Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 31. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

طَعَامَهَا، ثُمَّ الْتَفَتَتْ إِلَيْهِ فَقَالَتْ لَهُ: وَيْلٌ لَكَ يَوْمَ يَضَعُ الْمَلِكُ كُرْسِيَّهُ فَيَأْخُذُ لِلْمَظْلُومِ مِنَ الظَّالِمِ! فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ تَصْدِيقًا لِقَوْلِهَا:" لَا قُدِّسَتْ أُمَّةٌ- أَوْ كَيْفَ تُقَدَّسُ أُمَّةٌ- لَا يَأْخُذُ ضَعِيفُهَا حَقَّهُ مِنْ شَدِيدِهَا". قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: فِي قَوْلِ أَبِي مُوسَى" الْكُرْسِيُّ مَوْضِعُ الْقَدَمَيْنِ" يُرِيدُ هُوَ مِنْ عَرْشِ الرَّحْمَنِ كَمَوْضِعِ الْقَدَمَيْنِ مِنْ أَسِرَّةِ الْمُلُوكِ، فَهُوَ مَخْلُوقٌ عَظِيمٌ بَيْنَ يَدَيِ الْعَرْشِ نِسْبَتُهُ إِلَيْهِ كَنِسْبَةِ الْكُرْسِيِّ إِلَى سَرِيرِ الْمَلِكِ. وَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ أَبِي الْحَسَنِ: الْكُرْسِيُّ هُوَ الْعَرْشُ نَفْسُهُ، وَهَذَا لَيْسَ بِمُرْضِيٍّ، وَالَّذِي تَقْتَضِيهِ الْأَحَادِيثُ أَنَّ الْكُرْسِيَّ مَخْلُوقٌ بَيْنَ يَدَيِ الْعَرْشِ وَالْعَرْشُ أَعْظَمُ مِنْهُ. وَرَوَى أَبُو إِدْرِيسَ الْخَوْلَانِيُّ عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَيُّ مَا أُنْزِلَ عَلَيْكَ أَعْظَمُ؟ قَالَ:" آيَةُ الْكُرْسِيِّ- ثُمَّ قَالَ- يَا أَبَا ذر ما السموات السبع مع الكرسي إلا كخلقة مُلْقَاةٍ فِي أَرْضِ فَلَاةٍ وَفَضْلُ الْعَرْشِ عَلَى الْكُرْسِيِّ كَفَضْلِ الْفَلَاةِ عَلَى الْحَلْقَةِ". أَخْرَجَهُ الْآجُرِّيُّ وَأَبُو حَاتِمٍ الْبُسْتِيُّ فِي صَحِيحِ مُسْنَدِهِ وَالْبَيْهَقِيُّ وذكر أنه صحيح. وقال مجاهد: ما السموات وَالْأَرْضُ فِي الْكُرْسِيِّ إِلَّا بِمَنْزِلَةِ حَلْقَةٍ مُلْقَاةٍ فِي أَرْضٍ فَلَاةٍ. وَهَذِهِ الْآيَةُ مُنْبِئَةٌ عَنْ عِظَمِ مَخْلُوقَاتِ اللَّهِ تَعَالَى، وَيُسْتَفَادُ مِنْ ذَلِكَ عِظَمُ قُدْرَةِ اللَّهِ ﷿ إِذْ لَا يؤده حفظ هذا الامر العظيم. و (يَؤُدُهُ) مَعْنَاهُ يُثْقِلُهُ، يُقَالُ: آدَنِي الشَّيْءُ بِمَعْنَى أَثْقَلَنِي وَتَحَمَّلْتُ مِنْهُ الْمَشَقَّةَ، وَبِهَذَا فَسَّرَ اللَّفْظَةَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُهُمْ. قَالَ الزَّجَّاجُ: فَجَائِزٌ أَنْ تَكُونَ الْهَاءُ لِلَّهِ ﷿، وَجَائِزٌ أَنْ تَكُونَ لِلْكُرْسِيِّ، وَإِذَا كَانَتْ لِلْكُرْسِيِّ، فَهُوَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى. وَ (الْعَلِيُّ) يُرَادُ بِهِ عُلُوُّ الْقَدْرِ وَالْمَنْزِلَةِ لَا عُلُوُّ الْمَكَانِ، لِأَنَّ اللَّهَ مُنَزَّهٌ عَنِ التَّحَيُّزِ. وَحَكَى الطَّبَرِيُّ عَنْ قَوْمٍ أَنَّهُمْ قَالُوا: هُوَ الْعَلِيُّ عَنْ خَلْقِهِ بِارْتِفَاعِ مَكَانِهِ عَنْ أَمَاكِنِ خَلْقِهِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا قَوْلُ جَهَلَةٍ مُجَسِّمِينَ، وَكَانَ الْوَجْهُ أَلَّا يُحْكَى. وَعَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ قُرْطٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِهِ سَمِعَ تَسْبِيحًا فِي السموات الْعُلَى: سُبْحَانَ اللَّهِ الْعَلِيِّ الْأَعْلَى ﷾. وَالْعَلِيُّ وَالْعَالِي: الْقَاهِرُ الْغَالِبُ لِلْأَشْيَاءِ، تَقُولُ الْعَرَبُ: عَلَا فُلَانٌ فُلَانًا أَيْ غَلَبَهُ وَقَهَرَهُ، قَالَ الشَّاعِرُ:

yiyeceğini toplamaya başladı; sonra o atlıya dönüp şöyle dedi: 'Hükümran olan [Allah] Kürsî'sini koyup mazlumun hakkını zalimden alacağı gün vay haline senin!' Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kadının sözünü tasdik ederek şöyle buyurdu: 'Zayıfının hakkı güçlüsünden alınmayan bir ümmet nasıl takdis edilsin -yahut nasıl temizlensin-!' İbn Atiyye şöyle demiştir: Ebû Mûsâ'nın: 'Kürsî iki ayağın yeridir' sözünde kastı; o, kralların tahtlarına nispetle iki ayağın konulduğu yer gibi Rahmân'ın Arş'ına nispetledir; o, Arş'ın önünde büyük bir mahluktur ve Arş'a nispeti, kürsînin kralın tahtına nispeti gibidir. Hasen b. Ebi'l-Hasen ise: 'Kürsî, Arş'ın ta kendisidir' demiştir; ancak bu kabul gören bir görüş değildir. Hadislerin iktiza ettiği husus; Kürsî'nin Arş'ın önünde yaratılmış bir varlık olduğu ve Arş'ın ondan daha büyük olduğudur. Ebû İdrîs el-Havlânî Ebû Zer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Ey Allah'ın Resûlü! Sana indirilenlerin hangisi en büyüktür?' dedim. 'Âyetü'l-Kürsî' buyurdu, sonra şöyle dedi: 'Ey Ebû Zer! Yedi göğün Kürsî'ye nispeti, çöl bir araziye atılmış bir halka gibidir; Arş'ın Kürsî'ye üstünlüğü ise çölün o halkaya olan üstünlüğü gibidir.' Bunu Âcurrî ve Sahîh-i Müsned'inde Ebû Hâtim el-Büstî ile Beyhakî rivayet etmiş ve Beyhakî bunun sahih olduğunu belirtmiştir. Mücâhid de şöyle demiştir: Göklerin ve yerin Kürsî'ye nispeti, çöl bir araziye atılmış bir halka mesabesindedir. Bu ayet Allah Teâlâ'nın mahlukatının büyüklüğünü haber vermektedir; bundan da Allah Azze ve Celle'nin kudretinin büyüklüğü anlaşılmaktadır; zira bu muazzam şeyleri koruyup gözetmek O'na asla ağır gelmez. (يَؤُدُهُ) lafzının manası: O'na ağır gelir demektir; bir şey bana ağır geldiğinde ve ondan dolayı meşakkat çektiğimde 'Âdenî eş-şey'u' (آدَنِي الشَّيْءُ) denilir. İbn Abbâs, Hasan, Katâde ve başkaları bu kelimeyi bu şekilde tefsir etmişlerdir. Zeccâc şöyle demiştir: [Kelimenin sonundaki] 'hû' zamirinin Allah Azze ve Celle'ye râci olması da caizdir, Kürsî'ye râci olması da caizdir; Kürsî'ye ait olduğunda bu da Allah Teâlâ'nın emrindendir. (الْعَلِيُّ) lafzıyla mekân yüceliği değil, kadrin ve mertebenin yüceliği kastedilir; zira Allah bir mekânda bulunmaktan (tahayyüzden) münezzehtir. Taberî bir topluluktan şöyle dediklerini nakletmiştir: 'O, mekânının yarattıklarının mekânlarından yüksek olmasıyla mahlukatından yücedir.' İbn Atiyye: 'Bu, cahil müşebbihe/mücessimenin sözüdür; uygun olan bunun hiç nakledilmemesiydi' demiştir. Abdurrahman b. Kurt'tan nakledildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem İsrâ gecesinde yüce göklerde şöyle bir tesbih işitmiştir: 'Yüceler Yücesi olan Allah Azze ve Celle'yi tenzih ederim.' el-Aliyy ve el-Âlî: Varlıklara galip gelen ve boyun eğdirendir. Araplar: 'Filan filana galebe çaldı ve boyun eğdirdi' anlamında 'Alâ fülânün fülânen' (عَلَا فُلَانٌ فُلَانًا) derler. Şair şöyle demiştir:

فَلَمَّا عَلَوْنَا وَاسْتَوَيْنَا عَلَيْهِمْ ... تَرَكْنَاهُمْ صَرْعَى لنسر وكاسر

Onlara üstün gelip üzerlerine hâkim olduğumuzda... Onları akbabalara ve yırtıcı kuşlara [yem olsun diye] yere serilmiş halde bıraktık.

وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِي الْأَرْضِ ". وَ (الْعَظِيمُ) صِفَةٌ بِمَعْنَى عَظِيمِ الْقَدْرِ وَالْخَطَرِ وَالشَّرَفِ، لَا عَلَى مَعْنَى عِظَمِ الْأَجْرَامِ. وَحَكَى الطَّبَرِيُّ عَنْ قَوْمٍ أَنَّ الْعَظِيمَ مَعْنَاهُ الْمُعَظَّمُ، كَمَا يُقَالُ: الْعَتِيقُ بِمَعْنَى الْمُعَتَّقِ، وَأَنْشَدَ بَيْتَ الْأَعْشَى:

Yüce Allah'ın: “Şüphesiz Firavun yeryüzünde üstünlük taslayıp azdı” kavli de bu kabildendir. (الْعَظِيمُ) sıfatı, cisimlerin büyüklüğü anlamında değil; kadrin, şânın ve şerefin büyüklüğü anlamında bir sıfattır. Taberî bir topluluktan el-Azîm'in 'muazzam' (yüceltilen) manasında olduğunu nakletmiştir; tıpkı el-atîk (الْعَتِيقُ) kelimesinin mu'tak (الْمُعَتَّقُ - azat edilmiş) manasında kullanılması gibi. Ve A'şâ'nın şu beytini inşad etmiştir:

فَكَأَنَّ الْخَمْرَ الْعَتِيقَ مِنَ الْإِسْ ... فِنْطِ مَمْزُوجَةٌ بِمَاءٍ زُلَالِ

Sanki isfınttan olan yıllanmış şarap... Berrak ve tatlı bir su ile karıştırılmıştır.

وَحُكِيَ عَنْ قَوْمٍ أَنَّهُمْ أَنْكَرُوا ذَلِكَ وَقَالُوا: لَوْ كَانَ بِمَعْنَى معظم لوجب ألا بكون عَظِيمًا قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ الْخَلْقَ وَبَعْدَ فَنَائِهِمْ، إذ لا معظم له حينئذ.

Bir topluluktan da bunu inkâr ettikleri ve şöyle dedikleri nakledilmiştir: Eğer 'muazzam' manasında olsaydı, mahlukatı yaratmadan önce ve onlar yok olduktan sonra O'nun Azîm olmaması gerekirdi; çünkü o vakit O'nu yüceltecek kimse yoktur.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٥٦]

[Bakara Suresi (2), Âyet 256]

لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى لَا انْفِصامَ لَها وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٥٦)

{ لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى لَا انْفِصامَ لَها وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٥٦) } “Dinde zorlama yoktur. Doğruluk (rüşd), sapıklıktan (gayy) kesin olarak ayrılmıştır. Artık kim tâğûtu inkâr edip Allah'a iman ederse, şüphesiz kopması mümkün olmayan en sağlam kulpa sarılmış olur. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (256)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ). فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ) الدِّينُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْمُعْتَقَدُ وَالْمِلَّةُ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: (قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ). وَالْإِكْرَاهُ الَّذِي فِي الْأَحْكَامِ مِنَ الْإِيمَانِ وَالْبُيُوعِ وَالْهِبَاتِ وَغَيْرِهَا لَيْسَ هَذَا موضعه، وإنما يجئ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ:" إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ ". وَقَرَأَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ" قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ" وَكَذَا رُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ وَالشَّعْبِيِّ، يُقَالُ: رَشَدَ يَرْشُدُ رُشْدًا، وَرَشِدَ يَرْشَدُ رَشَدًا: إِذَا بَلَغَ مَا يُحِبُّ. وَغَوَى ضِدُّهُ، عَنِ النَّحَّاسِ. وَحَكَى ابْنُ عَطِيَّةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ أَنَّهُ قَرَأَ" الرَّشَادُ" بِالْأَلِفِ. وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ أَيْضًا (الرُّشُدُ) بِضَمِّ الرَّاءِ وَالشِّينِ. (الْغَيِّ) مَصْدَرٌ مِنْ غَوَى يَغْوِي إِذَا ضَلَّ فِي مُعْتَقَدٍ أَوْ رَأْيٍ، وَلَا يُقَالُ الْغَيُّ فِي الضلال على الإطلاق.

Yüce Allah'ın: { لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ } “Dinde zorlama yoktur” buyruğu. Bunda iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ } “Dinde zorlama yoktur” buyruğudur. Bu ayetteki din (ed-dîn), { قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ } “Doğruluk sapıklıktan kesin olarak ayrılmıştır” buyruğunun karinesiyle inanç ve din/millet anlamındadır. İman, alım-satım (büyû'), hibeler ve benzeri hükümlerde söz konusu olan ikrahın (zorlamanın) yeri burası değildir; o ancak { إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ } “...kalbi imanla dolu olduğu hâlde zorlanan hariç...” buyruğunun tefsirinde gelecektir. Ebû Abdirrahmân [es-Sülemî] bu kısmı { قَدْ تَبَيَّنَ الرَّشَدُ مِنَ الْغَيِّ } şeklinde [“er-raşed” olarak] okumuştur. Aynı kıraat Hasan[-ı Basrî] ve Şa‘bî'den de rivayet edilmiştir. [Arapçada] kişi sevdiği/arzu ettiği şeye ulaştığında raşede yerşüdü rüşden (رَشَدَ يَرْشُدُ رُشْدًا) ve raşide yerşedü raşeden (رَشِدَ يَرْشَدُ رَشَدًا) denir. Ğavâ (غَوَى) ise bunun zıddıdır; [bu açıklama] en-Nehhâs'tan nakledilmiştir. İbn Atiyye, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'nin bu kelimeyi elif ile [yani] { الرَّشَادُ } “er-Raşâd” şeklinde okuduğunu nakletmiştir. Hasan'dan ayrıca râ ve şîn harflerinin dammesiyle { الرُّشُدُ } “er-Rüşüd” şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir. el-Gayy (الْغَيِّ) ise, kişi bir inançta yahut bir görüşte saptığı zaman kullanılan ğavâ yeğvî (غَوَى يَغْوِي) fiilinin masdarıdır. Mutlak anlamdaki her sapma (dalâlet) için ise el-gayy kelimesi kullanılmaz.

الثَّانِيَةُ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي [مَعْنَى] هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى سِتَّةِ أَقْوَالٍ: (الْأَوَّلُ) قِيلَ إِنَّهَا مَنْسُوخَةٌ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَدْ أَكْرَهَ الْعَرَبَ عَلَى دِينِ الْإِسْلَامِ وَقَاتَلَهُمْ وَلَمْ يَرْضَ مِنْهُمْ إِلَّا بِالْإِسْلَامِ، قَالَهُ سُلَيْمَانُ بْنُ مُوسَى، قَالَ: نَسَخَتْهَا" يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ ". وَرُوِيَ هَذَا عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَكَثِيرٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ. (الثَّانِي) لَيْسَتْ بِمَنْسُوخَةٍ وَإِنَّمَا نَزَلَتْ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ خَاصَّةً، وَأَنَّهُمْ لَا يُكْرَهُونَ عَلَى الْإِسْلَامِ إِذَا أَدَّوُا الْجِزْيَةَ، وَالَّذِينَ يُكْرَهُونَ أَهْلُ الْأَوْثَانِ فَلَا يُقْبَلُ مِنْهُمْ إِلَّا الْإِسْلَامُ فَهُمُ الَّذِينَ نَزَلَ فِيهِمْ" يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ". هَذَا قَوْلُ الشَّعْبِيِّ وَقَتَادَةَ وَالْحَسَنِ وَالضَّحَّاكِ. وَالْحُجَّةُ لِهَذَا الْقَوْلِ مَا رَوَاهُ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ يَقُولُ لِعَجُوزٍ نَصْرَانِيَّةٍ: أَسْلِمِي أَيَّتُهَا الْعَجُوزُ تَسْلَمِي، إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّدًا بِالْحَقِّ. قَالَتْ: أَنَا عَجُوزٌ كَبِيرَةٌ وَالْمَوْتُ إِلَيَّ قَرِيبٌ! فَقَالَ عُمَرُ: اللَّهُمَّ اشْهَدْ، وَتَلَا" لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ". (الثَّالِثُ) مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ فِي الْأَنْصَارِ، كَانَتْ تَكُونُ الْمَرْأَةُ مِقْلَاتًا فَتَجْعَلُ عَلَى نَفْسِهَا إِنْ عَاشَ لَهَا وَلَدٌ أَنْ تُهَوِّدَهُ، فَلَمَّا أُجْلِيَتْ بَنُو النَّضِيرِ كَانَ فِيهِمْ كَثِيرٌ مِنْ أَبْنَاءِ الْأَنْصَارِ فَقَالُوا: لَا نَدَعُ أَبْنَاءَنَا! فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ". قَالَ أَبُو دَاوُدَ: وَالْمِقْلَاتُ الَّتِي لَا يَعِيشُ لَهَا وَلَدٌ. فِي رِوَايَةٍ: إِنَّمَا فَعَلْنَا مَا فَعَلْنَا وَنَحْنُ نَرَى أَنَّ دِينَهُمْ أَفْضَلُ مِمَّا نَحْنُ عَلَيْهِ، وَأَمَّا إِذَا جَاءَ اللَّهُ بِالْإِسْلَامِ فَنُكْرِهُهُمْ عَلَيْهِ فَنَزَلَتْ:" لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ" مَنْ شَاءَ الْتَحَقَ بِهِمْ وَمَنْ شَاءَ دَخَلَ في الإسلام. وهذا قول سعيد ابن جُبَيْرٍ وَالشَّعْبِيِّ وَمُجَاهِدٍ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ: كَانَ سَبَبَ كَوْنِهِمْ فِي بَنِي النَّضِيرِ الِاسْتِرْضَاعُ. قَالَ النَّحَّاسُ: قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَوْلَى الْأَقْوَالِ لِصِحَّةِ إِسْنَادِهِ، وَأَنَّ مِثْلَهُ لَا يُؤْخَذُ بِالرَّأْيِ. (الرَّابِعُ) قَالَ السُّدِّيُّ: نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي رَجُلٍ مِنَ الْأَنْصَارِ يُقَالُ لَهُ أَبُو حُصَيْنٍ كَانَ لَهُ ابْنَانِ، فَقَدِمَ تُجَّارٌ مِنَ الشَّامِ إِلَى الْمَدِينَةِ يَحْمِلُونَ الزَّيْتَ، فَلَمَّا أَرَادُوا الْخُرُوجَ أَتَاهُمُ ابْنَا الْحُصَيْنِ فَدَعَوْهُمَا إِلَى النَّصْرَانِيَّةِ فَتَنَصَّرَا وَمَضَيَا مَعَهُمْ إِلَى الشَّامِ، فَأَتَى أَبُوهُمَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ مُشْتَكِيًا أَمْرَهُمَا، وَرَغِبَ فِي أَنْ يَبْعَثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَنْ يَرُدُّهُمَا فَنَزَلَتْ:" لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ"

İkinci Mesele- İlim ehli bu ayetin [anlamı] hakkında altı görüşe ayrılmıştır: (Birincisi) Ayetin mensuh (hükmü kaldırılmış) olduğu söylenmiştir; zira Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Arapları İslam dinine girmeye zorlamış, onlarla savaşmış ve onlardan İslam'dan başkasına razı olmamıştır. Bunu Süleyman b. Mûsâ söylemiş ve şöyle demiştir: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ } “Ey Peygamber! Kâfirlere ve münafıklara karşı cihad et” ayeti bunu neshetmiştir. Bu [görüş], İbn Mes'ûd ve pek çok müfessirden de rivayet edilmiştir. (İkincisi) Ayet mensuh değildir; bilakis özellikle Ehl-i Kitap hakkında inmiştir ve onlar cizye verdikleri takdirde İslam'a zorlanmazlar. Zorlananlar ise putperestlerdir; onlardan İslam'dan başkası kabul edilmez. İşte haklarında: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ } “Ey Peygamber! Kâfirlere ve münafıklara karşı cihad et” ayeti inenler de onlardır. Bu, Şa'bî, Katâde, Hasan[-ı Basrî] ve Dahhâk'ın görüşüdür. Bu görüşün delili, Zeyd b. Eslem'in babasından rivayet ettiği şu hadisedir: Ömer b. el-Hattâb'ın Hristiyan yaşlı bir kadına şöyle dediğini işittim: "Ey yaşlı kadın, Müslüman ol ki selamet bulasın! Şüphesiz Allah Muhammed'i hak ile göndermiştir." Kadın: "Ben yaşlı bir kocakarıyım ve ölüm bana pek yakındır!" dedi. Bunun üzerine Ömer: "Allah'ım, şahit ol!" dedi ve { لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ } “Dinde zorlama yoktur” ayetini okudu. (Üçüncüsü) Ebû Dâvûd'un İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu husustur: [İbn Abbâs] dedi ki: Bu ayet Ensâr hakkında indi. Kadın, çocuğu yaşamayan biri (mıklât) olduğunda, şayet çocuğu yaşarsa onu Yahudi yapacağını adardı. Benî Nadîr sürgün edildiğinde, içlerinde Ensâr'ın oğullarından birçoğu vardı. Ensâr: "Oğullarımızı bırakmayız!" dediler. Bunun üzerine Yüce Allah: { لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ } “Dinde zorlama yoktur. Doğruluk (rüşd), sapıklıktan (gayy) kesin olarak ayrılmıştır” ayetini indirdi. Ebû Dâvûd dedi ki: "Mıklât (مِقْلَات), çocuğu yaşamayan kadındır." Bir rivayette şöyle denilmiştir: "Biz ne yaptıysak, onların dinini kendi üzerimizde bulunduğumuz [putperestlik] dininden daha üstün gördüğümüz için yapmıştık. Allah İslam'ı getirince ise onları buna zorlamak istedik; bunun üzerine { لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ } “Dinde zorlama yoktur” ayeti indi; dileyen onlara katılır, dileyen İslam'a girer." Bu, Saîd b. Cübeyr, Şa'bî ve Mücâhid'in de görüşüdür; şu kadar var ki [Mücâhid], onların Benî Nadîr arasında bulunma sebebinin süt emzirilmek için verilmiş olmaları olduğunu söylemiştir. Nehhas şöyle demiştir: İbn Abbâs'ın bu ayet hakkındaki sözü, isnadının sahih olması ve böylesi bir meselenin şahsi görüşle (re'y ile) söylenemeyecek olması sebebiyle görüşlerin en tercihe şayan olanıdır. (Dördüncüsü) Süddî şöyle demiştir: Ayet, Ebü'l-Husayn denilen Ensâr'dan bir adam hakkında inmiştir. Onun iki oğlu vardı. Şam'dan Medine'ye zeytinyağı taşıyan tüccarlar geldi. Ayrılmak istediklerinde Husayn'ın iki oğlu onların yanına geldi; tüccarlar onları Hristiyanlığa davet ettiler, onlar da Hristiyan olup onlarla birlikte Şam'a gittiler. Babaları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek durumlarını şikâyet etti ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onları geri getirecek birini göndermesini istedi. Bunun üzerine { لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ } “Dinde zorlama yoktur” ayeti indi

وَلَمْ يُؤْمَرْ يَوْمَئِذٍ بِقِتَالِ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَقَالَ:" أَبْعَدَهُمَا اللَّهُ هُمَا أَوَّلُ مَنْ كَفَرَ"! فَوَجَدَ أَبُو الْحُصَيْنِ فِي نَفْسِهِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ حِينَ لَمْ يَبْعَثْ فِي طَلَبِهِمَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ جَلَّ ثَنَاؤُهُ" فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ "، الْآيَةَ ثُمَّ إِنَّهُ نَسَخَ" لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ" فَأَمَرَ بِقِتَالِ أَهْلِ الْكِتَابِ فِي سُورَةِ" بَرَاءَةٌ ". وَالصَّحِيحُ فِي سَبَبِ قَوْلِهِ تَعَالَى:" فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ" حَدِيثُ الزُّبَيْرِ مَعَ جَارِهِ الْأَنْصَارِيِّ فِي السَّقْيِ، عَلَى مَا يَأْتِي فِي" النِّسَاءِ " بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقِيلَ: مَعْنَاهَا لَا تَقُولُوا لِمَنْ أَسْلَمَ تَحْتَ السَّيْفِ مُجْبَرًا مُكْرَهًا، وَهُوَ الْقَوْلُ الْخَامِسُ. وَقَوْلٌ سَادِسٌ، وَهُوَ أَنَّهَا وَرَدَتْ فِي السَّبْيِ مَتَى كَانُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمْ يُجْبَرُوا إِذَا كَانُوا كِبَارًا، وَإِنْ كَانُوا مَجُوسًا صِغَارًا أَوْ كِبَارًا أَوْ وَثَنِيِّينَ فَإِنَّهُمْ يُجْبَرُونَ عَلَى الْإِسْلَامِ، لِأَنَّ مَنْ سَبَاهُمْ لَا يَنْتَفِعُ بِهِمْ مَعَ كَوْنِهِمْ وَثَنِيِّينَ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَا تُؤْكَلُ ذَبَائِحُهُمْ وَلَا تُوطَأُ نِسَاؤُهُمْ، وَيَدِينُونَ بِأَكْلِ الْمَيْتَةِ وَالنَّجَاسَاتِ وَغَيْرِهِمَا، وَيَسْتَقْذِرُهُمُ الْمَالِكُ لَهُمْ وَيَتَعَذَّرُ عَلَيْهِ الِانْتِفَاعُ بِهِمْ مِنْ جِهَةِ الْمِلْكِ فَجَازَ لَهُ الْإِجْبَارُ. وَنَحْوَ هَذَا رَوَى ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ. وَأَمَّا أَشْهَبُ فَإِنَّهُ قَالَ: هُمْ عَلَى دِينِ مَنْ سَبَاهُمْ، فَإِذَا امْتَنَعُوا أُجْبِرُوا عَلَى الْإِسْلَامِ، وَالصِّغَارُ لَا دِينَ لَهُمْ فَلِذَلِكَ أُجْبِرُوا عَلَى الدُّخُولِ فِي دِينِ الْإِسْلَامِ لِئَلَّا يَذْهَبُوا إِلَى دِينٍ بَاطِلٍ. فَأَمَّا سَائِرُ أَنْوَاعِ الْكُفْرِ مَتَى بَذَلُوا الْجِزْيَةَ لَمْ نُكْرِهْهُمْ عَلَى الْإِسْلَامِ سَوَاءٌ كَانُوا عَرَبًا أَمْ عَجَمًا قُرَيْشًا أَوْ غَيْرَهُمْ. وَسَيَأْتِي بَيَانُ هَذَا وَمَا لِلْعُلَمَاءِ فِي الْجِزْيَةِ وَمَنْ تُقْبَلُ مِنْهُ فِي" بَرَاءَةٌ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ) جَزْمٌ بِالشَّرْطِ. وَالطَّاغُوتُ مُؤَنَّثَةٌ مِنْ طغى يطغى.- وحكى الطبري يطغوإذا جَاوَزَ الْحَدَّ بِزِيَادَةٍ عَلَيْهِ. وَوَزْنُهُ فَعْلُوتُ، وَمَذْهَبُ سِيبَوَيْهِ أَنَّهُ اسْمٌ مُذَكَّرٌ مُفْرَدٌ كَأَنَّهُ اسْمُ جِنْسٍ يَقَعُ لِلْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ. وَمَذْهَبُ أَبِي عَلِيٍّ أَنَّهُ مَصْدَرٌ كَرَهَبُوتٍ وَجَبَرُوتٍ، وَهُوَ يُوصَفُ بِهِ الْوَاحِدُ وَالْجَمْعُ، وَقُلِبَتْ لَامُهُ إِلَى مَوْضِعِ الْعَيْنِ وَعَيْنُهُ مَوْضِعَ اللَّامِ كَجَبَذَ وَجَذَبَ، فَقُلِبَتِ الْوَاوُ أَلِفًا لِتَحَرُّكِهَا وَتَحَرُّكِ مَا قَبْلَهَا فَقِيلَ طَاغُوتُ، وَاخْتَارَ هَذَا الْقَوْلَ النَّحَّاسُ. وَقِيلَ: أَصْلُ طَاغُوتٍ فِي اللُّغَةِ مَأْخُوذَةٌ مِنَ الطُّغْيَانِ يُؤَدِّي مَعْنَاهُ مِنْ غَيْرِ اشْتِقَاقٍ، كَمَا قِيلَ: لَآلٍ مِنَ اللُّؤْلُؤِ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: هُوَ جَمْعٌ. وَقَالَ ابْنُ عطية: وذلك

O gün henüz Ehl-i Kitap ile savaşılması emredilmemişti. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Allah onları uzaklaştırsın! Onlar inkâr edenlerin ilkidir!» buyurdu. Ebü'l-Husayn, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onların peşinden adam göndermeyince içinden gücendi. Bunun üzerine şânı yüce olan Allah: { فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ } “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar, aralarında çekiştikleri şeylerde seni hakem tayin etmedikçe iman etmiş olmazlar” ayetini indirdi. Daha sonra { لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ } “Dinde zorlama yoktur” [hükmü] neshedildi ve Berâe (Tevbe) Suresi'nde Ehl-i Kitap ile savaşılması emredildi. Yüce Allah'ın: { فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ } kavlinin iniş sebebi hakkında sahih olan rivayet, inşâallahu teâlâ Nisâ Suresi'nde açıklaması geleceği üzere, Zübeyr'in sulama konusunda Ensarî komşusu ile yaşadığı hadisedir. Bir diğer görüşe göre bu ayetin anlamı: "Kılıç zoru altında baskıyla ve zorlanarak müslüman olan kimseye [baskıyla müslüman oldu] demeyiniz" şeklindedir ki bu beşinci görüştür. Altıncı bir görüş ise bu ayetin esirler hakkında vârid olduğudur; onlar Ehl-i Kitap'tan iseler yetişkin olduklarında [İslam'a girmeye] zorlanmazlar. Şayet küçük veya büyük Mecûsî yahut putperest iseler İslam'a girmeye zorlanırlar. Çünkü onları esir alan kimse, putperest kaldıkları sürece onlardan faydalanamaz. Görmez misin ki onların kestikleri yenmez, kadınlarıyla cinsel birliktelik kurulamaz; onlar leş, necis şeyler ve benzerlerini yemeyi din edinirler. Sahibi onlardan tiksinir ve mülkiyet cihetiyle onlardan istifade etmesi imkânsız hale gelir; bu sebeple onu zorlaması caiz olmuştur. İbnü'l-Kâsım, Mâlik'ten buna benzer bir rivayette bulunmuştur. Eşheb'e gelince o şöyle demiştir: Onlar kendilerini esir alan kimsenin dini üzeredirler; [İslam'a girmekten] kaçınırlarsa İslam'a zorlanırlar. Küçüklerin ise zaten bir dini yoktur; bu yüzden bâtıl bir dine yönelmesinler diye İslam dinine girmeye zorlanırlar. Küfrün diğer türlerine gelince; cizye verdikleri takdirde ister Arap ister Acem olsunlar, ister Kureyş'ten ister başkalarından olsunlar onları İslam'a zorlamayız. Bunun açıklaması ve âlimlerin cizye konusundaki görüşleri ile kimden kabul edileceği hususu inşâallahu teâlâ Berâe (Tevbe) Suresi'nde gelecektir. Yüce Allah'ın: { فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ } “Kim tâğûtu inkâr edip Allah'a inanırsa” kavlinde [fiiller] şart edatından ötürü meczûmdur. Tâğût (الطَّاغُوتُ) kelimesi müennestir; bir şeyi aşırı derecede geçip haddi aştığında kullanılan tağâ-yetğâ (طغى يطغى) -Taberî yetğû (يطغو) şeklini de nakletmiştir- kökünden gelir. Vezni fa‘lût (فَعْلُوتُ) şeklindedir. Sîbeveyhi'nin mezhebine göre bu kelime, az ve çok için kullanılan bir cins ismi gibi tekil müzekker bir isimdir. Ebû Ali'nin mezhebine göre ise rahebût (رَهَبُوتٌ) ve ceberût (جَبَرُوتٌ) gibi bir masdardır; tekil için de çoğul için de sıfat olarak kullanılır. Cebeze (جَبَذَ) ve cezebe (جَذَبَ) kelimelerinde olduğu gibi bu kelimenin de lâmü'l-fiili 'aynü'l-fiilinin yerine, 'aynü'l-fiili de lâmü'l-fiilinin yerine geçirilmiş (kalb yapılmış), ardından vav harfi harekeli ve kendisinden önceki harf de harekeli olduğu için elife dönüştürülmüş ve tâğût (طَاغُوتُ) denilmiştir. Nahhâs da bu görüşü tercih etmiştir. Bir diğer görüşe göre; dilde tâğût kelimesinin aslı tuğyân (طُغْيَان) kökünden alınmış olup lü'lü' (لُؤْلُؤ) kelimesinden le'âl (لَآلٍ) denilmesi gibi herhangi bir türetme olmaksızın onun manasını ifade eder. Müberred: "O bir çoğuldur" demiştir. İbn Atiyye ise: "Bu...

