Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 32. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة البقرة (٢): آية ٢٦٣]

[Bakara Suresi (2): Ayet 263]

قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُها أَذىً وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ (٢٦٣)

{ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُها أَذىً وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ } “Güzel bir söz ve bir bağışlama, arkasından eziyet gelen bir sadakadan daha hayırlıdır. Allah zengindir, halîmdir.” (263)

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (قَوْلٌ مَعْرُوفٌ) ابْتِدَاءٌ وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ، أَيْ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ أَوْلَى وَأَمْثَلُ، ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ وَالْمَهْدَوِيُّ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" قَوْلٌ مَعْرُوفٌ" خَبَرَ ابْتِدَاءٍ مَحْذُوفٍ، أَيِ الَّذِي أُمِرْتُمْ بِهِ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ. وَالْقَوْلُ الْمَعْرُوفُ هُوَ الدُّعَاءُ وَالتَّأْنِيسُ وَالتَّرْجِيَةُ بِمَا عِنْدَ اللَّهِ، خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ هِيَ فِي ظاهرها صدقة وفى باطنها لا شي، لِأَنَّ ذِكْرَ الْقَوْلِ الْمَعْرُوفِ فِيهِ أَجْرٌ وَهَذِهِ لَا أَجْرَ فِيهَا. قَالَ ﷺ:" الْكَلِمَةُ الطَّيِّبَةُ صَدَقَةٌ وَإِنَّ مِنَ الْمَعْرُوفِ أَنْ تَلْقَى أَخَاكَ بِوَجْهٍ طَلْقٍ" أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. فَيَتَلَقَّى السَّائِلَ بِالْبِشْرِ وَالتَّرْحِيبِ، وَيُقَابِلُهُ بِالطَّلَاقَةِ وَالتَّقْرِيبِ، لِيَكُونَ مَشْكُورًا إِنْ أَعْطَى وَمَعْذُورًا إِنْ مَنَعَ. وَقَدْ قَالَ بَعْضُ الْحُكَمَاءِ: الْقَ صَاحِبَ الْحَاجَةِ بِالْبِشْرِ فَإِنْ عَدِمْتَ شُكْرَهُ لَمْ تَعْدَمْ عُذْرَهُ. وَحَكَى ابْنُ لنكك أَنَّ أَبَا بَكْرِ بْنَ دُرَيْدٍ قَصَدَ بَعْضَ الْوُزَرَاءِ فِي حَاجَةٍ لَمْ يَقْضِهَا وَظَهَرَ لَهُ مِنْهُ ضَجَرٌ فَقَالَ:

Bu ayette üç mesele vardır: Birincisi- Allah Teâlâ'nın: { قَوْلٌ مَعْرُوفٌ } “Güzel bir söz” buyruğudur. Bu mübtedadır ve haberi mahzuftur; yani "güzel bir söz daha evlâ ve daha uygundur" takdirindedir; bunu en-Nehhâs ve el-Mehdevî zikretmiştir. en-Nehhâs der ki: { قَوْلٌ مَعْرُوفٌ } ifadesinin mahzuf bir mübtedanın haberi olması da caizdir; yani "size emredilen şey güzel bir sözdür" takdirinde olur. Güzel söz; dua etmek, gönül almak ve Allah katındakine ümit bağlatmaktır. Bu ise, zahirinde sadaka olup bâtınında hiçbir şey olmayan bir sadakadan daha hayırlıdır; zira güzel sözü söylemekte ecir vardır, ötekinde ise hiçbir ecir yoktur. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: "Güzel söz sadakadır; kardeşini güler yüzle karşılaman da iyilikten/maruftandır" buyurmuştur; bunu Müslim tahric etmiştir. İstemeye gelen kimseyi güler yüz ve hoşnutlukla karşılar, ona samimiyet ve yakınlıkla muamele eder; böylece verirse teşekkür edilir, vermezse mazur görülür. Nitekim bazı hikmet ehli şöyle demiştir: "İhtiyaç sahibini güler yüzle karşıla; zira onun şükrünü bulamasan bile mazeretini bulursun." İbn Lünkek, Ebû Bekir b. Düreyd'in bir ihtiyacı için vezirlerden birine başvurduğunu, vezirin bu ihtiyacı görmeyip bıkkınlık gösterdiğini, bunun üzerine İbn Düreyd'in şöyle dediğini nakletmiştir:

لَا تَدْخُلَنَّكَ ضَجْرَةٌ مِنْ سَائِلٍ ... فَلَخَيْرُ دَهْرِكَ أَنْ تُرَى مَسْئُولًا

Bir isteyenden ötürü içine sakın bir bıkkınlık girmesin; zira ömrünün en hayırlı anı, senden bir şey istenir görülmendir.

لَا تَجْبَهَنْ بِالرَّدِّ وَجْهَ مُؤَمِّلٍ ... فَبَقَاءُ عِزِّكَ أَنْ تُرَى مَأْمُولًا

Umut bağlayanın yüzüne red cevabını çarpma; zira izzetinin bekası, senden umut beslenir görülmendendir.

تَلْقَى الْكَرِيمَ فَتَسْتَدِلُّ بِبِشْرِهِ ... وَتَرَى الْعُبُوسَ عَلَى اللَّئِيمِ دَلِيلًا

Cömerde rastlarsan onun güler yüzünden anlarsın; alçağın üzerinde ise asık suratlılığı bir delil olarak görürsün.

وَاعْلَمْ بِأَنَّكَ عَنْ قَلِيلٍ صَائِرٌ ... خَبَرًا فَكُنْ خبرا يروق جميلا

Ve bil ki çok geçmeden sen bir haber (anlatılan bir hatıra) olacaksın; o halde hoşa giden, güzel bir haber ol!

وَرُوِيَ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ ﵁ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" إِذَا سَأَلَ السَّائِلُ فَلَا تَقْطَعُوا عَلَيْهِ مَسْأَلَتَهُ حَتَّى يَفْرُغَ مِنْهَا ثُمَّ رُدُّوا عَلَيْهِ بِوَقَارٍ وَلِينٍ أَوْ بِبَذْلٍ يَسِيرٍ أَوْ رَدٍّ جَمِيلٍ فَقَدْ يَأْتِيكُمْ مَنْ لَيْسَ بِإِنْسٍ وَلَا جَانٍّ يَنْظُرُونَ صَنِيعَكُمْ فِيمَا خَوَّلَكُمُ اللَّهُ تَعَالَى". قُلْتُ: دَلِيلُهُ حَدِيثُ أَبْرَصَ وَأَقْرَعَ وَأَعْمَى، خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ. وَذَلِكَ أَنَّ مَلَكًا تَصَوَّرَ فِي صُورَةِ أَبْرَصَ مَرَّةً وَأَقْرَعَ أُخْرَى وَأَعْمَى أُخْرَى امْتِحَانًا لِلْمَسْئُولِ. وَقَالَ بِشْرُ بْنُ الْحَارِثِ: رَأَيْتُ عَلِيًّا فِي الْمَنَامِ فَقُلْتُ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ! قُلْ لِي شَيْئًا يَنْفَعُنِي اللَّهُ بِهِ، قَالَ: مَا أحسن عطف الأنبياء عَلَى الْفُقَرَاءِ رَغْبَةً فِي ثَوَابِ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَحْسَنُ مِنْهُ تِيهُ الْفُقَرَاءِ عَلَى الْأَغْنِيَاءِ ثِقَةً بِمَوْعُودِ اللَّهِ. فَقُلْتُ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ زِدْنِي، فَوَلَّى وَهُوَ يَقُولُ:

Ömer radıyallâhu anh'ın hadisinden rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "İsteyen biri bir şey sorduğunda/istediğinde, sözünü bitirinceye kadar onun sözünü kesmeyin. Sonra ona vakar ve yumuşaklıkla cevap verin; ya az bir şey vererek ya da tatlı dille savarak karşılık verin. Zira size bazen ne insan ne de cin olanlar gelebilir; Allah Teâlâ'nın size ihsan ettiği nimetlerde ne yapacağınıza bakarlar." Derim ki: Bunun delili, Müslim ve diğerlerinin tahric ettiği alaca hastası, kel ve âmâ hadisidir. Şöyle ki bir melek, kendisinden istenen kişileri imtihan etmek amacıyla bir defasında alaca hastası, bir defasında kel, bir defasında da âmâ suretinde gelmiştir. Bişr b. el-Hâris şöyle demiştir: Rüyada Ali'yi gördüm ve: "Ey Müminlerin Emîri! Bana Allah'ın fayda vereceği bir şey söyle" dedim. O da: "Allah Teâlâ'nın sevabını umarak peygamberlerin (veya zenginlerin) fakirlere şefkat göstermesi ne güzeldir; bundan daha güzeli ise Allah'ın vadine güvenerek fakirlerin zenginlere karşı müstağni/vakarlı davranmasıdır" dedi. Ben: "Ey Müminlerin Emîri, bana artır!" deyince, arkasını dönüp giderken şu beyti söyledi:

قَدْ كُنْتَ مَيِّتًا فَصِرْتَ حَيًّا ... وَعَنْ قَلِيلٍ تَصِيرُ مَيْتَا

Sen bir ölü idin, sonra diri oldun; çok geçmeden yine bir ölü olacaksın.

فَاخْرِبْ بِدَارِ الْفَنَاءِ بَيْتًا ... وَابْنِ بِدَارِ الْبَقَاءِ بَيْتَا

Öyleyse fena (yokluk) yurdunda bir evi harap et de, baki kalış yurdunda bir ev bina et!

الثَّانِيَةُ- قوله تعالى: (مَغْفِرَةٌ) الْمَغْفِرَةُ هُنَا: السَّتْرُ لِلْخَلَّةِ وَسُوءِ حَالَةِ الْمُحْتَاجِ، وَمِنْ هَذَا قَوْلُ الْأَعْرَابِيِّ- وَقَدْ سَأَلَ قَوْمًا بِكَلَامٍ فَصِيحٍ- فَقَالَ لَهُ قَائِلٌ: مِمَّنِ الرَّجُلُ؟ فَقَالَ لَهُ: اللَّهُمَّ غَفْرًا! سُوءُ الِاكْتِسَابِ يَمْنَعُ مِنَ الِانْتِسَابِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى تَجَاوُزٌ عَنِ السَّائِلِ إِذَا أَلَحَّ وَأَغْلَظَ وَجَفَى خَيْرٌ مِنَ التَّصَدُّقِ عَلَيْهِ مَعَ الْمَنِّ وَالْأَذَى، قَالَ مَعْنَاهُ النَّقَّاشُ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: هَذَا مُشْكِلٌ يُبَيِّنُهُ الْإِعْرَابُ." مَغْفِرَةٌ" رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرُ (خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ). وَالْمَعْنَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ وَفِعْلٌ يُؤَدِّي إِلَى الْمَغْفِرَةِ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُها أَذىً، وَتَقْدِيرُهُ فِي الْعَرَبِيَّةِ وَفِعْلُ مَغْفِرَةٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِثْلَ قَوْلِكَ: تَفَضُّلُ اللَّهِ عَلَيْكَ أَكْبَرُ مِنَ الصَّدَقَةِ الَّتِي تَمُنُّ بِهَا، أَيْ غُفْرَانُ اللَّهِ خَيْرٌ مِنْ صدقتكم هذه التي تمنون بها. الثالثة- قواه تَعَالَى: (وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ) أَخْبَرَ تَعَالَى عَنْ غِنَاهُ الْمُطْلَقِ أَنَّهُ غَنِيٌّ عَنْ صَدَقَةِ الْعِبَادِ، وَإِنَّمَا أَمَرَ بِهَا لِيُثِيبَهُمْ، وَعَنْ حِلْمِهِ بِأَنَّهُ لَا يُعَاجِلُ بِالْعُقُوبَةِ مَنْ مَنَّ وَآذَى بِصَدَقَتِهِ.

İkincisi: Yüce Allah'ın { مَغْفِرَةٌ } “(kusur örtmek/bağışlamak)” buyruğudur. Buradaki mağfiret; muhtacın fakirliğini ve durumunun kötülüğünü örtmektir. Nitekim fasih bir dille bir topluluktan yardım isteyen bir bedevîye, bir adamın: "Bu adam kimlerdendir?" diye sorması üzerine bedevînin: "Allah'ım, Sen ört/bağışla! Kötü kazanç (dilenmek), nesep ile intisapta bulunmaya engel olur" şeklindeki sözü de bu kabildendir. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı; ısrar ettiği, kaba ve sert davrandığı takdirde dilenen kimseyi hoş görüp affetmek, başa kakma ve eziyetle birlikte ona sadaka vermekten daha hayırlıdır. Bu anlamı en-Nakkaş dile getirmiştir. en-Nehhâs ise şöyle demiştir: "Bu müşkil bir husustur; bunu irab açıklamaktadır. { مَغْفِرَةٌ } kelimesi mübteda (özne) olarak merfûdur, haberi (yüklemi) ise { خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ } “(bir sadakadan) daha hayırlıdır” ifadesidir. Doğrusunu Allah bilir ya, anlam şöyledir: Mağfirete ulaştıran bir fiil, peşinden eziyet gelen bir sadakadan daha hayırlıdır. Bunun Arapça takdiri: 'Ve fi'lü mağfiretin' (mağfiret vesilesi bir amel) şeklindedir. Bu ifadenin, senin; 'Allah'ın sana olan lütfu, başa kaktığın sadakadan daha büyüktür' demen gibi olması da caizdir. Yani Allah'ın bağışlaması, sizin başa kaktığınız bu sadakanızdan daha hayırlıdır." Üçüncüsü: Yüce Allah'ın { وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ } “Allah Ganî'dir, Halîm'dir” buyruğudur. Yüce Allah, mutlak zenginliğini haber vererek kulların sadakasına muhtaç olmadığını, ancak kendilerine mükâfat vermek için bunu emrettiğini; hilm sıfatını haber vererek de sadakasını başa kakan ve eziyet veren kimseyi cezalandırmakta acele etmediğini bildirmiştir.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٦٤]

[Bakara Suresi (2): Ayet 264]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوانٍ عَلَيْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْداً لَا يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٢٦٤)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوانٍ عَلَيْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْداً لَا يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } “Ey iman edenler! Allah'a ve ahiret gününe inanmadığı halde insanlara gösteriş olsun diye malını harcayan kimse gibi, sadakalarınızı başa kakmak ve incitmek suretiyle boşa çıkarmayın. Böylesinin durumu, üzerinde biraz toprak bulunan düz ve sert bir kayanın durumuna benzer ki, ona şiddetli bir yağmur isabet ettiğinde onu cascavlak (çıplak bir taş halinde) bırakıverir. Onlar kazandıklarından hiçbir şey elde edemezler. Allah, inkârcı topluluğu hidayete erdirmez.” (264)

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ الْأُولَى قَوْلُهُ تَعَالَى: (بِالْمَنِّ وَالْأَذى) قَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ. وَعَبَّرَ تَعَالَى عَنْ عَدَمِ الْقَبُولِ وَحِرْمَانِ الثَّوَابِ بِالْإِبْطَالِ، وَالْمُرَادُ الصَّدَقَةُ الَّتِي يَمُنُّ بِهَا وَيُؤْذِي، لَا غَيْرُهَا. وَالْعَقِيدَةُ أَنَّ السَّيِّئَاتِ لَا تُبْطِلُ الْحَسَنَاتِ وَلَا تُحْبِطُهَا، فَالْمَنُّ وَالْأَذَى فِي صَدَقَةٍ لَا يُبْطِلُ صَدَقَةً غَيْرَهَا. قَالَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: إِنَّ الصَّدَقَةَ الَّتِي يَعْلَمُ اللَّهُ مِنْ صَاحِبِهَا أَنَّهُ يَمُنُّ أَوْ يُؤْذِي بِهَا فَإِنَّهَا لَا تُقْبَلُ. وَقِيلَ: بَلْ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِلْمَلَكِ عَلَيْهَا أَمَارَةً فَهُوَ لَا يَكْتُبُهَا، وَهَذَا حَسَنٌ. وَالْعَرَبُ تَقُولُ لِمَا يُمَنُّ بِهِ: يَدٌ سَوْدَاءُ. وَلِمَا يُعْطَى عَنْ غَيْرِ مَسْأَلَةٍ: يَدٌ بَيْضَاءُ. وَلِمَا يُعْطَى عَنْ مَسْأَلَةٍ: يَدٌ خَضْرَاءُ. وَقَالَ بَعْضُ الْبُلَغَاءِ: مَنْ مَنَّ بِمَعْرُوفِهِ سَقَطَ شُكْرُهُ، وَمَنْ أُعْجِبَ بِعَمَلِهِ حَبِطَ أَجْرُهُ. وَقَالَ بَعْضُ الشُّعَرَاءِ:

Bu ayette üç mesele vardır: Birincisi- Allah Teâlâ'nın: { بِالْمَنِّ وَالْأَذى } “başa kakmak ve incitmek suretiyle” buyruğunun manası daha önce geçmişti. Allah Teâlâ amelin kabul edilmeyişini ve sevaptan mahrum kalışı "iptal (boşa çıkarma)" ile ifade etmiştir. Burada kastedilen, başa kakılan ve eziyet edilen sadakadır, başkası değil. Ehl-i Sünnet inancına göre kötülükler iyilikleri iptal etmez ve boşa çıkarmaz; dolayısıyla bir sadakada yapılan başa kakma ve incitme, başka bir sadakayı iptal etmez. Âlimlerin cumhuru bu ayet hakkında şöyle demiştir: Sahibinin başa kakacağını veya eziyet edeceğini Allah'ın bildiği sadaka kabul olunmaz. Şöyle de denilmiştir: Bilakis Allah melek için bunun üzerine bir işaret koymuştur da o melek bunu [sevap olarak] yazmaz; bu da güzel bir açıklamadır. Araplar başa kakılan iyiliğe "kara el" (yedün sevdâ); istenmeden verilen iyiliğe "beyaz el" (yedün beydâ); istenerek verilen iyiliğe ise "yeşil el" (yedün hadrâ) derler. Bazı beliğ kimseler şöyle demiştir: "İyiliğini başa kakanın teşekkürü düşer; yaptığı işle böbürlenenin de mükâfatı boşa gider." Şairlerden biri de şöyle demiştir:

وَصَاحِبٍ سَلَفَتْ مِنْهُ إِلَيَّ يَدٌ ... أَبْطَأَ عَلَيْهِ مُكَافَاتِي فَعَادَانِي

Bana vaktiyle bir iyiliği dokunmuş nice dost vardır ki, karşılık vermem gecikince bana düşman kesildi.

لَمَّا تَيَقَّنَ أَنَّ الدَّهْرَ حَارَبَنِي ... أَبْدَى النَّدَامَةَ فِيمَا كَانَ أَوْلَانِي

Zamanın bana savaş açtığını kesin olarak anlayınca, vaktiyle bana yapmış olduğu iyilikten ötürü pişmanlık sergiledi.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

أَفْسَدْتَ بِالْمَنِّ مَا أَسْدَيْتَ مِنْ حَسَنٍ ... لَيْسَ الْكَرِيمُ إِذَا أَسْدَى بِمَنَّانِ

Yaptığın güzel iyiliği başa kakmakla berbat ettin; zira cömert insan iyilik yaptığında başa kakıcı olmaz!

وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْوَرَّاقُ فَأَحْسَنَ:

Ebû Bekir el-Verrâk da pek güzel söylemiştir:

أَحْسَنُ مِنْ كُلِّ حَسَنْ ... فِي كُلِّ وَقْتٍ وَزَمَنْ

Her vakitte ve her zamanda, her güzelden daha güzel olan:

صَنِيعَةٌ مَرْبُوبَةٌ ... خَالِيَةٌ مِنَ الْمِنَنِ

Başa kakmalardan uzak olan, devam ettirilmiş bir iyiliktir.

وسمع ابن سيرين رجلا يقول لرجل: وفعلت إِلَيْكَ وَفَعَلْتُ! فَقَالَ لَهُ: اسْكُتْ فَلَا خَيْرَ فِي الْمَعْرُوفِ، إِذَا أُحْصِيَ. وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" إِيَّاكُمْ وَالِامْتِنَانَ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنَّهُ يُبْطِلُ الشُّكْرَ وَيَمْحَقُ الْأَجْرَ- ثُمَّ تَلَا-" لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى ". الثَّانِيَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ: كَرِهَ مَالِكٌ لِهَذِهِ الْآيَةِ أَنْ يُعْطِيَ الرَّجُلُ صَدَقَتَهُ الْوَاجِبَةَ أَقَارِبَهُ لِئَلَّا يَعْتَاضَ مِنْهُمُ الْحَمْدَ وَالثَّنَاءَ، وَيُظْهِرَ مِنَّتَهُ عَلَيْهِمْ وَيُكَافِئُوهُ عَلَيْهَا فَلَا تَخْلُصُ لِوَجْهِ اللَّهِ تَعَالَى. وَاسْتَحَبَّ أَنْ يُعْطِيَهَا الْأَجَانِبَ، وَاسْتَحَبَّ أَيْضًا أَنْ يُوَلِّيَ غَيْرَهُ تَفْرِيقَهَا إِذَا لَمْ يَكُنِ الْإِمَامُ عَدْلًا، لِئَلَّا تَحْبَطَ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى وَالشُّكْرِ وَالثَّنَاءِ وَالْمُكَافَأَةِ بِالْخِدْمَةِ مِنَ الْمُعْطَى. وَهَذَا بِخِلَافِ صَدَقَةِ التَّطَوُّعِ السِّرِّ، لِأَنَّ ثَوَابَهَا إِذَا حَبِطَ سَلِمَ مِنَ الْوَعِيدِ وَصَارَ فِي حُكْمِ مَنْ لَمْ يَفْعَلْ، وَالْوَاجِبُ إِذَا حَبِطَ ثَوَابُهُ تَوَجَّهَ الْوَعِيدُ عَلَيْهِ لِكَوْنِهِ فِي حُكْمِ مَنْ لَمْ يَفْعَلْ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ) الْكَافُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ إِبْطَالَ" كَالَّذِي" فَهِيَ نَعْتٌ لِلْمَصْدَرِ الْمَحْذُوفِ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَوْضِعَ الْحَالِ. مَثَّلَ اللَّهُ تَعَالَى الَّذِي يَمُنُّ وَيُؤْذِي بِصَدَقَتِهِ بِالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ لَا لِوَجْهِ اللَّهِ تَعَالَى، وَبِالْكَافِرِ الَّذِي يُنْفِقُ لِيُقَالَ جَوَّادٌ وَلِيُثْنَى عَلَيْهِ بِأَنْوَاعِ الثَّنَاءِ. ثُمَّ مَثَّلَ هَذَا الْمُنْفِقَ أَيْضًا بِصَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَيَظُنُّهُ الظَّانُّ أَرْضًا مُنْبِتَةً طَيِّبَةً، فَإِذَا أَصَابَهُ وَابِلٌ مِنَ الْمَطَرِ أَذْهَبَ عَنْهُ التُّرَابَ وَبَقِيَ صَلْدًا، فَكَذَلِكَ هَذَا الْمُرَائِي. فَالْمَنُّ وَالْأَذَى وَالرِّيَاءُ تَكْشِفُ عَنِ النِّيَّةِ فِي الْآخِرَةِ فَتَبْطُلُ الصَّدَقَةُ كَمَا يَكْشِفُ الْوَابِلُ عَنِ الصَّفْوَانِ، وَهُوَ الْحَجَرُ الْكَبِيرُ الْأَمْلَسُ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْآيَةِ إِبْطَالُ الْفَضْلِ دُونَ الثَّوَابِ، فَالْقَاصِدُ بِنَفَقَتِهِ الرِّيَاءَ غَيْرُ مُثَابٍ كَالْكَافِرِ، لِأَنَّهُ لَمْ يَقْصِدْ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ تَعَالَى فَيَسْتَحِقُّ الثَّوَابَ. وَخَالَفَ صَاحِبُ الْمَنِّ وَالْأَذَى الْقَاصِدَ وَجْهَ اللَّهِ الْمُسْتَحِقَّ ثَوَابَهُ- وَإِنْ كَرَّرَ عَطَاءَهُ- وَأَبْطَلَ فَضْلَهُ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّمَا يَبْطُلُ مِنْ ثَوَابِ صَدَقَتِهِ مِنْ وَقْتِ مَنِّهِ وَإِيذَائِهِ، وَمَا قَبْلَ ذَلِكَ يُكْتَبُ لَهُ وَيُضَاعَفُ، فَإِذَا مَنَّ وَآذَى انْقَطَعَ التَّضْعِيفُ، لِأَنَّ الصَّدَقَةَ تُرْبَى لِصَاحِبِهَا حَتَّى تَكُونَ أَعْظَمَ مِنَ الْجَبَلِ، فَإِذَا خَرَجَتْ مِنْ يَدِ صَاحِبِهَا خَالِصَةً عَلَى الْوَجْهِ الْمَشْرُوعِ ضُوعِفَتْ، فَإِذَا جَاءَ الْمَنُّ بِهَا وَالْأَذَى وُقِفَ بِهَا هُنَاكَ وَانْقَطَعَ زِيَادَةُ التَّضْعِيفِ عَنْهَا، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَظْهَرُ والله أعلم.

İbn Sîrîn bir adamın başka bir adama: "Sana şunu da yaptım, bunu da yaptım!" dediğini duydu ve ona: "Sus! Başa kakılıp sayıldığında iyilikte hayır kalmaz" dedi. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «İyiliği başa kakmaktan sakının! Zira o, teşekkürü boşa çıkarır, ecri yok eder.» Sonra şu ayeti okudu: { لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى } “Sadakalarınızı başa kakmak ve eziyet etmek suretiyle boşa çıkarmayın.” İkincisi: Âlimlerimiz -Allah'ın rahmeti üzerlerine olsun- şöyle demiştir: Mâlik bu ayetten ötürü, kişinin farz olan sadakasını (zekâtını) akrabalarına vermesini; onlardan övgü ve senâ beklentisine girmemesi, onlara minnetini hissettirmemesi ve onların da buna [hizmetle] karşılık vermemesi, dolayısıyla [ameli] sadece Allah rızası için ihlaslı olmaktan çıkmaması maksadıyla mekruh görmüştür. [Zekâtı] yabancılara (akraba olmayanlara) vermesini müstehap görmüştür. Yine devlet başkanı adil olmadığında, zekât verilen kişinin başa kakması, eziyeti, teşekkürü, övgüsü ve hizmetle karşılık vermesi sebebiyle amelin boşa gitmemesi için zekâtın dağıtımını bir başkasına havale etmesini müstehap saymıştır. Bu durum, gizli verilen nafile sadakanın aksinedir. Çünkü nafile sadakanın sevabı boşa gittiğinde kişi tehditten (günahtan) kurtulmuş olur ve o ameli hiç yapmamış kimse hükmünde kalır. Farz [sadaka] ise sevabı boşa gittiğinde, onu hiç eda etmemiş kimse hükmünde olacağından ötürü tehdide muhatap olur. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın { كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ } “İnsanlara gösteriş için malını harcayan kimse gibi” buyruğunda yer alan "kâf" harfi nasb mahallindedir; yani "onun gibi boşa çıkarma" anlamındadır. Dolayısıyla hazfedilmiş mef'ûl-i mutlakın sıfatıdır. Hâl mevkiinde olması da caizdir. Yüce Allah, sadakasını başa kakan ve eziyet eden kimseyi; malını Allah rızası için değil de insanlara gösteriş olsun diye harcayan kimseye ve "cömerttir" densin, kendisine türlü övgüler dizilsin diye harcayan kâfire benzetmiştir. Sonra bu harcayanı, üzerinde toprak bulunan ve bakanın verimli, güzel bir toprak zannettiği kayaya benzetmiştir; üzerine şiddetli bir yağmur yağdığında toprağı alıp götürür ve geriye çıplak, sert bir kaya kalır. İşte bu riyakâr da böyledir. Başa kakma, eziyet ve riya, şiddetli yağmurun safvânı -ki bu büyük ve düz kaya demektir- açığa çıkarması gibi, ahirette niyeti açığa çıkarır ve sadakayı boşa çıkarır. Bir görüşe göre: Ayetten kasıt, sevabın değil [amelle elde edilecek fazladan] faziletin boşa gitmesidir. Harcamasında riyayı kasteden kimse, kâfir gibi sevap alamaz; zira o bununla Allah rızasını kastetmemiştir ki sevabı hak etsin. Başa kakan ve eziyet eden kimse ise, bağışını tekrarlasa bile, Allah rızasını kastedip sevabını hak eden kimseye muhalefet etmiş ve faziletini boşa çıkarmıştır. Şöyle de denilmiştir: Sadakasının sevabından ancak başa kakıp eziyet ettiği andan itibaren olan kısmı boşa gider; bundan öncesi ise lehine yazılır ve kat kat artırılır. Başa kakıp eziyet ettiğinde ise kat kat artırılma kesilir. Çünkü sadaka, sahibi için dağdan daha büyük oluncaya kadar nemalandırılır. Sahibinin elinden meşru şekilde ve ihlasla çıktığında kat kat artırılır; ancak başa kakma ve eziyet geldiğinde orada durdurulur ve kat kat artırılması kesilir. Birinci görüş daha açıktır; en doğrusunu Allah bilir.

والصفوان جمع واحده صفوانة، قال الْأَخْفَشُ. قَالَ: وَقَالَ بَعْضُهُمْ: صَفْوَانٌ وَاحِدٌ، مِثْلُ حَجَرٍ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: صَفْوَانٌ وَاحِدٌ وَجَمْعُهُ صِفْوَانٌ وَصُفِيٌّ وَصِفِيٌّ، وَأَنْكَرَهُ الْمُبَرِّدُ وَقَالَ: إِنَّمَا صُفِيُّ جَمْعُ صَفَا كَقَفَا وَقُفِيٍّ، وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى الصَّفْوَاءُ وَالصَّفَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَرَأَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَالزُّهْرِيُّ" صَفَوَانٍ" بِتَحْرِيكِ الْفَاءِ، وَهِيَ لُغَةٌ. وَحَكَى قُطْرُبٌ صِفْوَانٍ. قَالَ النَّحَّاسُ: صَفْوَانٌ وَصَفَوَانٌ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَمْعًا وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ وَاحِدًا، إِلَّا أَنَّ الْأَوْلَى بِهِ أَنْ يَكُونَ وَاحِدًا لِقَوْلِهِ ﷿: (عَلَيْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ) وَإِنْ كَانَ يَجُوزُ تَذْكِيرُ الْجَمْعِ إِلَّا أَنَّ الشَّيْءَ لَا يَخْرُجُ عَنْ بَابِهِ إِلَّا بِدَلِيلٍ قَاطِعٍ، فَأَمَّا مَا حَكَاهُ الْكِسَائِيُّ فِي الْجَمْعِ فَلَيْسَ بِصَحِيحٍ عَلَى حَقِيقَةِ النَّظَرِ، وَلَكِنْ صِفْوَانٍ جَمْعُ صَفًا، وَصَفًا بِمَعْنَى صَفْوَانٍ، وَنَظِيرُهُ وَرَلٌ وَوِرْلَانٌ وَأَخٌ وَإِخْوَانٌ وَكَرًا وَكِرْوَانٌ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

Safvân (صَفْوَان) çoğuldur, tekili safvâne (صَفْوَانَة)'dir; bunu el-Ahfeş söylemiştir. O şöyle demiştir: Bazıları da 'safvân', 'hacer' (taş) gibi tekildir demiştir. El-Kisâî ise: 'Safvân' tekildir, çoğulu ise sıfvân (صِفْوَان), sufiyy (صُفِيّ) ve sıfiyy (صِفِيّ) şeklindedir demiştir. El-Müberred bunu reddederek şöyle demiştir: 'Sufiyy' ancak 'safâ' kelimesinin çoğuludur; nitekim 'kafâ' kelimesinin çoğulu 'kufiyy'dir. Safvâ (الصَّفْوَاء) ve safâ (الصَّفَا) da bu anlamdandır ve daha önce geçmişti. Saîd b. el-Müseyyeb ve ez-Zührî fâ harfinin harekesiyle "safavân" (صَفَوَانٍ) şeklinde okumuşlardır ki bu da bir lehçedir. Kutrub da "sıfvân" (صِفْوَانٍ) okuyuşunu nakletmiştir. En-Nehhâs şöyle demiştir: 'Safvân' ve 'safavân' kelimelerinin çoğul olması da tekil olması da caizdir. Ancak Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { عَلَيْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ } buyruğundan ötürü tekil olması daha uygundur. Çoğulun müzekker kılınması caiz olsa da bir şey kesin bir delil olmadıkça kendi asıl kuralından çıkarılamaz. Kisâî'nin çoğul hakkında naklettiğine gelince, tahkikli bir incelemeye göre bu doğru değildir; fakat 'sıfvân', 'safâ'nın çoğuludur ve 'safâ' da 'safvân' anlamındadır. Bunun benzeri verel (وَرَل - keler) ve virlân (وِرْلَان), ah (أَخ) ve ihvân (إِخْوَان), kerâ (كَرَا) ve kirvân (كِرْوَان) kelimeleridir. Nitekim şair şöyle demiştir:

لَنَا يَوْمٌ وَلِلْكِرْوَانِ يَوْمٌ ... تَطِيرُ الْبَائِسَاتُ وَلَا نَطِيرُ

Bir gün bizimdir, bir gün de kervan kuşunundur; o zavallılar uçar gider, biz ise uçamayız.

