun çıktı. Bunun üzerine Abdülazîz ondan kaçarak çıktı ve Saîd köylerinden 'Sükker' denilen bir köye konakladı. Oraya indiğinde Abdülmelik b. Mervân'ın bir elçisi onun yanına geldi. Abdülazîz ona: 'Adın nedir?' diye sordu. Elçi: 'Tâlib b. Müdrik' dedi. Bunun üzerine [Abdülazîz]: 'Eyvah! Artık Fustat'a döneceğimi sanmıyorum!' dedi ve o köyde vefat etti.
[سورة البقرة (٢): آية ٢٤٤]
[Bakara Suresi (2): Ayet 244]
وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٤٤)
{ وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Allah yolunda savaşın ve bilin ki Allah her şeyi işiten, her şeyi bilendir.” (244)
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٤٤) هَذَا خِطَابٌ لِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ بِالْقِتَالِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فِي قَوْلِ الْجُمْهُورِ. وَهُوَ الَّذِي يُنْوَى بِهِ أَنْ تَكُونَ كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا. وَسُبُلُ اللَّهِ كَثِيرَةٌ فَهِيَ عَامَّةٌ فِي كله سَبِيلٍ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" قُلْ هذِهِ سَبِيلِي ". قَالَ مَالِكٌ: سُبُلُ اللَّهِ كَثِيرَةٌ، وَمَا مِنْ سبيل إلا يقاتل عليها أو فيها أولها، وَأَعْظَمُهَا دِينُ الْإِسْلَامِ، لَا خِلَافَ فِي هَذَا. وَقِيلَ: الْخِطَابُ لِلَّذِينَ أُحْيُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، روى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكِ. وَالْوَاوُ عَلَى هَذَا فِي قَوْلِهِ" وَقاتِلُوا" عَاطِفَةٌ عَلَى الْأَمْرِ الْمُتَقَدِّمِ، وَفِي الْكَلَامِ مَتْرُوكٌ تَقْدِيرُهُ: وَقَالَ لَهُمْ قَاتِلُوا. وَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ عَاطِفَةٌ جُمْلَةَ كَلَامٍ عَلَى جُمْلَةِ مَا تَقَدَّمَ، وَلَا حَاجَةَ إِلَى إِضْمَارٍ فِي الْكَلَامِ. قَالَ النَّحَّاسُ:" وَقاتِلُوا" أَمْرٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَّا تَهْرُبُوا كَمَا هَرَبَ هَؤُلَاءِ. (وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ) أَيْ يَسْمَعُ قَوْلَكُمْ إِنْ قُلْتُمْ مِثْلَ مَا قَالَ هَؤُلَاءِ وَيَعْلَمُ مُرَادَكُمْ بِهِ، وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: لَا وَجْهَ لِقَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْأَمْرَ بِالْقِتَالِ للذين أحيوا. والله أعلم.
Yüce Allah'ın: { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Allah yolunda savaşın ve bilin ki Allah hakkıyla işitendir, her şeyi bilendir.” (244) buyruğu: Cumhurun görüşüne göre bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine Allah yolunda savaşmaya yönelik bir hitaptır. [Allah yolunda savaşmak] ise Allah'ın kelimesinin en yüce olması niyetiyle yapılan savaştır. Allah'ın yolları pek çoktur; dolayısıyla bu [ifade], her bir yolu kapsayacak şekilde geneldir. Nitekim Yüce Allah: { قُلْ هذِهِ سَبِيلِي } “De ki: İşte bu benim yolumdur” buyurmuştur. İmam Mâlik şöyle demiştir: "Allah'ın yolları pek çoktur. Uğrunda veya içinde yahut onun için savaşılan hiçbir yol yoktur ki bunların en büyüğü ve en yücesi İslam dini olmasın; bunda hiçbir ihtilaf yoktur." Bir görüşe göre ise hitap, İsrâiloğullarından diriltilen kimseleredir; bu [görüş], İbn Abbâs ve Dahhâk'tan rivayet edilmiştir. Buna göre { وَقاتِلُوا } “Ve savaşın” ifadesindeki vâv harfi, önceki emre atıftır ve sözde takdiri "Ve onlara: 'Savaşın!' dedi" şeklinde olan hazfedilmiş bir ifade bulunmaktadır. Birinci görüşe göre ise [bu ifade], bir cümlenin önceki cümlelerin tamamına atfedilmesidir ve sözde herhangi bir takdire (idmâr) ihtiyaç yoktur. en-Nehhâs şöyle demiştir: "{ وَقاتِلُوا } 'Ve savaşın' [ifadesi], Yüce Allah'tan müminlere 'onların kaçtığı gibi kaçmayın' şeklinde bir emirdir." { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Ve bilin ki Allah hakkıyla işitendir, her şeyi bilendir” [ifadesi] ise; şayet siz de onların söylediği gibi söylerseniz [Allah] sözünüzü işitir ve bununla neyi kastettiğinizi bilir demektir. et-Taberî şöyle demiştir: "Savaş emrinin diriltilen kimselere yönelik olduğunu söyleyen kimsenin görüşünün hiçbir tutar yanı yoktur." Doğrusunu Allah bilir.
