Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 34. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَجَدَ كَاتِبًا. وَذَهَبَ الشَّعْبِيُّ وَالْحَسَنُ إِلَى أَنَّ ذلك على الندب والإرشاد ولا عَلَى الْحَتْمِ. وَيُحْكَى أَنَّ هَذَا قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ. وَزَعَمَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ أَنَّ هذا القول الْكَافَّةِ، قَالَ: وَهُوَ الصَّحِيحُ. وَلَمْ يَحْكِ عَنْ أَحَدٍ مِمَّنْ قَالَ بِالْوُجُوبِ إِلَّا الضَّحَّاكُ. قَالَ وَقَدْ بَاعَ النَّبِيُّ ﷺ وكتب. وقال: نسخته كِتَابِهِ:" بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ. هَذَا مَا اشْتَرَى الْعَدَّاءُ بْنُ خَالِدِ بْنِ هَوْذَةَ مِنْ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، اشترى منه عبد ا- أَوْ أَمَةً- لَا دَاءَ وَلَا غَائِلَةَ وَلَا خِبْثَةَ بَيْعَ الْمُسْلِمِ الْمُسْلِمَ". وَقَدْ بَاعَ وَلَمْ يُشْهِدْ، وَاشْتَرَى وَرَهَنَ دِرْعَهُ عِنْدَ يَهُودِيٍّ وَلَمْ يُشْهِدْ. وَلَوْ كَانَ الْإِشْهَادُ أَمْرًا وَاجِبًا لَوَجَبَ مَعَ الرَّهْنِ لِخَوْفِ الْمُنَازَعَةِ. قُلْتُ: قَدْ ذَكَرْنَا الْوُجُوبَ عَنْ غَيْرِ الضَّحَّاكِ. وَحَدِيثُ الْعَدَّاءِ هَذَا أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ. وَكَانَ إِسْلَامُهُ بَعْدَ الْفَتْحِ وَحُنَيْنٍ، وَهُوَ الْقَائِلُ: قَاتَلْنَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ حُنَيْنٍ فَلَمْ يُظْهِرْنَا اللَّهُ وَلَمْ يَنْصُرْنَا، ثُمَّ أَسْلَمَ فَحَسُنَ إسلامه. ذكره عُمَرَ، وَذَكَرَ حَدِيثَهُ هَذَا، وَقَالَ فِي آخِرِهِ:" قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: سَأَلْتُ سَعِيدَ بْنَ أَبِي عَرُوبَةَ عَنِ الْغَائِلَةِ فَقَالَ: الْإِبَاقُ وَالسَّرِقَةُ وَالزِّنَا، وَسَأَلْتُهُ عَنِ الْخِبْثَةِ فَقَالَ: بَيْعُ أَهْلِ عَهْدِ الْمُسْلِمِينَ". وَقَالَ الْإِمَامُ أَبُو مُحَمَّدِ بْنُ عَطِيَّةَ: وَالْوُجُوبُ فِي ذَلِكَ قَلِقٌ، أَمَّا فِي الدَّقَائِقِ فَصَعْبٌ شَاقٌّ، وَأَمَّا مَا كَثُرَ فَرُبَّمَا يَقْصِدُ التَّاجِرُ الِاسْتِئْلَافَ بِتَرْكِ الْإِشْهَادِ، وَقَدْ يَكُونُ عَادَةً فِي بعض البلاد، وقد يستحى مِنَ الْعَالِمِ وَالرَّجُلِ الْكَبِيرِ الْمُوَقَّرِ فَلَا يُشْهِدُ عليه، فيدخل ذلك كله في الائتمان يبقى الْأَمْرُ بِالْإِشْهَادِ نَدْبًا، لِمَا فِيهِ مِنَ الْمَصْلَحَةِ فِي الْأَغْلَبِ مَا لَمْ يَقَعْ عُذْرٌ يَمْنَعُ مِنْهُ كَمَا ذَكَرْنَا. وَحَكَى الْمَهْدَوِيُّ وَالنَّحَّاسُ وَمَكِّيٌّ عَنْ قَوْمٍ أَنَّهُمْ قَالُوا:" وَأَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ" مَنْسُوخٌ بِقَوْلِهِ:" فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً". وَأَسْنَدَهُ النَّحَّاسُ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، وَأَنَّهُ تَلَا" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ" إِلَى قَوْلِهِ" فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ"، قَالَ: نَسَخَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مَا قَبْلَهَا. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ وَالْحَكَمِ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدٍ. قَالَ الطَّبَرِيُّ: وَهَذَا لَا مَعْنَى له، لان هذا حكم غير

[bir kâtip] bulduğunda [yazmalıdır]. Şa'bî ve el-Hasan ise bunun bağlayıcı (vâcip) olmayıp mendup ve irşad kabilinden olduğu görüşüne varmışlardır. Mâlik, eş-Şâfiî ve re'y ehlinin (Hanefîlerin) görüşünün de bu olduğu nakledilir. İbnü'l-Arabî bu görüşün ulemanın cumhuruna ait olduğunu ileri sürmüş ve: 'Doğru olan da budur; Dahhâk dışında vâcip olduğunu söyleyen hiç kimseden [böyle bir görüş] nakletmemiştir' demiştir. [İbnü'l-Arabî] devamla şöyle demiştir: 'Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem satmış ve [senedini] yazdırmıştır. Yazdırdığı belgenin metni şöyledir: «Bismillâhirrahmânirrahîm. Bu, el-Addâ’ b. Hâlid b. Hevze’nin Allah’ın Resûlü Muhammed’den -sallallâhu aleyhi ve sellem- satın aldığı şeydir: Ondan ne bir gizli kusuru ne bir hilesi/zararı ne de haramlığı (haksız köleleştirilmesi) bulunan bir köle -veya câriye- satın almıştır; bir Müslümanın Müslümana satışıdır.» Oysa [Efendimiz] şahit tutmaksızın satmış; [veresiye] satın almış ve zırhını bir Yahudinin yanında rehin bırakmış ama yine şahit tutmamıştır. Eğer şahit tutmak vâcip bir emir olsaydı, ihtilaf endişesinden ötürü rehinle birlikte [şahit tutmak] da mutlaka vâcip olurdu.' Ben (Kurtubî) derim ki: Vücûb görüşünü Dahhâk'ın dışındakilerden de nakletmiştik. el-Addâ'ın bu hadisini Dârekutnî ve Ebû Dâvûd tahric etmiştir. Onun İslâm'a girişi [Mekke'nin] fethinden ve Huneyn'den sonradır. 'Huneyn günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaştık; Allah bizi galip kılmadı ve bize yardım etmedi' diyen bizzat kendisidir. Daha sonra Müslüman olmuş ve İslâm'ı güzelleşmiştir. İbn Abdilber [el-İstîâb'da] onu ve bu hadisini zikretmiş, sonunda ise şöyle demiştir: 'el-Asmaî dedi ki: Saîd b. Ebî Arûbe'ye «gâile»nin ne olduğunu sordum; o da «[kölenin] kaçması, hırsızlık ve zina» dedi. Ona «hıbse»yi sordum; «Müslümanlarla antlaşması bulunanların (hürlerin) satılması» dedi.' İmam Ebû Muhammed b. Atiyye şöyle demiştir: 'Bu konudaki vücûb (farziyet) iddiası tutarsızdır. Önemsiz ve cüzi meselelerde [şahit tutmak] zor ve meşakkatlidir. Büyük ve değerli şeylerde ise tüccar bazen şahit tutmayı terk ederek [müşterinin] gönlünü kazanmayı amaçlayabilir; nitekim bazı beldelerde bu bir örf haline gelmiş olabilir. Bazen de âlimden veya hürmete lâyık saygın bir kimseden hayâ edilir de aleyhine şahit tutulmaz. Dolayısıyla bunların tamamı karşılıklı güven esasına girer. Şahit tutma emri ise -zikrettiğimiz üzere buna engel bir mazeret bulunmadığı sürece- çoğunlukla maslahat içerdiğinden mendup olarak kalır.' el-Mehdevî, en-Nehhâs ve Mekkî bir grubun şöyle dediğini nakletmişlerdir: { وَأَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ } “Alışveriş yaptığınız zaman şahit tutun” ayeti, { فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً } “Şayet birbirinize güvenirseniz...” ayetiyle neshedilmiştir. en-Nehhâs bunu Ebû Saîd el-Hudrî'ye radıyallâhu anh isnad etmiştir. Rivayete göre o, { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ } “Ey iman edenler! Belirli bir süreye kadar birbirinize borçlandığınız zaman onu yazın” ayetinden { فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ } “Şayet birbirinize güvenirseniz, kendisine güvenilen kimse emanetini tastamam ödesin” ayetine kadar okumuş ve: 'Bu ayet kendinden öncekini neshetmiştir' demiştir. en-Nehhâs: 'Bu aynı zamanda el-Hasan, el-Hakem ve Abdurrahman b. Zeyd'in de görüşüdür' demiştir. Taberî ise şöyle demiştir: 'Bunun hiçbir anlamı yoktur; çünkü bu hüküm diğerinden farklıdır...'

الْأَوَّلِ وَإِنَّمَا هَذَا حُكْمُ مَنْ لَمْ يَجِدْ كَاتِبًا قَالَ اللَّهُ ﷿:" وَإِنْ كُنْتُمْ عَلى سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا كاتِباً فَرِهانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً- أَيْ فَلَمْ يُطَالِبْهُ بِرَهْنٍ- فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ". قَالَ: وَلَوْ جَازَ أَنْ يَكُونَ هَذَا نَاسِخًا لِلْأَوَّلِ لَجَازَ أن يكون يقول ﷿:" وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ " الْآيَةَ نَاسِخًا لِقَوْلِهِ ﷿:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ" الْآيَةَ وَلَجَازَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ ﷿:" فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ" نَاسِخًا لِقَوْلِهِ ﷿:" فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ" قال بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى" فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً" لَمْ يَتَبَيَّنْ تَأَخُّرُ نُزُولِهِ عَنْ صَدْرِ الْآيَةِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى الْأَمْرِ بِالْإِشْهَادِ، بَلْ وَرَدَا مَعًا. وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَرِدَ النَّاسِخُ وَالْمَنْسُوخُ مَعًا جَمِيعًا فِي حَالَةٍ وَاحِدَةٍ. قَالَ: وقد روى عن ابن عباس أنه لَمَّا قِيلَ لَهُ: إِنَّ آيَةَ الدَّيْنِ مَنْسُوخَةٌ قَالَ: لَا وَاللَّهِ إِنَّ آيَةَ الدَّيْنِ مُحْكَمَةٌ لَيْسَ فِيهَا نَسْخٌ قَالَ: وَالْإِشْهَادُ إِنَّمَا جُعِلَ لِلطُّمَأْنِينَةِ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ لِتَوْثِيقِ الدين طرقا، منها الرَّهْنُ، وَمِنْهَا الْإِشْهَادُ. وَلَا خِلَافَ بَيْنَ عُلَمَاءِ الْأَمْصَارِ أَنَّ الرَّهْنَ مَشْرُوعٌ بِطَرِيقِ النَّدْبِ لَا بطريق الواجب. فَيُعْلَمُ مِنْ ذَلِكَ مِثْلُهُ فِي الْإِشْهَادِ. وَمَا زَالَ النَّاسُ يَتَبَايَعُونَ حَضَرًا وَسَفَرًا وَبَرًّا وَبَحْرًا وَسَهْلًا وَجَبَلًا مِنْ غَيْرِ إِشْهَادٍ مَعَ عِلْمِ النَّاسِ بِذَلِكَ مِنْ غَيْرِ نَكِيرٍ، وَلَوْ وَجَبَ الْإِشْهَادُ مَا تَرَكُوا النَّكِيرَ عَلَى تَارِكِهِ. قُلْتُ: هَذَا كُلُّهُ اسْتِدْلَالٌ حَسَنٌ، وَأَحْسَنُ مِنْهُ مَا جَاءَ مِنْ صَرِيحِ السُّنَّةِ فِي تَرْكِ الْإِشْهَادِ، وَهُوَ مَا خَرَّجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ طَارِقِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُحَارِبِيِّ قَالَ:" أَقْبَلْنَا فِي رَكْبٍ مِنَ الرَّبْذَةِ وَجَنُوبِ الرَّبْذَةِ حَتَّى نَزَلْنَا قَرِيبًا مِنَ الْمَدِينَةِ وَمَعَنَا ظَعِينَةٌ لَنَا. فَبَيْنَا نَحْنُ قُعُودٌ إِذْ أَتَانَا رَجُلٌ عَلَيْهِ ثَوْبَانِ أَبْيَضَانِ فَسَلَّمَ فَرَدَدْنَا عَلَيْهِ، فَقَالَ: مِنْ أَيْنَ [أَقْبَلَ] الْقَوْمُ؟ فَقُلْنَا: مِنَ الرَّبْذَةِ وَجَنُوبِ الرَّبْذَةِ. قَالَ: وَمَعَنَا جَمَلٌ أَحْمَرُ، فَقَالَ: تَبِيعُونِي جَمَلَكُمْ هَذَا؟ فَقُلْنَا نَعَمْ. قَالَ بِكَمْ؟ قُلْنَا: بِكَذَا وَكَذَا صَاعًا مِنْ تَمْرٍ. قَالَ: فَمَا اسْتَوْضَعَنَا شَيْئًا وَقَالَ: قَدْ أَخَذْتُهُ، ثُمَّ أَخَذَ بِرَأْسِ الْجَمَلِ حتى

ilki [hüküm ifade eder], bu ise sadece kâtip bulamayan kimsenin hükmüdür. Allah Azze ve Celle: { وَإِنْ كُنْتُمْ عَلى سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا كاتِباً فَرِهانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً } “Eğer yolculukta iseniz ve bir kâtip bulamazsanız, teslim alınan rehinler [yeterlidir]. Eğer birbirinize güvenirseniz” -yani rehine talep etmezse- { فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ } “kendisine güvenilen kimse emanetini ödesin” buyurmuştur. [İbnü'l-Arabî] dedi ki: Bunun birincisini neshedici olması caiz olsaydı, Azze ve Celle'nin: { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ } “Eğer hasta yahut yolculukta iseniz veya biriniz tuvaletten gelmişse...” ayetinin, Azze ve Celle'nin: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ } “Ey iman edenler! Namaza kalktığınız zaman...” ayetini neshetmesi caiz olurdu; yine O'nun: { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ } “Kim de [bunu] bulamazsa peş peşe iki ay oruç [tutsun]” kavlinin, O'nun: { فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ } “...mümin bir köleyi azat etmektir” kavlini neshetmesi caiz olurdu. Bazı âlimler şöyle demiştir: Yüce Allah'ın { فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً } “Eğer birbirinize güvenirseniz” kavlinin nüzulünün, şahit tutma emrini ihtiva eden ayetin baş kısmından sonra olduğu sabit olmamıştır; bilakis ikisi birlikte inmiştir. Nâsih ile mensûhun aynı anda ve tek bir durumda birlikte gelmesi ise caiz değildir. [Müellif] dedi ki: İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre, kendisine borç ayetinin mensuh olduğu söylendiğinde şöyle demiştir: 'Hayır, Allah'a yemin olsun ki borç ayeti muhkemdir, onda nesih yoktur.' [İbnü'l-Arabî] dedi ki: Şahit tutmak ancak gönül rahatlığı (itminan) için meşru kılınmıştır; zira Allah Teâlâ borcun belgelenmesi için birtakım yollar kılmıştır ki bunlardan biri rehin, diğeri ise şahit tutmaktır. İlim havzalarının (el-emsâr) uleması arasında rehinin vacip değil mendup bir yolla meşru kılındığında ihtilaf yoktur. Buradan şahit tutmanın hükmünün de aynı olduğu anlaşılır. İnsanlar öteden beri hazerde (ikamet halinde), seferde, karada, denizde, ovada ve dağda -insanlar da bunu bildiği halde- hiçbir inkâr ve itiraz olmaksızın şahitsiz alışveriş yapagelmişlerdir. Şayet şahit tutmak vacip olsaydı, onu terk edene itiraz etmeyi bırakmazlardı. Derim ki: Bunların tamamı güzel birer istidlaldir. Bundan daha güzeli ise şahit tutmanın terkine dair sünnetten açıkça gelen delildir; o da Dârekutnî'nin Târık b. Abdillâh el-Muhâribî'den tahric ettiği şu rivayettir: 'Biz er-Rebeze'den ve er-Rebeze'nin güneyinden bir kafile ile yola çıktık; nihayet Medine yakınlarına indik, yanımızda hevdec içinde bir de kadınımız (zaîne) vardı. Biz öylece otururken üzerindeki iki beyaz elbise bulunan bir adam yanımıza geldi, selam verdi, biz de selamını aldık. «Bu topluluk nereden [geliyor]?» diye sordu. «er-Rebeze'den ve er-Rebeze'nin güneyinden» dedik. Yanımızda kızıl bir deve vardı. «Bu devenizi bana satar mısınız?» dedi. «Evet» dedik. «Ne kadara?» dedi. «Şu kadar şu kadar ölçek (sa') hurmaya» dedik. Fiyatta hiç indirim yapmadı ve «Onu aldım» dedi. Sonra devenin başından tuttu ve...

دَخَلَ الْمَدِينَةِ فَتَوَارَى عَنَّا، فَتَلَاوَمْنَا بَيْنَنَا وَقُلْنَا: أَعْطَيْتُمْ جَمَلَكُمْ مَنْ لَا تَعْرِفُونَهُ! فَقَالَتِ الظَّعِينَةُ: لَا تَلَاوَمُوا فَقَدْ رَأَيْتُ وَجْهَ رَجُلٍ مَا كَانَ لِيَخْفِرَكُمْ، مَا رَأَيْتُ وَجْهَ رَجُلٍ أَشْبَهَ بِالْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ مِنْ وَجْهِهِ. فَلَمَّا كَانَ الْعِشَاءُ أَتَانَا رَجُلٌ فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ، أَنَا رَسُولُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَيْكُمْ، وَإِنَّهُ أَمَرَكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ هَذَا حَتَّى تَشْبَعُوا، وَتَكْتَالُوا حَتَّى تَسْتَوْفُوا. قَالَ: فَأَكَلْنَا حَتَّى شَبِعْنَا، وَاكْتَلْنَا حَتَّى اسْتَوْفَيْنَا". وَذَكَرَ الْحَدِيثَ الزُّهْرِيُّ عَنْ عُمَارَةَ بْنِ خُزَيْمَةَ أَنَّ عَمَّهُ حَدَّثَهُ وَهُوَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ ابْتَاعَ فَرَسًا مِنْ أَعْرَابِيٍّ، الْحَدِيثَ. وَفِيهِ: فَطَفِقَ الْأَعْرَابِيُّ يَقُولُ: هَلُمَّ شَاهِدًا يَشْهَدُ أَنِّي بِعْتُكَ- قَالَ خُزَيْمَةُ بْنُ ثَابِتٍ: أَنَا أَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بِعْتَهُ. فَأَقْبَلَ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى خُزَيْمَةَ فَقَالَ:" بِمَ تَشْهَدُ"؟ فَقَالَ: بِتَصْدِيقِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ. قَالَ: فَجَعَلَ رسول الله صلى الله عليه سلم شَهَادَةَ خُزَيْمَةَ بِشَهَادَةِ رَجُلَيْنِ. أَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ وَغَيْرُهُ. الْمُوفِيَةُ خَمْسِينَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ) فِيهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ - لَا يَكْتُبُ الْكَاتِبُ مَا لَمْ يُمْلَ عَلَيْهِ، وَلَا يزيد الشاهد في شهادته ولا ينقض مِنْهَا. قَالَهُ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَطَاوُسٌ وَابْنُ زَيْدٍ وَغَيْرُهُمْ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ وَعَطَاءٍ أَنَّ الْمَعْنَى لَا يَمْتَنِعُ الْكَاتِبُ أَنْ يَكْتُبَ وَلَا الشَّاهِدُ أَنْ يَشْهَدَ." وَلا يُضَارَّ" عَلَى هَذَيْنَ الْقَوْلَيْنِ أَصْلُهُ يُضَارِرَ بِكَسْرِ الرَّاءِ، ثُمَّ وَقَعَ الْإِدْغَامُ، وَفُتِحَتِ الرَّاءُ فِي الْجَزْمِ لِخِفَّةِ الْفَتْحَةِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَرَأَيْتُ أَبَا إِسْحَاقَ يَمِيلُ إِلَى هَذَا الْقَوْلِ، قَالَ: لِأَنَّ بَعْدَهُ" وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ" فَالْأَوْلَى أَنْ تَكُونَ، مَنْ شَهِدَ بِغَيْرِ الْحَقِّ أَوْ حَرَّفَ فِي الْكِتَابَةِ أَنْ يُقَالَ لَهُ: فَاسِقٌ، فَهُوَ أَوْلَى بِهَذَا مِمَّنْ سَأَلَ شَاهِدًا أَنْ يَشْهَدَ وَهُوَ مَشْغُولٌ. وَقَرَأَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقٍ يُضَارِرَ بِكَسْرِ الرَّاءِ الْأُولَى. وقال مجاهد والضحكاك وَطَاوُسٌ وَالسُّدِّيُّ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: مَعْنَى الْآيَةِ" وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ" بِأَنْ يُدْعَى الشَّاهِدُ إِلَى الشَّهَادَةِ وَالْكَاتِبُ إِلَى الْكَتْبِ وَهُمَا مَشْغُولَانِ، فَإِذَا اعْتَذَرَا بِعُذْرِهِمَا أَخْرَجَهُمَا وَآذَاهُمَا، وقال: خلفتما أمر الله، ونحو هذا من القول

[Adam deveyi alıp] Medine'ye girdi ve gözümüzden kayboldu. Bunun üzerine birbirimizi kınamaya başladık ve: "Devenizi tanımadığınız birine verdiniz!" dedik. Bunun üzerine mahfedeki kadın (zevce): "Birbirinizi kınamayın; zira ben öyle bir adamın yüzünü gördüm ki size asla hıyanet etmez. Ben onun yüzünden daha çok dolunay gecesindeki aya benzeyen bir yüz görmedim" dedi. Yatsı vakti olunca yanımıza bir adam geldi ve: "es-Selâmu aleyküm, ben Allah Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem size gönderdiği elçisiyim. O, bundan doyuncaya kadar yemenizi ve tam hakkınızı alıncaya kadar ölçekle ölçüp almanızı emretti" dedi. [Ravi] dedi ki: Doyuncaya kadar yedik ve hakkımızı tam alıncaya kadar ölçekle aldık." ez-Zührî, Umâre b. Huzeyme'den naklettiği hadiste, amcasının —ki o Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem ashabındandır— kendisine şöyle anlattığını zikretmiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bir bedevîden bir at satın almıştı... Hadisi [tamamıyla] zikretti. Bu hadiste şu da yer almaktadır: Bedevî: "Sana sattığıma dair şahitlik edecek bir şahit getir!" demeye başladı. Huzeyme b. Sâbit: "Ben senin onu sattığına şahitlik ederim" dedi. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Huzeyme'ye yönelip: «Neye dayanarak şahitlik ediyorsun?» buyurdu. O da: "Seni tasdik etmeme [dayanarak], ey Allah'ın Resûlü!" dedi. [Ravi] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Huzeyme'nin şahitliğini iki adamın şahitliğine denk kıldı. Bunu en-Nesâî ve başkaları tahric etmiştir. Ellinci Mesele: Yüce Allah'ın: { وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ } “Kâtip de şahit de zarar vermesin (veya kâtibe de şahide de zarar verilmesin)” buyruğunda üç görüş vardır: Birincisi: Kâtip kendisine yazdırılmayan şeyi yazmaz, şahit de şahitliğine ne bir şey ekler ne de ondan bir şey eksiltir. Bunu el-Hasan, Katâde, Tâvûs, İbn Zeyd ve başkaları söylemiştir. İbn Abbâs, Mücâhid ve Atâ'dan ise bu mananın: "Kâtip yazmaktan, şahit de şahitlik etmekten kaçınmaz" şeklinde olduğu rivayet edilmiştir. Bu iki görüşe göre { وَلا يُضَارَّ } lafzının aslı, râ harfinin kesresiyle "yudârir"dir; sonra idgam yapılmış ve fethanın hafifliğinden ötürü cezm halinde râ fethalanmıştır. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Ebû İshâk'ın bu görüşe meylettiğini gördüm. O şöyle demiştir: Çünkü devamında { وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ } “Eğer bunu yaparsanız, şüphesiz bu sizin için bir fısktır (yoldan çıkmadır)” buyrulmaktadır. Dolayısıyla haksız yere şahitlik edene veya yazıda tahrifat yapana 'fasık' denilmesi daha uygundur. Bu vasıf, meşgul olduğu halde bir şahitten şahitlik yapmasını isteyen kimseden ziyade ona daha layıktır." Ömer b. el-Hattâb, İbn Abbâs ve İbn Ebî İshâk, ilk râ harfinin kesresiyle "yudârir" şeklinde okumuşlardır. Mücâhid, ed-Dahhâk, Tâvûs ve es-Süddî —ve İbn Abbâs'tan da rivayet edildiğine göre— ayetin: { وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ } anlamı şudur: Şahit şahitliğe, kâtip de yazmaya meşgul oldukları bir sırada çağrılır; mazeret beyan ettiklerinde ise [hak sahibi] onları dışarı çıkarır, eziyet eder ve: "Allah'ın emrine muhalefet ettiniz" gibi sözler söyler.