وَالضَّعِيفُ فِي الْعَرَبِيَّةِ كِرْوَانٌ جَمْعُ كَرَوَانٍ، وَصَفِيٌّ وَصِفِيٌّ جَمْعُ صَفًا مِثْلُ عَصًا. وَالْوَابِلُ: الْمَطَرُ الشَّدِيدُ. وَقَدْ وَبَلَتِ السَّمَاءُ تَبِلُ، وَالْأَرْضُ مَوْبُولَةٌ. قَالَ الْأَخْفَشُ: وَمِنْهُ قَوْلُهُ تعالى:" فَأَخَذْناهُ أَخْذاً وَبِيلًا " أَيْ شَدِيدًا. وَضَرْبٌ وَبِيلٌ، وَعَذَابٌ وَبِيلٌ أَيْ شَدِيدٌ. وَالصَّلْدُ: الْأَمْلَسُ مِنَ الْحِجَارَةِ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: صَلِدَ يَصْلَدُ صَلَدًا بِتَحْرِيكِ اللَّامِ فَهُوَ صَلْدٌ بِالْإِسْكَانِ، وَهُوَ كُلُّ مَا لَا يُنْبِتُ شَيْئًا، وَمِنْهُ جَبِينٌ أَصْلَدُ، وَأَنْشَدَ الْأَصْمَعِيُّ لِرُؤْبَةَ:

Arapçada zayıf olan kullanım ise kirvân (كِرْوَان)'ın kerevân (كَرَوَان)'ın çoğulu olmasıdır; 'safiyy' ve 'sıfiyy' ise 'asâ' kelimesinin çoğulu gibi 'safâ'nın çoğuludur. Vâbil (الْوَابِلُ) ise şiddetli yağmurdur. Gök şiddetle yağdığında "vebeleti's-semâu tebilü", zemin şiddetli yağmur aldığında "el-ardu mevbûletün" denilir. El-Ahfeş şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { فَأَخَذْناهُ أَخْذاً وَبِيلًا } “Bunun üzerine onu şiddetli bir yakalayışla yakalayıverdik” buyruğu da bu köktendir; yani şiddetli bir yakalayış demektir. 'Darbun vebîl' ve 'azâbün vebîl' de şiddetli darbe ve şiddetli azap demektir. Sald (الصَّلْدُ) ise kaygan ve sert taştır. El-Kisâî şöyle demiştir: Fiili lâmın harekesiyle 'salide yasledü saleden'dir; ismi ise lâmın sükûnuyla 'sald'dır. O, hiçbir şey bitirmeyen her şeydir. Saçı dökülmüş parlak alın için "cebînün asled" denilmesi de bundandır. El-Asmaî, Rû'be'nin şu beytini okumuştur:

بَرَّاقُ أَصْلَادِ الْجَبِينِ الْأَجْلَهِ

Açık ve parlak alnın çıplaklığı parıldayan...

قَالَ النَّقَّاشُ: الْأَصْلَدُ الْأَجْرَدُ بِلُغَةِ هُذَيْلٍ. وَمَعْنَى (لَا يَقْدِرُونَ) يَعْنِي الْمُرَائِي وَالْكَافِرَ وَالْمَانَّ (عَلى شَيْءٍ) أَيْ على الانتفاع بثواب شي مِنْ إِنْفَاقِهِمْ وَهُوَ كَسْبُهُمْ عِنْدَ حَاجَتِهِمْ إِلَيْهِ، إذ كَانَ لِغَيْرِ اللَّهِ، فَعَبَّرَ عَنِ النَّفَقَةِ بِالْكَسْبِ، لِأَنَّهُمْ قَصَدُوا بِهَا الْكَسْبَ. وَقِيلَ: ضَرَبَ هَذَا مَثَلًا لِلْمُرَائِي فِي إِبْطَالِ ثَوَابِهِ وَلِصَاحِبِ الْمَنِّ والأذى في إبطال فضله، ذكره الماوردي.

en-Nakkâş şöyle demiştir: el-Asled (الْأَصْلَدُ), Hüzeyl kabilesinin lügatinde tüysüz ve çıplak (el-ecred) anlamına gelir. { لَا يَقْدِرُونَ } “Güç yetiremezler” [ifadesinin] anlamı ise; riyakâr, kâfir ve başa kakan kimseler, { عَلى شَيْءٍ } “hiçbir şeye” yani Allah rızası gözetilmediği için, [en çok] muhtaç oldukları anda kendi kazançları olan infaklarından hiçbir şeyin sevabından yararlanamazlar, demektir. Burada infak kazanç olarak ifade edilmiştir; çünkü onlar bununla bir kazanç elde etmeyi kastetmişlerdi. Şöyle de denilmiştir: Bu, sevabının boşa gitmesi hususunda riyakâr kimseye; faziletinin yok olması hususunda da başa kakan ve eziyet veren kimseye verilmiş bir misaldir. Bunu el-Mâverdî zikretmiştir.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٦٥]

[Bakara Suresi (2): Ayet 265]

وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصابَها وابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَها ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْها وابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٦٥)

{ وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصابَها وابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَها ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْها وابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٦٥) } “Mallarını Allah'ın rızasını kazanmak ve kendilerinde olanı kökleştirmek (içlerindeki imanı pekiştirmek) için infak edenlerin misali, yüksekçe bir tepede bulunan ve üzerine bol yağmur düşüp de ürününü iki kat veren bir bahçenin misali gibidir. Ona bol yağmur düşmese bile bir çisenti yeter. Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” (265)

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ (" ابْتِغاءَ" مَفْعُولٌ مِنْ أَجْلِهِ." وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ" عَطْفٌ عَلَيْهِ. وَقَالَ مَكِّيٌّ فِي الْمُشْكِلِ: كِلَاهُمَا مَفْعُولٌ مِنْ أَجْلِهِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهُوَ مَرْدُودٌ، وَلَا يَصِحُّ فِي" تَثْبِيتاً" أَنَّهُ مَفْعُولٌ مِنْ أَجْلِهِ، لِأَنَّ الْإِنْفَاقَ لَيْسَ مِنْ أَجْلِ التَّثْبِيتِ. وَ" ابْتِغاءَ" نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَكَانَ يَتَوَجَّهُ فِيهِ النَّصْبُ عَلَى الْمَفْعُولِ مِنْ أَجْلِهِ، لَكِنِ النَّصْبُ عَلَى الْمَصْدَرِ هُوَ الصَّوَابُ مِنْ جِهَةِ عَطْفِ الْمَصْدَرِ الَّذِي هُوَ" تَثْبِيتاً" عَلَيْهِ. وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى صِفَةَ صَدَقَاتِ الْقَوْمِ الَّذِينَ لَا خَلَاقَ لِصَدَقَاتِهِمْ، وَنَهَى الْمُؤْمِنِينَ عَنْ مُوَاقَعَةِ مَا يُشْبِهُ ذَلِكَ بِوَجْهٍ مَا، عَقَّبَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِذِكْرِ نَفَقَاتِ الْقَوْمِ الَّذِينَ تَزْكُو صَدَقَاتُهُمْ إِذْ كَانَتْ عَلَى وَفْقِ الشَّرْعِ وَوَجْهِهِ. وَ" ابْتِغاءَ" مَعْنَاهُ طَلَبَ. وَ" مَرْضاتِ" مَصْدَرٌ مِنْ رَضِيَ يَرْضَى." وَتَثْبِيتاً" مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ يتثبتون أين يضعون صدقاتهم، قال مُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ. قَالَ الْحَسَنُ: كَانَ الرَّجُلُ إِذَا هَمَّ بِصَدَقَةٍ تَثَبَّتَ، فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ لِلَّهِ أَمْضَاهُ وَإِنْ خَالَطَهُ شَكٌّ أَمْسَكَ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ تَصْدِيقًا وَيَقِينًا، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَقَتَادَةُ: مَعْنَاهُ وَاحْتِسَابًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ وَالسُّدِّيُّ وَقَتَادَةُ أَيْضًا وَابْنُ زَيْدٍ وَأَبُو صَالِحٍ وَغَيْرُهُمْ:" وَتَثْبِيتاً" مَعْنَاهُ وَتَيَقُّنًا أَيْ أَنَّ نُفُوسَهُمْ لَهَا بَصَائِرُ فَهِيَ تُثَبِّتُهُمْ عَلَى الْإِنْفَاقِ فِي طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى تَثْبِيتًا. وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ الثَّلَاثُ أَصْوَبُ مِنْ قَوْلِ الْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ، لِأَنَّ الْمَعْنَى الَّذِي ذَهَبَا إِلَيْهِ إِنَّمَا عِبَارَتُهُ" وَتَثْبِيتاً" مَصْدَرٌ عَلَى غَيْرِ الْمَصْدَرِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا لَا يَسُوغُ إِلَّا مَعَ ذِكْرِ الْمَصْدَرِ وَالْإِفْصَاحِ بِالْفِعْلِ الْمُتَقَدِّمِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً"،" وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا". وَأَمَّا إِذَا لَمْ يَقَعْ إِفْصَاحٌ بِفِعْلٍ فَلَيْسَ لَكَ أَنْ تَأْتِيَ بِمَصْدَرٍ فِي غَيْرِ مَعْنَاهُ ثُمَّ تَقُولُ: أَحْمِلُهُ عَلَى مَعْنَى كَذَا وَكَذَا، لِفِعْلٍ لَمْ يَتَقَدَّمْ لَهُ ذِكْرٌ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: هَذَا مَهْيَعُ كَلَامِ الْعَرَبِ فِيمَا عَلِمْتُهُ. وقال النحاس:

Yüce Allah'ın: { وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ } “Mallarını Allah'ın rızasını kazanmak ve kendilerinde olanı kökleştirmek (içlerindeki imanı pekiştirmek) için infak edenlerin misali” buyruğunda yer alan «ibtigâe» (ابْتِغاءَ) kelimesi mef‘ûlün lieclih (sebep bildiren mef‘ûl)dir. «Ve tesbîten min enfusihim» (وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ) ise ona matuftur. Mekkî, el-Müşkil adlı eserinde: «Her ikisi de mef‘ûlün lieclihdir» demiştir. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: «Bu [görüş] merduttur (reddedilmiştir); 'tesbîten' kelimesinin mef‘ûlün lieclih olması sahih değildir, zira infak pekiştirmek amacıyla yapılmaz. 'İbtigâe' kelimesi hal konumunda masdar olarak mansub kılınmıştır. Onun mef‘ûlün lieclih olarak mansub olması da muhtemeldi; ancak 'tesbîten' şeklindeki masdarın ona matuf olması sebebiyle masdar olarak mansub olması daha doğrudur.» Allah Teâlâ, sadakalarından hiçbir nasibi olmayan kimselerin sadakalarının vasfını zikredip müminleri de herhangi bir şekilde buna benzer bir duruma düşmekten nehyedince, bu ayette sadakaları şeriata ve usulüne uygun olduğu için arınan/bereketlenen kimselerin infaklarını zikretmiştir. «İbtigâe» (ابْتِغاءَ), talep etmek manasındadır. «Merdât» (مَرْضاتِ) ise radiye-yerdâ (رَضِيَ - يَرْضَى) fiilinin masdarıdır. «Ve tesbîten» (وَتَثْبِيتاً) ifadesi ise, sadakalarını nereye koyacaklarını iyice araştırıp tespit ederler manasındadır; bunu Mücâhid ve el-Hasan söylemiştir. El-Hasan şöyle demiştir: «Kişi sadaka vermek istediğinde iyice düşünür (tesebbüt eder)di; şayet bu Allah içinse onu verir, içine bir şüphe karışırsa [vermekten] vazgeçerdi.» Bir görüşe göre de manası: «Doğrulayarak ve yakinen inanarak» demektir ki bunu İbn Abbâs söylemiştir. Yine İbn Abbâs ve Katâde şöyle demiştir: «Bunun manası, gönüllerinden sevabını yalnızca Allah'tan umarak (ihtisâben) demektir.» Eş-Şa'bî, es-Süddî, yine Katâde, İbn Zeyd, Ebû Sâlih ve başkaları ise şöyle demiştir: «'Ve tesbîten', kesin bir inançla (teyakkanen) demektir. Yani onların nefislerinin basiretleri vardır ve onları Allah Teâlâ'ya itaat yolunda infak etmeye sımsıkı bağlayıp sabit kılmaktadır.» Bu üç görüş, el-Hasan ve Mücâhid'in görüşünden daha doğrudur; zira onların kastettiği mana [için] 've tesbîten' ifadesi [kendi fiilinin] gayr-i masdarı olarak gelmiş olur. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Bu ise ancak masdarın zikredilmesi ve önceki fiilin açıkça belirtilmesi durumunda caiz olur; nitekim Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً } “Ve Allah sizi yerden bir bitki olarak bitirdi” ve { وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا } “Ve bütün varlığınla O'na yönel” buyruklarında olduğu gibi. Bir fiil açıkça zikredilmediğinde ise, daha önce zikri geçmeyen bir fiil için, masdarı kendi manası dışında getirip sonra da: 'Bunu şu ve şu manaya hamlediyorum' demen caiz değildir.» İbn Atiyye [ayrıca] şöyle demiştir: «Bildiğim kadarıyla Arap kelamının tuttuğu yol (mehye') budur.» En-Nehhâs ise şöyle demiştir:

لَوْ كَانَ كَمَا قَالَ مُجَاهِدٌ لَكَانَ وَتَثَبُّتًا من تثبت ككرمت تَكَرُّمًا، وَقَوْلُ قَتَادَةَ: احْتِسَابًا، لَا يُعْرَفُ إِلَّا أَنْ يُرَادَ بِهِ أَنَّ أَنْفُسَهُمْ تُثَبِّتُهُمْ مُحْتَسِبَةً، وَهَذَا بَعِيدٌ. وَقَوْلُ الشَّعْبِيِّ حَسَنٌ، أَيْ تَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ لَهُمْ عَلَى إِنْفَاقِ ذَلِكَ فِي طَاعَةِ اللَّهِ ﷿، يُقَالُ: ثَبَّتُّ فُلَانًا فِي هَذَا الْأَمْرِ، أَيْ صَحَّحْتُ عَزْمَهُ، وَقَوَّيْتُ فِيهِ رَأْيَهُ، أُثَبِّتُهُ تَثْبِيتًا، أَيْ أَنْفُسُهُمْ مُوقِنَةٌ بِوَعْدِ اللَّهِ عَلَى تَثْبِيتِهِمْ فِي ذَلِكَ. وَقِيلَ:" وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ" أَيْ يُقِرُّونَ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُثَبِّتُ عَلَيْهَا، أَيْ وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ لِثَوَابِهَا، بِخِلَافِ الْمُنَافِقِ الَّذِي لَا يَحْتَسِبُ الثَّوَابَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ) الْجَنَّةُ الْبُسْتَانُ، وَهِيَ قِطْعَةُ أَرْضٍ تَنْبُتُ فِيهَا الْأَشْجَارُ حَتَّى تُغَطِّيَهَا، فَهِيَ مَأْخُوذَةٌ مِنْ لَفْظِ الْجِنِّ وَالْجَنِينِ لِاسْتِتَارِهِمْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَالرَّبْوَةُ: الْمَكَانُ الْمُرْتَفِعُ ارْتِفَاعًا يَسِيرًا، مَعَهُ فِي الْأَغْلَبِ كَثَافَةُ تُرَابٍ، وَمَا كَانَ كَذَلِكَ فَنَبَاتُهُ أَحْسَنُ، وَلِذَلِكَ خَصَّ الرَّبْوَةَ بِالذِّكْرِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَرِيَاضُ الْحَزْنِ لَيْسَتْ مِنْ هَذَا كَمَا زَعَمَ الطَّبَرِيُّ، بَلْ تِلْكَ هِيَ الرِّيَاضُ الْمَنْسُوبَةُ إِلَى نَجْدٍ، لِأَنَّهَا خَيْرٌ مِنْ رِيَاضِ تِهَامَةَ، وَنَبَاتُ نَجْدٍ أَعْطَرُ، وَنَسِيمُهُ أَبْرَدُ وَأَرَقُّ، وَنَجْدٌ يُقَالُ لَهَا حَزْنُ. وَقَلَّمَا يَصْلُحُ هَوَاءُ تِهَامَةَ إِلَّا بِاللَّيْلِ، وَلِذَلِكَ قَالَتِ الْأَعْرَابِيَّةُ:" زَوْجِي كَلَيْلِ تِهَامَةَ". وَقَالَ السُّدِّيُّ:" بِرَبْوَةٍ" أَيْ بِرَبَاوَةٍ، وَهُوَ مَا انْخَفَضَ مِنَ الْأَرْضِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذِهِ عِبَارَةٌ قَلِقَةٌ، وَلَفْظُ الرَّبْوَةِ هُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ رَبَا يَرْبُو إِذَا زَادَ. قُلْتُ: عِبَارَةُ السُّدِّيِّ لَيْسَتْ بِشَيْءٍ، لِأَنَّ بناء" رب و" مَعْنَاهُ الزِّيَادَةُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَمِنْهُ الرَّبْوُ لِلنَّفَسِ الْعَالِي. رَبَا يَرْبُو إِذَا أَخَذَهُ الرَّبْوُ. وَرَبَا الْفَرَسُ إِذَا أَخَذَهُ الرَّبْوُ مِنْ عَدْوٍ أَوْ فَزَعٍ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رابِيَةً " أَيْ زَائِدَةً، كَقَوْلِكَ: أَرْبَيْتُ إِذَا أَخَذْتَ أَكْثَرَ مِمَّا أَعْطَيْتَ. وَرَبَوْتُ فِي بَنِي فُلَانٍ وَرَبِيتُ أَيْ نَشَأْتُ فِيهِمْ. وَقَالَ الْخَلِيلُ: الرَّبْوَةُ أَرْضٌ مُرْتَفِعَةٌ طَيِّبَةٌ وَخَصَّ اللَّهُ تَعَالَى بِالذِّكْرِ الَّتِي لَا يَجْرِي فِيهَا مَاءٌ مِنْ حَيْثُ الْعُرْفِ فِي بِلَادِ الْعَرَبِ، فَمَثَّلَ لَهُمْ مَا يُحِسُّونَهُ وَيُدْرِكُونَهُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الرَّبْوَةُ الْمَكَانُ الْمُرْتَفِعُ الَّذِي لَا تَجْرِي فِيهِ الْأَنْهَارُ، لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: (أَصابَها وابِلٌ) إِلَى آخِرِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا لَيْسَ فِيهَا مَاءٌ جَارٍ، وَلَمْ يُرِدْ جِنْسَ الَّتِي تَجْرِي فِيهَا الْأَنْهَارُ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ ذَكَرَ رَبْوَةً

Şayet Mücâhid'in dediği gibi olsaydı [kelime], kerumte tekerramen (كَرُمْتَ تَكَرُّمًا) gibi tesebbete tesebbüten (تَثَبَّتَ تَثَبُّتًا) şeklinde gelirdi. Katâde'nin: "İhtisâben (sevabını umarak)" şeklindeki açıklaması ise ancak nefislerinin sevap umarak kendilerini sebatkâr kıldığı kastedilirse anlaşılabilir; bu da uzak bir ihtimaldir. Şa'bî'nin sözü ise güzeldir; yani bunu Allah Azze ve Celle'nin itaatinde infak etmek üzere nefislerinin kendilerini sebatkâr kılması demektir. Nitekim: "Filan kişiyi bu işte sebat ettirdim (ثَبَّتُّ فُلَانًا فِي هَذَا الْأَمْرِ)" denilir; yani onun azmini pekiştirdim, bu konudaki görüşünü güçlendirdim (أُثَبِّتُهُ تَثْبِيتًا) anlamına gelir. Yani nefisleri, bu husustaki sebatlarına karşılık Allah'ın vaadine kesin olarak inanmaktadır. Şöyle de denilmiştir: { وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ } yani Allah Teâlâ'nın bu [infak] sebebiyle kendilerini sebatkâr kılacağını ikrar ederler; yani sevabını ummayan münafığın aksine, bunun sevabını kendi nefislerinden pekiştirirler. Allah Teâlâ'nın: { كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ } “Yüksekçe bir tepedeki bahçenin misali gibidir” buyruğuna gelince; cennet (الْجَنَّةُ), bostan/bahçe demektir. O, üzerinde ağaçların örtünceye kadar bittiği bir toprak parçasıdır. Bu kelime, örtülü ve gizli olmalarından dolayı cin (الْجِنّ) ve cenîn (الْجَنِين) lafzından türetilmiştir. Bunun açıklaması daha önce geçmişti. Rabve (الرَّبْوَةُ) ise hafifçe yüksek olan, çoğunlukla üzerinde kalın bir toprak tabakası bulunan yerdir. Böyle olan yerin bitkisi daha güzel olur; bu sebeple [ayette] rabve özellikle zikredilmiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: "Taberî'nin iddia ettiği gibi Hazn bahçeleri bundan değildir; aksine onlar Necid'e nispet edilen bahçelerdir. Çünkü onlar Tihâme bahçelerinden daha hayırlıdır. Necid'in bitkisi daha kokulu, esintisi daha serin ve tatlıdır. Necid'e Hazn da denir. Tihâme'nin havası ise gece dışında pek düzelmez. Nitekim bedevi bir kadın: 'Kocam Tihâme gecesi gibidir' demiştir." es-Süddî ise: "{ بِرَبْوَةٍ } yani 'rabâve' (بِرَبَاوَةٍ) olup arazinin alçak olan yeridir" demiştir. İbn Atiyye: "Bu tutarsız bir ifadedir. Zira rabve kelimesi, arttı/çoğaldı anlamına gelen rebâ yerbû (رَبَا يَرْبُو) kökünden türemiştir" demiştir. Derim ki: es-Süddî'nin ifadesi bir değer taşımaz; zira Arap kelamında r-b-v (ر ب و) kök yapısı artış ve fazlalık anlamına gelir. Hızlı solumaya (nefes nefese kalmaya) er-rabv (الرَّبْوُ) denilmesi de bundandır. Hızlı soluk alıp verdiğinde rebâ yerbû (رَبَا يَرْبُو) denir. At koşmaktan veya ürkmeden ötürü nefes nefese kaldığında rebâ el-feras (رَبَا الْفَرَسُ) denilir. Ferrâ, Allah Teâlâ'nın: { فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رابِيَةً } “Bunun üzerine O da onları şiddeti giderek artan bir yakalayışla yakalayıverdi” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Yani gittikçe artan [bir yakalayışla demektir]; nitekim verdiğinden fazlasını aldığında erbeytü (أَرْبَيْتُ) demen gibidir. Rebevtü fî benî fülân ve rebîtü (رَبَوْتُ فِي بَنِي فُلَانٍ وَرَبِيتُ) ise filanoğulları arasında büyüyüp yetiştim demektir." el-Halîl şöyle demiştir: "Rabve; yüksek, verimli ve güzel bir arazidir. Allah Teâlâ, Arap diyarındaki örf gereği içinde su akmayan yeri özellikle zikretmiştir; böylece onlara hissedip idrak edebilecekleri bir misal vermiştir." İbn Abbâs ise şöyle demiştir: "Rabve, içinde nehirler akmayan yüksek yerdir. Zira Allah Teâlâ'nın: { أَصابَها وابِلٌ } “Ona bol bir yağmur yağmış...” ayetinin sonuna kadarki kısım, orada akan bir suyun bulunmadığına delalet etmektedir. Yoksa içinde nehirler akan türü kastetmemiştir; zira Allah Teâlâ [başka bir ayette] bir rabveyi..."

ذَاتَ قَرَارٍ وَمَعِينٍ. وَالْمَعْرُوفُ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ أَنَّ الرَّبْوَةَ مَا ارْتَفَعَ عَمَّا جَاوَرَهُ سَوَاءٌ جَرَى فِيهَا مَاءٌ أَوْ لَمْ يَجْرِ. وَفِيهَا خَمْسُ لُغَاتٍ" رُبْوَةٌ" بِضَمِّ الرَّاءِ، وَبِهَا قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَنَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو. و" بِرَبْوَةٍ" بِفَتْحِ الرَّاءِ، وَبِهَا قَرَأَ عَاصِمٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَالْحَسَنُ." وَرِبْوَةٌ" بِكَسْرِ الرَّاءِ، وَبِهَا قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو إِسْحَاقَ السَّبِيعِيُّ. وَ" رَبَاوَةٌ" بِالْفَتْحِ، وَبِهَا قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَأَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَقَالَ الشَّاعِرُ:

{ ذَاتَ قَرَارٍ وَمَعِينٍ } “Oturmaya elverişli ve akar sulu” [olarak zikretmiştir]. Arap kelamında bilinen ise rabvenin, içinde su aksın veya akmasın, çevresine göre yüksek olan yer olduğudur. Bu kelimede beş lehçe/kıraat vardır: Râ harfinin ötresiyle "rubvetün" (رُبْوَةٌ) ki İbn Kesîr, Hamza, el-Kisâî, Nâfi' ve Ebû Amr böyle okumuştur. Râ harfinin fethasıyla "bi-rabvetin" (بِرَبْوَةٍ) ki Âsım, İbn Âmir ve el-Hasan böyle okumuştur. Râ harfinin kesresiyle "ribvetün" (رِبْوَةٌ) ki İbn Abbâs ve Ebû İshâk es-Sebîî böyle okumuştur. Fetha ile "rebâvetün" (رَبَاوَةٌ) ki Ebû Ca'fer ve Ebû Abdirrahmân böyle okumuştur. Şair şöyle demiştir:

مَنْ مُنْزِلِي فِي رَوْضَةٍ بِرَبَاوَةٍ ... بَيْنَ النَّخِيلِ إِلَى بَقِيعِ الْغَرْقَدِ

Kimdir beni hurmalıklar arasında, Bakîu'l-Garkad'a doğru yüksekçe bir tepedeki bir bahçeye indirecek olan?

وَ" رِبَاوَةٌ" بِالْكَسْرِ، وَبِهَا قَرَأَ الْأَشْهَبُ الْعُقَيْلِيُّ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَيُقَالُ بِرَبَاوَةٍ وَبِرِبَاوَةٍ، وَكُلُّهُ مِنَ الرَّابِيَةِ، وَفِعْلُهُ رَبَا يَرْبُو. قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَصابَها) يَعْنِي الرَّبْوَةَ (وابِلٌ) أي مطر شديد، قال الشاعر:

Kesre ile "ribâvetün" (رِبَاوَةٌ) şeklinde de okunmuştur ki el-Eşheb el-Ukaylî böyle okumuştur. El-Ferrâ şöyle demiştir: 'bi-rebâvetin' ve 'bi-ribâvetin' denilir, hepsi de 'râbiye' (yüksek yer) kökündendir ve fiili 'rebâ yerbû'dur. Allah Teâlâ'nın: { أَصابَها } “ona isabet etti” buyruğudur; yani rabveye (tepeye). { وابِلٌ } “sağanak bir yağmur” yani şiddetli yağmur [isabet etti]. Şair şöyle demiştir:

مَا رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْحَزْنِ مُعْشِبَةٌ ... خَضْرَاءُ جَادَ عَلَيْهَا وَابِلٌ هَطِلُ

Hazn bahçelerinden, bol ve bardaktan boşanırcasına yağan bir yağmurun suladığı otlu, yemyeşil hiçbir bahçe yoktur ki...

(فَآتَتْ) أَيْ أَعْطَتْ. (أُكُلَها) بِضَمِّ الْهَمْزَةِ: الثَّمَرُ الَّذِي يُؤْكَلُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ ". وَالشَّيْءُ المأكول من كل شي يُقَالُ لَهُ أُكُلٌ. وَالْأُكْلَةُ: اللُّقْمَةُ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ:" فَإِنْ كَانَ الطَّعَامُ مَشْفُوهًا قَلِيلًا فَلْيَضَعْ فِي يَدِهِ مِنْهُ أُكْلَةً أَوْ أُكْلَتَيْنِ" يَعْنِي لُقْمَةً أَوْ لُقْمَتَيْنِ، خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ. وَإِضَافَتُهُ إِلَى الْجَنَّةِ إِضَافَةُ اخْتِصَاصٍ، كَسَرْجِ الْفَرَسِ وَبَابِ الدَّارِ. وَإِلَّا فَلَيْسَ الثَّمَرُ مِمَّا تَأْكُلُهُ الْجَنَّةُ. وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو" أُكْلُهَا" بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَسُكُونِ الْكَافِ، وَكَذَلِكَ كُلُّ مُضَافٍ [إِلَى] مُؤَنَّثٍ، وَفَارَقَهُمَا أَبُو عَمْرٍو فِيمَا أُضِيفَ إِلَى مُذَكَّرٍ مِثْلَ أُكُلِهِ أَوْ كَانَ غَيْرَ مُضَافٍ إِلَى شي مِثْلَ" أُكُلٍ خَمْطٍ " فَثَقَّلَ أَبُو عَمْرٍو ذَلِكَ وخففاه. وقرا عاصم

{ فَآتَتْ } “verdi” yani verdi [demektir]. { أُكُلَها } “ürününü” hemzenin dammesiyle [okunduğunda]; yenilen meyve / mahsul anlamına gelir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ } “Her zaman yemişini verir” buyruğu da bu kabildendir. Her şeyden yenilen nesneye 'ükül' (أُكُل) denir. 'Ukle' (الْأُكْلَةُ) ise lokma demektir. Hadiste geçen: « فَإِنْ كَانَ الطَّعَامُ مَشْفُوهًا قَلِيلًا فَلْيَضَعْ فِي يَدِهِ مِنْهُ أُكْلَةً أَوْ أُكْلَتَيْنِ » «Şayet yemek az ve yetersiz ise, eline ondan bir veya iki lokma koysun» ifadesi de böyledir; yani bir ya da iki lokma [demektir]. Bunu Müslim tahric etmiştir. [Ürün kelimesinin] bahçeye izâfetle bağlanması, tıpkı 'atın eyeri' ve 'evin kapısı' tamlamalarında olduğu gibi bir ihtisas (özgü kılma) izâfetidir. Aksi takdirde meyve, bahçenin yediği bir şey değildir. Nâfi‘, İbn Kesîr ve Ebû Amr, hemzenin dammesi ve kâf harfinin sükûnu ile "üklühâ" (أُكْلُهَا) şeklinde okumuşlardır; müennes bir kelimeye izâfe edilen her kelimede [de] böyledir. Ebû Amr, "ükülühu" (أُكُلِهِ) gibi müzekker bir kelimeye izâfe edilenlerde veya { أُكُلٍ خَمْطٍ } “acı meyveli” [örneğinde olduğu gibi] hiçbir şeye izâfe edilmeyen yerlerde o ikisinden (Nâfi‘ ve İbn Kesîr'den) ayrılmıştır; Ebû Amr buraları kâf harfini harekeleyerek (ağırlaştırarak), o ikisi ise sükûn ile (hafifleterek) okumuşlardır. Âsım ise...

وَابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ فِي جَمِيعِ مَا ذَكَرْنَاهُ بِالتَّثْقِيلِ. وَيُقَالُ: أَكْلٌ وَأُكُلٌ بِمَعْنًى. (ضِعْفَيْنِ) أَيْ أَعْطَتْ ضِعْفَيْ ثَمَرِ غَيْرِهَا مِنَ الْأَرَضِينَ. وَقَالَ بَعْضُ، أَهْلِ الْعِلْمِ: حَمَلَتْ مَرَّتَيْنِ فِي السَّنَةِ، وَالْأَوَّلُ أَكْثَرُ، أَيْ أَخْرَجَتْ مِنَ الزَّرْعِ مَا يُخْرِجُ غَيْرُهَا فِي سَنَتَيْنِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ لَمْ يُصِبْها وابِلٌ فَطَلٌّ) تَأْكِيدٌ مِنْهُ تَعَالَى لِمَدْحِ هَذِهِ الرَّبْوَةِ بِأَنَّهَا إِنْ لَمْ يصبها وابل فإن الطل يكفيها ومنوب مَنَابَ الْوَابِلِ فِي إِخْرَاجِ الثَّمَرَةِ ضِعْفَيْنِ، وَذَلِكَ لِكَرَمِ الْأَرْضِ وَطِيبِهَا. قَالَ الْمُبَرِّدُ وَغَيْرُهُ: تَقْدِيرُهُ فَطَلٌّ يَكْفِيهَا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: فَالَّذِي يُصِيبُهَا طَلٌّ. وَالطَّلُّ: الْمَطَرُ الضَّعِيفُ الْمُسْتَدِقُّ مِنَ الْقَطْرِ الْخَفِيفِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ، وَهُوَ مَشْهُورُ اللُّغَةِ. وَقَالَ قَوْمٌ مِنْهُمْ مُجَاهِدٌ: الطَّلُّ: النَّدَى. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهُوَ تَجَوُّزٌ وَتَشْبِيهٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَحَكَى أَهْلُ اللُّغَةِ وَبَلَتْ وَأَوْبَلَتْ، وَطَلَّتْ وَأَطَلَّتْ. وَفِي الصِّحَاحِ: الطَّلُّ أَضْعَفُ الْمَطَرِ وَالْجَمْعُ الطِّلَالُ، تَقُولُ مِنْهُ: طُلَّتِ الْأَرْضُ وَأَطَلَّهَا النَّدَى فَهِيَ مَطْلُولَةٌ. قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: وَزَرْعُ الطَّلِّ أَضْعَفُ مِنْ زَرْعِ الْمَطَرِ وَأَقَلُّ رِيعًا، وَفِيهِ- وَإِنْ قَلَّ- تماسك ونفع. قَالَ بَعْضُهُمْ: فِي الْآيَةِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَمَعْنَاهُ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصَابَهَا وَابِلٌ فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ فَآتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيْنِ. يَعْنِي اخْضَرَّتْ أَوْرَاقُ الْبُسْتَانِ وَخَرَجَتْ ثَمَرَتُهَا ضِعْفَيْنِ. قُلْتُ: التَّأْوِيلُ الْأَوَّلُ أَصْوَبُ وَلَا حَاجَةَ إِلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ. فَشَبَّهَ تَعَالَى نُمُوَّ نَفَقَاتِ هَؤُلَاءِ الْمُخْلِصِينَ الَّذِينَ يُرْبِي اللَّهُ صَدَقَاتِهِمْ كَتَرْبِيَةِ الْفُلُوِّ وَالْفَصِيلِ بِنُمُوِّ نَبَاتِ الْجَنَّةِ بِالرَّبْوَةِ الْمَوْصُوفَةِ، بِخِلَافِ الصَّفْوَانِ الَّذِي انْكَشَفَ عَنْهُ تُرَابُهُ فَبَقِيَ صَلْدًا. وَخَرَّجَ مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:" لَا يَتَصَدَّقُ أَحَدٌ بِتَمْرَةٍ مِنْ كَسْبٍ طَيِّبٍ إِلَّا أَخَذَهَا اللَّهُ بِيَمِينِهِ فَيُرَبِّيهَا كَمَا يُرَبِّي أَحَدُكُمْ فَلُوَّهُ أَوْ فَصِيلَهُ حَتَّى تَكُونَ مِثْلَ الْجَبَلِ أَوْ أَعْظَمَ" خَرَّجَهُ الْمُوَطَّأُ أَيْضًا. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ) وَعْدٌ وَوَعِيدٌ. وَقَرَأَ الزُّهْرِيُّ" يَعْمَلُونَ" بِالْيَاءِ كَأَنَّهُ يُرِيدُ بِهِ النَّاسَ أَجْمَعَ، أَوْ يُرِيدُ الْمُنْفِقِينَ فَقَطْ، فَهُوَ وعد محض.

İbn Âmir, Hamza ve el-Kisâî ise zikrettiğimiz bütün bu yerlerde [kâf harfini ötreli olarak] şeddeli (tashîlsiz) okumuşlardır. 'Ekl' (أَكْل) ile 'ükül' (أُكُل) aynı anlamda kullanılır. { ضِعْفَيْنِ } “iki kat”, yani diğer arazilerin verdiği ürünün iki katını verdi demektir. İlim ehlinden bazıları: “Yılda iki defa ürün verdi” demişlerdir. Birincisi [görüş] daha yaygındır; yani diğer [arazilerin] iki yılda verdiğini [bir yılda] ürün olarak çıkardı demektir. Yüce Allah'ın: { فَإِنْ لَمْ يُصِبْها وابِلٌ فَطَلٌّ } “Ona bol bir yağmur isabet etmezse, bir çisenti de yeter” buyruğu, Yüce Allah tarafından bu tepenin övülmesini pekiştirmektedir. Zira ona bol yağmur isabet etmese bile, çisenti ona yetmekte ve toprağın cömertliği ile verimliliği sebebiyle iki kat ürün vermede bol yağmurun yerini tutmaktadır. el-Müberred ve başkaları şöyle demiştir: Takdiri “ona bir çisenti yeter” [şeklindedir]. ez-Zeccâc ise: “Ona isabet eden şey bir çisentidir” demiştir. 'Tall' (الطَّلُّ); zayıf, ince damlalı hafif yağmurdur (çisenti). Bunu İbn Abbâs ve başkaları söylemiştir; lügatteki meşhur anlamı da budur. Mücâhid'in de aralarında bulunduğu bir topluluk ise: “Tall, çiğdir” demiştir. İbn Atiyye: “Bu [ifade] bir mecaz ve benzetmedir” demiştir. en-Nehhâs: Dil ehli 'vebelet' (وَبَلَتْ) ve 'evbelet' (أَوْبَلَتْ) ile 'tallet' (طَلَّتْ) ve 'etallet' (أَطَلَّتْ) kullanımlarını nakletmiştir, demiştir. es-Sıhâh'ta şöyle denmektedir: “Tall, yağmurun en zayıf olanıdır; çoğulu 'tılâl' (طِلَال) gelir. Bundan hareketle: Toprağa çisenti yağdı (طُلَّتِ الْأَرْضُ) ve çiğ ona çisentiledi (أَطَلَّهَا النَّدَى), dolayısıyla toprak çisentilenmiştir (مَطْلُولَةٌ) dersin.” el-Mâverdî şöyle demiştir: “Çisenti ile yetişen ekin, yağmurla yetişen ekinden daha zayıftır ve hasılatı daha azdır; fakat az da olsa onda bir tutunma ve fayda vardır.” Bazıları şöyle demiştir: “Ayette takdim ve tehir (yer değiştirme) vardır. Anlamı şöyledir: 'Tepedeki bir bahçe gibidir ki ona bol bir yağmur isabet etti; şayet ona bol bir yağmur isabet etmezse bir çisenti yeter de ürününü iki kat verir.' Yani bahçenin yaprakları yeşerdi ve meyvesi iki kat çıktı.” Derim ki: Birinci yorum daha doğrudur ve takdim ile tehire ihtiyaç yoktur. Yüce Allah, sadakalarını tay ve deve yavrusu büyütür gibi büyüttüğü bu ihlaslı kimselerin infaklarının artışını, üzeri açılıp cascavlak kalan kayanın aksine, nitelenen tepedeki bahçenin bitkilerinin büyümesine benzetmiştir. Müslim ve başkaları Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Hiçbir kimse helal kazançtan bir hurma sadaka vermez ki, Allah onu sağ eliyle alıp sizden birinizin tayını veya deve yavrusunu büyüttüğü gibi, dağ kadar veya daha da büyük oluncaya dek büyütmesin.» Bunu el-Muvatta da rivayet etmiştir. Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir” buyruğu bir vaad (müjde) ve vaîddir (tehdittir). ez-Zührî [bu kelimeyi] ye harfiyle { يَعْمَلُونَ } (“yaparlar”) şeklinde okumuştur; sanki bununla bütün insanları kastetmektedir ya da sadece infak edenleri kastetmektedir ki bu takdirde sırf bir vaaddir.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٦٦]

[Bakara Suresi (2): Ayet 266]

أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ لَهُ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ وَأَصابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفاءُ فَأَصابَها إِعْصارٌ فِيهِ نارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢٦٦)

{ أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ لَهُ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ وَأَصابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفاءُ فَأَصابَها إِعْصارٌ فِيهِ نارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢٦٦) } “Sizden biri arzu eder mi ki, altından ırmaklar akan, içinde kendisi için her çeşit meyvenin bulunduğu hurmalardan ve üzümlerden bir bahçesi olsun da, tam kendisine ihtiyarlık çökmüş ve henüz güçsüz çocukları varken, o bahçeye içinde ateş bulunan bir kasırga isabet etsin de yanıversin? Düşünesiniz diye Allah size ayetleri işte böyle açıklamaktadır.” (266)

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ لَهُ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ وَأَصابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفاءُ فَأَصابَها إِعْصارٌ فِيهِ نارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢٦٦) قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ) الْآيَةَ. حَكَى الطَّبَرِيُّ عَنِ السُّدِّيِّ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَثَلٌ آخَرُ لِنَفَقَةِ الرِّيَاءِ، وَرَجَّحَ هُوَ هَذَا الْقَوْلَ. قُلْتُ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا قَالَ: هَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ لِلْمُرَائِينَ بِالْأَعْمَالِ يُبْطِلُهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَحْوَجَ مَا كَانَ إِلَيْهَا، كَمَثَلِ رَجُلٍ كَانَتْ لَهُ جَنَّةٌ وَلَهُ أَطْفَالٌ لَا يَنْفَعُونَهُ فَكَبِرَ وَأَصَابَ الْجَنَّةَ إِعْصَارٌ أَيْ رِيحٌ عَاصِفٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ فَفَقَدَهَا أَحْوَجَ مَا كَانَ إِلَيْهَا. وَحُكِيَ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ أَنَّهُ قَرَأَ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى " الْآيَةَ، قَالَ: ثُمَّ ضَرَبَ فِي ذَلِكَ مَثَلًا فَقَالَ:" أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ" الْآيَةَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا أَبْيَنُ مِنَ الَّذِي رَجَّحَ الطَّبَرِيُّ، وَلَيْسَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بِمَثَلٍ آخَرَ لِنَفَقَةِ الرِّيَاءِ، هَذَا هُوَ مُقْتَضَى سِيَاقِ الْكَلَامِ. وَأَمَّا بِالْمَعْنَى فِي غَيْرِ هَذَا السِّيَاقِ فَتُشْبِهُ حَالَ كُلِّ مُنَافِقٍ أَوْ كَافِرٍ عَمِلَ عَمَلًا وَهُوَ يَحْسَبُ أَنَّهُ يُحْسِنُ صُنْعًا فَلَمَّا جَاءَ إِلَى وَقْتِ الْحَاجَةِ لَمْ يَجِدْ شَيْئًا. قُلْتُ: قَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهَا مَثَلٌ لِمَنْ عَمِلَ لِغَيْرِ اللَّهِ مِنْ مُنَافِقٍ وَكَافِرٍ عَلَى مَا يَأْتِي، إِلَّا أَنَّ الَّذِي ثَبَتَ فِي الْبُخَارِيِّ عَنْهُ خِلَافُ هَذَا. خَرَّجَ الْبُخَارِيُّ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ قَالَ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ يَوْمًا لِأَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: فِيمَ تَرَوْنَ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ" أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ"؟ قَالُوا: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، فَغَضِبَ عُمَرُ وَقَالَ: قولوا: نعلم أو لا تعلم! فقال ابن عباس: في نفسي منها شي يا أمير المؤمنين، قال: يا بن أَخِي قُلْ وَلَا تُحَقِّرْ نَفْسَكَ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: ضُرِبَتْ مَثَلًا لِعَمَلٍ. قَالَ عُمَرُ: أَيُّ عَمَلٍ؟ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لِعَمَلِ رَجُلٍ غَنِيٍّ يعمل بطاعة الله ثم اللَّهُ ﷿ لَهُ الشَّيْطَانَ فَعَمِلَ

Allah Teâlâ'nın: { أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ لَهُ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ وَأَصابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفاءُ فَأَصابَها إِعْصارٌ فِيهِ نارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢٦٦) } buyruğudur. Allah Teâlâ'nın: { أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ } ayetidir. Et-Taberî, es-Süddî'den bu ayetin riyakarca yapılan infak için başka bir misal olduğunu nakletmiş ve kendisi de bu görüşü tercih etmiştir. Derim ki: İbn Abbâs'tan da şöyle dediği rivayet edilmiştir: Bu, Allah'ın amelleriyle gösteriş yapanlar için verdiği bir misaldir; kıyamet gününde ameline en çok muhtaç olduğu anda Allah onun amelini boşa çıkarır. Tıpkı bir bahçesi ve kendisine faydası dokunmayan küçük çocukları olan, kendisi de yaşlanmış ve bahçesine içinde ateş bulunan bir kasırga -yani şiddetli bir fırtına- isabet edip yanan, böylece ona en muhtaç olduğu anda onu kaybeden kimsenin durumu gibi. İbn Zeyd'den ise Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى } ayetini okuduğu ve sonra da şöyle dediği nakledilmiştir: Sonra Allah bu hususta bir misal vererek: { أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ } ayetini buyurdu. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bu, Taberî'nin tercih ettiğinden daha açıktır; bu ayet riyakarca infak için başka bir misal değildir, sözün akışının gerektirdiği de budur. Bu bağlam dışındaki anlama gelince, güzel bir iş yaptığını sanarak bir amel işleyen, fakat ihtiyaç anı geldiğinde hiçbir şey bulamayan her münafık veya kâfirin durumuna benzer. Derim ki: İleride geleceği üzere İbn Abbâs'tan, bunun münafık ve kâfirden Allah'tan başkası için amel eden kimseler için bir misal olduğu rivayet edilmiştir; ancak Buhârî'de ondan sabit olan rivayet bunun aksinedir. Buhârî, Ubeyd b. Umeyr'den şöyle rivayet etmiştir: Bir gün Ömer b. el-Hattâb, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ashabına: "Şu { أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ } ayetinin ne hakkında indiğini düşünüyorsunuz?" dedi. Onlar: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dediler. Bunun üzerine Ömer kızdı ve: "Biliyoruz ya da bilmiyoruz deyin!" dedi. İbn Abbâs: "Ey Müminlerin Emîri, benim içimde bu konuda bir fikir var" dedi. Ömer: "Ey kardeşimin oğlu, söyle ve kendini küçük görme!" dedi. İbn Abbâs: "Bu bir amel için misal verilmiştir" dedi. Ömer: "Hangi amel?" diye sordu. İbn Abbâs: "Allah'a itaatle amel eden, sonra Azîz ve Celîl olan Allah'ın kendisine şeytanı musallat ettiği ve böylece

فِي الْمَعَاصِي حَتَّى أَحْرَقَ عَمَلَهُ. فِي رِوَايَةٍ: فَإِذَا فَنِيَ عُمُرُهُ وَاقْتَرَبَ أَجَلُهُ خَتَمَ ذَلِكَ بِعَمَلٍ مِنْ أَعْمَالِ الشَّقَاءِ، فَرَضِيَ ذَلِكَ عُمَرُ. وَرَوَى ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ أَنَّ عُمَرَ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ. وَقَالَ: هَذَا مَثَلٌ ضُرِبَ لِلْإِنْسَانِ يَعْمَلُ عَمَلًا صَالِحًا حَتَّى إِذَا كَانَ عِنْدَ آخِرِ عُمُرِهِ أَحْوَجَ مَا يَكُونُ إِلَيْهِ عَمِلَ عَمَلَ السُّوءِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: فَهَذَا نَظَرٌ يَحْمِلُ الْآيَةَ عَلَى كُلِّ مَا يَدْخُلُ تَحْتَ أَلْفَاظِهَا، وَبِنَحْوِ ذَلِكَ قَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَالرَّبِيعُ وَغَيْرُهُمْ. وَخَصَّ النَّخِيلَ وَالْأَعْنَابَ بِالذِّكْرِ لِشَرَفِهِمَا وَفَضْلِهِمَا عَلَى سَائِرِ الشَّجَرِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ" جَنَّاتٌ" بِالْجَمْعِ. (تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ) تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ. (لَهُ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ) يريد ليس شي مِنَ الثِّمَارِ إِلَّا وَهُوَ فِيهَا نَابِتٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَصابَهُ الْكِبَرُ) عَطَفَ مَاضِيًا عَلَى مُسْتَقْبَلٍ وَهُوَ" تَكُونَ" وَقِيلَ:" يَوَدُّ" فَقِيلَ: التَّقْدِيرُ وَقَدْ أَصَابَهُ الْكِبَرُ. وَقِيلَ إِنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى الْمَعْنَى، لِأَنَّ الْمَعْنَى أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ لَوْ كَانَتْ لَهُ جَنَّةٌ. وَقِيلَ: الْوَاوُ وَاوُ الْحَالِ، وَكَذَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى" وَلَهُ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَصابَها إِعْصارٌ فِيهِ نارٌ فَاحْتَرَقَتْ) قَالَ الْحَسَنُ:" إِعْصارٌ فِيهِ نارٌ" رِيحٌ فِيهَا بَرْدٌ شَدِيدٌ. الزَّجَّاجُ: الْإِعْصَارُ فِي اللُّغَةِ الرِّيحُ الشَّدِيدَةُ الَّتِي تَهُبُّ مِنَ الْأَرْضِ إِلَى السَّمَاءِ كَالْعَمُودِ، وَهِيَ الَّتِي يُقَالُ لَهَا: الزَّوْبَعَةُ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الزَّوْبَعَةُ رَئِيسٌ مِنْ رُؤَسَاءِ الْجِنِّ، وَمِنْهُ سُمِّيَ الْإِعْصَارُ زَوْبَعَةً. وَيُقَالُ: أُمُّ زَوْبَعَةٍ، وَهِيَ رِيحٌ تُثِيرُ الْغُبَارَ وَتَرْتَفِعُ إِلَى السَّمَاءِ كَأَنَّهَا عَمُودٌ. وَقِيلَ: الْإِعْصَارُ رِيحٌ تُثِيرُ سَحَابًا ذَا رَعْدٍ وَبَرْقٍ. الْمَهْدَوِيُّ: قِيلَ لَهَا إِعْصَارٌ لِأَنَّهَا تَلْتَفُّ كَالثَّوْبِ إِذَا عُصِرَ. ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا ضَعِيفٌ. قُلْتُ: بَلْ هُوَ صَحِيحٌ، لِأَنَّهُ الْمُشَاهَدُ الْمَحْسُوسُ، فَإِنَّهُ يَصْعَدُ عَمُودًا مُلْتَفًّا. وَقِيلَ: إِنَّمَا قِيلَ لِلرِّيحِ إِعْصَارٌ، لِأَنَّهُ يَعْصِرُ السَّحَابَ، وَالسَّحَابُ مُعْصِرَاتٌ إِمَّا لِأَنَّهَا حَوَامِلُ فَهِيَ كَالْمُعْصِرِ مِنَ النِّسَاءِ. وَإِمَّا لِأَنَّهَا تَنْعَصِرُ بِالرِّيَاحِ. وَحَكَى ابْنُ سِيدَهْ: أَنَّ الْمُعْصِرَاتِ فَسَّرَهَا قَوْمٌ بِالرِّيَاحِ لَا بِالسَّحَابِ. ابْنُ زَيْدٍ: الْإِعْصَارُ رِيحٌ عَاصِفٌ وَسَمُومٌ شَدِيدَةٌ، وَكَذَلِكَ قَالَ السُّدِّيُّ: الْإِعْصَارُ الرِّيحُ وَالنَّارُ السَّمُومُ. ابْنُ عَبَّاسٍ: رِيحٌ فِيهَا سَمُومٌ شَدِيدَةٌ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: ويكون

...günahlar işleyerek sonunda amelini yakıp yok etmiştir. Bir rivayette: "Ömrü tükenip eceli yaklaştığında, bunu bedbahtlık amellerinden bir amelle sonlandırır." Ömer [radıyallâhu anh] da bunu beğendi. İbn Ebî Müleyke'nin rivayet ettiğine göre Ömer bu ayeti okudu ve şöyle dedi: "Bu, salih amel işleyen, nihayet ömrünün sonuna gelip [bu amele] en muhtaç olduğu bir sırada kötü bir amel işleyen insan için verilmiş bir misaldir." İbn Atiyye şöyle demiştir: Bu, ayeti lafızlarının kapsamına giren her şeye hamleden bir yaklaşımdır. Mücâhid, Katâde, er-Rebî' ve başkaları da buna benzer şeyler söylemişlerdir. Hurma ve üzümün özellikle zikredilmesi, bunların diğer ağaçlara olan şeref ve üstünlüğünden dolayıdır. el-Hasan çoğul olarak "Cennât (جَنَّاتٌ)" şeklinde okumuştur. { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Altından ırmaklar akan” [kısmının açıklaması] daha önce geçmişti. { لَهُ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ } “Orada kendisi için her çeşit meyveden bulunan” [ifadesiyle], meyvelerden orada yetişmeyen hiçbir şeyin bulunmadığı kastedilmektedir. Allah Teâlâ'nın: { وَأَصابَهُ الْكِبَرُ } “Ve ona yaşlılık dokunmuşken” buyruğunda mazi (geçmiş zaman kipi), gelecek zaman bildiren "tekûne (تَكُونَ)" üzerine atfedilmiştir; "yeveddu (يَوَدُّ)" üzerine [atfedildiği de] söylenmiştir. Buna göre takdirinin: "Ve-kad esâbehu'l-kiber (وَقَدْ أَصَابَهُ الْكِبَرُ / kendisine yaşlılık da gelip çatmışken)" olduğu söylenmiştir. Bunun manaya hamledildiği de söylenmiştir; çünkü mana: "Sizden biri arzu eder mi ki, şayet bir bahçesi olsa..." demektir. Buradaki vâv'ın hâl vâv'ı olduğu da söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın "Ve lehu (وَلَهُ / onun... varken)" buyruğunda da böyledir. Allah Teâlâ'nın: { فَأَصابَها إِعْصارٌ فِيهِ نارٌ فَاحْتَرَقَتْ } “Derken ona içinde ateş bulunan bir kasırga isabet edip yanıverse...” buyruğuna gelince; el-Hasan şöyle demiştir: "İçinde ateş bulunan kasırga", içinde şiddetli soğuk bulunan rüzgardır. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Kasırga (el-İ'sâr / الْإِعْصَار) lügatte, yerden göğe doğru bir sütun gibi esen şiddetli rüzgardır ki buna "Zevbea (الزَّوْبَعَة / hortum/kasırga)" denir. el-Cevherî şöyle demiştir: Zevbea, cin reislerinden bir reistir; bundan dolayı kasırgaya zevbea denilmiştir. "Ümmü zevbea (أُمُّ زَوْبَعَة)" da denir; bu, tozu kaldıran ve göğe doğru sanki bir sütunmuş gibi yükselen bir rüzgardır. Kasırganın, gök gürültülü ve şimşekli bulut kaldıran rüzgar olduğu da söylenmiştir. el-Mehdevî: "Ona i'sar denilmesinin sebebi, sıkılan bir elbise gibi bükülüp sarılmasındandır" demiştir. İbn Atiyye: "Bu zayıf bir görüştür" demiştir. Ben [Kurtubî] derim ki: Bilakis bu doğrudur; çünkü gözlemlenen ve duyularla hissedilen budur; nitekim o, dönerek kıvrılan bir sütun halinde yükselir. Rüzgara ancak bulutu sıkıp suyunu çıkardığı için i'sar dendiği de söylenmiştir. Bulutlar "mu'sarât"tır; ya yüklü oldukları içindir -ki bu bakımdan kadınlardan el-mu'sır gibidir- ya da rüzgarlar sebebiyle sıkıldığı içindir. İbn Sîde, bazı kimselerin mu'sarât kelimesini bulutlar ile değil, rüzgarlar ile tefsir ettiğini nakletmiştir. İbn Zeyd: "Kasırga, şiddetli bir rüzgar ve kavurucu sam yelidir" demiştir. es-Süddî de şöyle demiştir: "İ'sar rüzgardır, nar (ateş) ise kavurucu sam yelidir." İbn Abbâs: "İçinde şiddetli sam yeli bulunan rüzgardır" demiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Ve bu...

ذَلِكَ فِي شِدَّةِ الْحَرِّ وَيَكُونُ فِي شِدَّةِ الْبَرْدِ، وَكُلُّ ذَلِكَ مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ وَنَفَسِهَا، كَمَا تَضَمَّنَ قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ:" إِذَا اشْتَدَّ الْحَرُّ فَأَبْرِدُوا عَنِ الصَّلَاةِ فَإِنَّ شِدَّةَ الْحَرِّ مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ" وَ" إِنَّ النَّارَ اشْتَكَتْ إِلَى رَبِّهَا" الْحَدِيثَ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ: إِنَّ هَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ تَعَالَى لِلْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ، كَهَيْئَةِ رَجُلٍ غَرَسَ بُسْتَانًا فَأَكْثَرَ فِيهِ مِنَ الثَّمَرِ فَأَصَابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاءُ- يُرِيدُ صِبْيَانًا بَنَاتٍ وَغِلْمَانًا- فَكَانَتْ مَعِيشَتُهُ وَمَعِيشَةُ ذُرِّيَّتِهِ مِنْ ذَلِكَ الْبُسْتَانِ، فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَلَى بُسْتَانِهِ رِيحًا فِيهَا نَارٌ فَأَحْرَقَتْهُ، وَلَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ قُوَّةٌ فَيَغْرِسُهُ ثَانِيَةً، وَلَمْ يَكُنْ عِنْدَ بَنِيهِ خَيْرٌ فَيَعُودُونَ عَلَى أَبِيهِمْ. وَكَذَلِكَ الْكَافِرُ وَالْمُنَافِقُ إِذَا وَرَدَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَيْسَتْ لَهُ كَرَّةٌ يُبْعَثُ فَيُرَدُّ ثَانِيَةً، كَمَا لَيْسَتْ عِنْدَ هَذَا قُوَّةٌ فَيَغْرِسُ بُسْتَانَهُ ثَانِيَةً، وَلَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ مَنِ افْتَقَرَ إِلَيْهِ عِنْدَ كِبَرِ سِنِّهِ وَضَعْفِ ذُرِّيَّتِهِ غِنًى عَنْهُ. (كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ) يُرِيدُ كَيْ تَرْجِعُوا إِلَى عَظَمَتِي وَرُبُوبِيَّتِي وَلَا تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِي أَوْلِيَاءَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا: تَتَفَكَّرُونَ فِي زوال الدنيا وفنائها وإقبال الآخرة وبقائها.

şiddetli sıcakta da olur, şiddetli soğukta da olur; bunların hepsi cehennemin hararetinden ve soluğundandır. Nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şu buyruğu da bunu içermektedir: "Sıcak şiddetlendiğinde namazı serinliğe bırakınız; zira sıcağın şiddeti cehennemin kaynamasındandır" ve "Cehennem ateşi Rabbine şikayette bulundu..." hadisi. İbn Abbâs ve başkalarından şöyle rivayet edilmiştir: Bu, Allah Teâlâ'nın kâfirler ve münafıklar için verdiği bir misaldir; tıpkı bir bahçe dikip içinde bolca meyve yetiştiren, sonra kendisine ihtiyarlık çöken, güçsüz çocukları -yani küçük kız ve erkek çocukları- olan ve kendisinin ve çocuklarının geçimi o bahçeden sağlanan bir adamın haline benzer. Allah onun bahçesine içinde ateş bulunan bir rüzgar gönderir de onu yakar; adamın onu yeniden dikecek gücü yoktur, çocuklarında da babalarına yardım edecek bir güç/hayır yoktur. İşte kâfir ve münafık da kıyamet gününde Allah Teâlâ'nın huzuruna vardığında, bu adamın bahçesini ikinci defa dikecek gücü bulunmadığı gibi onun da yeniden dünyaya gönderilip diriltilme imkanı yoktur; yaşlılığında ve zürriyetinin zayıflığında muhtaç olduğu şeylerden kendisini müstağni kılacak hiç kimsesi de kalmamıştır. { كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ } “Düşünesiniz diye Allah size ayetleri işte böyle açıklamaktadır” ifadesiyle; Benim büyüklüğüme ve rabliğime dönesiniz ve Benden başka veliler edinmeyesiniz diye kastetmektedir. İbn Abbâs yine şöyle demiştir: Dünyanın zevali ve yok oluşu, ahiretin gelişi ve ebediliği üzerinde düşünesiniz diye.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٦٧]

[Bakara Suresi (2): Ayet 267]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلاَّ أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ (٢٦٧)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلاَّ أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ (٢٦٧) } “Ey iman edenler! Kazandıklarınızın iyilerinden ve sizin için yerden çıkardıklarımızdan infak edin. Kendinizin ancak göz yumarak alabileceğiniz adi ve bayağı şeyleri vermeye kalkışmayın. Bilin ki Allah zengindir, övgüye layıktır.” (267)

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ (٢٦٧) فِيهِ إِحْدَى عَشَرَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا) هَذَا خِطَابٌ لِجَمِيعِ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمَعْنَى الْمُرَادِ بِالْإِنْفَاقِ هُنَا، فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَعَبِيدَةُ السَّلْمَانِيُّ وَابْنُ سِيرِينَ: هِيَ الزَّكَاةُ الْمَفْرُوضَةُ، نَهَى النَّاسَ عَنْ إِنْفَاقِ الرَّدِيءِ فِيهَا بَدَلَ الْجَيِّدِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالظَّاهِرُ مِنْ قَوْلِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ وَالْحَسَنِ وَقَتَادَةَ أن الآية في التطوع، ندبوا إلى

Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ (٢٦٧) } “Ey iman edenler! Kazandıklarınızın iyilerinden ve sizin için yerden çıkardıklarımızdan infak edin. Kendinizin ancak göz yumarak alabileceğiniz adi şeyleri vermeye kalkışmayın. Bilin ki Allah zengindir, övgüye layıktır” buyruğunda on bir mesele bulunmaktadır: Birinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا } “Ey iman edenler! İnfak edin” buyruğu: Bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in bütün ümmetine yönelik bir hitaptır. İlim adamları burada infak ile kastedilen mana hakkında ihtilaf etmişlerdir. Ali b. Ebî Tâlib, Abîde es-Selmânî ve İbn Sîrîn: “Bu, farz olan zekâttır; [Allah] insanları iyisinin yerine kötüsünü vermekten nehyetmiştir” demişlerdir. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: “Berâ b. Âzib, Hasan[-ı Basrî] ve Katâde'nin sözünden anlaşılan zahir mana, ayetin nafile hakkında olduğudur; onlar... teşvik edilmişlerdir.”

