Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 33. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَهَذَا فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ، فَعِلَّتُهُمْ تَمْنَعُ مِنَ الِاكْتِسَابِ بِالْجِهَادِ، وَإِنْكَارُ الْكُفَّارِ عَلَيْهِمْ إِسْلَامَهُمْ يَمْنَعُ مِنَ التَّصَرُّفِ فِي التِّجَارَةِ فَبَقُوا فُقَرَاءَ. وَقِيلَ: مَعْنَى" لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ" أَيْ لِمَا قَدْ أَلْزَمُوا أَنْفُسَهُمْ مِنَ الْجِهَادِ. وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ) أَيْ إِنَّهُمْ مِنْ الِانْقِبَاضِ وَتَرْكِ الْمَسْأَلَةِ وَالتَّوَكُّلِ عَلَى اللَّهِ بِحَيْثُ يَظُنُّهُمُ الْجَاهِلُ بِهِمْ أَغْنِيَاءَ. وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ اسْمَ الْفَقْرِ يَجُوزُ أَنْ يُطْلَقَ عَلَى مَنْ لَهُ كِسْوَةٌ ذَاتُ قِيمَةٍ وَلَا يَمْنَعُ ذَلِكَ مِنْ إِعْطَاءِ الزَّكَاةِ إِلَيْهِ. وَقَدْ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِإِعْطَاءِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ، وَكَانُوا مِنَ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ غَيْرَ مَرْضَى وَلَا عُمْيَانَ. وَالتَّعَفُّفُ تَفَعُّلٌ، وَهُوَ بِنَاءُ مُبَالَغَةٍ مِنْ عَفَّ عَنِ الشَّيْءِ إِذَا أَمْسَكَ عَنْهُ وَتَنَزَّهَ عَنْ طَلَبِهِ، وَبِهَذَا الْمَعْنَى فَسَّرَ قَتَادَةُ وَغَيْرُهُ. وَفَتْحُ السِّينِ وَكَسْرُهَا فِي" يَحْسَبُهُمُ" لُغَتَانِ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: وَالْفَتْحُ أَقْيَسُ، لِأَنَّ الْعَيْنَ مِنَ الْمَاضِي مَكْسُورَةٌ فَبَابُهَا أَنْ تَأْتِيَ فِي الْمُضَارِعِ مَفْتُوحَةً. وَالْقِرَاءَةُ بِالْكَسْرِ حَسَنَةٌ، لِمَجِيءِ السَّمْعِ بِهِ وَإِنْ كَانَ شَاذًّا عَنِ الْقِيَاسِ. وَ" مِنْ" فِي قَوْلِهِ" مِنَ التَّعَفُّفِ" لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ. وَقِيلَ لِبَيَانِ الْجِنْسِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ) فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ لِلسِّيمَا أَثَرًا فِي اعْتِبَارِ مَنْ يَظْهَرُ عَلَيْهِ ذَلِكَ، حَتَّى إِذَا رَأَيْنَا مَيِّتًا فِي دَارِ الْإِسْلَامِ وَعَلَيْهِ زُنَّارٌ وَهُوَ غَيْرُ مَخْتُونٍ لَا يُدْفَنُ فِي مَقَابِرِ الْمُسْلِمِينَ، وَيُقَدَّمُ ذَلِكَ عَلَى حُكْمِ الدَّارِ فِي قَوْلِ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ ". فَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى جَوَازِ صَرْفِ الصَّدَقَةِ إِلَى مَنْ لَهُ ثِيَابٌ وَكِسْوَةٌ وَزِيٌّ فِي التَّجَمُّلِ. وَاتَّفَقَ الْعُلَمَاءُ عَلَى ذَلِكَ، وَإِنِ اخْتَلَفُوا بَعْدَهُ فِي مِقْدَارِ مَا يَأْخُذُهُ إِذَا احْتَاجَ. فَأَبُو حَنِيفَةَ اعْتَبَرَ مِقْدَارَ مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ، وَالشَّافِعِيُّ اعْتَبَرَ قُوتَ سَنَةٍ، وَمَالِكٌ اعْتَبَرَ أَرْبَعِينَ دِرْهَمًا، وَالشَّافِعِيُّ لَا يَصْرِفُ الزَّكَاةَ إِلَى الْمُكْتَسِبِ. وَالسِّيمَا (مَقْصُورَةٌ): الْعَلَامَةُ، وَقَدْ تُمَدُّ فَيُقَالُ السِّيمَاءُ. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَعْيِينِهَا هُنَا، فَقَالَ مُجَاهِدٌ: هِيَ الْخُشُوعُ وَالتَّوَاضُعُ. السُّدِّيُّ: أثر الفاقة والحاجة في وجوههم وقلة

Bu [durum] İslam'ın ilk dönemindeydi. Dolayısıyla onların [bu] özrü cihat yoluyla kazanç elde etmelerine engel oluyor, kâfirlerin de onların Müslüman olmasını kabul etmemeleri ticari faaliyette bulunmalarına mani oluyordu; böylece fakir kaldılar. { لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ } buyruğunun anlamının, kendilerini adadıkları cihat sebebiyle olduğu da söylenmiştir. Birinci görüş daha açıktır. En doğrusunu Allah bilir. İkinci Mesele- Allah Teâlâ'nın: { يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ } “İffetlerinden dolayı [durumlarını] bilmeyen kimse onları zengin sanır” buyruğu: Yani onlar [insanlardan] çekinmeleri, istemeyi terk etmeleri ve Allah'a tevekkül etmeleri sebebiyle öyle bir haldedirler ki durumlarını bilmeyen kimse onları zengin zanneder. Bunda, değerli bir giysisi olan kimseye de fakirlik isminin verilmesinin caiz olduğuna ve bunun ona zekât verilmesine engel teşkil etmediğine bir delil vardır. Allah Teâlâ bu kimselere [zekât] verilmesini emretmiştir; oysa onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte savaşan, hasta veya kör olmayan Muhacirlerdendi. et-Teaffüf (التَّعَفُّفُ), tefe‘‘ul (تَفَعُّل) veznindedir; bir şeyden el çekip onu istemekten imtina ettiği zaman kullanılan 'affe' (عَفَّ) fiilinden türemiş bir mübalağa kalıbıdır. Katâde ve diğerleri bu kelimeyi bu anlamla tefsir etmiştir. { يَحْسَبُهُمُ } kelimesindeki sîn harfinin fethalı ve kesreli okunması iki ayrı lehçedir. Ebû Ali şöyle demiştir: Fetha kıyasa daha uygundur; çünkü mâzînin aynü'l-fiili kesrelidir, bunun kuralı muzârîde fethalı gelmesidir. Kesreli okuyuş da güzeldir; zira kıyasa aykırı olsa bile semâ yoluyla gelmiştir. { مِنَ التَّعَفُّفِ } ifadesindeki 'min' (مِنْ) harf-i cerri ibtidâ-i gâye (başlangıç bildirme) içindir. Beyân-ı cins (tür açıklama) için olduğu da söylenmiştir. Üçüncü Mesele- Allah Teâlâ'nın: { تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ } “Sen onları simalarından tanırsın” buyruğu: Bunda, üzerinde bu hal beliren kimsenin durumunun dikkate alınmasında simanın (alâmetin) bir etkisi olduğuna delil vardır. Hatta Dârülislâm'da ölü bir kimse görsek, üzerinde zünnar bulunsa ve sünnet edilmemiş olsa, Müslüman mezarlığına defnedilmez. Çoğu âlimin görüşüne göre bu [alâmet], dâr hükmünün önüne geçirilir. Allah Teâlâ'nın: { وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ } “Sen onları konuşma tarzlarından da tanırsın” buyruğu da bu kabildendir. Ayet, süslenmek için elbisesi, giysisi ve kıyafeti bulunan kimseye sadaka vermenin caiz olduğuna delalet etmiştir. Âlimler bu hususta ittifak etmişlerdir; ancak bundan sonra ihtiyaç duyduğunda alacağı miktar konusunda ihtilaf etmişlerdir. Ebû Hanîfe zekâtın vacip olduğu nisap miktarını, Şâfiî bir yıllık azığı, Mâlik ise kırk dirhemi esas almıştır. Şâfiî, kazanç sağlayabilen kimseye zekât verilmeyeceği görüşündedir. es-Sîmâ (السِّيمَا - maksur olarak): Alâmet demektir. Bazen uzatılarak (memdûd olarak) es-sîmâ' (السِّيمَاءُ) şeklinde de söylenir. Âlimler buradaki simanın ne olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mücâhid: 'O, huşû ve tevazudur' demiştir. Es-Süddî: 'Yüzlerindeki fakirlik ve ihtiyaç izi ile nimet

النِّعْمَةِ. ابْنُ زَيْدٍ: رَثَاثَةُ ثِيَابِهِمْ. وَقَالَ قَوْمٌ وَحَكَاهُ مَكِّيٌّ: أَثَرُ السُّجُودِ. ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا حَسَنٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا مُتَفَرِّغِينَ مُتَوَكِّلِينَ لَا شغل فِي الْأَغْلَبِ إِلَّا الصَّلَاةُ، فَكَانَ أَثَرُ السُّجُودِ عَلَيْهِمْ. قُلْتُ: وَهَذِهِ السِّيمَا الَّتِي هِيَ أَثَرُ السُّجُودِ اشْتَرَكَ فِيهَا جَمِيعُ الصَّحَابَةِ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ بِإِخْبَارِ اللَّهِ تَعَالَى فِي آخِرِ" الْفَتْحِ" بِقَوْلِهِ:" سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ " فَلَا فَرْقَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ غَيْرِهِمْ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ تَكُونَ السِّيمَاءُ أَثَرَ الْخَصَاصَةِ وَالْحَاجَةِ، أَوْ يَكُونَ أَثَرُ السُّجُودِ أَكْثَرَ، فَكَانُوا يُعْرَفُونَ بِصُفْرَةِ الْوُجُوهِ مِنْ قِيَامِ اللَّيْلِ وَصَوْمِ النَّهَارِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَأَمَّا الْخُشُوعُ فَذَلِكَ مَحَلُّهُ الْقَلْبُ وَيَشْتَرِكُ فِيهِ الْغَنِيُّ وَالْفَقِيرُ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا مَا اخْتَرْنَاهُ، وَالْمُوَفِّقُ الْإِلَهُ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً) مَصْدَرٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ مُلْحِفِينَ، يُقَالُ: أَلْحَفَ وَأَحْفَى وَأَلَحَّ فِي الْمَسْأَلَةِ سواء، ويقال:

nimet azlığıdır' demiştir. İbn Zeyd: 'Elbiselerinin eskiliğidir' demiştir. Bir topluluk ise –bunu Mekkî nakletmiştir–: 'Secde izidir' demiştir. İbn Atıyye: 'Bu güzeldir; zira onlar kendilerini ibadete vermiş, tevekkül ehli kimselerdi, çoğunlukla namazdan başka meşguliyetleri yoktu, bu sebeple üzerlerinde secde izi vardı' demiştir. Ben derim ki: Secde izi olan bu simada, Allah Teâlâ'nın Fetih Suresi'nin sonunda: { سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ } “Onların simaları yüzlerindeki secde izidir” haberiyle bütün sahabe –rıdvânullâhi aleyhim– müşterektir; dolayısıyla onlar ile başkaları arasında bir fark kalmaz. Bu durumda simanın yokluk ve ihtiyaç izi olması yahut secde izinin daha fazla olması ihtimalinden başkası kalmaz; nitekim onlar gece kıyamı ve gündüz orucu sebebiyle yüzlerinin sarılığı ile tanınırlardı. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Huşûa gelince, onun yeri kalptir; zengin ile fakir onda müşterektir. Dolayısıyla tercih ettiğimiz görüşten başkası kalmamaktadır; muvaffak kılan Allah'tır. Dördüncü Mesele- Allah Teâlâ'nın: { لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً } “İnsanlardan yüzsüzlük ederek istemezler” buyruğu: [Buradaki ilhâfân] hâl konumunda bir masdardır; yani 'yüzsüzlük/ısrarcılık edenler olarak değil' (mülhifîne) demektir. İstemede 'elhafe' (أَلْحَفَ), 'ahfâ' (أَحْفَى) ve 'elehha' (أَلَحَّ) denilir ki hepsi aynıdır. Şöyle denilmiştir:

وَلَيْسَ لِلْمُلْحِفِ مِثْلُ الرَّدِّ

Yüzsüzce ısrar edene geri çevirmek gibisi yoktur.

وَاشْتِقَاقُ الْإِلْحَافِ مِنَ اللِّحَافِ، سُمِّيَ بِذَلِكَ لِاشْتِمَالِهِ عَلَى وُجُوهِ الطَّلَبِ فِي الْمَسْأَلَةِ كَاشْتِمَالِ اللِّحَافِ مِنَ التَّغْطِيَةِ، أَيْ هَذَا السَّائِلُ يَعُمُّ النَّاسَ بِسُؤَالِهِ فَيُلْحِفُهُمْ ذَلِكَ، وَمِنْهُ قَوْلُ ابْنِ أَحْمَرَ:

El-İlhâf (الْإِلْحَاف) kelimesinin türeyişi el-lihâf (اللِّحَاف / yorgan, örtü) kelimesindendir; lihâfın örtücülüğü gibi istemedeki talep yollarını bütünüyle kuşattığı için böyle isimlendirilmiştir; yani bu isteyen kimse istemesiyle insanları kuşatır da bu durum onları sarıp bürür. İbn Ahmer'in şu sözü de bundandır:

فَظَلَّ يَحُفُّهُنَّ بِقَفْقَفَيْهِ ... وَيَلْحَفُهُنَّ هَفْهَافًا ثَخِينَا

İki kanadıyla onları sarıp kuşatmaya devam etti / Ve kalın tüyleriyle incecik olan o [yumurtaları] örttü.

يَصِفُ ذَكَرَ النَّعَامِ يَحْضُنُ بِيضًا بِجَنَاحَيْهِ وَيَجْعَلُ جَنَاحَهُ لَهَا كَاللِّحَافِ وَهُوَ رَقِيقٌ مَعَ ثَخْنِهِ. وَرَوَى النَّسَائِيُّ وَمُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" لَيْسَ الْمِسْكِينُ الَّذِي تَرُدُّهُ التَّمْرَةُ وَالتَّمْرَتَانِ وَاللُّقْمَةُ وَاللُّقْمَتَانِ إِنَّمَا الْمِسْكِينُ الْمُتَعَفِّفُ اقرءوا إن شئتم" لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً". الْخَامِسَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي مَعْنَى قول" لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً" عَلَى قَوْلَيْنِ، فَقَالَ قَوْمٌ مِنْهُمُ الطَّبَرِيُّ وَالزَّجَّاجُ: إِنَّ الْمَعْنَى لَا يَسْأَلُونَ الْبَتَّةَ، وهذا على أنهم متعففون عن

[Şair burada], iki kanadıyla yumurtalarını kuluçkaya yatıran, kalınlığıyla birlikte ince/yumuşak olan kanadını onlara bir örtü (lihâf) yapan erkek devekuşunu tavsif etmektedir. Nesâî ve Müslim, Ebû Hüreyre'den [radıyallâhu anh] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Yoksul (miskin); bir iki hurmanın veya bir iki lokmanın geri çevirdiği kimse değildir. Asıl yoksul, iffet gösterip [kimseden istemeyen] kimsedir. Dilerseniz [şu ayeti] okuyun: { لَا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا } “Yüzsüzlük yaparak insanlardan [bir şey] istemezler.”» Beşinci [Mesele]- Âlimler { لَا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا } “Yüzsüzlük yaparak insanlardan [bir şey] istemezler” ifadesinin anlamı hususunda iki görüşe ayrılmıştır: Taberî ve ez-Zeccâc'ın da aralarında bulunduğu bir grup: «Bunun manası, kesinlikle [hiçbir şey] istemezler demektir» demiştir. Bu da onların ... hususunda iffetli davranmalarına göredir.

الْمَسْأَلَةِ عِفَّةً تَامَّةً، وَعَلَى هَذَا جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ، وَيَكُونُ التَّعَفُّفُ صِفَةً ثَابِتَةً لَهُمْ، أَيْ لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَاحًا وَلَا غَيْرَ إِلْحَاحٍ. وَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّ الْمُرَادَ نَفْيُ الْإِلْحَافِ، أَيْ إِنَّهُمْ يَسْأَلُونَ غَيْرَ إِلْحَافٍ، وَهَذَا هُوَ السَّابِقُ لِلْفَهْمِ، أَيْ يَسْأَلُونَ غَيْرَ مُلْحِفِينَ. وَفِي هَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى سُوءِ حَالَةِ مَنْ يَسْأَلُ النَّاسَ إِلْحَافًا. رَوَى الْأَئِمَّةُ وَاللَّفْظُ لِمُسْلِمٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" لَا تُلْحِفُوا فِي الْمَسْأَلَةِ فَوَاللَّهِ لَا يَسْأَلُنِي أَحَدٌ مِنْكُمْ شَيْئًا فَتُخْرِجُ لَهُ مَسْأَلَتُهُ مِنِّي شَيْئًا وَأَنَا لَهُ كَارِهٌ فَيُبَارَكُ لَهُ فِيمَا أَعْطَيْتُهُ". وَفِي الْمُوَطَّأِ" عَنْ زيد بن أسلم عن عطاء ابن يَسَارٍ عَنْ رَجُلٍ مِنْ بَنِي أَسَدٍ أَنَّهُ قَالَ: نَزَلْتُ أَنَا وَأَهْلِي بِبَقِيعِ الْغَرْقَدِ فَقَالَ لِي أَهْلِي: اذْهَبْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَاسْأَلْهُ لَنَا شَيْئًا نَأْكُلُهُ، وَجَعَلُوا يَذْكُرُونَ مِنْ حَاجَتِهِمْ، فَذَهَبْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَوَجَدْتُ عِنْدَهُ رَجُلًا يَسْأَلُهُ وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:" لَا أَجِدُ مَا أُعْطِيكَ" فَتَوَلَّى الرَّجُلُ عَنْهُ وَهُوَ مُغْضَبٌ وَهُوَ يَقُولُ: لَعَمْرِي إِنَّكَ لَتُعْطِي مَنْ شِئْتَ! فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِنَّهُ يَغْضَبُ عَلَيَّ أَلَّا أَجِدَ مَا أُعْطِيهِ مَنْ سَأَلَ مِنْكُمْ وَلَهُ أُوقِيَّةٌ أَوْ عِدْلُهَا فَقَدْ سَأَلَ إِلْحَافًا ". قَالَ الْأَسَدِيُّ: فَقُلْتُ لَلَقْحَةٌ لَنَا خَيْرٌ مِنْ أُوقِيَّةٍ- قَالَ مَالِكٌ: وَالْأُوقِيَّةُ أَرْبَعُونَ دِرْهَمًا- قَالَ: فَرَجَعْتُ وَلَمْ أَسْأَلْهُ، فَقَدِمَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بَعْدَ ذَلِكَ بِشَعِيرٍ وَزَبِيبٍ فَقَسَمَ لَنَا مِنْهُ حَتَّى أَغْنَانَا اللَّهُ". قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: هَكَذَا رَوَاهُ مَالِكٌ وَتَابَعَهُ هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ وَغَيْرُهُ، وَهُوَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ، وَلَيْسَ حُكْمُ الصَّحَابِيِّ إِذَا لَمْ يُسَمَّ كَحُكْمِ مَنْ دُونَهُ إِذَا لَمْ يُسَمَّ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ، لِارْتِفَاعِ الْجُرْحَةِ عَنْ جَمِيعِهِمْ وَثُبُوتِ الْعَدَالَةِ لَهُمْ. وَهَذَا الْحَدِيثُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ السُّؤَالَ مَكْرُوهٌ لِمَنْ لَهُ أُوقِيَّةٌ مِنْ فِضَّةٍ، فَمَنْ سَأَلَ وَلَهُ هَذَا الْحَدُّ وَالْعَدَدُ وَالْقَدْرُ مِنَ الْفِضَّةِ أَوْ مَا يَقُومُ مَقَامَهَا وَيَكُونُ عِدْلًا مِنْهَا فَهُوَ مُلْحِفٌ، وَمَا عَلِمْتُ أَحَدًا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَّا وَهُوَ يَكْرَهُ السُّؤَالَ لِمَنْ لَهُ هَذَا الْمِقْدَارُ مِنَ الْفِضَّةِ أَوْ عِدْلُهَا مِنَ الذَّهَبِ عَلَى ظَاهِرِ هَذَا الْحَدِيثِ. وَمَا جَاءَهُ مِنْ غَيْرِ مَسْأَلَةٍ فَجَائِزٌ لَهُ أَنْ يأكله

...[istemekten] tam bir iffetle [kaçınırlar]. Müfessirlerin çoğunluğu bu görüştedir; buna göre iffet (taaffüf) onların sabit bir vasfı olur; yani insanlardan ne ısrarla ne de ısrarsız olarak bir şey istemezler. Bir grup [âlim] ise şöyle demiştir: Kastedilen, ilhâfın (yüzsüzce/ısrarla istemenin) nefyidir; yani onlar ısrar etmeksizin isterler. Zihne ilk gelen anlam da budur; yani ısrarcı olmaksızın isterler. Bunda, insanlardan ısrarla isteyen kimsenin kötü durumuna bir dikkat çekme vardır. İmamlar rivayet etmiş olup lafız Müslim'e aittir; Muâviye b. Ebî Süfyân'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İstemede ısrarcı olmayın! Vallahi sizden biri benden bir şey ister de istemesi benden istemediğim halde bir şey koparıp alırsa, ona verdiğim şeyde onun için bereket olmaz.» el-Muvatta'da Zeyd b. Eslem'den, o Atâ b. Yesâr'dan, o da Benî Esed'den bir adamdan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ben ve ailem Bakîu'l-Garkad'a konaklamıştık. Ailem bana: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e git de bize yiyecek bir şey iste' dedi ve ihtiyaçlarını dile getirmeye başladılar. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gittim. Yanında bir adamın kendisinden bir şey istediğini ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in de: «Sana verecek bir şey bulamıyorum» buyurduğunu gördüm. Adam öfkeyle ondan yüz çevirip dönerek: 'Ömrüme yemin olsun ki sen dilediğine veriyorsun!' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «O, kendisine verecek bir şey bulamamama öfkeleniyor. Sizden kim yanında bir ukıyye veya ona denk bir mal varken isterse, muhakkak ki o ısrarla (ilhâf ederek) istemiş olur.» Esedli dedi ki: Kendi kendime: 'Bizim bir sağmal devemiz (lakha) bir ukıyyeden daha hayırlıdır' dedim. -Mâlik dedi ki: Bir ukıyye kırk dirhemdir.- [Esedli] dedi ki: 'Bunun üzerine geri döndüm ve ondan bir şey istemedim. Daha sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e arpa ve kuru üzüm getirildi ve Allah bizi zengin kılıncaya (ihtiyacımızı giderinceye) kadar ondan bize pay etti.' İbn Abdilberr şöyle demiştir: Mâlik bunu böylece rivayet etmiş ve Hişâm b. Sa'd ile başkaları da ona mutâbaat etmiştir; bu sahih bir hadistir. Sahâbînin ismi belirtilmediğinde hükmü, âlimlerin katında onun dışındakilerin ismi belirtilmediğindeki hükmü gibi değildir; zira onların tamamından cerh (kusur isnadı) kalkmış ve adaletleri sabit olmuştur. Bu hadis, yanında bir ukıyye gümüş bulunan kimsenin [başkalarından] istemesinin mekruh olduğuna delalet etmektedir. Kim bu miktar, sayı ve ölçüde gümüşe yahut onun yerine geçen ve ona denk olan bir mala sahip olduğu halde isterse o kimse ısrarcı (mülhif) sayılır. İlim ehlinden, bu hadisin zahirine dayanarak, bu miktar gümüşe yahut onun dengi altına sahip olan kimsenin istemesini mekruh görmeyen hiç kimseyi bilmiyorum. İstemeksizin kendisine gelen şeyi ise yemesi caizdir...

إِنْ كَانَ مِنْ غَيْرِ الزَّكَاةِ، وَهَذَا مِمَّا لَا أَعْلَمُ فِيهِ خِلَافًا، فَإِنْ كَانَ مِنَ الزَّكَاةِ فَفِيهِ خِلَافٌ يَأْتِي بَيَانُهُ فِي آيَةِ الصَّدَقَاتِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. السَّادِسَةُ- قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: مِنْ أَحْسَنِ مَا رُوِيَ مِنْ أَجْوِبَةِ الْفُقَهَاءِ فِي مَعَانِي السُّؤَالِ وَكَرَاهِيَتِهِ وَمَذْهَبِ أَهْلِ الْوَرَعِ فِيهِ مَا حَكَاهُ الْأَثْرَمُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ وَقَدْ سُئِلَ عَنِ الْمَسْأَلَةِ مَتَى تَحِلُّ قَالَ: إِذَا لَمْ يَكُنْ عنده مَا يُغَذِّيهِ وَيُعَشِّيهِ عَلَى حَدِيثِ سَهْلِ بْنِ الْحَنْظَلِيَّةِ. قِيلَ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ: فَإِنِ اضْطُرَّ إِلَى الْمَسْأَلَةِ؟ قَالَ: هِيَ مُبَاحَةٌ لَهُ إِذَا اضْطُرَّ. قِيلَ لَهُ: فَإِنْ تَعَفَّفَ؟ قَالَ: ذَلِكَ خَيْرٌ لَهُ. ثُمَّ قَالَ: مَا أَظُنُّ أَحَدًا يَمُوتُ مِنَ الْجُوعِ! اللَّهُ يَأْتِيهِ بِرِزْقِهِ. ثُمَّ ذَكَرَ حَدِيثَ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ" مَنِ اسْتَعَفَّ أَعَفَّهُ اللَّهُ". وَحَدِيثَ أَبِي ذَرٍّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ لَهُ:" تَعَفَّفْ". قَالَ أَبُو بَكْرٍ: وَسَمِعْتُهُ يَسْأَلُ عَنِ الرَّجُلِ لَا يَجِدُ شَيْئًا أَيَسْأَلُ النَّاسَ أَمْ يَأْكُلُ الْمَيْتَةَ؟ فَقَالَ: أَيَأْكُلُ الْمَيْتَةَ وَهُوَ يَجِدُ مَنْ يَسْأَلُهُ، هَذَا شَنِيعٌ. قَالَ: وَسَمِعْتُهُ يَسْأَلُهُ هَلْ يَسْأَلُ الرَّجُلُ لِغَيْرِهِ؟ قَالَ لَا، وَلَكِنْ يُعَرِّضُ، كَمَا قَالَ النَّبِيُّ ﷺ حِينَ جَاءَهُ قَوْمٌ حُفَاةٌ عُرَاةٌ مُجْتَابِي النِّمَارِ فَقَالَ:" تَصَدَّقُوا" وَلَمْ يَقُلْ أَعْطُوهُمْ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: قَدْ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ" اشْفَعُوا تُؤْجَرُوا". وَفِيهِ إِطْلَاقُ السُّؤَالِ لِغَيْرِهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ:" أَلَا رَجُلٌ يَتَصَدَّقُ عَلَى هذا"؟ قال أبو بكر: قل لَهُ- يَعْنِي أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ- فَالرَّجُلُ يَذْكُرُ الرَّجُلَ فَيَقُولُ: إِنَّهُ مُحْتَاجٌ؟ فَقَالَ: هَذَا تَعْرِيضٌ وَلَيْسَ بِهِ بَأْسٌ، إِنَّمَا الْمَسْأَلَةُ أَنْ يَقُولَ أَعْطِهِ. ثُمَّ قَالَ: لَا يُعْجِبُنِي أَنْ يَسْأَلَ الْمَرْءُ لِنَفْسِهِ فَكَيْفَ لِغَيْرِهِ؟ وَالتَّعْرِيضُ هُنَا أَحَبُّ إِلَيَّ. قُلْتُ: قَدْ رَوَى أَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ وَغَيْرُهُمَا أَنَّ الْفِرَاسِيَّ قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: أَسْأَلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قال:" لا وإن كنت سائلا لأبد فَاسْأَلِ الصَّالِحِينَ". فَأَبَاحَ ﷺ سُؤَالَ أَهْلِ الْفَضْلِ وَالصَّلَاحِ عِنْدَ الْحَاجَةِ إِلَى ذلك، وإن أوقع حاجته

...eğer zekâtın dışından ise [böyledir]. Bu, hakkında hiçbir ihtilaf bilmediğim bir husustur. Şayet zekâttan ise bu konuda bir ihtilaf vardır ki Allah Teâlâ dilerse bunun açıklaması sadakalar ayetinde gelecektir. Altıncı Mesele- İbn Abdilberr şöyle demiştir: İstemek (dilenmek), bunun mekruh oluşu ve takva (vera') ehlinin bu konudaki tutumunun manalarına dair fakihlerin cevaplarından rivayet edilenlerin en güzeli, el-Esrem'in Ahmed b. Hanbel'den naklettiğidir. Kendisine: "Dilenmek ne zaman helal olur?" diye sorulmuş, o da: "Sehl b. el-Hanzaliyye'nin hadisine binaen, yanında kendisini sabahlatacak ve akşamlatacak (öğle ve akşam doyuracak) bir şey bulunmadığı zaman" demiştir. Ebû Abdillâh'a: "Peki dilenmek zorunda kalırsa?" denildi. O da: "Zorunda kaldığında bu ona mubahtır" dedi. Ona: "Peki iffetli davranırsa [ve istemezse]?" denilince: "Bu onun için daha hayırlıdır" dedi. Sonra şöyle dedi: "Hiç kimsenin açlıktan öleceğini zannetmem! Allah rızkını ona ulaştırır." Ardından Ebû Saîd el-Hudrî'nin « مَنِ اسْتَعَفَّ أَعَفَّهُ اللَّهُ » «Kim iffetli davranırsa Allah da onu iffetli kılar» hadisini ve Ebû Zerr'in Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiği, kendisine: « تَعَفَّفْ » «İffetli davran» buyurduğu hadisi zikretti. Ebû Bekir [el-Esrem] şöyle dedi: Ve onun, hiçbir şey bulamayan bir kimsenin insanlardan mı isteyeceği yoksa leş mi yiyeceği sorulduğunda şöyle dediğini duydum: "Kendisine isteyebileceği birini bulduğu halde leş yer mi hiç? Bu pek çirkindir!" [Ebû Bekir] dedi ki: Ve ona [Ahmed b. Hanbel'e] "Kişi başkası için dilenebilir mi?" diye sorulduğunu ve onun şöyle dediğini duydum: "Hayır, ancak çıplak ayaklı, çıplak, üzerlerinde çizgili örtüler bulunan bir topluluk geldiğinde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in « تَصَدَّقُوا » «Sadaka veriniz» buyurup 'Onlara veriniz' demediği gibi üstü kapalı ima (ta'riz) eder." Ebû Ömer [İbn Abdilberr] dedi ki: "Nitekim Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: « اشْفَعُوا تُؤْجَرُوا » «Aracılık ediniz (şefaatçi olunuz) ki ecir kazanasınız» buyurmuştur. Bunda başkası için talepte bulunmanın mutlaklığı vardır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Ve yine: « أَلَا رَجُلٌ يَتَصَدَّقُ عَلَى هذا » «Şu kimseye sadaka verecek bir adam yok mu?» buyurmuştur." Ebû Bekir dedi ki: Ona -yani Ahmed b. Hanbel'e- "Peki kişi bir kimseden bahsedip 'O muhtaçtır' derse?" dedim. O da: "Bu üstü kapalı bir imadır (ta'rizdir) ve bunda bir beis yoktur. İstemek (mes'ele) ancak 'Ona ver' demektir" dedi. Sonra şöyle dedi: "Kişinin kendisi için istemesi hoşuma gitmezken, başkası için nasıl istesin? Burada üstü kapalı ima etmek (ta'riz) bana daha sevimlidir." Derim ki: Ebû Dâvûd, en-Nesâî ve başkaları rivayet etmişlerdir ki el-Firâsî Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "İsteyeyim mi ey Allah'ın Resûlü?" dediğinde şöyle buyurmuştur: « لَا وَإِنْ كُنْتَ سَائِلًا لَا بُدَّ فَاسْأَلِ الصَّالِحِينَ » «Hayır, şayet mutlaka isteyeceksen sâlih kimselerden iste». Böylece [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem, buna ihtiyaç duyulduğunda fazilet ve salah ehlinden istemeyi mubah kılmıştır; her ne kadar ihtiyacını...

بِاللَّهِ فَهُوَ أَعْلَى. قَالَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ أَدْهَمَ: سُؤَالُ الْحَاجَاتِ مِنَ النَّاسِ هِيَ الْحِجَابُ بَيْنَكَ وَبَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى، فَأَنْزِلْ حَاجَتَكَ بِمَنْ يَمْلِكُ الضُّرَّ وَالنَّفْعَ، وَلْيَكُنْ مَفْزَعُكَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى يَكْفِيكَ اللَّهُ مَا سِوَاهُ وَتَعِيشُ مَسْرُورًا. السَّابِعَةُ- فإن جاءه شي مِنْ غَيْرِ سُؤَالٍ فَلَهُ أَنْ يَقْبَلَهُ وَلَا يَرُدَّهُ، إِذْ هُوَ رِزْقٌ رَزَقَهُ اللَّهُ. رَوَى مَالِكٌ عَنْ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَرْسَلَ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ بِعَطَاءٍ فَرَدَّهُ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" لِمَ رَدَدْتَهُ"؟ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَلَيْسَ أَخْبَرْتَنَا أَنَّ أَحَدَنَا خَيْرٌ لَهُ أَلَّا يَأْخُذَ شَيْئًا؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِنَّمَا ذَاكَ عَنِ الْمَسْأَلَةِ فَأَمَّا مَا كَانَ مِنْ غَيْرِ مَسْأَلَةٍ فَإِنَّمَا هُوَ رِزْقٌ رَزَقَكَهُ اللَّهُ". فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَا أَسْأَلُ أَحَدًا شَيْئًا وَلَا يَأْتِينِي بِشَيْءٍ مِنْ غَيْرِ مَسْأَلَةٍ إِلَّا أَخَذْتُهُ. وَهَذَا نَصٌّ. وَخَرَّجَ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ وَالنَّسَائِيُّ فِي سُنَنِهِ وَغَيْرُهُمَا عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ يَقُولُ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُعْطِينِي الْعَطَاءَ فَأَقُولُ: أَعْطِهِ أَفْقَرَ إِلَيْهِ مِنِّي، حَتَّى أَعْطَانِي مَرَّةً مَالًا فَقُلْتُ: أَعْطِهِ أَفْقَرَ إِلَيْهِ مِنِّي، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" خُذْهُ وَمَا جَاءَكَ مِنْ هَذَا الْمَالِ وَأَنْتَ غير مشرف ولا سائل فخذه وما لا فَلَا تُتْبِعُهُ نَفْسَكَ". زَادَ النَّسَائِيُّ- بَعْدَ قَوْلِهِ" خُذْهُ- فَتَمَوَّلْهُ أَوْ تَصَدَّقْ بِهِ". وَرَوَى مُسْلِمٌ من حديث عبد الله ابن السَّعْدِيِّ الْمَالِكِيِّ عَنْ عُمَرَ فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِذَا أُعْطِيتَ شَيْئًا مِنْ غَيْرِ أَنْ تَسْأَلَ فَكُلْ وَتَصَدَّقْ". وَهَذَا يُصَحِّحُ لَكَ حَدِيثَ مَالِكٍ الْمُرْسَلَ. قَالَ الْأَثْرَمُ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ يَسْأَلُ عَنْ قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ:" مَا أَتَاكَ مِنْ غَيْرِ مَسْأَلَةٍ وَلَا إِشْرَافٍ" أَيُّ الْإِشْرَافِ أَرَادَ؟ فَقَالَ: أَنْ تَسْتَشْرِفَهُ وَتَقُولَ: لَعَلَّهُ يُبْعَثُ إِلَيَّ بِقَلْبِكَ. قِيلَ لَهُ: وَإِنْ لَمْ يَتَعَرَّضْ، قَالَ نَعَمْ إِنَّمَا هُوَ بِالْقَلْبِ. قِيلَ لَهُ: هَذَا شَدِيدٌ! قَالَ: وَإِنْ كَانَ شَدِيدًا فَهُوَ هَكَذَا. قِيلَ لَهُ: فَإِنْ كَانَ الرَّجُلُ لَمْ يُعَوِّدْنِي أَنْ يُرْسِلَ إِلَيَّ شَيْئًا إِلَّا أَنَّهُ قَدْ عَرَضَ بِقَلْبِي فَقُلْتُ: عَسَى أَنْ يَبْعَثَ إِلَيَّ. قَالَ: هَذَا إِشْرَافٌ، فَأَمَّا إِذَا جَاءَكَ مِنْ غَيْرِ أَنْ تَحْتَسِبَهُ وَلَا خَطَرَ عَلَى قَلْبِكَ فَهَذَا الْآنَ لَيْسَ فِيهِ إِشْرَافٌ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: الْإِشْرَافُ فِي اللُّغَةِ رَفْعُ الرَّأْسِ إِلَى الْمَطْمُوعِ

Allah'a arz etmesi daha yücedir. İbrâhîm b. Edhem şöyle demiştir: 'İhtiyaçları insanlardan istemek, seninle Allah Teâlâ arasındaki perdedir. Şu halde ihtiyacını zarara ve faydaya malik olana arz et; sığınağın Allah Teâlâ olsun ki Allah seni O'nun dışındakilere muhtaç etmesin ve mesrur yaşayasın.' Yedinci Mesele- İstemeksizin kendisine bir şey gelirse, onu kabul etme ve geri çevirmeme hakkı vardır; zira o, Allah'ın kendisine verdiği bir rızıktır. Mâlik, Zeyd b. Eslem'den, o da Atâ b. Yesâr'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ömer b. el-Hattâb'a bir ihsanda bulunduğu, onun da bunu geri çevirdiği rivayet edilmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Onu niçin geri çevirdin?" buyurdu. Ömer: 'Ey Allah'ın Resûlü, birimizin hiçbir şey almamasının kendisi için daha hayırlı olduğunu bize haber vermemiş miydin?' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "O ancak istemek suretiyle olandır. İstemeksizin gelen şey ise Allah'ın seni rızıklandırdığı bir rızıktır" buyurdu. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb: 'Nefsim elinde olan Allah'a yemin ederim ki hiç kimseden bir şey istemeyeceğim ve istemeksizin bana gelen hiçbir şeyi de geri çevirmeyip alacağım' dedi. Bu açık bir nastır. Müslim Sahîh'inde, en-Nesâî Sünen'inde ve diğerleri İbn Ömer'den rivayet etmişlerdir; dedi ki: Ömer'in şöyle dediğini işittim: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bana ihsanda bulunur, ben de: 'Bunu benden daha muhtaç olana ver' derdim. Nihayet bir defasında bana bir mal verdi, ben yine: 'Bunu benden daha muhtaç olana ver' deyince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bunu al. Göz dikmeksizin ve istemeksizin sana gelen bu tür malı al; böyle gelmeyenin ise peşine nefsini düşürme" buyurdu. En-Nesâî "onu al" sözünden sonra: "Onu mülk edin veya tasadduk et" [ifadesini] ziyade etmiştir. Müslim, Abdullah b. es-Sa'dî el-Mâlikî hadisinden Ömer'den rivayet etmiştir; [Ömer] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: "İstemeksizin sana bir şey verildiğinde ye ve tasadduk et" buyurdu. Bu da sana Mâlik'in mürsel hadisinin sahih olduğunu gösterir. El-Esrem şöyle demiştir: Ebû Abdillâh Ahmed b. Hanbel'e Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "İstemeksizin ve göz dikmeksizin (işrâf) sana gelen şey..." hadisindeki hangi işrâfı kastettiğinin sorulduğunu işittim. Dedi ki: 'Kalbinden göz dikip belki bana gönderilir demendir.' Ona: 'Talepte bulunmasa bile mi?' denildi; 'Evet, bu kalple olur' dedi. Ona: 'Bu çok zordur!' denildi; 'Zor da olsa böyledir' dedi. Ona: 'Peki adam bana bir şey göndermeyi adet edinmemişse fakat kalbime gelip: Umulur ki bana gönderir, desem?' denildi; 'Bu bir işrâftır (göz dikmektir). Hiç hesap etmediğin ve kalbine gelmediği halde sana gelirse, işte bunda işrâf yoktur' dedi. Ebû Ömer şöyle demiştir: Lügatte işrâf, kendisinden umulan

عِنْدَهُ وَالْمَطْمُوعِ فِيهِ، وَأَنْ يَهَشَّ الْإِنْسَانُ وَيَتَعَرَّضَ. وَمَا قَالَهُ أَحْمَدُ فِي تَأْوِيلِ الْإِشْرَافِ تَضْيِيقٌ وَتَشْدِيدٌ وَهُوَ عِنْدِي بَعِيدٌ، لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ تَجَاوَزَ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ عَمَّا حَدَّثَتْ بِهِ أَنْفُسَهَا مَا لَمْ يَنْطِقْ بِهِ لِسَانٌ أَوْ تَعْمَلْهُ جَارِحَةٌ. وَأَمَّا مَا اعْتَقَدَهُ الْقَلْبُ مِنَ الْمَعَاصِي مَا خَلَا الْكُفْرَ فَلَيْسَ بِشَيْءٍ حَتَّى يعمل له، وَخَطِرَاتُ النَّفْسِ مُتَجَاوَزٌ عَنْهَا بِإِجْمَاعٍ. الثَّامِنَةُ- الْإِلْحَاحُ فِي الْمَسْأَلَةِ وَالْإِلْحَافُ فِيهَا مَعَ الْغِنَى عَنْهَا حَرَامٌ لَا يَحِلُّ. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" مَنْ سَأَلَ النَّاسَ أَمْوَالَهُمْ تَكَثُّرًا فَإِنَّمَا يَسْأَلُ جَمْرًا فَلْيَسْتَقِلَّ أَوْ لِيَسْتَكْثِرْ" رَوَاهُ أَبُو هُرَيْرَةَ خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ. وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:" لَا تَزَالُ الْمَسْأَلَةُ بِأَحَدِكُمْ حَتَّى يَلْقَى اللَّهَ وَلَيْسَ فِي وَجْهِهِ مُزْعَةُ لَحْمٍ" رَوَاهُ مُسْلِمٌ أَيْضًا. التَّاسِعَةُ- السَّائِلُ إِذَا كَانَ مُحْتَاجًا فَلَا بَأْسَ أَنْ يُكَرِّرَ الْمَسْأَلَةَ ثَلَاثًا إِعْذَارًا وَإِنْذَارًا وَالْأَفْضَلُ تَرْكُهُ. فَإِنْ كَانَ الْمَسْئُولُ يَعْلَمُ بِذَلِكَ وَهُوَ قَادِرٌ عَلَى مَا سَأَلَهُ وَجَبَ عَلَيْهِ الْإِعْطَاءُ، وَإِنْ كَانَ جَاهِلًا بِهِ فَيُعْطِيهِ مَخَافَةَ أَنْ يَكُونَ صَادِقًا فِي سُؤَالِهِ فَلَا يُفْلِحُ فِي رَدِّهِ. الْعَاشِرَةُ- فَإِنْ كَانَ مُحْتَاجًا إِلَى مَا يُقِيمُ بِهِ سُنَّةً كَالتَّجَمُّلِ بِثَوْبٍ يَلْبَسُهُ فِي الْعِيدِ وَالْجُمُعَةِ فَذَكَرَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ:" سَمِعْتُ بِجَامِعِ الْخَلِيفَةِ بِبَغْدَادَ رَجُلًا يَقُولُ: هَذَا أَخُوكُمْ يَحْضُرُ الْجُمُعَةَ مَعَكُمْ وَلَيْسَ عِنْدَهُ ثِيَابٌ يُقِيمُ بِهَا سُنَّةَ الْجُمُعَةِ. فَلَمَّا كَانَ فِي الْجُمُعَةِ الْأُخْرَى رَأَيْتُ عَلَيْهِ ثِيَابًا أُخَرَ، فَقِيلَ لِي: كَسَاهُ إِيَّاهَا أَبُو الطَّاهِرِ الْبَرْسَنِيُّ أَخْذَ الثناء ".

kimseye ve umulan şeye başını kaldırmak, kişinin canlanıp talepte bulunmasıdır. Ahmed'in işrâfın tevilinde söylediği şey bir daraltma ve zorlaştırmadır; bu bana göre uzaktır; zira Azîz ve Celîl olan Allah, dille söylenmedikçe veya bir uzuvla yapılmadıkça nefislerin vesvese ettiği şeyleri bu ümmete bağışlamıştır. Kalbin inandığı küfür dışındaki günahlara gelince, onun gereği yapılmadıkça bir sorumluluğu yoktur ve nefsin hatıraları da icmâ ile bağışlanmıştır. Sekizinci Mesele- İhtiyaç olmaksızın istemede ısrarcı olmak ve yüzsüzlük etmek haramdır, helal değildir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Malını çoğaltmak için insanlardan mal isteyen kimse ancak ateş koru istemiş olur; artık ister az istesin, ister çok istesin." Bunu Ebû Hüreyre rivayet etmiş, Müslim tahric etmiştir. İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Sizden birinin istemesi, nihayet yüzünde bir parça et kalmaksızın Allah'ın huzuruna çıkıncaya kadar devam eder." Bunu da Müslim rivayet etmiştir. Dokuzuncu Mesele- İsteyen kimse muhtaç ise özrünü beyan etmek ve uyarmak için istemesini üç defa tekrarlamasında bir beis yoktur, en faziletli olanı ise bunu terk etmektir. Kendisinden istenen kimse bunu biliyor ve istediği şeye gücü yetiyorsa vermesi vaciptir; şayet durumunu bilmiyorsa, istemesinde sadık olması ve onu geri çevirmekle felaha erememe korkusundan dolayı ona verir. Onuncu Mesele- Bayram ve cuma günlerinde giyineceği bir elbiseyle süslenmek gibi sünneti ikame edeceği bir şeye muhtaç ise; İbnü'l-Arabî şunu zikretmiştir: "Bağdat'taki Halife Camii'nde bir adamın: 'Bu kardeşiniz sizinle cumaya katılıyor, fakat cuma sünnetini ikame edeceği bir elbisesi yoktur' dediğini işittim. Diğer cuma olduğunda üzerinde başka elbiseler gördüm; bana: 'Övgü almak maksadıyla Ebü't-Tâhir el-Bersenî onu giydirdi' denildi."

[سورة البقرة (٢): آية ٢٧٤]

[Bakara Suresi (2): Ayet 274]

الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٧٤)

{ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٧٤) } “Mallarını gece ve gündüz, gizli ve açık infak edenler var ya, işte onların Rableri katında ecirleri vardır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.” (274)

فِيهِ مَسْأَلَةً وَاحِدَةً: رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي ذَرٍّ وَأَبِي أُمَامَةَ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ بِشْرٍ الْغَافِقِيِّ وَالْأَوْزَاعِيِّ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي عَلَفِ الْخَيْلِ الْمَرْبُوطَةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. وَذَكَرَ ابْنُ سَعْدٍ فِي الطَّبَقَاتِ قَالَ: أُخْبِرْتُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ شُعَيْبِ بْنِ شَابُورٍ قَالَ أَنْبَأَنَا سَعِيدُ بْنُ سِنَانٍ عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُرَيْبٍ عن

Bu ayette tek bir mesele vardır: İbn Abbâs, Ebû Zer, Ebû Ümâme, Ebu'd-Derdâ, Abdullah b. Bişr el-Gāfikī ve el-Evzâî'den rivayet edildiğine göre bu ayet, Allah yolunda cihat için bağlanan atların yemi hakkında inmiştir. İbn Sa'd da et-Tabakât'ta zikredip şöyle demiştir: Bana Muhammed b. Şuayb b. Şâbûr'dan haber verildiğine göre o şöyle demiştir: Bize Saîd b. Sinân, Yezîd b. Abdillâh b. Ureyb'den, o da

أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عُرَيْبٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:" الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ" قَالَ:" هُمْ أَصْحَابُ الْخَيْلِ". وَبِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" الْمُنْفِقُ عَلَى الْخَيْلِ كباسط يده بالصدقة لا يقبضها وأبو إلها وَأَرْوَاثُهَا [عِنْدَ اللَّهِ] يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَذَكِيِّ الْمِسْكِ". وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: نَزَلَتْ فِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁، كَانَتْ مَعَهُ أَرْبَعَةُ دَرَاهِمَ فَتَصَدَّقَ بِدِرْهَمٍ لَيْلًا وَبِدِرْهَمٍ نَهَارًا وَبِدِرْهَمٍ سِرًّا وَبِدِرْهَمٍ جَهْرًا، ذَكَرَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ قَالَ: أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُجَاهِدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. ابْنُ جُرَيْجٍ: نَزَلَتْ فِي رَجُلٍ فَعَلَ ذَلِكَ، وَلَمْ يُسَمِّ عَلِيًّا وَلَا غَيْرَهُ. وَقَالَ قَتَادَةُ. هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي الْمُنْفِقِينَ مِنْ غَيْرِ تَبْذِيرٍ وَلَا تَقْتِيرٍ. وَمَعْنَى" بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ" فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، وَدَخَلَتِ الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" فَلَهُمْ" لِأَنَّ فِي الْكَلَامِ مَعْنَى الْجَزَاءِ. وَقَدْ تقدم. ولا يجوز زيد فمنطلق.

o babasından, o da dedesi Ureyb'den naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Mallarını gece ve gündüz, gizli ve açık infak edenler var ya, işte onların Rableri katında ecirleri vardır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir” ayeti hakkında soruldu; o da: "Onlar at sahipleridir" buyurdu. Aynı isnatla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Ata infak eden kimse, elini sadaka için açıp hiç yummayan kimse gibidir; kıyamet gününde [Allah katında] onların idrarları ve gübreleri misk kokusu gibi [tertemiz]dir." İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Alî b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh hakkında indi; yanında dört dirhem vardı, bir dirhemi geceleyin, bir dirhemi gündüzün, bir dirhemi gizlice ve bir dirhemi de açıktan tasadduk etti. Bunu Abdurrezzâk zikretmiş ve: Abdülvehhâb b. Mücâhid bize babasından, o da İbn Abbâs'tan haber verdi demiştir. İbn Cüreyc: 'Bunu yapan bir adam hakkında inmiştir' demiş, ne Alî'nin ne de başkasının ismini vermiştir. Katâde ise: 'Bu ayet, ne israf ne de cimrilik yapmaksızın infak edenler hakkında inmiştir' demiştir. { بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ } ifadesinin manası 'gecede ve gündüzde' demektir. Allah Teâlâ'nın: { فَلَهُمْ } kavlindeki fâ harfi, kelamda ceza (şart) manası bulunduğu için girmiştir. Bu daha önce geçmişti. 'Zeydün fe-muntalikun' denilmesi ise caiz değildir.

[سورة البقرة (٢): الآيات ٢٧٥ الى ٢٧٩]

[Bakara Suresi (2): Ayetler 275-279]

الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا لَا يَقُومُونَ إِلاَّ كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عادَ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٧٥) يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا وَيُرْبِي الصَّدَقاتِ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ (٢٧٦) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٧٧) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٧٨) فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ لا تَظْلِمُونَ وَلا تُظْلَمُونَ (٢٧٩)

{ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا لَا يَقُومُونَ إِلاَّ كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عادَ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Faiz yiyenler, ancak kendisini şeytan çarpmış kimsenin kalkışı gibi kalkarlar. Bu, onların: «Alışveriş de tıpkı faiz gibidir» demelerindendir. Oysa Allah, alışverişi helal, faizi ise haram kılmıştır. Artık kime Rabbinden bir öğüt gelir de [faizden] vazgeçerse, geçmişte olan kendisinindir ve onun işi Allah'a kalmıştır. Kim de tekrar [faize] dönerse, işte onlar cehennemliklerdir, onlar orada ebedî kalacaklardır.” (275) { يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا وَيُرْبِي الصَّدَقاتِ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ } “Allah faizi mahveder [bereketini giderir], sadakaları ise bereketlendirip artırır. Allah, hiçbir günahkâr nankörü sevmez.” (276) { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenlerin, namazı dosdoğru kılanların ve zekâtı verenlerin Rableri katında ecirleri vardır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.” (277) { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve eğer gerçekten inanıyorsanız, faizden geri kalanı terk edin.” (278) { فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ لا تَظْلِمُونَ وَلا تُظْلَمُونَ } “Şayet böyle yapmazsanız, Allah'a ve Resûlüne karşı açılmış bir savaştan haberiniz olsun! Eğer tövbe ederseniz, ana paralarınız sizindir; ne haksızlık etmiş ne de haksızlığa uğramış olursunuz.” (279)

الْآيَاتُ الثَّلَاثُ تَضَمَّنَتْ أَحْكَامَ الرِّبَا وَجَوَازَ عُقُودِ الْمُبَايِعَاتِ، وَالْوَعِيدَ لِمَنْ اسْتَحَلَّ الرِّبَا وَأَصَرَّ عَلَى فِعْلِهِ. وَفِي ذَلِكَ ثَمَانٌ وَثَلَاثُونَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا) يَأْكُلُونَ يَأْخُذُونَ، فَعَبَّرَ عَنِ الْأَخْذِ بِالْأَكْلِ، لِأَنَّ الْأَخْذَ إِنَّمَا يُرَادُ لِلْأَكْلِ. وَالرِّبَا فِي اللُّغَةِ الزِّيَادَةُ مُطْلَقًا، يُقَالُ: رَبَا الشَّيْءُ يَرْبُو إِذَا زَادَ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ:" فَلَا وَاللَّهِ مَا أَخَذْنَا مِنْ لُقْمَةٍ إِلَّا رَبَا مِنْ تَحْتِهَا" يَعْنِي الطَّعَامَ الَّذِي دَعَا فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ بِالْبَرَكَةِ، خَرَّجَ الْحَدِيثَ مُسْلِمٌ ﵀. وَقِيَاسُ كِتَابَتِهِ بِالْيَاءِ لِلْكَسْرَةِ فِي أَوَّلِهِ، وَقَدْ كَتَبُوهُ فِي الْقُرْآنِ بِالْوَاوِ. ثُمَّ إِنَّ الشَّرْعَ قَدْ تَصَرَّفَ فِي هَذَا الْإِطْلَاقِ فَقَصَرَهُ عَلَى بَعْضِ مَوَارِدِهِ، فَمَرَّةً أَطْلَقَهُ عَلَى كَسْبِ الْحَرَامِ، كَمَا قال الله تعالى في اليهود:" وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ ". وَلَمْ يُرِدْ بِهِ الرِّبَا الشَّرْعِيَّ الَّذِي حُكِمَ بِتَحْرِيمِهِ عَلَيْنَا وَإِنَّمَا أَرَادَ الْمَالَ الْحَرَامَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ " يَعْنِي بِهِ الْمَالَ الْحَرَامَ مِنَ الرِّشَا، وَمَا اسْتَحَلُّوهُ مِنْ أَمْوَالِ الْأُمِّيِّينَ حَيْثُ قَالُوا:" لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ ". وَعَلَى هَذَا فَيَدْخُلُ فِيهِ النَّهْيُ عَنْ كُلِّ مَالٍ حَرَامٍ بِأَيِّ وَجْهٍ اكْتُسِبَ. وَالرِّبَا الَّذِي عَلَيْهِ عُرْفُ الشَّرْعِ شَيْئَانِ: تَحْرِيمُ النَّسَاءِ، وَالتَّفَاضُلُ فِي الْعُقُودِ وَفِي الْمَطْعُومَاتِ عَلَى مَا نُبَيِّنُهُ. وَغَالِبُهُ مَا كَانَتِ الْعَرَبُ تَفْعَلُهُ، مِنْ قَوْلِهَا لِلْغَرِيمِ: أَتَقْضِي أَمْ تُرْبِي؟ فَكَانَ الْغَرِيمُ يَزِيدُ فِي عَدَدِ الْمَالِ وَيَصْبِرُ الطَّالِبُ عَلَيْهِ. وَهَذَا كُلُّهُ مُحَرَّمٌ بِاتِّفَاقِ الْأُمَّةِ. الثَّانِيَةُ- أَكْثَرُ الْبُيُوعِ الْمَمْنُوعَةِ إِنَّمَا تَجِدُ مَنْعَهَا لِمَعْنَى زِيَادَةٍ إِمَّا فِي عَيْنِ مَالٍ، وَإِمَّا فِي مَنْفَعَةٍ لِأَحَدِهِمَا مِنْ تَأْخِيرٍ وَنَحْوِهِ. وَمِنَ الْبُيُوعِ مَا لَيْسَ فِيهِ مَعْنَى الزِّيَادَةِ، كَبَيْعِ الثَّمَرَةِ قَبْلَ بُدُوِّ صَلَاحِهَا، وَكَالْبَيْعِ سَاعَةَ النِّدَاءِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ، فَإِنْ قِيلَ لِفَاعِلِهَا، آكِلُ الرِّبَا فَتَجَوُّزٌ وَتَشْبِيهٌ. الثَّالِثَةُ- رَوَى الْأَئِمَّةُ وَاللَّفْظُ لِمُسْلِمٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ وَالْمِلْحُ بِالْمِلْحِ مِثْلًا بِمِثْلٍ يَدًا بِيَدٍ فَمَنْ زَادَ أَوِ اسْتَزَادَ فقد أربى الآخذ والمعطى فيه سواء".

Bu üç ayet ribâ (faiz) hükümlerini, alım-satım akitlerinin caiz oluşunu, ribâyı helal sayan ve onu işlemekte ısrar eden kimseye yönelik tehdidi içermektedir. Bu hususta otuz sekiz mesele vardır: Birinci Mesele: Yüce Allah'ın { الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا } “Ribâ (faiz) yiyenler” buyruğudur. "Yerler" ifadesi "alırlar" demektir; almak yemekle ifade edilmiştir, zira almakla ancak yemek kastedilir. Ribâ (رِبَا) kelimesi lügatte mutlak olarak artış demektir. Bir şey arttığı zaman "rebâ'ş-şey'u yerbû" (رَبَا الشَّيْءُ يَرْبُو) denir. Nitekim hadiste geçen: « فَلَا وَاللَّهِ مَا أَخَذْنَا مِنْ لُقْمَةٍ إِلَّا رَبَا مِنْ تَحْتِهَا » «Hayır, Allah'a yemin olsun ki aldığımız her bir lokmanın ardından [kalan yemek] altından kabarıp çoğalıyordu» ifadesi de bundandır; yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bereketle dua ettiği yemeği kastetmektedir. Hadisi Müslim -rahimehullâh- tahric etmiştir. Kelimenin başındaki kesreden ötürü kural gereği yâ (ي) ile yazılması gerekirdi; oysa Kur'an'da onu vâv (و) ile yazmışlardır. Sonra şeriat bu mutlak kullanımı sınırlandırmış ve onu belirli alanlarına hasretmiştir: Bazen onu, Yüce Allah'ın Yahudiler hakkında: { وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ } “Kendilerine yasaklandığı hâlde ribâ (faiz) almaları sebebiyle” buyurduğu gibi haram kazanç anlamında mutlak olarak kullanmıştır. Burada bize haram kılınan şer'î ribâyı kastetmemiş, bilakis haram malı kastetmiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ } “Onlar yalana kulak kesilenler, haramı (rüşveti) tıkınanlardır”; yani rüşvetten ve { لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ } “Ümmîler hakkında üzerimize bir sorumluluk yoktur” diyerek ümmîlerin mallarından helal saydıkları şeylerden elde edilen haram malı kastetmektedir. Buna göre hangi yolla kazanılırsa kazanılsın her haram malın nehyedilmesi bu kapsama girer. Şeriat örfündeki ribâ ise iki şeydir: Nesîe (vâde) ribâsının haramlığı ile -açıklayacağımız üzere- akitlerde ve yiyecek maddelerinde fazlalık ribâsı (tefâzul). Bunun çoğu Arapların borçluya "Ödeyecek misin, yoksa artıracak mısın?" demeleri şeklinde yaptıkları uygulamaydı. Böylece borçlu malın miktarını artırır, alacaklı da ona mühlet verirdi. Bütün bunlar ümmetin icmâı ile haramdır. İkinci Mesele: Yasaklanan alım-satımların çoğunun yasaklanış gerekçesi; ya malın kendisindeki bir fazlalık ya da tehir ve benzeri sebeplerle taraflardan birine sağlanan bir menfaat fazlalığı anlamından kaynaklanır. Alım-satımlardan bazısında ise fazlalık anlamı bulunmaz; meyvenin olgunlaşması belirginleşmeden önce satılması ve cuma günü ezan vaktinde yapılan satış gibi. Eğer bunları yapan kimseye "faiz yiyici" denilirse, bu mecaz ve benzetme yoluyladır. Üçüncü Mesele: İmamlar -lafız Müslim'e ait olmak üzere- Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ وَالْمِلْحُ بِالْمِلْحِ مِثْلًا بِمِثْلٍ يَدًا بِيَدٍ فَمَنْ زَادَ أَوِ اسْتَزَادَ فقد أربى الآخذ والمعطى فيه سواء » «Altın altınla, gümüş gümüşle, buğday buğdayla, arpa arpayla, hurma hurmayla ve tuz tuzla; birebir, peşin peşine satılır. Kim artırır veya fazla isterse şüphesiz ribâ (faiz) muamelesi yapmıştır; bu işlemde alan da veren de birdir.»

