وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: الْقَرْضُ مَا أَسْلَفْتُ مِنْ عَمَلٍ صَالِحٍ أَوْ سَيِّئٍ. وَأَصْلُ الْكَلِمَةِ الْقَطْعُ، وَمِنْهُ الْمِقْرَاضُ. وَأَقْرَضْتُهُ أَيْ قَطَعْتُ لَهُ مِنْ مَالِي قِطْعَةً يُجَازِي عَلَيْهَا. وَانْقَرَضَ القوم: انقطع
Kisâî şöyle demiştir: Karz (الْقَرْض), sâlih veya kötü amel olarak önden takdim ettiğin şeydir. Kelimenin aslı ise kesmek (el-kat‘) anlamına gelir; makas (el-mikrâz) da buradan gelir. "Ona borç verdim (akradtuhu / أَقْرَضْتُهُ)" ifadesi, "Karşılığını bana ödemesi için malımdan ona bir parça kestim [verdim]" demektir. "Topluluk tükendi/yok oldu (inkarada'l-kavm / انْقَرَضَ القوم)" sözü ise, izleri kesildi...
أَثَرُهُمْ وَهَلَكُوا. وَالْقَرْضُ هاَهُنَا: اسْمٌ، وَلَوْلَاهُ لَقَالَ [هاَهُنَا] إِقْرَاضًا. وَاسْتِدْعَاءُ الْقَرْضِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِنَّمَا هِيَ تَأْنِيسٌ وَتَقْرِيبٌ لِلنَّاسِ بِمَا يَفْهَمُونَهُ، وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ، لَكِنَّهُ تَعَالَى شَبَّهَ عَطَاءَ الْمُؤْمِنِ فِي الدُّنْيَا بِمَا يَرْجُو بِهِ ثَوَابَهُ فِي الْآخِرَةِ بِالْقَرْضِ كَمَا شَبَّهَ إِعْطَاءَ النُّفُوسِ وَالْأَمْوَالِ فِي أَخْذِ الْجَنَّةِ بِالْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ، حَسَبَ مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" بَرَاءَةٌ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقِيلَ الْمُرَادُ بِالْآيَةِ الْحَثُّ عَلَى الصَّدَقَةِ وَإِنْفَاقِ الْمَالِ عَلَى الْفُقَرَاءِ وَالْمُحْتَاجِينَ وَالتَّوْسِعَةِ عَلَيْهِمْ، وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ بِنُصْرَةِ الدِّينِ. وَكَنَّى اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَنِ الْفَقِيرِ بِنَفْسِهِ الْعَلِيَّةِ الْمُنَزَّهَةِ عَنِ الْحَاجَاتِ تَرْغِيبًا فِي الصَّدَقَةِ، كَمَا كَنَّى عَنِ الْمَرِيضِ وَالْجَائِعِ وَالْعَطْشَانِ بِنَفْسِهِ الْمُقَدَّسَةِ عَنِ النَّقَائِصِ وَالْآلَامِ. فَفِي صَحِيحِ الْحَدِيثِ إِخْبَارًا عَنِ اللَّهِ تَعَالَى:" يَا ابْنَ آدَمَ مَرِضْتُ فَلَمْ تَعُدْنِي وَاسْتَطْعَمْتُكَ فَلَمْ تُطْعِمْنِي وَاسْتَسْقَيْتُكَ فَلَمْ تسقني" قال يا رب كيف سقيك وَأَنْتَ رَبُّ الْعَالَمِينَ!؟ قَالَ: اسْتَسْقَاكَ عَبْدِي فُلَانٌ فَلَمْ تَسْقِهِ أَمَا إِنَّكَ لَوْ سَقَيْتَهُ وَجَدْتَ ذَلِكَ عِنْدِي". وَكَذَا فِيمَا قَبْلُ، أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ وَالْبُخَارِيُّ وَهَذَا كُلُّهُ خَرَجَ مَخْرَجَ التَّشْرِيفِ لِمَنْ كَنَّى عَنْهُ تَرْغِيبًا لِمَنْ خُوطِبَ بِهِ. الرَّابِعَةُ- يَجِبُ عَلَى الْمُسْتَقْرِضِ رَدُّ الْقَرْضِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ مَنْ أَنْفَقَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَضِيعُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى بَلْ يَرُدُّ الثَّوَابَ قَطْعًا وَأَبْهَمَ الْجَزَاءَ. وَفِي الْخَبَرِ:" النَّفَقَةُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ تُضَاعَفُ إِلَى سَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ وَأَكْثَرَ" عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ" الْآيَةَ. وَقَالَ هاَهُنَا: (فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً) وَهَذَا لَا نِهَايَةَ لَهُ وَلَا حَدَّ. الْخَامِسَةُ- ثَوَابُ الْقَرْضِ عَظِيمٌ، لِأَنَّ فِيهِ تَوْسِعَةً عَلَى الْمُسْلِمِ وَتَفْرِيجًا عَنْهُ. خَرَّجَ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" رَأَيْتُ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِي عَلَى بَابِ الْجَنَّةِ مَكْتُوبًا الصَّدَقَةُ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا وَالْقَرْضُ بِثَمَانِيَةَ عَشَرَ فَقُلْتُ لِجِبْرِيلَ: مَا بَالُ الْقَرْضِ أَفْضَلُ مِنَ الصَّدَقَةِ قَالَ لِأَنَّ السَّائِلَ يَسْأَلُ وَعِنْدَهُ وَالْمُسْتَقْرِضَ لَا يَسْتَقْرِضُ إِلَّا مِنْ حَاجَةٍ". قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَلَفٍ الْعَسْقَلَانِيُّ حَدَّثَنَا يعلى حدثنا سليمان بن يسير
...izleri kesildi ve helak oldular [demektir]. Buradaki 'karz' (borç) bir isimdir; şayet öyle olmasaydı [burada] 'ikrâz' (borç vermek) derdi. Bu ayette borç talebinde bulunulması, insanların anlayacağı şekilde bir ünsiyet kurma ve yaklaştırmadan ibarettir; zira Allah Ğanî'dir (hiçbir şeye ihtiyacı olmayandır), Hamîd'dir (her türlü övgüye layık olandır). Fakat Yüce Allah, müminin dünyada ahiret sevabını umarak infakta bulunmasını borç vermeye benzetmiştir; tıpkı cenneti kazanmak uğruna canların ve malların feda edilmesini alım satıma benzettiği gibi. Bunun açıklaması inşâallahu teâlâ Berâe (Tevbe) Sûresi'nde gelecektir. Ayette kastedilenin sadakaya, fakir ve muhtaçlara mal infak edip onların durumunu genişletmeye ve Allah yolunda dinin nusreti için harcamaya teşvik olduğu da söylenmiştir. Allah Sübhânehu, sadakaya rağbet ettirmek amacıyla, her türlü ihtiyaçtan münezzeh olan yüce zâtını fakirden kinaye kılmıştır; tıpkı noksanlıklardan ve elemlerden mukaddes olan Zât-ı Akdes'ini hasta, aç ve susuz kimseden kinaye kıldığı gibi. Nitekim sahih hadiste Yüce Allah'tan haber verilerek şöyle buyrulmuştur: « يَا ابْنَ آدَمَ مَرِضْتُ فَلَمْ تَعُدْنِي وَاسْتَطْعَمْتُكَ فَلَمْ تُطْعِمْنِي وَاسْتَسْقَيْتُكَ فَلَمْ تَسْقِنِي » «Ey Âdemoğlu! Hastalandım da beni ziyaret etmedin. Senden yiyecek istedim de beni doyurmadın. Senden su istedim de bana su vermedin.» [Kul]: «Ey Rabbim! Sen Âlemlerin Rabbi iken ben Sana nasıl su verebilirdim ki!?» der. [Allah Teâlâ] şöyle buyurur: «Falan kulum senden su istedi de ona su vermedin. Bilmez misin ki, eğer ona su verseydin, bunun karşılığını Benim katımda bulurdun!» Öncekiler hakkında da durum böyledir. Bunu Müslim ve Buhârî rivayet etmiştir. Bütün bunlar, kendisinden kinaye yapılan kimseye şeref bahşetmek ve hitap edilen kimseyi de [iyiliğe] teşvik etmek amacıyla varid olmuştur. Dördüncü [Mesele]- Borç alan kimsenin borcunu geri ödemesi vaciptir. Çünkü Yüce Allah, Kendi yolunda infakta bulunanın [amelinin] Allah katında zayi olmayacağını, bilakis mükâfatını kesin olarak geri vereceğini açıklamış ve mükâfatı müphem bırakmıştır. Haberde şöyle buyrulmuştur: « النَّفَقَةُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ تُضَاعَفُ إِلَى سَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ وَأَكْثَرَ » «Allah yolundaki infak, yedi yüz katına ve daha fazlasına katlanır.» Bu durum, bu sûrede Yüce Allah'ın { مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ } “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu, yedi başak bitiren bir tohum tanesi gibidir...” ayetinde açıklanacağı üzeredir. Burada ise { فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً } “...ki Allah da onu kendisine kat kat fazlasıyla artırsın” buyurmuştur; bunun ise sonu ve sınırı yoktur. Beşinci [Mesele]- Borç vermenin sevabı pek büyüktür; çünkü bunda Müslümanın darlığını gidermek ve ona ferahlık sağlamak vardır. İbn Mâce'nin Sünen'inde Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « رَأَيْتُ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِي عَلَى بَابِ الْجَنَّةِ مَكْتُوبًا الصَّدَقَةُ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا وَالْقَرْضُ بِثَمَانِيَةَ عَشَرَ فَقُلْتُ لِجِبْرِيلَ: مَا بَالُ الْقَرْضِ أَفْضَلُ مِنَ الصَّدَقَةِ قَالَ لِأَنَّ السَّائِلَ يَسْأَلُ وَعِنْدَهُ وَالْمُسْتَقْرِضَ لَا يَسْتَقْرِضُ إِلَّا مِنْ حَاجَةٍ » «İsrâ gecesinde cennetin kapısında şöyle yazılmış olduğunu gördüm: Sadaka on misliyle, borç ise on sekiz misliyledir. Cibrîl'e: Borç sadakadan niçin daha üstündür? diye sordum. O da: Çünkü dilenen kimse yanında [mal] bulunduğu halde de ister; borç isteyen ise ancak ihtiyaçtan dolayı borç ister, dedi.» [İbn Mâce] dedi ki: Bize Muhammed b. Halef el-Askalânî anlattı, bize Ya'lâ anlattı, bize Süleymân b. Yesîr anlattı...
عَنْ قَيْسِ بْنِ رُومِيٍّ قَالَ: كَانَ سُلَيْمَانُ بْنُ أُذُنَانٍ يُقْرِضُ عَلْقَمَةَ أَلْفَ دِرْهَمٍ إِلَى عَطَائِهِ، فَلَمَّا خَرَجَ عَطَاؤُهُ تَقَاضَاهَا مِنْهُ، وَاشْتَدَّ عَلَيْهِ فَقَضَاهُ، فَكَأَنَّ عَلْقَمَةَ غَضِبَ فَمَكَثَ أَشْهُرًا ثُمَّ أَتَاهُ فَقَالَ: أَقْرِضْنِي أَلْفَ دِرْهَمٍ إِلَى عَطَائِي، قَالَ: نَعَمْ وَكَرَامَةً! يَا أُمَّ عُتْبَةَ هَلُمِّي تِلْكَ الْخَرِيطَةَ الْمَخْتُومَةَ الَّتِي عِنْدَكِ، قَالَ: فَجَاءَتْ بِهَا فَقَالَ: أَمَا وَاللَّهِ إِنَّهَا لَدَرَاهِمُكَ الَّتِي قَضَيْتَنِي مَا حَرَّكْتُ مِنْهَا دِرْهَمًا وَاحِدًا قال: فلله أبو ك؟ مَا حَمَلَكَ عَلَى مَا فَعَلْتَ بِي؟ قَالَ: مَا سَمِعْتُ مِنْكَ، قَالَ: مَا سَمِعْتَ مِنِّي؟ قَالَ: سَمِعْتُكَ تَذْكُرُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قال:" ما مِنْ مُسْلِمٍ يُقْرِضُ مُسْلِمًا قَرْضًا مَرَّتَيْنِ إِلَّا كَانَ كَصَدَقَتِهَا مَرَّةً" قَالَ: كَذَلِكَ أَنْبَأَنِي ابْنُ مَسْعُودٍ. السَّادِسَةُ- قَرْضُ الْآدَمِيِّ لِلْوَاحِدِ وَاحِدٌ، أَيْ يرد عليه مثله مَا أَقْرَضَهُ. وَأَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ اسْتِقْرَاضَ الدَّنَانِيرِ وَالدَّرَاهِمِ وَالْحِنْطَةِ وَالشَّعِيرِ وَالتَّمْرِ وَالزَّبِيبِ وَكُلِّ مَا لَهُ مِثْلٌ مِنْ سَائِرِ الْأَطْعِمَةِ جَائِزٌ. وَأَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ نَقْلًا عَنْ نَبِيِّهِمْ ﷺ أَنَّ اشْتِرَاطَ الزِّيَادَةِ فِي السَّلَفِ رِبًا وَلَوْ كَانَ قَبْضَةً مِنْ عَلَفٍ- كَمَا قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ- أَوْ حَبَّةً وَاحِدَةً. وَيَجُوزُ أَنْ يَرُدَّ أَفْضَلَ مِمَّا يَسْتَلِفُ إِذَا لَمْ يَشْتَرِطْ ذَلِكَ عَلَيْهِ، لِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ بَابِ الْمَعْرُوفِ، اسْتِدْلَالًا بِحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي الْبِكْرِ:" إِنَّ خِيَارَكُمْ أَحْسَنُكُمْ قَضَاءً" رَوَاهُ الْأَئِمَّةُ: الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا. فَأَثْنَى ﷺ عَلَى مَنْ أَحْسَنَ الْقَضَاءَ، وَأَطْلَقَ ذَلِكَ وَلَمْ يُقَيِّدْهُ بِصِفَةٍ. وَكَذَلِكَ قَضَى هُوَ ﷺ فِي الْبِكْرِ وَهُوَ الْفَتِيُّ الْمُخْتَارُ مِنَ الْإِبِلِ جَمَلًا خِيَارًا رَبَاعِيًّا، وَالْخِيَارُ: الْمُخْتَارُ، وَالرَّبَاعِيُّ هُوَ الَّذِي دَخَلَ فِي السَّنَةِ الرَّابِعَةِ، لِأَنَّهُ يُلْقِي فِيهَا رَبَاعِيَّتَهُ وَهِيَ الَّتِي تَلِي الثَّنَايَا وَهِيَ أَرْبَعُ رَبَاعِيَّاتٍ- مُخَفَّفَةُ الْبَاءِ- وَهَذَا الْحَدِيثُ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ قَرْضِ الْحَيَوَانِ، وَهُوَ مَذْهَبُ الْجُمْهُورِ، وَمَنَعَ مِنْ ذَلِكَ أَبُو حَنِيفَةَ وَقَدْ تَقَدَّمَ. السَّابِعَةُ- وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُهْدِيَ مَنِ اسْتَقْرَضَ هَدِيَّةً لِلْمُقْرِضِ، وَلَا يَحِلُّ لِلْمُقْرِضِ قَبُولُهَا إِلَّا أَنْ يَكُونَ عَادَتَهُمَا ذَلِكَ، بِهَذَا جَاءَتِ السُّنَّةُ: خَرَّجَ ابْنُ مَاجَهْ حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ حَدَّثَنَا عُتْبَةُ بْنُ حُمَيْدٍ الضَّبِّيُّ عَنْ يحيى بن أبى إسحاق الهنائي قال:
Kays b. Rûmî'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Süleyman b. Üzünân, Alkame'ye maaşı çıkıncaya kadar [vadesiyle] bin dirhem borç verirdi. Maaşı çıktığında ise borcunu ondan talep eder, ona karşı sert davranırdı; o da borcunu öderdi. Sanki Alkame buna kızmış gibi oldu ve birkaç ay bekledi, sonra yanına gelip: 'Maaşım çıkıncaya kadar bana bin dirhem borç ver' dedi. O da: 'Evet, başım gözüm üstüne! Ey Ümmü Utbe, yanındaki o mühürlü keseyi getir!' dedi. [Kays] der ki: Kadın onu getirdi. Bunun üzerine [Süleyman]: 'Allah'a yemin olsun ki bunlar bana ödediğin dirhemlerindir; onlardan tek bir dirhemi dahi yerinden oynatmadım' dedi. [Alkame]: 'Allah iyiliğini versin! Bana yaptığın bu muameleye seni sevk eden nedir?' deyince, o: 'Senden işittiğim şeydir' dedi. Alkame: 'Benden ne işittin?' diye sorunca, o şöyle dedi: 'Senin İbn Mes'ûd'dan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu naklettiğini işittim: « مَا مِنْ مُسْلِمٍ يُقْرِضُ مُسْلِمًا قَرْضًا مَرَّتَيْنِ إِلَّا كَانَ كَصَدَقَتِهَا مَرَّةً » «Bir Müslümana iki defa borç veren hiçbir Müslüman yoktur ki bu [iki borç, o miktarın] bir defa sadaka verilmesi gibi olmasın.»' [Alkame]: 'Bana İbn Mes'ûd aynen böyle haber verdi' dedi. Altıncı [Mesele]- İnsanın bir kimseye borç vermesi birdir; yani borç verdiği şeyin misli kendisine geri ödenir. İlim ehli; dinar, dirhem, buğday, arpa, hurma, kuru üzüm ve diğer yiyeceklerden misli (benzeri) olan her şeyin borç olarak alınıp verilmesinin caiz olduğu hususunda icmâ etmiştir. Müslümanlar, Peygamberleri sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklen; borç verme akdinde fazlalık şart koşmanın -İbn Mes'ûd'un dediği gibi bir avuç hayvan yemi veya tek bir dane dahi olsa- faiz olduğu hususunda da icmâ etmişlerdir. Ancak şart koşulmadığı takdirde, borç alanın aldığından daha üstününü geri vermesi caizdir; çünkü bu iyilik (maruf) türündendir. Bunun delili, Ebû Hüreyre'nin genç deve (bikr) hakkındaki: « إِنَّ خِيَارَكُمْ أَحْسَنُكُمْ قَضَاءً » «Sizin en hayırlınız, borcunu en güzel şekilde ödeyeninizdir» hadisidir. Bunu imamlar; Buhârî, Müslim ve diğerleri rivayet etmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem borcunu güzel ödeyen kimseyi övmüş, bunu mutlak bırakıp herhangi bir nitelikle sınırlandırmamıştır. Nitekim kendisi de sallallâhu aleyhi ve sellem borç aldığı genç deveyi (bikr) -ki o develerin genç ve seçkin olanıdır- öderken, seçkin ve dört yaşına girmiş (rebâî) bir erkek deve vermiştir. 'Hıyâr', seçkin demektir. 'Rebâî' ise dördüncü yılına girmiş olan hayvandır; çünkü bu yaşta ön dişlerin yanındaki 'rebâıyye' dişlerini döker. Bunlar -bâ harfinin hafifletilmesiyle- dört adet rebâiyyâttır. Bu hadis hayvanın borç verilmesinin caiz olduğuna delildir; cumhurun mezhebi de budur. Ebû Hanîfe ise buna engel olmuştur ki [hükmü] daha önce geçmişti. Yedinci [Mesele]- Borç alan kimsenin borç verene bir hediye vermesi caiz olmadığı gibi, aralarında daha önceden böyle bir âdet bulunmadıkça borç verenin de bu hediyeyi kabul etmesi helal olmaz. Sünnet bu şekilde vârid olmuştur: İbn Mâce tahric etmiş ve şöyle demiştir: Bize Hişâm b. Ammâr anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Ayyâş anlattı, [o da] bize Utbe b. Humeyd ed-Dabbî'nin Yahyâ b. Ebî İshâk el-Henâî'den rivayet ettiğini anlattı. [Yahyâ] şöyle demiştir:
سَأَلْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ عَنِ الرَّجُلِ مِنَّا يُقْرِضُ أَخَاهُ الْمَالَ فَيُهْدِي إِلَيْهِ؟ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إذا أَقْرَضَ أَحَدُكُمْ أَخَاهُ قَرْضًا فَأَهْدَى لَهُ أَوْ حَمَلَهُ عَلَى دَابَّتِهِ فَلَا يَقْبَلُهَا وَلَا يَرْكَبُهَا إِلَّا أَنْ يَكُونَ جَرَى بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ قَبْلَ ذَلِكَ". الثَّامِنَةُ- الْقَرْضُ يَكُونُ مِنَ الْمَالِ- وَقَدْ بَيَّنَّا حُكْمَهُ- وَيَكُونُ مِنَ الْعِرْضِ، وَفِي الْحَدِيثِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:" أَيَعْجَزُ أَحَدُكُمْ أَنْ يَكُونَ كَأَبِي ضَمْضَمٍ كَانَ إِذَا خَرَجَ مِنْ بَيْتِهِ قَالَ اللَّهُمَّ إِنِّي قَدْ تَصَدَّقْتُ بِعِرْضِي عَلَى عِبَادِكَ". وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ: أَقْرِضْ مِنْ عِرْضِكَ لِيَوْمِ فَقْرِكَ، يَعْنِي مَنْ سَبَّكَ فَلَا تَأْخُذْ مِنْهُ حَقًّا وَلَا تُقِمْ عَلَيْهِ حَدًّا حَتَّى تَأْتِيَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُوَفَّرَ الْأَجْرِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يَجُوزُ التَّصَدُّقُ بِالْعِرْضِ لِأَنَّهُ حَقُّ اللَّهِ تَعَالَى، وَرَوَى عَنْ مَالِكٍ. ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا فَاسِدٌ، قَالَ ﵇ فِي الصَّحِيحِ:" إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ وَأَعْرَاضَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ" الْحَدِيثَ. وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْمُحَرَّمَاتُ الثَّلَاثُ تَجْرِي مَجْرًى وَاحِدًا في كونها باحترامها حقا للآدمي. التاسعة- (حَسَناً) قَالَ الْوَاقِدِيُّ: مُحْتَسِبًا طَيِّبَةً بِهِ نَفْسُهُ. وقال عمرو ابن عُثْمَانَ الصَّدَفِيُّ: لَا يَمُنُّ بِهِ وَلَا يُؤْذِي. وَقَالَ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: لَا يَعْتَقِدُ فِي قَرْضِهِ عِوَضًا. الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَيُضاعِفَهُ لَهُ) قَرَأَ عَاصِمٌ وَغَيْرُهُ" فَيُضاعِفَهُ" بِالْأَلِفِ وَنَصْبِ الْفَاءِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَيَعْقُوبُ بِالتَّشْدِيدِ فِي الْعَيْنِ مَعَ سُقُوطِ الْأَلِفِ وَنَصْبِ الْفَاءِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَشَيْبَةُ بِالتَّشْدِيدِ وَرَفْعِ الْفَاءِ. وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْأَلِفِ وَرَفْعِ الْفَاءِ. فَمَنْ رَفَعَهُ نَسَّقَهُ عَلَى قَوْلِهِ:" يُقْرِضُ" وَقِيلَ: عَلَى تَقْدِيرِ هُوَ يُضَاعِفُهُ. وَمَنْ نَصَبَ فَجَوَابًا لِلِاسْتِفْهَامِ بِالْفَاءِ. وَقِيلَ: بِإِضْمَارِ" أَنْ" وَالتَّشْدِيدُ وَالتَّخْفِيفُ لُغَتَانِ. دَلِيلُ التَّشْدِيدِ" أَضْعافاً كَثِيرَةً" لِأَنَّ التَّشْدِيدَ لِلتَّكْثِيرِ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَالسُّدِّيُّ: لَا نَعْلَمُ هَذَا التَّضْعِيفَ إِلَّا لِلَّهِ وَحْدَهُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً ". قاله أَبُو هُرَيْرَةَ: هَذَا فِي نَفَقَةِ الْجِهَادِ، وَكُنَّا نَحْسُبُ وَالنَّبِيُّ ﷺ بَيْنَ أَظْهُرِنَا نَفَقَةَ الرَّجُلِ عَلَى نَفْسِهِ وَرُفَقَائِهِ وَظَهْرِهِ بألفي ألف.
[Râvî şöyle dedi]: Enes b. Mâlik'e, birimiz din kardeşine borç para verir de diğeri ona hediye verirse [hükmü ne olur] diye sordum. O şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Biriniz din kardeşine bir borç verdiğinde o da kendisine hediye verir veya biniti üzerinde onu taşırsa, aralarında daha önceden böyle bir teamül bulunmadıkça o hediyeyi kabul etmesin ve onun binitine binmesin.» Sekizinci [Mesele]- Borç vermek (karz) maldan olur -ki bunun hükmünü beyan ettik- ve ırzdan (haysiyetten) da olur. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakledilen hadiste şöyle buyrulmaktadır: «Sizden biri Ebû Damdam gibi olmaktan aciz midir? O, evinden çıktığı vakit: 'Allahım! Ben ırzımı (haysiyetimi bana haksızlık eden) kullarına sadaka olarak bağışladım' derdi.» İbn Ömer'den de şöyle rivayet edilmiştir: "Muhtaç olacağın gün için ırzından borç ver (bağışta bulun)." Yani biri sana sövdüğünde, kıyamet gününe mükâfatı tastamam verilmiş olarak gelmek için ondan hakkını alma ve ona had cezası uygulatma. Ebû Hanîfe ise: "Irzı sadaka olarak bağışlamak caiz değildir; zira o, Allah Teâlâ'nın hakkıdır" demiştir. Bu görüş Mâlik'ten de rivayet edilmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Bu [görüş] fasittir. Zira [Hz. Peygamber] aleyhisselâm Sahîh'teki hadisinde: «Şüphesiz kanlarınız, mallarınız ve ırzlarınız birbirinize haramdır...» buyurmuştur. Bu da söz konusu üç haramın, dokunulmazlıkları bakımından insan hakkı olma hususunda aynı hükme tabi olmasını gerektirir." Dokuzuncu [Mesele]- { حَسَناً } “güzel bir şekilde” [ifadesine dair] Vâkıdî: "Karşılığını [sadece Allah'tan] bekleyerek ve gönül hoşluğuyla [verilen borçtur]" demiştir. Amr b. Osmân es-Sadefî: "Başa kakmaksızın ve eziyet etmeksizin [verilmesidir]" demiştir. Sehl b. Abdillâh ise: "Verdiği borçta bir menfaat/karşılık beklememesidir" demiştir. Onuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَيُضاعِفَهُ لَهُ } “O da bunu kendisi için kat kat artırsın” kavli: Âsım ve diğerleri bu kelimeyi elifle ve fâ harfinin fethasıyla (nasb ile) "feyudâ'ifehû" şeklinde okumuşlardır. İbn Âmir ve Ya'kûb, ayn harfinde şedde ile elif düşürülerek ve fâ harfinin fethasıyla (nasb ile) ["feyuda''ifehû" şeklinde] okumuşlardır. İbn Kesîr, Ebû Ca'fer ve Şeybe şedde ile ve fâ harfinin zammesiyle (ref ile) ["feyuda''ifuhû" şeklinde] okumuşlardır. Diğerleri ise elifle ve fâ harfinin zammesiyle (ref ile) ["feyudâ'ifuhû" şeklinde] okumuşlardır. Kelimedeki fâ'yı zamme ile (merfû) okuyan kişi, onu: "yukridu" fiiline atfetmiştir; bir görüşe göre ise "hüve yudâ'ifuhû (O kat kat artırır)" takdirindedir. Nasb ile okuyan ise fâ harfiyle soruya (istifhama) cevap olarak mensup kılmıştır; bir görüşe göre de gizli bir "en" edatıyla nasb edilmiştir. Şeddeli ve şeddesiz okuyuş iki ayrı lehçedir. Şeddeli okuyuşun delili { أَضْعافاً كَثِيرَةً } “birçok kat” kavlidir; çünkü şedde çokluk (teksîr) bildirir. Hasan ve es-Süddî şöyle demiştir: "Bu katlamanın [miktarını] ancak Allah bilir; zira Yüce Allah: { وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً } “ve kendi katından büyük bir mükâfat verir” buyurmuştur." Ebû Hüreyre şöyle demiştir: "Bu, cihat harcaması hakkındadır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem aramızdayken biz, kişinin kendi nefsine, yol arkadaşlarına ve binitine yaptığı harcamayı iki milyon [kat] olarak hesaplardık."
الحادية عشرة- قوله تعالى: (وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ) هذا عام في كل شي فَهُوَ الْقَابِضُ الْبَاسِطُ، وَقَدْ أَتَيْنَا عَلَيْهِمَا فِي" شَرْحِ الْأَسْمَاءِ الْحُسْنَى فِي الْكِتَابِ الْأَسْنَى". (وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ) وعيد، فيجازى كلا بعمله.
On birinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ } “Allah daraltır da genişletir de” kavli: Bu her şey hakkında umumidir; zira O Kabz eden (daraltan) ve Bast edendir (genişletendir); biz bu iki ismi 'el-Kitâbü'l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ' adlı eserimizde açıklamıştık. { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “ve ancak O'na döndürüleceksiniz” kavli bir tehdittir; böylece herkese ameline göre karşılık verilecektir.
[سورة البقرة (٢): آية ٢٤٦]
[Bakara Suresi (2): Ayet 246]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلاَّ تُقاتِلُوا قالُوا وَما لَنا أَلاَّ نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا وَأَبْنائِنا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٢٤٦)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلاَّ تُقاتِلُوا قالُوا وَما لَنا أَلاَّ نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا وَأَبْنائِنا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } “Musa'dan sonra İsrailoğullarının ileri gelenlerini görmedin mi? Hani peygamberlerine: 'Bize bir hükümdar gönder de Allah yolunda savaşalım' demişlerdi. [Peygamber]: 'Ya üzerinize savaş farz kılınır da savaşmazsanız?' dedi. Onlar: 'Yurtlarımızdan ve evlatlarımızdan çıkarılmışken bize ne oluyor da Allah yolunda savaşmayalım?' dediler. Fakat üzerlerine savaş farz kılınınca, içlerinden pek azı müstesna geri dönüp kaçtılar. Allah o zalimleri çok iyi bilendir.” (246)
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلَّا تُقاتِلُوا قالُوا وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا وَأَبْنائِنا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٢٤٦) ذَكَرَ فِي التَّحْرِيضِ عَلَى الْقِتَالِ قِصَّةً أُخْرَى جَرَتْ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ. وَالْمَلَأُ: الْأَشْرَافُ مِنَ النَّاسِ، كَأَنَّهُمْ مُمْتَلِئُونَ شَرَفًا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: سُمُّوا بِذَلِكَ لِأَنَّهُمْ مُمْتَلِئُونَ مِمَّا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ مِنْهُمْ. وَالْمَلَأُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْقَوْمُ، لِأَنَّ الْمَعْنَى يَقْتَضِيهِ. وَالْمَلَأُ: اسْمٌ لِلْجَمْعِ كَالْقَوْمِ وَالرَّهْطِ. وَالْمَلَأُ أَيْضًا: حُسْنُ الْخُلُقِ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ" أَحْسِنُوا الْمَلَأَ فَكُلُّكُمْ سَيَرْوَى" خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنْ بَعْدِ مُوسى) أَيْ مِنْ بَعْدِ وَفَاتِهِ (إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً) قِيلَ: هُوَ شَمْوِيلُ بْنُ بَالَ بْنِ عَلْقَمَةَ وَيُعْرَفُ بابن العجوز. ويقال فيه: شمعون، قال السدى: وإنما قيل: ابن والعجوز لِأَنَّ أُمَّهُ كَانَتْ عَجُوزًا فَسَأَلَتِ اللَّهَ الْوَلَدَ وَقَدْ كَبِرَتْ وَعَقِمَتْ فَوَهَبَهُ اللَّهُ تَعَالَى لَهَا. وَيُقَالُ لَهُ: سَمْعُونُ لِأَنَّهَا دَعَتِ اللَّهَ أَنْ يَرْزُقَهَا الْوَلَدَ فَسَمِعَ دُعَاءَهَا فَوَلَدَتْ غُلَامًا فَسَمَّتْهُ" سَمْعُونَ"، تَقُولُ: سَمِعَ اللَّهُ دُعَائِي، وَالسِّينُ تَصِيرُ شِينًا بِلُغَةِ الْعِبْرَانِيَّةِ، وَهُوَ مِنْ وَلَدِ يَعْقُوبَ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: هُوَ مِنْ نَسْلِ هَارُونَ ﵇. وَقَالَ قَتَادَةُ: هُوَ يُوشَعُ بْنُ نُونَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ مُدَّةَ دَاوُدَ هِيَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى بِقُرُونٍ مِنَ
Yüce Allah'ın şu buyruğu: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلَّا تُقاتِلُوا قالُوا وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا وَأَبْنائِنا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } “Mûsâ'dan sonra İsrâiloğullarının ileri gelenlerini görmedin mi? Hani peygamberlerine: 'Bize bir hükümdar tayin et de Allah yolunda savaşalım' demişlerdi. [Peygamberleri de:] 'Ya üzerinize savaş farz kılındığı halde savaşmazsanız?' demişti. Onlar: 'Yurtlarımızdan ve çocuklarımızdan [ayrı düşürülüp] çıkarılmışken bize ne oldu da Allah yolunda savaşmayalım?' dediler. Fakat üzerlerine savaş farz kılınınca, pek azı müstesna yüz çevirdiler. Allah zalimleri hakkıyla bilendir.” (Bakara 246). [Cenâb-ı Hak], savaşa teşvik bağlamında İsrâiloğulları arasında cereyan eden başka bir kıssayı zikretmiştir. Mele' (الْمَلَأُ): İnsanların ileri gelenleridir; sanki onlar şerefle dolup taşmış gibidirler. ez-Zeccâc şöyle demiştir: "Kendilerinden beklenen ve ihtiyaç duyulan şeylerle dolu oldukları için bu şekilde isimlendirilmişlerdir." Bu ayetteki mele' (الْمَلَأُ), kavim (topluluk) anlamındadır; zira mana bunu gerektirmektedir. Mele' (الْمَلَأُ), kavm ve raht gibi bir ism-i cem'dir (topluluk ismidir). Mele' (الْمَلَأُ) aynı zamanda güzel ahlak anlamına da gelir. Nitekim: « أَحْسِنُوا الْمَلَأَ فَكُلُّكُمْ سَيَرْوَى » «[Su içerken] ahlakınızı güzelleştirin (birbirinize nezaket gösterin), hepiniz suya kanacaksınız» hadisinde bu manadadır; bu hadisi Müslim rivayet etmiştir. Yüce Allah'ın: { مِنْ بَعْدِ مُوسى } “Mûsâ'dan sonra” buyruğu, yani onun vefatından sonra [demektir]. { إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً } “Hani peygamberlerine: 'Bize bir hükümdar tayin et...' demişlerdi” [ifadesindeki peygamberin] Şemvîl b. Bâl b. Alkame olduğu söylenmiştir; bu zat İbnü'l-Acûz (yaşlı kadının oğlu) diye bilinir. Ona Şem'ûn da denir. es-Süddî şöyle demiştir: "Ona 'İbnü'l-Acûz' denmesinin sebebi; annesinin yaşlı bir kadın olup yaşı ilerlemiş ve kısır kalmışken Allah'tan bir çocuk istemesi ve Yüce Allah'ın da ona bu çocuğu lütfetmiş olmasıdır." Kendisine "Sem'ûn" da denilir; çünkü annesi Allah'a kendisine bir çocuk ihsan etmesi için dua etmiş, Allah da onun duasını işitmişti. Bir erkek çocuk dünyaya getirince: 'Allah duamı işitti' diyerek ona 'Sem'ûn' adını verdi. İbranice'de [Arapça'daki] sin (س) harfi şın (ش) harfine dönüşür. Bu zat Ya'kūb'un neslindendir. Mukātil ise: "O, Hârûn'un aleyhisselâm neslindendir" demiştir. Katâde de: "O, Yûşa' b. Nûn'dur" demiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: "Bu zayıf bir görüştür; çünkü Dâvûd'un dönemi, Mûsâ'dan asırlar sonra olup insanlardan..."