فيضربها. وَأَصْلُ" يُضَارَّ" عَلَى هَذَا يُضَارَرَ بِفَتْحِ الرَّاءِ، وَكَذَا قَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ" يُضَارَرَ" بِفَتْحِ الرَّاءِ الْأُولَى، فَنَهَى اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَنْ هَذَا، لِأَنَّهُ لَوْ أَطْلَقَهُ لَكَانَ فِيهِ شَغْلٌ لَهُمَا عَنْ أَمْرِ دِينِهِمَا وَمَعَاشِهِمَا. وَلَفْظُ الْمُضَارَّةِ، إِذْ هُوَ من اثنين، يقتضى هده الْمَعَانِي. وَالْكَاتِبُ وَالشَّهِيدُ عَلَى الْقَوْلَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ رُفِعَ بِفِعْلِهِمَا، وَعَلَى الْقَوْلِ الثَّالِثِ رُفِعَ عَلَى الْمَفْعُولِ الذي لم يسم فاعله. الحادية والخمسون- قوله تعلى: (إِنْ تَفْعَلُوا) يَعْنِي الْمُضَارَّةَ، (فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ) أَيْ مَعْصِيَةٌ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ. فَالْكَاتِبُ وَالشَّاهِدُ يَعْصِيَانِ بِالزِّيَادَةِ أَوِ النُّقْصَانِ، وَذَلِكَ مِنَ الْكَذِبِ الْمُؤْذِي فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَبْدَانِ، وَفِيهِ إِبْطَالُ الْحَقِّ. وَكَذَلِكَ إذايتهما إذا كانا مشغولين معصية وخورج عَنِ الصَّوَابِ مِنْ حَيْثُ الْمُخَالَفَةُ لِأَمْرِ اللَّهِ. قوله" بِكُمْ" تَقْدِيرُهُ فُسُوقٌ حَالٌّ بِكُمْ. الثَّانِيَةُ وَالْخَمْسُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ) وَعْدٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِأَنَّ مَنِ اتَّقَاهُ عَلَّمَهُ، أَيْ يَجْعَلُ فِي قَلْبِهِ نُورًا يَفْهَمُ بِهِ مَا يُلْقَى إِلَيْهِ، وَقَدْ يَجْعَلُ اللَّهُ فِي قَلْبِهِ ابْتِدَاءً فُرْقَانًا، أَيْ فَيْصَلًا يَفْصِلُ بِهِ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً ". والله أعلم.

ve onları döver. Buna göre { يُضَارَّ } fiilinin aslı, râ'nın fethasıyla "yudârar"dır; nitekim İbn Mes'ûd da ilk râ'nın fethasıyla "yudârar" şeklinde okumuştur. Yüce Allah bundan nehyetmiştir; çünkü serbest bırakılsaydı onlar için din ve geçim işlerinden alıkonulma durumu doğardı. Karşılıklı zarar verme (muzârra) lafzı iki taraflı olduğundan bu manaların hepsini gerektirir. Kâtip ve şahit kelimeleri ilk iki görüşe göre kendi fiillerinin fâili olarak merfûdur; üçüncü görüşe göre ise nâib-i fâil (faili zikredilmeyen mef'ûl) olarak merfûdur. Elli Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: { إِنْ تَفْعَلُوا } yani zarar vermeyi yaparsanız, { فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ } buyruğu, Süfyân es-Sevrî'den nakledildiğine göre 'Şüphesiz bu bir masiyettir' demektir. Dolayısıyla kâtip ve şahit artırma veya eksiltme yapmakla günaha girerler; bu da mallarda ve canlarda eziyet verici bir yalandır ve hakkı iptal etmek vardır. Aynı şekilde meşgul olduklarında onlara eziyet etmek de bir masiyettir ve Allah'ın emrine muhalefet açısından doğru yoldan çıkmaktır. { بِكُمْ } buyruğunun takdiri: 'Sizin üzerinize yerleşen/çöken bir fısktır' şeklindedir. Elli İkinci Mesele: Yüce Allah'ın: { وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah'tan sakının; Allah size öğretiyor. Allah her şeyi hakkıyla bilendir” buyruğu, Allah Teâlâ'dan kendisinden sakınan kimseye ilim öğreteceğine dair bir vaaddir; yani onun kalbine kendisine aktarılan şeyleri anlayacağı bir nur koyar. Bazen de Allah onun kalbine başlangıçta bir furkan, yani hak ile bâtılı birbirinden ayırt edeceği bir ölçü koyar. Nitekim Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً } “Ey iman edenler! Eğer Allah'tan sakınırsanız, O size [hak ile bâtılı ayırt edecek] bir furkan verir” buyruğu da bu kabildendir. Doğrusunu Allah bilir.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٨٣]

[Bakara Suresi (2): Âyet 283]

وَإِنْ كُنْتُمْ عَلى سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا كاتِباً فَرِهانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلا تَكْتُمُوا الشَّهادَةَ وَمَنْ يَكْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ (٢٨٣)

{ وَإِنْ كُنْتُمْ عَلى سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا كاتِباً فَرِهانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلا تَكْتُمُوا الشَّهادَةَ وَمَنْ يَكْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ } (283) “Eğer yolculukta iseniz ve bir kâtip de bulamazsanız, [borca karşılık] teslim alınmış rehinler [yeterlidir]. Şayet birbirinize güvenirseniz, kendisine güvenilen kimse emanetini [borcunu] eksiksiz ödesin ve Rabbi olan Allah'tan sakınsın. Şahitliği gizlemeyin; kim onu gizlerse muhakkak ki kalbi günahkârdır. Allah yaptıklarınızı hakkıyla bilendir.”

فِيهِ أَرْبَعٌ وَعِشْرُونَ مسألة: لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى النَّدْبَ إِلَى الْإِشْهَادِ وَالْكَتْبِ لِمَصْلَحَةِ حِفْظِ الْأَمْوَالِ وَالْأَدْيَانِ، عَقَّبَ ذَلِكَ بِذِكْرِ حَالِ الْأَعْذَارِ الْمَانِعَةِ مِنَ الْكَتْبِ، وَجَعَلَ لها الرهن، ونص من

Bu âyette yirmi dört mesele vardır: Yüce Allah malların ve dinlerin korunması maslahatı gereği şahit tutmaya ve yazmaya teşvikte bulunduktan sonra, bunun peşinden yazmaya engel olan mazeret hallerini zikretmiş, bunun için rehni meşru kılmış ve

أَحْوَالِ الْعُذْرِ عَلَى السَّفَرِ الَّذِي هُوَ غَالِبُ الْأَعْذَارِ، لَا سِيَّمَا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ لِكَثْرَةِ الْغَزْوِ، وَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ بِالْمَعْنَى كُلُّ عُذْرٍ. فَرُبَّ وَقْتٍ يَتَعَذَّرُ فِيهِ الْكَاتِبُ فِي الْحَضَرِ كَأَوْقَاتِ أَشْغَالِ النَّاسِ وَبِاللَّيْلِ، وَأَيْضًا فَالْخَوْفُ عَلَى خَرَابِ ذِمَّةِ الْغَرِيمِ عُذْرٌ يُوجِبُ طَلَبَ الرَّهْنِ. وَقَدْ رَهَنَ النَّبِيُّ ﷺ دِرْعَهُ عِنْدَ يَهُودِيٍّ طَلَبَ مِنْهُ سَلَفَ الشَّعِيرِ فَقَالَ: إِنَّمَا يُرِيدُ مُحَمَّدٌ أَنْ يَذْهَبَ بِمَالِي. فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" كَذَبَ إِنِّي لَأَمِينٌ فِي الْأَرْضِ أَمِينٌ فِي السَّمَاءِ وَلَوِ ائْتَمَنَنِي لَأَدَّيْتُ اذْهَبُوا إِلَيْهِ بِدِرْعِي) فَمَاتَ وَدِرْعُهُ مَرْهُونَةٌ ﷺ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ آنِفًا. الثَّانِيَةُ- قَالَ جُمْهُورٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: الرَّهْنُ فِي السَّفَرِ بِنَصِّ التَّنْزِيلِ، وَفِي الْحَضَرِ ثَابِتٌ بِسُنَّةِ الرَّسُولِ ﷺ، وَهَذَا صَحِيحٌ. وَقَدْ بَيَّنَّا جَوَازَهُ في الحضر من الآية بالمعنى، إذا قَدْ تَتَرَتَّبُ الْأَعْذَارُ فِي الْحَضَرِ، وَلَمْ يُرْوَ عَنْ أَحَدٍ مَنْعُهُ فِي الْحَضَرِ سِوَى مُجَاهِدٍ وَالضَّحَّاكِ وَدَاوُدَ، مُتَمَسِّكِينَ بِالْآيَةِ. وَلَا حُجَّةَ فِيهَا، لِأَنَّ هَذَا الْكَلَامَ وَإِنْ كَانَ خَرَجَ مَخْرَجَ الشَّرْطِ فَالْمُرَادُ بِهِ غَالِبُ الْأَحْوَالِ. وَلَيْسَ كَوْنُ الرَّهْنِ فِي الْآيَةِ فِي السَّفَرِ مِمَّا يُحْظَرُ فِي غَيْرِهِ. وَفِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ اشْتَرَى مِنْ يَهُودِيٍّ طَعَامًا إِلَى أَجَلٍ وَرَهَنَهُ دِرْعًا لَهُ مِنْ حَدِيدٍ. وَأَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَدِرْعُهُ مَرْهُونَةٌ عِنْدَ يَهُودِيٍّ بِثَلَاثِينَ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ لِأَهْلِهِ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَمْ تَجِدُوا كاتِباً) قَرَأَ الْجُمْهُورُ" كاتِباً" بِمَعْنَى رَجُلٍ يَكْتُبُ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأُبَيٌّ وَمُجَاهِدٌ وَالضَّحَّاكُ وَعِكْرِمَةُ وَأَبُو الْعَالِيَةِ" وَلَمْ تَجِدُوا كِتَابًا". قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ: فَسَّرَهُ مُجَاهِدٌ فَقَالَ: مَعْنَاهُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا مِدَادًا يَعْنِي فِي الْأَسْفَارِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ" كُتَّابًا". قَالَ النَّحَّاسُ: هَذِهِ الْقِرَاءَةُ شَاذَّةٌ وَالْعَامَّةُ عَلَى خلافها. وقلما يخرج شي عَنْ قِرَاءَةِ الْعَامَّةِ إِلَّا وَفِيهِ مَطْعَنٌ، وَنَسَقُ الْكَلَامِ عَلَى كَاتِبٍ، قَالَ اللَّهُ ﷿ قبل هذا:" وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كاتِبٌ بِالْعَدْلِ" وكتاب يَقْتَضِي جَمَاعَةً. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: كُتَّابًا يَحْسُنُ من حيث

...mazeret hallerinden, özellikle o dönemde gazvelerin çokluğu sebebiyle mazeretlerin en yaygını olan yolculuğu (seferi) açıkça zikretmiştir. Mana bakımından her türlü mazeret de buna dâhildir. Nitekim hazarda (yolculukta olunmayan durumda) da insanların meşguliyet vakitleri veya gece gibi kâtibin bulunmasının güç olduğu nice vakitler vardır. Ayrıca borçlunun zimmetinin bozulmasından (güvenilirliğini yitirmesinden) endişe edilmesi de rehnin talep edilmesini gerektiren bir mazerettir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisinden veresiye arpa isteyen bir Yahudi'nin yanında zırhını rehin bırakmıştı. O [Yahudi]: "Muhammed sadece benim malımı alıp götürmek istiyor" deyince, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « كَذَبَ إِنِّي لَأَمِينٌ فِي الْأَرْضِ أَمِينٌ فِي السَّمَاءِ وَلَوِ ائْتَمَنَنِي لَأَدَّيْتُ اذْهَبُوا إِلَيْهِ بِدِرْعِي » «Yalan söyledi! Şüphesiz ben yerde de güvenilirim (eminim), gökte de güvenilirim. Şayet bana güvenip emanet etseydi, onu mutlaka öderdim. Zırhımı ona götürün!» Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zırhı rehinli olarak vefat etti; nitekim bunun açıklaması az sonra gelecektir. İkinci Mesele: Âlimlerden bir cumhur şöyle demiştir: Yolculukta rehin [tutulması] vahyin nassıyla sabittir; hazarda ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetiyle sabittir. Doğru olan da budur. Bizler, hazarda da mazeretlerin ortaya çıkabilmesi sebebiyle [rehnin] hazarda caiz olduğunu manen bu ayetten açıklamış bulunuyoruz. Mücâhid, Dahhâk ve Dâvûd'un dışında kimseden hazarda rehnin yasaklandığına dair bir rivayet nakledilmemiştir; onlar da ayete tutunmuşlardır. Ancak bunda onlar için bir delil yoktur; zira bu ifade her ne kadar şart kipinde gelmiş olsa da bununla kastedilen [mazeretlerin] ekseri halleridir. Ayette rehnin yolculukta zikredilmiş olması, bunun yolculuk dışındaki durumlarda yasak olduğunu göstermez. Sahîhayn'da ve diğer hadis mecmualarında Âişe [radıyallâhu anhâ]'dan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir Yahudi'den vadeli olarak yiyecek satın almış ve ona demirden bir zırhını rehin bırakmıştır. en-Nesâî de İbn Abbâs'tan gelen şu hadisi rivayet etmiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde, ailesi için aldığı otuz sâ' arpa karşılığında zırhı bir Yahudi'nin yanında rehin bulunmaktaydı." Üçüncü Mesele: Yüce Allah'ın { وَلَمْ تَجِدُوا كاتِباً } “Ve bir kâtip de bulamazsanız” buyruğunda cumhur, “yazan bir adam” manasında { كاتِباً } şeklinde okumuştur. İbn Abbâs, Übey, Mücâhid, ed-Dahhâk, İkrime ve Ebü'l-Âliye ise { وَلَمْ تَجِدُوا كِتَابًا } şeklinde okumuşlardır. Ebû Bekir el-Enbârî şöyle demiştir: Mücâhid bunu tefsir ederek şöyle demiştir: "Bunun manası, yolculuklarda mürekkep bulamazsanız demektir." İbn Abbâs'tan { كُتَّابًا } (kâtipler) şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu kıraat şâzzdır, genel kıraat (cumhurun kıraati) ise buna aykırıdır. Zaten genel kıraatin dışına çıkan bir şey nadiren tenkitten uzak kalır. Kelamın akışı da "kâtip" kelimesine uygundur; nitekim Yüce Allah bundan önce { وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كاتِبٌ بِالْعَدْلِ } “Aranızda bir kâtip adaletle yazsın” buyurmuştur. “Küttâb” ise bir topluluğu gerektirir. İbn Atiyye şöyle demiştir: { كُتَّابًا } kıraati...

لِكُلِّ نَازِلَةٍ كَاتِبٌ، فَقِيلَ لِلْجَمَاعَةِ: وَلَمْ تَجِدُوا كُتَّابًا. وَحَكَى الْمَهْدَوِيُّ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ أَنَّهُ قَرَأَ" كُتُبًا" وَهَذَا جَمْعُ كِتَابٍ مِنْ حَيْثُ النَّوَازِلُ مُخْتَلِفَةٌ. وَأَمَّا قِرَاءَةُ أُبَيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ" كتابا" فقال النحاس ومكي: وهو جَمْعُ كَاتِبٍ كَقَائِمٍ وَقِيَامٍ. مَكِّيٌّ: الْمَعْنَى وَإِنْ عُدِمَتِ الدَّوَاةُ وَالْقَلَمُ وَالصَّحِيفَةُ. وَنَفْيُ وُجُودِ الْكَاتِبِ يَكُونُ بِعُدْمٍ أَيِّ آلَةٍ اتَّفَقَ، وَنَفْيُ الْكَاتِبِ أيضا يقضى نَفْيَ الْكِتَابِ، فَالْقِرَاءَتَانِ حَسَنَتَانِ إِلَّا مِنْ جِهَةِ خَطِّ الْمُصْحَفِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَرِهانٌ مَقْبُوضَةٌ) وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَابْنُ كَثِيرٍ" فَرُهُنٌ" بِضَمِّ الرَّاءِ وَالْهَاءِ، وَرُوِيَ عَنْهُمَا تَخْفِيفُ الْهَاءِ. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: تَأَوَّلَ قَوْمٌ أَنَّ" رُهُنًا" بِضَمِّ الرَّاءِ وَالْهَاءِ جَمْعُ رِهَانٍ، فَهُوَ جَمْعُ جَمْعٍ، وَحَكَاهُ الزَّجَّاجُ عَنِ الْفَرَّاءِ. وَقَالَ الْمَهْدَوِيُّ:" فَرِهانٌ" ابْتِدَاءٌ وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ. وَالْمَعْنَى فَرِهَانٌ مَقْبُوضَةٌ يَكْفِي مِنْ ذَلِكَ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَقَرَأَ عَاصِمُ بْنُ أَبِي النَّجُودِ" فَرَهْنٌ" بِإِسْكَانِ الْهَاءِ، وَيُرْوَى عَنْ أَهْلِ مَكَّةَ. وَالْبَابُ فِي هَذَا" رِهَانٌ"، كَمَا يُقَالُ: بَغْلٌ وَبِغَالٌ، وَكَبْشٌ وَكِبَاشٌ، وَرُهُنٌ سَبِيلُهُ أَنْ يَكُونَ جَمْعَ رِهَانٍ، مِثْلَ كِتَابٍ وَكُتُبٍ. وَقِيلَ: هُوَ جَمْعُ رَهْنٍ، مِثْلَ سَقْفٍ وَسُقُفٍ، وَحَلْقٍ وَحُلُقٍ، وَفَرْشٍ وَفُرُشٍ، وَنَشْرٍ وَنُشُرٍ، وَشَبَهِهِ." وَرَهْنٌ" بِإِسْكَانِ الْهَاءِ سَبِيلُهُ أَنْ تَكُونَ الضَّمَّةُ حُذِفَتْ لِثِقَلِهَا. وَقِيلَ: هُوَ جَمْعُ رَهْنٍ، مِثْلَ سَهْمٌ حَشْرٌ أَيْ دَقِيقٌ، وَسِهَامٌ حَشْرٌ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، لِأَنَّ الْأَوَّلَ لَيْسَ بِنَعْتٍ وَهَذَا نَعْتٌ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: وَتَكْسِيرُ" رَهْنٌ" عَلَى أَقَلِّ الْعَدَدِ لَمْ أَعْلَمْهُ جَاءَ، فَلَوْ جَاءَ كَانَ قِيَاسُهُ أَفْعُلًا كَكَلْبٍ وَأَكْلُبٍ، وَكَأَنَّهُمُ اسْتَغْنَوْا بِالْقَلِيلِ عَنِ الْكَثِيرِ، كَمَا اسْتُغْنِيَ بِبِنَاءِ الْكَثِيرِ عَنْ بِنَاءِ الْقَلِيلِ فِي قَوْلِهِمْ: ثَلَاثَةُ شُسُوعٍ، وَقَدِ اسْتُغْنِيَ بِبِنَاءِ الْقَلِيلِ عَنِ الْكَثِيرِ فِي رَسَنٍ وَأَرْسَانٍ، فَرَهْنٌ يُجْمَعُ عَلَى بِنَاءَيْنِ وَهُمَا فُعُلٌ وفعال. الأخفش: فعل على قَبِيحٍ وَهُوَ قَلِيلٌ شَاذٌّ، قَالَ: وَقَدْ يَكُونُ" رُهُنٌ" جَمْعًا لِلرِّهَانِ، كَأَنَّهُ يُجْمَعُ رَهْنٌ عَلَى رِهَانٍ، ثُمَّ يُجْمَعُ رِهَانٌ عَلَى رُهُنٍ، مِثْلَ فراش وفرش.

her bir hadise için bir kâtip [gerekir]. Bu sebeple topluluğa: { وَلَمْ تَجِدُوا كُتَّابًا } “kâtipler bulamazsanız” denilmiştir. el-Mehdevî, Ebü'l-Âliye'nin bunu “كُتُبًا” (kütuben) şeklinde okuduğunu nakletmiştir; hadiselerin muhtelif olması hasebiyle bu, “kitâb”ın çoğuludur. Übeyy ve İbn Abbâs'ın “كِتَابًا” (kitâben) şeklindeki kıraatine gelince; en-Nehhâs ve Mekkî şöyle demiştir: Bu, tıpkı kāim (قَائِم) ve kıyâm (قِيَام) kelimelerinde olduğu gibi 'kâtib'in çoğuludur. Mekkî [şöyle demiştir]: Anlam; hokka, kalem ve sahife bulunmasa bile [şeklindedir]. Zira kâtibin bulunmayışı, herhangi bir aletin bulunmamasıyla da gerçekleşir. Kâtibin yokluğu aynı zamanda yazının/belgenin (kitâb) de yokluğunu gerektirir. Dolayısıyla Mushaf hattı [açısından olan durum] hariç tutulursa her iki kıraat de güzeldir. Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَرِهَانٌ مَقْبُوضَةٌ } “alınmış bir rehin [yeterlidir]” buyruğu. Ebû Amr ve İbn Kesîr bunu râ ve he harflerinin dammesiyle “فَرُهُنٌ” (feruhunun) şeklinde okumuşlardır; her ikisinden de he harfinin tahfifi (sükûnu) rivayet edilmiştir. et-Taberî şöyle demiştir: Bir topluluk, râ ve he harflerinin dammesiyle gelen “رُهُن” (ruhun) kelimesinin “rehân”ın çoğulu olduğu, dolayısıyla cemu'l-cem' (çoğulun çoğulu) olduğu tevilinde bulunmuştur. ez-Zeccâc bunu el-Ferrâ'dan nakletmiştir. el-Mehdevî ise şöyle demiştir: “فَرِهَانٌ” (ferihânun) mübtedadır, haberi ise mahzuftur. Anlamı da: 'Alınmış bir rehin bunun yerine kâfi gelir' şeklindedir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Âsım b. Ebi'n-Necûd he harfinin sükûnuyla “فَرَهْنٌ” (ferahnun) şeklinde okumuştur; bu kıraat Mekke ehlinden de rivayet edilmiştir. Bu konudaki asıl kalıp, tıpkı baġl (بَغْل) - biġâl (بِغَال) ve kebş (كَبْش) - kibâş (كِبَاش) denildiği gibi “rehân”dır (رِهَان). “Ruhun” (رُهُن) kelimesinin ise, kitâb (كِتَاب) ve kütüb (كُتُب) örneğinde olduğu gibi “rehân”ın çoğulu olması gerekir. Bunun; sakf (سَقْف) - sukuf (سُقُف), halk (حَلْق) - huluk (حُلُق), ferş (فَرْش) - furuş (فُرُش), neşr (نَشْر) - nuşur (نُشُر) ve benzerlerinde olduğu gibi “rehn” kelimesinin [doğrudan] çoğulu olduğu da söylenmiştir. He harfinin sükûnuyla okunan “rehn” (رَهْن) kıraatine gelince, bunun aslı [ruhun olup] dammenin ağırlığından dolayı hazfedilmiş olmasıdır. Bunun, [tekil ve çoğulda aynı kullanılan] 'ince ok' anlamındaki sehmu haşrun (سَهْمٌ حَشْرٌ) ve sihâmu haşrun (سِهَامٌ حَشْرٌ) örneğinde olduğu gibi “rehn” kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir. Ancak birinci görüş daha evladır; çünkü birinci görüşte [kelime] sıfat değildir, bunda ise sıfattır. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: “Rehn” (رَهْن) kelimesinin azlık çoğulu (cemu'l-kılle) kalıbında geldiğini bilmiyorum. Şayet gelseydi, kelb (كَلْب) - eklyub (أَكْلُب) gibi kıyası ef'ul (أَفْعُل) olurdu. Nitekim 'üç ayakkabı bağı' anlamındaki selâsetü şusû'ın (ثَلَاثَةُ شُسُوعٍ) sözlerinde çokluk vezniyle azlık vezninden müstağni olunduğu gibi, burada da [azlık çoğulu kalıbı kullanılmayarak] çokluk vezninden azlık vezniyle müstağni olunmuş gibidir. Resen (رَسَن) ve ersân (أَرْسَان) kelimelerinde de çokluk vezni yerine azlık vezni kullanılmıştır. Dolayısıyla “rehn” kelimesi fu'ul (فُعُل) ve fi'âl (فِعَال) olmak üzere iki kalıpta çoğul yapılır. el-Ahfeş şöyle demiştir: Fe'l (فَعْل) vezninin [fu'ul vezninde çoğul yapılması] çirkindir, bu az ve şâzdır. Devamla şöyle demiştir: “Ruhun” (رُهُن), firâş (فِرَاش) ve furuş (فُرُش) örneğinde olduğu gibi, önce 'rehn'in çoğulu 'rehân', sonra da 'rehân'ın çoğulu 'ruhun' yapılarak 'rehân'ın çoğulu da olabilir.