مَرْدُودٌ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالطَّاغُوتُ الْكَاهِنُ وَالشَّيْطَانُ وَكُلُّهُ رَأْسٌ فِي الضَّلَالِ، وَقَدْ يَكُونُ وَاحِدًا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ ". وَقَدْ يَكُونُ جَمْعًا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ" وَالْجَمْعُ الطَّوَاغِيتُ." وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ" عَطْفٌ. (فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى) جَوَابُ الشَّرْطِ، وَجَمْعُ الْوُثْقَى الْوُثْقُ مِثْلَ الْفُضْلَى وَالْفُضْلُ، فَالْوُثْقَى فُعْلَى مِنَ الْوَثَاقَةِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ تَشْبِيهٌ. وَاخْتَلَفَتْ عِبَارَةُ الْمُفَسِّرِينَ فِي الشَّيْءِ الْمُشَبَّهِ بِهِ، فَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْعُرْوَةُ الْإِيمَانُ. وَقَالَ السدى: الإسلام. وقال ابن عباس وسعيد ابن جُبَيْرٍ وَالضَّحَّاكُ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَهَذِهِ عِبَارَاتٌ تَرْجِعُ إِلَى مَعْنًى وَاحِدٍ. ثُمَّ قَالَ: (لَا انْفِصامَ لَها) قَالَ مُجَاهِدٌ: أَيْ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ، أَيْ لَا يُزِيلُ عَنْهُمُ اسْمَ الْإِيمَانِ حَتَّى يَكْفُرُوا. وَالِانْفِصَامُ: الِانْكِسَارُ مِنْ غَيْرِ بَيْنُونَةٍ. وَالْقَصْمُ: كَسْرُ بِبَيْنُونَةٍ، وَفِي صَحِيحِ الْحَدِيثِ" فَيَفْصِمُ عَنْهُ الْوَحْيُ وَإِنَّ جَبِينَهُ لَيَتَفَصَّدُ عَرَقًا" أَيْ يُقْلِعُ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: فَصْمُ الشَّيْءِ كَسْرُهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَبِينَ، تَقُولُ: فَصَمْتُهُ فَانْفَصَمَ، قَالَ اللَّهُ تعالى: لَا انْفِصامَ لَها" وتفصم مثله، قال ذُو الرُّمَّةِ يَذْكُرُ غَزَالًا يُشَبِّهُهُ بِدُمْلُجِ فِضَّةٍ:

merduttur' demiştir. Cevherî şöyle demiştir: Tâğût; kâhindir, şeytandır ve sapıklıkta önder olan her şeydir; bazen tekil olur, nitekim Allah Teâlâ: “Onlar tâğûta muhakeme olmak istiyorlar; oysa onu inkâr etmekle emrolunmuşlardı” buyurmuştur. Bazen de çoğul olur, nitekim Allah Teâlâ: “Onların dostları ise tâğûttur” buyurmuştur. Çoğulu 'tavâğît'tir (الطَّوَاغِيتُ). "{ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ }" matuftur. (فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى) şartın cevabıdır. el-Vüskâ'nın çoğulu, el-füdlâ ve el-füdal gibi el-vüsak'tır (الْوُثْقُ). el-Vüskâ, vekāset (sağlamlık) kökünden 'fu'lâ' veznindedir. Bu ayet bir teşbihtir. Müfessirler kendisine benzetilen şey hakkında farklı ifadeler kullanmışlardır: Mücâhid: 'el-Urve (kulp) imandır' demiştir. Süddî: 'İslam'dır' demiştir. İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr ve Dahhâk ise: 'Lâ ilâhe illallâh'tır' demişlerdir; bu ifadelerin hepsi tek bir manaya dönmektedir. Sonra Yüce Allah: (لَا انْفِصامَ لَها) buyurmuştur. Mücâhid: 'Yani bir kavim kendilerinde olanı değiştirmedikçe [Allah onların durumunu] değiştirmez; yani inkâr etmedikçe onların üzerinden iman ismini kaldırmaz' demiştir. el-İnfisâm (الِانْفِصَامُ): Tamamen kopmaksızın kırılmaktır (çatlamaktır). el-Kasm (الْقَصْمُ) ise tamamen koparak kırılmaktır. Sahih hadiste şöyle geçer: 'Kendisine gelen vahiy kesilip ayrılır (feyefsimü) ve şüphesiz onun alnından şakır şakır ter boşalırdı'; yani sona ererdi. Cevherî der ki: Bir şeyin fasmı, tamamen ayrılmaksızın kırılmasıdır; 'Fasamthü fenfasame' (onu çatlattım o da çatladı) dersin. Allah Teâlâ: "{ لَا انْفِصامَ لَها }" buyurmuştur; tefassame de böyledir. Zü'r-Rumme, gümüş bir bileziğe benzettiği bir ceylanı zikrederek şöyle demiştir:

كَأَنَّهُ دُمْلُجٌ مِنْ فِضَّةٍ نَبَهٌ ... فِي مَلْعَبٍ مِنْ جَوَارِي الْحَيِّ مَفْصُومُ

Sanki o, kabilenin cariyelerinin oynadığı alanda [düşüp] çatlamış, dikkat çeken gümüşten bir bilezik gibidir.

وَإِنَّمَا جَعَلَهُ مَفْصُومًا لِتَثَنِّيهِ وَانْحِنَائِهِ إِذَا نَامَ. وَلَمْ يَقُلْ" مَقْصُومٌ" بِالْقَافِ فَيَكُونُ بَائِنًا بِاثْنَيْنِ. وَأَفْصُمُ الْمَطَرَ: أَقْلَعُ. وَأَفْصَمَتْ عَنْهُ الْحُمَّى. وَلَمَّا كَانَ الْكُفْرُ بِالطَّاغُوتِ وَالْإِيمَانُ بِاللَّهِ مِمَّا يَنْطِقُ بِهِ اللِّسَانُ وَيَعْتَقِدُهُ الْقَلْبُ حَسُنَ فِي الصِّفَاتِ (سَمِيعٌ) مِنْ أَجْلِ النطق (عَلِيمٌ) من أجل المعتقد.

Uyuduğu zaman bükülmesi ve kıvrılması sebebiyle onu çatlamış/bükülmüş (mefsûm) kılmıştır. İki parçaya ayrılmış olsun diye kāf harfiyle 'maksûm' (مَقْصُومٌ) dememiştir. 'Efsame'l-mataru', yağmur dindi demektir. 'Efsamet anhü'l-hummâ' ise sıtma ondan ayrıldı demektir. Tâğûtu inkâr etmek ve Allah'a iman etmek dilin söylediği ve kalbin inandığı şeylerden olduğu için, sıfatlar bahsinde telaffuz sebebiyle (سَمِيعٌ), inanç sebebiyle de (عَلِيمٌ) buyrulması pek güzel düşmüştür.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٥٧]

[Bakara Suresi (2), Âyet 257]

اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٥٧)

{اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ} “Allah, iman edenlerin velîsidir (yardımcısı ve koruyucusudur); onları karanlıklardan nûra çıkarır. İnkâr edenlerin dostları ise tâğûttur; onları nûrdan karanlıklara çıkarırlar. İşte onlar ateş ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır.” (257)

(اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا) الْوَلِيُّ فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ. قَالَ الْخَطَّابِيُّ: الْوَلِيُّ النَّاصِرُ يَنْصُرُ عِبَادَهُ الْمُؤْمِنِينَ، قَالَ اللَّهُ ﷿: (اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ)، وَقَالَ:" ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكافِرِينَ لَا مَوْلى لَهُمْ ". قَالَ قَتَادَةُ: الظُّلُمَاتُ الضَّلَالَةُ، وَالنُّورُ الْهُدَى، وَبِمَعْنَاهُ قَالَ الضَّحَّاكُ والربيع. وقال مجاهد وعبدة ابن أَبِي لُبَابَةَ: قَوْلُهُ" اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا" نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ آمَنُوا بِعِيسَى فَلَمَّا جَاءَ مُحَمَّدٌ ﷺ كَفَرُوا بِهِ، فَذَلِكَ إِخْرَاجُهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: فَكَأَنَّ هَذَا الْمُعْتَقِدَ أَحْرَزَ نُورًا فِي الْمُعْتَقَدِ خَرَجَ مِنْهُ إِلَى الظُّلُمَاتِ، وَلَفْظُ الْآيَةِ مُسْتَغْنٍ عَنْ هَذَا التَّخْصِيصِ، بَلْ هُوَ مُتَرَتِّبٌ فِي كُلِّ أُمَّةٍ كَافِرَةٍ آمَنَ بَعْضُهَا كَالْعَرَبِ، وَذَلِكَ أَنَّ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ فَاللَّهُ وَلِيُّهُ أَخْرَجَهُ مِنْ ظُلْمَةِ الْكُفْرِ إِلَى نُورِ الْإِيمَانِ، وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ وُجُودِ النَّبِيِّ ﷺ الدَّاعِي الْمُرْسَلِ فَشَيْطَانُهُ مُغْوِيهِ، كَأَنَّهُ أَخْرَجَهُ مِنَ الْإِيمَانِ إِذْ هُوَ [مَعَهُ] مُعَدٌّ وَأَهْلٌ لِلدُّخُولِ فِيهِ، وَحَكَمَ عَلَيْهِمْ بِالدُّخُولِ فِي النَّارِ لِكُفْرِهِمْ، عَدْلًا مِنْهُ، لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ" أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّوَاغِيتُ" يَعْنِي الشياطين، والله أعلم.

(اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا) el-Veliyy (الْوَلِيُّ), fâil manasında 'fa'îl' veznindedir. Hattâbî şöyle demiştir: el-Veliyy; yardım eden, mümin kullarına yardım edendir. Allah Azze ve Celle şöyle buyurmuştur: (اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ) ve yine şöyle buyurmuştur: “Bu, Allah'ın iman edenlerin mevlası (yardımcısı) olması, kâfirlerin ise hiçbir mevlasının bulunmaması sebebiyledir”. Katâde: 'Karanlıklar sapıklık, nur ise hidayettir' demiştir; Dahhâk ve Rebî' de bunun benzerini söylemişlerdir. Mücâhid ve Abde b. Ebî Lübâbe şöyle demişlerdir: “Allah, iman edenlerin velisidir” kavli, Îsâ'ya iman edip de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem geldiğinde onu inkâr eden bir topluluk hakkında inmiştir; işte onların nurdan karanlıklara çıkarılması budur. İbn Atiyye şöyle demiştir: Sanki bu inanç sahibi, inancında bir nur elde etmişti de sonra ondan karanlıklara çıktı; fakat ayetin lafzı bu tahsise muhtaç değildir; bilakis bu durum Araplar gibi bazısının iman ettiği her kâfir ümmette geçerlidir. Şöyle ki; onlardan kim iman ederse Allah onun velisidir, onu küfrün karanlığından imanın nuruna çıkarmıştır. Gönderilen davetçi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in mevcudiyetinden sonra kim inkâr ederse şeytanı onu saptırmıştır; sanki [Peygamber'in tebliğiyle] iman etmeye hazır ve ona ehil iken şeytan onu imandan çıkarmıştır. Allah da adaleti gereği küfürleri sebebiyle onların ateşe girmelerine hükmetmiştir; O, yaptığından sorguya çekilmez. Hasan ise şeytanları kastederek: "{ أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّوَاغِيتُ }" şeklinde okumuştur; en doğrusunu Allah bilir.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٥٨]

[Bakara Suresi (2), Âyet 258]

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قالَ إِبْراهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٢٥٨)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قالَ إِبْراهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٢٥٨) } “Allah kendisine mülk verdi diye Rabbi hakkında İbrâhim ile tartışanı görmedin mi? Hani İbrâhim: «Benim Rabbim dirilten ve öldürendir» demişti; o da: «Ben de diriltir ve öldürürüm» demişti. İbrâhim: «Şüphesiz Allah güneşi doğudan getirir, haydi sen de onu batıdan getir!» deyince o kâfir donakaldı (şaşırıp apıştı). Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez. (258)”

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَلَمْ تَرَ) هَذِهِ أَلِفُ التَّوْقِيفِ، وَفِي الْكَلَامِ مَعْنَى التَّعَجُّبِ، أَيِ اعْجَبُوا لَهُ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ:" أَلَمْ تَرَ" بِمَعْنَى هَلْ رَأَيْتَ، أَيْ هَلْ رَأَيْتَ الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ، وَهَلْ رَأَيْتَ الَّذِي مَرَّ على قية، وهو النمروذ ابن كوش ابن كنعان ابن سام ابن نوح ملك زمانه

Bunda iki mesele bulunmaktadır: Birincisi: Yüce Allah'ın: (أَلَمْ تَرَ) { أَلَمْ تَرَ } “Görmedin mi?” buyruğudur. Bu [baştaki elif], tevkîf (dikkat çekme/düşündürme) elifidir. Sözde ise taaccüb (hayret etme) anlamı vardır; yani: 'Ona hayret edin!' demektir. el-Ferrâ şöyle demiştir: 'أَلَمْ تَرَ' [ifadesi], 'Gördün mü?' manasındadır; yani 'İbrâhim ile tartışanı gördün mü ve bir şehre uğrayanı gördün mü?' demektir. O da çağının hükümdarı olan Nûh oğlu Sâm oğlu Ken‘ân oğlu Kûş oğlu Nemrûd'dur

وَصَاحِبُ النَّارِ وَالْبَعُوضَةِ! هَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَالرَّبِيعِ وَالسُّدِّيِّ وَابْنِ إِسْحَاقَ وَزَيْدِ ابن أَسْلَمَ وَغَيْرِهِمْ. وَكَانَ إِهْلَاكُهُ لَمَّا قَصَدَ الْمُحَارَبَةَ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى بِأَنْ فَتَحَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ بَابًا مِنَ الْبَعُوضِ فَسَتَرُوا عَيْنَ الشَّمْسِ وَأَكَلُوا عَسْكَرَهُ وَلَمْ يَتْرُكُوا إِلَّا الْعِظَامَ، وَدَخَلَتْ وَاحِدَةٌ مِنْهَا فِي دِمَاغِهِ فَأَكَلَتْهُ حَتَّى صَارَتْ مِثْلَ الْفَأْرَةِ، فَكَانَ أَعَزُّ النَّاسِ عِنْدَهُ بَعْدَ ذَلِكَ مَنْ يَضْرِبُ دِمَاغَهُ بِمِطْرَقَةٍ عَتِيدَةٍ لِذَلِكَ، فَبَقِيَ فِي الْبَلَاءِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا. قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: هُوَ أَوَّلُ مَلِكٍ فِي الْأَرْضِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا مَرْدُودٌ. وَقَالَ قَتَادَةُ: هُوَ أَوَّلُ مَنْ تَجَبَّرَ وَهُوَ صَاحِبُ الصَّرْحِ بِبَابِلَ. وَقِيلَ: إِنَّهُ مَلَكَ الدُّنْيَا بِأَجْمَعِهَا، وَهُوَ أَحَدُ الكافرين، والآخر بخت نصر. وقيل: إن الذي حاج إبراهيم نمروذ ابن فالخ ابن عابر ابن شالخ ابن أرفخشد ابن سَامٍ، حَكَى جَمِيعَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ. وَحَكَى السُّهَيْلِيُّ أنه النمروذ ابن كوش ابن كنعان ابن حام ابن نُوحٍ وَكَانَ مَلِكًا عَلَى السَّوَادِ وَكَانَ مَلَّكَهُ الضحاك الذي يعرف بالازدهاق واسمه بيوراسب ابن أندراست وَكَانَ مَلِكَ الْأَقَالِيمِ كُلِّهَا، وَهُوَ الَّذِي قتله أفريدون ابن أثفيان، وفية يقول حبيب:

ve ateş ile sivrisineğin sahibidir! Bu; İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde, Rebî', Süddî, İbn İshâk, Zeyd b. Eslem ve başkalarının görüşüdür. Onun helak edilmesi, Allah Teâlâ ile savaşmaya yeltenmesi üzerine Allah Teâlâ'nın onun üzerine sivrisineklerden bir kapı açmasıyla oldu; öyle ki güneşin ışığını kapattılar, onun ordusunu yediler ve geriye sadece kemikleri bıraktılar. Onlardan bir tanesi Nemrûd'un beynine girdi ve beynini fare büyüklüğüne gelinceye kadar yedi. Bundan sonra onun yanında insanların en sevimlisi, bunun için hazırlanmış bir tokmakla kafasına vuran kimse oldu; kırk gün boyunca bu azap içinde kaldı. İbn Cüreyc: 'O, yeryüzündeki ilk hükümdardır' demiştir. İbn Atiyye ise: 'Bu merduttur' demiştir. Katâde: 'O, ilk zorbalık yapan kimsedir ve Babil'deki kule/köşkün sahibidir' demiştir. Bütün dünyaya hükmettiği ve iki kâfir [cihan hükümdarından] biri olduğu söylenmiştir; diğeri ise Buhtunnasr'dır. İbrâhim ile tartışanın Sâm oğlu Erfahşed oğlu Şâlih oğlu Âbir oğlu Fâlih oğlu Nemrûd olduğu da söylenmiştir; bunların hepsini İbn Atiyye nakletmiştir. Süheylî ise onun Nûh oğlu Hâm oğlu Ken'ân oğlu Kûş oğlu Nemrûd olduğunu ve Sevâd bölgesinin hükümdarı olduğunu nakletmiştir; onu hükümdar yapan ise Ezdehâk diye bilinen Dahhâk'tır, ismi Pîverâsb b. Enderâst'tır ve bütün iklimlerin hükümdarıydı; onu öldüren ise Efridûn b. Esfiyân'dır. Habîb onun hakkında şöyle der:

وَكَأَنَّهُ الضَّحَّاكُ مِنْ فَتَكَاتِهِ ... فِي الْعَالَمِينَ وَأَنْتَ أَفْرِيدُونُ

Âlemlerdeki saldırganlığı ve acımasızlığı sebebiyle sanki o Dahhâk'tır; sen ise Efridûn'sun!

وَكَانَ الضَّحَّاكُ طَاغِيًا جَبَّارًا وَدَامَ مُلْكُهُ أَلْفَ عَامٍ فِيمَا ذَكَرُوا. وَهُوَ أَوَّلُ مَنْ صَلَبَ وَأَوَّلُ مَنْ قَطَعَ الْأَيْدِيَ وَالْأَرْجُلَ، وَلِلنُّمْرُوذِ ابْنٌ لِصُلْبِهِ يُسَمَّى" كُوشَا" أَوْ نَحْوَ هَذَا الِاسْمِ، وَلَهُ ابْنٌ يُسَمَّى نُمْرُوذَ الْأَصْغَرَ. وَكَانَ ملك نمروذ الأصغر عاما واحد ا، وَكَانَ مُلْكُ نُمْرُوذَ الْأَكْبَرِ أَرْبَعَمِائَةِ عَامٍ فِيمَا ذَكَرُوا. وَفِي قَصَصِ هَذِهِ الْمُحَاجَّةِ رِوَايَتَانِ: إِحْدَاهُمَا أنهم خرجوا إلى عيد لهم فدخله إِبْرَاهِيمُ عَلَى أَصْنَامِهِمْ فَكَسَّرَهَا، فَلَمَّا رَجَعُوا قَالَ لَهُمْ: أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ؟ فَقَالُوا: فَمَنْ تَعْبُدُ؟ قَالَ: أَعْبُدُ [رَبِّي] الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ نُمْرُوذَ كَانَ يَحْتَكِرُ الطَّعَامَ فَكَانُوا إِذَا احْتَاجُوا إِلَى الطَّعَامِ يَشْتَرُونَهُ مِنْهُ، فَإِذَا دَخَلُوا عَلَيْهِ سَجَدُوا لَهُ، فَدَخَلَ إِبْرَاهِيمُ فَلَمْ يسجد له، فقال: مالك لَا تَسْجُدُ لِي! قَالَ: أَنَا لَا أَسْجُدُ إِلَّا لِرَبِّي. فَقَالَ لَهُ نُمْرُوذُ: مَنْ رَبُّكَ!؟ قَالَ إِبْرَاهِيمُ: رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ. وَذَكَرَ زيد ابن أسلم أن النمروذ هذا قعد

Dahhâk zorba ve mütekebbir bir hükümdardı; naklettiklerine göre hükümdarlığı bin yıl sürmüştü. İlk çarmıha geren, elleri ve ayakları ilk kesen odur. Nemrûd'un öz sulbünden "Kûşâ" yahut buna benzer isimde bir oğlu vardı; onun da "Küçük Nemrûd" adında bir oğlu vardı. Küçük Nemrûd'un hükümdarlığı bir yıl sürmüş, Büyük Nemrûd'un hükümdarlığı ise naklettiklerine göre dört yüz yıl devam etmişti. Bu tartışmanın kıssasında iki rivayet bulunmaktadır: Birincisine göre onlar kendilerine ait bir bayram yerine çıkmışlardı; İbrâhim de putlarının yanına girip onları kırdı. Döndüklerinde onlara: "Yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz?" dedi. Onlar: "Peki sen kime tapıyorsun?" dediler. O da: "Dirilten ve öldüren [Rabbime] kulluk ederim" dedi. Bir kısmı da şöyle demiştir: Nemrûd yiyecek maddelerini tekeline alır (stoklar)dı; insanlar yiyeceğe ihtiyaç duyduklarında onu ondan satın alırlardı. Yanına girdiklerinde de ona secde ederlerdi. İbrâhim girdi fakat ona secde etmedi. Bunun üzerine [Nemrûd]: "Sana ne oluyor da bana secde etmiyorsun?" dedi. [İbrâhim]: "Ben Rabbimden başkasına secde etmem" dedi. Nemrûd ona: "Senin Rabbin kimdir?" dedi. İbrâhim: "Rabbim, dirilten ve öldürendir" dedi. Zeyd b. Eslem, bu Nemrûd'un oturduğunu...

يَأْمُرُ النَّاسَ بِالْمِيرَةِ، فَكُلَّمَا جَاءَ قَوْمٌ يَقُولُ: مَنْ رَبُّكُمْ وَإِلَهُكُمْ؟ فَيَقُولُونَ أَنْتَ، فَيَقُولُ: مِيرُوهُمْ. وَجَاءَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ يَمْتَارُ فَقَالَ لَهُ: مَنْ رَبُّكَ وَإِلَهُكَ؟ قَالَ إِبْرَاهِيمُ: رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ، فَلَمَّا سَمِعَهَا نُمْرُوذُ قَالَ: أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ، فَعَارَضَهُ إِبْرَاهِيمُ بِأَمْرِ الشَّمْسِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ، وَقَالَ لَا تَمِيرُوهُ، فَرَجَعَ إِبْرَاهِيمُ إلى أهله دون شي فَمَرَّ عَلَى كَثِيبِ رَمْلٍ كَالدَّقِيقِ فَقَالَ فِي نَفْسِهِ: لَوْ مَلَأْتُ غِرَارَتَيَّ مِنْ هَذَا فَإِذَا دَخَلْتُ بِهِ فَرِحَ الصِّبْيَانُ حَتَّى أَنْظُرَ لَهُمْ، فَذَهَبَ بِذَلِكَ فَلَمَّا بَلَغَ مَنْزِلَهُ فَرِحَ الصِّبْيَانُ وَجَعَلُوا يَلْعَبُونَ فَوْقَ الْغِرَارَتَيْنِ وَنَامَ هُوَ مِنَ الْإِعْيَاءِ، فَقَالَتِ امْرَأَتُهُ: لَوْ صَنَعْتُ لَهُ طَعَامًا يَجِدُهُ حَاضِرًا إِذَا انْتَبَهَ، فَفَتَحَتْ إِحْدَى الْغِرَارَتَيْنِ فَوَجَدَتْ أَحْسَنَ مَا يَكُونُ مِنَ الْحُوَّارَى فَخَبَزَتْهُ، فَلَمَّا قَامَ وَضَعَتْهُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ: مِنْ أَيْنَ هَذَا؟ فَقَالَتْ: مِنَ الدَّقِيقِ الَّذِي سُقْتَ. فَعَلِمَ إِبْرَاهِيمُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَسَّرَ لَهُمْ ذلك. قلت: وذكر أبو بكر ابن أَبِي شَيْبَةَ عَنْ أَبِي صَالِحٍ قَالَ: انْطَلَقَ إِبْرَاهِيمُ النَّبِيُّ ﵇ يَمْتَارُ فَلَمْ يَقْدِرْ عَلَى الطَّعَامِ، فَمَرَّ بِسِهْلَةٍ حَمْرَاءَ فَأَخَذَ مِنْهَا ثُمَّ رَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ فَقَالُوا: مَا هَذَا؟ فَقَالَ: حِنْطَةٌ حَمْرَاءُ، فَفَتَحُوهَا فَوَجَدُوهَا حِنْطَةً حَمْرَاءَ، قَالَ: وَكَانَ إِذَا زَرَعَ مِنْهَا شَيْئًا جَاءَ سُنْبُلُهُ مِنْ أَصْلِهَا إِلَى فَرْعِهَا حَبًّا مُتَرَاكِبًا. وَقَالَ الرَّبِيعُ وَغَيْرُهُ فِي هَذَا الْقَصَصِ: إِنَّ النُّمْرُوذَ لَمَّا قَالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ أَحْضَرَ رَجُلَيْنِ فَقَتَلَ أَحَدَهُمَا وَأَرْسَلَ الْآخَرَ فَقَالَ: قَدْ أَحْيَيْتُ هَذَا وَأَمَتُّ هَذَا، فَلَمَّا رَدَّ عَلَيْهِ بِأَمْرِ الشَّمْسِ بُهِتَ. وَرُوِيَ فِي الْخَبَرِ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ وَعِزَّتِي وَجَلَالِي لَا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى آتِيَ بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَغْرِبِ لِيُعْلَمَ أَنِّي أَنَا الْقَادِرُ عَلَى ذَلِكَ. ثُمَّ أَمَرَ نُمْرُوذُ بِإِبْرَاهِيمَ فَأُلْقِيَ فِي النَّارِ، وَهَكَذَا عَادَةُ الْجَبَابِرَةِ فَإِنَّهُمْ إِذَا عُورِضُوا بِشَيْءٍ وَعَجَزُوا عَنِ الْحُجَّةِ اشْتَغَلُوا بِالْعُقُوبَةِ، فَأَنْجَاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ، عَلَى مَا يَأْتِي. وَقَالَ السُّدِّيُّ: إِنَّهُ لَمَّا خَرَجَ إِبْرَاهِيمُ مِنَ النَّارِ أَدْخَلُوهُ عَلَى الْمَلِكِ- وَلَمْ يَكُنْ قَبْلَ ذَلِكَ دَخَلَ عَلَيْهِ- فَكَلَّمَهُ وقال له: من ربك؟ فقال:

[Nemrûd], insanlara erzak (mîre) verilmesini emrediyordu. Ne zaman bir topluluk gelse, "Rabbiniz ve ilahınız kimdir?" diye soruyor; onlar "Sensin" deyince de "Onlara erzak verin" diyordu. İbrâhim aleyhisselâm da erzak temin etmek üzere geldi. Nemrûd ona da: "Rabbin ve ilahın kimdir?" dedi. İbrâhim: "Rabbim dirilten ve öldürendir" dedi. Nemrûd bunu duyunca: "Ben de diriltir ve öldürürüm" dedi. İbrâhim güneş meselesiyle ona karşı delil getirince o inkâr eden adam apışıp kaldı ve: "Ona erzak vermeyin!" dedi. İbrâhim hiçbir şey alamadan ailesinin yanına dönmek üzere yola çıktı. Un gibi [ince] bir kum tepeciğinin yanından geçti ve kendi kendine: "Şu iki çuvalımı bundan doldursam; eve vardığımda çocuklar sevinse, ben de [bu arada] onlar için bir çare düşünsem" dedi. Kumları alıp gitti; evine vardığında çocuklar sevindi ve iki çuvalın üzerinde oynamaya başladılar. Kendisi ise yorgunluktan uyuyakaldı. Hanımı: "Ona bir yemek hazırlayayım da uyandığında hazır bulsun" dedi. Çuvallardan birini açınca en kaliteli has undan (huvârâ) buldu ve hemen ekmek yaptı. İbrâhim uyanınca hanımı [ekmeği] önüne koydu. İbrâhim: "Bu nereden geldi?" diye sordu. Hanımı: "Getirdiğin undan" dedi. Bunun üzerine İbrâhim, Allah Teâlâ'nın kendilerine bunu kolaylaştırdığını anladı. Derim ki: Ebû Bekr İbn Ebî Şeybe, Ebû Sâlih'ten şöyle rivayet etmiştir: İbrâhim Peygamber aleyhisselâm erzak temin etmek üzere yola çıktı fakat yiyecek bulamadı. Kırmızı renkli bir kuma (sehle) rastlayıp ondan aldı, sonra ailesine döndü. "Bu nedir?" dediler. "Kırmızı buğday" dedi. Açtıklarında onu kırmızı buğday olarak buldular. Dedi ki: Ondan ne zaman bir şey ekse, başağı kökünden tepesine kadar üst üste binmiş taneler halinde çıkardı. er-Rebî' ve diğerleri bu kıssada şöyle demişlerdir: Nemrûd "Ben de diriltir ve öldürürüm" deyince iki adam getirtti; birini öldürdü, diğerini serbest bıraktı ve "İşte bunu dirilttim, bunu da öldürdüm" dedi. [İbrâhim] ona güneş meselesiyle cevap verince şaşırıp kaldı. Rivayette bildirildiğine göre Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "İzzetime ve celalime andolsun ki, buna yalnızca benim kādir olduğum bilinsin diye güneşi batıdan getirmedikçe kıyamet kopmayacaktır." Sonra Nemrûd İbrâhim hakkında emir verdi ve o ateşe atıldı. Zorbacıların âdeti böyledir; kendilerine karşı bir delil getirildiğinde ve delil karşısında aciz kaldıklarında cezalandırma yoluna giderler. İleride geleceği üzere Allah onu ateşten kurtardı. es-Süddî ise şöyle demiştir: İbrâhim ateşten çıktığında onu hükümdarın huzuruna çıkardılar —ki bundan önce onun huzuruna girmemişti—. Hükümdar onunla konuştu ve ona: "Rabbin kimdir?" dedi. O da:

رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ. قَالَ النُّمْرُوذُ: أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ، وَأَنَا آخُذُ أَرْبَعَةَ نَفَرٍ فَأُدْخِلُهُمْ بَيْتًا وَلَا يُطْعَمُونَ شَيْئًا وَلَا يُسْقَوْنَ حَتَّى إِذَا جَاعُوا أَخْرَجْتُهُمْ فَأَطْعَمْتُ اثْنَيْنِ فَحَيِيَا وَتَرَكْتُ اثْنَيْنِ فَمَاتَا. فَعَارَضَهُ إِبْرَاهِيمُ بِالشَّمْسِ فَبُهِتَ. وَذَكَرَ الْأُصُولِيُّونَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمَّا وَصَفَ رَبَّهُ تَعَالَى بِمَا هُوَ صِفَةٌ لَهُ مِنَ الْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ لَكِنَّهُ أَمْرٌ لَهُ حَقِيقَةٌ وَمَجَازٌ، قَصَدَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ إِلَى الْحَقِيقَةِ، وَفَزِعَ نُمْرُوذُ إِلَى الْمَجَازِ وَمَوَّهَ عَلَى قَوْمِهِ، فَسَلَّمَ لَهُ إِبْرَاهِيمُ تَسْلِيمَ الْجَدَلِ وَانْتَقَلَ مَعَهُ مِنَ الْمِثَالِ وَجَاءَهُ بِأَمْرٍ لَا مَجَازَ فِيهِ (فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ) أَيِ انْقَطَعَتْ حُجَّتُهُ وَلَمْ يُمْكِنْهُ أَنْ يَقُولَ أَنَا الْآتِي بِهَا مِنَ الْمَشْرِقِ، لِأَنَّ ذَوِي الْأَلْبَابِ يُكَذِّبُونَهُ. الثَّانِيَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى جَوَازِ تَسْمِيَةِ الكافر ملكا إذا آتاه الْمُلْكَ وَالْعِزَّ وَالرِّفْعَةَ فِي الدُّنْيَا، وَتَدُلُّ عَلَى إِثْبَاتِ الْمُنَاظَرَةِ وَالْمُجَادَلَةِ وَإِقَامَةِ الْحُجَّةِ. وَفِي الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ مِنْ هَذَا كَثِيرٌ لِمَنْ تَأَمَّلَهُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ»

"Rabbim dirilten ve öldürendir" dedi. Nemrûd: "Ben de diriltir ve öldürürüm; ben dört kişiyi alıp bir eve koyarım, onlara hiçbir şey yedirilip içirilmez. Acıktıklarında onları çıkarır, ikisini doyururum yaşarlar; ikisini bırakırım ölürler" dedi. İbrâhim de ona güneş ile karşı delil getirdi ve o şaşırıp kaldı. Usûlcüler bu ayet hakkında şöyle demişlerdir: İbrâhim aleyhisselâm Rabbini, diriltmek ve öldürmek gibi O'na ait bir sıfatla nitelediğinde -ki bu hakikati ve mecazı olan bir husustur- İbrâhim aleyhisselâm hakikati kastetti; Nemrûd ise mecaza sığındı ve kavmini yanılttı. Bunun üzerine İbrâhim, cedel kuralı gereği bunu ona teslim edip bu örnekten başka bir örneğe geçti ve ona içinde hiçbir mecaz bulunmayan bir delil getirdi; { فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ } “O küfreden kimse şaşırıp kaldı”, yani hücceti kesildi ve "Onu doğudan getiren benim" diyemedi; çünkü akıl sahipleri onu yalanlardı. İkinci Mesele- Bu ayet, Allah dünyada ona mülk, izzet ve makam verdiğinde bir kâfire "melik/hükümdar" denilebileceğine delalet eder. Ayrıca münazara yapmanın, tartışmanın ve delil ortaya koymanın meşruluğuna delalet eder. Düşünen kimse için Kur'ân'da ve Sünnet'te buna dair çok delil vardır. Allah Teâlâ: { قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “De ki: Eğer doğru söyleyenler iseniz delilinizi getirin!”

"." إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ " أَيْ مِنْ حُجَّةٍ. وَقَدْ وَصَفَ خُصُومَةَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ قَوْمَهُ وَرَدَّهُ عَلَيْهِمْ فِي عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ كَمَا فِي سُورَةِ" الْأَنْبِيَاءِ" وَغَيْرِهَا. وَقَالَ فِي قِصَّةِ نُوحٍ ﵇:" قالُوا يَا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا فَأَكْثَرْتَ جِدالَنا " الْآيَاتِ إِلَى قَوْلِهِ:" وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ". وَكَذَلِكَ مُجَادَلَةُ مُوسَى مَعَ فِرْعَوْنَ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيِ. فَهُوَ كُلُّهُ تَعْلِيمٌ مِنَ اللَّهِ ﷿ السُّؤَالَ وَالْجَوَابَ وَالْمُجَادَلَةَ فِي الدِّينِ، لِأَنَّهُ لَا يَظْهَرُ الْفَرْقُ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ إِلَّا بِظُهُورِ حُجَّةِ الْحَقِّ وَدَحْضِ حُجَّةِ الْبَاطِلِ. وَجَادَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَهَلَّ الْكِتَابِ وَبَاهَلَهُمْ بَعْدَ الْحُجَّةِ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" آلِ عِمْرَانَ". وَتَحَاجَّ آدَمُ وَمُوسَى فَغَلَبَهُ آدَمُ بِالْحُجَّةِ. وَتَجَادَلَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ السَّقِيفَةِ وَتَدَافَعُوا وَتَقَرَّرُوا وَتَنَاظَرُوا حَتَّى صَدَرَ الْحَقُّ فِي أَهْلِهِ، وَتَنَاظَرُوا بَعْدَ مُبَايَعَةِ أَبِي بَكْرٍ فِي أَهْلِ الرِّدَّةِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا يَكْثُرُ إِيرَادُهُ. وَفِي قَوْلِ اللَّهِ ﷿:" فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ " دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الِاحْتِجَاجَ بِالْعِلْمِ مُبَاحٌ شَائِعٌ لِمَنْ تَدَبَّرَ. قَالَ الْمُزَنِيُّ صَاحِبُ الشَّافِعِيِّ: وَمِنْ حَقِّ الْمُنَاظَرَةِ أَنْ يُرَادَ بِهَا اللَّهُ ﷿ وَأَنْ يُقْبَلَ مِنْهَا مَا تبين. وقالوا:

... { إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ } “Yanınızda hiçbir delil yoktur” yani hiçbir hüccet [yoktur] [anlamındadır]. Nitekim [Allah Teâlâ], Enbiyâ Suresi'nde ve diğer surelerde İbrâhim aleyhisselâm'ın kavmiyle tartışmasını ve putlara tapma konusunda onlara verdiği cevabı anlatmıştır. Nûh aleyhisselâm'ın kıssasında da şöyle buyurmuştur: { قَالُوا يَا نُوحُ قَدْ جَادَلْتَنَا فَأَكْثَرْتَ جِدَالَنَا } “Dediler ki: Ey Nûh! Gerçekten bizimle mücadele ettin ve bizimle olan mücadeleyi çok uzattın” ayetlerinden { وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ } “...ve ben sizin işlediğiniz suçlardan uzağım” buyruğuna kadar [olan ayetler böyledir]. Aynı şekilde Mûsâ'nın Firavun ile tartışması ve buna benzer diğer ayetler de böyledir. Bütün bunlar, Allah azze ve celle'nin dinde soru sormayı, cevap vermeyi ve tartışmayı öğretmesidir; çünkü hakkın delili ortaya konulup batılın delili çürütülmedikçe hak ile batıl arasındaki fark belirginleşmez. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de Ehl-i Kitap ile tartışmış ve delil ortaya koyduktan sonra onlarla mübâhelede bulunmuştur (lânetleşmiştir); bunun açıklaması Âl-i İmrân [Suresi'nde] gelecektir. Âdem ile Mûsâ da delillerle tartışmış ve Âdem delille ona üstün gelmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbı da Sakîfe günü tartışmış, görüş teatisinde bulunmuş, meseleyi karara bağlamış ve hak ehline teslim edilinceye (sadera) kadar münazara etmişlerdir; Ebû Bekir'e biat edildikten sonra da irtidat edenler hakkında münazara yapmışlardır ve buna benzer zikredilebilecek daha pek çok örnek vardır. Allah azze ve celle'nin: { فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ } “O hâlde hakkında bilgi sahibi olmadığınız bir konuda niçin tartışıyorsunuz?” buyruğunda, derinlemesine düşünen kimse için ilme dayanarak delil getirmenin mübah ve yaygın (şâi') olduğuna bir delil vardır. Şâfiî'nin talebesi el-Müzenî şöyle demiştir: "Münazaranın hakkı; onunla Allah azze ve celle'nin rızasının gözetilmesi ve onda ortaya çıkan gerçeğin kabul edilmesidir." Şöyle de demişlerdir:

لَا تَصِحُّ الْمُنَاظَرَةُ وَيَظْهَرُ الْحَقُّ بَيْنَ الْمُتَنَاظِرِينَ حَتَّى يَكُونُوا مُتَقَارِبِينَ أَوْ مُسْتَوِيِينَ فِي مَرْتَبَةٍ وَاحِدَةٍ مِنَ الدِّينِ وَالْعَقْلِ وَالْفَهْمِ وَالْإِنْصَافِ، وَإِلَّا فهو مراء ومكابرة. قراءات- قرأ على ابن أَبِي طَالِبٍ" أَلَمْ تَرْ" بِجَزْمِ الرَّاءِ، وَالْجُمْهُورُ بِتَحْرِيكِهَا، وَحُذِفَتِ الْيَاءُ لِلْجَزْمِ." أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ لِأَنْ آتَاهُ اللَّهُ، أَوْ مِنْ أَجْلِ أَنْ آتَاهُ اللَّهُ. وَقَرَأَ جُمْهُورُ الْقُرَّاءِ" أَنَ أُحْيِي" بِطَرْحِ الْأَلِفِ الَّتِي بَعْدَ النُّونِ مِنْ" أَنَا" فِي الْوَصْلِ، وَأَثْبَتَهَا نَافِعٌ وَابْنُ أَبِي أُوَيْسٍ، إِذَا لَقِيَتْهَا هَمْزَةٌ فِي كُلِّ الْقُرْآنِ إِلَّا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ " فَإِنَّهُ يَطْرَحُهَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ مِثْلَ سَائِرِ الْقُرَّاءِ لِقِلَّةِ ذَلِكَ، فَإِنَّهُ لَمْ يَقَعْ مِنْهُ فِي الْقُرْآنِ إِلَّا ثَلَاثَةُ مَوَاضِعَ أَجْرَاهَا مَجْرَى مَا لَيْسَ بَعْدَهُ هَمْزَةٌ لِقِلَّتِهِ فَحَذَفَ الْأَلِفَ فِي الْوَصْلِ. قَالَ النَّحْوِيُّونَ: ضَمِيرُ الْمُتَكَلِّمِ الِاسْمُ فِيهِ الْهَمْزَةُ وَالنُّونُ، فَإِذَا قُلْتُ: أَنَا أَوْ أَنَّهُ فَالْأَلِفُ وَالْهَاءُ لِبَيَانِ الْحَرَكَةِ فِي الْوَقْفِ، فَإِذَا اتَّصَلَتِ الْكَلِمَةُ بِشَيْءٍ سَقَطَتَا، لِأَنَّ الشَّيْءَ الَّذِي تَتَّصِلُ بِهِ الْكَلِمَةُ يَقُومُ مَقَامَ الْأَلِفِ، فَلَا يُقَالُ: أَنَا فَعَلْتُ بِإِثْبَاتِ الْأَلِفِ إِلَّا شَاذًّا فِي الشِّعْرِ كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

Münazara edenler din, akıl, anlayış ve insaf bakımından birbirine yakın veya aynı derecede eşit olmadıkça münazara sahih olmaz ve aralarında hak ortaya çıkmaz; aksi takdirde o sadece bir sürtüşme ve inatlaşmadır. Kıraatler- Ali b. Ebî Tâlib "elem ter" (أَلَمْ تَرْ) şeklinde râ harfinin cezmiyle okumuştur; cumhur ise fethasıyla okumuştur ve yâ harfi cezm sebebiyle hazfedilmiştir. { أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ } nasb mahallindedir; yani "Allah ona mülk verdiği için" (li-en âtâhu'llâh) veya "Allah'ın ona mülk vermesi sebebiyle" (min ecli en âtâhu'llâh) demektir. Kıraat imamlarının cumhuru, vasl (geçiş) halinde "ene" (أَنَا) kelimesindeki nûn'dan sonra gelen elifi düşürerek { أَنَ أُحْيِي } şeklinde okumuştur. Nâfi' ve İbn Ebî Üveys ise Kur'ân'ın tamamında ardından hemze geldiğinde elifi sabit tutmuşlardır; ancak Yüce Allah'ın: { إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ } “Ben sadece bir uyarıcıyım” kavli müstesnadır; çünkü azlığından dolayı bu yerde diğer kurrâ gibi elifi düşürür. Zira bu durum Kur'ân'da sadece üç yerde geçmiştir ve azlığından ötürü ardından hemze gelmeyen yerler hükmünde tutarak vasl halinde elifi hazfetmiştir. Nahivciler şöyle demişlerdir: Mütekellim (birinci tekil şahıs) zamirinde asıl isim hemze ve nûn'dur. "Ene" (أَنَا) veya "ennehû" dediğinde elif ve he, vakıf halindeki harekeyi açıklamak içindir. Kelime bir şeye bitiştirildiğinde ikisi de düşer; çünkü kelimenin bitiştirildiği şey elifin yerine geçer. Bu yüzden şairin şu sözünde olduğu gibi şiirdeki şâz kullanım dışında elif sabit tutularak "ene fa'altü" denilmez:

أَنَا سَيْفُ الْعَشِيرَةِ فَاعْرِفُونِي ... حُمَيْدًا قَدْ تَذَرَّيْتُ السَّنَامَا

Ben kabilenin kılıcıyım, öyleyse beni tanıyın... Övülmüş olarak hörgücün en tepesine yükselmişimdir.

قَالَ النَّحَّاسُ: عَلَى أَنَّ نَافِعًا قَدْ أَثْبَتَ الْأَلِفَ فَقَرَأَ (أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ) وَلَا وَجْهَ لَهُ. قَالَ مَكِّيٌّ: وَالْأَلِفُ زَائِدَةٌ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ، وَالِاسْمُ الْمُضْمَرُ عِنْدَهُمُ الْهَمْزَةُ وَالنُّونُ وَزِيدَتِ الْأَلِفُ لِلتَّقْوِيَةِ. وَقِيلَ: زِيدَتْ لِلْوَقْفِ لِتَظْهَرَ حَرَكَةُ النُّونِ. وَالِاسْمُ عِنْدَ الْكُوفِيِّينَ" أَنَا" بِكَمَالِهِ، فَنَافِعٌ فِي إِثْبَاتِ الْأَلِفِ عَلَى قَوْلِهِمْ عَلَى الْأَصْلِ، وَإِنَّمَا حَذَفَ الْأَلِفَ مَنْ حَذَفَهَا تَخْفِيفًا، وَلِأَنَّ الْفَتْحَةَ تَدُلُّ عَلَيْهَا. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَأَمَّا قَوْلُهُمْ" أَنَا" فَهُوَ اسْمٌ مَكْنِيٌّ وَهُوَ لِلْمُتَكَلِّمِ وَحْدَهُ، وَإِنَّمَا بُنِيَ عَلَى الْفَتْحِ فَرْقًا بَيْنَهُ وَبَيْنَ" أَنِ" الَّتِي هِيَ حَرْفٌ نَاصِبٌ لِلْفِعْلِ، وَالْأَلِفُ الْأَخِيرَةُ إِنَّمَا هِيَ لِبَيَانِ الْحَرَكَةِ فِي الْوَقْفِ، فَإِنْ تَوَسَّطَتِ الْكَلَامَ سقطت إلا في لغة رديئة، كذا قَالَ:

en-Nehhâs şöyle demiştir: Bununla birlikte Nâfi' elifi sabit kılmış ve { أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ } “Ben de diriltir ve öldürürüm” şeklinde okumuştur; ancak bunun bir izahı yoktur. Mekkî ise şöyle demiştir: Basralılara göre elif zâiddir; onlara göre zamir ismi hemze ve nûn'dur, elif ise pekiştirme için ziyade edilmiştir. Nûn'un harekesi açılsın diye vakıf için ziyade edildiği de söylenmiştir. Kûfelilere göre ise isim bütünüyle "ene" (أَنَا) lafzıdır; dolayısıyla Nâfi'in elifi sabit tutması onların görüşüne göre asıl üzeredir. Elifi hazfeden ise tahfif (kolaylık) için ve fethanın ona delalet etmesinden dolayı hazfetmiştir. el-Cevherî şöyle demiştir: Onların "ene" (أَنَا) sözüne gelince, bu zamir bir isimdir ve sadece mütekellim içindir. Fiili nasbeden edat olan "en" (أَنْ) ile arasındaki fark anlaşılsın diye fetha üzere mebnî kılınmıştır. Sondaki elif ise sadece vakıf anındaki harekeyi beyan etmek içindir; kelâmın ortasında yer aldığında zayıf bir lügat dışında düşer; nitekim şair şöyle demiştir:

أَنَا سَيْفُ الْعَشِيرَةِ فَاعْرِفُونِي ... حُمَيْدًا قَدْ تَذَرَّيْتُ السناما

Ben kabilenin kılıcıyım, öyleyse beni tanıyın... Humeyd olarak hörgücün en tepesine yükselmişimdir.

وَبَهُتَ الرَّجُلُ وَبَهِتَ وَبُهِتَ إِذَا انْقَطَعَ وَسَكَتَ مُتَحَيِّرًا، عَنِ النَّحَّاسِ وَغَيْرِهِ. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: وَحُكِيَ عَنْ بَعْضِ الْعَرَبِ فِي هَذَا الْمَعْنَى" بَهَتَ" بِفَتْحِ الْبَاءِ وَالْهَاءِ. قَالَ ابْنُ جِنِّيٍّ قَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ:" فَبَهُتَ الَّذِي كَفَرَ" بِفَتْحِ الْبَاءِ وَضَمِّ الْهَاءِ، وَهِيَ لُغَةٌ فِي" بُهِتَ" بِكَسْرِ الْهَاءِ. قَالَ: وَقَرَأَ ابْنُ السَّمَيْقَعِ" فَبَهَتَ" بِفَتْحِ الْبَاءِ وَالْهَاءِ عَلَى مَعْنَى فَبَهَتَ إِبْرَاهِيمُ الَّذِي كَفَرَ، فَالَّذِي فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ. قَالَ: وَقَدْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَهَتَ بِفَتْحِهَا لُغَةً فِي بَهُتَ. قَالَ: وَحَكَى أَبُو الْحَسَنِ الْأَخْفَشُ قِرَاءَةُ" فَبَهِتَ" بِكَسْرِ الْهَاءِ كَغَرِقَ وَدَهِشَ. قَالَ: وَالْأَكْثَرُونَ بِالضَّمِّ فِي الْهَاءِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَقَدْ تَأَوَّلَ قَوْمٌ فِي قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ" فَبَهَتَ" بِفَتْحِهَا أَنَّهُ بِمَعْنَى سَبَّ وَقَذَفَ، وَأَنَّ نُمْرُوذَ هُوَ الَّذِي سَبَّ حِينَ انْقَطَعَ وَلَمْ تَكُنْ له حيلة.

Nehhâs ve başkalarından nakledildiğine göre; bir adam susturulup şaşkın bir halde sustuğunda 'behute' (بَهُتَ), 'behite' (بَهِتَ) ve 'bühite' (بُهِتَ) denir. Taberî şöyle demiştir: Bazı Araplardan bu anlamda bâ ve he'nin fethasıyla 'behete' (بَهَتَ) nakledilmiştir. İbn Cinnî şöyle demiştir: Ebû Hayve, 'fe-behute'llezî kefer' (فَبَهُتَ الَّذِي كَفَرَ) şeklinde bâ'nın fethası ve he'nin dammesiyle okumuştur; bu da he'nin kesresiyle olan 'bühite' (بُهِتَ) kelimesinin bir lehçesidir. Dedi ki: İbnü's-Semeyka' ise bâ ve he'nin fethasıyla "İbrâhim o küfredeni susturup şaşırttı" manasında 'fe-behete' (فَبَهَتَ) şeklinde okumuştur; bu durumda 'ellezî' (الَّذِي) nasb mahallindedir. Dedi ki: İkisinin fethasıyla 'behete' lafzının 'behute'nin bir lügati olması da caizdir. Dedi ki: Ebü'l-Hasen el-Ahfeş, 'ğarika' ve 'dehişe' gibi he'nin kesresiyle 'fe-behite' (فَبَهِتَ) kıraatini nakletmiştir. Dedi ki: Çoğunluk he'nin dammesiyle okumuştur. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bir topluluk, fetha ile 'fe-behete' okuyanın kıraatini sövüp hakaret etmek (sebbe ve kazefe) manasında yorumlamış ve çaresiz kalıp susturulduğu vakit sövenin Nemrûd olduğunu söylemiştir.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٥٩]

[Bakara Sûresi (2): Âyet 259]

أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها قالَ أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قالَ كَمْ لَبِثْتَ قالَ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٥٩)

{ أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْماً فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Yahut altı üstüne gelmiş (çatıları çökmüş, duvarları üstlerine yıkılmış) bir kasabaya uğrayan kimse gibi. Dedi ki: 'Allah bunu ölümünden sonra nasıl diriltecek?' Bunun üzerine Allah onu yüz yıl ölü bıraktı, sonra diriltti. 'Ne kadar kaldın?' dedi. 'Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldım' dedi. 'Hayır, yüz yıl kaldın; yiyeceğine ve içeceğine bak, bozulmamış! Bir de eşeğine bak; seni insanlara bir ibret kılalım diye [böyle yaptık]. Kemiklere de bak, onları nasıl bir araya getirip çatıyor, sonra onlara et giydiriyoruz!' dedi. Bu durum kendisine açıklık kazanınca: 'Biliyorum ki Allah her şeye hakkıyla kadirdir' dedi. (259)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها) " أَوْ" لِلْعَطْفِ حَمْلًا عَلَى الْمَعْنَى وَالتَّقْدِيرِ عِنْدَ الْكِسَائِيِّ وَالْفَرَّاءِ: هَلْ رَأَيْتَ كَالَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ، أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: الْمَعْنَى أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ، أَلَمْ تَرَ من هو! كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ. فَأُضْمِرَ فِي الْكَلَامِ من هو. وقرا أبو سفيان ابن حُسَيْنٍ" أَوْ كَالَّذِي مَرَّ" بِفَتْحِ الْوَاوِ، وَهِيَ وَاوُ الْعَطْفِ دَخَلَ عَلَيْهَا أَلِفُ الِاسْتِفْهَامِ الَّذِي مَعْنَاهُ التَّقْرِيرُ. وَسُمِّيَتِ الْقَرْيَةُ قَرْيَةً لِاجْتِمَاعِ النَّاسِ فِيهَا، مِنْ قَوْلِهِمْ: قَرَيْتُ الْمَاءَ أَيْ جَمَعْتُهُ، وقد تقدم. قال سليمان ابن بريدة

Yüce Allah'ın: { أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها } “Yahut çatıları çökmüş, [duvarları] damlarının üzerine yıkılmış bir kasabaya uğrayan kimse [gibisini görmedin mi?]” buyruğunda yer alan "ev" (أَوْ) [edatı], manaya hamledilerek atıf içindir. el-Kisâî ve el-Ferrâ'ya göre takdiri şöyledir: "Rabbi hakkında İbrâhim ile tartışan kimse gibisini, yahut bir kasabaya uğrayan kimse gibisini gördün mü?" el-Müberred ise şöyle demiştir: Mana; "Rabbi hakkında İbrâhim ile tartışanı görmedin mi? Onun kim olduğunu görmedin mi! Bir kasabaya uğrayan kimse gibi..." şeklindedir. Böylece kelamda "onun kim olduğu" [ifadesi] gizlenmiştir (takdir edilmiştir). Ebû Süfyân b. Hüseyn ise { أَوْ كَالَّذِي مَرَّ } ibaresini vâv harfini fethalı olarak [istifham hemzesiyle; "Eve kellezî" şeklinde] okumuştur. Bu, takrir (onaylatma) manası taşıyan istifham hemzesinin başına dâhil olduğu atıf vâvıdır. Karye (kasaba/köy), insanların orada toplanması sebebiyle bu şekilde isimlendirilmiştir; bu da Arapların: "Suyu biriktirdim/topladım" anlamındaki "Karaytü'l-mâe" (قَرَيْتُ الْمَاءَ) sözünden gelmektedir ve bu [açıklama] daha önce geçmişti. Süleyman b. Büreyde

وناجية ابن كَعْبٍ وَقَتَادَةُ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَالرَّبِيعُ وَعِكْرِمَةُ وَالضَّحَّاكُ: الذي مر على القرية عزير. وقال وهب ابن منبه وعبد الله ابن عبيد ابن عمير وعبد الله ابن بكر ابن مُضَرٍ: هُوَ إِرْمِيَاءُ وَكَانَ نَبِيًّا. وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: إِرْمِيَاءُ هُوَ الْخَضِرُ، وَحَكَاهُ النَّقَّاشُ عَنْ وهب ابن مُنَبِّهٍ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا كَمَا تَرَاهُ، إِلَّا أَنْ يَكُونَ اسْمًا وَافَقَ اسْمًا، لِأَنَّ الْخَضِرَ مُعَاصِرٌ لِمُوسَى، وَهَذَا الَّذِي مَرَّ عَلَى الْقَرْيَةِ هُوَ بَعْدَهُ بِزَمَانٍ مِنْ سِبْطِ هَارُونَ فيما رواه وهب ابن منبه. قلت: إن كان الخضر هو إرميا فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ هُوَ، لِأَنَّ الْخَضِرَ لَمْ يَزَلْ حَيًّا مِنْ وَقْتِ مُوسَى حَتَّى الْآنَ عَلَى الصَّحِيحِ فِي ذَلِكَ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي سُورَةِ" الْكَهْفِ ". وَإِنْ كَانَ مَاتَ قَبْلَ هَذِهِ الْقِصَّةِ فَقَوْلُ ابْنِ عَطِيَّةَ صَحِيحٌ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَحَكَى النَّحَّاسُ وَمَكِّيٌّ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ رَجُلٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ غَيْرُ مُسَمًّى. قَالَ النَّقَّاشُ: وَيُقَالُ هُوَ غُلَامُ لُوطٍ ﵇. وَحَكَى السُّهَيْلِيُّ عَنِ الْقُتَبِيِّ هُوَ شَعْيَا فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ. وَالَّذِي أَحْيَاهَا بَعْدَ خَرَابِهَا كوشكُ الْفَارِسِيُّ. وَالْقَرْيَةُ الْمَذْكُورَةُ هِيَ بَيْتُ المقدس في قول وهب ابن منبه وقتادة والربيع ابن أَنَسٍ وَغَيْرِهِمْ. قَالَ: وَكَانَ مُقْبِلًا مِنْ مِصْرَ وَطَعَامُهُ وَشَرَابُهُ الْمَذْكُورَانِ تِينٌ [أَخْضَرُ [وَعِنَبٌ وَرَكْوَةٌ مِنْ خَمْرٍ. وَقِيلَ مِنْ عَصِيرٍ. وَقِيلَ: قُلَّةُ مَاءٍ هِيَ شَرَابُهُ. وَالَّذِي أَخْلَى بَيْتَ الْمَقْدِسِ حينئذ بخت نصر وَكَانَ وَالِيًا عَلَى الْعِرَاقِ لِلَهْرَاسِبَ ثُمَّ لِيَسْتَاسِبَ ابن لَهْرَاسِبَ وَالِدِ اسْبِنْدِيَادَ. وَحَكَى النَّقَّاشُ أَنَّ قَوْمًا قَالُوا: هِيَ الْمُؤْتَفِكَةُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ أَبِي صَالِحٍ: إن بخت نصر غَزَا بَنِي إِسْرَائِيلَ فَسَبَى مِنْهُمْ أُنَاسًا كَثِيرَةً فجاء بهم وفيهم عزير ابن شَرْخِيَا وَكَانَ مِنْ عُلَمَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَجَاءَ بِهِمْ إِلَى بَابِلَ، فَخَرَجَ ذَاتَ يَوْمٍ فِي حاجة له إلى دير هرقل عَلَى شَاطِئِ الدِّجْلَةِ. فَنَزَلَ تَحْتَ ظِلِّ شَجَرَةٍ وَهُوَ عَلَى حِمَارٍ لَهُ، فَرَبَطَ الْحِمَارَ تَحْتَ ظِلِّ الشَّجَرَةِ ثُمَّ طَافَ بِالْقَرْيَةِ فَلَمْ يَرَ بِهَا سَاكِنًا وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا فَقَالَ: أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا. وَقِيلَ: إِنَّهَا الْقَرْيَةُ الَّتِي خَرَجَ مِنْهَا الْأُلُوفُ حَذَرَ الموت، قال ابْنُ زَيْدٍ. وَعَنِ ابْنِ زَيْدٍ أَيْضًا أَنَّ الْقَوْمَ الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا، مَرَّ رَجُلٌ عَلَيْهِمْ وَهُمْ عِظَامٌ] نَخِرَةٌ [تَلُوحُ فَوَقَفَ يَنْظُرُ فَقَالَ: أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ موتها! فأماته الله

...ve Nâciye b. Ka'b, Katâde, İbn Abbâs, Rebî', İkrime ve Dahhâk: "Kasabaya uğrayan kişi Üzeyr'dir" demişlerdir. Vehb b. Münebbih, Abdullah b. Ubeyd b. Umeyr ve Abdullah b. Bekr b. Mudar ise: "O, İrmiyâ'dır ve bir peygamberdi" demişlerdir. İbn İshâk da: "İrmiyâ, Hızır'dır" demiş; bunu Nakkâş, Vehb b. Münebbih'ten nakletmiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: "Bu [görüş], gördüğün gibi [isabetsizdir]; meğerki bir isim benzerliği olsun. Çünkü Hızır, Mûsâ'nın çağdaşıdır; bu kasabaya uğrayan kişi ise Vehb b. Münebbih'in rivayet ettiğine göre ondan uzun bir zaman sonra [yaşamış olup] Hârûn'un soyundandır." Derim ki: Şayet Hızır, İrmiyâ ise onun olması uzak bir ihtimal değildir; zira bu husustaki sahih görüşe göre Hızır, Mûsâ zamanından günümüze kadar yaşamaya devam etmiştir; nitekim bunun açıklaması Kehf Suresi'nde gelecektir. Şayet bu kıssadan önce vefat etmişse, o takdirde İbn Atiyye'nin sözü doğrudur; en doğrusunu Allah bilir. Nehhâs ve Mekkî, Mücâhid'den onun İsrâiloğulları'ndan adı belirtilmeyen bir adam olduğunu nakletmişlerdir. Nakkâş: "Onun Lût aleyhisselâm'ın hizmetçisi olduğu da söylenmiştir" demiştir. es-Süheylî, el-Kutebî'den [nakille], iki görüşünden birinde onun Şa'yâ olduğunu aktarmıştır. Harap olmasının ardından orayı imar edip dirilten kişi ise Farslı Kûşek'tir. Zikredilen kasaba, Vehb b. Münebbih, Katâde, Rebî' b. Enes ve başkalarının görüşüne göre Beytü'l-Makdis'tir. [Râvi] dedi ki: O, Mısır'dan gelmekteydi; zikredilen yiyeceği ve içeceği ise [taze] incir, üzüm ve bir deri kaptan şaraptı. Şıra olduğu da söylenmiştir. İçeceğinin bir testi su olduğu da söylenmiştir. O dönemde Beytü'l-Makdis'i tahrip edip boşaltan Buhtunnasr'dı; o, Luhrâsb'ın, ardından da Luhrâsb'ın oğlu ve İsbendiyâd'ın babası olan Güştâsb'ın Irak valisiydi. Nakkâş, bir topluluğun: "Bu kasaba el-Mü'tefike'dir" dediğini nakletmiştir. İbn Abbâs, Ebû Sâlih rivayetinde şöyle demiştir: Buhtunnasr İsrâiloğulları'na savaş açıp onlardan pek çok insanı esir aldı ve aralarında İsrâiloğulları'nın âlimlerinden olan Üzeyr b. Şerhiyâ da bulunduğu halde onları getirdi; onları Bâbil'e getirdi. [Üzeyr] bir gün Dicle kıyısındaki Deyr-i Hırakl'e bir ihtiyacı için çıktı. Eşeğinin üzerindeyken bir ağacın gölgesine indi; eşeği ağacın gölgesine bağladı, sonra kasabayı dolaştı fakat orada hiçbir sakin göremedi; kasaba altı üstüne gelmiş bir haldeydi. Bunun üzerine: "Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek?" dedi. Bunun, ölüm korkusuyla yurtlarından binlerce kişinin çıktığı kasaba olduğu da söylenmiştir; bunu İbn Zeyd söylemiştir. Yine İbn Zeyd'den rivayet edildiğine göre; ölüm korkusuyla binlerce kişi olarak yurtlarından çıkan ve Allah'ın kendilerine: "Ölün!" dediği o topluluğa, onlar [çürümüş] ve parıldayan kemikler halindeyken bir adam uğradı; durup bakarak: "Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek!" dedi. Bunun üzerine Allah onu öldürdü...