النَّاسِ، وَيُوشَعُ هُوَ فَتَى مُوسَى. وَذَكَرَ الْمُحَاسِبِيُّ أَنَّ اسْمَهُ إِسْمَاعِيلُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَهَذِهِ الْآيَةُ هِيَ خَبَرٌ عَنْ قَوْمٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ نَالَتْهُمْ ذِلَّةٌ وَغَلَبَةُ عَدُوٍّ فَطَلَبُوا الْإِذْنَ فِي الْجِهَادِ وَأَنْ يُؤْمَرُوا بِهِ، فَلَمَّا أُمِرُوا كَعَّ أَكْثَرُهُمْ وَصَبَرَ الْأَقَلُّ فَنَصَرَهُمُ اللَّهُ. وَفِي الْخَبَرِ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْمَذْكُورِينَ هُمُ الَّذِينَ أُمِيتُوا ثُمَّ أُحْيُوا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (نُقاتِلْ) بِالنُّونِ وَالْجَزْمِ وَقِرَاءَةُ جُمْهُورِ الْقُرَّاءِ عَلَى جَوَابِ الْأَمْرِ. وَقَرَأَ الضَّحَّاكُ وَابْنُ أَبِي عَبْلَةَ بِالْيَاءِ وَرَفْعِ الْفِعْلِ، فَهُوَ فِي مَوْضِعِ الصِّفَةِ لِلْمَلِكِ. قَوْلُهُ تعالى: (قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ) و" عَسَيْتُمْ" بِالْفَتْحِ وَالْكَسْرِ لُغَتَانِ، وَبِالثَّانِيَةِ قَرَأَ نَافِعٌ، وَالْبَاقُونَ بِالْأُولَى وَهِيَ الْأَشْهَرُ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: وَلَيْسَ لِلْكَسْرِ وَجْهٌ، وَبِهِ قَرَأَ الْحَسَنُ وَطَلْحَةُ. قَالَ مَكِّيٌّ فِي اسْمِ الْفَاعِلِ: عَسٍ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى كَسْرِ السِّينِ فِي الْمَاضِي. وَالْفَتْحُ فِي السِّينِ هِيَ اللُّغَةُ الْفَاشِيَةُ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: وَوَجْهُ الْكَسْرِ قَوْلُ الْعَرَبِ: هُوَ عَسٍ بِذَلِكَ، مِثْلَ حَرٍ وَشَجٍ، وَقَدْ جَاءَ فَعَلَ وَفَعِلَ فِي نَحْوِ نَعَمَ وَنَعِمَ، وَكَذَلِكَ عَسَيْتُ وَعَسِيتُ، فَإِنْ أُسْنِدَ الْفِعْلُ إِلَى ظَاهِرٍ فَقِيَاسُ عَسَيْتُمْ أَنْ يُقَالَ: عَسِيَ زَيْدٌ، مِثْلَ رَضِيَ زَيْدٌ، فَإِنْ قِيلَ فَهُوَ الْقِيَاسُ، وَإِنْ لَمْ يُقَلْ، فَسَائِغٌ أَنْ يُؤْخَذَ بِاللُّغَتَيْنِ فَتُسْتَعْمَلُ إِحْدَاهُمَا مَوْضِعَ الْأُخْرَى. وَمَعْنَى هَذِهِ الْمَقَالَةِ: هَلْ أَنْتُمْ قَرِيبٌ مِنَ التَّوَلِّي وَالْفِرَارِ؟. (إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلَّا تُقاتِلُوا) قَالَ الزَّجَّاجُ:" أَلَّا تُقاتِلُوا" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ هَلْ عَسَيْتُمْ مُقَاتَلَةً. (قالُوا وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ) قَالَ الْأَخْفَشُ:" أَنْ" زَائِدَةٌ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ مَحْمُولٌ عَلَى الْمَعْنَى، أَيْ وَمَا مَنَعَنَا، كَمَا تَقُولُ: مَا لَكَ أَلَّا تُصَلِّيَ؟ أَيْ ما منعك. وقيل: المعنى وأى شي لَنَا فِي أَلَّا نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ! قال النحاس: وهذا أجودها." وأن" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ. (وَقَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا) تَعْلِيلٌ، وَكَذَلِكَ (وَأَبْنائِنا) أَيْ بِسَبَبِ ذَرَارِينَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ) أَيْ فُرِضَ عَلَيْهِمْ (الْقِتالُ تَوَلَّوْا) أَخْبَرَ تَعَالَى أَنَّهُ لَمَّا فَرَضَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالَ وَرَأَوُا الْحَقِيقَةَ وَرَجَعَتْ أَفْكَارُهُمْ إِلَى مباشرة الحرب وأن نفوسهم
...insanların... Yûşa ise Mûsâ'nın yardımcısıdır. el-Muhâsibî ise onun adının İsmâil olduğunu zikretmiştir; doğrusunu en iyi Allah bilir. Bu ayet, kendilerine bir zillet ve düşman üstünlüğü isabet edip de cihat için izin isteyen ve kendilerine cihadın emredilmesini talep eden İsrâiloğullarından bir topluluk hakkındaki bir haberdir. Kendilerine [cihat] emredilince çoğunluğu korkup geri durdu, azınlık ise sabretti ve Allah da onlara zafer nasip etti. Rivayette, bu zikredilenlerin öldürülüp sonra diriltilen kimseler olduğu belirtilmiştir; doğrusunu en iyi Allah bilir. Yüce Allah'ın: { نُقاتِلْ } “[ki] savaşalım” buyruğu, nûn harfi ve cezimle okunmuştur; kurrânın çoğunluğunun kıraati emir kipinin cevabı olarak böyledir. Dahhâk ve İbn Ebî Able ise yâ harfi ve fiilin merfûluğu ile [yükatilu şeklinde] okumuşlardır; bu durumda fiil, melikin (hükümdarın) sıfatı konumundadır. Yüce Allah'ın: { قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ } “Dedi ki: '... umulur ki siz...'” buyruğundaki “aseytüm” kelimesi, [sin harfinin] fethası ve kesresiyle iki ayrı lehçedir. İkincisiyle [kesre ile] Nâfi' okumuştur; diğerleri ise daha meşhur olan birincisiyle [fetha ile] okumuşlardır. Ebû Hâtim: “Kesre ile okuyuşun bir kural yönü yoktur” demiştir; Hasan ve Talha da bu şekilde okumuştur. Mekkî ise: “İsm-i fâili âsin (عَسٍ) gelir; bu da mazi fiilde sîn harfinin kesreli olduğuna delalet eder. Sîn harfinin fethalı olması ise yaygın olan lehçedir” demiştir. Ebû Ali ise şöyle demiştir: “Kesrenin gerekçesi, Arapların tıpkı harin (حَرٍ) ve şecin (شَجٍ) kelimelerinde olduğu gibi 'O buna layıktır/yakındır' anlamında 'هُوَ عَسٍ بِذَلِكَ' demeleridir. Nitekim fe'ale (فَعَلَ) ve fe'ile (فَعِلَ) kalıpları ne'ame (نَعَمَ) ve ne'ime (نَعِمَ) örneklerinde olduğu gibi birlikte gelmiştir; aseyye (عَسَيْتُ) ve asîtü (عَسِيتُ) de böyledir. Eğer fiil zâhir bir isme isnat edilirse, asîtüm kıyasınca tıpkı radiye Zeydün (رَضِيَ زَيْدٌ) dendiği gibi asiye Zeydün (عَسِيَ زَيْدٌ) denmesi gerekir. Eğer böyle denilmişse kurala uygundur; şayet denilmemişse de her iki lehçenin alınıp birinin diğerinin yerine kullanılması caizdir.” Bu sözün anlamı şudur: “Siz yüz çevirmeye ve kaçmaya yakın mısınız?” { إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلَّا تُقاتِلُوا } “...eğer üzerinize savaş farz kılınırsa ya savaşmazsanız?” buyruğu hakkında Zeccâc şöyle demiştir: “{ أَلَّا تُقاتِلُوا } nasb mahallindedir; yani 'savaşmama ihtimaliniz var mı?' anlamındadır.” { قالُوا وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Dediler ki: 'Allah yolunda savaşmamamız için neyimiz var ki?...'” buyruğu hakkında Ahfeş: “'En' (أَنْ) zâiddir (pekiştirme içindir)” demiştir. Ferrâ ise şöyle demiştir: “Bu manaya hamledilmiştir; yani 'Bizi ne engelledi ki?' demektir. Tıpkı senin: 'Namaz kılmamak için neyin var?' yani 'Seni ne engelledi?' demen gibidir.” Şöyle de denilmiştir: “Anlamı, 'Allah yolunda savaşmamamızda bizim için ne [özür] olabilir ki!' demektir.” Nehhâs: “Bu [görüşlerin] en güzelidir. 'En' (أَنْ) ise nasb mahallindedir” demiştir. { وَقَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا } “...oysa biz yurtlarımızdan çıkarıldık...” buyruğu gerekçedir; aynı şekilde { وَأَبْنائِنا } “ve evlatlarımızdan [koparıldık]” buyruğu da böyledir, yani çocuklarımız sebebiyle [savaşırız demektir]. Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ } yani kendilerine farz kılındığında, { الْقِتالُ تَوَلَّوْا } “savaş [farz kılınınca] yüz çevirdiler” buyruğunda; Yüce Allah haber vermiştir ki, onlara savaş farz kılınıp da gerçeği gördüklerinde ve düşünceleri bizzat savaşa girmeye ve canlarının
رُبَّمَا قَدْ تَذْهَبُ" تَوَلَّوْا" أَيِ اضْطَرَبَتْ نِيَّاتُهُمْ وَفَتَرَتْ عَزَائِمُهُمْ، وَهَذَا شَأْنُ الْأُمَمِ الْمُتَنَعِّمَةِ الْمَائِلَةِ إِلَى الدَّعَةِ تَتَمَنَّى الْحَرْبَ أَوْقَاتَ الْأَنَفَةِ فَإِذَا حَضَرَتِ الْحَرْبُ كَعَّتْ وَانْقَادَتْ لِطَبْعِهَا. وَعَنْ هَذَا الْمَعْنَى نَهَى النَّبِيُّ ﷺ بِقَوْلِهِ:" لَا تَتَمَنَّوْا لِقَاءَ الْعَدُوِّ وَسَلُوا اللَّهَ الْعَافِيَةَ فَإِذَا لَقِيتُمُوهُمْ فَاثْبُتُوا" رَوَاهُ الْأَئِمَّةُ. ثُمَّ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ قَلِيلٍ مِنْهُمْ أَنَّهُمْ ثَبَتُوا عَلَى النِّيَّةِ الْأُولَى وَاسْتَمَرَّتْ عَزِيمَتُهُمْ عَلَى القتال في سبيل الله تعالى.
belki de yok olup gideceğine yönelince: { تَوَلَّوْا } “yüz çevirdiler”, yani niyetleri sarsıldı ve azimleri gevşedi, şeklinde haber vermiştir. Zevk ve sefaya dalmış, rahata meyilli milletlerin durumu böyledir; gurur ve kibir anlarında savaşı temenni ederler, fakat savaş gelip çattığında korkup kaçar ve tabiatlarına boyun eğerler. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Düşmanla karşılaşmayı temenni etmeyiniz; Allah'tan afiyet dileyiniz. Onlarla karşılaştığınızda ise sebat gösteriniz' buyurarak bu manayı nehyetmiştir; bunu imamlar rivayet etmiştir. Sonra Allah Teâlâ, içlerinden pek azının ilk niyetleri üzere sebat gösterdiklerini ve Allah Teâlâ yolunda savaşma azimlerini sürdürdüklerini haber vermiştir.
[سورة البقرة (٢): آية ٢٤٧]
[Bakara Suresi (2): Ayet 247]
وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً قالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ قالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٢٤٧)
{ وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً قالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ قالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ } “Peygamberleri onlara: 'Şüphesiz Allah size Tâlût'u hükümdar olarak gönderdi' dedi. Onlar: 'Biz hükümdarlığa ondan daha layık iken ve ona geniş bir mal da verilmemişken onun bizim üzerimize nasıl hükümdarlığı olabilir?' dediler. [Peygamber]: 'Şüphesiz Allah onu sizin üzerinize seçti ve ona ilimde ve bedende bir üstünlük ve genişlik verdi. Allah mülkünü dilediğine verir; Allah [lütfu] geniş olan, her şeyi bilendir' dedi.” (247)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً) أَيْ أَجَابَكُمْ إِلَى مَا سَأَلْتُمْ، وَكَانَ طَالُوتُ سَقَّاءً. وَقِيلَ: دَبَّاغًا. وَقِيلَ: مُكَارِيًا، وَكَانَ عَالِمًا فَلِذَلِكَ رَفَعَهُ اللَّهُ عَلَى مَا يَأْتِي: وَكَانَ مِنْ سِبْطِ بِنْيَامِينَ وَلَمْ يَكُنْ مِنْ سِبْطِ النُّبُوَّةِ وَلَا مِنْ سِبْطِ الْمُلْكِ، وَكَانَتِ النُّبُوَّةُ فِي بَنِي لَاوَى، وَالْمُلْكُ فِي سِبْطِ يَهُوذَا فَلِذَلِكَ أَنْكَرُوا. قَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: لَمَّا قَالَ الْمَلَأُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ لِشَمْوِيلَ بْنِ بَالَ مَا قَالُوا، سَأَلَ اللَّهَ تَعَالَى أَنْ يَبْعَثَ إِلَيْهِمْ مَلِكًا وَيَدُلَّهُ عَلَيْهِ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ: انْظُرْ إِلَى الْقَرَنِ الَّذِي فِيهِ الدُّهْنُ فِي بَيْتِكَ فَإِذَا دَخَلَ عَلَيْكَ رَجُلٌ فَنَشَّ الدُّهْنَ الَّذِي فِي الْقَرَنِ، فَهُوَ مَلِكُ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَادْهُنْ رَأْسَهُ مِنْهُ وَمَلِّكْهُ عَلَيْهِمْ. قَالَ: وَكَانَ طَالُوتُ دَبَّاغًا فَخَرَجَ فِي ابْتِغَاءِ دَابَّةٍ أَضَلَّهَا، فَقَصَدَ شَمْوِيلَ عَسَى أَنْ يَدْعُوَ لَهُ فِي أَمْرِ الدَّابَّةِ أَوْ يَجِدَ عِنْدَهُ فَرَجًا، فَنَشَّ الدُّهْنَ عَلَى مَا زَعَمُوا، قَالَ: فَقَامَ إِلَيْهِ شَمْوِيلُ فَأَخَذَهُ وَدَهَنَ مِنْهُ رَأْسَ طَالُوتَ، وَقَالَ لَهُ: أَنْتَ مَلِكُ بَنِي إِسْرَائِيلَ الَّذِي أَمَرَنِي اللَّهُ تَعَالَى بِتَقْدِيمِهِ، ثُمَّ قَالَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ:" إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً". وَطَالُوتُ وَجَالُوتُ اسْمَانِ أَعْجَمِيَّانِ مُعَرَّبَانِ، وَلِذَلِكَ
Yüce Allah'ın: { وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً } “Peygamberleri onlara: 'Şüphesiz Allah size Tâlût'u hükümdar olarak gönderdi' dedi” buyruğu; yani istediğiniz şeye icabet etti, demektir. Tâlût bir saka (su taşıyıcısı) idi. Derici (tabakçı) olduğu da söylenmiştir. Hayvan kiralayan biri olduğu da söylenmiştir. O, âlim bir kimseydi; bu sebeple ileride geleceği üzere Allah onu üstün kıldı. O, Bünyâmîn sıbtından (kabilesinden) idi; ne peygamberlik sıbtından ne de hükümdarlık sıbtındandı. Peygamberlik Lâvî oğullarında, hükümdarlık ise Yehûzâ sıbtında idi; bu sebeple [onun hükümdarlığını] kabul etmediler. Vehb b. Münebbih şöyle dedi: İsrâiloğulları'nın ileri gelenleri Şemvîl b. Bâl'e diyeceklerini dediklerinde, [Şemvîl] Yüce Allah'tan kendilerine bir hükümdar göndermesini ve onu kendisine bildirmesini istedi. Yüce Allah ona: "Evinde içinde yağ bulunan karana bak. Yanına bir adam girdiğinde karandaki yağ kaynayıp cızırdayacak olursa, İsrâiloğulları'nın hükümdarı işte odur; o yağdan onun başını yağla ve onu onlara hükümdar yap" buyurdu. [Vehb] dedi ki: Tâlût bir dericiydi. Kaybettiği bir binek hayvanını aramak üzere yola çıktı. Hayvanı hususunda kendisine dua etmesi ya da katında bir çıkış yolu bulması umuduyla Şemvîl'in yanına vardı. Rivayet edildiğine göre yağ cızırdadı. Dedi ki: Bunun üzerine Şemvîl kalkıp yağı aldı ve ondan Tâlût'un başını yağladı ve ona: "Sen, Yüce Allah'ın öne geçirmemi bana emrettiği İsrâiloğulları hükümdarısın" dedi. Sonra İsrâiloğulları'na: { إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً } “Şüphesiz Allah size Tâlût'u hükümdar olarak gönderdi” dedi. Tâlût ve Câlût, Arapçalaşmış (muarreb) yabancı iki isimdir. Bundan dolayı
لَمْ يَنْصَرِفَا، وَكَذَلِكَ دَاوُدُ، وَالْجَمْعُ طَوَالِيتُ وَجَوَالِيتُ وَدَوَاوِيدُ، وَلَوْ سَمَّيْتَ رَجُلًا بِطَاوُسٍ وَرَاقُودٍ لَصَرَفْتَ وإن كان أَعْجَمِيَّيْنِ. وَالْفَرْقُ بَيْنَ هَذَا وَالْأَوَّلِ أَنَّكَ تَقُولُ: الطَّاوُسُ، فَتُدْخِلُ الْأَلِفَ وَاللَّامَ فَيُمْكِنُ فِي الْعَرَبِيَّةِ وَلَا يُمْكِنُ هَذَا فِي ذَاكَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا) أَيْ كَيْفَ يَمْلِكُنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ؟. جَرَوْا عَلَى سُنَّتِهِمْ فِي تَعْنِيتِهِمُ الْأَنْبِيَاءَ وَحَيْدِهِمْ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى فَقَالُوا:" أَنَّى" أَيْ مِنْ أَيِّ جِهَةٍ، فَ" أَنَّى" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الظَّرْفِ، وَنَحْنُ مِنْ سِبْطِ الْمُلُوكُ وَهُوَ لَيْسَ كَذَلِكَ وَهُوَ فَقِيرٌ، فَتَرَكُوا السَّبَبَ الْأَقْوَى وَهُوَ قَدَرُ اللَّهِ تَعَالَى وَقَضَاؤُهُ السَّابِقُ حَتَّى احْتَجَّ عَلَيْهِمْ نَبِيُّهُمْ بِقَوْلِهِ: (إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ) أَيِ اخْتَارَهُ وَهُوَ الْحُجَّةُ الْقَاطِعَةُ، وَبَيَّنَ لَهُمْ مَعَ ذَلِكَ تَعْلِيلَ اصْطِفَاءِ طَالُوتَ، وَهُوَ بَسْطَتُهُ فِي الْعِلْمِ الَّذِي هُوَ مِلَاكُ الْإِنْسَانِ، وَالْجِسْمُ الَّذِي هُوَ مُعِينُهُ فِي الْحَرْبِ وَعُدَّتُهُ عِنْدَ اللِّقَاءِ، فَتَضَمَّنَتْ بَيَانَ صِفَةِ الْإِمَامِ وَأَحْوَالِ الْإِمَامَةِ، وَأَنَّهَا مُسْتَحَقَّةٌ بِالْعِلْمِ وَالدِّينِ وَالْقُوَّةِ لَا بِالنَّسَبِ، فَلَا حَظَّ لِلنَّسَبِ فِيهَا مَعَ الْعِلْمِ وَفَضَائِلِ النَّفْسِ وَأَنَّهَا مُتَقَدِّمَةٌ عَلَيْهِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَخْبَرَ أَنَّهُ اخْتَارَهُ عَلَيْهِمْ لِعِلْمِهِ وَقُوَّتِهِ، وَإِنْ كَانُوا أَشْرَفَ مُنْتَسَبًا. وَقَدْ مَضَى فِي أَوَّلِ السُّورَةِ مِنْ ذِكْرِ الْإِمَامَةِ وَشُرُوطِهَا مَا يَكْفِي وَيُغْنِي. وَهَذِهِ الْآيَةُ أَصْلٌ فِيهَا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ طَالُوتُ يَوْمَئِذٍ أَعْلَمَ رَجُلٍ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَجْمَلَهُ وَأَتَمَّهُ، وَزِيَادَةُ الْجِسْمِ مِمَّا يُهِيبُ الْعَدُوَّ. وَقِيلَ: سُمِّيَ طَالُوتُ لِطُولِهِ. وَقِيلَ: زِيَادَةُ الْجِسْمِ كَانَتْ بِكَثْرَةِ مَعَانِي الْخَيْرِ وَالشَّجَاعَةِ، وَلَمْ يُرِدْ عِظَمَ الْجِسْمِ، أَلَمْ تَرَ إِلَى قَوْلِ الشاعر:
gayri munsarıftırlar (tenvin ve kesre almazlar); Dâvûd kelimesi de böyledir. Bunların çoğulu tavâlît (طَوَالِيت), cevâlît (جَوَالِيت) ve devâvîd (دَوَاوِيد) şeklindedir. Şayet bir adama Tâvûs ve Râkûd adını versen, her ikisi de yabancı isim olduğu halde munsarıf kılarsın (tenvin verirsin). Bununla birincisi arasındaki fark şudur: Sen 'et-Tâvûs' der ve elif-lam dâhil edersin; bu Arapçada mümkündür, fakat diğerlerinde bu mümkün değildir. Yüce Allah'ın: { أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا } “Onun bizim üzerimize nasıl hükümdarlığı olabilir?” kavli; yani biz mülke ondan daha layıkken o bize nasıl hükümdar olur? Peygamberlere eziyet etme ve Allah Teâlâ'nın emrinden yüz çevirme konusundaki âdetlerini sürdürerek: { أَنَّى } 'ennâ', yani hangi yönden, dediler. 'Ennâ' kelimesi zarf olarak mansûb konumundadır. [Onlar şöyle demek istediler]: Biz hükümdarlar kabilesindeniz, o ise öyle değildir ve o fakirdir. Böylece en kuvvetli sebebi, yani Allah Teâlâ'nın kaderini ve ezelî kazasını terk ettiler; nihayet peygamberleri: { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ } “Şüphesiz Allah onu seçti” diyerek onlara karşı hüccet getirdi ki bu kesin bir delildir. Bununla birlikte Tâlût'un seçiliş gerekçesini de onlara açıkladı; o da insanın dayanağı olan ilimdeki genişliği ile savaşta yardımcısı ve karşılaşma anında teçhizatı olan bedenidir. Böylece ayet, imamın (devlet başkanının) sıfatını ve imametin durumlarını; onun nesebe göre değil ilme, dine ve güce göre hak edildiğini, ilim ve nefsin faziletleri yanında nesebin bir payı olmadığını ve bunların nesepten önde geldiğini beyan etmeyi ihtiva etmiştir; çünkü Allah Teâlâ, onların soyları daha şerefli olsa bile, ilmi ve gücü sebebiyle onu onların üzerine seçtiğini haber vermiştir. Surenin başında imamet ve onun şartlarına dair kâfi ve tatmin edici açıklamalar geçmişti. İşte bu ayet o hususta bir asıldır. İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Tâlût o gün İsrâiloğulları'nın en bilgilisi, en güzeli ve en kusursuzu idi; bedenin iri/yapılı olması ise düşmana korku veren şeylerdendir.' Tâlût'un boyunun uzunluğundan dolayı bu şekilde isimlendirildiği de söylenmiştir. Beden genişliğinin, cüsseli olmak değil de hayır ve cesaret vasıflarının çokluğuyla olduğu da söylenmiştir; şairin şu sözünü görmez misin:
تَرَى الرَّجُلَ النَّحِيفَ فَتَزْدَرِيهِ ... وَفِي أَثْوَابِهِ أَسَدٌ هَصُورُ
Zayıf bir adam görür de onu horlarsın... Oysa elbiselerinin içinde kükreyen bir aslan vardır.
وَيُعْجِبُكَ الطَّرِيرُ فَتَبْتَلِيهِ ... فَيُخْلِفُ ظَنَّكَ الرَّجُلُ الطَّرِيرُ
Gösterişli, yakışıklı biri hoşuna gider de onu denersin... Derken o gösterişli adam senin zannını boşa çıkarır.
وَقَدْ عَظُمَ الْبَعِيرُ بِغَيْرِ لُبٍّ ... فَلَمْ يستغن بالعظم البعير
Deve de akılsızca büyüyüp irileşir... Fakat cüssesinin büyüklüğü deveye hiçbir fayda sağlamaz.
قُلْتُ: وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ ﷺ لِأَزْوَاجِهِ:" أَسْرَعُكُنَّ لَحَاقًا بِي أَطْوَلُكُنَّ يَدًا" فَكُنَّ يَتَطَاوَلْنَ، فَكَانَتْ زَيْنَبُ أَوَّلَهُنَّ مَوْتًا، لِأَنَّهَا كَانَتْ تَعْمَلُ بِيَدِهَا وَتَتَصَدَّقُ، خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ. وَقَالَ بَعْضُ الْمُتَأَوِّلِينَ: الْمُرَادُ بِالْعِلْمِ عِلْمُ الْحَرْبِ، وَهَذَا تَخْصِيصُ الْعُمُومِ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ. وَقَدْ قِيلَ: زِيَادَةُ الْعِلْمِ بِأَنْ أَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ، وَعَلَى هَذَا كَانَ طَالُوتُ نَبِيًّا، وَسَيَأْتِي. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ) ذَهَبَ بَعْضُ الْمُتَأَوِّلِينَ إِلَى أَنَّ هَذَا مِنْ قَوْلِ الله ﷿ لمحمد ﷺ. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ شَمْوِيلَ وَهُوَ الْأَظْهَرُ. قَالَ لَهُمْ ذَلِكَ لِمَا عَلِمَ مِنْ تَعَنُّتِهِمْ وَجِدَالِهِمْ فِي الْحُجَجِ، فَأَرَادَ أَنْ يُتْمِمَ كَلَامَهُ بِالْقَطْعِيِّ الَّذِي لَا اعْتِرَاضَ عَلَيْهِ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ". وَإِضَافَةُ مُلْكِ الدُّنْيَا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى إِضَافَةُ مَمْلُوكٍ إِلَى مَلِكٍ. ثُمَّ قَالَ لَهُمْ عَلَى جِهَةِ التَّغْبِيطِ وَالتَّنْبِيهِ مِنْ غَيْرِ سُؤَالٍ مِنْهُمْ:" إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ". وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونُوا سَأَلُوهُ الدَّلَالَةَ عَلَى صِدْقِهِ فِي قَوْلِهِ:" إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً". قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ بِمَسَاقِ الْآيَةِ، وَالثَّانِي أَشْبَهُ بِأَخْلَاقِ بَنِي إِسْرَائِيلَ الذَّمِيمَةِ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الطَّبَرِيُّ.
Derim ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarına: 'Bana en çabuk kavuşacak olanınız, kolu en uzun olanınızdır' buyurması da bu manadandır. Hanımları kollarını uzatarak yarışıyorlardı; derken içlerinden ilk vefat eden Zeyneb oldu; çünkü o bizzat eliyle çalışır ve sadaka verirdi; bunu Müslim rivayet etmiştir. Bazı müteevviller: 'İlimden kasıt harp ilmidir' demişlerdir; fakat bu delilsiz bir şekilde umumun tahsis edilmesidir. İlimdeki artışın Allah'ın ona vahyetmesiyle olduğu da söylenmiştir; buna göre Tâlût bir peygamberdi; bunun açıklaması gelecektir. Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ } “Allah mülkünü dilediğine verir” kavli: Bazı müteevviller bunun Allah [Azze ve Celle]'nin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir sözü olduğu görüşüne varmışlardır. Bunun Şemvîl'in sözü olduğu da söylenmiştir ki daha zâhir olanı budur. Onların deliller getirme konusundaki inatçılıklarını ve münakaşalarını bildiği için onlara böyle demiştir; böylece sözünü, itiraz kabul etmeyen kesin bir delille tamamlamak istemiş ve Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ } “Allah mülkünü dilediğine verir” buyurmuştur. Dünya mülkünün Allah Teâlâ'ya izafe edilmesi, sahip olunanın Mâlik'e izafe edilmesidir. Sonra onlara, kendileri sormadan imrendirme ve uyarma kabilinden: { إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ } “Şüphesiz onun hükümdarlığının alameti” demiştir. Peygamber'in: { إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً } “Şüphesiz Allah size Tâlût'u hükümdar olarak gönderdi” sözündeki doğruluğuna dair delil istemiş olmaları da muhtemeldir. İbn Atiyye şöyle demiştir: 'Birincisi ayetin akışı bakımından daha zâhirdir; ikincisi ise İsrâiloğulları'nın kötü ahlakına daha uygundur ve Taberî de bu görüşe meyletmiştir.'
[سورة البقرة (٢): آية ٢٤٨]
[Bakara Suresi (2): Ayet 248]
وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٤٨)
{ وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Peygamberleri onlara: 'Şüphesiz onun hükümdarlığının alameti, meleklerin taşıdığı, içinde Rabbinizden bir huzur (sekîne) ve Musa ailesi ile Harun ailesinin bıraktıklarından bir kalıntı bulunan Sandık'ın (Tâbût) size gelmesidir. Eğer inanmış kimselerseniz şüphesiz bunda sizin için kesin bir delil vardır' dedi.” (248)
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٤٨) قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ) إِتْيَانُ التَّابُوتِ، وَالتَّابُوتُ كَانَ مِنْ شَأْنِهِ فِيمَا ذُكِرَ أَنَّهُ أَنْزَلَهُ اللَّهُ عَلَى آدَمَ ﵇، فَكَانَ عِنْدَهُ إِلَى أَنْ وَصَلَ إِلَى يَعْقُوبَ ﵇، فَكَانَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ يَغْلِبُونَ بِهِ مَنْ قَاتَلَهُمْ حَتَّى عَصَوْا فَغُلِبُوا عَلَى التَّابُوتِ غَلَبَهُمْ عَلَيْهِ الْعَمَالِقَةُ: جَالُوتُ وَأَصْحَابُهُ فِي قَوْلِ السُّدِّيِّ، وَسَلَبُوا التَّابُوتَ مِنْهُمْ. قُلْتُ: وَهَذَا أَدَلُّ دَلِيلٍ عَلَى أَنَّ الْعِصْيَانَ سَبَبُ الْخِذْلَانِ، وَهَذَا بَيِّنٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَالْآيَةُ فِي التَّابُوتِ عَلَى مَا رُوِيَ أَنَّهُ كَانَ يُسْمَعُ فِيهِ أَنِينٌ، فَإِذَا سَمِعُوا ذَلِكَ سَارُوا لِحَرْبِهِمْ،
Yüce Allah'ın: { وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Peygamberleri onlara: 'Şüphesiz onun hükümdarlığının alameti, meleklerin taşıdığı, içinde Rabbinizden bir huzur (sekîne) ve Musa ailesi ile Harun ailesinin bıraktıklarından bir kalıntı bulunan Sandık'ın size gelmesidir. Eğer inanmış kimselerseniz şüphesiz bunda sizin için kesin bir delil vardır' dedi.” (248) kavli: Yüce Allah'ın: { وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ } “Peygamberleri onlara: 'Şüphesiz onun hükümdarlığının alameti, Sandık'ın size gelmesidir' dedi” kavli: Sandık'ın gelmesidir. Zikredildiğine göre Sandık'ın (Tâbût) durumu şöyleydi: Allah onu Âdem aleyhisselâm'a indirmişti ve Ya'kûb aleyhisselâm'a ulaşıncaya kadar onun yanındaydı. İsrâiloğulları'nda bulunuyor ve isyan edinceye kadar onun sayesinde kendileriyle savaşan kimselere galip geliyorlardı; isyan ettiklerinde ise es-Süddî'nin kavline göre Amâlika kavmi -Câlût ve adamları- onlara galip gelerek Sandık'ı ellerinden zorla aldılar. Derim ki: Bu, isyanın hezimet ve yardımsız kalma (hizlan) sebebi olduğuna dair en açık delildir ve bu gayet açıktır. en-Nehhâs şöyle demiştir: Rivayet edildiğine göre Sandık'taki mucizevi alamet, onda bir inilti işitilmesiydi; bu sesi işittiklerinde savaşlarına doğru yürürlerdi;
وَإِذَا هَدَأَ الْأَنِينُ لَمْ يَسِيرُوا وَلَمْ يَسِرِ التَّابُوتُ. وَقِيلَ: كَانُوا يَضَعُونَهُ فِي مَأْزِقِ الْحَرْبِ فَلَا تَزَالُ تَغْلِبُ حَتَّى عَصَوْا فَغُلِبُوا وَأُخِذَ مِنْهُمُ التَّابُوتُ وَذَلَّ أَمْرُهُمْ، فَلَمَّا رَأَوْا آيَةَ الِاصْطِلَامِ وَذَهَابِ الذِّكْرِ، أَنِفَ بَعْضُهُمْ وَتَكَلَّمُوا فِي أَمْرِهِمْ حَتَّى اجْتَمَعَ مَلَؤُهُمْ أَنْ قَالُوا لِنَبِيِّ الْوَقْتِ: ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا، فَلَمَّا قَالَ لَهُمْ: مَلِكُكُمْ طَالُوتُ رَاجَعُوهُ فِيهِ كَمَا أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْهُمْ، فَلَمَّا قَطَعَهُمْ بِالْحُجَّةِ سَأَلُوهُ الْبَيِّنَةَ عَلَى ذَلِكَ، فِي قَوْلِ الطَّبَرِيِّ. فَلَمَّا سَأَلُوا نَبِيَّهُمُ الْبَيِّنَةَ عَلَى مَا قَالَ، دَعَا رَبَّهُ فَنَزَلَ بِالْقَوْمِ الَّذِينَ أَخَذُوا التَّابُوتَ دَاءٌ بِسَبَبِهِ، عَلَى خِلَافٍ فِي ذَلِكَ. قِيلَ: وَضَعُوهُ فِي كَنِيسَةٍ لَهُمْ فِيهَا أَصْنَامٌ فَكَانَتِ الْأَصْنَامُ تُصْبِحُ مَنْكُوسَةً. وَقِيلَ: وَضَعُوهُ فِي بَيْتِ أَصْنَامِهِمْ تَحْتَ الصَّنَمِ الْكَبِيرِ فَأَصْبَحُوا وَهُوَ فَوْقُ الصَّنَمِ، فَأَخَذُوهُ وَشَدُّوهُ إِلَى رِجْلَيْهِ فَأَصْبَحُوا وَقَدْ قُطِعَتْ يَدَا الصَّنَمِ وَرِجْلَاهُ وَأُلْقِيَتْ تَحْتَ التَّابُوتِ، فَأَخَذُوهُ وَجَعَلُوهُ فِي قَرْيَةِ قَوْمٍ فَأَصَابَ أُولَئِكَ الْقَوْمَ أَوْجَاعٌ فِي أَعْنَاقِهِمْ. وَقِيلَ: جَعَلُوهُ فِي مَخْرَأَةِ قَوْمٍ فَكَانُوا يُصِيبُهُمُ الْبَاسُورُ، فَلَمَّا عَظُمَ بَلَاؤُهُمْ كَيْفَمَا كَانَ، قَالُوا: مَا هَذَا إِلَّا لِهَذَا التَّابُوتِ! فَلْنَرُدَّهُ إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فَوَضَعُوهُ عَلَى عَجَلَةٍ بَيْنَ ثَوْرَيْنِ وَأَرْسَلُوهُمَا فِي الْأَرْضِ نَحْوَ بِلَادِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَبَعَثَ اللَّهُ مَلَائِكَةً تَسُوقُ الْبَقَرَتَيْنِ حَتَّى دخلنا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَهُمْ فِي أَمْرِ طَالُوتَ فَأَيْقَنُوا بِالنَّصْرِ، وَهَذَا هُوَ حَمْلُ الْمَلَائِكَةِ لِلتَّابُوتِ فِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ. وَرُوِيَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ جَاءَتْ بِهِ تَحْمِلُهُ وَكَانَ يُوشَعُ بْنُ نُونَ قَدْ جَعَلَهُ فِي الْبَرِّيَّةِ، فَرُوِيَ أَنَّهُمْ رَأَوُا التَّابُوتَ فِي الْهَوَاءِ حَتَّى نَزَلَ بَيْنَهُمْ، قَالَهُ الرَّبِيعُ بْنُ خَيْثَمٍ. وَقَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: كَانَ قَدْرُ التَّابُوتِ نَحْوًا مِنْ ثَلَاثَةِ أَذْرُعٍ فِي ذِرَاعَيْنِ. الْكَلْبِيُّ: وَكَانَ مِنْ عُودِ شِمْسَارٍ الَّذِي يُتَّخَذُ مِنْهُ الْأَمْشَاطُ. وَقَرَأَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ" التَّابُوهُ" وَهِيَ لُغَتُهُ، وَالنَّاسُ عَلَى قِرَاءَتِهِ بِالتَّاءِ وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَرُوِيَ عَنْهُ" التَّيْبُوتُ" ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ. وَقَرَأَ حُمَيْدُ بْنُ قَيْسٍ" يَحْمِلُهُ" بِالْيَاءِ. قَوْلُهُ تعالى: (فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ) اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي السَّكِينَةِ وَالْبَقِيَّةِ، فَالسَّكِينَةُ فَعِيلَةٌ مَأْخُوذَةٌ مِنَ السُّكُونِ وَالْوَقَارِ وَالطُّمَأْنِينَةِ. فَقَوْلُهُ" فِيهِ سَكِينَةٌ" أي هو سبب سكون
İnilti dindiğinde ise yürümezlerdi, Sandık da yürümezdi. Şöyle de denilmiştir: Onu savaşın en çetin yerinde öne sürerlerdi ve hep galip gelirlerdi; nihayet isyan ettiler, bu yüzden yenilgiye uğradılar, Sandık ellerinden alındı ve durumları zelil oldu. Köklerinin kazınması ve adlarının sanlarının silinmesi alametini gördüklerinde, bazılarının onuru kırıldı (gücüne gitti) ve aralarında durumu konuşup nihayet ileri gelenleri toplanarak dönemin peygamberine: "Bize bir hükümdar gönder" dediler. Peygamber kendilerine: "Hükümdarınız Tâlût'tur" dediğinde, Allah'ın haklarında haber verdiği üzere ona itiraz ettiler. Taberî'nin ifadesine göre peygamber kesin delille onları susturunca, bu hususta kendisinden bir alamet/delil (beyyine) istediler. Söylediklerine dair peygamberlerinden delil isteyince, [peygamber] Rabbine dua etti ve Sandık'ı ele geçiren kavmin başına -bu husustaki rivayet farklılıklarıyla birlikte- onun sebebiyle bir hastalık indi. Şöyle denilmiştir: Onu içinde putların bulunduğu bir mabede (kiliseye) koydular; putlar sabahleyin baş aşağı devrilmiş bulunuyordu. Şöyle de denilmiştir: Onu put evlerinde büyük putun altına koydular; sabahladıklarında Sandık putun üzerindeydi. Bunun üzerine onu alıp putun ayaklarına bağladılar; sabahladıklarında ise putun elleri ve ayakları kesilmiş, Sandık'ın altına atılmış vaziyetteydi. Bunun üzerine onu alıp bir kavmin köyüne koydular; bu defa o kavmin insanlarının boyunlarında ağrılar baş gösterdi. Şöyle de denilmiştir: Onu bir kavmin çöplüğüne/helâsına koydular ve onlara basur musallat oldu. Her ne şekilde olduysa başlarına gelen bela büyüyünce: "Bu ancak bu Sandık yüzündendir! Onu İsrâiloğulları'na geri verelim" dediler. Sandık'ı iki öküzün çektiği bir arabaya koyup İsrâiloğulları'nın beldesine doğru başıboş saldılar. Allah da bu iki ineği İsrâiloğulları'nın yanına varıncaya kadar sevk eden melekler gönderdi. Onlar Tâlût'un durumuyla meşgulken [Sandık geldi ve] zafere kesin olarak inandılar. İşte bu rivayete göre meleklerin Sandık'ı taşıması bundan ibarettir. Meleklerin onu [bizzat] havada taşıyıp getirdiği de rivayet edilmiştir. Yûşa' b. Nûn onu çöle bırakmıştı; Rebî' b. Haysem'in belirttiğine göre, Sandık'ı aralarına inene kadar havada gördükleri rivayet edilmiştir. Vehb b. Münebbih şöyle demiştir: Sandık'ın ebadı yaklaşık üçe iki arşındı. Kelbî ise şöyle demiştir: Tarakların yapıldığı şimşir ağacındandı. Zeyd b. Sâbit kendi lehçesi gereğince "et-Tâbûh" (التَّابُوهُ) şeklinde okumuştur; insanların geneli ise daha önce geçtiği üzere "te" ile okumaktadır. en-Nehhâs'ın zikrettiğine göre ondan "et-Teybût" (التَّيْبُوتُ) okuyuşu da rivayet edilmiştir. Humeyd b. Kays ise "ya" harfiyle { يَحْمِلُهُ } [yahmiluhû] şeklinde okumuştur. Yüce Allah'ın: { فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ } “İçinde Rabbinizden bir sekîne (huzur ve sükûnet) ve bir kalıntı vardır” buyruğuna gelince; insanlar sekîne ve kalıntı (bakiyye) hakkında ihtilaf etmişlerdir. Sekîne (سَكِينَة), faîle (فَعِيلَة) vezninde olup sükûn (yatışma), vakar ve itminandan (gönül rahatlığından) türemiştir. Dolayısıyla O'nun { فِيهِ سَكِينَةٌ } “İçinde bir sekîne vardır” buyruğu, o [Sandık], yatışmanın...