الْخَامِسَةُ- مَعْنَى الرَّهْنِ: احْتِبَاسُ الْعَيْنِ وَثِيقَةً بِالْحَقِّ لِيُسْتَوْفَى الْحَقُّ مِنْ ثَمَنِهَا أَوْ مِنْ ثَمَنِ مَنَافِعِهَا عِنْدَ تَعَذُّرِ أَخْذِهِ مِنَ الْغَرِيمِ، وَهَكَذَا حَدَّهُ الْعُلَمَاءُ، وَهُوَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ بِمَعْنَى الدَّوَامِ وَالِاسْتِمْرَارِ. وَقَالَ ابْنُ سِيدَهْ: وَرَهَنَهُ أَيْ أَدَامَهُ، وَمِنْ رَهَنَ بِمَعْنَى دَامَ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Beşinci Mesele: Rehnin anlamı: Borçludan hakkı tahsil etmek zorlaştığında hakkın onun bedelinden veya menfaatlerinin bedelinden karşılanması için hakkın güvencesi olarak bir malın (aynın) alıkonulmasıdır. Âlimler rehni böyle tarif etmişlerdir. Bu kelime Arap kelamında devamlılık ve süreklilik manasındadır. İbn Sîde: 'Ve rahenehu, yani onu devamlı kıldı' demiştir. Sürekli olmak manasında "rehene" kökünden şairin şu sözü gelir:

الْخُبْزُ وَاللَّحْمُ لَهُمْ رَاهِنٌ ... وَقَهْوَةٌ رَاوُوقُهَا سَاكِبُ

Ekmek ve et onlar için sürekli hazırdır; süzgecinden süzülen şarap da dökülmektedir.

قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَرَهَنَ الشَّيْءُ رَهْنًا أَيْ دَامَ. وأرهنت له لَهُمُ الطَّعَامَ وَالشَّرَابَ أَدَمْتُهُ لَهُمْ، وَهُوَ طَعَامٌ رَاهِنٌ. وَالرَّاهِنُ: الثَّابِتُ، وَالرَّاهِنُ: الْمَهْزُولُ مِنَ الْإِبِلِ وَالنَّاسِ، قَالَ:

el-Cevherî şöyle demiştir: 'Bir şey sürekli olduğunda "rehene'ş-şey'u rehnen" denir. Onlara yiyeceği ve içeceği sürekli kıldığımda "erhentü lehümü't-taâme ve'ş-şerâbe" denir; o da sürekli yiyecektir. er-Râhin: Sabit olan demektir. er-Râhin aynı zamanda develerden ve insanlardan zayıflamış, arık düşmüş olanı ifade eder; şair şöyle demiştir:

إِمَّا تَرَيْ جِسْمِي خَلًّا قَدْ رَهَنْ ... هَزْلًا وَمَا مَجْدُ الرِّجَالِ فِي السِّمَنْ

Eğer bedenimi zayıflıktan arık düşmüş bir deri bir kemik görürsen [şaşma]; zira adamların şerefi şişmanlıkta değildir.

قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَيُقَالُ فِي مَعْنَى الرَّهْنِ الَّذِي هُوَ الْوَثِيقَةُ مِنَ الرَّهْنِ: أَرْهَنْتُ إِرْهَانًا، حَكَاهُ بَعْضُهُمْ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: أَرْهَنْتُ فِي الْمُغَالَاةِ، وَأَمَّا فِي الْقَرْضِ وَالْبَيْعِ فَرَهَنْتُ. وَقَالَ أَبُو زَيْدٍ: أَرْهَنْتُ فِي السِّلْعَةِ إِرْهَانًا: غَالَيْتُ بها، وهو في الغلاء خاصة. قال:

İbn Atıyye şöyle demiştir: Güvence manasındaki rehin hakkında bazılarının nakline göre "erhentü irhânen" de denir. Ebû Alî: 'Paha biçilmezlikte ve fiyat artırmada erhentü denir; karz ve satışta ise rehentü denir' demiştir. Ebû Zeyd şöyle demiştir: 'Meta hakkında pahalı aldığımda "erhentü fi's-sil'ati irhânen" denir; bu sadece pahalılık hakkındadır.' Şair şöyle demiştir:

عِيدِيةً أُرْهِنَتْ فِيهَا الدَّنَانِيرُ

Uğrunda dinarların cömertçe saçıldığı İydiyye devesi.

يَصِفُ نَاقَةً. وَالْعِيدُ بَطْنٌ مِنْ مَهْرَةَ وَإِبِلُ مَهْرَةَ مَوْصُوفَةٌ بِالنَّجَابَةِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: يُقَالُ فِي الرَّهْنِ: رَهَنْتُ وَأَرْهَنْتُ، وقال ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ وَالْأَخْفَشُ. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ هَمَّامٍ السَّلُولِيُّ:

Şair bir deveyi nitelemektedir. el-Îd, Mehre kabilesinden bir koldur ve Mehre develeri soyluluklarıyla vasıflanır. ez-Zeccâc: 'Rehin hususunda rehentü ve erhentü denir' demiştir; İbnü'l-A'râbî ve el-Ahfeş de böyle demiştir. Abdullah b. Hemmâm es-Selûlî şöyle demiştir:

فَلَمَّا خَشِيتُ أَظَافِيرَهُمْ ... نَجَوْتُ وَأَرْهَنْتُهُمْ مَالِكًا

Tırnaklarından korktuğum zaman ben kurtuldum ve Mâlik'i onlara rehin bıraktım.

قَالَ ثَعْلَبٌ: الرُّوَاةُ كُلُّهُمْ عَلَى أَرْهَنْتُهُمْ، عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ رَهَنْتُهُ وَأَرْهَنْتُهُ، إِلَّا الْأَصْمَعِيَّ فَإِنَّهُ رَوَاهُ وَأَرْهَنَهُمْ، عَلَى أَنَّهُ عَطْفٌ بِفِعْلٍ مُسْتَقْبَلٍ عَلَى فِعْلٍ مَاضٍ، وَشَبَّهَهُ بِقَوْلِهِمْ: قُمْتُ وَأَصُكُّ وَجْهَهُ، وَهُوَ مَذْهَبٌ حَسَنٌ، لِأَنَّ الْوَاوَ وَاوُ الْحَالِ، فَجَعَلَ أَصُكَّ حَالًا لِلْفِعْلِ الْأَوَّلِ عَلَى مَعْنَى قُمْتُ صَاكًّا وَجْهَهُ، أَيْ تَرَكْتُهُ مُقِيمًا عِنْدَهُمْ، لِأَنَّهُ لَا يُقَالُ: أَرْهَنْتُ الشَّيْءَ، وَإِنَّمَا يُقَالُ: رَهَنْتُهُ. وَتَقُولُ: رَهَنْتُ لِسَانِي بِكَذَا، وَلَا يُقَالُ فِيهِ: أَرْهَنْتُ. وَقَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: أَرْهَنْتُ فِيهَا بِمَعْنَى أَسْلَفْتُ. وَالْمُرْتَهِنُ: الَّذِي يَأْخُذُ الرَّهْنَ. وَالشَّيْءُ مَرْهُونٌ وَرَهِينٌ، وَالْأُنْثَى رَهِينَةٌ. وَرَاهَنْتُ فُلَانًا عَلَى كَذَا مُرَاهَنَةً: خَاطَرْتُهُ. وَأَرْهَنْتُ بِهِ وَلَدِي إِرْهَانًا: أَخْطَرْتُهُمْ بِهِ خَطَرًا. وَالرَّهِينَةُ وَاحِدَةُ

Sa‘leb şöyle demiştir: Bütün râviler, hem rehentühû (رَهَنْتُهُ) hem de erhentühû (أَرْهَنْتُهُ) kullanımının caiz olması esasına dayanarak [beyti] ve erhentühüm (وَأَرْهَنْتُهُمْ) şeklinde rivayet etmişlerdir. Yalnızca el-Asmaî müstesnadır; zira o, muzari (şimdiki/geniş zaman) fiilin mazi (geçmiş zaman) fiile atfedilmesi esasına dayanarak bunu ve ürhinhüm (وَأُرْهِنُهُمْ) şeklinde rivayet etmiş ve bunu [Arapların]: kumtü ve esukku vechehû (قُمْتُ وَأَصُكُّ وَجْهَهُ) sözüne benzetmiştir. Bu güzel bir tercihtir; çünkü buradaki vâv, hâl vâvıdır. Böylece esukku fiilini, birinci fiilin hâli kılarak kumtü sâkkan vechehû (yüzüne vurarak kalktım) manasını vermiştir; yani "onu yanlarında kalıcı olarak bıraktım" demektir. Çünkü [kural olarak bir eşya için] erhentü'ş-şey'e (أَرْهَنْتُ الشَّيْءَ) denmez, yalnızca rehentühû (رَهَنْتُهُ) denir. Nitekim: "Dilimi falan şeye rehin verdim / bağladım" derken rehentü lisânî bi-kezâ (رَهَنْتُ لِسَانِي بِكَذَا) dersin; bunda erhentü denilmez. İbnü's-Sikkît ise şöyle demiştir: Buradaki erhentü, esleftü (peşin ödedim / borç verdim) manasındadır. el-Mürtehin (الْمُرْتَهِنُ): Rehni alan kimsedir. Rehin verilen şeye merhûn (مَرْهُونٌ) ve rehîn (رَهِينٌ), müennesine (dişiline) ise rehîne (رَهِينَةٌ) denir. Bir kimseyle bir hususta bahse tutuştuğunda: râhentü fülânen alâ kezâ mürâheneten (خَاطَرْتُهُ: onunla bahse girdim) dersin. Erhentü bihî veledî irhânen (أَرْهَنْتُ بِهِ وَلَدِي إِرْهَانًا) ifadesi ise: "Onun uğruna çocuğumu tehlikeye attım / rehin verdim" (أَخْطَرْتُهُمْ بِهِ خَطَرًا) demektir. er-Rehîne (الرَّهِينَةُ) ise tekildir...

الرَّهَائِنِ، كُلُّهُ عَنِ الْجَوْهَرِيِّ. ابْنُ عَطِيَّةَ: وَيُقَالُ بِلَا خِلَافٍ فِي الْبَيْعِ وَالْقَرْضِ: رَهَنْتُ رَهْنًا، ثُمَّ سُمِّيَ بِهَذَا الْمَصْدَرِ الشَّيْءُ الْمَدْفُوعُ تَقُولُ: رَهَنْتُ رَهْنًا، كَمَا تَقُولُ رَهَنْتُ ثَوْبًا. السَّادِسَةُ- قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: وَلَمَّا كَانَ الرَّهْنُ بِمَعْنَى الثُّبُوتِ، وَالدَّوَامِ فَمِنْ ثَمَّ بَطَلَ الرَّهْنُ عِنْدَ الْفُقَهَاءِ إِذَا خَرَجَ مِنْ يَدِ الْمُرْتَهِنِ إِلَى الرَّاهِنِ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، لِأَنَّهُ فَارَقَ مَا جُعِلَ [بِاخْتِيَارِ الْمُرْتَهِنِ] لَهُ. قُلْتُ- هَذَا هُوَ الْمُعْتَمَدُ عِنْدَنَا فِي أَنَّ الرَّهْنَ مَتَى رَجَعَ إِلَى الرَّاهِنِ بِاخْتِيَارِ الْمُرْتَهِنِ بَطَلَ الرَّهْنُ، وَقَالَهُ أَبُو حَنِيفَةَ، غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ: إِنْ رَجَعَ بِعَارِيَةٍ أَوْ وَدِيعَةٍ لَمْ يَبْطُلْ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: إِنَّ رُجُوعَهُ إِلَى يَدِ الرَّاهِنِ مُطْلَقًا لَا يُبْطِلُ حُكْمَ الْقَبْضِ الْمُتَقَدِّمِ، وَدَلِيلُنَا" فَرِهانٌ مَقْبُوضَةٌ"، فَإِذَا خَرَجَ عَنْ يَدِ الْقَابِضِ لَمْ يَصْدُقْ ذَلِكَ اللَّفْظُ عَلَيْهِ لُغَةً، فَلَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ حُكْمًا، وَهَذَا وَاضِحٌ. السَّابِعَةُ- إِذَا رَهَنَهُ قَوْلًا وَلَمْ يَقْبِضْهُ فِعْلًا لَمْ يُوجِبْ ذَلِكَ، حُكْمًا، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَرِهانٌ مَقْبُوضَةٌ" قَالَ الشَّافِعِيُّ: لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ الْحُكْمَ إِلَّا بِرَهْنٍ مَوْصُوفٍ بِالْقَبْضِ، فَإِذَا عُدِمَتِ الصِّفَةُ وَجَبَ أَنْ يُعْدَمَ الْحُكْمُ، وَهَذَا ظَاهِرٌ جِدًّا. وَقَالَتِ الْمَالِكِيَّةُ: يَلْزَمُ الرَّهْنُ بِالْعَقْدِ وَيُجْبَرُ الرَّاهِنُ عَلَى دَفْعِ الرَّهْنِ لِيَحُوزَهُ الْمُرْتَهِنُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" أَوْفُوا بِالْعُقُودِ " وَهَذَا عَقْدٌ، وَقَوْلُهُ" بِالْعَهْدِ " وَهَذَا عَهْدٌ. وَقَوْلُهُ ﵇:" الْمُؤْمِنُونَ عِنْدَ شُرُوطِهِمْ" وَهَذَا شَرْطٌ، فَالْقَبْضُ عِنْدَنَا شَرْطٌ فِي كَمَالِ فَائِدَتِهِ. وَعِنْدَهُمَا شَرْطٌ فِي لُزُومِهِ وَصِحَّتِهِ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (مَقْبُوضَةٌ) يَقْتَضِي بَيْنُونَةَ الْمُرْتَهِنِ بِالرَّهْنِ. وَأَجْمَعَ النَّاسُ عَلَى صِحَّةِ قَبْضِ الْمُرْتَهِنِ، وَكَذَلِكَ عَلَى قَبْضِ وَكِيلِهِ. وَاخْتَلَفُوا فِي قَبْضِ عَدْلٍ يُوضَعُ الرَّهْنُ عَلَى يَدَيْهِ، فَقَالَ مَالِكٌ وَجَمِيعُ أَصْحَابِهِ وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ: قَبْضُ الْعَدْلِ قَبْضٌ. وَقَالَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى وَقَتَادَةُ وَالْحَكَمُ وَعَطَاءٌ: لَيْسَ بِقَبْضٍ، وَلَا يَكُونُ مَقْبُوضًا إِلَّا إِذَا كَانَ عِنْدَ الْمُرْتَهِنِ، وَرَأَوْا ذَلِكَ تَعَبُّدًا. وَقَوْلُ الْجُمْهُورِ أَصَحُّ مِنْ جِهَةِ الْمَعْنَى، لِأَنَّهُ إِذَا صَارَ عِنْدَ الْعَدْلِ صَارَ مَقْبُوضًا لُغَةً وَحَقِيقَةً، لِأَنَّ الْعَدْلَ نَائِبٌ عَنْ صَاحِبِ الْحَقِّ وَبِمَنْزِلَةِ الْوَكِيلِ، وَهَذَا ظَاهِرٌ. التَّاسِعَةُ- وَلَوْ وُضِعَ الرَّهْنُ عَلَى يَدَيْ عَدْلٍ فَضَاعَ لَمْ يَضْمَنِ الْمُرْتَهِنُ وَلَا الْمَوْضُوعُ عَلَى يَدِهِ، لِأَنَّ المرتهن لم يكن في يده شي يَضْمَنُهُ. وَالْمَوْضُوعُ عَلَى يَدِهِ أَمِينٌ وَالْأَمِينُ غَيْرُ ضامن.

...er-rehâin (çoğulu). Bunların tamamı el-Cevherî'den [nakledilmiştir]. İbn Atiyye şöyle demiştir: Satış ve borçlanmada (karz) ihtilafsız olarak "rehentü rehnen" (bir rehin rehin verdim) denilir. Sonra bu masdar ile [rehin olarak] teslim edilen şey isimlendirilmiştir; "rehentü sevben" (bir elbise rehin verdim) dediğin gibi "rehentü rehnen" (bir rehin rehnettim) dersin. Altıncı Mesele: Ebû Ali şöyle demiştir: Rehin, sabit kalmak ve devamlılık manasında olduğundan dolayı fukaha nezdinde mürtehinin (rehni alanın) elinden râhin'in (rehin verenin) eline herhangi bir şekilde çıktığı zaman rehin bâtıl olur; çünkü o, [mürtehinin tercihiyle] kendisi için tahsis edildiği durumdan ayrılmıştır. Derim ki: Mezhebimizde itimad edilen görüş de şudur: Rehin, mürtehinin tercihiyle râhin'e geri döndüğü zaman rehin bâtıl olur. Ebû Hanîfe de bu görüştedir; ancak o şöyle demiştir: Eğer ariyet (ödünç) veya emanet (vedia) olarak geri dönerse bâtıl olmaz. eş-Şâfiî ise şöyle demiştir: Rehinin râhin'in eline mutlak olarak dönmesi önceki kabzın (teslim almanın) hükmünü bâtıl kılmaz. Bizim delilimiz ise: { فَرِهَانٌ مَقْبُوضَةٌ } “alınmış bir rehin” ayetidir. Rehin, kabzedenin (teslim alanın) elinden çıktığı zaman lügat bakımından bu lafız ona uymayacağı gibi hüküm bakımından da uymaz; bu da açıktır. Yedinci Mesele: Sözlü olarak rehnettiği halde fiilen teslim almadığında Yüce Allah'ın: { فَرِهَانٌ مَقْبُوضَةٌ } “alınmış bir rehin” buyruğu gereğince bu durum bir hüküm doğurmaz. eş-Şâfiî şöyle demiştir: Allah hükmü ancak kabz (teslim alma) ile nitelenmiş bir rehin için kılmıştır; bu vasıf yok olduğunda hükmün de yok olması gerekir. Bu da son derece açıktır. Mâlikîler ise şöyle demiştir: Rehin akitle lazım olur ve mürtehin kabzedip zilyet olsun diye râhin rehni teslim etmeye icbar edilir. Zira Yüce Allah: { أَوْفُوا بِالْعُقُودِ } “Akitleri yerine getirin” buyurmuştur ve bu da bir akittir; yine { بِالْعَهْدِ } “ahdi [yerine getirin]” buyurmuştur ve bu da bir ahittir. Peygamber (aleyhisselâm) da: « الْمُؤْمِنُونَ عِنْدَ شُرُوطِهِمْ » «Müminler şartlarına bağlıdırlar» buyurmuştur ve bu da bir şarttır. Dolayısıyla kabz bizce rehinin faydasının tamamlanması için bir şarttır; o iki imama [Ebû Hanîfe ve Şâfiî'ye] göre ise lüzumu ve sıhhati için bir şarttır. Sekizinci Mesele: Yüce Allah'ın: { مَقْبُوضَةٌ } “teslim alınmış” buyruğu, mürtehinin rehnin zilyetliğini tamamen elde etmesini gerektirir. İlim ehli, mürtehinin bizzat kabzetmesinin ve aynı şekilde vekilinin kabzetmesinin sıhhati hususunda icmâ etmiştir. Rehnin ellerine bırakıldığı âdil bir kimsenin (adl) kabzetmesi hususunda ise ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, bütün mezhep arkadaşları ve âlimlerin cumhuru: "Âdil kişinin teslim alması, kabz hükmündedir" demiştir. İbn Ebî Leylâ, Katâde, el-Hakem ve Atâ ise: "Bu bir kabz değildir; ancak mürtehinin yanında olduğu zaman teslim alınmış sayılır" demiş ve bunu taabbüdî (şer'î bir emir gereği) görmüşlerdir. Cumhurun görüşü mana cihetinden daha sahihtir; zira rehin âdil kişinin yanına geçtiğinde lügat ve hakikat bakımından teslim alınmış olur; çünkü âdil kişi hak sahibinin nâibidir ve vekil konumundadır. Bu da gayet açıktır. Dokuzuncu Mesele: Şayet rehin âdil bir kimsenin eline bırakılır da zayi olursa, ne mürtehin ne de eline bırakılan kişi tazmin eder. Zira mürtehinin elinde tazmin etmesini gerektirecek bir şey yoktur; eline bırakılan kimse ise emindir (kendisine güvenilendir) ve emin olan kimse tazminle yükümlü değildir.

الْعَاشِرَةُ- لَمَّا قَالَ تَعَالَى:" مَقْبُوضَةٌ" قَالَ عُلَمَاؤُنَا: فِيهِ مَا يَقْتَضِي بِظَاهِرِهِ وَمُطْلَقِهِ جَوَازَ رَهْنِ الْمُشَاعِ. خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ، لَا يَجُوزُ عِنْدَهُمْ أَنْ يُرْهِنَهُ ثُلُثَ دَارٍ وَلَا نِصْفًا مِنْ عَبْدٍ وَلَا سَيْفٍ، ثُمَّ قَالُوا: إِذَا كَانَ لِرَجُلَيْنِ عَلَى رَجُلٍ مَالٌ هُمَا فِيهِ شَرِيكَانِ فَرَهَنَهُمَا بِذَلِكَ أَرْضًا فَهُوَ جَائِزٌ إِذَا قَبَضَاهَا. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَهَذَا إِجَازَةُ رَهْنِ الْمُشَاعِ، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مُرْتَهِنُ نِصْفِ دَارٍ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: رَهْنُ الْمُشَاعِ جَائِزٌ كَمَا يَجُوزُ بَيْعُهُ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- وَرَهْنُ مَا فِي الذِّمَّةِ جَائِزٌ عِنْدَ عُلَمَائِنَا، لِأَنَّهُ مَقْبُوضٌ خِلَافًا لِمَنْ مَنَعَ ذَلِكَ، وَمِثَالُهُ رَجُلَانِ تَعَامَلَا لِأَحَدِهِمَا عَلَى الْآخَرِ دَيْنٌ فَرَهَنَهُ دَيْنَهُ الَّذِي عليه. قال ابن خويز منداد: وَكُلُّ عَرْضٍ جَازَ بَيْعُهُ جَازَ رَهْنُهُ، وَلِهَذِهِ الْعِلَّةِ جَوَّزْنَا رَهْنَ مَا فِي الذِّمَّةِ، لِأَنَّ بَيْعَهُ جَائِزٌ، وَلِأَنَّهُ مَالٌ تَقَعُ الْوَثِيقَةُ بِهِ فَجَازَ أَنْ يَكُونَ رَهْنًا، قِيَاسًا عَلَى سِلْعَةٍ مَوْجُودَةٍ. وَقَالَ مَنْ مَنَعَ ذَلِكَ: لِأَنَّهُ لَا يَتَحَقَّقُ إِقْبَاضُهُ وَالْقَبْضُ شَرْطٌ فِي لُزُومِ الرَّهْنِ، لأنه لا بد أَنْ يُسْتَوْفَى الْحَقُّ مِنْهُ عِنْدَ الْمَحِلِّ، وَيَكُونُ الِاسْتِيفَاءُ مِنْ مَالِيَّتِهِ لَا مِنْ عَيْنِهِ وَلَا يُتَصَوَّرُ ذَلِكَ فِي الدَّيْنِ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" الظَّهْرُ يُرْكَبُ بِنَفَقَتِهِ إِذَا كَانَ مَرْهُونًا وَلَبَنُ الدَّرِّ يُشْرَبُ بِنَفَقَتِهِ إِذَا كَانَ مَرْهُونًا وَعَلَى الَّذِي يَرْكَبُ وَيَشْرَبُ النَّفَقَةُ". وَأَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ وَقَالَ بَدَلَ" يُشْرَبُ" فِي الْمَوْضِعَيْنِ:" يُحْلَبُ". قَالَ الْخَطَّابِيُّ: هَذَا كَلَامٌ مُبْهَمٌ لَيْسَ فِي نَفْسِ اللَّفْظِ بَيَانُ مَنْ يَرْكَبُ وَيَحْلُبُ، هَلِ الرَّاهِنُ أَوِ الْمُرْتَهِنُ أَوِ الْعَدْلُ الْمَوْضُوعُ عَلَى يَدِهِ الرَّهْنُ؟. قُلْتُ: قَدْ جَاءَ ذَلِكَ مُبَيَّنًا مُفَسَّرًا فِي حَدِيثَيْنِ، وَبِسَبَبِهِمَا اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي ذَلِكَ، فَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ ذَكَرَ النَّبِيُّ ﷺ قَالَ:" إِذَا كَانَتِ الدَّابَّةُ مَرْهُونَةً فَعَلَى الْمُرْتَهِنِ عَلْفُهَا وَلَبَنُ الدَّرِّ يُشْرَبُ وَعَلَى الَّذِي يَشْرَبُ نَفَقَتُهُ". أَخْرَجَهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْعَلَاءِ حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ. وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ: أَنَّ الْمُرْتَهِنَ يَنْتَفِعُ مِنَ الرَّهْنِ بِالْحَلْبِ وَالرُّكُوبِ بِقَدْرِ النَّفَقَةِ. وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ: إِذَا كَانَ الرَّاهِنُ يُنْفِقُ عَلَيْهِ لَمْ يَنْتَفِعْ بِهِ الْمُرْتَهِنُ. وَإِنْ كَانَ الرَّاهِنُ لَا يُنْفِقُ عَلَيْهِ وَتَرَكَهُ