وَفِي حَدِيثِ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ:" فَإِذَا اخْتَلَفَتْ هَذِهِ الْأَصْنَافُ فَبِيعُوا كَيْفَ شِئْتُمْ إِذَا كَانَ يد بِيَدٍ". وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ تِبْرُهَا وَعَيْنُهَا وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ تِبْرُهَا وَعَيْنُهَا وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ مُدْيٌ بِمُدْيٍ وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ مُدْيٌ بِمُدْيٍ وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ مُدْيٌ بِمُدْيٍ وَالْمِلْحُ بِالْمِلْحِ مُدْيٌ بِمُدْيٍ فَمَنْ زَادَ أو ازداد فقد أربى ولا بأس يبيع الذَّهَبِ بِالْفِضَّةِ وَالْفِضَّةُ أَكْثَرُهُمَا يَدًا بِيَدٍ وَأَمَّا نَسِيئَةٌ فَلَا وَلَا بَأْسَ بِبَيْعِ الْبُرِّ بِالشَّعِيرِ وَالشَّعِيرُ أَكْثَرُهُمَا يَدًا بِيَدٍ وَأَمَّا نَسِيئَةٌ فَلَا". وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى الْقَوْلِ بِمُقْتَضَى هَذِهِ السُّنَّةِ وَعَلَيْهَا جَمَاعَةُ فُقَهَاءِ الْمُسْلِمِينَ إِلَّا فِي الْبُرِّ وَالشَّعِيرِ فَإِنَّ مَالِكًا جَعَلَهُمَا صِنْفًا وَاحِدًا، فَلَا يَجُوزُ مِنْهُمَا اثْنَانِ بِوَاحِدٍ، وَهُوَ قَوْلُ اللَّيْثِ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَمُعْظَمِ عُلَمَاءِ الْمَدِينَةِ وَالشَّامِ، وَأَضَافَ مَالِكٌ إِلَيْهِمَا السُّلْتَ. وَقَالَ اللَّيْثُ: السُّلْتُ وَالدُّخْنُ وَالذُّرَةُ صِنْفٌ وَاحِدٌ، وَقَالَهُ ابْنُ وَهْبٍ. قُلْتُ: وَإِذَا ثَبَتَتِ السُّنَّةُ فَلَا قَوْلَ مَعَهَا. وَقَالَ ﵇:" فَإِذَا اخْتَلَفَتْ هَذِهِ الْأَصْنَافُ فَبِيعُوا كَيْفَ شئتم إذا كان يدا بيد". وقول:" الْبُرُّ بِالْبُرِّ وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ" دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُمَا نَوْعَانِ مُخْتَلِفَانِ كَمُخَالَفَةِ الْبُرِّ لِلتَّمْرِ، وَلِأَنَّ صِفَاتِهِمَا مُخْتَلِفَةٌ وَأَسْمَاؤُهُمَا مُخْتَلِفَةٌ، وَلَا اعْتِبَارَ بِالْمَنْبِتِ وَالْمَحْصِدِ إِذَا لَمْ يَعْتَبِرْهُ الشَّرْعُ، بَلْ فَصَّلَ وَبَيَّنَ، وَهَذَا مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيِّ وَأَصْحَابِ الْحَدِيثِ. الرَّابِعَةُ- كَانَ مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ يَذْهَبُ إِلَى أَنَّ النَّهْيَ وَالتَّحْرِيمَ إِنَّمَا وَرَدَ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ فِي الدِّينَارِ الْمَضْرُوبِ وَالدِّرْهَمِ الْمَضْرُوبِ لَا فِي التِّبْرِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ بِالْمَضْرُوبِ، وَلَا فِي الْمَصُوغِ بِالْمَضْرُوبِ. وَقَدْ قِيلَ إِنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا كَانَ مِنْهُ فِي الْمَصُوغِ خَاصَّةً، حَتَّى وَقَعَ لَهُ مَعَ عُبَادَةَ مَا خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ، قَالَ: غَزَوْنَا وَعَلَى النَّاسِ مُعَاوِيَةُ فَغَنِمْنَا غَنَائِمَ كَثِيرَةً، فَكَانَ مِمَّا غَنِمْنَا آنِيَةٌ مِنْ فِضَّةٍ فَأَمَرَ معاوية رجلا ببيعها في أعطيات الناس

Ubâde b. es-Sâmit'in hadisinde şöyle [buyrulmuştur]: « فَإِذَا اخْتَلَفَتْ هَذِهِ الْأَصْنَافُ فَبِيعُوا كَيْفَ شِئْتُمْ إِذَا كَانَ يد بِيَدٍ » «Bu cinsler farklı olduğunda, elden ele (peşin) olmak şartıyla dilediğiniz gibi satın!» Ebû Dâvûd'un Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ تِبْرُهَا وَعَيْنُهَا وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ تِبْرُهَا وَعَيْنُهَا وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ مُدْيٌ بِمُدْيٍ وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ مُدْيٌ بِمُدْيٍ وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ مُدْيٌ بِمُدْيٍ وَالْمِلْحُ بِالْمِلْحِ مُدْيٌ بِمُدْيٍ فَمَنْ زَادَ أو ازداد فقد أربى ولا بأس يبيع الذَّهَبِ بِالْفِضَّةِ وَالْفِضَّةُ أَكْثَرُهُمَا يَدًا بِيَدٍ وَأَمَّا نَسِيئَةٌ فَلَا وَلَا بَأْسَ بِبَيْعِ الْبُرِّ بِالشَّعِيرِ وَالشَّعِيرُ أَكْثَرُهُمَا يَدًا بِيَدٍ وَأَمَّا نَسِيئَةٌ فَلَا » «Altın altınla; külçesi ve sikkesiyle, gümüş gümüşle; külçesi ve sikkesiyle, buğday buğdayla müdy müdy karşılığı, arpa arpayla müdy müdy karşılığı, hurma hurmayla müdy müdy karşılığı, tuz tuzla müdy müdy karşılığı [satılır]. Kim artırır veya fazlasını isterse faiz işlemiş olur. Elden ele (peşin) olmak üzere gümüş daha fazla olarak altının gümüşle satılmasında bir sakınca yoktur; vadeliye gelince, hayır (caiz değildir). Elden ele (peşin) olmak üzere arpa daha fazla olarak buğdayın arpayla satılmasında bir sakınca yoktur; vadeliye gelince, hayır (caiz değildir).» İlim ehli bu sünnetin gereğine göre hüküm verme hususunda icmâ etmiş olup buğday ile arpa müstesna, Müslüman fukahâ topluluğu bu görüş üzeredir. Zira Mâlik bu ikisini tek bir cins saymış; dolayısıyla bunlardan ikisinin bir karşılığında [satılmasını] caiz görmemiştir. Bu, Leys, Evzâî ile Medine ve Şam ulemasının ekseriyetinin de görüşüdür. Mâlik bu ikisine sültü de dahil etmiştir. Leys ise: "Sült, darı ve mısır tek bir cinstir" demiş; İbn Vehb de bu görüşü benimsemiştir. Derim ki: Sünnet sabit olduğunda onunla birlikte [başka hiçbir kimsenin] görüşüne itibar edilmez. Nitekim aleyhisselâm: « فَإِذَا اخْتَلَفَتْ هَذِهِ الْأَصْنَافُ فَبِيعُوا كَيْفَ شئتم إذا كان يدا بيد » «Bu cinsler farklı olduğunda, elden ele (peşin) olmak şartıyla dilediğiniz gibi satın!» buyurmuştur. « الْبُرُّ بِالْبُرِّ وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ » "Buğday buğdayla, arpa arpayla" buyruğu da buğdayın hurmaya muhalif (farklı) olması gibi, bu ikisinin de iki ayrı nev'i olduğuna delildir. Çünkü bu ikisinin sıfatları farklıdır, isimleri farklıdır. Şeriat itibar etmediği müddetçe yetişme yerine ve hasadına itibar edilmez; aksine şeriat ayrıntılı olarak açıklamış ve beyan etmiştir. Bu da Şâfiî'nin, Ebû Hanîfe'nin, Sevrî'nin ve hadis ehlinin mezhebidir. Dördüncü Mesele- Muâviye b. Ebî Süfyân, nehiy ve haram kılmanın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den ancak basılmış (sikke) dinar ve basılmış (sikke) dirhem hakkında varit olduğu; altın ve gümüşün külçesinin basılmış olanla, işlenmiş eşyanın da basılmış olanla [satılmasında] varit olmadığı kanaatindeydi. Bunun ondan sadece işlenmiş eşyaya mahsus olarak sadır olduğu da söylenmiştir; nitekim Müslim ve diğerlerinin tahric ettiği üzere Ubâde ile arasında geçen şu hadise vuku bulmuştur: [Ubâde] dedi ki: Biz gazaya çıkmıştık ve insanların başında Muâviye vardı. Birçok ganimet elde ettik; ganimet aldığımız şeyler arasında gümüşten bir kap da vardı. Muâviye bir adama, insanların tahsisatları karşılığında onu satmasını emretti...

فَتَنَازَعَ النَّاسُ فِي ذَلِكَ فَبَلَغَ عُبَادَةَ بْنَ الصَّامِتِ ذَلِكَ فَقَامَ فَقَالَ: إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَنْهَى عَنْ بَيْعِ الذَّهَبِ بِالذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ بِالْفِضَّةِ وَالْبُرِّ بِالْبُرِّ وَالشَّعِيرِ بِالشَّعِيرِ وَالتَّمْرِ بِالتَّمْرِ وَالْمِلْحِ بِالْمِلْحِ إِلَّا سَوَاءً بِسَوَاءٍ عَيْنًا بِعَيْنٍ مَنْ زَادَ أَوِ ازْدَادَ فَقَدْ أَرْبَى، فَرَدَّ النَّاسُ مَا أَخَذُوا، فَبَلَغَ ذَلِكَ مُعَاوِيَةَ فَقَامَ خَطِيبًا فَقَالَ: أَلَا مَا بَالُ رِجَالٍ يَتَحَدَّثُونَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَحَادِيثَ قَدْ كُنَّا نَشْهَدُهُ وَنَصْحَبُهُ فَلَمْ نَسْمَعْهَا مِنْهُ! فَقَامَ عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ فَأَعَادَ الْقِصَّةَ ثُمَّ قَالَ: لَنُحَدِّثَنَّ بِمَا سَمِعْنَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَإِنْ كَرِهَ مُعَاوِيَةُ- أَوْ قَالَ وإن رغم وما أُبَالِي أَلَّا أَصْحَبَهُ فِي جُنْدِهِ فِي لَيْلَةٍ سَوْدَاءَ. قَالَ حَمَّادٌ هَذَا أَوْ نَحْوَهُ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ إِنَّمَا كَانَتْ لِأَبِي الدَّرْدَاءِ مَعَ مُعَاوِيَةَ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ وَقَعَ ذَلِكَ لَهُمَا مَعَهُ، وَلَكِنَّ الْحَدِيثَ فِي الْعُرْفِ مَحْفُوظٌ لِعُبَادَةَ، وَهُوَ الْأَصْلُ الَّذِي عَوَّلَ عَلَيْهِ الْعُلَمَاءُ فِي بَابِ" الرِّبَا". وَلَمْ يَخْتَلِفُوا أَنَّ فِعْلَ مُعَاوِيَةَ فِي ذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ، وَغَيْرُ نَكِيرٍ أَنْ يَكُونَ مُعَاوِيَةُ خَفِيَ عَلَيْهِ مَا قَدْ عَلِمَهُ أَبُو الدَّرْدَاءِ وَعُبَادَةُ فَإِنَّهُمَا جَلِيلَانِ مِنْ فُقَهَاءِ الصَّحَابَةِ وَكِبَارِهِمْ، وَقَدْ خَفِيَ عَلَى أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ مَا وُجِدَ عِنْدَ غَيْرِهِمْ مِمَّنْ هُوَ دُونَهُمْ، فمعاوية أخرى. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَذْهَبُهُ كَمَذْهَبِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فَقَدْ كَانَ وَهُوَ بَحْرٌ فِي الْعِلْمِ لَا يَرَى الدِّرْهَمَ بِالدِّرْهَمَيْنِ بَأْسًا حَتَّى صَرَفَهُ عَنْ ذَلِكَ أَبُو سَعِيدٍ. وَقِصَّةُ مُعَاوِيَةَ هَذِهِ مَعَ عُبَادَةَ كَانَتْ فِي وِلَايَةِ عُمَرَ. قَالَ قَبِيصَةُ بْنُ ذُؤَيْبٍ: إِنَّ عُبَادَةَ أَنْكَرَ شَيْئًا عَلَى مُعَاوِيَةَ فَقَالَ: لَا أُسَاكِنُكَ بِأَرْضٍ أَنْتَ بِهَا وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ. فَقَالَ لَهُ عُمَرُ: مَا أَقْدَمَكَ؟ فَأَخْبَرَهُ. فَقَالَ: ارْجِعْ إِلَى مَكَانِكَ، فَقَبَّحَ اللَّهُ أَرْضًا لَسْتَ فِيهَا وَلَا أَمْثَالُكَ! وَكَتَبَ إِلَى مُعَاوِيَةَ" لَا إِمَارَةَ لَكَ عَلَيْهِ". الْخَامِسَةُ- رَوَى الْأَئِمَّةُ وَاللَّفْظُ لِلدَّارَقُطْنِيِّ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" الدِّينَارُ بِالدِّينَارِ وَالدِّرْهَمُ بِالدِّرْهَمِ لَا فَضْلَ بَيْنِهِمَا مَنْ كَانَتْ لَهُ حَاجَةٌ بِوَرِقٍ فَلْيَصْرِفْهَا بِذَهَبٍ وَإِنْ كَانَتْ لَهُ حَاجَةٌ بِذَهَبٍ فَلْيَصْرِفْهَا بِوَرِقٍ هَاءَ وَهَاءَ ". قَالَ الْعُلَمَاءُ فَقَوْلُهُ

İnsanlar bu hususta ihtilafa düştüler. Bu durum Ubâde b. es-Sâmit'e ulaşınca ayağa kalkıp şöyle dedi: "Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i altının altınla, gümüşün gümüşle, buğdayın buğdayla, arpanın arpayla, hurmanın hurmayla ve tuzun tuzla ancak birebir eşit ve peşin olarak satılması dışında [yapılan satışları] yasaklarken işittim. Kim [miktarı] artırır veya artırılmasını talep ederse faiz yapmış olur." Bunun üzerine insanlar aldıklarını geri verdiler. Bu durum Muâviye'ye ulaşınca hutbe irat etmek üzere ayağa kalkıp şöyle dedi: "Dikkat edin! Kendisine şahit olduğumuz ve sohbetinde bulunduğumuz halde bizzat kendisinden işitmediğimiz birtakım hadisleri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet eden bu adamlara ne oluyor!" Bunun üzerine Ubâde b. es-Sâmit ayağa kalkarak olayı yeniden anlattı ve sonra şöyle dedi: "Muâviye hoşlanmasa da -yahut 'burnu sürtülse de' dedi- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğimiz şeyleri mutlaka anlatacağız. Zifiri karanlık bir gecede onun ordusunda bulunmamayı da hiç umursamam." Hammâd şöyle demiştir: "[Ubâde] bu [sözleri] veya benzerini söyledi." İbn Abdilberr şöyle demiştir: Bu olayın Muâviye ile Ebü'd-Derdâ arasında geçtiği de rivayet edilmiştir. Bu durumun Muâviye ile her ikisi arasında da cereyan etmiş olması muhtemeldir; fakat ilim ehlince bilinen hadis Ubâde'ye aittir ve âlimlerin "faiz (ribâ)" babında dayandıkları asıl [dayanak] da budur. Âlimler Muâviye'nin bu konudaki uygulamasının caiz olmadığı hususunda ihtilaf etmemişlerdir. Ebü'd-Derdâ ve Ubâde'nin bildiği şeyin Muâviye'ye kapalı kalmış olması da yadırganacak bir durum değildir; zira bu ikisi sahabenin ileri gelen ve fakih zatlarındandır. Nitekim Ebû Bekir ve Ömer'e dahi kendilerinden mertebece aşağıda olan kimselerin bildiği bazı şeyler gizli kalmıştır; Muâviye için ise bu hayli hayli mümkündür. Muâviye'nin görüşünün İbn Abbâs'ın görüşü gibi olması da muhtemeldir. Zira İbn Abbâs, ilimde bir derya olduğu halde, Ebû Saîd kendisini bu görüşten vazgeçirinceye kadar bir dirhemin iki dirhemle [satılmasında] bir sakınca görmüyordu. Muâviye'nin Ubâde ile olan bu hadisesi Ömer'in hilafeti döneminde vuku bulmuştur. Kabîsa b. Züeyb şöyle demiştir: Ubâde, Muâviye'ye bir hususta itiraz etti ve: "Senin bulunduğun bir memlekette seninle birlikte oturmam" deyip Medine'ye gitti. Ömer ona: "Seni getiren nedir?" diye sordu. O da durumu anlattı. Bunun üzerine Ömer: "Kendi görev yerine dön! Senin ve senin gibilerin bulunmadığı bir memleketi Allah kahretsin!" dedi ve Muâviye'ye: "Senin onun üzerinde hiçbir yetkin yoktur" diye yazdı. Beşinci Mesele- İmamlar -lafız Dârekutnî'ye ait olmak üzere- Ali radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « الدِّينَارُ بِالدِّينَارِ وَالدِّرْهَمُ بِالدِّرْهَمِ لَا فَضْلَ بَيْنِهِمَا مَنْ كَانَتْ لَهُ حَاجَةٌ بِوَرِقٍ فَلْيَصْرِفْهَا بِذَهَبٍ وَإِنْ كَانَتْ لَهُ حَاجَةٌ بِذَهَبٍ فَلْيَصْرِفْهَا بِوَرِقٍ هَاءَ وَهَاءَ » «Dinar dinarla, dirhem dirhemledir; aralarında fazlalık olmaz. Gümüşe ihtiyacı olan onu altınla bozdursun; altına ihtiyacı olan da onu gümüşle, peşin peşin (hâe ve hâe) bozdursun.» Âlimler şöyle demiştir: [Resûlullah]

عَلَيْهِ السَّلَامُ:" الدِّينَارُ بِالدِّينَارِ وَالدِّرْهَمُ بِالدِّرْهَمِ لَا فَضْلَ بَيْنَهُمَا" إِشَارَةٌ إِلَى جِنْسِ الْأَصْلِ الْمَضْرُوبِ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ:" الْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ وَالذَّهَبُ بِالذَّهَبِ" الْحَدِيثَ. وَالْفِضَّةُ الْبَيْضَاءُ وَالسَّوْدَاءُ وَالذَّهَبُ الْأَحْمَرُ وَالْأَصْفَرُ كُلُّ ذَلِكَ لَا يَجُوزُ بَيْعُ بَعْضِهِ بِبَعْضٍ إِلَّا مِثْلًا بِمِثْلٍ سَوَاءً بِسَوَاءٍ عَلَى كُلِّ حَالٍ، عَلَى هَذَا جَمَاعَةُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى مَا بَيَّنَّا. وَاخْتَلَفَتِ الرِّوَايَةُ عَنْ مَالِكٍ فِي الْفُلُوسِ فَأَلْحَقَهَا بِالدَّرَاهِمِ مِنْ حَيْثُ كَانَتْ ثَمَنًا لِلْأَشْيَاءِ، وَمَنَعَ مِنْ إِلْحَاقِهَا مَرَّةً مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا لَيْسَتْ ثَمَنًا فِي كُلِّ بَلَدٍ وَإِنَّمَا يَخْتَصُّ بِهَا بَلَدٌ دُونَ بَلَدٍ. السَّادِسَةُ- لَا اعْتِبَارَ بِمَا قَدْ رُوِيَ عَنْ كَثِيرٍ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ وَبَعْضُهُمْ يَرْوِيهِ عَنْ مَالِكٍ فِي التَّاجِرِ يَحْفِزُهُ الْخُرُوجُ وَبِهِ حَاجَةٌ إِلَى دَرَاهِمَ مَضْرُوبَةٍ أَوْ دَنَانِيرَ مَضْرُوبَةٍ، فَيَأْتِي دَارَ الضَّرْبِ بِفِضَّتِهِ أَوْ ذَهَبِهِ فَيَقُولُ لِلضَّرَّابِ، خُذْ فِضَّتِي هَذِهِ أَوْ ذَهَبِي وَخُذْ قَدْرَ عَمَلِ يَدِكَ وَادْفَعْ إِلَيَّ دَنَانِيرَ مَضْرُوبَةً فِي ذَهَبِي أَوْ دَرَاهِمَ مَضْرُوبَةً فِي فِضَّتِي هَذِهِ لِأَنِّي مَحْفُوزٌ لِلْخُرُوجِ وَأَخَافُ أَنْ يَفُوتَنِي مَنْ أَخْرُجُ مَعَهُ، أَنَّ ذَلِكَ جَائِزٌ لِلضَّرُورَةِ، وَأَنَّهُ قَدْ عَمِلَ بِهِ بَعْضُ النَّاسِ. وَحَكَاهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي قَبَسِهِ عَنْ مَالِكٍ فِي غَيْرِ التَّاجِرِ، وَإِنَّ مَالِكًا خَفَّفَ فِي ذَلِكَ، فَيَكُونُ فِي الصُّورَةِ قَدْ بَاعَ فِضَّتَهُ الَّتِي زِنَتُهَا مِائَةٌ وَخَمْسَةُ دَرَاهِمَ أَجْرُهُ بِمِائَةٍ وَهَذَا مَحْضُ الرِّبَا. وَالَّذِي أَوْجَبَ جَوَازَ ذَلِكَ أَنَّهُ لَوْ قَالَ لَهُ: اضْرِبْ لِي هَذِهِ وَقَاطَعَهُ عَلَى ذَلِكَ بِأُجْرَةٍ، فَلَمَّا ضَرَبَهَا قَبَضَهَا مِنْهُ وَأَعْطَاهُ أُجْرَتَهَا، فَالَّذِي فَعَلَ مَالِكٌ أَوَّلًا هُوَ الَّذِي يَكُونُ آخِرًا، وَمَالِكٌ إِنَّمَا نَظَرَ إِلَى الْمَالِ فَرَكَّبَ عَلَيْهِ حُكْمَ الْحَالِ، وَأَبَاهُ سَائِرُ الْفُقَهَاءِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالْحُجَّةُ فِيهِ لِمَالِكٍ بَيِّنَةٌ. قَالَ أَبُو عُمَرَ ﵀: وَهَذَا هُوَ عَيْنُ الرِّبَا الَّذِي حَرَّمَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِقَوْلِهِ:" مَنْ زَادَ أَوِ ازْدَادَ فَقَدْ أَرْبَى". وَقَدْ رَدَّ ابْنُ وَهْبٍ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ عَلَى مَالِكٍ وَأَنْكَرَهَا. وَزَعَمَ الْأَبْهَرِيُّ أَنَّ ذَلِكَ مِنْ بَابِ الرِّفْقِ لِطَلَبِ التِّجَارَةِ وَلِئَلَّا يَفُوتَ السُّوقُ، وَلَيْسَ الرِّبَا إِلَّا عَلَى مَنْ أَرَادَ أَنْ يُرْبِيَ مِمَّنْ يَقْصِدُ إِلَى ذَلِكَ وَيَبْتَغِيهِ. وَنَسِيَ الْأَبْهَرِيُّ أَصْلَهُ فِي قَطْعِ الذَّرَائِعِ، وَقَوْلِهِ

aleyhisselâm'ın: "Dinar dinarla, dirhem dirhemledir; aralarında hiçbir fazlalık olamaz" buyruğu, "Gümüş gümüşle, altın altınladır..." hadisinin delaletiyle basılmış asıl cinse işarettir. Beyaz ve siyah gümüş ile kırmızı ve sarı altın; bunların bir kısmının diğeriyle satılması ancak her halükarda misli misline, birebir eşit şekilde caiz olur; açıkladığımız üzere ilim ehlinin cumhuru bu görüştedir. Fülûs (bakır paralar) hakkında Mâlik'ten gelen rivayet farklılık göstermiştir: Eşyaların bedeli (semen) olması hasebiyle onları dirhemlere dahil etmiş, bir keresinde ise her memlekette para olmaması ve sadece bazı memleketlere has olması hasebiyle dahil edilmesini menetmiştir. Altıncı Mesele- Mâlik'in pek çok ashabından nakledilen ve bazılarının da Mâlik'ten rivayet ettiği şu fetvaya itibar edilmez: Yola çıkmak üzere acele eden ve basılmış dirhemlere veya basılmış dinarlara ihtiyacı olan bir tüccar, darphaneye gümüşü veya altınıyla gelip darphane görevlisine: 'Şu gümüşümü veya altınımı al, el emeğinin ücretini al ve yola çıkmak üzere acelem olduğundan, beraberimde çıkacağım kimseleri kaçırmaktan korktuğum için şu altınım karşılığında basılmış dinarları yahut şu gümüşüm karşılığında basılmış dirhemleri bana ver' demesi durumunda bunun zaruretten ötürü caiz olduğu ve bazı insanların bununla amel ettiği nakledilmiştir. İbnü'l-Arabî Kabes adlı eserinde bunu tüccar olmayan kimse hakkında Mâlik'ten nakletmiş ve Mâlik'in bu hususta ruhsat tanıdığını belirtmiştir; bu durumda suret itibarıyla kişi, tartısı yüz beş dirhem olan gümüşünü emeğinin ücretiyle birlikte yüz dirheme satmış olur ki bu halis faizdir. Bunu caiz kılan gerekçe şudur: Şayet ona: 'Bunu benim için bas' deyip bir ücret karşılığında anlaşsaydı, onu bastığında ondan teslim alır ve ücretini verirdi; dolayısıyla Mâlik'in başta yaptığı şey sonuçta olacak şeyin aynısıdır; Mâlik ancak işin neticesine bakmış ve o anki duruma bu hükmü bina etmiştir; diğer fakihler ise bunu kabul etmemiştir. İbnü'l-Arabî: 'Bu hususta Mâlik'in hücceti açıktır' demiştir. Ebû Ömer rahimehullâh şöyle demiştir: 'Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Kim artırır veya artırılmasını isterse faiz işlemiş olur" buyruğuyla haram kıldığı faizin ta kendisidir.' Nitekim İbn Vehb bu meseleyi Mâlik'e reddetmiş ve onu inkâr etmiştir. El-Ebherî bunun ticaret talebinde bir kolaylık sağlama kabilinden olduğunu, pazarın kaçmaması için yapıldığını ve faizin ancak bunu kasteden ve dileyen kimse üzerinde olduğunu ileri sürmüştür. El-Ebherî sedd-i zerâi' (kötülüğe giden yolları tıkama) konusundaki kendi aslını ve onun sözünü unutmuştur.

فِيمَنْ بَاعَ ثَوْبًا بِنَسِيئَةٍ وَهُوَ لَا نِيَّةَ لَهُ فِي شِرَائِهِ ثُمَّ يَجِدُهُ فِي السُّوقِ يُبَاعُ: إِنَّهُ لَا يَجُوزُ لَهُ ابْتِيَاعُهُ مِنْهُ بِدُونِ مَا بَاعَهُ بِهِ وَإِنْ لَمْ يَقْصِدْ إِلَى ذَلِكَ وَلَمْ يَبْتَغِهِ، وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ، وَلَوْ لَمْ يَكُنِ الرِّبَا إِلَّا عَلَى مَنْ قَصَدَهُ مَا حُرِّمَ إِلَّا عَلَى الْفُقَهَاءِ. وَقَدْ قَالَ عُمَرُ: لَا يَتَّجِرُ فِي سُوقِنَا إِلَّا مَنْ فَقِهَ وَإِلَّا أَكَلَ الرِّبَا. وَهَذَا بَيِّنٌ لِمَنْ رُزِقَ الْإِنْصَافَ وَأُلْهِمَ رُشْدَهُ. قُلْتُ: وَقَدْ بَالَغَ مَالِكٌ ﵀ فِي مَنْعِ الزِّيَادَةِ حَتَّى جَعَلَ الْمُتَوَهَّمَ كَالْمُتَحَقَّقِ، فَمَنَعَ دِينَارًا وَدِرْهَمًا بِدِينَارٍ وَدِرْهَمٍ سَدًّا لِلذَّرِيعَةِ وَحَسْمًا لِلتَّوَهُّمَاتِ، إِذْ لَوْلَا تَوَهُّمُ الزِّيَادَةِ لَمَا تَبَادَلَا. وَقَدْ عُلِّلَ مَنْعُ ذَلِكَ بِتَعَذُّرِ الْمُمَاثَلَةِ عِنْدَ التَّوْزِيعِ، فَإِنَّهُ يَلْزَمُ مِنْهُ ذَهَبٌ وَفِضَّةٌ بِذَهَبٍ. وَأَوْضَحُ مِنْ هَذَا مَنْعُهُ التَّفَاضُلَ الْمَعْنَوِيَّ، وَذَلِكَ أَنَّهُ مَنَعَ دِينَارًا مِنَ الذَّهَبِ الْعَالِي وَدِينَارًا مِنَ الذَّهَبِ الدُّونِ فِي مُقَابَلَةِ الْعَالِي وَأَلْغَى الدُّونَ، وَهَذَا مِنْ دَقِيقِ نَظَرِهِ ﵀، فَدَلَّ أَنَّ تِلْكَ الرِّوَايَةَ عَنْهُ مُنْكَرَةٌ وَلَا تَصِحُّ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّابِعَةُ- قَالَ الْخَطَّابِيَّ: التِّبْرُ قِطَعُ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ قَبْلَ أَنْ تُضْرَبَ وَتُطْبَعَ دَرَاهِمَ أَوْ دَنَانِيرَ، وَاحِدَتُهَا تِبْرَةٌ. وَالْعَيْنُ: الْمَضْرُوبُ مِنَ الدَّرَاهِمِ أَوِ الدَّنَانِيرِ. وَقَدْ حَرَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُبَاعَ مِثْقَالُ ذَهَبِ عَيْنٍ بمثقال وشئ مِنْ تِبْرٍ غَيْرِ مَضْرُوبٍ. وَكَذَلِكَ حَرَّمَ التَّفَاوُتَ بَيْنَ الْمَضْرُوبِ مِنَ الْفِضَّةِ وَغَيْرِ الْمَضْرُوبِ مِنْهَا، وَذَلِكَ مَعْنَى قَوْلِهِ:" تِبْرُهَا وَعَيْنُهَا سَوَاءٌ". الثَّامِنَةُ- أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ التَّمْرَ بِالتَّمْرِ وَلَا يَجُوزُ إِلَّا مِثْلًا بِمِثْلٍ. وَاخْتَلَفُوا فِي بَيْعِ التَّمْرَةِ الْوَاحِدَةِ بِالتَّمْرَتَيْنِ، وَالْحَبَّةِ الْوَاحِدَةِ مِنَ الْقَمْحِ بِحَبَّتَيْنِ، فَمَنَعَهُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَالثَّوْرِيُّ، وَهُوَ قِيَاسُ قَوْلِ مَالِكٍ وَهُوَ الصَّحِيحُ، لِأَنَّ مَا جَرَى الرِّبَا فِيهِ بِالتَّفَاضُلِ فِي كَثِيرِهِ دَخَلَ قَلِيلُهُ فِي ذَلِكَ قِيَاسًا وَنَظَرًا. احْتَجَّ مَنْ أَجَازَ ذَلِكَ بِأَنَّ مُسْتَهْلِكَ التَّمْرَةِ وَالتَّمْرَتَيْنِ لَا تَجِبُ عَلَيْهِ الْقِيمَةُ، قَالَ: لِأَنَّهُ لَا مَكِيلَ وَلَا مَوْزُونَ فَجَازَ فِيهِ التَّفَاضُلُ. التَّاسِعَةُ- اعْلَمْ رَحِمَكَ اللَّهُ أَنَّ مَسَائِلَ هَذَا الْبَابِ كَثِيرَةٌ وَفُرُوعَهُ مُنْتَشِرَةٌ، وَالَّذِي يَرْبِطُ لَكَ ذَلِكَ أَنْ تَنْظُرَ إِلَى مَا اعْتَبَرَهُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ فِي عِلَّةِ الرِّبَا، فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ:

Bir elbiseyi veresiye satan, onu geri satın alma niyeti olmadığı halde sonradan çarşıda satılırken bulan kimse hakkında şöyle demiştir: Bunu kastetmemiş ve arzulamamış olsa dahi, o kimsenin elbiseyi sattığı fiyattan daha düşüğe geri alması caiz değildir. Bunun benzeri [örnekler] pek çoktur. Şayet faiz sadece onu kasten hedefleyen kimseye mahsus olsaydı, ancak fakihlere haram kılınmış olurdu. Nitekim Ömer şöyle demiştir: "Çarşımızda ancak [fıkhı] iyi bilen kimse ticaret yapsın; aksi takdirde faiz yer." İnsaf nasip edilen ve doğru yolu kendisine ilham olunan kimse için bu durum gayet açıktır. Derim ki: Mâlik rahimehullâh, fazlalığı menetme hususunda o kadar ileri gitmiştir ki vehmedileni gerçekleşmiş gibi saymış; sedd-i zerîa olmak ve vehimleri ortadan kaldırmak için -çünkü fazlalık vehmi olmasaydı takas yapmazlardı- bir dinar ve bir dirhemin, bir dinar ve bir dirhem karşılığında [satılmasını] menetmiştir. Bunun menedilmesi, paylaştırma esnasında denklik kurmanın imkânsızlığıyla gerekçelendirilmiştir; zira bundan altın ve gümüşün altına karşılık olması neticesi doğar. Bundan daha açığı ise onun manevi fazlalığı menetmesidir: Şöyle ki o, yüksek ayarlı altından bir dinar ile düşük ayarlı altından bir dinarın, yüksek ayarlı olanın karşılığında [satılmasını] menetmiş ve düşük olanı geçersiz saymıştır. Bu, onun rahimehullâh derin inceleyişindendir. Dolayısıyla bu husus, ondan nakledilen o rivayetin münker ve sahih olmadığını gösterir. Doğrusunu Allah bilir. Yedinci Mesele- Hattâbî şöyle demiştir: Tibr (تِبْر); dirhem veya dinar olarak basılıp darbedilmeden önceki altın ve gümüş külçeleridir, tekili tibre (تِبْرَة)dir. Ayn (عَيْن) ise basılmış dirhem veya dinarlardır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, bir miskal basılmış ayn altının, bir miskal ve biraz da basılmamış tibr karşılığında satılmasını haram kılmıştır. Aynı şekilde basılmış gümüş ile basılmamış gümüş arasındaki fazlalığı da haram kılmıştır; "Onun külçesi de basılmışı da eşittir" sözünün anlamı budur. Sekizinci Mesele- Âlimler, hurmanın hurma karşılığında ancak misli misline caiz olduğu hususunda icma etmişlerdir. Bir hurmanın iki hurma, bir buğday tanesinin iki buğday tanesi karşılığında satılmasında ise ihtilaf etmişlerdir: Şâfiî, Ahmed, İshâk ve Sevrî bunu menetmiştir; Mâlik'in sözünün kıyası da budur ve doğru olan da budur. Zira çoğunda fazlalık sebebiyle faiz cereyan eden şeyin azı da kıyas ve nazar bakımından buna dahil olur. Buna cevaz verenler ise, bir veya iki hurmayı telef edene kıymet ödemenin vacip olmadığını öne sürerek: "Çünkü o ne ölçülür ne de tartılır; dolayısıyla onda fazlalık caizdir" diye delil getirmişlerdir. Dokuzuncu Mesele- Allah sana rahmet etsin, bil ki bu babın meseleleri pek çok, füruu (alt dalları) ise oldukça yaygındır. Bunu senin için derleyip toparlayacak olan şey, âlimlerden her birinin faiz illetinde neyi muteber kabul ettiğine bakmandır: Ebû Hanîfe şöyle demiştir:

عِلَّةُ ذَلِكَ كَوْنُهُ مَكِيلًا أَوْ مَوْزُونًا جِنْسًا، فَكُلُّ مَا يَدْخُلُهُ الْكَيْلُ أَوِ الْوَزْنُ عِنْدَهُ مِنْ جِنْسٍ وَاحِدٍ، فَإِنَّ بَيْعَ بَعْضِهِ بِبَعْضٍ مُتَفَاضِلًا أَوْ

Bunun illeti, aynı cinsten olmak üzere ölçülen (mekîl) veya tartılan (mevzûn) bir mal olmasıdır. Ona göre aynı cinsten olup ölçüye veya tartıya giren her şeyin bir kısmının diğeriyle fazlalıklı yahut

نَسِيئًا لَا يَجُوزُ، فَمَنَعَ بَيْعَ التُّرَابِ بَعْضِهِ بِبَعْضٍ مُتَفَاضِلًا، لِأَنَّهُ يَدْخُلُهُ الْكَيْلُ، وَأَجَازَ الْخُبْزَ قُرْصًا بِقُرْصَيْنِ، لِأَنَّهُ لَمْ يَدْخُلْ عِنْدَهُ فِي الْكَيْلِ الَّذِي هُوَ أَصْلُهُ، فَخَرَجَ مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي يَدْخُلُهُ الرِّبَا إِلَى مَا عَدَاهُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: الْعِلَّةُ كَوْنُهُ مَطْعُومًا جِنْسًا. هَذَا قَوْلُهُ فِي الْجَدِيدِ، فَلَا يَجُوزُ عِنْدَهُ بَيْعُ الدَّقِيقِ بِالْخُبْزِ وَلَا بَيْعُ الْخُبْزِ بِالْخُبْزِ مُتَفَاضِلًا وَلَا نَسِيئًا، وَسَوَاءٌ أَكَانَ الْخُبْزُ خَمِيرًا أَوْ فَطِيرًا. وَلَا يَجُوزُ عِنْدَهُ بَيْضَةٌ بِبَيْضَتَيْنِ، وَلَا رُمَّانَةٌ بِرُمَّانَتَيْنِ، وَلَا بِطِّيخَةٌ بِبِطِّيخَتَيْنِ لَا يَدًا بِيَدٍ وَلَا نَسِيئَةً، لِأَنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ طَعَامٌ مَأْكُولٌ. وَقَالَ فِي الْقَدِيمِ: كَوْنُهُ مَكِيلًا أَوْ مَوْزُونًا. وَاخْتَلَفَتْ عِبَارَاتُ أَصْحَابِنَا الْمَالِكِيَّةِ فِي ذَلِكَ، وَأَحْسَنُ مَا فِي ذَلِكَ كَوْنُهُ مُقْتَاتًا مُدَّخَرًا لِلْعَيْشِ غَالِبًا جِنْسًا، كَالْحِنْطَةِ وَالشَّعِيرِ وَالتَّمْرِ وَالْمِلْحِ الْمَنْصُوصِ عَلَيْهَا، وَمَا فِي مَعْنَاهَا كَالْأَرُزِ وَالذُّرَةِ وَالدُّخْنِ وَالسِّمْسِمِ، وَالْقَطَانِيِّ كَالْفُولِ وَالْعَدَسِ وَاللُّوبْيَاءِ وَالْحِمَّصِ، وَكَذَلِكَ اللُّحُومُ وَالْأَلْبَانُ وَالْخُلُولُ وَالزُّيُوتُ، وَالثِّمَارُ كَالْعِنَبِ وَالزَّبِيبِ وَالزَّيْتُونِ، وَاخْتُلِفَ فِي التِّينِ، وَيَلْحَقُ بِهَا الْعَسَلُ وَالسُّكَّرُ. فَهَذَا كُلُّهُ يَدْخُلُهُ الرِّبَا مِنْ جِهَةِ النَّسَاءِ. وَجَائِزٌ فِيهِ التَّفَاضُلُ لِقَوْلِهِ ﵇:" إِذَا اخْتَلَفَتْ هَذِهِ الْأَصْنَافُ فَبِيعُوا كَيْفَ شِئْتُمْ إِذَا كَانَ يَدًا بِيَدٍ". وَلَا رِبَا فِي رَطْبِ الْفَوَاكِهِ الَّتِي لَا تَبْقَى كَالتُّفَّاحِ وَالْبِطِّيخِ وَالرُّمَّانِ وَالْكُمَّثْرَى وَالْقِثَّاءِ وَالْخِيَارِ وَالْبَاذَنْجَانِ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْخَضْرَاوَاتِ. قَالَ مَالِكٌ: لَا يَجُوزُ بَيْعُ الْبِيضِ بِالْبِيضِ مُتَفَاضِلًا، لِأَنَّهُ مِمَّا يُدَّخَرُ، وَيَجُوزُ عِنْدَهُ مِثْلًا بِمِثْلٍ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ: جَائِزٌ بَيْضَةٌ بِبَيْضَتَيْنِ وَأَكْثَرَ، لِأَنَّهُ مِمَّا لَا يُدَّخَرُ، وَهُوَ قَوْلُ الْأَوْزَاعِيِّ. الْعَاشِرَةُ- اخْتَلَفَ النُّحَاةُ فِي لَفْظِ" الرِّبَا" فَقَالَ الْبَصْرِيُّونَ: هُوَ مِنْ ذَوَاتِ الْوَاوِ، لِأَنَّكَ تَقُولُ فِي تَثْنِيَتِهِ: رِبَوَانِ، قَالَهُ سِيبَوَيْهِ. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ: يُكْتَبُ بِالْيَاءِ، وَتَثْنِيَتُهُ بِالْيَاءِ، لِأَجْلِ الْكَسْرَةِ الَّتِي فِي أَوَّلِهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: مَا رَأَيْتُ خَطَأً أَقْبَحَ مِنْ هَذَا وَلَا أَشْنَعَ! لَا يَكْفِيهِمُ الْخَطَأُ فِي الْخَطِّ حَتَّى يُخْطِئُوا فِي التَّثْنِيَةِ وَهُمْ يَقْرَءُونَ" وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ " قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ: كُتِبَ" الرِّبا" فِي الْمُصْحَفِ بِالْوَاوِ فَرْقًا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الزِّنَا، وَكَانَ الرِّبَا أَوْلَى مِنْهُ بِالْوَاوِ، لأنه من ربا يربو.

[yahut] vadeli olarak satılmasını caiz görmemiştir. Bu sebeple toprağın bir kısmının diğeriyle fazlalıklı satışını, ölçüye girmesi sebebiyle yasaklamış; bir somun ekmeğin iki somun ekmek karşılığında satılmasına ise aslı olan ölçüye girmemesi ve faizin girdiği cinsten çıkıp bunun dışındakilere dahil olması gerekçesiyle cevaz vermiştir. Şâfiî ise: "İllet, aynı cinsten olmak üzere gıda maddesi (mat'ûm) olmasıdır" demiştir. Bu, onun mezheb-i cedîdindeki (yeni) görüşüdür. Buna göre onun nezdinde unun ekmekle satılması da ekmeğin ekmekle fazlalıklı veya vadeli satılması da -ekmek ister mayalı ister mayasız olsun- caiz değildir. Yine ona göre bir yumurtanın iki yumurtayla, bir narın iki narla, bir karpuzun iki karpuzla -ne peşin ne de vadeli olarak- satılması caiz değildir; çünkü bunların hepsi yenilen gıda maddesidir. Mezheb-i kadîminde (eski görüşünde) ise: "[İllet], ölçülen veya tartılan olmasıdır" demiştir. Bu hususta Mâlikî mezhebi mensuplarımızın ifadeleri farklılık göstermiştir. Bu konudaki en güzel görüş, [illetin] aynı cinsten olmak üzere genellikle geçim için besin maddesi yapılan ve depolanabilen (mukât-müddehar) bir mal olmasıdır. Nasta açıkça belirtilen buğday, arpa, hurma ve tuz ile pirinç, mısır, darı ve susam gibi bunların anlamında olanlar; bakla, mercimek, börülce ve nohut gibi bakliyatlar; aynı şekilde etler, süt ürünleri, sirkeler ve yağlar; üzüm, kuru üzüm ve zeytin gibi meyveler buna dahildir -incir hakkında ise ihtilaf edilmiştir-, bal ve şeker de bunlara eklenir. İşte bütün bunlara veresiye faizi girer. Cinslerin farklı olması halinde fazlalık ise caizdir; zira Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: « إِذَا اخْتَلَفَتْ هَذِهِ الْأَصْنَافُ فَبِيعُوا كَيْفَ شِئْتُمْ إِذَا كَانَ يَدًا بِيَدٍ » «Bu sınıflar farklılaştığı zaman, peşin olmak şartıyla dilediğiniz gibi satın!» Elma, karpuz, nar, armut, acur, salatalık, patlıcan ve diğer sebzeler gibi dayanmayan yaş meyvelerde ise faiz cereyan etmez. Mâlik şöyle demiştir: Yumurtanın yumurtayla fazlalıklı satışı caiz değildir, çünkü o depolanan maddelerdendir; birebir eşit olarak ise caizdir. Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakem ise şöyle demiştir: Bir yumurtanın iki veya daha fazla yumurtayla satılması caizdir; çünkü o depolanmayan maddelerdendir. Bu aynı zamanda Evzâî'nin de görüşüdür. Onuncu Mesele- Dilciler (nahivciler) "er-Ribâ" (الرِّبَا) lafzı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Basralılar: "Bu kelime vâv kökenlidir; nitekim tesniyesinde (ikilinde) 'ribevân' (رِبَوَانِ) dersin" demişlerdir. Bunu Sîbeveyh söylemiştir. Kûfeliler ise: "İlk harfindeki kesreden dolayı yâ ile yazılır ve ikili de yâ iledir" demişlerdir. Ez-Zeccâc şöyle demiştir: "Bundan daha çirkin ve daha feci bir hata görmedim! Yazıdaki hataları yetmezmiş gibi, bir de: { وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ } “İnsanların malları içinde artsın diye faizle verdiğiniz şeylere gelince...” ayetini okudukları halde ikilinde de hata ediyorlar!" Muhammed b. Yezîd [el-Müberred] ise şöyle demiştir: "Mus'haf'ta 'er-Ribâ' (الرِّبا) kelimesi 'ez-Zinâ' (الزِّنَا) kelimesinden ayrılsın diye vâv ile yazılmıştır. Ribâ, 'rebâ yerbû' (ربا يربو) kökünden geldiği için vâv ile yazılmaya zinâdan daha lâyıktı."

الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ) الْجُمْلَةُ خَبَرُ الِابْتِدَاءِ وَهُوَ" الَّذِينَ". وَالْمَعْنَى مِنْ قُبُورِهِمْ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَابْنُ جُبَيْرٍ وَقَتَادَةُ وَالرَّبِيعُ وَالضَّحَّاكُ وَالسُّدِّيُّ وَابْنُ زَيْدٍ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: يُجْعَلُ مَعَهُ شَيْطَانٌ يَخْنُقُهُ. وَقَالُوا كُلُّهُمْ: يُبْعَثُ كَالْمَجْنُونِ عُقُوبَةً لَهُ وَتَمْقِيتًا عِنْدَ جَمِيعِ أَهْلِ الْمَحْشَرِ. وَيُقَوِّي هَذَا التَّأْوِيلَ الْمُجْمَعُ عَلَيْهِ أَنَّ فِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ" لَا يَقُومُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَّا كَمَا يَقُومُ". قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَأَمَّا أَلْفَاظُ الْآيَةِ فَكَانَتْ تَحْتَمِلُ تَشْبِيهَ حَالِ الْقَائِمِ بِحِرْصٍ وَجَشَعٍ إِلَى تِجَارَةِ الدُّنْيَا بِقِيَامِ الْمَجْنُونِ، لِأَنَّ الطَّمَعَ وَالرَّغْبَةَ تَسْتَفِزُّهُ حَتَّى تَضْطَرِبَ أَعْضَاؤُهُ، وَهَذَا كَمَا تَقُولُ لِمُسْرِعٍ فِي مَشْيِهِ يَخْلِطُ فِي هَيْئَةِ حَرَكَاتِهِ إِمَّا مِنْ فَزَعٍ أَوْ غَيْرِهِ: قَدْ جُنَّ هَذَا! وَقَدْ شَبَّهَ الْأَعْشَى نَاقَتَهُ فِي نَشَاطِهَا بِالْجُنُونِ فِي قَوْلِهِ:

On Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: (لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ) "[Onlar] ancak şeytanın çarparak sersemlettiği kimsenin kalkışı gibi kalkarlar" buyruğundaki bu cümle, mübteda olan "ellezîne" (الَّذِينَ) kelimesinin haberidir. Anlamı ise: [Kabirlerinden kalkarlar] demektir; bunu İbn Abbâs, Mücâhid, İbn Cübeyr, Katâde, Rebî', Dahhâk, Süddî ve İbn Zeyd söylemiştir. Onlardan bazıları: "Onunla birlikte onu boğan bir şeytan verilir" demiştir. Hepsi de şöyle demiştir: Ona bir ceza ve bütün mahşer halkı nezdinde aşağılanma olsun diye mecnun (cin çarpmış) gibi diriltilir. Bu icma edilmiş tevili, İbn Mes'ûd'un kıraatinde "Kıyamet gününde ancak kalktığı gibi kalkarlar" şeklinde olması kuvvetlendirmektedir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Âyetin lafızları ise, dünya ticaretine hırs ve açgözlülükle kalkışan kimsenin halini mecnunun kalkışına benzetmeyi muhtemel kılmaktaydı; çünkü tamah ve arzu onu öylesine kışkırtır ki organları titrer. Bu durum, yürüyüşünde acele eden ve ya korkudan ya da başka bir sebepten ötürü hareketlerinin düzeni bozulan birine: 'Bu delirdi!' demen gibidir. Nitekim el-A'şâ devesinin çevikliğini şu sözünde cinnet geçirmeye benzetmiştir:

وَتُصْبِحُ عَنْ غِبِّ السُّرَى وَكَأَنَّمَا ... أَلَمَّ بِهَا مِنْ طَائِفِ الْجِنِّ أَوْلَقُ

Ve gece yürüyüşünün ardından sabaha çıkar, sanki ona ... Cin taifesinden bir delilik isabet etmiş gibidir.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

لَعَمْرُكَ بِي مِنْ حُبِّ أَسْمَاءَ أَوْلَقُ

Ömrüne yemin olsun ki, Esmâ'nın aşkından bende bir delilik var.

لَكِنْ مَا جَاءَتْ بِهِ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَتَظَاهَرَتْ بِهِ أَقْوَالُ الْمُفَسِّرِينَ يُضَعِّفُ هَذَا التَّأْوِيلَ. و" يَتَخَبَّطُهُ" يَتَفَعَّلُهُ مِنْ خَبَطَ يَخْبِطُ، كَمَا تَقُولُ: تَمَلَّكَهُ وَتَعَبَّدَهُ. فَجَعَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْعَلَامَةَ لِأَكَلَةِ الرِّبَا، وَذَلِكَ أَنَّهُ أَرْبَاهُ فِي بُطُونِهِمْ فَأَثْقَلَهُمْ، فَهُمْ إِذَا خَرَجُوا مِنْ قُبُورِهِمْ يَقُومُونَ وَيَسْقُطُونَ. وَيُقَالُ: إِنَّهُمْ يُبْعَثُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ قَدِ انْتَفَخَتْ بُطُونُهُمْ كَالْحُبَالَى، وَكُلَّمَا قَامُوا سَقَطُوا وَالنَّاسُ يَمْشُونَ عَلَيْهِمْ. وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّمَا ذَلِكَ شِعَارٌ لَهُمْ يُعْرَفُونَ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ الْعَذَابُ من وراء ذلك، كما أن الغال يجئ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِشُهْرَةٍ يُشْهَرُ بِهَا ثُمَّ الْعَذَابُ مِنْ وَرَاءِ ذَلِكَ. وَقَالَ تَعَالَى:" يَأْكُلُونَ" وَالْمُرَادُ يَكْسِبُونَ الرِّبَا وَيَفْعَلُونَهُ. وَإِنَّمَا خَصَّ الْأَكْلَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُ أَقْوَى مَقَاصِدِ الْإِنْسَانِ فِي الْمَالِ، وَلِأَنَّهُ دَالٌّ عَلَى الْجَشَعِ وَهُوَ أَشَدُّ الْحِرْصِ، يُقَالُ: رَجُلٌ جَشِعٌ بَيِّنُ الْجَشَعِ وَقَوْمٌ جَشِعُونَ، قَالَهُ فِي الْمُجْمَلِ. فَأُقِيمَ هَذَا الْبَعْضُ مِنْ تَوَابِعِ الْكَسْبِ مَقَامَ الْكَسْبِ كُلِّهِ، فَاللِّبَاسُ وَالسُّكْنَى وَالِادِّخَارُ وَالْإِنْفَاقُ عَلَى الْعِيَالِ، دَاخِلٌ فِي قوله:" الَّذِينَ يَأْكُلُونَ".

Fakat İbn Mes‘ûd’un kıraatinde gelen ve müfessirlerin görüşlerinin de desteklediği rivayet, bu tevili zayıflatmaktadır. *Yetehabbetuhu* (يَتَخَبَّطُهُ) kelimesi, tıpkı *temellekehu* (تَمَلَّكَهُ) ve *te‘abbedehu* (تَعَبَّدَهُ) ifadelerinde olduğu gibi *habata yahbitu* (خَبَطَ يَخْبِطُ) kökünden *yetafe‘‘aluhu* (يَتَفَعَّلُهُ) veznindedir. Allah bu alameti faiz yiyenler için kılmıştır; zira Allah, [yedikleri] faizi karınlarında büyütmüş ve onları ağırlaştırmıştır; bu yüzden kabirlerinden çıktıklarında kalkarlar ve [hemen ardından] düşerler. Şöyle de denilmiştir: Onlar kıyamet günü karınları hamile kadınlar gibi şişmiş olarak diriltilirler; her kalktıklarında yere düşerler ve insanlar onların üzerlerine basarak geçerler. Bazı âlimler şöyle demiştir: Bu, kıyamet günü kendileriyle tanınacakları bir alamettir; azap ise bundan sonradır. Nitekim ganimetten haksız yere mal aşıran (gâl) kimse de kıyamet günü aşırdığı şeyle teşhir edilerek gelir; azap ise bundan sonradır. Yüce Allah: { يَأْكُلُونَ } buyurmuştur; kastedilen ise faizi kazanmaları ve bu işlemi yapmalarıdır. Yeme fiilinin özellikle zikredilmesi, insanın maldaki en güçlü gayesi olması ve aşırı hırs anlamına gelen açgözlülüğe (*el-ceşa‘*) delalet etmesi sebebiyledir. *el-Mücmel*’de belirtildiğine göre; açgözlü adama *raculun ceşi‘un beyyinu'l-ceşa‘*, topluluğa ise *kavmun ceşi‘ûn* denir. Dolayısıyla kazancın bu kısımlarından biri kazancın tamamı yerine ikame edilmiştir. Bu sebeple giyim, barınma, birikim yapma ve aile efradına harcama yapma da O'nun: { الَّذِينَ يَأْكُلُونَ } buyruğunun kapsamına dâhildir.

الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى فَسَادِ إِنْكَارِ مَنْ أَنْكَرَ الصَّرْعَ مِنْ جِهَةِ الْجِنِّ، وَزَعَمَ أَنَّهُ مِنْ فِعْلِ الطَّبَائِعِ، وَأَنَّ الشَّيْطَانَ لَا يَسْلُكُ فِي الْإِنْسَانِ وَلَا يَكُونُ مِنْهُ مَسٌّ، وَقَدْ مَضَى الرَّدُّ عَلَيْهِمْ فِيمَا تَقَدَّمَ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ. وَقَدْ رَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ أَبِي الْيَسَرِ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَدْعُو فَيَقُولُ:" اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوَذُ بِكَ مِنَ التَّرَدِّي وَالْهَدْمِ وَالْغَرَقِ وَالْحَرِيقِ وَأَعُوذُ بِكَ أَنْ يَتَخَبَّطَنِي الشَّيْطَانُ عِنْدَ الْمَوْتِ وَأَعُوذُ بِكَ أَنْ أَمُوتَ فِي سَبِيلِكَ مُدْبِرًا وَأَعُوذُ بِكَ أَنْ أَمُوتَ لَدِيغًا". وَرُوِيَ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ حَدَّثَنَا هَمَّامٌ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ:" اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوَذُ بِكَ مِنَ الْجُنُونِ وَالْجُذَامِ وَالْبَرَصِ وَسَيِّئِ الْأَسْقَامِ". وَالْمَسُّ: الْجُنُونُ، يُقَالُ: مُسَّ الرَّجُلُ وَأَلِسَ، فَهُوَ مَمْسُوسٌ وَمَأْلُوسٌ إِذَا كَانَ مَجْنُونًا، وَذَلِكَ عَلَامَةُ الرِّبَا فِي الْآخِرَةِ. وَرُوِيَ فِي حَدِيثِ الْإِسْرَاءِ:" فَانْطَلَقَ بِي جِبْرِيلُ فَمَرَرْتُ بِرِجَالٍ كَثِيرٍ كُلُّ رَجُلٍ مِنْهُمْ بَطْنُهُ مِثْلُ الْبَيْتِ الضَّخْمِ مُتَصَدِّينَ عَلَى سَابِلَةِ آلِ فِرْعَوْنَ وَآلُ فِرْعَوْنَ يُعْرَضُونَ عَلَى النَّارِ بُكْرَةً وَعَشِيًّا فَيُقْبِلُونَ مِثْلَ الْإِبِلِ الْمَهْيُومَةِ يَتَخَبَّطُونَ الْحِجَارَةَ وَالشَّجَرَ لَا يَسْمَعُونَ وَلَا يَعْقِلُونَ فَإِذَا أَحَسَّ بِهِمْ أَصْحَابُ تِلْكَ الْبُطُونِ قَامُوا فَتَمِيلُ بِهِمْ بُطُونُهُمْ فَيُصْرَعُونَ ثُمَّ يَقُومُ أَحَدُهُمْ فَيَمِيلُ بِهِ بَطْنُهُ فَيُصْرَعُ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ بَرَاحًا حَتَّى يَغْشَاهُمْ آلُ فِرْعَوْنَ فَيَطَئُونَهُمْ مُقْبِلِينَ وَمُدْبِرِينَ فَذَلِكَ عَذَابُهُمْ فِي الْبَرْزَخِ بَيْنَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَآلُ فِرْعَوْنَ يَقُولُونَ اللَّهُمَّ لَا تُقِمِ السَّاعَةَ أَبَدًا، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ:" وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ "- قُلْتُ- يَا جِبْرِيلُ مَنْ هَؤُلَاءِ؟ قَالَ:" هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ". وَالْمَسُّ الْجُنُونُ وَكَذَلِكَ الاولق والألس والرود. الثالثة عشرة- قوله تعالى: (ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا) مَعْنَاهُ عِنْدَ جَمِيعِ الْمُتَأَوِّلِينَ فِي الْكُفَّارِ، وَلَهُمْ قِيلَ:" فَلَهُ مَا سَلَفَ" وَلَا يُقَالُ ذَلِكَ لمؤمن عاص بل ينقض بيعه

On İkinci [Mesele]- Bu ayette, cinler sebebiyle meydana gelen sara ve cin çarpmasını inkâr eden; bunun mizaç ve fizyolojik sebeplerin bir sonucu olduğunu, şeytanın insanın bedenine nüfuz edemeyeceğini ve ondan bir çarpma (delirtme) meydana gelemeyeceğini iddia edenlerin bu inkârlarının bâtıl olduğuna delil vardır. Bu kitabın daha önceki kısımlarında onlara gereken reddiye geçmişti. Nitekim Nesâî, Ebü'l-Yeser'den [rivayetle] tahric etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle dua ederdi: « اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوَذُ بِكَ مِنَ التَّرَدِّي وَالْهَدْمِ وَالْغَرَقِ وَالْحَرِيقِ وَأَعُوذُ بِكَ أَنْ يَتَخَبَّطَنِي الشَّيْطَانُ عِنْدَ الْمَوْتِ وَأَعُوذُ بِكَ أَنْ أَمُوتَ فِي سَبِيلِكَ مُدْبِرًا وَأَعُوذُ بِكَ أَنْ أَمُوتَ لَدِيغًا » «Allahım! Yüksekten düşmekten, yıkıntı altında kalmaktan, boğulmaktan ve yanmaktan sana sığınırım. Ölüm anında şeytanın beni çarpıp aklımı çelmesinden sana sığınırım. Senin yolunda [cihaddan] arkamı dönüp kaçarak ölmekten sana sığınırım ve zehirli bir hayvan tarafından sokularak ölmekten de sana sığınırım.» Muhammed b. el-Müsennâ'nın hadisinden rivayet edildiğine göre: Bize Ebû Dâvûd anlattı, bize Hemmâm, Katâde'den, o da Enes'ten rivayet etti ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle dua ederdi: « اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوَذُ بِكَ مِنَ الْجُنُونِ وَالْجُذَامِ وَالْبَرَصِ وَسَيِّئِ الْأَسْقَامِ » «Allahım! Delilikten, cüzzamdan, alaca hastalığından ve kötü hastalıklardan sana sığınırım.» Mes (الْمَسُّ): Delilik demektir. Bir kimse delirdiğinde "Müsse'r-racul" (مُسَّ الرَّجُلُ) ve "Elise" (أَلِسَ) denir; böyle bir kimseye de "memsûs" (مَمْسُوس) ve "me'lûs" (مَأْلُوس) denir. İşte bu, ahirette faiz [yiyenlerin] alametidir. İsrâ hadisinde şöyle rivayet edilmiştir: « فَانْطَلَقَ بِي جِبْرِيلُ فَمَرَرْتُ بِرِجَالٍ كَثِيرٍ كُلُّ رَجُلٍ مِنْهُمْ بَطْنُهُ مِثْلُ الْبَيْتِ الضَّخْمِ مُتَصَدِّينَ عَلَى سَابِلَةِ آلِ فِرْعَوْنَ وَآلُ فِرْعَوْنَ يُعْرَضُونَ عَلَى النَّارِ بُكْرَةً وَعَشِيًّا فَيُقْبِلُونَ مِثْلَ الْإِبِلِ الْمَهْيُومَةِ يَتَخَبَّطُونَ الْحِجَارَةَ وَالشَّجَرَ لَا يَسْمَعُونَ وَلَا يَعْقِلُونَ فَإِذَا أَحَسَّ بِهِمْ أَصْحَابُ تِلْكَ الْبُطُونِ قَامُوا فَتَمِيلُ بِهِمْ بُطُونُهُمْ فَيُصْرَعُونَ ثُمَّ يَقُومُ أَحَدُهُمْ فَيَمِيلُ بِهِ بَطْنُهُ فَيُصْرَعُ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ بَرَاحًا حَتَّى يَغْشَاهُمْ آلُ فِرْعَوْنَ فَيَطَئُونَهُمْ مُقْبِلِينَ وَمُدْبِرِينَ فَذَلِكَ عَذَابُهُمْ فِي الْبَرْزَخِ بَيْنَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَآلُ فِرْعَوْنَ يَقُولُونَ اللَّهُمَّ لَا تُقِمِ السَّاعَةَ أَبَدًا، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ } قُلْتُ: يَا جِبْرِيلُ مَنْ هَؤُلَاءِ؟ قَالَ: هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ » «Cebrail beni alıp götürdü; derken pek çok kimsenin yanından geçtim. Onlardan her birinin karnı koca bir ev gibiydi; Firavun hanedanının gelip geçtiği yolun üzerinde duruyorlardı. Firavun hanedanı ise sabah akşam ateşe arz olunurlar. Onlar [ateşe götürülürken] susuzluktan çılgına dönmüş develer gibi gelirler; taşı ağacı çiğneyip geçerler, ne işitirler ne de aklederler. O karın sahipleri onları hissettiklerinde ayağa kalkarlar fakat karınları onları eğer ve yere yıkılırlar. Sonra onlardan biri yine kalkar, karnı onu eğer ve yine yere serilir. Firavun hanedanı üzerlerine gelip onları giderken ve gelirken çiğneyene kadar yerlerinden ayrılamazlar. İşte onların dünya ile ahiret arasındaki berzah âlemindeki azabı budur. Firavun hanedanı ise: 'Allahım! Kıyameti hiçbir zaman koparma!' derler. Zira Yüce Allah: { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ } “Kıyametin kopacağı gün: Firavun hanedanını en şiddetli azaba sokun!” buyurmaktadır. Ben: 'Ey Cebrail! Bunlar kimlerdir?' dedim. O: 'Bunlar faiz yiyenlerdir; ancak şeytanın çarptığı kimsenin kalktığı gibi kalkarlar' dedi.» Mes (الْمَسُّ): Delilik demektir; evlek (الاولق), eles (الألس) ve revd (الرود) kelimeleri de böyledir. On Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا } “Bu, onların: 'Alışveriş de ancak faiz gibidir' demelerinden ötürüdür” buyruğunun anlamı bütün müfessirlere göre kâfirler hakkındadır. Nitekim onlar hakkında: { فَلَهُ مَا سَلَفَ } “Geçmişte olan kendisinindir” denilmiştir. Bu söz günahkâr bir mümin için söylenmez; aksine onun [faizli] satışı bozulur

وَيُرَدُّ فِعْلُهُ وَإِنْ كَانَ جَاهِلًا، فَلِذَلِكَ قَالَ ﷺ:" مَنْ عَمِلَ عَمَلًا لَيْسَ عَلَيْهِ أَمْرُنَا فَهُوَ رَدٌّ". لَكِنْ قَدْ يَأْخُذُ الْعُصَاةُ فِي الرِّبَا بِطَرَفٍ مِنْ وَعِيدِ هذه الآية. الرابعة عشرة- قوله تعالى: (إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا) أَيْ إِنَّمَا الزِّيَادَةُ عِنْدَ حُلُولِ الْأَجَلِ آخِرًا كَمَثَلِ أَصْلِ الثَّمَنِ فِي أَوَّلِ الْعَقْدِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْعَرَبَ كَانَتْ لَا تَعْرِفُ رِبًا إِلَّا ذَلِكَ، فَكَانَتْ إِذَا حَلَّ دَيْنُهَا قَالَتْ لِلْغَرِيمِ: إِمَّا أَنْ تَقْضِيَ وَإِمَّا أَنْ تُرْبِيَ، أَيْ تَزِيدُ فِي الدَّيْنِ. فَحَرَّمَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ ذَلِكَ وَرَدَّ عَلَيْهِمْ قَوْلَهُمْ بِقَوْلِهِ الْحَقِّ:" وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا" وَأَوْضَحَ أَنَّ الْأَجَلَ إِذَا حَلَّ وَلَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ مَا يُؤَدِّي أُنْظِرَ إِلَى الْمَيْسَرَةِ. وَهَذَا الرِّبَا هُوَ الَّذِي نَسَخَهُ النَّبِيُّ ﷺ بِقَوْلِهِ يَوْمَ عَرَفَةَ لَمَّا قَالَ:" أَلَا إِنَّ كُلَّ رِبًا مَوْضُوعٌ وَإِنَّ أَوَّلَ رِبًا أَضَعُهُ رِبَانَا رِبَا عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلَبِ فَإِنَّهُ مَوْضُوعٌ كُلُّهُ". فَبَدَأَ ﷺ بِعَمِّهِ وَأَخَصِّ النَّاسِ بِهِ. وَهَذَا مِنْ سُنَنِ الْعَدْلِ لِلْإِمَامِ أَنْ يُفِيضَ الْعَدْلَ عَلَى نَفْسِهِ وَخَاصَّتِهِ فَيَسْتَفِيضُ حِينَئِذٍ فِي النَّاسِ. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا) هَذَا مِنْ عُمُومِ الْقُرْآنِ، وَالْأَلِفُ وَاللَّامُ لِلْجِنْسِ لَا لِلْعَهْدِ إِذْ لَمْ يَتَقَدَّمْ بَيْعٌ مَذْكُورٌ يَرْجِعُ إِلَيْهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" وَالْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ" ثُمَّ اسْتَثْنَى" إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ". وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْبَيْعَ عَامٌّ فَهُوَ مُخَصَّصٌ بِمَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الرِّبَا وَغَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا نُهِيَ عَنْهُ وَمُنِعَ الْعَقْدُ عَلَيْهِ، كَالْخَمْرِ وَالْمَيْتَةِ وَحَبَلِ الْحَبَلَةِ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا هُوَ ثَابِتٌ فِي السُّنَّةِ وَإِجْمَاعِ الْأُمَّةِ النَّهْيُ عَنْهُ. وَنَظِيرُهُ" فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ " وَسَائِرُ الظَّوَاهِرِ الَّتِي تَقْتَضِي الْعُمُومَاتِ وَيَدْخُلُهَا التَّخْصِيصُ، وَهَذَا مَذْهَبُ أكثر الفقهاء. وقال بعضهم: هو مُجْمَلِ الْقُرْآنِ الَّذِي فَسَّرَ بِالْمُحَلَّلِ مِنَ الْبَيْعِ وَبِالْمُحَرَّمِ فَلَا يُمْكِنُ أَنْ يُسْتَعْمَلَ فِي إِحْلَالِ الْبَيْعِ وَتَحْرِيمِهِ إِلَّا أَنْ يَقْتَرِنَ بِهِ بَيَانٌ مِنْ سُنَّةِ الرَّسُولِ ﷺ، وَإِنْ دَلَّ عَلَى إِبَاحَةِ الْبُيُوعِ فِي الْجُمْلَةِ دُونَ التَّفْصِيلِ. وَهَذَا فَرْقُ مَا بَيْنَ الْعُمُومِ والمجمل.