قُلُوبِكُمْ فِيمَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ مِنْ أَمْرِ طَالُوتَ، وَنَظِيرُهُ" فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ " أَيْ أَنْزَلَ عَلَيْهِ مَا سَكَنَ [بِهِ] قَلْبُهُ. وَقِيلَ: أَرَادَ أَنَّ التَّابُوتَ كَانَ سَبَبَ سُكُونِ قُلُوبِهِمْ، فَأَيْنَمَا كَانُوا سَكَنُوا إِلَيْهِ وَلَمْ يَفِرُّوا مِنَ التَّابُوتِ إدا كَانَ مَعَهُمْ فِي الْحَرْبِ. وَقَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: السَّكِينَةُ رُوحٌ مِنَ اللَّهِ تَتَكَلَّمُ، فَكَانُوا إِذَا اخْتَلَفُوا فِي أَمْرٍ نَطَقَتْ بِبَيَانِ مَا يُرِيدُونَ، وَإِذَا صَاحَتْ فِي الْحَرْبِ كَانَ الظَّفَرُ لَهُمْ. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: هِيَ رِيحٌ هَفَّافَةٌ لَهَا وَجْهٌ كَوَجْهِ الْإِنْسَانِ. وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: هِيَ رِيحٌ خَجُوجٌ لَهَا رَأْسَانِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: حَيَوَانٌ كَالْهِرِّ لَهُ جَنَاحَانِ وَذَنَبٌ وَلِعَيْنَيْهِ شُعَاعٌ، فَإِذَا نَظَرَ إِلَى الْجَيْشِ انْهَزَمَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: طَسْتٌ مِنْ ذَهَبٍ مِنَ الْجَنَّةِ، كَانَ يُغْسَلُ فِيهِ قُلُوبُ الْأَنْبِيَاءِ، وقال السُّدِّيُّ. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالصَّحِيحُ أَنَّ التَّابُوتَ كَانَتْ فِيهِ أَشْيَاءٌ فَاضِلَةٌ مِنْ بَقَايَا الْأَنْبِيَاءِ وَآثَارِهِمْ، فَكَانَتِ النُّفُوسُ تَسْكُنُ إِلَى ذَلِكَ وَتَأْنَسُ بِهِ وَتَقْوَى. قُلْتُ: وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٌ عَنِ الْبَرَاءِ قَالَ: كَانَ رَجُلٌ يَقْرَأُ سُورَةَ" الْكَهْفِ" وَعِنْدَهُ فَرَسٌ مَرْبُوطٌ بِشَطَنَيْنِ فَتَغَشَّتْهُ سَحَابَةٌ فَجَعَلَتْ تَدُورُ وَتَدْنُو وَجَعَلَ فَرَسُهُ يَنْفِرُ مِنْهَا، فَلَمَّا أَصْبَحَ أَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ:" تِلْكَ السَّكِينَةُ تَنَزَّلَتْ لِلْقُرْآنِ". وَفِي حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ: أَنَّ أُسَيْدَ بْنَ الْحُضَيْرِ بَيْنَمَا هُوَ لَيْلَةً يَقْرَأُ في مربده الحديث. وفية: فقال رسوله اللَّهِ ﷺ:" تِلْكَ الْمَلَائِكَةُ كَانَتْ تَسْتَمِعُ لَكَ وَلَوْ قَرَأْتَ لَأَصْبَحَتْ يَرَاهَا النَّاسُ مَا تَسْتَتِرُ مِنْهُمْ" خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ. فَأَخْبَرَ ﷺ عَنْ نُزُولِ السَّكِينَةِ مَرَّةً، وَمَرَّةً عَنْ نُزُولِ الْمَلَائِكَةِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ السَّكِينَةَ كَانَتْ فِي تِلْكَ الظُّلَّةِ، وَأَنَّهَا تَنْزِلُ أَبَدًا مَعَ الْمَلَائِكَةِ. وَفِي هَذَا حُجَّةٌ لِمَنْ قَالَ إِنَّ السَّكِينَةَ رُوحٌ أَوْ شي لَهُ رُوحٌ، لِأَنَّهُ لَا يَصِحُّ اسْتِمَاعُ الْقُرْآنِ إِلَّا لِمَنْ يَعْقِلُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَبَقِيَّةٌ) اخْتُلِفَ فِي الْبَقِيَّةِ عَلَى أَقْوَالٍ، فَقِيلَ: عَصَا مُوسَى وَعَصَا هَارُونَ وَرُضَاضُ الْأَلْوَاحِ، لِأَنَّهَا انْكَسَرَتْ حِينَ أَلْقَاهَا مُوسَى، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. زاد عكرمة:
...Tâlût'un durumu hakkında ihtilaf ettiğiniz hususta kalplerinize [huzur ve sükûnet verir]. Bunun benzeri: { فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ } “Bunun üzerine Allah, ona sekînetini (güven ve huzur duygusunu) indirdi” ayetidir; yani kalbinin [kendisiyle] sükûnete kavuştuğu şeyi onun üzerine indirdi. Şöyle de denilmiştir: [Ayetle], Sandık'ın onların kalplerinin sükûnet bulma sebebi olduğunu kastetmiştir; nitekim nerede olurlarsa olsunlar ona güvenip huzur bulurlar, savaşta yanlarında olduğu vakit Sandık'tan [ayrılıp] kaçmazlardı. Vehb b. Münebbih şöyle demiştir: Sekîne, Allah'tan konuşan bir ruhtur. Bir meselede ihtilaf ettiklerinde, istedikleri şeyin açıklamasını dile getirirdi; savaşta haykırdığı vakit de zafer onların olurdu. Ali b. Ebî Tâlib [radıyallâhu anh] şöyle demiştir: O, insan yüzü gibi yüzü olan, hafif ve hızlı esen bir rüzgârdır (heffâfe). Ondan şöyle dediği de rivayet edilmiştir: O, iki başlı, sert ve dalgalı esen bir rüzgârdır (hacûc). Mücâhid ise şöyle demiştir: İki kanadı ve kuyruğu olan, gözlerinden ışık saçan kedi gibi bir hayvandır; orduya baktığında [düşman ordusu] hezimete uğrardı. İbn Abbâs ve es-Süddî: "Cennetten altından bir tastır, içinde peygamberlerin kalpleri yıkanırdı" demişlerdir. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: Sahih olan şudur ki Sandık'ın içinde peygamberlerin geriye bıraktığı ve hatırası olan değerli şeyler bulunmaktaydı; nefisler bunlarla sükûnet bulur, bunlarla ünsiyet kurar ve güç kazanırdı. Derim ki: Sahîh-i Müslim'de Berâ'dan [radıyallâhu anh] şöyle dediği rivayet edilmiştir: Bir adam Kehf Suresi'ni okuyordu. Yanında da iki iple bağlanmış bir at vardı. Derken bir bulut üzerini kapladı, dönmeye ve yaklaşmaya başladı; atı ise ondan ürkmeye koyuldu. Sabah olunca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bu durumu anlattı. Bunun üzerine [Resûlullah]: « تِلْكَ السَّكِينَةُ تَنَزَّلَتْ لِلْقُرْآنِ » «O, Kur'an için inen sekînedir» buyurdu. Ebû Saîd el-Hudrî'nin hadisinde de şöyle geçmektedir: Üseyd b. Hudayr gece hurma kurutma yerinde [Kur'an] okurken... (hadis devam eder). Orada şöyle yer alır: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « تِلْكَ الْمَلَائِكَةُ كَانَتْ تَسْتَمِعُ لَكَ وَلَوْ قَرَأْتَ لَأَصْبَحَتْ يَرَاهَا النَّاسُ مَا تَسْتَتِرُ مِنْهُمْ » «Onlar seni dinleyen meleklerdi. Şayet okumaya devam etseydin, sabahleyin insanlar onları görürdü, onlardan gizlenmezlerdi» buyurdu. Bunu Buhârî ve Müslim rivayet etmiştir. [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem bir keresinde sekînenin indiğini, bir keresinde de meleklerin indiğini haber vermiştir; bu da sekînenin o bulutun içinde olduğuna ve daima meleklerle beraber indiğine delalet etmiştir. Bunda, sekînenin bir ruh veya ruhu olan bir varlık olduğunu söyleyenler için bir delil vardır; zira Kur'an'ı dinlemek ancak akıl sahibi olan için sahih olur. Doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın: { وَبَقِيَّةٌ } “ve geriye kalanlar” buyruğuna gelince; bu geriye kalanlar (bakıyye) hususunda farklı görüşler ileri sürülmüştür. Mûsâ'nın asâsı, Hârûn'un asâsı ve levhaların kırıkları olduğu söylenmiştir; zira Mûsâ onları attığı zaman kırılmıştı. Bunu İbn Abbâs söylemiştir. İkrime şunu eklemiştir:
التَّوْرَاةُ. وَقَالَ أَبُو صَالِحٍ: الْبَقِيَّةُ: عَصَا مُوسَى وَثِيَابُهُ وَثِيَابُ هَارُونَ وَلَوْحَانِ مِنَ التَّوْرَاةِ. وَقَالَ عطية بن سعد: هي عَصَا مُوسَى [وَعَصَا] هَارُونَ وَثِيَابُهُمَا وَرُضَاضُ الْأَلْوَاحِ. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ: مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ الْبَقِيَّةُ قَفِيزَا مَنٍّ فِي طَسْتٍ مِنْ ذَهَبٍ وَعَصَا مُوسَى وَعِمَامَةُ هَارُونَ وَرُضَاضُ الْأَلْوَاحِ. وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: الْعَصَا وَالنَّعْلَانِ. وَمَعْنَى هَذَا مَا رُوِيَ مِنْ أَنَّ مُوسَى لَمَّا جَاءَ قَوْمَهُ بِالْأَلْوَاحِ فَوَجَدَهُمْ قَدْ عَبَدُوا الْعِجْلَ، أَلْقَى الْأَلْوَاحَ غَضَبًا فَتَكَسَّرَتْ، فَنَزَعَ مِنْهَا مَا كَانَ صَحِيحًا وَأَخَذَ رُضَاضَ مَا تَكَسَّرَ فَجَعَلَهُ فِي التَّابُوتِ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: الْبَقِيَّةُ: الْجِهَادُ وَقِتَالُ الْأَعْدَاءِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: أَيِ الْأَمْرُ بِذَلِكَ فِي التَّابُوتِ، إِمَّا أَنَّهُ مَكْتُوبٌ فِيهِ، وَإِمَّا أَنَّ نَفْسَ الْإِتْيَانِ بِهِ [هُوَ [كَالْأَمْرِ بِذَلِكَ، وَأُسْنِدَ التَّرْكُ إِلَى [آل [موسى و [آل [هَارُونَ مِنْ حَيْثُ كَانَ الْأَمْرُ مُنْدَرِجًا مِنْ قَوْمٍ إِلَى قَوْمٍ وَكُلُّهُمْ آلُ مُوسَى وَآلُ هارون. وآل الرجل قرابته. وقد تقدم.
Tevrat. Ebû Sâlih şöyle demiştir: Kalan şeyler; Mûsâ'nın asâsı, elbiseleri, Hârûn'un elbiseleri ve Tevrat'tan iki levhadır. Atiyye b. Sa'd ise şöyle demiştir: O, Mûsâ'nın asâsı, Hârûn'un [asâsı], ikisinin elbiseleri ve levhaların kırıntılarıdır. Sevrî şöyle demiştir: İnsanlardan bazıları kalıntının altından bir kap içindeki iki ölçek kudret helvası, Mûsâ'nın asâsı, Hârûn'un sarığı ve levhaların kırıntıları olduğunu söylemektedir. Onlardan bazıları ise: Asâ ve iki pabucu olduğunu söylemektedir. Bunun anlamı, Mûsâ kavmine levhalarla gelip onları buzağıya tapar halde bulunca öfkeyle levhaları fırlatıp kırması, ardından sağlam kalanları ayırıp kırılanların parçalarını toplayarak Sandık'a koyduğuna dair rivayet edilen şeydir. Dahhâk ise: Kalıntı, cihat etmek ve düşmanlarla savaşmaktır, demiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Yani buna dair emrin Sandık'ta bulunmasıdır; ya içinde yazılıdır yahut bizzat Sandık'ın getirilmesi buna dair bir emir [gibidir]. Bırakma işi Mûsâ [ailesi] ve Hârûn [ailesine] isnat edilmiştir; çünkü bu durum nesilden nesile aktarılmıştır ve onların hepsi Mûsâ'nın ailesi ve Hârûn'un ailesidir. Bir kimsenin 'âl'i onun akrabalarıdır; bu [açıklama] daha önce geçmişti.
[سورة البقرة (٢): آية ٢٤٩]
[Bakara Suresi (2): Ayet 249]
فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلاَّ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قالُوا لَا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٢٤٩)
{ فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلاَّ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قالُوا لَا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Tâlût ordularla birlikte ayrılınca: 'Şüphesiz Allah sizi bir nehirle imtihan edecektir. Kim ondan içerse benden değildir; kim de onu tatmazsa -eliyle bir avuç alan müstesna- şüphesiz bendendir' dedi. İçlerinden pek azı müstesna ondan içtiler. Nihayet o ve beraberindeki iman edenler nehri geçince: 'Bugün Câlût ve ordularına karşı koyacak gücümüz yok' dediler. Allah'a kavuşacaklarına kesin olarak inananlar ise: 'Nice az topluluk vardır ki, Allah'ın izniyle çok topluluğa galip gelmiştir; Allah sabredenlerle beraberdir' dediler.” (249)
فِيهِ إِحْدَى عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ) " فَصَلَ" مَعْنَاهُ خَرَجَ بِهِمْ. فَصَلْتُ الشَّيْءَ فَانْفَصَلَ، أَيْ قَطَعْتُهُ فَانْقَطَعَ. قَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ قَالُوا لَهُ إِنَّ الْمِيَاهَ لَا تَحْمِلُنَا فَادْعُ اللَّهَ أَنْ يُجْرِيَ لَنَا نَهَرًا، فَقَالَ لَهُمْ طَالُوتُ: إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ. وَكَانَ عَدَدُ الْجُنُودِ- فِي قَوْلِ السُّدِّيِّ- ثَمَانِينَ أَلْفًا. [وَقَالَ وَهْبٌ [: لم يتخلف عنه إلا ذو
Bu [ayette] on bir mesele bulunmaktadır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ } “Tâlût ordularla birlikte ayrılınca” kavlidir. 'Fasale' (فَصَلَ) kelimesinin manası, 'onlarla birlikte [yola] çıktı' demektir. 'Şeyi ayırdım o da ayrıldı' (فَصَلْتُ الشَّيْءَ فَانْفَصَلَ), yani 'onu kestim o da kesildi/koptu' anlamına gelir. Vehb b. Münebbih şöyle demiştir: Tâlût ayrılınca ona: 'Sular bize yetmeyecek; bizim için bir nehir akıtması adına Allah'a dua et!' dediler. Bunun üzerine Tâlût onlara: { إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ } “Şüphesiz Allah sizi bir nehirle imtihan edecektir” dedi. Süddî'nin kavline göre askerlerin sayısı seksen bindi. [Vehb ise şöyle demiştir]:
عُذْرٍ مِنْ صِغَرٍ أَوْ كِبَرٍ أَوْ مَرَضٍ. وَالِابْتِلَاءُ الِاخْتِبَارُ. وَالنَّهَرُ وَالنَّهْرُ لُغَتَانِ. وَاشْتِقَاقُهُ مِنَ السَّعَةِ، وَمِنْهُ النَّهَارُ وَقَدْ تَقَدَّمَ. قَالَ قَتَادَةُ: النَّهَرُ الَّذِي ابْتَلَاهُمُ اللَّهُ بِهِ هُوَ نَهَرٌ بَيْنَ الْأُرْدُنِ وَفِلَسْطِينَ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ" بِنَهَرٍ" بِفَتْحِ الْهَاءِ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَحُمَيْدٌ الْأَعْرَجُ" بِنَهَرٍ" بِإِسْكَانِ الْهَاءِ. وَمَعْنَى هَذَا الِابْتِلَاءِ أَنَّهُ اخْتِبَارٌ لَهُمْ، فَمَنْ ظَهَرَتْ طَاعَتُهُ فِي تَرْكِ الْمَاءِ عُلِمَ أَنَّهُ مُطِيعٌ فِيمَا عَدَا ذَلِكَ، وَمَنْ غَلَبَتْهُ شَهْوَتُهُ [فِي الْمَاءِ] وَعَصَى الْأَمْرَ فَهُوَ فِي الْعِصْيَانِ فِي الشَّدَائِدِ أَحْرَى، فَرُوِيَ أَنَّهُمْ أَتَوُا النَّهَرَ وَقَدْ نَالَهُمْ عَطَشٌ وَهُوَ فِي غَايَةِ الْعُذُوبَةِ وَالْحُسْنِ، فَلِذَلِكَ رُخِّصَ لِلْمُطِيعِينَ فِي الْغَرْفَةِ لِيَرْتَفِعَ عَنْهُمْ أَذَى الْعَطَشَ بَعْضَ الِارْتِفَاعِ وَلِيَكْسِرُوا نِزَاعَ النَّفْسِ فِي هَذِهِ الْحَالِ. وَبَيَّنَ أَنَّ الْغَرْفَةَ كَافَّةٌ ضَرَرَ الْعَطَشِ عِنْدَ الْحَزَمَةِ الصَّابِرِينَ عَلَى شَظَفِ الْعَيْشِ الَّذِينَ هَمُّهُمْ فِي غَيْرِ الرَّفَاهِيَةِ، كَمَا قَالَ عُرْوَةُ:
ondan geri kalmadı. İbtilâ, imtihan etmek/denemektir. 'en-Neher' (النَّهَر) ve 'en-Nehr' (النَّهْر) iki ayrı lügati ifade eder. Kelimenin kökü genişlikten türemiştir; gündüz manasına gelen 'en-nehâr' kelimesi de bundandır ve daha önce geçmişti. Katâde şöyle demiştir: Allah'ın kendileriyle imtihan ettiği nehir, Ürdün ile Filistin arasındaki bir nehirdir. Kıraat imamlarının çoğunluğu 'hâ' harfinin fethasıyla 'bi-neherin' (بِنَهَرٍ) şeklinde okumuştur. Mücâhid ve Humeyd el-A'rec ise 'hâ' harfinin sükûnuyla 'bi-nehring' (بِنَهْرٍ) şeklinde okumuşlardır. Bu imtihanın manası, onlar için bir deneme olmasıdır; dolayısıyla suyu terk etme hususunda itaati ortaya çıkan kimsenin bunun dışındaki hususlarda da itaatkâr olacağı anlaşılır. [Su hususunda] arzusu kendisine galip gelip de emre isyan eden kimse ise zorluklar karşısında isyan etmeye daha yatkındır. Rivayet edildiğine göre onlar nehre susamış bir halde vardılar ve nehir son derece tatlı ve güzeldi; bu sebeple itaat edenlere susuzluğun sıkıntısını bir nebze gidermeleri ve bu durumdaki nefis arzusunu kırmaları için bir avuca ruhsat verildi. Ayrıca bir avuç suyun, lüks peşinde koşmayıp maişetin darlığına sabreden tedbirli ve azimli kimselerde susuzluk zararını önlemeye yeteceği beyan edilmiştir; nitekim Urve şöyle demiştir:
وَاحْسُوَا قَرَاحَ الْمَاءِ وَالْمَاءُ بَارِدُ
Ve saf suyu, su soğukken yudumlayınız.
قُلْتُ: وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ ﵇:" حَسْبُ الْمَرْءِ لُقَيْمَاتٌ يُقِمْنَ صُلْبَهُ". وقال بَعْضُ مَنْ يَتَعَاطَى غَوَامِضَ الْمَعَانِي: هَذِهِ الْآيَةُ مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ لِلدُّنْيَا فَشَبَّهَهَا اللَّهُ بِالنَّهَرِ وَالشَّارِبِ مِنْهُ وَالْمَائِلِ إِلَيْهَا وَالْمُسْتَكْثِرِ مِنْهَا، وَالتَّارِكِ لِشُرْبِهِ بِالْمُنْحَرِفِ عَنْهَا وَالزَّاهِدِ فِيهَا، وَالْمُغْتَرِفِ بِيَدِهِ غَرْفَةً بِالْآخِذِ مِنْهَا قَدْرَ الْحَاجَةِ، وَأَحْوَالُ الثَّلَاثَةِ عِنْدَ اللَّهِ مُخْتَلِفَةٌ. قُلْتُ: مَا أَحْسَنَ هَذَا لَوْلَا مَا فِيهِ مِنَ التَّحْرِيفِ فِي التَّأْوِيلِ وَالْخُرُوجِ عَنِ الظَّاهِرِ، لَكِنْ مَعْنَاهُ صَحِيحٌ مِنْ غَيْرِ هَذَا. الثَّانِيَةُ- اسْتَدَلَّ مَنْ قَالَ إِنَّ طَالُوتَ كَانَ نَبِيًّا بِقَوْلِهِ:" إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ" وَأَنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَيْهِ بِذَلِكَ وَأَلْهَمَهُ، وَجَعَلَ الْإِلْهَامَ ابْتِلَاءً مِنَ اللَّهِ لَهُمْ. وَمَنْ قَالَ لَمْ يَكُنْ نَبِيًّا قَالَ: أَخْبَرَهُ نَبِيُّهُمْ شَمْوِيلُ بِالْوَحْيِ حِينَ أَخْبَرَ طَالُوتُ قَوْمَهُ بِهَذَا، وَإِنَّمَا وَقَعَ هَذَا الِابْتِلَاءُ لِيَتَمَيَّزَ الصَّادِقُ مِنَ الْكَاذِبِ. وَقَدْ ذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ حُذَافَةَ السَّهْمِيَّ صَاحِبَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِنَّمَا أَمَرَ أَصْحَابَهُ بِإِيقَادِ النَّارِ وَالدُّخُولِ فِيهَا تَجْرِبَةً لِطَاعَتِهِمْ، لَكِنَّهُ حَمَلَ مِزَاحَهُ عَلَى تَخْشِينِ الْأَمْرِ الَّذِي كَلَّفَهُمْ، وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ فِي" النِّسَاءِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
Ben derim ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « حَسْبُ الْمَرْءِ لُقَيْمَاتٌ يُقِمْنَ صُلْبَهُ » «İnsanoğluna belini doğrultacak birkaç lokma yeter» hadisi de bu manadandır. Derin ve kapalı manalarla meşgul olan bazı kimseler şöyle demiştir: Bu ayet, Allah'ın dünya için verdiği bir misaldir; Allah dünyayı bir nehre, ondan içeni dünyaya meyledip ondan çokça pay alana, su içmeyi terk edeni dünyadan yüz çevirip onda zahit olana, eliyle bir avuç alanı da dünyadan ancak ihtiyaç miktarınca pay alana benzetmiştir. Bu üç grubun Allah katındaki durumları ise birbirinden farklıdır. Ben derim ki: Tevilinde tahrif ve zahir [anlam]dan uzaklaşma olmasaydı bu ne kadar da güzel bir söz olurdu! Ancak mana bundan ayrı olarak da doğrudur. İkinci [Mesele]- Tâlût'un bir peygamber olduğunu söyleyenler, onun: { إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ } “Şüphesiz Allah sizi bir nehirle imtihan edecektir” sözünü ve Allah'ın bunu ona vahyetmiş ve ilham etmiş olmasını delil getirmişler, bu ilhamı da Allah'tan onlar için bir imtihan saymışlardır. Peygamber olmadığını söyleyenler ise şöyle demişlerdir: Tâlût bunu kavmine haber verdiği zaman, peygamberleri Şemvîl vahiy yoluyla ona bildirmişti. Bu imtihan ise ancak sadık olanın yalancı olandan ayırt edilmesi için vuku bulmuştur. Bir grup âlim de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından olan Abdullah b. Huzâfe es-Sehmî'nin, itaatlerini denemek maksadıyla adamlarına ateş yakıp içine girmelerini emrettiği, ancak onlara yüklediği bu emri sertleştirerek şaka yaptığı görüşüne varmıştır. Bunun açıklaması inşâallahu teâlâ Nisâ [Suresi'nde] gelecektir.
الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي) شَرِبَ قِيلَ مَعْنَاهُ كَرَعَ. وَمَعْنَى" فَلَيْسَ مِنِّي" أَيْ لَيْسَ مِنْ أَصْحَابِي فِي هَذِهِ الْحَرْبِ، وَلَمْ يُخْرِجْهُمْ بِذَلِكَ عَنِ الْإِيمَانِ. قَالَ السُّدِّيُّ: كَانُوا ثَمَانِينَ أَلْفًا، وَلَا مَحَالَةَ أَنَّهُ كَانَ فِيهِمُ الْمُؤْمِنُ وَالْمُنَافِقُ وَالْمُجِدُّ وَالْكَسْلَانُ، وَفِي الْحَدِيثِ" مَنْ غَشَّنَا فَلَيْسَ مِنَّا" أَيْ لَيْسَ مِنْ أَصْحَابِنَا وَلَا عَلَى طَرِيقَتِنَا وَهَدْيِنَا. قَالَ: إِذَا حَاوَلْتَ فِي أَسَدٍ فُجُورًا فَإِنِّي لَسْتُ مِنْكَ وَلَسْتَ مِنِّي وَهَذَا مَهْيَعٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، يَقُولُ الرَّجُلُ لِابْنِهِ إِذَا سَلَكَ غَيْرَ أُسْلُوبِهِ: لَسْتَ مِنِّي. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي) يُقَالُ: طَعِمْتُ الشَّيْءَ أَيْ ذُقْتُهُ. وَأَطْعَمْتُهُ الْمَاءَ أَيْ أَذَقْتُهُ، وَلَمْ يَقُلْ وَمَنْ لَمْ يَشْرَبْهُ لِأَنَّ مِنْ عَادَةِ الْعَرَبِ إِذَا كَرَّرُوا شَيْئًا أَنْ يُكَرِّرُوهُ بِلَفْظٍ آخَرَ، وَلُغَةُ الْقُرْآنِ أَفْصَحُ اللُّغَاتِ، فَلَا عِبْرَةَ بِقَدْحِ مَنْ يَقُولُ: لَا يُقَالُ طَعِمْتُ الْمَاءَ. الْخَامِسَةُ- اسْتَدَلَّ عُلَمَاؤُنَا بِهَذَا عَلَى الْقَوْلِ بِسَدِّ الذَّرَائِعِ، لِأَنَّ أَدْنَى الذَّوْقِ يَدْخُلُ فِي لَفْظِ الطَّعْمِ، فَإِذَا وَقَعَ النَّهْيُ عَنِ الطَّعْمِ فَلَا سَبِيلَ إِلَى وُقُوعِ الشُّرْبِ مِمَّنْ يَتَجَنَّبُ الطَّعْمَ، وَلِهَذِهِ الْمُبَالَغَةِ لَمْ يَأْتِ الْكَلَامُ" وَمَنْ لَمْ يَشْرَبْ مِنْهُ". السَّادِسَةُ- لَمَّا قَالَ تَعَالَى: (وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ) دَلَّ عَلَى أَنَّ الْمَاءَ طَعَامٌ وَإِذَا كَانَ طَعَامًا كَانَ قُوتًا لِبَقَائِهِ وَاقْتِيَاتِ الْأَبْدَانِ بِهِ فَوَجَبَ أَنْ يَجْرِيَ فِيهِ الرِّبَا، قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهُوَ الصَّحِيحُ مِنَ الْمَذْهَبِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ قَالَ مَالِكٌ: لَا بَأْسَ بِبَيْعِ الْمَاءِ عَلَى الشَّطِّ بِالْمَاءِ مُتَفَاضِلًا وَإِلَى أَجَلٍ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَبِي يُوسُفَ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ: هُوَ مِمَّا يُكَالُ ويوزن، فعلى هذا القول لا يجوز عنده التَّفَاضُلِ، وَذَلِكَ عِنْدَهُ فِيهِ رِبًا، لِأَنَّ عِلَّتَهُ فِي الرِّبَا الْكَيْلُ وَالْوَزْنُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا يَجُوزُ بَيْعُ الْمَاءِ مُتَفَاضِلًا وَلَا يَجُوزُ فِيهِ الْأَجَلُ، وَعِلَّتُهُ فِي الرِّبَا أَنْ يَكُونَ مَأْكُولًا جنسا.
Üçüncü Mesele- Yüce Allah'ın: { فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي } “Artık kim ondan içerse benden değildir” buyruğunda geçen “içti” (şeribe) ifadesinin, ağzını suya daldırıp içti (kera'a) manasında olduğu söylenmiştir. “Benden değildir” ifadesinin anlamı ise “Bu savaşta benim ashabımdan/yoldaşlarımdan değildir” demektir; bununla onları imandan çıkarmış değildir. es-Süddî şöyle demiştir: “Seksen bin kişiydiler. Şüphesiz aralarında mümin de münafık da gayretli olan da tembel olan da vardı.” Hadiste geçen: « مَنْ غَشَّنَا فَلَيْسَ مِنَّا » «Bizi aldatan bizden değildir» ifadesi de “Bizim ashabımızdan değildir, bizim yolumuz ve hidayetimiz üzere değildir” manasındadır. [Şair] şöyle demiştir: Esed [kabilesi] hakkında bir kötülüğe kalkışırsan, Şüphesiz ben senden değilim, sen de benden değilsin. Bu, Arap kelamında yaygın/bilinen bir yoldur (üsluptur); kişi, kendi tuttuğu yoldan farklı bir yol tuttuğunda oğluna: “Sen benden değilsin” der. Dördüncü Mesele- Yüce Allah'ın: { وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي } “Kim de onu tatmazsa şüphesiz o bendendir” buyruğuna gelince; “Bir şeyi tattım” anlamında (طَعِمْتُ الشَّيْءَ - ta'imtü'ş-şey'e), “Ona suyu tattırdım” anlamında (أَطْعَمْتُهُ الْمَاءَ - et'amtühü'l-mâe) denilir. “Kim ondan içmezse” (ve men lem yeşrebhü) buyurmamıştır; çünkü Arapların âdeti, bir şeyi tekrar ettiklerinde onu başka bir lafızla tekrar etmektir. Kur'an'ın dili ise dillerin en fasiğidir; bu sebeple “Suyu tattım (ta'imtü'l-mâe) denilmez” diyen kimsenin itirazına itibar edilmez. Beşinci Mesele- Âlimlerimiz bu ayeti sedd-i zerâi' (kötülüğe giden yolların kapatılması) görüşüne delil getirmişlerdir. Çünkü tatmanın en az miktarı dahi “tatmak” (ta'm) lafzının kapsamına girer. Tatmak yasaklandığında, tatmaktan kaçınan bir kimseden içme eyleminin meydana gelmesine hiçbir imkân kalmaz. İşte bu mübalağalı [vurgudan] dolayı ifade “Kim ondan içmezse” şeklinde gelmemiştir. Altıncı Mesele- Yüce Allah: { وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ } “Kim de onu tatmazsa” buyurunca bu, suyun bir yiyecek/gıda olduğuna delalet etmiştir. Su bir yiyecek/gıda olunca, varlığını sürdürme ve bedenlerin onunla beslenip güç bulması bakımından bir azık (kūt) hükmünde olur; dolayısıyla onda da faizin (ribâ) cereyan etmesi gerekir. İbnü'l-Arabî: “Mezhepte sahih olan görüş de budur” demiştir. Ebû Ömer [İbn Abdi'l-Berr] der ki: Mâlik şöyle demiştir: “Kıyı kenarında suyun su ile fazlalıklı ve vadeli olarak satılmasında bir sakınca yoktur.” Bu, Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf'un da görüşüdür. Muhammed b. el-Hasen ise: “O, ölçülen (keylî) ve tartılan (veznî) maddelerdendir; bu görüşe göre onun nezdinde fazlalıklı [satış] caiz değildir ve bu durum onda faizdir; çünkü onun faizdeki illeti ölçü ve tartıdır” demiştir. Şâfiî de şöyle demiştir: “Suyun fazlalıklı satılması caiz olmadığı gibi onda vade de caiz değildir; onun faizdeki illeti ise aynı cinsten bir yiyecek maddesi olmasıdır.”
السَّابِعَةُ- قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: من قال إن شرب عبد ى فُلَانٌ مِنَ الْفُرَاتِ فَهُوَ حُرٌّ فَلَا يُعْتَقُ إِلَّا أَنْ يَكْرَعَ فِيهِ، وَالْكَرْعُ أَنْ يَشْرَبَ الرَّجُلُ بِفِيهِ مِنَ النَّهَرِ، فَإِنْ شَرِبَ بِيَدِهِ أَوِ اغْتَرَفَ بِالْإِنَاءِ مِنْهُ لَمْ يُعْتَقْ، لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ فَرَّقَ بَيْنَ الْكَرْعِ فِي النَّهَرِ وَبَيْنَ الشُّرْبِ بِالْيَدِ. قَالَ: وَهَذَا فَاسِدٌ، لِأَنَّ شُرْبَ الْمَاءِ يُطْلَقُ عَلَى كُلِّ هَيْئَةٍ وَصِفَةٍ فِي لِسَانِ الْعَرَبِ مِنْ غَرْفٍ بِالْيَدِ أَوْ كَرْعٍ بِالْفَمِ انْطِلَاقًا وَاحِدًا، فَإِذَا وُجِدَ الشُّرْبُ الْمَحْلُوفُ عَلَيْهِ لُغَةً وَحَقِيقَةً حَنِثَ، فَاعْلَمْهُ. قُلْتُ: قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ أَصَحُّ، فَإِنَّ أَهْلَ اللُّغَةِ فَرَّقُوا بَيْنَهُمَا كَمَا فَرَّقَ الْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ وَغَيْرُهُ: وَكَرَعَ فِي الْمَاءِ كُرُوعًا إِذَا تَنَاوَلَهُ بِفِيهِ مِنْ مَوْضِعِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَشْرَبَ بِكَفَّيْهِ وَلَا بِإِنَاءٍ، وَفِيهِ لُغَةٌ أُخْرَى" كَرِعَ" بِكَسْرِ الرَّاءِ [يَكْرَعُ] كَرَعًا. وَالْكَرَعُ: مَاءُ السَّمَاءِ يُكْرَعُ فِيهِ. وَأَمَّا السُّنَّةُ فَذَكَرَ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا وَاصِلُ بْنُ عَبْدِ الْأَعْلَى حَدَّثَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ عَنْ لَيْثٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَامِرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: مَرَرْنَا عَلَى بِرْكَةٍ فَجَعَلْنَا نَكْرَعُ فِيهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" لا تَكْرَعُوا وَلَكِنِ اغْسِلُوا أَيْدِيَكُمْ ثُمَّ اشْرَبُوا فِيهَا فَإِنَّهُ لَيْسَ إِنَاءٌ أَطْيَبَ مِنَ الْيَدِ" وَهَذَا نَصٌّ. وَلَيْثُ بْنُ أَبِي سُلَيْمٍ خَرَّجَ لَهُ مُسْلِمٌ وَقَدْ ضُعِّفَ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ) الِاغْتِرَافُ: الْأَخْذُ مِنَ الشَّيْءِ بِالْيَدِ وَبِآلَةٍ، وَمِنْهُ الْمِغْرَفَةُ، وَالْغَرْفُ مِثْلُ الاغتراف. وقرى" غَرْفَةً" بِفَتْحِ الْغَيْنِ وَهِيَ مَصْدَرٌ، وَلَمْ يَقُلْ اغْتِرَافَةً، لِأَنَّ مَعْنَى الْغَرْفِ وَالِاغْتِرَافِ وَاحِدٌ. وَالْغَرْفَةُ المرة الواحدة. وقرى" غُرْفَةً" بِضَمِّ الْغَيْنِ وَهِيَ الشَّيْءُ الْمُغْتَرَفُ. وَقَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: الْغَرْفَةُ بِالْكَفِّ الْوَاحِدِ وَالْغُرْفَةِ بِالْكَفَّيْنِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: كِلَاهُمَا لُغَتَانِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. وَقَالَ عَلِيٌّ ﵁: الْأَكُفُّ أَنْظَفُ الْآنِيَةِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْحَسَنِ:
Yedinci Mesele- İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Ebû Hanîfe dedi ki: 'Her kim kölem falan Fırat'tan içerse hürdür derse, köle ancak nehre ağzını dayayıp içmedikçe azat olmaz.' Ağzını dayayıp içmek (ker'a), kişinin nehirdeki suyu ağzıyla içmesidir; şayet eliyle içer veya nehirden bir kapla su alıp içerse azat olmaz, çünkü Allah Teâlâ nehre ağzını dayayıp içmek ile elle içmek arasını ayırmıştır. [İbnü'l-Arabî] der ki: Bu görüş fasittir; zira Arap dilinde su içmek, ister elle avuçlamak ister ağızla eğilip içmek olsun her şekil ve vasıf için aynı şekilde kullanılır. Dolayısıyla üzerine yemin edilen içme eylemi lügaten ve hakikaten gerçekleştiğinde yemin bozulmuş olur, bunu bilesin. Derim ki: Ebû Hanîfe'nin kavli daha sahihtir; çünkü lügat ehli, Kitap ve Sünnet'in ayırdığı gibi bu ikisinin arasını ayırmıştır. Cevherî ve diğerleri şöyle demiştir: 'Kera'a fi'l-mâ'i ker'an' (كَرَعَ فِي الْمَاءِ كُرُوعًا), iki avucuyla yahut bir kapla içmeksizin suyu bulunduğu yerden bizzat ağzıyla aldığında kullanılır. Bu fiilde 'râ' harfinin kesresiyle 'keri'a yekre'u kera'an' (كَرِعَ يَكْرَعُ كَرَعًا) şeklinde bir diğer lügat daha vardır. 'el-Kera'u' ise içine ağız dayanılarak içilen yağmur suyudur. Sünnete gelince; İbn Mâce Sünen'inde zikretmiştir: Bize Vâsıl b. Abdila'lâ anlattı, bize İbn Fudayl, Leys'ten, o Saîd b. Âmir'den, o İbn Ömer'den anlattı; İbn Ömer şöyle dedi: Bir su birikintisine uğradık ve ağzımızı dayayarak oradan içmeye başladık. Bunun üzerine Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: “Ağzınızı dayayarak içmeyiniz; lakin ellerinizi yıkayınız, sonra ellerinizle içiniz; zira elden daha temiz bir kap yoktur.” Bu ise açık bir nastır. Leys b. Ebî Süleym'den Müslim hadis tahriç etmiştir, ancak o zayıf sayılmıştır. Sekizinci Mesele- Yüce Allah'ın: { إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ } “Eliyle bir avuç alan müstesna” kavli: İğtirâf (اغْتِرَاف), bir şeyi el ile veya bir aletle almaktır; kepçe manasına gelen 'el-miğrafe' (الْمِغْرَفَة) kelimesi de bundandır. 'el-Garf' (الْغَرْف) da iğtirâf gibidir. 'Gayn' harfinin fethasıyla mastar olarak 'garfeten' (غَرْفَةً) şeklinde de okunmuştur; 'iğtirâfeten' dememiştir, çünkü garf ile iğtirâfın manası birdir. 'el-Garfetü' ise tek bir seferi ifade eder. 'Gayn' harfinin zammesiyle avuçlanan şey manasında 'ğurfeten' (غُرْفَةً) şeklinde de okunmuştur. Bazı müfessirler: 'el-Garfe' tek el ile avuçlamak, 'el-ğurfe' ise iki el ile avuçlamaktır, demişlerdir. Bazıları da: Her ikisi de aynı manada iki ayrı lügattir, demişlerdir. Ali radıyallâhu anh: 'Avuçlar kapların en temizidir' demiştir; Hasen'in şu sözü de bundandır:
لَا يَدْلِفُونَ إِلَى مَاءٍ بِآنِيَةٍ ... إِلَّا اغْتِرَافًا مِنَ الْغُدْرَانِ بِالرَّاحِ
Suya doğru bir kapla yavaşça yürümezler... Ancak gölcüklerden avuçla su alırlar.
الدَّلِيفُ: المشي الرويد.
ed-Delîf (الدَّلِيف); yavaş ve ağır yürüyüştür.