Onuncu Mesele: Yüce Allah: { مَقْبُوضَةٌ } “teslim alınmış” buyurduğunda âlimlerimiz şöyle demiştir: Bu ifadede, lafzın zahiri ve mutlaklığı gereğince şâyi (hisseli/bölünmemiş) mülkiyetin rehnedilmesinin cevazına delalet eden bir yön vardır. Bu durum, Ebû Hanîfe ve ashabının hilafınadır; zira onlara göre bir evin üçte birinin yahut bir kölenin veya kılıcın yarısının rehnedilmesi caiz değildir. Ancak sonradan şöyle demişlerdir: İki kişinin bir adam üzerinde ortak oldukları bir alacağı bulunsa ve o adam da buna karşılık onlara bir arazi rehnetse, onu kabzettikleri takdirde bu caizdir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Bu, şâyi hissenin rehnine izin vermektir; zira onların her biri bir evin yarısının mürtehinidir (rehin alanıdır). İbnü'l-Münzir [ayrıca] şöyle demiştir: Şâyi hissenin satışı caiz olduğu gibi rehnedilmesi de caizdir. On Birinci Mesele: Âlimlerimize göre zimmetteki [alacağın] rehnedilmesi caizdir; zira kabzedilmiş hükmündedir. Bunu menedenlerin hilafınadır. Bunun örneği, aralarında muamele bulunan iki kişiden birinin diğeri üzerinde alacağı bulunması ve diğerinin de üzerindeki bu borcunu ona rehnetmesidir. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Satışı caiz olan her ticari malın rehnedilmesi de caizdir. İşte bu gerekçeyle zimmetteki alacağın rehnedilmesini caiz gördük; zira onun satışı caizdir ve kendisiyle teminat sağlanan bir maldır; binaenaleyh mevcut bir mala kıyasla rehin olması caiz kılınmıştır. Bunu menedenler ise şöyle demiştir: Çünkü onun teslim edilmesi tahakkuk edemez; kabz ise rehnin lüzumu için şarttır. Zira vadesi geldiğinde hakkın ondan tahsil edilmesi zorunludur ve bu tahsil aynından değil mâliyetinden (değerinden) olur; bu durum ise borçta tasavvur olunamaz. On İkinci Mesele: Buhârî'nin Ebû Hüreyre'den [radıyallâhu anh] rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « الظَّهْرُ يُرْكَبُ بِنَفَقَتِهِ إِذَا كَانَ مَرْهُونًا وَلَبَنُ الدَّرِّ يُشْرَبُ بِنَفَقَتِهِ إِذَا كَانَ مَرْهُونًا وَعَلَى الَّذِي يَرْكَبُ وَيَشْرَبُ النَّفَقَةُ » «Binek hayvanı rehin verildiğinde nafakası (yem ve bakım masrafı) karşılığında binilir. Sağılan süt de rehin verildiğinde nafakası karşılığında içilir. Binene ve içene de [hayvanın] nafakası aittir.» Ebû Dâvûd bunu rivayet etmiş ve her iki yerde de “içilir” yerine “sağılır” demiştir. el-Hattâbî şöyle demiştir: Bu müphem bir sözdür; lafzın kendisinde binenin ve sağanın kim olduğuna, yani râhin (rehin veren) mi, mürtehin (rehin alan) mi yoksa rehnin eline bırakıldığı adil [üçüncü bir] kişi mi olduğuna dair bir açıklama yoktur. Derim ki: Bu husus iki hadiste açıklanmış ve tefsir edilmiştir ki âlimler de bu iki hadis sebebiyle ihtilaf etmişlerdir. ed-Dârekutnî'nin Ebû Hüreyre'den naklettiği hadiste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu zikredilmiştir: « إِذَا كَانَتِ الدَّابَّةُ مَرْهُونَةً فَعَلَى الْمُرْتَهِنِ عَلْفُهَا وَلَبَنُ الدَّرِّ يُشْرَبُ وَعَلَى الَّذِي يَشْرَبُ نَفَقَتُهُ » «Hayvan rehin verildiğinde onun yemi mürtehine aittir. Sağılan süt içilir ve içene de onun nafakası aittir.» Bunu Ahmed b. Alî b. el-Alâ'dan; bize Ziyâd b. Eyyûb tahdis etti, bize Hüşeym tahdis etti, bize Zekeriyyâ, Şa'bî'den, o da Ebû Hüreyre'den tahdis etti senediyle tahric etmiştir. Ahmed ve İshâk'ın görüşü de şudur: Mürtehin, rehin bırakılan hayvandan yaptığı nafaka ölçüsünde süt sağarak ve binerek istifade eder. Ebû Sevr ise şöyle demiştir: Şayet râhin hayvana nafaka veriyorsa (bakımını karşılıyorsa), mürtehin ondan istifade edemez. Fakat râhin ona nafaka vermiyor ve onu bırakıyorsa...

فِي يَدِ الْمُرْتَهِنِ فَأَنْفَقَ عَلَيْهِ فَلَهُ رُكُوبُهُ واستخدام العبد. وقال الْأَوْزَاعِيُّ وَاللَّيْثُ. الْحَدِيثُ الثَّانِي خَرَّجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ أَيْضًا، وَفِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ وَيَأْتِي بَيَانُهُ- مِنْ حَدِيثِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَيَّاشٍ عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنِ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" لَا يَغْلَقُ الرَّهْنُ وَلِصَاحِبِهِ غُنْمُهُ وَعَلَيْهِ غُرْمُهُ". وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَالشَّعْبِيِّ وَابْنِ سِيرِينَ. وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: مَنْفَعَةُ الرَّهْنِ لِلرَّاهِنِ، وَنَفَقَتُهُ عَلَيْهِ، وَالْمُرْتَهِنُ لَا يَنْتَفِعُ بِشَيْءٍ مِنَ الرَّهْنِ خَلَا الْإِحْفَاظِ لِلْوَثِيقَةِ. قَالَ الْخَطَّابِيُّ: وَهُوَ أَوْلَى الْأَقْوَالِ وَأَصَحُّهَا، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ ﵇:" لَا يَغْلَقُ الرَّهْنُ مِنْ صَاحِبِهِ الَّذِي رَهَنَهُ [لَهُ غُنْمُهُ وَعَلَيْهِ غُرْمُهُ] ". [قَالَ الْخَطَّابِيُّ: وَقَوْلُهُ:" مِنْ صَاحِبِهِ أَيْ لِصَاحِبِهِ " [. وَالْعَرَبُ تضع" من" موضع اللام، كقولهم:

mürtehinin elinde bırakır da mürtehin ona masraf ederse ona binme ve köleyi hizmetinde kullanma hakkı vardır.' el-Evzâî ve el-Leys de böyle demiştir. İkinci hadisi yine ed-Dârekutnî tahric etmiştir —senedinde tenkit vardır ve açıklaması gelecektir—: İsmâil b. Ayyâş'tan, o İbn Ebî Zi'b'den, o ez-Zührî'den, o el-Makbürî'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Rehin kilitlenmez (mürtehinin mülkü haline gelmez); geliri sahibine, zararı/külfeti de yine sahibinedir." eş-Şâfiî, eş-Şa'bî ve İbn Sîrîn'in kavli budur. Mâlik ve arkadaşlarının görüşü de budur. eş-Şâfiî şöyle demiştir: 'Rehnin menfaati râhine aittir, nafakası da onun üzerinedir; mürtehin ise güvenceyi muhafaza etmenin dışında rehinden hiçbir şekilde faydalanamaz.' el-Hattâbî şöyle demiştir: 'Görüşlerin en evlâsı ve en sahihi budur; nitekim Resûlullah'ın (aleyhisselâm): "Rehin, onu rehin veren sahibinden kilitlenip mülkiyetinden çıkarılamaz; geliri ona, zararı da onadır" buyruğu buna delildir. [el-Hattâbî şöyle demiştir: Resûlullah'ın "sahibinden" buyruğu yani "sahibi için" demektir]. Zira Araplar lām harfi yerine "min" edatını koyarlar; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:

أَمِنْ أُمِّ أَوْفَى دِمْنَةٌ لَمْ تُكَلَّمِ

Ümmü Evfâ'ya ait olup da konuşmayan kalıntılar mıdır bunlar?

قُلْتُ: قَدْ جَاءَ صَرِيحًا" لِصَاحِبِهِ" فَلَا حَاجَةَ لِلتَّأْوِيلِ. وَقَالَ الطَّحَاوِيُّ: كَانَ ذَلِكَ وَقْتَ كَوْنِ الرِّبَا مُبَاحًا، وَلَمْ يَنْهَ عَنْ قَرْضٍ جَرَّ مَنْفَعَةً، وَلَا عَنْ أَخْذِ الشَّيْءِ بِالشَّيْءِ وَإِنْ كَانَا غَيْرَ مُتَسَاوِيَيْنِ، ثُمَّ حَرَّمَ الرِّبَا بَعْدَ ذَلِكَ. وَقَدْ أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ الْأَمَةَ الْمَرْهُونَةَ لَا يَجُوزُ لِلرَّاهِنِ أَنْ يَطَأَهَا، فَكَذَلِكَ لَا يَجُوزُ لَهُ خِدْمَتُهَا. وَقَدْ قَالَ الشَّعْبِيُّ: لَا يُنْتَفَعُ مِنَ الرَّهْنِ بِشَيْءٍ. فَهَذَا الشَّعْبِيُّ رَوَى الْحَدِيثَ وَأَفْتَى بِخِلَافِهِ، وَلَا يَجُوزُ عِنْدَهُ ذَلِكَ إِلَّا وَهُوَ مَنْسُوخٌ. وَقَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ وَقَدْ أَجْمَعُوا أَنَّ لَبَنَ الرَّهْنِ وَظَهْرَهُ لِلرَّاهِنِ. وَلَا يَخْلُو مِنْ أَنْ يَكُونَ احْتِلَابُ الْمُرْتَهِنِ لَهُ بِإِذْنِ الرَّاهِنِ أَوْ بِغَيْرِ إِذْنِهِ، فَإِنْ كَانَ بِغَيْرِ إِذْنِهِ فَفِي حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:" لَا يَحْتَلِبَنَّ أَحَدٌ مَاشِيَةَ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِهِ" مَا يَرُدُّهُ وَيَقْضِي بِنَسْخِهِ. وَإِنْ كَانَ بِإِذْنِهِ فَفِي الْأُصُولِ الْمُجْتَمَعِ عَلَيْهَا فِي تَحْرِيمِ الْمَجْهُولِ وَالْغَرَرِ وَبَيْعِ مَا لَيْسَ عِنْدَكَ وَبَيْعِ مَا لَمْ يُخْلَقْ، مَا يَرُدُّهُ أَيْضًا، فَإِنَّ ذَلِكَ كَانَ قبل نزول تحريم الربا. والله أعلم.

Ben [Kurtubî] derim ki: [Hadiste] açıkça "sahibine aittir" ifadesi gelmiştir; dolayısıyla tevil etmeye (başka anlama çekmeye) gerek yoktur. et-Tahâvî ise şöyle demiştir: "Bu, faizin henüz mubah olduğu, menfaat sağlayan borcun (karz) ve birbirine eşit olmasa bile bir şeyin başka bir şey karşılığında alınmasının yasaklanmadığı bir dönemde idi. Daha sonra faiz haram kılındı. Nitekim ümmet, rehin verilen cariye ile rehnedenin (râhin) cinsel ilişkide bulunmasının caiz olmadığı hususunda icmâ etmiştir; aynı şekilde onun hizmetinden yararlanması da kendisine caiz değildir. Nitekim eş-Şa'bî: 'Rehinden hiçbir şekilde yararlanılamaz' demiştir. İşte bu eş-Şa'bî, hadisi rivayet etmiş fakat onun hilafına fetva vermiştir; onun katında bu durum ancak [hadisin] mensuh olmasıyla caiz olabilir." İbn Abdilberr de şöyle demiştir: "Rehnedilen hayvanın sütünün ve sırtının (binilmesinin) rehnedene ait olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Mürtehinin (rehni elinde bulunduranın) onu sağması ya rehnedenin izniyle ya da izni olmadan gerçekleşmiş olur. Şayet izni olmadan ise, İbn Ömer'in Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet ettiği: « لَا يَحْتَلِبَنَّ أَحَدٌ مَاشِيَةَ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِهِ » «Hiç kimse bir başkasının sağmal hayvanını onun izni olmadan asla sağmasın.» hadisinde, bunu reddeden ve mensuh olduğuna hükmeden bir delil vardır. Şayet izniyle ise, bilinmeyenin (meçhul), aldatma ve belirsizliğin (garar), yanında bulunmayan şeyin satışının ve henüz yaratılmamış olanın satışının haramlığına dair üzerinde icmâ edilmiş esaslarda yine bunu reddeden bir hüküm vardır. Çünkü bu durum, faizin haram kılınışı inmeden önce idi. Doğrusunu en iyi Allah bilir."

وقال ابن خويز منداد: وَلَوْ شَرَطَ الْمُرْتَهِنُ الِانْتِفَاعَ بِالرَّهْنِ فَلِذَلِكَ حَالَتَانِ: إِنْ كَانَ مِنْ قَرْضٍ لَمْ يَجُزْ، وَإِنْ كَانَ مِنْ بَيْعٍ أَوْ إِجَارَةٍ جَازَ، لِأَنَّهُ يَصِيرُ بَائِعًا لِلسِّلْعَةِ بِالثَّمَنِ الْمَذْكُورِ وَمَنَافِعُ الرَّهْنِ مُدَّةٌ مَعْلُومَةٌ فَكَأَنَّهُ بَيْعٌ وَإِجَارَةٌ، وَأَمَّا فِي الْقَرْضِ فَلِأَنَّهُ يَصِيرُ قَرْضًا جَرَّ مَنْفَعَةً، وَلِأَنَّ مَوْضُوعَ الْقَرْضِ أَنْ يَكُونَ قُرْبَةً، فَإِذَا دَخَلَهُ نَفْعٌ صَارَ زِيَادَةً فِي الْجِنْسِ وَذَلِكَ رِبًا. الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ- لَا يَجُوزُ غَلْقُ الرَّهْنِ، وَهُوَ أَنْ يَشْتَرِطَ الْمُرْتَهِنُ أَنَّهُ لَهُ بِحَقِّهِ إِنْ لَمْ يَأْتِهِ بِهِ عِنْدَ أَجَلِهِ. وَكَانَ هَذَا مِنْ فِعْلِ الْجَاهِلِيَّةِ فَأَبْطَلَهُ النَّبِيُّ ﷺ بِقَوْلِهِ:" لَا يَغْلَقُ الرَّهْنُ" هَكَذَا قَيَّدْنَاهُ بِرَفْعِ الْقَافِ عَلَى الْخَبَرِ، أَيْ لَيْسَ يَغْلَقُ الرَّهْنُ. تَقُولُ: أَغْلَقْتُ الْبَابَ فَهُوَ مُغْلَقٌ. وَغَلَقَ الرَّهْنُ فِي يَدِ مُرْتَهِنِهِ إِذَا لَمْ يُفْتَكَّ، قَالَ الشَّاعِرُ:

İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: 'Mürtehin rehinden yararlanmayı şart koşarsa bunun iki durumu vardır: Şayet borç verme (karz) akdinden kaynaklanıyorsa caiz değildir; şayet satış veya kira akdinden kaynaklanıyorsa caizdir. Çünkü bu durumda kişi malı zikredilen bedel ve rehnin malum bir süre menfaatleri karşılığında satan konumuna gelir; dolayısıyla sanki satış ve kira bir arada yapılmış gibi olur. Karz akdinde ise caiz olmamasının sebebi, menfaat sağlayan bir borca dönüşmesidir; zira karzın aslı bir kurbet (sevap kazanma vesilesi) olmasıdır, içine bir menfaat girdiği zaman kendi cinsinde bir fazlalık haline gelir ki bu da faizdir.' On Üçüncü [Mesele]- Rehnin kilitlenmesi (mülkiyetinin mürtehine geçmesi) caiz değildir. Bu da mürtehinin, vadesi geldiğinde borcunu ödemediği takdirde rehnin kendi alacağına karşılık tamamen mülkü olmasını şart koşmasıdır. Bu Câhiliye âdetlerindendi; Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Rehin kilitlenmez" buyurarak bunu iptal etmiştir. Bu lafzı haber bildirmesi sebebiyle kaf harfinin merfûluğuyla (yehliku) zaptettik; yani 'rehin kilitlenmez/bağlanmaz' demektir. Nitekim: 'Kapıyı kilitledim, o da kilitlidir' denilir. Geri kurtarılmadığı zaman 'Rehin, mürtehinin elinde kilitlendi' denir. Şair şöyle demiştir:

أَجَارَتَنَا مَنْ يَجْتَمِعُ يَتَفَرَّقِ ... وَمَنْ يَكُ رَهْنًا لِلْحَوَادِثِ يُغْلَقِ

Ey komşumuz! Bir araya gelenler mutlaka ayrılır, felaketlere rehin olan ise esir düşüp kilitlenir.

وَقَالَ زُهَيْرٌ:

Züheyr de şöyle demiştir:

وَفَارَقَتْكَ بِرَهْنٍ لَا فِكَاكَ لَهُ ... يَوْمَ الْوَدَاعِ فَأَمْسَى الرَّهْنُ قَدْ غَلِقَا

Ayrılık gününde kurtuluşu olmayan bir rehinle senden ayrıldı da o rehin artık kilitlenip (esir) kaldı.

الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ عَنْ زِيَادِ بْنِ سَعْدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" لَا يَغْلَقُ الرَّهْنُ لَهُ غُنْمُهُ وَعَلَيْهِ غُرْمُهُ". زِيَادُ بْنُ سَعْدٍ أَحَدُ الْحُفَّاظِ الثِّقَاتِ، وَهَذَا إِسْنَادٌ حَسَنٌ. وَأَخْرَجَهُ مَالِكٌ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ مُرْسَلًا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" لَا يَغْلَقُ الرَّهْنُ". قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَهَكَذَا رَوَاهُ كُلُّ مَنْ رَوَى الْمُوَطَّأَ عَنْ مَالِكٍ فِيمَا عَلِمْتُ، إِلَّا مَعْنَ بْنَ عِيسَى فَإِنَّهُ وَصَلَهُ، وَمَعْنٌ ثِقَةٌ، إِلَّا أَنِّي أَخْشَى أَنْ يَكُونَ الْخَطَأُ فِيهِ مِنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ الْغَضَائِرِيِّ عَنْ مُجَاهِدِ بْنِ مُوسَى عَنْ مَعْنِ بْنِ عِيسَى. وَزَادَ فِيهِ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عُمْرُوسٌ عَنِ الْأَبْهَرِيِّ بِإِسْنَادِهِ:" لَهُ غُنْمُهُ وَعَلَيْهِ غُرْمُهُ". وَهَذِهِ اللَّفْظَةُ قَدِ اخْتَلَفَ الرُّوَاةُ فِي رَفْعِهَا، فَرَفَعَهَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ وَمَعْمَرٌ وَغَيْرُهُمَا. وَرَوَاهُ ابْنُ وَهْبٍ وَقَالَ: قَالَ يُونُسُ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ: وَكَانَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ يَقُولُ: الرَّهْنُ مِمَّنْ رَهَنَهُ، لَهُ غُنْمُهُ وَعَلَيْهِ غُرْمُهُ، فَأَخْبَرَ ابْنُ شِهَابٍ أَنَّ هَذَا مِنْ قَوْلِ سَعِيدٍ لَا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. إِلَّا أن معمرا ذكره عن

On Dördüncü [Mesele]- Dârekutnî, Süfyân b. Uyeyne'den, o Ziyâd b. Sa'd'dan, o ez-Zührî'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَا يَغْلَقُ الرَّهْنُ لَهُ غُنْمُهُ وَعَلَيْهِ غُرْمُهُ » «Rehin kilitlenip [bağlı] kalmaz; geliri/kârı rehin verene ait olduğu gibi zararı/ziyanı da onadır.» Ziyâd b. Sa'd güvenilir hâfızlardan biridir ve bu hasen bir isnaddır. Mâlik de bunu İbn Şihâb'dan, o Saîd b. el-Müseyyeb'den mürsel olarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « لَا يَغْلَقُ الرَّهْنُ » «Rehin kilitlenip [bağlı] kalmaz.» buyurduğu şeklinde tahric etmiştir. Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle demiştir: Bildiğim kadarıyla el-Muvatta'ı Mâlik'ten rivayet eden herkes bunu bu şekilde rivayet etmiştir; Ma'n b. Îsâ müstesnadır, zira o bunu muttasıl kılmıştır. Ma'n sika (güvenilir) biridir; ancak bundaki hatanın Ma'n b. Îsâ'dan rivayet eden Mücâhid b. Mûsâ'dan rivayet eden Ali b. Abdilhamîd el-Gadâirî'den kaynaklanmış olmasından endişe ederim. Ebû Abdillâh Umrûs ise el-Ebherî'den kendi isnadıyla buna: « لَهُ غُنْمُهُ وَعَلَيْهِ غُرْمُهُ » «Geliri rehin verene ait olduğu gibi zararı da onadır.» lafzını ziyade etmiştir. Bu lafzın merfû kılınmasında (Hz. Peygamber'e nispet edilmesinde) râviler ihtilaf etmişlerdir; İbn Ebî Zi'b, Ma'mer ve başkaları bunu merfû kılmışlardır. İbn Vehb de bunu rivayet edip şöyle demiştir: Yûnus dedi ki: İbn Şihâb şöyle dedi: Saîd b. el-Müseyyeb: 'Rehin, onu rehin verenindir; geliri ona ait olduğu gibi zararı da onadır' derdi. Böylece İbn Şihâb, bu sözün Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den değil Saîd'in kendi sözünden olduğunu haber vermiştir. Ne var ki Ma'mer bunu...

ابْنِ شِهَابٍ مَرْفُوعًا، وَمَعْمَرٌ أَثْبَتُ النَّاسِ فِي ابْنِ شِهَابٍ. وَتَابَعَهُ عَلَى رَفْعِهِ يَحْيَى بْنُ أَبِي أُنَيْسَةَ وَيَحْيَى لَيْسَ بِالْقَوِيِّ. وَأَصْلُ هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ بِالنَّقْلِ مُرْسَلٌ، وَإِنْ كَانَ قَدْ وَصَلَ مِنْ جِهَاتٍ كَثِيرَةٍ فَإِنَّهُمْ يُعَلِّلُونَهَا. وَهُوَ مَعَ هَذَا حَدِيثٌ لَا يَرْفَعُهُ أَحَدٌ مِنْهُمْ وَإِنِ اخْتَلَفُوا فِي تَأْوِيلِهِ وَمَعْنَاهُ. وَرَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ أَيْضًا عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَيَّاشٍ عن ابن أبي ذئب عن الزهري عن سَعِيدٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا. قَالَ أَبُو عُمَرَ: لَمْ يَسْمَعْهُ إِسْمَاعِيلُ مِنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ وَإِنَّمَا سَمِعَهُ مِنْ عَبَّادِ بْنِ كَثِيرٍ عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، وَعَبَّادٌ عِنْدَهُمْ ضَعِيفٌ لَا يُحْتَجُّ بِهِ. وَإِسْمَاعِيلُ عِنْدَهُمْ أَيْضًا غَيْرُ مَقْبُولِ الْحَدِيثِ إِذَا حَدَّثَ عَنْ غَيْرِ أَهْلِ بَلَدِهِ، فَإِذَا حَدَّثَ عَنِ الشَّامِيِّينَ فَحَدِيثُهُ مُسْتَقِيمٌ، وَإِذَا حَدَّثَ عَنِ الْمَدَنِيِّينَ وَغَيْرِهِمْ فَفِي حَدِيثِهِ خَطَأٌ كَثِيرٌ وَاضْطِرَابٌ. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- نَمَاءُ الرَّهْنِ دَاخِلٌ مَعَهُ إِنْ كَانَ لَا يَتَمَيَّزُ كَالسِّمَنِ، أَوْ كَانَ نَسْلًا كَالْوِلَادَةِ وَالنِّتَاجِ، وَفِي مَعْنَاهُ فَسِيلُ النَّخْلِ، وَمَا عَدَا ذَلِكَ مِنْ غَلَّةٍ وَثَمَرَةٍ وَلَبَنٍ وَصُوفٍ فَلَا يَدْخُلُ فِيهِ إِلَّا أَنْ يَشْتَرِطَهُ. وَالْفَرْقُ بَيْنَهُمَا أَنَّ الْأَوْلَادَ تَبَعٌ فِي الزَّكَاةِ لِلْأُمَّهَاتِ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ الْأَصْوَافُ وَالْأَلْبَانُ وَثَمَرُ الْأَشْجَارِ، لِأَنَّهَا لَيْسَتْ تَبَعًا لِلْأُمَّهَاتِ فِي الزَّكَاةِ وَلَا هِيَ فِي صُوَرِهَا وَلَا فِي مَعْنَاهَا وَلَا تَقُومُ مَعَهَا، فَلَهَا حُكْمُ نَفْسِهَا لَا حُكْمُ الْأَصْلِ خِلَافَ الْوَلَدِ وَالنِّتَاجِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِصَوَابِ ذَلِكَ. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- وَرَهْنُ مَنْ أَحَاطَ الدَّيْنُ بِمَالِهِ جَائِزٌ مَا لَمْ يُفْلِسْ، وَيَكُونُ الْمُرْتَهِنُ أَحَقَّ بِالرَّهْنِ مِنَ الْغُرَمَاءِ، قَالَهُ مَالِكٌ وَجَمَاعَةٌ مِنَ النَّاسِ. وَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ خِلَافُ هَذَا- وَقَالَهُ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي سَلَمَةَ- إِنَّ الْغُرَمَاءَ يَدْخُلُونَ مَعَهُ فِي ذَلِكَ وَلَيْسَ بِشَيْءٍ، لِأَنَّ مَنْ لَمْ يُحْجَرْ عَلَيْهِ فَتَصَرُّفَاتُهُ صَحِيحَةٌ فِي كُلِّ أَحْوَالِهِ مِنْ بَيْعٍ وَشِرَاءٍ، وَالْغُرَمَاءُ عَامَلُوهُ عَلَى أَنَّهُ يَبِيعُ وَيَشْتَرِي وَيَقْضِي، لَمْ يَخْتَلِفْ قَوْلُ مَالِكٍ فِي هَذَا الْبَابِ، فَكَذَلِكَ الرَّهْنُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- قوله تعالى: (فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً) الْآيَةُ. شَرْطٌ رُبِطَ بِهِ وَصِيَّةُ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ بِالْأَدَاءِ وَتَرْكِ الْمَطْلِ. يَعْنِي إِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ أَمِينًا عِنْدَ صَاحِبِ الْحَقِّ وَثِقَةً فَلْيُؤَدِّ لَهُ ما عليه ائتمن. وَقَوْلُهُ (فَلْيُؤَدِّ) مِنَ الْأَدَاءِ مَهْمُوزٌ، [وَهُوَ جَوَابُ الشَّرْطِ [وَيَجُوزُ تَخْفِيفُ هَمْزِهِ فَتُقْلَبُ الْهَمْزَةُ وَاوًا وَلَا تُقْلَبُ أَلِفًا وَلَا تُجْعَلُ بَيْنَ بَيْنَ، لان الالف لا يكون