أَلَّا يَتَطَوَّعُوا إِلَّا بِمُخْتَارٍ جَيِّدٍ. وَالْآيَةُ تَعُمُّ الْوَجْهَيْنِ، لَكِنْ صَاحِبُ الزَّكَاةِ تَعَلَّقَ بِأَنَّهَا مَأْمُورٌ بِهَا وَالْأَمْرُ عَلَى الْوُجُوبِ، وَبِأَنَّهُ نَهَى عَنِ الرَّدِيءِ وَذَلِكَ مَخْصُوصٌ بِالْفَرْضِ، وَأَمَّا التَّطَوُّعُ فَكَمَا لِلْمَرْءِ أَنْ يَتَطَوَّعَ بِالْقَلِيلِ فَكَذَلِكَ لَهُ أَنْ يَتَطَوَّعَ بِنَازِلٍ فِي الْقَدْرِ، وَدِرْهَمٌ خَيْرٌ مِنْ تَمْرَةٍ. تَمَسَّكَ أَصْحَابُ النَّدْبِ بِأَنَّ لَفْظَةَ افْعَلْ صَالِحٌ لِلنَّدْبِ صَلَاحِيَتَهُ لِلْفَرْضِ، وَالرَّدِيءُ مَنْهِيٌّ عَنْهُ في النقل كَمَا هُوَ مَنْهِيٌّ عَنْهُ فِي الْفَرْضِ، وَاللَّهُ أَحَقُّ مَنِ اخْتِيرَ لَهُ. وَرَوَى الْبَرَاءُ أَنَّ رَجُلًا عَلَّقَ قِنْوَ حَشَفٍ، فَرَآهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ:" بِئْسَمَا عَلَّقَ" فَنَزَلَتِ الْآيَةُ، خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَسَيَأْتِي بِكَمَالِهِ. وَالْأَمْرُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ عَلَى النَّدْبِ، نُدِبُوا إِلَى أَلَّا يَتَطَوَّعُوا إِلَّا بِجَيِّدٍ مُخْتَارٍ. وَجُمْهُورُ الْمُتَأَوِّلِينَ قَالُوا: مَعْنَى" مِنْ طَيِّباتِ" مِنْ جَيِّدِ وَمُخْتَارِ" مَا كَسَبْتُمْ". وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: مِنْ حَلَالِ مَا كَسَبْتُمْ. الثَّانِيَةُ الْكَسْبُ يَكُونُ بِتَعَبِ بَدَنٍ وَهِيَ الْإِجَارَةُ وَسَيَأْتِي حُكْمُهَا، أَوْ مُقَاوَلَةٍ فِي تِجَارَةٍ وَهُوَ الْبَيْعُ وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ. وَالْمِيرَاثُ دَاخِلٌ فِي هَذَا، لِأَنَّ غَيْرَ الْوَارِثِ قَدْ كَسَبَهُ. قال سهل بن عبد الله: وسيل ابْنُ الْمُبَارَكِ عَنِ الرَّجُلِ يُرِيدُ أَنْ يَكْتَسِبَ وَيَنْوِيَ بِاكْتِسَابِهِ أَنْ يَصِلَ بِهِ الرَّحِمَ وَأَنْ يُجَاهِدَ وَيَعْمَلَ الْخَيْرَاتِ وَيَدْخُلَ فِي آفَاتِ الْكَسْبِ لِهَذَا الشَّأْنِ. قَالَ: إِنْ كَانَ مَعَهُ قِوَامٌ مِنَ الْعَيْشِ بِمِقْدَارِ مَا يَكُفُّ نَفْسَهُ عَنِ النَّاسِ فَتَرْكُ هَذَا أَفْضَلُ، لِأَنَّهُ إِذَا طَلَبَ حَلَالًا وَأَنْفَقَ فِي حَلَالٍ سُئِلَ عَنْهُ وَعَنْ وكسبه وَعَنْ إِنْفَاقِهِ، وَتَرْكُ ذَلِكَ زُهْدٌ فَإِنَّ الزُّهْدَ في ترك الحلال. الثالثة- قال ابن خويز منداد: وَلِهَذِهِ الْآيَةِ جَازَ لِلْوَالِدِ أَنْ يَأْكُلَ مِنْ كَسْبِ وَلَدِهِ، وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:" أَوْلَادُكُمْ مِنْ طَيِّبِ أَكْسَابِكُمْ فَكُلُوا مِنْ أَمْوَالِ أَوْلَادِكُمْ هَنِيئًا". الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ) يَعْنِي النَّبَاتَ وَالْمَعَادِنَ وَالرِّكَازَ، وَهَذِهِ أَبْوَابٌ ثَلَاثَةٌ تَضَمَّنَتْهَا هَذِهِ الْآيَةُ. أَمَّا النَّبَاتُ فَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: جَرَتِ السُّنَّةُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ" ليس فيما دون خمسة

[onların] sadece seçkin ve kaliteli olanlardan nafile infakta bulunmalarıdır. Ayet her iki ihtimali de kapsamaktadır. Ancak [bunun] zekât olduğunu savunanlar, ayette bunun emredilmiş olmasına ve emrin de vücub (farziyet) ifade etmesine, ayrıca adî olandan verilmesinin yasaklanmasına ve bu yasağın da farza mahsus bulunmasına dayanmışlardır. Nafile infaka gelince; kişi az bir şeyle nafile sadaka verebileceği gibi değeri düşük bir şeyle de nafilede bulunabilir; zira bir dirhem bir hurmadan daha hayırlıdır. [Bunun] mendup olduğunu savunanlar ise «if'al (yap)» lafzının farza elverişli olduğu gibi mendubiyete de elverişli olduğuna, adî olanın farzda yasaklandığı gibi nafilede de yasaklandığına ve kendisi için en iyisi seçilmeye en layık olanın Allah olduğuna tutunmuşlardır. Berâ'nın rivayet ettiğine göre bir adam, kurumuş adi hurmalardan bir salkım asmıştı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu görünce: « بِئْسَمَا عَلَّقَ » «Ne kötü bir şey asmış!» buyurdu; bunun üzerine ayet indi. Bunu Tirmizî tahric etmiştir ve [rivayet] ileride eksiksiz gelecektir. Bu görüşe göre emir mendubiyet içindir; [müminler] ancak kaliteli ve seçkin olandan nafile sadaka vermeye teşvik edilmişlerdir. Müfessirlerin cumhuru şöyle demiştir: { مِنْ طَيِّبَاتِ } buyruğunun manası, { مَا كَسَبْتُمْ } “kazandıklarınızın” kaliteli ve seçkin olanlarından [infak edin demektir]. İbn Zeyd ise: "Kazandıklarınızın helal olanlarından" demiştir. İkincisi- Kazanç, ya bedenin yorulmasıyla olur ki bu icâredir (emek karşılığı ücrettir) ve hükmü ileride gelecektir; yahut ticarette bir akitleşme iledir ki bu da satımdır (bey') ve açıklaması ileride gelecektir. Miras da buna dâhildir; çünkü miras bırakan kişi onu kazanmıştır. Sehl b. Abdullah şöyle demiştir: İbnü'l-Mübârek'e; kazanç elde etmek isteyen, bu kazancıyla sıla-i rahim yapmayı, cihat etmeyi, hayırlar işlemeyi niyet eden ve bu uğurda kazancın âfetlerine giren bir adam hakkında soruldu. O da şöyle dedi: "Şayet yanında insanlara el açmaktan kendisini alıkoyacak miktarda bir geçimliği varsa, bunu [kazanç peşinde koşmayı] terk etmesi daha faziletlidir. Çünkü helalinden talep edip helaline harcasa dahi, bundan, kazancından ve harcamasından hesaba çekilecektir. Bunu terk etmek ise zühttür; zira zühd, helali terk etmektir." Üçüncüsü- İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: "Bu ayet sebebiyle babanın, çocuğunun kazancından yemesi caiz olmuştur. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « أَوْلَادُكُمْ مِنْ طَيِّبِ أَكْسَابِكُمْ فَكُلُوا مِنْ أَمْوَالِ أَوْلَادِكُمْ هَنِيئًا » «Çocuklarınız, en temiz kazançlarınızdandır; öyleyse çocuklarınızın mallarından afiyetle yiyiniz.»" Dördüncüsü- Allah Teâlâ'nın: { وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ } “ve sizin için yerden çıkardıklarımızdan” buyruğu bitkileri, madenleri ve rikâzı (gömülü defineleri) kastetmektedir. Bunlar, bu ayetin ihtiva ettiği üç konudur. Bitkilere gelince; Dârekutnî, Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünneti: « لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ » "Beş [veskten] daha azında...

أَوْسُقٍ زَكَاةٌ". وَالْوَسْقُ سِتُّونَ صَاعًا، فَذَلِكَ ثَلَاثُمِائَةِ صَاعٍ مِنَ الْحِنْطَةِ وَالشَّعِيرِ وَالتَّمْرِ وَالزَّبِيبِ. وَلَيْسَ فيما أنبتت الأرض من الحضر زَكَاةٌ. وَقَدِ احْتَجَّ قَوْمٌ لِأَبِي حَنِيفَةَ بِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:" وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ" وَإِنَّ ذَلِكَ عُمُومٌ فِي قَلِيلِ مَا تُخْرِجُهُ الْأَرْضُ وَكَثِيرِهِ وَفِي سَائِرِ الْأَصْنَافِ، وَرَأَوْا ظَاهِرَ الْأَمْرِ الْوُجُوبَ. وَسَيَأْتِي بَيَانُ هَذَا فِي" الْأَنْعَامِ " مُسْتَوْفًى. وَأَمَّا الْمَعْدِنُ فَرَوَى الْأَئِمَّةُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" الْعَجْمَاءُ جَرْحُهَا جُبَارٌ وَالْبِئْرُ جُبَارٌ وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ". قَالَ عُلَمَاؤُنَا: لَمَّا قَالَ ﷺ:" وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ" دَلَّ عَلَى أَنَّ الْحُكْمَ فِي الْمَعَادِنِ غَيْرُ الْحُكْمِ فِي الرِّكَازِ، لِأَنَّهُ ﷺ قَدْ فَصَلَ بَيْنَ الْمَعَادِنِ وَالرِّكَازِ بِالْوَاوِ الْفَاصِلَةِ، وَلَوْ كَانَ الْحُكْمُ فِيهِمَا سَوَاءٌ لَقَالَ وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ وَفِيهِ الْخُمُسُ، فَلَمَّا قَالَ" وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ" عُلِمَ أَنَّ حُكْمَ الرِّكَازِ غَيْرُ حُكْمِ الْمَعْدِنِ فِيمَا يُؤْخَذُ مِنْهُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَالرِّكَازُ أَصْلُهُ فِي اللُّغَةِ مَا ارْتَكَزَ بِالْأَرْضِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْجَوَاهِرِ، وَهُوَ عِنْدَ سَائِرِ الْفُقَهَاءِ كَذَلِكَ، لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ فِي النَّدْرَةِ الَّتِي تُوجَدُ فِي الْمَعْدِنِ مُرْتَكِزَةً بِالْأَرْضِ لَا تُنَالُ بِعَمَلٍ وَلَا بِسَعْيٍ وَلَا نَصَبٍ، فِيهَا الْخُمُسُ، لِأَنَّهَا رِكَازٌ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ النَّدْرَةَ فِي الْمَعْدِنِ حُكْمُهَا حُكْمُ مَا يُتَكَلَّفُ فِيهِ الْعَمَلُ مِمَّا يُسْتَخْرَجُ مِنَ الْمَعْدِنِ فِي الرِّكَازِ، وَالْأَوَّلُ تَحْصِيلُ مَذْهَبِهِ وعليه فتوى جمهور الفقهاء. وروى بعد اللَّهِ بْنُ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنِ الرِّكَازِ قَالَ:" الذَّهَبُ الَّذِي خَلَقَ الله في الأرض يوم خلق السموات وَالْأَرْضَ". عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ هَذَا مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ، ذَكَرَ ذَلِكَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ. وَقَدْ رُوِيَ مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَلَا يَصِحُّ، ذَكَرَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ. وَدَفْنُ الْجَاهِلِيَّةِ لِأَمْوَالِهِمْ عِنْدَ جَمَاعَةِ الْعُلَمَاءِ رِكَازٌ أَيْضًا لَا يَخْتَلِفُونَ فيه إذا كان

...vesk olmadıkça zekât yoktur.» Bir vesk altmış sa'dır; bu da buğday, arpa, hurma ve kuru üzümden üç yüz sa' eder. Yerin bitirdiği sebzelerde ise zekât yoktur. Bir topluluk, Ebû Hanîfe lehine Allah Teâlâ'nın: { وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ } “ve yerden sizin için çıkardıklarımızdan...” buyruğunu delil getirmiş ve bunun yerin çıkardığı az ve çok her şeyde ve bütün türlerde umumi olduğunu ileri sürmüşler, emrin zahirinin de vücub (farziyet) ifade ettiğini savunmuşlardır. Bunun açıklaması el-En‘âm [suresinde] etraflıca gelecektir. Madene gelince; imamlar Ebû Hüreyre'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: « الْعَجْمَاءُ جَرْحُهَا جُبَارٌ وَالْبِئْرُ جُبَارٌ وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ » «Hayvanın açtığı yara (zarar) hederdir (tazmini gerekmez); kuyu [kazarken meydana gelen can kaybı ve zarar] hederdir; maden [kazarken meydana gelen zarar] hederdir; rikâzda (gömülü definelerde) ise beşte bir (humus) zekât vardır.» Âlimlerimiz şöyle demiştir: [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: « وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ » «Rikâzda ise beşte bir vardır» buyurunca, madenlerdeki hükmün rikâzdaki hükümden farklı olduğuna delalet etmiştir. Zira o sallallâhu aleyhi ve sellem, maden ile rikâzın arasını ayıran "vâv" [bağlacı] ile ayırmıştır. Şayet ikisinde hüküm aynı olsaydı, "Maden hederdir ve onda beşte bir vardır" derdi. « وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ » «Rikâzda ise beşte bir vardır» buyurunca, kendisinden alınacak pay hususunda rikâzın hükmünün madenin hükmünden farklı olduğu anlaşılmıştır; en doğrusunu Allah bilir. Rikâzın lügatteki aslı, altın, gümüş ve mücevher gibi yerin içine yerleşmiş (irtikâz etmiş) olan şeylerdir. Diğer fıkıh âlimlerine göre de böyledir; zira onlar madende yerleşmiş olarak bulunan, hiçbir emek, gayret ve zahmet sarf edilmeksizin elde edilen maden külçesi (nedre) hakkında: "Onda beşte bir vardır; çünkü o bir rikâzdır" demektedirler. Mâlik'ten madendeki külçenin hükmünün, rikâzda madenden çıkarılan ve emek sarf edilen şeyin hükmü gibi olduğu rivayet edilmiştir. Ancak birinci görüş onun mezhebinin tahkikidir ve cumhur fakihlerin fetvası da bu doğrultudadır. Abdullah b. Saîd b. Ebî Saîd el-Makburî babasından, o dedesinden, o da Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e rikâz hakkında sorulmuş, o da: « الذَّهَبُ الَّذِي خَلَقَ الله في الأرض يوم خلق السموات وَالْأَرْضَ » «Gökleri ve yeri yarattığı gün Allah'ın yerde yarattığı altındır» buyurmuştur. Bu [ravilerden] Abdullah b. Saîd, metrûku'l-hadîstir (hadisleri terk edilmiştir); bunu İbn Ebî Hâtim zikretmiştir. Ebû Hüreyre'den başka bir tarikle de rivayet edilmiştir ancak sahih değildir; bunu Dârekutnî zikretmiştir. Âlimler topluluğuna göre Câhiliye ehlinin gömdükleri mallar da (defni) rikâzdır; eğer...

دَفْنُهُ قَبْلَ الْإِسْلَامِ مِنَ الْأَمْوَالِ الْعَادِيَةِ، وَأَمَّا مَا كَانَ مِنْ ضَرْبِ الْإِسْلَامِ فَحُكْمُهُ عِنْدَهُمْ حُكْمُ اللُّقَطَةِ. الْخَامِسَةُ- وَاخْتَلَفُوا فِي حُكْمِ الرِّكَازِ إِذَا وُجِدَ، فَقَالَ مَالِكٌ: مَا وُجِدَ مِنْ دفن الجاهلية في أرض العرب أوفى فَيَافِي الْأَرْضِ الَّتِي مَلَكَهَا الْمُسْلِمُونَ بِغَيْرِ حَرْبٍ فَهُوَ لِوَاجِدِهِ وَفِيهِ الْخُمُسُ، وَأَمَّا مَا كَانَ فِي أَرْضِ الْإِسْلَامِ فَهُوَ كَاللُّقَطَةِ. قَالَ: وَمَا وُجِدَ مِنْ ذَلِكَ فِي أَرْضِ الْعَنْوَةِ فَهُوَ لِلْجَمَاعَةِ الَّذِينَ افْتَتَحُوهَا دُونَ وَاجِدِهِ، وَمَا وُجِدَ مِنْ ذَلِكَ فِي أَرْضِ الصُّلْحِ فَإِنَّهُ لِأَهْلِ تلك البلاد دون الناس، ولا شي لِلْوَاجِدِ فِيهِ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مِنْ أَهْلِ الدَّارِ فَهُوَ لَهُ دُونَهُمْ. وَقِيلَ: بَلْ هُوَ لِجُمْلَةِ أَهْلِ الصُّلْحِ. قَالَ إِسْمَاعِيلُ: وَإِنَّمَا حُكِمَ لِلرِّكَازِ بِحُكْمِ الْغَنِيمَةِ لِأَنَّهُ مَالٌ كَافِرٌ وَجَدَهُ مُسْلِمٌ فَأُنْزِلَ مَنْزِلَةَ مَنْ قَاتَلَهُ وَأَخَذَ مَالَهُ، فَكَانَ لَهُ أَرْبَعَةُ أَخْمَاسِهِ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: كَانَ مَالِكٌ يَقُولُ فِي الْعُرُوضِ وَالْجَوَاهِرِ وَالْحَدِيدِ وَالرَّصَاصِ وَنَحْوِهِ يُوجَدُ رِكَازًا: إِنَّ فِيهِ الْخُمُسَ ثُمَّ رَجَعَ فَقَالَ: لَا أَرَى فِيهِ شَيْئًا، ثُمَّ آخِرُ مَا فَارَقْنَاهُ أَنْ قَالَ: فِيهِ الْخُمُسُ. وَهُوَ الصَّحِيحُ لِعُمُومِ الْحَدِيثِ وَعَلَيْهِ جُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَمُحَمَّدٌ فِي الرِّكَازِ يُوجَدُ فِي الدَّارِ: إِنَّهُ لِصَاحِبِ الدَّارِ دُونَ الْوَاجِدِ وَفِيهِ الْخُمُسُ. وَخَالَفَهُ أَبُو يُوسُفَ فَقَالَ: إِنَّهُ لِلْوَاجِدِ دُونُ صَاحِبِ الدَّارِ، وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ: وَإِنْ وُجِدَ فِي الْفَلَاةِ فَهُوَ لِلْوَاجِدِ فِي قَوْلِهِمْ جَمِيعًا وَفِيهِ الْخُمُسُ. وَلَا فَرْقَ عِنْدَهُمْ بَيْنَ أَرْضِ الصُّلْحِ وَأَرْضِ الْعَنْوَةِ، وَسَوَاءٌ عِنْدَهُمْ أَرْضُ الْعَرَبِ وَغَيْرُهَا، وَجَائِزٌ عِنْدَهُمْ لِوَاجِدِهِ أَنْ يَحْتَبِسَ الْخُمُسَ لِنَفْسِهِ إِذَا كَانَ مُحْتَاجًا وَلَهُ أَنْ يُعْطِيَهُ لِلْمَسَاكِينِ. وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وأصحاب مالك من لا يفرق بين شي مِنْ ذَلِكَ وَقَالُوا: سَوَاءٌ وُجِدَ الرِّكَازُ فِي أَرْضِ الْعَنْوَةِ أَوْ فِي أَرْضِ الصُّلْحِ أَوْ أَرْضِ الْعَرَبِ أَوْ أَرْضِ الْحَرْبِ إِذَا لَمْ يَكُنْ مِلْكًا لِأَحَدٍ وَلَمْ يَدَّعِهِ أَحَدٌ فَهُوَ لِوَاجِدِهِ وَفِيهِ الْخُمُسُ عَلَى عُمُومِ ظَاهِرِ الْحَدِيثِ، وَهُوَ قَوْلُ اللَّيْثِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ نَافِعٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ. السَّادِسَةُ- وَأَمَّا مَا يُوجَدُ مِنَ الْمَعَادِنِ وَيَخْرُجُ مِنْهَا فَاخْتُلِفَ فِيهِ، فقال مالك وأصحابه: لا شي فِيمَا يَخْرُجُ مِنَ الْمَعَادِنِ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ حَتَّى يَكُونَ عِشْرِينَ مِثْقَالًا ذَهَبًا أَوْ خمس

gömülmesi İslam'dan önceki kadim (Âd kavmi dönemine ait) mallardan ise bunda ihtilaf etmezler. İslam döneminde basılmış olan paraya gelince, bunun hükmü onlara göre buluntu mal (lukata) hükmündedir. Beşincisi- Rikâz bulunduğunda hükmünün ne olacağı konusunda ihtilaf etmişlerdir: Mâlik şöyle demiştir: Arap diyarında veya Müslümanların savaşsız fethettiği arazilerin çöllerinde bulunan Câhiliye definesi bulan kişiye aittir ve onda beşte bir (humus) zekât vardır. İslam arazisinde bulunan ise lukata gibidir. Şöyle demiştir: Zorla fethedilen (anve) arazisinde bulunan rikâz, bulan kimseye değil orayı fetheden orduya/topluluğa aittir. Sulh yoluyla fethedilen arazide bulunan ise diğer insanlara değil o bölge halkına aittir; oranın yerlisi olmadıkça bulan kimseye ondan bir şey düşmez; eğer oranın yerlisi ise diğerleri olmaksızın ona aittir. Şöyle de denilmiştir: Bilakis sulh ehlinin tamamına aittir. İsmâil şöyle demiştir: Rikâza ganimet hükmünün verilmesinin sebebi, Müslümanın bulduğu kâfir malı olmasıdır; dolayısıyla onunla savaşıp malını almış kimse makamına konulmuştur ve beşte dördü bulan kişinindir. İbnü'l-Kâsım şöyle demiştir: Mâlik, rikâz olarak bulunan ticaret malları, mücevherler, demir, kurşun ve benzeri şeyler hakkında önceleri: 'Onda beşte bir vardır' derdi; sonra bundan rücu edip: 'Onda bir şey görmüyorum' dedi; en son yanından ayrıldığımızdaki görüşü ise: 'Onda beşte bir vardır' şeklinde oldu. Hadisin umumi oluşundan ötürü sahih olan da budur ve fakihlerin cumhuru da bu görüştedir. Ebû Hanîfe ve Muhammed, evin içinde bulunan rikâz hakkında: "O bulan kimseye değil, ev sahibine aittir ve onda beşte bir vergi vardır" demişlerdir. Ebû Yûsuf ise onlara muhalefet edip: "Ev sahibine değil bulan kişiye aittir" demiştir; es-Sevrî'nin görüşü de budur. Sahipsiz arazide bulunursa, hepsinin ittifakıyla bulana aittir ve onda beşte bir vardır. Onlara göre sulh arazisi ile anve (zorla fethedilen) arazisi arasında bir fark yoktur; Arap diyarı ile başkası da birdir. Eğer muhtaç ise bulan kişinin beşte birlik kısmı kendisine alıkoyması da caizdir, onu yoksullara vermesi de caizdir. Medine ehlinden ve Mâlik'in ashabından bunlardan hiçbiri arasında ayrım yapmayanlar da vardır ve şöyle demişlerdir: Hadisin zahirinin umumiliği gereğince; kimsenin mülkü olmadığı ve kimse hak iddia etmediği takdirde, rikâzın anve arazisinde, sulh arazisinde, Arap diyarında veya harb diyarında bulunması birdir, bulana aittir ve onda beşte bir vardır. Bu; Leys, Abdullah b. Nâfi', eş-Şâfiî ve ilim ehlinin çoğunun görüşüdür. Altıncısı- Madenlerden bulunan ve çıkarılan şeylere gelince, bu hususta ihtilaf edilmiştir. Mâlik ve ashabı şöyle demiştir: Madenlerden çıkarılan altın veya gümüş yirmi miskal altın veya beş

أَوَاقٍ فِضَّةً، فَإِذَا بَلَغَتَا هَذَا الْمِقْدَارَ وَجَبَتْ فِيهِمَا الزَّكَاةُ، وَمَا زَادَ فَبِحِسَابِ ذَلِكَ مَا دَامَ فِي الْمَعْدِنِ نَيْلٌ، فَإِنِ انْقَطَعَ ثُمَّ جَاءَ بَعْدَ ذَلِكَ نَيْلٌ آخَرُ فَإِنَّهُ تُبْتَدَأُ فِيهِ الزَّكَاةُ مَكَانَهُ. وَالرِّكَازُ عِنْدَهُمْ بِمَنْزِلَةِ الزَّرْعِ تُؤْخَذُ مِنْهُ الزَّكَاةُ فِي حِينِهِ وَلَا يُنْتَظَرُ بِهِ حَوْلًا. قَالَ سَحْنُونُ فِي رَجُلٍ لَهُ مَعَادِنُ: إِنَّهُ لَا يَضُمُّ مَا فِي وَاحِدٍ مِنْهَا إِلَى غَيْرِهَا وَلَا يُزَكِّي إِلَّا عَنْ مِائَتَيْ دِرْهَمٍ أَوْ عِشْرِينَ دِينَارًا فِي كُلِّ وَاحِدٍ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ: يَضُمُّ بَعْضَهَا إِلَى بَعْضٍ وَيُزَكِّي الْجَمِيعَ كَالزَّرْعِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: الْمَعْدِنُ كَالرِّكَازِ، فَمَا وُجِدَ فِي الْمَعْدِنِ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ بَعْدَ إِخْرَاجِ الْخُمُسِ اعْتُبِرَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا، فَمَنْ حَصَلَ بِيَدِهِ مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ زَكَّاهُ لِتَمَامِ الْحَوْلِ إِنْ أَتَى عَلَيْهِ حَوْلٌ وَهُوَ نِصَابٌ عِنْدَهُ، هَذَا إِذَا لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ ذَهَبٌ أَوْ فِضَّةٌ وَجَبَتْ فِيهِ الزَّكَاةُ. فَإِنْ كَانَ عِنْدَهُ مِنْ ذَلِكَ مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ ضَمَّهُ إِلَى ذَلِكَ وَزَكَّاهُ. وَكَذَلِكَ عِنْدَهُمْ كُلُّ فَائِدَةٍ تُضَمُّ فِي الْحَوْلِ إِلَى النِّصَابِ مِنْ جِنْسِهَا وَتُزَكَّى لِحَوْلِ الْأَصْلِ، وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ. وَذَكَرَ الْمُزَنِيُّ عَنِ الشَّافِعِيِّ قَالَ: وَأَمَّا الَّذِي أَنَا وَاقِفٌ فِيهِ فَمَا يَخْرُجُ مِنَ الْمَعَادِنِ. قَالَ الْمُزَنِيُّ: الْأَوْلَى بِهِ عَلَى أَصْلِهِ أَنْ يَكُونَ مَا يَخْرُجُ مِنَ الْمَعْدِنِ فَائِدَةً يُزَكَّى بِحَوْلِهِ بَعْدَ إِخْرَاجِهِ. وَقَالَ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ: مَا يَخْرُجُ مِنَ الْمَعَادِنِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ الْفَائِدَةِ يُسْتَأْنَفُ بِهِ حَوْلًا، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ فِيمَا حَصَّلَهُ الْمُزَنِيُّ مِنْ مَذْهَبِهِ، وَقَالَ بِهِ دَاوُدُ وَأَصْحَابُهُ إِذَا حَالَ عَلَيْهَا الْحَوْلُ عِنْدَ مَالِكٍ صَحِيحُ الْمِلْكِ لِقَوْلِهِ ﷺ:" مَنِ اسْتَفَادَ مَالًا فَلَا زَكَاةَ عَلَيْهِ حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ" أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَالدَّارَقُطْنِيُّ. وَاحْتَجُّوا أَيْضًا بِمَا رَوَاهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَنْعُمَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَعْطَى قَوْمًا مِنَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ ذُهَيْبَةً فِي تُرْبَتِهَا، بَعَثَهَا عَلِيٌّ ﵁ مِنَ الْيَمَنِ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: وَالْمُؤَلَّفَةُ قُلُوبُهُمْ حَقُّهُمْ فِي الزَّكَاةِ، فَتَبَيَّنَ بِذَلِكَ أَنَّ الْمَعَادِنَ سُنَّتُهَا سُنَّةُ الزَّكَاةِ. وَحُجَّةُ مَالِكٍ حَدِيثٌ عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَقْطَعَ بِلَالَ بْنَ الْحَارِثِ الْمَعَادِنَ الْقَبَلِيَّةَ وَهِيَ مِنْ نَاحِيَةِ الْفُرْعِ، فَتِلْكَ الْمَعَادِنُ لَا يُؤْخَذُ مِنْهَا إِلَى

ukıyye gümüşe ulaşmadıkça onda bir şey gerekmez. Bu miktara ulaştıklarında bunlarda zekât farz olur. Madende çıkarılan damar devam ettiği sürece bundan fazlası da bu hesaba göre verilir. Eğer kesilir de sonra başka bir damar çıkarsa, onun için de zekât hemen baştan başlar. Onlara göre rikâz, ekin mesabesindedir; üzerinden bir yıl geçmesi beklenmeksizin çıkarıldığı anda zekâtı alınır. Sahnûn, birden fazla madeni olan adam hakkında şöyle demiştir: Bunlardan birindekini diğerine eklemez; her birinden iki yüz dirhem veya yirmi dinar bulunmadıkça zekât vermez. Muhammed b. Mesleme ise: Bazısını bazısına ekler ve ekin gibi hepsinin zekâtını verir, demiştir. Ebû Hanîfe ve ashabı ise şöyle demiştir: Maden, rikâz gibidir; madende bulunan altın veya gümüşten beşte bir (humus) çıkarıldıktan sonra her ikisi de dikkate alınır. Kimin eline zekât düşecek miktar geçerse, üzerinden bir yıl geçtiğinde ve nisap miktarı da yanında korunduğunda onun zekâtını verir. Bu durum, yanında zekât düşen başka altın veya gümüş bulunmadığı takdirdedir. Eğer yanında zekât düşecek miktarda bunlardan varsa, onu buna ekler ve zekâtını verir. Yine onlara göre yıl içinde elde edilen her kazanç (fâide), kendi cinsinden olan nisaba eklenir ve asıl malın yılıyla birlikte zekâtı verilir; es-Sevrî'nin görüşü de budur. El-Müzenî, eş-Şâfiî'den şöyle nakletmiştir: "Hakkında kesin bir hüküm vermeyip durduğum şey, madenlerden çıkarılandır." El-Müzenî: "Eş-Şâfiî'nin kendi usulüne göre en uygun olanı, madenden çıkan şeyin bir kazanç (fâide) olması ve çıkarıldıktan sonra üzerinden bir yıl geçmesiyle zekâtının verilmesidir" demiştir. Leys b. Sa'd ise: "Madenlerden çıkan altın ve gümüş bir kazanç mesabesindedir, onun için yeni bir yıl başlatılır" demiştir. El-Müzenî'nin onun mezhebinden çıkardığına göre eş-Şâfiî'nin görüşü de budur. Dâvûd ve ashabı da; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in: "Bir mal kazanan kimseye, üzerinden bir yıl geçmedikçe zekât gerekmez" buyruğundan ötürü, Mâlik'in nezdinde sahih bir mülkiyetle üzerinden bir yıl geçtiğinde [zekât gerekir] görüşünü benimsemişlerdir. Bu hadisi et-Tirmizî ve ed-Dârekutnî rivayet etmiştir. Ayrıca Abdurrahman b. En'um'un Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiği şu hadisi delil getirmişlerdir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem), kalpleri İslam'a ısındırılmak istenen (müellefe-i kulûb) bir topluluğa, Ali (radıyallâhu anh)'ın Yemen'den gönderdiği toprağı içindeki bir parça altını verdi. Şâfiî şöyle demiştir: Kalpleri ısındırılacak olanların hakkı ise zekâttadır; böylece madenlerin hükmünün zekât hükmü olduğu açıklığa kavuşmuştur. Mâlik'in delili ise Rebîa b. Ebî Abdirrahmân'dan gelen şu hadistir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem), Bilâl b. el-Hâris'e Kabeleye madenlerini ikta etti ki bunlar Für' tarafındadır. İşte o madenlerden günümüze kadar