[سورة البقرة (٢): آية ٢٤٥]
[Bakara Suresi (2): Ayet 245]
مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٤٥)
{ مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Kimdir o adam ki, Allah'a güzel bir borç versin de Allah da onu kendisine kat kat fazlasıyla artırsın? Allah daraltır da genişletir de; ve ancak O'na döndürüleceksiniz.” (245)
فِيهِ إِحْدَى عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً) لَمَّا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِالْجِهَادِ والقتال على الحق- إذ ليس شي مِنَ الشَّرِيعَةِ إِلَّا وَيَجُوزُ الْقِتَالُ عَلَيْهِ وَعَنْهُ، وَأَعْظَمُهَا دِينُ الْإِسْلَامِ كَمَا قَالَ مَالِكٌ- حَرَّضَ عَلَى الْإِنْفَاقِ فِي ذَلِكَ. فَدَخَلَ فِي هَذَا الْخَبَرِ الْمُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَإِنَّهُ يُقْرِضُ بِهِ رَجَاءَ الثَّوَابِ كَمَا فَعَلَ عُثْمَانُ ﵁ فِي جَيْشِ الْعُسْرَةِ. وَ" مَنْ" رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ، وَ" ذَا" خَبَرُهُ، وَ" الَّذِي" نَعْتٌ لِذَا، وَإِنْ شِئْتَ بَدَلٌ. وَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بَادَرَ أَبُو الدَّحْدَاحِ إِلَى التَّصَدُّقِ بِمَالِهِ ابْتِغَاءَ ثَوَابِ رَبِّهِ. أَخْبَرَنَا الشَّيْخُ الْفَقِيهُ الْإِمَامُ الْمُحَدِّثُ الْقَاضِي أَبُو عَامِرٍ يَحْيَى بْنُ عَامِرِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ مَنِيعٍ الْأَشْعَرِيُّ نَسَبًا وَمَذْهَبًا بِقُرْطُبَةَ- أَعَادَهَا اللَّهُ- فِي رَبِيعٍ الْآخَرِ عَامَ ثَمَانِيَةٍ وَعِشْرِينَ وَسِتِّمِائَةٍ قِرَاءَةً مِنِّي عَلَيْهِ قَالَ: أَخْبَرَنَا أَبِي إِجَازَةً قَالَ: قَرَأْتُ عَلَى أَبِي بَكْرٍ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ خَلَفِ بْنِ مَدْيَنَ الْأَزْدِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدُونَ سَمَاعًا عَلَيْهِ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ مِهْرَانَ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو الْحَسَنِ محمد بن عبد الله ابن زَكَرِيَّا بْنِ حَيْوَةَ النَّيْسَابُورِيُّ سَنَةَ سِتٍّ وَسِتِّينَ وَثَلَاثِمِائَةٍ، قَالَ: أَنْبَأَنَا عَمِّي أَبُو زَكَرِيَّا يَحْيَى ابن زَكَرِيَّا قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ قَالَ: حَدَّثَنَا خَلَفُ بْنُ خَلِيفَةَ عَنْ حُمَيْدٍ الْأَعْرَجِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ:" مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً" قَالَ أَبُو الدَّحْدَاحِ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أو إن اللَّهَ تَعَالَى يُرِيدُ مِنَّا الْقَرْضَ؟ قَالَ:" نَعَمْ يَا أَبَا الدَّحْدَاحِ" قَالَ: أَرِنِي يَدَكَ [قَالَ] فَنَاوَلَهُ، قَالَ: فَإِنِّي أَقْرَضْتُ اللَّهَ حَائِطًا فِيهِ ستمائة نخلة.