...İbn Şihâb'dan merfû olarak [rivayet etmiştir]. Ma'mer ise İbn Şihâb konusunda insanların en sağlamıdır. Onu merfû olarak rivayet etmede Yahyâ b. Ebî Üneyse ona tâbi olmuşsa da Yahyâ kuvvetli [bir râvi] değildir. Hadis nakil ehlinin nezdinde bu hadisin aslı mürseldir; her ne kadar pek çok cihetten mevsûl olarak gelmişse de onlar bu [senetleri] illetli saymaktadırlar. Bununla birlikte o, tevili ve manası üzerinde ihtilaf etseler de onlardan hiçbirinin merfû olarak nakletmediği bir hadistir. Bunu ed-Dârekutnî de İsmâîl b. Ayyâş'tan, o İbn Ebî Zi'b'den, o ez-Zührî'den, o Saîd'den, o da Ebû Hüreyre'den merfû olarak rivayet etmiştir. Ebû Ömer şöyle demiştir: İsmâîl bunu İbn Ebî Zi'b'den bizzat işitmemiştir; onu ancak Abbâd b. Kesîr'den, o da İbn Ebî Zi'b'den işitmiştir. Abbâd ise onların nezdinde zayıftır ve kendisiyle ihticac olunmaz. İsmâîl de onların nezdinde kendi memleketinin ahalisi dışındakilerden rivayette bulunduğunda hadisi makbul olmayan biridir. Şamlılardan rivayet ettiğinde hadisi müstakimdir; Medinelilerden ve başkalarından rivayet ettiğinde ise hadisinde pek çok hata ve muzdariplik (tutarsızlık) bulunur. On Beşinci [Mesele]- Rehnin semizleşmesi gibi [aslından] ayrılamayan veya doğum ve döl gibi nesil türünden olan artışı rehne dâhildir; hurma fidanı da bu anlamdadır. Bunun dışında kalan gelir/mahsul, meyve, süt ve yün ise [akitte] şart koşulmadıkça rehne dâhil olmaz. İkisi arasındaki fark şudur: Yavrular zekâtta annelerine tâbidir; yünler, sütler ve ağaçların meyveleri ise böyle değildir. Çünkü bunlar zekâtta annelere tâbi olmadığı gibi ne onların sûretinde ne onların mânâsındadır ne de onlarla birlikte kaimdir. Dolayısıyla yavrunun ve dölün aksine bunlar aslın hükmüne değil, kendi hükmüne tabidirler. Bunun doğrusunu en iyi Allah bilir. On Altıncı [Mesele]- Borcu malını kuşatmış olan (malından fazla olan) kimsenin, iflasına hükmedilmediği sürece rehin vermesi caizdir ve rehin alan kişi (mürtehin), rehin üzerinde diğer alacaklılardan daha çok hak sahibidir. Bunu Mâlik ve bir grup âlim söylemiştir. Mâlik'ten bunun aksi de rivayet edilmiştir -ki bunu Abdülazîz b. Ebî Seleme de söylemiştir-: "Alacaklılar bu rehindeki paya onunla birlikte ortak olurlar." Fakat bu bir şey değildir (tutarlı bir görüş değildir). Çünkü kendisine hacir konulmamış (kısıtlanmamış) kişinin alım ve satım dâhil bütün hallerindeki tasarrufları geçerlidir. Alacaklılar da onunla alıp sattığı ve borç ödediği kabulü üzere muamele yapmışlardır; Mâlik'in bu baptaki sözü ihtilafsızdır. Dolayısıyla rehin de böyledir. En doğrusunu Allah bilir. On Yedinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً } “Şayet birbirinize güvenirseniz...” ayeti: Üzerinde hak bulunan kimseye, borcunu ödemesi ve ertelemeyi terk etmesi vasiyetinin/emrinin bağlandığı bir şarttır. Yani şayet üzerinde hak bulunan kişi hak sahibinin nezdinde emin ve güvenilir biri ise, kendisine emanet edilen şeyi ona ödesin. Yüce Allah'ın { فَلْيُؤَدِّ } “ödesin” kavli, 'el-edâ' kökünden hemzeli bir kelimedir [ve şartın cevabıdır]. Hemzesinin teshîli caizdir; bu durumda hemze 'vav'a çevrilir, 'elif'e çevrilmez ve 'beyne beyne' (hemze ile harf arası) yapılmaz. Çünkü eliften önceki harf ancak...

مَا قَبْلَهَا إِلَّا مَفْتُوحًا. وَهُوَ أَمْرٌ مَعْنَاهُ الْوُجُوبُ، بِقَرِينَةِ الْإِجْمَاعِ عَلَى وُجُوبِ أَدَاءِ الدُّيُونِ، وَثُبُوتِ حُكْمِ الْحَاكِمِ بِهِ وَجَبْرِهِ الْغُرَمَاءَ عَلَيْهِ، وَبِقَرِينَةِ الْأَحَادِيثِ الصِّحَاحِ فِي تَحْرِيمِ مَالِ الْغَيْرِ. الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَمانَتَهُ) الْأَمَانَةُ مَصْدَرٌ سُمِّيَ بِهِ الشَّيْءُ الَّذِي فِي الذِّمَّةِ، وَأَضَافَهَا إِلَى الَّذِي عَلَيْهِ الدَّيْنُ مِنْ حَيْثُ لَهَا إِلَيْهِ نِسْبَةٌ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ ". التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ) أَيْ فِي أَلَّا يَكْتُمَ مِنَ الحق شيئا. وقوله: (وَلا تَكْتُمُوا الشَّهادَةَ) تَفْسِيرٌ لِقَوْلِهِ:" وَلَا يُضَارِرَ" بِكَسْرِ الْعَيْنِ. نَهَى الشَّاهِدَ عَنْ أَنْ يَضُرَّ بِكِتْمَانِ الشَّهَادَةِ، وَهُوَ نَهْيٌ عَلَى الْوُجُوبِ بِعِدَّةِ قَرَائِنَ مِنْهَا الْوَعِيدُ. وَمَوْضِعُ النَّهْيِ هُوَ حَيْثُ يَخَافُ الشَّاهِدُ ضَيَاعَ حَقٍّ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: عَلَى الشَّاهِدِ أَنْ يَشْهَدَ حَيْثُمَا اسْتُشْهِدَ، وَيُخْبِرَ حَيْثُمَا اسْتُخْبِرَ، قَالَ: وَلَا تَقُلْ أُخْبِرُ بِهَا عِنْدَ الْأَمِيرِ بَلْ أَخْبِرْهُ بِهَا لَعَلَّهُ يَرْجِعُ وَيَرْعَوِي. وَقَرَأَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَلَا يَكْتُمُوا" بِالْيَاءِ، جَعَلَهُ نَهْيًا لِلْغَائِبِ. الْمُوفِيَةُ عِشْرِينَ- إِذَا كَانَ عَلَى الْحَقِّ شُهُودٌ تَعَيَّنَ عَلَيْهِمْ أَدَاؤُهَا عَلَى الْكِفَايَةِ، فَإِنْ أَدَّاهَا اثْنَانِ وَاجْتَزَأَ الْحَاكِمُ بِهِمَا سَقَطَ الْفَرْضُ عَنِ الْبَاقِينَ، وَإِنْ لَمْ يُجْتَزَأْ بِهَا تَعَيَّنَ الْمَشْيُ إِلَيْهِ حَتَّى يَقَعَ الْإِثْبَاتُ. وَهَذَا يُعْلَمُ بِدُعَاءِ صَاحِبِهَا، فَإِذَا قَالَ له: أحى حَقِّي بِأَدَاءِ مَا عِنْدَكَ لِي مِنَ الشَّهَادَةِ تَعَيَّنَ ذَلِكَ عَلَيْهِ. الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ يَكْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ) خَصَّ الْقَلْبَ بِالذِّكْرِ إِذِ الْكَتْمُ مِنْ أَفْعَالِهِ، وَإِذْ هُوَ الْمُضْغَةُ الَّتِي بِصَلَاحِهَا يَصْلُحُ الْجَسَدُ كُلُّهُ كَمَا قَالَ ﵇، فَعَبَّرَ بِالْبَعْضِ عَنِ الْجُمْلَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. [فِي أَوَّلِ السُّورَةِ [وَقَالَ الْكِيَا: لَمَّا عَزَمَ عَلَى أَلَّا يُؤَدِّيَهَا وَتَرَكَ أَدَاءَهَا بِاللِّسَانِ رَجَعَ الْمَأْثَمُ إِلَى الْوَجْهَيْنِ جَمِيعًا. فَقَوْلُهُ:" آثِمٌ قَلْبُهُ" مَجَازٌ، وَهُوَ آكَدُ مِنَ الْحَقِيقَةِ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى الْوَعِيدِ، وَهُوَ مِنْ بَدِيعِ الْبَيَانِ وَلَطِيفِ الْإِعْرَابِ عَنِ الْمَعَانِي. يُقَالُ: إِثْمُ الْقَلْبِ سَبَبُ مَسْخِهِ، وَاللَّهُ تَعَالَى إِذَا مَسَخَ قَلْبًا جَعَلَهُ مُنَافِقًا وَطَبَعَ عَلَيْهِ، نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْهُ [وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ]. وَ" قَلْبُهُ" رُفِعَ بِ" آثِمٌ" وَ" آثِمٌ" خَبَرُ

...kendinden öncekini ancak fethalı kılar. Bu; borçların ödenmesinin vücûbuna dair icmâ, hâkimin bununla hükmetmesinin ve borçluları buna zorlamasının sabit oluşu ile başkasının malının haram kılındığına dair sahih hadisler karînesiyle vücûb ifade eden bir emirdir. On Sekizinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: {أَمانَتَهُ} “[üzerindeki] emanetini” buyruğu: Emanet, zimmette bulunan şeyin kendisiyle isimlendirildiği bir masdardır. Borcun kendisiyle bir ilgisi bulunması yönünden emaneti borçlu olan kimseye izafe etmiştir; nitekim Yüce Allah: {وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ} “Mallarınızı aklı ermezlere vermeyin” buyurmuştur. On Dokuzuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: {وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ} “ve Rabbi olan Allah'tan sakınsın” buyruğu, haktan hiçbir şeyi gizlememe hususunda [sakınsın] demektir. {وَلا تَكْتُمُوا الشَّهادَةَ} “Şahitliği gizlemeyin” buyruğu ise [fiilin] ayn harfinin kesresiyle okunan "lâ yudârr" (zarar vermesin) kavlinin açıklamasıdır. Şahidin, şahitliği gizleyerek zarar vermesini nehyetmiştir. Bu, aralarında tehdidin de bulunduğu birtakım karîneler sebebiyle vücûb bildiren bir nehiydir. Nehyin mevzusu ise şahidin bir hakkın zayi olmasından korktuğu durumdur. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Şahit ne zaman şahitliğe çağrılırsa şahitlik etmekle, ne zaman bilgisine başvurulursa haber vermekle yükümlüdür." Şöyle de demiştir: "'Bunu emirin yanında haber veririm' deme; bilakis belki [haksızlıktan] döner ve vazgeçer diye ona haber ver." Ebû Abdirrahmân ise "ve lâ yektumû" şeklinde yâ ile okumuş ve bunu gaip için nehiy kılmıştır. Yirminci [Mesele]- Hak üzerinde şahitler bulunduğu zaman, şahitliği yerine getirmek onlar üzerine farz-ı kifâye olarak taayyün eder. Eğer iki kişi şahitlik eder ve hâkim de ikisiyle yetinirse, geri kalanlardan farz düşer. Şayet onlarla yetinilmezse, ispat gerçekleşinceye kadar [hâkime] gitmek taayyün eder. Bu durum ise hak sahibinin çağrısıyla bilinir; nitekim [hak sahibi] şahide: "Yanımdaki şahitliğini eda ederek hakkımı ihya et!" dediğinde bu [şahitlik], şahidin üzerine taayyün eder. Yirmi Birinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: {وَمَنْ يَكْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ} “Kim onu gizlerse, şüphesiz onun kalbi günahkârdır” buyruğu: Kalbi özellikle zikretmiştir; zira gizlemek kalbin fiillerindendir ve Peygamber'in (aleyhisselâm) buyurduğu gibi o, salah bulmasıyla bütün bedenin salah bulduğu et parçasıdır. Böylece bütünü cüz ile ifade etmiştir ki bu husus daha önce geçmişti [surenin başında]. el-Kiyâ şöyle demiştir: "Şahitliği eda etmemeye azmedip dille eda etmeyi terk edince günah her iki cihete birden raci oldu. Dolayısıyla: 'âsimun kalbuhû' (kalbi günahkârdır) ifadesi mecazdır; tehdide delalet etme hususunda hakikatten daha kuvvetlidir ve bedî' bir beyan ile manaları ifade etmede latif bir tarzdır. 'Kalbin günahı onun meshine (bozulup tersyüz olmasına) sebeptir. Yüce Allah bir kalbi mesh ettiğinde onu münafık kılar ve üzerine mühür vurur; bundan Allah'a sığınırız' denilmiştir [bu da surenin başında geçmişti]." "Kalbuhû" kelimesi "âsim" ile merfû kılınmıştır; "âsim" ise...

" إِنْ"، وَإِنْ شِئْتَ رَفَعْتَ آثِمًا بِالِابْتِدَاءِ، وَ" قَلْبُهُ" فَاعِلٌ يَسُدُّ مَسَدَّ الْخَبَرِ وَالْجُمْلَةُ خَبَرُ إِنَّ. وَإِنْ شِئْتَ رَفَعْتَ آثِمًا عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ الِابْتِدَاءِ تَنْوِي بِهِ التَّأْخِيرَ. وَإِنْ شِئْتَ كَانَ" قَلْبُهُ" بَدَلًا مِنْ" آثِمٌ" بَدَلَ الْبَعْضِ مِنَ الْكُلِّ. وَإِنْ شِئْتَ كَانَ بَدَلًا مِنَ الْمُضْمَرِ الَّذِي فِي" آثِمٌ". وَتَعَرَّضَتْ هُنَا ثَلَاثُ مَسَائِلَ تَتِمَّةُ أَرْبَعٍ وَعِشْرِينَ. الْأُولَى- اعْلَمْ أَنَّ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ مِنَ الشَّهَادَةِ وَالْكِتَابَةِ لِمُرَاعَاةِ صَلَاحِ ذَاتِ الْبَيْنِ وَنَفْيِ التَّنَازُعِ الْمُؤَدِّي إِلَى فَسَادِ ذَاتِ الْبَيْنِ، لِئَلَّا يُسَوِّلَ لَهُ الشَّيْطَانُ جُحُودَ الْحَقِّ وَتَجَاوُزَ مَا حَدَّ لَهُ الشَّرْعُ، أَوْ تَرْكِ الِاقْتِصَارِ عَلَى الْمِقْدَارِ الْمُسْتَحَقِّ، وَلِأَجْلِهِ حَرَّمَ الشَّرْعُ الْبِيَاعَاتِ الْمَجْهُولَةَ الَّتِي اعْتِيَادُهَا يُؤَدِّي إِلَى الِاخْتِلَافِ وَفَسَادِ ذَاتِ الْبَيْنِ وَإِيقَاعِ التَّضَاغُنِ وَالتَّبَايُنِ. فَمِنْ ذَلِكَ مَا حَرَّمَهُ اللَّهُ مِنَ الْمَيْسِرِ وَالْقِمَارِ وَشُرْبِ الْخَمْرِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ " الْآيَةَ. فَمَنْ تَأَدَّبَ بِأَدَبِ اللَّهِ فِي أَوَامِرِهِ وَزَوَاجِرِهِ حَازَ صَلَاحَ الدُّنْيَا وَالدِّينِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ " الْآيَةَ. الثَّانِيَةُ- رَوَى الْبُخَارِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:" مَنْ أَخَذَ أَمْوَالَ النَّاسِ يُرِيدُ أَدَاءَهَا أَدَّى اللَّهُ عَنْهُ وَمَنْ أَخَذَهَا يُرِيدُ إِتْلَافَهَا أَتْلَفَهُ اللَّهُ". وَرَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ مَيْمُونَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهَا اسْتَدَانَتْ، فَقِيلَ: يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ، تَسْتَدِينِينَ وَلَيْسَ عِنْدَكِ وَفَاءٌ؟ قَالَتْ: إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (مَنْ أَخَذَ دَيْنًا وَهُوَ يُرِيدُ أَنْ يُؤَدِّيَهُ أَعَانَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ). وَرَوَى الطَّحَاوِيُّ وَأَبُو جَعْفَرٍ الطَّبَرِيُّ وَالْحَارِثُ بْنُ أَبِي أُسَامَةَ فِي مُسْنَدِهِ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:" لَا تُخِيفُوا الْأَنْفُسَ بَعْدَ أَمْنِهَا" قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَمَا ذَاكَ؟ قَالَ:" الدَّيْنُ". وَرَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي دُعَاءٍ ذَكَرَهُ:" اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوَذُ بِكَ مِنَ الْهَمِّ وَالْحَزَنِ وَالْعَجْزِ وَالْكَسَلِ وَالْجُبْنِ وَالْبُخْلِ وَضَلَعِ الدَّيْنِ وَغَلَبَةِ الرِّجَالِ". قَالَ الْعُلَمَاءُ: ضَلَعُ الدَّيْنِ هُوَ الَّذِي لَا يَجِدُ دَائِنُهُ مِنْ حَيْثُ يُؤَدِّيهِ. وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ: حِمْلٌ مُضْلِعٌ أَيْ ثَقِيلٌ، وَدَابَّةٌ مُضْلِعٌ لَا تَقْوَى عَلَى الْحَمْلِ، قال صَاحِبُ الْعَيْنِ. وَقَالَ ﷺ:

... "inne"nin [haberi olur]. Dilersen "âsimun" kelimesini mübteda olarak merfû kılarsın; "kalbuhû" ise haberin yerine geçen bir fail olur ve bu cümle bütünüyle "inne"nin haberi sayılır. Dilersen "âsimun" kelimesini, takdim edilmiş bir mübtedanın tehir edilmiş haberi niyetinde olarak merfû kılarsın. Dilersen "kalbuhû" kelimesi "âsimun"dan bedel-i ba'z mine'l-küll (bütünün bir parçasından yapılan bedel) olur. Dilersen de "âsimun" kelimesindeki zamirden bedel olur. Burada yirmi dördü tamamlayan üç mesele ortaya çıkmaktadır: Birincisi: Bil ki, Yüce Allah'ın şahitlik ve yazma konusunda emrettiği hususlar; aradaki ilişkilerin ıslahını gözetmek, aranın bozulmasına yol açacak çekişmeleri bertaraf etmek, şeytanın kişiye hakkı inkâr etmeyi ve şeriatın kendisi için çizdiği sınırları aşmayı yahut hak edilen miktarla yetinmeyi terk etmeyi süslü göstermesini engellemek içindir. İşte bu sebeple şeriat, alışkanlık haline getirilmesi ihtilafa, ilişkilerin bozulmasına, kin ve ayrılıkların doğmasına yol açan meçhul (belirsiz) satışları haram kılmıştır. Yüce Allah'ın şu kavliyle kumar, şans oyunları ve şarap içmeyi haram kılması da bu kabildendir: { إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ } “Şüphesiz şeytan, içki ve kumar yoluyla aranıza sadece düşmanlık ve kin sokmak ister...” ayeti. Kim emir ve yasakları hususunda Allah'ın edebiyle edeplenirse, dünya ve ahiret ıslahını elde etmiş olur. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ } “Eğer kendilerine verilen öğüdü yerine getirselerdi, onlar için elbette daha hayırlı olurdu...” ayeti. İkincisi: Buhârî, Ebû Hureyre'den radıyallâhu anh, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « مَنْ أَخَذَ أَمْوَالَ النَّاسِ يُرِيدُ أَدَاءَهَا أَدَّى اللَّهُ عَنْهُ وَمَنْ أَخَذَهَا يُرِيدُ إِتْلَافَهَا أَتْلَفَهُ اللَّهُ » «Kim insanların mallarını geri ödemek niyetiyle alırsa, Allah onun adına bunu öder. Kim de onları tüketip yok etmek niyetiyle alırsa, Allah onu helak eder.» Nesâî, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem eşi Meymûne'den radıyallâhu anhâ rivayet etmiştir: Kendisi borç almıştı; bunun üzerine: "Ey Müminlerin Annesi! Yanında ödeyecek bir şey olmadığı halde borçlanıyor musun?" denildi. O da: "Ben Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu işittim: « مَنْ أَخَذَ دَيْنًا وَهُوَ يُرِيدُ أَنْ يُؤَدِّيَهُ أَعَانَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ » «Kim ödemek niyetiyle bir borç alırsa, Allah o borç hususunda ona yardım eder»" dedi. Tahâvî, Ebû Ca'fer et-Taberî ve Müsned'inde el-Hâris b. Ebî Üsâme, Ukbe b. Âmir'den radıyallâhu anh rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « لَا تُخِيفُوا الْأَنْفُسَ بَعْدَ أَمْنِهَا » «Güvendeyken canları korkutmayın» buyurdu. "Ey Allah'ın Resûlü, o nedir?" dediler. O da: « الدَّيْنُ » «Borçtur» buyurdu. Buhârî, Enes'ten radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yaptığı bir duada şöyle zikretmiştir: « اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوَذُ بِكَ مِنَ الْهَمِّ وَالْحَزَنِ وَالْعَجْزِ وَالْكَسَلِ وَالْجُبْنِ وَالْبُخْلِ وَضَلَعِ الدَّيْنِ وَغَلَبَةِ الرِّجَالِ » «Allahım! Kederden, hüzünden, acizlikten, tembellikten, korkaklıktan, cimrilikten, borcun ağır basmasından ve insanların galebe çalmasından sana sığınırım.» Âlimler şöyle demiştir: Borcun ağır basması (dala'u'd-deyn), borçlunun borcunu ödeyecek bir imkân bulamamasıdır. Bu tabir, Arapların: "حِمْلٌ مُضْلِعٌ" (ağır yük) ve "دَابَّةٌ مُضْلِعٌ" (yükü taşımaya gücü yetmeyen binek) sözünden alınmıştır; bunu Kitâbü'l-Ayn sahibi söylemiştir. Yine sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:

" الدَّيْنُ شَيْنُ الدِّينِ". وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ:" الدَّيْنُ هَمٌّ بِاللَّيْلِ وَمَذَلَّةٌ بِالنَّهَارِ". قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَإِنَّمَا كَانَ شَيْنًا وَمَذَلَّةً لِمَا فِيهِ مِنْ شَغْلِ الْقَلْبِ وَالْبَالِ وَالْهَمِّ اللَّازِمِ فِي قَضَائِهِ، وَالتَّذَلُّلِ لِلْغَرِيمِ عِنْدَ لِقَائِهِ، وَتَحَمُّلِ مِنَّتِهِ بِالتَّأْخِيرِ إِلَى حِينِ أَوَانِهِ. وَرُبَّمَا يَعِدُ مِنْ نَفْسِهِ الْقَضَاءَ فَيُخْلِفُ، أَوْ يُحَدِّثُ الْغَرِيمَ بِسَبَبِهِ فَيَكْذِبُ، أَوْ يَحْلِفُ لَهُ فَيَحْنَثُ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ. وَلِهَذَا كَانَ ﵇ يَتَعَوَّذُ مِنَ الْمَأْثَمِ وَالْمَغْرَمِ، وَهُوَ الدَّيْنُ. فَقِيلَ لَهُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا أَكْثَرَ مَا تَتَعَوَّذُ مِنَ الْمَغْرَمِ؟ فَقَالَ:" إِنَّ الرَّجُلَ إِذَا غَرِمَ حَدَّثَ فَكَذَبَ وَوَعَدَ فَأَخْلَفَ". وَأَيْضًا فَرُبَّمَا قَدْ مَاتَ وَلَمْ يَقْضِ الدَّيْنَ فَيُرْتَهَنُ بِهِ، كَمَا قَالَ ﵇:" نَسْمَةُ الْمُؤْمِنِ مُرْتَهَنَةٌ فِي قَبْرِهِ بِدَيْنِهِ حتى يقضى عنه". وكل هذه الأسباب مشاين فِي الدِّينِ تُذْهِبُ جَمَالَهُ وَتُنْقِصُ كَمَالَهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّالِثَةُ- لَمَّا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِالْكَتْبِ وَالْإِشْهَادِ وَأَخْذِ الرِّهَانِ كَانَ ذَلِكَ نَصًّا قَاطِعًا عَلَى مُرَاعَاةِ حِفْظِ الْأَمْوَالِ وَتَنْمِيَتِهَا، وَرَدًّا عَلَى الْجَهَلَةِ الْمُتَصَوِّفَةِ وَرِعَاعِهَا الَّذِينَ لَا يَرَوْنَ ذَلِكَ، فَيَخْرُجُونَ عَنْ جَمِيعِ أَمْوَالِهِمْ وَلَا يَتْرُكُونَ كِفَايَةً لِأَنْفُسِهِمْ وَعِيَالِهِمْ، ثُمَّ إِذَا احْتَاجَ وَافْتَقَرَ عِيَالُهُ فَهُوَ إِمَّا أَنْ يَتَعَرَّضَ لِمِنَنِ الْإِخْوَانِ أَوْ لِصَدَقَاتِهِمْ، أَوْ أَنْ يَأْخُذَ مِنْ أَرْبَابِ الدُّنْيَا وَظَلَمَتِهِمْ، وَهَذَا الْفِعْلُ مَذْمُومٌ مَنْهِيٌّ عَنْهُ. قَالَ أَبُو الْفَرَجِ الْجَوْزِيُّ: وَلَسْتُ أَعْجَبَ مِنَ الْمُتَزَهِّدِينَ الَّذِينَ فَعَلُوا هَذَا مَعَ قِلَّةِ عِلْمِهِمْ، إِنَّمَا أَتَعَجَّبُ مِنْ أَقْوَامٍ لَهُمْ عِلْمٌ وَعَقْلٌ كَيْفَ حَثُّوا عَلَى هَذَا، وَأَمَرُوا بِهِ مَعَ مُضَادَّتِهِ لِلشَّرْعِ وَالْعَقْلِ. فَذَكَرَ الْمُحَاسِبِيُّ فِي هَذَا كَلَامًا كَثِيرًا، وَشَيَّدَهُ أَبُو حَامِدٍ الطُّوسِيُّ وَنَصَرَهُ. وَالْحَارِثُ عِنْدِي أَعْذَرُ مِنْ أَبِي حَامِدٍ، لِأَنَّ أَبَا حَامِدٍ كَانَ أَفْقَهَ، غَيْرَ أَنَّ دُخُولَهُ فِي التَّصَوُّفِ أَوْجَبَ عَلَيْهِ نُصْرَةَ مَا دَخَلَ فِيهِ. قَالَ الْمُحَاسِبِيُّ فِي كَلَامٍ طَوِيلٍ لَهُ: وَلَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّهُ لَمَّا تُوُفِّيَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ قَالَ نَاسٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: إِنَّمَا نَخَافُ عَلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ فِيمَا تَرَكَ. فَقَالَ كَعْبٌ: سُبْحَانَ اللَّهِ! وَمَا تَخَافُونَ عَلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ؟ كَسَبَ طَيِّبًا وَأَنْفَقَ طَيِّبًا وَتَرَكَ طَيِّبًا. فَبَلَغَ ذَلِكَ أَبَا ذَرٍّ فَخَرَجَ مُغْضَبًا يُرِيدُ كَعْبًا، فَمَرَّ بِلِحَى بَعِيرٍ فَأَخَذَهُ بِيَدِهِ، ثُمَّ انْطَلَقَ يَطْلُبُ كَعْبًا، فَقِيلَ لِكَعْبٍ: إِنَّ أَبَا ذَرٍّ يَطْلُبُكَ. فخرج هاربا حتى

«Borç, dinin lekesidir.» Yine ondan rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur: «Borç, gece tasa gündüz ise zillettir.» Âlimlerimiz şöyle demiştir: Borcun leke ve zillet olması; onda kalbin ve zihnin meşguliyeti, ödenmesi hususunda sürekli bir tasa bulunması, karşılaşıldığında alacaklıya karşı boyun eğme ve vadesi gelinceye kadar ertelemesi sebebiyle onun minnetini çekme [zorunluluğu] bulunmasındandır. Çoğu zaman kişi kendi kendine ödeme sözü verir fakat sözünde duramaz; veya bu sebeple alacaklıya bir şeyler söyler de yalan konuşur; yahut ona yemin eder de yeminini bozar; ve benzeri durumlar vuku bulur. İşte bundan ötürü [Resûlullah] aleyhisselâm günahtan ve mağremden -ki o borçtur- [Allah'a] sığınırdı. Kendisine: "Ey Allah'ın Resûlü, borçtan ne kadar da çok sığınıyorsunuz?" denilince şöyle buyurdu: « إِنَّ الرَّجُلَ إِذَا غَرِمَ حَدَّثَ فَكَذَبَ وَوَعَدَ فَأَخْلَفَ » «Kişi borçlandığı zaman konuştuğunda yalan söyler, söz verdiğinde ise sözünden döner.» Ayrıca kişi borcunu ödemeden ölebilir de bundan ötürü rehin kalır; nitekim [Resûlullah] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: « نَسْمَةُ الْمُؤْمِنِ مُرْتَهَنَةٌ فِي قَبْرِهِ بِدَيْنِهِ حتى يقضى عنه » «Müminin canı, borcu ödeninceye kadar kabrinde borcu sebebiyle rehin tutulur.» Bütün bu sebepler dinde onun güzelliğini gideren ve kemalini noksanlaştıran ayıplardır. En doğrusunu Allah bilir. Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah yazmayı, şahit tutmayı ve rehin almayı emredince bu durum; malların korunmasına ve nemalandırılmasına riayet edilmesi gerektiğine kesin bir nass ve bunu kabul etmeyip bütün mallarından çıkan, kendilerine ve bakmakla yükümlü oldukları aile fertlerine yetecek kadar bir şey bırakmayan, sonra da kendisi muhtaç olup ailesi fakir düştüğünde ya din kardeşlerinin minnetine veya onların sadakalarına maruz kalan yahut da dünya ehli ile zalimlerden alan cahil mutasavvıflara ve onların ayak takımına bir reddiye olmuştur. Bu davranış yerilmiş ve yasaklanmıştır. Ebü'l-Ferec el-Cevzî şöyle demiştir: İlimlerinin azlığıyla birlikte bunu yapan zâhidlere şaşmıyorum; asıl ilim ve akıl sahibi birtakım kimselerin, şeriata ve akla aykırı olmasına rağmen buna nasıl teşvik ettiklerine ve bunu emrettiklerine şaşıyorum. el-Muhâsibî bu hususta pek çok söz zikretmiş, Ebû Hâmid et-Tûsî [Gazzâlî] de bunu tahkim edip desteklemiştir. Hâris benim nazarımda Ebû Hâmid'den daha mazurdur; çünkü Ebû Hâmid daha fakihti; ne var ki onun tasavvufa girmesi, içine girdiği şeyi desteklemesini gerektirmiştir. el-Muhâsibî uzun bir sözünde şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre Abdurrahman b. Avf vefat ettiğinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimseler: "Biz Abdurrahman adına ancak geride bıraktığı mallardan endişe ediyoruz" dediler. Bunun üzerine Ka'b: "Sübhânallâh! Abdurrahman için neyden endişe ediyorsunuz? O helal kazandı, helal yolda harcadı ve helal mal bıraktı" dedi. Bu söz Ebû Zerr'e ulaşınca öfkeyle Ka'b'ı aramak üzere çıktı. Bir deve çene kemiğine rastlayıp onu eline aldı, sonra Ka'b'ı aramak üzere yola koyuldu. Ka'b'a: "Ebû Zerr seni arıyor" denildi. Bunun üzerine [Ka'b] kaçarak çıktı, nihayet...

دَخَلَ عَلَى عُثْمَانَ يَسْتَغِيثُ بِهِ وَأَخْبَرَهُ الْخَبَرَ. فَأَقْبَلَ أَبُو ذَرٍّ يَقُصُّ الْأَثَرَ فِي طَلَبِ كَعْبٍ حَتَّى انْتَهَى إِلَى دَارِ عُثْمَانَ، فَلَمَّا دَخَلَ قَامَ كَعْبٌ فَجَلَسَ خَلْفَ عُثْمَانَ هَارِبًا مِنْ أَبِي ذَرٍّ، فَقَالَ لَهُ أَبُو ذَرٍّ: يَا ابْنَ الْيَهُودِيَّةِ، تَزْعُمُ أَلَّا بَأْسَ بِمَا تَرَكَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ! لَقَدْ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَوْمًا فَقَالَ:" الْأَكْثَرُونَ هُمُ الْأَقَلُّونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَّا مَنْ قَالَ هَكَذَا وَهَكَذَا". قَالَ الْمُحَاسِبِيُّ: فَهَذَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ مَعَ فَضْلِهِ يُوقَفُ فِي عَرْصَةِ [يَوْمَ] الْقِيَامَةِ بِسَبَبِ مَا كَسَبَهُ مِنْ حَلَالٍ، لِلتَّعَفُّفِ وَصَنَائِعِ الْمَعْرُوفِ فَيُمْنَعُ السَّعْيَ إِلَى الْجَنَّةِ مَعَ الْفُقَرَاءِ وَصَارَ يَحْبُو فِي آثَارِهِمْ حَبْوًا، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ كَلَامِهِ. ذَكَرَهُ أَبُو حَامِدٍ وَشَيَّدَهُ وَقَوَّاهُ بِحَدِيثِ ثَعْلَبَةَ، وَأَنَّهُ أُعْطِيَ الْمَالَ فَمَنَعَ الزَّكَاةَ. قَالَ أَبُو حَامِدٍ: فَمَنْ رَاقَبَ أَحْوَالَ الْأَنْبِيَاءِ وَالْأَوْلِيَاءِ وَأَقْوَالَهُمْ لَمْ يَشُكَّ فِي أَنَّ فَقْدَ الْمَالِ أَفْضَلُ مِنْ وُجُودِهِ، وَإِنْ صُرِفَ إِلَى الْخَيْرَاتِ، إِذْ أَقَلُّ مَا فِيهِ اشْتِغَالُ الْهِمَّةِ بِإِصْلَاحِهِ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ. فَيَنْبَغِي لِلْمُرِيدِ أَنْ يُخْرِجَ عَنْ مَالِهِ حَتَّى لَا يَبْقَى لَهُ إِلَّا قَدْرُ ضَرُورَتِهِ، فَمَا بَقِيَ لَهُ دِرْهَمٌ يَلْتَفِتُ إِلَيْهِ قَلْبُهُ فَهُوَ مَحْجُوبٌ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى. قَالَ الْجَوْزِيُّ: وَهَذَا كُلُّهُ خِلَافُ الشَّرْعِ وَالْعَقْلِ، وَسُوءُ فَهْمِ الْمُرَادِ بِالْمَالِ، وَقَدْ شَرَّفَهُ اللَّهُ وَعَظَّمَ قَدْرَهُ وَأَمَرَ بِحِفْظِهِ، إِذْ جَعَلَهُ قِوَامًا لِلْآدَمِيِّ وَمَا جُعِلَ قِوَامًا لِلْآدَمِيِّ الشَّرِيفِ فَهُوَ شَرِيفٌ، فَقَالَ تَعَالَى:" وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً ". ونهى ﷿ أَنْ يُسَلَّمَ الْمَالُ إِلَى غَيْرِ رَشِيدٍ فَقَالَ:" فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ". وَنَهَى النَّبِيُّ ﷺ عَنْ إِضَاعَةِ الْمَالِ، قَالَ لِسَعْدٍ:" إِنَّكَ أَنْ تَذَرَ وَرَثَتَكَ أَغْنِيَاءَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَذَرَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ. وَقَالَ:" مَا نَفَعَنِي مَالٌ كَمَالِ أَبِي بَكْرٍ". وَقَالَ لِعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ:" نِعْمَ الْمَالُ الصَّالِحُ لِلرَّجُلِ الصَّالِحِ". وَدَعَا لِأَنَسٍ، وَكَانَ فِي آخِرِ دُعَائِهِ:" اللَّهُمَّ أَكْثِرْ مَالَهُ وَوَلَدَهُ وَبَارِكْ لَهُ فِيهِ". وَقَالَ كَعْبٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ أَنْخَلِعَ مِنْ مَالِي صَدَقَةً إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ. فَقَالَ:" أَمْسِكْ عَلَيْكَ بَعْضَ مَالِكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ". قَالَ الْجَوْزِيُّ: هَذِهِ الْأَحَادِيثُ مُخَرَّجَةٌ فِي الصِّحَاحِ، وهى على خلاف

[Ka'b,] sığınmak amacıyla Osmân'ın yanına girdi ve durumu ona haber verdi. Bunun üzerine Ebû Zerr, Ka'b'ı aramak üzere iz sürerek Osmân'ın evine kadar geldi. [Ebû Zerr içeri] girince Ka'b yerinden kalktı ve Ebû Zerr'den kaçarak Osmân'ın arkasına oturdu. Ebû Zerr ona: "Ey Yahudi kadının oğlu! Abdurrahmân'ın geride bıraktığı [malda] bir sakınca olmadığını mı iddia ediyorsun?! Hâlbuki Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün [evinden] çıkıp şöyle buyurmuştu: «Malı çok olanlar, kıyamet gününde [ecir bakımından] en az olanlardır; ancak malını şöyle ve şöyle verenler müstesnadır.»" dedi. el-Muhâsibî şöyle demiştir: "İşte faziletine rağmen Abdurrahmân, sırf iffetini korumak ve iyilik yollarında harcamak maksadıyla helal yoldan kazandığı mal sebebiyle kıyamet meydanında durdurulacak, fakirlerle birlikte cennete koşmaktan alıkonulacak ve onların izleri sıra emekleyerek gidecektir..." ve buna benzer sözler söylemiştir. Ebû Hâmid [el-Gazzâlî] de bu görüşü zikretmiş, Sa'lebe'nin kendisine mal verildiğinde zekât vermekten kaçındığını bildiren hadis ile bunu pekiştirip güçlendirmiştir. Ebû Hâmid şöyle demiştir: "Peygamberlerin ve velîlerin hâllerini ve sözlerini dikkatle inceleyen bir kimse, hayır yollarına harcansa bile malın yokluğunun varlığından daha faziletli olduğunda şüphe etmez. Çünkü malın [en hafif zararı], zihni ve gayreti onun idaresiyle meşgul edip Allâh'ın zikrinden alıkoymasıdır. O hâlde hakikat yolcusuna (mürîde) düşen, zaruret miktarı hariç elindeki tüm malı çıkarmaktır. Zira kalbinin meyledeceği tek bir dirhem dahi kalsa, o kişi Allâh Teâlâ'dan perdelenmiş (mahcup) olur." İbnu'l-Cevzî ise şöyle demiştir: "Bütün bunlar şeriata ve akla aykırıdır; maldan kastedilen gayeyi yanlış anlamaktır. Hâlbuki Allâh Teâlâ mala şeref vermiş, değerini yüceltmiş ve onu korumayı emretmiştir. Çünkü Allâh onu insanoğlunun geçim dayanağı kılmıştır; şerefli olan insanoğlunun geçim dayanağı kılınan şey de şereflidir. Nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا } “Allâh'ın sizi gözetici kıldığı mallarınızı akılsızlara vermeyin...” Allâh Azze ve Celle, malın rüşd sahibi olmayan kimselere teslim edilmesini yasaklayarak şöyle buyurmuştur: { فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ } “Eğer onların olgunlaştıklarını (rüşde erdiklerini) görürseniz mallarını kendilerine teslim edin.” Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de malın zayi edilmesini yasaklamış ve Sa'd'a şöyle buyurmuştur: «Varislerini zengin olarak bırakman, onları insanlara el açan muhtaçlar olarak bırakmandan daha hayırlıdır.» Yine şöyle buyurmuştur: «Bana Ebû Bekir'in malı kadar hiçbir mal fayda vermemiştir.» Amr b. el-Âs'a da: «Salih bir kimse için salih mal ne güzeldir!» buyurmuştur. Enes'e dua etmiş ve duasının sonunda şöyle buyurmuştur: «Allâhım! Onun malını ve evladını çoğalt ve ona verdiklerini bereketli kıl.» Ka'b da: "Ey Allâh'ın Resûlü! Tövbeimin bir gereği olarak malımın tamamını Allâh ve Resûlü uğruna sadaka olarak vermek istiyorum" deyince; Resûlullâh: «Malının bir kısmını elinde tut, bu senin için daha hayırlıdır» buyurmuştur. İbnu'l-Cevzî der ki: Bu hadisler sahih kaynaklarda (Sıhâh) tahric edilmiştir ve bunlar [tasavvufçuların iddialarının] hilafınadır.

مَا تَعْتَقِدُهُ الْمُتَصَوِّفَةُ مِنْ أَنَّ إِكْثَارَ الْمَالِ حِجَابٌ وَعُقُوبَةٌ، وَأَنَّ حَبْسَهُ يُنَافِي التَّوَكُّلَ، وَلَا يُنْكَرُ أَنَّهُ يُخَافُ مِنْ فِتْنَتِهِ، وَأَنَّ خَلْقًا كَثِيرًا اجْتَنَبُوهُ لِخَوْفِ ذَلِكَ، وَأَنَّ جَمْعَهُ مِنْ وَجْهِهِ لَيَعِزُّ، وَأَنَّ سَلَامَةَ الْقَلْبِ مِنَ الِافْتِتَانِ بِهِ تَقِلُّ، وَاشْتِغَالُ الْقَلْبِ مَعَ وُجُودِهِ بِذِكْرِ الْآخِرَةِ يَنْدُرُ، فَلِهَذَا خِيفَ فِتْنَتُهُ. فَأَمَّا كَسْبُ الْمَالِ فَإِنَّ مَنِ اقْتَصَرَ عَلَى كَسْبِ الْبُلْغَةِ من حلها فذلك أمر لأبد مِنْهُ وَأَمَّا مَنْ قَصَدَ جَمْعَهُ وَالِاسْتِكْثَارَ مِنْهُ مِنَ الْحَلَالِ نُظِرَ فِي مَقْصُودِهِ، فَإِنْ قَصَدَ نَفْسَ الْمُفَاخَرَةِ وَالْمُبَاهَاةِ فَبِئْسَ الْمَقْصُودُ، وَإِنْ قَصَدَ إِعْفَافَ نَفْسِهِ وَعَائِلَتِهِ، وَادَّخَرَ لِحَوَادِثِ زَمَانِهِ وَزَمَانِهِمْ، وَقَصَدَ التَّوْسِعَةَ عَلَى الْإِخْوَانِ وَإِغْنَاءَ الْفُقَرَاءِ وَفِعْلَ الْمَصَالِحِ أُثِيبَ عَلَى قَصْدِهِ، وَكَانَ جَمْعُهُ بِهَذِهِ النِّيَّةِ أَفْضَلَ مِنْ كَثِيرٍ مِنَ الطَّاعَاتِ. وَقَدْ كَانَتْ نِيَّاتُ خَلْقٍ كَثِيرٍ مِنَ الصَّحَابَةِ فِي جَمْعِ الْمَالِ سَلِيمَةً لِحُسْنِ مَقَاصِدِهِمْ بِجَمْعِهِ، فَحَرَصُوا عَلَيْهِ وَسَأَلُوا زِيَادَتَهُ. وَلَمَّا أَقْطَعَ النَّبِيُّ ﷺ الزُّبَيْرَ حُضْرَ فَرَسِهِ أَجْرَى الْفَرَسَ حَتَّى قَامَ ثُمَّ رَمَى سَوْطَهُ، فَقَالَ:" أَعْطُوهُ حَيْثُ بَلَغَ سَوْطُهُ". وَكَانَ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ يَقُولُ فِي دُعَائِهِ: اللَّهُمَّ وَسِّعْ عَلَيَّ. وَقَالَ إِخْوَةُ يُوسُفَ:" وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ". وَقَالَ شُعَيْبٌ لِمُوسَى:" فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِكَ ". وَإِنَّ أَيُّوبَ لَمَّا عُوفِيَ نُثِرَ عَلَيْهِ رِجْلٌ مِنْ جَرَادٍ مِنْ ذَهَبٍ، فَأَخَذَ يَحْثِي فِي ثَوْبِهِ وَيَسْتَكْثِرُ مِنْهُ، فَقِيلَ لَهُ: أَمَا شَبِعْتَ؟ فَقَالَ: يَا رَبِّ فَقِيرٌ يَشْبَعُ مِنْ فَضْلِكَ؟. وَهَذَا أَمْرٌ مَرْكُوزٌ فِي الطِّبَاعِ. وَأَمَّا كَلَامُ الْمُحَاسِبِيِّ فَخَطَأٌ يَدُلُّ عَلَى الْجَهْلِ بِالْعِلْمِ، وَمَا ذَكَرَهُ مِنْ حَدِيثِ كَعْبٍ وَأَبِي ذَرٍّ فَمُحَالٌ، مِنْ وَضْعِ الْجُهَّالِ وَخَفِيَتْ عَدَمُ صِحَّتِهِ عَنْهُ لِلُحُوقِهِ بِالْقَوْمِ. وَقَدْ رُوِيَ بَعْضُ هَذَا وَإِنْ كَانَ طَرِيقُهُ لَا يَثْبُتُ، لِأَنَّ فِي سَنَدِهِ ابْنَ لَهِيعَةَ وَهُوَ مَطْعُونٌ فِيهِ. قَالَ يَحْيَى: لَا يُحْتَجُّ بِحَدِيثِهِ. وَالصَّحِيحُ فِي التَّارِيخِ أَنَّ أَبَا ذَرٍّ تُوُفِّيَ سَنَةَ خَمْسٍ وَعِشْرِينَ، وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ تُوُفِّيَ سَنَةَ اثْنَتَيْنِ وَثَلَاثِينَ، فَقَدْ عَاشَ بَعْدَ أَبِي ذَرٍّ سَبْعَ سِنِينَ. ثُمَّ لَفْظُ مَا ذَكَرُوهُ مِنْ حَدِيثِهِمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حَدِيثَهُمْ مَوْضُوعٌ، ثُمَّ كَيْفَ تَقُولُ الصحابة: إنا نخاف على عبد الرحمن! أو ليس الْإِجْمَاعُ مُنْعَقِدًا عَلَى إِبَاحَةِ [جَمْعِ] الْمَالِ مِنْ حله، فما وجه الخوف مع الإباحة؟ أو يأذن الشرع في شي ثم يعاقب

Sûfîlerin, çok mal edinmenin bir perde (hicap) ve ceza olduğuna, onu elde tutmanın ise tevekküle aykırı düştüğüne dair inançlarına gelince; malın fitnesinden korkulacağı, pek çok kimsenin bu korku sebebiyle ondan kaçındığı, onu helal yoldan toplamanın pek güç olduğu, kalbin onunla imtihan edilmekten selâmette kalmasının az rastlanır bir durum olduğu ve mal varlığıyla birlikte kalbin âhiret zikriyle meşgul olmasının da nadir görüldüğü inkâr edilemez; işte bundan ötürü onun fitnesinden korkulmuştur. Mal kazanmaya gelince; helalinden sadece yetecek kadarını (bülga) kazanmakla yetinen kimse için bu kaçınılmaz bir durumdur. Ancak onu helalinden toplayıp çoğaltmayı kasteden kimseye gelince, onun niyetine bakılır: Şayet sırf övünmek ve böbürlenmek istemişse bu ne kötü bir maksattır! Şayet kendisinin ve ailesinin iffetini korumayı, kendisinin ve onların zamanın felaketlerine karşı tedbir almayı, din kardeşlerine genişlik sağlamayı, fakirleri zengin kılmayı ve kamu yararına olan işleri yapmayı kastetmişse, niyetinin karşılığında ecir alır ve bu niyetle mal toplamak pek çok nafile ibadetten daha üstün olur. Nitekim sahâbeden birçok kimsenin mal toplamadaki niyetleri, onu toplama hususundaki güzel maksatları sebebiyle tertemizdi; bu yüzden mala rağbet etmişler ve onun artmasını istemişlerdir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Zübeyr'e atının koşabildiği yer kadar bir araziyi iktâ ettiğinde (bağışladığında), Zübeyr atını duruncaya kadar koşturdu, sonra kamçısını fırlattı. Bunun üzerine [Resûlullah]: «Kamçısının ulaştığı yere kadar ona veriniz» buyurdu. Sa'd b. Ubâde de duasında: "Allah'ım! Bana [rızkımı] genişlet" derdi. Yûsuf'un kardeşleri: { وَنَزْدَادُ كَيْلَ بَعِيرٍ } “Ve bir deve yükü [erzak] daha fazladan alırız” demişlerdi. Şuayb da Mûsâ'ya: { فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِكَ } “Şayet onu ona tamamlarsan, bu da senin tarafından [bir lütuf] olur” demişti. Eyyûb'a da afiyet verildiğinde üzerine bir sürü altın çekirge dökülmüş, o da elbisesine avuç avuç doldurmaya ve ondan çoğaltmaya başlamıştı. Kendisine: "Doymadın mı?" denildiğinde: "Ey Rabbim! Hangi fakir Senin lütfundan doyar ki?" demiştir. Bu ise fıtrata yerleştirilmiş bir özelliktir. el-Muhâsibî'nin sözüne gelince, bu ilmi bilmemekten kaynaklanan bir hatadır. Ka'b ve Ebû Zerr hadisi diye zikrettiği şey ise imkânsız olup cahillerin uydurmasıdır; o kimselerin (sûfîlerin) yoluna intisap ettiği için bunun sahih olmadığı kendisine gizli kalmıştır. Bu rivayetin bir kısmı nakledilmişse de tariki sabit değildir; çünkü isnadında İbn Lehîa vardır ki o tenkit edilmiş bir râvidir. Yahyâ [b. Maîn]: "Onun hadisiyle delil getirilmez" demiştir. Tarihen sahih olan ise şudur: Ebû Zerr yirmi beş (25) yılında vefat etmiştir; Abdurrahman b. Avf ise otuz iki (32) yılında vefat etmiştir. Dolayısıyla o, Ebû Zerr'den sonra yedi yıl yaşamıştır. Ayrıca onların rivayet olarak zikrettikleri lafızlar da bu hadisin uydurma olduğuna delalet etmektedir. Sonra sahâbe nasıl: "Biz Abdurrahman adına korkuyoruz!" diyebilir? Helal yoldan mal [toplamanın] mübah olduğu hususunda icmâ vaki olmamış mıdır? Mübah kılınmış bir şeyde korkunun gerekçesi ne olabilir? Yoksa şeriat bir şeye izin verip sonra da bundan ötürü ceza mı verir?