قُلْتُ: وَمَنْ أَرَادَ الْحَلَالَ الصِّرْفَ فِي هَذِهِ الْأَزْمَانِ دُونَ شُبْهَةٍ وَلَا امْتِرَاءٍ وَلَا ارْتِيَابٍ فَلْيَشْرَبْ بِكَفَّيْهِ الْمَاءَ مِنَ الْعُيُونِ وَالْأَنْهَارِ الْمُسَخَّرَةِ بالجريان آناء الليل و [آناء] النَّهَارِ، مُبْتَغِيًا بِذَلِكَ مِنَ اللَّهِ كَسْبَ الْحَسَنَاتِ وَوَضْعَ الْأَوْزَارِ وَاللُّحُوقَ بِالْأَئِمَّةِ الْأَبْرَارِ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" مَنْ شَرِبَ بِيَدِهِ وَهُوَ يَقْدِرُ عَلَى إِنَاءٍ يُرِيدُ بِهِ التَّوَاضُعَ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِعَدَدِ أَصَابِعِهِ حَسَنَاتٍ وهو إناء عيسى بن مريم ﵉ إذا طَرَحَ الْقَدَحَ فَقَالَ أُفٍّ هَذَا مَعَ الدُّنْيَا". خَرَّجَهُ ابْنُ مَاجَهْ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ نَشْرَبَ عَلَى بُطُونِنَا وَهُوَ الْكَرْعُ، وَنَهَانَا أَنْ نَغْتَرِفَ بِالْيَدِ الْوَاحِدَةِ، وَقَالَ:" لَا يَلَغُ أَحَدُكُمْ كَمَا يَلَغُ الْكَلْبُ وَلَا يَشْرَبُ بِالْيَدِ الْوَاحِدَةِ كَمَا يَشْرَبُ الْقَوْمُ الَّذِينَ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلَا يَشْرَبُ بِاللَّيْلِ فِي إِنَاءٍ حَتَّى يُحَرِّكَهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ إِنَاءً مُخَمَّرًا وَمَنْ شَرِبَ بِيَدِهِ وَهُوَ يَقْدِرُ عَلَى إِنَاءٍ ... " الْحَدِيثَ كَمَا تَقَدَّمَ، وَفِي إِسْنَادِهِ بَقِيَّةُ بْنُ الْوَلِيدِ، قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: يُكْتَبُ حَدِيثُهُ وَلَا يُحْتَجُّ بِهِ. وَقَالَ أَبُو زُرْعَةَ: إِذَا حَدَّثَ بقية عن الثقات فهو ثقة. التاسعة- قوله تعالى: (فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: شَرِبُوا عَلَى قَدْرِ يَقِينِهِمْ، فَشَرِبَ الْكُفَّارُ شُرْبَ الْهِيمِ وَشَرِبَ الْعَاصُونَ دُونَ ذَلِكَ، وَانْصَرَفَ مِنَ الْقَوْمِ سِتَّةٌ وَسَبْعُونَ أَلْفًا وَبَقِيَ بَعْضُ الْمُؤْمِنِينَ لَمْ يَشْرَبْ شَيْئًا وَأَخَذَ بَعْضُهُمُ الْغُرْفَةَ، فأما من شرب فلم يرو، بل برج بِهِ الْعَطَشُ، وَأَمَّا مَنْ تَرَكَ الْمَاءَ فَحَسُنَتْ حَالُهُ وَكَانَ أَجْلَدَ مِمَّنْ أَخَذَ الْغُرْفَةَ. الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ) الْهَاءُ تَعُودُ عَلَى النَّهَرِ، وَ" هُوَ" تَوْكِيدٌ. (وَالَّذِينَ) فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَطْفًا عَلَى الْمُضْمَرِ فِي" جاوَزَهُ" يُقَالُ: جَاوَزْتُ الْمَكَانَ مُجَاوَزَةً وَجَوَازًا. وَالْمَجَازُ فِي الْكَلَامِ مَا جَازَ فِي الِاسْتِعْمَالِ وَنَفَذَ وَاسْتَمَرَّ عَلَى وَجْهِهِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيُّ: جَازَ مَعَهُ فِي النَّهَرِ أَرْبَعَةُ آلَافِ رَجُلٍ فِيهِمْ مَنْ شَرِبَ، فَلَمَّا نَظَرُوا إِلَى جَالُوتَ وَجُنُودِهِ وَكَانُوا مِائَةَ أَلْفٍ كُلُّهُمْ شَاكُونَ فِي السِّلَاحِ رَجَعَ مِنْهُمْ ثَلَاثَةُ آلَافٍ وَسِتُّمِائَةٍ وَبِضْعَةٌ وَثَمَانُونَ، فَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ قَالَ الْمُؤْمِنُونَ الْمُوقِنُونَ بِالْبَعْثِ وَالرُّجُوعِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى عِنْدَ ذَلِكَ وَهُمْ عدة أهل
Derim ki: Bu devirde hiçbir şüphe, tereddüt ve kuşku bulunmaksızın sırf helal olanı isteyen kimse; gece vakitlerinde ve gündüz [vakitlerinde] akmaya boyun eğdirilmiş pınarlardan ve nehirlerden suyu iki avucuyla içsin; bununla Allah'tan ecir kazanmayı, günahların silinmesini ve hayırlı önderlere (el-eimmetü'l-ebrâr) kavuşmayı dilesin. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَنْ شَرِبَ بِيَدِهِ وَهُوَ يَقْدِرُ عَلَى إِنَاءٍ يُرِيدُ بِهِ التَّوَاضُعَ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِعَدَدِ أَصَابِعِهِ حَسَنَاتٍ وهو إناء عيسى بن مريم ﵉ إذا طَرَحَ الْقَدَحَ فَقَالَ أُفٍّ هَذَا مَعَ الدُّنْيَا » «Kim bir kap bulmaya gücü yettiği halde tevazu göstermek maksadıyla eliyle su içerse, Allah ona parmaklarının sayısınca sevap yazar. Bu, Meryem oğlu Îsâ aleyhisselâm'ın kadehi atıp: "Öf! Bu da dünyadandır!" dediği zamanki kabıdır.» Bunu İbn Mâce, İbn Ömer'in rivayetiyle tahric etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem karnımızın üzerine yatarak su içmemizi -ki bu 'el-ker' (ağzı doğrudan suya daldırarak içmek)tir- ve tek elle avuçlayıp içmemizi yasakladı ve şöyle buyurdu: « لَا يَلَغُ أَحَدُكُمْ كَمَا يَلَغُ الْكَلْبُ وَلَا يَشْرَبُ بِالْيَدِ الْوَاحِدَةِ كَمَا يَشْرَبُ الْقَوْمُ الَّذِينَ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلَا يَشْرَبُ بِاللَّيْلِ فِي إِنَاءٍ حَتَّى يُحَرِّكَهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ إِنَاءً مُخَمَّرًا وَمَنْ شَرِبَ بِيَدِهِ وَهُوَ يَقْدِرُ عَلَى إِنَاءٍ ... » «Hiçbiriniz köpeğin yaladığı gibi yalamasın, Allah'ın kendilerine gazap ettiği kavmin içtiği gibi tek elle içmesin ve üzeri örtülü bir kap olmadıkça geceleyin kabı çalkalamadan [içindekini kontrol etmeden] içmesin. Kim kabı varken eliyle içerse...» Hadisin devamı yukarıda geçtiği gibidir. İsnadında Bakiyye b. el-Velîd bulunmaktadır. Ebû Hâtim: "Onun hadisi yazılır, fakat kendisiyle delil getirilmez" demiştir. Ebû Zür'a ise: "Bakiyye güvenilir (sika) kimselerden rivayet ettiğinde sikadır" demiştir. Dokuzuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ } “İçlerinden pek azı müstesna, ondan içtiler” buyruğu hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: "Yakinleri (inançları) ölçüsünde içtiler. Kâfirler susamış develerin içişi gibi (şürbe'l-hîm) içtiler; âsi olanlar ise bundan daha az içtiler. Topluluktan yetmiş altı bin kişi geri döndü. Müminlerin bir kısmı hiç içmedi, bir kısmı da sadece bir avuç aldı. İçen kimseye gelince, suya kanmadı; aksine susuzluğu daha da şiddetlendi. Suyu terk eden kimsenin ise hali güzelleşti ve bir avuç alandan çok daha dayanıklı oldu." Onuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ } “Vaktaki o [Tâlût] onu (nehri) geçti” buyruğundaki bitişik zamir olan "hâ" (ـهُ) nehre râcidir, { هُوَ } "hüve" ise tekiddir (pekiştirmedir). { وَالَّذِينَ } "ve'llezîne" lafzı ise, { جاوَزَهُ } "câvezehu" fiilindeki gizli özneye atıfla ref mahallindedir. [Arapçada]: Mekânı geçtim anlamında "جَاوَزْتُ الْمَكَانَ مُجَاوَزَةً وَجَوَازًا" denilir. Sözde 'mecaz' ise, kullanımda caiz görülen, geçerlilik kazanan ve kendi mecrasında sürüp giden ifadedir. İbn Abbâs ve es-Süddî şöyle demişlerdir: "Onunla beraber nehri, aralarında sudan içenlerin de yer aldığı dört bin kişi geçti. Tümü tepeden tırnağa silahlanmış yüz bin kişilik bir ordu olan Câlût ve askerlerine baktıklarında, onlardan üç bin altı yüz seksen küsur kişi geri döndü. Bu rivayete göre, o sırada dirilişe ve Yüce Allah'a döneceklerine kesin olarak inanan müminler -ki bunlar [Bedir] ehlinin sayısı...
بَدْرٍ:" كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ". وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا جَازَ مَعَهُ النَّهَرَ مَنْ لَمْ يَشْرَبْ جُمْلَةً، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: كَيْفَ نُطِيقُ الْعَدُوَّ مَعَ كَثْرَتِهِمْ! فَقَالَ أُولُو الْعَزْمِ مِنْهُمْ:" كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ". قَالَ الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ: كُنَّا نَتَحَدَّثُ أَنَّ عِدَّةَ أَهْلِ بَدْرٍ كَعِدَّةِ أَصْحَابِ طَالُوتَ الَّذِينَ جَاوَزُوا مَعَهُ النَّهَرَ ثَلَاثُمِائَةٍ وَبِضْعَةَ عَشَرَ رَجُلًا- وَفِي رِوَايَةٍ: وَثَلَاثَةَ عَشَرَ رَجُلًا- وَمَا جَازَ مَعَهُ إِلَّا مُؤْمِنٌ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ) وَالظَّنُّ هُنَا بِمَعْنَى الْيَقِينِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ شَكًّا لَا عِلْمًا، أَيْ قَالَ الَّذِينَ يَتَوَهَّمُونَ أَنَّهُمْ يُقْتَلُونَ مَعَ طَالُوتَ فَيَلْقَوْنَ اللَّهَ شُهَدَاءَ، فَوَقَعَ الشَّكُّ فِي الْقَتْلِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً) الْفِئَةُ: الْجَمَاعَةُ مِنَ النَّاسِ وَالْقِطْعَةُ مِنْهُمْ، مِنْ فَأَوْتُ رَأْسَهُ بِالسَّيْفِ وَفَأْيَتُهُ أَيْ قَطَعْتُهُ. وَفِي قَوْلِهِمْ ﵃:" كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ" الْآيَةَ، تَحْرِيضٌ عَلَى الْقِتَالِ وَاسْتِشْعَارٌ لِلصَّبْرِ وَاقْتِدَاءٌ بِمَنْ صَدَّقَ رَبَّهُ. قُلْتُ: هَكَذَا يَجِبُ عَلَيْنَا نَحْنُ أَنْ نَفْعَلَ؟ لَكِنِ الْأَعْمَالُ الْقَبِيحَةُ وَالنِّيَّاتُ الْفَاسِدَةُ مَنَعَتْ مِنْ ذَلِكَ حَتَّى يَنْكَسِرَ الْعَدَدُ الْكَبِيرُ مِنَّا قُدَّامَ الْيَسِيرِ مِنَ الْعَدُوِّ كَمَا شَاهَدْنَاهُ غَيْرَ مَرَّةٍ، وَذَلِكَ بما كسبت أيدينا! وفى البخاري: وقال أَبُو الدَّرْدَاءِ: إِنَّمَا تُقَاتِلُونَ بِأَعْمَالِكُمْ. وَفِيهِ مُسْنَدٌ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:" هَلْ تُرْزَقُونَ وَتُنْصَرُونَ إِلَّا بِضُعَفَائِكُمْ". فَالْأَعْمَالُ فَاسِدَةٌ وَالضُّعَفَاءُ مُهْمَلُونَ وَالصَّبْرُ قَلِيلٌ وَالِاعْتِمَادُ ضَعِيفٌ وَالتَّقْوَى زَائِلَةٌ!. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ " وَقَالَ:" وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا " وَقَالَ:" إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ " وَقَالَ:" وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ " وَقَالَ:" إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ". فَهَذِهِ أَسْبَابُ النَّصْرِ وَشُرُوطُهُ وَهِيَ مَعْدُومَةٌ عِنْدَنَا غَيْرُ مَوْجُودَةٍ فِينَا، فَإِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ عَلَى مَا أَصَابَنَا وَحَلَّ بِنَا! بَلْ لَمْ يَبْقَ مِنَ الْإِسْلَامِ إِلَّا ذِكْرُهُ، وَلَا مِنَ الدِّينِ إِلَّا رَسْمُهُ لِظُهُورِ الْفَسَادِ وَلِكَثْرَةِ الطُّغْيَانِ وَقِلَّةِ الرَّشَادِ حَتَّى اسْتَوْلَى الْعَدُوُّ شَرْقًا وَغَرْبًا بَرًّا وَبَحْرًا، وَعَمَّتِ الْفِتَنُ وَعَظُمَتِ الْمِحَنُ وَلَا عَاصِمَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ!.
...Bedir [ehlinden olanlar]: { كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izniyle nice az topluluk nice çok topluluğa galip gelmiştir” [dediler]. Müfessirlerin çoğuna göre ise onunla birlikte nehri ancak [sudan] hiç içmeyenler geçmiştir. Onlardan bazısı: "Düşmanın bu çokluğu karşısında bizim nasıl gücümüz yeter!" deyince, içlerindeki azim sahipleri: { كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izniyle nice az topluluk nice çok topluluğa galip gelmiştir” dediler. Berâ b. Âzib [radıyallâhu anh] şöyle demiştir: Biz aramızda, Bedir ehlinin sayısının Tâlût ile birlikte nehri geçen arkadaşlarının sayısı kadar; yani üç yüz on küsur -bir rivayette de on üç- adam olduğunu ve onunla birlikte [nehri] ancak mümin olanların geçtiğini konuşurduk. On Birinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ } “Zannedenler dediler ki” buyruğudur. Buradaki zann (ظن), yakîn (kesin bilgi) anlamındadır. Bunun kesin bilgi değil de şüphe olması da caizdir; yani Tâlût ile birlikte öldürüleceklerini ve şehit olarak Allah'a kavuşacaklarını düşünenler [böyle] dediler [anlamında olup] öldürülme hususunda bir şüphe vaki olmuştur. Yüce Allah'ın: { كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً } “Nice az topluluk nice çok topluluğa galip gelmiştir” buyruğudur. Fie (فئة): İnsanlardan bir topluluk ve bir gruptur. Bu kelime, kılıçla başını kestim anlamına gelen 'fe'evtü re'sehû bi's-seyf' (فَأَوْتُ رَأْسَهُ بِالسَّيْفِ) ve 'fe'eytühû' (فَأْيَتُهُ) kökünden gelir. Onların -radıyallâhu anhum- { كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ } “Nice az topluluk...” ayetindeki sözlerinde, savaşa teşvik, sabrı kuşanma ve Rabbini tasdik eden kimselere uyma vardır. Derim ki: Bizim de böyle yapmamız gerekmez miydi? Fakat çirkin ameller ve bozuk niyetler buna engel oldu; öyle ki defalarca şahit olduğumuz üzere, bizim büyük sayımız düşmanın az bir sayısı karşısında hezimete uğramaktadır. Bu da kendi ellerimizle kazandıklarımız sebebiyledir! Buhârî'de [nakledildiğine göre] Ebü'd-Derdâ şöyle demiştir: «Siz ancak amellerinizle savaşırsınız.» Yine onda (Buhârî'de) müsned olarak Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu [rivayet edilmiştir]: « هَلْ تُرْزَقُونَ وَتُنْصَرُونَ إِلَّا بِضُعَفَائِكُمْ » «Siz ancak zayıflarınız vesilesiyle rızıklandırılır ve yardım olunursunuz değil mi?» Ameller bozuk, zayıflar ihmal edilmiş, sabır az, tevekkül zayıf ve takva da yok olmuştur! Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Sabredin, sabırda yarışın, cihada hazırlıklı olun ve Allah'tan korkun” ve şöyle buyurmuştur: { وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا } “Yalnızca Allah'a tevekkül edin” ve şöyle buyurmuştur: { إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ } “Şüphesiz Allah, takva sahipleriyle ve iyilik edenlerle beraberdir” ve şöyle buyurmuştur: { وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ } “Allah, kendisine yardım edene elbette yardım eder” ve şöyle buyurmuştur: { إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Bir toplulukla karşılaştığınız zaman sebat edin ve Allah'ı çokça zikredin ki kurtuluşa eresiniz”. İşte bunlar zaferin sebepleri ve şartlarıdır; oysa bunlar bizim katımızda yok olmuş, aramızda bulunmaz hale gelmiştir. Başımıza gelen ve üzerimize çöken bu durum karşısında: "İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn" (Şüphesiz biz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz)! Hatta fesadın ortaya çıkması, azgınlığın çokluğu ve hidayetin azlığı sebebiyle İslam'dan sadece bir anış, dinden ise sadece bir iz kalmıştır. Öyle ki düşman doğudan batıya, karadan denize [her yere] hâkim olmuş; fitneler yayılmış, musibetler büyümüştür. [Allah'ın] merhamet ettiği kimse dışında hiçbir koruyucu da yoktur!
[سورة البقرة (٢): آية ٢٥٠]
[Bakara Suresi (2): Ayet 250]
وَلَمَّا بَرَزُوا لِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالُوا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٢٥٠)
{ وَلَمَّا بَرَزُوا لِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالُوا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } “Câlût ve ordularına karşı meydana çıktıklarında: 'Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır, ayaklarımızı sabit kıl ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et' dediler.” (250)
" بَرَزُوا" صَارُوا فِي الْبَرَازِ وَهُوَ الْأَفْيَحُ مِنَ الْأَرْضِ الْمُتَّسِعُ. وَكَانَ جَالُوتُ أَمِيرَ الْعَمَالِقَةِ وَمَلِكَهُمْ ظِلُّهُ مِيلٌ. وَيُقَالُ: إِنَّ الْبَرْبَرَ مِنْ مِنْ نَسْلِهِ، وَكَانَ فِيمَا رُوِيَ فِي ثَلَاثِمِائَةِ أَلْفِ فَارِسٍ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: فِي تِسْعِينَ أَلْفًا، وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ كَثْرَةَ عَدُوِّهِمْ تَضَرَّعُوا إِلَى رَبِّهِمْ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ:" وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ" إِلَى قَوْلِهِ:" وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا " الْآيَةَ. وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا لَقِيَ الْعَدُوَّ يَقُولُ فِي الْقِتَالِ:" اللَّهُمَّ بِكَ أَصُولُ وَأَجُولُ" وَكَانَ ﷺ يَقُولُ إِذَا لَقِيَ الْعَدُوَّ:" اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوَذُ بِكَ مِنْ شُرُورِهِمْ وَأَجْعَلُكَ فِي نُحُورِهِمْ" وَدَعَا يَوْمَ بَدْرٍ حَتَّى سَقَطَ رِدَاؤُهُ عَنْ مَنْكِبَيْهِ يَسْتَنْجِزُ اللَّهَ وَعْدَهُ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" آلِ عِمْرَانَ " إِنْ شاء الله تعالى.
'Berazû' (بَرَزُوا), meydana çıktılar demektir; 'berâz' ise yeryüzünün en geniş ve açık alanıdır. Câlût, Amâlika kavminin emiri ve hükümdarıydı; gölgesi bir mil tutardı. Berberîlerin onun soyundan geldiği söylenir; rivayet edildiğine göre üç yüz bin atlı içindeydi. İkrime ise doksan bin kişi içinde olduğunu söylemiştir. Müminler düşmanlarının çokluğunu görünce Rablerine yalvardılar; bu tıpkı O'nun şu buyruğu gibidir: “Nice peygamberler vardı ki, beraberinde birçok rabba bağlı kimseler savaştı” ayetinden “Onların sözleri ancak: 'Rabbimiz! Günahlarımızı bağışla' demekten ibaretti” kavline kadar. Resûlullah ﷺ düşmanla karşılaştığında savaşta: “Allahım! Senin sayende saldırır ve senin sayende dövüşürüm” derdi. Nebî ﷺ düşmanla karşılaştığında yine şöyle buyururdu: “Allahım! Onların şerlerinden sana sığınır, onları senin kudretine havale ederim.” Bedir günü de omuzlarından rıdâsı düşünceye kadar Allah'ın vaadini yerine getirmesini isteyerek dua etmiştir; bunun açıklaması inşâallahu teâlâ Âl-i İmrân Suresi'nde gelecektir.
[سورة البقرة (٢): آية ٢٥١]
[Bakara Suresi (2): Ayet 251]
فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ داوُدُ جالُوتَ وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشاءُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ (٢٥١)
{ فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ داوُدُ جالُوتَ وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشاءُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ } “Nihayet Allah'ın izniyle onları hezimete uğrattılar; Davud da Câlût'u öldürdü. Allah ona hükümdarlık ve hikmet verdi ve ona dilediği şeylerden öğretti. Eğer Allah'ın insanları birbirleriyle savması olmasaydı yeryüzü mutlaka fesada uğrardı. Fakat Allah, âlemlere karşı büyük lütuf sahibidir.” (251)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ) أَيْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ النَّصْرَ" فَهَزَمُوهُمْ": فَكَسَرُوهُمْ. وَالْهَزْمُ: الْكَسْرُ، وَمِنْهُ سِقَاءٌ مُتَهَزِّمٌ، أَيِ انْثَنَى بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ مَعَ الْجَفَافِ، وَمِنْهُ مَا قِيلَ فِي زَمْزَمَ: إِنَّهَا هَزْمَةُ جِبْرِيلَ، أَيْ هَزَمَهَا جِبْرِيلُ بِرِجْلِهِ فَخَرَجَ الْمَاءُ. وَالْهَزْمُ: مَا تَكَسَّرَ مِنْ يَابِسِ الْحَطَبِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقَتَلَ داوُدُ جالُوتَ) وَذَلِكَ أَنَّ طَالُوتَ الْمَلِكَ اخْتَارَهُ مِنْ بَيْنِ قَوْمِهِ لِقِتَالِ جَالُوتَ، وَكَانَ رَجُلًا قَصِيرًا مِسْقَامًا مِصْفَارًا أَصْغَرَ أَزْرَقَ، وَكَانَ جَالُوتُ مِنْ أَشَدِّ النَّاسِ وَأَقْوَاهُمْ وَكَانَ يَهْزِمُ الْجُيُوشَ وَحْدَهُ، وَكَانَ قَتْلُ جَالُوتَ وَهُوَ رَأْسُ الْعَمَالِقَةِ عَلَى يَدِهِ. وَهُوَ داود
Yüce Allah'ın: { فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izniyle onları hezimete uğrattılar” buyruğu; yani Allah onlara zafer indirdi, [ayetteki] { فَهَزَمُوهُمْ } “onları hezimete uğrattılar” [ifadesi] ise onları bozdular [demektir]. el-Hezm (الْهَزْمُ), kırmak ve bozguna uğratmak demektir. Kuruluk sebebiyle kat kat bükülüp kırılan su tulumu için kullanılan "sikâun mütehezzim" (سِقَاءٌ مُتَهَزِّمٌ) ifadesi de bu köktendir. Zemzem hakkında: "Şüphesiz o, Cibrîl'in hezmesidir (kazıp çıkardığı yerdir)" denilmesi de bundandır; yani Cibrîl ayağıyla orayı vurup çukurlaştırmış ve su çıkmıştır. el-Hezm (الْهَزْمُ), kuru odundan kırılıp dökülen parçalara da denir. Yüce Allah'ın: { وَقَتَلَ داوُدُ جالُوتَ } “Davud da Câlût'u öldürdü” buyruğuna gelince; hükümdar Tâlût, Câlût ile çarpışması için kavminin arasından onu seçmişti. O; kısa boylu, hastalıklı, sarı benizli, en küçükleri [ve] gök gözlü bir adamdı. Câlût ise insanların en çetini ve en güçlülerindendi; tek başına orduları hezimete uğratırdı. Amâlika'nın reisi olan Câlût'un öldürülmesi onun eliyle gerçekleşti. O da Dâvûd'dur...
ابن إِيشَى - بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ، وَيُقَالُ: دَاوُدُ بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ رَشْوَى، وَكَانَ مِنْ سِبْطِ يَهُوذَا بْنِ يَعْقُوبُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ﵈، وَكَانَ مِنْ أَهْلِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ جُمِعَ لَهُ بَيْنَ النُّبُوَّةِ وَالْمُلْكِ بَعْدَ أَنْ كَانَ رَاعِيًا وَكَانَ أَصْغَرَ إِخْوَتِهِ وَكَانَ يَرْعَى غَنَمًا، وَكَانَ لَهُ سَبْعَةُ إِخْوَةٍ فِي أَصْحَابِ طَالُوتَ، فَلَمَّا حَضَرَتِ الْحَرْبُ قَالَ فِي نَفْسِهِ: لَأَذْهَبَنَّ إِلَى رُؤْيَةِ هَذِهِ الْحَرْبِ، فَلَمَّا نَهَضَ فِي طَرِيقِهِ مَرَّ بِحَجَرٍ فَنَادَاهُ: يَا دَاوُدُ خُذْنِي فَبِي تَقْتُلُ جَالُوتَ، ثُمَّ نَادَاهُ حَجَرٌ آخَرُ ثُمَّ آخَرُ فَأَخَذَهَا وَجَعَلَهَا فِي مِخْلَاتِهِ وَسَارَ، فَخَرَجَ جَالُوتُ يَطْلُبُ مُبَارِزًا فَكَعَّ النَّاسُ عَنْهُ حَتَّى قَالَ طَالُوتُ: مَنْ يَبْرُزُ إِلَيْهِ وَيَقْتُلُهُ فَأَنَا أُزَوِّجُهُ ابْنَتِي وَأُحَكِّمُهُ فِي مَالِيَ، فَجَاءَ دَاوُدُ ﵇ فَقَالَ: أَنَا أَبْرُزُ إِلَيْهِ وَأَقْتُلُهُ، فَازْدَرَاهُ طَالُوتُ حِينَ رَآهُ لِصِغَرِ سِنِّهِ وَقِصَرِهِ فَرَدَّهُ، وَكَانَ دَاوُدُ أَزْرَقَ قَصِيرًا، ثُمَّ نَادَى ثَانِيَةً وَثَالِثَةً فَخَرَجَ دَاوُدُ، فَقَالَ طَالُوتُ لَهُ: هَلْ جَرَّبْتَ نَفْسَكَ بِشَيْءٍ؟ قَالَ نَعَمْ، قَالَ بماذا؟ قَالَ: وَقَعَ ذِئْبٌ فِي غَنَمِي فَضَرَبْتُهُ ثُمَّ أَخَذْتُ رَأْسَهُ فَقَطَعْتُهُ مِنْ جَسَدِهِ. قَالَ طَالُوتُ: الذِّئْبُ ضَعِيفٌ، هَلْ جَرَّبْتَ نَفْسَكَ فِي غَيْرِهِ؟ قَالَ: نَعَمْ، دَخَلَ الْأَسَدُ فِي غَنَمِي فَضَرَبْتُهُ ثُمَّ أَخَذْتُ بِلَحْيَيْهِ فَشَقَقْتُهُمَا، أَفَتَرَى هَذَا أَشَدَّ مِنَ الْأَسَدِ؟ قَالَ لَا، وَكَانَ عِنْدَ طَالُوتَ دِرْعٌ لَا تَسْتَوِي إِلَّا عَلَى مَنْ يَقْتُلُ جَالُوتَ، فَأَخْبَرَهُ بِهَا وَأَلْقَاهَا عَلَيْهِ فَاسْتَوَتْ، فَقَالَ طَالُوتُ: فَارْكَبْ فَرَسِي وَخُذْ سِلَاحِي فَفَعَلَ، فَلَمَّا مَشَى قَلِيلًا رَجَعَ فَقَالَ النَّاسُ: جَبُنَ الْفَتَى! فَقَالَ دَاوُدُ: إِنَّ اللَّهَ إِنْ لَمْ يَقْتُلْهُ لِي وَيُعِنِّي عَلَيْهِ لَمْ يَنْفَعْنِي هَذَا الْفَرَسُ وَلَا هَذَا السِّلَاحُ، وَلَكِنِّي أُحِبُّ أَنْ أُقَاتِلَهُ عَلَى عَادَتِي. قَالَ: وَكَانَ دَاوُدُ مِنْ أَرْمَى النَّاسِ بِالْمِقْلَاعِ، فَنَزَلَ وَأَخَذَ مِخْلَاتَهُ فَتَقَلَّدَهَا وَأَخَذَ مِقْلَاعَهُ وَخَرَجَ إِلَى جَالُوتَ، وَهُوَ شَاكٍ فِي سِلَاحِهِ عَلَى رَأْسِهِ بَيْضَةٌ فِيهَا ثَلَاثُمِائَةِ رِطْلٍ، فِيمَا ذَكَرَ الْمَاوَرْدِيُّ وَغَيْرُهُ، فَقَالَ لَهُ جَالُوتُ: أَنْتَ يَا فَتَى تَخْرُجُ إِلَيَّ! قَالَ نَعَمْ، قَالَ: هَكَذَا كَمَا تَخْرُجُ إِلَى الْكَلْبِ! قَالَ نَعَمْ، وَأَنْتَ أَهْوَنُ. قَالَ: لَأُطْعِمَنَّ لَحْمَكَ الْيَوْمَ لِلطَّيْرِ وَالسِّبَاعِ، ثُمَّ تَدَانَيَا وَقَصَدَ جَالُوتُ أَنْ يَأْخُذَ دَاوُدَ بِيَدِهِ اسْتِخْفَافًا بِهِ، فَأَدْخَلَ دَاوُدُ يَدَهُ إِلَى الْحِجَارَةِ، فَرُوِيَ أَنَّهَا الْتَأَمَتْ فَصَارَتْ حَجَرًا وَاحِدًا، فَأَخَذَهُ فَوَضَعَهُ فِي الْمِقْلَاعِ وَسَمَّى الله
... İbn Îşâ -hemzenin kesresiyle-. Şöyle de denilmiştir: Davud b. Zekeriyyâ b. Reşvâ. O, İbrâhim oğlu İshak oğlu Ya'kûb oğlu Yehûzâ'nın sıbtından (soyundan) aleyhimüsselâm idi. Beytülmakdis ehlindendi. Çoban iken peygamberlik ve hükümdarlık kendisinde birleştirildi. Kardeşlerinin en küçüğü idi ve koyun otlatıyordu. Tâlût'un ashabı arasında yedi kardeşi vardı. Savaş gelip çatınca içinden şöyle dedi: "Mutlaka gidip bu savaşı göreceğim." Yola koyulup ilerlediğinde bir taşın yanından geçti; taş ona: "Ey Davud! Beni al, zira Câlût'u benimle öldüreceksin!" diye seslendi. Sonra başka bir taş, sonra bir başkası seslendi. O da onları alıp dağarcığına koydu ve yoluna devam etti. Câlût meydana çıkıp mübâriz (karşılaşacak savaşçı) istedi; insanlar ondan korkup geri durdu. Sonunda Tâlût: "Kim onun karşısına çıkıp onu öldürürse, kızımla onu evlendireceğim ve onu malımda söz sahibi kılacağım" dedi. Bunun üzerine Davud aleyhisselâm gelip: "Onun karşısına ben çıkar ve onu öldürürüm" dedi. Fakat Tâlût onu görünce yaşının küçüklüğü ve boyunun kısalığı sebebiyle onu küçümsedi ve geri çevirdi. Davud gök gözlü ve kısa boylu idi. Sonra [Tâlût] ikinci ve üçüncü kez seslendi; yine Davud çıktı. Tâlût ona: "Kendini herhangi bir hususta denedin mi?" dedi. "Evet" dedi. [Tâlût]: "Neyle?" diye sordu. Davud: "Koyunlarıma bir kurt saldırdı; ona vurdum, sonra başını tutup bedeninden kopardım" dedi. Tâlût: "Kurt zayıftır, kendini başka bir şeyde denedin mi?" dedi. Davud: "Evet, koyunlarıma aslan girdi; ona vurdum, sonra iki çenesinden tutup ayırdım. Sen bu adamı aslandan daha mı güçlü görüyorsun?" dedi. [Tâlût]: "Hayır" dedi. Tâlût'un yanında, Câlût'u öldürecek kimseden başkasına tam oturmayan bir zırh vardı. Bunu ona haber verip zırhı üzerine giydirdi ve zırh tam oturdu. Bunun üzerine Tâlût: "Atıma bin ve silahımı al" dedi. Davud öyle yaptı. Fakat biraz ilerleyince geri döndü. İnsanlar: "Genç korktu!" dediler. Davud ise: "Eğer Allah onu benim için öldürmez ve ona karşı bana yardım etmezse, ne bu at ne de bu silah bana fayda verir. Ancak ben onunla kendi âdetim üzere savaşmak istiyorum" dedi. Davud sapan atmada insanların en mahirlerindendi. [Attan] indi, dağarcığını alıp boynuna astı, sapanını aldı ve Câlût'a doğru çıktı. Mâverdî ve diğerlerinin zikrettiğine göre, Câlût tepeden tırnağa silahlı olup başında üç yüz rıtl ağırlığında bir miğfer vardı. Câlût ona: "Sen mi bana karşı çıkıyorsun ey delikanlı!" dedi. Davud: "Evet" dedi. [Câlût]: "Bir köpeğin karşısına çıkar gibi mi!" dedi. Davud: "Evet, üstelik sen ondan daha değersizsin" dedi. [Câlût]: "Bugün senin etini mutlaka kuşlara ve yırtıcı hayvanlara yedireceğim" dedi. Sonra birbirlerine yaklaştılar. Câlût, küçümseyerek Davud'u eliyle yakalamak istedi. Davud ise elini taşlara uzattı; rivayet edildiğine göre taşlar birleşip tek bir taş hâline gelmişti. Onu alıp sapana koydu ve besmele çekti...
وَأَدَارَهُ وَرَمَاهُ فَأَصَابَ بِهِ رَأْسَ جَالُوتَ فَقَتَلَهُ، وَحَزَّ رَأْسَهُ وَجَعَلَهُ فِي مِخْلَاتِهِ، وَاخْتَلَطَ النَّاسُ وحمله أَصْحَابُ طَالُوتَ فَكَانَتِ الْهَزِيمَةُ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّمَا أَصَابَ بِالْحَجَرِ مِنَ الْبَيْضَةِ مَوْضِعَ أَنْفِهِ، وَقِيلَ: عَيْنَهُ وَخَرَجَ مِنْ قَفَاهُ، وَأَصَابَ جَمَاعَةً مِنْ عَسْكَرِهِ فَقَتَلَهُمْ. وَقِيلَ: إِنَّ الْحَجَرَ تَفَتَّتَ حَتَّى أصاب كل من في العسكر شي مِنْهُ، وَكَانَ كَالْقَبْضَةِ الَّتِي رَمَى بِهَا النَّبِيُّ ﷺ هَوَازِنَ يَوْمَ حُنَيْنٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ أَكْثَرَ النَّاسُ فِي قِصَصِ هَذِهِ الْآيِ، وَقَدْ ذَكَرْتُ لَكَ مِنْهَا الْمَقْصُودَ وَاللَّهُ الْمَحْمُودُ. قُلْتُ: وَفِي قَوْلِ طَالُوتَ:" مَنْ يَبْرُزْ لَهُ وَيَقْتُلْهُ فَإِنِّي أُزَوِّجْهُ ابْنَتِي وَأُحَكِّمْهُ فِي مَالِيَ" مَعْنَاهُ ثَابِتٌ فِي شَرْعِنَا، وَهُوَ أَنْ يَقُولُ الْإِمَامُ: مَنْ جَاءَ بِرَأْسٍ فَلَهُ كَذَا، أَوْ أَسِيرٍ فَلَهُ كَذَا عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" الْأَنْفَالِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمُبَارَزَةَ لَا تَكُونُ إِلَّا بِإِذْنِ الْإِمَامِ، كَمَا يَقُولُهُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَغَيْرُهُمَا. وَاخْتُلِفَ فِيهِ عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ فَحُكِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: لَا يَحْمِلُ أَحَدٌ إِلَّا بِإِذْنِ إِمَامِهِ. وَحُكِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: لَا بَأْسَ بِهِ، فَإِنْ نَهَى الْإِمَامُ عَنِ الْبَرَازِ فَلَا يُبَارِزُ أَحَدٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ. وَأَبَاحَتْ طَائِفَةٌ الْبَرَازَ وَلَمْ تَذْكُرْ بِإِذْنِ الْإِمَامِ وَلَا بِغَيْرِ إِذْنِهِ، هَذَا قَوْلُ مَالِكٍ. سُئِلَ مَالِكٌ عَنِ الرَّجُلِ يَقُولُ بَيْنَ الصَّفَّيْنِ: مَنْ يُبَارِزُ؟ فَقَالَ: ذَلِكَ إِلَى نِيَّتِهِ إِنْ كَانَ يُرِيدُ بِذَلِكَ اللَّهَ فَأَرْجُو أَلَّا يَكُونَ بِهِ بَأْسٌ، قَدْ كَانَ يُفْعَلُ ذَلِكَ فِيمَا مَضَى. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا بَأْسَ بِالْمُبَارَزَةِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: الْمُبَارَزَةُ بِإِذْنِ الْإِمَامِ حَسَنٌ، وَلَيْسَ عَلَى مَنْ بَارَزَ بِغَيْرِ إِذْنِ الْإِمَامِ حَرَجٌ، وَلَيْسَ ذَلِكَ بِمَكْرُوهٍ لِأَنِّي لَا أَعْلَمُ خَبَرًا يَمْنَعُ مِنْهُ. (وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ) قَالَ السُّدِّيُّ: أَتَاهُ اللَّهُ مُلْكَ طَالُوتَ وَنُبُوَّةَ شَمْعُونَ. وَالَّذِي عَلَّمَهُ هُوَ صَنْعَةُ الدُّرُوعِ وَمَنْطِقُ الطَّيْرِ وَغَيْرُ ذَلِكَ مِنْ أَنْوَاعٍ مَا عَلَّمَهُ ﷺ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ أَنَّ اللَّهَ أَعْطَاهُ سِلْسِلَةً مَوْصُولَةً بِالْمَجَرَّةِ وَالْفَلَكِ وَرَأْسُهَا عِنْدَ صَوْمَعَةِ دَاوُدَ، فَكَانَ لَا يَحْدُثُ فِي الْهَوَاءِ حَدَثٌ إِلَّا صَلْصَلَتِ السِّلْسِلَةُ فَيَعْلَمُ دَاوُدُ مَا حَدَثَ، وَلَا يَمَسُّهَا ذُو عَاهَةٍ إِلَّا بَرِئَ، وَكَانَتْ عَلَامَةُ دُخُولِ قَوْمِهِ فِي الدِّينِ أَنْ يَمَسُّوهَا بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَمْسَحُونَ أَكُفَّهُمْ عَلَى صُدُورِهِمْ، وَكَانُوا يَتَحَاكَمُونَ إِلَيْهَا بَعْدَ دَاوُدَ ﵇ إِلَى أن رفعت.