Bu ayette on bir mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } “Kimdir o adam ki, Allah'a güzel bir borç versin” buyruğudur. Yüce Allah cihadı ve hak uğruna savaşmayı emredince -çünkü Mâlik'in de dediği gibi şeriattan uğruna ve onu savunmak için savaşılabilecek hiçbir şey yoktur ki en büyüğü İslâm dinidir- bu uğurda infakta bulunmayı teşvik etti. Allah yolunda savaşan kimse de bu haberin kapsamına girdi; zira o, Osman radıyallâhu anh'ın Ceyşü'l-Usre'de (Zorluk Ordusu) yaptığı gibi sevap umarak bunu borç vermektedir. (مَنْ - Men) mübteda (özne) olarak merfûdur; (ذَا - zâ) onun haberi (yüklemi); (الَّذِي - ellezî) ise zâ kelimesinin sıfatıdır, dilerseniz bedelidir. Bu ayet indiğinde Ebû'd-Dahdâh, Rabbinin sevabını umarak malını sadaka olarak vermeye koştu. Bize Şeyh, Fakih, İmam, Muhaddis, Kadı Ebû Âmir Yahyâ b. Âmir b. Ahmed b. Menî' el-Eş'arî -neseben ve mezheben- Kurtuba'da -Allah orayı [İslâm'a] geri versin- altı yüz yirmi sekiz yılı Rebiülâhir ayında kendisine okumam suretiyle haber verip dedi ki: Babam icazeten bize haber verip dedi ki: Ebû Bekr Abdülazîz b. Halef b. Medyen el-Ezdî'ye okudum, o Ebû Abdillâh b. Sa'dûn'dan dinleme yoluyla rivayet etti, o dedi ki: Bize Ebu'l-Hasan Ali b. Mihrân anlattı, dedi ki: Bize Ebu'l-Hasan Muhammed b. Abdillâh b. Zekeriyyâ b. Hayyeve en-Nîsâbûrî üç yüz altmış altı yılında anlattı, dedi ki: Bize amcam Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Zekeriyyâ haber verdi, dedi ki: Bize Muhammed b. Muâviye b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bize Halef b. Halîfe, Humeyd el-A'rec'den, o Abdullah b. el-Hâris'ten, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayetle anlattı; o şöyle demiştir: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } “Kimdir o adam ki, Allah'a güzel bir borç versin” [ayeti] indiğinde Ebû'd-Dahdâh: "Ey Allah'ın Resulü! Gerçekten Allah Teâlâ bizden borç mu istiyor?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Evet, ey Ebû'd-Dahdâh!» buyurdu. [Ebû'd-Dahdâh]: "Bana elini göster" dedi. [Resûlullah] elini uzattı. [Ebû'd-Dahdâh]: "Ben içinde altı yüz hurma ağacı bulunan bahçemi Allah'a borç verdim" dedi.
ثُمَّ جَاءَ يَمْشِي حَتَّى أَتَى الْحَائِطَ وَأُمُّ الدَّحْدَاحِ فِيهِ وَعِيَالُهُ، فَنَادَاهَا: يَا أُمَّ الدَّحْدَاحِ، قَالَتْ: لَبَّيْكَ، قَالَ: اخْرُجِي، قَدْ أَقْرَضْتُ رَبِّي ﷿ حَائِطًا فِيهِ سِتُّمِائَةِ نَخْلَةٍ. وَقَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: لَمَّا نَزَلَ:" مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً" قَالَ أَبُو الدَّحْدَاحِ: فِدَاكَ أَبِي وَأُمِّي يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنَّ اللَّهَ يَسْتَقْرِضُنَا وَهُوَ غَنِيٌّ عَنِ الْقَرْضِ؟ قَالَ:" نَعَمْ يُرِيدُ أَنْ يُدْخِلَكُمُ الْجَنَّةَ بِهِ". قَالَ: فَإِنِّي إِنْ أَقْرَضْتُ رَبِّي قَرْضًا يَضْمَنُ لِي بِهِ وَلِصِبْيَتِي الدَّحْدَاحَةِ مَعِي الْجَنَّةَ؟ قَالَ:" نعم" قال: فناولني يدك، فناوله رسوله اللَّهِ ﷺ يَدَهُ. فَقَالَ: إِنَّ لِي حَدِيقَتَيْنِ إِحْدَاهُمَا بِالسَّافِلَةِ وَالْأُخْرَى بِالْعَالِيَةِ، وَاللَّهِ لَا أَمْلِكُ غَيْرَهُمَا، قَدْ جَعَلْتُهُمَا قَرْضًا لِلَّهِ تَعَالَى. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" اجْعَلْ إِحْدَاهُمَا لِلَّهِ وَالْأُخْرَى دَعْهَا مَعِيشَةً لَكَ وَلِعِيَالِكَ" قَالَ: فَأُشْهِدُكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنِّي قَدْ جَعَلْتُ خَيْرَهُمَا لِلَّهِ تَعَالَى، وَهُوَ حَائِطٌ فِيهِ سِتُّمِائَةِ نَخْلَةٍ. قَالَ:" إِذًا يُجْزِيكَ اللَّهُ بِهِ الْجَنَّةَ". فَانْطَلَقَ أَبُو الدَّحْدَاحِ حَتَّى جَاءَ أُمَّ الدَّحْدَاحِ وَهِيَ مَعَ صِبْيَانِهَا فِي الْحَدِيقَةِ تَدُورُ تَحْتَ النَّخْلِ فَأَنْشَأَ يَقُولُ:
Sonra yürüyüp bahçeye geldi; Ümmü'd-Dahdâh ve çocukları bahçenin içindeydi. Ona: 'Ey Ümmü'd-Dahdâh!' diye seslendi. Kadın: 'Buyur!' dedi. [Ebû'd-Dahdâh]: 'Çık, ben içinde altı yüz hurma ağacı bulunan bahçeyi Rabbim [Azze ve Celle]'ye borç verdim' dedi. Zeyd b. Eslem ise şöyle demiştir: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } “Kimdir o adam ki, Allah'a güzel bir borç versin” [ayeti] indiğinde Ebû'd-Dahdâh: 'Anam babam sana feda olsun ey Allah'ın Resûlü! Allah borca muhtaç olmadığı halde bizden borç mu istiyor?' dedi. [Peygamber]: 'Evet, onunla sizi cennete koymak istiyor' buyurdu. [Ebû'd-Dahdâh]: 'Peki ben Rabbime borç verirsem, bu borç sebebiyle benim ve benimle birlikte küçük çocuklarımın cennete girmesini bana garanti eder mi?' dedi. [Peygamber]: 'Evet' buyurdu. [Ebû'd-Dahdâh]: 'Öyleyse bana elini uzat' dedi; Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem elini ona uzattı. Bunun üzerine: 'Benim biri aşağıda, diğeri yukarıda iki bahçem var; Allah'a yemin ederim ki bunlardan başka hiçbir şeye malik değilim, ikisini de Allah Teâlâ'ya borç kıldım' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Birini Allah için kıl, diğerini de kendin ve ailen için geçimlik olarak bırak' buyurdu. [Ebû'd-Dahdâh]: 'Seni şahit tutarım ki ey Allah'ın Resûlü, ben ikisinin en hayırlısını Allah Teâlâ için kıldım; o da içinde altı yüz hurma ağacı bulunan bahçedir' dedi. [Peygamber]: 'Öyleyse Allah bunun karşılığında sana cenneti verecektir' buyurdu. Bunun üzerine Ebû'd-Dahdâh yola çıkıp Ümmü'd-Dahdâh'ın yanına geldi; kadın çocuklarıyla birlikte bahçede hurma ağaçlarının altında dolaşıyordu; derken [Ebû'd-Dahdâh] şu beyitleri söylemeye başladı:
هَدَاكِ رَبِّي سُبُلَ الرَّشَادِ ... إِلَى سَبِيلِ الْخَيْرِ وَالسَّدَادِ
Rabbim seni doğru yollara iletsin... Hayır ve doğruluk caddesine erdirsin.
بِينِي مِنَ الْحَائِطِ بِالْوِدَادِ ... فَقَدْ مَضَى قَرْضًا إِلَى التَّنَادِّ
Gönül hoşluğuyla ayrıl artık bu bahçeden... Zira o borç olarak feryat gününe (kıyamete) gitti ezelden.
أَقْرَضْتُهُ اللَّهَ عَلَى اعْتِمَادِي ... بِالطَّوْعِ لَا مَنٍّ وَلَا ارْتِدَادٍ
Güvenerek borç verdim onu Allah'a... Gönül rızasıyla, başa kakmadan ve caymadan asla.
إِلَّا رَجَاءَ الضِّعْفِ فِي الْمَعَادِ ... فَارْتَحِلِي بِالنَّفْسِ وَالْأَوْلَادِ
Ahirette kat kat fazlasını ummaktan başka bir niyet olmadan... Haydi göç et kendinle ve evlatlarınla buradan.