الْيَوْمِ إِلَّا الزَّكَاةُ. وَهَذَا

[çıkarıldığı] günde zekâttan başka bir şey [gerekmez]. Bu ise

حَدِيثٌ مُنْقَطِعُ الْإِسْنَادِ لَا يَحْتَجُّ بِمِثْلِهِ أَهْلُ الْحَدِيثِ، وَلَكِنَّهُ عَمَلٌ يُعْمَلُ بِهِ عِنْدَهُمْ فِي الْمَدِينَةِ. وَرَوَاهُ الدَّرَاوَرْدِيُّ عَنْ رَبِيعَةَ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ بِلَالٍ الْمُزَنِيِّ عَنْ أَبِيهِ. ذَكَرَهُ الْبَزَّارُ، وَرَوَاهُ كَثِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ أَقْطَعَ بِلَالَ بْنَ الْحَارِثِ الْمَعَادِنَ الْقَبَلِيَّةَ جَلْسِيِّهَا وَغَوْرِيِّهَا. وَحَيْثُ يَصْلُحُ لِلزَّرْعِ مِنْ قُدْسٍ وَلَمْ يُعْطِهِ حَقَّ مُسْلِمٍ، ذَكَرَهُ الْبَزَّارُ أَيْضًا، وَكَثِيرٌ مُجْمِعٌ عَلَى ضَعْفِهِ. هَذَا حُكْمُ مَا أَخْرَجَتْهُ الْأَرْضُ، وَسَيَأْتِي فِي سُورَةِ" النَّحْلِ" حُكْمُ مَا أَخْرَجَهُ الْبَحْرُ إِذْ هُوَ قَسِيمُ الْأَرْضِ. وَيَأْتِي فِي" الْأَنْبِيَاءِ" مَعْنَى قَوْلِهِ ﵇:" الْعَجْمَاءُ جَرْحُهَا جُبَارٌ " كُلٌّ فِي مَوْضِعِهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ) تَيَمَّمُوا مَعْنَاهُ تَقْصِدُوا، وَسَتَأْتِي الشَّوَاهِدُ مِنْ أَشْعَارِ الْعَرَبِ فِي أَنَّ التَّيَمُّمَ الْقَصْدُ فِي" النِّسَاءِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْمَكَاسِبَ فِيهَا طَيِّبٌ وَخَبِيثٌ. وَرَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلِ ابن حُنَيْفٍ فِي الْآيَةِ الَّتِي قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهَا:" وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ" قَالَ: هُوَ الْجُعْرُورُ وَلَوْنُ حُبَيْقٍ، فَنَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُؤْخَذَا فِي الصَّدَقَةِ. وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِصَدَقَةٍ فَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ هَذَا السُّحَّلِ بِكَبَائِسَ- قَالَ سُفْيَانُ: يَعْنِي الشِّيصَ- فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" مَنْ جَاءَ بِهَذَا"؟! وَكَانَ لا يجئ أَحَدٌ بِشَيْءٍ إِلَّا نُسِبَ إِلَى الَّذِي جَاءَ بِهِ. فَنَزَلَتْ:" وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ". قَالَ: وَنَهَى النَّبِيُّ ﷺ عَنِ الْجُعْرُورِ وَلَوْنِ الْحُبَيْقِ أَنْ يُؤْخَذَا فِي الصدقة- قال الزهري: لونين من

isnadı munkatı' (kesintili) bir hadistir; hadis ehli benzeriyle delil getirmez. Fakat bu, Medine'de kendisiyle amel edilen bir uygulamadır. Bunu ed-Dâraverdî, Rebîa'dan, o el-Hâris b. Bilâl el-Müzenî'den, o da babasından rivayet etmiştir. Bunu el-Bezzâr zikretmiştir. Kesîr b. Abdillâh b. Amr b. Avf da babasından, o dedesinden, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etmiştir ki o: Bilâl b. el-Hâris'e Kabaliye madenlerinin yüksek ve alçak kısımlarını ve Kuds'ten ziraate elverişli olan yerleri iktâ etmiş (tahsis etmiş), hiçbir Müslümanın hakkını ise ona vermemiştir. Bunu da el-Bezzâr zikretmiştir; ancak Kesîr'in zayıf olduğu hususunda icmâ vardır. Bu, yerin çıkardıklarının hükmüdür. Yerin dengi/eşi olması hasebiyle denizin çıkardıklarının hükmü ise en-Nahl Suresi'nde gelecektir. [Peygamber] aleyhisselâm'ın: « الْعَجْمَاءُ جَرْحُهَا جُبَارٌ » «Hayvanın açtığı yara [ve verdiği zarar] boştur (tazmini gerekmez).» buyruğunun anlamı da el-Enbiyâ Suresi'nde gelecektir; inşâallahu teâlâ hepsi kendi yerinde [açıklanacaktır]. Yedinci [Mesele]- Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ } “Kötü ve adi olanını vermeye kalkışmayın...” buyruğudur. Teyemmüm (تَيَمَّمُوا), kastetmek/yönelmek (تَقْصِدُوا) demektir. Teyemmümün kastetmek anlamına geldiğine dair Arap şiirinden şahitler, inşâallahu teâlâ en-Nisâ Suresi'nde gelecektir. Bu ayet, kazançların iyi/temiz olanı da kötü/adi olanı da bulunduğuna delalet etmiştir. en-Nesâî'nin Ebû Ümâme b. Sehl b. Huneyf'ten rivayet ettiğine göre, Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ } “Kötü olanını vermeye kalkışmayın” buyurduğu ayet hakkında o şöyle demiştir: "Bu [kötü olan], cu'rûr ile levn-i hubeyk hurmalarıdır." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zekât olarak bu ikisinin alınmasını yasaklamıştır. ed-Dârekutnî'nin Ebû Ümâme b. Sehl b. Huneyf'ten, onun da babasından rivayet ettiğine göre [babası] şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zekât verilmesini emretti. Bunun üzerine bir adam şu sühalden hurma salkımları getirdi -Süfyân: "Yani şîs (döllenmemiş kalitesiz hurma) demek istiyor" demiştir-. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bunu kim getirdi?!» buyurdu. Bir kimse bir şey getirdiğinde mutlaka onu getirene nispet edilirdi. Bunun üzerine: { وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ } “Kötü olanını vermeye kalkışmayın” [ayeti] indi. [Ravi] dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zekât olarak cu'rûr ve levn-i hubeyk hurmalarının alınmasını yasakladı. -ez-Zührî: "[Bunlar] iki tür

تَمْرِ الْمَدِينَةِ- وَأَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ مِنْ حَدِيثِ الْبَرَاءِ وَصَحَّحَهُ، وَسَيَأْتِي. وَحَكَى الطَّبَرِيُّ وَالنَّحَّاسُ أَنَّ فِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ" وَلَا تَأَمَّمُوا" وَهُمَا لُغَتَانِ. وَقَرَأَ مُسْلِمُ بْنُ جُنْدُبٍ" وَلَا تُيَمَّمِوا" بِضَمِّ التَّاءِ وَكَسْرِ الْمِيمِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ" تَيَمَّمُوا" بِتَشْدِيدِ التَّاءِ. وَفِي اللَّفْظَةِ لُغَاتٌ، مِنْهَا" أَمَمْتُ الشَّيْءَ" مُخَفَّفَةَ الْمِيمِ الْأُولَى وَ" أَمَّمْتُهُ" بِشَدِّهَا، وَ" يَمَّمْتُهُ وَتَيَمَّمْتُهُ". وَحَكَى أَبُو عَمْرٍو أَنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ قَرَأَ" وَلَا تُؤَمِّمُوا" بِهَمْزَةٍ بَعْدَ التَّاءِ الْمَضْمُومَةِ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنْهُ تُنْفِقُونَ) قَالَ الْجُرْجَانِيُّ فِي كِتَابِ" نَظْمِ الْقُرْآنِ": قَالَ فَرِيقٌ مِنَ النَّاسِ: إِنَّ الْكَلَامَ تَمَّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى" الْخَبِيثَ" ثُمَّ ابْتَدَأَ خَبَرًا آخَرَ فِي وَصْفِ الْخَبِيثِ فَقَالَ:" مِنْهُ تُنْفِقُونَ" وَأَنْتُمْ لَا تَأْخُذُونَهُ إِلَّا إِذَا أَغْمَضْتُمْ أَيْ تَسَاهَلْتُمْ، كَأَنَّ هَذَا الْمَعْنَى عِتَابٌ لِلنَّاسِ وَتَقْرِيعٌ. وَالضَّمِيرُ فِي" مِنْهُ" عَائِدٌ عَلَى الْخَبِيثِ وَهُوَ الدُّونُ وَالرَّدِيءُ. قَالَ الْجُرْجَانِيُّ: وَقَالَ فَرِيقٌ آخَرُ: الْكَلَامُ مُتَّصِلٌ إِلَى قَوْلِهِ" مِنْهُ"، فَالضَّمِيرُ فِي" مِنْهُ" عَائِدٌ عَلَى" مَا كَسَبْتُمْ" وَيَجِيءُ" تُنْفِقُونَ" كَأَنَّهُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَهُوَ كَقَوْلِكِ: أَنَا أَخْرُجُ أُجَاهِدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ) أَيْ لَسْتُمْ بِآخِذِيهِ فِي دُيُونِكُمْ وَحُقُوقِكُمْ مِنَ النَّاسِ إِلَّا أَنْ تَتَسَاهَلُوا فِي ذَلِكَ وَتَتْرُكُوا مِنْ حُقُوقِكُمْ، وَتَكْرَهُونَهُ وَلَا تَرْضَوْنَهُ. أَيْ فلا تفعلوا مع الله مالا تَرْضَوْنَهُ لِأَنْفُسِكُمْ، قَالَ مَعْنَاهُ الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: مَعْنَى الْآيَةِ: وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ وَلَوْ وَجَدْتُمُوهُ فِي السُّوقِ يُبَاعُ إِلَّا أَنْ يُهْضَمَ لَكُمْ مِنْ ثَمَنِهِ. وَرُوِيَ نَحْوُهُ عَنْ عَلِيٍّ ﵁. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَانَ الْقَوْلَانِ يُشْبِهَانِ كَوْنَ الْآيَةِ فِي الزَّكَاةِ الْوَاجِبَةِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: لَوْ كَانَتْ فِي الْفَرْضِ لَمَا قَالَ" وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ" لِأَنَّ الرَّدِيءَ وَالْمَعِيبَ لَا يَجُوزُ أَخْذُهُ فِي الْفَرْضِ بِحَالٍ، لَا مَعَ تَقْدِيرِ الْإِغْمَاضِ وَلَا مَعَ عَدَمِهِ، وَإِنَّمَا يُؤْخَذُ مَعَ عَدَمِ إِغْمَاضٍ في النقل. وَقَالَ الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ أَيْضًا مَعْنَاهُ:" وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ" لَوْ أُهْدِيَ لَكُمْ" إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ" أَيْ تَسْتَحِي مِنَ الْمُهْدِي فَتَقْبَلُ مِنْهُ مَا لَا حَاجَةَ لَكَ بِهِ وَلَا قَدْرَ لَهُ فِي نَفْسِهِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا يُشْبِهُ كَوْنَ الْآيَةِ فِي التَّطَوُّعِ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: وَلَسْتُمْ بِآخِذِي الْحَرَامِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا في مكروهه.

Bunu et-Tirmizî de el-Berâ hadisinden rivayet edip sahih olduğunu belirtmiştir ve ileride gelecektir. Et-Taberî ve en-Nehhâs, Abdullah'ın kıraatinde "ve lâ te'emmemû" (وَلَا تَأَمَّمُوا) şeklinde olduğunu nakletmişlerdir ki bunlar iki ayrı lehçedir. Müslim b. Cündeb ise tâ harfinin ötresi ve mîm harfinin kesresiyle "ve lâ tüyemmimû" (وَلَا تُيَمَّمِوا) şeklinde okumuştur. İbn Kesîr de tâ harfinin şeddesiyle "teyyemmemû" (تَيَمَّمُوا) şeklinde okumuştur. Bu kelimede çeşitli kullanımlar vardır; bunlardan biri birinci mîmin hafifletilmesiyle "ememtü'ş-şey'e" (أَمَمْتُ الشَّيْءَ), şeddelenmesiyle "emmemtühû" (أَمَّمْتُهُ), ayrıca "yemmemtühû" (يَمَّمْتُهُ) ve "teyemmemtühû" (تَيَمَّمْتُهُ)'dür. Ebû Amr, İbn Mes'ûd'un ötreli tâ harfinden sonra hemze ile "ve lâ tü'emmimû" (وَلَا تُؤَمِّمُوا) şeklinde okuduğunu nakletmiştir. Sekizincisi- Allah Teâlâ'nın: { مِنْهُ تُنْفِقُونَ } “ondan infak edersiniz” buyruğudur. El-Cürcânî, 'Nazmu'l-Kur'ân' adlı kitabında şöyle demiştir: İnsanlardan bir fırka şöyle demiştir: Söz, Allah Teâlâ'nın { الْخَبِيثَ } kelimesinde tamamlanmıştır; sonra habîsin niteliği hakkında yeni bir habere başlanarak: "Ondan infak edersiniz; halbuki siz göz yummadan onu alacak değilsiniz" denilmiştir ki bu mana, insanlara bir sitem ve azarlamadır. "Minhu"daki zamir ise habîse, yani düşük ve adi mala döner. El-Cürcânî devamla der ki: Başka bir fırka ise şöyle demiştir: Söz "minhu" ifadesine kadar bitişiktir; dolayısıyla "minhu"daki zamir "mâ kesebtüm"e (kazandıklarınıza) döner ve "tünfikûne" fiili de adeta hâl mahallinde mansub olarak gelir; bu da senin: "Ben Allah yolunda cihat ederek çıkarım" demen gibidir. Dokuzuncusu- Allah Teâlâ'nın: { وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ } “Kendinizin ancak göz yumarak alabileceğiniz [şeyleri]” buyruğudur; yani hoşnutsuz olup razı gelmeyerek ve haklarınızdan fedakarlık yapıp müsamaha göstermek zorunda kalmadıkça, insanlardan olan alacak ve haklarınız karşılığında onu kabul edecek değilsiniz demektir. Yani kendiniz için razı olmayacağınız şeyi Allah için yapmayınız! El-Berâ b. Âzib, İbn Abbâs ve ed-Dahhâk bu manayı vermişlerdir. El-Hasan ise şöyle demiştir: Ayetin manası: Çarşıda satılırken bulsanız bile fiyatı sizin lehinize düşürülmedikçe onu alıcı değilsiniz demektir. Benzer bir görüş Ali (radıyallâhu anh)'den de rivayet edilmiştir. İbn Atiyye: Bu iki görüş, ayetin farz olan zekât hakkında olduğuna daha uygundur demiştir. İbnü'l-Arabî ise şöyle demiştir: Farz hakkında olsaydı "ve lestüm bi-âhizîhi" demezdi; çünkü düşük kaliteli ve kusurlu olan malı farzda hiçbir şekilde almak caiz değildir; ne göz yumma varsayımıyla ne de göz yummasız olarak alınabilir; bu ancak nafilede göz yummaksızın kabul edilebilir. El-Berâ b. Âzib yine şöyle demiştir: Bunun manası; size hediye edilse bile "ancak göz yumarak alırsınız", yani hediye edenden utanarak, aslında hiçbir ihtiyacınız olmayan ve kendi nezdinde bir değeri bulunmayan şeyi kabul edersiniz demektir. İbn Atiyye: Bu da ayetin nafile sadaka hakkında olmasına benzemektedir demiştir. İbn Zeyd ise: Harama ancak onun hoş karşılanmayan yönüne göz yumarak el uzatırsınız, demiştir.

العاشرة- قوله تعالى: (إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ) كَذَا قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ، مِنْ أَغْمَضَ الرَّجُلُ فِي أَمْرِ كَذَا إِذَا تَسَاهَلَ فِيهِ وَرَضِيَ بِبَعْضِ حَقِّهِ وَتَجَاوَزَ، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ الطِّرِمَّاحِ:

Onuncusu- Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ } “ancak göz yumarak alabileceğiniz” buyruğudur. Cumhurun kıraati böyledir. Kişi bir işte müsamaha gösterip, hakkının bir kısmına razı olup vazgeçtiğinde "ağmada'r-racülü fî emri kezâ" denir. Et-Tırımmah'ın şu sözü de bu kabildendir:

لَمْ يَفُتْنَا بِالْوِتْرِ قَوْمٌ وَلِلذُّ ... لِّ أُنَاسٌ يَرْضَوْنَ بِالْإِغْمَاضِ

Hiçbir topluluk öcümüzden kurtulamamıştır; zillete gelince, ona ancak göz yummaya razı olan insanlar katlanır!

وَقَدْ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مُنْتَزَعًا إِمَّا مِنْ تَغْمِيضِ الْعَيْنِ، لِأَنَّ الَّذِي يُرِيدُ الصَّبْرَ عَلَى مَكْرُوهٍ يُغْمِضُ عَيْنَيْهِ- قَالَ:

Bunun göz yummaktan (tağmîdu'l-ayn) alınmış olması da muhtemeldir; zira hoşlanmadığı bir şeye sabretmek isteyen kimse gözlerini yumar. Nitekim [şair] şöyle demiştir:

إِلَى كَمْ وَكَمْ أَشْيَاءَ مِنْكَ تُرِيبُنِي ... أُغَمِّضُ عَنْهَا لَسْتُ عَنْهَا بِذِي عَمَى

Senden gelen nice şüpheli şeylere karşı gözlerimi yumdum; halbuki ben bunlara karşı kör de değildim.

وَهَذَا كَالْإِغْضَاءِ عِنْدَ الْمَكْرُوهِ. وَقَدْ ذَكَرَ النَّقَّاشُ هَذَا الْمَعْنَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ- وَأَشَارَ إِلَيْهِ مَكِّيٌّ- وَإِمَّا مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ: أَغْمَضَ الرَّجُلُ إِذَا أَتَى غَامِضًا مِنَ الْأَمْرِ، كَمَا تَقُولُ: أَعْمَنَ أَيْ أَتَى عُمَانَ، وَأَعْرَقَ أَيْ أَتَى الْعِرَاقَ، وَأَنْجَدَ وَأَغْوَرَ أَيْ أَتَى نَجْدًا وَالْغَوْرَ الَّذِي هُوَ تِهَامَةُ، أَيْ فَهُوَ يَطْلُبُ التَّأْوِيلَ عَلَى أَخْذِهِ. وَقَرَأَ الزُّهْرِيُّ بِفَتْحِ التَّاءِ وَكَسْرِ الْمِيمِ مُخَفَّفًا، وَعَنْهُ أَيْضًا." تُغَمِّضُوا" بِضَمِّ التَّاءِ وَفَتْحِ الْغَيْنِ وَكَسْرِ الْمِيمِ وَشَدِّهَا. فَالْأُولَى عَلَى مَعْنَى تَهْضِمُوا سَوْمَهَا مِنَ الْبَائِعِ مِنْكُمْ فَيَحُطُّكُمْ. وَالثَّانِيَةُ، وَهَى قِرَاءَةُ قَتَادَةَ فِيمَا ذَكَرَ النَّحَّاسُ، أَيْ تَأْخُذُوا بِنُقْصَانٍ. وَقَالَ أَبُو عَمْرٍو الدَّانِيُّ: مَعْنَى قِرَاءَتَيِ الزُّهْرِيِّ حَتَّى تَأْخُذُوا بِنُقْصَانٍ. وَحَكَى مَكِّيٌّ عَنِ الْحَسَنِ" إِلَّا أَنْ تُغَمَّضُوا" مُشَدَّدَةَ الْمِيمِ مَفْتُوحَةً. وَقَرَأَ قَتَادَةُ أَيْضًا" تُغْمَضُوا" بِضَمِّ التَّاءِ وَسُكُونِ الْغَيْنِ وَفَتْحِ الْمِيمِ مُخَفَّفًا. قَالَ أَبُو عَمْرٍو الدَّانِيُّ: مَعْنَاهُ إِلَّا أَنْ يُغْمَضَ لَكُمْ، وَحَكَاهُ النَّحَّاسُ عَنْ قَتَادَةَ نَفْسِهِ. وَقَالَ ابْنُ جِنِّيٍّ: مَعْنَاهَا تُوجَدُوا قَدْ غَمَّضْتُمْ فِي الْأَمْرِ بِتَأَوُّلِكُمْ أَوْ بِتَسَاهُلِكُمْ وَجَرَيْتُمْ عَلَى غَيْرِ السَّابِقِ إِلَى النُّفُوسِ. وَهَذَا كَمَا تَقُولُ: أَحْمَدْتُ الرَّجُلَ وَجَدْتُهُ مَحْمُودًا، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَمْثِلَةِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَقِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ تَخْرُجُ عَلَى التَّجَاوُزِ وَعَلَى تَغْمِيضِ الْعَيْنِ، لِأَنَّ أَغْمَضَ بِمَنْزِلَةِ غَمَّضَ. وَعَلَى أَنَّهَا بِمَعْنَى حَتَّى تَأْتُوا غَامِضًا مِنَ التَّأْوِيلِ وَالنَّظَرِ فِي أَخْذِ ذَلِكَ، إِمَّا لِكَوْنِهِ حَرَامًا عَلَى قَوْلِ ابْنِ زَيْدٍ، وَإِمَّا لِكَوْنِهِ مُهْدًى أَوْ مأخوذا في دين على قول غيره.

Bu, hoşlanılmayan bir durum karşısında göz yummak (iğdâ) gibidir. En-Nakkâş bu ayette bu manayı zikretmiş, Mekkî de buna işaret etmiştir. Ya da Arapların kapalı/karmaşık bir işe girişen kimse hakkında; tıpkı 'Umman'a gitti' anlamında a'mene (أَعْمَنَ), 'Irak'a gitti' anlamında a'rake (أَعْرَقَ), 'Necid'e ve Tihâme demek olan Gavr'a gitti' anlamında encede (أَنْجَدَ) ve ağvera (أَغْوَرَ) dedikleri gibi ağmada'r-racul (أَغْمَضَ الرَّجُلُ) demelerinden [alınmadır]. Yani o kimse onu almak için bir tevil (yorum) arar. Ez-Zührî, te harfini fetha ve mim harfini şeddesiz kesra ile [tağmidû şeklinde] okumuştur. Ondan ayrıca te harfi zamme, gayn harfi fetha ve mim harfi şeddeli kesra ile tuğammidû (تُغَمِّضُوا) rivayeti de nakledilmiştir. Birincisi, sizden satıcı olan kimseden fiyatı kırmanız ve onun da size indirim yapması anlamındadır. En-Nahhâs'ın zikrettiğine göre Katâde'nin de kıraati olan ikincisi ise 'eksik/indirimli olarak almanız' demektir. Ebû Amr ed-Dânî şöyle demiştir: Ez-Zührî'nin her iki kıraatinin manası, 'eksik/indirimli olarak alıncaya kadar' demektir. Mekkî, el-Hasan'dan mim harfi şeddeli ve fethalı olarak illâ en tuğammadû (إِلَّا أَنْ تُغَمَّضُوا) şeklinde rivayet etmiştir. Katâde de te harfi zamme, gayn harfi sükun ve mim harfi şeddesiz fetha ile tuğmadû (تُغْمَضُوا) şeklinde okumuştur. Ebû Amr ed-Dânî: Bunun manası, 'size göz yumulması/müsamaha gösterilmesi müstesna' demektir demiştir; bunu bizzat Katâde'den en-Nahhâs da nakletmiştir. İbn Cinnî ise şöyle demiştir: Bunun manası; tevilinizle yahut müsamahanızla o meselede kapalılığa gitmiş ve nefislerin ilk aklına gelenin hilafına davranmış olarak bulunmanızdır. Bu, tıpkı [bir kimseyi övülmeye değer bulduğun zaman] ahmedtu'r-racule (أَحْمَدْتُ الرَّجُلَ - adamı övgüye değer buldum) demen ve benzeri diğer misaller gibidir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Cumhurun kıraati ise görmezden gelmek ve göz yummak anlamına hamledilir; zira ağmada (أَغْمَضَ), ğammeda (غَمَّضَ) mesabesindedir. Ayrıca bunun -İbn Zeyd'in görüşüne göre haram olmasından ötürü, başkalarının görüşüne göre ise hibe edilmiş veya borç karşılığı alınmış olmasından ötürü- o şeyi alma konusunda kapalı/ince bir tevile ve mülahazaya başvurmanız manasına gelmesi de muhtemeldir.

وَقَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَمَنْ قَرَأَ" تُغْمِضُوا" فَالْمَعْنَى تُغْمِضُونَ أَعْيُنَ بَصَائِرِكُمْ عَنْ أَخْذِهِ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَغَمَّضْتُ عن فولان إِذَا تَسَاهَلْتُ عَلَيْهِ فِي بَيْعٍ أَوْ شِرَاءٍ وَأَغْمَضْتُ، وَقَالَ تَعَالَى:" وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ". يُقَالُ: أَغْمِضْ لِي فِيمَا بِعْتَنِي، كَأَنَّكَ تُرِيدُ الزِّيَادَةَ مِنْهُ لِرَدَاءَتِهِ وَالْحَطَّ مِنْ ثَمَنِهِ. وَ" أَنْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، وَالتَّقْدِيرُ إِلَّا بِأَنْ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ) نَبَّهَ ﷾ عَلَى صِفَةِ الْغَنِيِّ، أَيْ لَا حَاجَةَ بِهِ إِلَى صَدَقَاتِكُمْ، فَمَنْ تَقَرَّبَ وَطَلَبَ مَثُوبَةً فَلْيَفْعَلْ ذلك بماله قَدْرٌ وَبَالٌ، فَإِنَّمَا يُقَدِّمُ لِنَفْسِهِ. وَ" حَمِيدٌ" مَعْنَاهُ مَحْمُودٌ فِي كُلِّ حَالٍ. وَقَدْ أَتَيْنَا عَلَى مَعَانِي هَذَيْنِ الِاسْمَيْنِ فِي" الْكِتَابِ الْأَسْنَى" وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ فِي قَوْلِهِ:" وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ": أَيْ لَمْ يَأْمُرْكُمْ أَنْ تَصَّدَّقُوا مِنْ عَوَزٍ وَلَكِنَّهُ بَلَا أَخْبَارَكُمْ فَهُوَ حَمِيدٌ عَلَى ذَلِكَ عَلَى جَمِيعِ نِعَمِهِ.

El-Mehdevî şöyle demiştir: "Tuğmidû" şeklinde okuyana göre mana; onu alırken basiretinizin gözlerini yumarsınız demektir. El-Cevherî şöyle demiştir: Alım veya satımda birine müsamaha gösterdiğimde "ğammadtu an fülânin" ve "ağmadtu" denir. Allah Teâlâ da: { وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ } buyurmuştur. "Bana sattığın şeyde bana göz yum (indirim yap)" denilir ki; adiliğinden ötürü miktarını artırmayı veya fiyatından indirmeyi kastetmiş olursun. "En" nasb mahallindedir ve takdiri "illâ bi-en" (ancak şu şekilde...) demektir. On birincisi- Allah Teâlâ'nın: { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ } “Bilin ki Allah zengindir, övgüye layıktır” buyruğudur. Allah Teâlâ zenginlik (Ganî) sıfatına dikkat çekmiştir; yani O'nun sizin sadakalarınıza ihtiyacı yoktur. O halde kim Allah'a yaklaşmak ve sevap kazanmak isterse, bunu değerli ve kıymetli malıyla yapsın; zira o ancak kendi nefsi için takdim etmektedir. "Hamîd" ise her hâlükârda övülmüş olan (mahmûd) demektir. Bu iki ismin anlamlarını 'el-Kitâbü'l-Esnâ'da açıklamıştık, hamd Allah'a aittir. Ez-Zeccâc: { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ } buyruğu hakkında şöyle demiştir: Yani bir ihtiyaçtan dolayı sadaka vermenizi emretmemiştir; bilakis sizin durumlarınızı sınamaktadır. Dolayısıyla O, bütün nimetlerinden ötürü bu konuda da övgüye layıktır.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٦٨]

[Bakara Suresi (2): Ayet 268]

الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلاً وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٢٦٨)

{ الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلاً وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٢٦٨) } “Şeytan sizi fakirlikle korkutur ve size fahşâyı (çirkinliği ve cimriliği) emreder. Allah ise size Kendi katından bir mağfiret ve lütuf vadeder. Allah, lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir.” (268)

فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: (الشَّيْطانُ) تَقَدَّمَ مَعْنَى الشَّيْطَانِ وَاشْتِقَاقِهِ فَلَا مَعْنَى لِإِعَادَتِهِ. وَ" يَعِدُكُمُ" مَعْنَاهُ يُخَوِّفُكُمْ" الْفَقْرَ" أَيْ بِالْفَقْرِ لِئَلَّا تُنْفِقُوا. فَهَذِهِ الْآيَةُ مُتَّصِلَةٌ بِمَا قَبْلُ، وَأَنَّ الشَّيْطَانَ لَهُ مَدْخَلٌ فِي التَّثْبِيطِ لِلْإِنْسَانِ عَنِ الْإِنْفَاقِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَهُوَ مَعَ ذَلِكَ يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ وَهِيَ الْمَعَاصِي وَالْإِنْفَاقِ فِيهَا. وَقِيلَ: أي بأن لا تتصدقوا فتعصوا وتتقاطعوا. وقرى" الْفُقْرَ" بِضَمِّ الْفَاءِ وَهِيَ لُغَةٌ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالْفُقْرُ لُغَةٌ فِي الْفَقْرِ، مِثْلَ الضُّعْفِ وَالضَّعْفِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلًا) الْوَعْدُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ إِذَا أُطْلِقَ فَهُوَ فِي الْخَيْرِ، وَإِذَا قُيِّدَ بِالْمَوْعُودِ مَا هُوَ فَقَدْ يُقَدَّرُ بِالْخَيْرِ وَبِالشَّرِّ كَالْبِشَارَةِ. فَهَذِهِ الْآيَةُ مِمَّا يُقَيَّدُ فِيهَا الْوَعْدُ بِالْمَعْنَيَيْنِ جَمِيعًا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ اثْنَتَانِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَاثْنَتَانِ مِنَ الشَّيْطَانِ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ الله، صلى الله

Bu [ayette] üç mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { الشَّيْطانُ } “Şeytan...” buyruğu: Şeytan kelimesinin anlamı ve türeyişi daha önce geçmişti; dolayısıyla bunu tekrarlamanın bir gereği yoktur. { يَعِدُكُمُ } ifadesinin anlamı "sizi korkutur"; { الْفَقْرَ } ise infak etmeyesiniz diye "fakirlikle [korkutur]" demektir. Bu ayet önceki [ayetlerle] irtibatlıdır; şeytanın, insanı Allah yolunda infak etmekten vazgeçirmede/alıkoymada bir payı ve tesiri vardır. Bununla birlikte o, fahşâyı yani günahları ve günah yolunda infak etmeyi emreder. Şöyle de denilmiştir: Yani sadaka vermemenizi [emreder], böylece günaha girer ve akrabalık bağlarını koparırsınız. [Kelime], fâ harfinin ötresiyle { الْفُقْرَ } şeklinde de okunmuştur ki bu bir lehçedir. el-Cevherî şöyle demiştir: el-Fukr (الْفُقْر), tıpkı ed-du'f (الضُّعْف) ile ed-da'f (الضَّعْف) gibi el-fakr (الْفَقْر) kelimesinde [kullanılan] bir lehçedir. İkincisi: Yüce Allah'ın { وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلاً } “Allah ise size Kendi katından bir mağfiret ve lütuf vadeder” buyruğu: Arap kelâmında vaad (el-va'd), mutlak (kayıtsız) olarak kullanıldığında hayır hakkındadır. Vaad edilen şeyin ne olduğu ile kayıtlandığında ise tıpkı müjde (el-bişâret) gibi hem hayır hem de şer için takdir edilebilir. İşte bu ayet, içinde vaadin her iki anlamla da kayıtlandığı yerlerdendir. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Bu ayette iki husus Yüce Allah'tan, iki husus da şeytandandır." Tirmizî'nin Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:

عَلَيْهِ وَسَلَّمَ:" إِنَّ لِلشَّيْطَانِ لَمَّةً بِابْنِ آدَمَ وَلِلْمَلَكِ لَمَّةً فَأَمَّا لَمَّةُ الشَّيْطَانِ فَإِيعَادٌ بِالشَّرِّ وَتَكْذِيبٌ بِالْحَقِّ وَأَمَّا لَمَّةُ الْمَلَكِ فَإِيعَادٌ بِالْخَيْرِ وَتَصْدِيقٌ بِالْحَقِّ فَمَنْ وَجَدَ ذَلِكَ فَلْيَعْلَمْ أَنَّهُ مِنَ اللَّهِ، وَمَنْ وَجَدَ الْأُخْرَى فَلْيَتَعَوَّذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ- ثُمَّ قَرَأَ- الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشاءِ". قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ" وَيَأْمُرُكُمُ الْفَحْشَاءَ" بِحَذْفِ الْبَاءِ، وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:

"Şüphesiz Âdemoğlu üzerinde şeytanın bir vesvesesi/dokunuşu ve meleğin de bir dokunuşu/ilhamı vardır. Şeytanın dokunuşu şerri vaad etmek ve hakkı yalanlamaktır. Meleğin dokunuşu ise hayrı vaad etmek ve hakkı tasdik etmektir. Kim bunu (meleğin ilhamını) hissederse bilsin ki o Allah'tandır. Kim de diğerini hissederse şeytandan Allah'a sığınsın." Sonra şu ayeti okudu: { الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشاءِ } “Şeytan sizi fakirlikle korkutur ve size fahşâyı emreder”. [Tirmizî]: Bu hasen sahih bir hadistir demiştir. Kur'an dışındaki kullanımlarda bâ harfinin hazfiyle "ve ye'mürukümü'l-fahşâe" denilmesi de caizdir. Sîbeveyh şu beyti okumuştur:

أَمَرْتُكَ الْخَيْرَ فَافْعَلْ مَا أُمِرْتَ بِهِ ... فَقَدْ تَرَكْتُكَ ذَا مَالٍ وَذَا نَشَبِ

Sana hayrı emrettim, öyleyse emrolunduğun şeyi yap; nitekim seni mal ve mülk sahibi olarak bıraktım.