مِائَةَ عَامٍ. قَالَ: ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا الْقَوْلُ مِنَ ابْنِ زَيْدٍ مُنَاقِضٌ لِأَلْفَاظِ الْآيَةِ، إِذِ الْآيَةُ إِنَّمَا تَضَمَّنَتْ قَرْيَةً خَاوِيَةً لَا أَنِيسَ فِيهَا، وَالْإِشَارَةُ بِ" هَذِهِ" إِنَّمَا هِيَ إِلَى الْقَرْيَةِ. وَإِحْيَاؤُهَا إِنَّمَا هُوَ بِالْعِمَارَةِ وَوُجُودِ الْبِنَاءِ والسكان. وقال وهب ابن مُنَبِّهٍ وَقَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ وَالرَّبِيعُ وَعِكْرِمَةُ: الْقَرْيَةُ بَيْتُ المقدس لما خربها بخت نصر الْبَابِلِيُّ. وَفِي الْحَدِيثِ الطَّوِيلِ حِينَ أَحْدَثَتْ بَنُو إسرائيل الأحداث وقف إرميا أَوْ عُزَيْرٌ عَلَى الْقَرْيَةِ وَهِيَ كَالتَّلِّ الْعَظِيمِ وسط بيت المقدس، لان بخت نصر أَمَرَ جُنْدَهُ بِنَقْلِ التُّرَابِ إِلَيْهِ حَتَّى جَعَلَهُ كالجبل، وراي إرميا الْبُيُوتَ قَدْ سَقَطَتْ حِيطَانُهَا عَلَى سُقُفِهَا فَقَالَ: أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا. وَالْعَرِيشُ: سَقْفُ الْبَيْتِ. وَكُلُّ مَا يُتَهَيَّأُ لِيُظِلَّ أَوْ يُكِنَّ فَهُوَ عَرِيشٌ، وَمِنْهُ عَرِيشُ الدَّالِيَةِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَمِمَّا يَعْرِشُونَ ". قَالَ السُّدِّيُّ: يَقُولُ هِيَ سَاقِطَةٌ عَلَى سُقُفِهَا، أَيْ سَقَطَتِ السُّقُفُ ثُمَّ سَقَطَتِ الْحِيطَانُ عَلَيْهَا، وَاخْتَارَهُ الطَّبَرِيُّ. وَقَالَ غَيْرُ السُّدِّيِّ: مَعْنَاهُ خَاوِيَةٌ مِنَ النَّاسِ وَالْبُيُوتِ قَائِمَةٌ، وَخَاوِيَةٌ مَعْنَاهَا خَالِيَةٌ، وَأَصْلُ الْخَوَاءِ الْخُلُوُّ، يُقَالُ: خَوَتِ الدَّارُ وَخَوِيَتْ تَخْوَى خَوَاءً (مَمْدُودٌ) وَخُوِيًّا: أَقْوَتْ، وَكَذَلِكَ إِذَا سَقَطَتْ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا " أَيْ خَالِيَةً، وَيُقَالُ سَاقِطَةٌ، كَمَا يُقَالُ:" فَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها " أَيْ سَاقِطَةٌ عَلَى سُقُفِهَا. وَالْخَوَاءُ الْجُوعُ لِخُلُوِّ الْبَطْنِ مِنَ الْغِذَاءِ. وَخَوَتِ الْمَرْأَةُ وَخَوِيَتْ أَيْضًا خَوًى أَيْ خَلَا جَوْفُهَا عِنْدَ الْوِلَادَةِ. وَخَوَّيْتُ لَهَا تَخْوِيَةً إِذَا عَمِلْتُ لَهَا خَوِيَّةً تَأْكُلُهَا وَهِيَ طَعَامٌ. وَالْخَوِيُّ الْبَطْنِ السَّهْلُ مِنَ الْأَرْضِ عَلَى فَعِيلٍ. وَخَوَّى الْبَعِيرُ إِذَا جَافَى بَطْنَهُ عَنِ الْأَرْضِ فِي بُرُوكِهِ، وَكَذَلِكَ الرجل في سجوده. قوله تعالى: (أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها) مَعْنَاهُ مِنْ أَيِّ طَرِيقٍ وَبِأَيِّ سَبَبٍ، وَظَاهِرُ اللَّفْظِ السُّؤَالُ عَنْ إِحْيَاءِ الْقَرْيَةِ بِعِمَارَةٍ وَسُكَّانٍ، كَمَا يُقَالُ الْآنَ فِي الْمُدُنِ الْخَرِبَةِ الَّتِي يَبْعُدُ أَنْ تُعَمَّرَ وَتُسْكَنَ: أَنَّى تُعَمَّرُ هَذِهِ بَعْدَ خَرَابِهَا. فَكَأَنَّ هَذَا تَلَهُّفٌ مِنَ الْوَاقِفِ الْمُعْتَبِرِ عَلَى مَدِينَتِهِ الَّتِي عَهِدَ فِيهَا أَهْلَهُ وَأَحِبَّتَهُ. وَضُرِبَ لَهُ الْمَثَلُ فِي نَفْسِهِ بِمَا هُوَ أَعْظَمُ مِمَّا سَأَلَ عَنْهُ، وَالْمِثَالُ الَّذِي ضُرِبَ لَهُ فِي نَفْسِهِ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ عَلَى أَنَّ سُؤَالَهُ إِنَّمَا كَانَ عَلَى إِحْيَاءِ الْمَوْتَى من بنى آدم،

...yüz yıl [kadar]. İbn Atiyye şöyle demiştir: İbn Zeyd'in bu sözü ayetin lafızlarıyla çelişmektedir; çünkü ayet, içinde hiçbir kimsenin bulunmadığı, altı üstüne gelmiş ıssız bir kasabadan bahsetmektedir. Buradaki "bu" (هَذِهِ) işareti ise bizzat kasabayadır. Kasabanın diriltilmesi ise ancak imar edilmesi, binaların ve sakinlerinin var olması iledir. Vehb b. Münebbih, Katâde, Dahhâk, er-Rebî' ve İkrime ise şöyle demişlerdir: Bu kasaba, Babilli Buhtunnasr harap ettiği vakit Beytülmakdis'tir. Uzun hadiste [rivayet edildiğine göre], İsrâiloğulları bidatler ve fesatlıklar çıkardıklarında İrmiyâ veya Üzeyr, Beytülmakdis'in ortasında büyük bir tepe gibi duran kasabanın başında durdu; çünkü Buhtunnasr askerlerine oraya toprak taşımalarını emretmiş, nihayetinde orayı bir dağ gibi yapmıştı. İrmiyâ, evlerin duvarlarının tavanları üzerine çöktüğünü görünce: { أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا } “Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek?” dedi. el-Arîş (الْعَرِيشُ): Evin tavanı demektir. Gölgelemek veya barındırmak üzere kurulan her şeye arîş denir. Asma çardağına (arîşü'd-dâliye) bu adın verilmesi de bundandır. Yüce Allah'ın: { وَمِمَّا يَعْرِشُونَ } “...ve kurdukları çardaklardan” kavli de bundandır. es-Süddî: "O, tavanlarının üzerine çökmüştür; yani önce tavanlar çökmüş, sonra da duvarlar tavanların üzerine yıkılmıştır" demiştir ki et-Taberî de bu görüşü tercih etmiştir. es-Süddî dışındakiler ise şöyle demiştir: Bunun manası, evler ayakta olduğu halde insanlardan yana tenhadır, ıssızdır. Hâviye (خَاوِيَةٌ) kelimesi, hâliye (خَالِيَةٌ - boş, ıssız) manasındadır. Havâ (الْخَوَاء) kelimesinin aslı boşluktur. Bir yer boşalıp ıssız kaldığında: (خَوَتِ الدَّارُ وَخَوِيَتْ تَخْوَى خَوَاءً وَخُوِيًّا: أَقْوَتْ) denir; aynı şekilde yıkılıp çöktüğünde de böyle kullanılır. Yüce Allah'ın: { فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةً بِمَا ظَلَمُوا } “İşte zulümleri yüzünden ıssız kalmış evleri” yani bomboş kalmış, kavli de bundandır. Ayrıca [burada] yıkılmış manasında olduğu da söylenir; nitekim: { فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا } “İşte o, tavanları üzerine çökmüştür” yani tavanlarının üzerine yıkılmıştır denilir. el-Havâ (الْخَوَاءُ), karnın gıdadan boşalması sebebiyle açlık manasına da gelir. Doğum esnasında kadının karnı boşaldığında (خَوَتِ الْمَرْأَةُ وَخَوِيَتْ خَوًى) denir. Doğuran kadın için yiyeceği bir havîyye (özel yemek) hazırladığımda (خَوَّيْتُ لَهَا تَخْوِيَةً) derim. el-Haviyyü'l-batn (الْخَوِيُّ الْبَطْنِ), "faîl" vezninde olup yeryüzünün düz ve çukur yeridir. Deve çökerken karnını yerden uzak tuttuğunda (خَوَّى الْبَعِيرُ) denir; aynı şekilde rüku ve secdede kişinin karnını uyluklarından uzaklaştırması da böyledir. Yüce Allah'ın: { أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا } “Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek?” kavlinin manası; hangi yolla ve hangi sebeple demektir. Lafzın zahiri, tıpkı günümüzde imar edilip şenlendirilmesi uzak görünen harap şehirler hakkında: "Burası harap olduktan sonra nasıl imar edilecek?" denildiği gibi, kasabanın imar ve sakinlerle ihya edilmesini sormaktır. Sanki bu söz, daha önce içinde ailesini ve sevdiklerini bildiği şehrin başında durup ibret alan kimsenin bir hasret ve iç çekişidir. Kendisine ise sorduğu şeyden daha büyük bir hususta bizzat kendi nefsinde misal verilmiştir. Nefsinde verilen bu misalin, onun sorusunun âdemoğullarından ölülerin diriltilmesine dair olması ihtimaline dayanması da muhtemeldir;

أَيْ أَنَّى يُحْيِي اللَّهُ مَوْتَاهَا. وَقَدْ حَكَى الطَّبَرِيُّ عَنْ بَعْضِهِمْ أَنَّهُ قَالَ: كَانَ هَذَا الْقَوْلُ شَكًّا فِي قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى الْإِحْيَاءِ، فَلِذَلِكَ ضُرِبَ لَهُ الْمَثَلُ فِي نَفْسِهِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَلَيْسَ يَدْخُلُ شَكٌّ فِي قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى إِحْيَاءِ قَرْيَةٍ بِجَلْبِ الْعِمَارَةِ إِلَيْهَا وَإِنَّمَا يُتَصَوَّرُ الشَّكُّ [مِنْ جَاهِلٍ] فِي الْوَجْهِ الْآخَرِ، وَالصَّوَابُ أَلَّا يُتَأَوَّلَ فِي الْآيَةِ شَكٌّ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ) " مِائَةَ" نُصِبَ عَلَى الظَّرْفِ. وَالْعَامُ: السَّنَةُ، يُقَالُ: سِنُونَ عُوَّمٌ وَهُوَ تَأْكِيدٌ لِلْأَوَّلِ، كَمَا يُقَالُ: بَيْنَهُمْ شُغْلٌ شَاغِلٌ. وَقَالَ الْعَجَّاجُ:

yani Allah oranın ölülerini nasıl diriltecek demektir. Taberî bazı kimselerden, bu sözün Allah Teâlâ'nın diriltme kudretinden şüphe etmek olduğunu, bu yüzden kendi nefsinde ona misal verildiğini nakletmiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın oraya imar getirerek bir kasabayı diriltme kudretinde hiçbir şüphe girmez; şüphe ancak diğer vecihte [cahil bir kimseden] tasavvur edilebilir. Doğru olan ise ayette şüphe [anlamı] yorumlanmamasıdır. Yüce Allah'ın: { فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ } “Bunun üzerine Allah onu yüz yıl ölü bıraktı” kavlinde { مِائَةَ } zarf olarak nasbedilmiştir. 'Âm' (الْعَام) ise senedir; 'sinûne uvvemün' (سِنُونَ عُوَّمٌ) denir ki bu birincisinin tekitidir; nitekim 'beynehüm şuğlün şâğılün' (aralarında meşgul edici bir meşguliyet var) denildiği gibidir. el-Accâc şöyle demiştir:

مِنْ مَرِّ أَعْوَامِ السِّنِينَ الْعُوَّمِ

Akıp giden peş peşe senelerin geçişinden...

وَهُوَ فِي التَّقْدِيرِ جَمْعُ عَائِمٍ، إِلَّا أَنَّهُ لَا يُفْرَدُ بِالذِّكْرِ، لِأَنَّهُ لَيْسَ بِاسْمٍ وَإِنَّمَا هُوَ تَوْكِيدٌ، قَالَهُ الْجَوْهَرِيُّ. وَقَالَ النَّقَّاشُ: الْعَامُ مَصْدَرٌ كَالْعَوْمِ، سُمِّيَ بِهِ هَذَا الْقَدْرُ مِنَ الزَّمَانِ لِأَنَّهَا عَوْمَةٌ مِنَ الشَّمْسِ فِي الْفَلَكِ. وَالْعَوْمُ كَالسَّبْحِ، وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ ". قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: هَذَا بِمَعْنَى قَوْلِ النَّقَّاشِ، وَالْعَامُ عَلَى هَذَا كَالْقَوْلِ وَالْقَالِ، وَظَاهِرُ هَذِهِ الْإِمَاتَةِ أَنَّهَا بِإِخْرَاجِ الرُّوحِ مِنَ الْجَسَدِ. وَرُوِيَ فِي قَصَصِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَعَثَ لَهَا مَلِكًا مِنَ الْمُلُوكِ يُعَمِّرُهَا وَيَجِدُّ فِي ذَلِكَ حَتَّى كَانَ كَمَالُ عِمَارَتِهَا عِنْدَ بَعْثِ الْقَائِلِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ لَمَّا مَضَى لِمَوْتِهِ سَبْعُونَ سَنَةً أَرْسَلَ اللَّهُ مَلِكًا مِنْ مُلُوكِ فَارِسَ عَظِيمًا يُقَالُ لَهُ" كوشكُ" فَعَمَّرَهَا فِي ثَلَاثِينَ سَنَةً. قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ بَعَثَهُ) مَعْنَاهُ أَحْيَاهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِيهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قالَ كَمْ لَبِثْتَ) اخْتُلِفَ فِي الْقَائِلِ لَهُ" كَمْ لَبِثْتَ"، فقيل:. الله ﷿، وَلَمْ يَقُلْ لَهُ إِنْ كُنْتَ صَادِقًا كَمَا قَالَ لِلْمَلَائِكَةِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَقِيلَ: سَمِعَ هَاتِفًا مِنَ السَّمَاءِ يَقُولُ لَهُ ذَلِكَ. وَقِيلَ: خَاطَبَهُ جِبْرِيلُ. وَقِيلَ: نَبِيٌّ. وَقِيلَ: رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِمَّنْ شَاهَدَهُ مِنْ قَوْمِهِ عِنْدَ مَوْتِهِ وَعُمِّرَ إِلَى حِينِ إِحْيَائِهِ فَقَالَ لَهُ: كَمْ لَبِثْتَ. قُلْتُ: وَالْأَظْهَرُ أَنَّ الْقَائِلَ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، لِقَوْلِهِ" وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً" وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ" كَمْ لَبِتَّ" بِإِدْغَامِ الثَّاءِ فِي التَّاءِ لِقُرْبِهَا منها

Bu [kelime], takdirde (yapısı itibarıyla) 'âim'in (عَائِم) çoğuludur; ancak tek başına zikredilmez, zira bir isim değil, sadece bir pekiştirmedir (te'kîd). Bunu el-Cevherî söylemiştir. en-Nakkâş ise şöyle demiştir: Âm (عَام - yıl), tıpkı avm (عَوْم - yüzmek/akıp gitmek) gibi bir masdardır; zamanın bu miktarına bu ad verilmiştir, çünkü bu, güneşin felekte bir yüzüşüdür (dönüşüdür). Avm (عَوْم) ise sebh (سَبْح - yüzmek) gibidir. Nitekim Allah Teâlâ: { كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ } “Her biri bir yörüngede yüzmektedir” buyurmuştur. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bu, en-Nakkâş'ın sözü anlamındadır; buna göre 'âm' (عَام), kavl (قَوْل) ve kâl (قَال) gibidir. Bu öldürmenin zahiri, ruhun bedenden çıkarılması şeklinde olduğudur. Bu ayetin kıssalarında rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ, orayı imar etmesi için krallardan bir kral göndermiş, o da bu hususta gayret sarf etmiştir; öyle ki oranın imarının tamamlanması, bu sözü söyleyen kimsenin diriltilmesi vaktine denk gelmiştir. Şöyle de denilmiştir: Onun ölümünden yetmiş yıl geçince, Allah Fars krallarından Kûşek (كوشك) denilen büyük bir kral göndermiş, o da orayı otuz yılda imar etmiştir. Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ بَعَثَهُ } “Sonra onu diriltti” buyruğunun anlamı, onu hayata döndürdü demektir; buna dair açıklama daha önce geçmişti. Allah Teâlâ'nın: { قَالَ كَمْ لَبِثْتَ } “[Allah] 'Ne kadar kaldın?' dedi” buyruğunda, ona "Ne kadar kaldın?" diyenin kim olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: [Bunu söyleyenin] Azîz ve Celîl olan Allah olduğu söylenmiştir; nitekim daha önce geçtiği üzere meleklere dediği gibi ona: "Eğer doğru sözlü isen..." dememiştir. Gökten gaybî bir sesin (hâtif) kendisine böyle dediğini işittiği de söylenmiştir. Cibrîl'in ona hitap ettiği de söylenmiştir. Bir peygamber [tarafından söylendiği] de söylenmiştir. Kendi kavminden olup ölümü esnasında onu gören ve diriltildiği vakte kadar yaşamış olan mümin bir adamın ona: "Ne kadar kaldın?" dediği de söylenmiştir. Derim ki: { وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا } “Kemiklere bak, onları nasıl bir araya getirip sonra üzerlerine et giydiriyoruz” buyruğundan dolayı söyleyenin Allah Teâlâ olması daha zahir (kuvvetli)dir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Kûfe ehli, [mahreç bakımından] birbirine yakınlığından dolayı se harfini te harfine idgam ederek "kem lebitte" (كَمْ لَبِتَّ) şeklinde okumuştur.

فِي الْمَخْرَجِ. فَإِنَّ مَخْرَجَهُمَا مِنْ طَرَفٍ اللِّسَانِ وَأُصُولِ الثَّنَايَا وَفِي أَنَّهُمَا مَهْمُوسَتَانِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَالْإِظْهَارُ أَحْسَنُ لِتَبَايُنِ مَخْرَجِ الثَّاءِ مِنْ مَخْرَجِ التَّاءِ. وَيُقَالُ: كَانَ هَذَا السُّؤَالُ بِوَاسِطَةِ الْمَلِكِ عَلَى جِهَةِ التَّقْرِيرِ. وَ" كَمْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الظَّرْفِ. (قالَ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ) إِنَّمَا قَالَ هَذَا عَلَى مَا عِنْدَهُ وَفِي ظَنِّهِ، وَعَلَى هَذَا لَا يَكُونُ كَاذِبًا فِيمَا أَخْبَرَ بِهِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُ أَصْحَابِ الْكَهْفِ" قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ " وَإِنَّمَا لَبِثُوا ثَلَاثَمِائَةِ سَنَةٍ وَتِسْعَ سِنِينَ- عَلَى مَا يَأْتِي- وَلَمْ يَكُونُوا كَاذِبِينَ لِأَنَّهُمْ أَخْبَرُوا عَمَّا عِنْدَهُمْ، كَأَنَّهُمْ قَالُوا: الَّذِي عِنْدَنَا وَفِي ظُنُونِنَا أَنَّنَا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ فِي قِصَّةِ ذِي الْيَدَيْنِ:" لَمْ أُقَصِّرْ وَلَمْ أَنْسَ". وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ: إِنَّهُ كَذِبٌ عَلَى مَعْنَى وُجُودِ حَقِيقَةِ الْكَذِبِ فِيهِ وَلَكِنَّهُ لَا مُؤَاخَذَةَ بِهِ، وَإِلَّا فَالْكَذِبُ الْإِخْبَارُ عَنِ الشَّيْءِ عَلَى خِلَافِ مَا هُوَ عَلَيْهِ وَذَلِكَ لَا يَخْتَلِفُ بِالْعِلْمِ وَالْجَهْلِ، وَهَذَا بَيِّنٌ فِي نَظَرِ الْأُصُولِ. فَعَلَى هَذَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَا يُعْصَمُونَ عَنِ الْإِخْبَارِ عَنِ الشَّيْءِ عَلَى خِلَافِ مَا هُوَ عَلَيْهِ إِذَا لَمْ يَكُنْ عَنْ قَصْدٍ، كَمَا لَا يُعْصَمُونَ عَنِ السَّهْوِ وَالنِّسْيَانِ. فَهَذَا مَا يَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ. قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ وَقَتَادَةُ وَالرَّبِيعُ: أَمَاتَهُ اللَّهُ غُدْوَةَ يَوْمٍ ثُمَّ بُعِثَ قَبْلَ الْغُرُوبِ فَظَنَّ هَذَا الْيَوْمَ وَاحِدًا فَقَالَ: لَبِثْتُ يَوْمًا، ثُمَّ رَأَى بَقِيَّةً مِنَ الشَّمْسِ فَخَشِيَ أَنْ يَكُونَ كَاذِبًا فَقَالَ: أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ. فَقِيلَ: بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ، وَرَأَى مِنْ عِمَارَةِ الْقَرْيَةِ وَأَشْجَارِهَا وَمَبَانِيهَا مَا دَلَّهُ عَلَى ذَلِكَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ) وَهُوَ التِّينُ الَّذِي جَمَعَهُ مِنْ أَشْجَارِ الْقَرْيَةِ الَّتِي مَرَّ عَلَيْهَا. (وَشَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ) وقرا ابْنُ مَسْعُودٍ" وَهَذَا طَعَامُكَ وَشَرَابُكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ". وقرا طلحة ابن مُصَرِّفٍ وَغَيْرُهُ" وَانْظُرْ لِطَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لِمِائَةِ سَنَةٍ". وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِإِثْبَاتِ الْهَاءِ فِي الْوَصْلِ إِلَّا الاخوان

...mahreçtedir. Zira her ikisinin de mahreci dilin ucu ve ön dişlerin kökleridir ve her ikisi de hems harfleridir. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Peltek se (ث) harfinin mahreci ile te (ت) harfinin mahreci birbirinden farklı olduğu için izhâr daha güzeldir (uygundur)." Denildi ki: Bu soru melek vasıtasıyla ikrar ve tespit (takrîr) amacıyla sorulmuştu. "Kem" (كَمْ) kelimesi zarf olarak mansub konumdadır. { قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “[O da:] 'Bir gün yahut bir günün bir kısmı kadar kaldım' dedi.” O bunu kendi bilgisine ve zannına göre söylemiştir; bu bakımdan haber verdiği şeyde yalancı sayılmaz. Ashâb-ı Kehf'in: { قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “[Onlar:] 'Bir gün veya bir günün bir kısmı kadar kaldık' dediler” sözü de bunun gibidir. Oysa onlar -ileride geleceği üzere- üç yüz dokuz yıl kalmışlardı ve yalancı da değildiler; çünkü onlar kendi bildiklerini haber vermişlerdi. Sanki onlar: "Bize göre ve zannımıza göre biz bir gün yahut bir günün bir kısmı kaldık" demişlerdi. Bunun bir benzeri de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Zü'l-Yedeyn kıssasındaki: « لَمْ أُقَصِّرْ وَلَمْ أَنْسَ » «[Namazı] ne kısalttım ne de unuttum» sözüdür. İnsanlardan bazıları şöyle der: "Bunda yalanın hakikati bulunması anlamında bir yalan vardır, ancak bundan dolayı bir kınama/sorumluluk yoktur. Aksi takdirde yalan, bir şeyi gerçeğe aykırı olarak haber vermektir; bu ise bilmekle veya bilmemekle değişmez. Bu durum usul açısından açıktır. Buna göre peygamberlerin, kasıt olmaksızın bir şeyi gerçeğe aykırı olarak haber vermekten masum olmadıkları söylenebilir; nitekim yanılma ve unutmaktan da masum değildirler." Bu ayetle ilgili olarak [söylenenler] bunlardır; birinci görüş ise daha doğrudur. İbn Cüreyc, Katâde ve er-Rabî‘ şöyle demişlerdir: Allah onu bir günün sabahında vefat ettirdi, sonra da güneş batmadan önce diriltti. O da bu günü tek bir gün zannederek "Bir gün kaldım" dedi; sonra güneşten bir kalıntı görünce yalancı olmaktan korkup "Yahut bir günün bir kısmı" dedi. Bunun üzerine [ona]: "Hayır, yüz yıl kaldın" denildi; o da köyün imarından, ağaçlarından ve binalarından buna delalet eden şeyleri gördü. Yüce Allah'ın: { فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ } “Yiyeceğine bak” ayeti; [o yiyecek] uğradığı köyün ağaçlarından topladığı incirdir. { وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ } “Ve içeceğine [bak], henüz bozulmamıştır” ayetine gelince; İbn Mes'ûd: "Ve hâzâ taâmuke ve şerâbuke lem yetesenneh" (وَهَذَا طَعَامُكَ وَشَرَابُكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ) şeklinde okumuştur. Talha b. Musarrif ve başkaları ise: "Venzur li-taâmike ve şerâbike li-mieti sene" (وَانْظُرْ لِطَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لِمِائَةِ سَنَةٍ) şeklinde okumuşlardır. el-Ahveyn hariç cumhur, vasl (geçiş) halinde he harfini telaffuz ederek (ispat ile) okumuştur.

فَإِنَّهُمَا يَحْذِفَانِهَا، وَلَا خِلَافَ أَنَّ الْوَقْفَ عَلَيْهَا بالهاء. وقرأ طلحة ابن مُصَرِّفٍ أَيْضًا" لَمْ يَسَّنَّ وَانْظُرْ" أَدْغَمَ التَّاءَ فِي السِّينِ، فَعَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ الْهَاءُ أَصْلِيَّةٌ، وَحُذِفَتِ الضَّمَّةُ لِلْجَزْمِ، وَيَكُونُ" يَتَسَنَّهْ" مِنَ السَّنَةِ أَيْ لَمْ تُغَيِّرْهُ السِّنُونَ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَيُقَالُ سُنُونَ، وَالسَّنَةُ وَاحِدَةُ السِّنِينَ، وَفِي نُقْصَانِهَا قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا الْوَاوُ، وَالْآخَرُ الْهَاءُ. وَأَصْلُهَا سَنْهَةٌ مِثْلَ الْجَبْهَةِ، لِأَنَّهُ مِنْ سَنِهَتِ النَّخْلَةُ وَتَسَنَّهَتْ إِذَا أَتَتْ عَلَيْهَا السِّنُونَ. وَنَخْلَةٌ سَنَّاءٌ أَيْ تَحْمِلُ سَنَةً وَلَا تَحْمِلُ أُخْرَى، وَسَنْهَاءٌ أَيْضًا، قَالَ بَعْضُ الْأَنْصَارِ:

onlar ise [vasl halinde] onu hazfederler; vakıf halinde ise he ile durulacağında ihtilaf yoktur. Talha b. Müsarrif ayrıca te harfini sîn harfine idgam ederek "lem yes-senne venzur" (لَمْ يَسَّنَّ وَانْظُرْ) şeklinde okumuştur. Cumhurun kıraatine göre he harfi aslidir ve zamme cezm sebebiyle hazfedilmiştir; 'yetesenneh' (يَتَسَنَّهْ) ise 'sene' (سَنَة - yıl) kökünden gelir, yani yıllar onu değiştirmemiştir. el-Cevherî şöyle demiştir: 'Sunûn' da denir; 'sene' ise 'sinîn'in tekilidir. Eksik harfi hakkında iki görüş vardır: Biri vâv, diğeri he'dir. Aslı 'cebhe' gibi 'senhe'dir (سَنْهَة); çünkü yılların üzerinden geçmesi durumunda 'seniheti'n-nahletü ve tesennehet' (سَنِهَتِ النَّخْلَةُ وَتَسَنَّهَتْ) denilmesindendir. Bir yıl meyve verip bir yıl vermeyen hurma ağacına 'senhâ' (سَنْهَاء) ve 'sennâ' (سَنَّاء) denir. Ensâr'dan biri şöyle demiştir:

فَلَيْسَتْ بِسَنْهَاءٍ وَلَا رُجَبِيَّةٍ ... وَلَكِنْ عَرَايَا فِي السِّنِينَ الْجَوَائِحِ

O, bir yıl verip bir yıl vermeyen bir hurma ağacı değildir, desteğe muhtaç da değildir... Fakat kıtlık ve felaket yıllarında bağışlanan hurmalıktır.

وَأَسْنَهْتُ عِنْدَ بَنِي فُلَانٍ أَقَمْتُ عِنْدَهُمْ، وَتَسَنَّيْتُ أَيْضًا. وَاسْتَأْجَرْتُهُ مُسَانَاةً وَمُسَانَهَةً أَيْضًا. وَفِي التَّصْغِيرِ سُنَيَّةٌ وَسُنَيْهَةٌ. قَالَ النحاس: من قرأ" لم يتسن وانظر" قَالَ فِي التَّصْغِيرِ: سُنَيَّةٌ وَحُذِفَتِ الْأَلِفُ لِلْجَزْمِ، وَيَقِفُ عَلَى الْهَاءِ فَيَقُولُ:" لَمْ يَتَسَنَّهْ" تَكُونُ الْهَاءُ لِبَيَانِ الْحَرَكَةِ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أَصْلُهُ مِنْ سَانَيْتُهُ مُسَانَاةً، أَيْ عَامَلْتُهُ سَنَةً بَعْدَ سَنَةٍ، أَوْ مِنْ سَانَهْتُ [بِالْهَاءِ [، فَإِنْ كَانَ مِنْ سَانَيْتُ فَأَصْلُهُ يَتَسَنَّى فَسَقَطَتِ الْأَلِفُ لِلْجَزْمِ، وَأَصْلُهُ مِنَ الْوَاوِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِمْ سَنَوَاتٌ وَالْهَاءُ فِيهِ لِلسَّكْتِ، وَإِنْ كَانَ مِنْ سَانَهْتُ فَالْهَاءُ لَامُ الْفِعْلِ، وَأَصْلُ سَنَةٍ عَلَى هَذَا سَنْهَةٌ. وَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ سَنَوَةٌ. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ أَسِنَ الْمَاءُ إِذَا تَغَيَّرَ، وَكَانَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ عَلَى هَذَا يَتَأَسَّنُ. أَبُو عَمْرٍو الشَّيْبَانِيُّ: هُوَ مِنْ قَوْلِهِ" حَمَإٍ مَسْنُونٍ" فَالْمَعْنَى لَمْ يَتَغَيَّرْ. الزَّجَّاجُ، لَيْسَ كَذَلِكَ، لِأَنَّ قَوْلَهُ" مَسْنُونٍ" لَيْسَ مَعْنَاهُ مُتَغَيِّرٍ وَإِنَّمَا مَعْنَاهُ مَصْبُوبٍ عَلَى سُنَّةِ الْأَرْضِ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَأَصْلُهُ على قول الشيباني" يتسنن" فأبدلت إحدى

"Falan oğullarının yanında kaldım/ikamet ettim" anlamında "esnehtü inde benî fülân" (أَسْنَهْتُ عِنْدَ بَنِي فُلَانٍ) ve aynı şekilde "tesenney-tü" (تَسَنَّيْتُ) denir. Aynı şekilde "Onu bir yıllığına kiraladım" anlamında "iste’certühû müsânâten" (اسْتَأْجَرْتُهُ مُسَانَاةً) ve "müsâneheten" (مُسَانَهَةً) denir. [Sene kelimesinin] İsmi tasgirinde (küçültme isminde) "süneyyetün" (سُنَيَّةٌ) ve "süneyhetün" (سُنَيْهَةٌ) denir. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Lem yetesenne venzur" (لَمْ يَتَسَنَّ وَانْظُرْ) şeklinde okuyan kimse, ismi tasgirinde "süneyyetün" (سُنَيَّةٌ) der; [fiildeki] elif harfi cezm sebebiyle hazfedilmiştir. Vakıf yaptığında ise he harfi ile durup "lem yetesenneh" (لَمْ يَتَسَنَّهْ) der ve buradaki he harfi harekeyi beyan etmek (belli etmek) içindir. el-Mehdevî şöyle demiştir: Bunun aslının "sâneytühû müsânâten" (سَانَيْتُهُ مُسَانَاةً) yani "onunla yıldan yıla muamele yaptım" ifadesinden veya [he harfi ile] "sânehtü" (سَانَهْتُ) ifadesinden gelmiş olması caizdir. Eğer "sâney-tü"den (سَانَيْتُ) geliyorsa aslı "yetesennâ"dır (يَتَسَنَّى); cezm sebebiyle elif düşmüştür ve "senevât" (سَنَوَاتٌ) demeleri deliliyle bunun aslı vâv harfindendir; buradaki he ise sekt (duraklama) içindir. Eğer "sânehtü"den (سَانَهْتُ) geliyorsa he harfi lâmü'l-fiildir (kökün üçüncü harfidir) ve buna göre "sene" (سَنَة) kelimesinin aslı "senhetün"dür (سَنْهَةٌ); birinci görüşe göre ise "senevetün"dür (سَنَوَةٌ). Bir görüşe göre ise bu kelime, su bozulup değiştiğinde kullanılan "esine'l-mâü" (أَسِنَ الْمَاءُ) ifadesinden gelmektedir; ancak bu görüşe göre kelimenin "yete'essenu" (يَتَأَسَّنُ) olması gerekirdi. Ebû Amr eş-Şeybânî: "O, [ayette geçen] { حَمَإٍ مَسْنُونٍ } “değişken/kokuşmuş cıvık balçık” ifadesinden gelmektedir; dolayısıyla anlamı 'değişmemiştir/bozulmamıştır' şeklindedir" demiştir. ez-Zeccâc ise: "Durum böyle değildir; zira ayetteki 'mesnûn' (مَسْنُونٍ) ifadesi 'değişmiş/kokuşmuş' anlamına gelmez, bilakis 'yeryüzünün tabii akışı/yolu üzerine dökülmüş' anlamına gelir" demiştir. el-Mehdevî şöyle demiştir: eş-Şeybânî'nin görüşüne göre kelimenin aslı "yetesennenu" (يَتَسَنَّنُ) olup [iki nûn harfinden] biri...