[Sapanı] çevirdi ve fırlattı; taş Câlût'un başına isabet edip onu öldürdü. [Dâvûd] onun başını kesti ve torbasına koydu. İnsanlar birbirine girdi, Tâlût'un adamları hücuma geçti ve hezimet gerçekleşti. Şöyle de denilmiştir: Taş ile miğferin burna denk gelen kısmına isabet ettirdi. Bir rivayete göre ise gözüne isabet edip ensesinden çıktı; ordusundan bir topluluğa da isabet ederek onları öldürdü. Taşın parçalandığı ve ordudaki herkese ondan bir parçanın isabet ettiği de söylenmiştir. Bu, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Huneyn günü Hevâzin [kabilesine] attığı bir avuç [toprak] gibiydi. Doğrusunu Allah bilir. İnsanlar bu ayetlerin kıssaları hakkında pek çok rivayet aktarmışlardır; ben sana bunlardan asıl maksadı zikrettim, hamd Allah'a aittir. Derim ki: Tâlût'un: "Kim onun karşısına er meydanına çıkar ve onu öldürürse kızımla evlendiririm ve onu malımda yetkili kılarım" sözünün manası bizim şeriatımızda da sabittir. Bu da imâmın (devlet başkanının): "Kim bir [düşman] başı getirirse ona şu vardır" veya "bir esir [getirirse] ona şu vardır" demesidir; bunun açıklaması inşâallahu teâlâ el-Enfâl [suresinde] gelecektir. Bunda, Ahmed, İshâk ve diğerlerinin söylediği gibi mübârezenin (er meydanına çıkıp teke tek vuruşmanın) ancak imâmın izniyle olabileceğine delil vardır. Bu hususta Evzâî'den farklı görüşler nakledilmiştir: Ondan, "Hiç kimse imâmının izni olmaksızın hücum etmez" dediği rivayet edildiği gibi; "Bunda bir sakınca yoktur; ancak imâm er meydanına çıkmayı yasaklarsa hiç kimse onun izni olmadan mübâreze yapamaz" dediği de nakledilmiştir. Bir grup ise imâmın izniyle veya izni olmaksızın kaydını zikretmeksizin mübârezeyi mubah görmüştür; bu, Mâlik'in görüşüdür. Mâlik'e iki saf arasında: "Er meydanına kim çıkar?" diyen kimse sorulduğunda şöyle demiştir: "Bu onun niyetine bağlıdır; eğer bununla Allah rızasını murad ediyorsa bir sakınca olmamasını umarım; geçmişte bu yapılıyordu." Şâfiî de: "Mübârezede bir sakınca yoktur" demiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: "Mübârezenin imâmın izniyle olması güzeldir; imâmın izni olmaksızın mübâreze yapan kimseye de bir günah yoktur ve bu mekruh da değildir. Zira bundan nehyeden bir rivayet bilmiyorum." { وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ } “Allah ona hükümdarlık ve hikmet verdi” ayeti hakkında Süddî: "Allah ona Tâlût'un mülkünü ve Şem'ûn'un peygamberliğini verdi" demiştir. Ona öğrettiği şey ise zırh sanatı, kuş dili ve ona aleyhisselâm öğrettiği diğer ilim çeşitleridir. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Bu, Allah'ın ona Samanyolu'na ve feleğe bağlı, ucu Dâvûd'un mabedinin yanında bulunan bir zincir vermesidir. Havada herhangi bir hadise meydana gelse zincir çıngırdar, böylece Dâvûd ne olduğunu bilirdi. Bir dert/hastalık sahibi ona dokunsa mutlaka şifa bulurdu. Kavminin dine giriş alameti ise elleriyle ona dokunup ardından avuçlarını göğüslerine sürmeleriydi. Dâvûd'dan aleyhisselâm sonra göğe kaldırılıncaya kadar onunla muhakeme olurlardı.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِمَّا يَشاءُ) أَيْ مِمَّا شَاءَ، وَقَدْ يُوضَعُ الْمُسْتَقْبَلُ مَوْضِعَ الْمَاضِي، وَقَدْ تَقَدَّمَ. قوله تعالى: (وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ) فِيهِ مسألتان: الاولى- قوله تعالى: (وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ) كَذَا قِرَاءَةُ الْجَمَاعَةِ، إِلَّا نَافِعًا فَإِنَّهُ قَرَأَ" دِفَاعُ" وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا لِفِعْلٍ كَمَا يُقَالُ: حَسَبْتُ الشَّيْءَ حِسَابًا، وَآبَ إِيَابًا، وَلَقِيتُهُ لِقَاءً، وَمِثْلُهُ كَتَبَهُ كِتَابًا، وَمِنْهُ" كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ ". النَّحَّاسُ: وَهَذَا حَسَنٌ، فَيَكُونُ دِفَاعٌ وَدَفْعٌ مَصْدَرَيْنِ لِدَفَعَ وَهُوَ مَذْهَبُ سِيبَوَيْهِ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ: دَافَعَ وَدَفَعَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، مِثْلَ طَرَقْتُ النَّعْلَ وَطَارَقْتُ، أَيْ خَصَفْتُ إِحْدَاهُمَا فَوْقَ الْأُخْرَى، وَالْخَصْفُ: الْخَرْزُ. واختار أبو عبيدة قراءة الجمهور" وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ". وَأَنْكَرَ أَنْ يُقْرَأَ" دِفَاعُ" وَقَالَ: لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ لَا يُغَالِبُهُ أَحَدٌ. قَالَ مَكِّيٌّ: هَذَا وَهْمٌ تَوَهَّمَ فِيهِ بَابَ الْمُفَاعَلَةِ وَلَيْسَ بِهِ، وَاسْمُ" اللَّهِ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالْفِعْلِ، أَيْ لَوْلَا أَنْ يَدْفَعَ اللَّهُ. وَ" دِفَاعٌ" مَرْفُوعٌ بِالِابْتِدَاءِ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ." النَّاسَ" مَفْعُولٌ،" بَعْضَهُمْ" بَدَلٌ مِنَ النَّاسِ،" بِبَعْضٍ" فِي مَوْضِعِ الْمَفْعُولِ الثَّانِي عِنْدَ سِيبَوَيْهِ، وَهُوَ عِنْدَهُ مِثْلُ قَوْلِكَ: ذَهَبْتُ بِزَيْدٍ، فَزَيْدٌ فِي مَوْضِعِ مَفْعُولٍ فَاعْلَمْهُ. الثَّانِيَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي النَّاسِ الْمَدْفُوعِ بِهِمُ الْفَسَادُ مَنْ هُمْ؟ فَقِيلَ: هُمُ الْأَبْدَالُ وَهُمْ أَرْبَعُونَ رَجُلًا كُلَّمَا مَاتَ وَاحِدٌ بَدَّلَ اللَّهُ آخَرَ، فَإِذَا كَانَ عِنْدَ الْقِيَامَةِ مَاتُوا كُلُّهُمُ، اثْنَانِ وَعِشْرُونَ مِنْهُمْ بِالشَّامِ وَثَمَانِيَةَ عَشَرَ بِالْعِرَاقِ. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:" إِنَّ الْأَبْدَالَ يَكُونُونَ بِالشَّامِ وَهُمْ أَرْبَعُونَ رَجُلًا كُلَّمَا مَاتَ مِنْهُمْ رَجُلٌ أَبْدَلَ اللَّهُ مَكَانَهُ رَجُلا يُسْقَى بِهِمُ الْغَيْثُ وَيُنْصَرُ بِهِمْ عَلَى الْأَعْدَاءِ وَيُصْرَفُ بِهِمْ عَنْ أَهْلِ الْأَرْضِ الْبَلَاءُ" ذَكَرَهُ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ فِي" نَوَادِرِ الْأُصُولِ". وَخَرَّجَ أَيْضًا عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ: إِنَّ الْأَنْبِيَاءَ كَانُوا أَوْتَادَ الْأَرْضِ، فَلَمَّا انْقَطَعَتِ النُّبُوَّةُ أَبْدَلَ اللَّهُ مَكَانَهُمْ قَوْمًا مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ يُقَالُ لَهُمُ الْأَبْدَالُ، لَمْ يَفْضُلُوا النَّاسَ بِكَثْرَةِ صَوْمٍ وَلَا صَلَاةٍ وَلَكِنْ بِحُسْنِ الْخُلُقِ وَصِدْقِ الْوَرَعِ وَحُسْنِ النِّيَّةِ وَسَلَامَةِ الْقُلُوبِ لِجَمِيعِ الْمُسْلِمِينَ وَالنَّصِيحَةِ لَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ بِصَبْرٍ وَحِلْمٍ وَلُبٍّ
Yüce Allah'ın: { مِمَّا يَشَاءُ } “dilediğinden” buyruğu; dilediği şeyden, demektir. Bazen muzari (gelecek/şimdiki zaman) fiil, mazi (geçmiş zaman) yerine konulabilir; bu [husus] daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: { وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلَكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ } “Eğer Allah’ın insanları birbirleriyle savması olmasaydı yeryüzü mutlaka fesada uğrardı. Fakat Allah bütün âlemlere karşı lütuf sahibidir.” buyruğunda iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ } buyruğu: Cemaatin (çoğunluğun) kıraati böyledir; Nâfi' müstesnadır, zira o "difâ'u" (دِفَاعُ) şeklinde okumuştur. Bunun [sülâsî] fiilin masdarı olması câizdir; nitekim: حَسَبْتُ الشَّيْءَ حِسَابًا (bir şeyi saydım/hesap ettim), آبَ إِيَابًا (döndü) ve لَقِيتُهُ لِقَاءً (onunla karşılaştım) denildiği gibi. كَتَبَهُ كِتَابًا (onu yazdı) ifadesi de böyledir; { كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın üzerinize bir farzı olarak” ayeti de bundandır. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu güzeldir; buna göre "difâ'" ve "def'" kelimeleri "defe'a" (دَفَعَ) fiilinin iki masdarı olur ki Sîbeveyh'in mezhebi (görüşü) de budur. Ebû Hâtim ise şöyle demiştir: Tıpkı طَرَقْتُ النَّعْلَ (ayakkabıyı tabanladım/yamadım) ve طَارَقْتُ ifadelerinde olduğu gibi دَافَعَ ile دَفَعَ aynı anlamdadır; yani birini diğerinin üstüne diktim demektir; "hasf" ise dikmek/yamamak anlamına gelir. Ebû Ubeyde, cumhurun "وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ" kıraatini tercih etmiş ve "difâ'" şeklinde okunmasını kabul etmeyerek şöyle demiştir: Çünkü Azîz ve Celîl olan Allah'a hiç kimse galebe çalamaz (O'nunla karşı karşıya gelemez). Mekkî şöyle demiştir: Bu bir vehimdir; onda mufâale bâbı vehmetmiştir, hâlbuki öyle değildir. "Allah" lafzı fiil sebebiyle ref konumundadır; yani "eğer Allah savmasaydı" takdirindedir. Sîbeveyh'e göre "difâ'" lafzı mübteda olduğu için merfûdur. "en-Nâse" mef'ûldür; "ba'dahum" kelimesi "en-nâs"tan bedeldir; "bi-ba'dın" ise Sîbeveyh'e göre ikinci mef'ûl konumundadır. Bu, onun nezdinde senin "Zeyd'i götürdüm" (ذَهَبْتُ بِزَيْدٍ) sözün gibidir; burada Zeyd mef'ûl konumundadır, bunu bilesin. İkincisi: Âlimler, kendileri vesilesiyle fesadın savıldığı insanların kimler olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Şöyle denilmiştir: Onlar Abdâllerdir; kırk kişidirler. Biri vefat ettikçe Allah bir başkasını onun yerine geçirir. Kıyamet kopacağı vakit ise hepsi vefat ederler. Onların yirmi ikisi Şam'da, on sekizi Irak'tadır. Ali'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: « إِنَّ الْأَبْدَالَ يَكُونُونَ بِالشَّامِ وَهُمْ أَرْبَعُونَ رَجُلًا كُلَّمَا مَاتَ مِنْهُمْ رَجُلٌ أَبْدَلَ اللَّهُ مَكَانَهُ رَجُلا يُسْقَى بِهِمُ الْغَيْثُ وَيُنْصَرُ بِهِمْ عَلَى الْأَعْدَاءِ وَيُصْرَفُ بِهِمْ عَنْ أَهْلِ الْأَرْضِ الْبَلَاءُ » «Şüphesiz Abdâller Şam'da bulunurlar ve onlar kırk kişidirler. İçlerinden biri vefat ettikçe Allah onun yerine bir adam koyar. Onlar vesilesiyle yağmur yağdırılır, onlar vesilesiyle düşmanlara karşı zafer kazanılır ve onlar vesilesiyle yeryüzü halkından bela savılır.» Bunu Hakîm et-Tirmizî, Nevâdirü'l-Usûl'de zikretmiştir. Yine [Hakîm et-Tirmizî] Ebû'd-Derdâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamberler yeryüzünün direkleri idiler. Peygamberlik sona erince Allah onların yerine Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetinden Abdâl denilen bir topluluk getirdi. Onlar insanlara çok oruç tutmak veya çok namaz kılmakla değil; güzel ahlak, samimi vera', güzel niyet, bütün Müslümanlara karşı gönül temizliği ve Allah'ın rızasını arayarak sabır, hilim ve akılla onlara nasihat etmekle üstün oldular...
وَتَوَاضُعٍ فِي غَيْرِ مَذَلَّةٍ، فَهُمْ خُلَفَاءُ الْأَنْبِيَاءِ قَوْمٌ اصْطَفَاهُمُ اللَّهُ لِنَفْسِهِ وَاسْتَخْلَصَهُمْ بِعِلْمِهِ لِنَفْسِهِ، وَهُمْ أَرْبَعُونَ صِدِّيقًا مِنْهُمْ ثَلَاثُونَ رَجُلًا عَلَى مِثْلِ يَقِينِ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلِ الرَّحْمَنِ، يَدْفَعُ اللَّهُ بِهِمُ الْمَكَارِهَ عَنْ أَهْلِ الْأَرْضِ وَالْبَلَايَا عَنِ الناس، وبهم يمطرون ومن يرزقون، لَا يَمُوتُ الرَّجُلُ مِنْهُمْ حَتَّى يَكُونَ اللَّهُ قَدْ أَنْشَأَ مَنْ يَخْلُفُهُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ الْعَدُوَّ بِجُنُودِ الْمُسْلِمِينَ لَغَلَبَ الْمُشْرِكُونَ فَقَتَلُوا الْمُؤْمِنِينَ وَخَرَّبُوا الْبِلَادَ وَالْمَسَاجِدَ. وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: هُمُ الشُّهُودُ الَّذِينَ تُسْتَخْرَجُ بِهِمُ الْحُقُوقُ. وَحَكَى مَكِّيٌّ أَنَّ أَكْثَرَ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الْمَعْنَى: لَوْلَا أَنَّ اللَّهَ يَدْفَعُ بِمَنْ يُصَلِّي عَمَّنْ لَا يُصَلِّي وَبِمَنْ يَتَّقِي عَمَّنْ لَا يَتَّقِي لَأُهْلِكَ النَّاسُ بِذُنُوبِهِمْ، وَكَذَا ذَكَرَ النَّحَّاسُ وَالثَّعْلَبِيُّ أَيْضًا. [قَالَ الثَّعْلَبِيُّ] وَقَالَ سَائِرُ الْمُفَسِّرِينَ: وَلَوْلَا دِفَاعُ اللَّهِ الْمُؤْمِنِينَ الْأَبْرَارَ عَنِ الْفُجَّارِ وَالْكُفَّارِ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ، أَيْ هَلَكَتْ. وَذَكَرَ حَدِيثًا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:" إِنَّ اللَّهَ يَدْفَعُ الْعَذَابَ بِمَنْ يُصَلِّي مِنْ أُمَّتِي عَمَّنْ لَا يُصَلِّي وَبِمَنْ يُزَكِّي عَمَّنْ لَا يُزَكِّي وَبِمَنْ يَصُومُ عَمَّنْ لَا يَصُومُ وَبِمَنْ يَحُجُّ عَمَّنْ لَا يَحُجُّ وَبِمَنْ يُجَاهِدُ عَمَّنْ لَا يُجَاهِدُ، وَلَوِ اجْتَمَعُوا عَلَى تَرْكِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ مَا أَنْظَرَهُمُ اللَّهُ طَرْفَةَ عَيْنٍ- ثُمَّ تَلَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ". وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:" إِنَّ لِلَّهِ مَلَائِكَةً تُنَادِي كُلَّ يَوْمٍ لَوْلَا عِبَادٌ رُكَّعٌ وَأَطْفَالٌ رُضَّعٌ وَبَهَائِمٌ رُتَّعٌ لَصُبَّ عَلَيْكُمُ الْعَذَابُ صَبًّا" خَرَّجَهُ أَبُو بَكْرٍ الْخَطِيبُ بِمَعْنَاهُ مِنْ حَدِيثِ الْفُضَيْلِ بْنِ عِيَاضٍ. حَدَّثَنَا مَنْصُورٌ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَلْقَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" لَوْلَا فِيكُمْ رِجَالٌ خُشَّعٌ وَبَهَائِمُ رُتَّعٌ وَصِبْيَانٌ رُضَّعٌ لَصُبَّ الْعَذَابُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ صَبًّا". أَخَذَ بَعْضُهُمْ هَذَا الْمَعْنَى فَقَالَ:
ve zilletsiz bir tevazu içinde Allah'ın rızasını gözeterek onlara nasihat etmekle üstün geldiler. Onlar peygamberlerin halifeleridir; Allah'ın kendisi için seçtiği ve ilmiyle zatına has kıldığı bir topluluktur. Onlar kırk sıddîktır; içlerinden otuz kişi Rahmân'ın dostu İbrâhim'in yakini üzeredir. Allah onlar vesilesiyle yeryüzü halkından kötülükleri, insanlardan da belaları savar; onlar vesilesiyle yağmur görür ve onlar vesilesiyle rızıklandırılırlar. İçlerinden bir adam, Allah yerine geçecek olanı yaratmadıkça ölmez. İbn Abbâs şöyle demiştir: Eğer Allah'ın Müslüman askerlerle düşmanı savması olmasaydı, müşrikler galip gelir, müminleri öldürür, beldeleri ve mescitleri harap ederlerdi. Süfyân es-Sevrî ise: Onlar, kendileri sayesinde hakların alındığı şahitlerdir, demiştir. Mekkî, müfessirlerin çoğunluğuna göre mananın şu olduğunu nakletmiştir: Eğer Allah namaz kılan kimse ile kılmayandan, takva sahibi ile takva sahibi olmayandan [azabı] savmasaydı insanlar günahları sebebiyle mutlaka helak edilirdi; en-Nehhâs ile Sa'lebî de aynı şekilde zikretmiştir. [Sa'lebî şöyle demiştir:] Diğer müfessirler ise şöyle demiştir: Eğer Allah'ın takva sahibi iyi müminleri günahkârlardan ve kâfirlerden müdafaa etmesi olmasaydı yeryüzü fesada uğrar, yani helak olurdu. Bir hadis zikrederek Nebî ﷺ'in şöyle buyurduğunu nakletmiştir: “Şüphesiz Allah, ümmetimden namaz kılanlar vesilesiyle kılmayanlardan, zekât verenler vesilesiyle vermeyenlerden, oruç tutanlar vesilesiyle tutmayanlardan, haccedenler vesilesiyle hacfetmeyenlerden ve cihat edenler vesilesiyle cihat etmeyenlerden azabı savar. Eğer bu şeyleri terk etme hususunda birleşselerdi Allah onlara göz açıp kapayıncaya kadar bile mühlet vermezdi -sonra Resûlullah ﷺ: 'Eğer Allah'ın insanları birbiriyle savması olmasaydı yeryüzü mutlaka fesada uğrardı' ayetini okudu.” Nebî ﷺ'den şöyle rivayet edilmiştir: “Şüphesiz Allah'ın her gün şöyle nida eden melekleri vardır: Eğer rükû eden kullar, emzikteki bebekler ve otlayan hayvanlar olmasaydı üzerinize azap sağanak gibi yağardı.” Bunu Ebû Bekr el-Hatîb, Fudayl b. İyâd'ın hadisinden bu manada rivayet etmiştir: Bize Mansûr, İbrâhim'den, o Alkame'den, o Abdullah'tan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: “Eğer aranızda huşû sahibi adamlar, otlayan hayvanlar ve emzikteki çocuklar olmasaydı müminlerin üzerine azap sağanak gibi yağardı.” Bazıları bu manayı alarak şöyle demiştir:
لَوْلَا عِبَادٌ لِلْإِلَهِ رُكَّعُ ... وَصِبْيَةٌ مِنَ الْيَتَامَى رُضَّعُ
İlaha rükû eden kullar olmasaydı... Ve yetimlerden emzikteki sübyanlar,
وَمُهْمَلَاتٌ فِي الْفَلَاةِ رُتَّعُ ... صُبَّ عَلَيْكُمُ الْعَذَابُ الْأَوْجَعُ
Kırlarda başıboş otlayan hayvanlar olmasaydı... Üzerinize en acı azap boşalırdı.
وَرَوَى جَابِرٌ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال:" إِنَّ اللَّهَ لَيُصْلِحُ بِصَلَاحِ الرَّجُلِ وَلَدَهُ وَوَلَدَ ولده واهلة دُوَيْرَتِهِ وَدُوَيْرَاتٍ حَوْلَهُ وَلَا يَزَالُونَ فِي حِفْظِ اللَّهِ مَا دَامَ فِيهِمْ". وَقَالَ قَتَادَةُ: يَبْتَلِي اللَّهُ الْمُؤْمِنَ بِالْكَافِرِ وَيُعَافِي الْكَافِرَ بِالْمُؤْمِنِ. وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:
Câbir [radıyallâhu anh], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « إِنَّ اللَّهَ لَيُصْلِحُ بِصَلَاحِ الرَّجُلِ وَلَدَهُ وَوَلَدَ ولده واهلة دُوَيْرَتِهِ وَدُوَيْرَاتٍ حَوْلَهُ وَلَا يَزَالُونَ فِي حِفْظِ اللَّهِ مَا دَامَ فِيهِمْ » «Şüphesiz Allah, sâlih bir kimsenin sâlihliği sebebiyle onun çocuğunu, torununu, ev halkını ve çevresindeki evleri ıslah eder. O aralarında bulunduğu müddetçe onlar Allah'ın koruması altında olmaya devam ederler.» Katâde de şöyle demiştir: "Allah, mümini kâfirle imtihan eder; kâfire de mümin sebebiyle afiyet verir." İbn Ömer [radıyallâhu anhümâ] da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem’in şöyle buyurduğunu nakletmiştir:
" إِنَّ اللَّهَ لَيَدْفَعُ بِالْمُؤْمِنَ الصَّالِحِ عَنْ مِائَةٍ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ وَجِيرَانِهِ الْبَلَاءَ". ثُمَّ قَرَأَ ابن عمر" وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ". وَقِيلَ: هَذَا الدَّفْعُ بِمَا شَرَعَ عَلَى أَلْسِنَةِ الرُّسُلِ مِنَ الشَّرَائِعِ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَتَسَالَبَ النَّاسُ وَتَنَاهَبُوا وَهَلَكُوا، وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ فَإِنَّهُ عُمُومٌ فِي الْكَفِّ وَالدَّفْعِ وَغَيْرِ ذَلِكَ فَتَأَمَّلْهُ. (وَلكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ). بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ دَفْعَهُ بِالْمُؤْمِنِينَ شَرَّ الْكَافِرِينَ فَضْلٌ مِنْهُ ونعمة.
“Şüphesiz Allah sâlih mümin hürmetine, onun ev halkından ve komşularından yüz kişiden belayı savar.” Sonra İbn Ömer: { وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ } “Eğer Allah'ın insanları birbirleriyle savması olmasaydı yeryüzü mutlaka fesada uğrardı” ayetini okudu. Şöyle de denilmiştir: Bu savma, elçilerin dilleri üzere meşru kıldığı şeriatlar iledir; şayet bu olmasaydı insanlar birbirlerini soyup yağmalar ve helak olurlardı; bu güzel bir görüştür, zira menetme, savma ve diğer hususlarda umumidir, bunu iyi düşün. { وَلكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ } “Fakat Allah, âlemlere karşı büyük lütuf sahibidir”: Sübhânehu olan Allah, kâfirlerin şerrini müminlerle savmasının Kendisinden bir lütuf ve nimet olduğunu beyan etmiştir.
[سورة البقرة (٢): آية ٢٥٢]
[Bakara Suresi (2): Ayet 252]
تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (٢٥٢)
{ تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } “İşte bunlar Allah'ın ayetleridir; onları sana hak ile okuyoruz. Şüphesiz sen gönderilen peygamberlerdensin.” (252)
(تِلْكَ) ابْتِدَاءٌ (آياتُ اللَّهِ) خَبَرُهُ، وَإِنْ شِئْتَ كَانَ بَدَلًا وَالْخَبَرُ (نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ). (وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ)، خَبَرُ إِنَّ أَيْ وَإِنَّكَ لَمُرْسَلٌ. نَبَّهَ اللَّهُ تَعَالَى نَبِيَّهُ ﷺ أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا نَبِيٌّ مُرْسَلٌ.
{ تِلْكَ } mübtedadır, { آياتُ اللَّهِ } onun haberidir; dilersen bedel olur ve haber de { نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ } cümlesi olur. { وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } 'inne'nin haberidir; yani muhakkak sen gönderilmiş bir elçisin demektir. Yüce Allah Nebîsi ﷺ'e, daha önce zikri geçen bu ayetleri ancak gönderilmiş bir peygamberin bilebileceğini ihtar etmiştir.
[سورة البقرة (٢): آية ٢٥٣]
[Bakara Suresi (2): Ayet 253]
تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ وَلكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ (٢٥٣)
{ تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ وَلكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ } “İşte o elçiler! Biz onların bir kısmını bir kısmına üstün kıldık. İçlerinden Allah'ın kendisiyle konuştuğu kimseler vardır; bir kısmını da derecelerle yükseltmiştir. Meryem oğlu İsa'ya apaçık deliller verdik ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik. Eğer Allah dileseydi, kendilerine apaçık deliller geldikten sonra onların ardından gelenler birbirleriyle savaşmazlardı. Fakat ihtilafa düştüler de içlerinden kimi iman etti, kimi de inkâr etti. Eğer Allah dileseydi savaşmazlardı; fakat Allah dilediğini yapar.” (253)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (تِلْكَ الرُّسُلُ) قَالَ:" تِلْكَ" وَلَمْ يَقُلْ: ذَلِكَ مُرَاعَاةً لِتَأْنِيثِ لَفْظِ الْجَمَاعَةِ، وَهِيَ رَفْعٌ بِالِابْتِدَاءِ. وَ" الرُّسُلُ" نَعْتُهُ، وَخَبَرُ الِابْتِدَاءِ الْجُمْلَةُ. وَقِيلَ: الرُّسُلُ عَطْفُ بَيَانٍ، وَ (فَضَّلْنا) الْخَبَرُ. وَهَذِهِ آيَةٌ مُشْكِلَةٌ وَالْأَحَادِيثُ ثَابِتَةٌ بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:" لَا تُخَيِّرُوا بَيْنَ الْأَنْبِيَاءِ" وَ" لَا تُفَضِّلُوا بَيْنَ أَنْبِيَاءِ اللَّهِ" رَوَاهَا الْأَئِمَّةُ الثِّقَاتُ، أَيْ لَا تَقُولُوا: فُلَانٌ خَيْرٌ مِنْ فُلَانٍ، وَلَا فُلَانٌ أَفْضَلُ مِنْ فُلَانٍ. يُقَالُ: خَيَّرَ فُلَانٌ بَيْنَ فُلَانٍ وَفُلَانٍ، وَفَضَّلَ،
Yüce Allah'ın: { تِلْكَ الرُّسُلُ } “İşte o elçiler” kavli: Çoğul lafzının müennesliğini gözeterek 'zâlike' dememiş, 'tilke' demiştir; mübtedâ olarak merfûdur. 'er-Rusulü' onun sıfatıdır; mübtedânın haberi ise cümledir. 'er-Rusulü' lafzının atf-ı beyân, { فَضَّلْنا } kavlinin ise haber olduğu da söylenmiştir. Bu müşkil bir ayettir; oysa sika imamların rivayet ettiği sabit hadislerde Nebî ﷺ şöyle buyurmuştur: “Peygamberler arasında birini diğerine tercih etmeyiniz” ve “Allah'ın peygamberleri arasında üstünlük yarıştırmayınız”; yani 'Falan falancadan daha hayırlıdır, falan falancadan daha üstündür' demeyiniz. Kişi böyle söylediğinde 'hayyera fulânün beyne fulânin ve fulân' (falanı falana tercih etti) ve 'faddale' (şeddeli olarak)
(مُشَدَّدًا) إِذَا قَالَ ذَلِكَ. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَأْوِيلِ هَذَا الْمَعْنَى، فَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّ هَذَا كَانَ قَبْلَ أَنْ يُوحَى إِلَيْهِ بِالتَّفْضِيلِ، وَقَبْلَ أَنْ يَعْلَمَ أَنَّهُ سَيِّدُ وَلَدِ آدَمَ، وَإِنَّ الْقُرْآنَ نَاسِخٌ لِلْمَنْعِ مِنَ التَّفْضِيلِ. وَقَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: إِنَّمَا أَرَادَ بِقَوْلِهِ:" أَنَا سَيِّدُ وَلَدِ آدَمَ" يَوْمَ الْقِيَامَةِ، لِأَنَّهُ الشَّافِعُ يَوْمَئِذٍ وَلَهُ لِوَاءُ الْحَمْدِ وَالْحَوْضُ، وَأَرَادَ بِقَوْلِهِ:" لَا تُخَيِّرُونِي عَلَى مُوسَى" عَلَى طَرِيقِ التَّوَاضُعِ، كَمَا قَالَ أَبُو بَكْرٍ: وُلِّيتُكُمْ وَلَسْتُ بِخَيْرِكُمْ. وَكَذَلِكَ مَعْنَى قَوْلِهِ:" لَا يَقُلْ أَحَدٌ أَنَا خَيْرٌ مِنْ يُونُسَ بْنِ مَتَّى" عَلَى مَعْنَى التَّوَاضُعِ. وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ " مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَفْضَلُ مِنْهُ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: وَلَا تَكُنْ مِثْلَهُ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ:" لَا تُفَضِّلُونِي عَلَيْهِ" مِنْ طَرِيقِ التَّوَاضُعِ. وَيَجُوزُ أَنْ يُرِيدَ لَا تُفَضِّلُونِي عَلَيْهِ فِي الْعَمَلِ فَلَعَلَّهُ أَفْضَلُ عَمَلًا مِنِّي، وَلَا فِي الْبَلْوَى وَالِامْتِحَانِ فَإِنَّهُ أَعْظَمُ مِحْنَةً مِنِّي. وَلَيْسَ مَا أَعْطَاهُ اللَّهُ لِنَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ ﷺ من السودد وَالْفَضْلِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ بِعَمَلِهِ بَلْ بِتَفْضِيلِ اللَّهِ إِيَّاهُ وَاخْتِصَاصِهِ لَهُ، وَهَذَا التَّأْوِيلُ اخْتَارَهُ الْمُهَلَّبُ. وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّمَا نَهَى عَنِ الْخَوْضِ فِي ذَلِكَ، لِأَنَّ الْخَوْضَ فِي ذَلِكَ ذَرِيعَةٌ إِلَى الْجِدَالِ وَذَلِكَ يُؤَدِّي إِلَى أَنْ يَذْكُرَ مِنْهُمْ مَا لَا يَنْبَغِي أَنْ يَذْكُرَ وَيَقِلَّ احْتِرَامُهُمْ عِنْدَ الْمُمَارَاةِ. قَالَ شَيْخُنَا: فَلَا يُقَالُ: النَّبِيُّ أَفْضَلُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ كُلِّهِمْ وَلَا مِنْ فُلَانٍ وَلَا خَيْرٌ، كَمَا هُوَ ظَاهِرُ النَّهْيِ لِمَا يُتَوَهَّمُ مِنَ النقص في المفضول، لان النهى اقتضى منه إِطْلَاقِ اللَّفْظِ لَا مَنْعَ اعْتِقَادِ ذَلِكَ الْمَعْنَى، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَخْبَرَ بِأَنَّ الرُّسُلَ مُتَفَاضِلُونَ، فَلَا تَقُولُ: نَبِيُّنَا خَيْرٌ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَلَا مِنْ فُلَانٍ النَّبِيِّ اجْتِنَابًا لِمَا نُهِيَ عَنْهُ وَتَأَدُّبًا بِهِ وَعَمَلًا بِاعْتِقَادِ مَا تَضَمَّنَهُ الْقُرْآنُ مِنَ التَّفْضِيلِ، وَاللَّهُ بِحَقَائِقِ الْأُمُورِ عَلِيمٌ. قُلْتُ: وَأَحْسَنُ مِنْ هَذَا قَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْمَنْعَ مِنَ التَّفْضِيلِ إِنَّمَا هُوَ مِنْ جِهَةِ النُّبُوَّةِ الَّتِي هِيَ خَصْلَةٌ وَاحِدَةٌ لَا تَفَاضُلَ فِيهَا، وَإِنَّمَا التَّفْضِيلُ فِي زِيَادَةِ الْأَحْوَالِ وَالْخُصُوصِ وَالْكَرَامَاتِ وَالْأَلْطَافِ وَالْمُعْجِزَاتِ الْمُتَبَايِنَاتِ، وَأَمَّا النُّبُوَّةُ فِي نَفْسِهَا فَلَا تَتَفَاضَلُ وَإِنَّمَا تَتَفَاضَلُ بِأُمُورٍ أُخَرَ زَائِدَةٍ عَلَيْهَا، وَلِذَلِكَ مِنْهُمْ رُسُلٌ وَأُولُو عَزْمٍ، وَمِنْهُمْ مَنِ اتُّخِذَ خَلِيلًا، وَمِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ الله
Bunu söylerken [şiddetle/vurgulayarak] söylemiştir. Âlimler bu mananın tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: Bu, kendisine üstünlük (tafdîl) vahiy buyrulmadan ve Âdemoğlunun efendisi olduğunu bilmeden önceydi; Kur'ân ise üstün kılmanın yasaklığını neshetmiştir (hükmünü kaldırmıştır). İbn Kuteybe ise şöyle demiştir: O, «Ben Âdemoğlunun efendisiyim» sözüyle ancak kıyamet gününü kastetmiştir; zira o gün şefaatçi odur, Livâü'l-Hamd (Hamd Sancağı) ve Havz da onundur. «Beni Mûsâ'ya üstün tutmayınız» sözüyle de bunu tevazu yoluyla kastetmiştir; nitekim Ebû Bekir [radıyallâhu anh] da: 'Sizin başınıza yönetici olarak seçildim, oysa sizin en hayırlınız değilim' demiştir. Aynı şekilde onun: «Hiç kimse 'Ben Yûnus b. Mettâ'dan daha hayırlıyım' demesin» sözünün manası da tevazu üzerinedir. Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ } “Balık sahibi [Yûnus] gibi olma” kavlinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ondan daha üstün olduğuna delalet eden bir husus vardır. Çünkü Allah Teâlâ: 'Onun gibi olma' buyurmaktadır; bu da onun: «Beni ona üstün tutmayınız» sözünün tevazu yoluyla olduğuna delalet etmiştir. Şöyle kastedilmiş olması da caizdir: 'Amel hususunda beni ona üstün tutmayınız; zira ameli benden daha faziletli olabilir. Bela ve imtihan hususunda da [üstün tutmayınız]; zira onun imtihanı benimkinden daha büyüktür.' Allah'ın kıyamet gününde Nebimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e bütün nebilere ve resullere karşı bahşettiği efendilik ve üstünlük, onun ameli sebebiyle değil, bilakis Allah'ın onu üstün kılması ve ona has kılması iledir. Bu tevili el-Mühelleb tercih etmiştir. Onlardan kimi de şöyle demiştir: Bu konuya dalmaktan menedilmiştir; çünkü buna dalmak münakaşaya bir vesiledir ve bu da onlar hakkında zikredilmemesi gereken şeylerin zikredilmesine ve tartışma esnasında onlara duyulan saygının azalmasına yol açar. Şeyhimiz şöyle demiştir: 'Üstün kılınmayan (mefdûl) kimsede bir noksanlık tevehhüm edilebileceğinden dolayı, yasağın zahirinde olduğu gibi «Nebî bütün peygamberlerden daha faziletlidir» veya «falandan daha hayırlıdır» denilmez. Zira nehiy (yasak), o manaya inanmanın yasaklanmasını değil, bu lafzın [açıkça] söylenmesini gerektirmiştir. Çünkü Allah Teâlâ peygamberlerin birbirlerine karşı üstünlük derecelerine sahip olduğunu haber vermiştir. O halde nehyedilenden sakınmak ve onunla edeblenmek, aynı zamanda Kur'ân'ın içerdiği üstünlük inancıyla da amel etmek adına: «Nebimiz peygamberlerden daha hayırlıdır» veya «falan peygamberden daha hayırlıdır» demezsin. İşlerin hakikatini en iyi bilen Allah'tır.' Derim ki: Bundan daha güzeli ise şöyle diyen kimsenin görüşüdür: Üstün kılmanın menedilmesi, ancak kendi içinde tefâdül (derecelenme/üstünlük) bulunmayan tek bir vasıf olan nübüvvet yönündendir. Üstünlük ise ancak hallerin, hususiyetlerin, kerametlerin, lütufların ve birbirinden farklı mucizelerin fazlalığındadır. Nübüvvetin bizzat kendisine gelince, onda tefâdül yoktur; üstünlük ancak ona eklenen başka hususlarladır. İşte bu sebeple onların içinden resuller ve ülü'l-azm (azim sahibi) olanlar çıkmıştır; onlardan kimi dost (halîl) edinilmiş, kimiyle de Allah konuşmuştur...
وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً " وَقَالَ:" تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ". قُلْتُ: وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ، فَإِنَّهُ جَمَعَ بَيْنَ الْآيِ وَالْأَحَادِيثِ مِنْ غَيْرِ نَسْخٍ، وَالْقَوْلُ بِتَفْضِيلِ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ إِنَّمَا هُوَ بِمَا مُنِحَ مِنَ الْفَضَائِلِ وَأُعْطِيَ مِنَ الْوَسَائِلِ، وَقَدْ أَشَارَ ابْنُ عَبَّاسٍ إِلَى هَذَا فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ فَضَّلَ مُحَمَّدًا عَلَى الْأَنْبِيَاءِ وَعَلَى أَهْلِ السَّمَاءِ، فَقَالُوا: بِمَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ فَضَّلَهُ عَلَى أَهْلِ السَّمَاءِ؟ فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:" وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ ". وَقَالَ لِمُحَمَّدٍ ﷺ:" إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً. لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ ". قَالُوا: فَمَا فَضْلُهُ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ؟ قَالَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ " وَقَالَ اللَّهُ ﷿ لِمُحَمَّدٍ ﷺ:" وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ " فَأَرْسَلَهُ إِلَى الْجِنِّ وَالْإِنْسِ" ذَكَرَهُ أَبُو مُحَمَّدٍ الدَّارِمِيُّ فِي مُسْنَدِهِ. وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: خَيْرُ بَنِي آدَمَ نُوحٌ وَإِبْرَاهِيمُ وَمُوسَى وَمُحَمَّدٌ ﷺ، وَهُمْ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ، وَهَذَا نَصٌّ مِنَ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ فِي التَّعْيِينِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَنْ أُرْسِلَ أَفْضَلُ مِمَّنْ لَمْ يُرْسَلْ، فَإِنَّ مَنْ أُرْسِلَ فُضِّلَ عَلَى غَيْرِهِ بِالرِّسَالَةِ وَاسْتَوَوْا فِي النُّبُوَّةِ إِلَى مَا يَلْقَاهُ الرُّسُلُ مِنْ تَكْذِيبِ أُمَمِهِمْ وَقَتْلِهِمْ إِيَّاهُمْ، وَهَذَا مِمَّا لَا خَفَاءَ فِيهِ، إِلَّا أَنَّ ابْنَ عَطِيَّةَ أَبَا مُحَمَّدٍ عَبْدَ الْحَقِّ قَالَ: إِنَّ الْقُرْآنَ يَقْتَضِي التَّفْضِيلَ، وَذَلِكَ فِي الْجُمْلَةِ دُونَ تَعْيِينِ أَحَدٍ مَفْضُولٍ، وَكَذَلِكَ هِيَ الْأَحَادِيثُ، وَلِذَلِكَ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" أَنَا أَكْرَمُ وَلَدِ آدَمَ عَلَى رَبِّي" وَقَالَ:" أَنَا سَيِّدُ وَلَدِ آدَمَ" وَلَمْ يُعَيِّنْ، وَقَالَ ﵇:" لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ أَنَا خَيْرٌ مِنْ يُونُسَ بْنِ مَتَّى" وَقَالَ:" لَا تُفَضِّلُونِي عَلَى مُوسَى". وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَفِي هَذَا نَهْيٌ شَدِيدٌ عَنْ تَعْيِينِ الْمَفْضُولِ، لِأَنَّ يُونُسَ ﵇ كَانَ شَابًّا وَتَفَسَّخَ تَحْتَ أَعْبَاءِ النُّبُوَّةِ. فَإِذَا كَانَ التَّوْقِيفُ لِمُحَمَّدٍ ﷺ فغيره أحرى.
[ve] kiminin de derecelerini yükseltmiştir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً } “Andolsun biz peygamberlerin bir kısmını diğerine üstün kıldık ve Dâvûd'a da Zebûr'u verdik.” ve şöyle buyurmuştur: { تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ } “İşte o elçiler; biz onların bir kısmını diğerine üstün kıldık.” Derim ki: Bu güzel bir görüştür; zira nesh olmaksızın ayetler ile hadisleri bağdaştırmıştır. Onların bir kısmının diğerine üstün tutulması yönündeki görüş ise ancak kendilerine bağışlanan faziletler ve ihsan edilen vesileler sebebiyledir. İbn Abbâs buna işaret ederek şöyle demiştir: “Allah, Muhammed'i hem peygamberlere hem de gök ehline üstün kılmıştır.” Dediler ki: “Ey İbn Abbâs! Onu gök ehline ne ile üstün kılmıştır?” Dedi ki: Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ } “İçlerinden her kim: 'Ben O'ndan başka bir ilahım' derse, böylesini cehennemle cezalandırırız; biz zalimleri işte böyle cezalandırırız.” Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için ise şöyle buyurmuştur: { إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً. لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ } “Şüphesiz biz sana apaçık bir fetih verdik; ta ki Allah senin geçmiş ve gelecek günahını bağışlasın.” Dediler ki: “Peki, onun peygamberlere olan üstünlüğü nedir?” Dedi ki: Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ } “Biz her elçiyi ancak kendi kavminin diliyle gönderdik ki onlara açıklasın.” Allah Azze ve Celle, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için ise şöyle buyurmuştur: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ } “Biz seni bütün insanlara ancak [müjdeci ve uyarıcı olarak] gönderdik.” Onu hem cinlere hem de insanlara göndermiştir. Bunu Ebû Muhammed ed-Dârimî Müsned'inde zikretmiştir. Ebû Hureyre de şöyle demiştir: “Âdemoğullarının en hayırlısı Nûh, İbrâhîm, Mûsâ ve Muhammed'dir sallallâhu aleyhi ve sellem; onlar elçilerden 'Ulü'l-azm' olanlardır.” Bu, İbn Abbâs ve Ebû Hureyre'den [üstün olanları] belirleme hususunda açık bir ifadedir. Malumdur ki elçi olarak gönderilen [resul], gönderilmeyenden [sadece nebi olandan] daha faziletlidir. Zira elçi olarak gönderilen kimse, risalet ile diğerine üstün kılınmıştır; peygamberlikte ise eşittirler; ayrıca elçilerin ümmetlerinin yalanlamalarına ve kendilerini öldürmelerine maruz kalmaları da buna dâhildir; bunda gizli bir yön yoktur. Ancak Ebû Muhammed Abdülhak b. Atiyye şöyle demiştir: “Kur'an genel olarak üstünlüğü gerektirir, ancak faziletçe geride kalan birini tayin etmeksizin; hadisler de böyledir. Bundan dolayı Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: « أَنَا أَكْرَمُ وَلَدِ آدَمَ عَلَى رَبِّي » «Ben Rabbimin katında Âdemoğlunun en kerim olanıyım» ve « أَنَا سَيِّدُ وَلَدِ آدَمَ » «Ben Âdemoğlunun efendisiyim» buyurmuş ve [bir kimseyi] belirlememiştir. Yine aleyhisselâm: « لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ أَنَا خَيْرٌ مِنْ يُونُسَ بْنِ مَتَّى » «Hiç kimseye, 'Ben Yûnus b. Mettâ'dan daha hayırlıyım' demesi yakışmaz» ve « لَا تُفَضِّلُونِي عَلَى مُوسَى » «Beni Mûsâ'ya üstün tutmayın» buyurmuştur.” İbn Atiyye şöyle demiştir: “Bunda, faziletçe geride kalanın açıkça tayin edilmesine dair şiddetli bir yasak vardır; çünkü Yûnus aleyhisselâm gençti ve peygamberliğin ağır yükleri altında zayıf düşmüştü (güç yetirememişti). Eğer bu yasaklama Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için söz konusu ise, başkaları için haydi haydi geçerlidir.”
قُلْتُ: مَا اخْتَرْنَاهُ أَوْلَى إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَخْبَرَ أَنَّهُ فَضَّلَ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ جَعَلَ يُبَيِّنُ بَعْضَ الْمُتَفَاضِلِينَ وَيَذْكُرُ الْأَحْوَالَ الَّتِي فُضِّلُوا بِهَا فَقَالَ:" مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ" وَقَالَ" وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً " وَقَالَ تَعَالَى:" وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ "،" وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ " وَقَالَ تَعَالَى:" وَلَقَدْ آتَيْنا داوُدَ وَسُلَيْمانَ عِلْماً " وَقَالَ:" وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ " فَعَمَّ ثُمَّ خَصَّ وَبَدَأَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَهَذَا ظَاهِرٌ. قُلْتُ: وَهَكَذَا الْقَوْلُ فِي الصَّحَابَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، اشْتَرَكُوا فِي الصُّحْبَةِ ثُمَّ تَبَايَنُوا فِي الْفَضَائِلِ بِمَا مَنَحَهُمُ اللَّهُ مِنَ الْمَوَاهِبِ وَالْوَسَائِلِ، فَهُمْ مُتَفَاضِلُونَ بِتِلْكَ مَعَ أَنَّ الْكُلَّ شَمَلَتْهُمُ الصُّحْبَةُ وَالْعَدَالَةُ وَالثَّنَاءُ عَلَيْهِمْ، وَحَسْبُكَ بِقَوْلِهِ الْحَقِّ:" مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ " إِلَى آخِرِ السُّورَةِ. وَقَالَ:" وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى وَكانُوا أَحَقَّ بِها وَأَهْلَها " ثُمَّ قَالَ:" لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ " وَقَالَ:" لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ " فَعَمَّ وَخَصَّ، وَنَفَى عَنْهُمُ الشَّيْنَ وَالنَّقْصَ، ﵃ أَجْمَعِينَ وَنَفَعَنَا بِحُبِّهِمْ آمِينَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ) الْمُكَلَّمُ مُوسَى ﵇، وَقَدْ سُئِلَ رسوله اللَّهِ ﷺ عَنْ آدَمَ أَنَبِيٌّ مُرْسَلٌ هُوَ؟ فَقَالَ:" نَعَمْ نَبِيٌّ مُكَلَّمٌ". قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَقَدْ تَأَوَّلَ بَعْضُ النَّاسِ أَنَّ تَكْلِيمَ آدَمَ كَانَ فِي الْجَنَّةِ، فَعَلَى هَذَا تَبْقَى خَاصِّيَّةُ مُوسَى. وَحُذِفَتِ الْهَاءُ لِطُولِ الِاسْمِ، وَالْمَعْنَى مَنْ كَلَّمَهُ اللَّهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ) قَالَ النَّحَّاسُ: بَعْضَهُمْ هُنَا عَلَى قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالشَّعْبِيِّ وَمُجَاهِدٍ مُحَمَّدٌ ﷺ، قَالَ ﷺ:" بُعِثْتُ إِلَى الْأَحْمَرِ وَالْأَسْوَدِ وَجُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَطَهُورًا وَنُصِرْتُ بِالرُّعْبِ مَسِيرَةَ شهر وأحلت لي الغنائم وأعطيت
Derim ki: İnşallah Teâlâ bizim tercih ettiğimiz görüş daha evladır. Zira Allah Teâlâ, onların bir kısmını bir kısmına üstün kıldığını haber verince, üstün kılınanlardan bazılarını beyan etmeye ve kendileriyle üstün kılındıkları halleri zikretmeye başlayarak: { مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ } “Onlardan kimiyle Allah bizzat konuştu, kiminin de derecelerini yükseltti. Meryem oğlu İsa'ya da apaçık deliller verdik...” buyurmuştur. Yine: { وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً } “...ve Dâvûd'a da Zebûr'u verdik” buyurmuş; Allah Teâlâ yine: { وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ } “...ve ona İncil'i verdik” ve: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ } “Andolsun biz Mûsâ ve Hârûn'a Furkân'ı, bir ışık ve takva sahipleri için bir öğüt verdik” buyurmuştur. Allah Teâlâ yine: { وَلَقَدْ آتَيْنا داوُدَ وَسُلَيْمانَ عِلْماً } “Andolsun ki biz, Dâvûd'a ve Süleyman'a ilim verdik” ve: { وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ } “Hani biz peygamberlerden ahidlerini almıştık; senden de, Nûh'tan da...” buyurmuştur. Böylece önce genellemiş, sonra özelleştirmiş ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile başlamıştır; bu da gayet açıktır. Derim ki: İnşallah Teâlâ sahabe hakkındaki söz de böyledir: Hepsi sohbet [arkadaşlık] şerefinde ortak idiler, sonra Allah'ın kendilerine bahşettiği mevhibeler ve vesileler sebebiyle faziletlerde birbirlerinden farklılaştılar. Hepsi sohbet, adalet ve övgüye nail olmakla birlikte bunlarla birbirlerine üstün kılınmışlardır. Nitekim O'nun şu hak sözü sana yeter: { مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ } “Muhammed Allah'ın elçisidir. Onunla beraber olanlar ise kâfirlere karşı pek çetin...” -surenin sonuna kadar-. Yine: { وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى وَكانُوا أَحَقَّ بِها وَأَهْلَها } “...ve onlara takva kelimesini lüzumlu kıldı; zaten onlar buna en çok layık ve ehil kimselerdi” buyurmuş; sonra da: { لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ } “İçinizden fetihten önce infak edip savaşanlar [diğerleriyle] bir olmaz” ve: { لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ } “Andolsun ki o ağacın altında sana biat ederlerken Allah müminlerden razı olmuştur” buyurmuştur. Böylece [Allah Teâlâ] genellemiş ve özelleştirmiş, onlardan her türlü leke ve kusuru nefyetmiştir. Allah hepsinden razı olsun ve bizi onların sevgisiyle faydalandırsın, âmin. Allah Teâlâ'nın: (مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ) [buyruğuna gelince]; kendisiyle konuşulan Mûsâ aleyhisselâm'dır. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Âdem'in gönderilmiş bir peygamber olup olmadığı sorulmuş, o da: « نَعَمْ نَبِيٌّ مُكَلَّمٌ » «Evet, kendisiyle konuşulmuş bir peygamberdir» buyurmuştur. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bazı kimseler Âdem ile konuşmanın cennette olduğunu tevil etmişlerdir; buna göre [yeryüzünde vasıtasız konuşulma] hususiyeti Mûsâ'ya ait kalmaya devam eder. İsm-i mevsûlün sılası uzun olduğu için “hâ” (هـ) zamiri hazfedilmiştir; mana ise “kendisiyle Allah'ın konuştuğu kimse” (مَنْ كَلَّمَهُ اللَّهُ) demektir. Allah Teâlâ'nın: (وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ) [buyruğu hakkında]; en-Nehhâs şöyle demiştir: İbn Abbâs, eş-Şa'bî ve Mücâhid'in kavline göre buradaki “bazıları” (بَعْضَهُمْ), Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Nitekim o sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « بُعِثْتُ إِلَى الْأَحْمَرِ وَالْأَسْوَدِ وَجُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَطَهُورًا وَنُصِرْتُ بِالرُّعْبِ مَسِيرَةَ شَهْرٍ وَأُحِلَّتْ لِيَ الْغَنَائِمُ وَأُعْطِيتُ... » «Ben kırmızıya da siyaha da [bütün insanlığa] peygamber olarak gönderildim; yeryüzü bana mescit ve temizleyici kılındı; bir aylık mesafeden korku (rü'b) ile yardım olundum; bana ganimetler helal kılındı ve bana...»
الشَّفَاعَةَ". وَمِنْ ذَلِكَ الْقُرْآنُ وَانْشِقَاقُ الْقَمَرِ وَتَكْلِيمُهُ الشَّجَرَ وَإِطْعَامُهُ الطَّعَامَ خَلْقًا عَظِيمًا مِنْ تُمَيْرَاتٍ وَدُرُورِ شَاةِ أُمِّ مَعْبَدٍ بَعْدَ جَفَافٍ. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ مَعْنَاهُ، وَزَادَ: وَهُوَ أَعْظَمُ النَّاسِ أُمَّةً وَخُتِمَ بِهِ النَّبِيُّونَ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْخُلُقِ الْعَظِيمِ الَّذِي أَعْطَاهُ اللَّهُ. وَيَحْتَمِلُ اللَّفْظُ أَنْ يُرَادَ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ وَغَيْرُهُ مِمَّنْ عَظُمَتْ آيَاتُهُ، وَيَكُونُ الْكَلَامُ تَأْكِيدًا. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُرِيدَ بِهِ رَفْعَ إِدْرِيسَ الْمَكَانَ الْعَلِيَّ، وَمَرَاتِبُ الْأَنْبِيَاءِ فِي السَّمَاءِ كَمَا فِي حَدِيثِ الْإِسْرَاءِ، وَسَيَأْتِي. وَبَيِّنَاتُ عِيسَى هِيَ إِحْيَاءُ الْمَوْتَى وَإِبْرَاءُ الْأَكْمَهِ وَالْأَبْرَصِ وَخَلْقُ الطَّيْرِ مِنَ الطِّينِ كَمَا نَصَّ عَلَيْهِ فِي التَّنْزِيلِ. (وَأَيَّدْناهُ) قَوَّيْنَاهُ. (بِرُوحِ الْقُدُسِ) جِبْرِيلَ ﵇، وَقَدْ تَقَدَّمَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ) أَيْ مِنْ بَعْدِ الرُّسُلِ. وَقِيلَ: الضَّمِيرُ لِمُوسَى وَعِيسَى، وَالِاثْنَانِ جَمْعٌ. وَقِيلَ: مِنْ بَعْدِ جَمِيعِ الرُّسُلِ، وَهُوَ ظَاهِرُ اللَّفْظِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْقِتَالَ إِنَّمَا وَقَعَ مِنَ الَّذِينَ جَاءُوا بَعْدَهُمْ وَلَيْسَ كَذَلِكَ الْمَعْنَى، بَلِ الْمُرَادُ مَا اقْتَتَلَ النَّاسُ بَعْدَ كُلِّ نَبِيٍّ، وَهَذَا كَمَا تَقُولُ: اشْتَرَيْتُ خَيْلًا ثُمَّ بِعْتُهَا، فَجَائِزٌ لَكَ هَذِهِ الْعِبَارَةُ وَأَنْتَ إِنَّمَا اشْتَرَيْتَ فَرَسًا وَبِعْتَهُ ثُمَّ آخَرَ وَبِعْتَهُ ثُمَّ آخَرَ وَبِعْتَهُ، وَكَذَلِكَ هَذِهِ النَّوَازِلُ إِنَّمَا اخْتَلَفَ النَّاسُ بَعْدَ كُلِّ نَبِيٍّ فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ بَغْيًا وَحَسَدًا وَعَلَى حُطَامِ الدُّنْيَا، وَذَلِكَ كُلُّهُ بِقَضَاءٍ وَقَدَرٍ وَإِرَادَةٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَوْ شَاءَ خِلَافَ ذَلِكَ لَكَانَ وَلَكِنَّهُ الْمُسْتَأْثِرُ بِسِرِّ الْحِكْمَةِ فِي ذَلِكَ الْفِعْلِ لِمَا يُرِيدُ. وَكُسِرَتِ النُّونُ مِنْ" وَلكِنِ اخْتَلَفُوا" لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، وَيَجُوزُ حَذْفُهَا فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ، وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:
verildi.” Kur'an, ayın yarılması, onun ağaçla konuşması, birkaç hurma ile büyük bir kalabalığa yemek yedirmesi ve kuruduktan sonra Ümmü Ma'bed'in koyununun süt vermesi de bu kabildendir. İbn Atiyye de bu manayı ifade etmiş ve şunu eklemiştir: O, insanların ümmetçe en büyüğüdür ve peygamberler onunla son bulmuştur; ayrıca Allah'ın ona bahşettiği yüce ahlak gibi diğer meziyetler de vardır. Bu lafzın Muhammed ﷺ'i ve mucizeleri büyük olan diğer kimseleri kastetmesi ve sözün bir tekit olması da muhtemeldir. Bununla İdrîs'in yüce bir mekâna yükseltilmesini ve İsrâ hadisinde geleceği üzere peygamberlerin semadaki mertebelerini kastetmiş olması da muhtemeldir; bu ileride gelecektir. Îsâ'nın apaçık delilleri (beyyinâtı) ise vahiyde açıkça belirtildiği üzere ölüleri diriltmesi, körü ve alacalıyı iyileştirmesi ve çamurdan kuş şekli yapmasıdır. { وَأَيَّدْناهُ } “Ve onu destekledik”, onu güçlendirdik demektir. { بِرُوحِ الْقُدُسِ } “Kuddûs olan Ruh ile”, yani Cibrîl aleyhisselâm iledir; bu daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ } “Eğer Allah dileseydi, onların ardından gelenler birbiriyle savaşmazlardı” kavli: Yani resullerin ardından gelenler demektir. Zamirin Mûsâ ve Îsâ'ya ait olduğu da söylenmiştir; iki kişi çoğul sayılır. Bütün resullerin ardından gelenler olduğu da söylenmiştir ki lafzın zahiri de budur. Savaşmanın ancak onların ardından gelen kimseler tarafından yapıldığı da söylenmiştir; ancak mana öyle değildir, bilakis maksat her peygamberden sonra insanların savaşmamasıdır. Bu tıpkı senin: 'Atlar satın aldım sonra onları sattım' demen gibidir; sen sadece bir at satın alıp onu satmış, sonra bir başkasını alıp satmış, sonra bir başkasını alıp satmış olduğun halde bu ifadeyi kullanman caizdir. İşte bu hadiseler de böyledir; insanlar ancak her peygamberin ardından ihtilafa düşmüşlerdir; kimi iman etmiş, kimi de azgınlık, haset ve dünya metaı yüzünden inkâr etmiştir. Bütün bunlar Allah Teâlâ'nın bir kaza, kader ve iradesi iledir; şayet bunun aksini dileseydi öyle olurdu, lakin O, dilediği şey uğruna o fiildeki hikmetin sırrını zatına has kılmıştır. 'Ve lâkini'htelefû' (وَلَكِنِ اخْتَلَفُوا) ifadesindeki 'nûn' harfi iki sakinin karşılaşması sebebiyle kesrelenmiştir; Kur'an dışındaki yerlerde hazfedilmesi de caizdir; Sîbeveyh şu şiiri inşad etmiştir:
فَلَسْتُ بِآتِيهِ وَلَا أَسْتَطِيعُهُ ... وَلَاكِ اسْقِنِي إِنْ كَانَ مَاؤُكَ ذَا فَضْلِ
Ona varacak değilim ve buna güç yetiremem... Lakin suyun fazlaysa bana da içir.
(فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ) " مَنْ" في موضع رفع بالابتداء والصفة.
{ فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ } “Onlardan kimi iman etti, kimi de inkâr etti” kavlinde: 'Men' (مَنْ), mübteda ve sıfat olarak ref konumundadır.
[سورة البقرة (٢): آية ٢٥٤]
[Bakara Suresi (2): Ayet 254]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٥٤)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Ey iman edenler! Kendisinde hiçbir alışverişin, hiçbir dostluğun ve hiçbir şefaatin bulunmadığı bir gün gelmeden önce, size rızık olarak verdiklerimizden infak edin. Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir.” (254)
قَالَ الْحَسَنُ: هِيَ الزَّكَاةُ الْمَفْرُوضَةُ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: هَذِهِ الْآيَةُ تَجْمَعُ الزَّكَاةَ الْمَفْرُوضَةَ وَالتَّطَوُّعَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ. وَهَذَا صَحِيحٌ، وَلَكِنْ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْآيَاتِ فِي ذِكْرِ الْقِتَالِ وَأَنَّ اللَّهَ يَدْفَعُ بِالْمُؤْمِنِينَ فِي صُدُورِ الْكَافِرِينَ يَتَرَجَّحُ مِنْهُ أَنَّ هَذَا النَّدْبَ إِنَّمَا هُوَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَيُقَوِّي ذَلِكَ فِي آخِرِ الْآيَةِ قَوْلُهُ:" وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ" أَيْ فَكَافِحُوهُمْ بِالْقِتَالِ بِالْأَنْفُسِ وَإِنْفَاقِ الْأَمْوَالِ. قُلْتُ: وَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ يَكُونُ إِنْفَاقُ الْأَمْوَالِ مَرَّةً وَاجِبًا وَمَرَّةً نَدْبًا بِحَسَبِ تَعَيُّنِ الْجِهَادِ وَعَدَمِ تَعَيُّنِهِ. وَأَمَرَ تَعَالَى عِبَادَهُ بِالْإِنْفَاقِ مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ وَأَنْعَمَ بِهِ عَلَيْهِمْ، وَحَذَّرَهُمْ مِنَ الْإِمْسَاكِ إلى أن يجئ يَوْمٌ لَا يُمْكِنُ فِيهِ بَيْعٌ وَلَا شِرَاءٌ وَلَا اسْتِدْرَاكُ نَفَقَةٍ، كَمَا قَالَ:" فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلا أَخَّرْتَنِي إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ ". وَالْخُلَّةُ: خَالِصُ الْمَوَدَّةِ، مَأْخُوذَةٌ مِنْ تَخَلُّلِ الْأَسْرَارِ بَيْنَ الصَّدِيقَيْنِ. وَالْخِلَالَةُ وَالْخَلَالَةُ وَالْخُلَالَةُ: الصَّدَاقَةُ وَالْمَوَدَّةُ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Hasen: 'O farz olan zekâttır' demiştir. İbn Cüreyc ve Saîd b. Cübeyr ise: 'Bu ayet farz olan zekâtı ve nafileyi bir arada toplamaktadır' demişlerdir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bu sahihtir; ancak savaşa dair daha önce geçen ayetler ve Allah'ın kâfirlerin göğüslerine karşı müminlerle savunma yapması hususu, bu teşvikin ancak Allah yolunda olduğuna dair görüşü tercih ettirmektedir. Ayetin sonundaki: “Kâfirler ise zâlimlerin ta kendileridir” kavli de bunu güçlendirmektedir; yani canlarla savaşarak ve malları infak ederek onlarla mücadele ediniz demektir. Derim ki: Bu tevile göre malları infak etmek, cihadın farz-ı ayn olup olmamasına göre kimi zaman vacip kimi zaman da mendup olur. Allah Teâlâ kullarına rızık olarak verdiklerinden ve kendilerine nimet kıldıklarından infak etmelerini emretmiş; alım satımın, dostluğun ve elden kaçan infakı telafi etmenin mümkün olmadığı bir gün gelinceye kadar cimrilik yapmaktan onları sakındırmıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: “'Rabbim! Beni yakın bir süreye kadar erteleseydin de sadaka verseydim' der.” Hulle (الْخُلَّةُ): Samimi ve halis sevgidir; iki dost arasındaki sırların birbirine nüfuz etmesinden türemiştir. el-Hilâle, el-halâle ve el-hulâle: Dostluk ve sevgidir. Şair şöyle demiştir:
وَكَيْفَ تُوَاصِلُ مَنْ أَصْبَحَتْ ... خِلَالَتُهُ كَأَبِي مَرْحَبَ
Dostluğu Ebû Merhab gibi olan kimseye nasıl bağlanırsın?
وَأَبُو مَرْحَبٍ كُنْيَةُ الظِّلِّ، وَيُقَالُ: هُوَ كُنْيَةُ عُرْقُوبٍ الَّذِي قِيلَ فِيهِ: مَوَاعِيدُ عُرْقُوبٍ. وَالْخُلَّةُ (بِالضَّمِّ أَيْضًا): مَا خَلَا مِنَ النَّبْتِ، يُقَالُ: الْخُلَّةُ خُبْزُ الْإِبِلِ وَالْحَمْضُ فَاكِهَتُهَا. وَالْخَلَّةُ (بِالْفَتْحِ): الْحَاجَةُ وَالْفَقْرُ. وَالْخَلَّةُ: ابْنُ مَخَاضٍ، عَنِ الْأَصْمَعِيِّ. يُقَالُ: أَتَاهُمْ بِقُرْصٍ كَأَنَّهُ فِرْسِنُ خَلَّةٍ. وَالْأُنْثَى خَلَّةٌ أَيْضًا. وَيُقَالُ لِلْمَيِّتِ: اللَّهُمَّ أَصْلِحْ خَلَّتَهُ، أَيِ الثُّلْمَةَ الَّتِي تَرَكَ. وَالْخَلَّةُ: الْخَمْرَةُ الْحَامِضَةُ. وَالْخِلَّةُ (بِالْكَسْرِ): وَاحِدَةُ خِلَلِ السُّيُوفِ، وَهِيَ بَطَائِنُ كَانَتْ تُغْشَى بِهَا أَجْفَانُ السُّيُوفِ مَنْقُوشَةٌ بِالذَّهَبِ وَغَيْرِهِ، وَهِيَ أَيْضًا سُيُورٌ تُلْبَسُ ظَهْرَ سِيَتَيِ الْقَوْسِ. وَالْخِلَّةُ أَيْضًا: مَا يَبْقَى بَيْنَ الْأَسْنَانِ. وَسَيَأْتِي فِي" النِّسَاءِ " اشْتِقَاقُ الْخَلِيلِ وَمَعْنَاهُ. فَأَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَلَّا خُلَّةَ فِي الْآخِرَةِ وَلَا شَفَاعَةَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ. وَحَقِيقَتُهَا رَحْمَةٌ مِنْهُ تَعَالَى شَرَّفَ بِهَا الَّذِي أَذِنَ لَهُ فِي أَنْ يَشْفَعَ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو" لا بيع فيه ولا خلة ولا شفاعة"
Ebû Merhab, gölgenin künyesidir. Kendisi hakkında: «Urkûb’un vaatleri» denilen Urkûb’un künyesi olduğu da söylenmiştir. el-Hulle (الْخُلَّةُ - yine zamme ile): Otu bulunmayan/tatlı otlu yerdir; «Hulle develerin ekmeği, hamz ise meyvesidir» denilir. el-Halle (الْخَلَّةُ - fetha ile): İhtiyaç ve fakirlik demektir. el-Halle: Asmaî’den [nakledildiğine göre] bir yaşını doldurmuş erkek deve yavrusudur (ibn mehâd). Nitekim «Onlara bir yaşındaki devenin ayağı (firsin) gibi bir çörek getirdi» denilir. Dişisine de halle denir. Ölü için: «Allahım, onun halle’sini ıslah eyle» denir ki bu, geride bıraktığı boşluğu/gediği [kapat] demektir. el-Halle: Ekşimiş şaraptır. el-Hılle (الْخِلَّةُ - kesre ile): Kılıç kınlarının astarı olan 'hılel'in tekilidir; bunlar kılıç kınlarının dışına kaplanan, altın ve benzeri şeylerle nakışlanmış astarlardır. Aynı zamanda yayın iki ucunun (siye) arkasına sarılan deriler/kayışlardır. el-Hılle ayrıca: Dişlerin arasında kalan kırıntılardır. Nisâ Suresi'nde 'el-Halîl' kelimesinin türeyişi ve anlamı gelecektir. Allah Teâlâ âhirette hiçbir dostluğun ve Allah'ın izni olmaksızın hiçbir şefaatin bulunmadığını haber vermiştir. Şefaatin asıl mahiyeti ise, şefaat etmesine izin verdiği kimseyi taltif ettiği, yüce Allah'tan bir rahmettir. İbn Kesîr ve Ebû Amr { لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلَا خُلَّةٌ وَلَا شَفَاعَةٌ } “Onda hiçbir alışveriş, hiçbir dostluk ve hiçbir şefaat yoktur” [kısmını]:
بِالنَّصْبِ مِنْ غَيْرِ تَنْوِينٍ، وَكَذَلِكَ فِي سُورَةِ" إِبْرَاهِيمَ"" لَا بَيْعَ فِيهِ وَلَا خِلَالَ " وَفِي" الطُّورِ"" لَا لَغْوَ فِيهَا وَلَا تَأْثِيمَ " وَأَنْشَدَ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ:
tenvinsiz nasb ile okumuşlardır; aynı şekilde İbrâhîm Suresi'nde de “onda hiçbir alışveriş ve hiçbir dostluk yoktur” ve Tûr Suresi'nde “orada ne bir boş söz ne de bir günaha sokma vardır” ayetlerinde de böyle okumuşlardır. Hassân b. Sâbit şu beyti inşad etmiştir:
أَلَا طِعَانَ وَلَا فُرْسَانَ عَادِيَةٌ ... إِلَّا تَجَشُّؤُكُمْ عِنْدَ التَّنَانِيرِ
Ne bir mızrak vuruşu var ne de hücum eden süvariler... Ancak tandırların başında geğirmeniz var.
وَأَلِفُ الِاسْتِفْهَامِ غَيْرُ مُغَيِّرَةٍ عَمَلَ" لَا" كَقَوْلِكَ: أَلَا رَجُلَ عِنْدَكَ، وَيَجُوزُ أَلَا رَجُلَ وَلَا امْرَأَةَ كَمَا جَازَ فِي غَيْرِ الِاسْتِفْهَامِ فَاعْلَمْهُ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ جَمِيعَ ذَلِكَ بِالرَّفْعِ وَالتَّنْوِينِ، كَمَا قَالَ الرَّاعِيُّ:
İstifham hemzesi, senin: 'Yanında hiçbir adam yok mu?' (e-lâ racüle indeke) sözünde olduğu gibi 'lâ' edatının amelini değiştirmez; istifham dışındaki yerlerde caiz olduğu gibi: 'Ne bir adam ne de bir kadın yok mu?' (e-lâ racüle ve le'mraete) denilmesi de caizdir, bunu bilesin. Geriye kalan kıraat imamları ise er-Râî'nin şu sözünde olduğu gibi bütün bunları ref ve tenvin ile okumuşlardır:
وَمَا صَرَمْتُكِ حَتَّى قُلْتُ مُعْلِنَةً ... لَا نَاقَةٌ لِي فِي هَذَا وَلَا جَمَلُ
Açıkça: 'Bu işte benim ne bir dişi devem ne de bir erkek devem var' deyinceye kadar senden bağımı koparmadım.
وَيُرْوَى" وَمَا هَجَرْتُكِ" فَالْفَتْحُ عَلَى النَّفْيِ الْعَامِّ الْمُسْتَغْرِقِ لِجَمِيعِ الْوُجُوهِ مِنْ ذَلِكَ الصِّنْفِ، كَأَنَّهُ جَوَابٌ لِمَنْ قَالَ: هَلْ فِيهِ مِنْ بَيْعٍ؟ فَسَأَلَ سُؤَالًا عَامًّا فَأُجِيبَ جَوَابًا عَامًّا بِالنَّفْيِ. وَ" لَا" مَعَ الِاسْمِ الْمَنْفِيِّ بِمَنْزِلَةِ اسْمٍ وَاحِدٍ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ، وَالْخَبَرُ" فِيهِ". وَإِنْ شِئْتَ جعلته صفة ليوم، ومن رفع جمله" لَا" بِمَنْزِلَةِ لَيْسَ. وَجَعَلَ الْجَوَابَ غَيْرَ عَامٍّ، وَكَأَنَّهُ جَوَابُ مَنْ قَالَ: هَلْ فِيهِ بَيْعٌ؟ بِإِسْقَاطِ مَنْ، فَأَتَى الْجَوَابُ غَيْرَ مُغَيِّرٍ عَنْ رَفْعِهِ، وَالْمَرْفُوعُ مُبْتَدَأٌ أَوِ اسْمُ لَيْسَ وَ" فِيهِ" الْخَبَرُ. قَالَ مَكِّيٌّ: وَالِاخْتِيَارُ الرَّفْعُ، لِأَنَّ أَكْثَرَ الْقُرَّاءِ عَلَيْهِ، وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ لَا بَيْعَ فِيهِ وَلَا خُلَّةٌ، وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ لِرَجُلٍ مِنْ مَذْحِجٍ: هَذَا لَعَمْرُكُمُ الصِّغَارُ بِعَيْنِهِ لَا أُمَّ لِي إِنْ كَانَ ذَاكَ وَلَا أَبُ وَيَجُوزُ أَنْ تَبْنِيَ الْأَوَّلَ وَتَنْصِبَ الثَّانِي وَتُنَوِّنَهُ فَتَقُولُ: لَا رَجُلَ فِيهِ وَلَا امْرَأَةً، وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:
Ve 've mâ hecertüki' şeklinde de rivayet edilir. Fetha üzere [okunuş], o cinsten bütün türleri kapsayan umumi bir nefiy (olumsuzlama) ifade eder; sanki: 'Onda herhangi bir alışveriş var mı?' diye soran kimseye verilen bir cevap gibidir. [Soran kimse] umumi bir soru sormuş, kendisine de nefiy ile umumi bir cevap verilmiştir. 'Lâ' edatı, nefyedilen isimle birlikte ibtida ile merfû konumunda tek bir isim mesabesindedir, haber ise 'fîhi'dir. Dilersen onu 'yevm' kelimesinin sıfatı da yapabilirsin. Ref ile okuyan kimse ise 'lâ'yı 'leyse' mesabesinde kılmış ve cevabı umumi yapmamıştır; sanki 'min' düşürülerek: 'Onda bir alışveriş var mı?' diyen kimsenin cevabı gibidir. Böylece cevap, ref hali değiştirilmeden gelmiştir; merfû olan kelime mübteda veya 'leyse'nin ismidir, 'fîhi' ise haberdir. Mekkî şöyle demiştir: 'Tercih edilen ref üzere okuyuştur; çünkü kurrânın çoğunluğu bu kıraat üzeredir.' Kur'an dışında: 'Lâ bey'a fîhi ve lâ hulletün' denilmesi de caizdir. Sîbeveyh, Mezhic kabilesinden bir adamın şu beytini inşad etmiştir: 'Ömrünüze andolsun ki bu, küçülmenin ta kendisidir. Eğer öyle olursa benim için ne bir anne vardır ne de baba.' Birincisini [fetha üzere] mebni kılıp ikincisini tenvinle nasb etmen de caizdir; nitekim 'Lâ racüle fîhi ve lâ imraeten' dersin. Sîbeveyh şu beyti inşad etmiştir:
لَا نَسَبَ الْيَوْمَ وَلَا خُلَّةْ ... اتَّسَعَ الْخَرْقُ على الراقع
Bugün ne bir soy bağı vardır ne de bir dostluk... Yırtık yamayana göre çok genişledi.
فلا زَائِدَةٌ فِي الْمَوْضِعَيْنِ، الْأَوَّلُ عَطْفٌ عَلَى الْمَوْضِعِ وَالثَّانِي عَلَى اللَّفْظِ. وَوَجْهٌ خَامِسٌ أَنْ تَرْفَعَ الْأَوَّلَ وَتَبْنِيَ الثَّانِي كَقَوْلِكَ: لَا رَجُلٌ فِيهَا وَلَا امْرَأَةَ، قَالَ أُمَيَّةُ:
Burada 'lâ' her iki yerde de zâiddir; birincisi mahalle, ikincisi ise lafza matuftur. Beşinci bir vecih ise, senin 'Lâ racülün fîhâ ve le'mraete' sözünde olduğu gibi, birincisini ref ile okuyup ikincisini mebni kılmandır. Ümeyye şöyle demiştir:
فَلَا لَغْوٌ وَلَا تَأْثِيمَ فِيهَا ... وَمَا فَاهُوا بِهِ أَبَدًا مُقِيمَ
Orada ne boş bir söz ne de günaha sokacak bir şey vardır... Ağızlarından dökülen [sözler] ise ebediyen kalıcıdır.
وَهَذِهِ الْخَمْسَةُ الْأَوْجُهُ جَائِزَةٌ فِي قَوْلِكَ: لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. (وَالْكافِرُونَ) ابْتِدَاءٌ. (هُمُ) ابْتِدَاءٌ ثَانٍ، (الظَّالِمُونَ) خَبَرُ الثَّانِي، وَإِنْ شِئْتَ كَانَتْ" هُمُ" زَائِدَةً لِلْفَصْلِ وَ" الظَّالِمُونَ" خَبَرُ" الْكافِرُونَ". قَالَ عَطَاءُ بْنُ دِينَارٍ: وَالْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي قَالَ:" وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ" وَلَمْ يَقُلْ وَالظَّالِمُونَ هم الكافرون.
Bu beş vecih, senin: 'Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh' sözünde de caizdir. Bu [açıklama] daha önce geçmişti, Allah'a hamdolsun. (وَالْكافِرُونَ) mübtedadır. (هُمُ) ikinci mübtedadır, (الظَّالِمُونَ) ise ikinci [mübtedanın] haberidir. Dilersen 'hüm' zamir-i fasl olarak zâid olur, 'ez-zâlimûn' da 'el-kâfirûn'un haberi olur. Atâ b. Dînâr şöyle demiştir: '«Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir» deyip de 'Zalimler ise kâfirlerin ta kendileridir' demeyen Allah'a hamdolsun.'