وَالْمَغْفِرَةُ هِيَ السَّتْرُ عَلَى عِبَادِهِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. وَالْفَضْلُ هُوَ الرِّزْقُ فِي الدُّنْيَا وَالتَّوْسِعَةُ وَالنَّعِيمُ فِي الْآخِرَةِ، وَبِكُلٍّ قَدْ وَعَدَ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّالِثَةُ- ذَكَرَ النَّقَّاشُ أَنَّ بَعْضَ النَّاسِ تَأَنَّسَ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي أَنَّ الْفَقْرَ أَفْضَلُ مِنَ الْغِنَى، لِأَنَّ الشَّيْطَانَ إِنَّمَا يُبْعِدُ الْعَبْدَ مِنَ الْخَيْرِ، وَهُوَ بِتَخْوِيفِهِ الْفَقْرَ يَبْعُدُ مِنْهُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ حُجَّةٌ قَاطِعَةٌ بَلِ الْمُعَارَضَةُ بِهَا قَوِيَّةٌ. وَرُوِيَ أَنَّ فِي التَّوْرَاةِ" عَبْدِي أَنْفِقْ مِنْ رِزْقِي أَبْسُطْ عَلَيْكَ فَضْلِي فَإِنَّ يَدِي مَبْسُوطَةٌ عَلَى كُلِّ يَدٍ مَبْسُوطَةٍ". وَفِي الْقُرْآنِ مِصْدَاقُهُ وَهُوَ قَوْلُهُ:" وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ ". ذَكَرَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. (وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ) تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ. وَالْمُرَادُ هُنَا أَنَّهُ ﷾ يُعْطِي مِنْ سَعَةٍ وَيَعْلَمُ حَيْثُ يَضَعُ ذَلِكَ، وَيَعْلَمُ الْغَيْبَ وَالشَّهَادَةَ. وَهُمَا اسْمَانِ مِنْ أَسْمَائِهِ ذَكَرْنَاهُمَا فِي جُمْلَةِ الْأَسْمَاءِ فِي" الْكِتَابِ الأسنى" والحمد لله.

Mağfiret, kullarının günahlarını dünyada ve ahirette örtmesidir. Fazl (lütuf) ise dünyadaki rızık ve genişlik, ahiretteki nimetlerdir; Allah Teâlâ bunların hepsini vadetmiştir. Üçüncüsü- En-Nakkaş, bazı kimselerin şeytanın kulu ancak hayırdan uzaklaştıracağı ve fakirlikle korkutarak ondan uzak durmaya çalışacağı gerekçesiyle, fakirliğin zenginlikten daha faziletli olduğu hususunda bu ayetten bir yakınlık/istinbat bulduklarını zikretmiştir. İbn Atiyye: Ayette kesin bir delil yoktur, bilakis buna karşı getirilecek itiraz daha güçlüdür demiştir. Tevrat'ta şöyle yazılı olduğu rivayet edilmiştir: "Ey kulum! Rızkımdan infak et ki sana lütfumu genişleteyim; zira Benim elim her açık elin üzerindedir." Kur'an'da da bunu doğrulayan ayet, İbn Abbâs'ın zikrettiği: { وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “Ne infak ederseniz O, onun yerine başkasını verir; O rızık verenlerin en hayırlısıdır” buyruğudur. Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ } “Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir” buyruğunun manası daha önce geçmişti. Buradaki anlamı; O'nun Azîz ve Celîl olarak genişliğinden verdiği, onu nereye koyacağını bildiği, gaybı ve şehâdeti bildiğidir. Bu ikisi O'nun isimlerindendir ve 'el-Kitâbü'l-Esnâ'da isimler arasında bunları zikretmiştik; hamd Allah'a aittir.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٦٩]

[Bakara Suresi (2): Ayet 269]

يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً وَما يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبابِ (٢٦٩)

{ يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً وَما يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبابِ } “[Allah] hikmeti dilediğine verir. Kime de hikmet verilmişse, muhakkak ona pek çok hayır verilmiştir. Bunu ancak selim akıl sahipleri düşünüp anlar.” (269)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ) أَيْ يُعْطِيهَا لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْحِكْمَةِ هُنَا، فَقَالَ السُّدِّيُّ: هِيَ النُّبُوَّةُ. ابْنُ عَبَّاسٍ: هِيَ الْمَعْرِفَةُ بِالْقُرْآنِ فِقْهِهِ وَنَسْخِهِ وَمُحْكَمِهِ وَمُتَشَابِهِهِ وَغَرِيبِهِ وَمُقَدَّمِهِ وَمُؤَخَّرِهِ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ: الْحِكْمَةُ هِيَ الْفِقْهُ فِي الْقُرْآنِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْإِصَابَةُ فِي الْقَوْلِ وَالْفِعْلِ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الْحِكْمَةُ الْعَقْلُ فِي الدِّينِ. وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ: الْحِكْمَةُ الْمَعْرِفَةُ بِدِينِ اللَّهِ وَالْفِقْهِ فِيهِ وَالِاتِّبَاعِ لَهُ. وَرَوَى عَنْهُ ابْنُ الْقَاسِمِ أَنَّهُ قَالَ: الْحِكْمَةُ التَّفَكُّرُ فِي أَمْرِ اللَّهِ وَالِاتِّبَاعُ لَهُ. وَقَالَ أَيْضًا: الْحِكْمَةُ طَاعَةُ اللَّهِ وَالْفِقْهُ فِي الدِّينِ وَالْعَمَلُ بِهِ. وَقَالَ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: الْحِكْمَةُ الْخَشْيَةُ. وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ: الْحِكْمَةُ الْفَهْمُ فِي الْقُرْآنِ، وَقَالَهُ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: الْحِكْمَةُ الْوَرَعُ. قُلْتُ: وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ كُلُّهُا مَا عَدَا قَوْلَ السُّدِّيِّ وَالرَّبِيعِ وَالْحَسَنِ قَرِيبٌ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ، لِأَنَّ الْحِكْمَةَ مَصْدَرٌ مِنَ الْإِحْكَامِ وَهُوَ الْإِتْقَانُ فِي قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ، فَكُلُّ مَا ذُكِرَ فَهُوَ نَوْعٌ مِنَ الْحِكْمَةِ الَّتِي هِيَ الْجِنْسُ، فَكِتَابُ اللَّهِ حِكْمَةٌ، وَسُنَّةُ نَبِيِّهِ حِكْمَةٌ، وَكُلُّ مَا ذُكِرَ مِنَ التَّفْضِيلِ فَهُوَ حِكْمَةٌ. وَأَصْلُ الْحِكْمَةِ مَا يُمْتَنَعُ بِهِ مِنَ السَّفَهِ، فَقِيلَ لِلْعِلْمِ حِكْمَةٌ، لِأَنَّهُ يُمْتَنَعُ بِهِ، وَبِهِ يُعْلَمُ الِامْتِنَاعُ مِنَ السَّفَهِ وَهُوَ كُلُّ فِعْلٍ قَبِيحٍ، وَكَذَا الْقُرْآنُ وَالْعَقْلُ وَالْفَهْمُ. وَفِي الْبُخَارِيِّ:" مَنْ يُرِدِ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فِي الدِّينِ" وَقَالَ هُنَا:" وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً" وَكَرَّرَ ذِكْرَ الْحِكْمَةِ وَلَمْ يُضْمِرْهَا اعْتِنَاءً بِهَا، وَتَنْبِيهًا عَلَى شَرَفِهَا وَفَضْلِهَا حَسَبَ مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا ". وَذَكَرَ الدَّارِمِيُّ أَبُو مُحَمَّدٍ فِي مُسْنَدِهِ: حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُحَمَّدٍ حَدَّثَنَا رِفْدَةُ الْغَسَّانِيُّ قَالَ أَخْبَرَنَا ثَابِتُ بْنُ عَجْلَانَ الْأَنْصَارِيُّ قَالَ: كَانَ يُقَالُ: إِنَّ اللَّهَ لَيُرِيدُ الْعَذَابَ بِأَهْلِ الْأَرْضِ فَإِذَا سَمِعَ تَعْلِيمَ الْمُعَلِّمِ الصِّبْيَانَ الْحِكْمَةَ صَرَفَ ذَلِكَ عَنْهُمْ. قَالَ مَرْوَانُ: يَعْنِي بِالْحِكْمَةِ الْقُرْآنَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً وَما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ) يُقَالُ: إِنَّ مَنْ أُعْطِيَ الْحِكْمَةَ وَالْقُرْآنَ فَقَدْ أُعْطِيَ أَفْضَلَ مَا أُعْطِيَ مَنْ جَمَعَ علم كتب الأولين

Yüce Allah'ın: { يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ } “Hikmeti dilediğine verir” buyruğu, yani onu kullarından dilediğine bahşeder, demektir. İlim ehli buradaki "hikmet" hakkında ihtilaf etmişlerdir: es-Süddî: "O peygamberliktir" demiştir. İbn Abbâs: "Kur'an'ı; fıkhını, nâsihini, muhkemini, müteşâbihini, garîbini, takdim ve tehîrini (öne alınmış ve sonraya bırakılmış kısımlarını) bilmektir" demiştir. Katâde ve Mücâhid: "Hikmet, Kur'an'ı kavramaktır (fıkıhtır)" demişlerdir. Mücâhid: "Sözde ve fiilde isabet etmektir" demiştir. İbn Zeyd: "Hikmet, dinde akıldır" demiştir. Mâlik b. Enes: "Hikmet; Allah'ın dinini bilmek, onu kavramak ve ona tabi olmaktır" demiştir. İbnü'l-Kâsım'ın kendisinden rivayet ettiğine göre o: "Hikmet; Allah'ın emri üzerinde tefekkür etmek ve ona tabi olmaktır" demiştir. Yine o: "Hikmet; Allah'a itaat etmek, dini kavramak ve onunla amel etmektir" demiştir. er-Rebî' b. Enes: "Hikmet, [Allah] korkusudur (haşyettir)" demiştir. İbrâhîm en-Nehaî: "Hikmet, Kur'an'daki anlayıştır" demiş, Zeyd b. Eslem de böyle demiştir. el-Hasan: "Hikmet, verâdır (şüpheli şeylerden sakınmaktır)" demiştir. Derim ki: es-Süddî, er-Rebî' ve el-Hasan'ın sözleri hariç, bu görüşlerin tamamı birbirine yakındır. Çünkü hikmet, "ihkâm" masdarından gelmekte olup sözde veya fiilde sağlamlık (itkân) demektir. Zikredilenlerin her biri, genel bir cins olan hikmetin bir türüdür. Dolayısıyla Allah'ın Kitabı bir hikmettir, Peygamberi'nin sünneti bir hikmettir ve bu minvalde zikredilen her bir üstün nitelik bir hikmettir. Hikmetin aslı, kendisiyle sefehten (akılsızlıktan/çirkinlikten) sakınılan şeydir. Bu sebeple ilme "hikmet" denilmiştir; çünkü onunla sakınılır ve her türlü çirkin davranış demek olan sefehten sakınmak onunla bilinir. Kur'an, akıl ve anlayış da böyledir. Buhârî'de şöyle [bir hadis] yer almaktadır: « مَنْ يُرِدِ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فِي الدِّينِ » «Allah kimin hakkında hayır dilerse, onu dinde fakih (derin anlayış sahibi) kılar.» [Yüce Allah] burada ise: { وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً } “Kime hikmet verilmişse, şüphesiz ona pek çok hayır verilmiştir” buyurmuştur. Hikmete verilen önemi vurgulamak, onun şeref ve faziletine dikkat çekmek maksadıyla zamir kullanmamış, { فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا } “Zulmedenler bir sözü değiştirdiler” buyruğunda daha önce açıklandığı üzere "hikmet" kelimesini açıkça tekrarlamıştır. ebû Muhammed ed-Dârimî Müsned'inde şöyle zikretmiştir: Bize Mervân b. Muhammed anlattı, bize Rıfde el-Gassânî anlattı, bize Sâbit b. Aclân el-Ensârî haber verip şöyle dedi: Şöyle denilirdi: "Şüphesiz Allah yeryüzü halkına azap etmek ister de muallimin çocuklara hikmeti öğrettiğini işitince bu azabı onlardan geri çevirir." Mervân: "Hikmetten kasıt Kur'an'dır" demiştir. Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً وَما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ } “Kime hikmet verilmişse, şüphesiz ona pek çok hayır verilmiştir. Bunu ancak akıl sahipleri düşünüp anlar” buyruğu hakkında şöyle denilir: Kendisine hikmet ve Kur'an verilen kimseye, geçmiştekilerin sayfalarından (suhuf) ve diğerlerinden ilim toplayan kimseye verilenlerden...

مِنَ الصُّحُفِ وَغَيْرِهَا، لِأَنَّهُ قَالَ لِأُولَئِكَ:" وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا ". وَسَمَّى هَذَا خَيْرًا كَثِيرًا، لِأَنَّ هَذَا هُوَ جَوَامِعُ الْكَلِمِ. وَقَالَ بَعْضُ الْحُكَمَاءِ: مَنْ أُعْطِيَ الْعِلْمَ وَالْقُرْآنَ يَنْبَغِي أَنْ يُعَرِّفَ نَفْسَهُ، وَلَا يَتَوَاضَعَ لِأَهْلِ الدُّنْيَا لِأَجْلِ دُنْيَاهُمْ، فَإِنَّمَا أُعْطِيَ أَفْضَلَ مَا أُعْطِيَ أَصْحَابُ الدُّنْيَا، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَمَّى الدُّنْيَا مَتَاعًا قَلِيلًا فَقَالَ:" قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ" وَسَمَّى الْعِلْمَ وَالْقُرْآنَ" خَيْراً كَثِيراً". وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ" وَمَنْ يُؤْتَ" عَلَى بِنَاءِ الْفِعْلِ لِلْمَفْعُولِ. وَقَرَأَ الزُّهْرِيُّ وَيَعْقُوبُ" وَمَنْ يُؤْتِ" بِكَسْرِ التَّاءِ عَلَى مَعْنَى وَمَنْ يُؤْتِ اللَّهُ الْحِكْمَةَ، فَالْفَاعِلُ اسم الله ﷿. و" من" مَفْعُولٌ أَوَّلٌ مُقَدَّمٌ، وَالْحِكْمَةُ مَفْعُولٌ ثَانٍ. وَالْأَلْبَابُ: العقول، واحدها لب وقد تقدم.

daha faziletlisi verilmiştir; çünkü Allah onlara: { وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } “Size ilimden pek az bir şey verilmiştir” buyurmuştur. Bunu ise "pek çok hayır" olarak adlandırmıştır; zira bu, cevâmiu'l-kelimdir (az sözle çok mana ifade eden ilimdir). Hikmet ehlinden bazıları şöyle demiştir: Kendisine ilim ve Kur'an verilen kimsenin kendi kıymetini bilmesi ve dünyalıklarından ötürü dünya ehline boyun eğmemesi gerekir; zira ona dünya sahiplerine verilen şeylerin en faziletlisi verilmiştir. Çünkü Allah Teâlâ dünyayı az bir geçimlik olarak nitelemiş ve: { قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ } “De ki: Dünyanın geçimliği azdır” buyurmuş; ilmi ve Kur'an'ı ise: "pek çok hayır" olarak adlandırmıştır. Cumhur "ve men yü'te" (وَمَنْ يُؤْتَ) şeklinde meçhul fiil kalıbıyla okumuştur. Ez-Zührî ve Ya'kûb ise tâ harfinin kesresiyle "ve men yü'ti" (وَمَنْ يُؤْتِ) şeklinde okumuşlardır; yani 'Allah kime hikmeti verirse' manasındadır, bu durumda fail Azîz ve Celîl olan Allah'ın ismidir. "Men" kelimesi öne geçmiş birinci mef'ûldür, "el-hikmete" ise ikinci mef'ûldür. El-Elbâb (الْأَلْبَابُ) akıllar demektir, tekili lübb (لُبّ)'dür ve daha önce geçmişti.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٧٠]

[Bakara Suresi (2): Ayet 270]

وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (٢٧٠)

{ وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (٢٧٠) } “Harcadığınız her türlü infakı ve adadığınız her adağı muhakkak Allah bilir. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur.” (270)

شَرْطٌ وَجَوَابُهُ، وَكَانَتِ النُّذُورُ مِنْ سِيرَةِ الْعَرَبِ تُكْثِرُ مِنْهَا، فَذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى النَّوْعَيْنِ، مَا يَفْعَلُهُ الْمَرْءُ مُتَبَرِّعًا، وَمَا يَفْعَلُهُ بَعْدَ إِلْزَامِهِ لِنَفْسِهِ. وَفِي الْآيَةِ مَعْنَى الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ، أَيْ مَنْ كَانَ خَالِصَ النِّيَّةِ فَهُوَ مُثَابٌ، وَمَنْ أَنْفَقَ رِيَاءً أَوْ لِمَعْنًى آخَرَ مِمَّا يُكْسِبُهُ الْمَنَّ وَالْأَذَى وَنَحْوَ ذَلِكَ فَهُوَ ظَالِمٌ، يَذْهَبُ فِعْلُهُ بَاطِلًا وَلَا يَجِدُ لَهُ نَاصِرًا فِيهِ. وَمَعْنَى" يَعْلَمُهُ" يُحْصِيهِ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. وَوَحَّدَ الضَّمِيرَ وَقَدْ ذَكَرَ شَيْئَيْنِ، فَقَالَ النَّحَّاسُ: التَّقْدِيرُ (وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ) فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهَا، (أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ) ثُمَّ حَذَفَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: وَمَا أَنْفَقْتُمْ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ وَتَعُودُ الْهَاءُ عَلَى" مَا" كَمَا أَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ [لِامْرِئِ الْقَيْسِ]:

Bu bir şart ve onun cevabıdır. Adaklar Arapların çokça yaptıkları adetlerindendi; bu sebeple Allah Teâlâ iki türü de zikretmiştir: Kişinin gönüllü olarak yaptığı şey ile kendi nefsine vacip kıldıktan sonra yaptığı şey. Ayette vaad ve tehdit anlamı vardır; yani niyeti ihlaslı olan kimse mükâfatlandırılır; gösteriş için veya başa kakmayı, incitmeyi ve benzerini kazandıran başka bir amaçla infak eden kimse ise zalimdir, ameli boşa gider ve bu hususta kendisine hiçbir yardımcı bulamaz. { يَعْلَمُهُ } “Allah onu bilir” ifadesinin manası; onu sayıp kaydeder demektir, bunu Mücâhid söylemiştir. İki şeyi zikrettiği halde zamiri tekil getirmiştir. En-Nehhâs şöyle demiştir: Takdiri; { وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ } “şüphesiz Allah onu bilir” ve { أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ } “veya adadığınız her adağı şüphesiz Allah bilir” şeklindedir, sonra [birincisi] hazfedilmiştir. Takdirin: "Ne infak ederseniz Allah onu bilir" şeklinde olması ve hâ zamirinin de Sîbeveyh'in İmruü'l-Kays'tan naklettiği beyitte olduğu gibi "mâ" kelimesine dönmesi de caizdir:

فَتُوضِحَ فَالْمِقْرَاةِ لَمْ يَعْفُ رَسْمُهَا ... لِمَا نَسَجَتْهَا مِنْ جَنُوبٍ وَشَمْأَلِ

Tûdıh ile el-Mikrât [arasında] oranın izi silinmedi / Güney ve kuzey rüzgârlarının orayı [tozla] dokumasından dolayı.

وَيَكُونُ" أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ" مَعْطُوفًا عَلَيْهِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَوَحَّدَ الضَّمِيرَ فِي" يَعْلَمُهُ" وَقَدْ ذَكَرَ شَيْئَيْنِ مِنْ حَيْثُ أراد ما ذكر أو نص.

{ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ } “Yahut adadığınız herhangi bir adağı” [ifadesi de] ona matuf olur. İbn Atiyye şöyle demiştir: İki şey zikrettiği halde { يَعْلَمُهُ } “[şüphesiz Allah] onu bilir” ifadesinde zamiri tekil kılmıştır; çünkü zikredilen şeyi yahut metni kastetmiştir.

قُلْتُ: وَهَذَا حَسَنٌ: فَإِنَّ الضَّمِيرَ قَدْ يُرَادُ بِهِ جَمِيعُ الْمَذْكُورِ وَإِنْ كَثُرَ. وَالنَّذْرُ حَقِيقَةُ الْعِبَارَةِ عَنْهُ أَنْ تَقُولَ: هُوَ مَا أَوْجَبَهُ الْمُكَلَّفُ عَلَى نَفْسِهِ مِنَ الْعِبَادَاتِ مِمَّا لَوْ لَمْ يُوجِبْهُ لَمْ يَلْزَمْهُ، تَقُولُ: نَذَرَ الرَّجُلُ كَذَا إِذَا الْتَزَمَ فِعْلَهُ، يَنْذُرُ (بِضَمِّ الذَّالِ) وَيَنْذِرُ (بِكَسْرِهَا). وَلَهُ أَحْكَامٌ يَأْتِي بَيَانُهَا فِي غير هذا الوضع إن شاء الله تعالى.

Ben derim ki: Bu güzel [bir açıklama]dır. Zira zamirle, çok olsa bile zikredilenlerin tamamı kastedilebilir. Nezr (adak) kavramının hakiki tanımı ise şudur: Mükellefin, şayet vacip kılmasaydı kendisine lazım gelmeyecek olan ibadet cinsinden kendi nefsine vacip kıldığı şeydir. Kişi bir şeyi yapmayı üstlendiğinde 'nezere'r-raculü kezâ' (نَذَرَ الرَّجُلُ كَذَا / Adam şöyle adadı) dersin. Muzarisi zâl harfinin dammesiyle yenzüru (يَنْذُرُ) ve kesresiyle yenziru (يَنْذِرُ) şeklinde gelir. Bunun, inşâallâhu teâlâ bu yerin dışında açıklaması gelecek olan hükümleri vardır.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٧١]

[Bakara Suresi (2): Ayet 271]

إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوها وَتُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئاتِكُمْ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٧١)

{ إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوها وَتُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئاتِكُمْ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٧١) } “Sadakaları açıkça verirseniz bu ne güzeldir! Eğer onları gizler de fakirlere öyle verirseniz bu sizin için daha hayırlıdır ve günahlarınızın bir kısmını örter. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” (271)

ذَهَبَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ إِلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ فِي صَدَقَةِ التَّطَوُّعِ، لِأَنَّ الْإِخْفَاءَ فِيهَا أَفْضَلُ مِنَ الْإِظْهَارِ، وَكَذَلِكَ سَائِرُ الْعِبَادَاتِ الْإِخْفَاءُ أَفْضَلُ فِي تَطَوُّعِهَا لِانْتِفَاءِ الرِّيَاءِ عَنْهَا، وَلَيْسَ كَذَلِكَ الْوَاجِبَاتُ. قَالَ الْحَسَنُ: إِظْهَارُ الزَّكَاةِ أَحْسَنُ، وَإِخْفَاءُ التَّطَوُّعِ أَفْضَلُ، لِأَنَّهُ أَدَلُّ عَلَى أَنَّهُ يُرَادُ اللَّهُ ﷿ بِهِ وَحْدَهُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: جَعَلَ اللَّهُ صَدَقَةَ السِّرِّ فِي التَّطَوُّعِ تَفْضُلُ عَلَانِيَتَهَا يُقَالُ بِسَبْعِينَ ضِعْفًا، وَجَعَلَ صَدَقَةَ الْفَرِيضَةِ عَلَانِيَتَهَا أَفْضَلَ مِنْ سِرِّهَا يُقَالُ بِخَمْسَةٍ وَعِشْرِينَ ضِعْفًا. قَالَ: وَكَذَلِكَ جَمِيعُ الْفَرَائِضِ وَالنَّوَافِلِ فِي الْأَشْيَاءِ كُلِّهَا. قُلْتُ: مِثْلُ هَذَا لَا يُقَالُ مِنْ جِهَةِ الرَّأْيِ وَإِنَّمَا هُوَ تَوْقِيفٌ، وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" أَفْضَلُ صَلَاةِ الْمَرْءِ فِي بَيْتِهِ إِلَّا الْمَكْتُوبَةَ " وَذَلِكَ أَنَّ الْفَرَائِضَ لَا يَدْخُلُهَا رِيَاءٌ وَالنَّوَافِلَ عُرْضَةٌ لِذَلِكَ. وَرَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال:" إِنَّ الَّذِي يَجْهَرُ بِالْقُرْآنِ كَالَّذِي يَجْهَرُ بِالصَّدَقَةِ وَالَّذِي يُسِرُّ بِالْقُرْآنِ كَالَّذِي يُسِرُّ بِالصَّدَقَةِ". وَفِي الْحَدِيثِ:" صَدَقَةُ السِّرِّ تُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِّ". قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ:" وَلَيْسَ فِي تَفْضِيلِ صَدَقَةِ الْعَلَانِيَةِ عَلَى السِّرِّ، وَلَا تَفْضِيلِ صَدَقَةِ السِّرِّ عَلَى الْعَلَانِيَةِ حَدِيثٌ صَحِيحٌ وَلَكِنَّهُ الْإِجْمَاعُ الثَّابِتُ، فَأَمَّا صدقة النفل فالقرآن ورد مصرحا

Müfessirlerin cumhuru (çoğunluğu), bu ayetin nafile sadaka hakkında olduğu görüşündedir; çünkü nafilede gizlemek, açığa vurmaktan daha faziletlidir. Aynı şekilde diğer nafile ibadetlerde de riyadan (gösterişten) uzak olması sebebiyle gizlemek daha faziletlidir; farzlar ise böyle değildir. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: "Zekâtı açığa vurmak daha güzel, nafileyi gizlemek ise daha faziletlidir; çünkü bu, onunla yalnızca Allah azze ve celle'nin rızasının gözetildiğine daha çok delalet eder." İbn Abbâs şöyle demiştir: "Allah, nafilede gizli sadakayı açık sadakadan -yetmiş kat olduğu söylenir- üstün kılmıştır. Farz sadakada ise açık olanını gizlisinden -yirmi beş kat olduğu söylenir- daha faziletli kılmıştır." Devamla şöyle demiştir: "Bütün hususlarda farzların ve nafilelerin tamamı da böyledir." Ben [Kurtubî] derim ki: Bunun gibisi şahsi re’y (görüş) ile söylenmez, bu ancak tevkîfîdir (vahye dayanır). Nitekim Sahîh-i Müslim’de Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem’den rivayet edildiğine göre o şöyle buyurmuştur: « أَفْضَلُ صَلَاةِ الْمَرْءِ فِي بَيْتِهِ إِلَّا الْمَكْتُوبَةَ » «Farz namaz müstesna, kişinin namazının en faziletlisi evinde kıldığıdır.» Bunun sebebi, farzlara riyanın girmemesi, nafilelerin ise buna maruz kalabilmesidir. Nesâî’nin Ukbe b. Âmir’den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنَّ الَّذِي يَجْهَرُ بِالْقُرْآنِ كَالَّذِي يَجْهَرُ بِالصَّدَقَةِ وَالَّذِي يُسِرُّ بِالْقُرْآنِ كَالَّذِي يُسِرُّ بِالصَّدَقَةِ » «Kur'an'ı açıktan okuyan, sadakayı açıktan veren kimse gibidir; Kur'an'ı gizli okuyan da sadakayı gizli veren kimse gibidir.» Bir hadiste de şöyle buyrulmuştur: « صَدَقَةُ السِّرِّ تُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِّ » «Gizli sadaka, Rabb'in gazabını söndürür.» İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Açık sadakanın gizli sadakaya üstünlüğüne dair de, gizli sadakanın açık sadakaya üstünlüğüne dair de sahih bir hadis yoktur; lâkin bu husus sabit bir icmadır. Nafile sadakaya gelince, Kur'an onun

بِأَنَّهَا فِي السِّرِّ أَفْضَلُ مِنْهَا فِي الْجَهْرِ، بَيْدَ أَنَّ عُلَمَاءَنَا قَالُوا: إِنَّ هَذَا عَلَى الْغَالِبِ مَخْرَجُهُ، وَالتَّحْقِيقُ فِيهِ أَنَّ الْحَالَ [فِي الصَّدَقَةِ] تَخْتَلِفُ بِحَالِ الْمُعْطِي [لَهَا] وَالْمُعْطَى إِيَّاهَا وَالنَّاسِ الشَّاهِدِينَ [لَهَا]. أَمَّا الْمُعْطِي فَلَهُ فِيهَا فَائِدَةُ إِظْهَارِ السُّنَّةِ وَثَوَابُ الْقُدْوَةِ. قُلْتُ: هَذَا لِمَنْ قَوِيَتْ حَالُهُ وَحَسُنَتْ نِيَّتُهُ وَأَمِنَ عَلَى نَفْسِهِ الرِّيَاءَ، وَأَمَّا مَنْ ضَعُفَ عَنْ هَذِهِ الْمَرْتَبَةِ فَالسِّرُّ لَهُ أَفْضَلُ. وَأَمَّا الْمُعْطَى إِيَّاهَا فَإِنَّ السِّرَّ لَهُ أَسْلَمُ مِنِ احْتِقَارِ النَّاسِ لَهُ، أَوْ نِسْبَتِهِ إِلَى أَنَّهُ أَخَذَهَا مَعَ الْغِنَى عَنْهَا وَتَرَكَ التَّعَفُّفَ، وَأَمَّا حَالُ النَّاسِ فَالسِّرُّ عَنْهُمْ أَفْضَلُ مِنَ الْعَلَانِيَةِ لَهُمْ، مِنْ جِهَةِ أَنَّهُمْ رُبَّمَا طَعَنُوا عَلَى الْمُعْطِي لَهَا بِالرِّيَاءِ وَعَلَى الْآخِذِ لَهَا بِالِاسْتِغْنَاءِ، وَلَهُمْ فِيهَا تَحْرِيكُ الْقُلُوبِ إِلَى الصَّدَقَةِ، لَكِنْ هَذَا الْيَوْمَ قَلِيلٌ". وَقَالَ يَزِيدُ بْنُ أَبِي حَبِيبٍ: إِنَّمَا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي الصَّدَقَةِ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، فَكَانَ يَأْمُرُ بِقَسْمِ الزَّكَاةِ فِي السِّرِّ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا مَرْدُودٌ، لَا سِيَّمَا عِنْدَ السَّلَفِ الصَّالِحِ، فَقَدْ قَالَ الطَّبَرِيُّ: أَجْمَعَ النَّاسُ عَلَى أَنَّ إِظْهَارَ الْوَاجِبِ أَفْضَلُ. قُلْتُ: ذَكَرَ الْكِيَا الطَّبَرِيُّ أَنَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلَالَةً عَلَى قَوْلِ إِخْفَاءِ الصَّدَقَاتِ مُطْلَقًا أَوْلَى، وَأَنَّهَا حَقُّ الْفَقِيرِ وَأَنَّهُ يَجُوزُ لِرَبِّ الْمَالِ تَفْرِيقُهَا بِنَفْسِهِ، عَلَى مَا هُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ. وَعَلَى الْقَوْلِ الْآخَرِ ذَكَرُوا أَنَّ الْمُرَادَ بِالصَّدَقَاتِ هَاهُنَا التَّطَوُّعُ دُونَ الْفَرْضِ الَّذِي إِظْهَارُهُ أَوْلَى لِئَلَّا يَلْحَقَهُ تُهْمَةٌ، وَلِأَجْلِ ذَلِكَ قِيلَ: صَلَاةُ النَّفْلِ فُرَادَى أَفْضَلُ، وَالْجَمَاعَةُ فِي الْفَرْضِ أَبْعَدُ عَنِ التُّهْمَةِ. وَقَالَ الْمَهْدَوِيُّ: الْمُرَادُ بِالْآيَةِ فَرْضُ الزَّكَاةِ وَمَا تُطُوِّعَ بِهِ، فَكَانَ الْإِخْفَاءُ أَفْضَلَ فِي مُدَّةِ النَّبِيِّ ﷺ، ثُمَّ سَاءَتْ ظُنُونُ النَّاسِ بَعْدَ ذَلِكَ، فَاسْتَحْسَنَ الْعُلَمَاءُ إِظْهَارَ الْفَرَائِضِ لِئَلَّا يُظَنَّ بِأَحَدٍ الْمَنْعُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا الْقَوْلُ مُخَالِفٌ لِلْآثَارِ، وَيُشْبِهُ فِي زَمَانِنَا أَنْ يَحْسُنَ التَّسَتُّرُ بِصَدَقَةِ الْفَرْضِ، فَقَدْ كَثُرَ الْمَانِعُ لَهَا وَصَارَ إخراجها عرضة للرياء. وَقَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ: وَقَدْ يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالْآيَةِ الْوَاجِبَاتُ مِنَ الزَّكَاةِ وَالتَّطَوُّعُ، لِأَنَّهُ ذكر الإخفاء