[Kişi] cahil olsa dahi yaptığı fiil reddedilir. Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem bundan dolayı şöyle buyurmuştur: « مَنْ عَمِلَ عَمَلًا لَيْسَ عَلَيْهِ أَمْرُنَا فَهُوَ رَدٌّ » «Kim bizim emrimize uygun olmayan bir amel işlerse o reddolunur.» Ancak faiz yiyen günahkârlar, bu ayetin tehdidinden bir pay alabilirler. On Dördüncü Mesele- Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا } “Alışveriş de tıpkı faiz gibidir” buyruğu; yani sonradan vadenin dolması anındaki fazlalık, tıpkı akdin başındaki asıl bedel gibidir, [demektir]. Bu da şundandır: Araplar bundan başka bir faiz bilmezlerdi. Borcun vadesi geldiğinde alacaklı borçluya: "Ya borcunu ödersin ya da artırırsın" yani borcu çoğaltırsın, derdi. Yüce Allah bunu haram kılmış ve onların bu sözlerini hak sözüyle şöyle reddetmiştir: { وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا } “Oysa Allah alışverişi helal, faizi ise haram kılmıştır”. Ayrıca vadenin dolup da [borçlunun] elinde ödeyecek bir şeyi bulunmadığında, genişlik zamanına kadar mühlet verilmesi gerektiğini açıklamıştır. İşte bu faiz, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Arefe günü: « أَلَا إِنَّ كُلَّ رِبًا مَوْضُوعٌ وَإِنَّ أَوَّلَ رِبًا أَضَعُهُ رِبَانَا رِبَا عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلَبِ فَإِنَّهُ مَوْضُوعٌ كُلُّهُ » «Dikkat edin, faizin her türlüsü kaldırılmıştır. Kaldırdığım ilk faiz de bizim faizimiz, [yani] Abbâs b. Abdilmuttalib'in faizidir; şüphesiz onun tamamı kaldırılmıştır.» buyurarak neshettiği (hükmünü kaldırdığı) faizdir. [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem [kaldırmaya] amcasından ve insanların kendisine en yakını olandan başlamıştır. Bu da devlet başkanının adaleti önce kendi nefsine ve yakınlarına uygulaması, böylece [adaletin] halk arasında yaygınlaşması şeklindeki adalet sünnetlerindendir. On Beşinci Mesele- Yüce Allah'ın: { وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا } “Allah alışverişi helal, faizi haram kılmıştır” buyruğu, Kur'an'ın umum (genel) ifadelerindendir. Baştaki elif-lâm takısı ahid için değil cins içindir; zira kendisine dönecek daha önce zikredilmiş bir alışveriş bulunmamaktadır. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَالْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ } “Asra yemin olsun ki insan mutlaka ziyan içindedir” buyurup ardından: { إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna” diyerek istisna yapması gibidir. Alışverişin umum ifade ettiği sabit olunca; faiz, şarap, meyte (leş), habeni'l-habele satışı gibi yasaklanan ve üzerine akit yapılması menedilen, Sünnet ve ümmetin icmâı ile nehyedildiği sabit olan hususlarla tahsis edilir (özelleştirilir). Bunun benzeri: { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ } “Müşrikleri öldürün” buyruğu ile umum gerektiren ve tahsis kabul eden diğer zahir lafızlardır; fakihlerin çoğunun mezhebi budur. Bazıları ise şöyle demiştir: Bu [ayet], Kur'an'ın alışverişten helal ve haram olan kısımlarıyla tefsir edilmiş mücmel (kapalı) lafızlarındandır. Dolayısıyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetinden bir açıklama buna eklenmedikçe, [tek başına] bir alışverişin helal veya haram kılınmasında kullanılamaz; her ne kadar genel olarak alışverişlerin mubah olduğuna delalet etse de ayrıntıya delalet etmez. Umum ile mücmel arasındaki fark da işte budur.

فَالْعُمُومُ يَدُلُّ عَلَى إِبَاحَةِ الْبُيُوعِ فِي الْجُمْلَةِ وَالتَّفْصِيلُ مَا لَمْ يُخَصَّ بِدَلِيلٍ وَالْمُجْمَلُ لَا يَدُلُّ عَلَى إِبَاحَتِهَا فِي التَّفْصِيلِ حَتَّى يَقْتَرِنَ بِهِ بَيَانٌ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- الْبَيْعُ فِي اللُّغَةِ مَصْدَرُ بَاعَ كَذَا بِكَذَا، أَيْ دَفَعَ عِوَضًا وَأَخَذَ مُعَوَّضًا. وَهُوَ يَقْتَضِي بَائِعًا وَهُوَ الْمَالِكُ أَوْ مَنْ يُنَزَّلُ مَنْزِلَتَهُ، وَمُبْتَاعًا وَهُوَ الَّذِي يَبْذُلُ الثَّمَنَ، وَمَبِيعًا وَهُوَ الْمَثْمُونُ وَهُوَ الَّذِي يُبْذَلُ فِي مُقَابَلَتِهِ الثَّمَنُ. وَعَلَى هَذَا فَأَرْكَانُ الْبَيْعِ أَرْبَعَةٌ: الْبَائِعُ وَالْمُبْتَاعُ وَالثَّمَنُ وَالْمُثَمَّنُ. ثُمَّ الْمُعَاوَضَةُ عِنْدَ الْعَرَبِ تَخْتَلِفُ بِحَسَبِ اخْتِلَافِ مَا يُضَافُ إِلَيْهِ، فَإِنْ كَانَ أَحَدُ الْمُعَوَّضَيْنِ فِي مُقَابَلَةِ الرَّقَبَةِ سُمِّيَ بَيْعًا، وَإِنْ كَانَ فِي مُقَابَلَةِ مَنْفَعَةِ رَقَبَةٍ فَإِنْ كَانَتْ مَنْفَعَةَ بُضْعٍ سُمِّيَ نِكَاحًا، وَإِنْ كَانَتْ مَنْفَعَةَ غَيْرِهَا سُمِّيَ إِجَارَةً، وَإِنْ كَانَ عَيْنًا بِعَيْنٍ فَهُوَ بَيْعُ النَّقْدِ وَهُوَ الصَّرْفُ، وَإِنْ كَانَ بِدَيْنٍ مُؤَجَّلٍ فَهُوَ السَّلَمُ، وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ فِي آيَةِ الدَّيْنِ. وَقَدْ مَضَى حُكْمُ الصَّرْفِ، وَيَأْتِي حُكْمُ الْإِجَارَةِ فِي" الْقَصَصِ " وَحُكْمُ الْمَهْرِ فِي النِّكَاحِ فِي" النِّسَاءِ " كُلٌّ فِي مَوْضِعِهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- الْبَيْعُ قَبُولٌ وَإِيجَابٌ يَقَعُ بِاللَّفْظِ الْمُسْتَقْبَلِ وَالْمَاضِي، فَالْمَاضِي فِيهِ حَقِيقَةٌ وَالْمُسْتَقْبَلُ كِنَايَةٌ، وَيَقَعُ بِالصَّرِيحِ وَالْكِنَايَةِ الْمَفْهُومِ مِنْهَا نَقْلُ الْمِلْكِ. فَسَوَاءٌ قَالَ: بِعْتُكَ هَذِهِ السِّلْعَةَ بِعَشَرَةٍ فَقَالَ: اشْتَرَيْتُهَا، أَوْ قَالَ الْمُشْتَرِي: اشْتَرَيْتُهَا وَقَالَ الْبَائِعُ: بِعْتُكَهَا، أَوْ قَالَ الْبَائِعُ: أَنَا أَبِيعُكَ بِعَشَرَةٍ فَقَالَ الْمُشْتَرِيَ: أَنَا أَشْتَرِي أَوْ قَدِ اشْتَرَيْتُ، وَكَذَلِكَ لَوْ قَالَ: خُذْهَا بِعَشَرَةٍ أَوْ أَعْطَيْتُكَهَا أَوْ دُونَكَهَا أَوْ بُورِكَ لَكَ فِيهَا بِعَشَرَةٍ أَوْ سَلَّمْتُهَا إِلَيْكَ- وَهُمَا يُرِيدَانِ الْبَيْعَ- فَذَلِكَ كُلُّهُ بَيْعٌ لَازِمٌ. وَلَوْ قَالَ الْبَائِعُ: بِعْتُكَ بِعَشَرَةٍ ثُمَّ رَجَعَ قَبْلَ أَنْ يَقْبَلَ الْمُشْتَرِي فَقَدْ قَالَ: لَيْسَ لَهُ أَنْ يَرْجِعَ حَتَّى يَسْمَعَ قَبُولَ الْمُشْتَرِي أَوْ رَدَّهُ، لِأَنَّهُ قَدْ بَذَلَ ذَلِكَ مِنْ نَفْسِهِ وَأَوْجَبَهُ عَلَيْهَا، وَقَدْ قَالَ ذَلِكَ لَهُ، لِأَنَّ الْعَقْدَ لَمْ يَتِمَّ عَلَيْهِ. وَلَوْ قَالَ الْبَائِعُ: كُنْتُ لَاعِبًا، فَقَدِ اخْتَلَفَتِ الرِّوَايَةُ عَنْهُ، فَقَالَ مَرَّةً: يَلْزَمُهُ الْبَيْعُ وَلَا يُلْتَفَتُ إِلَى قَوْلِهِ. وَقَالَ مَرَّةً: يُنْظَرُ إِلَى قِيمَةِ السلعة.

Dolayısıyla umumi lafız, bir delille tahsis edilmedikçe toptan ve ayrıntılı olarak alışverişlerin mubah olduğuna delalet eder. Mücmel ise, kendisine bir açıklama eklenmedikçe alışverişlerin ayrıntılı olarak mubah olduğuna delalet etmez. Birinci [görüş] daha sahihtir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. On Altıncı Mesele- Lügatte el-Bey' (الْبَيْعُ/satış), "şunu şununla sattı" (بَاعَ كَذَا بِكَذَا) ifadesinin masdarıdır; yani bir bedel verip karşılığında bir mal almaktır. Bu da; malik veya onun yerine geçen satıcıyı (bâi'), bedeli ödeyen alıcıyı (mübtâi') ve karşılığında bedel ödenen satılan malı (mebî'/mesmûn) gerektirir. Buna göre satışın rükünleri dörttür: Satıcı, alıcı, semen (bedel) ve müsemmen (satılan mal). Sonra Araplarda ivazlı akit (muâvaza), kendisine nispet edildiği şeye göre farklılık gösterir: Eğer iki bedelden biri aynın (malın bizzat kendisinin) karşılığı ise buna "satış" (bey') adı verilir. Şayet bir varlığın menfaati karşılığı ise; bu menfaat cinsellik menfaati (bud') ise buna "nikâh" adı verilir, bunun dışındaki bir menfaat ise "icâre" (kira akdi) adı verilir. Eğer peşin paranın peşin parayla mübadelesi (aynın ayn karşılığı) ise, bu para satışı olup "sarf"tır. Şayet vadeli bir borç mukabilinde [peşin bedel] ise bu "selem"dir. Bunun açıklaması borçlanma (müdâyene) ayetinde gelecektir. Sarfın hükmü [daha önce] geçmişti; icârenin hükmü Kasas Suresi'nde, nikâhtaki mehir hükmü ise Nisâ Suresi'nde inşaallah Teâlâ kendi yerlerinde gelecektir. On Yedinci Mesele- Satış, icap ve kabulden ibarettir; gelecek ve geçmiş zaman lafzıyla gerçekleşir. Bunda geçmiş zaman kipi hakikat, gelecek zaman kipi ise kinayedir. Ayrıca mülkiyetin devredildiği anlaşılan sarih ve kinayeli sözlerle de meydana gelir. Dolayısıyla satıcının: "Bu malı sana ona sattım" deyip [alıcının]: "Satın aldım" demesiyle, ya da alıcının: "Satın aldım" deyip satıcının: "Sana sattım" demesiyle, yahut satıcının: "Sana ona satarım" deyip alıcının: "Alırım" veya "Satın aldım" demesi birdir. Aynı şekilde [satıcı]: "Bunu ona al", "Sana verdim", "İşte al", "Ona sana mübarek olsun" yahut "Sana teslim ettim" dese -ve her ikisi de satışı kastetmiş olsa- bütün bunlar bağlayıcı bir satıştır. Şayet satıcı: "Sana ona sattım" dedikten sonra alıcı kabul etmeden önce vazgeçse, [İmam Mâlik] şöyle demiştir: Alıcının kabulünü yahut reddini duymadıkça vazgeçme hakkı yoktur; zira bunu kendiliğinden teklif etmiş ve nefsine vacip kılmıştır. Buna karşılık, akit henüz tamamlanmadığı için vazgeçme hakkının olduğunu da söylemiştir. Satıcı: "Şaka yapıyordum (oyun ediyordum)" dese, ondan gelen rivayet farklılık göstermiştir; bir keresinde: "Satış bağlayıcı olur ve onun sözüne itibar edilmez" demiş, bir keresinde de: "Malın değerine bakılır..." demiştir.

فَإِنْ كَانَ الثَّمَنُ يُشْبِهُ قِيمَتَهَا فَالْبَيْعُ لَازِمٌ، وَإِنْ كَانَ مُتَفَاوِتًا كَعَبْدٍ بِدِرْهَمٍ وَدَارٍ بِدِينَارٍ، عُلِمَ أَنَّهُ لَمْ يُرِدْ بِهِ الْبَيْعَ، وَإِنَّمَا كَانَ هَازِلًا فَلَمْ يَلْزَمْهُ. الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَحَرَّمَ الرِّبا) الْأَلِفُ وَاللَّامُ هُنَا لِلْعَهْدِ، وَهُوَ مَا كَانَتِ الْعَرَبُ تَفْعَلُهُ كَمَا بَيَّنَّاهُ، ثُمَّ تَتَنَاوَلُ مَا حَرَّمَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَنَهَى عَنْهُ مِنَ الْبَيْعِ الَّذِي يَدْخُلُهُ الرِّبَا وَمَا فِي مَعْنَاهُ مِنَ الْبُيُوعِ الْمَنْهِيِّ عَنْهَا. التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ- عَقْدُ الرِّبَا مَفْسُوخٌ لَا يَجُوزُ بِحَالٍ، لِمَا رَوَاهُ الْأَئِمَّةُ وَاللَّفْظُ لِمُسْلِمٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: جَاءَ بِلَالٌ بِتَمْرٍ بَرْنِيٍّ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" مِنْ أَيْنَ هَذَا"؟ فَقَالَ بِلَالٌ: مِنْ تَمْرٍ كَانَ عِنْدَنَا ردئ، فَبِعْتُ مِنْهُ صَاعَيْنِ بِصَاعٍ لِمَطْعَمِ النَّبِيِّ ﷺ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عِنْدَ ذَلِكَ:" أَوْهِ عَيْنُ الرِّبَا لَا تَفْعَلْ وَلَكِنْ إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَشْتَرِيَ التَّمْرَ فَبِعْهُ بِبَيْعٍ آخَرَ ثُمَّ اشْتَرِ بِهِ" وَفِي رِوَايَةٍ" هَذَا الرِّبَا فَرُدُّوهُ ثُمَّ بِيعُوا تَمْرَنَا وَاشْتَرُوا لَنَا مِنْ هَذَا". قَالَ عُلَمَاؤُنَا: فَقَوْلُهُ:" أَوْهِ عَيْنُ الرِّبَا" أَيْ هُوَ الرِّبَا الْمُحَرَّمُ نَفْسُهُ لَا مَا يُشْبِهُهُ. وَقَوْلُهُ:" فَرُدُّوهُ" يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ فَسْخِ صَفْقَةِ الرِّبَا وَأَنَّهَا لَا تَصِحُّ بِوَجْهٍ، وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ، خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ حَيْثُ يَقُولُ: إِنَّ بَيْعَ الرِّبَا جَائِزٌ بِأَصْلِهِ مِنْ حَيْثُ هُوَ بَيْعٌ، مَمْنُوعٌ بِوَصْفِهِ مِنْ حَيْثُ هُوَ رِبًا، فَيَسْقُطُ الرِّبَا وَيَصِحُّ الْبَيْعُ. وَلَوْ كَانَ عَلَى مَا ذُكِرَ لَمَا فَسَخَ النَّبِيُّ ﷺ هَذِهِ الصَّفْقَةَ، وَلَأَمَرَهُ بِرَدِّ الزِّيَادَةِ عَلَى الصَّاعِ وَلَصَحَّحَ الصَّفْقَةَ فِي مُقَابَلَةِ الصَّاعِ. الْمُوفِيَةُ عِشْرِينَ- كُلُّ مَا كَانَ مِنْ حَرَامٍ بَيِّنٍ فَفُسِخَ فَعَلَى الْمُبْتَاعِ رَدُّ السِّلْعَةِ بِعَيْنِهَا. فَإِنْ تَلِفَتْ بِيَدِهِ رَدَّ الْقِيمَةَ فِيمَا لَهُ الْقِيمَةُ، وَذَلِكَ كَالْعَقَارِ وَالْعُرُوضِ وَالْحَيَوَانِ، وَالْمِثْلَ فِيمَا لَهُ مِثْلٌ مِنْ مَوْزُونٍ أَوْ مَكِيلٍ مِنْ طَعَامٍ أَوْ عَرَضٍ. قَالَ مَالِكٌ: يُرَدُّ الْحَرَامُ الْبَيِّنُ فَاتَ أَوْ لَمْ يَفُتْ، وَمَا كَانَ مِمَّا كَرِهَ النَّاسُ رُدَّ إِلَّا أَنْ يَفُوتَ فَيُتْرَكُ.

Eğer bedel malın değerine denk ise satış bağlayıcıdır (lâzımdır). Ancak bir dirheme köle, bir dinara ev gibi fahiş bir fark varsa, onunla satışı kastetmediği, aksine şaka yaptığı anlaşılır ve satış bağlayıcı olmaz. On Sekizinci Mesele- Yüce Allah'ın: { وَحَرَّمَ الرِّبا } “Ve faizi haram kıldı” buyruğunda yer alan harf-i tarif (elif-lâm) ahd içindir; bu da açıkladığımız üzere Arapların uyguladığı [cahiliye faizi]dir. Daha sonra [bu yasak], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in haram kıldığı ve nehyettiği, içine faiz giren satışları ve yasaklanan satışlar kabilinden bunun anlamında olanları da kapsamına alır. On Dokuzuncu Mesele- Faiz akdi fasiddir (mefsûhtur), hiçbir surette caiz olmaz. Nitekim imamların rivayet ettiğine —lafız Müslim'e aittir— göre Ebû Saîd el-Hudrî şöyle demiştir: Bilâl, bernî cinsi hurma getirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Bu nereden?» diye sordu. Bilâl: "Bizde adi/düşük kaliteli bir hurma vardı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yemesi için ondan iki sa'ı bir sa' karşılığında sattım" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Eyvah! Bu faizin ta kendisidir, sakın böyle yapma! Fakat hurma satın almak istediğinde onu başka bir satışla sat, sonra onun [bedeliyle] hurma satın al» buyurdu. Bir rivayette ise: «Bu faizdir, onu geri verin; sonra bizim hurmamızı satın ve bize bundan satın alın» buyurmuştur. Âlimlerimiz şöyle demiştir: O'nun «Eyvah! Bu faizin ta kendisidir» buyruğu, benzeri değil bizzat haram olan faizin kendisi olduğu anlamına gelir. «Onu geri verin» buyruğu ise faizli işlemin fesh edilmesinin vacip olduğuna ve hiçbir şekilde sahih olmayacağına delalet eder. Ebû Hanîfe'nin aksine cumhurun görüşü budur. Zira Ebû Hanîfe şöyle demektedir: Faizli satış, satış olması hasebiyle aslı itibariyle caizdir; faiz olması hasebiyle vasfı itibariyle yasaktır. Dolayısıyla faiz [kısmı] düşer ve satış sahih olur. Şayet durum zikredildiği gibi olsaydı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu akdi feshetmez, ona bir sa'ın üzerindeki fazlalığı iade etmesini emreder ve bir sa' karşılığındaki akdi sahih kılardı. Yirminci Mesele- Açıkça haram olup da feshedilen her akitte, alıcının malın aynını geri vermesi gerekir. Şayet mal onun elinde telef olmuşsa; gayrimenkul, ticaret malları ve hayvan gibi kıyemî şeylerde değerini; yiyecek veya eşyadan tartılan yahut ölçülen mislî şeylerde ise mislini öder. Mâlik şöyle demiştir: "Açıkça haram olan şey, [tüketilip] elden çıkmış olsun veya olmasın geri verilir. İnsanların kerih gördüğü [şüpheli] şeylere gelince, elden çıkmadığı sürece geri verilir; elden çıkmışsa olduğu gibi bırakılır."

الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ) قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّادِقُ رَحِمَهُمَا اللَّهُ: حَرَّمَ اللَّهُ الرِّبَا لِيَتَقَارَضَ النَّاسُ. وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:" قَرْضُ مَرَّتَيْنِ يَعْدِلُ صَدَقَةَ مَرَّةٍ" أَخْرَجَهُ الْبَزَّارُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى مُسْتَوْفًى. وَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ: حَرَّمَهُ اللَّهُ لِأَنَّهُ مَتْلَفَةٌ لِلْأَمْوَالِ مَهْلَكَةٌ لِلنَّاسِ. وَسَقَطَتْ عَلَامَةُ التَّأْنِيثِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" فَمَنْ جاءَهُ" لِأَنَّ تَأْنِيثَ" الْمَوْعِظَةِ" غَيْرُ حَقِيقِيٍّ وَهُوَ بِمَعْنَى وَعْظٍ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ" فَمَنْ جَاءَتْهُ" بِإِثْبَاتِ الْعَلَامَةِ. هَذِهِ الْآيَةُ تَلَتْهَا عَائِشَةُ لَمَّا أُخْبِرَتْ بِفِعْلِ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ. رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ الْعَالِيَةِ بِنْتِ أَنْفَعَ قَالَتْ: خَرَجْتُ أَنَا وَأُمُّ مُحِبَّةَ إِلَى مَكَّةَ فَدَخَلْنَا عَلَى عَائِشَةَ ﵂ فَسَلَّمْنَا عَلَيْهَا، فَقَالَتْ لَنَا: مِمَّنْ أَنْتُنَّ؟ قُلْنَا مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ، قَالَتْ: فَكَأَنَّهَا أَعْرَضَتْ عَنَّا، فَقَالَتْ لَهَا أُمُّ مُحِبَّةَ: يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ! كَانَتْ لِي جَارِيَةٌ وَإِنِّي بِعْتُهَا مِنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ الْأَنْصَارِيِّ بِثَمَانِمِائَةِ دِرْهَمٍ إِلَى عَطَائِهِ وَإِنَّهُ أَرَادَ بَيْعَهَا فَابْتَعْتُهَا مِنْهُ بِسِتِّمِائَةِ دِرْهَمٍ نَقْدًا. قَالَتْ: فَأَقْبَلَتْ عَلَيْنَا فَقَالَتْ: بِئْسَمَا شَرَيْتِ وَمَا اشْتَرَيْتِ! فَأَبْلِغِي زَيْدًا أَنَّهُ قَدْ أَبْطَلَ جِهَادَهُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَّا أَنْ يَتُوبَ. فَقَالَتْ لَهَا: أَرَأَيْتِ إِنْ لَمْ آخُذْ مِنْهُ إِلَّا رَأْسَ مَالِي؟ قَالَتْ:" فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى فَلَهُ مَا سَلَفَ". الْعَالِيَةُ هِيَ زَوْجُ أَبِي إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيِّ الْكُوفِيِّ السَّبِيعِيِّ أُمُّ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ. وَهَذَا الْحَدِيثُ أَخْرَجَهُ مَالِكٌ مِنْ رِوَايَةِ ابْنِ وَهْبٍ عَنْهُ فِي بُيُوعِ الْآجَالِ، فَإِنْ كَانَ مِنْهَا مَا يُؤَدِّي إِلَى الْوُقُوعِ فِي الْمَحْظُورِ مُنِعَ مِنْهُ وَإِنْ كَانَ ظَاهِرُهُ بَيْعًا جَائِزًا. وَخَالَفَ مَالِكًا فِي هَذَا الْأَصْلِ جُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ وَقَالُوا: الْأَحْكَامُ مَبْنِيَّةٌ عَلَى الظَّاهِرِ لَا عَلَى الظُّنُونِ. وَدَلِيلُنَا الْقَوْلُ بِسَدِّ الذَّرَائِعِ، فَإِنْ سَلِمَ وَإِلَّا اسْتَدْلَلْنَا عَلَى صِحَّتِهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَهَذَا الْحَدِيثُ نَصٌّ، وَلَا تَقُولُ عَائِشَةُ" أَبْلِغِي زَيْدًا أَنَّهُ قَدْ أَبْطَلَ جِهَادَهُ إِلَّا أَنْ يَتُوبَ" إِلَّا بِتَوْقِيفٍ، إِذْ مِثْلُهُ لَا يُقَالُ بِالرَّأْيِ فَإِنَّ إِبْطَالَ الْأَعْمَالِ لَا يُتَوَصَّلُ إِلَى مَعْرِفَتِهَا إِلَّا بِالْوَحْيِ كَمَا تَقَدَّمَ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٌ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يقول:" إِنَّ الْحَلَالَ بَيِّنٌ وَالْحَرَامَ بَيِّنٌ وَبَيْنَهُمَا أُمُورٌ مُشْتَبِهَاتٌ لَا يَعْلَمُهُنَّ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ فَمَنِ اتَّقَى الشُّبُهَاتِ اسْتَبْرَأَ لِدِينِهِ وَعِرْضِهِ وَمَنْ وَقَعَ فِي الشُّبُهَاتِ وَقَعَ فِي الْحَرَامِ كَالرَّاعِي يَرْعَى

Yirmi Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: (فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ) "Kime Rabbinden bir öğüt gelir de..." buyruğu hakkında Ca'fer b. Muhammed es-Sâdık rahimehumallâh şöyle demiştir: "Allah, insanlar birbirine karz-ı hasen versinler diye faizi haram kıldı." İbn Mes'ûd'dan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "İki defa borç vermek, bir defa sadaka vermeye denktir." Bunu Bezzâr tahric etmiştir; bu mana daha önce etraflıca geçmişti. Bazı kimseler de: "Allah malların tükenmesine ve insanların helakine sebep olduğu için onu haram kıldı" demişlerdir. Yüce Allah'ın: "Kime gelirse" buyruğundaki te'nis (dişillik) alameti düşmüştür; çünkü "mev'ıza" (öğüt) kelimesinin müennesliği hakiki değildir ve vaaz manasındadır. Hasan ise alameti sabit tutarak: "fe-men câethü" (فَمَنْ جَاءَتْهُ) şeklinde okumuştur. Bu ayeti Âişe, Zeyd b. Erkam'ın yaptığı fiil kendisine haber verilince okumuştur. Dârekutnî, Âliye bint Enfe'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Ben ve Ümmü Muhibbe Mekke'ye gittik, Âişe'nin radıyallâhu anhâ huzuruna girip ona selam verdik. Bize: "Siz kimlerdensiniz?" dedi. Biz: "Kûfe ehlindeniz" dedik. Âişe dedi ki: Sanki bizden yüz çevirdi. Bunun üzerine Ümmü Muhibbe ona: "Ey Müminlerin Annesi! Benim bir cariyem vardı; onu Zeyd b. Erkam el-Ensârî'ye maaşını alacağı vakte kadar veresiye sekiz yüz dirheme sattım. Sonra o bu cariyeyi satmak istedi; ben de onu ondan peşin altı yüz dirheme satın aldım" dedi. Âliye dedi ki: Bize yönelerek şöyle dedi: "Sattığın şey de ne kötü, satın aldığın şey de ne kötü! Zeyd'e bildir ki, tövbe etmedikçe Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yaptığı cihadını boşa çıkarmıştır!" Kadın ona: "Peki, ondan sadece ana paramı alırsam ne dersin?" diye sordu. Âişe: "Kime Rabbinden bir öğüt gelir de vazgeçerse, geçmişte olan kendisinindir" [ayetini okudu]. Âliye, Ebû İshâk el-Hemdânî el-Kûfî es-Sebîî'nin eşi olup Yûnus b. Ebî İshâk'ın annesidir. Bu hadisi Mâlik, İbn Vehb'in kendisinden rivayetiyle vadeli satışlar (büyûu'l-âcâl) konusunda tahric etmiştir: Şayet bu satışlardan yasaklanan bir duruma düşmeye yol açan bir şey varsa, zahiren caiz bir satış olsa bile menedilir. Fakihlerin cumhuru bu asılda Mâlik'e muhalefet etmiş ve: "Hükümler zanlara değil zahire bina edilir" demişlerdir. Bizim delilimiz ise sedd-i zerâi' (kötülüğe giden yolları tıkama) ilkesidir; bu kabul edilirse mesele biter, aksi takdirde sıhhatine delil getiririz; nitekim bu geçmişti. Bu hadis nass niteliğindedir; Âişe: "Zeyd'e bildir ki, tövbe etmedikçe cihadını boşa çıkarmıştır" sözünü ancak tevkifî (vahye dayalı) olarak söyleyebilir; zira bunun benzeri re'y ile söylenemez. Çünkü amellerin boşa çıkması ancak vahiy ile bilinebilir, nitekim bu geçmişti. Sahîh-i Müslim'de Nu'mân b. Beşîr'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Helal bellidir, haram da bellidir; ikisi arasında ise insanların çoğunun bilmediği şüpheli şeyler vardır. Kim şüpheli şeylerden sakınırsa dinini ve ırzını korumuş olur. Kim de şüpheli şeylere düşerse, koruluğun etrafında otlatan

حَوْلَ الْحِمَى يُوشِكُ أَنْ يُوقَعَ فِيهِ أَلَا وَإِنَّ لِكُلِّ مَلِكٍ حِمًى أَلَا وَإِنَّ حِمَى اللَّهِ مَحَارِمُهُ ". وَجْهُ دَلَالَتِهِ أَنَّهُ مَنَعَ مِنَ الْإِقْدَامِ عَلَى الْمُتَشَابِهَاتِ مَخَافَةَ الْوُقُوعِ فِي الْمُحَرَّمَاتِ وَذَلِكَ سَدٌّ لِلذَّرِيعَةِ. وَقَالَ ﷺ:" إِنَّ مِنَ الْكَبَائِرِ شَتْمَ الرَّجُلِ وَالِدَيْهِ" قَالُوا: وَكَيْفَ يَشْتُمُ الرَّجُلُ وَالِدَيْهِ؟ قَالَ:" يَسُبُّ أَبَا الرَّجُلِ فَيَسُبُّ أَبَاهُ وَيَسُبُّ أُمَّهُ فَيَسُبُّ أُمَّهُ". فَجَعَلَ التَّعْرِيضَ لِسَبِّ الْآبَاءِ كَسَبِ الْآبَاءِ. ولعن ﷺ اليهود إذا أَكَلُوا ثَمَنَ مَا نُهُوا عَنْ أَكْلِهِ. وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ فِي كِتَابِهِ: لَا يُجْمَعُ بَيْنَ مُتَفَرِّقٍ وَلَا يُفَرَّقُ بَيْنَ مُجْتَمِعٍ خَشْيَةَ الصَّدَقَةِ. وَنَهَى ابْنُ عَبَّاسٍ عَنْ دَرَاهِمَ بِدَرَاهِمَ بَيْنَهُمَا جَرِيرَةٌ. وَاتَّفَقَ الْعُلَمَاءُ عَلَى مَنْعِ الْجَمْعِ بَيْنَ بَيْعٍ وَسَلَفٍ، وَعَلَى تَحْرِيمِ قَلِيلِ الْخَمْرِ وَإِنْ كَانَ لَا يُسْكِرُ، وَعَلَى تَحْرِيمِ الْخَلْوَةِ بِالْأَجْنَبِيَّةِ وَإِنْ كَانَ عِنِّينًا، وَعَلَى تَحْرِيمِ النَّظَرِ إِلَى وَجْهِ الْمَرْأَةِ الشَّابَّةِ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا يَكْثُرُ وَيُعْلَمُ عَلَى الْقَطْعِ وَالثَّبَاتِ أَنَّ الشَّرْعَ حَكَمَ فِيهَا بِالْمَنْعِ، لِأَنَّهَا ذَرَائِعُ الْمُحَرَّمَاتِ. وَالرِّبَا أَحَقُّ مَا حُمِيَتْ مَرَاتِعُهُ وَسُدَّتْ طَرَائِقُهُ، وَمَنْ أَبَاحَ هَذِهِ الْأَسْبَابَ فَلْيُبِحْ حَفْرَ الْبِئْرِ وَنَصْبَ الْحِبَالَاتِ لِهَلَاكِ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ، وَذَلِكَ لَا يَقُولُهُ أَحَدٌ. وَأَيْضًا فَقَدِ اتَّفَقْنَا عَلَى مَنْعِ مَنْ بَاعَ بِالْعِينَةِ إِذَا عُرِفَ بِذَلِكَ وَكَانَتْ عَادَتُهُ، وَهِيَ فِي مَعْنَى هَذَا الْبَابِ. وَاللَّهُ الْمُوَفِّقُ لِلصَّوَابِ. الثَّانِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:" إِذَا تَبَايَعْتُمْ بِالْعِينَةِ وَأَخَذْتُمْ أَذْنَابَ الْبَقَرِ وَرَضِيتُمْ بِالزَّرْعِ وَتَرَكْتُمُ الْجِهَادَ سَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ ذُلًّا لَا يَنْزِعُهُ عَنْكُمْ حَتَّى تَرْجِعُوا إِلَى دِينِكُمْ". فِي إِسْنَادِهِ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْخُرَاسَانِيُّ. لَيْسَ بِمَشْهُورٍ. وَفَسَّرَ أَبُو عُبَيْدٍ الْهَرَوِيُّ الْعِينَةَ فَقَالَ: هِيَ أَنْ يَبِيعَ مِنْ رَجُلٍ سِلْعَةً بِثَمَنٍ مَعْلُومٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى، ثُمَّ يَشْتَرِيهَا مِنْهُ بِأَقَلَّ مِنَ الثَّمَنِ الَّذِي بَاعَهَا بِهِ. قَالَ: فَإِنِ اشْتَرَى بِحَضْرَةِ طَالِبِ الْعِينَةِ سِلْعَةً مِنْ آخَرَ بِثَمَنٍ مَعْلُومٍ وَقَبَضَهَا ثُمَّ بَاعَهَا مِنْ طَالِبِ الْعِينَةِ بِثَمَنٍ أَكْثَرَ مِمَّا اشْتَرَاهُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى، ثُمَّ بَاعَهَا الْمُشْتَرِي مِنَ الْبَائِعِ الْأَوَّلِ بِالنَّقْدِ بِأَقَلَّ من الثمن

...koruluğun etrafında [hayvan otlatan kimse gibi] neredeyse içine düşüverecektir. Dikkat edin! Her hükümdarın bir koruluğu vardır. Dikkat edin! Allah'ın koruluğu da haram kıldığı şeylerdir» buyurmuştur. Bunun delil olma yönü şudur: [Peygamber], haramlara düşme korkusuyla şüpheli şeylere yönelmeyi yasaklamıştır; bu da sedd-i zerîadır (kötülüğe giden yolların kapatılmasıdır). Yine [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kişinin anne babasına sövmesi büyük günahlardandır» buyurdu. "Kişi anne babasına nasıl söver?" dediler. Şöyle buyurdu: «Bir adamın babasına söver, o da onun babasına söver; annesine söver, o da onun annesine söver.» Böylece anne babaya sövülmesine sebep olmayı, bizzat anne babaya sövmek gibi kıldı. Yine [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem, kendilerine yenilmesi yasaklanan şeylerin bedelini yediklerinde Yahudilere lanet etmiştir. Ebû Bekir de talimatnamesinde şöyle demiştir: "Zekât [ödemesinden kaçma veya az ödeme] korkusuyla dağınık olan bir araya getirilmez, bir arada olan da dağıtılmaz." İbn Abbâs da aralarında cerîre (fazlalık/ek bir menfaat) bulunan dirhem karşılığında dirhem [alışverişini] nehyetmiştir. Âlimler; satış ile borç vermeyi (selef) bir arada yapmayı yasaklama, sarhoş etmese bile şarabın azını haram kılma, iktidarsız (innîn) dahi olsa yabancı bir kadınla baş başa kalmayı (halvet) haram kılma, genç kadının yüzüne bakmayı haram kılma hususlarında ve bunlara benzer pek çok meselede -ki şeriatın bunlarda harama giden yollar (zerâi') oldukları gerekçesiyle yasaklama hükmü verdiği kesin ve sabit bir şekilde bilinmektedir- ittifak etmişlerdir. Korulukları korunmaya ve yolları kapatılmaya en layık olan şey ise faizdir. Bu vesileleri mubah gören kimse, Müslüman erkek ve kadınların helak olması için kuyu kazmayı ve tuzaklar kurmayı da mubah görsün; bunu ise hiç kimse söylemez. Ayrıca bu yolla tanınmış ve âdeti bu olmuş olan kimsenin îne yoluyla satış yapmasını men etme konusunda da ittifak etmiş bulunmaktayız; bu da bu babın kapsamındadır. Doğruya muvaffak kılan Allah'tır. Yirmi İkinci Mesele- Ebû Dâvûd, İbn Ömer'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «Îne yoluyla alışveriş yaptığınız, sığırların peşine takıldığınız, ziraate razı olup cihadı terk ettiğiniz zaman Allah üzerinize öyle bir zillet musallat eder ki, dininize dönünceye kadar onu üzerinizden çekip almaz.» Bunun isnadında Ebû Abdirrahmân el-Horasânî vardır; o meşhur biri değildir. Ebû Ubeyd el-Herevî îneyi şöyle açıklamıştır: "Kişinin bir adama belirli bir fiyata belirli bir vadeye kadar bir mal satması, sonra da sattığı fiyattan daha düşük bir bedelle onu o şahıstan [peşin olarak] geri satın almasıdır." Şöyle devam etmiştir: "Şayet îne talep edenin huzurunda başka birinden belirli bir fiyata bir mal satın alır ve onu kabzederse, sonra bunu îne talep edene satın aldığı fiyattan daha fazlasına vadeli olarak satarsa, ardından da [ikinci] alıcı bunu ilk satıcıya vadeli fiyattan daha az bir bedelle peşin olarak satarsa...

فَهَذِهِ أَيْضًا عِينَةٌ، وَهِيَ أَهْوَنُ مِنَ الْأُولَى، وَهُوَ جَائِزٌ عِنْدَ بَعْضِهِمْ. وَسُمِّيَتْ عِينَةً لِحُضُورِ النَّقْدِ لِصَاحِبِ الْعِينَةِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْعَيْنَ هُوَ الْمَالُ الْحَاضِرُ وَالْمُشْتَرِي إِنَّمَا يَشْتَرِيهَا لِيَبِيعَهَا بِعَيْنٍ حَاضِرٍ يَصِلُ إِلَيْهِ مِنْ فَوْرِهِ. الثَّالِثَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا: فَمَنْ بَاعَ سِلْعَةً بِثَمَنٍ إِلَى أَجَلٍ ثُمَّ ابْتَاعَهَا بِثَمَنٍ مِنْ جِنْسِ الثَّمَنِ الَّذِي بَاعَهَا بِهِ، فَلَا يَخْلُو أَنْ يَشْتَرِيَهَا مِنْهُ بِنَقْدٍ، أَوْ إِلَى أَجَلٍ دُونَ الْأَجَلِ الَّذِي بَاعَهَا إِلَيْهِ، أَوْ إِلَى أَبْعَدَ مِنْهُ، بِمِثْلِ الثَّمَنِ أَوْ بِأَقَلَّ مِنْهُ أَوْ بِأَكْثَرَ، فَهَذِهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ: وَأَمَّا الْأُولَى وَالثَّانِيَةُ فَإِنْ كَانَ بِمِثْلِ الثَّمَنِ أَوْ أَكْثَرَ جَازَ، وَلَا يَجُوزُ بِأَقَلَّ عَلَى مُقْتَضَى حَدِيثِ عَائِشَةَ، لِأَنَّهُ أَعْطَى سِتَّمِائَةٍ لِيَأْخُذَ ثَمَانَمِائَةٍ وَالسِّلْعَةُ لَغْوٌ، وَهَذَا هُوَ الرِّبَا بِعَيْنِهِ. وَأَمَّا الثَّالِثَةُ إِلَى أَبْعَدَ مِنَ الْأَجَلِ، فَإِنْ كَانَ اشْتَرَاهَا وَحْدَهَا أَوْ زِيَادَةً فَيَجُوزُ بِمِثْلِ الثَّمَنِ أَوْ أَقَلَّ مِنْهُ، وَلَا يَجُوزُ بِأَكْثَرَ، فَإِنِ اشْتَرَى بَعْضَهَا فَلَا يَجُوزُ عَلَى كُلِّ حَالٍ لَا بِمِثْلِ الثَّمَنِ وَلَا بِأَقَلَّ وَلَا بِأَكْثَرَ. وَمَسَائِلُ هَذَا الْبَابِ حَصَرَهَا عُلَمَاؤُنَا فِي سَبْعٍ وَعِشْرِينَ مَسْأَلَةً، وَمَدَارُهَا على ما ذكرناه، فاعلم. الرابعة والعشرون- قوله تعالى: (فَلَهُ مَا سَلَفَ) أَيْ مِنْ أَمْرِ الرِّبَا لَا تِبَاعَةَ عَلَيْهِ مِنْهُ فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الْآخِرَةِ، قَالَهُ السُّدِّيُّ وَغَيْرُهُ. وَهَذَا حُكْمٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِمَنْ أَسْلَمَ مِنْ كُفَّارِ قُرَيْشٍ وَثَقِيفٍ وَمَنْ كَانَ يَتَّجِرُ هُنَالِكَ. وَسَلَفَ: مَعْنَاهُ تَقَدَّمَ فِي الزَّمَنِ وَانْقَضَى. الْخَامِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ) فِيهِ أَرْبَعُ تَأْوِيلَاتٍ: أَحَدُهَا أَنَّ الضَّمِيرَ عَائِدٌ إِلَى الرِّبَا، بِمَعْنَى وَأَمْرُ الرِّبَا إِلَى اللَّهِ فِي إِمْرَارِ تَحْرِيمِهِ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ. وَالْآخَرُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ عَائِدًا عَلَى" مَا سَلَفَ" أَيْ أَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي الْعَفْوِ عَنْهُ وَإِسْقَاطِ التَّبِعَةِ فِيهِ. وَالثَّالِثُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ عَائِدًا عَلَى ذِي الرِّبَا، بِمَعْنَى أَمْرِهِ إِلَى اللَّهِ فِي أَنْ يُثْبِتَهُ عَلَى الِانْتِهَاءِ أَوْ يُعِيدَهُ إِلَى الْمَعْصِيَةِ فِي الرِّبَا. وَاخْتَارَ هَذَا الْقَوْلَ النَّحَّاسُ، قَالَ: وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ بَيِّنٌ، أَيْ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ إِنْ شَاءَ ثَبَّتَهُ عَلَى التَّحْرِيمِ وَإِنْ شَاءَ أَبَاحَهُ. وَالرَّابِعُ أَنْ يَعُودَ الضَّمِيرُ عَلَى الْمُنْتَهَى، وَلَكِنْ بِمَعْنَى التَّأْنِيسِ لَهُ وَبَسْطِ أَمَلِهِ فِي الْخَيْرِ، كَمَا تَقُولُ: وَأَمْرُهُ إِلَى طَاعَةٍ وَخَيْرٍ، وَكَمَا تَقُولُ: وَأَمْرُهُ فِي نُمُوٍّ وَإِقْبَالٍ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وإلى طاعته.

Bu da bir îne [satışı]dır ve birincisinden daha hafiftir; bazılarının katında ise caizdir. Îne olarak isimlendirilmesi, îne yapan kimse için peşin paranın hazır bulunması (hudûr) sebebiyledir. Zira ayn (عَيْن), hazır [peşin] mal/nakit demektir. Alıcı da malı, ancak derhal eline geçecek peşin bir ayn [nakit] karşılığında satmak maksadıyla satın almaktadır. Yirmi Üçüncü Mesele- Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bir kimse bir malı vadeli bir bedelle satsa, sonra da onu sattığı bedelin cinsinden bir bedelle [tekrar] satın alsa; bunu peşin olarak, sattığı vadeden daha kısa bir vadeyle veya daha uzun bir vadeyle; aynı bedelle, daha azıyla yahut daha fazlasıyla satın almaktan hâli kalmaz. Bunlar üç meseledir: Birinci ve ikinciye gelince; eğer aynı bedelle veya daha fazlasıyla [satın almış] ise caizdir. Âişe'nin hadisinin gereği uyarınca daha az bir bedelle caiz olmaz; çünkü sekiz yüz almak için altı yüz vermiştir, mal ise lağvdır [formalitedir]. İşte faizin ta kendisi budur. Üçüncüsüne, yani vadesinden daha uzun [bir vadeyle satın almaya] gelince; şayet malı tek başına veya fazlalığıyla satın almışsa aynı bedelle veya daha azıyla caizdir; daha fazlasıyla caiz değildir. Şayet malın bir kısmını satın almışsa hiçbir surette ne aynı bedelle ne daha azıyla ne de daha fazlasıyla caiz olur. Bu bâbın meselelerini âlimlerimiz yirmi yedi meselede sınırlandırmışlardır; bunların mihveri de zikrettiğimiz hususlardır, bilesin! Yirmi Dördüncü Mesele- Yüce Allah'ın: { فَلَهُ مَا سَلَفَ } “Geçmişte olan kendisinindir” buyruğu; yani faiz konusunda [daha önce aldıklarından ötürü] ona ne dünyada ne de ahirette bir vebal yoktur, demektir. Bunu es-Süddî ve başkaları söylemiştir. Bu, Kureyş ve Sakîf kâfirlerinden Müslüman olanlar ile oralarda ticaret yapan kimseler hakkında Yüce Allah'tan bir hükümdür. Selefe (سَلَفَ) kelimesinin anlamı ise geçmiş zamanda vuku bulup bitmiş olandır. Yirmi Beşinci Mesele- Yüce Allah'ın: { وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ } “İşi de Allah'a kalmıştır” buyruğunda dört tevil vardır: Birincisi: Zamir faize racidir. [Buna göre anlam]; faizin durumu, haram kılınışının devam ettirilmesi yahut başka bir hüküm verilmesi hususunda Allah'a aittir, demektir. İkincisi: Zamirin “mâ selefe” (geçmişte olan) ifadesine raci olmasıdır; yani onun durumu, onu affetmesi ve ondaki sorumluluğu düşürmesi bakımından Yüce Allah'a aittir. Üçüncüsü: Zamirin faiz muamelesi yapana raci olmasıdır; yani onun durumu, onu [faizden] vazgeçme üzerinde sabit tutması yahut onu faizdeki masiyete döndürmesi bakımından Allah'a kalmıştır, demektir. Bu görüşü en-Nehhâs tercih etmiş ve şöyle demiştir: “Bu, güzel ve açık bir görüştür; yani onun işi gelecekte Allah'a aittir; dilerse onu haram üzere sabit kılar, dilerse mübah kılar.” Dördüncüsü: Zamirin [faizden] vazgeçen kimseye raci olmasıdır; ancak bu, ona ünsiyet vermek ve hayırdaki umudunu artırmak anlamındadır; tıpkı senin: “Onun işi itaate ve hayradır” yahut “Onun işi [manevi] gelişmede ve Yüce Allah'a, O'nun itaatine yönelmededir” demen gibidir.

السادسة والعشرون- قوله تعالى: (وَمَنْ عادَ) يَعْنِي إِلَى فِعْلِ الرِّبَا حَتَّى يَمُوتَ، قَالَهُ سُفْيَانُ. وَقَالَ غَيْرُهُ: مَنْ عَادَ فَقَالَ إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا فَقَدْ كَفَرَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: إِنْ قَدَّرْنَا الْآيَةَ فِي كَافِرٍ فَالْخُلُودُ خُلُودُ تَأْبِيدٍ حَقِيقِيٍّ، وَإِنْ لَحَظْنَاهَا فِي مُسْلِمٍ عَاصٍ فَهَذَا خُلُودٌ مُسْتَعَارٌ عَلَى مَعْنَى الْمُبَالَغَةِ، كَمَا تَقُولُ الْعَرَبُ: مُلْكٌ خَالِدٌ، عِبَارَةً عَنْ دَوَامِ مَا لَا يَبْقَى عَلَى التَّأْبِيدِ الْحَقِيقِيِّ: السَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا) يَعْنِي فِي الدُّنْيَا أَيْ يُذْهِبُ بَرَكَتَهُ وَإِنْ كَانَ كَثِيرًا. رَوَى ابْنُ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" إِنَّ الرِّبَا وَإِنْ كَثُرَ فَعَاقِبَتُهُ إِلَى قُلٍّ". وَقِيلَ:" يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا" يَعْنِي فِي الْآخِرَةِ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا" قَالَ: لَا يَقْبَلُ مِنْهُ صَدَقَةً وَلَا حَجًّا وَلَا جِهَادًا وَلَا صِلَةً. وَالْمَحْقُ: النَّقْصُ وَالذَّهَابُ، وَمِنْهُ مُحَاقُ الْقَمَرِ وَهُوَ انْتِقَاصُهُ. (وَيُرْبِي الصَّدَقاتِ) أَيْ يُنَمِّيهَا فِي الدُّنْيَا بِالْبَرَكَةِ وَيُكْثِرُ ثَوَابَهَا بِالتَّضْعِيفِ فِي الْآخِرَةِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ:" إِنَّ صَدَقَةَ أَحَدِكُمْ لَتَقَعُ فِي يَدِ اللَّهِ فَيُرَبِّيهَا لَهُ كَمَا يُرَبِّي أَحَدُكُمْ فلوه أو فصيله حتى يجئ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَإِنَّ اللُّقْمَةَ لَعَلَى قَدْرِ أُحُدٍ". وَقَرَأَ ابْنُ الزُّبَيْرِ" يُمَحِّقُ" بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الْحَاءِ مُشَدَّدَةً" يُرَبِّي" بِفَتْحِ الرَّاءِ وَتَشْدِيدِ الْبَاءِ، وَرُوِيَتْ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ كَذَلِكَ. الثَّامِنَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ) وَوَصْفُ كَفَّارٍ بِأَثِيمٍ مُبَالَغَةٌ، مِنْ حَيْثُ اخْتَلَفَ اللَّفْظَانِ. وَقِيلَ: لِإِزَالَةِ الِاشْتِرَاكِ فِي كَفَّارٍ، إِذْ قَدْ يَقَعُ عَلَى الزَّارِعِ الَّذِي يَسْتُرُ الْحَبَّ فِي الْأَرْضِ: قَالَهُ ابْنُ فَوْرَكٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ). وَخَصَّ الصَّلَاةَ وَالزَّكَاةَ بِالذِّكْرِ وَقَدْ تَضَمَّنَهَا عَمَلُ الصَّالِحَاتِ تَشْرِيفًا لَهُمَا وَتَنْبِيهًا عَلَى قَدْرِهِمَا إِذْ هُمَا رَأْسُ الْأَعْمَالِ، الصَّلَاةُ فِي أَعْمَالِ الْبَدَنِ، وَالزَّكَاةُ فِي أَعْمَالِ الْمَالِ. التاسعة وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ) ظَاهِرُهُ أَنَّهُ أَبْطَلَ مِنَ الرِّبَا مَا لَمْ يَكُنْ مَقْبُوضًا وَإِنْ كَانَ معقودا قبل

Yirmi Altıncı Mesele- Yüce Allah'ın: { وَمَنْ عَادَ } “Kim de dönerse” buyruğu; ölene kadar faiz işlemine [dönerse] demektir. Bunu Süfyân söylemiştir. Başkaları ise şöyle demiştir: Kim dönüp de «Alışveriş de faiz gibidir» derse kâfir olur. İbn Atıyye şöyle demiştir: Şayet âyetin kâfir hakkında olduğunu takdir edersek buradaki ebedîlik hakiki manada ebedîliktir. Eğer âyeti günahkâr bir Müslüman hakkında mülahaza edersek, bu mübalağa kastıyla eğreti (mecazî) bir ebedîliktir. Nitekim Arapların, hakiki ebedîliği olmayan şeyin devamlılığını ifade etmek üzere: «Mülkün hâlidün (ebedî bir hükümdarlık)» demeleri de böyledir. Yirmi Yedinci Mesele- Yüce Allah'ın: { يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا } “Allah faizi mahveder (bereketini giderir)” buyruğu; dünyada [mahveder], yani çok da olsa bereketini giderir demektir. İbn Mes‘ûd'dan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « إِنَّ الرِّبَا وَإِنْ كَثُرَ فَعَاقِبَتُهُ إِلَى قُلٍّ » «Şüphesiz faiz [malı] çoğalsa bile akıbeti azlığa (yokluğa) varır.» { يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا } “Allah faizi mahveder” ifadesinin ahirette [mahveder] anlamına geldiği de söylenmiştir. İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: { يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا } “Allah faizi mahveder” buyruğu hakkında: «Ondan ne bir sadakayı ne haccı ne cihadı ne de sıla-i rahmi kabul eder» dediği rivayet edilmiştir. Mahk (مَحْق); eksiltmek ve yok etmektir. Ayın son gecelerindeki küçülmesine «muhâku'l-kamer» denilmesi de bundandır. { وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ } “ve sadakaları artırır” buyruğu; dünyada bereket ile onları geliştirir, ahirette ise kat kat artırarak sevabını çoğaltır demektir. Sahîh-i Müslim'de [şöyle yer almaktadır]: « إِنَّ صَدَقَةَ أَحَدِكُمْ لَتَقَعُ فِي يَدِ اللَّهِ فَيُرَبِّيهَا لَهُ كَمَا يُرَبِّي أَحَدُكُمْ فَلُوَّهُ أَوْ فَصِيلَهُ حَتَّى يَجِيءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَإِنَّ اللُّقْمَةَ لَعَلَى قَدْرِ أُحُدٍ » «Şüphesiz birinizin sadakası Allah'ın eline (kabulüne) düşer; birinizin tayını yahut sütten kesilmiş deve yavrusunu büyüttüğü gibi Allah da o sadakayı onun için büyütür. Nihayet kıyamet günü geldiğinde bir lokma [sadaka], Uhud Dağı büyüklüğüne ulaşmış olur.» İbnü'z-Zübeyr bu kelimeleri yâ'nın zammesi ve hâ'nın kesreli ve şeddeli okunuşuyla «يُمَحِّقُ» (yümahhiqu) ve râ'nın fethası ve bâ'nın şeddesiyle «يُرَبِّي» (yürabbî) şeklinde okumuştur. Bu kıraat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den de bu şekilde rivayet edilmiştir. Yirmi Sekizinci Mesele- Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ } “Allah, hiçbir günahkâr nankörü sevmez” buyruğunda «keffâr» kelimesinin «esîm» ile nitelenmesi, iki lafzın [manaca] farklılığı hasebiyle bir mübalağadır. İbn Fûrek'in belirttiğine göre bu niteleme, tohumu toprağa gömen çiftçi için de kullanılabildiği için «keffâr» lafzındaki ortaklığı (müşterek manayı) gidermek içindir. Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ } “İman edip salih ameller işleyenler, namazı dosdoğru kılanlar ve zekâtı verenler...” buyruğu hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. Salih ameller işlemenin kapsamına girmesine rağmen namaz ve zekâtın ayrıca zikredilmesi, onları onurlandırmak ve değerlerine dikkat çekmek içindir; zira bu ikisi amellerin başıdır: Namaz bedenî amellerin, zekât ise mâlî amellerin başıdır. Yirmi Dokuzuncu Mesele- Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve eğer müminler iseniz faizden kalanı bırakın” buyruğunun zahiri; tahrim (yasaklama) âyetinin inişinden önce akdi yapılmış olsa bile faizden henüz kabzedilmemiş (tahsil edilmemiş) olanları geçersiz kıldığını, kabzedilmiş olanların ise feshedilmeyeceğini göstermektedir.

نُزُولِ آيَةِ التَّحْرِيمِ وَلَا يُتَعَقَّبُ بِالْفَسْخِ مَا كَانَ مَقْبُوضًا. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ بِسَبَبِ ثَقِيفٍ، وَكَانُوا عَاهَدُوا النَّبِيَّ ﷺ عَلَى أَنَّ مالهم مِنَ الرِّبَا عَلَى النَّاسِ فَهُوَ لَهُمْ، وَمَا لِلنَّاسِ عَلَيْهِمْ فَهُوَ مَوْضُوعٌ عَنْهُمْ، فَلَمَّا أَنْ جَاءَتْ آجَالُ رِبَاهُمْ بَعَثُوا إِلَى مَكَّةَ لِلِاقْتِضَاءِ، وكانت الديون لبنى عبد ة وَهُمْ بَنُو عَمْرِو بْنِ عُمَيْرٍ مِنْ ثَقِيفٍ، وَكَانَتْ عَلَى بَنِي الْمُغِيرَةِ الْمَخْزُومِيِّينَ. فَقَالَ بَنُو الْمُغِيرَةِ: لَا نُعْطِي شَيْئًا فَإِنَّ الرِّبَا قَدْ رُفِعَ وَرَفَعُوا أَمْرَهُمْ إِلَى عَتَّابِ بْنِ أَسِيدٍ، فَكَتَبَ بِهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَنَزَلَتِ الْآيَةُ فَكَتَبَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى عَتَّابٍ، فَعَلِمَتْ بِهَا ثَقِيفُ فَكَفَّتْ. هَذَا سَبَبُ الْآيَةِ عَلَى اخْتِصَارِ مَجْمُوعِ مَا رَوَى ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جُرَيْجٍ وَالسُّدِّيُّ وَغَيْرُهُمْ. وَالْمَعْنَى اجْعَلُوا بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ عَذَابِ اللَّهِ وِقَايَةً بِتَرْكِكُمْ مَا بَقِيَ لَكُمْ مِنَ الرِّبَا وَصَفْحِكُمْ عَنْهُ. الْمُوفِيَةُ ثَلَاثِينَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ) شَرْطٌ مَحْضٌ فِي ثَقِيفٍ عَلَى بَابِهِ، لِأَنَّهُ كَانَ فِي أَوَّلِ دُخُولِهِمْ فِي الْإِسْلَامِ. وَإِذَا قَدَّرْنَا الْآيَةَ فِيمَنْ قَدْ تَقَرَّرَ إِيمَانُهُ فَهُوَ شَرْطٌ مَجَازِيٌّ عَلَى جِهَةِ الْمُبَالَغَةِ، كَمَا تَقُولُ لِمَنْ تُرِيدُ إِقَامَةَ نَفْسِهِ: إِنْ كُنْتَ رَجُلًا فَافْعَلْ كَذَا. وَحَكَى النَّقَّاشُ عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ سُلَيْمَانَ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ" إِنْ" فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِمَعْنَى" إِذْ". قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا مَرْدُودٌ لَا يُعْرَفُ فِي اللُّغَةِ. وَقَالَ ابْنُ فَوْرَكٍ: يُحْتَمَلُ أَنْ يُرِيدَ" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا" بِمَنْ قَبْلَ مُحَمَّدٍ ﵇ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ" ذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ" بِمُحَمَّدٍ ﷺ! إِذْ لَا يَنْفَعُ الْأَوَّلُ إِلَّا بِهَذَا. وَهَذَا مَرْدُودٌ بِمَا روى في سبب الآية. الحادية والثلاثون- قوله تعالى: (فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ) هَذَا وَعِيدٌ إِنْ لَمْ يَذَرُوا الرِّبَا، وَالْحَرْبُ دَاعِيَةُ الْقَتْلِ. وَرَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّهُ يُقَالُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِآكِلِ الرِّبَا: خُذْ سِلَاحَكَ لِلْحَرْبِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا: مَنْ كَانَ مُقِيمًا عَلَى الرِّبَا لَا يَنْزِعُ عَنْهُ فَحَقَّ على إمام المسلمين أن يستثيبه، فَإِنْ نَزَعَ وَإِلَّا ضَرَبَ عُنُقَهُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: أَوْعَدَ اللَّهُ أَهْلَ الرِّبَا بِالْقَتْلِ فَجَعَلَهُمْ بَهْرَجًا أَيْنَمَا ثُقِفُوا. وَقِيلَ: الْمَعْنَى إِنْ لَمْ تَنْتَهُوا فأنتم حرب لله ولرسوله، أي

haram kılma ayetinin inişinden önce kabzedilmiş (tahsil edilmiş) olanlar feshedilerek geri alınmaz. Şöyle de denilmiştir: Bu ayet Sakîf kabilesi hakkında inmiştir. Onlar, insanların üzerindeki faiz alacaklarının kendilerine ait olması, insanların kendileri üzerindeki faiz borçlarının ise silinmesi şartıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile anlaşma yapmışlardı. Faizlerinin vadeleri gelince tahsil etmek üzere Mekke'ye haber gönderdiler. Alacaklar Abd-i Yâlîl oğullarına -ki bunlar Sakîf'ten Amr b. Umeyr oğullarıdır- aitti; borçlar ise Mahzûmoğulları'ndan Muğîre oğullarının üzerindeydi. Muğîre oğulları: 'Hiçbir şey vermeyiz; zira faiz kaldırılmıştır' dediler ve durumu İttâb b. Esîd'e ilettiler. O da durumu bir mektupla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bildirdi. Bunun üzerine ayet indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de bu ayeti İttâb'a yazıp gönderdi. Sakîf kabilesi bunu öğrenince [faiz talebinden] vazgeçti. İbn İshâk, İbn Cüreyc, es-Süddî ve başkalarından rivayet edilenlerin özeti olarak ayetin iniş sebebi budur. Anlamı ise şudur: Faizin kalan kısmını terk ederek ve ondan vazgeçerek Allah'ın azabı ile aranıza bir kalkan koyun. Otuzuncu Mesele- Yüce Allah'ın: { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer inanıyorsanız” buyruğu, Sakîf hakkında kendi kuralı üzere hakiki bir şarttır; çünkü bu onların İslam'a ilk girdikleri sırada gerçekleşmişti. Ayeti imanı kesinleşmiş ve yerleşmiş kimseler hakkında takdir edersek bu, mübalağa kabilinden mecazi bir şart olur; nitekim gayretini harekete geçirmek istediğin bir kimseye: 'Eğer adamsan şunu yap!' demen gibidir. en-Nakkâş, Mukâtil b. Süleymân'dan onun şöyle dediğini nakletmiştir: 'Bu ayette geçen { إِنْ } (in / şayet) edatı, { إِذْ } (iz / mademki) anlamındadır.' İbn Atiyye şöyle demiştir: 'Bu görüş reddedilmiştir; Arap dilinde böyle bir kullanım bilinmemektedir.' İbn Fûrek de şöyle demiştir: '{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” hitabıyla Hz. Muhammed aleyhisselâm'dan önceki peygamberlere iman edenleri; { ذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer inanıyorsanız faizin kalanını bırakın” buyruğuyla da 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman ediyorsanız!' manasını kastetmiş olması muhtemeldir; zira ilki ancak bununla fayda verir.' Fakat bu görüş de ayetin iniş sebebi hakkında rivayet edilenlerle reddedilmiştir. Otuz Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: { فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Eğer böyle yapmazsanız, Allah'a ve Resûlüne karşı bir savaşa girdiğinizi bilin” buyruğu, faizi terk etmemeleri durumunda bir tehdittir. Savaş ise öldürmeyi gerektirir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre kıyamet gününde faiz yiyene: 'Savaş için silahını kuşan!' denilir. İbn Abbâs yine şöyle demiştir: 'Kim faiz üzerinde ısrar eder ve ondan vazgeçmezse, Müslümanların idarecisinin onu tövbeye davet etmesi hak olur. Eğer vazgeçerse [ne âlâ], aksi takdirde boynunu vurur.' Katâde ise şöyle demiştir: 'Allah faiz ehlini öldürülmekle tehdit etmiş ve nerede bulunurlarsa [kanlarını] heder kılmıştır.' Şöyle de denilmiştir: Bunun manası; şayet vazgeçmezseniz sizler Allah ve Resûlü ile savaş halindesiniz,

أعداء. وقال ابن خويز منداد: وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ بَلَدٍ اصْطَلَحُوا عَلَى الرِّبَا اسْتِحْلَالًا كَانُوا مُرْتَدِّينَ، وَالْحُكْمُ فِيهِمْ كَالْحُكْمِ فِي أَهْلِ الرِّدَّةِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مِنْهُمُ اسْتِحْلَالًا جَازَ لِلْإِمَامِ مُحَارَبَتُهُمْ، أَلَا تَرَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ أَذِنَ فِي ذَلِكَ فَقَالَ:" فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ". وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ" فَآذِنُوا، عَلَى مَعْنَى فَأَعْلِمُوا غَيْرَكُمْ أَنَّكُمْ عَلَى حَرْبِهِمْ. الثَّانِيَةُ وَالثَّلَاثُونَ- ذَكَرَ ابْنُ بُكَيْرٍ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ فَقَالَ: يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ، إِنِّي رَأَيْتُ رَجُلًا سَكْرَانًا يَتَعَاقَرُ يُرِيدُ أَنْ يَأْخُذَ الْقَمَرَ، فَقُلْتُ: امْرَأَتِي طَالِقٌ إِنْ كَانَ يَدْخُلُ جَوْفَ ابْنِ آدَمَ أَشَرُّ مِنَ الْخَمْرِ. فَقَالَ: ارْجِعْ حَتَّى أَنْظُرَ فِي مَسْأَلَتِكَ. فَأَتَاهُ مِنَ الْغَدِ فَقَالَ لَهُ: ارْجِعْ حَتَّى أَنْظُرَ فِي مَسْأَلَتِكَ فَأَتَاهُ مِنَ الْغَدِ فَقَالَ لَهُ: امْرَأَتُكَ طَالِقٌ، إِنِّي تَصَفَّحْتُ كِتَابَ اللَّهِ وَسُنَّةَ نَبِيِّهِ فَلَمْ أَرَ شَيْئًا أَشَرَّ مِنَ الرِّبَا، لِأَنَّ اللَّهَ أَذِنَ فِيهِ بِالْحَرْبِ. الثَّالِثَةُ وَالثَّلَاثُونَ- دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ أَكْلَ الرِّبَا وَالْعَمَلَ بِهِ مِنَ الْكَبَائِرِ، وَلَا خِلَافَ فِي ذلك على نُبَيِّنُهُ. وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" يَأْتِي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ لَا يَبْقَى أَحَدٌ إِلَّا أَكَلَ الرِّبَا وَمَنْ لَمْ يَأْكُلِ الرِّبَا أَصَابَهُ غُبَارُهُ" وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عن عبد الله ابن حَنْظَلَةَ غِسِّيلِ الْمَلَائِكَةِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:" لَدِرْهَمُ رِبًا أَشَدُّ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ سِتٍّ وَثَلَاثِينَ زَنْيَةً فِي الْخَطِيئَةِ" وَرُوِيَ عَنْهُ ﵇ أَنَّهُ قَالَ:" الرِّبَا تِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ بَابًا أَدْنَاهَا كَإِتْيَانِ الرَّجُلِ بِأُمِّهِ" يَعْنِي الزِّنَا بِأُمِّهِ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ آكِلُ الرِّبَا وَمُوَكِّلُهُ وَكَاتِبُهُ وَشَاهِدُهُ مَلْعُونٌ عَلَى لِسَانِ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَرَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ أَبِي جُحَيْفَةَ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ ثَمَنِ الدَّمِ وَثَمَنِ الْكَلْبِ وَكَسْبِ الْبَغِيِّ وَلَعَنَ آكِلَ الرِّبَا وَمُوَكِّلَهُ وَالْوَاشِمَةَ وَالْمُسْتَوْشِمَةَ وَالْمُصَوِّرَ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ

...düşman idiler. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Şayet bir belde halkı helal sayarak faiz üzerinde ittifak etselerdi mürted olurlardı ve haklarındaki hüküm dinden dönenlerin (mürtedlerin) hükmü gibi olurdu. Şayet bu tutumları helal sayma sebebiyle değilse, devlet başkanının onlarla savaşması caiz olurdu. Görmez misin ki Yüce Allah buna izin vererek: { فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Allah ve Resûlü tarafından bir savaşa maruz kalacağınızı bilin” buyurmuştur. Ebû Bekir [b. Ayyâş], Âsım'dan “فَآذِنُوا” şeklinde okumuştur ki bu, 'başkalarına onlarla savaş halinde olduğunuzu bildirin' manasındadır. Otuz İkinci Mesele- İbn Bükeyr zikredip şöyle demiştir: Mâlik b. Enes'e bir adam gelip: 'Ey Ebû Abdullah! Ben sarhoş olup sendelemiş, ayı yakalamak isteyen bir adam gördüm de: 'Âdemoğlunun karnına içkiden daha şerli bir şey giriyorsa karım boş olsun!' dedim' dedi. Mâlik: 'Sen git, meseleni inceleyeyim' dedi. Ertesi gün adam tekrar geldi. Ona yine: 'Git, meseleni inceleyeyim' dedi. Ertesi gün tekrar gelince ona şöyle dedi: 'Karın boştur; çünkü ben Allah'ın Kitabı'nı ve Peygamberinin sünnetini tetkik ettim, faizden daha şerli bir şey görmedim. Zira Allah Teâlâ onun hakkında savaşa izin vermiştir.' Otuz Üçüncü Mesele- Bu ayet, faiz yemenin ve onunla muamelede bulunmanın büyük günahlardan olduğuna delalet etmiştir; açıklayacağımız üzere bu hususta hiçbir ihtilaf yoktur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « يَأْتِي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ لَا يَبْقَى أَحَدٌ إِلَّا أَكَلَ الرِّبَا وَمَنْ لَمْ يَأْكُلِ الرِّبَا أَصَابَهُ غُبَارُهُ » «İnsanların üzerine öyle bir zaman gelecek ki faiz yemeyen hiç kimse kalmayacak; kim faiz yemezse ona da tozu isabet edecektir.» Dârekutnî, meleklerin yıkadığı (Gasîlü'l-Melâike) Hanzale'nin oğlu Abdullah'tan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَدِرْهَمُ رِبًا أَشَدُّ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ سِتٍّ وَثَلَاثِينَ زَنْيَةً فِي الْخَطِيئَةِ » «Bir dirhem faiz, günah bakımından Allah Teâlâ katında otuz altı zinadan daha şiddetlidir.» Ondan aleyhisselâm şöyle buyurduğu da rivayet edilmiştir: « الرِّبَا تِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ بَابًا أَدْنَاهَا كَإِتْيَانِ الرَّجُلِ بِأُمِّهِ » «Faiz doksan dokuz kapıdır; en hafifi, kişinin annesiyle münasebette bulunması gibidir.» Yani annesiyle zina etmesi gibidir. İbn Mes'ûd da: 'Faiz yiyen, faiz yediren, faiz kâtibi ve faiz şahidi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle lanetlenmiştir' demiştir. Buhârî, Ebû Cuhayfe'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kan bedelini, köpek bedelini ve fahişenin kazancını yasakladı; faiz yiyene, faiz yedirene, dövme yapana, dövme yaptırana ve suret yapana lanet etti.' Sahîh-i Müslim'de Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem

قَالَ:" اجْتَنِبُوا السَّبْعَ الْمُوبِقَاتِ ... - وَفِيهَا- وَآكِلَ الرِّبَا". وَفِي مُصَنَّفِ أَبِي دَاوُدَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ آكِلَ الرِّبَا وَمُوَكِّلَهُ وَكَاتِبَهُ وَشَاهِدَهُ. الرَّابِعَةُ والثلاثون- قوله تعالى:" وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ" الْآيَةَ. رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ عَمْرٍو عَنْ أَبِيهِ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ:" أَلَا إِنَّ كُلَّ رِبًا مِنْ ربا الجاهلية. موضوع فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلا تُظْلَمُونَ" وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. فردهم تعالى مع التوبة إلى رؤوس أَمْوَالِهِمْ وَقَالَ لَهُمْ:" لَا تَظْلِمُونَ" فِي أَخْذِ الرِّبَا" وَلا تُظْلَمُونَ" فِي أَنْ يُتَمَسَّكَ بِشَيْءٍ من رؤوس أَمْوَالِكُمْ فَتَذْهَبُ أَمْوَالُكُمْ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ" لَا تَظْلِمُونَ" فِي مَطْلٍ، لِأَنَّ مَطْلَ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ، فَالْمَعْنَى أَنَّهُ يَكُونُ الْقَضَاءُ مَعَ وَضْعِ الرِّبَا، وهكذا سنة الصلح، وهذا أشبه شي بِالصُّلْحِ. أَلَا تَرَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا أَشَارَ إِلَى كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ فِي دَيْنِ ابْنِ أَبِي حَدْرَدٍ بِوَضْعِ الشَّطْرِ فَقَالَ كَعْبٌ: نَعَمْ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِلْآخَرِ:" قُمْ فَاقْضِهِ". فَتَلَقَّى الْعُلَمَاءُ أَمْرَهُ بِالْقَضَاءِ سُنَّةً فِي الْمُصَالَحَاتِ. وَسَيَأْتِي فِي" النِّسَاءِ " بَيَانُ الصُّلْحِ وَمَا يَجُوزُ مِنْهُ وَمَا لَا يَجُوزُ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الْخَامِسَةُ وَالثَّلَاثُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ" تَأْكِيدٌ لِإِبْطَالِ مَا لَمْ يُقْبَضْ مِنْهُ وَأَخْذِ رَأْسِ الْمَالِ الَّذِي لَا رِبَا فِيهِ. فَاسْتَدَلَّ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَا طَرَأَ عَلَى الْبَيْعِ قَبْلَ الْقَبْضِ مِمَّا يُوجِبُ تَحْرِيمَ الْعَقْدِ أَبْطَلَ الْعَقْدَ، كَمَا إِذَا اشْتَرَى مُسْلِمٌ صَيْدًا ثُمَّ أَحْرَمَ الْمُشْتَرِي أَوِ الْبَائِعُ قَبْلَ الْقَبْضِ بَطَلَ الْبَيْعُ، لِأَنَّهُ طَرَأَ عَلَيْهِ قَبْلَ الْقَبْضِ مَا أَوْجَبَ تَحْرِيمَ الْعَقْدِ، كَمَا أَبْطَلَ اللَّهُ تَعَالَى مَا لَمْ يُقْبَضْ، لِأَنَّهُ طَرَأَ عَلَيْهِ مَا أَوْجَبَ تَحْرِيمَهُ قَبْلَ الْقَبْضِ، وَلَوْ كَانَ مَقْبُوضًا لَمْ يُؤَثِّرْ. هَذَا مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ، وَهُوَ قَوْلٌ لِأَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ. وَيُسْتَدَلُّ بِهِ عَلَى أَنَّ هَلَاكَ الْمَبِيعِ قَبْلَ الْقَبْضِ فِي يَدِ الْبَائِعِ وَسُقُوطِ الْقَبْضِ فِيهِ يُوجِبُ بُطْلَانَ الْعَقْدِ خِلَافًا لِبَعْضِ السَّلَفِ، وَيُرْوَى هَذَا الْخِلَافُ عَنْ أَحْمَدَ. وَهَذَا إِنَّمَا يَتَمَشَّى عَلَى قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ الْعَقْدَ فِي الرِّبَا كَانَ فِي الْأَصْلِ مُنْعَقِدًا، وَإِنَّمَا بَطَلَ بالإسلام الطارئ قبل

Şöyle buyurmuştur: «Helak edici yedi şeyden kaçının... -ve onların içinde- faiz yiyen [de vardır].» Ebû Dâvûd'un el-Musannef'inde İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem faiz yiyene, yedirene, kâtibine ve şahidine lanet etti.» Otuz Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ } “Eğer tövbe ederseniz, ana paralarınız sizindir” ayeti[dir]. Ebû Dâvûd, Süleyman b. Amr'dan, o da babasından rivayet ettiğine göre [babası] şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Veda Haccı'nda şöyle derken işittim: «Haberiniz olsun ki Câhiliye faizlerinden her faiz kaldırılmıştır. Ana paralarınız sizindir; ne haksızlık edersiniz ne de haksızlığa uğrarsınız.» [Râvî] hadisin devamını zikretti. Yüce Allah tövbe ile birlikte onları ana paralarına döndürdü ve onlara şöyle buyurdu: Faiz almak suretiyle “ne haksızlık edersiniz”, ana paralarınızdan bir şey alıkonulup mallarınızın gitmesi suretiyle “ne de haksızlığa uğrarsınız”. “Ne haksızlık edersiniz” ifadesinin borcu geciktirme (matl) hakkında olması da muhtemeldir; zira zenginin borcunu geciktirmesi bir zulümdür. Buna göre anlam: Ödeme, faizin silinmesiyle birlikte gerçekleşir; sulh sünneti de böyledir ve bu durum sulhe en çok benzeyen şeydir. Görmez misin ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, İbn Ebî Hadred'in borcu konusunda Kâ'b b. Mâlik'e [borcun] yarısını indirmesini işaret edince Kâ'b: “Evet” demiş, bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem diğerine: «Kalk ve onu öde!» buyurmuştur. Âlimler onun ödeme emrini sulh işlemlerinde bir sünnet olarak kabul etmişlerdir. Sulhun açıklaması, ondan caiz olan ve olmayan durumlar, inşâallahu teâlâ Nisâ [Suresi'nde] gelecektir. Otuz Beşinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ } “Eğer tövbe ederseniz, ana paralarınız sizindir” buyruğu, [faizden] henüz kabzedilmemiş olanın iptal edilmesini ve içinde faiz bulunmayan ana paranın alınmasını teyit etmektedir. Bazı âlimler bununla, kabzetmeden önce akdin haram kılınmasını gerektiren ve satışa arız olan her durumun akdi geçersiz kılacağına delil getirmişlerdir. Nitekim bir müslüman av hayvanı satın alsa, ardından kabzetmeden önce alıcı veya satıcı ihrama girse satış batıl olur. Çünkü kabzetmeden önce akdin haram kılınmasını gerektiren bir durum arız olmuştur; tıpkı Yüce Allah'ın kabzedilmemiş olanı, kabzetmeden önce haram kılınmasını gerektiren durum arız olduğu için iptal etmesi gibi. Şayet kabzedilmiş olsaydı etki etmezdi. Bu, Ebû Hanîfe'nin mezhebi olup Şâfiî'nin ashabına ait bir görüştür. Bununla, kabzetmeden önce satılan malın satıcının elinde helak olmasının ve bu hususta kabzetmenin düşmesinin -selefin bazısının aksine- akdin butlanını gerektirdiğine delil getirilir. Bu ihtilaf Ahmed [b. Hanbel]'den de rivayet edilmektedir. Bu ise ancak faiz akdinin aslında münakit olduğunu (kurulmuş olduğunu), sonradan ortaya çıkan İslâm sebebiyle ancak [kabızdan önce] batıl olduğunu söyleyen kimsenin görüşüne göre tutarlı olur.

الْقَبْضِ. وَأَمَّا مَنْ مَنَعَ انْعِقَادَ الرِّبَا فِي الْأَصْلِ لَمْ يَكُنْ هَذَا الْكَلَامُ صَحِيحًا، وَذَلِكَ أَنَّ الرِّبَا كَانَ مُحَرَّمًا فِي الْأَدْيَانِ، وَالَّذِي فَعَلُوهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَانَ عَادَةَ الْمُشْرِكِينَ، وَأَنَّ مَا قَبَضُوهُ مِنْهُ كَانَ بِمَثَابَةِ أَمْوَالٍ وَصَلَتْ إِلَيْهِمْ بِالْغَصْبِ وَالسَّلْبِ فَلَا يُتَعَرَّضُ لَهُ. فَعَلَى هَذَا لَا يَصِحُّ الِاسْتِشْهَادُ عَلَى مَا ذَكَرُوهُ مِنَ الْمَسَائِلِ. وَاشْتِمَالُ شَرَائِعِ الْأَنْبِيَاءِ قَبْلَنَا عَلَى تَحْرِيمِ الرِّبَا مَشْهُورٌ مَذْكُورٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، كَمَا حُكِيَ عَنِ الْيَهُودِ فِي قَوْلِهِ تعالى:" وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ ". وَذُكِرَ فِي قِصَّةِ شُعَيْبٍ أن قومه أنكروا عليه وقالوا:" أَتَنْهانا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوالِنا ما نَشؤُا " فَعَلَى هَذَا لَا يَسْتَقِيمُ الِاسْتِدْلَالُ بِهِ. نَعَمْ، يُفْهَمُ مِنْ هَذَا أَنَّ الْعُقُودَ الْوَاقِعَةَ فِي دَارِ الْحَرْبِ إِذَا ظَهَرَ عَلَيْهَا الْإِمَامُ لَا يُعْتَرَضُ عَلَيْهَا بِالْفَسْخِ إِنْ كَانَتْ مَعْقُودَةً عَلَى فَسَادٍ. السَّادِسَةُ وَالثَّلَاثُونَ- ذَهَبَ بَعْضُ الْغُلَاةِ مِنْ أَرْبَابِ الْوَرَعِ إِلَى أَنَّ الْمَالَ الْحَلَالَ إِذَا خَالَطَهُ حَرَامٌ حَتَّى لَمْ يَتَمَيَّزْ ثُمَّ أُخْرِجَ مِنْهُ مِقْدَارُ الْحَرَامِ الْمُخْتَلِطِ بِهِ لَمْ يَحِلَّ وَلَمْ يَطِبْ، لِأَنَّهُ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الَّذِي أُخْرِجَ هُوَ الْحَلَالُ وَالَّذِي بَقِيَ هُوَ الْحَرَامُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا غُلُوٌّ فِي الدِّينِ، فَإِنَّ كُلَّ مَا لَمْ يَتَمَيَّزْ فَالْمَقْصُودُ مِنْهُ مَالِيَّتُهُ لَا عَيْنُهُ، وَلَوْ تَلِفَ لَقَامَ الْمِثْلُ مَقَامَهُ وَالِاخْتِلَاطُ إِتْلَافٌ لِتَمْيِيزِهِ، كَمَا أَنَّ الْإِهْلَاكَ إِتْلَافٌ لِعَيْنِهِ، وَالْمِثْلُ قَائِمٌ مَقَامَ الذَّاهِبِ، وَهَذَا بَيِّنٌ حِسًّا بَيِّنٌ مَعْنًى. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قُلْتُ: قَالَ عُلَمَاؤُنَا إِنَّ سَبِيلَ التَّوْبَةِ مِمَّا بِيَدِهِ مِنَ الْأَمْوَالِ الْحَرَامِ إِنْ كَانَتْ مِنْ رِبًا فليردها على من أربى عليه، ومطلبه إِنْ لَمْ يَكُنْ حَاضِرًا، فَإِنْ أَيِسَ مِنْ وُجُودِهِ فَلْيَتَصَدَّقْ بِذَلِكَ عَنْهُ. وَإِنْ أَخَذَهُ بِظُلْمٍ فَلْيَفْعَلْ كَذَلِكَ فِي أَمْرِ مَنْ ظَلَمَهُ. فَإِنِ الْتَبَسَ عَلَيْهِ الْأَمْرُ وَلَمْ يَدْرِ كَمِ الْحَرَامُ مِنَ الْحَلَالِ مِمَّا بِيَدِهِ، فَإِنَّهُ يَتَحَرَّى قَدْرَ مَا بِيَدِهِ مِمَّا يَجِبُ عَلَيْهِ رَدُّهُ، حَتَّى لَا يَشُكَّ أَنَّ مَا يَبْقَى قَدْ خَلَصَ لَهُ فَيَرُدُّهُ مِنْ ذَلِكَ الَّذِي أَزَالَ عَنْ يَدِهِ إِلَى مَنْ عُرِفَ مِمَّنْ ظَلَمَهُ أَوْ أَرْبَى عَلَيْهِ. فَإِنْ أَيِسَ مِنْ وُجُودِهِ تَصَدَّقَ بِهِ عَنْهُ. فَإِنْ أَحَاطَتِ الْمَظَالِمُ بِذِمَّتِهِ وَعَلِمَ أَنَّهُ وَجَبَ عَلَيْهِ مِنْ ذَلِكَ مَا لَا يُطِيقُ أَدَاءَهُ أَبَدًا لِكَثْرَتِهِ فَتَوْبَتُهُ أَنْ يُزِيلَ مَا بِيَدِهِ أَجْمَعَ إِمَّا إِلَى الْمَسَاكِينِ وَإِمَّا إلى ما فيه

...kabzetmektir. [Faizin] aslen gerçekleşmesini engelleyen kimseye gelince, bu söz doğru değildir. Şöyle ki faiz bütün dinlerde haram kılınmıştı. Câhiliye döneminde yaptıkları ise müşriklerin âdeti idi ve bundan kabzettikleri şeyler gasp ve yağma yoluyla kendilerine ulaşan mallar mesabesinde olup bunlara dokunulmaz. Buna göre zikrettikleri meseleler hakkında [bununla] delil getirmek sahih olmaz. Bizden önceki peygamberlerin şeriatlarının faizin haram kılınmasını ihtiva ettiği meşhurdur ve Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda zikredilmiştir. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ } “Kendilerine yasaklandığı halde faizi almaları...” ayetinde Yahudilerden nakledildiği gibidir. Şuayb'ın kıssasında da kavminin onu kınayıp: { أَتَنْهانا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوالِنا ما نَشؤُا } “...Babalarımızın taptıklarını terk etmemizi yahut mallarımızda dilediğimizi yapmaktan vazgeçmemizi sana namazın mı emrediyor?” dedikleri zikredilmiştir. Buna göre bununla istidlal etmek doğru olmaz. Evet, bundan şu anlaşılır: Dârülharpte cereyan eden akitler fasit olarak akdedilmiş olsa bile, imam oraya hâkim olduğunda fesih yoluyla bunlara müdahale edilmez. Otuz Altıncı Mesele- Verâ sahiplerinden aşırıya giden bazıları, helal mala ayırt edilemeyecek şekilde haram karıştığında ve sonrasında karışan haram miktarı oradan çıkarıldığında, [kalan kısmın] helal ve temiz olmayacağı görüşüne varmışlardır. Çünkü çıkarılan kısmın helal, geriye kalanın ise haram olması mümkündür. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu, dinde aşırılıktır (guluvedir). Çünkü birbirinden ayırt edilemeyen her şeyde kastedilen şey onun aynı (bizzat kendisi) değil, maliyetidir (mali değeridir). Şayet telef olsaydı misli onun yerine geçerdi. Birbirine karışması da tıpkı helak olmanın bizzat kendisini telef etmesi gibi, ayırt edilebilirliğini telef etmektir. Misil ise yok olanın yerine geçer. Bu durum hem hissen hem de manen açıktır. Doğrusunu Allah bilir. Derim ki: Âlimlerimiz şöyle demiştir: Kişinin elindeki haram mallardan tövbe etmesinin yolu şöyledir: Eğer faizden ise, onu faiz aldığı kimseye geri vermeli ve o kimse hazır değilse onu aramalıdır. Onu bulmaktan ümit keserse, onun adına bunu sadaka olarak vermelidir. Şayet onu zulümle almışsa, zulmettiği kimsenin durumunda da aynı şekilde davranmalıdır. Eğer mesele kendisine kapalı kalır ve elindekinden ne kadarının haram, ne kadarının helal olduğunu bilemezse, geri vermesi gereken miktarı belirlemek için elindekinin miktarını araştırıp taharride bulunur; öyle ki geriye kalanın tamamen kendisinin helal malı olduğundan şüphe etmeyecek hale gelir. Sonra elinden çıkardığı bu miktarı, zulmettiği veya kendisinden faiz aldığı bilinen kimselere geri verir. Onu bulmaktan ümit keserse onun adına sadaka verir. Şayet kul hakları (mezâlim) zimmetini bütünüyle kuşatmışsa ve çokluğundan ötürü asla ödemeye güç yetiremeyeceği miktarın kendisine vacip olduğunu bilirse, tövbesi elindekilerin tamamını ya miskinlere [dağıtarak] ya da [Müslümanların maslahatına olan yerlere sarf ederek...]

صَلَاحُ الْمُسْلِمِينَ، حَتَّى لَا يَبْقَى فِي يَدِهِ إِلَّا أَقَلُّ مَا يُجْزِئُهُ فِي الصَّلَاةِ مِنَ اللِّبَاسِ وَهُوَ مَا يَسْتُرُ الْعَوْرَةَ وَهُوَ مِنْ سُرَّتِهِ إِلَى رُكْبَتَيْهِ، وَقُوتِ يَوْمِهِ، لِأَنَّهُ الَّذِي يَجِبُ لَهُ أَنْ يَأْخُذَهُ مِنْ مَالِ غَيْرِهِ إِذَا اضْطُرَّ إِلَيْهِ، وَإِنْ كَرِهَ ذَلِكَ مَنْ يأخذه منه. وفارق ها هنا الْمُفْلِسُ فِي قَوْلِ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ، لِأَنَّ الْمُفْلِسَ لَمْ يَصِرْ إِلَيْهِ أَمْوَالُ النَّاسِ بِاعْتِدَاءٍ بَلْ هُمُ الَّذِينَ صَيَّرُوهَا إِلَيْهِ، فَيُتْرَكُ لَهُ مَا يُوَارِيهِ وَمَا هُوَ هَيْئَةُ لِبَاسِهِ. وَأَبُو عُبَيْدٍ وَغَيْرُهُ يَرَى أَلَّا يُتْرَكَ لِلْمُفْلِسِ اللِّبَاسُ إِلَّا أَقَلَّ مَا يُجْزِئُهُ فِي الصَّلَاةِ وَهُوَ مَا يُوَارِيهِ مِنْ سُرَّتِهِ إِلَى رُكْبَتِهِ، ثُمَّ كُلَّمَا وقع بيد هذا شي أَخْرَجَهُ عَنْ يَدِهِ وَلَمْ يُمْسِكْ مِنْهُ إِلَّا مَا ذَكَرْنَا، حَتَّى يَعْلَمَ هُوَ وَمَنْ يَعْلَمُ حَالَهُ أَنَّهُ أَدَّى مَا عَلَيْهِ. السَّابِعَةُ وَالثَّلَاثُونَ- هَذَا الْوَعِيدُ الَّذِي وَعَدَ اللَّهُ بِهِ فِي الرِّبَا مِنَ الْمُحَارَبَةِ، قَدْ وَرَدَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِثْلُهُ فِي الْمُخَابَرَةِ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ قَالَ: أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ قَالَ أَخْبَرَنَا ابْنُ رَجَاءٍ قَالَ ابْنُ خَيْثَمٍ حَدَّثَنِي عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:" مَنْ لَمْ يَذَرِ الْمُخَابَرَةَ فَلْيُؤْذِنْ بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ". وَهَذَا دَلِيلٌ عَلَى مَنْعِ الْمُخَابَرَةِ وَهِيَ أَخْذُ الْأَرْضِ بِنِصْفٍ أَوْ ثُلُثٍ أَوْ رُبْعٍ، وَيُسَمَّى الْمُزَارَعَةَ. وَأَجْمَعَ أَصْحَابُ مَالِكٍ كُلُّهُمْ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَتْبَاعُهُمْ وَدَاوُدُ، عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ دَفْعُ الْأَرْضِ عَلَى الثُّلُثِ وَالرُّبْعِ، وَلَا عَلَى جُزْءٍ مِمَّا تُخْرِجُ، لِأَنَّهُ مَجْهُولٌ، إِلَّا أَنَّ الشَّافِعِيَّ وَأَصْحَابَهُ وَأَبَا حَنِيفَةَ قَالُوا بِجَوَازِ كِرَاءِ الْأَرْضِ بِالطَّعَامِ إِذَا كَانَ مَعْلُومًا، لِقَوْلِهِ ﵇:" فأما شي مَعْلُومٌ مَضْمُونٌ فَلَا بَأْسَ بِهِ" خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ. وَإِلَيْهِ ذَهَبَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ، وَمَنَعَهُ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ، لِمَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ أَيْضًا عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ قَالَ: كُنَّا نُحَاقِلُ بِالْأَرْضِ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَنُكْرِيهَا بِالثُّلُثِ وَالرُّبْعِ وَالطَّعَامِ الْمُسَمَّى، فَجَاءَنَا ذَاتَ يَوْمٍ رَجُلٌ مِنْ عُمُومَتِي فَقَالَ: نَهَانَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ أَمْرٍ كَانَ لَنَا نَافِعًا، وَطَوَاعِيَةُ اللَّهِ وَرَسُولِهِ أَنْفَعُ لَنَا، نَهَانَا أَنْ نُحَاقِلَ بِالْأَرْضِ فَنَكْتَرِيهَا عَلَى الثُّلُثِ وَالرُّبْعِ وَالطَّعَامِ الْمُسَمَّى، وَأَمَرَ رَبَّ الْأَرْضِ أَنْ يَزْرَعَهَا أَوْ يُزَارِعَهَا. وَكَرِهَ كِرَاءَهَا وَمَا سِوَى ذَلِكَ. قَالُوا:

...müslümanların maslahatıdır; öyle ki elinde namazda kifayet edecek en az giysi -ki o avret yerini örten, göbeğinden dizlerine kadar olan kısımdır- ve bir günlük yiyeceğinden başka bir şey kalmaz. Zira darda kaldığında başkasının malından alması vacip olan miktar budur; kendisinden aldığı kişi bunu istemese bile. Âlimlerin çoğunun görüşüne göre bu hususta müflis farklılık arz eder; çünkü müflisin eline insanların malları bir teaddi (haksız fiil) ile geçmemiştir, bilakis o malları ona kendileri teslim etmişlerdir. Bu yüzden onun avretini örtecek ve kendi durumuna uygun kıyafeti ona bırakılır. Ebû Ubeyd ve başkaları ise müflise sadece namazda kifayet edecek en az giysinin, yani göbeğinden dizine kadar örten şeyin bırakılacağı görüşündedir. Sonra bu kişinin eline ne zaman bir şey geçerse, zikrettiğimiz miktar hariç onu elinden çıkarır; tâ ki kendisi ve durumunu bilenler borcunu ödediğini bilinceye kadar. Otuz Yedinci Mesele- Allah'ın faiz hakkında vadettiği bu savaş tehdidi, muhâbere hakkında da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzer şekilde varit olmuştur. Ebû Dâvûd rivayet edip şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Maîn haber verdi, dedi ki: Bize İbn Recâ haber verdi, dedi ki: İbn Haysem bana Ebû'z-Zübeyr'den, o da Câbir b. Abdillâh'tan rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Kim muhâbereyi terk etmezse, Allah ve Resûlü tarafından açılacak bir savaşı bilsin!» Bu, muhâberenin yasak olduğuna delildir; o da arazinin yarı, üçte bir veya dörtte bir pay karşılığında [işletilmek üzere] tutulmasıdır ve müzâraa diye isimlendirilir. Mâlik'in bütün talebeleri, Şâfiî, Ebû Hanîfe ve onların tâbileri ile Dâvûd, arazinin üçte bir, dörtte bir veya çıkardığı ürünün bir payı karşılığında verilmesinin meçhul olması sebebiyle caiz olmadığı hususunda icma etmişlerdir. Ancak Şâfiî ve arkadaşları ile Ebû Hanîfe, arazinin bilinen bir yiyecek karşılığında kiralanmasının caiz olduğunu söylemişlerdir; nitekim Hz. Peygamber aleyhisselâm: «Bilinen ve zimmette taahhüt edilen bir şeye gelince, bunda bir beis yoktur» buyurmuştur; bunu Müslim tahric etmiştir. Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakam da bu görüşe gitmiştir. Mâlik ve arkadaşları ise yine Müslim'in Râfi' b. Hadîc'den rivayet ettiği şu hadis sebebiyle bunu men etmişlerdir: "Bizler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında muhâkele yapar, araziyi üçte bir, dörtte bir ve belirlenmiş yiyecek karşılığında kiraya verirdik. Bir gün amcalarımdan biri bize gelip şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize faydalı olan bir şeyi yasakladı; oysa Allah'a ve Resûlü'ne itaat etmek bizim için daha hayırlıdır. Araziyi muhâkele yapmamızı, yani üçte bir, dörtte bir ve belirlenmiş yiyecek karşılığında kiraya vermemizi yasakladı ve arazi sahibine onu ekmesini veya ektirmesini emretti." Kiralanmasını ve bundan başkasını ise kerih gördü. Dediler ki:

فَلَا يَجُوزُ كِرَاءُ الْأَرْضِ بِشَيْءٍ مِنَ الطَّعَامِ مَأْكُولًا كَانَ أَوْ مَشْرُوبًا عَلَى حَالٍ، لِأَنَّ ذَلِكَ فِي مَعْنَى بَيْعِ الطَّعَامِ بِالطَّعَامِ نَسِيئًا. وَكَذَلِكَ لَا يَجُوزُ عِنْدَهُمْ كِرَاءُ الْأَرْضِ بِشَيْءٍ مِمَّا يَخْرُجُ مِنْهَا وَإِنْ لَمْ يَكُنْ طَعَامًا مَأْكُولًا وَلَا مَشْرُوبًا، سِوَى الْخَشَبِ وَالْقَصَبِ وَالْحَطَبِ، لِأَنَّهُ عِنْدَهُمْ فِي مَعْنَى الْمُزَابَنَةِ. هَذَا هُوَ الْمَحْفُوظُ عَنْ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ. وَقَدْ ذَكَرَ ابْنُ سَحْنُونَ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيِّ الْمَدَنِيِّ أَنَّهُ قَالَ: لَا بَأْسَ بِإِكْرَاءِ الْأَرْضِ بِطَعَامٍ لَا يَخْرُجُ مِنْهَا. وَرَوَى يَحْيَى بْنُ عُمَرَ عَنِ الْمُغِيرَةِ أَنَّ ذَلِكَ لَا يَجُوزُ، كَقَوْلِ سَائِرِ أَصْحَابِ مَالِكٍ. وَذَكَرَ ابْنُ حَبِيبٍ، أَنَّ ابْنَ كِنَانَةَ كَانَ يَقُولُ: لَا تُكْرَى الْأَرْضُ بِشَيْءٍ إِذَا أُعِيدَ فِيهَا نَبْتٌ، وَلَا بَأْسَ أَنْ تُكْرَى بِمَا سِوَى ذَلِكَ مِنْ جَمِيعِ الْأَشْيَاءِ مِمَّا يُؤْكَلُ وَمِمَّا لَا يُؤْكَلُ خَرَجَ مِنْهَا أَوْ لَمْ يَخْرُجْ مِنْهَا، وَبِهِ قَالَ يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، وَقَالَ: إِنَّهُ مِنْ قَوْلِ مَالِكٍ. قَالَ: وَكَانَ ابْنُ نَافِعٍ يَقُولُ: لا بأس أن تكرى الأرض بكل شي مِنْ طَعَامٍ وَغَيْرِهِ خَرَجَ مِنْهَا أَوْ لَمْ يَخْرُجْ، مَا عَدَا الْحِنْطَةَ وَأَخَوَاتِهَا فَإِنَّهَا الْمُحَاقَلَةُ الْمَنْهِيُّ عَنْهَا. وَقَالَ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّأِ: فَأَمَّا الَّذِي يُعْطِي أَرْضَهُ الْبَيْضَاءَ بِالثُّلُثِ وَالرُّبْعِ مِمَّا يَخْرُجُ مِنْهَا فَذَلِكَ مِمَّا يَدْخُلُهُ الْغَرَرُ، لِأَنَّ الزَّرْعَ يَقِلُّ مَرَّةً وَيَكْثُرُ أُخْرَى، وَرُبَّمَا هَلَكَ رَأْسًا فَيَكُونُ صَاحِبُ الْأَرْضِ قَدْ تَرَكَ كِرَاءً مَعْلُومًا، وَإِنَّمَا مَثَلُ ذَلِكَ مَثَلُ رَجُلٍ اسْتَأْجَرَ أَجِيرًا لِسَفَرٍ بِشَيْءٍ مَعْلُومٍ، ثُمَّ قَالَ الَّذِي اسْتَأْجَرَ لِلْأَجِيرِ: هَلْ لَكَ أَنْ أُعْطِيَكَ عُشْرَ مَا أَرْبَحُ فِي سَفَرِي هَذَا إِجَارَةً لَكَ. فَهَذَا لَا يَحِلُّ وَلَا يَنْبَغِي. قَالَ مَالِكٌ: وَلَا يَنْبَغِي لِرَجُلٍ أَنْ يُؤَاجِرَ نَفْسَهُ وَلَا أَرْضَهُ وَلَا سَفِينَتَهُ وَلَا دَابَّتَهُ إِلَّا بِشَيْءٍ مَعْلُومٍ لَا يَزُولُ. وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُمَا. وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَاللَّيْثُ وَالثَّوْرِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَالْحَسَنُ بْنُ حَيٍّ وَأَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ: لَا بَأْسَ أَنْ يُعْطِيَ الرَّجُلُ أَرْضَهُ على جزء

Dolayısıyla arazinin ister yiyecek ister içecek olsun hiçbir şekilde herhangi bir gıda maddesi karşılığında kiralanması caiz değildir; zira bu, gıdanın gıda karşılığında veresiye satılması hükmündedir. Aynı şekilde onlara göre odun, kamış ve yakacak odun müstesna, yenecek veya içilecek bir gıda maddesi olmasa bile araziden çıkan herhangi bir şey karşılığında arazinin kiralanması da caiz değildir; çünkü bu, onlara göre müzâbene hükmündedir. Mâlik ve ashabından nakledilip korunan [meşhur görüş] budur. İbn Sahnûn, Mugîre b. Abdirrahmân el-Mahzûmî el-Medenî'den onun şöyle dediğini nakletmiştir: “Arazinin, kendisinden çıkmayan bir gıda karşılığında kiralanmasında bir beis yoktur.” Yahyâ b. Ömer ise Mugîre'den, Mâlik'in diğer ashabının görüşü gibi bunun caiz olmadığını rivayet etmiştir. İbn Habîb, İbn Kinâne'nin şöyle dediğini zikretmiştir: “Arazi, içine [tohum olarak] tekrar ekilecek bir şey karşılığında kiralanmaz; bunun dışındaki yenilen ve yenilmeyen, oradan çıkmış veya çıkmamış her türlü şey karşılığında kiralanmasında bir sakınca yoktur.” Yahyâ b. Yahyâ da bu görüşü benimsemiş ve bunun Mâlik'in sözü olduğunu belirtmiştir. [İbn Habîb] dedi ki: İbn Nâfi' de şöyle derdi: “Buğday ve benzerleri hariç, araziden çıksın ya da çıkmasın gıdadan veya diğer şeylerden her şey karşılığında arazinin kiralanmasında bir sakınca yoktur; çünkü bu [buğday karşılığı kiralamak], yasaklanan muhâkale dir.” Mâlik el-Muvatta'da şöyle demiştir: “Ekim yapılmamış boş arazisini, ondan çıkacak ürünün üçte biri veya dörtte biri karşılığında veren kimseye gelince; bu, içine garar (belirsizlik ve aldanma) giren muamelelerdendir. Çünkü ekin bazen az bazen çok olur, kimi zaman da tamamen telef olur; bu durumda arazi sahibi belirli bir kira bedelini terk etmiş olur. Bunun misali ancak bir sefer için belirli bir ücret karşılığında işçi tutan ve ardından işçiye: «Sana ücretin olarak bu seferimde elde edeceğim kârın onda birini vermeme ne dersin?» diyen kimsenin misali gibidir. Bu ise helal olmaz ve uygun düşmez.” Mâlik şöyle demiştir: “Bir kimsenin kendisini, arazisini, gemisini veya binek hayvanını, değişmeyen belirli bir bedel dışında kiraya vermesi uygun değildir.” Şâfiî, Ebû Hanîfe ve her ikisinin ashabı da bu görüştedir. Ahmed b. Hanbel, Leys, Sevrî, Evzâî, Hasen b. Hayy, Ebû Yûsuf ve Muhammed ise şöyle demişlerdir: “Bir kimsenin arazisini [ondan çıkacak ürünün belirli] bir payı karşılığında vermesinde bir sakınca yoktur…”

مِمَّا تُخْرِجُهُ نَحْوَ الثُّلُثِ وَالرُّبْعِ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عُمَرَ وَطَاوُسٍ. وَاحْتَجُّوا بِقِصَّةِ خَيْبَرَ وَأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَامَلَ أَهْلَهَا عَلَى شَطْرِ مَا تُخْرِجُهُ أَرْضُهُمْ وَثِمَارُهُمْ. قَالَ أَحْمَدُ: حَدِيثُ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ فِي النَّهْيِ عَنْ كِرَاءِ الْمَزَارِعِ مُضْطَرِبُ الْأَلْفَاظِ وَلَا يَصِحُّ، وَالْقَوْلُ بِقِصَّةِ خَيْبَرَ أَوْلَى وَهُوَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ. وَقَدْ أَجَازَ طَائِفَةٌ مِنَ التَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ أَنْ يُعْطِيَ الرَّجُلُ سَفِينَتَهُ وَدَابَّتَهُ، كَمَا يُعْطِي أَرْضَهُ بِجُزْءٍ مِمَّا يَرْزُقُهُ اللَّهُ فِي الْعِلَاجِ بِهَا. وَجَعَلُوا أَصْلَهُمْ فِي ذَلِكَ الْقِرَاضَ الْمُجْمَعَ عَلَيْهِ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" الْمُزَّمِّلِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ " وَقَالَ الشَّافِعِيُّ فِي قَوْلِ ابْنِ عُمَرَ: كُنَّا نُخَابِرُ وَلَا نَرَى بِذَلِكَ بَأْسًا حَتَّى أَخْبَرَنَا رَافِعُ بْنُ خَدِيجٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ نَهَى عَنْهَا، أَيْ كُنَّا نُكْرِي الْأَرْضَ بِبَعْضِ مَا يَخْرُجُ مِنْهَا. قَالَ: وَفِي ذَلِكَ نَسْخٌ لِسُنَّةِ خَيْبَرَ. قُلْتُ: وَمِمَّا يُصَحِّحُ قَوْلَ الشَّافِعِيِّ فِي النَّسْخِ مَا رَوَاهُ الْأَئِمَّةُ وَاللَّفْظُ لِلدَّارَقُطْنِيِّ عَنْ جَابِرٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَهَى عَنِ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ وَالْمُخَابَرَةِ وَعَنِ الثُّنْيَا إِلَّا أَنْ تُعْلَمَ. صَحِيحٌ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْمُخَابَرَةِ. قُلْتُ: وَمَا الْمُخَابَرَةُ؟ قَالَ: أَنْ تَأْخُذَ الْأَرْضَ بِنِصْفٍ أو ثلث أو أَوْ رُبُعٍ. الثَّامِنَةُ وَالثَّلَاثُونَ- فِي الْقِرَاءَاتِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ" مَا بَقِيَ" بِتَحْرِيكِ الْيَاءِ، وَسَكَّنَهَا الْحَسَنُ، وَمِثْلُهُ قَوْلُ جَرِيرٍ:

ondan çıkacak ürünün bir payı karşılığında vermesinde beis yoktur" demişlerdir; bu İbn Ömer ve Tâvûs'un da görüşüdür. Hayber kıssasını ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in oranın halkıyla, arazilerinden ve meyvelerinden çıkacak olanın yarısı karşılığında muamele yaptığını delil getirmişlerdir. Ahmed şöyle demiştir: "Râfi' b. Hadîc'in arazilerin kiralanmasının nehyine dair hadisi lafızları itibarıyla muzdariptir ve sahih değildir; Hayber kıssasıyla hükmetmek daha evladır ve o sahih bir hadistir." Tâbiînden ve sonrakilerden bir topluluk; tıpkı arazisini verdiği gibi, kişinin gemisini ve bineğini de onlar vasıtasıyla yapılacak işte Allah'ın rızıklandıracağı gelirin bir payı karşılığında vermesine cevaz vermişlerdir. Bu husustaki asıllarını ise inşâallâhu teâlâ Müzzemmil sûresinde: "Diğerleri de yeryüzünde dolaşıp Allah'ın lütfundan rızık ararlar" buyruğunun tefsirinde açıklaması geleceği üzere üzerinde icma bulunan kırâz (mudârebe) akdi kılmışlardır. Şâfiî, İbn Ömer'in: "Biz muhâbere yapar ve Râfi' b. Hadîc bize Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu nehyettiğini haber verinceye kadar bunda bir beis görmezdik" -yani araziyi ondan çıkacak ürünün bir kısmı karşılığında kiralardık- sözü hakkında şöyle demiştir: "Bunda Hayber sünnetinin neshedilmesi vardır." Derim ki: Şâfiî'nin nesh konusundaki sözünü doğrulayan delillerden biri de imamların rivayet ettiği -lafız Dârekutnî'ye aittir- Câbir'den gelen şu hadistir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem muhâkaleden, müzâbeneden, muhâbereden ve bilinmesi müstesna sünyâdan (istisnadan) nehyetti." Sahih bir hadistir. Ebû Dâvûd, Zeyd b. Sâbit'ten rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem muhâbereyi nehyetti." Ben: "Muhâbere nedir?" diye sordum. O: "Araziyi yarısı, üçte biri veya dörtte biri karşılığında almandır" dedi. Otuz Sekizinci Mesele- Kıraatler hakkında. Kıraat imamlarının cumhuru "mâ bakiye" (مَا بَقِيَ) lafzını yâ'nın harekesiyle okumuştur; Hasan ise yâ'yı sakin kılmıştır. Cerîr'in şu sözü de bunun gibidir:

هُوَ الْخَلِيفَةُ فَارْضَوْا مَا رَضِي لَكُمْ ... مَاضِي الْعَزِيمَةِ مَا فِي حُكْمِهِ جَنَفَ

O halifedir; sizin için razı olduğu şeye razı olun ... Azmi kesindir, hükmünde hiçbir haksızlık yoktur.

وَقَالَ عُمَرُ بْنُ أَبِي رَبِيعَةَ:

Ömer b. Ebî Rebîa da şöyle demiştir:

كَمْ قَدْ ذَكَرْتُكِ لَوْ أُجْزَى بِذِكْرِكُمْ ... يَا أَشْبَهَ النَّاسِ كُلَّ النَّاسِ بِالْقَمَرِ

Sizi anmamın karşılığını alacak olsaydım, sizi ne kadar çok anmışımdır ... Ey insanların dolunaya en çok benzeyeni!

إِنِّي لَأَجْذَلُ أَنْ أُمْسِي مُقَابِلَهُ ... حُبًّا لِرُؤْيَةِ مَنْ أَشْبَهْتَ فِي الصور

Surette benzediğin kimseyi görme sevgisiyle ... Akşamı onun karşısında geçirmekten elbette büyük bir sevinç duyarım.

أَصْلُهُ" مَا رَضِيَ" وَ" أَنْ أُمْسِيَ" فَأَسْكَنَهَا وَهُوَ فِي الشِّعْرِ كَثِيرٌ. وَوَجْهُهُ أَنَّهُ شَبَّهَ الْيَاءَ بِالْأَلِفِ فَكَمَا لَا تَصِلُ الْحَرَكَةُ إِلَى الْأَلِفِ فَكَذَلِكَ لَا تَصِلُ هُنَا إِلَى الْيَاءِ. وَمِنْ هَذِهِ اللُّغَةِ أُحِبُّ أَنْ أَدْعُوكَ، وَأَشْتَهِيَ أَنْ أَقْضِيكَ، بِإِسْكَانِ الْوَاوِ وَالْيَاءِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ" مَا بَقَى" بِالْأَلِفِ، وَهِيَ لُغَةُ طَيِّئٍ، يَقُولُونَ لِلْجَارِيَةِ: جَارَاةٌ، وَلِلنَّاصِيَةِ: نَاصَاةٌ، وَقَالَ الشَّاعِرُ:

Aslı "mâ radiye" (مَا رَضِيَ) ve "en ümsiye"dir (أَنْ أُمْسِيَ); [şair] onları sakin kılmıştır ve bu şiirde pek çoktur. Bunun izahı şudur: Yâ harfini elife benzetmiştir; nitekim hareke elife ulaşamadığı gibi, burada da yâ harfine ulaşmamıştır. Vav ve yâ'nın sükûnu ile "uhıbbu en ed'ûke" (أُحِبُّ أَنْ أَدْعُوكَ) ve "eştehî en akdîke" (أَشْتَهِيَ أَنْ أَقْضِيكَ) kullanımları da bu lügattendir. Hasan "mâ bakâ" (مَا بَقَى) şeklinde elif ile okumuştur; bu Tayy kabilesinin lügatidir, onlar cariyeye "cârâh" (جَارَاةٌ), perçeme "nâsâh" (نَاصَاةٌ) derler. Şair şöyle demiştir:

لَعَمْرُكَ لَا أَخْشَى التَّصَعْلُكَ مَا بَقَى ... عَلَى الْأَرْضِ قَيْسِيٌّ يَسُوقُ الْأَبَاعِرَا

Ömrüne yemin olsun ki, yeryüzünde develeri sevk eden ... Kayslı bir kimse kaldığı müddetçe yoksulluktan korkmam.

وَقَرَأَ أَبُو السِّمَّالِ مِنْ بَيْنِ جَمِيعِ الْقُرَّاءِ" مِنَ الرِّبُوْ" بِكَسْرِ الرَّاءِ الْمُشَدَّدَةِ وَضَمِّ الْبَاءِ وَسُكُونِ الْوَاوِ. وَقَالَ أَبُو الْفَتْحِ عُثْمَانُ بْنُ جِنِّيٍّ: شَذَّ هَذَا الْحَرْفُ مِنْ أَمْرَيْنِ، أَحَدُهُمَا الْخُرُوجُ مِنَ الْكَسْرِ إِلَى الضَّمِّ، وَالْآخَرُ وُقُوعُ الْوَاوِ بَعْدَ الضَّمِّ فِي آخِرِ الِاسْمِ. وَقَالَ الْمَهْدَوِيُّ. وَجْهُهَا أَنَّهُ فَخَّمَ الْأَلِفَ فَانْتَحَى بِهَا نَحْوَ الْوَاوِ الَّتِي الْأَلِفُ مِنْهَا، وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُحْمَلَ عَلَى غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ، إِذْ لَيْسَ فِي الْكَلَامِ اسْمٌ آخِرُهُ وَاوٌ سَاكِنَةٌ قَبْلَهَا ضَمَّةٌ. وَأَمَالَ الْكِسَائِيُّ وَحَمْزَةُ" الرِّبَا" لِمَكَانِ الْكَسْرَةِ فِي الرَّاءِ. الْبَاقُونَ بِالتَّفْخِيمِ لِفَتْحَةِ الْبَاءِ. وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَحَمْزَةَ" فَآذِنُوا" عَلَى مَعْنَى فَآذِنُوا غَيْرَكُمْ، فَحَذَفَ الْمَفْعُولَ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ" فَأْذَنُوا" أَيْ كُونُوا عَلَى إِذْنٍ، مِنْ قَوْلِكَ: إِنِّي عَلَى عِلْمٍ، حَكَاهُ أَبُو عُبَيْدٍ عَنِ الْأَصْمَعِيِّ. وَحَكَى أَهْلُ اللُّغَةِ أَنَّهُ يُقَالُ: أَذِنْتُ بِهِ إِذْنًا، أَيْ عَلِمْتُ بِهِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: مَعْنَى" فَأْذَنُوا" فَاسْتَيْقِنُوا الْحَرْبَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَهُوَ بِمَعْنَى الْإِذْنِ. وَرَجَّحَ أَبُو عَلِيٍّ وَغَيْرُهُ قِرَاءَةَ الْمَدِّ قَالَ: لِأَنَّهُمْ إِذَا أُمِرُوا بِإِعْلَامِ غَيْرِهِمْ مِمَّنْ لَمْ يَنْتَهِ عَنْ ذَلِكَ عَلِمُوا هُمْ لَا مَحَالَةَ. قَالَ: فَفِي إِعْلَامِهِمْ عِلْمُهُمْ وَلَيْسَ فِي عِلْمِهِمْ إِعْلَامُهُمْ. وَرَجَّحَ الطَّبَرِيُّ قِرَاءَةَ الْقَصْرِ، لِأَنَّهَا تَخْتَصُّ بِهِمْ. وَإِنَّمَا أُمِرُوا عَلَى قِرَاءَةِ الْمَدِّ بِإِعْلَامِ غَيْرِهِمْ، وَقَرَأَ جَمِيعُ الْقُرَّاءِ" لَا تَظْلِمُونَ" بِفَتْحِ التَّاءِ" وَلا تُظْلَمُونَ" بضمها. وروى المفضل عن عام" لَا تُظْلَمُونَ وَلَا تَظْلِمُونَ" بِضَمِّ التَّاءِ فِي الْأُولَى وَفَتْحِهَا فِي الثَّانِيَةِ عَلَى الْعَكْسِ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: تَتَرَجَّحُ قِرَاءَةُ الْجَمَاعَةِ بِأَنَّهَا تُنَاسِبُ قَوْلَهُ:" وَإِنْ تُبْتُمْ" فِي إِسْنَادِ الْفِعْلَيْنِ إِلَى الْفَاعِلِ، فَيَجِيءُ" تَظْلِمُونَ" بِفَتْحِ التَّاءِ أَشْكَلَ بِمَا قبله.

Bütün kurrâ arasından sadece Ebü’s-Simmâl, şeddeli râ’nın kesresi, bâ’nın dammesi ve vâv’ın sükûnu ile { مِنَ الرِّبُوْ } şeklinde okumuştur. Ebu’l-Feth Osman b. Cinnî şöyle demiştir: Bu kıraat iki husustan ötürü şâzz olmuştur; birincisi kesreden dammeye geçiş, ikincisi ise ismin sonunda dammeden sonra vâv harfinin gelmesidir. Mehdevî ise şöyle demiştir: Bunun izahı, onun elifi tefhim ile (kalın) okuyup elifin [aslı] olan vâv tarafına meylettirmesidir. Bu, başka bir veche hamledilmemelidir; zira [Arap] kelamında sonu kendisinden önce damme bulunan sâkin bir vâv olan bir isim yoktur. Kisâî ve Hamza ise râ harfindeki kesreden ötürü { الرِّبَا } kelimesini imâle ile okumuşlardır. Diğerleri ise bâ harfinin fethasından ötürü tefhim ile okumuşlardır. Âsım’dan rivayetle Ebû Bekir ve Hamza, "başkalarına bildirin" manasında mefulü hazfederek { فَآذِنُوا } şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise "bilgi sahibi olun" manasında { فَأْذَنُوا } şeklinde okumuşlardır; bu da kişinin [kullandığı] "ben bilgi sahibiyim" (إِنِّي عَلَى عِلْمٍ) sözü gibidir. Bunu Ebû Ubeyd el-Asmaî'den nakletmiştir. Dil ehli de "ona dair bilgi sahibi oldum / bildim" manasında "ezintü bihî iznen" (أَذِنْتُ بِهِ إِذْنًا) denildiğini nakletmiştir. İbn Abbâs ve diğer müfessirler ise şöyle demiştir: { فَأْذَنُوا } ifadesinin anlamı, "Allah Teâlâ tarafından [açılacak] bir savaştan kesin olarak emin olun" demektir ki bu da "bilme" (izin) anlamındadır. Ebû Alî ve başkaları medli kıraati tercih ederek şöyle demiştir: Çünkü bundan vazgeçmeyen başkalarına bildirmeleri emredildiğinde, kendileri de kaçınılmaz olarak bilmiş olurlar. Ve dedi ki: "Onların [başkalarına] bildirmesinde kendi bilgileri de vardır; fakat [sadece] bilmelerinde başkalarına bildirmeleri yoktur." Taberî ise kasr ile olan kıraati tercih etmiştir; zira bu [hitap] sadece kendilerine mahsustur. Medli kıraatte ise ancak başkalarına bildirmeleri emredilmiştir. Kurrâların tamamı [ilk fiili] tâ'nın fethasıyla { لَا تَظْلِمُونَ }, [ikincisini ise] tâ'nın dammesiyle { وَلا تُظْلَمُونَ } şeklinde okumuşlardır. Mufaddal ise Âsım'dan bunun tam aksine, birincisinde tâ'nın dammesi, ikincisinde ise fethasıyla { لَا تُظْلَمُونَ وَلَا تَظْلِمُونَ } şeklinde rivayet etmiştir. Ebû Alî şöyle demiştir: Çoğunluğun kıraati, her iki fiilin de fâile isnad edilmesi bakımından { وَإِنْ تُبْتُمْ } “Eğer tövbe ederseniz” buyruğuna uygun düşmesi sebebiyle daha tercihe şayandır; bu durumda tâ'nın fethasıyla { تَظْلِمُونَ } kelimesi kendisinden öncekiyle daha uyumlu gelmektedir.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٨٠]

[Bakara Sûresi (2), Âyet 280]

وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٨٠)

{ وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٨٠) } “Eğer [borçlu] darlık içinde ise, kolaylığa çıkıncaya kadar bir mühlet verilmelidir. [Borcu] sadaka olarak bağışlamanız ise -eğer bilirseniz- sizin için daha hayırlıdır. (280)”

فيه تسع مسائل: الأول- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ) لَمَّا حكم ﷿ لِأَرْبَابِ الرِّبَا بِرُءُوسِ أَمْوَالِهِمْ عِنْدَ الْوَاجِدِينَ لِلْمَالِ، حَكَمَ فِي ذِي الْعُسْرَةِ بِالنَّظِرَةِ إِلَى حَالِ الْمَيْسَرَةِ، وَذَلِكَ أَنَّ ثَقِيفًا لَمَّا طَلَبُوا أَمْوَالَهُمُ الَّتِي لَهُمْ عَلَى بَنِي الْمُغِيرَةِ شَكَوُا الْعُسْرَةَ- يعنى بنى المغيرة- وقالوا: ليس لنا شي، وَطَلَبُوا الْأَجَلَ إِلَى وَقْتِ ثِمَارِهِمْ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ" وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ". الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ" مَعَ قَوْلِهِ" وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ" يَدُلُّ عَلَى ثُبُوتِ الْمُطَالَبَةِ لِصَاحِبِ الدَّيْنِ عَلَى الْمَدِينِ وَجَوَازِ أَخْذِ مَالِهِ بِغَيْرِ رِضَاهُ. وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْغَرِيمَ مَتَى امْتَنَعَ مِنْ أَدَاءِ الدَّيْنِ مَعَ الْإِمْكَانِ كَانَ ظَالِمًا، فَإِنَّ الله تعالى يقول:" فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ" فَجَعَلَ لَهُ الْمُطَالَبَةَ بِرَأْسِ مَالِهِ. فَإِذَا كَانَ لَهُ حَقُّ الْمُطَالَبَةِ فَعَلَى مَنْ عَلَيْهِ الدَّيْنُ لَا مَحَالَةَ وُجُوبُ قَضَائِهِ. الثَّالِثَةُ- قَالَ الْمَهْدَوِيُّ وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: هَذِهِ الْآيَةُ نَاسِخَةٌ لِمَا كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ مِنْ بَيْعِ مَنْ أَعْسَرَ. وَحَكَى مَكِّيٌّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ بِهِ فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: فَإِنْ ثَبَتَ فِعْلُ النَّبِيِّ ﷺ فَهُوَ نَسْخٌ وَإِلَّا فَلَيْسَ بِنَسْخٍ. قَالَ الطَّحَاوِيُّ: كَانَ الْحُرُّ يُبَاعُ فِي الدَّيْنِ أَوَّلَ الْإِسْلَامِ إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ يَقْضِيهِ عَنْ نَفْسِهِ حَتَّى نَسَخَ الله ذلك فقال ﷿:" وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ". وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثٍ رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ مُسْلِمِ بْنِ خَالِدٍ الزِّنْجِيِّ أَخْبَرَنَا زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ عَنِ ابْنِ الْبَيْلَمَانِيِّ عَنْ سُرَّقٍ قَالَ: كَانَ لِرَجُلٍ عَلَيَّ مَالٌ- أَوْ قَالَ دَيْنٌ- فَذَهَبَ بِي إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَلَمْ يُصِبْ لِي مَالًا فَبَاعَنِي مِنْهُ، أَوْ بَاعَنِي لَهُ. أَخْرَجَهُ الْبَزَّارُ بِهَذَا الْإِسْنَادِ أَطْوَلَ مِنْهُ. وَمُسْلِمُ بْنُ خَالِدٍ الزِّنْجِيُّ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْبَيْلَمَانِيِّ لَا يُحْتَجُّ بِهِمَا. وَقَالَ جماعة من أهل العلم

Burada dokuz mesele vardır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: { وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ } “Eğer [borçlu] darlık içinde ise” buyruğu: Yüce Allah, [ödeme imkânına] sahip olanların yanındaki faiz alacaklılarına ana paralarını [alma hakkını] hükme bağlayınca, darlık içinde olan borçlu hakkında da kolaylık hâline kadar mühlet verilmesine hükmetti. Şöyle ki; Sakîf kabilesi, Benî Mugîre üzerindeki alacaklarını talep ettiğinde -yani Benî Mugîre- darlık içinde olduklarından şikâyet edip: "Bizim hiçbir şeyimiz yok" dediler ve meyvelerinin toplanma vaktine kadar mühlet istediler. Bunun üzerine: { وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ } “Eğer [borçlu] darlık içinde ise” âyeti indi. İkinci Mesele- Yüce Allah'ın: { وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ } “Eğer [borçlu] darlık içinde ise” buyruğu, { وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ } “Eğer tövbe ederseniz ana paralarınız sizindir” buyruğu ile birlikte, alacaklının borçludan alacağını talep etme hakkının sabit olduğuna ve onun rızası olmaksızın malını almasının caiz olduğuna delalet eder. Ayrıca imkânı olduğu halde borcunu ödemekten kaçınan borçlunun zalim olduğuna da delalet eder. Zira Yüce Allah: { فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ } “Ana paralarınız sizindir” buyurarak ona ana parasını talep etme hakkı tanımıştır. Alacaklının talep hakkı sabit olunca, borçlu olan kimsenin de onu ödemesi kaçınılmaz bir vecibe olur. Üçüncü Mesele- el-Mehdevî ve bazı ilim adamları şöyle demiştir: Bu âyet, Câhiliye döneminde darlığa düşen [borçlunun] satılması uygulamasını neshetmiştir. Mekkî ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in İslâm'ın ilk dönemlerinde bunu emrettiğini nakletmiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Eğer Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu uygulaması sabit ise bu bir nesihtir, aksi takdirde nesih değildir. et-Tahâvî ise şöyle demiştir: İslâm'ın başlangıcında, kendisi adına borcunu ödeyecek malı bulunmayan hür kimse borcu karşılığında satılırdı; nihayet Allah bunu neshederek şöyle buyurdu: { وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ } “Eğer [borçlu] darlık içinde ise, kolaylığa çıkıncaya kadar bir mühlet verilmelidir.” Onlar ed-Dârekutnî'nin rivayet ettiği şu hadisi delil getirdiler: Müslim b. Hâlid ez-Zencî'nin hadisinden [nakledildiğine göre]; bize Zeyd b. Eslem, İbnü'l-Beylemânî'den, o da Surrak'tan şöyle rivayet etmiştir: Bir adamın bende malı -veya borcu- vardı. Beni Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e götürdü. [Resûlullah] benim hiçbir malımı bulamayınca beni ona sattı -veya onun için sattı-. el-Bezzâr bu hadisi aynı isnadla daha uzun olarak rivayet etmiştir. Müslim b. Hâlid ez-Zencî ile Abdurrahman b. el-Beylemânî ise [rivayetleri] delil kabul edilmeyen kimselerdir. İlim ehlinden bir topluluk ise şöyle demiştir:

قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ" عَامَّةٌ فِي جَمِيعِ النَّاسِ، فَكُلُّ مَنْ أَعْسَرَ أُنْظِرَ، وَهَذَا قَوْلُ أَبِي هُرَيْرَةَ وَالْحَسَنِ وَعَامَّةِ الْفُقَهَاءِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَأَحْسَنُ مَا قِيلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُ عَطَاءٍ وَالضَّحَّاكِ وَالرَّبِيعِ بْنِ خَيْثَمٍ. قَالَ: هِيَ لِكُلِّ مُعْسِرٍ يُنْظَرُ فِي الرِّبَا وَالدَّيْنِ كُلِّهِ. فَهَذَا قَوْلٌ يَجْمَعُ الْأَقْوَالَ، لِأَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ نَاسِخَةً عَامَّةً نَزَلَتْ فِي الرِّبَا ثُمَّ صَارَ حُكْمُ غَيْرِهِ كَحُكْمِهِ. وَلِأَنَّ الْقِرَاءَةَ بِالرَّفْعِ بِمَعْنَى وَإِنْ وَقَعَ ذُو عُسْرَةٍ مِنَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ. وَلَوْ كَانَ فِي الرِّبَا خَاصَّةً لَكَانَ النَّصْبُ الْوَجْهَ، بِمَعْنَى وَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الرِّبَا ذَا عُسْرَةٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَشُرَيْحٌ: ذَلِكَ فِي الرِّبَا خَاصَّةً، فَأَمَّا الدُّيُونُ وَسَائِرُ الْمُعَامَلَاتِ فَلَيْسَ فِيهَا نَظِرَةٌ بَلْ يُؤَدِّي إِلَى أَهْلِهَا أَوْ يُحْبَسُ فِيهِ حَتَّى يُوَفِّيَهُ، وَهُوَ قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ. وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:" إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها" الْآيَةَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: فَكَانَ هَذَا الْقَوْلُ يَتَرَتَّبُ إِذَا لَمْ يَكُنْ فَقْرٌ مُدْقِعٌ، وَأَمَّا مَعَ الْعُدْمِ وَالْفَقْرِ الصَّرِيحِ فَالْحُكْمُ هُوَ النَّظِرَةُ ضَرُورَةً. الرَّابِعَةُ- مَنْ كَثُرَتْ دُيُونُهُ وَطَلَبَ غُرَمَاؤُهُ مَالَهُمْ فَلِلْحَاكِمِ أَنْ يَخْلَعَهُ عَنْ كُلِّ مَالِهِ وَيَتْرُكَ لَهُ مَا كَانَ مِنْ ضَرُورَتِهِ. رَوَى ابْنُ نَافِعٍ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ لَا يُتْرَكُ لَهُ إِلَّا مَا يُوَارِيهِ. وَالْمَشْهُورُ أَنَّهُ يُتْرَكُ لَهُ كِسْوَتُهُ الْمُعْتَادَةُ مَا لَمْ يَكُنْ فِيهَا فَضْلٌ، وَلَا يُنْزَعُ مِنْهُ رِدَاؤُهُ إِنْ كَانَ ذَلِكَ مُزْرِيًا بِهِ. وَفِي تَرْكِ كِسْوَةِ زَوْجَتِهِ وَفِي بَيْعِ كُتُبِهِ إِنْ كَانَ عَالِمًا خِلَافٌ. وَلَا يُتْرَكُ لَهُ مَسْكَنٌ وَلَا خَادِمٌ وَلَا ثَوْبُ جُمُعَةٍ مَا لَمْ تَقِلَّ قِيمَتُهَا، وَعِنْدَ هَذَا يَحْرُمُ حَبْسُهُ. وَالْأَصْلُ فِي هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ". رَوَى الْأَئِمَّةُ وَاللَّفْظُ لِمُسْلِمٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: أُصِيبَ رَجُلٌ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي ثِمَارٍ ابْتَاعَهَا فَكَثُرَ دَيْنُهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" تَصَدَّقُوا عَلَيْهِ" فَتَصَدَّقَ النَّاسُ عَلَيْهِ فَلَمْ يَبْلُغْ ذَلِكَ وَفَاءَ دَيْنِهِ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِغُرَمَائِهِ:" خُذُوا مَا وَجَدْتُمْ وَلَيْسَ لَكُمْ إِلَّا ذَلِكَ". وَفِي مُصَنَّفِ أَبِي دَاوُدَ: فَلَمْ يَزِدْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ غُرَمَاءَهُ عَلَى أَنْ خَلَعَ لَهُمْ مَالَهُ. وَهَذَا نَصٌّ، فَلَمْ يَأْمُرْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِحَبْسِ الرَّجُلِ، وَهُوَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ كَمَا قَالَ شُرَيْحٌ، وَلَا بِمُلَازَمَتِهِ، خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ فَإِنَّهُ قَالَ: يُلَازَمُ لِإِمْكَانِ أَنْ يَظْهَرَ لَهُ مَالٌ، وَلَا يُكَلَّفُ أَنْ يَكْتَسِبَ لما ذكرنا. وبالله توفيقنا.