عَلَيْهِ؟ هَذَا قِلَّةُ فَهْمٍ وَفِقْهٍ. ثُمَّ أَيُنْكِرُ أَبُو ذَرٍّ عَلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ خَيْرٌ مِنْ أَبِي ذَرٍّ بِمَا لَا يَتَقَارَبُ؟ ثُمَّ تَعَلُّقُهُ بِعَبْدِ الرَّحْمَنِ وَحْدَهُ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ لَمْ [يَسْبُرْ] سَيْرَ الصَّحَابَةِ، فَإِنَّهُ قَدْ خَلَّفَ طَلْحَةُ ثَلَاثَمِائَةِ بُهَارٍ فِي كُلِّ بُهَارٍ ثَلَاثَةُ قَنَاطِيرَ. وَالْبُهَارُ الْحِمْلُ. وَكَانَ مَالُ الزُّبَيْرِ خَمْسِينَ أَلْفًا وَمِائَتَيْ أَلْفٍ. وَخَلَّفَ ابْنُ مَسْعُودٍ تِسْعِينَ أَلْفًا. وَأَكْثَرُ الصَّحَابَةِ كَسَبُوا الْأَمْوَالَ وَخَلَّفُوهَا وَلَمْ يُنْكِرْ أَحَدٌ مِنْهُمْ عَلَى أَحَدٍ. وَأَمَّا قَوْلُهُ:" إِنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ يَحْبُو حَبْوًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ" فَهَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ مَا عَرَفَ الْحَدِيثَ، وَأَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ يَحْبُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ فِي الْقِيَامَةِ، أَفَتَرَى مِنْ سَبَقٍ وَهُوَ أَحَدُ الْعَشَرَةِ الْمَشْهُودُ لَهُمْ بِالْجَنَّةِ وَمِنْ أَهْلِ بَدْرٍ والشورى يحبو؟ ثم الحديث يرويه عمارة ابن زَاذَانَ، وَقَالَ الْبُخَارِيُّ: رُبَّمَا اضْطَرَبَ حَدِيثُهُ. وَقَالَ أَحْمَدُ: يَرْوِي عَنْ أَنَسٍ أَحَادِيثَ مَنَاكِيرَ، وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ الرَّازِيُّ: لَا يُحْتَجُّ بِهِ. وَقَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: ضَعِيفٌ. وَقَوْلُهُ:" تَرْكُ الْمَالِ الْحَلَالِ أَفْضَلُ مِنْ جَمْعِهِ" لَيْسَ كَذَلِكَ، وَمَتَى صَحَّ الْقَصْدُ فَجَمْعُهُ أَفْضَلُ بِلَا خِلَافٍ عِنْدِ الْعُلَمَاءِ. وَكَانَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ يَقُولُ: لَا خَيْرَ فِيمَنْ لَا يَطْلُبُ الْمَالَ، يَقْضِيَ بِهِ دَيْنَهُ وَيَصُونُ بِهِ عِرْضَهُ، فَإِنْ مَاتَ تَرَكَهُ مِيرَاثًا لِمَنْ بَعْدَهُ. وَخَلَّفَ ابْنُ الْمُسَيَّبِ أَرْبَعَمِائَةِ دِينَارٍ، وَخَلَّفَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ مِائَتَيْنِ، وَكَانَ يَقُولُ: الْمَالُ فِي هَذَا الزَّمَانِ سِلَاحٌ. وَمَا زَالَ السَّلَفُ يَمْدَحُونَ الْمَالَ وَيَجْمَعُونَهُ لِلنَّوَائِبِ وَإِعَانَةِ الْفُقَرَاءِ، وَإِنَّمَا تَحَامَاهُ قَوْمٌ مِنْهُمْ إِيثَارًا لِلتَّشَاغُلِ بِالْعِبَادَاتِ، وَجَمْعِ الْهَمِّ فَقَنَعُوا بِالْيَسِيرِ. فَلَوْ قَالَ هَذَا الْقَائِلُ: إِنَّ التَّقْلِيلَ مِنْهُ أَوْلَى قَرُبَ الْأَمْرُ وَلَكِنَّهُ زَاحَمَ بِهِ مَرْتَبَةَ الْإِثْمِ. قُلْتُ: وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى حِفْظِ الْأَمْوَالِ وَمُرَاعَاتِهَا إِبَاحَةُ الْقِتَالِ دُونَهَا وَعَلَيْهَا، قَالَ ﷺ:" مَنْ قُتِلَ دُونَ مَالِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ". وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ فِي" الْمَائِدَةِ " إِنْ شَاءَ اللَّهُ تعالى.

Bu, anlayış ve fıkıh kıtlığıdır. Hem Ebû Zerr Abdurrahman'ı nasıl kınayabilir ki Abdurrahman Ebû Zerr'den kıyas kabul etmeyecek derecede daha hayırlıdır? Sonra onun sadece Abdurrahman'a takılması, ashabın hayatını incelemediğine bir delildir; zira Talha geriye üç yüz buhâr mal bırakmıştır ki her buhârda üç kantar vardır; buhâr bir yüktür. Zübeyr'in malı iki yüz elli bin idi. İbn Mes'ûd doksan bin bırakmıştır. Ashabın çoğu mal kazanmış ve geride mal bırakmıştır; onlardan hiçbiri de bir başkasını kınamamıştır. Onun: 'Abdurrahman kıyamet gününde emekleyerek gidecektir' sözüne gelince; bu, onun hadis bilmediğinin delilidir. Abdurrahman'ın kıyamette emeklemesinden Allah'a sığınırım; İslâm'a ilk girenlerden, cennetle müjdelenen on kişiden, Bedir ve Şûrâ ehlinden olan bir kimsenin emekleyeceğini mi sanırsın? Kaldı ki hadisi Umâre b. Zâzân rivayet etmektedir; el-Buhârî: 'Bazen hadisinde ızdırap olur' demiştir. Ahmed: 'Enes'ten münker hadisler rivayet eder' demiştir. Ebû Hâtim er-Râzî: 'Kendisiyle delil getirilmez' demiştir. ed-Dârekutnî ise: 'Zayıftır' demiştir. Onun: 'Helal malı terk etmek onu toplamaktan daha faziletlidir' sözü de böyle değildir; niyet sahih olduğu müddetçe onu toplamak âlimler nezdinde ihtilafsız olarak daha faziletlidir. Saîd b. el-Müseyyeb şöyle derdi: 'Borcunu ödeyeceği ve ırzını koruyacağı malı talep etmeyen kimsede hayır yoktur; vefat ettiğinde onu kendisinden sonrakilere miras bırakır.' İbnü'l-Müseyyeb dört yüz dinar, Süfyân es-Sevrî ise iki yüz dinar bırakmıştır ve Süfyân şöyle derdi: 'Bu devirde mal bir silahtır.' Selef malı övmeye, felaket anları ve fakirlere yardım için onu toplamaya devam etmiştir; onlardan bir zümrenin bundan kaçınması sırf ibadetlerle meşgul olmayı ve himmetlerini toplamayı tercih etmelerindendir; bu sebeple az ile yetinmişlerdir. Şayet bu sözü söyleyen kişi: 'Malı azaltmak daha evladır' deseydi mesele makul olurdu; fakat o bunu günah mertebesine yaklaştırmıştır. Ben de derim ki: Malların korunmasına ve gözetilmesine delalet eden hususlardan biri de mal uğruna ve onu korumak için savaşmanın mubah kılınmasıdır; nitekim Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Malı uğrunda öldürülen şehittir" buyurmuştur. Bunun açıklaması inşallah Teâlâ Mâide Suresi'nde gelecektir.

[سورة البقرة (٢): آية ٢٨٤]

[Bakara Suresi (2): Âyet 284]

لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٨٤)

{ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır. İçinizdekini açığa vursanız da gizleseniz de Allah sizi onunla hesaba çeker; sonra dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir.” (284)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ) تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ) فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ" عَلَى أَقْوَالٍ خَمْسَةٍ: الْأَوَّلُ- أَنَّهَا مَنْسُوخَةٌ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَعَائِشَةُ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَالشَّعْبِيُّ وَعَطَاءٌ وَمُحَمَّدُ بْنُ سِيرِينَ وَمُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ وَمُوسَى بْنُ عُبَيْدَةَ وَجَمَاعَةٌ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ، وَأَنَّهُ بَقِيَ هَذَا التَّكْلِيفُ حَوْلًا حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ الْفَرَجَ بِقَوْلِهِ:" لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها". [وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَعَائِشَةَ وَعَطَاءٍ وَمُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ وَمُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ وَغَيْرِهِمْ [وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ" وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ" قال: دخل قلوبهم منها شي لم يدخل قلوبهم من شي، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" قُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَسَلَّمْنَا" قَالَ: فَأَلْقَى اللَّهُ الْإِيمَانَ فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنا لَا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا

Yüce Allah'ın: (لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ) "Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır" kavlinin anlamı daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: (وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ) "İçinizdekini açığa vursanız da gizleseniz de Allah onunla sizi hesaba çeker" kavlinde iki mesele vardır: Birincisi- İnsanlar, Yüce Allah'ın: "İçinizdekini açığa vursanız da gizleseniz de Allah onunla sizi hesaba çeker" kavlinin manası hususunda beş ayrı görüşe ayrılmışlardır: Birincisi- Bu ayetin mensuh olduğudur; bunu İbn Abbâs, İbn Mes'ûd, Âişe, Ebû Hüreyre, eş-Şa'bî, Atâ, Muhammed b. Sîrîn, Muhammed b. Ka'b, Mûsâ b. Ubeyde ve sahabi ile tabiinden bir topluluk söylemiştir. Bu teklif, Allah: "Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden başkasını yüklemez" kavliyle ferahlık indirinceye kadar bir yıl boyunca devam etmiştir. [Bu İbn Mes'ûd, Âişe, Atâ, Muhammed b. Sîrîn, Muhammed b. Ka'b ve başkalarının görüşüdür]. Sahîh-i Müslim'de İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "İçinizdekini açığa vursanız da gizleseniz de Allah onunla sizi hesaba çeker" ayeti indiğinde kalplerine hiçbir şeyden girmediği kadar [büyük bir korku ve kaygı] girdi. Bunun üzerine Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem): "'İşittik, itaat ettik ve teslim olduk' deyin" buyurdu. İbn Abbâs dedi ki: Allah onların kalplerine imanı yerleştirdi ve Yüce Allah şu ayeti indirdi: "Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden başkasını yüklemez. Kazandığı [iyilik] lehine, yüklendiği [kötülük] aleyhinedir. Rabbimiz! Unutur veya yanılırsak bizi sorumlu tutma...

" [قَالَ:" قَدْ فَعَلْتُ "] رَبَّنَا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا [قَالَ:" قَدْ فَعَلْتُ "] رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا مَا لَا طاقَةَ لَنا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا أَنْتَ مَوْلانا [فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ] [قَالَ:" قَدْ فَعَلْتُ "]: فِي رِوَايَةٍ فَلَمَّا فَعَلُوا ذَلِكَ نَسَخَهَا اللَّهُ ثُمَّ أَنْزَلَ تَعَالَى:" لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها" وَسَيَأْتِي. الثَّانِي- قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعِكْرِمَةُ وَالشَّعْبِيُّ وَمُجَاهِدٌ: إِنَّهَا مُحْكَمَةٌ مَخْصُوصَةٌ، وَهِيَ فِي مَعْنَى الشَّهَادَةِ الَّتِي نَهَى عَنْ كَتْمِهَا، ثُمَّ أَعْلَمَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْكَاتِمَ لَهَا الْمُخْفِي مَا فِي نَفْسِهِ مُحَاسَبٌ. الثَّالِثُ- أَنَّ الْآيَةَ فِيمَا يَطْرَأُ عَلَى النُّفُوسِ مِنَ الشك واليقين، وقال مُجَاهِدٌ أَيْضًا. الرَّابِعُ- أَنَّهَا مُحْكَمَةٌ عَامَّةٌ غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ، وَاللَّهُ مُحَاسِبٌ خَلْقَهُ عَلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ وَعَلَى مَا لَمْ يَعْمَلُوهُ مِمَّا ثَبَتَ فِي نُفُوسِهِمْ وَأَضْمَرُوهُ وَنَوَوْهُ وَأَرَادُوهُ، فَيَغْفِرُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَيَأْخُذُ بِهِ أَهْلَ الْكُفْرِ وَالنِّفَاقِ، ذَكَرَهُ الطَّبَرِيُّ عَنْ قَوْمٍ، وَأُدْخِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ما يشبه هذا. روى عن على

[Allah]: «Yaptım (kabul ettim)» [buyurdu]. { رَبَّنَا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا } “Rabbimiz! Bize, bizden öncekilere yüklediğin gibi ağır yük yükleme!” [Allah]: «Yaptım (kabul ettim)» [buyurdu]. { رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا مَا لَا طاقَةَ لَنا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا أَنْتَ مَوْلانا } “Rabbimiz! Bize gücümüzün yetmeyeceği şeyi taşıtma! Bizi affet, bizi bağışla, bize merhamet et! Sen bizim Mevlâmızsın;” { فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } “kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!” [Allah]: «Yaptım (kabul ettim)» [buyurdu]. Bir rivayette: “Onlar bunu yapınca Allah onu neshetti, sonra Yüce [Allah]: { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Allah hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez” [ayetini] indirdi” [denilmiştir]. Bu husus ileride gelecektir. İkincisi- İbn Abbâs, İkrime, Şa'bî ve Mücâhid şöyle demiştir: Bu ayet muhkem ve [hükmü] hususidir; gizlenmesi nehyedilen şahitlik anlamındadır. Sonra bu ayette, şahitliği gizleyip içindekini saklayanın hesaba çekileceği bildirilmiştir. Üçüncüsü- Ayet, nefislere arız olan şüphe ve yakîn hakkındadır. Bunu Mücâhid de söylemiştir. Dördüncüsü- Ayet muhkem ve umumidir, mensuh değildir. Allah, yarattıklarını işledikleri amellerden ve işlemedikleri halde nefislerinde yerleşip içlerinde gizledikleri, niyet edip arzuladıkları şeylerden hesaba çeker; böylece müminleri bağışlar, küfür ve nifak ehlini ise bundan dolayı cezalandırır. Bunu Taberî bir topluluktan zikretmiştir; İbn Abbâs'tan da buna benzer bir görüş aktarılmıştır. Ali

بْنِ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: لَمْ تُنْسَخْ، وَلَكِنْ إِذَا جَمَعَ اللَّهُ الْخَلَائِقَ يَقُولُ:" إِنِّي أُخْبِرُكُمْ بِمَا أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ" فَأَمَّا الْمُؤْمِنُونَ فَيُخْبِرُهُمْ ثُمَّ يَغْفِرُ لَهُمْ، وَأَمَّا أَهْلُ الشَّكِّ وَالرَّيْبِ فَيُخْبِرُهُمْ بِمَا أَخْفَوْهُ مِنَ التَّكْذِيبِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ:" يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ" وَهُوَ قَوْلُهُ ﷿:" وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ " مِنَ الشَّكِّ وَالنِّفَاقِ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: يُعْلِمُهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِمَا كَانَ يُسِرُّهُ لِيَعْلَمَ أَنَّهُ لَمْ يَخَفْ عَلَيْهِ. وَفِي الْخَبَرِ:" إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ هَذَا يَوْمٌ تُبْلَى فِيهِ السَّرَائِرُ وَتُخْرَجُ الضَّمَائِرُ وَأَنَّ كُتَّابِي لَمْ يَكْتُبُوا إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْ أَعْمَالِكُمْ وَأَنَا الْمُطَّلِعُ عَلَى مَا لَمْ يَطَّلِعُوا عَلَيْهِ وَلَمْ يُخْبَرُوهُ وَلَا كَتَبُوهُ فَأَنَا أُخْبِرُكُمْ بِذَلِكَ وَأُحَاسِبُكُمْ عَلَيْهِ فَأَغْفِرُ لِمَنْ أَشَاءُ وَأُعَذِّبُ مَنْ أَشَاءُ" فَيَغْفِرُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَيُعَذِّبُ الْكَافِرِينَ، وَهَذَا أَصَحُّ مَا فِي الْبَابِ، يَدُلُّ عَلَيْهِ حَدِيثُ النَّجْوَى عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ، [لَا يُقَالُ]: فَقَدْ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ" إِنَّ اللَّهَ تَجَاوَزَ لِأُمَّتِي عَمَّا حَدَّثَتْ بِهِ أَنْفُسَهَا مَا لَمْ يَتَكَلَّمُوا أَوْ يَعْمَلُوا بِهِ". فَإِنَّا نَقُولُ: ذَلِكَ مَحْمُولٌ عَلَى أَحْكَامِ الدُّنْيَا، مِثْلَ الطَّلَاقِ وَالْعَتَاقِ وَالْبَيْعِ الَّتِي لَا يَلْزَمُهُ حُكْمُهَا مَا لَمْ يَتَكَلَّمْ بِهِ، وَالَّذِي ذُكِرَ فِي الْآيَةِ فِيمَا يُؤَاخَذُ الْعَبْدُ بِهِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى فِي الْآخِرَةِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: الْآيَةُ مُحْكَمَةٌ لَيْسَتْ بِمَنْسُوخَةٍ. قَالَ الطَّبَرِيُّ: وَقَالَ آخَرُونَ نَحْوَ هَذَا الْمَعْنَى الَّذِي ذُكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، إِلَّا أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّ الْعَذَابَ الَّذِي يَكُونُ جَزَاءً لِمَا خَطَرَ فِي النُّفُوسِ وَصَحِبَهُ الْفِكْرُ إِنَّمَا هُوَ بِمَصَائِبِ الدُّنْيَا وَآلَامِهَا وَسَائِرِ مَكَارِهِهَا. ثُمَّ أُسْنِدَ عَنْ عَائِشَةَ نَحْوُ هَذَا الْمَعْنَى، وَهُوَ (الْقَوْلُ الْخَامِسُ): وَرَجَّحَ الطَّبَرِيُّ أَنَّ الْآيَةَ مُحْكَمَةٌ غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ: قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا هُوَ الصَّوَابُ، وَذَلِكَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:" وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ" مَعْنَاهُ مِمَّا هُوَ فِي وُسْعِكُمْ وَتَحْتَ كَسْبِكُمْ، وَذَلِكَ اسْتِصْحَابُ الْمُعْتَقَدِ وَالْفِكْرِ، فَلَمَّا كَانَ اللَّفْظُ مِمَّا يُمْكِنُ أَنْ تَدْخُلَ فِيهِ الْخَوَاطِرُ أَشْفَقَ الصَّحَابَةُ وَالنَّبِيُّ ﷺ، فَبَيَّنَ اللَّهُ لَهُمْ مَا أَرَادَ بِالْآيَةِ الْأُخْرَى، وَخَصَّصَهَا وَنَصَّ عَلَى حُكْمِهِ أَنَّهُ لَا يُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا، وَالْخَوَاطِرُ لَيْسَتْ هِيَ وَلَا دَفْعُهَا فِي الْوُسْعِ، بَلْ هِيَ أَمْرٌ غَالِبٌ وَلَيْسَتْ مِمَّا يُكْتَسَبُ، فَكَانَ فِي هَذَا الْبَيَانِ فَرَجُهُمْ وَكَشْفُ كُرَبِهِمْ، وَبَاقِي الْآيَةِ مُحْكَمَةٌ لَا نَسْخَ فِيهَا: وَمِمَّا يَدْفَعُ أَمْرَ النَّسْخِ أَنَّ الْآيَةَ خَبَرٌ وَالْأَخْبَارُ لَا يَدْخُلُهَا النَّسْخُ، فَإِنْ ذَهَبَ ذَاهِبٌ إِلَى تَقْدِيرِ النَّسْخِ فَإِنَّمَا يَتَرَتَّبُ لَهُ فِي الْحُكْمِ الَّذِي لَحِقَ الصَّحَابَةَ حِينَ فَزِعُوا مِنَ الْآيَةِ، وَذَلِكَ أَنَّ قَوْلَ النَّبِيِّ صلى الله

...[Ali] b. Ebî Talha'dan, İbn Abbâs'ın şöyle dediği [rivayet edilmiştir]: "Ayet neshedilmemiştir; fakat Allah mahlûkatı topladığı zaman: 'İçinizde gizlemiş olduğunuz şeyleri size haber veriyorum' buyurur. Müminlere haber verir, sonra onları bağışlar. Şüphe ve tereddüt ehline gelince, [kalplerinde] gizledikleri yalanlamayı kendilerine haber verir. İşte bu, O'nun: { يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ } “Allah onunla sizi hesaba çeker; sonra dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder” kavlidir." Bu da O'nun azze ve celle: { وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ } “Fakat sizi kalplerinizin kazandığı şeylerle [şüphe ve nifakla] sorumlu tutar” kavlidir. Dahhâk şöyle demiştir: "O'na hiçbir şeyin gizli kalmadığını bilsin diye Allah kıyamet gününde kula gizlediği şeyleri bildirir." Rivayette [şöyle] gelmiştir: « إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ هَذَا يَوْمٌ تُبْلَى فِيهِ السَّرَائِرُ وَتُخْرَجُ الضَّمَائِرُ وَأَنَّ كُتَّابِي لَمْ يَكْتُبُوا إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْ أَعْمَالِكُمْ وَأَنَا الْمُطَّلِعُ عَلَى مَا لَمْ يَطَّلِعُوا عَلَيْهِ وَلَمْ يُخْبَرُوهُ وَلَا كَتَبُوهُ فَأَنَا أُخْبِرُكُمْ بِذَلِكَ وَأُحَاسِبُكُمْ عَلَيْهِ فَأَغْفِرُ لِمَنْ أَشَاءُ وَأُعَذِّبُ مَنْ أَشَاءُ » «Yüce Allah kıyamet günü şöyle buyurur: Bu, gizli şeylerin sınandığı, vicdanlarda saklananların ortaya çıkarıldığı bir gündür. Yazıcı meleklerim sadece amellerinizden açıkta olanları yazmışlardı; onların muttali olamadığı, kendilerine haber verilmeyen ve yazmadıkları şeylere ise Ben muttaliyim. İşte Ben onları size haber veriyor ve sizi onlardan hesaba çekiyorum. Artık dilediğimi bağışlar, dilediğime de azap ederim.» Böylece müminleri bağışlar, kâfirlere ise azap eder. Bu, konudaki en sahih görüştür; açıklaması ileride geleceği üzere necvâ (gizli konuşma) hadisi de buna delalet etmektedir. [Şöyle denilemez]: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den: « إِنَّ اللَّهَ تَجَاوَزَ لِأُمَّتِي عَمَّا حَدَّثَتْ بِهِ أَنْفُسَهَا مَا لَمْ يَتَكَلَّمُوا أَوْ يَعْمَلُوا بِهِ » «Şüphesiz Allah, konuşmadıkları veya onunla amel etmedikleri müddetçe ümmetimi içlerinden geçirdikleri şeylerden dolayı bağışlamıştır (sorumlu tutmamıştır)» rivayeti sabit olmuştur." Biz deriz ki: Bu rivayet; talak, köle azadı ve alışveriş gibi konuşmadıkça hükmü bağlayıcı olmayan dünya hükümleriyle ilgilidir. Ayette zikredilen ise ahirette kul ile Yüce Allah arasında hesaba çekilecek hususlardır. Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: "Ayet muhkemdir, mensuh değildir." Taberî şöyle demiştir: "Başkaları da İbn Abbâs'tan zikredilen bu anlama yakın bir görüş belirtmişler, ancak nefiste beliren ve düşünceyle birlikte bulunan şeylerin cezası olan azabın sadece dünyadaki musibetler, acılar ve diğer hoşlanılmayan durumlarla olacağını söylemişlerdir." Daha sonra Âişe'den buna benzer bir anlam rivayet edilmiştir ki bu da (beşinci görüştür). Taberî, ayetin mensuh olmayıp muhkem olduğu görüşünü tercih etmiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: "Doğru olan da budur. Zira Yüce Allah'ın: { وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ } “İçinizdekini açığa vursanız da gizleseniz de” kavlinin anlamı; gücünüz dâhilinde ve kesbiniz (kazanımınız) altında olan şeylerdendir ki bu da inancın ve fikrin sürdürülmesidir. Bu lafız vesvese ve hatıraların (içe doğan düşüncelerin) da dâhil olabileceği bir yapıda olunca, sahabe ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem endişelendiler. Bunun üzerine Allah, diğer ayetle ne kastettiğini onlara açıkladı, [hükmü] tahsis etti ve hiçbir nefse gücünün yeteceğinden fazlasını yüklemeyeceğine dair hükmünü açıkça belirtti. Hatıralar ise ne kendileri ne de onları defetmek kulun gücü dâhilindedir; bilakis galebe çalan bir durumdur ve kazanılan (kesb edilen) şeylerden değildir. İşte bu açıklamada onlar için bir ferahlık ve sıkıntılarının giderilmesi söz konusu olmuştur. Ayetin geri kalanı ise muhkemdir, onda nesh yoktur. Nesh ihtimalini ortadan kaldıran hususlardan biri de ayetin haber cümlesi olmasıdır; haberlere ise nesh girmez. Şayet bir kimse neshin varlığını takdir edecek olursa, bu ancak sahabenin ayetten dehşete düştükleri esnada karşılaştıkları hüküm için geçerli olur. Şöyle ki; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in...