، النُّونَيْنِ يَاءً كَرَاهَةَ التَّضْعِيفِ فَصَارَ يَتَسَنَّى، ثُمَّ سَقَطَتِ الْأَلِفُ لِلْجَزْمِ وَدَخَلَتِ الْهَاءُ لِلسَّكْتِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ:" لَمْ يَتَسَنَّهْ" لَمْ يُنْتِنْ. قَالَ النَّحَّاسُ: أَصَحُّ مَا قِيلَ فِيهِ إِنَّهُ مِنَ السَّنَةِ، أَيْ لَمْ تُغَيِّرْهُ السِّنُونَ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مِنَ السَّنَةِ وَهِيَ الْجَدْبُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ" وَقَوْلُهُ ﵇:" اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا عَلَيْهِمْ سِنِينَ كَسِنِيِّ يُوسُفَ". يُقَالُ مِنْهُ: أَسْنَتَ الْقَوْمُ أَيْ أَجْدَبُوا، فَيَكُونُ الْمَعْنَى لَمْ يُغَيِّرْ طَعَامَكَ الْقُحُوطُ وَالْجُدُوبُ، أَوْ لَمْ تُغَيِّرْهُ السِّنُونَ وَالْأَعْوَامُ، أَيْ هُوَ بَاقٍ عَلَى طَرَاوَتِهِ وَغَضَارَتِهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ) قَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ وَغَيْرُهُ: وَانْظُرْ إِلَى اتِّصَالِ عِظَامِهِ وَإِحْيَائِهِ جُزْءًا جُزْءًا. وَيُرْوَى أَنَّهُ أَحْيَاهُ اللَّهُ كَذَلِكَ حَتَّى صَارَ عِظَامًا مُلْتَئِمَةً، ثُمَّ كَسَاهُ لَحْمًا حَتَّى كَمُلَ حِمَارًا، ثُمَّ جَاءَهُ مَلَكٌ فَنَفَخَ فِيهِ الرُّوحَ فَقَامَ الْحِمَارُ يَنْهَقُ، عَلَى هَذَا أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ. وَرُوِيَ عَنِ الضَّحَّاكِ وَوَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ أَيْضًا أَنَّهُمَا قَالَا: بَلْ قِيلَ لَهُ: وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ قائما في مربطه لم يصبه شي مِائَةَ عَامٍ، وَإِنَّمَا الْعِظَامُ الَّتِي نَظَرَ إِلَيْهَا عِظَامُ نَفْسِهِ بَعْدَ أَنْ أَحْيَا اللَّهُ مِنْهُ عَيْنَيْهِ وَرَأْسَهُ، وَسَائِرُ جَسَدِهِ مَيِّتٌ، قَالَا: وَأَعْمَى الله العيون عن إرميا وحماره طول هذه المدة. وقوله تَعَالَى: (وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ) قَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّمَا أَدْخَلَ الْوَاوَ فِي قَوْلِهِ" وَلِنَجْعَلَكَ" دَلَالَةً عَلَى أَنَّهَا شَرْطٌ لِفِعْلٍ بَعْدَهُ، مَعْنَاهُ" وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ" وَدَلَالَةً عَلَى الْبَعْثِ بَعْدَ الْمَوْتِ جَعَلْنَا ذلك. وإن شئت جملت الْوَاوَ مُقْحَمَةً زَائِدَةً. وَقَالَ الْأَعْمَشُ: مَوْضِعُ كَوْنِهِ آيَةً هُوَ أَنَّهُ جَاءَ شَابًّا عَلَى حَالِهِ يَوْمَ مَاتَ، فَوَجَدَ الْأَبْنَاءَ وَالْحَفَدَةَ شُيُوخًا. عِكْرِمَةُ: وَكَانَ يَوْمَ مَاتَ ابْنَ أَرْبَعِينَ سَنَةً. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَنَّ عُزَيْرًا خَرَجَ مِنْ أَهْلِهِ وَخَلَّفَ امْرَأَتَهُ حَامِلًا، وَلَهُ خَمْسُونَ سَنَةً فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ، ثُمَّ بَعَثَهُ فَرَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ وَهُوَ ابْنُ خَمْسِينَ سَنَةً وَلَهُ وَلَدٌ مِنْ مِائَةِ سَنَةٍ فَكَانَ ابْنُهُ أَكْبَرَ مِنْهُ بِخَمْسِينَ سَنَةً. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا أَحْيَا اللَّهُ عُزَيْرًا رَكِبَ حِمَارَهُ فَأَتَى مَحَلَّتَهُ فَأَنْكَرَ النَّاسَ وَأَنْكَرُوهُ، فَوَجَدَ فِي مَنْزِلِهِ عَجُوزًا عَمْيَاءَ كَانَتْ أَمَةً لَهُمْ، خَرَجَ عَنْهُمْ عُزَيْرٌ وَهِيَ بِنْتُ عِشْرِينَ سَنَةً، فَقَالَ لَهَا: أَهَذَا مَنْزِلُ عُزَيْرٍ؟ فَقَالَتْ نَعَمْ! ثُمَّ بَكَتْ وَقَالَتْ: فَارَقَنَا عُزَيْرٌ مُنْذُ كَذَا وَكَذَا سَنَةً قَالَ: فَأَنَا عُزَيْرٌ، قَالَتْ: إن عزيرا فقدناه منذ

...şeddeli harfi kerih gördüğü için iki nûn harfinden birini yâ harfine dönüştürmüştür, böylece 'yetesennâ' olmuştur. Ardından elif harfi cezm sebebiyle düşmüş ve sekt he'si (hâü's-sekt) dahil olmuştur. Mücâhid şöyle demiştir: 'Lem yetesenneh' (لَمْ يَتَسَنَّهْ), bozulup kokmamıştır demektir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu hususta söylenenlerin en sahihi, bunun 'sene' (yıl) kökünden geldiğidir; yani yıllar onu değiştirmemiştir. Bunun kuraklık ve kıtlık manasındaki 'sene'den gelmiş olması da muhtemeldir. Nitekim Yüce Allah'ın { وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ } “Andolsun biz Firavun hanedanını kıtlık yıllarına uğrattık” ayeti ile Peygamber aleyhisselâm'ın « اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا عَلَيْهِمْ سِنِينَ كَسِنِيِّ يُوسُفَ » «Allah'ım, bunu onların üzerine Yûsuf'un [kıtlık] yılları gibi yıllar kıl!» buyruğu da bu kabildendir. Bundan dolayı 'esnete'l-kavm' (أَسْنَتَ الْقَوْمُ) denilir ki bu, 'kavim kıtlığa uğradı' demektir. Buna göre mana: 'Yiyeceğini kıtlık ve kuraklık değiştirmemiştir' yahut 'yıllar ve seneler onu değiştirmemiştir; yani o, tazeliğini ve körpeliğini korumaktadır' şeklinde olur. Yüce Allah'ın { وَانْظُرْ إِلَىٰ حِمَارِكَ } “Eşeğine de bak!” buyruğu hakkında Vehb b. Münebbih ve başkaları şöyle demiştir: [Eşeğinin] kemiklerinin birleşmesine ve parça parça diriltilmesine bak! Rivayet edildiğine göre Allah onu bu şekilde, kemikleri birbirine bitişene kadar diriltmiş, sonra ona et giydirmiş ve nihayet tam bir eşek haline gelmiştir. Ardından ona bir melek gelip ruh üflemiş, eşek de anırarak ayağa kalkmıştır. Müfessirlerin çoğunluğu bu görüştedir. ed-Dahhâk ile Vehb b. Münebbih'ten şöyle dedikleri de rivayet edilmiştir: Bilakis ona, 'Yüz yıl boyunca kendisine hiçbir şey dokunmaksızın bağlandığı yerde durmakta olan eşeğine bak!' denilmiştir. Onun baktığı kemikler ise ancak, Allah gözlerini ve başını dirilttikten sonra -bedeninin geri kalanı ölü halde iken- bizzat kendi kemikleriydi. İkisi şöyle demiştir: Allah bu süre boyunca gözleri İrmiyâ'dan ve eşeğinden çevirip [onları] görmez kılmıştır. Yüce Allah'ın { وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ } “Seni insanlara bir ibret kılalım diye” buyruğu hakkında el-Ferrâ şöyle demiştir: 'Ve li-nec‘aleke' (وَلِنَجْعَلَكَ) ifadesine 'vav' harfinin dahil edilmesi, bunun sonrasındaki bir fiilin şartı (gerekçesi) olduğuna delalet etmek içindir; manası 'Seni insanlara bir ibret ve ölümden sonra dirilişe bir delil kılalım diye bunu yaptık' demektir. Dilersen 'vav' harfini fazladan araya girmiş (zâid) kabul edebilirsin. el-A‘meş şöyle demiştir: Onun bir ibret/ayet oluşunun sebebi, öldüğü günkü haliyle genç olarak gelmesi, çocuklarını ve torunlarını ise yaşlı kimseler olarak bulmasıdır. İkrime: 'Öldüğü gün kırk yaşındaydı' demiştir. Ali rıdvânullâhi aleyh'ten rivayet edildiğine göre Üzeyr, elli yaşındayken hanımını hamile bırakarak ailesinin yanından ayrılmıştı. Allah onu yüz yıl ölü bıraktı, sonra diriltti. O da elli yaşında birisi olarak ailesine döndü; hâlbuki yüz yaşında bir oğlu vardı. Böylece oğlu kendisinden elli yaş daha büyük olmuştu. İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Allah Üzeyr'i dirilttiğinde eşeğine binip mahallesine geldi. İnsanları yadırgadı, insanlar da onu yadırgadı (tanıyamadı). Evinde kör bir yaşlı kadın buldu; bu kadın onların bir cariyesiydi ve Üzeyr yanlarından ayrıldığında yirmi yaşında bir kızdı. Ona: 'Burası Üzeyr'in evi mi?' diye sordu. Kadın: 'Evet!' dedi, sonra ağlayarak: 'Üzeyr bizi falan falan yıldan beri terk etti' dedi. Üzeyr: 'İşte ben Üzeyr'im' dedi. Kadın: 'Biz Üzeyr'i...

مِائَةِ سَنَةٍ. قَالَ: فَاللَّهُ أَمَاتَنِي مِائَةَ سَنَةٍ ثُمَّ بَعَثَنِي. قَالَتْ: فَعُزَيْرٌ كَانَ مُسْتَجَابُ الدَّعْوَةِ لِلْمَرِيضِ وَصَاحِبِ الْبَلَاءِ فَيُفِيقُ، فَادْعُ اللَّهَ يَرُدُّ عَلَيَّ بَصَرِي، فَدَعَا اللَّهَ وَمَسَحَ عَلَى عَيْنَيْهَا بِيَدِهِ فَصَحَّتْ مَكَانَهَا كَأَنَّهَا أُنْشِطَتْ مِنْ عِقَالٍ. قَالَتْ: أَشْهَدُ أَنَّكَ عُزَيْرٌ! ثُمَّ انْطَلَقَتْ إِلَى مَلَإِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَفِيهِمُ ابْنٌ لِعُزَيْرٍ شَيْخٌ ابن مائة وثمانية وَعِشْرِينَ سَنَةً، وَبَنُو بَنِيهِ شُيُوخٌ، فَقَالَتْ: يَا قَوْمُ، هَذَا وَاللَّهِ عُزَيْرٌ! فَأَقْبَلَ إِلَيْهِ ابْنُهُ مَعَ النَّاسِ فَقَالَ ابْنُهُ: كَانَتْ لِأَبِي شَامَةٌ سَوْدَاءُ مِثْلَ الْهِلَالِ بَيْنَ كَتِفَيْهِ، فَنَظَرَهَا فَإِذَا هُوَ عُزَيْرٌ. وَقِيلَ: جَاءَ وَقَدْ هَلَكَ كُلُّ مَنْ يَعْرِفُ، فَكَانَ آيَةً لِمَنْ كَانَ حَيًّا مِنْ قَوْمِهِ إِذْ كَانُوا مُوقِنِينَ بِحَالِهِ سَمَاعًا. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَفِي إِمَاتَتِهِ هَذِهِ الْمُدَّةَ ثُمَّ إِحْيَائِهِ بَعْدَهَا أَعْظَمُ آيَةٍ، وَأَمْرُهُ كُلُّهُ آيَةٌ غَابِرَ الدَّهْرِ، وَلَا يَحْتَاجُ إِلَى تَخْصِيصِ بَعْضِ ذَلِكَ دُونَ بَعْضٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها) قَرَأَ الْكُوفِيُّونَ وَابْنُ عَامِرٍ بِالزَّايِ وَالْبَاقُونَ بِالرَّاءِ، وَرَوَى أَبَانٌ عَنْ عَاصِمٍ" نَنْشُرُهَا" بِفَتْحِ النُّونِ وَضَمِّ الشِّينِ وَالرَّاءِ، وَكَذَلِكَ قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَأَبُو حَيْوَةَ، فَقِيلَ: هُمَا لُغَتَانِ فِي الْإِحْيَاءِ بِمَعْنًى، كَمَا يُقَالُ رَجَعَ وَرَجَعْتُهُ، وَغَاضَ الْمَاءُ وَغِضْتُهُ، وَخَسِرَتِ الدَّابَّةُ وَخَسِرْتُهَا، إِلَّا أَنَّ الْمَعْرُوفَ فِي اللُّغَةِ أَنْشَرَ اللَّهُ الْمَوْتَى فَنَشَرُوا، أَيْ أَحْيَاهُمُ اللَّهُ فَحَيُوا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ" ويكون نشرها مثل نَشَرَ الثَّوْبَ. نَشَرَ الْمَيِّتُ يَنْشُرُ نُشُورًا أَيْ عَاشَ بَعْدَ الْمَوْتِ، قَالَ الْأَعْشَى:

yüz yıldır kaybettik" dedi. Üzeyr: "Allah beni yüz yıl ölü bıraktı, sonra diriltti" dedi. Kadın: "Üzeyr, hasta ve dertli kimselere dua ettiğinde duası kabul olunan ve onlar da iyileşen birisiydi; Allah'a dua et de gözlerimi bana geri versin" dedi. Bunun üzerine Allah'a dua etti ve eliyle onun gözlerini meshetti; kadın hemen bir bağdan çözülmüş gibi sıhhat buldu. "Şahitlik ederim ki sen Üzeyr'sin!" dedi. Sonra İsrâiloğulları'nın ileri gelenlerine gitti; aralarında Üzeyr'in yüz yirmi sekiz yaşında yaşlı bir oğlu ve torunları olan yaşlılar vardı. Kadın: "Ey kavmim! Vallahi bu Üzeyr'dir!" dedi. Oğlu insanlarla birlikte ona yöneldi ve oğlu: "Babamın iki küreği arasında hilal gibi siyah bir ben vardı" dedi; baktı ve onun gerçekten Üzeyr olduğunu gördü. Şöyle de denilmiştir: Kendisini tanıyan herkes ölmüş bir halde geldi; böylece durumunu kulaktan dolma kesin bir bilgiyle bilen kavminin hayattaki fertleri için bir ayet (mucize) oldu. İbn Atiyye şöyle demiştir: Onun bu süre zarfında öldürülmesinde ve ardından diriltilmesinde en büyük ibret vardır; onun bütün işi çağlar boyu bir mucizedir, bunun bir kısmını diğerine tahsis etmeye gerek yoktur. Yüce Allah'ın: { وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا } “Kemiklere de bak, onları nasıl bir araya getirip çatıyoruz” kavlinde Kûfeliler ve İbn Âmir zâ harfiyle [nünşizühâ], diğerleri ise râ harfiyle [nünşiruhâ] okumuşlardır. Ebân, Âsım'dan nûn'un fethası, şîn ve râ'nın dammesiyle "nenşüruhâ" rivayet etmiştir; İbn Abbâs, el-Hasen ve Ebû Hayve de böyle okumuşlardır. 'Rece'a ve race'tühû', 'ğâda'l-mâu ve ğıdtühû', 'hasireti'd-dâbbetü ve hasertühâ' denildiği gibi, her iki kullanımın da diriltme hususunda aynı manada iki lügat olduğu söylenmiştir; ancak dilde meşhur olan 'enşera'llâhu'l-mevtâ fe-neşerû'dur; yani Allah ölüleri diriltti, onlar da dirildiler demektir. Nitekim Allah Teâlâ: { ثُمَّ إِذَا شَاءَ أَنْشَرَهُ } “Sonra dilediği vakit onu diriltir” buyurmuştur. Kumaşın dürülüp açılması gibi yayılması anlamına da gelir; 'neşere'l-meyyitü yenşüru nüşûran' dendiğinde ölümden sonra yaşadı demektir. el-A'şâ şöyle demiştir:

حَتَّى يَقُولَ النَّاسُ مِمَّا رَأَوْا ... يَا عَجَبَا لِلْمَيِّتِ النَّاشِرِ

Nihayet insanlar gördükleri şeyden ötürü şöyle derler: ... Dirilip kalkan ölüye şaşarım doğrusu!

فَكَأَنَّ الْمَوْتَ طَيٌّ لِلْعِظَامِ وَالْأَعْضَاءِ، وَكَأَنَّ الْإِحْيَاءَ وَجَمْعَ الْأَعْضَاءِ بَعْضِهَا إِلَى بَعْضٍ نَشْرٌ. وَأَمَّا قِرَاءَةُ" نُنْشِزُها" بِالزَّايِ فَمَعْنَاهُ نَرْفَعُهَا. وَالنَّشْزُ: الْمُرْتَفِعُ مِنَ الْأَرْضِ، قَالَ:

Sanki ölüm kemiklerin ve uzuvların dürülüp toplanması, diriltilip uzuvların birbirine eklenmesi ise yayılması (neşr) gibidir. Zâ harfiyle "nünşizühâ" (نُنْشِزُهَا) kıraatine gelince, bunun manası; onları kaldırıp yükseltiriz demektir. 'en-Neşz' (النَّشْز) ise arazinin yüksek yeridir. Şair şöyle demiştir:

تَرَى الثَّعْلَبَ الْحَوْلِيَّ فِيهَا كَأَنَّهُ ... إِذَا مَا عَلَا نَشْزًا حَصَانٌ مُجَلَّلُ

Orada bir yaşındaki tilkiyi görürsün ki sanki o... Yüksek bir yere çıktığında örtülü asil bir attır.

قَالَ مَكِّيٌّ: الْمَعْنَى: انْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نَرْفَعُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فِي التَّرْكِيبِ لِلْإِحْيَاءِ، لِأَنَّ النَّشْزَ الِارْتِفَاعُ، وَمِنْهُ الْمَرْأَةُ النَّشُوزُ، وَهِيَ الْمُرْتَفِعَةُ عَنْ مُوَافَقَةِ زَوْجِهَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِذا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا" أَيِ ارْتَفِعُوا وَانْضَمُّوا. وَأَيْضًا فَإِنَّ الْقِرَاءَةَ بِالرَّاءِ بِمَعْنَى الْإِحْيَاءِ، وَالْعِظَامُ لَا تَحْيَا عَلَى الِانْفِرَادِ حَتَّى يَنْضَمَّ بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ، وَالزَّايُ أَوْلَى بِذَلِكَ الْمَعْنَى، إِذْ هو

Mekkî şöyle demiştir: Mana [şöyledir]: Diriltilmek üzere birbirine monte edilirken kemikleri birbiri üstüne nasıl yükselttiğimize bak! Çünkü neşz (النَّشْز), yükselmek/yükseltmek demektir. Kocasının rızasına uymaktan geri durup başkaldıran kadın için 'nâşize' (النَّشُوز) denilmesi de buradan gelir. Yüce Allah'ın: { وَإِذَا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا } “[Toplantılarda veya namaz/cihad için] kalkın denildiği zaman kalkın!” ayeti de bundandır; yani yükselin ve bir araya gelin. Ayrıca râ harfi ile olan kıraat diriltme manasındadır; oysa kemikler birbirine bitiştirilip eklenmedikçe tek başlarına dirilmezler. Zâ harfi ile olan [kıraat] bu manaya daha uygundur; zira o,

بِمَعْنَى الِانْضِمَامِ دُونَ الْإِحْيَاءِ. فَالْمَوْصُوفُ بِالْإِحْيَاءِ هُوَ الرَّجُلُ دُونَ الْعِظَامِ عَلَى انْفِرَادِهَا، وَلَا يُقَالُ: هَذَا عَظْمٌ حَيٌّ، وَإِنَّمَا الْمَعْنَى فَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نَرْفَعُهَا مِنْ أَمَاكِنِهَا مِنَ الْأَرْضِ إِلَى جِسْمِ صَاحِبِهَا لِلْإِحْيَاءِ. وَقَرَأَ النَّخَعِيُّ" نَنْشُزُهَا" بِفَتْحِ النُّونِ وَضَمِّ الشِّينِ وَالزَّايِ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ. وَقَرَأَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ" نُنْشِيهَا" بِالْيَاءِ. وَالْكُسْوَةُ: مَا وَارَى مِنَ الثِّيَابِ، وَشُبِّهَ اللَّحْمُ بِهَا. وَقَدِ اسْتَعَارَهُ لَبِيَدٌ للإسلام فقال:

diriltme değil bir araya getirme/birleştirme manasındadır. Zira diriltilmekle nitelenen varlık, tek başlarına kemikler değil adamın kendisidir; nitekim "bu diri bir kemiktir" denilmez. Mana ancak şöyledir: Kemiklere bak, diriltmek için onları yerdeki mekanlarından sahibinin bedenine doğru nasıl kaldırıyoruz. en-Nehaî, nûn'un fethası, şîn ve zâ'nın dammesiyle "nenşüzühâ" şeklinde okumuştur; bu İbn Abbâs ve Katâde'den de rivayet edilmiştir. Übey b. Ka'b ise yâ harfiyle "nünşîhâ" şeklinde okumuştur. 'Kisve' (كُسْوَة): Örten elbiselerdir; et de bu elbiseye benzetilmiştir. Lebîd bunu İslâm için istiare yoluyla kullanarak şöyle demiştir:

حَتَّى اكْتَسَيْتُ مِنَ الْإِسْلَامِ سِرْبَالًا

Nihayet İslâm'dan bir zırh/elbise giyindim.

وَقَدْ تَقَدَّمَ أَوَّلَ السُّورَةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ) بِقَطْعِ الْأَلِفِ. وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ اللَّهَ جَلَّ ذِكْرُهُ أَحْيَا بَعْضَهُ ثُمَّ أَرَاهُ كَيْفَ أَحْيَا بَاقِيَ جَسَدِهِ. قَالَ قَتَادَةُ: إِنَّهُ جَعَلَ يَنْظُرُ كَيْفَ يُوصَلُ بَعْضُ عِظَامِهِ إِلَى بَعْضٍ، لِأَنَّ أَوَّلَ مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْهُ رَأْسَهُ وَقِيلَ لَهُ: انْظُرْ، فَقَالَ عِنْدَ ذَلِكَ:" أَعْلَمُ" بِقَطْعِ الْأَلِفِ، أَيْ أَعْلَمُ هَذَا. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: الْمَعْنَى فِي قَوْلِهِ" فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ" أَيْ لَمَّا اتَّضَحَ لَهُ عِيَانًا مَا كَانَ مُسْتَنْكَرًا فِي قُدْرَةِ اللَّهِ عِنْدَهُ قَبْلَ عِيَانِهِ قَالَ: أَعْلَمُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا خَطَأٌ، لِأَنَّهُ ألزم مالا يَقْتَضِيهِ اللَّفْظُ، وَفَسَّرَ عَلَى الْقَوْلِ الشَّاذِّ وَالِاحْتِمَالِ الضَّعِيفِ، وَهَذَا عِنْدِي لَيْسَ بِإِقْرَارٍ بِمَا. كَانَ قَبْلُ يُنْكِرُهُ كَمَا زَعَمَ الطَّبَرِيُّ، بَلْ هُوَ قَوْلٌ بَعَثَهُ الِاعْتِبَارُ، كَمَا يَقُولُ الْإِنْسَانُ الْمُؤْمِنُ إِذَا رَأَى شَيْئًا غَرِيبًا مِنْ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَنَحْوَ هَذَا. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: مَعْنَاهُ أَعْلَمُ هَذَا الضَّرْبَ مِنَ الْعِلْمِ الَّذِي لَمْ أَكُنْ عَلِمْتُهُ. قُلْتُ: وَقَدْ ذَكَرْنَا هَذَا الْمَعْنَى عَنْ قَتَادَةَ، وَكَذَلِكَ قَالَ مَكِّيٌّ ﵀، قَالَ مَكِّيٌّ: إِنَّهُ أخبر عن نفسه عند ما عَايَنَ مِنْ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي إِحْيَائِهِ الْمَوْتَى، فَتَيَقَّنَ ذَلِكَ بِالْمُشَاهَدَةِ، فَأَقَرَّ أَنَّهُ يَعْلَمُ أن الله على كل شي قَدِيرٌ، أَيْ أَعْلَمُ [أَنَا] هَذَا الضَّرْبَ مِنَ الْعِلْمِ الَّذِي لَمْ أَكُنْ أَعْلَمُهُ عَلَى مُعَايَنَةٍ، وَهَذَا عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ" أَعْلَمُ" بِقَطْعِ الْأَلِفِ وَهُمُ الْأَكْثَرُ مِنَ الْقُرَّاءِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِوَصْلِ الْأَلِفِ، وَيَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا قَالَ له الملك: اعلم، والآخر هو أن،

Bu [husus], sûrenin başında geçmişti. Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Ona [durum] açıkça belli olunca: 'Biliyorum ki şüphesiz Allah her şeye kadirdir' dedi” buyruğunda yer alan [أَعْلَمُ] kelimesi hemzenin kat'ı ile okunmuştur. Rivayet edildiğine göre zikri yüce olan Allah, onun bir kısmını diriltmiş, ardından bedeninin geri kalanını nasıl dirilttiğini ona göstermiştir. Katâde şöyle demiştir: "O, kemiklerinin birbiriyle nasıl birleştirildiğine bakmaya başladı; zira Allah'ın onda ilk yarattığı organı başıydı ve kendisine: 'Bak!' denilmişti. Bunun üzerine hemzenin kat'ı ile: ' أَعْلَمُ / Biliyorum' [yani] 'Bunu [artık görerek] biliyorum' demiştir." Taberî ise şöyle demiştir: « فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ » 'Ona açıkça belli olunca' buyruğunun anlamı şudur: Gözleriyle görmeden önce Allah'ın kudreti hususunda kendisine akıl ermez gelen şey, gözüyle görünce açığa kavuştuğunda 'Biliyorum' dedi. İbn Atiyye şöyle demiştir: "Bu hatalıdır; çünkü lafzın gerektirmediği bir manayı zorunlu kılmış, şazz bir görüş ve zayıf bir ihtimal üzerinden tefsir etmiştir. Bana göre bu, Taberî'nin iddia ettiği gibi daha önce inkâr ettiği şeyi [sonradan] ikrar etmek değildir. Bilakis bu, ibret almanın doğurduğu bir sözdür; nitekim mümin bir kimse Yüce Allah'ın kudretine dair hayret verici bir şey gördüğünde «Lâ ilâhe illallâh» ve benzeri sözler söyler." Ebû Ali ise şöyle demiştir: "Bunun anlamı: Daha önce bilmediğim bu ilim türünü [artık] biliyorum, demektir." Derim ki: Bu anlamı Katâde'den de nakletmiştik. Mekkî rahimehullâh da aynı şekilde ifade etmiştir. Mekkî şöyle demiştir: "O, Yüce Allah'ın ölüleri diriltme kudretini bizzat müşahede ettiğinde kendisinden haber vermiş, bunu görerek yakînen bilmiş ve Allah'ın her şeye kadir olduğunu bildiğini ikrar etmiştir. Yani: Bizzat müşahede yoluyla [daha önce] bilmediğim bu ilim türünü [ben] biliyorum, demektir." Bu izah, kurrânın çoğunluğunu oluşturan ve hemzenin kat'ı ile « أَعْلَمُ » şeklinde okuyanların kıraatine göredir. Hamza ve el-Kisâî ise elifin vaslı ile [yani emir kipiyle « اِعْلَمْ » şeklinde] okumuşlardır. Bu kıraat iki veçhe ihtimallidir: Birincisi, meleğin ona: 'Bil!' demiş olmasıdır; diğeri ise...

يُنْزِلَ نَفْسَهُ مَنْزِلَةَ الْمُخَاطَبِ الْأَجْنَبِيِّ الْمُنْفَصِلِ، فَالْمَعْنَى فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ لِنَفْسِهِ: اعْلَمِي يَا نَفْسُ هَذَا الْعِلْمَ الْيَقِينَ الَّذِي لَمْ تَكُونِي تَعْلَمِينَ مُعَايَنَةً، وَأَنْشَدَ أَبُو عَلِيٍّ فِي مِثْلِ هذا المعنى:

kendi nefsini muhatap olan üçüncü bir şahıs yerine koymasıdır; buna göre mana; durum kendisine açıklık kazanınca nefsine: "Ey nefis! Bizzat görerek bilmediğin bu yakîn ilmi bil/öğren!" demiş olmasıdır. Ebû Ali bu mananın benzerinde şu beyti inşad etmiştir:

ودّع هريرة إن الركب مرتحل ... ألم تغتمض عيناك ليلة أرمدا

Hüreyre'ye veda et; zira kafile yola çıkmaktadır ... Göz ağrısına tutulduğun gecede gözlerin hiç uyumadı mı?

قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَتَأَنَّسَ أَبُو عَلِيٍّ فِي هذا المعنى بِقَوْلِ الشَّاعِرِ:

İbn Atiyye: Ebû Ali bu mana hakkında şairin şu sözünden de destek almıştır, demiştir:

تَذَكَّرْ مِنْ أَنَّى وَمِنْ أَيْنَ شُرْبُهُ ... يُؤَامِرُ نَفْسَيْهِ كَذِي الْهَجْمَةِ الْإِبِلِ

Nereden ve nasıl su içtiğini hatırla... Çok develeri olan kimse gibi kendi nefsine danışıyor.