Yüce Allah'ın: { فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ } “...kolaylığa çıkıncaya kadar bir mühlet verilmelidir” buyruğu bütün insanlar hakkında geneldir; dolayısıyla darlığa düşen herkese mühlet verilir. Bu, Ebû Hureyre, el-Hasan ve fakihlerin çoğunluğunun kavlidir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu ayet hakkında söylenmiş olanların en güzeli Atâ, ed-Dahhâk ve er-Rebî‘ b. Haysem'in kavlidir. O [en-Nehhâs] şöyle demiştir: Bu [hüküm], faizde ve borcun tamamında kendisine mühlet tanınacak olan her darlık sahibi içindir. Bu, [farklı] görüşleri bir araya getiren bir kavildir; çünkü bu [ayetin], faiz hakkında inmiş genel bir nâsih (hüküm koyucu/hükmü belirleyici) olup sonradan diğer [borçların] hükmünün de onun hükmü gibi olması caizdir. Ayrıca [kırâatteki] ref‘ ile okunuş, "Bütün insanlardan darlık içinde bulunan kim olursa..." anlamındadır. Eğer özellikle faiz hakkında olsaydı, "üzerinde faiz borcu bulunan kimse darlık içinde olursa..." anlamında nasb ile okunması uygun olurdu. İbn Abbâs ve Şureyh ise şöyle demiştir: Bu, özellikle faiz hakkındadır. Diğer borçlar ve muamelelerde ise mühlet yoktur; aksine [borç] sahiplerine ödenir veya borcunu ödeyinceye kadar hapsedilir. Bu, İbrâhîm [en-Nehaî]'in de kavlidir. Onlar Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها } “Şüphesiz Allah size emanetleri ehline vermenizi emreder...” ayetini delil getirmişlerdir. İbn Atıyye şöyle demiştir: Bu kavil, son derece şiddetli ve çaresiz bırakıcı bir fakirlik söz konusu olmadığında geçerlidir. Ancak hiçbir şeyi bulunmama ve açık bir fakirlik hâlinde hüküm, zaruri olarak mühlet vermektir. Dördüncü Mesele- Borçları çoğalan ve alacaklıları alacaklarını talep eden kimsenin bütün mallarını hâkim elinden alabilir ve ona zaruri olan şeyleri bırakır. İbn Nâfi‘, Mâlik'ten; onun [avret yerini] örtecek şeyden başkasının kendisine bırakılmayacağını rivayet etmiştir. Meşhur olan ise, fazlalık olmadığı sürece mutad kıyafetinin ona bırakılması ve eğer çıkarılması onu küçük düşürüp zelil kılacaksa ridasının (üst giysisinin) üzerinden alınmamasıdır. Eşinin kıyafetinin bırakılması ve eğer âlim ise kitaplarının satılması hususunda ise ihtilaf vardır. Değerleri düşük olmadıkça ona ne bir mesken, ne bir hizmetçi, ne de cuma elbisesi bırakılır; bu durumda onu hapsetmek haram olur. Bunun aslı Yüce Allah'ın: { وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ } “Eğer [borçlu] darlık içinde ise, kolaylığa çıkıncaya kadar bir mühlet verilmelidir” buyruğudur. İmamlar -lafız Müslim'e ait olmak üzere- Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etmişlerdir: O şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında bir adam satın aldığı meyveler sebebiyle zarara uğradı ve borcu çoğaldı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « تَصَدَّقُوا عَلَيْهِ » «Ona sadaka verin» buyurdu. İnsanlar ona sadaka verdiler; fakat bu, borcunu ödemeye yetmedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem alacaklılarına: « خُذُوا مَا وَجَدْتُمْ وَلَيْسَ لَكُمْ إِلَّا ذَلِكَ » «Bulduğunuzu alın, size bundan başkası yoktur» buyurdu. Ebû Dâvûd'un el-Musannef'inde [Sünen'inde] ise şöyle geçer: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun malını alacaklılarına teslim etmekten öte bir şey yapmadı." Bu açık bir nasstır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem -Şureyh'in dediği gibi bu kimse Muâz b. Cebel idi- adamın hapsedilmesini de alacaklıların onun peşini bırakmamasını da emretmemiştir. Ebû Hanîfe'nin görüşü ise buna muhaliftir; zira o: "Malının ortaya çıkması ihtimaline binaen borçlu takip altında tutulur (peşi bırakılmaz); zikrettiğimiz gerekçeden ötürü kazanç elde etmeye zorlanmaz" demiştir. Muvaffakiyetimiz Allah iledir.

الْخَامِسَةُ- وَيُحْبَسُ الْمُفْلِسُ فِي قَوْلِ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَغَيْرِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ عُدْمُهُ. وَلَا يُحْبَسُ عِنْدَ مَالِكٍ إِنْ لَمْ يُتَّهَمْ أَنَّهُ غَيَّبَ مَالَهُ وَلَمْ يَتَبَيَّنْ لَدَدُهُ. وَكَذَلِكَ لَا يُحْبَسُ إِنْ صَحَّ عُسْرُهُ عَلَى مَا ذَكَرْنَا. السَّادِسَةُ- فَإِنْ جُمِعَ مَالُ الْمُفْلِسِ ثُمَّ تَلِفَ قَبْلَ وُصُولِهِ إِلَى أَرْبَابِهِ وَقَبْلَ الْبَيْعِ، فَعَلَى الْمُفْلِسِ ضَمَانُهُ، وَدَيْنُ الْغُرَمَاءِ ثَابِتٌ فِي ذِمَّتِهِ. فَإِنْ بَاعَ الْحَاكِمُ مَالَهُ وَقَبَضَ ثَمَنَهُ ثُمَّ تَلِفَ الثَّمَنُ قَبْلَ قَبْضِ الْغُرَمَاءِ لَهُ، كَانَ عَلَيْهِمْ ضَمَانُهُ وَقَدْ بَرِئَ الْمُفْلِسُ مِنْهُ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ: ضَمَانُهُ مِنَ الْمُفْلِسِ أَبَدًا حَتَّى يَصِلَ إِلَى الْغُرَمَاءِ. السَّابِعَةُ- الْعُسْرَةُ ضِيقُ الْحَالِ مِنْ جِهَةِ عُدْمِ الْمَالِ، وَمِنْهُ جَيْشُ الْعُسْرَةِ. وَالنَّظِرَةُ التَّأْخِيرُ. وَالْمَيْسَرَةُ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْيُسْرِ. وَارْتَفَعَ" ذُو" بِكَانَ التَّامَّةِ الَّتِي بِمَعْنَى وُجِدَ وَحَدَثَ، هَذَا قَوْلُ سِيبَوَيْهِ وَأَبِي عَلِيٍّ وَغَيْرِهِمَا. وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ: فِدًى لِبَنِي ذُهْلِ بْنِ شيبان ناقتي إذا كان يوم ذو كواكب أَشْهَبُ وَيَجُوزُ النَّصْبُ. وَفِي مُصْحَفِ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ" وَإِنْ كَانَ ذَا عُسْرَةٍ" عَلَى مَعْنَى وَإِنْ كَانَ الْمَطْلُوبُ ذَا عُسْرَةٍ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ" وَإِنْ كَانَ مُعْسِرًا فَنَظِرَةٌ". قَالَ أَبُو عَمْرٍو الدَّانِيُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُوسَى: وَكَذَلِكَ فِي مُصْحَفِ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ. قَالَ النَّحَّاسُ وَمَكِّيٌّ وَالنَّقَّاشُ: وَعَلَى هَذَا يَخْتَصُّ لَفْظُ الْآيَةِ بِأَهْلِ الرِّبَا، وَعَلَى مَنْ قَرَأَ" ذُو" فَهِيَ عَامَّةٌ فِي جَمِيعِ مَنْ عَلَيْهِ دَيْنٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَحَكَى الْمَهْدَوِيُّ أَنَّ فِي مُصْحَفِ عُثْمَانَ" فَإِنْ كان ذو عسرة"- بالفاء-. وَرَوَى الْمُعْتَمِرُ عَنْ حَجَّاجٍ الْوَرَّاقِ قَالَ: فِي مُصْحَفِ عُثْمَانَ" وَإِنْ كَانَ ذَا عُسْرَةٍ" ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ. وَقِرَاءَةُ الْجَمَاعَةِ" نَظِرَةٌ" بِكَسْرِ الظَّاءِ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَأَبُو رَجَاءٍ وَالْحَسَنُ" فَنَظْرَةٌ" بِسُكُونِ الظَّاءِ، وَهِيَ لُغَةٌ تَمِيمِيَّةٌ وَهُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ: [فِي [كَرْمٍ زَيْدٍ بِمَعْنَى كَرَمِ زَيْدٍ، وَيَقُولُونَ كَبْدٌ في كبد. وقرا نافع

Beşinci Mesele- İflas eden kimse (müflis); Mâlik, eş-Şâfiî, Ebû Hanîfe ve diğer fakihlerin görüşüne göre ödeme gücünün bulunmadığı (fakirliği) açıklığa kavuşuncaya kadar hapsedilir. Mâlik'e göre ise, malını gizlediğine dair bir itham bulunmuyorsa ve borcunu ödemekten kaçınıp inatlaştığı (leded) sabit olmamışsa hapsedilmez. Aynı şekilde daha önce zikrettiğimiz üzere darlık içinde olduğu kesinleşirse de hapsedilmez. Altıncı Mesele- Müflisin malı toplanır da alacaklılara ulaşmadan ve satışı yapılmadan önce telef olursa, bunun tazmini müflise aittir ve alacaklıların alacağı onun zimmetinde sabit kalmaya devam eder. Şayet hâkim onun malını satar ve bedelini kabzeder, ardından da bu bedel alacaklılar onu teslim almadan önce telef olursa, tazminat alacaklılara ait olur ve müflis borçtan beri olur (kurtulur). Muhammed b. Abdi'l-Hakem ise şöyle demiştir: "Bedel alacaklılara ulaşıncaya kadar tazmin sorumluluğu daima müflise aittir." Yedinci Mesele- el-‘Usre (الْعُسْرَة), mal yokluğundan kaynaklanan darlık ve geçim sıkıntısıdır; nitekim "ceyşü'l-usre" (zorluk ordusu/Tebük Gazvesi ordusu) ifadesi de buradan gelir. en-Nazıra (النَّظِرَةُ), ertelemek ve mühlet tanımaktır. el-Meysere (الْمَيْسَرَةُ) ise kolaylık (el-yüsr) anlamında bir masdardır. { ذُو } kelimesi, "bulundu, meydana geldi" (vucide ve hadese) anlamındaki tam kâne (kâne-i tâmme) ile fâil olarak ref‘ konumundadır. Bu, Sîbeveyh, Ebû Ali ve başkalarının görüşüdür. Sîbeveyh şu beyti şahit getirmiştir: "Gündüzleyin yıldızların parladığı [çetin ve] kırçıl bir gün meydana geldiğinde, devem Zühl b. Şeybânoğulları'na feda olsun!" Bu kelimenin [kâne'nin haberi olarak] nasb ile [okunması] da caizdir. Übey b. Ka‘b'ın Mushaf'ında, "aranan/borçlu kimse darlık sahibi ise" takdirinde olmak üzere: { وَإِنْ كَانَ ذَا عُسْرَةٍ } şeklindedir. el-A‘meş ise: { وَإِنْ كَانَ مُعْسِرًا فَنَظِرَةٌ } şeklinde okumuştur. Ebû Amr ed-Dânî, Ahmed b. Mûsâ'dan naklen: "Übey b. Ka‘b'ın Mushaf'ında da böyledir" demiştir. en-Nehhâs, Mekkî ve en-Nakkâş şöyle demiştir: "Bu [mensûb] kıraate göre ayetin lafzı faiz ehline özgü olur; { ذُو } şeklinde [merfû] okuyanların kıraatine göre ise üzerinde borç bulunan herkes hakkında umumidir." Bu husus daha önce geçmişti. el-Mehdî, Osman'ın Mushaf'ında -fâ harfiyle- { فَإِنْ كان ذو عسرة } şeklinde yer aldığını nakletmiştir. el-Mu‘temir, Haccâc el-Varrâk'tan rivayetle şöyle dediğini aktarmıştır: "Osman'ın Mushaf'ında { وَإِنْ كَانَ ذَا عُسْرَةٍ } şeklindedir." Bunu en-Nehhâs zikretmiştir. Cumhurun kıraati, zâ harfinin kesresiyle { نَظِرَةٌ } şeklindedir. Mücâhid, Ebû Recâ ve el-Hasan ise zâ harfinin sükûnuyla { فَنَظْرَةٌ } şeklinde okumuşlardır. Bu, Temîm kabilesinin lehçesidir; nitekim onlar "keremi Zeyd" anlamında [şöylece] "kermi Zeyd" derler; keza "kebid" (karaciğer) yerine de "kebd" derler. Nâfi‘ ise...

وَحْدَهُ" مَيْسُرَةٍ" بِضَمِّ السِّينِ، وَالْجُمْهُورُ بِفَتْحِهَا. وَحَكَى النَّحَّاسُ عَنْ مُجَاهِدٍ وَعَطَاءٍ" فَنَاظِرْهُ- عَلَى الْأَمْرِ- إِلَى مَيْسُرِهِي" بِضَمِّ السِّينِ وَكَسْرِ الرَّاءِ وَإِثْبَاتِ الياء في الإدراج. وقرى" فَنَاظِرَةٌ" قَالَ أَبُو حَاتِمٍ لَا يَجُوزُ فَنَاظِرَةٌ، إِنَّمَا ذَلِكَ فِي" النَّمْلِ " لِأَنَّهَا امْرَأَةٌ تَكَلَّمَتْ بِهَذَا لِنَفْسِهَا، مِنْ نَظَرَتْ تَنْظُرُ فَهِيَ نَاظِرَةٌ، وَمَا فِي" الْبَقَرَةِ" فَمِنَ التَّأْخِيرِ، مِنْ قَوْلِكَ: أَنْظَرْتُكَ بِالدَّيْنِ، أَيْ أَخَّرْتُكَ بِهِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ:" أَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ ". وَأَجَازَ ذَلِكَ أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ وَقَالَ: هِيَ مِنْ أَسْمَاءِ الْمَصَادِرِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" لَيْسَ لِوَقْعَتِها كاذِبَةٌ ". وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى:" تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ بِها فاقِرَةٌ " وَكَ" خائِنَةَ الْأَعْيُنِ " وَغَيْرِهِ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنْ تَصَدَّقُوا) ابْتِدَاءٌ، وَخَبَرُهُ (خَيْرٌ). نَدَبَ اللَّهُ تَعَالَى بِهَذِهِ الْأَلْفَاظِ إِلَى الصَّدَقَةِ عَلَى الْمُعْسِرِ وَجَعَلَ ذَلِكَ خَيْرًا مِنْ إِنْظَارِهِ، قَالَهُ السُّدِّيُّ وَابْنُ زَيْدٍ وَالضَّحَّاكُ. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: وَقَالَ آخَرُونَ: مَعْنَى الْآيَةِ وَأَنْ تَصَدَّقُوا عَلَى الْغَنِيِّ وَالْفَقِيرِ خَيْرٌ لَكُمْ. وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ، وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ مَدْخَلٌ لِلْغَنِيِّ. التَّاسِعَةُ- رَوَى أَبُو جَعْفَرٍ الطَّحَاوِيُّ عَنْ بُرَيْدَةَ بْنِ الْخَصِيبِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" مَنْ أَنْظَرَ مُعْسِرًا كَانَ لَهُ بِكُلِّ يَوْمٍ صَدَقَةٌ" ثُمَّ قُلْتُ: بِكُلِّ يَوْمٍ مِثْلِهِ صَدَقَةٌ، قَالَ فَقَالَ:" بِكُلِّ يَوْمٍ صَدَقَةٌ مَا لَمْ يَحِلَّ الدَّيْنُ فَإِذَا أَنْظَرَهُ بَعْدَ الْحِلِّ فَلَهُ بِكُلِّ يَوْمٍ مِثْلِهِ صَدَقَةٌ". وَرَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" حُوسِبَ رَجُلٌ مِمَّنْ كَانَ قَبْلَكُمْ فَلَمْ يُوجَدْ لَهُ من الخير شي إِلَّا أَنَّهُ كَانَ يُخَالِطُ النَّاسَ وَكَانَ مُوسِرًا فَكَانَ يَأْمُرُ غِلْمَانَهُ أَنْ يَتَجَاوَزُوا عَنِ الْمُعْسِرِ قَالَ قَالَ اللَّهُ ﷿ نَحْنُ أَحَقُّ بِذَلِكَ مِنْهُ تَجَاوَزُوا عَنْهُ". وَرُوِيَ عَنْ أَبِي قَتَادَةَ أَنَّهُ طَلَبَ غَرِيمًا لَهُ فَتَوَارَى عَنْهُ ثُمَّ وَجَدَهُ فَقَالَ: إِنِّي مُعْسِرٌ. فَقَالَ: آللَّهِ؟ قَالَ: آللَّهِ. قَالَ: فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:" مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُنْجِيَهُ اللَّهُ مِنْ كَرْبِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلْيُنَفِّسْ عَنْ مُعْسِرٍ أَوْ يَضَعْ عَنْهُ"، وَفِي حديث أبى اليسر الطويل - واسمه

...tek başına sîn harfinin ötresiyle { مَيْسُرَةٍ } şeklinde [okumuştur]; cumhur ise sîn'in fethasıyla [okumuştur]. en-Nehhâs, Mücâhid ve Atâ'dan emir kipiyle: { فَنَاظِرْهُ إِلَى مَيْسُرِهِي } şeklinde -sîn'in ötresi, râ'nın kesresi ve vasl halinde yâ harfinin tespitiyle- rivayet etmiştir. { فَنَاظِرَةٌ } şeklinde de okunmuştur. Ebû Hâtim şöyle demiştir: "Fenâzıratun [okuyuşu] caiz değildir. Bu ancak Neml sûresindedir; zira bu sözü kendi adına söyleyen bir kadındır; 'nazarat-tenzuru' fiilinden 'fahiye nâzıratun' (o bakan/gözetleyendir) şeklindedir. Bakara sûresinde geçen ise tehir etmekten (erteleme) gelir. Nitekim borç hususunda sana mühlet verdim anlamına gelen 'anzartuke bi'd-deyn' sözün de böyledir. Yüce Allah'ın: { أَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } “(İnsanların) diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver” buyruğu da bu köktendir." Ebû İshâk ez-Zeccâc ise bunu caiz görmüş ve şöyle demiştir: "Bu, Yüce Allah'ın: { لَيْسَ لِوَقْعَتِها كاذِبَةٌ } “onun gerçekleşmesini yalanlayacak hiçbir şey yoktur”, { تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ بِها فاقِرَةٌ } “belini bükecek felakete uğratılacağını anlar” ve { خائِنَةَ الْأَعْيُنِ } “gözlerin hain bakışını” buyruklarında olduğu gibi masdar isimlerindendir." Sekizinci Mesele- Yüce Allah'ın: { وَأَنْ تَصَدَّقُوا } “sadaka olarak bağışlamanız” buyruğu mübtedâ (özne), { خَيْرٌ } “daha hayırlıdır” ise onun haberidir (yüklemidir). Yüce Allah bu lafızlarla darlık içinde bulunan kimseye sadaka vermeyi teşvik etmiş ve bunu ona mühlet vermekten daha hayırlı kılmıştır. es-Süddî, İbn Zeyd ve ed-Dahhâk böyle demiştir. et-Taberî ise şöyle demiştir: Başkaları da: "Ayetin anlamı: 'Zengine de fakire de sadaka vermeniz sizin için daha hayırlıdır' şeklindedir" demişlerdir. Ancak doğru olan birinci görüştür; zira ayette zengine yönelik bir bağlam yoktur. Dokuzuncu Mesele- Ebû Ca'fer et-Tahâvî, Büreyde b. el-Husayb'dan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « مَنْ أَنْظَرَ مُعْسِرًا كَانَ لَهُ بِكُلِّ يَوْمٍ صَدَقَةٌ » «Kim darlık içindeki bir borçluya mühlet verirse, her gün için kendisine bir sadaka vardır.» Daha sonra [Büreyde]: "Her gün için onun misli kadar sadaka vardır [dediğinizi işitmiştim]" dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « بِكُلِّ يَوْمٍ صَدَقَةٌ مَا لَمْ يَحِلَّ الدَّيْنُ فَإِذَا أَنْظَرَهُ بَعْدَ الْحِلِّ فَلَهُ بِكُلِّ يَوْمٍ مِثْلِهِ صَدَقَةٌ » «Borcun vadesi gelmediği sürece her gün için bir sadaka vardır; vadesi geldikten sonra ona mühlet verirse, her gün için onun misli kadar sadaka sevabı vardır.» Müslim, Ebû Mes'ûd'dan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « حُوسِبَ رَجُلٌ مِمَّنْ كَانَ قَبْلَكُمْ فَلَمْ يُوجَدْ لَهُ من الخير شي إِلَّا أَنَّهُ كَانَ يُخَالِطُ النَّاسَ وَكَانَ مُوسِرًا فَكَانَ يَأْمُرُ غِلْمَانَهُ أَنْ يَتَجَاوَزُوا عَنِ الْمُعْسِرِ قَالَ قَالَ اللَّهُ ﷿ نَحْنُ أَحَقُّ بِذَلِكَ مِنْهُ تَجَاوَزُوا عَنْهُ » «Sizden önceki ümmetlerden bir adam hesaba çekildi; insanlarla içli dışlı olması ve varlıklı bir kimse olup kölelerine darlık içinde olandan vazgeçmelerini emretmesi dışında kendisinde hiçbir hayır bulunamadı. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: 'Biz buna ondan daha layığız; onu bağışlayınız' buyurdu.» Ebû Katâde'den rivayet edildiğine göre o, bir borçlusunu aradı; adam ondan gizlendi. Daha sonra onu bulduğunda borçlu: "Ben darlık içindeyim" dedi. Ebû Katâde: "Allah için [doğru mu söylüyorsun]?" diye sordu. Adam: "Allah için [evet]" dedi. Bunun üzerine Ebû Katâde şöyle dedi: "Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: « مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُنْجِيَهُ اللَّهُ مِنْ كَرْبِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلْيُنَفِّسْ عَنْ مُعْسِرٍ أَوْ يَضَعْ عَنْهُ » «Kıyamet gününün sıkıntılarından Allah'ın kendisini kurtarması kimi sevindirirse, darlık içinde olanın sıkıntısını gidersin veya onun borcunu düşürsün.»" Ebû'l-Yeser'in uzun hadisinde de -ki adı

كعب بن عمروأنه سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:" مَنْ أَنْظَرَ مُعْسِرًا أَوْ وَضَعَ عَنْهُ أَظَلَّهُ اللَّهُ فِي ظِلِّهِ". فَفِي هَذِهِ الْأَحَادِيثِ مِنَ التَّرْغِيبِ مَا هُوَ مَنْصُوصٌ فِيهَا. وَحَدِيثُ أَبِي قَتَادَةَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ رَبَّ الدَّيْنِ إِذَا عَلِمَ عُسْرَةَ [غَرِيمِهِ] أَوْ ظَنَّهَا حَرُمَتْ عَلَيْهِ مُطَالَبَتُهُ، وَإِنْ لَمْ تَثْبُتْ عُسْرَتُهُ عِنْدَ الْحَاكِمِ. وَإِنْظَارُ الْمُعْسِرِ تَأْخِيرُهُ إِلَى أَنْ يُوسِرَ. وَالْوَضْعُ عَنْهُ إِسْقَاطُ الدَّيْنِ عَنْ ذِمَّتِهِ. وَقَدْ جَمَعَ الْمَعْنَيَيْنِ أَبُو الْيَسَرِ لِغَرِيمِهِ حَيْثُ مَحَا عَنْهُ الصَّحِيفَةَ وَقَالَ لَهُ: إِنْ وَجَدْتَ قَضَاءً فَاقْضِ وَإِلَّا فَأَنْتَ فِي حل.

Ka‘b b. Amr'dır- uzun hadisinde nakledildiğine göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: "Kim darlık içinde olana mühlet verir veya onun borcunu düşürürse, Allah onu Kendi gölgesinde gölgelendirir." Bu hadislerde, içlerinde açıkça belirtilen teşvikler yer almaktadır. Ebû Katâde'nin hadisi; alacaklının, borçlusunun darlık içinde olduğunu bildiği veya zannettiği takdirde, darlığı hâkim nezdinde sabit olmasa bile ondan [borcu] talep etmesinin haram olduğuna delalet eder. Darlık içindekine mühlet vermek, durumunu düzeltinceye kadar onu ertelemektir. Borcu düşürmek ise borcu onun zimmetinden kaldırmaktır. Ebü'l-Yeser, borçlusunun borç senedini silip ona: "Eğer ödeyecek bir şey bulursan öde, aksi takdirde sana helal olsun" demek suretiyle bu iki manayı bir arada yerine getirmiştir.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٨١]

[Bakara Sûresi (2): Âyet 281]

وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٢٨١)

{ وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “Allah'a döndürüleceğiniz, sonra haksızlığa uğratılmaksızın herkese kazandığının tastamam ödeneceği bir günden sakının!” (281)

قِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ قَبْلَ مَوْتِ النَّبِيِّ ﷺ بِتِسْعِ ليال ثم لم ينزل بعدها شي، قَالَهُ ابْنُ جُرَيْجٍ. وَقَالَ ابْنُ جُبَيْرٍ وَمُقَاتِلٌ: بِسَبْعِ لَيَالٍ. وَرُوِيَ بِثَلَاثِ لَيَالٍ. وَرُوِيَ أَنَّهَا نَزَلَتْ قَبْلَ مَوْتِهِ بِثَلَاثِ سَاعَاتٍ، وَأَنَّهُ ﵇ قَالَ:" اجْعَلُوهَا بَيْنَ آيَةِ الرِّبَا وَآيَةِ الدَّيْنِ". وَحَكَى مَكِّيٌّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:" جَاءَنِي جِبْرِيلُ فَقَالَ اجْعَلْهَا عَلَى رَأْسِ مِائَتَيْنِ وَثَمَانِينَ آيَةً". قُلْتُ: وَحُكِيَ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ أَنَّ آخِرَ مَا نَزَلَ:" لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ" إِلَى آخِرِ الْآيَةِ. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَعْرَفُ وَأَكْثَرُ وَأَصَحُّ وَأَشْهَرُ. وَرَوَاهُ أَبُو صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: آخَرُ مَا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ (وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ) فَقَالَ جِبْرِيلُ لِلنَّبِيِّ ﷺ:" يَا مُحَمَّدُ ضَعْهَا عَلَى رَأْسِ ثَمَانِينَ وَمِائَتَيْنِ مِنَ الْبَقَرَةِ". ذَكَرَهُ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ فِي" كِتَابِ الرَّدِّ" لَهُ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عُمَرَ ﵁ أَنَّهَا آخِرُ مَا نَزَلَ، وَأَنَّهُ ﵇ عَاشَ بَعْدَهَا أَحَدًا وَعِشْرِينَ يَوْمًا، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي آخِرِ سُورَةِ" إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ " إِنْ شَاءَ تَعَالَى. وَالْآيَةُ وَعْظٌ لجميع

Bu ayetin, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından dokuz gece önce indiği ve bundan sonra [artık] hiçbir şeyin inmediği söylenmiştir; bunu İbn Cüreyc söylemiştir. İbn Cübeyr ve Mukâtil ise "yedi gece önce" demiştir. "Üç gece önce" şeklinde de rivayet edilmiştir. Vefatından üç saat önce indiği ve kendisinin [aleyhisselâm]: «Onu ribâ (faiz) ayeti ile borç ayetinin arasına yerleştiriniz» buyurduğu da rivayet edilmiştir. Mekkî, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletmiştir: «Cibrîl bana gelerek, 'Onu iki yüz sekseninci ayetin başına koy' dedi.» Ben [Kurtubî] derim ki: Übey b. Ka‘b, İbn Abbâs ve Katâde'den en son inen ayetin { لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ } “Andolsun, size kendi içinizden bir elçi gelmiştir...” ayetinin sonuna kadar olan kısım olduğu da nakledilmiştir. Birinci görüş ise daha bilinen, daha yaygın, daha sahih ve daha meşhur olanıdır. Ebû Sâlih'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Kur'ân'dan en son inen ayet { وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “Allah'a döndürüleceğiniz, sonra haksızlığa uğratılmaksızın herkese kazandığının tastamam ödeneceği bir günden sakının!” ayetidir. Cibrîl, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Ey Muhammed! Onu Bakara sûresinin iki yüz sekseninci ayetinin başına yerleştir» demiştir. Bunu Ebû Bekr el-Enbârî *Kitâbü'r-Red* adlı eserinde zikretmiştir. Bu aynı zamanda İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'nın da en son inen ayet olduğu ve onun [Resûlullah aleyhisselâm'ın] bundan sonra yirmi bir gün yaşadığı yönündeki görüşüdür; nitekim bunun açıklaması Allah Teâlâ dilerse *İzâ câe nasrullâhi ve'l-feth* [Nasr] sûresinin sonunda gelecektir. Bu ayet bütün

النَّاسِ وَأَمْرٌ يَخُصُّ كُلَّ إِنْسَانٍ. وَ" يَوْماً" مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَفْعُولِ لَا عَلَى الظَّرْفِ." تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ" مِنْ نَعْتِهِ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو بِفَتْحِ التَّاءِ وَكَسْرِ الْجِيمِ، مِثْلَ" إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ " وَاعْتِبَارًا بِقِرَاءَةِ أُبَيٍّ" يَوْمًا تَصِيرُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ". وَالْبَاقُونَ بِضَمِّ التَّاءِ وَفَتْحِ الْجِيمِ، مِثْلَ" ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ "." وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي " وَاعْتِبَارًا بِقِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ" يَوْمًا تُرَدُّونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ" وَقَرَأَ الْحَسَنُ" يُرْجَعُونَ" بِالْيَاءِ، عَلَى مَعْنَى يُرْجَعُ جَمِيعُ النَّاسِ. قَالَ ابْنُ جِنِّيٍّ: كَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى رَفَقَ بِالْمُؤْمِنِينَ عَلَى أَنْ يُوَاجِهَهُمْ بِذِكْرِ الرَّجْعَةِ، إِذْ هِيَ مِمَّا يَنْفَطِرُ لَهَا الْقُلُوبُ فَقَالَ لَهُمْ:" وَاتَّقُوا يَوْماً" ثُمَّ رَجَعَ فِي ذِكْرِ الرَّجْعَةِ إِلَى الْغَيْبَةِ رِفْقًا بِهِمْ. وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ هَذَا الْيَوْمَ الْمُحَذَّرَ مِنْهُ هُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ وَالْحِسَابِ وَالتَّوْفِيَةِ. وَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ يَوْمُ الْمَوْتِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ بِحُكْمِ الْأَلْفَاظِ فِي الْآيَةِ. وَفِي قَوْلِهِ" إِلَى اللَّهِ" مُضَافٌ مَحْذُوفٌ، تَقْدِيرُهُ إِلَى حُكْمِ اللَّهِ وَفَصْلِ قَضَائِهِ." وَهُمْ" رَدٌّ عَلَى مَعْنَى" كُلُّ" لَا عَلَى اللَّفْظِ، إِلَّا عَلَى قِرَاءَةِ الْحَسَنِ" يُرْجَعُونَ" فَقَوْلُهُ" وَهُمْ" رَدٌّ عَلَى ضَمِيرِ الْجَمَاعَةِ فِي" يُرْجَعُونَ". وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ نَصٌّ عَلَى أَنَّ الثَّوَابَ وَالْعِقَابَ مُتَعَلِّقٌ بِكَسْبِ الْأَعْمَالِ، وَهُوَ رَدٌّ على الجبرية، وقد تقدم.

insanlar için bir öğüt ve her ferdi bizzat ilgilendiren bir emirdir. { يَوْماً } lafzı zarf değil mef‘ûl (nesne) olarak mensûbdur. { تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ } cümlesi onun sıfatındandır. Ebû Amr, tıpkı { إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ } “Şüphesiz onların dönüşü bizedir” âyetinde olduğu gibi ve Übey'in "İçinde Allah'a varacağınız bir gün" { يَوْمًا تَصِيرُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ } kıraati dikkate alınarak tırnak içinde tâ'nın fethası ve cîm'in kesresiyle [terci‘ûne şeklinde] okumuştur. Diğer kurrâ ise, tıpkı { ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ } “Sonra Allah'a döndürüldüler” ve { وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي } “Rabbime döndürülecek olursam” âyetlerinde olduğu gibi ve Abdullah'ın "İçinde Allah'a döndürüleceğiniz bir gün" { يَوْمًا تُرَدُّونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ } kıraati dikkate alınarak tâ'nın dammesi ve cîm'in fethasıyla [türce‘ûne şeklinde] okumuşlardır. el-Hasan ise "bütün insanlar döndürülecek" manasında yâ harfiyle { يُرْجَعُونَ } [yürce‘ûne şeklinde] okumuştur. İbn Cinnî şöyle demiştir: Sanki Yüce Allah, dönüşün anılmasından dolayı yürekler parçalanacağı için, bunu doğrudan müminlerin yüzüne vurmayarak onlara lütufta bulunmuş ve onlara: { وَاتَّقُوا يَوْماً } buyurmuş, sonra da kendilerine şefkat ve lütfundan ötürü dönüşün zikrinden gıyab (üçüncü şahıs) kipine geçmiştir. Âlimlerin cumhuru, kendisinden sakındırılan bu günün kıyamet, hesap ve karşılıkların tastamam verilme günü olduğu görüşündedir. Bir grup ise bunun ölüm günü olduğunu söylemiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Âyetteki lafızların hükmü gereğince birinci görüş daha sahihtir. { إِلَى اللَّهِ } buyruğunda hazfedilmiş bir muzâf (tamlanan) vardır; takdiri "Allah'ın hükmüne ve nihaî kazasına" şeklindedir. { وَهُمْ } zamiri lafza değil, { كُلُّ } kelimesinin manasına racidir; ancak el-Hasan'ın { يُرْجَعُونَ } kıraatine göre { وَهُمْ } kavli, { يُرْجَعُونَ } fiilindeki cemaat zamirine racidir. Bu âyette, sevap ve cezanın amellerin kazanılmasına bağlı olduğuna dair açık bir nass bulunmaktadır; bu da Cebriyye'ye bir reddiyedir ve bu husus daha önce geçmişti.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٨٢]

[Bakara Sûresi (2): Âyet 282]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلا يَأْبَ كاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَما عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئاً فَإِنْ كانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهاً أَوْ ضَعِيفاً أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما فَتُذَكِّرَ إِحْداهُمَا الْأُخْرى وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا مَا دُعُوا وَلا تَسْئَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيراً أَوْ كَبِيراً إِلى أَجَلِهِ ذلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهادَةِ وَأَدْنى أَلاَّ تَرْتابُوا إِلاَّ أَنْ تَكُونَ تِجارَةً حاضِرَةً تُدِيرُونَها بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَلاَّ تَكْتُبُوها وَأَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٨٢)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلا يَأْبَ كاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَما عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئاً فَإِنْ كانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهاً أَوْ ضَعِيفاً أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما فَتُذَكِّرَ إِحْداهُمَا الْأُخْرى وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا مَا دُعُوا وَلا تَسْئَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيراً أَوْ كَبِيراً إِلى أَجَلِهِ ذلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهادَةِ وَأَدْنى أَلاَّ تَرْتابُوا إِلاَّ أَنْ تَكُونَ تِجارَةً حاضِرَةً تُدِيرُونَها بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَلاَّ تَكْتُبُوها وَأَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Ey iman edenler! Belirli bir vadeye kadar birbirinize borçlandığınız zaman onu yazın. Aranızda bir kâtip adaletle yazsın. Kâtip, Allah'ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan çekinmesin, yazsın. Borçlu olan da yazdırsın (imlâ etsin), Rabbi olan Allah'tan korksun ve ondan hiçbir şeyi eksiltmesin. Şayet borçlu olan kimse aklı ermez (sefih) veya zayıf yahut bizzat kendisi yazdıramayacak durumda ise, velisi adaletle yazdırsın. Erkeklerinizden iki kişiyi de şahit tutun. Eğer iki erkek bulunmazsa, rıza göstereceğiniz şahitlerden bir erkek ile biri yanıldığında diğerinin ona hatırlatması için iki kadın [şahit olsun]. Şahitler çağrıldıkları zaman [şahitlikten] kaçınmasınlar. Küçük olsun büyük olsun onu vadesine kadar yazmaktan üşenmeyin. Bu, Allah katında daha adaletli, şahitlik için daha sağlam ve şüpheye düşmemeniz için en uygun olandır. Ancak aranızda devredip durduğunuz peşin bir ticaret olması müstesnadır; o takdirde onu yazmamanızda size bir günah yoktur. Alışveriş yaptığınızda da şahit tutun. Ne bir kâtibe ne de bir şahide zarar verilsin (yahut kâtip ve şahit zarar vermesin). Eğer [bunu] yaparsanız şüphesiz bu sizin için bir fâsıklıktır (yoldan çıkmadır). Allah'tan korkun. Allah size öğretiyor. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” (282)

فِيهِ اثْنَتَانِ وَخَمْسُونَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ) الآية. قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: بَلَغَنِي أَنَّ أَحْدَثَ الْقُرْآنِ بِالْعَرْشِ آيَةُ الدَّيْنِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي السَّلَمِ خَاصَّةً. مَعْنَاهُ أَنَّ سَلَمَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ كَانَ سَبَبَ الْآيَةِ، ثم هي تتناول جميع المدائنات إجماعا. وقال ابن خويز منداد: إِنَّهَا تَضَمَّنَتْ ثَلَاثِينَ حُكْمًا. وَقَدِ اسْتَدَلَّ بِهَا بَعْضُ عُلَمَائِنَا عَلَى جَوَازِ التَّأْجِيلِ فِي الْقُرُوضِ، عَلَى مَا قَالَ مَالِكٌ، إِذْ لَمْ يَفْصِلْ بين القرض وسائر العقود في المدائنات. وَخَالَفَ فِي ذَلِكَ الشَّافِعِيَّةُ وَقَالُوا: الْآيَةُ لَيْسَ فِيهَا جَوَازُ التَّأْجِيلِ فِي سَائِرِ الدُّيُونِ، وَإِنَّمَا فِيهَا الْأَمْرُ بِالْإِشْهَادِ إِذَا كَانَ دَيْنًا مُؤَجَّلًا، ثُمَّ يُعْلَمُ بِدَلَالَةٍ أُخْرَى جَوَازُ التَّأْجِيلِ فِي الدَّيْنِ وَامْتِنَاعِهِ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (بِدَيْنٍ) تَأْكِيدٌ، مِثْلَ قَوْلِهِ" وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ "." فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ ". وَحَقِيقَةُ الدَّيْنِ عِبَارَةٌ عَنْ كُلِّ مُعَامَلَةٍ كَانَ أَحَدُ الْعِوَضَيْنِ فِيهَا نَقْدًا وَالْآخَرُ فِي الذِّمَّةِ نَسِيئَةً، فَإِنَّ الْعَيْنَ عِنْدَ الْعَرَبِ مَا كَانَ حَاضِرًا، وَالدَّيْنَ مَا كَانَ غَائِبًا، قَالَ الشَّاعِرُ:

Bu âyette elli iki mesele bulunmaktadır: Birinci Mesele- Yüce Allah'ın: ({ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ }) “Ey iman edenler! Belirlenmiş bir vadeye kadar birbirinize borçlandığınız zaman...” âyetidir. Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre Arş'a en yakın/son inen Kur'an âyeti borç (müdâyene) âyetidir. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Bu âyet özellikle selem (peşin parayla vadeli mal alma) hakkında inmiştir. Bunun anlamı şudur: Medinelilerin selem akdi yapmaları bu âyetin iniş sebebi olmuştur; ancak âyet icmâ ile bütün borçlanmaları kapsamaktadır. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Bu âyet otuz hüküm içermektedir. Bazı âlimlerimiz, borçlanmalarda karz (ödünç) ile diğer akitlerin arasını ayırmadığı için Mâlik'in dediği üzere ödünçlerde vade belirlemenin caiz olduğuna bu âyetle delil getirmişlerdir. Şâfiîler ise bu konuda farklı düşünüp şöyle demişlerdir: Bu âyette diğer bütün borçlarda vade belirlemenin cevazı yer almamakta; âyette sadece vadeli bir borç olduğunda şahit tutma emri bulunmaktadır; borçta vadenin caiz olup olmadığı ise başka bir delille bilinir. İkinci Mesele- Yüce Allah'ın: ({ بِدَيْنٍ }) “bir borç ile” buyruğu, O'nun: { وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } “iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki...” ve { فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ } “Bütün melekler hep birden secde ettiler” buyruklarında olduğu gibi bir tekit (pekiştirme)dir. Borcun hakikati ise iki bedelden birinin peşin, diğerinin zimmette vadeli olduğu her muameleden ibarettir; nitekim Araplara göre ayn (hazır mal) mevcut olan, deyn (borç) ise gaip olan şeydir. Şair şöyle demiştir:

وَعَدَتْنَا بِدِرْهَمَيْنَا طِلَاءً ... وَشِوَاءً مُعَجَّلًا غَيْرَ دَيْنِ

"Bize iki dirhemimiz karşılığında içki vadetti ... Ve borç değil, peşin bir kebap."

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

لِتَرْمِ بِي الْمَنَايَا حَيْثُ شَاءَتْ ... إِذَا لَمْ تَرْمِ بِي فِي الْحُفْرَتَيْنِ

"Eceller beni dilediği yere atsın ... Yeter ki o iki çukura [kabre] atmasın."

إِذَا مَا أَوْقَدُوا حَطَبًا وَنَارًا ... فَذَاكَ الْمَوْتُ نَقْدًا غَيْرَ دَيْنِ

"Onlar odun ve ateş yaktıkları zaman ... İşte o, borç değil, peşin bir ölümdür."

وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا الْمَعْنَى بِقَوْلِهِ الْحَقِّ" إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى".

Nitekim Yüce Allah da bu manayı hak olan şu buyruğuyla açıklamıştır: { إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } “belirlenmiş bir süreye kadar”.

الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى) قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: دَلَّ قَوْلُ اللَّهِ" إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى" عَلَى أَنَّ السَّلَمَ إِلَى الْأَجَلِ الْمَجْهُولِ غَيْرُ جَائِزٍ، وَدَلَّتْ سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَلَى مِثْلِ مَعْنَى كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى. ثَبَتَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَدِمَ الْمَدِينَةَ وَهُمْ يَسْتَلِفُونَ فِي الثِّمَارِ السَّنَتَيْنِ وَالثَّلَاثَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" مَنْ أَسْلَفَ فِي تَمْرٍ فَلْيُسْلِفْ فِي كَيْلٍ مَعْلُومٍ وَوَزْنٍ مَعْلُومٍ إِلَى أَجَلٍ مَعْلُومٍ" رَوَاهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا. وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَتَبَايَعُونَ لَحْمَ الْجَزُورِ إِلَى حَبَلِ الْحَبَلَةِ. وَحَبَلُ الْحَبَلَةِ: أَنْ تُنْتَجَ النَّاقَةُ ثُمَّ تَحْمِلُ الَّتِي نُتِجَتْ. فَنَهَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ ذَلِكَ. وَأَجْمَعَ كُلُّ مَنْ يُحْفَظُ عَنْهُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ السَّلَمَ الْجَائِزَ أَنْ يُسْلِمَ الرَّجُلُ إِلَى صَاحِبِهِ فِي طَعَامٍ مَعْلُومٍ مَوْصُوفٍ، مِنْ طَعَامِ أَرْضٍ عَامَّةٍ لَا يُخْطِئُ مِثْلُهَا. بِكَيْلٍ مَعْلُومٍ، إِلَى أَجَلٍ مَعْلُومٍ بِدَنَانِيرَ أَوْ دَرَاهِمَ مَعْلُومَةٍ، يدفع ممن مَا أَسْلَمَ فِيهِ قَبْلَ أَنْ يَفْتَرِقَا مِنْ مَقَامِهِمَا الَّذِي تَبَايَعَا فِيهِ، وَسَمَّيَا الْمَكَانَ الَّذِي يُقْبَضُ فِيهِ الطَّعَامُ. فَإِذَا فَعَلَا ذَلِكَ وَكَانَ جَائِزَ الْأَمْرِ كَانَ سَلَمًا صَحِيحًا لَا أَعْلَمُ أَحَدًا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يُبْطِلُهُ. قُلْتُ: وَقَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِنَّ السَّلَمَ إِلَى الْحَصَادِ وَالْجَذَاذِ وَالنَّيْرُوزِ وَالْمِهْرَجَانِ جَائِزٌ، إِذْ ذَاكَ يَخْتَصُّ بِوَقْتٍ وَزَمَنٍ مَعْلُومٍ. الرَّابِعَةُ- حَدَّ عُلَمَاؤُنَا رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ السَّلَمَ فَقَالُوا: هُوَ بَيْعٌ مَعْلُومٌ فِي الذِّمَّةِ مَحْصُورٌ بِالصِّفَةِ بِعَيْنٍ حَاضِرَةٍ أَوْ مَا هُوَ فِي حُكْمِهَا إِلَى أَجَلٍ مَعْلُومٍ. فَتَقْيِيدُهُ بِمَعْلُومٍ فِي الذِّمَّةِ يُفِيدُ التَّحَرُّزَ مِنَ الْمَجْهُولِ، وَمِنَ السَّلَمِ فِي الْأَعْيَانِ الْمُعَيَّنَةِ، مِثْلُ الَّذِي كَانُوا يَسْتَلِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ حِينَ قَدِمَ عَلَيْهِمُ النَّبِيُّ ﵇ فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَسْتَلِفُونَ فِي ثِمَارِ نَخِيلٍ بِأَعْيَانِهَا، فَنَهَاهُمْ عَنْ ذَلِكَ لِمَا فِيهِ مِنَ الْغَرَرِ، إِذْ قَدْ تُخْلِفُ تِلْكَ الْأَشْجَارُ فَلَا تُثْمِرُ شَيْئًا. وَقَوْلُهُمْ" مَحْصُورٌ بِالصِّفَةِ" تَحَرُّزٌ عَنِ الْمَعْلُومِ عَلَى الْجُمْلَةِ دُونَ التَّفْصِيلِ، كَمَا لَوْ أَسْلَمَ فِي تَمْرٍ أَوْ ثِيَابٍ أَوْ حِيتَانٍ وَلَمْ يُبَيِّنْ نَوْعَهَا وَلَا صِفَتَهَا الْمُعَيَّنَةَ. وَقَوْلُهُمْ" بِعَيْنٍ حَاضِرَةٍ" تَحَرُّزٌ مِنَ الدَّيْنِ بِالدَّيْنِ. وقولهم" أومأ هُوَ فِي حُكْمِهَا" تَحَرُّزٌ مِنَ الْيَوْمَيْنِ وَالثَّلَاثَةِ الَّتِي يَجُوزُ تَأْخِيرُ رَأْسِ مَالِ السَّلَمِ إِلَيْهِ، فَإِنَّهُ يَجُوزُ تَأْخِيرُهُ عِنْدَنَا ذَلِكَ الْقَدْرَ، بِشَرْطٍ

Üçüncü Mesele- Yüce Allah'ın: ({ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى }) “belirlenmiş bir vadeye kadar” buyruğu hakkında İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Allah'ın { إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } buyruğu, belirsiz bir vadeye kadar selem yapmanın caiz olmadığına delalet etmiştir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünneti de Yüce Allah'ın Kitabı'nın bu anlamına uygun şekilde delalet etmiştir. Sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde onlar meyvelerde iki ve üç yıllık selem (ön ödemeli vadeli alım) yapıyorlardı; bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Hurmada selem yapan kimse, bilinen bir ölçü, bilinen bir tartı ve bilinen bir vadeye kadar selem yapsın" buyurdu. Bunu İbn Abbâs rivayet etmiş olup Buhârî, Müslim ve diğerleri tahric etmiştir. İbn Ömer şöyle demiştir: Cahiliye ehli, devenin karnındaki yavrunun doğuracağı yavruya kadar (habelü'l-habele) deve eti satışı yaparlardı. Habelü'l-habele; devenin doğurması, ardından doğan bu yavrunun da gebe kalmasıdır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları bundan nehyetti. Görüşü nakledilen ilim ehlinden herkes, caiz olan selemin; kişinin arkadaşına genel bir arazinin ürününden olup benzeri asla yanılmayacak/kesintiye uğramayacak, bilinen ve vasıfları belirlenmiş bir yiyecek için, bilinen bir ölçüyle, bilinen bir vadeye kadar, bilinen dinar veya dirhemler karşılığında selem yapması; alışveriş yaptıkları yerden ayrılmadan önce selem yapılan malın bedelini peşin vermesi ve yiyeceğin teslim alınacağı yeri belirlemeleri hususunda icmâ etmiştir. Bunu yaptıkları ve taraflar hukuken yetkili (câizü'l-emr) oldukları takdirde, bu sahih bir selemdir ve ilim ehlinden hiç kimsenin bunu iptal ettiğini bilmiyorum. Derim ki: Âlimlerimiz şöyle demişlerdir: Hasat, hurma toplama, Nevruz ve Mihrican vakitlerine kadar selem yapmak caizdir; çünkü bu durumlar bilinen belirli bir vakit ve zamana mahsustur. Dördüncü Mesele- Âlimlerimiz -Allah'ın rahmeti üzerlerine olsun- selemi şöyle tarif etmişlerdir: O, zimmette [teslimi] bilinen, vasfı sınırlandırılmış bir malın; mevcut bir nakit veya nakit hükmündeki bir şey karşılığında, bilinen bir vadeye kadar satılmasıdır. Selemin zimmette bilinen bir mal olarak kayıtlanması; meçhul olandan ve bizzat tayin edilmiş muayyen mallarda selem yapılmasından sakındırmayı sağlar; nitekim Peygamber aleyhisselâm Medine'ye geldiğinde onların yaptığı selem türü buydu; çünkü onlar bizzat belirli hurma ağaçlarının meyveleri üzerinden selem yapıyorlardı. Peygamber aleyhisselâm bunda garar (belirsizlik ve risk) bulunduğu için onları bundan nehyetti; zira o ağaçlar ürün vermeyip hiçbir şey bitirmeyebilir. "Vasfı sınırlandırılmış" demeleri; hurma, elbise veya balıkta selem yapıp da bunların ne türünü ne de belirli vasfını açıklamamak gibi, ayrıntısı belirtilmeksizin sadece genel olarak bilinen şeylerden sakındırmaktır. "Mevcut bir nakit ile" demeleri, borcun borç ile takas edilmesinden sakındırmaktır. "Veya nakit hükmündeki bir şey" demeleri ise, selem sermayesinin ödenmesinin iki ya da üç gün ertelenmesinin caiz olduğu süreden sakındırmaktır; zira bu sürenin yakınlığından dolayı selem sermayesinin o kadar ertelenmesi bize göre şart koşularak

وَبِغَيْرِ شَرْطٍ لِقُرْبِ ذَلِكَ، وَلَا يَجُوزُ اشْتِرَاطُهُ عَلَيْهَا. وَلَمْ يُجِزِ الشَّافِعِيُّ وَلَا الْكُوفِيُّ تَأْخِيرَ رَأْسِ مَالِ السَّلَمِ عَنِ الْعَقْدِ وَالِافْتِرَاقِ، وَرَأَوْا أَنَّهُ كَالصَّرْفِ. وَدَلِيلُنَا أَنَّ الْبَابَيْنِ مُخْتَلِفَانِ بِأَخَصِّ أَوْصَافِهِمَا، فَإِنَّ الصَّرْفَ بَابُهُ ضَيِّقٌ كَثُرَتْ فِيهِ الشُّرُوطُ بِخِلَافِ السَّلَمِ فَإِنَّ شَوَائِبَ الْمُعَامَلَاتِ عَلَيْهِ أَكْثَرُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَوْلُهُمْ" إِلَى أَجَلٍ مَعْلُومٍ" تَحَرُّزٌ مِنَ السَّلَمِ الْحَالِّ فَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ عَلَى الْمَشْهُورِ وَسَيَأْتِي. وَوَصْفُ الْأَجَلِ بِالْمَعْلُومِ تَحَرُّزٌ مِنَ الْأَجَلِ الْمَجْهُولِ الَّذِي كَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ يُسْلِمُونَ إِلَيْهِ. الْخَامِسَةُ- السَّلَمُ وَالسَّلَفُ عِبَارَتَانِ عَنْ مَعْنًى وَاحِدٍ وَقَدْ جَاءَا فِي الْحَدِيثِ، غَيْرَ أَنَّ الِاسْمَ الْخَاصَّ بِهَذَا الْبَابِ" السَّلَمُ" لِأَنَّ السَّلَفَ يُقَالُ عَلَى الْقَرْضِ. وَالسَّلَمُ بَيْعٌ مِنَ الْبُيُوعِ الْجَائِزَةِ بِالِاتِّفَاقِ، مُسْتَثْنًى مِنْ نَهْيِهِ ﵇ عَنْ بَيْعِ مَا لَيْسَ عِنْدَكَ. وَأَرْخَصَ فِي السَّلَمِ، لِأَنَّ السَّلَمَ لَمَّا كَانَ بَيْعَ مَعْلُومٍ فِي الذِّمَّةِ كَانَ بَيْعَ غَائِبٍ تَدْعُو إليه ضرورة كل واحد من المتابعين، فَإِنَّ صَاحِبَ رَأْسِ الْمَالِ مُحْتَاجٌ إِلَى أَنْ يَشْتَرِيَ الثَّمَرَةَ، وَصَاحِبَ الثَّمَرَةِ مُحْتَاجٌ إِلَى ثَمَنِهَا قَبْلَ إِبَّانِهَا لِيُنْفِقَهُ عَلَيْهَا، فَظَهَرَ أَنَّ بَيْعَ السَّلَمِ مِنَ الْمَصَالِحِ الْحَاجِيَّةِ، وَقَدْ سَمَّاهُ الْفُقَهَاءُ بَيْعَ الْمَحَاوِيجِ، فَإِنْ جَازَ حَالًّا بَطَلَتْ هَذِهِ الْحِكْمَةُ وَارْتَفَعَتْ هَذِهِ الْمَصْلَحَةُ، وَلَمْ يَكُنْ لِاسْتِثْنَائِهِ مِنْ بَيْعِ مَا لَيْسَ عِنْدَكَ فَائِدَةٌ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّادِسَةُ- فِي شُرُوطِ السَّلَمِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهَا وَالْمُخْتَلَفِ فِيهَا وَهِيَ تِسْعَةٌ: سِتَّةٌ فِي الْمُسْلَمِ فِيهِ، وَثَلَاثَةٌ فِي رَأْسِ مَالِ السَّلَمِ. أَمَّا السِّتَّةُ الَّتِي فِي الْمُسْلَمِ فِيهِ فَأَنْ يَكُونَ فِي الذِّمَّةِ، وَأَنْ يَكُونَ مَوْصُوفًا، وَأَنْ يَكُونَ مُقَدَّرًا، وَأَنْ يَكُونَ مُؤَجَّلًا، وَأَنْ يَكُونَ الْأَجَلُ مَعْلُومًا، وَأَنْ يَكُونَ مَوْجُودًا عِنْدَ مَحَلِّ الْأَجَلِ. وَأَمَّا الثَّلَاثَةُ الَّتِي فِي رَأْسِ مَالِ السَّلَمِ فَأَنْ يَكُونَ مَعْلُومَ الْجِنْسِ، مُقَدَّرًا، نَقْدًا. وَهَذِهِ الشُّرُوطُ الثَّلَاثَةُ الَّتِي فِي رَأْسِ الْمَالِ مُتَّفَقٌ عَلَيْهَا إِلَّا النَّقْدَ حَسَبَ مَا تَقَدَّمَ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَأَمَّا الشَّرْطُ الْأَوَّلُ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ فِي الذِّمَّةِ فَلَا إِشْكَالَ فِي أَنَّ المقصود منه كونه في الذمة، لأنه مدائنه، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمْ يُشْرَعْ دَيْنًا وَلَا قَصَدَ النَّاسُ إِلَيْهِ رِبْحًا وَرِفْقًا. وَعَلَى ذَلِكَ الْقَوْلِ اتَّفَقَ النَّاسُ. بَيْدَ أَنَّ مَالِكًا قَالَ: لَا يجوز السلم في المعين إلا بشرطين:

[Bu gecikme], vaktin yakınlığı sebebiyle şartsız olarak [caizdir]; ancak bunun akitte şart koşulması caiz değildir. Şâfiî ve Kûfeliler (Hanefîler) ise selem sermayesinin akitten ve ayrılmadan sonraya tehir edilmesini caiz görmemiş ve selemi sarf (para mübadelesi) gibi değerlendirmişlerdir. Bizim delilimiz ise, bu iki bâbın en belirgin vasıfları bakımından birbirinden farklı olmasıdır. Zira sarfın alanı dardır ve onda şartlar çoktur; selem ise böyle değildir, onda diğer muamelelerin şâibeleri (özellikleri) daha fazladır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Onların "belirli bir vadeye kadar" sözü, peşin selemden sakınmak içindir; zira meşhur görüşe göre peşin selem caiz değildir ve bu husus ileride gelecektir. Vadenin "belirli" olarak nitelenmesi ise Câhiliye ehlinin selem yaptıkları belirsiz vadeden sakınmak içindir. Beşinci Mesele- Selem ve selef, aynı manayı ifade eden iki tabirdir ve her ikisi de hadiste geçmiştir. Ancak bu bâba (konuya) has olan isim "selem"dir; zira selef kelimesi borç (karz) için de kullanılır. Selem, icma ile caiz olan akitlerdendir ve Peygamber aleyhisselâm'ın yanında bulunmayan şeyin satışına dair yasağından istisna edilmiştir. Seleme ruhsat verilmiştir; zira selem, zimmette bulunan malum bir şeyin satışı olunca, her iki tarafın zaruretinin sevk ettiği gaip bir malın satışı mesabesindedir. Çünkü sermaye sahibi mahsulü satın almaya muhtaçtır; mahsul sahibi de mahsulün bakımına harcamak üzere vaktinden önce onun bedeline muhtaçtır. Böylece selem akdinin hâcî (ihtiyaca dayalı) maslahatlardan olduğu ortaya çıkmıştır. Nitekim fakihler onu "ihtiyaç sahiplerinin satışı" (bey'u'l-mehâvîc) diye isimlendirmişlerdir. Şayet peşin olarak caiz olsaydı, bu hikmet boşa çıkar, bu maslahat ortadan kalkar ve onun "yanında bulunmayan şeyin satışı" yasağından istisna edilmesinin bir faydası kalmazdı. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Altıncı Mesele- Selemin üzerinde ittifak edilen ve ihtilaf edilen şartları hakkındadır ki bunlar dokuz tanedir: Altısı müselem fîh'te (satılan malda), üçü ise selem sermayesindedir. Müselem fîh'te aranan altı şarta gelince: 1. Zimmette olması, 2. Vasıflarının belirlenmiş olması, 3. Miktarının belirlenmiş olması, 4. Vadeli olması, 5. Vadenin belirli olması, 6. Vade geldiğinde bulunabilir olmasıdır. Selem sermayesinde aranan üç şarta gelince: 1. Cinsinin bilinir olması, 2. Miktarının belirlenmiş olması, 3. Peşin olmasıdır. Sermayedeki bu üç şart, daha önce geçtiği üzere peşin olma [şartı] hariç, üzerinde ittifak edilmiş şartlardır. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Birinci şart olan malın zimmette olması meselesine gelince; bundan maksadın malın zimmette sübut bulması olduğunda hiçbir şüphe yoktur, çünkü bu bir borçlanmadır (müdâyene). Şayet böyle olmasaydı borç olarak meşru kılınmaz ve insanlar kazanç ve kolaylık sağlamak maksadıyla buna yönelmezlerdi. Âlimler bu görüş üzerinde ittifak etmişlerdir. Ancak Mâlik şöyle demiştir: İki şart müstesna, muayyen bir şeyde selem caiz değildir:

أَحَدُهُمَا أَنْ يَكُونَ قَرْيَةً مَأْمُونَةً، وَالثَّانِي أَنْ يُشْرَعَ فِي أَخْذِهِ كَاللَّبَنِ مِنَ الشَّاةِ وَالرُّطَبِ مِنَ النَّخْلَةِ، وَلَمْ يَقُلْ ذَلِكَ أَحَدٌ سِوَاهُ. وَهَاتَانِ الْمَسْأَلَتَانِ صَحِيحَتَانِ فِي الدَّلِيلِ، لِأَنَّ التَّعْيِينَ امْتَنَعَ فِي السَّلَمِ مَخَافَةَ الْمُزَابَنَةِ وَالْغَرَرِ، لِئَلَّا يَتَعَذَّرَ عِنْدَ الْمَحَلِّ. وَإِذَا كَانَ الْمَوْضِعُ مَأْمُونًا لَا يَتَعَذَّرُ وُجُودُ مَا فِيهِ فِي الْغَالِبِ جَازَ ذَلِكَ، إِذْ لَا يُتَيَقَّنُ ضَمَانُ الْعَوَاقِبِ على القطع في مسائل الفقه، ولا بد مِنَ احْتِمَالِ الْغَرَرِ الْيَسِيرِ، وَذَلِكَ كَثِيرٌ فِي مَسَائِلِ الْفُرُوعِ، تَعْدَادُهَا فِي كُتُبِ الْمَسَائِلِ. وَأَمَّا السَّلَمُ فِي اللَّبَنِ وَالرُّطَبِ مَعَ الشُّرُوعِ فِي أَخْذِهِ فَهِيَ مَسْأَلَةٌ مَدَنِيَّةٌ اجْتَمَعَ عَلَيْهَا أَهْلُ الْمَدِينَةِ، وَهِيَ مَبْنِيَّةٌ عَلَى قَاعِدَةِ الْمَصْلَحَةِ، لِأَنَّ الْمَرْءَ يَحْتَاجُ إِلَى أَخْذِ اللَّبَنِ وَالرُّطَبِ مُيَاوَمَةً وَيَشُقُّ أَنْ يَأْخُذَ كُلَّ يَوْمٍ ابْتِدَاءً، لِأَنَّ النَّقْدَ قَدْ لَا يَحْضُرُهُ وَلِأَنَّ السِّعْرَ قَدْ يُخْتَلَفُ عَلَيْهِ، وَصَاحِبُ النَّخْلِ وَاللَّبَنِ مُحْتَاجٌ إِلَى النَّقْدِ، لِأَنَّ الَّذِي عِنْدَهُ عُرُوضٌ لَا يَتَصَرَّفُ لَهُ. فَلَمَّا اشْتَرَكَا فِي الْحَاجَةِ رُخِّصَ لَهُمَا فِي هَذِهِ الْمُعَامَلَةِ قِيَاسًا عَلَى الْعَرَايَا وَغَيْرِهَا مِنْ أُصُولِ الْحَاجَاتِ وَالْمَصَالِحِ. وَأَمَّا الشَّرْطُ الثَّانِي وَهُوَ أَنْ يَكُونَ مَوْصُوفًا فَمُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، وَكَذَلِكَ الشَّرْطُ الثَّالِثِ. وَالتَّقْدِيرُ يَكُونُ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: الْكَيْلُ، وَالْوَزْنُ، وَالْعَدَدُ، وَذَلِكَ يَنْبَنِي عَلَى الْعُرْفِ، وَهُوَ إِمَّا عُرْفُ النَّاسِ وَإِمَّا عُرْفُ الشَّرْعِ. وَأَمَّا الشَّرْطُ الرَّابِعُ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ مُؤَجَّلًا فَاخْتُلِفَ فِيهِ، فَقَالَ الشَّافِعِيُّ: يَجُوزُ السَّلَمُ الْحَالُّ، وَمَنَعَهُ الْأَكْثَرُ مِنَ الْعُلَمَاءِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَاضْطَرَبَتِ الْمَالِكِيَّةُ فِي تَقْدِيرِ الْأَجَلِ حَتَّى رَدُّوهُ إِلَى يَوْمٍ، حَتَّى قَالَ بَعْضُ عُلَمَائِنَا: السَّلَمُ الْحَالُّ جَائِزٌ. وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْأَجَلِ فِيهِ، لِأَنَّ الْمَبِيعَ عَلَى ضَرْبَيْنِ: مُعَجَّلٌ وَهُوَ الْعَيْنُ، وَمُؤَجَّلٌ. فَإِنْ كَانَ حَالًّا وَلَمْ يَكُنْ عِنْدَ الْمُسْلَمِ إِلَيْهِ فَهُوَ مِنْ بَابِ: بَيْعِ مَا لَيْسَ عِنْدَكَ، فَلَا بُدَّ مِنَ الْأَجَلِ حَتَّى يَخْلُصَ كُلُّ عَقْدٍ عَلَى صِفَتِهِ وَعَلَى شُرُوطِهِ، وَتَتَنَزَّلُ الْأَحْكَامُ الشَّرْعِيَّةُ مَنَازِلَهَا. وَتَحْدِيدُهُ عِنْدَ عُلَمَائِنَا مُدَّةٌ تَخْتَلِفُ الْأَسْوَاقُ فِي مِثْلِهَا. وَقَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى:" إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى" وَقَوْلُهُ ﵇:" إِلَى أَجَلٍ مَعْلُومٍ" يُغْنِي عَنْ قَوْلِ كُلِّ قَائِلٍ. قُلْتُ- الَّذِي أَجَازَهُ عُلَمَاؤُنَا مِنَ السَّلَمِ الْحَالِّ مَا تَخْتَلِفُ فِيهِ الْبُلْدَانُ مِنَ الْأَسْعَارِ، فَيَجُوزُ السَّلَمُ فِيمَا كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ يَوْمٌ أَوْ يَوْمَانِ أَوْ ثَلَاثَةٌ. فَأَمَّا فِي الْبَلَدِ الْوَاحِدِ فَلَا، لِأَنَّ سِعْرَهُ وَاحِدٌ،

Birincisi [ürünün kesintiye uğramasından] emin olunan bir köy olması, ikincisi de koyundan sağılan süt ve hurma ağacından toplanan taze hurma gibi hemen alınmaya başlanmasıdır; ondan başka hiç kimse bunu söylememiştir. Bu iki mesele delil bakımından sahihtir; zira selemde muayyenlik, vade geldiğinde malın bulunamaması ihtimali sebebiyle müzâbene ve garar korkusundan dolayı yasaklanmıştır. Yer güvenilir olup oradaki şeyin bulunması çoğunlukla imkânsız olmadığında bu caiz olur; zira fıkıh meselelerinde akıbetlerin güvencesi kesin olarak bilinemez ve az miktardaki bir gararın (belirsizliğin) tolere edilmesi kaçınılmazdır; mesele kitaplarında sayıldığı üzere bu tür durumlar fürû meselelerinde pek çoktur. Alınmaya hemen başlanması şartıyla süt ve taze hurmada selem yapılmasına gelince; bu, Medine ehlinin üzerinde birleştiği Medenî bir mesele olup maslahat kuralına dayanmaktadır; çünkü kişi süt ve taze hurmayı her gün almaya ihtiyaç duyar ve her gün yeniden peşin para ile almak ona zor gelir; zira nakit para her an yanında bulunmayabilir ve fiyat da aleyhine değişebilir. Hurma ve süt sahibi de nakde muhtaçtır; çünkü elindeki mallar onun ihtiyacını doğrudan karşılamaz. Her ikisi de ihtiyaçta ortak olunca, arâyâ ve diğer temel ihtiyaç ve maslahatlara kıyas edilerek bu muamelede kendilerine ruhsat verilmiştir. İkinci şart olan malın vasıflarının belirlenmiş olmasına gelince, bu hususta ittifak vardır; üçüncü şart da böyledir. Miktar takdiri üç yoldan biriyle olur: Ölçü, tartı ve adet; bu da örfe dayanır; örf ise ya insanların örfü ya da şeriatın örfüdür. Dördüncü şart olan vadeli olmasına gelince, bu hususta ihtilaf edilmiştir. Şâfiî: Peşin selem caizdir demiştir; âlimlerin çoğunluğu ise bunu menetmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Mâlikîler vadenin takdirinde tereddüt etmişler, hatta onu bir güne kadar indirmişler, nihayet bazı âlimlerimiz: "Peşin selem caizdir" demişlerdir. Doğru olan ise selemde mutlaka bir vadenin bulunması gerektiğidir; çünkü satılan mal iki kısımdır: Peşin olan ki o mevcut aynî maldır, ve vadeli olan. Şayet selem peşin olur ve selem yapılan mal satıcının yanında bulunmazsa bu, "yanında bulunmayan şeyi satma" babından olur; dolayısıyla her akdin kendi vasfı ve şartları üzere halis olması ve şer‘î hükümlerin yerli yerine oturması için mutlaka bir vade gereklidir. Âlimlerimize göre bu vadenin sınırlandırılması, pazarlardaki fiyatların değişebileceği bir süredir. Yüce Allah'ın: { إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } “belirlenmiş bir vadeye kadar” buyruğu ile O'nun aleyhisselâm: "Bilinen bir vadeye kadar" buyruğu başka her söz söyleyenin sözünden müstağni kılar. Derim ki: Âlimlerimizin peşin selemden caiz gördükleri kısım, şehirler arasında fiyat farkı bulunan durumlardır; dolayısıyla aralarında bir, iki veya üç günlük mesafe bulunan yerler arasında selem caizdir. Tek bir beldede ise caiz değildir; çünkü onun fiyatı birdir,

وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَأَمَّا الشَّرْطُ الْخَامِسُ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْأَجَلُ مَعْلُومًا فَلَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ الْأُمَّةِ، لِوَصْفِ اللَّهِ تَعَالَى وَنَبِيِّهِ الْأَجَلَ بِذَلِكَ. وَانْفَرَدَ مَالِكٌ دُونَ الْفُقَهَاءِ بِالْأَمْصَارِ بِجَوَازِ الْبَيْعِ إِلَى الْجَذَاذِ وَالْحَصَادِ، لِأَنَّهُ رَآهُ مَعْلُومًا. وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي هَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:" يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ ". وَأَمَّا الشَّرْطُ السَّادِسُ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ مَوْجُودًا عِنْدَ الْمَحِلِّ فَلَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ الْأُمَّةِ أَيْضًا، فَإِنِ انْقَطَعَ الْمَبِيعُ عِنْدَ مَحِلِّ الْأَجَلِ بِأَمْرٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى انْفَسَخَ الْعَقْدُ عِنْدَ كَافَّةِ الْعُلَمَاءِ. السَّابِعَةُ- لَيْسَ مِنْ شَرْطِ السَّلَمِ أَنْ يَكُونَ الْمُسْلَمُ إِلَيْهِ مَالِكًا لِلْمُسْلَمِ فِيهِ خِلَافًا لِبَعْضِ السَّلَفِ، لِمَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُجَالِدِ قَالَ: بَعَثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَدَّادٍ وَأَبُو بُرْدَةَ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى فَقَالَا: سَلْهُ هَلْ كَانَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ ﷺ فِي عَهْدِ النَّبِيِّ ﷺ يُسْلِفُونَ فِي الْحِنْطَةِ؟ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ: كُنَّا نُسْلِفُ نَبِيطَ أَهْلِ الشَّامِ فِي الْحِنْطَةِ وَالشَّعِيرِ وَالزَّيْتِ فِي كَيْلٍ مَعْلُومٍ إِلَى أَجَلٍ مَعْلُومٍ. قُلْتُ: إِلَى مَنْ كَانَ أَصْلُهُ عِنْدَهُ؟ قَالَ: مَا كُنَّا نَسْأَلُهُمْ عَنْ ذَلِكَ. ثُمَّ بَعَثَانِي إِلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبْزَى فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ: كَانَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ ﷺ يُسْلِفُونَ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ ﷺ وَلَمْ نَسْأَلْهُمْ أَلَهُمْ حَرْثٌ أَمْ لَا؟. وَشَرَطَ أَبُو حَنِيفَةَ وُجُودَ الْمُسْلَمِ فِيهِ مِنْ حِينِ الْعَقْدِ إِلَى حِينِ الْأَجَلِ، مَخَافَةَ أَنْ يُطْلَبَ الْمُسْلَمُ فِيهِ فَلَا يُوجَدُ فَيَكُونُ ذَلِكَ غَرَرًا، وَخَالَفَهُ سَائِرُ الْفُقَهَاءِ وَقَالُوا: الْمُرَاعَى وُجُودُهُ عِنْدَ الْأَجَلِ. وَشَرَطَ الْكُوفِيُّونَ وَالثَّوْرِيُّ أَنْ يُذْكَرَ مَوْضِعُ الْقَبْضِ فِيمَا لَهُ حَمْلٌ وَمَئُونَةٌ وَقَالُوا: السَّلَمُ فَاسِدٌ إِذَا لَمْ يُذْكَرْ مَوْضِعُ الْقَبْضِ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: هُوَ مَكْرُوهٌ. وَعِنْدَنَا لَوْ سَكَتُوا عَنْهُ لَمْ يَفْسُدِ الْعَقْدُ، وَيَتَعَيَّنُ مَوْضِعُ الْقَبْضِ، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَطَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ، لِحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَإِنَّهُ لَيْسَ فِيهِ ذِكْرُ الْمَكَانِ الَّذِي يُقْبَضُ فِيهِ السَّلَمُ، وَلَوْ كَانَ مِنْ شُرُوطِهِ لَبَيَّنَهُ النَّبِيُّ ﷺ كَمَا بَيَّنَ الْكَيْلَ وَالْوَزْنَ والأجل، ومثله ابن أبى أوفى.