[sadakanın] gizlide [verilmesinin], açıkta [verilmesinden] daha faziletli olduğuna [delalet eder]. Ancak âlimlerimiz şöyle demiştir: Bu [hüküm], çoğunlukla geçerli olan duruma göredir. Bu konudaki tahkik (ayrıntılı inceleme) şudur ki: [Sadakadaki] durum; [onu] veren kimsenin, kendisine verilen kimsenin ve [buna] şahit olan insanların durumuna göre değişir. Sadakayı veren kimseye gelince; onun için bunda sünneti açığa çıkarma ve [başkalarına] örnek olma sevabı vardır. Ben (Kurtubî) derim ki: Bu, hali güçlü, niyeti güzel ve kendisi için riyadan emin olan kimse içindir. Bu mertebeden aciz kalan kimse için ise gizlilik daha faziletlidir. Kendisine sadaka verilen kimseye gelince; gizlilik onun için insanların kendisini hakir görmesinden veya zengin olduğu halde onu alıp iffet ve istiğnayı (dilenmeme erdemini) terk ettiği ithamına maruz kalmasından daha selametlidir. İnsanların durumuna gelince; insanların görmemesi (gizli olması), onların önünde açıkça verilmesinden daha faziletlidir. Zira onlar bazen vereni riyakârlıkla, alanı da [aslında] muhtaç olmamakla itham edebilirler. Gerçi [açıkça vermekte] onlar için kalpleri sadakaya teşvik etme faydası da vardır; fakat bu, günümüzde pek azdır. Yezîd b. Ebî Habîb şöyle demiştir: "Bu ayet sadece Yahudi ve Hristiyanlara verilen sadaka hakkında inmiştir." Dolayısıyla o, zekâtın gizlice taksim edilmesini emrederdi. İbn Atiyye şöyle demiştir: "Bu [görüş], özellikle Selef-i Sâlihîn nezdinde merduttur (kabul görmemiştir). Nitekim et-Taberî: 'İnsanlar (âlimler), farz olanı açığa vurmanın daha faziletli olduğu hususunda icmâ etmiştir' demiştir." Ben derim ki: El-Kiyâ et-Taberî bu ayette, sadakaların mutlak olarak gizlenmesinin daha evla olduğuna, bunun fakirin hakkı olduğuna ve Şâfiî'nin iki görüşünden birine göre mal sahibinin bunu bizzat kendisinin dağıtmasının caiz olduğuna delalet bulunduğunu zikretmiştir. Diğer görüşe göre ise buradaki sadakalardan maksadın, töhmet altında kalınmasın diye açığa vurulması daha evla olan farz değil, nafile sadaka olduğunu zikretmişlerdir. Bundan dolayı şöyle denilmiştir: Nafile namazı tek başına kılmak daha faziletlidir, farzda ise cemaat töhmetten daha uzaktır. El-Mehdevî şöyle demiştir: "Ayetten kasıt farz olan zekât ile nafile olarak verilenlerdir. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde gizlemek daha faziletliydi; daha sonra insanların zanları kötüleşince, âlimler hiç kimse hakkında [zekâtı] vermekten kaçındığı zannına kapılınmasın diye farzları açığa vurmayı müstehap (güzel) gördüler." İbn Atiyye şöyle demiştir: "Bu görüş rivayetlere (âsâra) aykırıdır. Bizim zamanımızda ise farz olan sadakayı gizlemek uygun düşmektedir; zira onu vermekten kaçınanlar çoğalmış ve onu [açıkça] çıkarmak riyaya maruz kalır hale gelmiştir." İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: "Ayetle hem zekât olarak farz olanların hem de nafilenin kastedilmiş olması caizdir; çünkü [Allah Teâlâ] gizlemeyi

وَمَدَحَهُ وَالْإِظْهَارَ وَمَدَحَهُ، فَيَجُوزُ أَنْ يَتَوَجَّهَ إِلَيْهِمَا جَمِيعًا. وَقَالَ النَّقَّاشُ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَسَخَهَا قوله تعالى:" الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً" الْآيَةَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَنِعِمَّا هِيَ) ثَنَاءٌ عَلَى إِبْدَاءِ الصَّدَقَةِ، ثُمَّ حَكَمَ عَلَى أَنَّ الْإِخْفَاءَ خَيْرٌ مِنْ ذَلِكَ. وَلِذَلِكَ قَالَ بَعْضُ الْحُكَمَاءِ: إِذَا اصْطَنَعْتَ الْمَعْرُوفَ فَاسْتُرْهُ، وَإِذَا اصْطُنِعَ إِلَيْكَ فَانْشُرْهُ. قَالَ دِعْبِلُ الْخُزَاعِيُّ:

zikredip övmüş, açığa vurmayı da zikredip övmüştür. Dolayısıyla her ikisine birden yönelik olması caizdir." En-Nakkâş şöyle demiştir: "Bu ayeti, Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً } 'Mallarını gece ve gündüz, gizli ve açık infak edenler...' ayeti neshetmiştir." Allah Teâlâ'nın: { فَنِعِمَّا هِيَ } “bu ne güzeldir” buyruğu, sadakanın açığa vurulmasına bir övgüdür; sonra gizlemenin bundan daha hayırlı olduğuna hükmetmiştir. Bundan dolayı hikmet ehli bir zat şöyle demiştir: 'Bir iyilik yaptığın zaman onu gizle; sana bir iyilik yapıldığı zaman ise onu yay.' Di'bil el-Huzâî şöyle demiştir:

إِذَا انْتَقَمُوا أَعْلَنُوا أَمْرَهُمْ ... وَإِنْ أَنْعَمُوا أَنْعَمُوا بِاكْتِتَامِ

İntikam aldıklarında işlerini ilan ederler / İyilik ettiklerinde ise gizlilikle iyilik ederler.

وَقَالَ سَهْلُ بْنُ هَارُونَ:

Sehl b. Hârûn da şöyle demiştir:

خِلٌّ إِذَا جِئْتَهُ يَوْمًا لِتَسْأَلَهُ ... أَعْطَاكَ مَا مَلَكَتْ كَفَّاهُ وَاعْتَذَرَا

Bir gün bir şey istemek için yanına vardığında öyle bir dosttur ki / İki elinin sahip olduğu her şeyi sana verir de [yine de] özür diler.

يُخْفِي صَنَائِعَهُ وَاللَّهُ يُظْهِرُهَا ... إِنَّ الْجَمِيلَ إِذَا أَخْفَيْتَهُ ظَهَرَا

İyiliklerini gizler, Allah ise onları açığa çıkarır / Şüphesiz güzel şey, sen onu gizlesen de açığa çıkar.

وَقَالَ الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ﵁: لَا يَتِمُّ الْمَعْرُوفُ إِلَّا بِثَلَاثِ خِصَالٍ: تَعْجِيلُهُ وَتَصْغِيرُهُ وَسَتْرُهُ، فَإِذَا أَعْجَلْتَهُ هَنَّيْتَهُ، وَإِذَا صَغَّرْتَهُ عَظَّمْتَهُ، وَإِذَا سَتَرْتَهُ أَتْمَمْتَهُ. وَقَالَ بَعْضُ الشُّعَرَاءِ فَأَحْسَنَ:

El-Abbâs b. Abdilmuttalib radıyallâhu anh şöyle demiştir: 'İyilik ancak üç hasletle tamam olur: Acele yapılması, küçük görülmesi ve gizlenmesi. Onu acele yaptığında afiyetli kılarsın; onu küçük gördüğünde büyütmüş olursun; onu gizlediğinde ise tamamlamış olursun.' Şairlerden biri de pek güzel söylemiştir:

زَادَ مَعْرُوفُكَ عِنْدِي عظما ... أنه عندك مستور حقير

İyiliğin benim nezdimde öyle büyüdü ki / Zira o senin katında gizlenmiş ve önemsizdir.

تتناساه كأن لم تأته ... وهو عند الناس مشهور خطير

Onu hiç yapmamışsın gibi unutmaya çalışırsın / Oysa o insanların katında meşhurdur ve pek mühimdir.

وَاخْتَلَفَ الْقُرَّاءُ فِي قَوْلِهِ" فَنِعِمَّا هِيَ" فَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَنَافِعٌ فِي رِوَايَةِ وَرْشٍ وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ حَفْصٍ وَابْنِ كَثِيرٍ" فَنِعِمَّا هِيَ" بِكَسْرِ النُّونِ وَالْعَيْنِ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو أَيْضًا وَنَافِعٌ فِي غَيْرِ رِوَايَةِ وَرْشٍ وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ وَالْمُفَضَّلِ" فَنِعْمَا" بِكَسْرِ النُّونِ وَسُكُونِ الْعَيْنِ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" فَنَعِمَّا" بِفَتْحِ النُّونِ وَكَسْرِ الْعَيْنِ، وَكُلُّهُمْ سَكَّنَ الْمِيمَ. وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ فَنِعْمَ مَا هِيَ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَكِنَّهُ فِي السَّوَادِ مُتَّصِلٌ فَلَزِمَ الْإِدْغَامُ. وَحَكَى النَّحْوِيُّونَ فِي" نِعْمَ" أَرْبَعَ لُغَاتٍ: نَعِمَ الرَّجُلُ زَيْدٌ، هَذَا الْأَصْلُ. وَنِعِمَ الرَّجُلُ، بِكَسْرِ النُّونِ لِكَسْرِ الْعَيْنِ. وَنَعْمَ الرَّجُلُ، بِفَتْحِ النُّونِ وَسُكُونِ الْعَيْنِ، وَالْأَصْلُ نَعِمَ حُذِفَتِ الْكَسْرَةُ لِأَنَّهَا ثَقِيلَةٌ. وَنِعْمَ الرَّجُلُ، وَهَذَا أَفْصَحُ اللُّغَاتِ، وَالْأَصْلُ فِيهَا نَعِمَ. وَهِيَ تَقَعُ فِي كُلِّ مَدْحٍ، فَخُفِّفَتْ وَقُلِبَتْ كَسْرَةُ الْعَيْنِ عَلَى النُّونِ وَأُسْكِنَتِ الْعَيْنُ، فَمَنْ قَرَأَ" فَنِعِمَّا هِيَ" فَلَهُ تَقْدِيرَانِ: أَحَدُهُمَا أَنْ يَكُونَ جَاءَ بِهِ عَلَى لُغَةِ مَنْ يَقُولُ نِعِمَ. وَالتَّقْدِيرُ الْآخَرُ أَنْ يَكُونَ عَلَى

Kıraat imamları { فَنِعِمَّا هِيَ } “bu ne güzeldir” ifadesinde ihtilaf etmişlerdir. Ebû Amr, Verş rivayetinde Nâfi', Hafs rivayetinde Âsım ve İbn Kesîr nûn ve ayn harflerinin kesresiyle "fe-ni'ımmâ hiye" (فَنِعِمَّا هِيَ) şeklinde okumuşlardır. Yine Ebû Amr, Verş rivayeti dışındaki rivayette Nâfi', Ebû Bekr ve el-Mufaddal rivayetinde Âsım nûn'un kesresi ve ayn'ın sükûnuyla "fe-ni'mâ" (فَنِعْمَا) şeklinde okumuşlardır. El-A'meş, İbn Âmir, Hamza ve el-Kisâî ise nûn'un fethası ve ayn'ın kesresiyle "fe-ne'ımmâ" (فَنَعِمَّا) şeklinde okumuşlardır; hepsi de mîm harfini şeddeli ve sâkin kılmışlardır. Kur'an dışındaki kullanımda "fe-ni'me mâ hiye" denilmesi de caizdir. En-Nehhâs: "Lakin o mushaf hattında bitişiktir, bu sebeple idgam gerekli olmuştur" demiştir. Nahivciler "ni'me" (نِعْمَ) kelimesinde dört lehçe nakletmişlerdir: 'Ne'ıme'r-raculü Zeydün' (نَعِمَ الرَّجُلُ زَيْدٌ), asıl olan budur. Ayn'ın kesresine uyum sağlayarak nûn'un kesresiyle 'Ni'ime'r-raculü' (نِعِمَ الرَّجُلُ). Nûn'un fethası ve ayn'ın sükûnuyla 'Na'me'r-raculü' (نَعْمَ الرَّجُلُ); aslı 'ne'ıme' (نَعِمَ) olup kesre ağır geldiği için hazfedilmiştir. 'Ni'me'r-raculü' (نِعْمَ الرَّجُلُ), bu lehçelerin en fasihidir ve aslı 'ne'ıme'dir; her övgüde kullanılır, hafifletilmiş ve ayn'ın kesresi nûn harfine aktarılıp ayn sâkin kılınmıştır. "Fe-ni'ımmâ hiye" (فَنِعِمَّا هِيَ) şeklinde okuyanın iki takdiri vardır: Birincisi, 'ni'ime' (نِعِمَ) diyenlerin lehçesine göre getirmiş olmasıdır. Diğer takdir ise

اللُّغَةِ الْجَيِّدَةِ، فَيَكُونُ الْأَصْلُ نِعْمَ، ثُمَّ كُسِرَتِ الْعَيْنُ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ. قَالَ النَّحَّاسُ: فَأَمَّا الَّذِي حُكِيَ عَنْ أَبِي عَمْرٍو وَنَافِعٍ مِنْ إِسْكَانِ الْعَيْنِ فَمُحَالٌ. حُكِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَزِيدَ أَنَّهُ قَالَ: أَمَّا إِسْكَانُ الْعَيْنِ وَالْمِيمُ مُشَدَّدَةٌ فَلَا يَقْدِرُ أَحَدٌ أَنْ يَنْطِقَ بِهِ، وَإِنَّمَا يَرُومُ الْجَمْعَ بَيْنَ سَاكِنَيْنِ وَيُحَرِّكُ وَلَا يَأْبَهُ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: مَنْ قَرَأَ بِسُكُونِ الْعَيْنِ لَمْ يَسْتَقِمْ قَوْلُهُ، لِأَنَّهُ جَمَعَ بَيْنَ سَاكِنَيْنِ الْأَوَّلُ مِنْهُمَا لَيْسَ بِحَرْفِ مَدٍّ وَلِينٍ وَإِنَّمَا يَجُوزُ ذَلِكَ عِنْدَ النَّحْوِيِّينَ إِذَا كَانَ الْأَوَّلُ حَرْفَ مَدٍّ، إِذِ الْمَدُّ يَصِيرُ عِوَضًا مِنَ الْحَرَكَةِ، وَهَذَا نَحْوَ دَابَّةٍ وَضَوَالٍّ وَنَحْوِهِ. وَلَعَلَّ أَبَا عَمْرٍو أَخْفَى الْحَرَكَةَ وَاخْتَلَسَهَا كَأَخْذِهِ بِالْإِخْفَاءِ في" بارِئِكُمْ- ويَأْمُرُكُمْ" فَظَنَّ السَّامِعُ الْإِخْفَاءَ إِسْكَانًا لِلُطْفٍ ذَلِكَ فِي السَّمْعِ وَخَفَائِهِ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: وَأَمَّا مَنْ قَرَأَ" نَعِمَا" بِفَتْحِ النُّونِ وَكَسْرِ الْعَيْنِ فَإِنَّمَا جَاءَ بِالْكَلِمَةِ عَلَى أَصْلِهَا وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

fasih lehçeye göre olmasıdır; buna göre aslı 'ni'me' (نِعْمَ) olup sonra iki sâkinin bir araya gelmesi sebebiyle ayn harfi kesrelenmiştir. En-Nehhâs şöyle demiştir: Ebû Amr ve Nâfi'den nakledilen ayn harfinin sükûnu ise imkânsızdır. Muhammed b. Yezîd'den şöyle dediği nakledilmiştir: Ayn sâkin iken mîm'in şeddeli olması durumunda hiç kimse bunu telaffuz etmeye güç yetiremez; kişi ancak iki sâkini bir araya getirmeye yeltenir ve farkında olmadan [ayn'ı] harekelemiş olur. Ebû Alî şöyle demiştir: Ayn harfinin sükûnuyla okuyan kimsenin sözü doğru olmaz; çünkü o, birincisi med ve lîn harfi olmayan iki sâkini bir araya getirmiştir. Nahivcilere göre bu ancak birinci harf med harfi olduğunda caizdir, zira med harekenin yerine geçer; dâbbe (دَابَّة) ve davâll (ضَوَالّ) ve benzerlerinde olduğu gibi. Muhtemelen Ebû Amr, 'bâriiküm' ve 'ye'mürüküm' kelimelerinde ihfâ kuralını uyguladığı gibi burada da harekeyi gizlemiş ve ihtilas (kısaltarak okuma) yapmıştır; dinleyen kimse ise bunun kulaktaki inceliği ve gizliliği sebebiyle ihfâyı sükûn zannetmiştir. Ebû Alî şöyle demiştir: Nûn'un fethası ve ayn'ın kesresiyle 'na'ımâ' (نَعِمَا) okuyan kimse ise kelimeyi aslı üzere getirmiştir; şairin şu sözü de bundandır:

مَا أَقَلَّتْ قَدَمَايَ إِنَّهُمْ ... نَعِمَ السَّاعُونَ فِي الْأَمْرِ الْمُبِرْ

Ayaklarımın taşıdığı [insanlar arasında] şüphesiz onlar / Hayırlı işte koşturan ne güzel kimselerdir!

قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: وَ" مَا" من قوله تعالى:" فَنِعِمَّا" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، وَقَوْلُهُ" هِيَ" تَفْسِيرٌ لِلْفَاعِلِ الْمُضْمَرِ قَبْلَ الذِّكْرِ، وَالتَّقْدِيرُ نِعْمَ شَيْئًا إِبْدَاؤُهَا، وَالْإِبْدَاءُ هُوَ الْمَخْصُوصُ بِالْمَدْحِ إِلَّا أَنَّ الْمُضَافَ حُذِفَ وَأُقِيمَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ مَقَامَهُ. وَيَدُلُّكَ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ" فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ" أَيِ الْإِخْفَاءُ خَيْرٌ. فَكَمَا أَنَّ الضَّمِيرَ هُنَا لِلْإِخْفَاءِ لَا لِلصَّدَقَاتِ فَكَذَلِكَ، أَوَّلًا الْفَاعِلُ هُوَ الْإِبْدَاءُ وَهُوَ الَّذِي اتَّصَلَ بِهِ الضَّمِيرُ، فَحُذِفَ الْإِبْدَاءُ وَأُقِيمَ ضَمِيرُ الصَّدَقَاتِ مِثْلَهُ. (وَإِنْ تُخْفُوها) شَرْطٌ، فَلِذَلِكَ حُذِفَتِ النُّونُ. (وَتُؤْتُوهَا) عَطْفٌ عَلَيْهِ. وَالْجَوَابُ (فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ). (وَيُكَفِّرُ) اخْتَلَفَ الْقُرَّاءُ فِي قِرَاءَتِهِ، فَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَابْنُ كَثِيرٍ وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ وَقَتَادَةَ وَابْنِ أَبِي إِسْحَاقَ" وَنُكَفِّرُ" بِالنُّونِ وَرَفْعِ الرَّاءِ. وَقَرَأَ [نَافِعٌ] وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِالنُّونِ وَالْجَزْمِ فِي الرَّاءِ، وَرُوِيَ مِثْلُ ذَلِكَ أَيْضًا عَنْ عَاصِمٍ. وَرَوَى الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ الْجُعْفِيُّ عَنِ الْأَعْمَشِ" يُكَفِّرَ" بِنَصْبِ الرَّاءِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ بِالْيَاءِ وَرَفْعِ الرَّاءِ، وَرَوَاهُ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ، وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ، وَرُوِيَ عَنْهُ بِالْيَاءِ وَالْجَزْمِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ" وَتُكَفِّرْ" بِالتَّاءِ وَكَسْرِ الْفَاءِ وَجَزْمِ الرَّاءِ. وَقَرَأَ

Ebû Ali şöyle demiştir: Yüce Allah'ın { فَنِعِمَّا } kavlindeki "mâ" (ما), nasb mahallindedir. { هِيَ } sözü ise zikredilmeden önce zamirleştirilmiş fâilin tefsiridir (açıklamasıdır). [Cümlenin] takdiri şöyledir: 'Nı'me şey'en ibdâuhâ' (نِعْمَ شَيْئًا إِبْدَاؤُهَا - onları açıklamak ne güzel bir şeydir!). Övgüye tahsis edilen (el-mahsûs bi'l-medh) bizzat 'el-ibdâ' (açığa vurmak)tır; ancak muzâf (tamlanan) hazfedilmiş ve muzâfun ileyh (tamlayan) onun yerine geçirilmiştir. O'nun { فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } “Bu sizin için daha hayırlıdır” kavli de sana buna delalet eder; yani gizlemek daha hayırlıdır. Buradaki zamirin sadakalara değil gizlemeye ait olması gibi, ilkinde de fâil 'el-ibdâ' (açığa vurmak) olup zamirin birleştiği şey de odur; dolayısıyla 'el-ibdâ' hazfedilmiş ve sadakaların zamiri onun yerine ikame edilmiştir. { وَإِنْ تُخْفُوها } “Eğer onları gizlerseniz” şart [cümlesi]dir, bu sebeple [fiildeki] nûn hazfedilmiştir. { وَتُؤْتُوهَا } “ve onları verirseniz” ise ona matuftur. Şartın cevabı ise { فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } “bu sizin için daha hayırlıdır” ifadesidir. { وَيُكَفِّرُ } lafzının okunuşunda kurrâ ihtilaf etmiştir: Ebû Amr, İbn Kesîr, Ebû Bekir rivayetiyle Âsım, Katâde ve İbn Ebî İshâk, nûn harfi ve râ'nın ref'iyle "ve nükeffiru" (وَنُكَفِّرُ) şeklinde okumuşlardır. Nâfi', Hamza ve el-Kisâî ise nûn harfi ve râ'nın cezmiyle ["ve nükeffir" (وَنُكَفِّرْ) şeklinde] okumuşlardır; bu kıraat Âsım'dan da rivayet edilmiştir. El-Hüseyn b. Ali el-Cu'fî'nin el-A'meş'ten rivayetine göre ise râ'nın nasbıyla "yükeffira" (يُكَفِّرَ) şeklindedir. İbn Âmir yâ harfi ve râ'nın ref'iyle ["ve yükeffiru" (وَيُكَفِّرُ) şeklinde] okumuştur; bunu Âsım'dan Hafs da rivayet etmiştir. Aynı okuyuş el-Hasan'dan da rivayet edildiği gibi, ondan yâ harfi ve cezm ile ["ve yükeffir" (وَيُكَفِّرْ) şeklinde] de rivayet edilmiştir. İbn Abbâs ise tâ harfi, fâ'nın kesresi ve râ'nın cezmiyle "ve tükeffir" (وَتُكَفِّرْ) şeklinde okumuştur. Okumuştur...

عِكْرِمَةُ" وَتُكَفَّرْ" بِالتَّاءِ وَفَتْحِ الْفَاءِ وَجَزْمِ الرَّاءِ. وَحَكَى الْمَهْدَوِيُّ عَنِ ابْنِ هُرْمُزٍ أَنَّهُ قَرَأَ" وَتُكَفِّرُ" بِالتَّاءِ وَرَفْعِ الرَّاءِ. وَحُكِيَ عَنْ عِكْرِمَةَ وشهر بن حوشب أنهما قرءا بالتاء وَنَصْبِ الرَّاءِ. فَهَذِهِ تِسْعُ قِرَاءَاتٍ أَبْيَنُهَا" وَنُكَفِّرُ" بِالنُّونِ وَالرَّفْعِ. هَذَا قَوْلُ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ. قَالَ النحاس: قال سيبويه: والرفع ها هنا الْوَجْهُ وَهُوَ الْجَيِّدُ، لِأَنَّ الْكَلَامَ الَّذِي بَعْدَ الْفَاءِ يَجْرِي مَجْرَاهُ فِي غَيْرِ الْجَزَاءِ. وَأَجَازَ الْجَزْمَ بِحَمْلِهِ عَلَى الْمَعْنَى، لِأَنَّ الْمَعْنَى وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ يَكُنْ خَيْرًا لَكُمْ وَنُكَفِّرْ عَنْكُمْ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ: قَرَأَ الْأَعْمَشُ" يُكَفِّرُ" بِالْيَاءِ دُونَ وَاوٍ قَبْلَهَا. قَالَ النَّحَّاسُ: وَالَّذِي حَكَاهُ أَبُو حَاتِمٍ عَنِ الْأَعْمَشِ بِغَيْرِ وَاوٍ جَزْمًا يَكُونُ عَلَى الْبَدَلِ كَأَنَّهُ فِي مَوْضِعِ الْفَاءِ. وَالَّذِي رُوِيَ عَنْ عَاصِمٍ" وَيُكَفِّرُ" بِالْيَاءِ وَالرَّفْعِ يَكُونُ مَعْنَاهُ وَيُكَفِّرُ اللَّهُ، هَذَا قَوْلُ أَبِي عُبَيْدٍ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ: مَعْنَاهُ يُكَفِّرُ الْإِعْطَاءَ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ" وَتُكَفِّرْ" يَكُونُ مَعْنَاهُ وَتُكَفِّرِ الصَّدَقَاتِ. وَبِالْجُمْلَةِ فَمَا كَانَ مِنْ هَذِهِ الْقِرَاءَاتِ بِالنُّونِ فَهِيَ نُونُ الْعَظَمَةِ، وَمَا كَانَ مِنْهَا بِالتَّاءِ فَهِيَ الصَّدَقَةُ فَاعْلَمْهُ، إِلَّا مَا رُوِيَ عَنْ عِكْرِمَةَ مِنْ فَتْحِ الْفَاءِ فَإِنَّ التَّاءَ فِي تِلْكَ الْقِرَاءَةِ إِنَّمَا هِيَ لِلسَّيِّئَاتِ، وَمَا كَانَ مِنْهَا بِالْيَاءِ فَاللَّهُ تَعَالَى هُوَ الْمُكَفِّرُ، وَالْإِعْطَاءُ فِي خَفَاءٍ مُكَفِّرٌ أَيْضًا كَمَا ذَكَرْنَا، وَحَكَاهُ مَكِّيٌّ. وَأَمَّا رَفْعُ الرَّاءِ فَهُوَ عَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا أَنْ يَكُونَ الْفِعْلُ خَبَرَ ابْتِدَاءٍ تَقْدِيرُهُ وَنَحْنُ نُكَفِّرُ أَوْ وَهِيَ تُكَفِّرُ، أَعْنِي الصَّدَقَةَ، أَوْ وَاللَّهُ يُكَفِّرُ. وَالثَّانِي الْقَطْعُ وَالِاسْتِئْنَافُ لَا تَكُونُ الْوَاوُ الْعَاطِفَةُ لِلِاشْتِرَاكِ لَكِنْ تَعْطِفُ جُمْلَةَ كَلَامٍ عَلَى جُمْلَةٍ. وَقَدْ ذَكَرْنَا مَعْنَى قِرَاءَةِ الْجَزْمِ. فَأَمَّا نَصْبُ" وَنُكَفِّرَ" فَضَعِيفٌ وَهُوَ عَلَى إِضْمَارِ أَنْ وَجَازَ عَلَى بُعْدٍ. قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَهُوَ مُشَبَّهٌ بِالنَّصْبِ فِي جَوَابِ الِاسْتِفْهَامِ، إِذِ الْجَزَاءُ يَجِبُ بِهِ الشَّيْءُ لِوُجُوبِ غَيْرِهِ كَالِاسْتِفْهَامِ. وَالْجَزْمُ فِي الرَّاءِ أَفْصَحُ هَذِهِ القراء أت، لِأَنَّهَا تُؤْذِنُ بِدُخُولِ التَّكْفِيرِ فِي الْجَزَاءِ وَكَوْنِهِ مَشْرُوطًا إِنْ وَقَعَ الْإِخْفَاءُ. وَأَمَّا الرَّفْعُ فَلَيْسَ فِيهِ هَذَا الْمَعْنَى. قُلْتُ: هَذَا خِلَافُ مَا اخْتَارَهُ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ. وَ" مِنْ" فِي قَوْلِهِ (مِنْ سَيِّئاتِكُمْ) لِلتَّبْعِيضِ الْمَحْضِ. وَحَكَى الطَّبَرِيُّ عَنْ فِرْقَةٍ أَنَّهَا زَائِدَةٌ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَذَلِكَ مِنْهُمْ خَطَأٌ. (وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ) وَعْدٌ ووعيد.