[سورة البقرة (٢): آية ٢٥٥]
[Bakara Suresi (2), Âyet 255]
اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلاَّ بِما شاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ (٢٥٥)
{ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلاَّ بِما شاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ (٢٥٥) } “Allah ki O'ndan başka ilah yoktur; dâima diridir (Hayy'dır), bütün varlığın idaresini bizzat yürütendir (Kayyûm'dur). O'nu ne bir uyuklama ne de bir uyku tutar. Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur. O'nun izni olmaksızın katında şefaat edecek olan kimdir? Onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir. Onlar ise O'nun ilminden, dilediği kadarından başka hiçbir şeyi kavrayamazlar. O'nun Kürsî'si gökleri ve yeri kuşatmıştır. Onları koruyup gözetmek O'na asla ağır gelmez. O, çok yücedir, çok büyüktür. (255)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ) هَذِهِ آيَةُ الْكُرْسِيِّ سَيِّدَةُ آيِ الْقُرْآنِ وَأَعْظَمُ آيَةٍ، كَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي الْفَاتِحَةِ، وَنَزَلَتْ لَيْلًا وَدَعَا النَّبِيُّ ﷺ زَيْدًا فَكَتَبَهَا. رُوِيَ عَنْ مُحَمَّدِ ابْنِ الْحَنَفَيَّةِ أَنَّهُ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ آيَةُ الْكُرْسِيِّ خَرَّ كُلُّ صَنَمٍ فِي الدُّنْيَا، وَكَذَلِكَ خَرَّ كُلُّ مَلِكٍ في الدنيا وسقطت التيجان عن رؤوسهم، وَهَرَبَتِ الشَّيَاطِينُ يَضْرِبُ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ إِلَى أَنْ أَتَوْا إِبْلِيسَ فَأَخْبَرُوهُ بِذَلِكَ فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَبْحَثُوا عَنْ ذَلِكَ، فَجَاءُوا إِلَى الْمَدِينَةِ فَبَلَغَهُمْ أَنَّ آيَةَ الْكُرْسِيِّ قَدْ نَزَلَتْ. وَرَوَى الْأَئِمَّةُ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ قَالَ قَالَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ:" يَا أَبَا الْمُنْذِرِ أَتَدْرِي أَيُّ آيَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ مَعَكَ أَعْظَمُ"؟ قَالَ قُلْتُ: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ:" يَا أَبَا الْمُنْذِرِ أَتَدْرِي أَيُّ آيَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ مَعَكَ أَعْظَمُ"؟ قَالَ قُلْتُ:" اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ" فَضَرَبَ فِي صَدْرِي وَقَالَ:" لِيَهْنِكَ الْعِلْمُ يَا أَبَا الْمُنْذِرِ". زَادَ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ أَبُو عَبْدِ الله:" فو الذي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّ لِهَذِهِ الْآيَةِ لَلِسَانًا وَشَفَتَيْنِ تُقَدِّسُ الْمَلِكَ عِنْدَ سَاقِ الْعَرْشِ". قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ: فَهَذِهِ آيَةٌ أَنْزَلَهَا اللَّهُ جَلَّ ذِكْرُهُ، وَجَعَلَ ثَوَابَهَا لِقَارِئِهَا عَاجِلًا وَآجِلًا، فَأَمَّا فِي الْعَاجِلِ فَهِيَ حَارِسَةٌ لِمَنْ قَرَأَهَا مِنَ الْآفَاتِ، وَرُوِيَ لَنَا عَنْ نَوْفٍ الْبِكَالِيِّ أَنَّهُ قال: آية الكرسي تدعى في التوراة
Yüce Allah'ın: { اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ } “Allah ki O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; ezelî ve ebedî hayat sahibi [el-Hayy], her şeyi ayakta tutan ve yönetendir [el-Kayyûm]” buyruğu: Bu, daha önce Fâtiha [bölümün]de açıklandığı üzere Kur'an ayetlerinin efendisi ve en büyük ayet olan Âyetü'l-Kürsî'dir. Geceleyin inmiştir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyd'i çağırmış ve o da bu ayeti yazmıştır. Muhammed b. el-Hanefiyye'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Âyetü'l-Kürsî indiği zaman dünyadaki bütün putlar yere yıkıldı; aynı şekilde dünyadaki bütün krallar yüzüstü kapandı ve taçları başlarından düştü. Şeytanlar birbirine çarparak kaçıştılar ve nihayet İblis'e gelip bu durumu ona haber verdiler. İblis onlara bunun sebebini araştırmalarını emretti. Medine'ye geldiklerinde kendilerine Âyetü'l-Kürsî'nin indiği haberi ulaştı. İmamlar, Ubey b. Ka'b'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « يَا أَبَا الْمُنْذِرِ أَتَدْرِي أَيُّ آيَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ مَعَكَ أَعْظَمُ » «Ey Ebe'l-Münzir! Allah'ın Kitabı'ndan ezberinde bulunan hangi ayetin en büyük olduğunu biliyor musun?» diye sordu. Ubey: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « يَا أَبَا الْمُنْذِرِ أَتَدْرِي أَيُّ آيَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ مَعَكَ أَعْظَمُ » «Ey Ebe'l-Münzir! Allah'ın Kitabı'ndan ezberinde bulunan hangi ayetin en büyük olduğunu biliyor musun?» diye [tekrar] sordu. Ben: { اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ } dedim. Bunun üzerine göğsüme vurup: « لِيَهْنِكَ الْعِلْمُ يَا أَبَا الْمُنْذِرِ » «İlim sana mübarek olsun ey Ebe'l-Münzir!» buyurdu. el-Hakîm et-Tirmizî Ebû Abdillâh şu ilaveyi yapmıştır: « فو الذي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّ لِهَذِهِ الْآيَةِ لَلِسَانًا وَشَفَتَيْنِ تُقَدِّسُ الْمَلِكَ عِنْدَ سَاقِ الْعَرْشِ » «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, muhakkak bu ayetin Arş'ın ayağı yanında Melik'i (Yüce Hükümran olan Allah'ı) takdis eden bir dili ve iki dudağı vardır.» Ebû Abdillâh der ki: İşte bu, zikri yüce olan Allah'ın indirdiği; sevabını da okuyan kimse için peşin (dünyada) ve vadeli (ahirette) kıldığı bir ayettir. Peşin olana gelince; o, kendisini okuyan kimse için afetlere karşı bir koruyucudur. Bize Nevf el-Bikâlî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Âyetü'l-Kürsî Tevrat'ta...
وَلِيَّةُ اللَّهِ. يُرِيدُ يُدْعَى قَارِئُهَا فِي مَلَكُوتِ السموات والأرض عزيزا، قال: فكان عبد الرحمن ابن عَوْفٍ إِذَا دَخَلَ بَيْتَهُ قَرَأَ آيَةَ الْكُرْسِيِّ فِي زَوَايَا بَيْتِهِ الْأَرْبَعِ، مَعْنَاهُ كَأَنَّهُ يَلْتَمِسُ بِذَلِكَ أَنْ تَكُونَ لَهُ حَارِسًا مِنْ جَوَانِبِهِ الْأَرْبَعِ، وَأَنْ تَنْفِيَ عَنْهُ الشَّيْطَانَ مِنْ زَوَايَا بَيْتِهِ. وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ صَارَعَ جِنِّيًّا فَصَرَعَهُ عُمَرُ ﵁، فَقَالَ لَهُ الْجِنِّيُّ: خَلِّ عَنِّي حَتَّى أُعَلِّمَكَ مَا تَمْتَنِعُونَ بِهِ مِنَّا، فَخَلَّى عَنْهُ وَسَأَلَهُ فَقَالَ: إِنَّكُمْ تَمْتَنِعُونَ مِنَّا بِآيَةِ الْكُرْسِيِّ. قُلْتُ: هَذَا صَحِيحٌ، وفى الخبر: مَنْ قَرَأَ آيَةَ الْكُرْسِيِّ دُبُرَ كُلِّ صَلَاةٍ كَانَ الَّذِي يَتَوَلَّى قَبْضَ رُوحِهِ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ، وَكَانَ كَمَنْ قَاتَلَ مَعَ أَنْبِيَاءِ اللَّهِ حَتَّى يُسْتَشْهَدَ. وَعَنْ عَلِيٍّ ﵁ قَالَ: سَمِعْتُ نَبِيَّكُمْ ﷺ يَقُولُ وَهُوَ عَلَى أَعْوَادِ الْمِنْبَرِ:" مَنْ قَرَأَ آيَةَ الْكُرْسِيِّ دُبُرَ كُلِّ صَلَاةٍ لَمْ يَمْنَعْهُ مِنْ دُخُولِ الْجَنَّةِ إِلَّا الْمَوْتُ وَلَا يُوَاظِبُ عَلَيْهَا إِلَّا صِدِّيقٌ أَوْ عَابِدٌ، وَمَنْ قَرَأَهَا إِذَا أَخَذَ مَضْجَعَهُ آمَنَهُ اللَّهُ عَلَى نَفْسِهِ وَجَارِهِ وَجَارِ جَارِهِ وَالْأَبْيَاتِ حَوْلَهُ". وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: وَكَّلَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِحِفْظِ زَكَاةِ رَمَضَانَ، وَذَكَرَ قِصَّةً وَفِيهَا: فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، زَعَمَ أَنَّهُ يُعَلِّمُنِي كَلِمَاتٍ يَنْفَعُنِي اللَّهُ بِهَا فَخَلَّيْتُ سَبِيلَهُ، قَالَ:" مَا هِيَ"؟ قُلْتُ قَالَ لِي: إِذَا آوَيْتَ إِلَى فِرَاشِكَ فَاقْرَأْ آيَةَ الْكُرْسِيِّ مِنْ أَوَّلِهَا حَتَّى تَخْتِمَ" اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ". وَقَالَ لِي: لَنْ يَزَالَ عَلَيْكَ مِنَ اللَّهِ حَافِظٌ وَلَا يقربك شيطان حتى تصبح، وكانوا أحرص شي عَلَى الْخَيْرِ. فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" أَمَّا إِنَّهُ قَدْ صَدَقَكَ وَهُوَ كَذُوبٌ تَعْلَمُ مَنْ تُخَاطِبُ مُنْذُ ثَلَاثِ لَيَالٍ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ"؟ قَالَ: لَا، قَالَ:" ذَاكَ شَيْطَانٌ". وَفِي مُسْنَدِ الدَّارِمِيِّ أَبِي مُحَمَّدٍ قَالَ الشَّعْبِيُّ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ: لَقِيَ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ ﷺ رَجُلًا مِنَ الْجِنِّ فَصَارَعَهُ فَصَرَعَهُ الْإِنْسِيُّ، فَقَالَ لَهُ الْإِنْسِيُّ: إِنِّي لَأَرَاكَ ضَئِيلًا شَخِيتًا كَأَنَّ ذُرَيْعَتَيْكَ ذُرَيْعَتَا كَلْبٍ فَكَذَلِكَ أَنْتُمْ مَعْشَرَ الْجِنِّ، أَمْ أَنْتَ مِنْ بَيْنِهِمْ كَذَلِكَ؟ قَالَ: لَا وَاللَّهِ! إِنِّي مِنْهُمْ لَضَلِيعٌ وَلَكِنْ عَاوِدْنِي الثَّانِيَةَ فَإِنْ صَرَعْتَنِي عَلَّمْتُكَ شَيْئًا يَنْفَعُكَ، قَالَ نَعَمْ، فصرعه، قال:
...veliyyetullâh [diye de isimlendirilir]. Bununla, onu okuyan kimsenin göklerin ve yerin melekûtunda 'azîz' diye çağrılacağını kastetmektedir. Dedi ki: Abdurrahman b. Avf evine girdiğinde, evinin dört köşesinde Âyetü'l-Kürsî'yi okurdu. Bunun manası; sanki bununla kendisi için dört bir yanından bir koruyucu olmasını ve evinin köşelerinden şeytanı kovmasını istemesidir. Ömer'den [şöyle] rivayet edilmiştir: O bir cinle güreşmiş ve Ömer radıyallâhu anh onu yere sermişti. Cin ona: "Bizi kendinizden neyle savuşturacağınızı (korunacağınızı) sana öğretinceye kadar beni serbest bırak" dedi. O da onu bıraktı ve [bunu] ona sordu. Cin: "Siz bizden Âyetü'l-Kürsî ile korunursunuz" dedi. Ben (Kurtubî) derim ki: Bu sahihtir. Rivayette [şöyle] geçmektedir: «Kim her namazın peşinden Âyetü'l-Kürsî'yi okursa, onun ruhunu kabzetmeyi Zü'l-Celâli ve'l-İkrâm bizzat üstlenir ve o kimse, şehit düşünceye kadar Allah'ın nebîleri ile birlikte savaşmış kimse gibi olur.» Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Nebîniz sallallâhu aleyhi ve sellem'i minber tahtaları üzerindeyken şöyle buyururken işittim: «Kim her namazın peşinden Âyetü'l-Kürsî'yi okursa, cennete girmesine ölümden başka hiçbir şey engel olmaz; ona ancak bir sıddîk veya bir âbid devam eder. Yatağına girdiğinde onu okuyan kimseyi ise Allah; kendisi, komşusu, komşusunun komşusu ve etrafındaki evler hususunda güvende kılar.» Buhârî'de Ebû Hüreyre'den [şöyle] rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni Ramazan zekâtını (sadaka-i fıtırı) korumakla görevlendirdi... diyerek kıssayı zikretti ve devamında şunlar yer aldı: Ben: "Ey Allah'ın Resûlü, bana Allah'ın kendisiyle faydalandıracağı bazı kelimeler öğreteceğini söyledi, ben de onu serbest bıraktım" dedim. Resûlullah: «Onlar nedir?» buyurdu. Ben dedim ki: Bana dedi ki: Yatağına girdiğin zaman başından sonuna kadar { اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ } “Allah, O'ndan başka ilah yoktur; diridir, her şeyi varlıkta tutandır” Âyetü'l-Kürsî'yi oku. Bana [şunu da] söyledi: "Allah tarafından üzerinde sürekli bir koruyucu bulunur ve sabaha kadar sana hiçbir şeytan yaklaşamaz." Onlar hayra karşı en hırslı kimseler idi. Bunun üzerine Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «O çok yalancı olduğu hâlde sana doğruyu söylemiş. Üç gecedir kiminle konuştuğunu biliyor musun ey Ebû Hüreyre?» O: "Hayır" deyince, Resûlullah: «O şeytandı» buyurdu. Ebû Muhammed ed-Dârimî'nin Müsned'inde yer aldığına göre Şa'bî şöyle demiştir: Abdullah b. Mes'ûd dedi ki: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir adam cinlerden bir adamla karşılaştı ve onunla güreşti; insan olan onu yere serdi. İnsan olan ona dedi ki: "Ben seni gerçekten pek cılız, zayıf ve kolları köpeğin ön ayakları gibi [çelimsiz] görüyorum; siz cinler topluluğu hep böyle misiniz, yoksa onların arasından sadece sen mi böylesin?" O da: "Hayır, vallahi! Ben onların içinde güçlü kuvvetli biriyim; fakat benimle ikinci kez güreş, eğer beni yere serersen sana fayda verecek bir şey öğreteyim" dedi. O: "Olur" dedi ve onu [tekrar] yere serdi. Cin dedi ki:
تَقْرَأُ آيَةَ الْكُرْسِيِّ:" اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ"؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: فَإِنَّكَ تَقْرَأْهَا فِي بَيْتٍ إِلَّا خَرَجَ مِنْهُ الشَّيْطَانُ لَهُ خَبَجٌ كَخَبَجِ الْحِمَارِ ثُمَّ لَا يَدْخُلُهُ حَتَّى يُصْبِحَ. أَخْرَجَهُ أَبُو نُعَيْمٍ عَنْ أَبِي عَاصِمٍ الثَّقَفِيِّ عَنِ الشَّعْبِيِّ. وَذَكَرَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ فِي غَرِيبِ حَدِيثِ عُمَرَ حَدَّثَنَاهُ أَبُو مُعَاوِيَةَ عَنْ أَبِي عَاصِمٍ الثَّقَفِيِّ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: فَقِيلَ لِعَبْدِ اللَّهِ: أَهُوَ عُمَرُ؟ فَقَالَ: مَا عَسَى أَنْ يَكُونَ إِلَّا عُمَرَ!. قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ الدَّارِمِيُّ: الضَّئِيلُ: الدَّقِيقُ، وَالشَّخِيتُ: الْمَهْزُولُ، وَالضَّلِيعُ: جَيِّدُ الْأَضْلَاعِ، وَالْخَبَجُ: الرِّيحُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْخَبَجُ: الضُّرَاطُ، وَهُوَ الْحَبَجُ أَيْضًا بِالْحَاءِ. وَفِي التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" مَنْ قَرَأَ حم- الْمُؤْمِنَ- إِلَى إِلَيْهِ الْمَصِيرُ وَآيَةَ الْكُرْسِيِّ حِينَ يُصْبِحُ حُفِظَ بِهِمَا حَتَّى يُمْسِيَ، وَمَنْ قَرَأَهُمَا حِينَ يُمْسِي حُفِظَ بِهِمَا حَتَّى يُصْبِحَ" قَالَ: حَدِيثٌ غَرِيبٌ. وَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ: وَرُوِيَ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ نُدِبُوا إِلَى الْمُحَافَظَةِ عَلَى قِرَاءَتِهَا دُبُرَ كُلِّ صَلَاةٍ. عَنْ أَنَسٍ رَفَعَ الْحَدِيثَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:" أَوْحَى اللَّهُ إِلَى مُوسَى ﵇ مَنْ دَاوَمَ عَلَى قِرَاءَةِ آيَةِ الْكُرْسِيِّ دُبُرَ كُلِّ صَلَاةٍ أَعْطَيْتُهُ فَوْقَ مَا أُعْطِي الشَّاكِرِينَ وَأَجْرَ النَّبِيِّينَ وَأَعْمَالَ الصِّدِّيقِينَ وَبَسَطْتُ عَلَيْهِ يَمِينِي بِالرَّحْمَةِ وَلَمْ يَمْنَعْهُ أَنْ أُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُ مَلَكُ الْمَوْتِ" قَالَ مُوسَى ﵇: يَا رَبِّ مَنْ سَمِعَ بِهَذَا لَا يُدَاوِمُ عَلَيْهِ؟ قَالَ:" إِنِّي لَا أُعْطِيهِ مِنْ عِبَادِي إِلَّا لِنَبِيٍّ أَوْ صِدِّيقٍ أَوْ رَجُلٍ أُحِبُّهُ أَوْ رَجُلٍ أُرِيدَ قَتْلَهُ فِي سَبِيلِي". وَعَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ قَالَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" يَا مُوسَى مَنْ قَرَأَ آيَةَ الْكُرْسِيِّ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ أَعْطَيْتُهُ ثَوَابَ الْأَنْبِيَاءِ" قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ: مَعْنَاهُ عِنْدِي أَعْطَيْتُهُ ثَوَابَ عَمَلِ الْأَنْبِيَاءِ، فَأَمَّا ثَوَابُ النُّبُوَّةِ فَلَيْسَ لِأَحَدٍ إِلَّا لِلْأَنْبِيَاءِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ تَضَمَّنَتِ التَّوْحِيدَ وَالصِّفَاتِ الْعُلَا، وَهِيَ خَمْسُونَ كَلِمَةً، وَفِي كُلِّ كَلِمَةٍ خَمْسُونَ بَرَكَةً، وَهِيَ تَعْدِلُ ثُلُثَ الْقُرْآنِ، وَرَدَ بِذَلِكَ الْحَدِيثُ، ذَكَرَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ. وَ" اللَّهُ" مُبْتَدَأٌ، و" لَا إِلهَ" مُبْتَدَأٌ ثَانٍ وَخَبَرُهُ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ مَعْبُودٌ أَوْ مَوْجُودٌ. وَ" إِلَّا هُوَ" بَدَلٌ مِنْ مَوْضِعٍ لَا إِلَهَ. وَقِيلَ:" اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ" ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، وَهُوَ مَرْفُوعٌ مَحْمُولٌ عَلَى الْمَعْنَى، أَيْ مَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ، وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ لَا إله إلا إياه، نصب على
[Cin ona:] “{ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ } “Allah, O’ndan başka ilah olmayandır; Hayy’dır, Kayyûm’dur” Âyetü’l-Kürsî’sini okur musun?” dedi. [Ömer de:] “Evet” dedi. [Cin:] “Muhakkak ki sen onu bir evde okursan, şeytan oradan eşeğin yellenmesi gibi bir ses çıkararak çıkar ve sabaha kadar da o eve girmez” dedi. Bunu Ebû Nuaym, Ebû Âsım es-Sekafî’den, o da Şa‘bî’den rivayet etmiştir. Ebû Ubeyde de bunu Garîbü Hadîsi Ömer’de zikretmiş ve şöyle demiştir: Bize Ebû Muâviye, Ebû Âsım es-Sekafî’den, o Şa‘bî’den, o da Abdullah [b. Mes‘ûd]’dan nakletti. Abdullah’a: “O [cinle güreşen kişi] Ömer midir?” denildi. O da: “Ömer’den başkası olabilir mi!” dedi. Ebû Muhammed ed-Dârimî şöyle demiştir: ed-Daîl (الضَّئِيلُ), zayıf/çelimsiz; eş-şahît (الشَّخِيتُ), cılız/arık; ed-dalî‘ (الضَّلِيعُ), göğüs kafesi ve kaburgaları iri/sağlam olan; el-habec (الْخَبَجُ) ise çıkan rüzgâr/yel demektir. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: el-Habec (الْخَبَجُ), yellenmektir; bu kelime ha (ح) harfiyle el-habec (الْحَبَجُ) şeklinde de söylenir. Tirmizî’de Ebû Hureyre’den şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kim sabahladığında Hâ-mîm -el-Mü'min sûresini- { إِلَيْهِ الْمَصِيرُ } “dönüş O’nadır” kısmına kadar ve Âyetü’l-Kürsî’yi okursa, akşama kadar bu ikisi sebebiyle korunur. Kim de akşamladığında bunları okursa, sabaha kadar bu ikisi sebebiyle korunur.» [Tirmizî] bunun için “garib bir hadistir” dedi. Hakîm Ebû Abdillâh et-Tirmizî şöyle demiştir: Müminlerin her namazın ardından bunu okumaya devam etmelerinin müstehap olduğu rivayet edilmiştir. Enes’ten merfû olarak rivayet edildiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah Mûsâ aleyhisselâm’a şöyle vahyetti: Kim her namazın arkasından Âyetü’l-Kürsî’yi okumaya devam ederse, ona şükredenlere verdiğimin daha üstünü, peygamberlerin mükâfatını ve sıddîkların amellerini veririm; rahmetimle sağ elimi onun üzerine açarım. Ölüm meleği gelmedikçe onun cennete girmesine hiçbir şey engel olmaz.» Mûsâ aleyhisselâm: “Ey Rabbim! Bunu işitip de ona devam etmeyen kimse olur mu?” dedi. [Allah Teâlâ] şöyle buyurdu: «Ben bunu kullarımdan ancak bir peygambere, bir sıddîka veya sevdiğim bir kimseye yahut da yolumda öldürülmesini dilediğim kimseye veririm.» Übey b. Ka‘b’dan rivayet edildiğine göre Yüce Allah şöyle buyurmuştur: «Ey Mûsâ! Kim her namazın peşinden Âyetü’l-Kürsî’yi okursa, ona nebilerin sevabını veririm.» Ebû Abdillâh [et-Tirmizî] şöyle demiştir: Bana göre bunun manası; ona nebilerin amelinin sevabını veririm, demektir. Nübüvvetin bizzat kendisine ait olan mükâfata gelince, o nebilerden başkasına verilmez. Bu ayet tevhidi ve yüce sıfatları içermektedir. Bu ayet elli kelimedir ve her bir kelimesinde elli bereket vardır; Kur'an’ın üçte birine denktir. Bu hususta hadis rivayet edilmiş olup İbn Atiyye bunu zikretmiştir. { اللَّهُ } mübtedadır; { لَا إِلهَ } ikinci mübtedadır ve haberi hazfedilmiştir; takdiri de “ma‘bûdun” (ibadet edilen bir ilah) yahut “mevcûdun” (var olan bir ilah) şeklindedir. { إِلَّا هُوَ } ise “lâ ilâhe”nin [cümledeki mübteda] mahallinden bedeldir. “Allâhu lâ ilâhe illâ hû” ifadesinin bir mübteda ve haber olduğu da söylenmiştir; bu takdirde [“hû”] mana üzerine hamledilerek merfûdur, yani “O’ndan başka ilah yoktur” demektir. Kur'an dışındaki kullanımlarda, istisna üzere mensub yapılarak
الِاسْتِثْنَاءِ. قَالَ أَبُو ذَرٍّ فِي حَدِيثِهِ الطَّوِيلِ: سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَيُّ آيَةٍ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ مِنَ الْقُرْآنِ أَعْظَمُ؟ فَقَالَ:" اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ". وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَشْرَفُ آيَةٍ فِي الْقُرْآنِ آيَةُ الْكُرْسِيِّ. قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لِأَنَّهُ يُكَرَّرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ تَعَالَى بَيْنَ مُضْمَرٍ وَظَاهِرٍ ثَمَانِيَ عَشْرَةَ مَرَّةً. (الْحَيُّ الْقَيُّومُ) نَعْتٌ لِلَّهِ ﷿، وَإِنْ شِئْتَ كَانَ بَدَلًا مِنْ" هُوَ"، وَإِنْ شِئْتَ كَانَ خَبَرًا بَعْدَ خَبَرٍ، وَإِنْ شِئْتَ عَلَى إِضْمَارِ مُبْتَدَإٍ. وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ النَّصْبُ عَلَى الْمَدْحِ. وَ" الْحَيُّ" اسْمٌ مِنْ أَسْمَائِهِ الْحُسْنَى يُسَمَّى بِهِ، وَيُقَالُ: إِنَّهُ اسْمُ اللَّهِ تَعَالَى الْأَعْظَمُ. وَيُقَالُ: إِنَّ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ ﵇ كَانَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى يَدْعُو بهذا الدعاء: ياحي يَا قَيُّومُ. وَيُقَالُ: إِنَّ آصَفَ بْنَ بَرْخِيَا لَمَّا أَرَادَ أَنْ يَأْتِيَ بِعَرْشِ بِلْقِيسَ إِلَى سليمان دعا بقوله ياحي يَا قَيُّومُ. وَيُقَالُ: إِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ سَأَلُوا مُوسَى عَنِ اسْمِ اللَّهِ الْأَعْظَمِ فَقَالَ لَهُمْ: أيا هيا شرا هيا، يَعْنِي يَا حَيُّ يَا قَيُّومُ. وَيُقَالُ: هُوَ دُعَاءُ أَهْلِ الْبَحْرِ إِذَا خَافُوا الْغَرَقَ يَدْعُونَ بِهِ. قَالَ الطَّبَرِيُّ عَنْ قَوْمٍ: إِنَّهُ يُقَالُ حَيٌّ قَيُّومٌ كَمَا وَصَفَ نَفْسَهُ، وَيُسَلَّمُ ذَلِكَ دُونَ أَنْ يُنْظَرَ فِيهِ. وَقِيلَ: سَمَّى نَفْسَهُ حَيًّا لِصَرْفِهِ الْأُمُورَ مَصَارِيفَهَا وَتَقْدِيرِهِ الْأَشْيَاءَ مَقَادِيرَهَا. وَقَالَ قَتَادَةُ: الْحَيُّ الَّذِي لَا يَمُوتُ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: الْمُرَادُ بِالْحَيِّ الْبَاقِي. قَالَ لَبِيَدٌ:
'Lâ ilâhe illâ iyyâhu' denilmesi de caizdir. Ebû Zer uzun hadisinde şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Allah'ın sana Kur'an'dan indirdiği hangi ayet en büyüktür?' diye sordum. O da: '{ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ }' buyurdu. İbn Abbâs: 'Kur'an'daki en şerefli ayet Âyetü'l-Kürsî'dir' demiştir. Bazı âlimler şöyle demiştir: Çünkü bu ayette Yüce Allah'ın ismi zamir ve zâhir olarak on sekiz defa tekrarlanmaktadır. (الْحَيُّ الْقَيُّومُ) Allah Azze ve Celle'nin sıfatıdır; dilersen 'hû' zamirinden bedel olur, dilersen haberden sonra haber olur, dilersen mahzûf bir mübtedanın takdiriyle olur. Kur'an dışında övgü üzere nasb edilmesi de caizdir. el-Hayy (الْحَيُّ), O'nun kendisiyle isimlendirildiği Esmâ-i Hüsnâ'sından bir isimdir ve bunun Allah Teâlâ'nın İsm-i Âzamı olduğu söylenir. Rivayet edildiğine göre Meryem oğlu Îsâ aleyhisselâm ölüleri diriltmek istediği zaman şu dua ile dua ederdi: 'Yâ Hayyu yâ Kayyûm.' Âsaf b. Berhiyâ'nın da Belkıs'ın tahtını Süleyman'a getirmek istediği zaman: 'Yâ Hayyu yâ Kayyûm' sözüyle dua ettiği söylenir. İsrâiloğulları'nın Mûsâ'ya Allah'ın İsm-i Âzamı'nı sordukları, onun da kendilerine: 'Eyâ Heyyâ Şerâhiyâ' yani 'Yâ Hayyu yâ Kayyûm' dediği nakledilir. Deniz ehlinin boğulmaktan korktuklarında bununla dua ettikleri de söylenir. Taberî bir topluluktan şöyle nakletmiştir: 'Kendisini vasfettiği gibi O'na Hayy ve Kayyûm denilir ve derinlemesine araştırılmaksızın bu kabul edilir.' İşleri yerli yerine sevk etmesi ve varlıkları ölçülerine göre takdir etmesi sebebiyle kendisine Hayy ismini verdiği de söylenmiştir. Katâde: 'el-Hayy, ölmeyen demektir' demiştir. Süddî ise: 'el-Hayy ile kastedilen bâkî olandır' demiştir. Lebîd şöyle demiştir:
فَإِمَّا تَرِينِي الْيَوْمَ أَصْبَحْتُ سالما ... ولست بِأَحْيَا مِنْ كِلَابٍ وَجَعْفَرِ
Bugün beni sağ salim bir halde görmüş olsan da... Kilâb'dan ve Câfer'den daha çok yaşamış değilim.
وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ هَذَا الِاسْمَ هُوَ اسْمُ اللَّهِ الْأَعْظَمُ. (الْقَيُّومُ) مِنْ قَامَ، أَيِ الْقَائِمُ بِتَدْبِيرِ مَا خَلَقَ، عَنْ قَتَادَةَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: مَعْنَاهُ الْقَائِمُ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ حَتَّى يُجَازِيَهَا بِعَمَلِهَا، مِنْ حَيْثُ هُوَ عَالِمٌ بِهَا لَا يَخْفَى عليه شي مِنْهَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَعْنَاهُ الَّذِي لَا يَحُولُ وَلَا يَزُولُ، قَالَ أُمَيَّةُ بْنُ أَبِي الصَّلْتِ:
Bu ismin Allah'ın İsm-i Âzamı olduğu da söylenmiştir. (الْقَيُّومُ) ise kâme (قَامَ) kökünden gelir; yani yarattıklarını sevk ve idareyi bizzat yürüten demektir; bu [açıklama] Katâde'den nakledilmiştir. Hasan ise şöyle demiştir: Bunun manası; her nefsin kazandığı şeyleri gözetip koruyan ve ameliyle ona karşılık veren demektir; zira O her şeyi bilir, hiçbir şey O'na gizli kalmaz. İbn Abbâs: 'Bunun manası; hali değişmeyen ve yok olmayan demektir' demiştir. Ümeyye b. Ebi's-Salt şöyle demiştir:
لَمْ تُخْلَقِ السَّمَاءُ وَالنُّجُومُ ... وَالشَّمْسُ مَعَهَا قَمَرٌ يَقُومُ
Gökyüzü ve yıldızlar yaratılmadı... Güneş ve onunla birlikte doğan ay da...
قَدَّرَهُ مُهَيْمِنٌ قَيُّومُ ... وَالْحَشْرُ وَالْجَنَّةُ وَالنَّعِيمُ
Her şeyi gözetip koruyan [ve] Kayyûm olan [Allah] onu takdir etmiştir... Haşr, cennet ve nimet de [bunun içindir].
إِلَّا لِأَمْرٍ شَأْنُهُ عَظِيمُ
Ancak şânı pek büyük bir emir içindir.
قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: وَرَأَيْتُ فِي" عُيُونِ التَّفْسِيرِ" لِإِسْمَاعِيلَ الضرير تَفْسِيرِ الْقَيُّومِ قَالَ: وَيُقَالُ هُوَ الَّذِي لَا يَنَامُ، وَكَأَنَّهُ أَخَذَهُ مِنْ قَوْلِهِ ﷿ عَقِيبَهُ فِي آيَةِ الْكُرْسِيِّ:" لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ". وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: الْقَيُّومُ الَّذِي لَا بدئ لَهُ، ذَكَرَهُ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ. وَأَصْلُ قَيُّومٍ قَيْوُومٌ اجْتَمَعَتِ الْوَاوُ وَالْيَاءُ وَسُبِقَتْ إِحْدَاهُمَا بِالسُّكُونِ فَأُدْغِمَتِ الْأُولَى فِي الثَّانِيَةِ بَعْدَ قَلْبِ الْوَاوِ يَاءً، وَلَا يَكُونُ قَيُّومٌ فَعُّولًا، لِأَنَّهُ مِنَ الواو فكان يكون قيووما. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَعَلْقَمَةُ وَالْأَعْمَشُ وَالنَّخَعِيُّ" الْحَيُّ الْقَيَّامُ" بِالْأَلِفِ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ. وَلَا خِلَافَ بَيْنِ أَهْلِ اللُّغَةِ فِي أَنَّ الْقَيُّومَ أَعْرَفُ عِنْدَ الْعَرَبِ وَأَصَحُّ بِنَاءً وَأَثْبَتُ عِلَّةً. والقيام مَنْقُولٌ عَنِ الْقَوَّامِ إِلَى الْقَيَّامِ، صُرِفَ عَنِ الْفَعَّالِ إِلَى الْفَيْعَالِ، كَمَا قِيلَ لِلصَّوَّاغِ الصَّيَّاغُ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Beyhakî şöyle demiştir: İsmail ed-Darîr'in 'Uyûnü't-Tefsîr' adlı eserinde el-Kayyûm'un tefsirinde şöyle dediğini gördüm: 'O, uyumayan kimsedir denilmiştir.' Sanki o bunu, Azze ve Celle'nin Âyetü'l-Kürsî'de hemen peşinden gelen: '{ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ }' kavlinden çıkarmıştır. Kelbî ise: 'el-Kayyûm, başlangıcı olmayan demektir' demiştir; bunu Ebû Bekr el-Enbârî zikretmiştir. Kayyûm (قَيُّومٌ) kelimesinin aslı 'kayvûm'dur (قَيْوُومٌ); vâv ile yâ yan yana gelmiş, ikisinden biri sükûn ile önce geçmiş, vâv harfi yâ'ya dönüştürüldükten sonra birinci harf ikinciye idgam edilmiştir. Kayyûm kelimesi 'fa''ûl' vezninde olamaz; çünkü vâv kökünden geldiği için öyle olsaydı 'kayvûm' (قَيُوومًا) olurdu. İbn Mes'ûd, Alkame, A'meş ve Nehaî elif ile 'el-Hayyü'l-Kayyâm' (الْحَيُّ الْقَيَّامُ) şeklinde okumuşlardır; bu kıraat Ömer'den de rivayet edilmiştir. Dil âlimleri arasında 'el-Kayyûm' lafzının Araplar nezdinde daha meşhur, yapısının daha sahih ve illetinin daha sağlam olduğu hususunda ihtilaf yoktur. el-Kayyâm ise 'el-kavvâm'dan nakledilerek 'el-kayyâm' olmuştur; tıpkı sarrafa 'sayyâğ' (صَيَّاغُ) denildiği gibi 'fa''âl' vezninden 'fey'âl' veznine çevrilmiştir. Şair şöyle demiştir:
إِنَّ ذَا الْعَرْشِ لَلَّذِي يَرْزُقُ الْنَا ... سَ وَحَيٌّ عَلَيْهِمْ قَيُّومُ
Şüphesiz Arş'ın sahibi insanları rızıklandırandır... Ve onların üzerinde Hayy'dır, Kayyûm'dur.
ثُمَّ نَفَى ﷿ أَنْ تَأْخُذَهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ. وَالسِّنَةُ: النُّعَاسُ فِي قَوْلِ الْجَمِيعِ. وَالنُّعَاسُ مَا كَانَ مِنَ الْعَيْنِ فَإِذَا صَارَ فِي الْقَلْبِ صَارَ نَوْمًا، قَالَ عَدِيُّ بْنُ الرِّقَاعِ يَصِفُ امْرَأَةً بِفُتُورِ النَّظَرِ:
Sonra [Allah] Azze ve Celle kendisini ne bir uyuklamanın ne de bir uykunun tutacağını nefyetti. es-Sine (السِّنَةُ), bütün [âlimlerin] ittifakıyla uyuklamadır. Nuâs (uyuklama) gözde olan şeydir; kalbe ulaştığında ise uyku olur. Adiyy b. er-Rikâ' bakışlarındaki baygınlıkla bir kadını överken şöyle demiştir:
وَسْنَانُ أَقْصَدَهُ النُّعَاسُ فَرَنَّقَتْ ... فِي عَيْنِهِ سِنَةٌ وَلَيْسَ بِنَائِمِ
Uyuklayan bir kimsedir; uyku bastırmış da gözünde bir uyuklama süzülüp durmaktadır, ama o tam uyumuş değildir.