وَالْبِرُّ لَا شَكَّ فَخَيْرُ زَادِ ... قَدَّمَهُ الْمَرْءُ إِلَى الْمَعَادِ
İyilik şüphesiz en hayırlı azıktır... İnsanın ahirete önceden sunduğu bir kazançtır.
قَالَتْ أُمُّ الدَّحْدَاحِ: رَبِحَ بَيْعُكَ! بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِيمَا اشْتَرَيْتَ، ثُمَّ أَجَابَتْهُ أُمُّ الدَّحْدَاحِ وَأَنْشَأَتْ تَقُولُ:
Ümmü'd-Dahdâh şöyle dedi: 'Alışverişin kazançlı olsun! Satın aldığın şeyde Allah sana bereket versin.' Sonra Ümmü'd-Dahdâh ona karşılık verdi ve şu beyitleri söylemeye başladı:
بَشَّرَكَ اللَّهُ بِخَيْرٍ وَفَرَحْ ... مِثْلُكَ أَدَّى مَا لَدَيْهِ وَنَصَحْ
Allah seni hayırla ve sevinçle müjdelesin... Senin gibisi elindekini verdi ve samimiyet gösterdi.
قَدْ مَتَّعَ اللَّهُ عِيَالِي وَمَنَحْ ... بِالْعَجْوَةِ السَّوْدَاءِ وَالزَّهْوِ الْبَلَحْ
Allah ailemi nasiplendirdi ve lütufta bulundu... Siyah acve hurması ve rengi dönmüş taze hurmalarla.
وَالْعَبْدُ يَسْعَى وَلَهُ مَا قَدْ كَدَحْ ... طُولَ الليالي وعليه ما اجترح
Kul gayret eder ve geceler boyu neye çabaladıysa kendisinindir; [kötülük olarak] ne işlediyse de kendi aleyhinedir.
ثُمَّ أَقْبَلَتْ أُمُّ الدَّحْدَاحِ عَلَى صِبْيَانِهَا تُخْرِجُ مَا فِي أَفْوَاهِهِمْ وَتُنَفِّضُ مَا فِي أَكْمَامِهِمْ حَتَّى أَفْضَتْ إِلَى الْحَائِطِ الْآخَرِ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" كَمْ مِنْ عِذْقٍ رَدَاحٍ وَدَارٍ فَيَّاحٍ لِأَبِي الدَّحْدَاحِ". الثَّانِيَةُ- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ:" انْقَسَمَ الْخَلْقُ بِحُكْمِ الْخَالِقِ وَحِكْمَتِهِ وَقُدْرَتِهِ وَمَشِيئَتِهِ وَقَضَائِهِ وَقَدَرِهِ حِينَ سَمِعُوا هَذِهِ الْآيَةَ أَقْسَامًا، فَتَفَرَّقُوا فِرَقًا ثَلَاثَةً: الْفِرْقَةُ الْأُولَى الرَّذْلَى قَالُوا: إِنَّ رَبَّ مُحَمَّدٍ مُحْتَاجٌ فَقِيرٌ إِلَيْنَا وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ، فَهَذِهِ جَهَالَةٌ لَا تَخْفَى عَلَى ذِي لُبٍّ، فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ:" لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ ". الْفِرْقَةُ الثَّانِيَةُ لَمَّا سَمِعَتْ هَذَا الْقَوْلَ آثَرَتِ الشُّحَّ وَالْبُخْلَ وَقَدَّمَتِ الرَّغْبَةَ فِي الْمَالِ، فَمَا أَنْفَقَتْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا فَكَّتْ أَسِيرًا وَلَا أَعَانَتْ أَحَدًا، تَكَاسُلًا عَنِ الطَّاعَةِ وَرُكُونًا إِلَى هَذِهِ الدَّارِ. [الْفِرْقَةُ] الثَّالِثَةُ لَمَّا سَمِعَتْ بَادَرَتْ إِلَى امْتِثَالِهِ وَآثَرَ الْمُجِيبُ مِنْهُمْ بِسُرْعَةٍ بِمَالِهِ كَأَبِي الدَّحْدَاحِ ﵁ وَغَيْرُهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثَةُ- قوله تعالى: (قَرْضاً حَسَناً) الْقَرْضُ: اسْمٌ لِكُلِّ مَا يُلْتَمَسُ عَلَيْهِ الْجَزَاءُ. وَأَقْرَضَ فُلَانٌ فُلَانًا أَيْ أَعْطَاهُ مَا يَتَجَازَاهُ، قَالَ الشَّاعِرُ وَهُوَ لَبِيَدٌ:
Sonra Ümmü'd-Dahdâh çocuklarına yöneldi, diğer bahçeye varıncaya kadar ağızlarındakini çıkarıyor ve ceplerindekini/kollarındakini silkip boşaltıyordu. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ebû'd-Dahdâh için [cennette] sarkmış nice meyveli hurma salkımları ve nice geniş saraylar vardır!' buyurdu. İkinci [Mesele]- İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Yaratılanlar, Yaratıcı'nın hükmü, hikmeti, kudreti, meşiyyeti, kazası ve kaderi gereği bu ayeti işittiklerinde kısımlara ayrıldılar ve üç fırkaya bölündüler: Birinci ve en aşağılık fırka şöyle dediler: 'Muhammed'in Rabbi muhtaçtır, bize karşı fakirdir; biz ise zenginiz.' Bu, akıl sahibi kimseye gizli kalmayacak bir cehalettir; nitekim Allah Teâlâ onlara şu kavliyle cevap vermiştir: { لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ } “Şüphesiz Allah: 'Allah fakirdir, biz ise zenginiz' diyenlerin sözünü işitmiştir”. İkinci fırka ise bu sözü işittiğinde hırs ve cimriliği tercih etti, mal sevgisini öne geçirdi; itaatten tembellik ederek ve bu dünyaya meylederek ne Allah yolunda infak etti, ne bir esiri kurtardı ne de bir kimseye yardım etti. Üçüncü [fırka] ise bunu işittiğinde derhal emre uymaya koştu ve Ebû'd-Dahdâh radıyallâhu anh ile diğerleri gibi icabet edenler malını hızla feda etmeyi tercih etti.' En doğrusunu Allah bilir. Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { قَرْضاً حَسَناً } “güzel bir borç” kavli: Karz (قَرْض), karşılığında mükâfat talep edilen her şeyin adıdır. 'Filan falan kişiye ikraz etti (borç verdi)', yani karşılığını ödeyeceği şeyi ona verdi demektir. Şair Lebîd şöyle demiştir:
وَإِذَا جُوزِيتَ قَرْضًا فَاجْزِهِ ... إِنَّمَا يَجْزِي الْفَتَى لَيْسَ الْجَمَلْ
Sana bir iyilik borcu ödendiğinde sen de karşılığını ver... Zira karşılık veren yiğittir, deve değil.
وَالْقِرْضُ بِالْكَسْرِ لُغَةٌ فِيهِ حَكَاهَا الْكِسَائِيُّ. وَاسْتَقْرَضْتُ مِنْ فُلَانٍ أَيْ طَلَبْتُ مِنْهُ الْقَرْضَ فَأَقْرَضَنِي. وَاقْتَرَضْتُ مِنْهُ أَيْ أَخَذْتُ الْقَرْضَ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْقَرْضُ فِي اللُّغَةِ الْبَلَاءُ الْحَسَنُ وَالْبَلَاءُ السَّيِّئُ، قَالَ أُمَيَّةُ:
Kaf harfinin kesresiyle el-Kırz (الْقِرْض) da bu kelimede bir lehçedir; bunu el-Kisâî nakletmiştir. 'İstekradtü min fülânin' (استقرضت من فلان), yani ondan borç istedim, o da bana borç verdi demektir. 'İktaradtü minhü' (اقترضت منه), yani ondan borç aldım demektir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: 'Lügatte karz, güzel imtihan/mükâfat ve kötü imtihan/ceza demektir.' Ümeyye şöyle demiştir:
كُلُّ امْرِئٍ سَوْفَ يُجْزَى قَرْضَهُ حَسَنًا ... أَوْ سَيِّئًا وَمَدِينًا مِثْلَ مَا دَانَا
Her kişiye sunduğu borcun karşılığı verilecektir, ister güzel... İster kötü olsun; nasıl muamele ettiyse öyle borçlandırılacaktır.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
تُجَازَى الْقُرُوضُ بِأَمْثَالِهَا ... فَبِالْخَيْرِ خَيْرًا وَبِالشَّرِّ شَرًّا
Borçların karşılığı misliyle verilir... İyiliğe iyilikle, kötülüğe kötülükle.