İkrime tâ harfiyle, fâ'nın fethası ve râ'nın cezmiyle "ve tükeffer" (وَتُكَفَّرْ) şeklinde okumuştur. El-Mehdevî, İbn Hürmüz'den onun tâ harfiyle ve râ'nın ref'iyle "ve tükeffiru" (وَتُكَفِّرُ) şeklinde okuduğunu nakletmiştir. İkrime ve Şehr b. Havşeb'den ise tâ harfiyle ve râ'nın nasbıyla okudukları nakledilmiştir. Bunlar dokuz kıraattir; aralarında en açık olanı nûn harfiyle ve ref' ile olan "ve nükeffiru" (وَنُكَفِّرُ) kıraatidir. Bu, el-Halîl ve Sîbeveyh'in görüşüdür. En-Nehhâs şöyle demiştir: Sîbeveyh, 'Burada ref' kıraati fasih vecihtir ve güzel olanıdır; zira fâ harfinden sonra gelen kelam, ceza (şart cevabı) dışındaki mecrasında cereyan eder' demiştir. Manaya hamletmek suretiyle cezmi de caiz görmüştür; zira mana şöyledir: 'Eğer onları gizler ve fakirlere verirseniz sizin için hayırlı olur ve [biz de] günahlarınızı örteriz.' Ebû Hâtim şöyle demiştir: El-A'meş, önünde vâv olmaksızın yâ ile "yükeffir" (يُكَفِّرُ) şeklinde okumuştur. En-Nehhâs şöyle demiştir: Ebû Hâtim'in el-A'meş'ten vâv olmaksızın cezm ile naklettiği kıraat, sanki fâ harfinin yerindeymiş gibi bedel iledir. Âsım'dan rivayet edilen yâ ve ref' ile "ve yükeffiru" (وَيُكَفِّرُ) okuyuşun manası ise 'Allah örter' demektir; bu Ebû Ubeyd'in görüşüdür. Ebû Hâtim ise: 'Manası, [gizlice] vermek [günahları] örter demektir' demiştir. İbn Abbâs'ın "ve tükeffir" (وَتُكَفِّرْ) okuyuşunun manası ise 'sadakalar örter' demektir. Hulasaten; bu kıraatlerden nûn ile olanlar azamet nûn'udur. Tâ ile olanlar ise bil ki sadakaya aittir; İkrime'den fâ'nın fethasıyla rivayet edilen müstesnadır, zira o kıraatteki tâ seyyiât (günahlar) içindir. Yâ ile olanlarda ise örten Allah Teâlâ'dır; zikrettiğimiz üzere gizlice vermek de örtücüdür, bunu Mekkî nakletmiştir. Râ harfinin ref'ine gelince, bu iki vecih üzeredir: Birincisi, fiilin bir mübtedanın haberi olmasıdır; takdiri 've nahnu nükeffiru' (biz örteriz) yahut 've hiye tükeffiru' yani sadaka örter yahut 'vallâhu yükeffiru' (Allah örter) şeklindedir. İkincisi, atf-ı munkatı' ve istînâftır; buradaki atıf vâv'ı ortaklık için değil, bir cümle-i kelamı diğer bir cümleye atfeder. Cezm kıraatinin manasını da zikretmiştik. "Ve nükeffira" (وَنُكَفِّرَ) şeklindeki nasba gelince, bu zayıftır ve gizli bir 'en' (أَنْ) takdiri üzeredir; uzak bir ihtimalle caiz görülmüştür. El-Mehdevî şöyle demiştir: Bu, istifham cevabındaki nasba benzetilmiştir; zira cezada bir şey, istifhamda olduğu gibi diğerinin sübutu ile gerekli olur. Râ harfinin cezmi ise bu kıraatlerin en fasihidir; çünkü tekfîrin cezaya dahil olduğunu ve gizlemenin vuku bulması şartına bağlı kılındığını bildirir. Ref' kıraatinde ise bu mana yoktur. Ben derim ki: Bu, el-Halîl ve Sîbeveyh'in tercih ettiğine aykırıdır. O'nun: { مِنْ سَيِّئاتِكُمْ } “günahlarınızın bir kısmını” buyruğundaki { مِنْ } sırf teb'îz (bazılık, bir kısmı) içindir. Et-Taberî bir topluluktan onun zâid olduğunu nakletmiştir. İbn Atıyye: 'Bu onların bir hatasıdır' demiştir. { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyruğu vaad ve tehdittir.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٧٢]

[Bakara Suresi (2): Ayet 272]

لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ وَما تُنْفِقُونَ إِلاَّ ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ (٢٧٢)

{ لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ وَما تُنْفِقُونَ إِلاَّ ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ (٢٧٢) } “Onları hidayete erdirmek senin üzerine [bir vazife] değildir. Fakat Allah dilediğini hidayete erdirir. Hayırdan her ne infak ederseniz kendiniz içindir. Zaten siz ancak Allah'ın rızasını kazanmak için infak edersiniz. Hayırdan ne infak ederseniz, size eksiksiz ödenir ve siz asla haksızlığa uğratılmazsınız.” (272)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ) فِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ) هَذَا الْكَلَامُ مُتَّصِلٌ بِذِكْرِ الصَّدَقَاتِ، فَكَأَنَّهُ بَيَّنَ فِيهِ جَوَازَ الصَّدَقَةِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ. رَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ مُرْسَلًا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا يَتَصَدَّقُونَ عَلَى فُقَرَاءِ أَهْلِ الذِّمَّةِ، فَلَمَّا كَثُرَ فُقَرَاءُ الْمُسْلِمِينَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" لَا تَتَصَدَّقُوا إِلَّا عَلَى أَهْلِ دِينِكُمْ". فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مُبِيحَةً لِلصَّدَقَةِ عَلَى مَنْ لَيْسَ مِنْ دِينِ الْإِسْلَامِ. وَذَكَرَ النَّقَّاشُ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أُتِيَ بِصَدَقَاتٍ فَجَاءَهُ يَهُودِيٌّ فَقَالَ: أَعْطِنِي. فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" لَيْسَ لَكَ من صدقة المسلمين شي". فَذَهَبَ الْيَهُودِيُّ غَيْرَ بَعِيدٍ فَنَزَلَتْ:" لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ" فَدَعَاهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَأَعْطَاهُ، ثُمَّ نَسَخَ اللَّهُ ذَلِكَ بِآيَةِ الصَّدَقَاتِ. وَرَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: كَانَ نَاسٌ مِنَ الْأَنْصَارِ لَهُمْ قَرَابَاتٌ مِنْ بَنِي قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ، وَكَانُوا لَا يَتَصَدَّقُونَ عَلَيْهِمْ رَغْبَةً مِنْهُمْ فِي أَنْ يُسْلِمُوا إِذَا احْتَاجُوا، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ بِسَبَبِ أُولَئِكَ. وَحَكَى بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ أَسْمَاءَ ابْنَةَ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ أَرَادَتْ أَنْ تَصِلَ جَدَّهَا أَبَا قُحَافَةَ ثُمَّ امْتَنَعَتْ مِنْ ذَلِكَ لِكَوْنِهِ كَافِرًا فَنَزَلَتِ الْآيَةُ فِي ذَلِكَ. وَحَكَى الطَّبَرِيُّ أَنَّ مَقْصِدَ النَّبِيِّ ﷺ بِمَنْعِ الصَّدَقَةِ إِنَّمَا كَانَ لِيُسْلِمُوا وَيَدْخُلُوا فِي الدِّينِ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ". وَقِيلَ:" لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ" [لَيْسَ مُتَّصِلًا [بِمَا قَبْلُ، فَيَكُونُ ظَاهِرًا فِي الصَّدَقَاتِ وَصَرْفِهَا إِلَى الْكُفَّارِ، بَلْ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ ابْتِدَاءَ كَلَامٍ. الثَّانِيَةُ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا: هَذِهِ الصَّدَقَةُ الَّتِي أُبِيحَتْ لَهُمْ حَسَبَ مَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآثَارُ هِيَ صَدَقَةُ التَّطَوُّعِ. وَأَمَّا الْمَفْرُوضَةُ فَلَا يُجْزِئُ دَفْعُهَا لِكَافِرٍ، لِقَوْلِهِ ﵇:" أُمِرْتُ أَنْ آخُذَ الصَّدَقَةَ مِنْ أَغْنِيَائِكُمْ وَأَرُدَّهَا فِي فُقَرَائِكُمْ". قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: أَجْمَعَ [كُلُّ] من أحفظ عنه

Allah Teâlâ'nın: { لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “Onları hidayete erdirmek senin üzerine [bir vazife] değildir. Fakat Allah dilediğini hidayete erdirir” buyruğunda üç mesele vardır: Birinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ } “Onları hidayete erdirmek senin üzerine [bir vazife] değildir” buyruğu, sadakaların zikriyle bağlantılıdır. Dolayısıyla sanki burada müşriklere sadaka vermenin caiz olduğunu açıklamıştır. Saîd b. Cübeyr, bu ayetin iniş sebebi hakkında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den mürsel olarak şunu rivayet etmiştir: Müslümanlar zimmî fakirlere sadaka veriyorlardı. Müslüman fakirler çoğalınca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « لَا تَتَصَدَّقُوا إِلَّا عَلَى أَهْلِ دِينِكُمْ » «Kendi dininizin ehlinden başkasına sadaka vermeyin» buyurdu. Bunun üzerine İslam dininden olmayan kimselere sadaka vermeyi mubah kılan bu ayet indi. En-Nakkâş ise şunu zikretmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sadakalar getirilmişti. Bir Yahudi gelip: "Bana ver" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « لَيْسَ لَكَ من صدقة المسلمين شي » «Müslümanların sadakasından sana bir şey yoktur» buyurdu. Yahudi henüz uzaklaşmamıştı ki: { لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ } “Onları hidayete erdirmek senin üzerine [bir vazife] değildir” ayeti indi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu çağırdı ve ona verdi. Sonra Allah bunu sadaka (zekât) ayetiyle neshetti. İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Ensardan birtakım kimselerin Benî Kurayza ve Benî Nadîr'den akrabaları vardı. Muhtaç kaldıklarında belki Müslüman olurlar ümidiyle onlara sadaka vermiyorlardı. İşte ayet onlar hakkında indi. Bazı müfessirler ise Ebû Bekir es-Sıddîk'ın kızı Esmâ'nın, dedesi Ebû Kuhâfe'ye sıla-i rahimde bulunmak istediğini, fakat kâfir olması sebebiyle bundan vazgeçtiğini ve bu ayetin bunun hakkında indiğini nakletmişlerdir. Taberî de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sadakayı yasaklamaktaki maksadının, onların Müslüman olmalarını ve dine girmelerini sağlamak olduğunu, bunun üzerine Allah Teâlâ'nın: { لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ } “Onları hidayete erdirmek senin üzerine [bir vazife] değildir” buyurduğunu nakletmiştir. Bir görüşe göre ise { لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ } ifadesi, sadakalara ve bunların kâfirlere verilmesine dair zâhir olacak şekilde [öncesiyle] irtibatlı [değildir], bilakis müstakil bir söz başı olma ihtimali de vardır. İkinci Mesele: Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bu rivayetlerin içerdiği üzere onlara [verilmesi] mubah kılınan bu sadaka, nafile sadakadır. Farz olan [zekâta] gelince, onun kâfire verilmesi caiz olmaz. Zira Peygamber aleyhisselâm: « أُمِرْتُ أَنْ آخُذَ الصَّدَقَةَ مِنْ أَغْنِيَائِكُمْ وَأَرُدَّهَا فِي فُقَرَائِكُمْ » «Zenginlerinizden sadakayı (zekâtı) alıp fakirlerinize vermekle emrolundum» buyurmuştur. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Kendisinden [görüş] naklettiğim ilim ehlinden herkes...

مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الذِّمِّيَّ لَا يُعْطَى مِنْ زَكَاةِ الْأَمْوَالِ شَيْئًا، ثُمَّ ذَكَرَ جَمَاعَةً مِمَّنْ نَصَّ عَلَى ذَلِكَ وَلَمْ يَذْكُرْ خِلَافًا. وَقَالَ الْمَهْدَوِيُّ: رُخِّصَ لِلْمُسْلِمِينَ أَنْ يُعْطُوا الْمُشْرِكِينَ مِنْ قَرَابَاتِهِمْ مِنْ صَدَقَةِ الْفَرِيضَةِ لِهَذِهِ الْآيَةِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا مَرْدُودٌ بِالْإِجْمَاعِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: تُصْرَفُ إِلَيْهِمْ زَكَاةُ الْفِطْرِ. ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا ضَعِيفٌ لَا أَصْلَ لَهُ. وَدَلِيلُنَا أَنَّهَا صَدَقَةُ طُهْرَةٍ وَاجِبَةٍ فَلَا تُصْرَفُ إِلَى الْكَافِرِ كَصَدَقَةِ الْمَاشِيَةِ وَالْعَيْنِ، وَقَدْ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" أَغْنُوهُمْ عَنْ سُؤَالِ هَذَا الْيَوْمِ" يَعْنِي يَوْمَ الْفِطْرِ. قُلْتُ: وَذَلِكَ لِتَشَاغُلِهِمْ بِالْعِيدِ وَصَلَاةِ الْعِيدِ وَهَذَا لَا يَتَحَقَّقُ فِي الْمُشْرِكِينَ. وَقَدْ يَجُوزُ صَرْفُهَا إِلَى غَيْرِ الْمُسْلِمِ فِي قَوْلِ مَنْ جَعَلَهَا سُنَّةً، وَهُوَ أَحَدُ الْقَوْلَيْنِ عِنْدَنَا، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ عَلَى مَا ذَكَرْنَا، نَظَرًا إِلَى عُمُومِ الْآيَةِ فِي الْبِرِّ وَإِطْعَامِ الطَّعَامِ وَإِطْلَاقِ الصَّدَقَاتِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا الْحُكْمُ مُتَصَوَّرٌ لِلْمُسْلِمِينَ مَعَ أَهْلِ ذِمَّتِهِمْ وَمَعَ الْمُسْتَرَقِّينَ مِنَ الْحَرْبِيِّينَ. قُلْتُ: وَفِي التَّنْزِيلِ" وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكِيناً وَيَتِيماً وَأَسِيراً " وَالْأَسِيرُ فِي دَارِ الْإِسْلَامِ لَا يَكُونُ إِلَّا مُشْرِكًا. وَقَالَ تَعَالَى:" لَا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ ". فَظَوَاهِرُ هَذِهِ الْآيَاتِ تَقْتَضِي جَوَازَ صَرْفِ الصَّدَقَاتِ إِلَيْهِمْ جُمْلَةً، إِلَّا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ خَصَّ مِنْهَا الزَّكَاةَ الْمَفْرُوضَةَ، لِقَوْلِهِ ﵇ لِمُعَاذٍ:" خُذِ الصَّدَقَةَ مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ وَرُدَّهَا عَلَى فُقَرَائِهِمْ" وَاتَّفَقَ العلماء علن ذَلِكَ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. فَيُدْفَعُ إِلَيْهِمْ مِنْ صَدَقَةِ التَّطَوُّعِ إِذَا احْتَاجُوا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: فَأَمَّا الْمُسْلِمُ الْعَاصِي فَلَا خِلَافَ أَنَّ صَدَقَةَ الْفِطْرِ تُصْرَفُ إِلَيْهِ إِلَّا إِذَا كَانَ يَتْرُكُ أَرْكَانَ الْإِسْلَامِ مِنَ الصَّلَاةِ وَالصِّيَامِ فَلَا تُدْفَعُ إِلَيْهِ الصَّدَقَةُ حَتَّى يَتُوبَ. وَسَائِرُ أَهْلِ الْمَعَاصِي تُصْرَفُ الصَّدَقَةُ إِلَى مُرْتَكِبِيهَا لِدُخُولِهِمْ فِي اسْمِ الْمُسْلِمِينَ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ أَنَّ رَجُلًا تَصَدَّقَ عَلَى غَنِيٍّ وَسَارِقٍ وَزَانِيَةٍ وَتُقُبِّلَتْ صَدَقَتُهُ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي آيَةِ الصَّدَقَاتِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ) أَيْ يُرْشِدُ مَنْ يَشَاءُ. وَفِي هَذَا رَدٌّ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ وَطَوَائِفٍ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ، كما تقدم.

...ilim ehlinden zimmîye mal zekâtından hiçbir şey verilmeyeceğini [nakletmiş], ardından bunu açıkça ifade eden bir topluluğu zikretmiş ve herhangi bir ihtilaf zikretmemiştir. el-Mehdevî ise şöyle demiştir: “Bu ayet sebebiyle Müslümanlara, akrabaları olan müşriklere farz sadakadan (zekâttan) vermeleri hususunda ruhsat tanınmıştır.” İbn Atiyye şöyle demiştir: “Bu [görüş], icmâ ile merduttur (reddedilmiştir).” Doğrusunu en iyi Allah bilir. Ebû Hanîfe ise: “Onlara fıtır sadakası (fitre) verilir” demiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “Bu [görüş] zayıftır, aslı yoktur. Bizim delilimiz ise, onun vacip bir temizlenme sadakası oluşudur; dolayısıyla davar ve altın-gümüş zekâtı gibi kâfire verilmez. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Onları bu gün(de) istemekten müstağni kılınız» -yani Ramazan bayramı gününde- buyurmuştur.” Ben derim ki: Bu durum, onların bayramla ve bayram namazıyla meşgul olmaları içindir; bu ise müşrikler hakkında geçerli değildir. İyilik etme, yemek yedirme ve sadakaların mutlaklığına dair ayetin umumi hükmüne binaen, fıtır sadakasını sünnet kılanların görüşüne göre -ki bu bizim [mezhebimizdeki] iki görüşten biridir ve zikrettiğimiz üzere Ebû Hanîfe'nin de kavlidir- gayrimüslime verilmesi caiz olabilir. İbn Atiyye şöyle demiştir: “Bu hüküm, Müslümanlar için gerek kendi zimmîleri gerekse harp ehlinden köleleştirilenler ile tasavvur edilebilir.” Ben derim ki: Kur'an-ı Kerim'de { وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكِيناً وَيَتِيماً وَأَسِيراً } “Ona duydukları sevgiye rağmen yemeği yoksula, yetime ve esire yedirirler” buyrulmaktadır. İslâm diyarındaki esir ise ancak müşrik olur. Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: { لَا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ } “Allah, din hususunda sizinle savaşmamış ve sizi yurtlarınızdan çıkarmamış olanlara iyilik etmenizi ve onlara adaletli davranmanızı yasaklamaz”. Bu ayetlerin zahiri, genel olarak onlara sadaka verilmesinin caiz olmasını gerektirir; ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Muâz'a [radıyallâhu anh] söylediği «Zenginlerinden sadakayı al ve fakirlerine geri ver» hadisiyle farz olan zekâtı bundan istisna etmiştir. Âlimler de yukarıda geçtiği üzere bu hususta ittifak etmişlerdir. Dolayısıyla ihtiyaç duyduklarında onlara nafile sadakadan verilir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “Âsi Müslümana gelince; namaz ve oruç gibi İslâm'ın rükünlerini terk eden biri olmadıkça fıtır sadakasının ona verileceğinde ihtilaf yoktur. Eğer bunları terk ediyorsa tövbe edinceye kadar ona sadaka verilmez. Diğer günahları işleyenlere ise Müslüman ismine dahil oldukları için sadaka verilir.” Sahîh-i Müslim'de, zengin bir adama, bir hırsıza ve bir zâniyeye sadaka veren bir adamın sadakasının kabul edildiği rivayet edilmiştir; bunun açıklaması Sadakalar Ayeti'nde gelecektir. Üçüncü Mesele- Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “Fakat Allah dilediğini hidayete erdirir” buyruğu, yani dilediğini doğru yola iletir demektir. Bunda daha önce geçtiği üzere Kaderiyye'ye ve Mu'tezile'den bazı fırkalara bir reddiye vardır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ وَما تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ) شَرْطٌ وَجَوَابُهُ. وَالْخَيْرُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْمَالُ، لِأَنَّهُ قَدِ اقْتَرَنَ بِذِكْرِ الْإِنْفَاقِ، فَهَذِهِ الْقَرِينَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ الْمَالُ، وَمَتَى لَمْ تَقْتَرِنْ بِمَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ الْمَالُ فَلَا يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الْمَالِ، نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا " وَقَوْلِهِ:" مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ ". إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ. وَهَذَا تَحَرُّزٌ مِنْ قَوْلِ عِكْرِمَةَ: كُلُّ خَيْرٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى فَهُوَ الْمَالُ. وَحُكِيَ أَنَّ بَعْضَ الْعُلَمَاءِ كَانَ يَصْنَعُ كَثِيرًا مِنَ الْمَعْرُوفِ ثُمَّ يَحْلِفُ أَنَّهُ مَا فَعَلَ مَعَ أَحَدٍ خَيْرًا، فَقِيلَ لَهُ فِي ذَلِكَ فَيَقُولُ: إِنَّمَا فَعَلْتُ مَعَ نَفْسِي، وَيَتْلُو" وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ". ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ النَّفَقَةَ الْمُعْتَدَّ بِقَبُولِهَا إِنَّمَا هِيَ مَا كَانَ ابْتِغَاءَ وَجْهِهِ. وَ" ابْتِغاءَ" هُوَ عَلَى الْمَفْعُولِ لَهُ. وَقِيلَ: إِنَّهُ شَهَادَةٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِلصَّحَابَةِ ﵃ أَنَّهُمْ إِنَّمَا يُنْفِقُونَ ابْتِغَاءَ وَجْهِهِ، فَهَذَا خَرَجَ مَخْرَجَ التَّفْضِيلِ وَالثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ. وَعَلَى التَّأْوِيلِ الْأَوَّلِ هُوَ اشْتِرَاطٌ عَلَيْهِمْ، وَيَتَنَاوَلُ الِاشْتِرَاطُ غَيْرَهُمْ مِنَ الْأُمَّةِ. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ:" إِنَّكَ لَنْ تُنْفِقَ نَفَقَةً تَبْتَغِي بِهَا وَجْهَ اللَّهِ تَعَالَى إِلَّا أُجِرْتَ بِهَا حَتَّى مَا تَجْعَلُ فِي فِي امْرَأَتِكَ ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ) " يُوَفَّ إِلَيْكُمْ" تَأْكِيدٌ وَبَيَانٌ لِقَوْلِهِ:" وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ" وَأَنَّ ثَوَابَ الْإِنْفَاقِ يُوَفَّى إِلَى الْمُنْفِقِينَ وَلَا يُبْخَسُونَ مِنْهُ شَيْئًا فَيَكُونُ ذَلِكَ الْبَخْسُ ظلما لهم.

Allah Teâlâ'nın: { وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ وَما تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ } “Hayırdan her ne infak ederseniz kendiniz içindir. Zaten siz ancak Allah'ın rızasını kazanmak için infak edersiniz” buyruğu şart ve cevabıdır. Bu ayette geçen hayır maldır; zira infak zikriyle birlikte gelmiştir ve bu karine onun mal olduğuna delalet eder. Mal olduğuna delalet eden bir şeyle birlikte gelmediği zaman ise Allah Teâlâ'nın: { خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا } “kalınacak yer bakımından daha hayırlıdır” ve O'nun: { مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ } “bir zerre ağırlığınca hayır [işleyen] onu görür” buyruklarında ve benzerlerinde olduğu gibi mal manasında olması gerekmez. Bu, İkrime'nin: 'Allah Teâlâ'nın kitabındaki her hayır maldır' sözünden bir sakınmadır. Rivayet edildiğine göre âlimlerden biri pek çok iyilik yapar, sonra da hiç kimseye bir hayır işlemediğine yemin ederdi. Kendisine bu sorulduğunda: 'Ben ancak kendime yaptım' der ve: { وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ } “Hayırdan her ne infak ederseniz kendiniz içindir” ayetini okurdu. Sonra Teâlâ, kabulüne itibar edilecek infakın ancak O'nun rızası için yapılan olduğunu beyan etmiştir. { ابْتِغاءَ } mef'ûlün leh konumundadır. Bunun, Allah Teâlâ'nın sahabeye –radıyallâhu anhüm– onların ancak O'nun rızasını gözeterek infak ettiklerine dair bir şahitliği olduğu söylenmiştir; bu takdirde ifade onları üstün kılma ve övme sadedinde gelmiştir. Birinci yoruma göre ise bu onlara yönelik bir şart koşmadır ve bu şart ümmetin diğer fertlerini de kapsar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Sa'd b. Ebî Vakkâs'a şöyle buyurmuştur: "Allah Teâlâ'nın rızasını dileyerek yapacağın her harcamanın mutlaka ecrini alırsın, hatta eşinin ağzına koyduğun lokmanın bile." Allah Teâlâ'nın: { وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ } “Hayırdan ne infak ederseniz, size eksiksiz ödenir ve siz asla haksızlığa uğratılmazsınız” buyruğundaki { يُوَفَّ إِلَيْكُمْ } “size eksiksiz ödenir” ifadesi, O'nun: { وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ } “Hayırdan her ne infak ederseniz kendiniz içindir” buyruğunun bir teyidi ve beyanıdır; yani infakın sevabı infak edenlere tastamam verilir ve ondan hiçbir şey eksiltilmez ki bu eksiltme onlara bir haksızlık olsun.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٧٣]

[Bakara Suresi (2): Ayet 273]

لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٢٧٣)

{ لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٢٧٣) } “[Sadakalar] Allah yolunda kendilerini adayan, yeryüzünde dolaşmaya güç yetiremeyen, iffetlerinden dolayı cahil kimsenin onları zengin sandığı fakirler içindir. Sen onları simalarından tanırsın. İnsanlardan yüzsüzlük ederek istemezler. Hayırdan her ne infak ederseniz, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir.” (273)

فِيهِ عَشْرُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِلْفُقَراءِ) اللَّامُ مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ" وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ" وَقِيلَ: بِمَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ الْإِنْفَاقُ أَوِ الصَّدَقَةُ لِلْفُقَرَاءِ. قَالَ السُّدِّيُّ وَمُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُمَا: المراد بهؤلاء

Bunda on mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { لِلْفُقَراءِ } “[Sadakalar] fakirler içindir” buyruğudur. Başındaki lâm harf-i cerri, { وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ } “Hayır olarak her ne infak ederseniz” buyruğuna müteallıktır (bağlıdır). Bir görüşe göre de takdiri "İnfak veya sadaka fakirler içindir" şeklinde olan mahzuf bir kelimeye bağlıdır. es-Süddî, Mücâhid ve bu ikisi dışındakiler şöyle demiştir: Bu [fakirler] ile kastedilen...

الْفُقَرَاءِ فُقَرَاءُ الْمُهَاجِرِينَ مِنْ قُرَيْشٍ وَغَيْرِهِمْ، ثُمَّ تَتَنَاوَلُ الْآيَةُ كُلَّ مَنْ دَخَلَ تَحْتَ صِفَةِ الْفُقَرَاءِ غَابِرَ الدَّهْرِ. وَإِنَّمَا خُصَّ فُقَرَاءُ الْمُهَاجِرِينَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ سِوَاهُمْ وَهُمْ أَهْلُ الصُّفَّةِ وَكَانُوا نَحْوًا مِنْ أَرْبَعِمِائَةِ رَجُلٍ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقْدَمُونَ فُقَرَاءَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَمَا لَهُمْ أَهْلٌ وَلَا مَالٌ فَبُنِيَتْ لَهُمْ صُفَّةٌ فِي مَسْجِدِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَقِيلَ لَهُمْ: أَهْلُ الصُّفَّةِ. قَالَ أَبُو ذَرٍّ: كُنْتُ مِنْ أَهْلِ الصُّفَّةِ وَكُنَّا إِذَا أَمْسَيْنَا حَضَرْنَا بَابَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَيَأْمُرُ كُلَّ رَجُلٍ فَيَنْصَرِفُ بِرَجُلٍ وَيَبْقَى مَنْ بَقِيَ مِنْ أَهْلِ الصُّفَّةِ عَشَرَةٌ أَوْ أَقَلُّ فَيُؤْتَى النَّبِيُّ ﷺ بِعَشَائِهِ وَنَتَعَشَّى مَعَهُ. فَإِذَا فَرَغْنَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" نَامُوا فِي الْمَسْجِدِ". وَخَرَّجَ التِّرْمِذِيُّ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ" وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ" قَالَ: نَزَلَتْ فِينَا مَعْشَرَ الْأَنْصَارِ كُنَّا أَصْحَابَ نَخْلٍ، قَالَ: فَكَانَ الرَّجُلُ يَأْتِي مِنْ نَخْلِهِ عَلَى قَدْرِ كَثْرَتِهِ وَقِلَّتِهِ، وَكَانَ الرَّجُلُ يَأْتِي بِالْقِنْوِ وَالْقِنْوَيْنِ فَيُعَلِّقُهُ فِي الْمَسْجِدِ، وَكَانَ أَهْلُ الصُّفَّةِ لَيْسَ لَهُمْ طَعَامٌ، فَكَانَ أَحَدُهُمْ إِذَا جَاعَ أَتَى الْقِنْوَ فَيَضْرِبُهُ بِعَصَاهُ فَيَسْقُطُ مِنَ الْبُسْرِ وَالتَّمْرِ فَيَأْكُلُ، وَكَانَ نَاسٌ مِمَّنْ لَا يَرْغَبُ فِي الْخَيْرِ يَأْتِي بِالْقِنْوِ فِيهِ الشِّيصُ وَالْحَشَفُ، وَبِالْقِنْوِ قَدِ انْكَسَرَ فَيُعَلِّقُهُ فِي الْمَسْجِدِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ". قَالَ: وَلَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ أُهْدِيَ إِلَيْهِ مِثْلُ مَا أَعْطَاهُ لَمْ يَأْخُذْهُ إِلَّا عَلَى إِغْمَاضٍ وَحَيَاءٍ. قَالَ: فَكُنَّا بَعْدَ ذَلِكَ يَأْتِي الرَّجُلُ بِصَالِحِ مَا عِنْدَهُ. قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَكَانُوا ﵃ فِي الْمَسْجِدِ ضَرُورَةً، وَأَكَلُوا مِنَ الصَّدَقَةِ ضَرُورَةً، فَلَمَّا فَتَحَ اللَّهُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ اسْتَغْنَوْا عَنْ تِلْكَ الْحَالِ وَخَرَجُوا ثُمَّ مَلَكُوا وَتَأَمَّرُوا. ثُمَّ بَيَّنَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مِنْ أَحْوَالِ أُولَئِكَ الْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ مَا يُوجِبُ الْحُنُوَّ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: (الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ) وَالْمَعْنَى حُبِسُوا وَمُنِعُوا. قَالَ قَتَادَةُ وَابْنُ زَيْدٍ: مَعْنَى" أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ" حَبَسُوا أَنْفُسَهُمْ عَنِ التَّصَرُّفِ فِي مَعَايِشِهِمْ خَوْفَ الْعَدُوِّ، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: (لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ) لِكَوْنِ الْبِلَادِ كُلِّهَا كفرا مطبقا.

Kureyş'ten ve diğerlerinden olan Muhacir fakirleridir; ardından ayet kıyamete kadar fakirler vasfı altına giren herkesi kapsar. Muhacir fakirlerinin zikre tahsis edilmesi, o dönemde onlardan başkasının bulunmamasındandır; onlar Ehl-i Suffe idi ve yaklaşık dört yüz kişiydiler. Şöyle ki onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına fakir olarak geliyorlardı; ne bir aileleri ne de bir malları vardı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidinde onlar için bir gölgelik (suffe) yapıldı ve onlara 'Ehl-i Suffe' denildi. Ebû Zer şöyle demiştir: Ben Ehl-i Suffe'dendim; akşam olunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kapısına varırdık, o da her adama [bir Suffe ehlini] emreder, o da bir adamı alıp giderdi. Ehl-i Suffe'den kalanlar on kişi veya daha az olurdu; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e akşam yemeği getirilir ve biz onunla birlikte akşam yemeği yerdik. Bitirdiğimizde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Mescitte uyuyun" buyururdu. Et-Tirmizî, Berâ b. Âzib'den { وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ } “Kötü olanı infak etmeye kalkışmayın” ayeti hakkında şöyle dediğini tahric etmiştir: Biz Ensar topluluğu hakkında indi, biz hurma sahipleri idik. Dedi ki: Kişi hurmasından çokluğuna veya azlığına göre getirirdi. Adam bir veya iki hurma salkımı getirir ve onu mescide asardı. Ehl-i Suffe'nin ise yiyecekleri yoktu; onlardan biri acıktığında salkımın yanına gelir, asasıyla ona vurur, koruk ve kuru hurma düşer, o da yerdi. Hayra rağbet etmeyen birtakım kimseler ise içinde ham ve çürük hurma bulunan salkımı yahut kırılmış salkımı getirip mescide asarlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ } “Ey iman edenler! Kazandıklarınızın ve sizin için yerden çıkardıklarımızın iyilerinden infak edin. Kendinizin ancak göz yumarak alabileceğiniz adi/kötü şeyleri infak etmeye kalkışmayın” ayetini indirdi. Dedi ki: Şayet sizden birine onun verdiği gibisi hediye edilseydi, ancak göz yumarak ve utanarak alırdı. Dedi ki: Bundan sonra artık adam elindeki en iyi şeyden getirirdi. [Tirmizî]: 'Bu hadis hasen, garib, sahihtir' demiştir. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Onlar –radıyallâhu anhüm– mescitte zaruretten ötürü kalıyor ve zaruretten ötürü sadakadan yiyorlardı; Allah Müslümanlara fetihler nasip edince bu durumdan müstağni oldular, [oradan] çıktılar, sonra mülk edindiler ve yönetici oldular. Sonra Allah Sübhânehu o Muhacir fakirlerinin durumlarından, Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda kendilerini adayanlar” kavliyle onlara şefkat gösterilmesini gerektiren şeyleri beyan etmiştir; manası tutulup alıkonulan ve engellenenlerdir. Katâde ve İbn Zeyd şöyle demiştir: { أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } ifadesinin manası; düşman korkusundan ötürü geçimlerini temin için dolaşmaktan kendilerini alıkoydular demektir; nitekim Teâlâ bundan dolayı: { لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde dolaşmaya güç yetiremezler” buyurmuştur; çünkü o vakit memleketlerin tamamı koyu bir küfür içindeydi.