Doğrusunu en iyi Allah bilir. Beşinci şarta gelince; o da vadenin belirli olmasıdır ki Allah Teâlâ ve Peygamberi vadeyi bu şekilde nitelediği için bu hususta ümmet arasında hiçbir ihtilaf yoktur. Diğer beldelerin fakihlerinden farklı olarak yalnızca Mâlik, bunu belirli gördüğü için [ürünün] devşirilme ve hasat vaktine kadar yapılan satışı caiz görmüştür. Bu konudaki açıklama daha önce Allah Teâlâ'nın: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ } “Sana hilalleri soruyorlar” ayetinin [tefsiri] sırasında geçmişti. Altıncı şarta gelince; o da vadesi geldiğinde malın mevcut olmasıdır ki bu hususta da ümmet arasında hiçbir ihtilaf yoktur. Eğer akdedilen mal vadesi geldiğinde Allah Teâlâ'nın bir takdiri sebebiyle tükenip bulunmaz olursa, bütün ilim adamlarına göre akit infisah eder (kendiliğinden bozulur). Yedinci [Mesele]- Selef âlimlerinden bazılarının hilafına, kendisine selem yapılan kimsenin (müsellemün ileyh), selem konusu mala (müsellemün fîh) bizzat sahip olması selemin şartlarından değildir. Zira Buhârî'nin Muhammed b. el-Mücâlid'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Abdullah b. Şeddâd ile Ebû Bürde beni Abdullah b. Ebî Evfâ'ya gönderip: «Ona, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem devrinde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının buğdayda selem akdi yapıp yapmadıklarını sor» dediler. Bunun üzerine Abdullah: «Biz Şam ahalisinin Nebîtleri ile belirli bir ölçek ve belirli bir vadeye kadar buğday, arpa ve zeytinyağında selem yapardık» dedi. Ben: «[Bu selemi] malın aslı kendi elinde bulunan kimselerle mi [yapardınız]?» diye sordum. O da: «Biz onlara bunu sormazdık» dedi. Sonra beni Abdurrahman b. Ebzâ'ya gönderdiler, ona da sordum; o da şöyle dedi: «Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem devrinde selem yaparlardı ve biz onlara ekinleri var mı yok mu diye sormazdık.» Ebû Hanîfe, selem konusu mal talep edildiğinde bulunamayıp bunun bir garara (belirsizliğe) dönüşmesi endişesiyle, akit anından vade anına kadar selem konusu malın mevcut bulunmasını şart koşmuştur. Diğer fakihler ise ona muhalefet etmiş ve: «Dikkate alınacak olan, vadesi geldiğinde mevcut olmasıdır» demişlerdir. Kûfeliler ile es-Sevrî, taşınması yük ve masraf gerektiren mallarda teslim yerinin belirtilmesini şart koşmuşlar ve: «Teslim yeri zikredilmezse selem fasit olur» demişlerdir. el-Evzâî ise: «Bu mekruhtur» demiştir. Bizim mezhebimize göre ise bundan söz etmeseler bile akit fasit olmaz ve teslim yeri [akdin yapıldığı yer olarak] belirlenmiş sayılır. İbn Abbâs'ın hadisinde selemin teslim alınacağı yerin zikredilmemesi sebebiyle Ahmed, İshâk ve ehl-i hadisten bir topluluk da bu görüşe varmıştır. Zira eğer bu, selemin şartlarından olsaydı; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ölçek, tartı ve vadeyi açıkladığı gibi onu da açıklardı. İbn Ebî Evfâ hadisi de bunun gibidir.

الثَّامِنَةُ- رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ سَعْدٍ (يَعْنِي الطَّائِيَّ) عَنْ عَطِيَّةَ بْنِ سَعْدٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" من أسلف في شي فَلَا يَصْرِفْهُ إِلَى غَيْرِهِ". قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْحَقِّ بْنُ عَطِيَّةَ: هُوَ الْعَوْفِيُّ وَلَا يَحْتَجُّ أَحَدٌ بِحَدِيثِهِ، وَإِنْ كَانَ الْأَجِلَّةُ قَدْ رَوَوْا عَنْهُ. قَالَ مَالِكٌ: الْأَمْرُ عِنْدَنَا فِيمَنْ أَسْلَفَ فِي طَعَامٍ بِسِعْرٍ مَعْلُومٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَحَلَّ الْأَجَلُ فَلَمْ يَجِدِ الْمُبْتَاعَ عِنْدَ الْبَائِعِ وَفَاءً مِمَّا ابْتَاعَهُ مِنْهُ فَأَقَالَهُ، أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَأْخُذَ مِنْهُ إِلَّا وَرِقَهُ أَوْ ذَهَبَهُ أَوِ الثَّمَنَ الَّذِي دَفَعَ إِلَيْهِ بِعَيْنِهِ، وَأَنَّهُ لَا يَشْتَرِي مِنْهُ بِذَلِكَ الثَّمَنِ شَيْئًا حَتَّى يَقْبِضَهُ مِنْهُ، وَذَلِكَ أَنَّهُ إِذَا أَخَذَ غَيْرَ الثَّمَنِ الَّذِي دَفَعَ إِلَيْهِ أَوْ صَرَفَهُ فِي سِلْعَةٍ غَيْرَ الطَّعَامِ الَّذِي ابْتَاعَ مِنْهُ فَهُوَ بَيْعُ الطَّعَامِ قَبْلَ أَنْ يُسْتَوْفَى. قَالَ مَالِكٌ: وَقَدْ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ بَيْعِ الطَّعَامِ قَبْلَ أَنْ يُسْتَوْفَى. التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَاكْتُبُوهُ) يَعْنِي الدَّيْنَ وَالْأَجَلَ. وَيُقَالُ: أَمَرَ بِالْكِتَابَةِ وَلَكِنِ الْمُرَادُ الْكِتَابَةُ وَالْإِشْهَادُ، لِأَنَّ الْكِتَابَةَ بِغَيْرِ شُهُودٍ لَا تَكُونُ حُجَّةً. وَيُقَالُ: أُمِرْنَا بِالْكِتَابَةِ لِكَيْلَا نَنْسَى. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ فِي مُسْنَدِهِ عَنْ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ عَنْ يُوسُفَ بْنِ مِهْرَانَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي قَوْلِ اللَّهِ ﷿" إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ" إِلَى آخِرِ الْآيَةِ:" إِنَّ أَوَّلَ مَنْ جَحَدَ آدَمُ ﵇ إِنَّ اللَّهَ أَرَاهُ ذُرِّيَّتَهُ فَرَأَى رَجُلًا أَزْهَرَ سَاطِعًا نُورُهُ فَقَالَ يَا رَبِّ مَنْ هَذَا قَالَ هَذَا ابْنُكَ دَاوُدُ قَالَ يَا رَبِّ فَمَا عُمُرُهُ قَالَ سِتُّونَ سَنَةً قَالَ يَا رَبِّ زِدْهُ فِي عُمُرِهِ فَقَالَ لَا إِلَّا أَنْ تَزِيدَهُ مِنْ عُمُرِكَ قَالَ وَمَا عُمُرِي قَالَ أَلْفُ سَنَةٍ قَالَ آدَمُ فَقَدْ وَهَبْتُ لَهُ أَرْبَعِينَ سَنَةً قَالَ فَكَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ كِتَابًا وَأَشْهَدَ عَلَيْهِ مَلَائِكَتَهُ فَلَمَّا حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ جَاءَتْهُ الْمَلَائِكَةُ قَالَ إِنَّهُ بَقِيَ مِنْ عُمُرِي أَرْبَعُونَ سَنَةً، قَالُوا إِنَّكَ قَدْ وَهَبْتَهَا لِابْنِكَ دَاوُدَ قَالَ مَا وَهَبْتُ لِأَحَدٍ شَيْئًا فَأَخْرَجَ اللَّهُ تَعَالَى الْكِتَابَ وَشَهِدَ عَلَيْهِ مَلَائِكَتُهُ- فِي رِوَايَةٍ: وَأَتَمَّ لِدَاوُدَ مِائَةَ سَنَةٍ وَلِآدَمَ عُمُرَهُ أَلْفَ سَنَةٍ". خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ أَيْضًا. وَفِي قَوْلِهِ" فَاكْتُبُوهُ" إِشَارَةٌ ظَاهِرَةٌ إِلَى أنه يكتبه بجميع صفته المبينة له

Sekizinci Mesele- Ebû Dâvûd, Sa‘d’dan (yani et-Tâî’den), o Atiyye b. Sa‘d’dan, o da Ebû Saîd el-Hudrî’den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَنْ أَسْلَفَ فِي شَيْءٍ فَلَا يَصْرِفْهُ إِلَى غَيْرِهِ » «Bir şeyde selem (peşin para verip veresiye mal alma) sözleşmesi yapan kimse, onu başka bir şeye çevirmesin.» Ebû Muhammed Abdülhak b. Atiyye şöyle demiştir: "O, el-Avfî’dir ve önde gelen büyük âlimler kendisinden rivayette bulunmuş olsalar da hadisiyle hiç kimse ihticac etmez (delil getirmez)." Mâlik şöyle demiştir: "Bizdeki uygulama şöyledir: Belirli bir fiyattan, belirlenmiş bir vadeye kadar yiyecek maddesinde selem yapan, vade gelip de alıcı satıcının yanında satın aldığı malı [teslim edecek] imkân bulamayıp [sözleşmeyi] ikâle ettiğinde (feshettiğinde), alıcının satıcıdan ancak [vermiş olduğu] gümüşünü, altınını veya bizzat ödediği bedeli alması gerekir; o bedeli satıcıdan kabzetmedikçe (teslim almadıkça) onunla başka bir şey satın alamaz. Çünkü ödediği bedelin dışında bir şey alması yahut onu satın aldığı yiyecek dışındaki başka bir mala çevirmesi, kabzedilmeden önce yiyecek satışı hükmündedir." Mâlik [devamla] şöyle demiştir: "Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yiyeceğin kabzedilmeden önce satılmasını yasaklamıştır." Dokuzuncu Mesele- Yüce Allah'ın: { فَاكْتُبُوهُ } “Onu yazın” buyruğu, borcu ve vadeyi [yazın] demektir. Yazı emredilmiştir, ancak kastedilen yazmak ve şahit tutmaktır; zira şahitsiz yazı delil olmaz denilmiştir. Bir diğer görüşe göre de: Unutmayalım diye bize yazmamız emredilmiştir. Ebû Dâvûd et-Tayâlisî Müsned’inde Hammâd b. Seleme’den, o Ali b. Zeyd’den, o Yûsuf b. Mihrân’dan, o da İbn Abbâs’tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Yüce Allah’ın: { إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ } “Belirlenmiş bir vadeye kadar birbirinize borçlandığınız zaman onu yazın” âyet-i kerimesi hakkında -âyetin sonuna kadar- şöyle buyurmuştur: « إِنَّ أَوَّلَ مَنْ جَحَدَ آدَمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ، إِنَّ اللَّهَ أَرَاهُ ذُرِّيَّتَهُ فَرَأَى رَجُلًا أَزْهَرَ سَاطِعًا نُورُهُ، فَقَالَ: يَا رَبِّ مَنْ هَذَا؟ قَالَ: هَذَا ابْنُكَ دَاوُدُ، قَالَ: يَا رَبِّ فَمَا عُمُرُهُ؟ قَالَ: سِتُّونَ سَنَةً، قَالَ: يَا رَبِّ زِدْهُ فِي عُمُرِهِ، فَقَالَ: لَا إِلَّا أَنْ تَزِيدَهُ مِنْ عُمُرِكَ، قَالَ: وَمَا عُمُرِي؟ قَالَ: أَلْفُ سَنَةٍ، قَالَ آدَمُ: فَقَدْ وَهَبْتُ لَهُ أَرْبَعِينَ سَنَةً، قَالَ: فَكَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ كِتَابًا وَأَشْهَدَ عَلَيْهِ مَلَائِكَتَهُ، فَلَمَّا حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ جَاءَتْهُ الْمَلَائِكَةُ، قَالَ: إِنَّهُ بَقِيَ مِنْ عُمُرِي أَرْبَعُونَ سَنَةً، قَالُوا: إِنَّكَ قَدْ وَهَبْتَهَا لِابْنِكَ دَاوُدَ، قَالَ: مَا وَهَبْتُ لِأَحَدٍ شَيْئًا، فَأَخْرَجَ اللَّهُ تَعَالَى الْكِتَابَ وَشَهِدَ عَلَيْهِ مَلَائِكَتُهُ » «İlk inkâr eden Âdem aleyhisselâm'dır. Allah ona soyunu gösterdi; o da nuru parıldayan, aydınlık yüzlü bir adam gördü ve: 'Ey Rabbim, bu kimdir?' dedi. Allah: 'Bu senin oğlun Dâvûd’dur' buyurdu. Âdem: 'Ey Rabbim, onun ömrü ne kadardır?' dedi. Allah: 'Altmış yıldır' buyurdu. Âdem: 'Ey Rabbim, onun ömrünü artır' dedi. Allah: 'Kendi ömründen ona artırman müstesna, hayır' buyurdu. Âdem: 'Benim ömrüm ne kadardır?' dedi. Allah: 'Bin yıldır' buyurdu. Âdem: 'Ona kırk yılımı hibe ettim' dedi. Allah onun aleyhine bir yazı yazdı ve meleklerini de buna şahit tuttu. Vefat vakti gelip çattığında melekler ona geldi. Âdem: 'Ömrümden geriye kırk yıl kaldı' dedi. Melekler: 'Sen onu oğlun Dâvûd’a hibe etmiştin' dediler. Âdem: 'Ben kimseye bir şey hibe etmedim' dedi. Bunun üzerine Yüce Allah yazıyı çıkardı ve melekleri de onun aleyhine şahitlik etti.» -Bir rivayette de: « وَأَتَمَّ لِدَاوُدَ مِائَةَ سَنَةٍ وَلِآدَمَ عُمُرَهُ أَلْفَ سَنَةٍ » «Dâvûd’a yüz yılı, Âdem’e de bin yıllık ömrünü tamamladı» şeklindedir.- Bunu Tirmizî de tahric etmiştir. Yüce Allah'ın: { فَاكْتُبُوهُ } “Onu yazın” buyruğunda, onu açıklayıcı bütün nitelikleriyle birlikte

الْمُعْرِبَةِ عَنْهُ، لِلِاخْتِلَافِ الْمُتَوَهَّمِ بَيْنَ الْمُتَعَامِلَيْنِ، الْمُعَرِّفَةِ لِلْحَاكِمِ مَا يَحْكُمُ بِهِ عِنْدَ ارْتِفَاعِهِمَا إِلَيْهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْعَاشِرَةُ- ذَهَبَ بَعْضُ النَّاسِ إِلَى أَنَّ كَتْبَ الدُّيُونِ وَاجِبٌ عَلَى أَرْبَابِهَا، فَرْضٌ بِهَذِهِ الْآيَةِ، بَيْعًا كَانَ أَوْ قَرْضًا، لِئَلَّا يَقَعَ فِيهِ نِسْيَانٌ أَوْ جُحُودٌ، وَهُوَ اخْتِيَارُ الطَّبَرِيِّ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: مَنِ ادَّانَ فَلْيَكْتُبْ، وَمَنْ بَاعَ فَلْيُشْهِدْ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: كَانُوا يَرَوْنَ أَنَّ" قَوْلَهُ فَإِنْ أَمِنَ" نَاسِخٌ لِأَمْرِهِ بِالْكَتْبِ. وَحَكَى نَحْوَهُ ابْنُ جُرَيْجٍ، وَقَالَهُ ابْنُ زَيْدٍ، وَرُوِيَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ. وَذَهَبَ الرَّبِيعُ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ وَاجِبٌ بِهَذِهِ الْأَلْفَاظِ، ثُمَّ خَفَّفَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ:" فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً". وَقَالَ الْجُمْهُورُ: الْأَمْرُ بِالْكَتْبِ نَدْبٌ إِلَى حِفْظِ الْأَمْوَالِ وَإِزَالَةِ الرَّيْبِ، وَإِذَا كَانَ الْغَرِيمُ تَقِيًّا فَمَا يَضُرُّهُ الْكِتَابُ، وَإِنْ كَانَ غَيْرَ ذَلِكَ فَالْكِتَابُ ثَقَافٌ فِي دِينِهِ وَحَاجَّةُ صَاحِبِ الْحَقِّ. قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنْ أَشْهَدْتُ فَحَزْمٌ، وَإِنِ ائْتَمَنْتُ فَفِي حِلٍّ وَسَعَةٍ. ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا هُوَ الْقَوْلُ الصَّحِيحُ. وَلَا يَتَرَتَّبُ نَسْخٌ فِي هَذَا، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَدَبَ إِلَى الْكِتَابِ فِيمَا لِلْمَرْءِ أَنْ يَهَبَهُ وَيَتْرُكَهُ بِإِجْمَاعٍ، فَنَدْبُهُ إِنَّمَا هُوَ عَلَى جِهَةِ الْحَيْطَةِ لِلنَّاسِ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كاتِبٌ بِالْعَدْلِ) قَالَ عَطَاءٌ وَغَيْرُهُ: وَاجِبٌ عَلَى الْكَاتِبِ أَنْ يكتب، وقال الشَّعْبِيُّ، وَذَلِكَ إِذَا لَمْ يُوجَدْ كَاتِبٌ سِوَاهُ فَوَاجِبٌ عَلَيْهِ أَنْ يَكْتُبَ. السُّدِّيُّ: وَاجِبٌ مَعَ الْفَرَاغِ. وَحُذِفَتِ اللَّامُ مِنَ الْأَوَّلِ وَأُثْبِتَتْ فِي الثَّانِي، لِأَنَّ الثَّانِيَ غَائِبٌ وَالْأَوَّلَ لِلْمُخَاطَبِ. وَقَدْ ثَبَتَتْ فِي الْمُخَاطَبِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَلْتَفْرَحُوا " بِالتَّاءِ. وَتُحْذَفُ فِي الْغَائِبِ، وَمِنْهُ: مُحَمَّدُ تَفْدِ نَفْسَكَ كُلُّ نَفْسٍ إِذَا مَا خِفْتَ مِنْ شي تَبَالَا الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (بِالْعَدْلِ) أَيْ بِالْحَقِّ وَالْمَعْدِلَةِ، أَيْ لَا يَكْتُبْ لِصَاحِبِ الْحَقِّ أَكْثَرَ مِمَّا قَالَهُ وَلَا أَقَلَّ. وَإِنَّمَا قَالَ" بَيْنَكُمْ" وَلَمْ يَقُلْ أَحَدَكُمْ، لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ الَّذِي لَهُ الدَّيْنُ يَتَّهِمُ فِي الْكِتَابَةِ الَّذِي عَلَيْهِ الدَّيْنُ وَكَذَلِكَ بِالْعَكْسِ شَرَعَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ كَاتِبًا غَيْرَهُمَا يَكْتُبُ بِالْعَدْلِ لَا يَكُونُ فِي قَلْبِهِ وَلَا قَلَمِهِ مَوَادَّةٌ لِأَحَدِهِمَا عَلَى الْآخَرِ. وقيل: إن الناس لما كانوا يتعاملون

[taraflar arasında] vehmedilebilecek ihtilafı açıkça beyan eden ve dava kendisine intikal ettiğinde hâkime neye göre hüküm vereceğini bildiren [açık bir ifade olması gerekir]. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Onuncu Mesele- Bazı âlimler, unutma veya inkâr meydana gelmesin diye, ister satış ister borç olsun, borçların yazılmasının bu ayet gereğince hak sahipleri üzerine vacip ve farz olduğu görüşüne varmışlardır; et-Taberî’nin tercihi de budur. İbn Cüreyc şöyle demiştir: "Kim borçlanırsa yazsın, kim de satarsa şahit tutsun." eş-Şa‘bî ise şöyle demiştir: "Onlar, Yüce Allah'ın { فَإِنْ أَمِنَ } “Eğer birbirinize güvenirseniz...” buyruğunun yazma emrini neshettiği (hükmünü kaldırdığı) kanaatindeydiler." İbn Cüreyc de benzerini nakletmiş, İbn Zeyd de bunu söylemiş ve bu görüş Ebû Saîd el-Hudrî'den [de] rivayet edilmiştir. er-Rebî‘ ise bunun bu lafızlarla vacip olduğu, sonra da Yüce Allah'ın { فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُم بَعْضًا } “Eğer birbirinize güvenirseniz...” buyruğuyla bunu hafiflettiği görüşüne varmıştır. Cumhur ise şöyle demiştir: "Yazma emri, malların korunması ve şüphenin giderilmesi için bir mendupluktur (tavsiyedir). Borçlu takva sahibi biri ise yazmanın ona bir zararı olmaz; şayet öyle değilse, yazılan senet onun dininde bir terbiye ve denetim vasıtası ve hak sahibinin [hakkını alması için] bir delilidir." Bazıları şöyle demiştir: "Şahit tutarsam bu bir tedbirdir; güvenirsem bu da bir serbestlik ve genişliktir." İbn Atiyye ise şöyle demiştir: "Sahih olan görüş de budur. Burada herhangi bir nesh söz konusu değildir; zira Yüce Allah, icma ile kişinin bağışlaması ve vazgeçmesi caiz olan bir konuda yazmayı tavsiye etmiştir. Dolayısıyla O’nun bu tavsiyesi, sadece insanlar için ihtiyat (tedbir) kabilindendir." On Birinci Mesele- Yüce Allah'ın { وَلْيَكْتُب بَّيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ } “Aranızda bir kâtip adaletle yazsın” buyruğu hakkında Atâ ve başkaları: "Kâtibin yazması vaciptir" demişlerdir. eş-Şa‘bî ise: "Bu, kendisinden başka kâtip bulunmadığı zamandır; [bu durumda] yazması ona vaciptir" demiştir. es-Süddî: "[Kâtibin] müsait olması şartıyla vaciptir" demiştir. [Emir] lâmı birincisinden ({ فَاكْتُبُوهُ } lafzından) hazfedilmiş (düşürülmüş), ikincisinde ({ وَلْيَكْتُبْ } lafzında) ise sabit bırakılmıştır; çünkü ikincisi gaib (üçüncü şahıs) içindir, birincisi ise muhatap (ikinci şahıs) içindir. Bazen muhatapta da [lâm] sabit kalabilir; nitekim Yüce Allah'ın tâ harfiyle okunan { فَلْتَفْرَحُوا } “sevinin” buyruğu böyledir. Gaibte de bazen hazfedilir; nitekim şu beyitte böyledir: "Muhammed! Bir şeyden korktuğun zaman, helak olasın diye her can senin canına feda olsun [yani feda olmalıdır]!" On İkinci Mesele- Yüce Allah'ın { بِالْعَدْلِ } “adaletle” buyruğu; hak ve adaletle [yazsın] demektir. Yani hak sahibi için onun söylediğinden ne fazlasını ne de eksiğini yazsın. Ayette "içinizden biri" denmeyip de { بَيْنَكُمْ } “aranızda” buyrulması şundandır: Alacaklı olan kimse yazma hususunda borçluyu töhmet altında tutabileceği ve aynı şekilde borçlu da alacaklıyı töhmet altında tutabileceği için; Yüce Allah, ne kalbinde ne de kaleminde birine diğerinin aleyhine bir tarafgirlik/meyil bulunmayan, adaletle yazacak ikisinin haricinde bir kâtibi meşru kılmıştır. Şöyle de denilmiştir: İnsanlar muamele yaptıklarında...

حَتَّى لَا يَشِذَّ أَحَدُهُمْ عَنِ الْمُعَامَلَةِ، وَكَانَ مِنْهُمْ مَنْ يَكْتُبُ وَمَنْ لَا يَكْتُبُ، أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنْ يَكْتُبَ بَيْنَهُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى" بِالْعَدْلِ" مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ:" وَلْيَكْتُبْ" وَلَيْسَتْ مُتَعَلِّقَةً بِ" كاتِبٌ" لِأَنَّهُ كَانَ يَلْزَمُ أَلَّا يَكْتُبَ وَثِيقَةً إِلَّا الْعَدْلُ فِي نَفْسِهِ، وَقَدْ يَكْتُبُهَا الصَّبِيُّ وَالْعَبْدُ وَالْمُتَحَوِّطُ إِذَا أَقَامُوا فِقْهَهَا. أَمَّا الْمُنْتَصِبُونَ لِكَتْبِهَا فَلَا يَجُوزُ لِلْوُلَاةِ أَنْ يَتْرُكُوهُمْ إِلَّا عُدُولًا مَرْضِيِّينَ. قَالَ مَالِكٌ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى: لَا يَكْتُبُ الْوَثَائِقَ بَيْنَ النَّاسِ إِلَّا عَارِفٌ بِهَا عَدْلٌ فِي نَفْسِهِ مَأْمُونٌ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كاتِبٌ بِالْعَدْلِ". قُلْتُ: فَالْبَاءُ عَلَى هَذَا مُتَعَلِّقَةٌ بِ" كاتِبٌ" أَيْ لِيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبُ عَدْلٍ، فَ" بِالْعَدْلِ" فِي مَوْضِعِ الصِّفَةِ. الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا يَأْبَ كاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ) نَهَى اللَّهُ الْكَاتِبَ عَنِ الْإِبَاءِ. وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي وُجُوبِ الْكِتَابَةِ عَلَى الْكَاتِبِ وَالشَّهَادَةِ عَلَى الشَّاهِدِ، فَقَالَ الطَّبَرِيُّ وَالرَّبِيعُ: وَاجِبٌ عَلَى الْكَاتِبِ إِذَا أُمِرَ أَنْ يَكْتُبَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: ذَلِكَ وَاجِبٌ عَلَيْهِ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي لَا يُقْدَرُ عَلَى كَاتِبٍ غَيْرِهِ، فَيَضُرَّ صَاحِبَ الدَّيْنِ إِنِ امْتَنَعَ، فَإِنْ كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ فَرِيضَةٌ، وَإِنْ قُدِرَ عَلَى كَاتِبٍ غَيْرِهِ فَهُوَ فِي سَعَةٍ إِذَا قَامَ بِهِ غَيْرُهُ. السُّدِّيُّ: وَاجِبٌ عَلَيْهِ فِي حَالِ فَرَاغِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَحَكَى الْمَهْدَوِيُّ عَنِ الرَّبِيعِ وَالضَّحَّاكِ أَنَّ قَوْلَهُ" وَلا يَأْبَ" مَنْسُوخٌ بِقَوْلِهِ" وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ". قُلْتُ: هَذَا يَتَمَشَّى عَلَى قَوْلِ مَنْ رَأَى أَوْ ظَنَّ أَنَّهُ قَدْ كَانَ وَجَبَ فِي الْأَوَّلِ عَلَى كُلِّ مَنِ اخْتَارَهُ الْمُتَبَايِعَانِ أَنْ يَكْتُبَ، وَكَانَ لَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَمْتَنِعَ حَتَّى نَسَخَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ" وَهَذَا بَعِيدٌ، فَإِنَّهُ لَمْ يَثْبُتْ وُجُوبُ ذَلِكَ عَلَى كُلِّ مَنْ أَرَادَهُ المتبايعان كائنا من

...[taraflardan] hiçbiri muameleden geri kalıp [mağdur] olmasın diye; aralarında yazan da yazmayan da bulunduğundan, Yüce Allah aralarında bir kâtibin adaletle yazmasını emretmiştir. On Üçüncü Mesele- Yüce Allah'ın { بِالْعَدْلِ } “adaletle” buyruğundaki “bâ” (ب) harf-i cerri { وَلْيَكْتُبْ } “yazsın” lafzına müteallıktır (bağlıdır); { كَاتِبٌ } “kâtip” kelimesine müteallık değildir. Zira [şayet kâtip lafzına bağlı olsaydı], senedi bizzat adil olan kimseden başkasının yazmaması gerekirdi; hâlbuki fıkhını (hüküm ve kurallarını) bihakkın yerine getirdikleri takdirde çocuk, köle ve sakınan/ihtiyatlı kimse de onu yazabilir. Bu işi [resmî olarak] icra edenlere gelince, yöneticilerin bunlara ancak güvenilir ve adil kimseler olmaları kaydıyla izin vermesi caizdir. İmam Mâlik -rahimehullâhu teâlâ- şöyle demiştir: Yüce Allah'ın { وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ } “Aralarınızda bir kâtip adaletle yazsın” buyruğundan ötürü, insanlar arasındaki senetleri ancak bu işi bilen, bizzat adil ve güvenilir kimseler yazar. Ben [Kurtubî] derim ki: Bu durumda “bâ” harfi { كَاتِبٌ } “kâtip” kelimesine müteallıktır; yani “aralarınızda adil bir kâtip yazsın” anlamındadır; dolayısıyla { بِالْعَدْلِ } “adaletle” ifadesi sıfat konumundadır. On Dördüncü Mesele- Yüce Allah'ın { وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ } “Hiçbir kâtip yazmaktan kaçınmasın” buyruğuyla Allah Teâlâ kâtibe [yazmaktan] çekinip kaçınmayı yasaklamıştır. Âlimler, kâtibin yazmasının ve şahidin şahitlik etmesinin vacip olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir: et-Taberî ve er-Rebî‘: “Kâtibe yazması emredildiğinde (talep edildiğinde) yazması vaciptir” demişlerdir. el-Hasan ise şöyle demiştir: “Bu, kendisinden başka bir kâtip bulunamadığı ve kaçınması durumunda borç sahibine zarar vereceği durumda onun üzerine vaciptir. Eğer durum böyleyse bu bir farzdır; şayet başka bir kâtip bulunabiliyorsa, bu görevi başkası üstlendiğinde o serbesttir.” es-Süddî de: “Boş vaktinde olması halinde onun üzerine vaciptir” demiştir; bu husus daha önce geçmişti. el-Mehdevî, er-Rebî‘ ve ed-Dahhâk'tan { وَلَا يَأْبَ } “kaçınmasın” buyruğunun { وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ } “Ne kâtibe ne de şahide zarar verilsin” buyruğuyla neshedildiğini rivayet etmiştir. Ben [Kurtubî] derim ki: Bu görüş, başlangıçta iki alım-satım tarafının seçtiği herkese yazmanın vacip olduğunu, [kâtibin] kaçınmasının caiz olmadığını, nihayet Yüce Allah'ın { وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ } “Ne kâtibe ne de şahide zarar verilsin” buyruğuyla bunun neshedildiğini düşünen veya zanneden kimsenin kavline uygundur. Fakat bu uzak bir ihtimaldir; zira kim olursa olsun tarafların dilediği herkese bunun vacip olduğu sabit olmamıştır...

كَانَ. وَلَوْ كَانَتِ الْكِتَابَةُ وَاجِبَةً مَا صَحَّ الِاسْتِئْجَارُ بِهَا، لِأَنَّ الْإِجَارَةَ عَلَى فِعْلِ الْفُرُوضِ بَاطِلَةٌ، وَلَمْ يَخْتَلِفِ الْعُلَمَاءُ فِي جَوَازِ أَخْذِ الْأُجْرَةِ عَلَى كَتْبِ الْوَثِيقَةِ. ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالصَّحِيحُ أنه أمر إرشاد فلا يكتب حتى يأخذه حَقَّهُ. وَأَبَى يَأْبِي شَاذٌّ، وَلَمْ يَجِئْ إِلَّا قَلَى يَقْلَى وَأَبَى يَأْبَى وَغَسَى يَغْسَى وَجَبَى الْخَرَاجَ يَجْبَى، وَقَدْ تَقَدَّمَ. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَما عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ) الْكَافُ فِي" كَما" مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ" أَنْ يَكْتُبَ" الْمَعْنَى كَتْبًا كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ مُتَعَلِّقَةً بِمَا فِي قَوْلِهِ" وَلا يَأْبَ" مِنَ الْمَعْنَى، أَيْ كَمَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِعِلْمِ الْكِتَابَةِ فَلَا يَأْبَ هُوَ وَلْيُفْضِلْ كَمَا أَفْضَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْكَلَامُ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى تَامًّا عِنْدَ قَوْلِهِ" أَنْ يَكْتُبَ" ثُمَّ يَكُونُ" كَما عَلَّمَهُ اللَّهُ" ابْتِدَاءَ كَلَامٍ، وَتَكُونُ الْكَافُ مُتَعَلِّقَةً بِقَوْلِهِ" فَلْيَكْتُبْ". السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ) وَهُوَ الْمَدْيُونُ الْمَطْلُوبُ يُقِرُّ عَلَى نَفْسِهِ بِلِسَانِهِ لِيُعْلِمَ مَا عَلَيْهِ. وَالْإِمْلَاءُ وَالْإِمْلَالُ لُغَتَانِ، أَمَلَّ وَأَمْلَى، فَأَمَلَّ لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ وَبَنِي أَسَدٍ، وَتَمِيمٍ تَقُولُ: أَمْلَيْتُ. وَجَاءَ الْقُرْآنُ بِاللُّغَتَيْنِ، قَالَ ﷿:" فَهِيَ تُمْلى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا ". وَالْأَصْلُ أَمْلَلْتُ، أُبْدِلَ مِنَ اللَّامِ يَاءٌ لِأَنَّهُ أَخَفُّ. فَأَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ بِالْإِمْلَاءِ، لِأَنَّ الشَّهَادَةَ إِنَّمَا تَكُونُ بِسَبَبِ إِقْرَارِهِ. وَأَمَرَهُ تَعَالَى بِالتَّقْوَى فِيمَا يُمِلُّ، وَنَهَى عَنْ أَنْ يَبْخَسَ شَيْئًا مِنَ الْحَقِّ. وَالْبَخْسُ النَّقْصُ. وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ ". السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ كانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهاً أَوْ ضَعِيفاً) قَالَ بَعْضُ النَّاسِ: أَيْ صَغِيرًا. وَهُوَ خَطَأٌ فَإِنَّ السَّفِيهَ قَدْ يَكُونُ كَبِيرًا عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ." أَوْ ضَعِيفاً" أَيْ كَبِيرًا لَا عَقْلَ لَهُ. (أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ) جَعَلَ اللَّهُ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ أَرْبَعَةَ أَصْنَافٍ: مُسْتَقِلٌّ بِنَفْسِهِ يُمِلُّ، وَثَلَاثَةٌ أَصْنَافٍ لَا يُمِلُّونَ وَتَقَعُ نَوَازِلُهُمْ فِي كُلِّ زَمَنٍ، وَكَوْنُ الْحَقِّ يَتَرَتَّبُ لَهُمْ فِي جِهَاتٍ سِوَى الْمُعَامَلَاتِ كَالْمَوَارِيثِ إِذَا قُسِمَتْ وَغَيْرِ ذَلِكَ، وَهُمُ السَّفِيهُ وَالضَّعِيفُ وَالَّذِي لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ. فَالسَّفِيهُ الْمُهَلْهَلُ الرَّأْيِ فِي الْمَالِ الَّذِي لَا يُحْسِنُ الْأَخْذَ لِنَفْسِهِ وَلَا الْإِعْطَاءَ

[durumda olurdu]. Şayet [belge] yazmak vacip olsaydı, bu iş için ücret tutulması caiz olmazdı; zira farz olan fiillerin ifası karşılığında ücret akdi yapmak batıldır. Hâlbuki ilim ehli, senedin yazılması karşılığında ücret almanın caiz olduğu hususunda ihtilaf etmemiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Sahih olan, bunun bir irşad (yol gösterme) emri olduğudur; dolayısıyla kâtip hakkını almadıkça yazmaz. [Kıyasa aykırı olarak] ebâ ye'bî (أَبَى يَأْبِي) şeklinde gelmesi şâzdır. [Aynü'l-fi'li veya lâme'l-fi'li boğaz harfi olmaksızın mazi ve muzarisi fetha ile] sadece kalâ yaklâ (قَلَى يَقْلَى), ebâ ye'bâ (أَبَى يَأْبَى), ğasâ yağsâ (غَسَى يَغْسَى) ve haracı toplamak manasında cebe'l-harâce yecbâ (جَبَى الْخَرَاجَ يَجْبَى) kullanımları gelmiştir; bu husus daha önce geçmişti. On Beşinci Mesele- Yüce Allah'ın { كَما عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ } “Allah'ın kendisine öğrettiği gibi yazsın” buyruğunda { كَمَا } lafzındaki kâf harfi, { أَنْ يَكْتُبَ } ifadesine taalluk eder (bağlıdır). Anlamı: Allah'ın kendisine öğrettiği gibi bir yazışla [yazsın] demektir. Bu kâf harfinin, { وَلا يَأْبَ } buyruğundaki manaya taalluk etmesi de muhtemeldir; yani Allah kendisine yazma ilmini lütfettiği gibi, o da kaçınmasın ve Allah'ın kendisine ihsanda bulunduğu gibi o da [başkasına] ihsanda bulunsun [demektir]. Bu anlama göre sözün { أَنْ يَكْتُبَ } ifadesinde tamamlanmış olması, sonra { كَما عَلَّمَهُ اللَّهُ } ifadesinin yeni bir cümlenin başlangıcı olması ve kâf harfinin de { فَلْيَكْتُبْ } fiiline taalluk etmesi de muhtemeldir. On Altıncı Mesele- Yüce Allah'ın { وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ } “Üzerinde hak bulunan (borçlu) kimse yazdırsın” buyruğundaki şahıs, üzerine düşen borcu bildirmek üzere bizzat kendi diliyle ikrarda bulunan, kendisinden alacak talep edilen borçludur. İmlâ (الْإِمْلَاءُ) ve imlâl (الْإِمْلَالُ) iki ayrı lehçedir; emelle (أَمَلَّ) ve emlâ (أَمْلَى) denir. Emelle (أَمَلَّ), Hicaz ehli ile Benî Esed'in lehçesidir; Temîm kabilesi ise emleytü (أَمْلَيْتُ) der. Kur'an her iki lehçeyle de gelmiştir; Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَهِيَ تُمْلى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا } “Bunlar sabah akşam ona yazdırılmaktadır (okunmaktadır)”. Aslı emleltü (أَمْلَلْتُ) şeklindedir; telaffuzu daha hafif olduğu için sondaki lâm harfi yâ harfine dönüştürülmüştür. Yüce Allah üzerinde hak bulunan kimseye yazdırmayı emretmiştir; çünkü şahitlik ancak onun ikrarı sebebiyle vücut bulur. Yüce Allah ona yazdırdığı hususlarda takvalı olmasını emretmiş ve haktan hiçbir şeyi eksiltmesini yasaklamıştır. Bahs (الْبَخْسُ), eksiltmek demektir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu manadadır: { وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ } “Allah'ın kendi rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz”. On Yedinci Mesele- Yüce Allah'ın { فَإِنْ كانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهاً أَوْ ضَعِيفاً } “Şayet üzerinde hak bulunan kimse aklı ermez (sefih) veya zayıf [biri] ise” buyruğu hakkında bazı kimseler: Yani küçük [çocuk] ise demişlerdir. Bu yanlıştır; zira açıklaması geleceği üzere sefih kimse büyük de olabilir. { أَوْ ضَعِيفاً } “Veya zayıf” yani aklı olmayan yetişkin bir kimse ise [demektir]. { أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ } “Yahut yazdırmaya gücü yetmiyorsa” buyruğunda Yüce Allah, üzerinde hak bulunan kimseyi dört sınıfa ayırmıştır: Kendi başına müstakil olup yazdırabilen kimse; bir de her devirde durumlarıyla karşılaşılan ve taksim edildiğinde miraslar gibi muameleler dışındaki cihetlerden dolayı lehlerine veya aleyhlerine hak terettüp eden, bizzat yazdıramayacak durumda olan üç sınıf. Bunlar da sefih, zayıf ve yazdırmaya gücü yetmeyen kimsedir. Sefih; mal hususundaki görüşü zayıf ve tutarsız olan, kendi lehine almayı da kendi aleyhine vermeyi de

مِنْهَا، مُشَبَّهٌ بِالثَّوْبِ السَّفِيهِ وَهُوَ الْخَفِيفُ النَّسْجِ. والبذي اللِّسَانِ يُسَمَّى سَفِيهًا، لِأَنَّهُ لَا تَكَادُ تَتَّفِقُ الْبَذَاءَةُ إِلَّا فِي جُهَّالِ النَّاسِ وَأَصْحَابِ الْعُقُولِ الْخَفِيفَةِ. وَالْعَرَبُ تُطْلِقُ السَّفَهَ عَلَى ضَعْفِ الْعَقْلِ تَارَةً وَعَلَى ضَعْفِ الْبَدَنِ أُخْرَى، قَالَ الشَّاعِرُ:

beceremeyen kimsedir; dokuması gevşek ve hafif olan sefih elbiseye benzetilmiştir. Ağzı bozuk kimseye de sefih denir; çünkü edepsizlik ve çirkin sözler çoğunlukla sadece cahil insanlarda ve aklı kıt kimselerde bulunur. Araplar sefeh (akılsızlık/düşüncesizlik) lafzını bazen akıl zayıflığı için, bazen de beden zayıflığı için kullanırlar. Şair şöyle demiştir:

نَخَافُ أَنْ تَسْفَهَ أَحْلَامُنَا ... وَيَجْهَلَ الدَّهْرُ مَعَ الْحَالِمِ

"Akıllarımızın hafifleşip sefihleşmesinden ... Ve zamanın yumuşak huyluyla birlikte cahilleşmesinden korkarız."

وَقَالَ ذُو الرُّمَّةِ:

Zü'r-Rimme de şöyle demiştir:

مَشَيْنَ كَمَا اهْتَزَّتْ رِمَاحٌ تَسَفَّهَتْ ... أَعَالِيهَا مَرُّ الرِّيَاحِ النَّوَاسِمِ

"Hafif esen rüzgârların geçişinin uçlarını hafifçe dalgalandırıp büktüğü ... Mızrakların salındığı gibi yürüdüler."

أَيِ اسْتَضْعَفَهَا وَاسْتَلَانَهَا فَحَرَّكَهَا. وَقَدْ قَالُوا: الضُّعْفُ بِضَمِّ الضَّادِ فِي الْبَدَنِ وَبِفَتْحِهَا فِي الرَّأْيِ، وَقِيلَ: هُمَا لُغَتَانِ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، لِمَا رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ رَجُلًا عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ ﷺ كَانَ يَبْتَاعُ وَفِي عَقْلِهِ ضَعْفٌ فَأَتَى أَهْلُهُ نَبِيَّ اللَّهِ ﷺ فَقَالُوا: يَا نَبِيَّ اللَّهِ، احْجُرْ عَلَى فُلَانٍ فَإِنَّهُ يَبْتَاعُ وَفِي عَقْلِهِ ضَعْفٌ. فَدَعَاهُ النَّبِيُّ ﷺ فَنَهَاهُ عَنِ الْبَيْعِ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي لَا أَصْبِرُ عَنِ الْبَيْعِ سَاعَةً. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِنْ كُنْتَ غَيْرَ تَارِكٍ الْبَيْعَ فَقُلْ هَا وَهَا وَلَا خِلَابَةَ ". وَأَخْرَجَهُ أَبُو عِيسَى مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى السُّلَمِيُّ التِّرْمِذِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ وَقَالَ: هُوَ صَحِيحٌ، وَقَالَ: إِنَّ رَجُلًا كَانَ فِي عَقْلِهِ ضَعْفٌ، وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ فِي التَّارِيخِ وَقَالَ فِيهِ:" إِذَا بَايَعْتَ فَقُلْ لَا خِلَابَةَ وَأَنْتَ فِي كُلِّ سِلْعَةٍ ابْتَعْتَهَا بِالْخِيَارِ ثَلَاثَ لَيَالٍ". وَهَذَا الرَّجُلُ هُوَ حَبَّانُ بْنُ مُنْقِذِ بْنِ عَمْرٍو الْأَنْصَارِيُّ وَالِدُ يَحْيَى وَوَاسِعِ ابْنَيْ حَبَّانَ: وَقِيلَ: وَهُوَ مُنْقِذٌ جَدِّ يَحْيَى وَوَاسِعٍ شَيْخَيْ مَالِكٍ وَوَالِدُهُ حَبَّانُ، أَتَى عَلَيْهِ مِائَةٌ وَثَلَاثُونَ سَنَةً، وَكَانَ شُجَّ فِي بَعْضِ مَغَازِيهِ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ مَأْمُومَةً خُبِلَ مِنْهَا عَقْلُهُ وَلِسَانُهُ: وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ قَالَ: كَانَ حَبَّانُ بْنُ مُنْقِذٍ رَجُلًا ضَعِيفًا ضَرِيرَ الْبَصَرِ وَكَانَ قَدْ سُفِعَ فِي رَأْسِهِ مَأْمُومَةً، فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَهُ الْخِيَارَ فِيمَا يَشْتَرِي ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، وَكَانَ قَدْ ثَقُلَ لِسَانُهُ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" بع وقل لا خلابة" فكنت

Yani onu zayıf ve yumuşak bulup hareket ettirdi. [Dilciler] şöyle demişlerdir: Dad (ض) harfinin ötresiyle ed-Du‘f (الضُّعْف) bedende; fethasıyla ed-Da‘f (الضَّعْف) ise görüşte [akılda] olur. Her ikisinin de iki ayrı lehçe olduğu da söylenmiştir. Birinci görüş daha sahihtir; nitekim Ebû Dâvûd'un Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde bir adam vardı, alışveriş yapardı ve aklında bir zayıflık bulunmaktaydı. Bunun üzerine ailesi Allah'ın Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: "Ey Allah'ın Peygamberi! Falan kimseyi hacir altına al (kısıtla), çünkü o alışveriş yapıyor ve aklında bir zayıflık var" dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu çağırıp alışveriş yapmaktan men etti. O da: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben bir an bile alışveriş yapmadan duramam" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « إِنْ كُنْتَ غَيْرَ تَارِكٍ الْبَيْعَ فَقُلْ هَا وَهَا وَلَا خِلَابَةَ » «Şayet alışverişi bırakmayacaksan, 'elden ele' de ve 'aldatma yok' de!» Bunu Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ es-Sülemî et-Tirmizî de Enes'in hadisinden tahric edip: "Bu sahihtir" dedi ve "Bir adam vardı, aklında bir zayıflık bulunmaktaydı..." diyerek hadisi zikretti. Buhârî de bunu et-Târîh'te zikretmiş ve içinde şu lafza yer vermiştir: « إِذَا بَايَعْتَ فَقُلْ لَا خِلَابَةَ وَأَنْتَ فِي كُلِّ سِلْعَةٍ ابْتَعْتَهَا بِالْخِيَارِ ثَلَاثَ لَيَالٍ » «Alışveriş yaptığın zaman 'Aldatma yok' de! Satın aldığın her malda üç gece boyunca muhayyersin (vazgeçme hakkına sahipsin).» Bu zât, Yahyâ ve Vâsi' adındaki iki oğlun babası olan Habbân b. Munkız b. Amr el-Ensârî'dir. [Diğer bir görüşe göre] o, İmam Mâlik'in hocaları olan Yahyâ ve Vâsi'ın dedeleri ve babası Habbân olan Munkız'dır; yüz otuz yaşına kadar yaşamıştı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte katıldığı bazı gazvelerde kafasından 'me'mûme' (beyin zarına ulaşan) bir yara almış, bu sebeple aklı ve dili bozulmuştu. Dârekutnî de rivayet edip şöyle demiştir: Habbân b. Munkız zayıf, gözleri görmeyen bir adamdı ve kafasına vurulup me'mûme yarası almıştı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem satın aldığı şeylerde ona üç gün muhayyerlik (seçme hakkı) tanıdı. Dili de ağırlaşmıştı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: « بع وقل لا خلابة » «Satış yap ve 'Aldatma yok' de!» buyurdu. [Ravi der ki:] Ben de...

أَسْمَعُهُ يَقُولُ: لَا خِذَابَةَ لَا خِذَابَةَ. أَخْرَجَهُ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَمْرٍو. الْخِلَابَةُ: الْخَدِيعَةُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ:" إِذَا لَمْ تَغْلِبْ فَاخْلُبْ ". الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ- اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيمَنْ يُخْدَعُ فِي الْبُيُوعِ لِقِلَّةِ خبرته وضعف عقله فهل يحجر عليه أولا، بِالْحَجْرِ عَلَيْهِ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ. وَقَالَ آخَرُونَ: لَا يُحْجَرُ عَلَيْهِ. وَالْقَوْلَانِ فِي الْمَذْهَبِ، وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ، لِهَذِهِ الْآيَةِ، وَلِقَوْلِهِ فِي الْحَدِيثِ:" يَا نَبِيَّ اللَّهِ احْجُرْ عَلَى فُلَانٍ". وَإِنَّمَا تَرَكَ الْحَجْرَ عَلَيْهِ لِقَوْلِهِ:" يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنِّي لَا أَصْبِرُ عَنِ الْبَيْعِ". فَأَبَاحَ لَهُ الْبَيْعَ وَجَعَلَهُ خَاصًّا بِهِ، لِأَنَّ مَنْ يُخْدَعُ فِي الْبُيُوعِ يَنْبَغِي أَنْ يُحْجَرَ عَلَيْهِ لَا سِيَّمَا إِذَا كَانَ ذَلِكَ لِخَبَلِ عَقْلِهِ. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى الْخُصُوصِيَّةِ مَا رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ قَالَ: حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ قَالَ: هُوَ جَدِّي مُنْقِذُ بْنُ عَمْرٍو وَكَانَ رَجُلًا قَدْ أَصَابَتْهُ آمَّةٌ فِي رَأْسِهِ فَكَسَرَتْ لِسَانَهُ وَنَازَعَتْهُ عَقْلَهُ، وَكَانَ لَا يَدَعُ التِّجَارَةَ وَلَا يَزَالُ يُغْبَنُ، فَأَتَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَذُكِرَ ذَلِكَ لَهُ، فَقَالَ:" إِذَا بِعْتَ فَقُلْ لَا خِلَابَةَ ثُمَّ أَنْتَ فِي كُلِّ سِلْعَةٍ تَبْتَاعُهَا بِالْخِيَارِ ثَلَاثَ لَيَالٍ فَإِنْ رَضِيتَ فَأَمْسِكْ وَإِنْ سَخِطْتَ فَارْدُدْهَا عَلَى صَاحِبِهَا". وَقَدْ كَانَ عَمَّرَ عُمُرًا طَوِيلًا، عَاشَ ثَلَاثِينَ وَمِائَةَ سَنَةٍ، وَكَانَ فِي زَمَنِ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ ﵁ حِينَ فَشَا النَّاسُ وَكَثُرُوا، يَبْتَاعُ الْبَيْعَ فِي السُّوقِ وَيَرْجِعُ بِهِ إِلَى أَهْلِهِ وَقَدْ غُبِنَ غَبْنًا قَبِيحًا، فَيَلُومُونَهُ وَيَقُولُونَ لَهُ تَبْتَاعُ؟ فَيَقُولُ: أَنَا بِالْخِيَارِ، إِنْ رَضِيتُ أَخَذْتُ وَإِنْ سَخِطْتُ رَدَدْتُ، قَدْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ جَعَلَنِي بِالْخِيَارِ ثَلَاثًا. فَيَرُدُّ السِّلْعَةَ عَلَى صَاحِبِهَا مِنَ الْغَدِ وَبَعْدَ الْغَدِ، فَيَقُولُ: وَاللَّهِ لَا أَقْبَلُهَا، قَدْ أَخَذْتُ سِلْعَتِي وَأَعْطَيْتَنِي دَرَاهِمَ، قَالَ فَيَقُولُ: أن رسول الله ﷺ قَدْ جَعَلَنِي بِالْخِيَارِ ثَلَاثًا. فَكَانَ يَمُرُّ الرَّجُلُ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَيَقُولُ لِلتَّاجِرِ: وَيْحَكَ! إِنَّهُ قَدْ صَدَقَ، أن رسول الله ﷺ قَدْ كَانَ جَعَلَهُ بِالْخِيَارِ ثَلَاثًا. أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ. وَذَكَرَهُ أَبُو عُمَرَ فِي الِاسْتِيعَابِ وَقَالَ: ذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ فِي التَّارِيخِ عَنْ عَيَّاشِ بْنِ الْوَلِيدِ عن عبد الأعلى عن ابن إسحاق.

Onun: «Aldatma yok, aldatma yok!» dediğini işitirdim. Bunu [Ebû Dâvûd] İbn Amr'ın hadisinden tahric etmiştir. Hılâbe (الْخِلَابَةُ); aldatma (hud'a) demektir. Arapların: «Galip gelemiyorsan hile yap (aldat)!» sözü de bu köktendir. On Sekizinci Mesele- Âlimler; tecrübesinin azlığı ve aklının zayıflığı sebebiyle alışverişlerde aldatılan kimsenin hacir (tasarruf kısıtlaması) altına alınıp alınmayacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Ahmed ve İshak hacir altına alınacağı görüşündedir. Diğerleri ise: "Hacir altına alınmaz" demişlerdir. [Mâlikî] mezhebinde de bu iki görüş mevcuttur. Sahih olanı ise gerek bu ayet gerekse hadisteki: «Ey Allah'ın Peygamberi! Falancayı hacir altına al!» sözü sebebiyle birinci görüştür. [Resûlullah'ın] onu hacir altına almayı terk etmesi ise sadece adamın: «Ey Allah'ın Peygamberi! Ben alışveriş yapmaktan sabredemem (onsuz duramam)» sözünden dolayıdır. Böylece ona alışverişi mubah kılmış ve bunu ona özel kılmıştır; zira alışverişlerde aldatılan kimsenin, bilhassa bu durum aklındaki bir bozukluktan kaynaklanıyorsa hacir altına alınması gerekir. Bu durumun kişiye özel olduğuna delalet eden rivayetlerden biri de şudur: Muhammed b. İshak rivayet edip dedi ki: Bana Muhammed b. Yahyâ b. Habbân anlattı, dedi ki: O, dedem Munkız b. Amr'dır. O, başına isabet eden bir darbe (âmme / kafatası yaralanması) sebebiyle dili peltekleşmiş ve aklı zedelenmiş bir adamdı. Ticareti bırakmaz ve sürekli aldanırdı. Bunun üzerine Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelindi ve bu durum ona anlatıldı. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Alışveriş yaptığında 'Aldatma yok' de; sonra da satın aldığın her malda üç gece muhayyersin (vazgeçme serbestliğin vardır). Eğer razı olursan elinde tut, şayet hoşlanmazsan onu sahibine geri ver!» [Munkız] uzun bir ömür sürdü; yüz otuz yıl yaşadı. Osman b. Affân radıyallâhu anh zamanında, insanlar yayılıp çoğaldığında çarşıda alışveriş yapar, fahiş bir şekilde aldanmış olarak ailesine dönerdi. Onu kınayıp "Hâlâ alışveriş mi yapıyorsun?" derlerdi. O da: "Ben muhayyerim; razı olursam alırım, hoşlanmazsam geri veririm. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana üç gün muhayyerlik tanımıştı" derdi. Ertesi gün veya daha sonraki gün malı sahibine geri götürürdü; satıcı ise: "Vallahi bunu kabul etmem; malımı aldın, bana dirhemleri verdin" derdi. [Ravi] dedi ki: O da: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana üç gün muhayyerlik tanıdı" derdi. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bir adam oradan geçerken tüccara şöyle derdi: "Yazıklar olsun sana! Doğru söylüyor; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona üç gün muhayyerlik tanımıştı." Bunu Dârekutnî tahric etmiştir. Ebû Ömer de bunu el-İstî‘âb'da zikretmiş ve şöyle demiştir: Buhârî bunu et-Târîh'te Ayyâş b. el-Velîd'den, o Abdüla‘lâ'dan, o da İbn İshak'tan rivayetle zikretmiştir.

التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوْ ضَعِيفاً) الضَّعِيفُ هُوَ الْمَدْخُولُ الْعَقْلَ النَّاقِصُ الْفِطْرَةَ الْعَاجِزُ عَنِ الْإِمْلَاءِ، إِمَّا لِعَيِّهِ أَوْ لِخَرَسِهِ أَوْ جَهْلِهِ بِأَدَاءِ الْكَلَامِ، وَهَذَا أَيْضًا قَدْ يَكُونُ وَلِيُّهُ أَبًا أَوْ وَصِيًّا. وَالَّذِي لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يمل هو الصغير، ووليه وصيه أو أبو هـ والغائب عن موضع الْإِشْهَادِ، إِمَّا لِمَرَضٍ أَوْ لِغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْعُذْرِ. وَوَلِيُّهُ وَكِيلُهُ. وَأَمَّا الْأَخْرَسُ فَيَسُوغُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الضُّعَفَاءِ، وَالْأَوْلَى أَنَّهُ مِمَّنْ لَا يَسْتَطِيعُ. فَهَذِهِ أَصْنَافٌ تَتَمَيَّزُ، وَسَيَأْتِي فِي" النِّسَاءِ " بَيَانُهَا وَالْكَلَامُ عَلَيْهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الْمُوفِيَةُ عِشْرِينَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ) ذَهَبَ الطَّبَرِيُّ إِلَى أَنَّ الضَّمِيرَ فِي" وَلِيُّهُ" عَائِدٌ عَلَى" الْحَقُّ" وَأُسْنِدَ فِي ذَلِكَ عَنِ الرَّبِيعِ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: هُوَ عَائِدٌ عَلَى" الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ" وَهُوَ الصَّحِيحُ. وَمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ لَا يَصِحُّ. وَكَيْفَ تشهد البينة على شي وَتُدْخِلُ مَالًا فِي ذِمَّةِ السَّفِيهِ بِإِمْلَاءِ الَّذِي له الدين! هذا شي لَيْسَ فِي الشَّرِيعَةِ. إِلَّا أَنْ يُرِيدَ قَائِلُهُ: إِنَّ الَّذِي لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ لِمَرَضٍ أَوْ كِبَرِ سِنٍّ لِثِقَلِ لِسَانِهِ عَنِ الْإِمْلَاءِ أَوْ لِخَرَسٍ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَلَيْسَ عَلَى الْمَرِيضِ وَمَنْ ثَقُلَ لِسَانُهُ عَنِ الْإِمْلَاءِ لِخَرَسٍ وَلِيٌّ عِنْدَ أَحَدِ الْعُلَمَاءِ، مِثْلَ مَا ثَبَتَ عَلَى الصَّبِيِّ وَالسَّفِيهِ عِنْدَ مَنْ يُحْجَرُ عَلَيْهِ. فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَلِيُمِلَّ صَاحِبُ الْحَقِّ بِالْعَدْلِ وَيُسْمِعِ الَّذِي عَجَزَ، فَإِذَا كَمُلَ الْإِمْلَاءُ أَقَرَّ بِهِ. وَهَذَا مَعْنًى لَمْ تَعْنِ الْآيَةُ إِلَيْهِ: وَلَا يَصِحُّ هَذَا إِلَّا فِيمَنْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ لِمَرَضٍ وَمَنْ ذُكِرَ مَعَهُ. الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- لَمَّا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ) دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ مُؤْتَمَنٌ فِيمَا يُورِدُهُ وَيُصْدِرُهُ، فَيَقْتَضِي ذَلِكَ قَبُولَ قَوْلِ الرَّاهِنِ مَعَ يَمِينِهِ إِذَا اخْتَلَفَ هُوَ وَالْمُرْتَهِنُ فِي مِقْدَارِ الدَّيْنِ وَالرَّهْنُ قَائِمٌ، فَيَقُولُ الرَّاهِنُ رَهَنْتُ بِخَمْسِينَ وَالْمُرْتَهِنُ يَدَّعِي مِائَةً، فَالْقَوْلُ قَوْلُ الرَّاهِنِ وَالرَّهْنُ قَائِمٌ، وَهُوَ مَذْهَبُ أَكْثَرِ الْفُقَهَاءِ: سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ قَالَ: لِأَنَّ الْمُرْتَهِنَ مُدَّعٍ لِلْفَضْلِ، وَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" الْبَيِّنَةَ عَلَى الْمُدَّعِي وَالْيَمِينَ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِ". وَقَالَ مَالِكٌ: الْقَوْلُ قَوْلُ الْمُرْتَهِنِ فِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ قِيمَةِ الرَّهْنِ وَلَا يُصَدَّقُ عَلَى أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ. فَكَأَنَّهُ يَرَى أَنَّ الرَّهْنَ وَيَمِينَهُ شاهد

On Dokuzuncu Mesele- Yüce Allah'ın: { أَوْ ضَعِيفاً } “Yahut zayıf [ise]” buyruğu: Zayıf; aklında noksanlık bulunan, yaratılışı eksik olan, gerek meramını ifade edememekten (dil tutukluğundan) gerek dilsizliğinden veya sözü usulünce eda etmeyi bilmediğinden dolayı yazdırmaktan aciz kimsedir. Bunun da velisi baba veya vasi olabilir. Yazdırmaya güç yetiremeyen kimse ise küçüktür (çocuktur); onun velisi vasisi veya babasıdır. Yahut hastalık ya da benzeri bir mazeret sebebiyle şahitlik mahallinde hazır bulunmayan (gāib) kimsedir; onun velisi de vekilidir. Dilsiz kimseye gelince, onun zayıflar zümresinden sayılması caiz olmakla birlikte, yazdırmaya güç yetiremeyenler arasında yer alması daha uygundur. Bunlar birbirinden ayrışan sınıflardır; inşâallahu teâlâ Nisâ Suresi'nde bunların açıklaması ve tafsilatı gelecektir. Yirminci Mesele- Yüce Allah'ın: { فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ } “Velisi adaletle yazdırsın” buyruğu: Taberî, "velisi" (veliyyuhû) lafzındaki zamirin "hak" kelimesine ait olduğu görüşüne meyletmiş ve bu hususta er-Rebî'den ve İbn Abbâs'tan isnadda bulunmuştur. Zamirin "üzerinde hak olan kimseye" (borçluya) ait olduğu da söylenmiştir ki doğru olan da budur. İbn Abbâs'tan rivayet edilen ise sahih değildir. Zira şahitler nasıl olur da bir şeye şahitlik edip alacaklının yazdırmasıyla sefihin zimmetine bir mal yükleyebilirler! Böyle bir şey şeriatta yoktur. Meğerki bunu söyleyen şunu kastetmiş olsun: Hastalık veya yaşlılık sebebiyle dili yazdırmaktan ağırlaştığı için yahut dilsizlik yüzünden yazdırmaya güç yetiremeyen kimse kastedilmiş olsun. Durum böyle olduğunda, âlimlerden hiçbirine göre hastalık ve dilsizlikten ötürü dili yazdırmaktan ağırlaşan kimse üzerinde, kısıtlama altına alınan kimseler nezdinde çocuk ve sefih üzerinde sabit olan velayet türü bir velayet yoktur. Durum böyle olunca, hak sahibi adaletle yazdırsın ve aciz kalana da işittirsin; yazdırma işlemi tamamlanınca o da bunu ikrar etsin. Bu, âyetin kastetmediği bir manadır; bu durum ancak hastalık ve beraberinde zikredilen mazeretler sebebiyle yazdırmaya güç yetiremeyen kimse hakkında sahih olabilir. Yirmi Birinci Mesele- Yüce Allah: { وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ } “Üzerinde hak olan kimse yazdırsın” buyurunca, bu onun ortaya koyduğu ve ifade ettiği hususlarda güvenilir (emin) olduğuna delalet etti. Bu da rehin veren (râhin) ile rehin alan (mürtehin) borcun miktarında ihtilaf ettiklerinde ve rehin mevcutken, rehin verenin yeminiyle birlikte sözünün kabul edilmesini gerektirir. Şöyle ki; rehin veren: "Elli karşılığında rehin verdim" der, rehin alan ise yüz iddia eder. Rehin mevcutken söz rehin verenin sözüdür. Bu; Süfyân es-Sevrî, eş-Şâfiî, Ahmed, İshâk ve rey ehlinin dahil olduğu fakihlerin çoğunun mezhebidir. İbnü'l-Münzir de bunu tercih etmiş ve şöyle demiştir: Çünkü rehin alan fazlalığı iddia etmektedir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise: « الْبَيِّنَةَ عَلَى الْمُدَّعِي وَالْيَمِينَ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِ » «Delil iddia sahibine, yemin ise inkâr edene düşer» buyurmuştur. Mâlik ise şöyle demiştir: Rehnin değeri ile kendi iddiası arasındaki miktar konusunda söz rehin alanın sözüdür, bundan fazlasında ise doğrulanmaz. Sanki o, rehni ve [alacaklının] yeminini...

لِلْمُرْتَهِنِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى" وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ" رَدٌّ عَلَيْهِ. فَإِنَّ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ هُوَ الرَّاهِنُ. وَسَتَأْتِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةُ. وَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ الرَّهْنَ بَدَلًا عَنِ الشَّهَادَةِ وَالْكِتَابِ، وَالشَّهَادَةُ دَالَّةٌ عَلَى صِدْقِ الْمَشْهُودِ لَهُ فِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ قِيمَةِ الرَّهْنِ، فَإِذَا بَلَغَ قِيمَتَهُ فَلَا وَثِيقَةَ فِي الزِّيَادَةِ. قِيلَ لَهُ: الرَّهْنُ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قِيمَتَهُ تَجِبُ أَنْ تَكُونَ مِقْدَارَ الدَّيْنِ، فَإِنَّهُ رُبَّمَا رَهَنَ الشَّيْءَ بِالْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ. نَعَمْ لَا يَنْقُصُ الرَّهْنُ غَالِبًا عَنْ مِقْدَارِ الدَّيْنِ، فَأَمَّا أَنْ يُطَابِقَهُ فَلَا. وَهَذَا الْقَائِلُ يَقُولُ: يُصَدَّقُ الْمُرْتَهِنُ مَعَ الْيَمِينِ فِي مِقْدَارِ الدَّيْنِ إِلَى أَنْ يُسَاوِيَ قِيمَةَ الرَّهْنِ. وَلَيْسَ الْعُرْفُ عَلَى ذَلِكَ فَرُبَّمَا نَقَصَ الدَّيْنُ عَنِ الرَّهْنِ وَهُوَ الْغَالِبُ، فَلَا حَاصِلَ لِقَوْلِهِمْ هَذَا. الثَّانِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ الْوَلِيُّ فَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ إِقْرَارَهُ جَائِزٌ عَلَى يَتِيمِهِ، لِأَنَّهُ إِذَا أَمْلَاهُ فَقَدْ نَفَذَ قَوْلُهُ عَلَيْهِ فِيمَا أَمْلَاهُ. الثَّالِثَةُ وَالْعِشْرُونَ- وَتَصَرُّفُ السَّفِيهِ الْمَحْجُورِ عَلَيْهِ دُونَ إِذْنِ وَلِيِّهِ فَاسِدٌ إِجْمَاعًا مَفْسُوخٌ أَبَدًا لَا يُوجِبُ حُكْمًا وَلَا يُؤَثِّرُ شَيْئًا. فَإِنْ تَصَرَّفَ سَفِيهٌ وَلَا حَجْرَ عَلَيْهِ فَفِيهِ خِلَافٌ يَأْتِي بَيَانُهُ فِي" النِّسَاءِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الرَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ) الِاسْتِشْهَادُ طَلَبُ الشَّهَادَةِ. وَاخْتَلَفَ النَّاسُ هَلْ هِيَ فَرْضٌ أَوْ نَدْبٌ، وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ نَدْبٌ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الْخَامِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (شَهِيدَيْنِ) رَتَّبَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ الشَّهَادَةَ بِحِكْمَتِهِ فِي الْحُقُوقِ الْمَالِيَّةِ وَالْبَدَنِيَّةِ وَالْحُدُودِ وَجَعَلَ فِي كُلِّ فَنٍّ شَهِيدَيْنِ إِلَّا فِي الزِّنَا، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي سُورَةِ" النِّسَاءِ". وَشَهِيدٌ بِنَاءُ مُبَالَغَةٍ، وَفِي ذَلِكَ دَلَالَةٌ عَلَى مَنْ قَدْ شَهِدَ وَتَكَرَّرَ ذَلِكَ مِنْهُ، فَكَأَنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى الْعَدَالَةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّادِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِنْ رِجالِكُمْ) نَصٌّ فِي رَفْضِ الْكُفَّارِ وَالصِّبْيَانِ وَالنِّسَاءِ، وَأَمَّا الْعَبِيدُ فَاللَّفْظُ يَتَنَاوَلُهُمْ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْمُرَادُ الْأَحْرَارُ، وَاخْتَارَهُ الْقَاضِي أَبُو إِسْحَاقَ وَأَطْنَبَ فِيهِ. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي شَهَادَةِ الْعَبِيدِ، فَقَالَ شُرَيْحٌ وعثمان البتي وأحمد وإسحاق

...mürtehine (rehin alana) aittir. Yüce Allah'ın: { وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ } “üzerinde hak olan (borçlu) yazdırsın” buyruğu ise onun bu iddiasını reddetmektedir. Çünkü üzerinde hak olan kimse râhindir (rehnedendir). Bu mesele ileride gelecektir. Şayet birisi: "Yüce Allah rehni şahitliğin ve yazmanın yerine bedel kılmıştır; şahitlik ise lehine şahitlik yapılanın, rehnin değeri miktarınca doğruluğuna delildir. Dolayısıyla [borç miktarı] rehnin değerine ulaştığında, fazlası için bir teminat kalmaz" diyecek olursa, ona şöyle cevap verilir: Rehnin varlığı, değerinin mutlaka borç miktarı kadar olması gerektiğine delalet etmez. Zira kişi bir şeyi az bir borca karşılık rehnedebileceği gibi çok bir borca karşılık da rehnedebilir. Evet, rehin çoğunlukla borç miktarından az olmaz; fakat onunla birebir denk olması şart değildir. Bu görüşü ileri süren kimse şöyle demektedir: "Rehin alanın, yemin etmesiyle birlikte borç miktarı konusunda rehnin değerine eşit oluncaya kadar sözü tasdik edilir." Oysa örf böyle değildir; nitekim borcun rehinden daha az olması da muhtemeldir, hatta galip olan durum da budur. Dolayısıyla onların bu sözünün bir geçerliliği yoktur. Yirmi İkinci Mesele- Bundan kastedilenin veli olduğu sabit olunca, bunda velinin yetimi aleyhine ikrarının geçerli olduğuna bir delil vardır. Çünkü o yazdırdığı takdirde, yazdırdığı hususlarda yetim aleyhindeki sözü geçerlilik kazanmış olur. Yirmi Üçüncü Mesele- Hacir altına alınmış (kısıtlanmış) sefihin velisinin izni olmaksızın yaptığı tasarruf icma ile fasittir, ebediyen feshedilmiştir; hiçbir hüküm ifade etmez ve hiçbir sonuç doğurmaz. Şayet kısıtlanmamış bir sefih tasarrufta bulunursa, bu konuda ihtilaf vardır; bunun açıklaması inşâallahu teâlâ en-Nisâ Suresi'nde gelecektir. Yirmi Dördüncü Mesele- Yüce Allah'ın: { وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ } “Erkeklerinizden iki de şahit tutun” buyruğudur. İstişhâd (الِاسْتِشْهَادُ), şahit tutmayı talep etmektir. İnsanlar bunun farz mı yoksa mendup mu olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir; doğru olan görüş, inşâallahu teâlâ ileride açıklanacağı üzere mendup olduğudur. Yirmi Beşinci Mesele- Yüce Allah'ın: { شَهِيدَيْنِ } “iki şahit” buyruğudur. Yüce Allah hikmetiyle şahitliği mali haklar, bedeni haklar ve hadler konusunda derecelendirmiş ve inşâallahu teâlâ en-Nisâ Suresi'nde açıklanacağı üzere zina müstesna her alanda iki şahit kılmıştır. Şehîd (شَهِيد) kelimesi mübalağa kalıbıdır. Bunda, şahitlik yapmış ve bu durumu tekrarlanmış kimseye bir delalet vardır; bu da sanki adalete (güvenilirliğe) bir işarettir. Doğrusunu Allah bilir. Yirmi Altıncı Mesele- Yüce Allah'ın: { مِنْ رِجالِكُمْ } “erkeklerinizden” buyruğu kâfirlerin, çocukların ve kadınların [bu şahitlik türünün dışında] tutulduğu hususunda açık bir hükümdür (nasstır). Kölelere gelince, lafız onları da kapsamaktadır. Mücâhid: "Kastedilen hür kimselerdir" demiştir. Kâdı Ebû İshak da bu görüşü tercih etmiş ve bu konuda tafsilata girmiştir. İlim ehli kölelerin şahitliği konusunda ihtilaf etmiştir; Şüreyh, Osman el-Bettî, Ahmed ve İshak

وَأَبُو ثَوْرٍ: شَهَادَةُ الْعَبْدِ جَائِزَةٌ إِذَا كَانَ عَدْلًا، وَغَلَّبُوا لَفْظَ الْآيَةِ. وَقَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ: لَا تَجُوزُ شَهَادَةُ الْعَبْدِ، وَغَلَّبُوا نَقْصَ الرِّقِّ، وَأَجَازَهَا الشَّعْبِيُّ وَالنَّخَعِيُّ فِي الشَّيْءِ الْيَسِيرِ. وَالصَّحِيحُ قَوْلُ الْجُمْهُورِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ" وَسَاقَ الْخِطَابَ إِلَى قَوْلِهِ" مِنْ رِجالِكُمْ" فَظَاهِرُ الْخِطَابِ يَتَنَاوَلُ الَّذِينَ يَتَدَايَنُونَ، وَالْعَبِيدُ لَا يَمْلِكُونَ ذَلِكَ دُونَ إِذْنِ السَّادَةِ. فَإِنْ قَالُوا: إِنَّ خُصُوصَ أَوَّلِ الْآيَةِ لَا يَمْنَعُ التَّعَلُّقَ بِعُمُومِ آخِرِهَا. قِيلَ لَهُمْ: هَذَا يَخُصُّهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا مَا دُعُوا" عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. وَقَوْلُهُ" مِنْ رِجالِكُمْ" دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْأَعْمَى مِنْ أَهْلِ الشَّهَادَةِ، لَكِنْ إِذَا عَلِمَ يَقِينًا، مِثْلَ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عن الشَّهَادَةِ فَقَالَ:" تَرَى هَذِهِ الشَّمْسَ فَاشْهَدْ عَلَى مِثْلِهَا أَوْ دَعْ". وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى اشْتِرَاطِ مُعَايَنَةِ الشَّاهِدِ لِمَا يَشْهَدُ بِهِ، لَا مَنْ يَشْهَدُ بِالِاسْتِدْلَالِ الَّذِي يَجُوزُ أَنْ يُخْطِئَ. نَعَمْ يجوز له وطئ امْرَأَتِهِ إِذَا عَرَفَ صَوْتَهَا، لِأَنَّ الْإِقْدَامَ عَلَى الوطي جَائِزٌ بِغَلَبَةِ الظَّنِّ، فَلَوْ زُفَّتْ إِلَيْهِ امْرَأَةٌ وَقِيلَ: هَذِهِ امْرَأَتُكَ وَهُوَ لَا يَعْرِفُهَا جَازَ لَهُ وَطْؤُهَا، وَيَحِلُّ لَهُ قَبُولُ هَدِيَّةٍ جَاءَتْهُ بِقَوْلِ الرَّسُولِ. وَلَوْ أَخْبَرَهُ مُخْبِرٌ عَنْ زَيْدٍ بِإِقْرَارٍ أَوْ بَيْعٍ أَوْ قَذْفٍ أَوْ غَصْبٍ لَمَا جَازَ لَهُ إِقَامَةُ الشَّهَادَةِ عَلَى الْمُخْبَرِ عَنْهُ، لِأَنَّ سَبِيلَ الشَّهَادَةِ الْيَقِينُ، وَفِي غَيْرِهَا يَجُوزُ اسْتِعْمَالُ غَالِبِ الظَّنِّ، وَلِذَلِكَ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى وَأَبُو يُوسُفَ: إِذَا عَلِمَهُ قَبْلَ الْعَمَى جَازَتِ الشَّهَادَةُ بَعْدَ الْعَمَى، وَيَكُونُ الْعَمَى الْحَائِلُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمَشْهُودِ عَلَيْهِ كَالْغَيْبَةِ وَالْمَوْتِ فِي الْمَشْهُودِ عَلَيْهِ. فَهَذَا مَذْهَبُ هَؤُلَاءِ. وَالَّذِي يَمْنَعُ أَدَاءَ الْأَعْمَى فِيمَا تَحَمَّلَ بَصِيرًا لَا وَجْهَ لَهُ، وَتَصِحُّ شَهَادَتُهُ بِالنَّسَبِ الَّذِي يَثْبُتُ بِالْخَبَرِ الْمُسْتَفِيضِ، كَمَا يُخْبِرُ عَمَّا تَوَاتَرَ حُكْمُهُ مِنَ الرَّسُولِ ﷺ. وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ قَبِلَ شَهَادَةَ الْأَعْمَى فِيمَا طَرِيقُهُ الصَّوْتُ، لِأَنَّهُ رَأَى الِاسْتِدْلَالَ بِذَلِكَ يَتَرَقَّى إِلَى حَدِّ الْيَقِينِ، وَرَأَى أَنَّ اشْتِبَاهَ الْأَصْوَاتِ كَاشْتِبَاهِ الصُّوَرِ وَالْأَلْوَانِ. وَهَذَا ضَعِيفٌ يَلْزَمُ مِنْهُ جَوَازُ الِاعْتِمَادِ عَلَى الصَّوْتِ لِلْبَصِيرِ. قُلْتُ: مَذْهَبُ مَالِكٍ فِي شَهَادَةِ الْأَعْمَى عَلَى الصَّوْتِ جَائِزَةٌ فِي الطَّلَاقِ وَغَيْرِهِ إِذَا عَرَفَ الصَّوْتَ. قَالَ ابْنُ قَاسِمٍ: قُلْتُ لِمَالِكٍ: فَالرَّجُلُ يَسْمَعُ جَارَهُ مِنْ وَرَاءِ الْحَائِطِ وَلَا يَرَاهُ،

ve Ebû Sevr: "Köle adil olduğu takdirde şahitliği caizdir" demişler ve âyetin lafzının umumunu esas almışlardır. Mâlik, Ebû Hanîfe, eş-Şâfiî ve âlimlerin cumhuru ise: "Kölenin şahitliği caiz değildir" demişler ve kölelik noksanlığını esas almışlardır. eş-Şa‘bî ve en-Nehaî ise önemsiz/küçük meselelerde buna cevaz vermişlerdir. Doğru olan cumhurun görüşüdür; zira Yüce Allah: "Ey iman edenler! Birbirinize borçlandığınız zaman..." buyurmuş ve hitabı "erkeklerinizden" kavline kadar sürdürmüştür; dolayısıyla hitabın zahiri borçlanan kimseleri kapsamaktadır; köleler ise efendilerinin izni olmadan buna malik değillerdir. Şayet onlar: "Âyetin başının hususi olması, sonunun umumi lafzına tutunmaya engel teşkil etmez" derlerse; onlara şöyle cevap verilir: İleride açıklaması geleceği üzere bunu Yüce Allah'ın: { وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا مَا دُعُوا } “Şahitler çağrıldıkları zaman kaçınmasınlar” buyruğu tahsis etmektedir. O'nun { مِنْ رِجالِكُمْ } buyruğu, ancak kesin olarak bildiği takdirde âmânın da şahitlik ehlinden olduğuna delildir; nitekim İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şahitlikten soruldu; o da: "Şu güneşi görüyor musun? İşte onun gibi [apaçık olan hususlarda] şahitlik yap, yahut bırak" buyurdu. Bu rivayet, hata ihtimali bulunan istidlal yoluyla şahitlik yapan kimsenin değil, şahitlik yapacağı hususu bizzat müşahede etmesinin şart olduğuna delalet eder. Evet, sesini tanıdığı takdirde âmânın karısıyla cinsel ilişkide bulunması caizdir; çünkü cinsel ilişkiye girişmek zann-ı galip ile caizdir; nitekim bir kadın getirilip kendisine: "Bu senin karındır" denilse ve o kadını tanımasa bile onunla ilişkiye girmesi caizdir; yine elçinin sözüyle kendisine gelen bir hediyeyi kabul etmesi de ona helaldir. Fakat bir haberci kendisine Zeyd'in ikrarından, satışından, kazfinden (iftirasından) veya gaspından haber verse, hakkında haber verilen kimse aleyhine şahitlik yapması caiz olmaz; çünkü şahitliğin yolu yakîndir (kesin bilgidir); diğer hususlarda ise zann-ı galip ile amel etmek caizdir. Bundan dolayı eş-Şâfiî, İbn Ebî Leylâ ve Ebû Yûsuf şöyle demişlerdir: Âmâ olmadan önce bildiği bir hususta, âmâ olduktan sonra şahitlik yapması caizdir; onunla aleyhine şahitlik yapılan kimse arasına giren körlük, aleyhine şahitlik yapılan kimsenin gaip olması veya ölmesi gibidir. İşte bu zevatın mezhebi budur. Görür vaziyette iken yüklendiği şahitliği âmânın eda etmesini engelleyen kimsenin hiçbir tutanağı yoktur; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den tevatüren gelen bir hükmü haber verdiği gibi, şöhret bulmuş müstefîz haberle sabit olan nesep hususunda da onun şahitliği sahihtir. Âlimlerden bazıları, ses yoluyla bilinen hususlarda âmânın şahitliğini kabul etmişlerdir; zira onlar bu yolla istidlalde bulunmanın yakîn derecesine ulaştığını ve seslerin birbirine benzemesinin tıpkı suret ve renklerin birbirine benzemesi gibi olduğunu düşünmüşlerdir. Ancak bu zayıf bir görüştür; zira bundan gören kimsenin de sadece sese dayanmasının caiz olması sonucu çıkar. Derim ki: Mâlik'in mezhebi; sesi tanıdığı takdirde talakta ve diğer hususlarda âmânın sese dayalı şahitliğinin caiz olduğu yönündedir. İbnü'l-Kâsım şöyle demiştir: Mâlik'e dedim ki: Bir adam duvarın arkasından komşusunu görmediği halde işitse,

يَسْمَعُهُ يُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ فَيَشْهَدُ عَلَيْهِ وَقَدْ عَرَفَ الصَّوْتَ؟ قَالَ قَالَ مَالِكٌ: شَهَادَتُهُ جَائِزَةٌ. وَقَالَ ذَلِكَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَالْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَشُرَيْحٌ الْكِنْدِيُّ وَالشَّعْبِيُّ وَعَطَاءُ بْنُ أَبِي رباح ويحيى ابن سَعِيدٍ وَرَبِيعَةُ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَمَالِكٌ وَاللَّيْثُ. السَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ لَمْ يَكُونا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتانِ) الْمَعْنَى إِنْ لَمْ يَأْتِ الطَّالِبُ بِرَجُلَيْنِ فَلْيَأْتِ بِرَجُلٍ وَامْرَأَتَيْنِ، هَذَا قَوْلُ الْجُمْهُورِ." فَرَجُلٌ" رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ،" وَامْرَأَتانِ" عَطْفٌ عَلَيْهِ وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ. أَيْ فَرَجُلُ وَامْرَأَتَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا. وَيَجُوزُ النَّصْبُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ، أَيْ فَاسْتَشْهِدُوا رَجُلًا وَامْرَأَتَيْنِ. وَحَكَى سِيبَوَيْهِ: إِنْ خِنْجَرًا فَخِنْجَرًا. وَقَالَ قوم: بل المعنى فإن ولم يَكُنْ رَجُلَانِ، أَيْ لَمْ يُوجَدَا فَلَا يَجُوزُ اسْتِشْهَادُ الْمَرْأَتَيْنِ إِلَّا مَعَ عُدْمِ الرِّجَالِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا ضَعِيفٌ، فَلَفْظُ الْآيَةِ لَا يُعْطِيهِ، بَلِ الظَّاهِرُ مِنْهُ قَوْلُ الْجُمْهُورِ، أَيْ إِنْ لَمْ يَكُنِ الْمُسْتَشْهَدُ رَجُلَيْنِ، أَيْ إِنْ أَغْفَلَ ذَلِكَ صَاحِبُ الْحَقِّ أَوْ قَصَدَهُ لِعُذْرٍ مَا فَلْيَسْتَشْهِدْ رَجُلًا وَامْرَأَتَيْنِ. فَجَعَلَ تَعَالَى شَهَادَةَ الْمَرْأَتَيْنِ مَعَ الرَّجُلِ جَائِزَةً مَعَ وُجُودِ الرَّجُلَيْنِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَلَمْ يَذْكُرْهَا فِي غَيْرِهَا، فَأُجِيزَتْ فِي الْأَمْوَالِ خَاصَّةً فِي قَوْلِ الْجُمْهُورِ، بِشَرْطِ أَنْ يَكُونَ مَعَهُمَا رَجُلٌ. وَإِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ فِي الْأَمْوَالِ دُونَ غَيْرِهَا، لِأَنَّ الْأَمْوَالَ كَثَّرَ اللَّهُ أَسْبَابَ تَوْثِيقِهَا لِكَثْرَةِ جِهَاتِ تَحْصِيلِهَا وَعُمُومِ الْبَلْوَى بِهَا وَتَكَرُّرِهَا، فَجَعَلَ فِيهَا التَّوَثُّقَ تَارَةً بِالْكَتْبَةِ وَتَارَةً بِالْإِشْهَادِ وَتَارَةً بِالرَّهْنِ وَتَارَةً بِالضَّمَانِ، وَأَدْخَلَ فِي جَمِيعِ ذَلِكَ شَهَادَةَ النِّسَاءِ مَعَ الرِّجَالِ. وَلَا يَتَوَهَّمُ عَاقِلٌ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:" إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ" يَشْتَمِلُ عَلَى دَيْنِ الْمَهْرِ مَعَ الْبُضْعِ، وَعَلَى الصُّلْحِ عَلَى دَمِ الْعَمْدِ، فَإِنَّ تِلْكَ الشَّهَادَةَ لَيْسَتْ شَهَادَةً عَلَى الدَّيْنِ، بَلْ هِيَ شَهَادَةٌ عَلَى النِّكَاحِ. وَأَجَازَ الْعُلَمَاءُ شَهَادَتَهُنَّ مُنْفَرِدَاتٍ فِيمَا لَا يَطَّلِعُ عَلَيْهِ غَيْرُهُنَّ لِلضَّرُورَةِ. وَعَلَى مِثْلِ ذَلِكَ أُجِيزَتْ شَهَادَةُ الصِّبْيَانِ فِي الْجِرَاحِ فِيمَا بَيْنَهُمْ لِلضَّرُورَةِ. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي شَهَادَةِ الصِّبْيَانِ فِي الْجِرَاحِ وَهِيَ: الثَّامِنَةُ وَالْعِشْرُونَ- فَأَجَازَهَا مَالِكٌ مَا لَمْ يَخْتَلِفُوا وَلَمْ يَفْتَرِقُوا. وَلَا يَجُوزُ أَقَلُّ مِنْ شَهَادَةِ اثْنَيْنِ مِنْهُمْ عَلَى صَغِيرٍ لِكَبِيرٍ وَلِكَبِيرٍ عَلَى صَغِيرٍ. وَمِمَّنْ كَانَ يَقْضِي بِشَهَادَةِ الصِّبْيَانِ فِيمَا

onun karısını boşadığını işitip sesi de tanıdığı için aleyhine şahitlik etse [hüküm nedir]? Mâlik: "Şahitliği caizdir" dedi. Ali b. Ebî Tâlib, el-Kâsım b. Muhammed, Şüreyh el-Kindî, eş-Şa‘bî, Atâ b. Ebî Rabâh, Yahyâ b. Saîd, Rebîa, İbrâhîm en-Nehaî, Mâlik ve el-Leys de böyle söylemişlerdir. Yirmi Yedinci Mesele- Yüce Allah'ın: ({ فَإِنْ لَمْ يَكُونا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتانِ }) “Eğer iki erkek bulunmazsa, bir erkek ile iki kadın olsun” buyruğudur. Anlamı şudur: Eğer talep eden kimse iki erkek getirmezse, bir erkek ve iki kadın getirsin; cumhurun görüşü budur. { فَرَجُلٌ } kelimesi mübtedâ olarak merfû kılınmıştır; { وَامْرَأَتانِ } ona matuftur ve haber hazfedilmiştir; yani "O ikisinin yerine geçecek bir erkek ve iki kadın [olsun]" demektir. Kur'an dışındaki kelamda mansûb olması da caizdir; yani "O halde bir erkek ve iki kadını şahit tutun" demektir. Nitekim Sîbeveyh: "Hançerse hançer [çekilsin]" sözünü nakletmiştir. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Bilakis anlamı; şayet iki erkek bulunmazsa, yani mevcut olmazlarsa [demektir]; dolayısıyla erkeklerin bulunmaması hali dışında iki kadının şahit tutulması caiz değildir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bu zayıf bir görüştür, âyetin lafzı bunu gerektirmez; aksine âyetten zahir olan cumhurun kavlidir; yani şahit tutulan kimseler iki erkek olmazsa, yani hak sahibi bunu ihmal ederse veya herhangi bir mazeretten ötürü bunu hedeflerse bir erkek ve iki kadını şahit tutsun demektir. Yüce Allah bu âyette iki erkek mevcut iken de erkekle beraber iki kadının şahitliğini caiz kılmış, bunun dışındaki yerlerde ise bunu zikretmemiştir; bu sebeple cumhurun kavline göre yanlarında bir erkek bulunması şartıyla bu şahitlik sadece mallarda caiz görülmüştür. Bunun diğer meselelerde değil de sadece mallarda böyle olmasının sebebi şudur: Elde edilme yollarının çokluğu, insanların bununla yaygın olarak karşılaşması ve tekrarlanması sebebiyle Allah malların belgelendirilme yollarını çoğaltmıştır; bu yüzden mallarda güvenceyi bazen yazıyla, bazen şahit tutmakla, bazen rehinle, bazen de kefaletle sağlamış ve bütün bunlara erkeklerle birlikte kadınların şahitliğini de dahil etmiştir. Hiçbir akıl sahibi Yüce Allah'ın: { إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ } “birbirinize borçlandığınız zaman...” buyruğunun nikâh akdiyle beraber mehir borcunu ve kasten adam öldürmede diyet üzerindeki sulhü kapsadığını zannetmesin; zira o şahitlik borç üzerine bir şahitlik değil, nikâh üzerine yapılan bir şahitliktir. Âlimler zaruretten ötürü başkalarının muttali olamayacağı kadınlara has hususlarda kadınların tek başlarına şahitlik yapmalarını caiz görmüşlerdir. Tıpkı bunun gibi zaruretten ötürü kendi aralarındaki yaralamalarda çocukların şahitliği de caiz görülmüştür. Âlimler çocukların yaralamalardaki şahitliği konusunda ihtilaf etmişlerdir ki bu da Yirmi Sekizinci Meseledir: Mâlik, ihtilaf etmedikleri ve birbirlerinden ayrılmadıkları sürece çocukların şahitliğini caiz görmüştür. Onlardan iki tanesinden daha azının küçüğün büyük aleyhine veya büyüğün küçük aleyhine şahitliği caiz değildir. Kendi aralarındaki

بَيْنَهُمْ مِنَ الْجِرَاحِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ. وَقَالَ مَالِكٌ: وَهُوَ الْأَمْرُ عِنْدَنَا الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ. وَلَمْ يُجِزِ الشَّافِعِيُّ

yaralamalarda çocukların şahitliğiyle hüküm verenlerden biri de Abdullah b. ez-Zübeyr'dir. Mâlik: "Bizde üzerinde icmâ edilen uygulama da budur" demiştir. eş-Şâfiî ise bunu caiz görmemiştir.

وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ شَهَادَتَهُمْ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" مِنْ رِجالِكُمْ" وَقَوْلِهِ" مِمَّنْ تَرْضَوْنَ" وَقَوْلِهِ" ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ" وَهَذِهِ الصِّفَاتُ لَيْسَتْ فِي الصَّبِيِّ. التَّاسِعَةُ وَالْعِشْرُونَ: لَمَّا جَعَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ شَهَادَةَ امْرَأَتَيْنِ بَدَلَ شَهَادَةِ رَجُلٍ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ حُكْمُهُمَا حكمه، فكماله أَنْ يَحْلِفَ مَعَ الشَّاهِدِ عِنْدَنَا، وَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ كَذَلِكَ، يَجِبُ أَنْ يَحْلِفَ مَعَ شَهَادَةِ امْرَأَتَيْنِ بِمُطْلَقِ هَذِهِ الْعِوَضِيَّةِ. وَخَالَفَ فِي هَذَا أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ فَلَمْ يَرَوُا الْيَمِينَ مَعَ الشَّاهِدِ وَقَالُوا: إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَسَمَ الشَّهَادَةَ وَعَدَّدَهَا، وَلَمْ يَذْكُرِ الشَّاهِدَ وَالْيَمِينَ، فَلَا يَجُوزُ الْقَضَاءُ بِهِ، لِأَنَّهُ يَكُونُ قَسْمًا زَائِدًا عَلَى مَا قَسَمَهُ اللَّهُ، وَهَذِهِ زِيَادَةٌ عَلَى النَّصِّ، وَذَلِكَ نَسْخٌ. وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ الثَّوْرِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَعَطَاءٌ وَالْحَكَمُ بْنُ عُتَيْبَةَ وَطَائِفَةٌ. قَالَ بَعْضُهُمْ: الحكم باليمين مع الشاهد منسوخ الملك بن مروان، وقال: الحكم: بِالْقُرْآنِ. وَزَعَمَ عَطَاءٌ أَنَّ أَوَّلَ مَنْ قَضَى به عبد الْقَضَاءُ بِالْيَمِينِ وَالشَّاهِدِ بِدْعَةٌ، وَأَوَّلُ مَنْ حَكَمَ بِهِ مُعَاوِيَةُ. وَهَذَا كُلُّهُ غَلَطٌ وَظَنٌّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا، وَلَيْسَ مَنْ نَفَى وَجَهِلَ كَمَنْ أَثْبَتَ وَعَلِمَ! وَلَيْسَ فِي قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:" وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ" الْآيَةَ، مَا يُرَدُّ بِهِ قَضَاءَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي الْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ، وَلَا أَنَّهُ لَا يُتَوَصَّلُ إِلَى الْحُقُوقِ وَلَا تستحق إلا بما ذكر فيها لأغير، فَإِنَّ ذَلِكَ يَبْطُلُ بِنُكُولِ الْمَطْلُوبِ وَيَمِينِ الطَّالِبِ، فَإِنَّ ذَلِكَ يُسْتَحَقُّ بِهِ الْمَالُ إِجْمَاعًا وَلَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذَا قَاطِعٌ فِي الرَّدِّ عَلَيْهِمْ. قَالَ مَالِكٌ: فَمِنَ الْحُجَّةِ عَلَى مَنْ قَالَ ذَلِكَ الْقَوْلَ أَنْ يُقَالَ لَهُ: أَرَأَيْتَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا ادَّعَى عَلَى رَجُلٍ مَالًا أَلَيْسَ يَحْلِفُ الْمَطْلُوبُ مَا ذَلِكَ الْحَقُّ عَلَيْهِ؟ فَإِنْ حَلَفَ بَطَلَ ذَلِكَ الْحَقُّ عَنْهُ، وَإِنْ نَكَلَ عَنِ الْيَمِينِ حَلَفَ صَاحِبُ الْحَقِّ، أَنَّ حَقَّهُ لَحَقٌّ، وَثَبَتَ حَقُّهُ عَلَى صَاحِبِهِ. فَهَذَا مِمَّا لَا اخْتِلَافَ فِيهِ عِنْدَ أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ وَلَا بِبَلَدٍ مِنَ الْبُلْدَانِ، فَبِأَيِّ شي أَخَذَ هَذَا وَفِي أَيِّ كِتَابِ اللَّهِ وَجَدَهُ؟ فَمَنْ أَقَرَّ بِهَذَا فَلْيُقِرَّ بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: ثُمَّ الْعَجَبُ مَعَ شُهْرَةِ الْأَحَادِيثِ وَصِحَّتِهَا بَدَّعُوا مَنْ عَمِلَ بِهَا حَتَّى نَقَضُوا حُكْمَهُ وَاسْتَقْصَرُوا رَأْيَهُ، مَعَ أَنَّهُ قَدْ عَمِلَ بِذَلِكَ الْخُلَفَاءُ الْأَرْبَعَةُ وَأُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ وَمُعَاوِيَةُ وَشُرَيْحٌ وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ- وَكَتَبَ بِهِ إلى عماله-

Ebû Hanîfe ve arkadaşları da Yüce Allah'ın: { مِنْ رِجالِكُمْ } “Erkeklerinizden”, { مِمَّنْ تَرْضَوْنَ } “Razı olacağınız kimselerden” ve { ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ } “İçinizden adalet sahibi iki kişi” buyruklarından dolayı [çocukların] şahitliğini caiz görmemişlerdir. Bu nitelikler ise çocukta bulunmaz. Yirmi Dokuzuncu Mesele: Yüce Allah iki kadının şahitliğini bir erkeğin şahitliğinin yerine bedel kılınca, ikisinin hükmünün de onun hükmü gibi olması zorunlu olmuştur. Dolayısıyla bizde ve Şâfiî'de tek şahitle beraber yemin edilmesi caiz olduğu gibi, bu bedel oluşun mutlaklığı gereğince iki kadının şahitliğiyle birlikte de yemin edilmesi vaciptir. Ebû Hanîfe ve arkadaşları bu hususta muhalefet edip tek şahitle birlikte yemini [hükme esas] görmemişler ve şöyle demişlerdir: 'Yüce Allah şahitliği kısımlara ayırmış, sayılarını belirtmiş; şahit ile yemini ise zikretmemiştir. Dolayısıyla bununla hüküm vermek caiz olmaz. Çünkü bu, Allah'ın taksim ettiğine ilave bir kısım olur ki bu da nassa ziyadedir ve nassa ziyade de nesihtir.' Bu görüşü savunanlar arasında es-Sevrî, el-Evzâî, Atâ, el-Hakem b. Uteybe ve bir topluluk bulunmaktadır. Onlardan bazısı şöyle demiştir: 'Şahitle beraber yeminle hüküm vermek Kur'an ile neshedilmiştir.' Atâ ise bununla ilk hüküm verenin Abdülmelik b. Mervân olduğunu öne sürmüş ve: 'Şahit ve yeminle hüküm vermek bidattir, bununla ilk hüküm veren de Muâviye'dir' demiştir. Bunların hepsi bir yanılgıdır ve gerçeğin yerini hiçbir şekilde tutmayacak bir zandan ibarettir. İnkâr eden ve bilmeyen kimse, ispat eden ve bilen kimse gibi değildir! Yüce Allah'ın: { وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ } “Erkeklerinizden iki de şahit tutun” buyruğunda ve ayetin devamında, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şahitle birlikte yeminle hükmetmesini reddedecek bir ifade olmadığı gibi; haklara sadece ve sadece ayette zikredilenlerle ulaşılabileceğine ve bunların dışında hiçbir yolla hak kazanılamayacağına dair bir delil de yoktur. Nitekim davalının yeminden kaçınması (nükûl) ve davacının yemin etmesiyle hak kazanılması bu iddiayı boşa çıkarmaktadır; zira bu yolla malın hak edileceği hususunda icmâ vardır ve bu durum da Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda [açıkça] yer almamaktadır. Bu durum, onlara karşı kesin ve susturucu bir reddiyedir. Mâlik şöyle demiştir: 'Bu sözü söyleyene karşı getirilecek delillerden biri ona şöyle denilmesidir: Bir kimse başka bir kimseden bir mal iddia etse, davalının o hakkın kendi üzerinde olmadığına dair yemin etmesi gerekmez mi? Şayet yemin ederse o hak kendisinden düşer; eğer yeminden kaçınırsa hak sahibi, hakkının gerçek olduğuna dair yemin eder ve hakkı diğerinin üzerinde kesinleşir. Bu, insanlar arasında hiçbir kimsenin ve hiçbir beldenin ihtilaf etmediği bir husustur. Peki bu hüküm neye dayanılarak alınmıştır ve Allah'ın Kitabı'nın neresinde bulunmuştur? O halde bunu kabul eden kimse, şahitle birlikte yemini de kabul etmelidir.' İlim adamlarımız şöyle demiştir: 'Hadislerin bu denli meşhur ve sahih olmasına rağmen, bununla amel edenleri bidatçi sayıp hükümlerini iptal etmeleri ve görüşlerini yetersiz bulmaları cidden şaşılacak bir durumdur. Halbuki Dört Halife, Übey b. Kâ‘b, Muâviye, Şüreyh ve Ömer b. Abdilazîz —ki o, valilerine bunu yazmıştır—'

وَإِيَاسُ بْنُ مُعَاوِيَةَ وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَأَبُو الزِّنَادِ وَرَبِيعَةُ، وَلِذَلِكَ قَالَ مَالِكٌ: وَإِنَّهُ لَيَكْفِي مِنْ ذَلِكَ مَا مَضَى مِنْ عَمَلِ السُّنَّةِ، أَتَرَى هَؤُلَاءِ تُنْقَضُ أَحْكَامُهُمْ، وَيُحْكَمُ بِبِدْعَتِهِمْ! هَذَا إِغْفَالٌ شَدِيدٌ، وَنَظَرٌ غَيْرُ سَدِيدٍ. رَوَى الْأَئِمَّةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ. قَالَ عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ: فِي الْأَمْوَالِ خَاصَّةً، رَوَاهُ سَيْفُ بْنُ سُلَيْمَانَ عَنْ قَيْسِ بْنِ سَعْدِ بْنِ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: هَذَا أَصَحُّ إِسْنَادٍ لِهَذَا الْحَدِيثِ، وَهُوَ حَدِيثٌ لَا مَطْعَنَ لِأَحَدٍ فِي إِسْنَادِهِ، وَلَا خِلَافَ بَيْنِ أَهْلِ الْمَعْرِفَةِ بالحديث في أن رجال ثِقَاتٌ. قَالَ يَحْيَى الْقَطَّانُ: سَيْفُ بْنُ سُلَيْمَانَ ثَبْتٌ، مَا رَأَيْتُ أَحْفَظَ مِنْهُ. وَقَالَ النَّسَائِيُّ: هَذَا إِسْنَادٌ جَيِّدٌ، سَيْفٌ ثِقَةٌ، وَقَيْسٌ ثِقَةٌ. وَقَدْ خَرَّجَ مُسْلِمٌ حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ هَذَا. قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْبَزَّارُ: سَيْفُ بْنُ سُلَيْمَانَ وَقَيْسُ بْنُ سَعْدٍ ثِقَتَانِ، وَمَنْ بَعْدَهُمَا يُسْتَغْنَى عَنْ ذِكْرِهِمَا لِشُهْرَتِهِمَا فِي الثِّقَةِ وَالْعَدَالَةِ. وَلَمْ يَأْتِ عَنْ أَحَدٍ مِنَ الصَّحَابَةِ أَنَّهُ أَنْكَرَ الْيَمِينَ مَعَ الشَّاهِدِ، بَلْ جَاءَ عَنْهُمُ الْقَوْلُ بِهِ، وَعَلَيْهِ جُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ بِالْمَدِينَةِ. وَاخْتُلِفَ فِيهِ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ وَابْنِ شِهَابٍ، فَقَالَ مَعْمَرٌ: سَأَلْتُ الزُّهْرِيَّ عَنِ الْيَمِينِ مَعَ الشاهد فقال: هذا شي أحدثه الناس، لأبد مِنْ شَاهِدَيْنِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ أَوَّلُ مَا وَلِيَ الْقَضَاءَ حَكَمَ بِشَاهِدٍ وَيَمِينٍ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ وَالشَّافِعِيُّ وَأَتْبَاعُهُ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو ثَوْرٍ وَدَاوُدُ بْنُ عَلِيٍّ وَجَمَاعَةُ أَهْلِ الْأَثَرِ، وَهُوَ الَّذِي لَا يَجُوزُ عِنْدِي خِلَافُهُ، لِتَوَاتُرِ الْآثَارِ بِهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَعَمِلَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ قَرْنًا بَعْدَ قَرْنٍ. وَقَالَ مَالِكٌ: يُقْضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ فِي كُلِّ الْبُلْدَانِ، وَلَمْ يَحْتَجَّ فِي مُوَطَّئِهِ لِمَسْأَلَةٍ غَيْرِهَا. وَلَمْ يُخْتَلَفْ عَنْهُ فِي الْقَضَاءِ بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ وَلَا عَنْ أَحَدٍ مِنْ أَصْحَابِهِ بِالْمَدِينَةِ وَمِصْرَ وَغَيْرِهِمَا، وَلَا يَعْرِفُ الْمَالِكِيُّونَ فِي كُلِّ بَلَدٍ غَيْرَ ذَلِكَ مِنْ مَذْهَبِهِمْ إِلَّا عِنْدَنَا بِالْأَنْدَلُسِ، فَإِنَّ يَحْيَى [بْنَ يَحْيَى] زَعَمَ أَنَّهُ لَمْ يَرَ اللَّيْثَ يُفْتِي بِهِ وَلَا يَذْهَبُ إِلَيْهِ. وَخَالَفَ يَحْيَى مَالِكًا فِي ذَلِكَ مَعَ مُخَالَفَتِهِ السُّنَّةَ وَالْعَمَلَ بِدَارِ الْهِجْرَةِ. ثُمَّ الْيَمِينُ مَعَ الشَّاهِدِ زِيَادَةُ حُكْمٍ عَلَى لِسَانِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، كَنَهْيِهِ عَنْ نِكَاحِ الْمَرْأَةِ عَلَى عَمَّتِهَا وَعَلَى خَالَتِهَا مَعَ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:" وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ ". وَكَنَهْيِهِ عَنْ

[Yine kadılardan] İyâs b. Muâviye, Ebû Seleme b. Abdirrahmân, Ebu'z-Zinâd ve Rebîa [da bu şekilde hükmetmişlerdir]. Bundan dolayı Mâlik şöyle demiştir: "Sünnetin geçmiş uygulaması bu konuda elbette yeterlidir. Bu kimselerin verdikleri hükümlerin bozulacağını ve onların bidat işlediklerine hükmedileceğini mi sanıyorsun?! Bu büyük bir gaflet ve isabetsiz bir bakıştır." İmamlar İbn Abbâs'tan, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etmişlerdir ki; kendisi bir şahit ile birlikte yeminle hükmetmiştir. Amr b. Dînâr: "Özellikle mallar konusunda" demiştir. Bunu Seyf b. Süleymân, Kays b. Sa'd b. Dînâr'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Ebû Ömer [İbn Abdi'l-Berr] şöyle demiştir: Bu, söz konusu hadisin en sahih isnadıdır. İsnadı hakkında hiç kimsenin itiraz edemeyeceği bir hadistir ve hadis ehli arasında ricalinin sika (güvenilir) olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Yahyâ el-Kattân: "Seyf b. Süleymân sebt (güvenilir ve sağlam) biridir; ondan daha iyi hıfzeden birini görmedim" demiştir. en-Nesâî de: "Bu ceyyid (sağlam) bir isnaddır; Seyf sikadır, Kays da sikadır" demiştir. Müslim de İbn Abbâs'ın bu hadisini tahric etmiştir. Ebû Bekr el-Bezzâr şöyle demiştir: "Seyf b. Süleymân ile Kays b. Sa'd sika kimselerdir; onlardan sonraki râvileri ise güvenilirlik ve adaletteki meşhuriyetleri sebebiyle anmaya gerek yoktur." Sahâbeden hiç kimseden bir şahit ile yemini inkâr ettiği nakledilmemiştir; bilakis onlardan bunu benimsedikleri rivayet edilmiştir ve Medine ehli ilim adamlarının çoğunluğu da bu görüştedir. Urve b. ez-Zübeyr ile İbn Şihâb'dan bu hususta farklı rivayetler gelmiştir. Ma'mer şöyle demiştir: ez-Zührî'ye bir şahit ile yemin hakkında sordum, o da: "Bu, insanların sonradan ihdas ettiği bir şeydir; mutlaka iki şahit gerekir" dedi. Ancak kadılık görevini ilk üstlendiğinde bir şahit ve yemin ile hükmettiği de rivayet edilmiştir. Mâlik ve arkadaşları, eş-Şâfiî ve ona tâbi olanlar, Ahmed, İshâk, Ebû Ubeyd, Ebû Sevr, Dâvûd b. Alî ve hadis ehlinin (ehl-i eser) tamamı bu görüştedir. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem gelen mütevâtir rivayetler ve Medine ehlinin asırlar boyunca süregelen uygulaması sebebiyle benim nazarımda aksine hükmetmek caiz değildir. Mâlik: "Bütün beldelerde bir şahit ile yeminle hükmolunur" demiştir; o, Muvatta'ında bu meseleden başka hiçbir mesele için [bu derece] delil getirmemiştir. Gerek kendisinden gerekse Medine, Mısır ve diğer yerlerdeki arkadaşlarından bir şahit ile yeminle hükmetme konusunda herhangi bir ihtilaf nakledilmemiştir. Her beldedeki Mâlikîler kendi mezheplerinden bundan başka bir görüş bilmezler; ancak bizim buradaki Endülüs müstesnadır. Zira Yahyâ [b. Yahyâ], Leys'in bununla fetva verdiğini ve bu görüşe meylettiğini görmediğini ileri sürmüştür. Yahyâ, sünnete ve Dâru'l-Hicre'nin (Medine'nin) ameline muhalefet etmesinin yanı sıra bu hususta Mâlik'e de muhalefet etmiştir. Kaldı ki bir şahit ile yemin, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem diliyle hükme yapılan bir ziyadedir; tıpkı Yüce Allah'ın: { وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ } “Bunların dışındakiler size helal kılındı” buyruğuna rağmen bir kadının halası veya teyzesi üzerine nikâhlanmasını nehyetmesi ve...

أَكْلِ لُحُومِ الْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ، وَكُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ مَعَ قَوْلِهِ:" قُلْ لَا أَجِدُ ". وَكَالْمَسْحِ عَلَى الْخُفَّيْنِ، وَالْقُرْآنُ إِنَّمَا وَرَدَ بِغَسْلِ الرِّجْلَيْنِ أَوْ مَسْحِهِمَا، وَمِثْلُ هَذَا كَثِيرٌ. وَلَوْ جَازَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الْقُرْآنَ نَسَخَ حَكَمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ، لَجَازَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الْقُرْآنَ فِي قَوْلِهِ ﷿:" وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا" وَفِي قَوْلِهِ:" إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ " نَاسِخٌ لِنَهْيِهِ عَنِ الْمُزَابَنَةِ وَبَيْعِ الْغَرَرِ وَبَيْعِ مَا لَمْ يُخْلَقْ، إِلَى سَائِرِ مَا نَهَى عَنْهُ فِي الْبُيُوعِ، وَهَذَا لَا يَسُوغُ لِأَحَدٍ، لِأَنَّ السُّنَّةَ مُبَيِّنَةٌ لِلْكِتَابِ. فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ مَا وَرَدَ مِنَ الْحَدِيثِ قَضِيَّةٌ فِي عَيْنٍ فَلَا عُمُومَ. قُلْنَا: بَلْ ذَلِكَ عِبَارَةٌ عَنْ تَقْعِيدِ هَذِهِ الْقَاعِدَةِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: أَوْجَبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْحُكْمَ بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ. وَمِمَّا يَشْهَدُ لِهَذَا التَّأْوِيلِ مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ فِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَضَى بِشَاهِدٍ وَيَمِينٍ فِي الْحُقُوقِ، وَمِنْ جِهَةِ الْقِيَاسِ وَالنَّظَرِ أَنَّا وَجَدْنَا الْيَمِينَ أَقْوَى مِنَ الْمَرْأَتَيْنِ، لِأَنَّهُمَا لَا مَدْخَلَ لَهُمَا فِي اللِّعَانِ وَالْيَمِينُ تَدْخُلُ فِي اللِّعَانِ. وَإِذَا صَحَّتِ السُّنَّةُ فَالْقَوْلُ بِهَا يَجِبُ، وَلَا تَحْتَاجُ السُّنَّةُ إِلَى مَا يُتَابِعُهَا، لِأَنَّ مَنْ خَالَفَهَا مَحْجُوجٌ بِهَا. وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ. الْمُوفِيَةُ ثلاثين- وإذا تَقَرَّرَ وَثَبَتَ الْحُكْمُ بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ، فَقَالَ الْقَاضِي أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْوَهَّابِ: ذَلِكَ فِي الْأَمْوَالِ وَمَا يَتَعَلَّقُ بِهَا دُونَ حُقُوقِ الْأَبْدَانِ، لِلْإِجْمَاعِ عَلَى ذَلِكَ مِنْ كُلِّ قَائِلٍ بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ. قَالَ: لِأَنَّ حُقُوقَ الْأَمْوَالِ أَخْفَضُ مِنْ حُقُوقِ الْأَبْدَانِ، بِدَلِيلِ قَبُولِ شَهَادَةِ النِّسَاءِ فِيهَا. وَقَدِ اخْتَلَفَ قَوْلُ مَالِكٍ فِي جِرَاحِ الْعَمْدِ، هَلْ يَجِبُ الْقَوَدُ فِيهَا بِالشَّاهِدِ وَالْيَمِينِ؟ فِيهِ رِوَايَتَانِ: إِحْدَاهُمَا أَنَّهُ يَجِبُ بِهِ التَّخْيِيرُ بَيْنَ الْقَوَدِ وَالدِّيَةِ. وَالْأُخْرَى أَنَّهُ لَا يَجِبُ به شي، لِأَنَّهُ مِنْ حُقُوقِ الْأَبْدَانِ. قَالَ: وَهُوَ الصَّحِيحُ. قَالَ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّأِ: وَإِنَّمَا يَكُونُ ذَلِكَ في الأموال خاصة، وقال عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ. وَقَالَ الْمَازِرِيُّ: يُقْبَلُ فِي الْمَالِ الْمَحْضِ مِنْ غَيْرِ خِلَافٍ، وَلَا يُقْبَلُ فِي النِّكَاحِ وَالطَّلَاقِ الْمَحْضَيْنِ مِنْ غَيْرِ خِلَافٍ. وإن كان مضمون الشهادة

... [Yüce Allah'ın]: { قُلْ لَا أَجِدُ } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde... bulamıyorum” [buyruğuna rağmen] ehlî eşeklerin ve azı dişi bulunan her yırtıcı hayvanın etinin yenilmesinin [yasaklanması] gibi. Yine mestler üzerine mesh etmek de böyledir; zira Kur'an sadece ayakların yıkanması veya meshedilmesi hükmünü getirmiştir. Bunun benzeri [örnekler] pek çoktur. Eğer 'Kur'an, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) [tek] şahitle birlikte yemin ile hükmetmesini neshetmiştir' demek caiz olsaydı, şüphesiz Yüce Allah'ın: { وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا } “Oysa Allah alışverişi helal, faizi haram kılmıştır” ve { إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ } “Ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesnadır” buyruklarının, [Hz. Peygamber'in] müzâbene, garar satışı ve henüz yaratılmamış olanın satışı gibi alışverişlerde yasakladığı diğer bütün şeyleri neshettiğini söylemek de caiz olurdu. Oysa bunu [söylemek] hiç kimseye caiz olmaz; zira sünnet, Kitab'ı açıklayıcıdır. Eğer: 'Hadiste gelen hüküm özel bir hadiseye (kazıyye fî ayn) aittir, dolayısıyla genel değildir' denilirse; biz deriz ki: Bilakis bu ifade, bu kuralın bir kaide haline getirilmesinden ibarettir. Sanki o: 'Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) [tek] şahitle birlikte yeminle hükmetmeyi gerekli kıldı' demiştir. Bu yoruma şahitlik eden delillerden biri de Ebû Dâvûd'un İbn Abbâs hadisinden rivayet ettiği şu husustur: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) haklar hususunda bir şahit ve yemin ile hükmetmiştir. Kıyas ve nazar (akıl yürütme) cihetinden ise; biz yemini iki kadından daha kuvvetli bulmaktayız. Çünkü iki kadının liânda hiçbir yeri yokken yemin liâna dâhil olmaktadır. Sünnet sahih olduğunda onunla amel etmek vacip olur ve sünnetin kendisini destekleyecek bir şeye ihtiyacı yoktur; zira sünnete muhalefet eden kimse sünnet ile ilzam edilmiş olur. Başarı Allah'tandır. Otuzuncu Mesele: [Tek] şahitle birlikte yeminle hükmetme esası sabit olup yerleşince Kâdî Ebû Muhammed Abdülvehhâb şöyle demiştir: 'Bu durum, şahitle birlikte yemine kail olan herkesin icmâı gereğince bedenî haklar hariç olmak üzere sadece mallar ve malla ilgili haklar hakkındadır.' Şöyle devam etmiştir: 'Zira malî haklar, kadınların şahitliğinin kabul edilmesi deliliyle bedenî haklardan daha alt derecededir.' Mâlik'in kasten yaralamalarda bir şahit ve yemin ile kısasın gerekip gerekmeyeceği hususundaki görüşü farklılık arz etmiştir. Bu konuda iki rivayet vardır: Birincisi, bununla kısas ile diyet arasında seçim yapma hakkının vacip olduğudur. Diğeri ise bununla hiçbir şeyin vacip olmayacağıdır; çünkü bu, bedenî haklardandır. [Abdülvehhâb] demiştir ki: Sahih olan da budur. Mâlik el-Muvatta'da şöyle demiştir: 'Bu ancak özellikle mallarda olur.' Amr b. Dînâr da böyle demiştir. el-Mâzerî ise şöyle demiştir: 'Sırf mal konusunda ihtilafsız olarak kabul edilir; sırf nikâh ve talâk konusunda ise ihtilafsız olarak kabul edilmez. Şahitliğin içeriği...

مَا لَيْسَ بِمَالٍ، وَلَكِنَّهُ يُؤَدِّي إِلَى الْمَالِ، كَالشَّهَادَةِ بِالْوَصِيَّةِ وَالنِّكَاحِ بَعْدَ الْمَوْتِ، حَتَّى لَا يُطْلَبَ مِنْ ثُبُوتِهَا إِلَّا الْمَالُ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ، فَفِي قَبُولِهِ اخْتِلَافٌ، فَمَنْ رَاعَى الْمَالَ قَبِلَهُ كَمَا يَقْبَلُهُ فِي الْمَالِ، وَمَنْ رَاعَى الحال لم بقبلة. وَقَالَ الْمَهْدَوِيُّ: شَهَادَةُ النِّسَاءِ فِي الْحُدُودِ غَيْرُ جَائِزَةٍ فِي قَوْلِ عَامَّةِ الْفُقَهَاءِ، وَكَذَلِكَ فِي النِّكَاحِ وَالطَّلَاقِ فِي قَوْلِ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ، وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَغَيْرِهِمَا، وَإِنَّمَا يَشْهَدْنَ فِي الأموال. وكل مالا يَشْهَدْنَ فِيهِ فَلَا يَشْهَدْنَ عَلَى شَهَادَةِ غَيْرِهِنَّ فيه، كان معهن رجل أولم يَكُنْ، وَلَا يَنْقُلْنَ شَهَادَةً إِلَّا مَعَ رَجُلٍ نَقَلْنَ عَنْ رَجُلٍ وَامْرَأَةٍ. وَيُقْضَى بِاثْنَتَيْنِ مِنْهُنَّ في كل مالا يَحْضُرُهُ غَيْرُهُنَّ كَالْوِلَادَةِ وَالِاسْتِهْلَالِ وَنَحْوِ ذَلِكَ. هَذَا كُلُّهُ مَذْهَبُ مَالِكٍ، وَفِي بَعْضِهِ اخْتِلَافٌ. الْحَادِيَةُ وَالثَّلَاثُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ) فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى الصِّفَةِ لِرَجُلٍ وَامْرَأَتَيْنِ. قَالَ ابْنُ بُكَيْرٍ وَغَيْرُهُ: هَذِهِ مُخَاطَبَةٌ لِلْحُكَّامِ. ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا غَيْرُ نَبِيلٍ، وَإِنَّمَا الْخِطَابُ لِجَمِيعِ النَّاسِ، لَكِنِ الْمُتَلَبِّسَ بِهَذِهِ الْقَضِيَّةِ إِنَّمَا هُمُ الْحُكَّامُ، وَهَذَا كَثِيرٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ يَعُمُّ الْخِطَابُ فِيمَا يَتَلَبَّسُ بِهِ الْبَعْضُ. الثَّانِيَةُ والثلاثون- لما قال والله تَعَالَى:" مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ" دَلَّ عَلَى أَنَّ فِي الشُّهُودِ مَنْ لَا يُرْضَى، فَيَجِيءُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ النَّاسَ لَيْسُوا مَحْمُولِينَ عَلَى الْعَدَالَةِ حَتَّى تَثْبُتَ لَهُمْ، وَذَلِكَ مَعْنًى زَائِدٌ عَلَى الْإِسْلَامِ، وَهَذَا قَوْلُ الْجُمْهُورِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: كُلُّ مُسْلِمٍ ظَاهِرُ الْإِسْلَامِ مَعَ السَّلَامَةِ مِنْ فِسْقٍ ظَاهِرٍ فَهُوَ عَدْلٌ وَإِنْ كَانَ مَجْهُولَ الْحَالِ. وَقَالَ شُرَيْحٌ وَعُثْمَانُ الْبَتِّيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ: هُمْ عُدُولُ الْمُسْلِمِينَ وَإِنْ كَانُوا عَبِيدًا. قلت- فعمموا الحكم، ويلزم منه قبول قَبُولُ شَهَادَةِ الْبَدَوِيِّ عَلَى الْقَرَوِيِّ إِذَا كَانَ عَدْلًا مَرْضِيًّا وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَمَنْ وَافَقَهُ، وَهُوَ مِنْ رِجَالِنَا وَأَهْلِ دِينِنَا. وَكَوْنُهُ بَدَوِيًّا كَكَوْنِهِ مِنْ بَلَدٍ آخَرَ وَالْعُمُومَاتُ فِي الْقُرْآنِ الدَّالَّةُ عَلَى قَبُولِ شَهَادَةِ الْعُدُولِ تُسَوِّي بَيْنَ الْبَدَوِيِّ وَالْقَرَوِيِّ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى" مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ" وَقَالَ تَعَالَى:" وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ " فَ" مِنْكُمْ" خِطَابٌ لِلْمُسْلِمِينَ. وَهَذَا يَقْتَضِي قَطْعًا أَنْ يَكُونَ مَعْنَى الْعَدَالَةِ زَائِدًا عَلَى الإسلام ضرورة، لان الصفة زائدة

Bizzat mal olmayıp da -ölümden sonraki vasiyet ve nikâh şahitliği gibi, öyle ki bunların sübutundan sadece mal talep edilir ve benzeri durumlar- mala götüren hususlara gelince, bunların [kadınların şahitliğiyle] kabul edilmesinde ihtilaf vardır. Malı göz önünde bulunduran kimse, malda kabul ettiği gibi bunu da kabul etmiştir; [asıl] durumu göz önünde bulunduran ise kabul etmemiştir. el-Mehdî şöyle demiştir: Fakihlerin geneline göre had cezalarında kadınların şahitliği caiz değildir. Aynı şekilde âlimlerin çoğuna göre nikâh ve talakta da böyledir. Bu, Mâlik, Şâfiî ve diğerlerinin mezhebidir; onlar ancak mallarda şahitlik ederler. Şahitlik yapamadıkları hiçbir konuda, yanlarında bir erkek olsun veya olmasın, başkalarının şahitliği üzerine de şahitlik edemezler. Yanlarında bir erkek bulunmadıkça, bir erkek ve bir kadından nakletmiş olsalar bile şahitlik nakledemezler. Doğum, [bebeğin doğarken] ağlaması (istihlâl) ve benzeri gibi kadınlardan başkasının hazır bulunmadığı her hususta iki kadının [şahitliği] ile hüküm verilir. Bütün bunlar Mâlik'in mezhebidir; bazısında ise ihtilaf vardır. Otuz Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: { مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ } “Rıza göstereceğiniz şahitlerden” buyruğu, bir erkek ve iki kadın için sıfat olarak ref konumundadır. İbn Bükeyr ve başkaları: "Bu, hâkimlere yönelik bir hitaptır" demiştir. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: "Bu isabetli bir görüş değildir; hitap bütün insanlaradır. Fakat bu meseleyi bizzat üstlenenler hâkimlerdir. Bu durum Allah'ın Kitabı'nda pek çoktur; hitap, bir kısmının bizzat üstlendiği hususlarda umumi kılınır." Otuz İkinci Mesele: Yüce Allah: { مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ } “Rıza göstereceğiniz şahitlerden” buyurunca, şahitler arasında razı olunmayacak kimselerin de bulunduğuna delalet etmiştir. Bundan da insanların, kendileri için adalet sabit oluncaya kadar adil sayılmayacakları sonucu çıkar; bu ise İslâm'a zait (ek) bir manadır. Cumhurun görüşü de budur. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: "Açıkça görünen bir fısktan uzak olup İslâm'ı zahir olan her Müslüman, hali bilinmese (mechûlü'l-hâl) bile adildir." Şüreyh, Osman el-Bettî ve Ebû Sevr de: "Köle dahi olsalar onlar Müslümanların adilleridir" demişlerdir. Derim ki: Onlar hükmü umumileştirmişlerdir. Bundan da adil ve makbul olduğu takdirde bedevînin köylü/şehirli aleyhine şahitliğinin kabul edilmesi gereği çıkar. Şâfiî ve ona muvafakat edenler de bu görüştedir; o da bizim adamlarımızdan ve din ehlimizdendir. Bedevî olması, başka bir beldeden olması gibidir. Kur'an'da adil kimselerin şahitliğinin kabulüne delalet eden umumi lafızlar da bedevî ile köylüyü/şehirliyi eşit tutmaktadır. Nitekim Yüce Allah: { مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ } “Rıza göstereceğiniz şahitlerden” buyurmuş; yine Yüce Allah: { وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ } “İçinizden adalet sahibi iki kişiyi de şahit tutun” buyurmuştur. Buradaki "içinizden" ifadesi Müslümanlara bir hitaptır. Bu da zorunlu olarak adalet manasının İslâm'a zait olmasını kesinlikle iktiza eder; zira sıfat [mevsufa] zaittir.