قَالَ مَكِّيٌّ: وَيَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ أَمْرًا مِنَ اللَّهِ جَلَّ ذِكْرُهُ لَهُ بِالْعِلْمِ، لِأَنَّهُ قَدْ أَظْهَرَ إِلَيْهِ قُدْرَتَهُ، وَأَرَاهُ أَمْرًا أَيْقَنَ صِحَّتَهُ وَأَقَرَّ بِالْقُدْرَةِ فَلَا مَعْنَى لِأَنْ يَأْمُرَهُ اللَّهُ بِعِلْمِ ذَلِكَ، بَلْ هُوَ يَأْمُرُ نَفْسَهُ بِذَلِكَ وَهُوَ جَائِزٌ حَسَنٌ. وَفِي حَرْفِ عَبْدِ اللَّهِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ أَمْرٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لَهُ بِالْعِلْمِ عَلَى مَعْنَى الْزَمْ هَذَا الْعِلْمَ لِمَا عَايَنْتَ وَتَيَقَّنْتَ، وَذَلِكَ أَنَّ فِي حَرْفِهِ: قِيلَ اعْلَمْ. وَأَيْضًا فَإِنَّهُ مُوَافِقٌ لِمَا قبله من الامر في قوله" فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ" وَ" انْظُرْ إِلى حِمارِكَ" وَ" انْظُرْ إِلَى الْعِظامِ" فكذلك و" أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ" وَقَدْ كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقْرَؤُهَا" قِيلَ اعْلَمْ" وَيَقُولُ أَهُوَ خَيْرٌ أَمْ إِبْرَاهِيمُ؟ إِذْ قِيلَ لَهُ:" وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ". فَهَذَا يُبَيِّنُ أَنَّهُ مِنْ قَوْلِ اللَّهِ سبحانه له لما عاين من الأحياء.

Mekkî şöyle demiştir: Bunun, zikri yüce olan Allah'ın ona bilmeyi emretmesi olması uzak bir ihtimaldir; zira O, kudretini ona göstermiş, doğruluğuna kesin inandığı bir hususu ona göstermiş ve o da kudreti ikrar etmiştir; bu durumda Allah'ın bunu bilmesini ona emretmesinin bir anlamı kalmaz. Aksine o bunu kendi nefsine emretmektedir ki bu da caiz ve güzeldir. Abdullah [b. Mes'ûd]'un mushafındaki kıraatte ise, "Bizzat gördüğün ve kesin olarak inandığın şey sebebiyle bu ilme sımsıkı sarıl" manasında bunun Allah Teâlâ'nın ona bir emri olduğuna delalet eden husus vardır; zira onun kıraatinde "Kîle'lem" (قِيلَ اعْلَمْ - Bil denildi) şeklindedir. Ayrıca bu, kendisinden önceki { فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ } “Yiyeceğine bak”, { وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ } “eşeğine bak” ve { وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ } “kemiklere bak” emirlerine uygundur; dolayısıyla "a'lemü ennallâhe" (أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ) de böyledir. İbn Abbâs bunu "Kîle'lem" (قِيلَ اعْلَمْ) şeklinde okur ve: "O mu daha hayırlıdır yoksa kendisine { وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } 'Bil ki şüphesiz Allah Azîzdir, Hakîmdir' denilen İbrâhim mi?" derdi. Bu da gösteriyor ki diriltilmeye bizzat şahit olduğunda bu söz Allah Sübhânehû'nun ona hitabıdır.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٦٠]

[Bakara Sûresi (2): Âyet 260]

وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى قالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْياً وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٦٠)

{ وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْياً وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Hani İbrâhim: 'Rabbim! Bana ölüleri nasıl dirilttiğini göster' demişti. [Allah]: 'Yoksa inanmadın mı?' buyurdu. [İbrâhim]: 'Hayır [inandım], fakat kalbimin mutmain olması için' dedi. [Allah] buyurdu ki: 'Öyleyse kuşlardan dördünü tut, onları kendine alıştır (veya parçala), sonra her dağın üzerine onlardan bir parça koy, sonra onları çağır; koşarak sana geleceklerdir. Bil ki şüphesiz Allah Azîzdir, Hakîmdir.' (260)”

اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي هَذَا السُّؤَالِ هَلْ صَدَرَ مِنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ شَكٍّ أَمْ لَا؟ فَقَالَ الْجُمْهُورُ: لَمْ يَكُنْ إِبْرَاهِيمُ ﵇ شَاكًّا فِي إِحْيَاءِ اللَّهِ الْمَوْتَى قَطُّ وَإِنَّمَا طَلَبَ الْمُعَايَنَةَ، وَذَلِكَ أَنَّ النفوس

İnsanlar bu sorunun İbrâhim'den bir şüpheden ötürü mü kaynaklandığı yoksa kaynaklanmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Âlimlerin çoğunluğu (cumhûr) şöyle demiştir: İbrâhim aleyhisselâm, Allah'ın ölüleri diriltmesi konusunda asla şüphe içinde olmamıştır; o yalnızca [hadiseyi] gözleriyle bizzat görmeyi (muâyene) talep etmiştir. Çünkü nefisler...

مستشرقة إِلَى رُؤْيَةِ مَا أُخْبِرَتْ بِهِ، وَلِهَذَا قَالَ ﵇: (لَيْسَ الْخَبَرُ كَالْمُعَايَنَةِ) رَوَاهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَلَمْ يَرْوِهِ غَيْرُهُ، قَالَهُ أَبُو عُمَرَ. قَالَ الْأَخْفَشُ: لَمْ يُرِدْ رُؤْيَةَ الْقَلْبِ وَإِنَّمَا أَرَادَ رُؤْيَةَ الْعَيْنِ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالرَّبِيعُ: سَأَلَ لِيَزْدَادَ يَقِينًا إِلَى يَقِينِهِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَتَرْجَمَ الطَّبَرِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ فَقَالَ: وَقَالَ آخَرُونَ سَأَلَ ذَلِكَ رَبَّهُ، لِأَنَّهُ شَكَّ فِي قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى. وَأَدْخَلَ تَحْتَ التَّرْجَمَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَا فِي الْقُرْآنِ آيَةٌ أَرْجَى عِنْدِي مِنْهَا. وَذُكِرَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ أَنَّهُ قَالَ: دَخَلَ قَلْبَ إِبْرَاهِيمَ بَعْضُ مَا يَدْخُلُ قُلُوبَ النَّاسِ فَقَالَ: رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى. وَذَكَرَ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (نَحْنُ أَحَقُّ بِالشَّكِّ مِنْ إِبْرَاهِيمَ) الْحَدِيثَ، ثُمَّ رَجَّحَ الطَّبَرِيُّ هَذَا الْقَوْلَ. قُلْتُ: حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (نَحْنُ أَحَقُّ بِالشَّكِّ من إبراهيم إذ قال ر ب أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي وَيَرْحَمُ اللَّهُ لُوطًا لَقَدْ كَانَ يَأْوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ وَلَوْ لَبِثْتُ فِي السِّجْنِ مَا لَبِثَ يُوسُفَ لَأَجَبْتُ الدَّاعِيَ (. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَمَا تَرْجَمَ بِهِ الطَّبَرِيُّ عِنْدِي مَرْدُودٌ، وَمَا أُدْخِلَ تَحْتَ التَّرْجَمَةِ مُتَأَوَّلٌ، فَأَمَّا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ: (هِيَ أرجى آية) فمن حيث فيها الا دلال عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَسُؤَالُ الْإِحْيَاءِ فِي الدُّنْيَا وَلَيْسَتْ مَظِنَّةَ ذَلِكَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَقُولَ: هِيَ أَرْجَى آيَةٍ لِقَوْلِهِ" أَوَلَمْ تُؤْمِنْ" أَيْ إِنَّ الْإِيمَانَ كَافٍ لَا يُحْتَاجُ مَعَهُ إِلَى تَنْقِيرٍ وَبَحْثٍ. وَأَمَّا قَوْلُ عَطَاءٍ:" دَخَلَ قَلْبَ إِبْرَاهِيمَ بَعْضُ مَا يَدْخُلُ قُلُوبَ النَّاسِ" فَمَعْنَاهُ مِنْ حَيْثُ الْمُعَايَنَةُ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَأَمَّا قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ: (نَحْنُ أَحَقُّ بِالشَّكِّ مِنْ إِبْرَاهِيمَ) فَمَعْنَاهُ أَنَّهُ لَوْ كَانَ شَاكًّا لَكُنَّا نَحْنُ أَحَقُّ بِهِ وَنَحْنُ لَا نَشُكُّ فَإِبْرَاهِيمُ ﵇ أَحْرَى أَلَّا يَشُكَّ، فَالْحَدِيثُ مَبْنِيٌّ عَلَى نَفْيِ الشَّكِّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ، وَالَّذِي رُوِيَ فِيهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (ذَلِكَ مَحْضُ الْإِيمَانِ) إِنَّمَا هُوَ فِي الْخَوَاطِرِ الَّتِي لَا تَثْبُتُ، وَأَمَّا الشَّكُّ فَهُوَ تَوَقُّفٌ بَيْنَ أَمْرَيْنِ لَا مَزِيَّةَ لِأَحَدِهِمَا عَلَى الْآخَرِ، وَذَلِكَ هُوَ الْمَنْفِيُّ عَنِ الْخَلِيلِ ﵇. وَإِحْيَاءُ الْمَوْتَى إِنَّمَا يَثْبُتُ بِالسَّمْعِ وَقَدْ كَانَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ أَعْلَمَ بِهِ، يَدُلُّكَ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ:" رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ" فَالشَّكُّ يَبْعُدُ عَلَى مَنْ

kendisine haber verilen şeyi bizzat görmeye can atar. Nitekim o aleyhisselâm: « لَيْسَ الْخَبَرُ كَالْمُعَايَنَةِ » «Haber [almak], bizzat görmek gibi değildir» buyurmuştur. Bunu İbn Abbâs rivayet etmiş olup ondan başkası rivayet etmemiştir; bunu Ebû Ömer [İbn Abdilberr] söylemiştir. el-Ahfeş şöyle demiştir: "Kalp gözüyle görmeyi değil, bizzat gözle görmeyi (müşahedeyi) kastetmiştir." Hasan, Katâde, Saîd b. Cübeyr ve er-Rebî' ise şöyle demişlerdir: "Yakînine yakîn katmak (kesin bilgisini artırmak) için sormuştur." İbn Atıyye şöyle demiştir: Taberî tefsirinde bir başlık açarak şöyle demiştir: "Başkaları da, 'Allah Teâlâ'nın kudretinden şüphe ettiği için bunu Rabbinden istemiştir' dediler." Bu başlığın altına İbn Abbâs'tan gelen şu rivayeti koymuştur: "Kur'ân'da benim nazarımda bundan daha ümit verici bir ayet yoktur." Atâ b. Ebî Rabâh'tan da şöyle dediği zikredilmiştir: "İnsanların kalbine giren şeylerden bazısı İbrâhim'in de kalbine girdi ve 'Rabbim! Bana ölüleri nasıl dirilttiğini göster' dedi." Ayrıca Ebû Hureyre'nin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğuna dair rivayetini zikretmiştir: « نَحْنُ أَحَقُّ بِالشَّكِّ مِنْ إِبْرَاهِيمَ » «Biz şüphe etmeye İbrâhim'den daha lâyığız...» hadisi. Ardından Taberî bu görüşü tercih etmiştir. Ben derim ki: Ebû Hureyre hadisini Buhârî ve Müslim ondan şu lafızla tahric etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « نَحْنُ أَحَقُّ بِالشَّكِّ مِنْ إِبْرَاهِيمَ إِذْ قَالَ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي وَيَرْحَمُ اللَّهُ لُوطًا لَقَدْ كَانَ يَأْوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ وَلَوْ لَبِثْتُ فِي السِّجْنِ مَا لَبِثَ يُوسُفَ لَأَجَبْتُ الدَّاعِيَ » «Biz şüphe etmeye İbrâhim'den daha lâyığız; hani o: 'Rabbim! Bana ölüleri nasıl dirilttiğini göster' demişti; [Allah]: 'İnanmadın mı?' buyurdu; [İbrâhim]: 'İnandım, fakat kalbimin mutmain olması için' dedi. Allah Lût'a rahmet etsin, o gerçekten sarp bir kaleye (sağlam bir desteğe) sığınıyordu. Şayet ben Yûsuf'un zindanda kaldığı kadar kalsaydım, davetçiye hemen icabet ederdim.» İbn Atıyye şöyle demiştir: "Taberî'nin açtığı başlık bana göre merduttur (kabul edilemez); başlığın altına koyduğu rivayetler ise tevil edilmiştir. İbn Abbâs'ın: 'O en ümit verici ayettir' sözüne gelince; bu, onda Allah Teâlâ'ya karşı bir nazlanma (istidlâl) ve dünyada ölülerin diriltilmesini isteme cüreti bulunması yönündendir, yoksa burası şüphe mahalli değildir. Şöyle demesi de caizdir: { أَوَلَمْ تُؤْمِنْ } “İnanmadın mı?” buyruğundan dolayı en ümit verici ayettir; yani iman kâfidir, onunla birlikte ince eleyip sık dokumaya ve araştırmaya ihtiyaç yoktur. Atâ'nın: 'İnsanların kalbine giren şeylerden bazısı İbrâhim'in de kalbine girdi' sözüne gelince; bunun anlamı, yukarıda geçtiği üzere müşahede (bizzat görme arzusu) yönündendir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « نَحْنُ أَحَقُّ بِالشَّكِّ مِنْ إِبْرَاهِيمَ » «Biz şüphe etmeye İbrâhim'den daha lâyığız» kavline gelince; bunun manası şudur: Şayet o şüphe etmiş olsaydı, şüphe etmeye biz ondan daha lâyık olurduk; halbuki biz şüphe etmiyoruz, o halde İbrâhim aleyhisselâm'ın şüphe etmemesi çok daha evlâdır. Dolayısıyla hadis, İbrâhim'den şüphenin nefyedilmesi (uzaklaştırılması) esasına dayanmaktadır. Bu hususta Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen: « ذَلِكَ مَحْضُ الْإِيمَانِ » «Bu, imanın ta kendisidir» buyruğu ise kalpte yerleşip kalmayan geçici vesveseler (havâtır) hakkındadır. Şüpheye gelince; o, iki durum arasında birinin diğerine üstünlüğü olmaksızın duraksamaktır ki Halîl aleyhisselâm'dan nefyedilen de işte budur. Ölülerin diriltilmesi ancak nakil (sem') ile sabit olur; İbrâhim aleyhisselâm ise bunu en iyi bilendi. { رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ } “Benim Rabbim hem diriltir hem öldürür” kavli sana buna delalet eder. Dolayısıyla şüphe,

تَثْبُتُ قَدَمُهُ فِي الْإِيمَانِ فَقَطْ فَكَيْفَ بِمَرْتَبَةِ النُّبُوَّةِ وَالْخُلَّةِ، وَالْأَنْبِيَاءُ مَعْصُومُونَ مِنَ الْكَبَائِرِ وَمِنَ الصَّغَائِرِ الَّتِي فِيهَا رَذِيلَةٌ إِجْمَاعًا. وَإِذَا تَأَمَّلْتَ سُؤَالَهُ ﵇ وَسَائِرَ أَلْفَاظِ الْآيَةِ لَمْ تُعْطِ شَكًّا، وَذَلِكَ أَنَّ الِاسْتِفْهَامَ بِكَيْفَ إِنَّمَا هو سؤال عن حالة شي مَوْجُودٍ مُتَقَرِّرِ الْوُجُودِ عِنْدَ السَّائِلِ وَالْمَسْئُولِ، نَحْوَ قَوْلِكَ: كَيْفَ عِلْمُ زَيْدٍ؟ وَكَيْفَ نَسْجُ الثَّوْبِ؟ وَنَحْوَ هَذَا. وَمَتَى قُلْتَ: كَيْفَ ثَوْبُكَ؟ وَكَيْفَ زَيْدٌ؟ فَإِنَّمَا السُّؤَالُ عَنْ حَالٍ مِنْ أَحْوَالِهِ. وقد تكون" كيف" خبرا عن شي شَأْنُهُ أَنْ يُسْتَفْهَمَ عَنْهُ بِكَيْفَ، نَحْوَ قَوْلِكَ: كَيْفَ شِئْتَ فَكُنْ، وَنَحْوَ قَوْلِ الْبُخَارِيِّ: كَيْفَ كَانَ بَدْءُ الْوَحْيِ. وَ" كَيْفَ" فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِنَّمَا هِيَ اسْتِفْهَامٌ عَنْ هَيْئَةِ الْإِحْيَاءِ، وَالْإِحْيَاءُ مُتَقَرِّرٌ، وَلَكِنْ لَمَّا وَجَدْنَا بَعْضَ الْمُنْكِرِينَ لوجود شي قَدْ يُعَبِّرُونَ عَنْ إِنْكَارِهِ بِالِاسْتِفْهَامِ عَنْ حَالَةٍ لِذَلِكَ الشَّيْءِ يُعْلَمُ أَنَّهَا لَا تَصِحُّ، فَيَلْزَمُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ الشَّيْءَ فِي نَفْسِهِ لَا يَصِحُّ، مِثَالُ ذَلِكَ أَنْ يَقُولَ مُدَّعٍ: أَنَا أَرْفَعُ هَذَا الْجَبَلَ، فَيَقُولُ الْمُكَذِّبُ لَهُ: أَرِنِي كَيْفَ تَرْفَعُهُ! فَهَذِهِ طَرِيقَةُ مَجَازٍ فِي الْعِبَارَةِ، وَمَعْنَاهَا تَسْلِيمٌ جَدَلِيٌّ، كَأَنَّهُ يَقُولُ: افْرِضْ أَنَّكَ تَرْفَعُهُ، فَأَرِنِي كَيْفَ تَرْفَعُهُ! فَلَمَّا كَانَتْ عِبَارَةُ الْخَلِيلِ ﵇ بِهَذَا الِاشْتِرَاكِ الْمَجَازِيِّ، خَلَّصَ اللَّهُ لَهُ ذَلِكَ وَحَمَلَهُ عَلَى أَنْ بَيَّنَ لَهُ الْحَقِيقَةَ فَقَالَ لَهُ:" أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى " فَكَمُلَ الْأَمْرُ وَتَخَلَّصَ مِنْ كُلِّ شَكٍّ، ثُمَّ عَلَّلَ ﵇ سُؤَالَهُ بِالطُّمَأْنِينَةِ. قُلْتُ: هَذَا مَا ذَكَرَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ وَهُوَ بَالِغٌ، وَلَا يَجُوزُ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ مِثْلُ هَذَا الشَّكِّ فَإِنَّهُ كُفْرٌ، وَالْأَنْبِيَاءُ مُتَّفِقُونَ عَلَى الْإِيمَانِ بِالْبَعْثِ. وَقَدْ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ أَنْبِيَاءَهُ وَأَوْلِيَاءَهُ لَيْسَ لِلشَّيْطَانِ عَلَيْهِمْ سَبِيلٌ فَقَالَ:" إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ" وَقَالَ اللَّعِينُ: إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ، وَإِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ عَلَيْهِمْ سَلْطَنَةٌ فَكَيْفَ يُشَكِّكُهُمْ، وَإِنَّمَا سَأَلَ أَنْ يُشَاهِدَ كَيْفِيَّةَ جَمْعِ أَجْزَاءِ الْمَوْتَى بَعْدَ تَفْرِيقِهَا وَإِيصَالِ الْأَعْصَابِ وَالْجُلُودِ بَعْدَ تَمْزِيقِهَا، فَأَرَادَ أَنْ يَتَرَقَّى مِنْ عِلْمِ الْيَقِينِ إِلَى عِلْمِ الْيَقِينِ، فَقَوْلُهُ:" أَرِنِي كَيْفَ" طَلَبَ مُشَاهَدَةَ الْكَيْفِيَّةِ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْمَعَانِي: إِنَّمَا أَرَادَ إِبْرَاهِيمُ مِنْ رَبِّهِ أَنْ يُرِيَهُ كَيْفَ يحيى القلوب، وهذا فاسد

[ayağı] sadece imanda sebat eden kimse için [bile böyle iken], nübüvvet ve hıllet (dostluk) mertebesi için nasıl [şüphe söz konusu olabilir]? Zira peygamberler icmâ ile büyük günahlardan ve düşüklük içeren küçük günahlardan korunmuşlardır (mâsumdurlar). İbrâhim aleyhisselâm'ın sorusu ve ayetin diğer bütün lafızları üzerinde düşündüğün takdirde bunların şüphe ifade etmediğini görürsün. Çünkü 'keyfe' (nasıl) ile yapılan istifham (soru), ancak soran ve sorulan nezdinde varlığı sabit ve kesinleşmiş olan bir şeyin durumu hakkında sormaktır. Tıpkı senin: 'Zeyd'in ilmi nasıldır?', 'Elbisenin dokuması nasıldır?' ve benzeri sözlerin gibi. 'Elbisenin durumu nasıldır?' veya 'Zeyd nasıldır?' dediğin zaman da sadece onun hallerinden bir hâl sorulmuş olur. Bazen de 'keyfe', kendisi hakkında 'nasıl' ile soru sorulması gereken bir şeyin haberi olur. Tıpkı senin: 'Nasıl istersen öyle ol' sözün ile Buhârî'nin: 'Vahiy nasıl başlamıştı?' sözü gibi. Bu ayetteki 'keyfe' ise yalnızca diriltmenin keyfiyeti (nasıl gerçekleştiği) hakkında bir sorudur; diriltme [gerçeği] ise zaten sabittir. Fakat biz bir şeyin varlığını inkâr eden bazı kimselerin, bu inkârlarını o şeyin gerçekleşmesinin imkânsız olduğu bilinen bir hâli hakkında soru sorarak ifade ettiklerini ve bundan da o şeyin bizzat kendisinin geçersiz olduğu sonucunun doğduğunu gördüğümüzden -örneğin bir iddiacının: 'Ben bu dağı kaldırırım' demesi üzerine onu yalanlayan kişinin: 'Bana onu nasıl kaldıracağını göster!' demesi gibi; bu ifadede mecaz bir üslup olup anlamı cedelî (tartışma gereği) bir teslimiyettir; sanki 'Farz edelim ki kaldırıyorsun, öyleyse bana onu nasıl kaldırdığını göster!' demektedir-, Halîl aleyhisselâm'ın ifadesinde de böylesi bir mecazî ortaklık ihtimali bulununca, Allah onun için bu durumu açıklığa kavuşturdu ve hakikati beyan etmesini sağlayarak ona: { أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى } “İnanmadın mı? [İbrâhim:] ‘Hayır [inandım]’ dedi” buyurdu. Böylece mesele kemale erdi ve her türlü şüpheden arındı. Sonra o aleyhisselâm sorusunu kalbin mutmain olması gerekçesine bağladı. Derim ki: İbn Atiyye'nin zikrettiği açıklama budur ve son derece yetkindir. Peygamberler (Allah'ın salâtı üzerlerine olsun) hakkında böylesi bir şüphe caiz değildir; zira bu küfürdür. Peygamberler ise öldükten sonra dirilmeye (ba's) iman hususunda ittifak halindedirler. Nitekim Allah Teâlâ peygamberlerine ve velî kullarına şeytanın hiçbir yol bulamayacağını haber vererek: { إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur” buyurmuş, lânetli [şeytan] da: { إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } “Onlardan ihlâsa erdirilmiş kulların müstesna” demiştir. Şeytanın onlar üzerinde bir hâkimiyeti olmadığına göre onları nasıl şüpheye düşürebilir? O [İbrâhim] sadece ölülerin parçalarının dağıldıktan sonra nasıl toplanacağını, damarların ve derilerin parçalandıktan sonra birbirine nasıl birleşeceğini müşahede etmek istemiştir. Böylece ilme'l-yakînden ayne'l-yakîne yükselmek istemiştir. Dolayısıyla onun: { أَرِنِي كَيْفَ } “Bana nasıl [dirilttiğini] göster” sözü, keyfiyeti müşahede etme talebidir. Meânî âlimlerinden bazıları: 'İbrâhim Rabbinden kalpleri nasıl dirilttiğini göstermesini istemiştir' demişlerdir ki bu batıldır,

مَرْدُودٌ بِمَا تَعَقَّبَهُ مِنَ الْبَيَانِ، ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ وَلَيْسَتِ الْأَلِفُ فِي قَوْلِهِ" أَوَلَمْ تُؤْمِنْ" أَلِفَ اسْتِفْهَامٍ وَإِنَّمَا هِيَ أَلِفُ إِيجَابٍ وَتَقْرِيرٍ كَمَا قَالَ جَرِيرٌ:

ardından gelen açıklama ile reddedilmiştir; bunu el-Mâverdî zikretmiştir. { أَوَلَمْ تُؤْمِنْ } “İnanmadın mı?” kavlindeki hemze istifham (soru) hemzesi değil, bilakis Cerîr'in şu sözünde olduğu gibi icap ve takrir hemzesidir:

أَلَسْتُمْ خَيْرَ مَنْ رَكِبَ الْمَطَايَا

Binek hayvanlarına binenlerin en hayırlısı sizler değil misiniz?

وَالْوَاوُ وَاوُ الْحَالِ. وَ" تُؤْمِنْ" مَعْنَاهُ إِيمَانًا مُطْلَقًا، دَخَلَ فِيهِ فَضْلُ إِحْيَاءِ الْمَوْتَى. (قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي) أَيْ سَأَلْتُكَ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي بِحُصُولِ الْفَرْقِ بَيْنَ الْمَعْلُومِ بُرْهَانًا وَالْمَعْلُومِ عِيَانًا. وَالطُّمَأْنِينَةُ: اعْتِدَالٌ وَسُكُونٌ، فَطُمَأْنِينَةُ الْأَعْضَاءِ مَعْرُوفَةٌ، كَمَا قَالَ ﵇: (ثُمَّ ارْكَعْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ رَاكِعًا) الْحَدِيثَ. وَطُمَأْنِينَةُ الْقَلْبِ هِيَ أَنْ يَسْكُنَ فِكْرُهُ فِي الشَّيْءِ الْمُعْتَقَدِ. وَالْفِكْرُ فِي صُورَةِ الْإِحْيَاءِ غَيْرُ مَحْظُورٍ، كَمَا لَنَا نَحْنُ الْيَوْمَ أَنْ نُفَكِّرَ [فِيهَا] إِذْ هِيَ فِكْرٌ فِيهَا عِبَرٌ فَأَرَادَ الْخَلِيلُ أَنْ يُعَايِنَ فَيَذْهَبَ فِكْرُهُ فِي صُورَةِ الْإِحْيَاءِ. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: مَعْنَى" لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي" لِيُوقِنَ، وَحُكِيَ نَحْوُ ذَلِكَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَحُكِيَ عَنْهُ لِيَزْدَادَ يَقِينًا، وَقَالَهُ إِبْرَاهِيمُ وَقَتَادَةُ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لِأَزْدَادَ إِيمَانًا مَعَ إِيمَانِي. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَلَا زِيَادَةَ فِي هَذَا الْمَعْنَى تَمْكُنُ إِلَّا السُّكُونُ عَنِ الْفِكْرِ وَإِلَّا فَالْيَقِينُ لَا يَتَبَعَّضُ. وَقَالَ السُّدِّيُّ وَابْنُ جُبَيْرٍ أَيْضًا: أَوَلَمْ تُؤْمِنْ بِأَنَّكَ خَلِيلِي؟ قَالَ: بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي بِالْخُلَّةِ. وَقِيلَ: دَعَا أَنْ يُرِيَهُ كَيْفَ يُحْيِي الْمَوْتَى لِيَعْلَمَ هل تستجاب دعوته، فقال الله له: أو لم تُؤْمِنْ أَنِّي أُجِيبُ دُعَاءَكَ، قَالَ: بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي أَنَّكَ تُجِيبُ دُعَائِي. وَاخْتُلِفَ فِي الْمُحَرِّكِ لَهُ عَلَى ذَلِكَ، فَقِيلَ: إِنَّ اللَّهَ وَعَدَهُ أَنْ يَتَّخِذَهُ خَلِيلًا فَأَرَادَ آيَةً عَلَى ذَلِكَ، قَالَهُ السَّائِبُ بْنُ يَزِيدَ. وَقِيلَ: قَوْلُ النُّمْرُوذِ: أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: رَأَى جِيفَةً نِصْفَهَا فِي الْبَرِّ تُوَزِّعُهَا السِّبَاعُ وَنِصْفَهَا فِي الْبَحْرِ تُوَزِّعُهَا دَوَابُّ الْبَحْرِ، فَلَمَّا رَأَى تَفَرُّقَهَا أَحَبَّ أَنْ يَرَى انْضِمَامَهَا فَسَأَلَ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبُهُ بِرُؤْيَةِ كَيْفِيَّةِ الْجَمْعِ كَمَا رَأَى كَيْفِيَّةَ التَّفْرِيقِ، فَقِيلَ لَهُ: (فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ) قِيلَ: هِيَ الدِّيكُ وَالطَّاوُسُ وَالْحَمَامُ وَالْغُرَابُ، ذَكَرَ ذَلِكَ ابْنُ إِسْحَاقَ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَقَالَهُ مُجَاهِدٌ وَابْنُ جُرَيْجٍ وَعَطَاءُ بْنُ يَسَارٍ وَابْنُ زَيْدٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ مَكَانَ الْغُرَابِ الْكُرْكِيُّ، وَعَنْهُ أَيْضًا مَكَانَ الْحَمَامِ النَّسْرُ. فَأَخَذَ هذه الطير حسب ما أمر وذكاها

[Âyetteki] "Vav" [harfi] hâl vâvıdır. "Tü'min" (inandın mı) ifadesi ise ölülerin diriltilmesi faziletinin/mucizesinin de içine girdiği mutlak bir iman anlamındadır. { قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “[İbrâhim] dedi ki: 'Hayır [inandım], fakat kalbimin mutmain olması (iyice yatışması) için [görmek istedim].'” Yani: Burhanla (akli delille) bilinen ile ayân olarak (bizzat gözle görerek) bilinen arasındaki farkın hasıl olması suretiyle kalbim mutmain olsun diye Senden [bunu] istedim. Tuma'nîne (itminan); itidal ve sükûnettir. Nitekim uzuvların tuma'nînesi (sükûnet bulması) malumdur; [Peygamber] aleyhisselâm'ın şöyle buyurduğu gibi: « ثُمَّ ارْكَعْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ رَاكِعًا » «Sonra rükûda tam sükûnet buluncaya (mutmain oluncaya) kadar rükû et...» (hadis). Kalbin tuma'nînesi ise, insanın fikrinin inanılan hususta sükûnete ermesidir. Diriltmenin keyfiyeti/sureti hakkında düşünmek yasak değildir; nitekim bugün bizim de [onun hakkında] düşünme hakkımız vardır; zira bu, içinde ibretler barındıran bir tefekkürdür. Halîl [İbrâhim], diriltmenin keyfiyeti hakkındaki zihnî meşguliyetinin gitmesi için bizzat gözle görmeyi istedi. et-Taberî şöyle demiştir: "{ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } (kalbimin mutmain olması için) ifadesinin anlamı, 'kesin olarak yakîn elde etmem için' demektir." Buna benzer bir açıklama Saîd b. Cübeyr'den de rivayet edilmiştir. Saîd b. Cübeyr'den "yakînimin artması için" şeklinde rivayet edilmiş olup İbrâhîm [en-Nehaî] ile Katâde de bunu söylemiştir. Bazıları da: "İmanımla birlikte imanımın artması için" demiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bu manada bir artış, ancak zihnin meşguliyetten sükûnete kavuşması şeklinde mümkün olabilir; aksi takdirde yakîn bölünme ve parçalanma kabul etmez. es-Süddî ve yine İbn Cübeyr şöyle demiştir: "[Allah:] 'Benim dostum (halîlim) olduğuna inanmadın mı?' buyurdu. O da: 'Evet [inandım], fakat dostluğun konusunda kalbimin mutmain olması için' dedi." Bir görüşe göre de duasının kabul olunup olunmayacağını bilmek için [Allah'ın] ölüleri nasıl dirilttiğini kendisine göstermesini diledi. Bunun üzerine Allah ona: "Benim senin duanı kabul edeceğime inanmadın mı?" buyurdu. O da: "Evet [inandım], lâkin duamı kabul buyurduğun [hususunda] kalbimin yatışması için" dedi. İbrâhim'i buna sevk eden saik konusunda ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre, Allah ona kendisini dost (halîl) edineceğini vadetmişti; o da buna dair bir delil/işaret istedi; bunu es-Sâib b. Yezîd söylemiştir. Bir görüşe göre de Nemrûd'un "Ben diriltir ve öldürürüm" sözüdür. el-Hasan [el-Basrî] ise şöyle demiştir: O, yarısı karada olup yırtıcı hayvanların paylaştığı, yarısı da denizde olup deniz hayvanlarının paylaştığı bir leş gördü. Onun bu şekilde parçalanıp dağıldığını görünce, tekrar bir araya gelişini görmeyi arzu etti; böylece dağılmanın keyfiyetini gördüğü gibi bir araya toplanmanın da keyfiyetini bizzat görerek kalbi mutmain olsun diye [bunu] istedi. Bunun üzerine ona: { فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ } “Öyleyse kuşlardan dört tane tut...” denildi. Denildi ki: Bunlar horoz, tavus kuşu, güvercin ve kargadır. Bunu İbn İshâk bazı ilim ehlinden nakletmiştir; Mücâhid, İbn Cüreyc, Atâ b. Yesâr ve İbn Zeyd de bunu söylemiştir. İbn Abbâs ise karganın yerine turna kuşu demiştir. Yine ondan gelen bir rivayette güvercinin yerine akbaba (nesr) zikredilmiştir. [İbrâhim] emrolunduğu şekilde bu kuşları aldı ve onları kesti.