وَفَرَّقَ الْمُفَضَّلُ بَيْنَهُمَا فَقَالَ: السِّنَةُ مِنَ الرَّأْسِ، وَالنُّعَاسُ فِي الْعَيْنِ، وَالنَّوْمُ فِي الْقَلْبِ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الْوَسْنَانُ الَّذِي يَقُومُ مِنَ النَّوْمِ وَهُوَ لَا يَعْقِلُ، حَتَّى رُبَّمَا جَرَّدَ السَّيْفَ عَلَى أَهْلِهِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا الَّذِي قَالَهُ ابْنُ زَيْدٍ فِيهِ نَظَرٌ، وَلَيْسَ ذَلِكَ بِمَفْهُومٍ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: السِّنَةُ: رِيحُ النَّوْمِ الَّذِي يَأْخُذُ فِي الْوَجْهِ فَيَنْعَسُ الْإِنْسَانُ. قُلْتُ: وَبِالْجُمْلَةِ فَهُوَ فُتُورٌ يَعْتَرِي الْإِنْسَانَ وَلَا يَفْقِدُ مَعَهُ عَقْلَهُ. وَالْمُرَادُ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يُدْرِكُهُ خَلَلٌ وَلَا يَلْحَقُهُ مَلَلٌ بِحَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ. وَالْأَصْلُ فِي سِنَةٍ وَسْنَةٌ حذفت الواو
el-Mufaddal ikisinin arasını ayırarak şöyle demiştir: Sine (uyuklama) baştan, nuâs gözde, uyku ise kalpte olur. İbn Zeyd ise şöyle demiştir: Vesnân, uykudan aklı başında olmaksızın kalkan, hatta bazen ailesine kılıç çeken kimsedir. İbn Atiyye şöyle demiştir: İbn Zeyd'in bu söylediği tartışmalıdır (nazar vardır); Arapların kelâmından böyle bir şey anlaşılmaz. es-Süddî ise şöyle demiştir: Sine, insanın yüzüne vuran ve uyuklamasına yol açan uyku esintisidir. Derim ki: Özetle bu, insanın başına gelen ve onunla birlikte aklını kaybetmediği bir gevşemedir. Bu ayetten maksat; Allah Teâlâ'ya hiçbir surette bir zaafın/kusurun erişmeyeceği ve O'na hiçbir halükârda bir bıkkınlığın arız olmayacağıdır. 'Sine' (سِنَة) kelimesinin aslı 'vesne'dir (وَسْنَة); [kelimenin başındaki] vâv harfi hazfedilmiştir
كَمَا حُذِفَتْ مِنْ يَسِنَ. وَالنَّوْمُ هُوَ الْمُسْتَثْقَلُ الَّذِي يَزُولُ مَعَهُ الذِّهْنُ فِي حَقِّ الْبَشَرِ. وَالْوَاوُ لِلْعَطْفِ وَ" لَا" تَوْكِيدٌ. قُلْتُ: وَالنَّاسُ يَذْكُرُونَ فِي هَذَا الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَحْكِي عَنْ مُوسَى عَلَى الْمِنْبَرِ قَالَ:" وَقَعَ فِي نَفْسِ مُوسَى هَلْ يَنَامُ اللَّهُ جَلَّ ثَنَاؤُهُ فَأَرْسَلَ اللَّهُ إِلَيْهِ مَلَكًا فَأَرَّقَهُ ثَلَاثًا ثُمَّ أَعْطَاهُ قَارُورَتَيْنِ فِي كُلِّ يَدٍ قَارُورَةٌ وَأَمَرَهُ أَنْ يَحْتَفِظَ بِهِمَا قَالَ فَجَعَلَ يَنَامُ وَتَكَادُ يَدَاهُ تَلْتَقِيَانِ ثُمَّ يَسْتَيْقِظُ فَيُنَحِّي إحداهما عَنِ الْأُخْرَى حَتَّى نَامَ نَوْمَةً فَاصْطَفَقَتْ يَدَاهُ فَانْكَسَرَتِ الْقَارُورَتَانِ- قَالَ- ضَرَبَ اللَّهُ لَهُ مَثَلًا أن لو كان ينام لم تمتسك السَّمَاءُ وَالْأَرْضُ" وَلَا يَصِحُّ هَذَا الْحَدِيثُ، ضَعَّفَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْهُمُ الْبَيْهَقِيُّ قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ) أَيْ بِالْمِلْكِ فَهُوَ مَالِكُ الْجَمِيعِ وَرَبُّهُ. وَجَاءَتِ الْعِبَارَةُ بِ" مَا" وَإِنْ كَانَ فِي الْجُمْلَةِ مَنْ يَعْقِلُ مِنْ حَيْثُ الْمُرَادُ الْجُمْلَةُ وَالْمَوْجُودُ. قَالَ الطَّبَرِيُّ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ لَمَّا قَالَ الْكُفَّارُ: مَا نَعْبُدُ أَوْثَانًا إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ) " مَنْ" رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ وَ" ذَا" خَبَرُهُ، وَ" الَّذِي" نَعْتٌ لِ" ذَا"، وَإِنْ شِئْتَ بَدَلٌ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ" ذَا" زَائِدَةٌ كَمَا زِيدَتْ مَعَ" مَا" لِأَنَّ" مَا" مُبْهَمَةٌ فَزِيدَتْ" ذَا" مَعَهَا لِشَبَهِهَا بِهَا. وَتَقَرَّرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ اللَّهَ يَأْذَنُ لِمَنْ يَشَاءُ فِي الشَّفَاعَةِ، وَهُمُ الْأَنْبِيَاءُ وَالْعُلَمَاءُ وَالْمُجَاهِدُونَ وَالْمَلَائِكَةُ وَغَيْرُهُمْ مِمَّنْ أَكْرَمَهُمْ وَشَرَّفَهُمُ اللَّهُ، ثُمَّ لَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى، كَمَا قَالَ:" وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى " قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالَّذِي يَظْهَرُ أَنَّ الْعُلَمَاءَ وَالصَّالِحِينَ يَشْفَعُونَ فِيمَنْ لَمْ يَصِلْ إِلَى النَّارِ وَهُوَ بَيْنَ الْمَنْزِلَتَيْنِ، أَوْ وَصَلَ وَلَكِنْ لَهُ أَعْمَالٌ صَالِحَةٌ. وَفِي الْبُخَارِيِّ فِي" بَابٌ بَقِيَّةٌ مِنْ أبو أب الرُّؤْيَةِ": إِنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَقُولُونَ: رَبَّنَا إِنَّ إِخْوَانَنَا كَانُوا يُصَلُّونَ مَعَنَا وَيَصُومُونَ مَعَنَا. وَهَذِهِ شَفَاعَةٌ فِيمَنْ يَقْرُبُ أَمْرُهُ، وَكَمَا يَشْفَعُ الطِّفْلُ الْمُحْبَنْطِئُ عَلَى بَابِ الْجَنَّةِ. وَهَذَا إِنَّمَا هُوَ فِي قراباتهم ومعارفهم. وإن الأنبياء يشفعون فيمن
Nitekim yesine (يَسِنَ) kelimesinden de [vâv harfi] hazfedilmiştir. Uyku (nevm) ise beşer hakkında zihnin kendisiyle birlikte kaybolduğu ağır [uyku hâli]dir. [Âyetteki] vâv atıf içindir, "lâ" (لَا) ise tekit (pekiştirme) içindir. Derim ki: İnsanlar bu konuda Ebû Hüreyre'den nakledilen şu rivayeti zikrederler; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in minberde Mûsâ hakkında şunu anlattığını işittim: «Mûsâ'nın aklından 'Acaba şânı yüce olan Allah uyur mu?' [düşüncesi] geçti. Bunun üzerine Allah ona bir melek gönderdi ve [melek] onu üç [gün] uykusuz bıraktı. Sonra ona, her elinde birer şişe olmak üzere iki şişe verdi ve bunları korumasını emretti. [Resûlullah] buyurdu ki: 'Mûsâ uyuklamaya başladı; öyle ki iki eli birbirine kavuşacak gibi oluyordu; sonra uyanıp ellerinden birini diğerinden uzaklaştırıyordu. Nihayet iyice uykuya daldı, iki eli birbirine çarptı ve iki şişe de kırıldı.' [Resûlullah] buyurdu ki: 'Allah ona şöyle bir temsil getirdi: Şayet O uyusaydı gök ve yer ayakta duramazdı.'» Ancak bu hadis sahih değildir; Beyhakî de dâhil olmak üzere birden fazla âlim onu zayıf saymıştır. Yüce Allah'ın { لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur” buyruğuna gelince; yani mülkiyet bakımından böyledir; binaenaleyh O, her şeyin mâliki ve Rabbidir. İfadede akıl sahipleri de mevcut olduğu hâlde "mâ" (مَا) lafzının getirilmesi, varlıkların bütünü ve mevcut olanlar kastedildiği içindir. Taberî şöyle demiştir: Bu ayet, kâfirlerin: "Biz putlara, sırf bizi Allah'a yaklaştırsınlar diye ibadet ediyoruz" demeleri üzerine inmiştir. Yüce Allah'ın { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “O'nun izni olmadan katında kim şefaat edebilir?” buyruğunda geçen "Men" (مَنْ) kelimesi mübteda olarak merfûdur; "zâ" (ذَا) onun haberidir; "ellezî" (الَّذِي) ise "zâ"nın sıfatıdır, dilerseniz bedel de [yapabilirsiniz]. "Zâ"nın, "mâ" ile birlikte zâid kılındığı gibi burada zâid olması caiz değildir; zira "mâ" mübhem olduğu için, ona benzediğinden ötürü "zâ" onunla birlikte zâid kılınmıştır. Bu ayette şunun sabit olduğu anlaşılmıştır: Allah, dilediği kimselere şefaat için izin verir. Bunlar da peygamberler, âlimler, mücahidler, melekler ve Allah'ın ikram edip şereflendirdiği diğer kimselerdir. Sonra bunlar, sadece [Allah'ın] razı olduğu kimselere şefaat ederler; nitekim O şöyle buyurmuştur: { وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى } “Onlar, [Allah'ın] razı olduğu kimseden başkasına şefaat etmezler”. İbn Atiyye şöyle demiştir: Zahir olan şudur ki âlimler ve salih kimseler, ateşe henüz ulaşmamış olup iki menzile (cennet ile cehennem) arasında bulunan kimselere veya ateşe ulaşmış fakat salih amelleri bulunan kimselere şefaat ederler. Buhârî'de "Ru'yet Bablarından Kalan Kısım" başlığı altında [nakledilen bir hadiste şöyle buyrulmaktadır]: «Şüphesiz müminler şöyle derler: 'Rabbimiz! Kardeşlerimiz bizimle beraber namaz kılar, bizimle beraber oruç tutarlardı...'» Bu, durumu [kurtuluşa] yakın olan kimseler hakkındaki şefaattir; nitekim cennet kapısında bekleyip duran (muhbantı') çocuk da [anne-babasına] böyle şefaat eder. Bu [şefaat türü] sadece akrabaları ve tanıdıkları hakkındadır. Şüphesiz peygamberler ise...
حَصَلَ فِي النَّارِ مِنْ عُصَاةِ أُمَمِهِمْ بِذُنُوبٍ دُونَ قُرْبَى وَلَا مَعْرِفَةٍ إِلَّا بِنَفْسِ الْإِيمَانِ، ثُمَّ تَبْقَى شَفَاعَةُ أَرْحَمِ الرَّاحِمِينَ فِي الْمُسْتَغْرِقِينَ [في الخطايا و]- الذنوب الَّذِينَ لَمْ تَعْمَلْ فِيهِمْ شَفَاعَةُ الْأَنْبِيَاءِ. وَأَمَّا شَفَاعَةُ مُحَمَّدٍ ﷺ فِي تَعْجِيلِ الْحِسَابِ فَخَاصَّةٌ لَهُ. قُلْتُ: قَدْ بَيَّنَ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ كَيْفِيَّةَ الشَّفَاعَةِ بَيَانًا شَافِيًا، وَكَأَنَّهُ ﵀ لَمْ يَقْرَأْهُ وَأَنَّ الشَّافِعِينَ يَدْخُلُونَ النَّارَ وَيُخْرِجُونَ مِنْهَا أُنَاسًا اسْتَوْجَبُوا الْعَذَابَ، فَعَلَى هَذَا لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ لِلْمُؤْمِنِينَ شَفَاعَتَانِ: شَفَاعَةٌ فِيمَنْ لَمْ يَصِلْ إِلَى النَّارِ، وَشَفَاعَةٌ فِيمَنْ وَصَلَ إِلَيْهَا وَدَخَلَهَا، أَجَارَنَا اللَّهُ مِنْهَا. فَذَكَرَ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ:" ثُمَّ يُضْرَبُ الْجِسْرُ عَلَى جَهَنَّمَ وَتَحِلُّ الشَّفَاعَةُ وَيَقُولُونَ اللَّهُمَّ سَلِّمْ سَلِّمْ- قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا الْجِسْرُ؟ قَالَ: دَحْضٌ مَزِلَّةٌ فِيهَا خَطَاطِيفُ وَكَلَالِيبُ وَحَسَكَةٌ تَكُونُ بِنَجْدٍ فِيهَا شُوَيْكَةٌ يُقَالُ لَهَا السَّعْدَانُ فَيَمُرُّ الْمُؤْمِنُونَ كَطَرْفِ الْعَيْنِ وَكَالْبَرْقِ وَكَالرِّيحِ وَكَالطَّيْرِ وَكَأَجَاوِيدِ الْخَيْلِ وَالرِّكَابِ فَنَاجٍ مُسَلَّمٌ وَمَخْدُوشٌ مُرْسَلٌ وَمَكْدُوسٌ فِي نَارِ جَهَنَّمَ حَتَّى إِذَا خَلَصَ الْمُؤْمِنُونَ مِنَ النَّارِ فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا مِنْ أَحَدٍ مِنْكُمْ بِأَشَدَّ مُنَاشَدَةً لِلَّهِ فِي اسْتِيفَاءِ الْحَقِّ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لِلَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِإِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ فِي النَّارِ، يَقُولُونَ رَبَّنَا كَانُوا يَصُومُونَ مَعَنَا وَيُصَلُّونَ وَيَحُجُّونَ، فَيُقَالُ لَهُمْ أَخْرِجُوا مَنْ عَرَفْتُمْ، فَتُحَرَّمُ صُوَرُهُمْ عَلَى النَّارِ فَيُخْرِجُونَ خَلْقًا كَثِيرًا قَدْ أَخَذَتِ النَّارُ إِلَى نِصْفِ سَاقَيْهِ وَإِلَى رُكْبَتَيْهِ ثُمَّ يَقُولُونَ رَبَّنَا مَا بَقِيَ فِيهَا أَحَدٌ مِمَّنْ أَمَرْتَنَا بِهِ، فَيَقُولُ ﷿ ارْجِعُوا فَمَنْ وَجَدْتُمْ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالَ دِينَارٍ مِنْ خَيْرٍ فَأَخْرِجُوهُ، فَيُخْرِجُونَ خَلْقًا كَثِيرًا، ثُمَّ يَقُولُونَ رَبَّنَا لَمْ نَذَرْ فِيهَا أَحَدًا مِمَّنْ أَمَرْتَنَا بِهِ، ثم يقول ارجعوا
...ümmetlerinin âsilerinden, [özel] bir yakınlık ve tanışıklık olmaksızın sırf imanları sebebiyle ateşe düşmüş olanlar hakkında gerçekleşir. Sonra peygamberlerin şefaatinin fayda vermediği, [hatalara ve] günahlara batmış kimseler hakkında Erhamürrâhimîn'in (merhametlilerin en merhametlisi olan Allah'ın) şefaati kalır. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in hesabın çabuklaştırılması hususundaki şefaati ise yalnızca ona mahsustur. Derim ki: Müslim, Sahîh'inde şefaatin keyfiyetini doyurucu bir şekilde açıklamıştır. Sanki o -rahimehullâh- bunu okumamış gibidir; [halbuki orada] şefaatçilerin ateşe girip azabı hak etmiş kimseleri oradan çıkaracakları [bildirilmektedir]. Buna göre müminlerin iki şefaatinin olması uzak bir ihtimal değildir: Ateşe henüz varmamış kimseler hakkındaki şefaat ve oraya varıp girmiş olanlar hakkındaki şefaat -Allah bizi oradan korusun-. [Müslim] Ebû Saîd el-Hudrî'nin hadisinden şunu zikretmiştir: «Sonra cehennemin üzerine köprü kurulur ve şefaat helal kılınır (başlar). [Peygamberler:] 'Allah'ım! Selamet ver, selamet ver!' derler. 'Ey Allah'ın Resûlü! Köprü nedir?' denildi. O şöyle buyurdu: 'Ayakların kaydığı, üzerinde kancalar, çengeller ve Necid bölgesinde yetişen, kendisine sa'dân denilen küçük dikenleri bulunan demir dikenler [gibi engeller] olan kaygan bir yerdir. Müminler onun üzerinden göz açıp kapayıncaya kadar, şimşek gibi, rüzgâr gibi, kuş gibi, cins atlar ve binek develeri gibi [hızla] geçerler. Kimi sapasağlam kurtulur, kimi tırmalanmış/yaralanmış olarak salıverilir, kimi de cehennem ateşine yığılıp düşer. Nihayet müminler ateşten kurtulduklarında -nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki- sizden birinizin kıyamet gününde cehennemdeki kardeşleri için Allah'a karşı hakkını aramadaki ısrarı, müminlerin kardeşleri için Allah'a yalvarmasından daha şiddetli değildir. Onlar: Rabbimiz! Bunlar bizimle beraber oruç tutuyor, namaz kılıyor ve haccediyorlardı, derler. Onlara: Tanıdıklarınızı çıkarın, denilir. Böylece suretleri ateşe haram kılınır; ateşin bacaklarının yarısına veya dizlerine kadar sardığı pek çok insanı çıkarırlar. Sonra: Rabbimiz! Bize emrettiğin kimselerden orada hiç kimse kalmadı, derler. Bunun üzerine [Allah] Azze ve Celle: Geri dönün, kalbinde bir dinar ağırlığınca hayır bulduğunuz kimseleri de çıkarın, buyurur. Yine pek çok insanı çıkarırlar. Sonra: Rabbimiz! Bize emrettiklerinden geride hiç kimseyi bırakmadık, derler. Sonra [Allah]: Geri dönün... buyurur.»
فمن وجدتم في قلبه مثقال نصف دينار مِنْ خَيْرٍ فَأَخْرِجُوهُ، فَيُخْرِجُونَ خَلْقًا كَثِيرًا ثُمَّ يقولون ربنا لم نذر فيها أحد مِمَّنْ أَمَرْتَنَا بِهِ، ثُمَّ يَقُولُ ارْجِعُوا فَمَنْ وَجَدْتُمْ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ مِنْ خَيْرٍ فَأَخْرِجُوهُ، فَيُخْرِجُونَ خَلْقًا كَثِيرًا ثُمَّ يَقُولُونَ رَبَّنَا لَمْ نَذَرْ فِيهَا خَيْرًا" وَكَانَ أَبُو سَعِيدٍ يَقُولُ: إِنْ لَمْ تُصَدِّقُونِي بِهَذَا الْحَدِيثِ فَاقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ" إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً "-" فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: شَفَعَتِ الْمَلَائِكَةُ وَشَفَعَ النَّبِيُّونَ وَشَفَعَ الْمُؤْمِنُونَ وَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ فَيَقْبِضُ قَبْضَةً مِنَ النَّارِ فَيُخْرِجُ مِنْهَا قَوْمًا لَمْ يَعْمَلُوا خَيْرًا قَطُّ قَدْ عَادُوا حُمَمًا " وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَذُكِرَ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:" فَأَقُولُ يَا رَبِّ ائْذَنْ لِي فِيمَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ قَالَ لَيْسَ ذَلِكَ لَكَ- أَوْ قَالَ لَيْسَ ذَلِكَ إِلَيْكَ- وَعِزَّتِي وَكِبْرِيَائِي وَعَظَمَتِي [وَجِبْرِيَائِي] لَأُخْرِجَنَّ مَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ". وَذُكِرَ مِنْ حَدِيثِ أبى هريرة عنه عليه الصلاة وسلم:" حَتَّى إِذَا فَرَغَ اللَّهُ مِنَ الْقَضَاءِ بَيْنَ الْعِبَادِ وَأَرَادَ أَنْ يُخْرِجَ بِرَحْمَتِهِ مَنْ أَرَادَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ أَمَرَ الْمَلَائِكَةَ أَنْ يُخْرِجُوا مِنَ النَّارِ مَنْ كَانَ لَا يُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا مِمَّنْ أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يَرْحَمَهُ مِمَّنْ يَقُولُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَيَعْرِفُونَهُمْ فِي النَّارِ يَعْرِفُونَهُمْ بِأَثَرِ السُّجُودِ تَأْكُلُ النَّارُ ابْنَ آدَمَ إِلَّا أَثَرَ السُّجُودِ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَى النَّارِ أَنْ تَأْكُلَ أَثَرَ السُّجُودِ" الْحَدِيثَ بِطُولِهِ. قُلْتُ: فَدَلَّتْ هَذِهِ الْأَحَادِيثُ عَلَى أَنَّ شفاعة المؤمنين وغيرهم إنما هي لمن دخله النَّارَ وَحَصَلَ فِيهَا، أَجَارَنَا اللَّهُ! مِنْهَا وَقَوْلُ ابْنِ عَطِيَّةَ:" مِمَّنْ لَمْ يَصِلْ أَوْ وَصَلَ" يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ أَخَذَهُ مِنْ أَحَادِيثَ أُخَرَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ خَرَّجَ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" يُصَفُّ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ صُفُوفًا- وَقَالَ ابْنُ نُمَيْرٍ أَهْلُ الْجَنَّةِ- فَيَمُرُّ الرَّجُلُ مِنْ أَهْلِ النَّارِ عَلَى الرَّجُلِ فَيَقُولُ يَا فُلَانُ أَمَا تَذْكُرُ يَوْمَ اسْتَسْقَيْتَ فَسَقَيْتُكَ شَرْبَةً؟ قَالَ فَيَشْفَعُ لَهُ وَيَمُرُّ الرَّجُلُ عَلَى الرَّجُلِ فَيَقُولُ أَمَا تَذْكُرُ يَوْمَ نَاوَلْتُكَ طَهُورًا؟ فَيَشْفَعُ لَهُ- قَالَ ابْنُ نُمَيْرٍ- وَيَقُولُ يَا فُلَانُ أَمَا تَذْكُرُ يَوْمَ بَعَثْتَنِي لِحَاجَةِ كَذَا وَكَذَا فَذَهَبْتُ لَكَ؟ فَيَشْفَعُ له".
«Kimin kalbinde yarım dinar ağırlığında bir hayır bulursanız onu [cehennemden] çıkarın.» Bunun üzerine pek çok kimseyi çıkarırlar. Sonra: «Rabbimiz! Bize emrettiğin kimselerden orada hiç kimseyi bırakmadık» derler. Sonra [Allah]: «Dönün, kimin kalbinde zerre ağırlığında bir hayır bulursanız onu da çıkarın» buyurur. Yine pek çok kimseyi çıkarırlar ve sonra: «Rabbimiz! Orada hiçbir hayır [sahibi] bırakmadık» derler. Ebû Saîd şöyle derdi: "Eğer bu hadis hususunda beni tasdik etmiyorsanız dileyen şu ayeti okusun: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا } “Şüphesiz ki Allah, zerre kadar dahi olsa haksızlık etmez. [Yapılan iyilik] bir hayır olursa onu kat kat artırır ve kendi katından büyük bir mükâfat verir.”" [Hadis şöyle devam eder:] «Bunun üzerine Yüce Allah şöyle buyurur: Melekler şefaat etti, nebiler şefaat etti, müminler şefaat etti; geriye sadece Erhamürrâhimîn (merhametlilerin en merhametlisi) kaldı. Akabinde ateşten bir kabza (avuç) alır ve oradan hiçbir hayır işlememiş, kömüre dönmüş bir topluluğu çıkarır...» diyerek hadisi zikretti. Enes'ten rivayet edilen hadiste Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu zikredilmiştir: «Derim ki: 'Ey Rabbim! 'Lâ ilâhe illallâh' diyen kimse hakkında bana izin ver.' [Allah]: 'Bu senin yetkinde değildir -veya bu sana ait değildir- demiştir. İzzetime, kibriyama, azametime [ve ceberûtiyetime] andolsun ki 'Lâ ilâhe illallâh' diyen kimseyi mutlaka oradan çıkaracağım' buyurur.» Ebû Hüreyre'den naklen Aleyhissalâtü vesselâm'dan şöyle zikredilmiştir: «Nihayet Allah kullar arasında hükmünü bitirip de cehennem ehlinden rahmetiyle çıkarmak istediği kimseleri çıkarmayı dilediğinde, meleklere; Allah Teâlâ'nın kendilerine rahmet etmesini dilediği, Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmayan ve 'Lâ ilâhe illallâh' diyen kimseleri cehennemden çıkarmalarını emreder. Melekler onları cehennemde secde izlerinden tanırlar. Ateş, insanoğlunun secde izi müstesna her yerini yer; Allah ateşe secde izini yemeyi haram kılmıştır...» hadisi uzunca zikretti. Derim ki: Bu hadisler; müminlerin ve diğerlerinin şefaatinin, ancak cehenneme girip orada bulunmuş kimseler hakkında geçerli olduğuna delalet etmektedir; Allah bizi oradan korusun! İbn Atıyye'nin: "[Cehenneme] varmayan veya varan kimselerden..." şeklindeki sözünü başka hadislerden almış olması muhtemeldir; en doğrusunu Allah bilir. İbn Mâce, Sünen'inde Enes b. Mâlik'ten rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kıyamet gününde insanlar saf saf dizilirler -İbn Nümeyr: 'Cennet ehli' demiştir- derken cehennem ehlinden bir adam [bu saflardaki] bir adama uğrar ve: 'Ey filanca! Hani sen su istemiştin de sana bir yudum su içirmiştim, hatırlamaz mısın?' der. [Resûlullah] buyurdu ki: Bunun üzerine o adam onun için şefaat eder. Yine bir adam bir adama uğrar ve: 'Sana temiz su uzattığım günü hatırlamaz mısın?' der. O da onun için şefaat eder. -İbn Nümeyr dedi ki:- [Adam]: 'Ey filanca! Hani beni falanca ihtiyaç için göndermiştin de ben de senin için gitmiştim, hatırlamaz mısın?' der. O da onun için şefaat eder.»
وَأَمَّا شَفَاعَاتُ نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ ﷺ فاختلف فيها، فقيل ثلاث اثْنَتَانِ، وَقِيلَ: خَمْسٌ، يَأْتِي بَيَانُهَا فِي" سُبْحَانَ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَدْ أَتَيْنَا عَلَيْهَا فِي كِتَابِ" التَّذْكِرَةِ" وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ) الضَّمِيرَانِ عَائِدَانِ عَلَى كُلِّ مَنْ يَعْقِلُ مِمَّنْ تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ:" لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ". وَقَالَ مُجَاهِدٌ:" مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ" الدُّنْيَا" وَما خَلْفَهُمْ" الْآخِرَةُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَكُلُّ هَذَا صَحِيحٌ فِي نَفْسِهِ لَا بَأْسَ بِهِ، لِأَنَّ مَا بَيْنَ الْيَدِ هُوَ كُلُّ مَا تَقَدَّمَ الْإِنْسَانَ، وَمَا خَلْفَهُ هُوَ كُلُّ مَا يَأْتِي بَعْدَهُ، وَبِنَحْوِ قَوْلِ مُجَاهِدٍ قَالَ السُّدِّيُّ وغيره. قوله تعالى: (وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِما شاءَ) الْعِلْمُ هُنَا بِمَعْنَى الْمَعْلُومِ، أَيْ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ مَعْلُومَاتِهِ، وَهَذَا كَقَوْلِ الْخَضِرِ لِمُوسَى ﵇ حين نقر العصفور في البحر: ما نقصى عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلَّا كَمَا نَقَصَ هَذَا الْعُصْفُورُ مِنْ هَذَا الْبَحْرِ. فَهَذَا وَمَا شَاكَلَهُ رَاجِعٌ إِلَى الْمَعْلُومَاتِ، لِأَنَّ عِلْمَ اللَّهِ ﷾ الَّذِي هُوَ صِفَةُ ذَاتِهِ لَا يَتَبَعَّضُ»
Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in şefaatlerine gelince; bu hususta ihtilaf edilmiştir: Üçtür denilmiş, ikidir denilmiş, beştir de denilmiştir; inşâallah Teâlâ bunun beyanı Sübhân Suresi'nde gelecektir. Biz bunu et-Tezkire adlı kitabımızda etraflıca ele aldık, Allah'a hamdolsun. Yüce Allah'ın: (يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ) kavli: Bu iki zamir, O'nun: "{ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ }" kavlinin kapsadığı akıl sahibi bütün varlıklara râcidir. Mücâhid şöyle demiştir: 'Önlerindeki', dünyadır; 'arkalarındaki' ise ahirettir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bütün bunlar kendi içinde doğru olup bir sakıncası yoktur; çünkü insanın önündeki şey, kendisinden önce geçen her şeydir; arkasındaki ise kendisinden sonra gelecek olan her şeydir. Mücâhid'in sözüne benzer bir görüşü Süddî ve başkaları da söylemiştir. Yüce Allah'ın: (وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِما شاءَ) kavli: Buradaki ilim, 'ma'lûm' (bilinen şeyler) manasındadır; yani O'nun malumatından hiçbir şeyi kavrayamazlar. Bu, Hızır'ın Mûsâ aleyhisselâm'a, serçe denizden su aldığında söylediği şu söze benzer: 'Benim ilmim ve senin ilmin Allah'ın ilminden ancak şu serçenin bu denizden eksilttiği kadar eksiltmiştir.' İşte bu ve benzeri ifadeler malumata râcidir; çünkü Allah Azze ve Celle'nin zâtının sıfatı olan ilmi parçalara ayrılamaz.
. وَمَعْنَى الْآيَةِ لَا مَعْلُومَ لِأَحَدٍ إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَعْلَمَهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ) ذَكَرَ ابْنُ عَسَاكِرَ. فِي تَارِيخِهِ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" الْكُرْسِيُّ لُؤْلُؤَةٌ وَالْقَلَمُ لُؤْلُؤَةٌ وَطُولُ الْقَلَمِ سَبْعُمِائَةِ سَنَةٍ وَطُولُ الْكُرْسِيِّ حَيْثُ لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ ". وَرَوَى حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ بَهْدَلَةَ- وَهُوَ عَاصِمُ بْنُ أَبِي النَّجُودِ- عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: بَيْنَ كُلِّ سَمَاءَيْنِ مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَبَيْنَ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ وَبَيْنَ الْكُرْسِيِّ خَمْسُمِائَةِ عَامٍ، وَبَيْنَ الْكُرْسِيِّ وَبَيْنَ الْعَرْشِ مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ، وَالْعَرْشُ فَوْقَ الْمَاءِ وَاللَّهُ فَوْقَ الْعَرْشِ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ فِيهِ وَعَلَيْهِ. يُقَالُ: كُرْسِيٌّ وَكِرْسِيٌّ وَالْجَمْعُ الْكَرَاسِيُّ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كُرْسِيُّهُ عِلْمُهُ. وَرَجَّحَهُ الطَّبَرِيُّ، قَالَ: وَمِنْهُ الْكُرَّاسَةُ الَّتِي تَضُمُّ الْعِلْمَ، وَمِنْهُ قِيلَ لِلْعُلَمَاءِ: الْكَرَاسِيُّ، لِأَنَّهُمُ الْمُعْتَمَدُ عَلَيْهِمْ، كَمَا يُقَالُ: أَوْتَادُ الْأَرْضِ.
. Ayetin manası şudur: Allah'ın bilinmesini dilediği şeyler dışında hiç kimse için bilinen bir şey yoktur. Yüce Allah'ın: { وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “O'nun kürsisi, gökleri ve yeri kuşatmıştır” kavline gelince; İbn Asâkir, Târîh'inde Ali radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « الْكُرْسِيُّ لُؤْلُؤَةٌ وَالْقَلَمُ لُؤْلُؤَةٌ وَطُولُ الْقَلَمِ سَبْعُمِائَةِ سَنَةٍ وَطُولُ الْكُرْسِيِّ حَيْثُ لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ » «Kürsî bir inci, Kalem de bir incidir. Kalemin uzunluğu yedi yüz yıldır; Kürsî’nin uzunluğu ise ancak Allah'ın bileceği [büyüklüktedir].» Hammâd b. Seleme, Âsım b. Behdele'den -ki o, Âsım b. Ebi'n-Necûd'dur-, o Zirr b. Hubeyş'ten, o da İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet etmiştir: "Her iki semanın arası beş yüz yıllık mesafedir. Yedinci sema ile Kürsî arası beş yüz yıldır. Kürsî ile Arş arası da beş yüz yıllık mesafedir. Arş ise suyun üzerindedir; Allah da Arş'ın fevkindedir, sizin ne hâl üzere bulunduğunuzu bilir." Bu kelime 'kürsiyy' (كُرْسِيٌّ) ve 'kirsiyy' (كِرْسِيٌّ) şeklinde telaffuz edilir; çoğulu ise 'kerâsî'dir (الْكَرَاسِيُّ). İbn Abbâs: "O'nun kürsisi, O'nun ilmidir" demiştir. Taberî de bu görüşü tercih edip şöyle demiştir: "İlmi ihtiva eden deftere 'kürrâse' (كُرَّاسَة) denmesi de bundandır. Kendilerine itimat edilen kimseler oldukları için âlimlere 'kerâsî' denilmesi de bu köktendir; nitekim [onlar hakkında] 'yeryüzünün direkleri' denildiği gibi."
قَالَ الشَّاعِرُ:
Şair şöyle demiştir:
يَحُفُّ بِهِمْ بِيضُ الْوُجُوهِ وَعُصْبَةٌ ... كَرَاسِيٌّ بِالْأَحْدَاثِ حِينَ تَنُوبُ
Ak yüzlüler ve olaylar başa geldiğinde [onları] çok iyi bilen bir topluluk onların etrafını sarar.
أَيْ عُلَمَاءٌ بِحَوَادِثِ الْأُمُورِ. وَقِيلَ: كُرْسِيُّهُ قُدْرَتُهُ الَّتِي يُمْسِكُ بِهَا السموات وَالْأَرْضَ، كَمَا تَقُولُ: اجْعَلْ لِهَذَا الْحَائِطِ كُرْسِيًّا، أَيْ مَا يَعْمِدُهُ. وَهَذَا قَرِيبٌ مِنْ قَوْلِ ابن عباس في قول" وَسِعَ كُرْسِيُّهُ" قاله الْبَيْهَقِيُّ: وَرُوِّينَا عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِ" وَسِعَ كُرْسِيُّهُ" قَالَ: عِلْمُهُ. وَسَائِرُ الرِّوَايَاتِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْكُرْسِيُّ الْمَشْهُورُ مَعَ الْعَرْشِ. وَرَوَى إِسْرَائِيلُ عَنِ السُّدِّيِّ عَنْ أَبِي مَالِكٍ فِي قَوْلِهِ" وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ" قَالَ: إِنَّ الصَّخْرَةَ الَّتِي عَلَيْهَا الْأَرْضُ السَّابِعَةُ وَمُنْتَهَى الْخَلْقِ عَلَى أَرْجَائِهَا، عَلَيْهَا أَرْبَعَةٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أَرْبَعَةُ وُجُوهٍ: وَجْهُ إِنْسَانٍ وَوَجْهُ أَسَدٍ وَوَجْهُ ثَوْرٍ وَوَجْهُ نَسْرٍ، فَهُمْ قِيَامٌ عَلَيْهَا قد أحاطوا بالأرضين والسموات، وَرُءُوسُهُمْ تَحْتَ الْكُرْسِيِّ وَالْكُرْسِيُّ تَحْتَ الْعَرْشِ وَاللَّهُ وَاضِعٌ كُرْسِيَّهِ فَوْقَ الْعَرْشِ. قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: فِي هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى كُرْسِيَّيْنِ: أَحَدُهُمَا تَحْتَ الْعَرْشِ، وَالْآخَرُ مَوْضُوعٌ عَلَى الْعَرْشِ. وَفِي رِوَايَةِ أَسْبَاطٍ عَنِ السُّدِّيُّ عَنْ أَبِي مَالِكٍ، وَعَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَنْ مُرَّةَ الْهَمْدَانِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَنْ مُرَّةَ الْهَمْدَانِيِّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنْ نَاسٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي قَوْلِهِ" وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ" فإن السموات وَالْأَرْضَ فِي جَوْفِ الْكُرْسِيِّ وَالْكُرْسِيُّ بَيْنَ يَدَيِ الْعَرْشِ. وَأَرْبَابُ الْإِلْحَادِ يَحْمِلُونَهَا عَلَى عِظَمِ الْمُلْكِ وَجَلَالَةِ السُّلْطَانِ، وَيُنْكِرُونَ وُجُودَ الْعَرْشِ وَالْكُرْسِيِّ وَلَيْسَ بِشَيْءٍ. وَأَهْلُ الْحَقِّ يُجِيزُونَهُمَا، إِذْ فِي قُدْرَةِ اللَّهِ مُتَّسَعٌ فَيَجِبُ الْإِيمَانُ بِذَلِكَ. قَالَ أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ: الْكُرْسِيُّ مَوْضِعُ الْقَدَمَيْنِ وَلَهُ أَطِيطٌ كَأَطِيطِ الرَّحْلِ. قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: قَدْ رُوِّينَا أَيْضًا فِي هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَذَكَرْنَا أَنَّ مَعْنَاهُ فِيمَا يُرَى أَنَّهُ مَوْضُوعٌ مِنَ الْعَرْشِ مَوْضِعَ الْقَدَمَيْنِ مِنَ السَّرِيرِ، وَلَيْسَ فِيهِ إِثْبَاتُ الْمَكَانِ لِلَّهِ تَعَالَى. وَعَنِ ابْنِ بُرَيْدَةَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: لَمَّا قَدِمَ جَعْفَرٌ مِنَ الْحَبَشَةِ قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" ما أعجب شي رَأَيْتَهُ"؟ قَالَ: رَأَيْتُ امْرَأَةً عَلَى رَأْسِهَا مِكْتَلُ طعام فمر فارس فأذراه فقعدت تجمع
Yani meydana gelen hadiseleri iyi bilen âlimler demektir. Şöyle de denilmiştir: O'nun Kürsî'si, gökleri ve yeri kendisiyle tuttuğu kudretidir; nitekim [Arapçada], 'Şu duvara bir kürsü yap', yani 'onu ayakta tutacak bir destek koy' dersin. Bu, İbn Abbâs'ın { وَسِعَ كُرْسِيُّهُ } “O'nun Kürsî'si kuşatmıştır” âyeti hakkındaki görüşüne yakındır. Beyhakî şöyle demiştir: Bize İbn Mes'ûd ile Saîd b. Cübeyr vasıtasıyla İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre { وَسِعَ كُرْسِيُّهُ } “O'nun Kürsî'si kuşatmıştır” kavli hakkında 'O'nun ilmidir' demiştir. İbn Abbâs'tan ve başkalarından gelen diğer rivayetler ise bununla Arş ile birlikte bilinen meşhur Kürsî'nin kastedildiğine delalet etmektedir. İsrâîl, es-Süddî'den, o da Ebû Mâlik'ten { وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “O'nun Kürsî'si gökleri ve yeri kuşatmıştır” kavli hakkında şöyle rivayet etmiştir: Üzerinde yedinci yerin ve etrafında yaratılmışların son sınırının bulunduğu kayanın üzerinde dört melek vardır. Onlardan her birinin dört yüzü vardır: İnsan yüzü, aslan yüzü, boğa yüzü ve kartal yüzü. Onlar bu [kayanın] üzerinde ayaktadırlar; yerleri ve gökleri kuşatmışlardır; başları Kürsî'nin altında, Kürsî de Arş'ın altındadır. Allah ise Kürsî'sini Arş'ın üzerine koymuştur. Beyhakî şöyle demiştir: Bunda iki Kürsî'ye işaret vardır: Biri Arş'ın altında, diğeri ise Arş'ın üzerine konulmuştur. Esbât'ın es-Süddî'den, onun Ebû Mâlik'ten; [es-Süddî'nin] Ebû Sâlih'ten, onun İbn Abbâs'tan; [es-Süddî'nin] Mürre el-Hemedânî'den, onun İbn Abbâs'tan; [es-Süddî'nin] Mürre el-Hemedânî'den, onun İbn Mes'ûd'dan, onun da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir gruptan naklettiği rivayette { وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “O'nun Kürsî'si gökleri ve yeri kuşatmıştır” kavli hakkında şöyle denmiştir: Gökler ve yer Kürsî'nin içindedir; Kürsî ise Arş'ın önündedir. Mülhidler (haktan sapanlar) bunu mülkün büyüklüğüne ve saltanatın yüceliğine hamletmekte, Arş ve Kürsî'nin varlığını inkâr etmektedirler; fakat bu [iddia] bir hiçtir (asılsızdır). Ehl-i hak ise bunların ikisinin [varlığını] kabul eder; zira Allah'ın kudretinde genişlik vardır, binaenaleyh buna iman etmek vaciptir. Ebû Mûsâ el-Eş'arî şöyle demiştir: 'Kürsî iki ayağın basacağı yerdir ve onun semerin gıcırdaması gibi bir gıcırtısı vardır.' Beyhakî şöyle demiştir: Biz bu hususta İbn Abbâs'tan da rivayet ettik ve anlaşıldığı üzere bunun manasının, tahta nispetle iki ayağın basılacağı yer gibi Arş'tan bir konumda bulunduğunu, bunda Allah Teâlâ'ya mekân isnadının söz konusu olmadığını belirttik. İbn Büreyde'den, onun da babasından rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Ca'fer Habeşistan'dan geldiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Gördüğün en şaşırtıcı şey ne idi?» diye sordu. O da şöyle dedi: Başında yiyecek selesi bulunan bir kadın gördüm; derken bir atlı geçip onu savurup düşürdü; kadın oturup toplamaya