عَلَى الْمَوْصُوفِ، وَكَذَلِكَ" مِمَّنْ تَرْضَوْنَ" مِثْلُهُ، خِلَافَ مَا قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، ثُمَّ لَا يُعْلَمُ كَوْنُهُ مَرْضِيًّا حَتَّى يُخْتَبَرَ حَالُهُ، فَيَلْزَمُهُ أَلَّا يَكْتَفِيَ بِظَاهِرِ الْإِسْلَامِ. وَذَهَبَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَمَالِكٌ فِي رِوَايَةِ ابْنِ وَهْبٍ عَنْهُ إِلَى رَدِّ شَهَادَةِ الْبَدَوِيِّ عَلَى الْقَرَوِيِّ لِحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" لَا تَجُوزُ شَهَادَةُ بَدَوِيٍّ عَلَى صَاحِبِ قَرْيَةٍ". وَالصَّحِيحُ جَوَازُ شَهَادَتِهِ إِذَا كَانَ عَدْلًا مَرْضِيًّا، عَلَى مَا يَأْتِي فِي" النِّسَاءِ " وَ" بَرَاءَةٌ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَلَيْسَ فِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ فَرْقٌ بَيْنَ الْقَرَوِيِّ فِي الْحَضَرِ أَوِ السَّفَرِ، وَمَتَى كَانَ فِي السَّفَرِ فَلَا خِلَافَ فِي [قَبُولِهِ]. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: الْعَدَالَةُ هِيَ الِاعْتِدَالُ فِي الْأَحْوَالِ الدِّينِيَّةِ، وَذَلِكَ يَتِمُّ بِأَنْ يَكُونَ مُجْتَنِبًا لِلْكَبَائِرِ مُحَافِظًا عَلَى مُرُوءَتِهِ وَعَلَى تَرْكِ الصَّغَائِرِ، ظَاهِرَ الْأَمَانَةِ غَيْرَ مُغَفَّلٍ. وَقِيلَ: صَفَاءُ السَّرِيرَةِ وَاسْتِقَامَةُ السِّيرَةِ فِي ظَنِّ الْمُعَدِّلِ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. الثَّالِثَةُ وَالثَّلَاثُونَ- لَمَّا كَانَتِ الشَّهَادَةُ وِلَايَةً عَظِيمَةً وَمَرْتَبَةً مُنِيفَةً، وَهِيَ قَبُولُ قَوْلِ الْغَيْرِ عَلَى الْغَيْرِ، شَرَطَ تَعَالَى فِيهَا الرِّضَا وَالْعَدَالَةَ. فَمِنْ حُكْمِ الشَّاهِدِ أَنْ تَكُونَ لَهُ شَمَائِلُ يَنْفَرِدُ بِهَا وَفَضَائِلُ يَتَحَلَّى بِهَا حَتَّى تَكُونَ لَهُ مَزِيَّةٌ عَلَى غَيْرِهِ، تُوجِبُ لَهُ تِلْكَ الْمَزِيَّةُ رُتْبَةَ الِاخْتِصَاصِ بِقَبُولِ قَوْلِهِ، وَيُحْكَمُ بِشُغْلِ ذَمِّهِ الْمَطْلُوبِ بِشَهَادَتِهِ. وَهَذَا أَدَلُّ دَلِيلٍ عَلَى جَوَازِ الِاجْتِهَادِ وَالِاسْتِدْلَالِ بِالْأَمَارَاتِ وَالْعَلَامَاتِ عِنْدَ عُلَمَائِنَا عَلَى مَا خَفِيَ مِنَ الْمَعَانِي وَالْأَحْكَامِ. وَسَيَأْتِي لِهَذَا فِي سُورَةِ" يُوسُفَ " زِيَادَةُ بَيَانٍ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَفِيهِ مَا يَدُلُّ عَلَى تَفْوِيضِ الْأَمْرِ إِلَى اجْتِهَادِ الْحُكَّامِ، فَرُبَّمَا تَفَرَّسَ فِي الشَّاهِدِ غَفْلَةً أَوْ رِيبَةً فَيَرُدُّ شَهَادَتَهُ لِذَلِكَ. الرَّابِعَةُ وَالثَّلَاثُونَ- قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يُكْتَفَى بِظَاهِرِ الْإِسْلَامِ فِي الْأَمْوَالِ دون الحدود. وهذه مناقضة تُسْقِطُ كَلَامَهُ وَتُفْسِدُ عَلَيْهِ مَرَامَهُ، لِأَنَّنَا نَقُولُ: حَقٌّ مِنَ الْحُقُوقِ. فَلَا يُكْتَفَى فِي الشَّهَادَةِ عَلَيْهِ بِظَاهِرِ الدَّيْنِ كَالْحُدُودِ، قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. الخامسة والثلاثين- وَإِذْ قَدْ شَرَطَ اللَّهُ تَعَالَى الرِّضَا وَالْعَدَالَةَ فِي الْمُدَايَنَةِ كَمَا بَيَّنَّا فَاشْتِرَاطُهَا فِي النِّكَاحِ أَوْلَى، خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ حَيْثُ قَالَ: إِنَّ النكاح ينعقد بشهادة فاسقين. فنفى

...sıfatlanan kimse üzerine [hamledilir]. Aynı şekilde Ebû Hanîfe'nin söylediğinin aksine { مِمَّنْ تَرْضَوْنَ } “razı olduğunuz kimselerden” [ifadesi de] böyledir. Sonra, onun razı olunan biri olduğu hali sınanmadıkça bilinemez; dolayısıyla onun sırf zahirdeki İslâm ile yetinmemesi gerekir. Ahmed b. Hanbel ve İbn Vehb'in kendisinden yaptığı rivayette Mâlik, Ebû Hüreyre'nin Nebî'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiği: « لَا تَجُوزُ شَهَادَةُ بَدَوِيٍّ عَلَى صَاحِبِ قَرْيَةٍ » «Bedevinin köylü/şehirli aleyhindeki şahitliği caiz değildir.» hadisinden ötürü bedevinin köylü aleyhindeki şahitliğini reddetme görüşüne varmışlardır. Sahih olan ise, inşâallâhu teâlâ Nisâ ve Berâe [sûrelerinde] geleceği üzere âdil ve razı olunan biri olduğu takdirde şahitliğinin caiz olmasıdır. Ebû Hüreyre'nin hadisinde köylünün hazerde veya seferde olması arasında bir fark yoktur; seferde olduğu vakit ise [şahitliğinin kabul edilmesinde] ihtilaf yoktur. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Adalet, dinî hallerde dengeli ve ölçülü olmaktır (itidaldir). Bu da büyük günahlardan kaçınması, mürüvvetini koruması, küçük günahları terk etmesi, dürüstlüğünün aşikâr olması ve gafil olmaması ile gerçekleşir. Bir görüşe göre de tezkiye edenin (muaddilin) zannında iç temizliği ve gidişatın doğruluğudur; anlamlar birbirine yakındır. Otuz Üçüncü [Mesele]- Şahitlik büyük bir velâyet ve yüce bir mertebe olup bir başkasının aleyhindeki sözünün kabul edilmesi demek olduğundan, Yüce Allah onda rıza ve adaleti şart koşmuştur. Şahidin hükmünden biri de, başkasına karşı bir üstünlüğü olsun diye kendisinde temayüz eden hasletlerin ve bezendiği faziletlerin bulunmasıdır; ta ki bu üstünlük ona, sözünün kabul edilmesine mahsus olma rütbesini kazandırsın ve şahitliğiyle aleyhine hak talep edilen kişinin zimmetinin meşguliyetine hükmedilsin. Bu, gizli kalan mana ve hükümlerde emare ve işaretlerle istidlalde bulunmanın ve ictihadın caiz olduğuna âlimlerimiz katındaki en güçlü delildir. İnşâallâhu teâlâ bunun daha geniş açıklaması Yûsuf sûresinde gelecektir. Bunda ayrıca meselenin hâkimlerin ictihadına havale edildiğine de delil vardır; nitekim bazen hâkim şahitte bir gaflet veya şüphe sezer de bundan ötürü onun şahitliğini reddeder. Otuz Dördüncü [Mesele]- Ebû Hanîfe şöyle demiştir: Hadler hariç, mallarda sırf zahirdeki İslâm ile yetinilir. Bu ise onun sözünü düşüren ve maksadını bozan bir çelişkidir; çünkü biz deriz ki: [Mal da] haklardan bir haktır; hadlerde olduğu gibi onun aleyhindeki şahitlikte de sırf zahirdeki din [bağı] ile yetinilmez. Bunu İbnü'l-Arabî söylemiştir. Otuz Beşinci [Mesele]- Yüce Allah açıkladığımız üzere borçlanma (müdâyene) muamelesinde rıza ve adaleti şart koştuğuna göre, nikâhta bunun şart koşulması evleviyetle gereklidir. Bu husus, 'Nikâh iki fâsıkın şahitliğiyle kıyılır' diyen Ebû Hanîfe'nin görüşünün aksinedir. Zira o...

الِاحْتِيَاطَ الْمَأْمُورَ بِهِ فِي الْأَمْوَالِ عَنِ النِّكَاحِ، وَهُوَ أَوْلَى لِمَا يَتَعَلَّقُ بِهِ مِنَ الْحِلِّ وَالْحُرْمَةِ وَالْحَدِّ وَالنَّسَبِ. قُلْتُ: قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ فِي هَذَا الْبَابِ ضَعِيفٌ جِدًّا، لِشَرْطِ اللَّهِ تَعَالَى الرِّضَا وَالْعَدَالَةَ، وَلَيْسَ يُعْلَمُ كَوْنُهُ مَرْضِيًّا بمجرد الإسلام، وإنما يعلم بالنظر في أحوال حَسَبَ مَا تَقَدَّمَ. وَلَا يُغْتَرُّ بِظَاهِرِ قَوْلِهِ: أَنَا مُسْلِمٌ. فَرُبَّمَا انْطَوَى عَلَى مَا يُوجِبُ رَدَّ شَهَادَتِهِ، مِثْلَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فِي قَلْبِهِ" إِلَى قَوْلِهِ" وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ ". وَقَالَ:" وَإِذا رَأَيْتَهُمْ تُعْجِبُكَ أَجْسامُهُمْ" الآية. السادسة والثلاثون- قوله تعالى: (أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما) قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: مَعْنَى تَضِلَّ تَنْسَى. وَالضَّلَالُ عَنِ الشَّهَادَةِ إِنَّمَا هُوَ نِسْيَانُ جُزْءٍ مِنْهَا وَذِكْرُ جُزْءٍ، وَيَبْقَى الْمَرْءُ حَيْرَانَ بَيْنَ ذَلِكَ ضَالًّا. وَمَنْ نَسِيَ الشَّهَادَةَ جُمْلَةً فَلَيْسَ يُقَالُ: ضَلَّ فِيهَا. وَقَرَأَ حَمْزَةُ" إِنْ" بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ عَلَى مَعْنَى الْجَزَاءِ، وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ" فَتُذَكِّرَ" جَوَابُهُ، وَمَوْضِعُ الشَّرْطِ وَجَوَابُهُ رفع على الصفة للمرأتين والرجل، وارتفع" فَتُذَكِّرَ" عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، كَمَا ارْتَفَعَ قَوْلُهُ" وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ " هَذَا قَوْلُ سِيبَوَيْهِ. وَمَنْ فَتَحَ" أَنْ" فَهِيَ مَفْعُولٌ لَهُ وَالْعَامِلُ [فِيهَا] مَحْذُوفٌ. وَانْتَصَبَ" فَتُذَكِّرَ" عَلَى قِرَاءَةِ الْجَمَاعَةِ عَطْفًا على الفعل المنصوب بأن. قَالَ النَّحَّاسُ: وَيَجُوزُ" تَضَلَّ" بِفَتْحِ التَّاءِ وَالضَّادِ، وَيَجُوزُ تِضَلَّ بِكَسْرِ التَّاءِ وَفَتْحِ الضَّادِ. فَمَنْ قَالَ:" تِضَلَّ" جَاءَ بِهِ عَلَى لُغَةِ مَنْ قَالَ: ضَلِلْتَ تِضَلُّ. وَعَلَى هَذَا تَقُولُ تِضَلُّ فَتَكْسِرُ التَّاءَ لِتَدُلَّ عَلَى أَنَّ الْمَاضِيَ فَعِلْتُ. وقرا الجحدري وعيسى ابن عُمَرَ" أَنْ تُضَلَّ" بِضَمِّ التَّاءِ وَفَتْحِ الضَّادِ بِمَعْنَى تُنْسَى، وَهَكَذَا حَكَى عَنْهُمَا أَبُو عَمْرٍو الدَّانِيُّ. وَحَكَى النَّقَّاشُ عَنِ الْجَحْدَرِيِّ ضَمَّ التَّاءِ وَكَسْرَ الضَّادِ بِمَعْنَى أَنْ تُضِلَّ الشَّهَادَةَ. تَقُولُ: أَضْلَلْتُ الْفَرَسَ وَالْبَعِيرَ إِذَا تَلِفَا لَكَ وَذَهَبَا فَلَمْ تَجِدْهُمَا. السَّابِعَةُ وَالثَّلَاثُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَتُذَكِّرَ) خَفَّفَ الذَّالَ وَالْكَافَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو، وَعَلَيْهِ فَيَكُونُ الْمَعْنَى أَنْ تَرُدَّهَا ذَكَرًا فِي الشَّهَادَةِ، لِأَنَّ شَهَادَةَ الْمَرْأَةِ نِصْفُ شَهَادَةٍ، فَإِذَا شهدتا صار مجموعهما كشهادة ذكر، قال سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَأَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ. وفية

[...mallarda emredilen ihtiyatı] nikâhtan [düşürmez]; helallik, haramlık, had cezası ve nesep gibi hususlar ona taalluk ettiği için [nikâhta ihtiyat] daha evladır. Derim ki: Ebû Hanîfe'nin bu konudaki görüşü son derece zayıftır; çünkü Yüce Allah rıza ve adaleti şart koşmuştur. Kişinin [şahitliğine] razı olunan (makbul) biri olduğu ise sırf Müslüman olmasıyla bilinemez; aksine daha önce geçtiği üzere durumları araştırılarak bilinir. Onun sırf: "Ben Müslümanım" şeklindeki zahirî sözüne aldanılmaz. Zira o, şahitliğinin reddedilmesini gerektiren hususları içinde barındırıyor olabilir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فِي قَلْبِهِ } “İnsanlardan öylesi vardır ki, dünya hayatına dair sözleri senin hoşuna gider ve kalbindekine Allah'ı şahit tutar...” ayetinden { وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ } “Allah ise bozgunculuğu sevmez” ayetine kadar. Yine şöyle buyurmuştur: { وَإِذا رَأَيْتَهُمْ تُعْجِبُكَ أَجْسامُهُمْ } “Onları gördüğün zaman kalıpları/cüsseleri hoşuna gider” ayeti. Otuz Altıncı [Mesele]- Yüce Allah'ın: { أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما } “[Biri] yanılırsa” buyruğu: Ebû Ubeyd şöyle demiştir: { تَضِلَّ } (tadille) kelimesinin manası "unutursa" demektir. Şahitlikten sapıp yanılmak (dalâlet), onun bir kısmını unutup bir kısmını hatırlamaktır; böylece insan bu ikisi arasında şaşkın ve yanılmış olarak kalır. Şahitliği bütünüyle unutan kimse hakkında ise "onda yanıldı" denilmez. Hamza { إِنْ } edatını şart/ceza manasında hemzenin kesresiyle okumuştur; { فَتُذَكِّرَ } buyruğundaki fâ (ف) ise onun cevabıdır. Şart ve cevabının mahalli iki kadının ve erkeğin sıfatı olarak merfûdur. { فَتُذَكِّرَ } fiili ise Yüce Allah'ın: { وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ } “Kim de tekrar [avlanmaya] dönerse, Allah ondan intikam alır” buyruğundaki [fiilin ref olması] gibi isti'nâf (yeni bir başlangıç) üzere merfû olmuştur; bu Sîbeveyh'in görüşüdür. { أَنْ } edatını fetha ile (en) okuyanlara göre ise bu mef'ûlün leh'tir ve [onda] amel eden âmil hazfedilmiştir. { فَتُذَكِّرَ } kelimesi ise cumhurun kıraatinde { أَنْ } ile mansub olan fiile atfen mansub olmuştur. en-Nehhâs şöyle demiştir: [Bu fiilin] tâ ve dâd harflerinin fethasıyla { تَضَلَّ } (tadalle) okunması caiz olduğu gibi, tâ'nın kesresi ve dâd'ın fethasıyla { تِضَلَّ } (tidalle) okunması da caizdir. Kim { تِضَلَّ } (tidalle) derse, bunu { ضَلِلْتَ تِضَلُّ } (dalilte tidallu) diyenlerin lügatine göre getirmiş olur. Buna göre geçmiş zaman kipinin { فَعِلْتُ } (feiltü) olduğunu göstermek için tâ harfini kesre yaparak { تِضَلُّ } (tidallu) dersin. el-Cahderî ve Îsâ b. Ömer { أَنْ تُضَلَّ } şeklinde tâ'nın dammesi ve dâd'ın fethasıyla "unutturulursa" manasında okumuşlardır; Ebû Amr ed-Dânî her ikisinden böyle nakletmiştir. en-Nakkâş ise el-Cahderî'den tâ'nın dammesi ve dâd'ın kesresiyle { تُضِلَّ } (tüdille) şeklinde "şahitliği zayi ederse/kaybederse" manasında okuduğunu nakletmiştir. Nitekim at ve deve helak olup gittiğinde ve onları bulamadığında: { أَضْلَلْتُ الْفَرَسَ وَالْبَعِيرَ } "Atı ve deveyi kaybettim" dersin. Otuz Yedinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَتُذَكِّرَ } buyruğu: İbn Kesîr ve Ebû Amr zâl ve kef harflerini şeddesiz (hafif) okumuşlardır. Buna göre mana: "Onu şahitlikte erkek [hükmünde] kılması" olur; çünkü kadının şahitliği yarım şahitliktir, ikisi birden şahitlik yapınca toplamları bir erkeğin (zeker) şahitliği gibi olur. Bunu Süfyân b. Uyeyne ve Ebû Amr b. el-Alâ söylemişlerdir. Bunda ise

بُعْدٌ، إِذْ لَا يَحْصُلُ فِي مُقَابَلَةِ الضَّلَالِ الَّذِي مَعْنَاهُ النِّسْيَانُ إِلَّا الذِّكْرُ، وَهُوَ مَعْنَى قِرَاءَةِ الْجَمَاعَةِ" فَتُذَكِّرَ" بِالتَّشْدِيدِ، أَيْ تُنَبِّهُهَا إِذَا غَفَلَتْ وَنَسِيَتْ. قُلْتُ: وَإِلَيْهَا تَرْجِعُ قِرَاءَةُ أَبِي عَمْرٍو، أَيْ إِنْ تَنْسَ إِحْدَاهُمَا فَتُذْكِرُهَا الْأُخْرَى، يقال: تذكرت الشيء وأذكرته غيرى وَذَكَّرْتُهُ بِمَعْنًى، قَالَهُ فِي الصِّحَاحِ. الثَّامِنَةُ وَالثَّلَاثُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا مَا دُعُوا) قَالَ الْحَسَنُ: جَمَعَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَمْرَيْنِ، وَهُمَا أَلَّا تَأْبَى إِذَا دُعِيَتْ إِلَى تَحْصِيلِ الشَّهَادَةِ، وَلَا إِذَا دُعِيَتْ إِلَى أَدَائِهَا، وَقَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَالرَّبِيعُ وَابْنُ عَبَّاسٍ: أَيْ لِتَحَمُّلِهَا وَإِثْبَاتِهَا فِي الْكِتَابِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مَعْنَى الْآيَةِ إِذَا دُعِيَتْ إِلَى أَدَاءِ شَهَادَةٍ وَقَدْ حَصَلَتْ عِنْدَكَ. وَأَسْنَدَ النِّقَاشُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ فَسَّرَ الْآيَةَ بِهَذَا، قَالَ مُجَاهِدٌ: فَأَمَّا إِذَا دُعِيَتْ لِتَشْهَدَ أَوَّلًا فَإِنْ شِئْتَ فَاذْهَبْ وَإِنْ شِئْتَ فَلَا، وقال أَبُو مِجْلَزٍ وَعَطَاءٌ وَإِبْرَاهِيمُ وَابْنُ جُبَيْرٍ وَالسُّدِّيُّ وَابْنُ زَيْدٍ وَغَيْرُهُمْ. وَعَلَيْهِ فَلَا يَجِبُ عَلَى الشُّهُودِ الْحُضُورُ عِنْدَ الْمُتَعَاقِدَيْنِ، وَإِنَّمَا عَلَى الْمُتَدَايِنَيْنِ أَنْ يَحْضُرَا عِنْدَ الشُّهُودِ، فَإِذَا حَضَرَاهُمْ وَسَأَلَاهُمْ إِثْبَاتَ شَهَادَتِهِمْ فِي الْكِتَابِ فَهَذِهِ الْحَالَةُ الَّتِي يَجُوزُ أَنْ تُرَادَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا مَا دُعُوا" لِإِثْبَاتِ الشَّهَادَةِ فَإِذَا ثَبَتَتْ شَهَادَتُهُمْ ثُمَّ دُعُوا لِإِقَامَتِهَا عِنْدَ الْحَاكِمِ فَهَذَا الدُّعَاءُ هُوَ بِحُضُورِهِمَا عِنْدَ الْحَاكِمِ، عَلَى مَا يَأْتِي. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالْآيَةُ كَمَا قَالَ الْحَسَنُ جَمَعَتْ أَمْرَيْنِ عَلَى جِهَةِ النَّدْبِ، فَالْمُسْلِمُونَ مَنْدُوبُونَ إِلَى مَعُونَةِ إِخْوَانِهِمْ، فَإِذَا كَانَتِ الْفُسْحَةُ لِكَثْرَةِ الشُّهُودِ وَالْأَمْنِ مِنْ تَعْطِيلِ الْحَقِّ فَالْمَدْعُوُّ مَنْدُوبٌ، وَلَهُ أَنْ يَتَخَلَّفَ لِأَدْنَى عُذْرٍ، وَإِنْ تَخَلَّفَ لِغَيْرِ عُذْرٍ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَلَا ثَوَابَ لَهُ. وَإِذَا كَانَتِ الضَّرُورَةُ وَخِيفُ تَعَطُّلُ الْحَقِّ أَدْنَى خَوْفٍ قَوِيَ النَّدْبُ وَقَرُبَ مِنَ الْوُجُوبِ، وَإِذَا عُلِمَ أَنَّ الْحَقَّ يَذْهَبُ وَيَتْلَفُ بِتَأَخُّرِ الشَّاهِدِ عَنِ الشَّهَادَةِ فَوَاجِبٌ عَلَيْهِ الْقِيَامُ بِهَا، لَا سِيَّمَا إِنْ كَانَتْ مُحَصَّلَةً وَكَانَ الدُّعَاءُ إِلَى أَدَائِهَا، فَإِنَّ هَذَا الظَّرْفَ آكَدُ، لِأَنَّهَا قِلَادَةٌ فِي الْعُنُقِ وَأَمَانَةٌ تَقْتَضِي الأداء. قلت: وقد يستلوح مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ جَائِزًا لِلْإِمَامِ أَنْ يُقِيمَ لِلنَّاسِ شُهُودًا وَيَجْعَلَ لَهُمْ مِنْ بَيْتِ الْمَالِ كِفَايَتَهُمْ، فَلَا يَكُونُ لَهُمْ شُغْلٌ إِلَّا تَحَمُّلَ حُقُوقِ النَّاسِ حِفْظًا لَهَا، وإن لم

...[uzak bir ihtimaldir]. Zira unutmak anlamına gelen dalâletin karşılığında ancak zikir (hatırlama) gerçekleşir; çoğunluğun şeddeli olarak { فَتُذَكِّرَ } “birbirine hatırlatsın” şeklindeki kıraatinin manası da budur; yani gaflete düştüğünde ve unuttuğunda onu uyarsın [demektir]. Derim ki: Ebû Amr'ın kıraati de bu manaya döner; yani ikisinden biri unutursa diğeri ona hatırlatsın [demektir]. es-Sıhâh'ta: 'Bir şeyi hatırladım (تذكرت الشيء), onu başkasına hatırlattım (أذكرته غيري) ve (ذكرته) aynı manadadır' denilmiştir. Otuz Sekizinci Mesele: Yüce Allah'ın: { وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا مَا دُعُوا } “Şahitler çağrıldıkları zaman [şahitlikten] kaçınmasınlar” buyruğudur. Hasan[-ı Basrî]: 'Bu ayet iki hususu bir araya getirmiştir: Şahitliği üstlenmeye çağrıldığında kaçınmamak ve onu eda etmeye çağrıldığında kaçınmamak' demiştir. İbn Abbâs da böyle demiştir. Katâde, er-Rebî' ve İbn Abbâs: 'Yani şahitliği üstlenmek ve belgeye yazdırmak için [çağrıldıklarında]' demişlerdir. Mücâhid ise şöyle demiştir: 'Ayetin manası; nezdinde sabit olmuş bir şahitliği eda etmeye çağrıldığın zamandır.' en-Nakkâş, Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) ayeti bu şekilde tefsir ettiğini isnad etmiştir. Mücâhid: 'İlk başta şahitlik yapmaya çağrıldığında ise dilersen git, dilersen gitme' demiştir. Ebû Miclez, Atâ, İbrâhim, İbn Cübeyr, es-Süddî, İbn Zeyd ve başkaları da böyle demiştir. Buna göre şahitlerin akit yapanların yanına gitmesi vâcip değildir; ancak borç ilişkisine giren iki tarafın şahitlerin yanına gelmesi gerekir. Şahitlerin yanına gelip de şahitliklerini belgeye kaydetmelerini istediklerinde, işte bu durum Yüce Allah'ın: { وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا مَا دُعُوا } “Şahitler çağrıldıkları zaman kaçınmasınlar” buyruğu ile şahitliğin tespiti için kastedilmiş olması caiz olan durumdur. Şahitlikleri sübut bulduktan sonra hâkimin huzurunda onu eda etmek için çağrıldıklarında ise bu çağrı, ileride geleceği üzere onların hâkimin huzuruna gelmeleri yönündedir. İbn Atiyye şöyle demiştir: 'Ayet, Hasan'ın dediği gibi mendupluk yoluyla iki hususu cem etmiştir. Zira Müslümanlar kardeşlerine yardım etmeye teşvik edilmişlerdir (menduptur). Şahitlerin çokluğu ve hakkın zayi olmasından emin olunması sebebiyle genişlik (imkân) varsa, çağrılan kimse için [icabet etmek] menduptur; en küçük bir mazeret sebebiyle geri kalabilir. Mazeretsiz olarak geri kalırsa günahkâr olmaz, sevap da alamaz. Zaruret hâsıl olur ve hakkın zayi olmasından en ufak bir endişe duyulursa mendupluk kuvvet kazanır ve vücûba yaklaşır. Şahidin şahitlikten geri durmasıyla hakkın zayi olup gideceği bilinirse, onu yerine getirmek üzerine vâcip olur. Özellikle şahitlik daha önceden üstlenilmiş olup da çağrı onu eda etmeye yönelik ise bu durum daha da kuvvetlidir. Çünkü o, boyuna takılmış bir gerdanlık (borç) ve ifayı gerektiren bir emanettir.' Derim ki: Bu ayetten, devlet başkanının insanlar için şahitler tayin etmesinin ve beytülmâlden onlara yetecek kadar tahsisat bağlamasının caiz olduğuna dair bir delil çıkarılabilir; böylece onların insanların haklarını korumak amacıyla üstlenmekten başka bir meşguliyetleri olmaz. Eğer böyle...

يَكُنْ ذَلِكَ ضَاعَتِ الْحُقُوقُ وَبَطَلَتْ. فَيَكُونُ الْمَعْنَى وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا أَخَذُوا حُقُوقَهُمْ أَنْ يُجِيبُوا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. فَإِنْ قِيلَ: هَذِهِ شَهَادَةٌ بِالْأُجْرَةِ، قُلْنَا: إِنَّمَا هِيَ شَهَادَةٌ خَالِصَةٌ مِنْ قَوْمٍ اسْتَوْفَوْا حُقُوقَهُمْ مِنْ بَيْتِ الْمَالِ، وَذَلِكَ كَأَرْزَاقِ الْقُضَاةِ وَالْوُلَاةِ وَجَمِيعِ الْمَصَالِحِ الَّتِي تَعِنُّ لِلْمُسْلِمِينَ وَهَذَا مِنْ جُمْلَتِهَا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ قَالَ تَعَالَى:" وَالْعامِلِينَ عَلَيْها " فَفَرَضَ لَهُمْ. التَّاسِعَةُ وَالثَّلَاثُونَ- لَمَّا قَالَ تَعَالَى:" وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا مَا دُعُوا" دَلَّ عَلَى أَنَّ الشَّاهِدَ هُوَ الَّذِي يَمْشِي إِلَى الْحَاكِمِ، وَهَذَا أَمْرٌ بُنِيَ عَلَيْهِ الشَّرْعُ وَعُمِلَ بِهِ فِي كُلِّ زَمَانٍ وَفَهِمَتْهُ كُلُّ أُمَّةٍ، وَمِنْ أَمْثَالِهِمْ:" فِي بَيْتِهِ يُؤْتَى الْحَكَمُ". الْمُوفِيَةُ أَرْبَعِينَ- وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَالْعَبْدُ خَارِجٌ عَنْ جُمْلَةِ الشُّهَدَاءِ، وَهُوَ يَخُصُّ عُمُومَ قَوْلِهِ:" مِنْ رِجالِكُمْ" لِأَنَّهُ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يُجِيبَ، وَلَا يَصِحُّ لَهُ أَنْ يَأْتِيَ، لِأَنَّهُ لَا اسْتِقْلَالَ لَهُ بِنَفْسِهِ، وَإِنَّمَا يَتَصَرَّفُ بِإِذْنِ غَيْرِهِ، فَانْحَطَّ عَنْ مَنْصِبِ الشَّهَادَةِ كَمَا انْحَطَّ عَنْ مَنْزِلِ الْوِلَايَةِ. نَعَمْ! وَكَمَا انْحَطَّ عَنْ فَرْضِ الْجُمُعَةِ وَالْجِهَادِ وَالْحَجِّ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. الْحَادِيَةُ وَالْأَرْبَعُونَ- قَالَ عُلَمَاؤُنَا: هَذَا فِي حَالِ الدُّعَاءِ إِلَى الشَّهَادَةِ. فَأَمَّا مَنْ كَانَتْ عِنْدَهُ شَهَادَةٌ لِرَجُلٍ لَمْ يَعْلَمْهَا مُسْتَحِقُّهَا الَّذِي يَنْتَفِعُ بِهَا، فَقَالَ قَوْمٌ: أَدَاؤُهَا نَدْبٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا مَا دُعُوا" فَفَرَضَ اللَّهُ الْأَدَاءَ عِنْدَ الدُّعَاءِ، فَإِذَا لَمْ يُدْعَ كَانَ نَدْبًا، لِقَوْلِهِ ﵇:" خَيْرُ الشُّهَدَاءِ الَّذِي يَأْتِي بِشَهَادَتِهِ قَبْلَ أَنْ يُسْأَلَهَا" رَوَاهُ الْأَئِمَّةُ. وَالصَّحِيحُ أَنَّ أَدَاءَهَا فَرْضٌ وَإِنْ لَمْ يُسْأَلْهَا إِذَا خَافَ عَلَى الْحَقِّ ضَيَاعَهُ أَوْ فَوْتَهُ، أَوْ بِطَلَاقٍ أَوْ عِتْقٍ عَلَى مَنْ أَقَامَ عَلَى تَصَرُّفِهِ عَلَى الِاسْتِمْتَاعِ بِالزَّوْجَةِ وَاسْتِخْدَامِ الْعَبْدِ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ، فَيَجِبُ عَلَى مَنْ تَحَمَّلَ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ أَدَاءُ تِلْكَ الشَّهَادَةِ، وَلَا يَقِفُ أَدَاؤُهَا عَلَى أَنْ تُسْأَلَ مِنْهُ فَيُضَيِّعَ الْحَقَّ، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى:" وَأَقِيمُوا الشَّهادَةَ لِلَّهِ " وَقَالَ:" إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ ". وَفِي الصَّحِيحِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:" انْصُرْ أَخَاكَ ظَالِمًا أَوْ مَظْلُومًا". فَقَدْ تَعَيَّنَ عَلَيْهِ نَصْرُهُ بِأَدَاءِ الشَّهَادَةِ الَّتِي لَهُ عِنْدَهُ إِحْيَاءً لِحَقِّهِ الَّذِي أَمَاتَهُ الْإِنْكَارُ.

[şayet böyle] olmazsa haklar zayi olur ve boşa gider. Buna göre mana şöyle olur: 'Şahitler haklarını aldıkları takdirde icabet etmekten kaçınmasınlar.' Doğrusunu Allah bilir. Eğer: 'Bu ücret karşılığı bir şahitliktir' denilirse, biz deriz ki: Bu ancak haklarını beytülmâlden tam olarak alan bir topluluğun hâlisâne şahitliğidir. Bu da kadıların, vâlilerin maaşları ve Müslümanların karşısına çıkan bütün maslahatlar gibidir; bu da onların cümlesindendir. Doğrusunu Allah bilir. Nitekim Yüce Allah: { وَالْعامِلِينَ عَلَيْها } “...ve onun üzerinde çalışanlar...” buyurmuş ve onlara [beytülmâlden bir pay] farz kılmıştır. Otuz Dokuzuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا مَا دُعُوا } “Şahitler çağrıldıkları zaman kaçınmasınlar” buyruğu, şahidin hâkime giden kimse olduğuna delalet eder. Bu, şeriatın üzerine bina edildiği, her zamanda kendisiyle amel olunan ve her ümmetin anladığı bir husustur. Onların darbımesellerinden biri de: 'Hâkimin ayağına gidilir (hâkime evinde gidilir)' sözüdür. Kırkıncı [Mesele]- Bu sabit olunca, köle şahitler zümresinden çıkar; bu da O'nun: { مِنْ رِجالِكُمْ } “erkeklerinizden” buyruğunun umumunu tahsis eder. Çünkü onun icabet etmesi mümkün değildir ve gelmesi de sahih olmaz; zira onun kendi nefsinde bir bağımsızlığı yoktur, ancak başkasının izniyle tasarruf eder. Dolayısıyla velayet makamından düştüğü gibi şahitlik mertebesinden de düşmüştür. Evet, nitekim Allah Teâlâ'nın izniyle beyanı geleceği üzere cuma, cihad ve hac farzından düştüğü gibi [şahitlikten de düşmüştür]. Kırk Birinci [Mesele]- Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bu, şahitliğe çağrılma hali hakkındadır. Kendisinden yararlanacak olan hak sahibinin bilmediği bir şahitlik bir kimsenin yanında bulunursa, bir topluluk şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا مَا دُعُوا } “Şahitler çağrıldıkları zaman kaçınmasınlar” buyruğundan dolayı onu eda etmek menduptur. Çünkü Allah edayı çağrılma anında farz kılmıştır; dolayısıyla çağrılmadığı zaman, Peygamber aleyhisselâm'ın: « خَيْرُ الشُّهَدَاءِ الَّذِي يَأْتِي بِشَهَادَتِهِ قَبْلَ أَنْ يُسْأَلَهَا » «Şahitlerin en hayırlısı, kendisinden istenmeden önce şahitliğini getiren kimsedir» buyruğundan ötürü mendup olur. Bunu imamlar rivayet etmiştir. Doğru olan ise; hakkın zayi olmasından veya kaçırılmasından korkulduğunda yahut eşinden faydalanmaya ve köleyi istihdam etmeye devam eden kimse aleyhindeki bir boşanma ya da âzat etme gibi durumlarda, kendisinden istenmese dahi o şahitliği eda etmenin farz olduğudur. Dolayısıyla böyle bir şeyi yüklenmiş olan kimseye o şahitliği eda etmek vacip olur ve hakkı zayi etmemesi için onun edası kendisinden talep edilmesine bağlı kalmaz. Nitekim Yüce Allah: { وَأَقِيمُوا الشَّهادَةَ لِلَّهِ } “Şahitliği Allah için dosdoğru yerine getirin” buyurmuş, yine: { إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “...ancak bilerek hakka şahitlik edenler müstesna” buyurmuştur. Sahîh'te de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: « انْصُرْ أَخَاكَ ظَالِمًا أَوْ مَظْلُومًا » «Kardeşine zalim de olsa mazlum da olsa yardım et.» İnkarın yok ettiği hakkını ihya etmek üzere yanında bulunan şahitliği eda ederek ona yardım etmesi kendisi üzerine kesinleşmiştir.

الثَّانِيَةُ وَالْأَرْبَعُونَ- لَا إِشْكَالَ فِي أَنَّ مَنْ وَجَبَتْ عَلَيْهِ شَهَادَةٌ عَلَى أَحَدِ الْأَوْجُهِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا فَلَمْ يُؤَدِّهَا أَنَّهَا جُرْحَةٌ فِي الشَّاهِدِ وَالشَّهَادَةِ، وَلَا فَرْقَ فِي هَذَا بَيْنَ حُقُوقِ اللَّهِ تَعَالَى وَحُقُوقِ الْآدَمِيِّينَ وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ الْقَاسِمِ وَغَيْرِهِ. وَذَهَبَ بَعْضُهُمْ إِلَى أَنَّ تِلْكَ الشَّهَادَةَ إِنْ كَانَتْ بِحَقٍّ مِنْ حُقُوقِ الْآدَمِيِّينَ كَانَ ذَلِكَ جُرْحَةً فِي تِلْكَ الشَّهَادَةِ نَفْسِهَا خَاصَّةً، فَلَا يَصْلُحُ لَهُ أَدَاؤُهَا بَعْدَ ذَلِكَ. وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ، لِأَنَّ الَّذِي يُوجِبُ جُرْحَتَهُ إِنَّمَا هُوَ فِسْقُهُ بِامْتِنَاعِهِ مِنَ الْقِيَامِ بِمَا وَجَبَ عَلَيْهِ مِنْ غَيْرِ عُذْرٍ، وَالْفِسْقُ يَسْلُبُ أَهْلِيَّةَ الشهادة مطلقا، وهذا واضح. الثالثة والأربعين- لَا تَعَارُضَ بَيْنَ قَوْلِهِ ﵇:" خَيْرُ الشُّهَدَاءِ الَّذِي يَأْتِي بِشَهَادَتِهِ قَبْلَ أَنْ يُسْأَلَهَا" وَبَيْنَ قَوْلِهِ ﵇ فِي حَدِيثِ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ:" إِنَّ خَيْرَكُمْ قَرْنِي ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ- ثُمَّ قَالَ عِمْرَانُ: فَلَا أَدْرِي أَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَعْدَ قَرْنِهِ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلَاثًا- ثُمَّ يَكُونُ بَعْدَهُمْ قَوْمٌ يَشْهَدُونَ وَلَا يُسْتَشْهَدُونَ وَيَخُونُونَ وَلَا يُؤْتَمَنُونَ وَيَنْذِرُونَ وَلَا يُوفُونَ وَيَظْهَرُ فِيهِمُ السِّمَنُ " أَخْرَجَهُمَا الصَّحِيحَانِ. وَهَذَا الْحَدِيثُ مَحْمُولٌ عَلَى ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا أَنْ يُرَادَ بِهِ شَاهِدُ الزُّورِ، فَإِنَّهُ يَشْهَدُ بِمَا لَمْ يُسْتَشْهَدْ، أَيْ بِمَا لَمْ يَتَحَمَّلْهُ وَلَا حَمَلَهُ. وَذَكَرَ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ خَطَبَ بِبَابِ الْجَابِيَةِ فَقَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَامَ فِينَا كَمَقَامِي فِيكُمْ ثُمَّ قَالَ:" يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللَّهَ فِي أَصْحَابِي ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ثُمَّ يَفْشُو الْكَذِبُ وَشَهَادَةُ الزُّورِ". الْوَجْهُ الثَّانِي أَنْ يُرَادَ بِهِ الَّذِي يَحْمِلُهُ الشَّرَهُ عَلَى تَنْفِيذِ مَا يَشْهَدُ بِهِ، فَيُبَادِرُ بِالشَّهَادَةِ قَبْلَ أَنْ يُسْأَلَهَا، فَهَذِهِ شَهَادَةٌ مَرْدُودَةٌ، فَإِنَّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى هَوًى غَالِبٍ عَلَى الشَّاهِدِ. الثَّالِثُ مَا قَالَهُ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ رَاوِي طُرُقِ بَعْضِ هَذَا الْحَدِيثِ: كَانُوا يَنْهَوْنَنَا وَنَحْنُ غِلْمَانٌ عَنِ الْعَهْدِ وَالشَّهَادَاتِ. الرَّابِعَةُ وَالْأَرْبَعُونَ- قوله تعالى: (وَلا تَسْئَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيراً أَوْ كَبِيراً إِلى أَجَلِهِ) " تَسْئَمُوا" مَعْنَاهُ تَمَلُّوا. قَالَ الْأَخْفَشُ: يُقَالُ سَئِمْتُ أَسْأَمُ سَأْمًا وَسَآمَةً وَسَآمًا [وَسَأْمَةً] وَسَأَمًا، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

Kırk İkinci Mesele: Zikrettiğimiz vecihlerden biri üzere üzerine şahitlik vâcip olup da onu eda etmeyen kimsenin bu tutumunun hem şahitte hem de şahitlikte bir cerh (kusur) olduğunda hiçbir şüphe yoktur; bu hususta Allah Teâlâ'nın hakları ile kulların hakları arasında hiçbir fark yoktur. İbnü'l-Kâsım ve başkalarının görüşü budur. Onlardan bazıları ise, o şahitlik kulların haklarından bir hak ile ilgili ise bunun sadece o şahitliğin bizzat kendisine ait bir cerh olduğunu, dolayısıyla o şahidin bundan sonra o şahitliği eda etmesinin geçerli olmayacağını savunmuşlardır. Sahih olan birinci görüştür; çünkü onun cerh edilmesini gerektiren şey, mazeretsiz olarak üzerine vâcip olan görevi yerine getirmekten kaçınması sebebiyle işlediği fıskıdır; fısk ise mutlak olarak şahitlik ehliyetini düşürür, bu da gayet açıktır. Kırk Üçüncü Mesele: Resûlullah'ın (aleyhisselâm): "Şahitlerin en hayırlısı, kendisinden istenmeden önce şahitliğini getirendir" buyruğu ile İmrân b. Husayn hadisindeki: "Sizin en hayırlınız benim asrımdır, sonra onların ardından gelenler, sonra onların ardından gelenler, sonra da onların ardından gelenlerdir —İmrân: 'Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendi asrından sonra iki defa mı üç defa mı söyledi bilmiyorum' dedi—; sonra onların ardından öyle bir kavim gelir ki, kendilerinden şahitlik istenmediği halde şahitlik ederler, hıyanet ederler de kendilerine güvenilmez, adakta bulunurlar da yerine getirmezler ve onlarda şişmanlık belirir" buyruğu arasında bir çelişki yoktur. Bu iki hadisi Sahihayn tahric etmiştir. Bu hadis üç veche hamledilir: Birincisi, bununla yalancı şahidin kastedilmesidir; zira o, kendisinden şahitlik istenmeyen yani yüklenmediği ve taşımadığı bir şeye şahitlik eder. Ebû Bekr b. Ebî Şeybe, Ömer b. el-Hattâb'ın (radıyallâhu anh) el-Câbiye Kapısı'nda hutbe irad edip şöyle dediğini zikretmiştir: 'Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) tıpkı benim aranızda durduğum gibi aramızda ayağa kalktı ve: "Ey insanlar! Ashabım hakkında, sonra onların peşinden gelenler hakkında, sonra da onların peşinden gelenler hakkında Allah'tan sakının; sonra yalan ve yalancı şahitlik yayılır" buyurdu.' İkinci vecih, bununla şahitlik ettiği hususu yerine getirme hırsının kendisini sürüklediği ve bu sebeple kendisinden istenmeden önce şahitliğe koşan kimsenin kastedilmesidir; bu merdût bir şahitliktir, çünkü bu durum şahide hâkim olan bir hevese delalet eder. Üçüncüsü, bu hadisin bazı tarîklerinin râvisi olan İbrâhim en-Nehaî'nin dediğidir: 'Biz çocukken bizi yemin etmekten ve şahitliklerden nehyederlerdi.' Kırk Dördüncü Mesele: Yüce Allah'ın: { وَلا تَسْئَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيراً أَوْ كَبِيراً إِلى أَجَلِهِ } “Az olsun çok olsun, onu vadesine kadar yazmaktan üşenmeyin” buyruğunda geçen { تَسْئَمُوا } kelimesi bıkmayın/usanmayın demektir. el-Ahfeş şöyle demiştir: Şairin dediği gibi bu kökten gelen kelimeler bıkmak, usanmak manasında kullanılır:

سَئِمْتُ تَكَالِيفَ الْحَيَاةِ وَمَنْ يَعِشْ ... ثَمَانِينَ حَوْلًا لا أبا لك يسأم

Hayatın külfetlerinden usandım; -babasız kalasıca- kim seksen yıl yaşarsa bıkıp usanır.

" أَنْ تَكْتُبُوهُ" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِالْفِعْلِ." صَغِيراً أَوْ كَبِيراً" حَالَانِ مِنَ الضَّمِيرِ فِي" تَكْتُبُوهُ" وَقَدَّمَ الصَّغِيرَ اهْتِمَامًا بِهِ. وَهَذَا النَّهْيُ عَنِ السَّآمَةِ إِنَّمَا جَاءَ لِتَرَدُّدِ الْمُدَايَنَةِ عِنْدَهُمْ فَخِيفَ عَلَيْهِمْ أَنْ يَمَلُّوا الْكَتْبَ، وَيَقُولَ أَحَدُهُمْ: هَذَا قَلِيلٌ لَا أَحْتَاجُ إِلَى كَتْبِهِ، فَأَكَّدَ تَعَالَى التَّحْضِيضَ فِي الْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِلَّا مَا كَانَ مِنْ قِيرَاطٍ وَنَحْوِهِ لِنَزَارَتِهِ وَعَدَمِ تشوف النفس إليه إقرارا وإنكارا. الخامسة والأربعين- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ذلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ) مَعْنَاهُ أَعْدَلُ، يَعْنِي أَنْ يُكْتَبَ الْقَلِيلُ وَالْكَثِيرُ وَيُشْهَدَ عَلَيْهِ. (وَأَقْوَمُ لِلشَّهادَةِ) أَيْ أَصَحُّ وَأَحْفَظُ. (وَأَدْنى) مَعْنَاهُ أَقْرَبُ. وَ (تَرْتابُوا) تَشُكُّوا. السَّادِسَةُ وَالْأَرْبَعُونَ- قوله تعالى: و" وَأَقْوَمُ لِلشَّهادَةِ" دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الشَّاهِدَ إِذَا رَأَى الْكِتَابَ وَلَمْ يَذْكُرِ الشَّهَادَةَ لَا يُؤَدِّيهَا لِمَا دَخَلَ عَلَيْهِ مِنَ الرِّيبَةِ فِيهَا، وَلَا يؤدى الإما يَعْلَمُ، لَكِنَّهُ يَقُولُ: هَذَا خَطِّي وَلَا أَذْكُرُ الْآنَ مَا كَتَبْتُ فِيهِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: أَكْثَرُ مَنْ يُحْفَظُ عَنْهُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يَمْنَعُ أَنْ يَشْهَدَ الشَّاهِدُ عَلَى خَطِّهِ إِذَا لَمْ يَذْكُرِ الشَّهَادَةَ. وَاحْتَجَّ مَالِكٌ عَلَى جَوَازِ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَما شَهِدْنا إِلَّا بِما عَلِمْنا ". وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لَمَّا نَسَبَ اللَّهُ تَعَالَى الْكِتَابَةَ إِلَى الْعَدَالَةِ وَسِعَهُ أَنْ يُشْهِدَ عَلَى خَطِّهِ وَإِنْ لَمْ يَتَذَكَّرْ. ذَكَرَ ابْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ عَنْ أَبِيهِ فِي الرَّجُلِ يَشْهَدُ عَلَى شَهَادَةٍ فَيَنْسَاهَا قَالَ: لَا بَأْسَ أَنْ يَشْهَدَ إِنْ وَجَدَ عَلَامَتَهُ فِي الصَّكِّ أَوْ خَطَّ يَدِهِ. قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ: اسْتَحْسَنْتُ هَذَا جِدًّا. وَفِيمَا جَاءَتْ بِهِ الْأَخْبَارُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ حَكَمَ فِي أَشْيَاءَ غَيْرِ وَاحِدَةٍ بِالدَّلَائِلِ وَالشَّوَاهِدِ، وَعَنِ الرُّسُلِ مِنْ قَبْلِهِ مَا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْمَذْهَبِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَسَيَأْتِي لِهَذَا مَزِيدُ بَيَانٍ فِي" الْأَحْقَافِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. السَّابِعَةُ وَالْأَرْبَعُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً حاضِرَةً تُدِيرُونَها بَيْنَكُمْ) " أَنْ" فِي مَوْضِعِ نَصْبِ اسْتِثْنَاءً لَيْسَ مِنَ الْأَوَّلِ، قَالَ الْأَخْفَشُ [أَبُو سَعِيدٍ]: أَيْ إِلَّا أَنْ تَقَعَ تِجَارَةٌ، فَكَانَ بِمَعْنَى وَقَعَ وَحَدَثَ. وَقَالَ غَيْرُهُ:" تُدِيرُونَها" الْخَبَرُ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ وحده" تِجارَةً"

"{ أَنْ تَكْتُبُوهُ } / Onu yazmanız" ifadesi fiilden dolayı nasb mahallindedir. "{ صَغِيراً أَوْ كَبِيراً } / Küçük olsun büyük olsun" ifadeleri { تَكْتُبُوهُ } kelimesindeki zamirden iki hâldir. Küçük olan, ona gösterilen ehemmiyetten ötürü öne alınmıştır. Usanmaktan nehyedilmesi, aralarında borçlanma muamelesinin sıkça tekrarlanmasından ötürüdür; zira onların yazmaktan bıkmalarından ve birinin: "Bu az bir şeydir, bunu yazmaya ihtiyacım yok" demesinden endişe edilmiştir. Bu sebeple Allah Teâlâ azında da çoğunda da teşviki pekiştirmiştir. Âlimlerimiz şöyle demiştir: Kırat ve benzeri önemsiz miktarlar müstesnadır; çünkü bunlar pek azdır ve nefis gerek ikrar gerekse inkâr noktasında buna yönelip önemsemez. Kırk Beşinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { ذلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ } “Bu, Allah katında daha adaletlidir” buyruğunun anlamı; "daha adildir" demektir. Yani azın da çoğun da yazılması ve buna şahit tutulmasıdır. { وَأَقْوَمُ لِلشَّهادَةِ } “şahitlik için daha sağlam” yani daha sahih ve daha iyi koruyucudur. { وَأَدْنى } kelimesinin anlamı "daha yakındır"; { أَلَّا تَرْتابُوا } “şüpheye düşmemenize” ise şüphe etmemeniz [demektir]. Kırk Altıncı Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَأَقْوَمُ لِلشَّهادَةِ } buyruğu; şahidin yazıyı gördüğünde şahitliği hatırlamaması hâlinde, içine düşen şüpheden ötürü onu eda etmeyeceğine ve ancak bildiği şeyi eda edeceğine delildir. Fakat o: "Bu benim yazımdır, ancak şu an onda ne yazdığımı hatırlamıyorum" der. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: İlim ehlinden nakil yapılanların çoğu, şahit şahitliği hatırlamadığı zaman kendi yazısına dayanarak şahitlik etmesini meneder. Mâlik ise bunun caiz olduğuna Allah Teâlâ'nın: { وَما شَهِدْنا إِلَّا بِما عَلِمْنا } “Biz ancak bildiğimize şahitlik ettik” buyruğunu delil getirmiştir. Bazı âlimler de şöyle demiştir: Allah Teâlâ yazıyı adalete nispet edince, hatırlamasa bile [şahidin] kendi yazısına dayanarak şahitlik etmesine cevaz verilmiştir. İbnü'l-Mübârek, Ma'mer'den, o İbn Tâvûs'tan, o da babasından nakletmiştir ki; bir şahitliğe tanıklık edip de onu unutan kimse hakkında şöyle demiştir: "Senette kendi işaretini veya el yazısını bulursa şahitlik etmesinde bir beis yoktur." İbnü'l-Mübârek: "Bunu pek güzel buldum" demiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den pek çok meselede delillere ve şahitliklere göre hüküm verdiğine dair gelen rivayetlerde ve ondan önceki peygamberlerden nakledilenlerde bu mezhebin sıhhatine delalet eden hususlar vardır. Doğrusunu Allah bilir. Buna dair ilave açıklama Allah Teâlâ'nın izniyle el-Ahkâf Suresi'nde gelecektir. Kırk Yedinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً حاضِرَةً تُدِيرُونَها بَيْنَكُمْ } “Ancak aranızda devrettiğiniz peşin bir ticaret olması müstesnadır” buyruğundaki { أَنْ }, öncekinden munfasıl bir istisna olarak nasb mahallindedir. el-Ahfeş [Ebû Saîd] şöyle demiştir: Yani bir ticaret vaki olması müstesnadır; buradaki kâne (كَانَ) "vuku buldu, meydana geldi" anlamındadır. Başkaları ise: { تُدِيرُونَها } kânenin haberidir demiştir. Yalnızca Âsım { تِجارَةً } kelimesini...

عَلَى خَبَرِ كَانَ وَاسْمُهَا مُضْمَرٌ فِيهَا." حاضِرَةً" نَعْتٌ لِتِجَارَةٍ، وَالتَّقْدِيرُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ التِّجَارَةُ تِجَارَةً، أَوْ إِلَّا أَنْ تَكُونَ الْمُبَايَعَةُ تِجَارَةً، هَكَذَا قَدَّرَهُ مَكِّيٌّ وَأَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظَائِرُهُ وَالِاسْتِشْهَادُ عَلَيْهِ. وَلَمَّا عَلِمَ اللَّهُ تَعَالَى مَشَقَّةَ الْكِتَابِ عَلَيْهِمْ نَصَّ عَلَى تَرْكِ ذَلِكَ وَرَفَعَ الْجُنَاحَ فِيهِ فِي كُلِّ مُبَايَعَةٍ بِنَقْدٍ، وَذَلِكَ فِي الْأَغْلَبِ إِنَّمَا هُوَ فِي قليل كالمطعوم ونحو لَا فِي كَثِيرٍ كَالْأَمْلَاكِ وَنَحْوِهَا. وَقَالَ السُّدِّيُّ وَالضَّحَّاكُ: هَذَا فِيمَا كَانَ يَدًا بِيَدٍ. الثَّامِنَةُ وَالْأَرْبَعُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (تُدِيرُونَها بَيْنَكُمْ) يَقْتَضِي التَّقَابُضَ وَالْبَيْنُونَةَ بِالْمَقْبُوضِ. وَلَمَّا كَانَتِ الرِّبَاعُ وَالْأَرْضُ وَكَثِيرٌ مِنَ الْحَيَوَانِ لَا يَقْبَلُ الْبَيْنُونَةَ وَلَا يُغَابُ عليه، حسن الكتب فيما وَلَحِقَتْ فِي ذَلِكَ مُبَايَعَةَ الدَّيْنِ، فَكَانَ الْكِتَابُ تَوَثُّقًا لِمَا عَسَى أَنْ يَطْرَأَ مِنَ اخْتِلَافِ الْأَحْوَالِ وَتَغَيُّرِ الْقُلُوبِ. فَأَمَّا إِذَا تَفَاصَلَا فِي الْمُعَامَلَةِ وَتَقَابَضَا وَبَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِمَا ابْتَاعَهُ مِنْ صَاحِبِهِ، فَيَقِلُّ فِي الْعَادَةِ خَوْفُ التَّنَازُعِ إِلَّا بِأَسْبَابٍ غَامِضَةٍ. وَنَبَّهَ الشَّرْعُ عَلَى هَذِهِ الْمَصَالِحِ فِي حَالَتَيِ النَّسِيئَةِ وَالنَّقْدِ وَمَا يُغَابُ عَلَيْهِ وَمَا لَا يُغَابُ، بِالْكِتَابِ وَالشَّهَادَةِ وَالرَّهْنِ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: الْبُيُوعُ ثَلَاثَةٌ: بَيْعٌ بِكِتَابٍ وَشُهُودٍ، وَبَيْعٌ بِرِهَانٍ، وَبَيْعٌ بِأَمَانَةٍ، وَقَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ. وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ إِذَا بَاعَ بِنَقْدٍ أَشْهَدَ، وَإِذَا بَاعَ بِنَسِيئَةٍ كَتَبَ. التَّاسِعَةُ وَالْأَرْبَعُونَ- قوله تعالى: (وَأَشْهِدُوا) قال الطبري: معناه واشهدوا على صغيره ذَلِكَ وَكَبِيرِهِ. وَاخْتَلَفَ النَّاسُ هَلْ ذَلِكَ عَلَى الواجب أَوِ النَّدْبِ، فَقَالَ أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ وَابْنُ عُمَرَ وَالضَّحَّاكُ وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَجَابِرُ بْنُ زيد ومجاهد وداود بن على وابنه وأبو بكر: وهو على الواجب، وَمِنْ أَشَدِّهِمْ فِي ذَلِكَ عَطَاءٌ قَالَ: أَشْهِدْ إِذَا بِعْتَ وَإِذَا اشْتَرَيْتَ بِدِرْهَمٍ أَوْ نِصْفِ درهم أو ثلث درهم أَوْ أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ، فَإِنَّ اللَّهَ ﷿ يَقُولُ: (وَأَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ). وَعَنْ إِبْرَاهِيمَ قال: أشهدوا إِذَا بِعْتَ وَإِذَا اشْتَرَيْتَ وَلَوْ دَسْتَجَةَ بَقَلٍ. وَمِمَّنْ كَانَ يَذْهَبُ إِلَى هَذَا وَيُرَجِّحُهُ الطَّبَرِيُّ، وَقَالَ: لَا يَحِلُّ لِمُسْلِمٍ إِذَا بَاعَ وَإِذَا اشْتَرَى إِلَّا أَنْ يُشْهِدَ، وَإِلَّا كَانَ مُخَالِفًا كِتَابَ اللَّهِ ﷿، وَكَذَا إِنْ كَانَ إِلَى أَجَلٍ فَعَلَيْهِ أَنْ يَكْتُبَ وَيُشْهِدَ إِنْ

...kâne'nin haberi [üzere mensub]dur; ismi ise onun içinde gizli bir zamirdir. { حاضِرَةً } kelimesi { تِجَارَةً } için sıfattır. Takdiri ise: 'Ticaretin bir ticaret olması müstesna' yahut 'Alışverişin bir ticaret olması müstesna' şeklindedir. Mekkî ve Ebû Ali el-Fârisî bu şekilde takdir etmişlerdir; bunun benzerleri ve delil getirilişi daha önce geçmişti. Yüce Allah yazmanın onlara meşakkat verdiğini bildiğinde, peşin yapılan her alışverişte bunun terk edilmesini ve bunda bir günah olmadığını açıkça belirtti. Bu da çoğunlukla yiyecek maddeleri ve benzeri az şeylerde olur; mülkler ve benzeri çok şeylerde olmaz. es-Süddî ve ed-Dahhâk şöyle demişlerdir: 'Bu, elden ele [peşin] olan şeylerdedir.' Kırk Sekizinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { تُدِيرُونَها بَيْنَكُمْ } “Aramızda elden ele devrettiğiniz” buyruğu, karşılıklı kabzı ve kabzedilen şey ile [meclisten] ayrılmayı gerektirir. Binalar, arazi ve hayvanların çoğu [hemen bütünüyle] ayrılmayı kabul etmediği ve gizlenemediği için bunlarda yazmak güzel görülmüş ve bu hususta borç alışverişine katılmıştır. Böylece yazmak, durumların değişmesi ve kalplerin başkalaşmasından doğabilecek ihtilaflara karşı bir güvence olmuştur. Muameleyi bitirip karşılıklı kabzeder ve her biri arkadaşından satın aldığı şeyle ayrılırsa, âdete göre kapalı sebepler dışında aralarında çekişme korkusu azalır. Şeriat, gerek veresiye gerek peşin durumda, gerek gizlenebilen gerek gizlenemeyen şeylerde bu maslahatlara yazı, şahitlik ve rehin ile dikkat çekmiştir. eş-Şâfiî şöyle demiştir: 'Satışlar üç türlüdür: Yazı ve şahitlerle yapılan satış, rehinle yapılan satış ve güvene dayalı satış.' Ardından da bu ayeti okumuştur. İbn Ömer peşin sattığında şahit tutar, veresiye sattığında ise yazardı. Kırk Dokuzuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَأَشْهِدُوا } “Şahit tutun” buyruğu hakkında et-Taberî şöyle demiştir: 'Bunun anlamı, bunun küçüğüne de büyüğüne de şahit tutun demektir.' İlim ehli bunun vacip mi yoksa mendup mu olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Ebû Mûsâ el-Eş'arî, İbn Ömer, ed-Dahhâk, Saîd b. el-Müseyyeb, Câbir b. Zeyd, Mücâhid, Dâvûd b. Ali, onun oğlu ve Ebû Bekir: 'Bu vaciptir' demişlerdir. Bu hususta en katı olanlardan biri Atâ'dır; o şöyle demiştir: 'Bir dirhem, yarım dirhem, üçte bir dirhem veya bundan daha az bir şeyle satsan da satın alsan da şahit tut; çünkü Yüce Allah: { وَأَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ } “Alışveriş yaptığınızda şahit tutun” buyurmaktadır.' İbrâhîm'den ise şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Sattığında da satın aldığında da bir demet sebze için bile olsa şahit tut.' Bu görüşe meyleden ve bunu tercih edenlerden biri de et-Taberî'dir. O şöyle demiştir: 'Bir Müslümanın sattığı ve satın aldığı zaman şahit tutmaması helal olmaz; aksi takdirde Yüce Allah'ın Kitabı'na muhalefet etmiş olur. Aynı şekilde vadeli ise yazması ve şayet kâtip bulursa şahit tutması gerekir...'