ثُمَّ قَطَعَهَا قِطَعًا صِغَارًا، وَخَلَطَ لُحُومَ الْبَعْضِ إِلَى لُحُومِ الْبَعْضِ مَعَ الدَّمِ وَالرِّيشِ حَتَّى يَكُونَ أَعْجَبَ، ثُمَّ جَعَلَ مِنْ ذَلِكَ الْمَجْمُوعِ الْمُخْتَلِطِ جُزْءًا عَلَى كُلِّ جَبَلٍ، وَوَقَفَ هُوَ مِنْ حَيْثُ يَرَى تِلْكَ الْأَجْزَاءَ وَأَمْسَكَ رُءُوسَ الطَّيْرِ فِي يَدِهِ، ثُمَّ قَالَ: تَعَالَيْنَ بِإِذْنِ اللَّهِ، فَتَطَايَرَتْ تِلْكَ الْأَجْزَاءُ وَطَارَ الدَّمُ إِلَى الدَّمِ وَالرِّيشُ إِلَى الرِّيشِ حَتَّى الْتَأَمَتْ مِثْلَ مَا كَانَتْ أَوَّلًا وَبَقِيَتْ بِلَا رُءُوسٍ، ثُمَّ كَرَّرَ النِّدَاءَ فَجَاءَتْهُ سَعْيًا، أَيْ عَدْوًا عَلَى أَرْجُلِهِنَّ. وَلَا يُقَالُ لِلطَّائِرِ:" سَعَى" إِذَا طَارَ إِلَّا عَلَى التَّمْثِيلِ، قَالَهُ النَّحَّاسُ. وَكَانَ إِبْرَاهِيمُ إِذَا أَشَارَ إِلَى وَاحِدٍ مِنْهَا بِغَيْرِ رَأْسِهِ تَبَاعَدَ الطَّائِرُ، وَإِذَا أَشَارَ إِلَيْهِ بِرَأْسِهِ قَرُبَ حَتَّى لَقِيَ كُلُّ طَائِرٍ رَأْسَهُ، وَطَارَتْ بِإِذْنِ اللَّهِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ جُزْءًا. وَقَرَأَ أبو بكر عن عاصم وأبو جعفر" جزوا" عَلَى فُعُلٍ. وَعَنْ أَبِي جَعْفَرٍ أَيْضًا" جُزًّا" مُشَدَّدَةُ الزَّايِ. الْبَاقُونَ مَهْمُوزٌ مُخَفَّفٌ، وَهِيَ لُغَاتٌ، وَمَعْنَاهُ النَّصِيبُ. (يَأْتِينَكَ سَعْياً) نُصِبَ عَلَى الْحَالِ. و (فَصُرْهُنَّ) مَعْنَاهُ قَطِّعْهُنَّ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَأَبُو عُبَيْدَةَ وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ، يُقَالُ: صَارَ الشَّيْءَ يَصُورُهُ أَيْ قَطَعَهُ، وَقَالَهُ ابْنُ إِسْحَاقَ. وَعَنْ أَبِي الأسود الدؤلي: هو بالسريانية التقطيع، قال تَوْبَةُ بْنُ الْحُمَيِّرِ يَصِفُهُ:

sonra onları küçük parçalara ayırdı; daha şaşırtıcı olsun diye etleri kan ve tüylerle birlikte birbirine karıştırdı. Sonra bu karışık bütünden her dağın üzerine bir parça koydu; kendisi de o parçaları görebileceği bir yerde durdu ve kuşların başlarını elinde tuttu. Sonra: "Allah'ın izniyle gelin!" dedi. Bunun üzerine o parçalar uçuştu, kan kana, tüy tüye uçtu; nihayet ilk halleri gibi birleştiler ve başsız kaldılar. Sonra çağrıyı tekrarladı; kuşlar ona koşarak (sa'yen), yani ayakları üzerinde koşarak geldiler. Kuşa uçtuğu zaman ancak temsil/benzetme yoluyla "koştu (sa'â)" denilir; bunu en-Nehhâs söylemiştir. İbrâhim onlardan birine başından başka bir baş uzattığında kuş uzaklaşır, kendi başını uzattığında ise her kuş kendi başına kavuşuncaya kadar yaklaşır ve Allah'ın izniyle uçup giderlerdi. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Mana; "sonra her bir kuşun birer parçasını her bir dağın üzerine koy" demektir. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr ve Ebû Ca'fer, 'fu'ul' vezninde "cüz'en" (جُزُؤاً) şeklinde okumuşlardır. Yine Ebû Ca'fer'den zâ'nın şeddesiyle "cüzzân" (جُزًّا) rivayet edilmiştir. Diğer kurrâ ise hemzeli ve şeddesiz (جُزْءاً) okumuştur; bunlar farklı lehçelerdir ve manası 'pay/parça' demektir. { يَأْتِينَكَ سَعْياً } “koşarak sana geleceklerdir” kavlinde 'sa'yen' hâl olarak nasbedilmiştir. { فَصُرْهُنَّ } “onları kendine alıştır (veya parçala)” kavline gelince: İbn Abbâs, Mücâhid, Ebû Ubeyde ve İbnü'l-Enbârî bunun manası "onları parçala/kes" demektir, demişlerdir. Bir şeyi kestiğinde 'sâra'ş-şey'e yesûruhû' (صَارَ الشَّيْءَ يَصُورُهُ) denir; İbn İshâk da böyle demiştir. Ebü'l-Esved ed-Düelî'den nakledildiğine göre Süryanicede bu parçalamak demektir. Tevbe b. el-Humeyyir onu nitelerken şöyle demiştir:

فَلَمَّا جَذَبْتُ الْحَبْلَ أَطَّتْ نُسُوعُهُ ... بِأَطْرَافِ عِيدَانِ شَدِيدٍ سُيُورُهَا

İpi çektiğimde, kayışları sağlam ağaç uçlarına bağlanmış bağları gıcırdadı...

فَأَدْنَتْ لِي الْأَسْبَابُ حَتَّى بَلَغْتُهَا ... بِنَهْضِي وَقَدْ كَادَ ارْتِقَائِي يَصُورُهَا

İpler beni yaklaştırdı, nihayet hamlemle ona ulaştım; tırmanışım ise neredeyse onları koparıyordu (yesûruhâ).

أَيْ يَقْطَعُهَا. وَالصَّوْرُ: الْقَطْعُ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ وَعِكْرِمَةُ وَابْنُ عَبَّاسٍ فِي بَعْضِ مَا رُوِيَ عَنْهُ: إِنَّهَا لَفْظَةٌ بِالنِّبْطِيَّةِ مَعْنَاهُ قَطِّعْهُنَّ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَمِلْهُنَّ إِلَيْكَ، أَيِ اضْمُمْهُنَّ وَاجْمَعْهُنَّ إِلَيْكَ، يُقَالُ: رَجُلٌ أَصْوَرُ إِذَا كَانَ مَائِلَ الْعُنُقِ. وَتَقُولُ: إِنِّي إِلَيْكُمْ لَأَصْوَرُ، يَعْنِي مُشْتَاقًا مَائِلًا. وَامْرَأَةٌ صَوْرَاءُ، وَالْجَمْعُ صُوَرُ مِثْلُ أَسْوَدَ وَسُودٍ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Yani onları koparıp kesiyordu demektir. 'es-Savr' (الصَّوْر): Kesmektir. Dahhâk, İkrime ve kendisinden gelen bazı rivayetlerde İbn Abbâs: "Bu Nabatça bir kelimedir ve onları parçala manasındadır" demişlerdir. Şöyle de denilmiştir: Mana; "onları kendine meylettir (alıştır)", yani kendine kat ve topla demektir. Boynu eğik kimseye 'racülün asvaru' (رَجُلٌ أَصْوَرُ) denir. "Ben size doğru meyletmişimdir/özlem duymaktayım" manasında 'İnnî ileyküm le-asvaru' dersin. Kadına 'savrâ' (صَوْرَاء), çoğuluna ise 'esved' ve 'sûd' gibi 'suver' (صُوَر) denir. Şair şöyle demiştir:

اللَّهُ يَعْلَمُ أَنَّا فِي تَلَفُّتِنَا ... يَوْمَ الْفِرَاقِ إِلَى جِيرَانِنَا صُوَرُ

Allah bilir ki ayrılık gününde komşularımıza dönüp bakarken boyunlarımız eğiktir/özlem doludur.

فَقَوْلُهُ" إِلَيْكَ" على تأويل التقطيع متعلق ب" فَخُذْ" وَلَا حَاجَةَ إِلَى مُضْمَرٍ، وَعَلَى تَأْوِيلِ الْإِمَالَةِ والضم متعلق ب" فَصُرْهُنَّ" وَفِي الْكَلَامِ مَتْرُوكٌ: فَأَمِلْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ قَطِّعْهُنَّ. وَفِيهَا خَمْسُ قِرَاءَاتٍ: اثْنَتَانِ فِي السَّبْعِ وَهُمَا ضَمُّ الصَّادِ وَكَسْرُهَا وَتَخْفِيفُ الرَّاءِ. وَقَرَأَ قَوْمٌ" فَصُرَّهُنَّ" بِضَمِّ الصَّادِ

{ إِلَيْكَ } "kendine" kavli, parçalama/kesme teviline göre { فَخُذْ } "al/tut" lafzına mütealliktir ve takdire gerek yoktur; meylettirme ve kendine çekme teviline göre ise { فَصُرْهُنَّ } lafzına mütealliktir ve sözde hazfedilmiş bir kısım vardır: "Onları kendine meylettir (alıştır), sonra parçala." Bu kelimede beş kıraat vardır: İkisi yedi kıraat içerisindedir; bunlar sâd harfinin dammesi ve kesresiyle râ'nın tahfifi iledir [suhrünne ve sıhrünne]. Bir topluluk sâd'ın dammesi

وَشَدِّ الرَّاءِ الْمَفْتُوحَةِ، كَأَنَّهُ يَقُولُ فَشُدَّهُنَّ، وَمِنْهُ صُرَّةُ الدَّنَانِيرِ. وَقَرَأَ قَوْمٌ" فَصِرَّهُنَّ" بِكَسْرِ الصَّادِ وَشَدِّ الرَّاءِ الْمَفْتُوحَةِ، وَمَعْنَاهُ صَيِّحْهُنَّ، مِنْ قَوْلِكَ: صَرَّ الْبَابُ وَالْقَلَمُ إِذَا صَوَّتَ، حَكَاهُ النَّقَّاشُ. قَالَ ابْنُ جِنِّيٍّ: هِيَ قِرَاءَةٌ غَرِيبَةٌ، وَذَلِكَ أَنَّ يَفْعِلُ بِكَسْرِ الْعَيْنِ فِي الْمُضَاعَفِ الْمُتَعَدِّي قَلِيلٌ، وَإِنَّمَا بَابُهُ يَفْعُلُ بِضَمِّ الْعَيْنِ، كَشَدَّ يَشُدُّ وَنَحْوِهِ، وَلَكِنْ قَدْ جَاءَ مِنْهُ نَمَّ الْحَدِيثَ يَنُمُّهُ وَيَنِمُّهُ، وَهَرَّ الْحَرْبَ يَهُرُّهَا وَيَهِرُّهَا، وَمِنْهُ بَيْتُ الْأَعْشَى:

ve meftuh râ'nın şeddesiyle "fe-surrahünne" (فَصُرَّهُنَّ) okumuştur; sanki "onları bağla/sımsıkı tut" demektedir ki altın kesesi (surretü'd-denânîr) de bundandır. Bir topluluk ise sâd'ın kesresi ve meftuh râ'nın şeddesiyle "fe-sırrahünne" (فَصِرَّهُنَّ) okumuştur; bunun manası; "onları bağırttır/ses çıkar" demektir; kapı ve kalem ses çıkardığında 'sarra'l-bâbu ve'l-kalem' denilmesindendir; bunu en-Nakkâş nakletmiştir. İbn Cinnî şöyle demiştir: Bu garip bir kıraattir; çünkü müteaddî (geçişli) muzaaf fiillerde aynü'l-fiilin kesresiyle 'yef'ilü' vezni azdır; onun asıl kalıbı 'şedde-yeşüddü' ve benzerlerinde olduğu gibi aynü'l-fiilin dammesiyle 'yef'ulü'dür. Ancak laf taşımak manasında 'nemme'l-hadîse yenümmühû ve yenimmuhû' ile savaşı alevlendirmek manasında 'herra'l-harbe yehürruhâ ve yehirruhâ' kullanımları da gelmiştir; el-A'şâ'nın şu beyti de bundandır:

لَيَعْتَوِرَنَّكَ الْقَوْلُ حَتَّى تَهِرَّهُ

Sözler sana art arda gelecek, tâ ki sen savaşı alevlendirinceye/tiksintiyle ses çıkarıncaya kadar.

إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ فِي حُرُوفٍ قَلِيلَةٍ. قَالَ ابْنُ جِنِّيٍّ: وَأَمَّا قِرَاءَةُ عِكْرِمَةَ بِضَمِّ الصَّادِ فَيُحْتَمَلُ فِي الرَّاءِ الضَّمُّ وَالْفَتْحُ وَالْكَسْرُ [كَمَدَّ وَشَدَّ] وَالْوَجْهُ ضَمُّ الرَّاءِ مِنْ أَجْلِ ضَمَّةِ الْهَاءِ مِنْ بَعْدُ. الْقِرَاءَةُ الْخَامِسَةُ" صَرِّهِنَّ" بِفَتْحِ الصَّادِ وَشَدِّ الرَّاءِ مَكْسُورَةً، حَكَاهَا الْمَهْدَوِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْ عِكْرِمَةَ، بِمَعْنَى فَاحْبِسْهُنَّ، مِنْ قَوْلِهِمْ: صَرَّى يُصَرِّي إِذَا حَبَسَ، وَمِنْهُ الشَّاةُ الْمُصَرَّاةُ. وَهُنَا اعْتِرَاضٌ ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ [وَهُوَ] يُقَالُ: فَكَيْفَ أُجِيبُ إِبْرَاهِيمُ إِلَى آيَاتِ الْآخِرَةِ دُونَ مُوسَى فِي قَوْلِهِ" رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ "؟ فَعَنْهُ جَوَابَانِ: أَحَدُهُمَا أَنَّ مَا سَأَلَهُ مُوسَى لَا يَصِحُّ مَعَ بَقَاءِ التَّكْلِيفِ، وَمَا سَأَلَهُ إِبْرَاهِيمُ خَاصٌّ يَصِحُّ مَعَهُ بَقَاءُ التَّكْلِيفِ. الثَّانِي أَنَّ الْأَحْوَالَ تَخْتَلِفُ فَيَكُونُ الْأَصْلَحُ فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ الْإِجَابَةَ، وَفِي وَقْتٍ آخَرَ الْمَنْعَ فِيمَا لَمْ يَتَقَدَّمْ فِيهِ إِذْنٌ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى إِبْرَاهِيمَ بِهَذَا قَبْلَ أَنْ يُولَدَ لَهُ وَقَبْلَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِ الصُّحُفَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

...ve az sayıda kelimede gelen diğer örnekler gibidir. İbn Cinnî şöyle demiştir: İkrime’nin sâd harfinin dammesiyle olan kıraatine gelince, râ harfinde damme, fetha ve kesre ihtimali vardır [medde ve şedde fiillerinde olduğu gibi]. Tercih edilen vecih ise, kendisinden sonraki hâ harfinin dammesinden ötürü râ harfinin dammeli olmasıdır. Beşinci kıraat ise sâd harfinin fethası ve meksûr râ'nın şeddesiyle "sarrihinne" (صَرِّهِنَّ) şeklindedir; bunu el-Mehdevî ve başkaları İkrime'den nakletmiştir ve "onları hapset/tut" manasındadır; Arapların hapsettiği/tuttuğu zaman 'sarrâ yusarrî' demelerindendir ki sütü memesinde bekletilen koyun (eş-şâtü'l-musarrât) da bundandır. Burada el-Mâverdî'nin zikrettiği bir itiraz vardır [ki o da şudur]: Şöyle denilir: Musa'nın { رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ } “Rabbim! Bana [kendini] göster, Sana bakayım” sözüne icabet edilmezken, İbrahim'in ahiret ayetlerine dair [isteğine] nasıl icabet edilmiştir? Buna dair iki cevap vardır: Birincisi; Musa'nın istediği şey teklifin (sorumluluk imtihanının) devamıyla bağdaşmaz; İbrahim'in istediği ise özel olup onunla birlikte teklifin devamı mümkündür. İkincisi; durumlar farklılık arz eder; bu sebeple bazı vakitlerde icabet etmek daha maslahatlı olurken, daha önce izin verilmemiş hususlarda başka bir vakitte ise men etmek daha maslahatlı olur. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Allah Teâlâ İbrahim'e bunu, henüz bir çocuğu doğmadan ve kendisine sahifeler indirilmeden önce emretmiştir." Doğrusunu Allah bilir.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٦١]

[Bakara Suresi (2): Ayet 261]

مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٢٦١)

{ مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ } “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu, yedi başak bitiren ve her başağında yüz tane bulunan bir tohumun durumu gibidir. Allah dilediğine kat kat fazlasını verir. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir.” (261)

فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- لَمَّا قَصَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مَا فِيهِ مِنَ الْبَرَاهِينِ، حَثَّ عَلَى الْجِهَادِ، وَأَعْلَمَ أَنَّ مَنْ جَاهَدَ بَعْدَ هَذَا الْبُرْهَانِ الَّذِي لَا يَأْتِي بِهِ إِلَّا نَبِيٌّ فَلَهُ فِي جِهَادِهِ الثَّوَابُ العظيم. ورى البستي

Bu ayette beş mesele vardır: Birincisi: Allah Sübhânehu [önceki ayetlerde geçen] delilleri zikredince cihada teşvik etti ve sadece bir peygamberin getirebileceği bu delilden sonra cihat eden kimse için cihadında pek büyük bir mükâfat bulunduğunu bildirdi. el-Büstî rivayet etmiştir...

فِي صَحِيحِ مُسْنَدِهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (رَبِّ زِدْ أُمَّتِي) فَنَزَلَتْ" مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً " قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (رَبِّ زِدْ أُمَّتِي) فَنَزَلَتْ" إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ". وَهَذِهِ الْآيَةُ لَفْظُهَا بَيَانُ مِثَالٍ لِشَرَفِ النَّفَقَةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلِحُسْنِهَا، وَضَمَّنَهَا التَّحْرِيضُ عَلَى ذَلِكَ. وَفِي الْكَلَامِ حَذْفُ مُضَافٍ تَقْدِيرُهُ مَثَلُ نَفَقَةِ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ. وَطَرِيقٌ آخَرُ: مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ كَمَثَلِ زَارِعٍ زَرَعَ فِي الْأَرْضِ حَبَّةً فَأَنْبَتَتِ الْحَبَّةُ سَبْعَ سَنَابِلَ، يَعْنِي أَخْرَجَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ، فَشَبَّهَ الْمُتَصَدِّقَ بِالزَّارِعِ وَشَبَّهَ الصَّدَقَةَ بِالْبِذْرِ فَيُعْطِيهِ اللَّهُ بِكُلِّ صَدَقَةٍ لَهُ سَبْعَمِائَةِ حَسَنَةٍ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: (وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ) يَعْنِي عَلَى سَبْعِمِائَةٍ، فَيَكُونُ مَثَلُ الْمُتَصَدِّقِ مَثَلَ الزَّارِعِ، إِنْ كَانَ حَاذِقًا فِي عَمَلِهِ، وَيَكُونُ الْبَذْرُ جَيِّدًا وَتَكُونُ الْأَرْضُ عَامِرَةً يَكُونُ الزَّرْعُ أَكْثَرَ، فَكَذَلِكَ الْمُتَصَدِّقُ إِذَا كَانَ صَالِحًا وَالْمَالُ طَيِّبًا وَيَضَعُهُ مَوْضِعَهُ فَيَصِيرُ الثَّوَابُ أَكْثَرَ، خِلَافًا لِمَنْ قَالَ: لَيْسَ فِي الْآيَةِ تَضْعِيفٌ عَلَى سَبْعِمِائَةٍ، عَلَى مَا نُبَيِّنُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. الثَّانِيَةُ- رُوِيَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي شَأْنِ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ ﵄، وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمَّا حَثَّ النَّاسَ عَلَى الصَّدَقَةِ حِينَ أَرَادَ الْخُرُوجَ إِلَى غَزْوَةِ تَبُوكَ جَاءَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بِأَرْبَعَةِ آلَافٍ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، كَانَتْ لِي ثَمَانِيَةُ آلَافٍ فَأَمْسَكْتُ لِنَفْسِي وَلِعِيَالِي أَرْبَعَةَ آلَافٍ، وَأَرْبَعَةَ آلَافٍ أَقْرَضْتُهَا لِرَبِّي. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِيمَا أَمْسَكْتَ وَفِيمَا أَعْطَيْتَ). وَقَالَ عُثْمَانُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ عَلَيَّ جَهَازُ مَنْ لَا جَهَازَ لَهُ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِيهِمَا. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي نَفَقَةِ التَّطَوُّعِ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ قَبْلَ آيَةِ الزَّكَاةِ ثُمَّ نُسِخَتْ بِآيَةِ الزَّكَاةِ، وَلَا حَاجَةَ إِلَى دَعْوَى النَّسْخِ، لِأَنَّ الْإِنْفَاقَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَنْدُوبٌ إِلَيْهِ فِي كُلِّ وَقْتٍ. وَسُبُلُ اللَّهِ كَثِيرَةٌ وَأَعْظَمُهَا الْجِهَادُ لِتَكُونَ كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا.

[el-Büstî] Sahîh-i Müsned'inde İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Rabbim, ümmetime [mükâfatı] artır!» dedi. Bunun üzerine: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً } “Kimdir o kimse ki Allah'a güzel bir borç versin de Allah da bunu ona kat kat fazlasıyla ödesin?” ayeti indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [yine]: «Rabbim, ümmetime [mükâfatı] artır!» dedi. Bunun üzerine: { إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ } “Yalnızca sabredenlere mükâfatları hesapsızca tastamam verilecektir” ayeti indi. Bu ayetin lafzı, Allah yolunda harcamanın şeref ve güzelliğini bir misalle açıklamaktadır ve bünyesinde buna teşviki barındırmaktadır. Bu sözde bir muzaf (tamlanan) hazfi vardır; takdiri: "Allah yolunda mallarını harcayanların harcamasının durumu, bir tohumun durumu gibidir" şeklindedir. Bir diğer takdir ise şöyledir: Mallarını harcayanların durumu, toprağa bir tohum eken ve o tohumun yedi başak bitirdiği -yani her başağında yüz tane bulunan yedi başak çıkardığı- bir ekincinin durumu gibidir. Böylece sadaka vereni ekinciye, sadakayı ise tohuma benzetmiştir. Allah da verdiği her bir sadakaya karşılık ona yedi yüz hasene verir. Sonra Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ } “Allah dilediğine kat kat fazlasını verir” buyurmuştur; yani yedi yüzün üzerine [dilediği kadar katlar]. Bu durumda sadaka verenin misali, işinde mahir olan bir ekincinin durumu gibi olur; tohum kaliteli ve toprak da verimli olursa ürün daha çok olur. Tıpkı bunun gibi sadaka veren kimse salih olur, mal helal olur ve onu yerli yerine harcarsa mükâfat daha çok olur. Nitekim inşallah açıklayacağımız üzere bu, "Ayette yedi yüzün üzerine katlama yoktur" diyen kimsenin görüşünün aksinedir. İkincisi- Bu ayetin Osman b. Affân ile Abdurrahman b. Avf radıyallâhu anhümâ hakkında indiği rivayet edilmiştir. Şöyle ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi'ne çıkmak istediği vakit insanları sadaka vermeye teşvik edince Abdurrahman dört bin [dirhem] ile geldi ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Benim sekiz binim vardı; dört binini kendime ve aileme ayırdım, dört binini ise Rabbime borç verdim" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Tuttuğunu da verdiğini de Allah senin için bereketli kılsın» buyurdu. Osman da: "Ey Allah'ın Resûlü! Techizatı olmayan kimselerin techizatı benim üzerimedir" dedi. İşte bu ayet bu ikisi hakkında indi. Ayetin nafile infak hakkında indiği de söylenmiştir. Zekât ayetinden önce indiği, sonra da zekât ayetiyle nesh edildiği de söylenmiştir; ancak nesh iddiasına gerek yoktur, çünkü Allah yolunda infak etmek her vakit menduptur. Allah'ın yolları ise pek çoktur ve bunların en büyüğü Allah'ın kelimesinin en yüce olması için yapılan cihattır.

الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَمَثَلِ حَبَّةٍ) الْحَبَّةُ اسْمُ جِنْسٍ لِكُلِّ مَا يَزْدرُعُهُ ابْنُ آدَمَ وَيَقْتَاتُهُ، وَأَشْهَرُ ذَلِكَ الْبُرُّ فَكَثِيرًا مَا يُرَادُ بِالْحَبِّ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْمُتَلَمِّسِ:

Üçüncüsü- Allah Teâlâ'nın: { كَمَثَلِ حَبَّةٍ } “bir tohumun durumu gibidir” buyruğudur. 'el-Habbe' (الْحَبَّةُ), insanoğlunun ektiği ve azık edindiği her şeyin cins ismidir. Bunların en meşhuru buğdaydır; bu yüzden 'habb' ile çokça buğday kastedilir. el-Mütellemmis'in şu sözü bundandır:

آلَيْتُ حَبَّ الْعِرَاقِ الدَّهْرَ أَطْعَمُهُ ... وَالْحَبُّ يَأْكُلُهُ فِي الْقَرْيَةِ السُّوسُ

Irak buğdayını ömrümce yememeye yemin ettim; o buğdayı köyde güve/kurt yiyip duruyor.

وَحَبَّةُ الْقَلْبِ: سُوَيْدَاؤُهُ، وَيُقَالُ ثَمَرَتُهُ وَهُوَ ذَاكَ. وَالْحِبَّةُ بِكَسْرِ الْحَاءِ: بُذُورُ الْبُقُولِ مِمَّا لَيْسَ بِقُوتٍ، وَفِي حَدِيثِ الشَّفَاعَةِ: (فَيَنْبُتُونَ كَمَا تَنْبُتُ الْحِبَّةُ فِي حَمِيلِ السَّيْلِ) وَالْجَمْعُ حِبَبٌ. وَالْحُبَّةُ (بِضَمِّ الْحَاءِ) الْحُبُّ، يُقَالُ: نَعَمٌ وَحُبَّةٌ وَكَرَامَةٌ. وَالْحُبُّ الْمَحَبَّةُ، وَكَذَلِكَ الْحِبُّ (بِالْكَسْرِ). وَالْحِبُّ أَيْضًا الْحَبِيبُ، مِثْلُ خِدْنٍ وَخَدِينٍ وَسُنْبُلَةٌ فُنْعُلَةٌ مِنْ أَسْبَلَ الزَّرْعَ إِذَا صَارَ فِيهِ السُّنْبُلُ، أَيِ اسْتَرْسَلَ بِالسُّنْبُلِ كَمَا يَسْتَرْسِلُ السِّتْرُ بِالْإِسْبَالِ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ صَارَ فِيهِ حَبٌّ مَسْتُورٌ كَمَا يُسْتَرُ الشَّيْءُ بِإِسْبَالِ السِّتْرِ عَلَيْهِ. وَالْجَمْعُ سَنَابِلُ. ثُمَّ قِيلَ: الْمُرَادُ سُنْبُلُ الدُّخْنِ فَهُوَ الَّذِي يَكُونُ فِي السُّنْبُلَةِ مِنْهُ هَذَا الْعَدَدُ. قُلْتُ: هَذَا لَيْسَ بشيء فإن سنبل الدخن يجئ فِي السُّنْبُلَةِ مِنْهُ أَكْثَرُ مِنْ هَذَا الْعَدَدِ بِضِعْفَيْنِ وَأَكْثَرُ، عَلَى مَا شَاهَدْنَاهُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَقَدْ يُوجَدُ فِي سُنْبُلِ الْقَمْحِ مَا فِيهِ مِائَةُ حَبَّةٍ، فَأَمَّا فِي سَائِرِ الْحُبُوبِ فَأَكْثَرُ وَلَكِنَّ الْمِثَالَ وَقَعَ بِهَذَا الْقَدْرِ. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: إِنَّ قَوْلَهُ (فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ) مَعْنَاهُ إِنْ وُجِدَ ذَلِكَ، وَإِلَّا فَعَلَى أَنْ يَفْرِضَهُ، ثُمَّ نُقِلَ عَنِ الضَّحَّاكِ أَنَّهُ قَالَ:" فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ" مَعْنَاهُ كُلُّ سُنْبُلَةٍ أَنْبَتَتْ مِائَةَ حَبَّةٍ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: فَجَعَلَ الطَّبَرِيُّ قَوْلَ الضَّحَّاكِ نَحْوَ مَا قَالَ، وَذَلِكَ غَيْرُ لَازِمٍ مِنْ قَوْلِ الضَّحَّاكِ. وَقَالَ أَبُو عَمْرٍو الدَّانِيُّ: وَقَرَأَ بَعْضُهُمْ" مِائَةَ" بِالنَّصْبِ عَلَى تَقْدِيرِ أَنْبَتَتْ مِائَةَ حَبَّةٍ. قُلْتُ: وَقَالَ يَعْقُوبُ الْحَضْرَمِيُّ: وَقَرَأَ بَعْضُهُمْ" فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةَ حَبَّةٍ" عَلَى: أَنْبَتَتْ مِائَةَ حَبَّةٍ، وَكَذَلِكَ قَرَأَ بَعْضُهُمْ" وَلِلَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذابُ جَهَنَّمَ" عَلَى" وَأَعْتَدْنا لَهُمْ عَذابَ السَّعِيرِ " وَأَعْتَدْنَا لِلَّذِينَ كَفَرُوا عَذَابَ جَهَنَّمَ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ" بِإِدْغَامِ التَّاءِ فِي السِّينِ، لِأَنَّهُمَا مَهْمُوسَتَانِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُمَا يَتَعَاقَبَانِ. وَأَنْشَدَ أَبُو عَمْرٍو:

Habbetü'l-kalb (حَبَّةُ الْقَلْبِ): Kalbin karaltısı/özü demektir; kalbin meyvesi olduğu da söylenir ki bu da aynı şeydir. Hâ harfinin kesresiyle el-Hıbbe (الْحِبَّةُ), azık türünden olmayan yabani otların ve sebzelerin tohumlarıdır. Şefaat hadisinde şöyle buyrulmuştur: « فَيَنْبُتُونَ كَمَا تَنْبُتُ الْحِبَّةُ فِي حَمِيلِ السَّيْلِ » «Selin sürükleyip getirdiği çer çöp içinde yabani tohumun bittiği gibi biterler.» Çoğulu 'hıbeb' (حِبَبٌ) gelir. Hâ harfinin zammesiyle el-Hubbe (الْحُبَّةُ) ise sevgi demektir; [Arapçada hürmet ve rıza ifadesi olarak] "نَعَمٌ وَحُبَّةٌ وَكَرَامَةٌ" (Başüstüne, seve seve ve memnuniyetle) denilir. 'el-Hubb' (الْحُبُّ) muhabbet / sevgi demektir; aynı şekilde hâ'nın kesresiyle 'el-hıbb' (الْحِبُّ) da sevgidir. 'el-Hıbb' aynı zamanda 'habîb' (sevilen dost) anlamındadır; tıpkı 'hıdn' (خِدْن) ve 'hadîn' (خَدِين) [dost/arkadaş] kelimeleri gibi. 'Sünbüle' (سُنْبُلَةٌ / başak) kelimesi 'fun'ule' (فُنْعُلَة) vezninde olup; ekin başak bağladığı zaman söylenen 'esbele'z-zer'' (أَسْبَلَ الزَّرْعُ) ifadesinden gelir. Yani perdenin sarkıtılması (isbâl) gibi ekinin başakla boy verip sarkması demektir. Bir şeyin üzerine perde sarkıtılarak örtülmesi gibi, içinde tohumun gizlenip örtülü hale gelmesi manasına geldiği de söylenmiştir. Çoğulu 'senâbil' (سَنَابِلُ / başaklar) gelir. Daha sonra [bazılarınca] şöyle denilmiştir: Burada kastedilen darı başağıdır; zira bir tek başakta bu sayıda tohum bulunan ancak odur. Ben [Kurtubî] derim ki: Bu [görüş] bir değer taşımaz. Çünkü bizzat müşahede ettiğimiz üzere darı başağında, bu sayının iki katı ve hatta daha fazlası tohum bulunmaktadır. İbn Atiyye şöyle demiştir: "Buğday başağında da yüz dane bulunduğu olur; diğer tahıllarda ise daha fazladır; ancak misal bu miktar üzerinden verilmiştir." Taberî bu ayet hakkında şöyle demiştir: { فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ } “[her başakta yüz dane vardır]” ifadesinin manası; şayet fiilen varsa böyledir, yoksa da farazî olarak böyledir. Daha sonra Dahhâk'tan şöyle dediği nakledilmiştir: "فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ" ifadesinin anlamı, her başağın yüz dane bitirmiş olmasıdır. İbn Atiyye: "Taberî, Dahhâk'ın sözünü kendi dediği doğrultuda yorumlamıştır; oysa Dahhâk'ın sözünden bu netice zorunlu olarak çıkmaz" demiştir. Ebû Amr ed-Dânî şöyle demiştir: Bazı kurrâ, 'enbetet miete habbetin' (yüz dane bitirdi) takdiriyle 'miete' (مِائَةَ) kelimesini nasb ile okumuştur. Ben [Kurtubî] derim ki: Ya'kûb el-Hadramî de şöyle demiştir: Bazı kurrâ, 'enbetet miete habbetin' takdiri üzerinden "فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةَ حَبَّةٍ" şeklinde okumuştur. Nitekim bazıları da: { وَأَعْتَدْنا لَهُمْ عَذابَ السَّعِيرِ } buyruğuna atfen "وَأَعْتَدْنَا لِلَّذِينَ كَفَرُوا عَذَابَ جَهَنَّمَ" [takdiri] ile { وَلِلَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذابُ جَهَنَّمَ } ayetini [azâbe şeklinde mansub] okumuştur. Ebû Amr, Hamza ve el-Kisâî; her ikisi de hems (fısıltılı) harfi olduğu için tâ harfini sîn harfine idgam ederek "أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ" ibaresini [enbetteseb'a şeklinde] okumuşlardır; nitekim bu iki harfin birbiri yerine geçtiğini görmez misin? Ebû Amr şu beyti inşâd etmiştir:

يَا لَعْنَ اللَّهِ بَنِي السِّعْلَاةِ ... عَمْرَو بْنَ مَيْمُونٍ لِئَامُ النَّاتِ

Ey Allah'ın laneti dişi gulyabaninin oğullarının üzerine olsun! Amr b. Meymûn ve insanların (en-nât) en alçakları!

أَرَادَ النَّاسَ فَحَوَّلَ السِّينَ تَاءً. الْبَاقُونَ بِالْإِظْهَارِ عَلَى الْأَصْلِ لِأَنَّهُمَا كَلِمَتَانِ. الرابعة- وَرَدَ الْقُرْآنُ بِأَنَّ الْحَسَنَةَ فِي جَمِيعِ أَعْمَالِ الْبِرِّ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا، وَاقْتَضَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَنَّ نَفَقَةَ الْجِهَادِ حَسَنَتُهَا بِسَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ (وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ) فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: هِيَ مُبَيِّنَةٌ مُؤَكِّدَةٌ لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ ذِكْرِ السَّبْعِمِائَةِ، وَلَيْسَ ثَمَّ تَضْعِيفٌ فَوْقَ السَّبْعِمِائَةِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: بَلْ هُوَ إِعْلَامٌ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ أَكْثَرَ مِنْ سَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ. قُلْتُ: وَهَذَا الْقَوْلُ أَصَحُّ لِحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ الْمَذْكُورِ أَوَّلَ الْآيَةِ. وَرَوَى ابْنُ مَاجَهْ حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْحَمَّالُ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ عَنِ الْخَلِيلِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحَسَنِ [عَنْ] عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَعَبْدِ الله بن عمرو وَأَبِي أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ كُلِّهِمْ يُحَدِّثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" مَنْ أَرْسَلَ بِنَفَقَةٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأَقَامَ فِي بَيْتِهِ فَلَهُ بِكُلِّ دِرْهَمٍ سَبْعُمِائَةِ دِرْهَمٍ وَمَنْ غَزَا بِنَفْسِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأَنْفَقَ فِي وَجْهِهِ فَلَهُ بِكُلِّ دِرْهَمٍ سَبْعُمِائَةِ أَلْفِ دِرْهَمٍ- ثُمَّ تَلَا [هذه الآية]- والله يضاعف لمن يشاء الله". وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ التَّضْعِيفَ [يَنْتَهِي] لِمَنْ شَاءَ اللَّهُ إِلَى أَلْفَيْ أَلْفٍ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَلَيْسَ هَذَا بِثَابِتِ الْإِسْنَادِ عَنْهُ. الْخَامِسَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ اتِّخَاذَ الزَّرْعِ مِنْ أَعْلَى الْحِرَفِ الَّتِي يَتَّخِذُهَا النَّاسُ وَالْمَكَاسِبُ الَّتِي يَشْتَغِلُ بِهَا الْعُمَّالُ، وَلِذَلِكَ ضَرَبَ اللَّهُ بِهِ الْمَثَلَ فَقَالَ:" مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ" الْآيَةَ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:" مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَغْرِسُ غَرْسًا أَوْ يَزْرَعُ زَرْعًا فَيَأْكُلُ مِنْهُ طَيْرٌ أَوْ إِنْسَانٌ أَوْ بَهِيمَةٌ إِلَّا كَانَ لَهُ صَدَقَةً". وَرَوَى هِشَامُ بْنُ عروة

[Şair, önceki beyitte] insanları (en-nâs) kastetmiş, fakat sîn harfini tâ harfine dönüştürmüştür. Diğer [kıraat imamları] ise iki ayrı kelime olduğu için asıl olan izhar ile okumuşlardır. Dördüncü [Mesele]- Kur'an, bütün iyilik amellerinde bir sevabın on misliyle [karşılık bulacağını] bildirmiştir. Bu ayet ise cihat uğrunda yapılan harcamanın sevabının yedi yüz kat olmasını gerektirmiştir. İlim ehli { وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ } “Allah dilediğine kat kat verir” buyruğunun anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, bunun daha önce zikredilen yedi yüz sayısını açıklayan ve pekiştiren bir ifade olduğunu, dolayısıyla yedi yüzün üzerinde bir katlamanın bulunmadığını söylemiştir. İlim ehlinden diğer bir grup ise aksine bunun, Yüce Allah'ın dilediği kimseye yedi yüz kattan daha fazlasını vereceğini bildirdiğini söylemiştir. Derim ki: Ayetin başında zikredilen İbn Ömer hadisinden ötürü bu ikinci görüş daha sahihtir. İbn Mâce şöyle rivayet etmiştir: Bize Hârûn b. Abdillâh el-Hammâl anlattı, bize İbn Ebî Füdeyk, Halîl b. Abdillâh'tan, o Hasan'dan, [o da] Ali b. Ebî Tâlib, Ebü'd-Derdâ, Abdullah b. Amr, Ebû Ümâme el-Bâhilî, Abdullah b. Ömer, Câbir b. Abdillâh ve İmrân b. Husayn'dan rivayet etti; hepsi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletmektedir: «Kim Allah yolunda [harcanmak üzere] bir nafaka gönderir de kendisi evinde kalırsa, onun için her bir dirheme karşılık yedi yüz dirhem vardır. Kim de bizzat kendisi Allah yolunda savaşa katılır ve bu uğurda harcama yaparsa [onun gittiği cihette], ona her bir dirheme karşılık yedi yüz bin dirhem vardır.» Sonra [şu ayeti] okudu: { وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ } “Allah dilediğine kat kat verir.” İbn Abbâs'tan da Allah'ın dilediği kimse için bu katlamanın iki milyon kata kadar [ulaşacağı] rivayet edilmiştir. İbn Atıyye ise: "Bunun isnadı ondan [rivayetle] sabit değildir" demiştir. Beşinci [Mesele]- Bu ayette, ziraatle meşgul olmanın insanların edindiği en yüce mesleklerden ve çalışanların meşgul olduğu en üstün kazanç yollarından biri olduğuna dair delil vardır. Nitekim Allah Teâlâ bu sebeple onu misal vererek: { مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ } “Mallarını infak edenlerin misali...” buyurmuştur. Sahîh-i Müslim'de Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Hiçbir Müslüman yoktur ki bir fidan diksin ya da bir ekin eksin de ondan bir kuş, bir insan veya bir hayvan yesin de bu kendisi için bir sadaka olmasın.» Hişâm b. Urve de rivayet etmiştir ki...

عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" الْتَمِسُوا الرِّزْقَ فِي خَبَايَا الْأَرْضِ" يَعْنِي الزَّرْعَ، أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ. وَقَالَ ﷺ فِي النَّخْلِ:" هِيَ الرَّاسِخَاتُ فِي الْوَحْلِ الْمُطْعِمَاتُ فِي الْمَحْلِ". وَهَذَا خَرَجَ مَخْرَجَ الْمَدْحِ. وَالزِّرَاعَةُ مِنْ فُرُوضِ الْكِفَايَةِ فَيَجِبُ عَلَى الْإِمَامِ أَنْ يُجْبِرَ النَّاسَ عَلَيْهَا وَمَا كَانَ فِي مَعْنَاهَا مِنْ غَرْسِ الْأَشْجَارِ. وَلَقِيَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ ابْنَ شِهَابٍ الزُّهْرِيَّ فَقَالَ: دُلَّنِي عَلَى مَالٍ أُعَالِجُهُ، فَأَنْشَأَ ابْنُ شِهَابٍ يَقُولُ:

babasından, o da Âişe'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Rızkı yerin gizliliklerinde (bağrında) arayınız" -yani ekinde- buyurmuştur; bunu Tirmizî tahric etmiştir. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem hurma ağacı hakkında da: "Onlar çamurda kök salan, kıtlıkta karın doyuranlardır" buyurmuştur. Bu ise övgü sadedinde vârid olmuştur. Çiftçilik farz-ı kifâyelerdendir; dolayısıyla devlet başkanının insanları ziraata ve ağaç dikmek gibi aynı anlamdaki işlere mecbur etmesi gerekir. Abdullah b. Abdilmelik, İbn Şihâb ez-Zührî ile karşılaşınca: "Bana uğraşabileceğim bir mal göster" dedi. Bunun üzerine İbn Şihâb şu beyitleri söylemeye başladı:

أَقُولُ لِعَبْدِ اللَّهِ يَوْمَ لَقِيتُهُ ... وَقَدْ شَدَّ أَحْلَاسَ الْمَطِيِّ مُشَرِّقَا

Doğuya yönelip bineklerin semerlerini bağladığında, karşılaştığım gün Abdullah'a dedim ki:

تَتَبَّعْ خَبَايَا الْأَرْضِ وَادْعُ مَلِيكَهَا ... لَعَلَّكَ يَوْمًا أَنْ تُجَابَ فَتُرْزَقَا

Yerin gizliliklerini ara ve onun Mâlikine dua et; umulur ki bir gün duan kabul olur da rızıklanırsın.

فَيُؤْتِيكَ مَالًا وَاسِعًا ذَا مَثَابَةٍ ... إِذَا مَا مِيَاهُ الْأَرْضِ غَارَتْ تَدَفُّقَا

Yerin suları çekilip kuruduğu vakit, sana fışkıran ve bereketi sürekli bol bir mal bahşeder.

وَحُكِيَ عَنِ الْمُعْتَضِدِ أَنَّهُ قَالَ: رَأَيْتُ علي بن أبي طالب ﵁ فِي الْمَنَامِ يُنَاوِلُنِي مِسْحَاةً وَقَالَ: خُذْهَا فَإِنَّهَا مفاتيح خزائن الأرض.

el-Mu'tazıd'dan şöyle dediği nakledilmiştir: Rüyada Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'ı gördüm; bana bir bel (kürek) uzattı ve: "Al bunu, zira o yer hazinelerinin anahtarıdır" dedi.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٦٢]

[Bakara Suresi (2): Ayet 262]

الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلا أَذىً لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٦٢)

{ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلا أَذىً لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Mallarını Allah yolunda harcayıp da sonra harcadıklarının arkasından başa kakmayan ve gönül kırmayanların Rableri katında mükâfatları vardır. Onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.” (262)

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ) قيل: إنها نزلت في عثمان ابن عَفَّانَ ﵁. قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَمُرَةَ: جَاءَ عُثْمَانُ بِأَلْفِ دِينَارٍ فِي جَيْشِ الْعُسْرَةِ فَصَبَّهَا فِي حِجْرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَرَأَيْتُهُ يُدْخِلُ يَدَهُ فِيهَا وَيُقَلِّبُهَا وَيَقُولُ:" مَا ضَرَّ ابْنَ عَفَّانَ مَا عَمِلَ بَعْدَ الْيَوْمِ اللَّهُمَّ لَا تَنْسَ هَذَا الْيَوْمَ لِعُثْمَانَ". وَقَالَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ: رَأَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ رَافِعًا يَدَيْهِ يَدْعُو لِعُثْمَانَ يَقُولُ:" يَا رَبَّ عُثْمَانَ إِنِّي رَضِيتُ عَنْ عُثْمَانَ فَارْضَ عَنْهُ" فَمَا زَالَ يَدْعُو حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ فَنَزَلَتْ:" الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلا أَذىً" الْآيَةَ.

Bu ayette üç mesele vardır: Birincisi- Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Mallarını Allah yolunda harcayanlar...” buyruğudur. Bu ayetin Osman b. Affân radıyallâhu anh hakkında indiği söylenmiştir. Abdurrahman b. Semüre şöyle demiştir: Osman, Zorluk Ordusu (Ceyşü'l-Usre / Tebük Ordusu) için bin dinar getirip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kucağına döktü. Resûlullah'ın elini paraların arasına sokup onları altüst ederek: "Bugünden sonra yapacağı hiçbir şey İbn Affân'a zarar vermez! Allah'ım, Osman için bugünü unutma!" dediğini gördüm. Ebû Saîd el-Hudrî de şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i ellerini kaldırmış Osman'a dua ederken gördüm; şöyle diyordu: "Ey Osman'ın Rabbi! Ben Osman'dan razıyım, Sen de ondan razı ol!" Fecir doğuncaya kadar dua etmeye devam etti ve: { الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلا أَذىً } “Mallarını Allah yolunda harcayıp da sonra harcadıklarının arkasından başa kakmayan ve gönül kırmayanlar...” ayeti indi.

الثَّانِيَةُ- لَمَّا تَقَدَّمَ فِي الْآيَةِ الَّتِي قَبْلُ ذِكْرُ الْإِنْفَاقِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَلَى الْعُمُومِ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ ذَلِكَ الْحُكْمَ وَالثَّوَابَ إِنَّمَا هُوَ لِمَنْ لَا يُتْبِعُ إِنْفَاقَهُ مَنًّا وَلَا أَذًى، لِأَنَّ الْمَنَّ وَالْأَذَى مُبْطِلَانِ لِثَوَابِ الصَّدَقَةِ كَمَا أَخْبَرَ تَعَالَى فِي الْآيَةِ بَعْدَ هَذَا، وَإِنَّمَا عَلَى الْمَرْءِ أَنْ يُرِيدَ وَجْهَ اللَّهِ تَعَالَى وَثَوَابَهُ بِإِنْفَاقِهِ عَلَى الْمُنْفَقِ عَلَيْهِ، وَلَا يَرْجُو مِنْهُ شَيْئًا وَلَا يَنْظُرُ من أحوال فِي حَالٍ سِوَى أَنْ يُرَاعِيَ اسْتِحْقَاقَهُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزاءً وَلا شُكُوراً ". وَمَتَى أَنْفَقَ لِيُرِيدَ مِنَ الْمُنْفَقِ عَلَيْهِ جَزَاءً بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ فَهَذَا لَمْ يُرِدْ وَجْهَ اللَّهِ، فَهَذَا إِذَا أَخْلَفَ ظَنَّهُ فِيهِ مَنَّ بِإِنْفَاقِهِ وَآذَى. وَكَذَلِكَ مَنْ أَنْفَقَ مُضْطَرًّا دَافِعَ غُرْمٍ إِمَّا لِمَانَّةٍ لِلْمُنْفَقِ عَلَيْهِ أَوْ لِقَرِينَةٍ أُخْرَى مِنَ اعْتِنَاءِ مُعْتَنٍ فَهَذَا لَمْ يُرِدْ وَجْهَ اللَّهِ. وَإِنَّمَا يُقْبَلُ مَا كَانَ عَطَاؤُهُ لِلَّهِ وَأَكْثَرُ قَصْدِهِ ابْتِغَاءَ مَا عِنْدَ اللَّهِ، كَالَّذِي حُكِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ أَنَّ أَعْرَابِيًّا أَتَاهُ فَقَالَ:

İkincisi- Önceki ayette Allah yolunda infak genel olarak zikredildikten sonra, bu ayette söz konusu hüküm ve sevabın ancak harcamasının peşinden başa kakmayan ve incitmeyen kimselere ait olduğu beyan edilmiştir. Çünkü Allah Teâlâ'nın bundan sonraki ayette haber verdiği üzere başa kakmak ve incitmek sadakanın sevabını iptal eder. İnsana düşen, kendisine harcama yaptığı kimseden hiçbir şey beklemeksizin ve onun hak ediş durumunu gözetmek dışında hiçbir hâline bakmaksızın, yaptığı infak ile yalnızca Allah Teâlâ'nın rızasını ve mükâfatını arzulamaktır. Nitekim Allah Teâlâ: { لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزاءً وَلا شُكُوراً } “Biz sizden ne bir karşılık ne de bir teşekkür bekleriz” buyurmuştur. Kişi kendisine harcama yaptığı kimseden herhangi bir şekilde bir karşılık bekleyerek infak ederse, bu kimse Allah'ın rızasını dilemiş olmaz; bu sebeple o kimseden umduğunu bulamadığı takdirde infakını başa kakar ve incitir. Aynı şekilde borç öder gibi mecbur kalarak ya harcama yapılan kimsenin minneti sebebiyle ya da başkasının hatırı gibi başka bir karineyle harcama yapan kişi de Allah'ın rızasını dilemiş olmaz. Ancak ve ancak Allah için verilen ve asıl gayesi Allah katındakini aramak olan bağış kabul olunur. Tıpkı Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan rivayet edildiği gibi; bir bedevi onun yanına gelip şöyle demiştir:

يَا عُمَرَ الْخَيْرِ جُزِيَتَ الْجَنَّهْ ... اكْسُ بُنَيَّاتِي وَأُمَّهُنَّهْ

Ey hayır sahibi Ömer, cennetle mükâfatlandırılasın! Kızlarımı ve analarını giydir,

وَكُنْ لَنَا مِنَ الزَّمَانِ جُنَّهْ ... أُقْسِمُ بِاللَّهِ لَتَفْعَلَنَّهْ

Ve zamana karşı bize bir kalkan ol; Allah'a yemin ederim ki sen bunu mutlaka yapacaksın!

قَالَ عُمَرُ: إِنْ لَمْ أَفْعَلْ يَكُونُ مَاذَا؟ قَالَ:

Ömer: "Yapmazsam ne olur?" deyince bedevi:

إِذًا أَبَا حَفْصٍ لَأَذْهَبَنَّهْ

O halde ey Ebû Hafs, çeker giderim! dedi.

قَالَ: إِذَا ذَهَبْتَ يَكُونُ مَاذَا؟! قَالَ:

Ömer: "Çekip gidersen ne olur?!" dedi. Bedevi şöyle dedi:

تَكُونُ عَنْ حَالِي لَتُسْأَلَنَّهْ ... يَوْمَ تَكُونُ الْأُعْطِيَاتُ هَنَّهْ

Benim durumumdan mutlaka sorguya çekileceksin; o gün ki verilen bağışlar [küçücük] birer nesne olur,

وَمَوْقِفُ الْمَسْئُولِ بَيْنَهُنَّهْ ... إِمَّا إِلَى نَارٍ وَإِمَّا جنه

Ve sorguya çekilenin duracağı yer bunların arasındadır; ya ateşe [gider] ya da cennete.

فَبَكَى عُمَرُ حَتَّى اخْضَلَّتْ لِحْيَتُهُ ثُمَّ قَالَ: يَا غُلَامُ، أَعْطِهِ قَمِيصِي هَذَا لِذَلِكَ الْيَوْمِ لَا لِشِعْرِهِ! وَاللَّهِ لَا أَمْلِكُ غَيْرَهُ. قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: وَإِذَا كَانَ الْعَطَاءُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ خَالِيًا مِنْ طَلَبِ جَزَاءٍ وَشُكْرٍ وَعُرْيًا عَنِ امْتِنَانٍ وَنَشْرٍ كَانَ ذَلِكَ أَشْرَفَ لِلْبَاذِلِ وَأَهْنَأَ لِلْقَابِلِ. فَأَمَّا الْمُعْطِي إِذَا الْتَمَسَ بِعَطَائِهِ الْجَزَاءَ، وَطَلَبَ بِهِ الشُّكْرَ وَالثَّنَاءَ، كَانَ صَاحِبَ سُمْعَةٍ وَرِيَاءٍ، وَفِي هَذَيْنِ مِنَ الذَّمِّ مَا يُنَافِي السخاء. وإن طلب كَانَ تَاجِرًا مُرْبِحًا لَا يَسْتَحِقُّ حَمْدًا وَلَا مَدْحًا. وَقَدْ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تعالى:" وَلا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ " أي لا تعطى عَطِيَّةً تَلْتَمِسُ بِهَا أَفْضَلَ مِنْهَا. وَذَهَبَ ابْنُ زيد إلا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ إِنَّمَا هِيَ فِي الَّذِينَ لَا يَخْرُجُونَ فِي الْجِهَادِ بَلْ يُنْفِقُونَ وَهُمْ قُعُودٌ، وَإِنَّ الْآيَةَ الَّتِي قَبْلَهَا هِيَ فِي الَّذِينَ يَخْرُجُونَ بِأَنْفُسِهِمْ، قَالَ: وَلِذَلِكَ شُرِطَ عَلَى هَؤُلَاءِ وَلَمْ يُشْتَرَطْ عَلَى الْأَوَّلِينَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَفِي هَذَا الْقَوْلِ نَظَرٌ، لِأَنَّ التَّحَكُّمَ فِيهِ بَادٍ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَنًّا وَلا أَذىً) الْمَنُّ: ذِكْرُ النِّعْمَةِ عَلَى مَعْنَى التَّعْدِيدِ لَهَا وَالتَّقْرِيعِ بِهَا، مِثْلَ أَنْ يَقُولَ: قَدْ أَحْسَنْتُ إِلَيْكَ وَنَعَشْتُكَ وَشِبْهَهُ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْمَنُّ: التَّحَدُّثُ بِمَا أَعْطَى حَتَّى يَبْلُغَ ذَلِكَ الْمُعْطَى فَيُؤْذِيَهُ. وَالْمَنُّ مِنَ الْكَبَائِرِ، ثَبَتَ ذَلِكَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ، وَأَنَّهُ أَحَدُ الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ لَا يَنْظُرُ اللَّهُ إِلَيْهِمْ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ، وَرَوَى النَّسَائِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" ثَلَاثَةٌ لَا يَنْظُرُ اللَّهُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الْعَاقُّ لِوَالِدَيْهِ وَالْمَرْأَةُ الْمُتَرَجِّلَةُ تَتَشَبَّهُ بِالرِّجَالِ وَالدَّيُّوثُ، وَثَلَاثَةٌ لَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ الْعَاقُّ لِوَالِدَيْهِ وَالْمُدْمِنُ الْخَمْرَ وَالْمَنَّانُ بِمَا أَعْطَى". وَفِي بَعْضِ طُرُقِ مُسْلِمٍ:" الْمَنَّانُ هُوَ الَّذِي لَا يُعْطِي شَيْئًا إِلَّا مِنَّةً". وَالْأَذَى: السَّبُّ وَالتَّشَكِّي، وَهُوَ أَعَمُّ مِنَ الْمَنِّ، لِأَنَّ الْمَنَّ جُزْءٌ مِنَ الْأَذَى لَكِنَّهُ نَصَّ عَلَيْهِ لِكَثْرَةِ وُقُوعِهِ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: لَئِنْ ظَنَنْتَ أَنَّ سَلَامَكَ يُثْقِلُ عَلَى مَنْ أَنْفَقْتَ عَلَيْهِ تُرِيدُ وَجْهَ اللَّهِ فَلَا تُسَلِّمْ عَلَيْهِ. وَقَالَتْ لَهُ امْرَأَةٌ: يَا أَبَا أُسَامَةَ دُلَّنِي عَلَى رَجُلٍ يَخْرُجُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ حَقًّا فَإِنَّهُمْ إِنَّمَا يَخْرُجُونَ يَأْكُلُونَ الْفَوَاكِهَ فَإِنَّ عِنْدِي أَسْهُمًا وَجَعْبَةً. فَقَالَ: لَا بَارَكَ اللَّهُ فِي أَسْهُمِكِ وَجَعْبَتِكِ فَقَدْ آذَيْتِهُمْ قَبْلَ أَنْ تُعْطِيَهُمْ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ: فَمَنْ أَنْفَقَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَمْ يُتْبِعْهُ مَنًّا وَلَا أَذًى كَقَوْلِهِ: مَا أَشَدَّ إِلْحَاحَكَ! وَخَلَّصَنَا اللَّهُ مِنْكَ! وَأَمْثَالُ هَذَا فَقَدْ تضمن الله له الأجر، والأجر الجنة،

Bunun üzerine Ömer [radıyallâhu anh], sakalı ıslanıncaya kadar ağladı, sonra şöyle dedi: "Ey oğlan! Ona şu gömleğimi şiiri için değil, o [kıyamet] günü için ver! Vallahi bundan başka [bir gömleğe] sahip değilim." el-Mâverdî şöyle demiştir: "Verilen şey bu şekilde karşılık ve teşekkür beklentisinden uzak, başa kakma ve duyurmaktan arınmış olduğunda veren için daha şerefli, alan için de daha huzurlu olur. Veren kimse bağışıyla bir karşılık umar, bununla teşekkür ve övgü isterse, şöhret peşinde koşan ve gösteriş yapan (riya) biri olur. Bu ikisinde ise cömertliğe aykırı olan yergi vardır. Şayet [maddi bir menfaat] ararsa, kâr peşinde koşan bir tüccar olur; övgüyü ve senayı hak etmez." İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ], Yüce Allah'ın: { وَلا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ } “Yaptığın iyiliği çok bularak başa kakma” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Yani karşılığında daha fazlasını bekleyeceğin bir bağışta bulunma." İbn Zeyd ise bu ayetin, cihada bizzat çıkmayıp oturarak infak edenler hakkında olduğu; bundan önceki ayetin ise bizzat çıkanlar hakkında olduğu görüşüne varmıştır. O şöyle demiştir: "Bundan dolayı bunlara [başa kakmama ve eziyet etmeme] şartı koşulmuş, öncekilere ise bu şart koşulmamıştır." İbn Atıyye şöyle demiştir: "Bu görüşte tutarsızlık vardır; zira bunda keyfî bir hüküm apaçık ortadadır." Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { مَنًّا وَلا أَذىً } “başa kakmayan ve eziyet etmeyen” buyruğu: Başa kakma (menn); "Sana iyilik ettim, seni ayağa kaldırdım" ve benzeri sözler söylemek gibi, nimeti sayıp dökmek ve onunla başa kakıp azarlamak anlamında anmaktır. Bazıları da şöyle demiştir: Başa kakma, verdiğini söyleyip durmak ve nihayet bunun verilen kimseye ulaşıp onu incitmesidir. Başa kakmak büyük günahlardandır; bu husus Sahîh-i Müslim ve diğerlerinde sabit olmuştur. Başa kakan kimse; Allah'ın [kıyamet günü] kendilerine bakmayacağı, onları temize çıkarmayacağı ve kendileri için acıklı bir azap bulunan üç kişiden biridir. en-Nesâî'nin İbn Ömer'den [radıyallâhu anhümâ] rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « ثَلَاثَةٌ لَا يَنْظُرُ اللَّهُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الْعَاقُّ لِوَالِدَيْهِ وَالْمَرْأَةُ الْمُتَرَجِّلَةُ تَتَشَبَّهُ بِالرِّجَالِ وَالدَّيُّوثُ، وَثَلَاثَةٌ لَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ الْعَاقُّ لِوَالِدَيْهِ وَالْمُدْمِنُ الْخَمْرَ وَالْمَنَّانُ بِمَا أَعْطَى » «Üç kişi vardır ki Allah kıyamet günü onlara bakmaz: Anne babasına âsi olan, erkeklere benzemeye çalışan kadın ve deyyus. Üç kişi de cennete giremez: Anne babasına âsi olan, içki müptelası ve verdiğini başa kakan.» Müslim'in bazı rivayet yollarında ise: « الْمَنَّانُ هُوَ الَّذِي لَا يُعْطِي شَيْئًا إِلَّا مِنَّةً » «Mennân (başa kakan), verdiği her şeyi mutlaka başa kakan kimsedir» şeklindedir. Eziyet (ezâ) ise sövmek ve şikâyet etmektir. Bu, başa kakmaktan daha geneldir; çünkü başa kakmak eziyetin bir parçasıdır, ancak çokça meydana geldiği için ayrıca açıkça belirtilmiştir. İbn Zeyd şöyle demiştir: "Allah rızasını gözeterek infakta bulunduğun kimseye selam vermenin ona ağır geleceğini zannedersen, ona selam verme." Bir kadın ona [İbn Zeyd'e]: "Ey Ebû Üsâme! Bana gerçekten Allah yoluna çıkacak bir adam göster; çünkü onlar ancak meyve yemek için çıkıyorlar. Yanımda oklar ve bir sadak var" dedi. Bunun üzerine o: "Allah senin oklarını da sadağını da mübarek kılmasın! Sen onlara vermeden önce eziyet ettin" dedi. Âlimlerimiz -Allah'ın rahmeti üzerlerine olsun- şöyle demiştir: Kim Allah yolunda infak eder ve ardından: "Ne kadar da ısrarcısın!", "Allah bizi senden kurtarsın!" ve benzeri sözlerle başa kakıp eziyet etmezse, Allah onun için mükâfatı garanti etmiştir; bu mükâfat da cennettir.

وَنَفَى عَنْهُ الْخَوْفَ بَعْدَ مَوْتِهِ لِمَا يَسْتَقْبِلُ، وَالْحُزْنَ عَلَى مَا سَلَفَ مِنْ دُنْيَاهُ، لِأَنَّهُ يَغْتَبِطُ بِآخِرَتِهِ فَقَالَ: (لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ). وَكَفَى بِهَذَا فَضْلًا وَشَرَفًا لِلنَّفَقَةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ تَعَالَى. وَفِيهَا دَلَالَةٌ لِمَنْ فَضَّلَ الْغَنِيَّ عَلَى الْفَقِيرِ حَسَبَ مَا يَأْتِي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.

ölümünden sonra karşılaşacağı şeyler için ondan korkuyu ve geride bıraktığı dünyalığı için de üzüntüyü nefyetmiştir; çünkü o ahireti sebebiyle sevinç içindedir. Nitekim şöyle buyurmuştur: { لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Rableri katında mükâfatları vardır. Onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.” Allah Teâlâ yolunda infak için bu bir fazilet ve şeref olarak yeter. Bu ayette, inşallah ileride açıklanacağı üzere, zengini fakire üstün tutan kimseler için de bir delil vardır.