عليه وسلم لهم:" قولوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا" يجئ مِنْهُ الْأَمْرُ بِأَنْ يَثْبُتُوا عَلَى هَذَا وَيَلْتَزِمُوهُ وَيَنْتَظِرُوا لُطْفَ اللَّهِ فِي الْغُفْرَانِ. فَإِذَا قُرِّرَ هَذَا الْحُكْمُ فَصَحِيحٌ وُقُوعُ النَّسْخِ فِيهِ، وَتُشْبِهُ الْآيَةُ حِينَئِذٍ قَوْلَهُ تَعَالَى:" إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ " فَهَذَا لَفْظُهُ الْخَبَرُ وَلَكِنْ مَعْنَاهُ الْتَزِمُوا هَذَا وَاثْبُتُوا عَلَيْهِ وَاصْبِرُوا بِحَسْبِهِ، ثُمَّ نُسِخَ بَعْدَ ذَلِكَ. وَأَجْمَعَ النَّاسُ فِيمَا عَلِمْتُ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ فِي الْجِهَادِ مَنْسُوخَةٌ بِصَبْرِ الْمِائَةِ لِلْمِائَتَيْنِ. قَالَ ابْنُ عطية: وهذه الآية في" البقرة" أشبه شي بِهَا. وَقِيلَ: فِي الْكَلَامِ إِضْمَارٌ وَتَقْيِيدٌ، تَقْدِيرُهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شَاءَ، وَعَلَى هَذَا فَلَا نَسْخَ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: وَمِنْ أَحْسَنِ مَا قِيلَ فِي الْآيَةِ وَأَشْبَهُ بِالظَّاهِرِ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ: إِنَّهَا عَامَّةٌ، ثُمَّ أُدْخِلَ حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ فِي النَّجْوَى، أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا، وَاللَّفْظُ لِمُسْلِمٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ" يُدْنَى الْمُؤْمِنُ [يَوْمَ القيامة] من ربه ﷿ حَتَّى يَضَعَ عَلَيْهِ كَنَفَهُ فَيُقْرِرُهُ بِذُنُوبِهِ فَيَقُولُ هَلْ تَعْرِفُ فَيَقُولُ [أَيْ] رَبِّ أَعْرِفُ قَالَ فَإِنِّي قَدْ سَتَرْتُهَا عَلَيْكَ فِي الدُّنْيَا وَإِنِّي أَغْفِرُهَا لَكَ الْيَوْمَ فَيُعْطَى صَحِيفَةَ حَسَنَاتِهِ وَأَمَّا الْكُفَّارُ وَالْمُنَافِقُونَ فَيُنَادَى بِهِمْ عَلَى رُءُوسِ الْخَلَائِقِ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ". وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَ الْكَافِرِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، أَيْ وَإِنْ تُعْلِنُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ مِنْ وِلَايَةِ الْكُفَّارِ أَوْ تُسِرُّوهَا يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ، قَالَهُ الْوَاقِدِيُّ وَمُقَاتِلٌ. وَاسْتَدَلُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي (آلِ عِمْرَانَ) " قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ

onlara: "'İşittik ve itaat ettik' deyin" buyruğundan bunun üzerinde sebat etme, bunu iltizam etme ve bağışlanma hususunda Allah'ın lütfunu bekleme emrinin anlaşılmasıdır. Bu hüküm kabul edildiğinde onda neshin vuku bulması sahih olur; ayet bu durumda Yüce Allah'ın: "Eğer sizden sabırlı yirmi kişi bulunursa iki yüz kişiye galip gelir" kavline benzer. Zira bu ifadenin lafzı haberdir; fakat manası: 'Bunu iltizam edin, bunun üzerinde sebat edin ve buna göre sabredin' demektir; sonra bundan sonra nesh edilmiştir. Bildiğim kadarıyla insanlar cihattaki bu ayetin, yüz kişinin iki yüz kişiye karşı sabretmesi hükmüyle mensuh olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bakara'daki bu ayet buna en çok benzeyen şeydir. Bir görüşe göre kelamda bir takdir ve kayıt vardır; takdiri: 'Şayet dilerse Allah sizi onunla hesaba çeker' şeklindedir; buna göre nesh söz konusu değildir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Ayet hakkında söylenenlerin en güzeli ve zâhire en yakın olanı İbn Abbâs'ın bunun genel olduğu yönündeki kavlidir; sonra İbn Ömer'in Necvâ hakkındaki hadisi dahil edilmiştir. Bunu el-Buhârî, Müslim ve başkaları tahric etmiştir; lafız Müslim'e aittir. İbn Ömer dedi ki: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu işittim: "Mümin [kıyamet gününde] Rabbi Azze ve Celle'ye yaklaştırılır, hatta üzerine rahmet perdesini örter ve ona günahlarını ikrar ettirir: 'Biliyor musun?' buyurur. Kul: '[Evet] Rabbim, biliyorum' der. Allah: 'Ben onları dünyada senin üzerine örtmüştüm, bugün de senin için onları bağışlıyorum' buyurur ve ona sevaplarının sahifesi verilir. Kâfirler ve münafıklara gelince, mahlukatın huzurunda onlar hakkında şöyle nida edilir: İşte bunlar Allah'a karşı yalan söyleyenlerdir." Ayetin müminlerden kâfirleri dost edinenler hakkında indiği de söylenmiştir; yani: 'Ey müminler! Kâfirlere olan sevginizi/dostluğunuzu açığa vursanız da gizleseniz de Allah sizi onunla hesaba çeker' demektir; bunu el-Vâkıdî ve Mukâtil söylemiştir. Âl-i İmrân'daki şu ayet-i kerime ile delil getirmişlerdir: "De ki: Göğüslerinizdekini gizleseniz de açığa vursanız da..."

- مِنْ وِلَايَةِ الْكُفَّارِ- يَعْلَمْهُ اللَّهُ" يَدُلُّ عَلَيْهِ مَا قَبْلَهُ مِنْ قَوْلِهِ:" لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ ". قُلْتُ: وَهَذَا فِيهِ بُعْدٌ، لِأَنَّ سِيَاقَ الْآيَةِ لَا يَقْتَضِيهِ، وَإِنَّمَا ذَلِكَ بَيِّنٌ فِي" آلِ عِمْرَانَ" وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: بَلَغَنِي أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ كَانُوا يَأْتُونَ قَوْمَهُمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ" لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ) قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" فَيَغْفِرْ- وَيُعَذِّبْ" بِالْجَزْمِ عَطْفٌ عَلَى الْجَوَابِ. وَقَرَأَ ابْنُ عامر وعاصم بالرفع

-kâfirleri dost edinmekten [sakındıran şeyi]- Allah bilir" [şeklinde olup] bundan önceki { لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminler, müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmesinler” buyruğu buna delalet etmektedir. Ben [Kurtubî] derim ki: Bu [yorum] uzaktır; zira ayetin bağlamı bunu gerektirmemektedir. Bu husus ancak Âl-i İmrân [suresinde] açıktır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Süfyân b. Uyeyne şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre peygamberler -aleyhimüsselâm- kavimlerine şu ayetle gelirlerdi: { لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ } “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah’ındır. İçinizdekini açığa vursanız da gizleseniz de Allah onunla sizi hesaba çeker.” Yüce Allah’ın: { فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ } “Artık dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder” buyruğuna gelince; İbn Kesîr, Nâfi‘, Ebû Amr, Hamza ve el-Kisâî [cevap cümlesine] atıf yaparak [feyağfir - ve yüazzib şeklinde] cezm ile okumuşlardır. İbn Âmir ve Âsım ise ref‘ ile okumuşlardır.

فِيهِمَا عَلَى الْقَطْعِ، أَيْ فَهُوَ يَغْفِرُ وَيُعَذِّبُ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْأَعْرَجِ وَأَبِي الْعَالِيَةِ وَعَاصِمٍ الْجَحْدَرِيِّ بِالنَّصْبِ فِيهِمَا عَلَى إِضْمَارِ" أَنْ". وَحَقِيقَتُهُ أَنَّهُ عَطْفٌ عَلَى الْمَعْنَى، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" فَيُضاعِفَهُ لَهُ" وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَالْعَطْفُ عَلَى اللَّفْظِ أَجْوَدُ لِلْمُشَاكَلَةِ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

her iki fiili de kat' yoluyla ref' ile [feyağfiru - ve yüazzibu şeklinde] okumuşlardır; yani 'Artık O bağışlar ve azap eder' demektir. İbn Abbâs, el-A'rec, Ebü'l-Âliye ve Âsım el-Cahderî'den gizli bir "en" takdiriyle her ikisinin nasb ile okunduğu da rivayet edilmiştir. Hakikati şudur ki bu, Yüce Allah'ın: "onu kat kat artırsın diye" kavlinde olduğu gibi manaya atıftır ve bu daha önce geçmişti. Lafza atıf yapmak ise uyum/müşâkele bakımından daha güzeldir; nitekim şair şöyle demiştir:

ومتى مائع مِنْكَ كَلَامًا ... يَتَكَلَّمْ فَيُجِبْكَ بِعَقْلِ

Ne zaman senden bir söz işitirse konuşur ve sana akıllıca cevap verir.

قَالَ النَّحَّاسُ: وَرُوِيَ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفٍ" يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ يَغْفِرْ" بِغَيْرِ فَاءٍ عَلَى الْبَدَلِ. ابْنُ عَطِيَّةَ: وَبِهَا قَرَأَ الْجُعْفِيُّ وَخَلَّادٌ. وَرُوِيَ أَنَّهَا كَذَلِكَ فِي مُصْحَفِ ابْنِ مَسْعُودٍ. قَالَ ابْنُ جِنِّيٍّ: هِيَ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ" يُحاسِبْكُمْ" وَهِيَ تَفْسِيرُ الْمُحَاسَبَةِ، وَهَذَا كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:

en-Nehhâs şöyle demiştir: Talha b. Musarrif'ten bedel olmak üzere fâ harfi olmaksızın: "yuhâsibküm bihillâhu yağfir" şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. İbn Atiyye: el-Cu'fî ve Hallâd da böyle okumuştur. İbn Mes'ûd'un Mushaf'ında da bu şekilde olduğu rivayet edilmiştir. İbn Cinnî şöyle demiştir: Bu "yuhâsibküm" fiilinden bedeldir ve muhasebenin bir tefsiridir; bu da şairin şu sözü gibidir:

رُوَيْدًا بَنِي شَيْبَانَ بَعْضَ وَعِيدِكُمْ ... تُلَاقُوا غَدًا خَيْلِي عَلَى سَفَوَانِ

Yavaş olun ey Şeybânoğulları, tehditlerinizin bir kısmını bırakın! Yarın Safavân'da süvarilerimle karşılaşacaksınız,

تُلَاقُوا جِيَادًا لَا تَحِيدُ عَنِ الْوَغَى ... إِذَا مَا غَدَتْ فِي الْمَأْزِقِ الْمُتَدَانِي

Daralan savaş meydanına sabah erkenden girdiklerinde savaştan asla kaçmayan cins atlarla karşılaşacaksınız.

فَهَذَا عَلَى الْبَدَلِ. وَكَرَّرَ الشَّاعِرُ الْفِعْلَ، لِأَنَّ الْفَائِدَةَ فِيمَا يَلِيهِ مِنَ الْقَوْلِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَأَجْوَدُ مِنَ الْجَزْمِ لَوْ كَانَ بِلَا فَاءٍ الرَّفْعُ، يَكُونُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

İşte bu bedel üzerinedir; şair fiili tekrar etmiştir, çünkü asıl fayda onun peşinden gelen sözdedir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Fâ harfi olmasaydı cezmden daha güzeli ref' ile okunmasıydı; bu takdirde hal makamında olurdu; nitekim şair şöyle demiştir:

مَتَى تَأْتِهِ تَعْشُو إِلَى ضَوْءِ نَارِهِ ... تَجِدْ خير نار عندها خير موقد

Ne zaman ateşinin ışığına yönelerek ona gelsen, yanında en hayırlı ateş yakıcının bulunduğu en hayırlı ateşi bulursun.

[سورة البقرة (٢): الآيات ٢٨٥ الى ٢٨٦]

[Bakara Suresi (2): Âyetler 285 - 286]

آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ (٢٨٥) لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنا لَا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا رَبَّنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا مَا لَا طاقَةَ لَنا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا أَنْتَ مَوْلانا فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٢٨٦)

{ آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ (٢٨٥) لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنا لَا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا رَبَّنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا مَا لَا طاقَةَ لَنا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا أَنْتَ مَوْلانا فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٢٨٦) } “Peygamber, Rabbinden kendisine indirilene iman etti, müminler de. Hepsi Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman ettiler. 'Biz O'nun peygamberlerinden hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz. İşittik ve itaat ettik; bağışlamanı dileriz ey Rabbimiz, varış ancak Sanadır' dediler. (285) Allah hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez. Kazandığı [iyilik] kendi lehine, işlediği [kötülük] de kendi aleyhinedir. 'Rabbimiz! Unutur veya yanılırsak bizi sorumlu tutma. Rabbimiz! Bizden öncekilere yüklediğin gibi bize ağır yük yükleme. Rabbimiz! Güç yetiremeyeceğimiz şeyi bize taşıtma. Bizi affet, bizi bağışla, bize merhamet et! Sen bizim Mevlâmızsın; kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!' (286)”

فِيهِ إِحْدَى عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ). [رُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ وَالضَّحَّاكِ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ كَانَتْ فِي قِصَّةِ الْمِعْرَاجِ، وَهَكَذَا رُوِيَ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: جَمِيعُ الْقُرْآنِ نَزَلَ بِهِ جِبْرِيلُ ﵇ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ إِلَّا هَذِهِ الْآيَةَ فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ: هُوَ الَّذِي سَمِعَ لَيْلَةَ الْمِعْرَاجِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ فِي قِصَّةِ الْمِعْرَاجِ، لِأَنَّ لَيْلَةَ الْمِعْرَاجِ كَانَتْ بِمَكَّةَ وَهَذِهِ السُّورَةُ كُلُّهَا مَدَنِيَّةٌ، فَأَمَّا مَنْ قَالَ: إِنَّهَا كَانَتْ لَيْلَةَ الْمِعْرَاجِ قَالَ: لَمَّا صَعِدَ النَّبِيُّ ﷺ وبلغ في السموات فِي مَكَانٍ مُرْتَفِعٍ وَمَعَهُ جِبْرِيلُ حَتَّى جَاوَزَ سِدْرَةَ الْمُنْتَهَى فَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ: إِنِّي لَمْ أُجَاوِزْ هَذَا الْمَوْضِعَ وَلَمْ يُؤْمَرْ بِالْمُجَاوَزَةِ أَحَدٌ هَذَا الْمَوْضِعَ غَيْرُكَ فَجَاوَزَ النَّبِيُّ ﷺ حَتَّى بَلَغَ الْمَوْضِعَ الَّذِي شَاءَ اللَّهُ، فَأَشَارَ إِلَيْهِ جِبْرِيلُ بِأَنْ سَلِّمْ عَلَى رَبِّكَ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، فَأَرَادَ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يَكُونَ لِأُمَّتِهِ حَظٌّ فِي السَّلَامِ فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ، فَقَالَ جِبْرِيلُ واهل السموات كُلُّهُمْ: أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَشْهَدُ أن محمدا عبد هـ وَرَسُولُهُ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" آمَنَ الرَّسُولُ" عَلَى مَعْنَى الشُّكْرِ أَيْ صَدَّقَ الرَّسُولُ" بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ" فَأَرَادَ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يُشَارِكَ أُمَّتَهُ فِي الْكَرَامَةِ وَالْفَضِيلَةِ فَقَالَ:" وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ" يَعْنِي يَقُولُونَ آمَنَّا بِجَمِيعِ الرُّسُلِ وَلَا نَكْفُرُ بِأَحَدٍ مِنْهُمْ وَلَا نُفَرِّقُ بَيْنَهُمْ كَمَا فَرَّقَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، فَقَالَ لَهُ رَبُّهُ كَيْفَ قَبُولُهُمْ بِآيِ الَّذِي أَنْزَلْتُهَا؟ وَهُوَ قَوْلُهُ:" إِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ" فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ" قالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ" يَعْنِي الْمَرْجِعَ. فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى عِنْدَ ذَلِكَ" لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها" يَعْنِي طَاقَتَهَا وَيُقَالُ: إِلَّا دُونَ طَاقَتِهَا." لَها مَا كَسَبَتْ" مِنَ الْخَيْرِ" وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ" مِنَ الشَّرِّ، فَقَالَ جِبْرِيلُ عِنْدَ ذَلِكَ: سَلْ تُعْطَهُ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" رَبَّنا لَا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا" يَعْنِي إِنْ جَهِلْنَا" أَوْ أَخْطَأْنا" يَعْنِي إِنْ تَعَمَّدْنَا، وَيُقَالُ: إِنْ عَمِلْنَا بِالنِّسْيَانِ

Burada on bir mesele vardır: Birincisi- Yüce Allah'ın: (آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ) "Peygamber, Rabbinden kendisine indirilene iman etti" kavli. [el-Hasan, Mücâhid ve ed-Dahhâk'tan bu ayetin Miraç kıssasında nazil olduğu rivayet edilmiştir; İbn Abbâs'tan gelen bazı rivayetlerde de böyledir. Bazıları şöyle demiştir: Kur'an'ın tamamını Cebrail (aleyhisselâm) Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) indirmiştir; ancak bu ayet müstesnadır, zira onu Miraç gecesinde bizzat işiten Nebî'dir (sallallâhu aleyhi ve sellem). Bazıları ise şöyle demiştir: Bu Miraç kıssasında değildi; çünkü Miraç gecesi Mekke'de idi, bu surenin tamamı ise Medenîdir. Miraç gecesinde olduğunu söyleyenler ise şöyle anlatmışlardır: Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) semalara yükselip Cebrail ile beraber yüksek bir makama vardığında Sidretü'l-Müntehâ'yı geçtiler; Cebrail ona: 'Ben bu makamı geçemem; senden başka hiç kimseye bu makamı geçme emri verilmedi' dedi. Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) ilerleyip Allah'ın dilediği makama ulaştı; Cebrail ona Rabbine selam vermesini işaret etti. Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'et-Tahiyyâtü lillâhi ve's-salavâtü ve't-tayyibât (Bütün hürmetler, dualar ve güzel ameller Allah'adır)' dedi. Allah Teâlâ: 'es-Selâmü aleyke eyyühe'n-Nebiyyu ve rahmetullâhi ve berekâtüh (Selam sana olsun ey Nebî, Allah'ın rahmeti ve bereketleri de)' buyurdu. Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetinin de bu selamdan bir payı olmasını isteyerek: 'es-Selâmü aleynâ ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn (Selam bize ve Allah'ın salih kullarının üzerine olsun)' dedi. Bunun üzerine Cebrail ve bütün semavat ehli: 'Eşhedü en lâ ilâhe illallâh ve eşhedü enne Muhammeden abdühû ve resûlüh (Şahitlik ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur ve şahitlik ederim ki Muhammed O'nun kulu ve elçisidir)' dediler. Allah Teâlâ bir şükür manasında: "Peygamber iman etti" yani 'Peygamber Rabbinden kendisine indirilene tasdik etti' buyurdu. Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) de ümmetini bu ikram ve fazilete ortak kılmak isteyerek: "ve müminler de. Her biri Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman etti. 'Biz O'nun peygamberlerinden hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz'" dedi; yani: 'Bütün peygamberlere iman ettik, onlardan hiçbirini inkâr etmeyiz; Yahudi ve Hristiyanların ayırdığı gibi onların arasını ayırmayız' derler. Rabbi ona: 'İndirdiğim ayetimi nasıl kabul ettiler?' diye sordu —bu da: "İçinizdekini açığa vursanız da..." kavlidir—. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "'İşittik ve itaat ettik. Bağışlamanı dileriz ey Rabbimiz! Dönüş ancak Sanadır' dediler" yani 'dönüş sanadır' dedi. İşte o vakit Allah Teâlâ: "Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden başkasını yüklemez" yani 'takatinden başkasını' —takatinden daha azını da denilmiştir—, hayırdan "kazandığı lehine, şerden yüklendiği de aleyhinedir" buyurdu. Bunun üzerine Cebrail: 'İste, sana verilsin' dedi. Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Rabbimiz! Unutursak -yani bilmeyip cahillik edersek- veya yanılırsak -yani kasten yaparsak, yahut unutma

وَالْخَطَأِ. فَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ: قَدْ أُعْطِيتَ ذَلِكَ قَدْ رُفِعَ عَنْ أُمَّتِكَ الْخَطَأُ وَالنِّسْيَانُ. فَسَلْ شَيْئًا آخَرَ فَقَالَ:" رَبَّنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً" يَعْنِي ثِقَلًا" كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا" وَهُوَ أَنَّهُ حَرَّمَ عَلَيْهِمُ الطَّيِّبَاتِ بِظُلْمِهِمْ، وَكَانُوا إِذَا أَذْنَبُوا بِاللَّيْلِ وَجَدُوا ذَلِكَ مَكْتُوبًا عَلَى بَابِهِمْ، وَكَانَتِ الصَّلَوَاتُ عَلَيْهِمْ خَمْسِينَ، فَخَفَّفَ اللَّهُ عَنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَحَطَّ عَنْهُمْ بعد ما فَرَضَ خَمْسِينَ صَلَاةً. ثُمَّ قَالَ:" رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا مَا لَا طاقَةَ لَنا بِهِ" يَقُولُ: لَا تُثْقِلْنَا مِنَ الْعَمَلِ مَا لَا نُطِيقُ فَتُعَذِّبَنَا، وَيُقَالُ: مَا تَشُقُّ عَلَيْنَا، لِأَنَّهُمْ لَوْ أُمِرُوا بِخَمْسِينَ صَلَاةً لَكَانُوا يُطِيقُونَ ذَلِكَ وَلَكِنَّهُ يَشُقُّ عَلَيْهِمْ وَلَا يُطِيقُونَ الْإِدَامَةَ عَلَيْهِ" وَاعْفُ عَنَّا" مِنْ ذَلِكَ كُلِّهِ" وَاغْفِرْ لَنا" وَتَجَاوَزْ عَنَّا، وَيُقَالُ:" وَاعْفُ عَنَّا" مِنَ الْمَسْخِ" وَاغْفِرْ لَنا" مِنَ الْخَسْفِ" وَارْحَمْنا" مِنَ الْقَذْفِ، لِأَنَّ الْأُمَمَ الْمَاضِيَةَ بَعْضُهُمْ أَصَابَهُمُ الْمَسْخُ وَبَعْضُهُمْ أَصَابَهُمُ الْخَسْفُ وَبَعْضُهُمُ الْقَذْفُ ثُمَّ قَالَ:" أَنْتَ مَوْلانا" يَعْنِي وَلِيُّنَا وَحَافِظُنَا" فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ" فَاسْتُجِيبَتْ دَعْوَتُهُ. وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ:" نُصِرْتُ بِالرُّعْبِ مَسِيرَةَ شَهْرٍ" وَيُقَالُ إِنَّ الْغُزَاةَ: إِذَا خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِالنِّيَّةِ الْخَالِصَةِ وَضَرَبُوا بِالطَّبْلِ وَقَعَ الرُّعْبُ وَالْهَيْبَةُ فِي قُلُوبِ الْكُفَّارِ مَسِيرَةَ شَهْرٍ فِي شَهْرٍ، عَلِمُوا بِخُرُوجِهِمْ أَوْ لَمْ يَعْلَمُوا، ثُمَّ إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا رَجَعَ أَوْحَى اللَّهُ هَذِهِ الْآيَاتِ، لِيُعْلِمَ أُمَّتَهُ بِذَلِكَ. وَلِهَذِهِ الْآيَةِ تَفْسِيرٌ آخَرُ، قَالَ الزَّجَّاجُ: لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ فَرْضَ الصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَبَيَّنَ أَحْكَامَ الْحَجِّ وَحُكْمَ الْحَيْضِ وَالطَّلَاقِ وَالْإِيلَاءِ وَأَقَاصِيصَ الْأَنْبِيَاءِ وَبَيَّنَ حُكْمَ الرِّبَا، ذَكَرَ تَعْظِيمَهُ سُبْحَانَهُ بِقَوْلِهِ ﷾:" لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ" ثُمَّ ذَكَرَ تَصْدِيقَ نَبِيِّهِ ﷺ ثُمَّ ذَكَرَ تَصْدِيقَ الْمُؤْمِنِينَ بِجَمِيعِ ذَلِكَ فَقَالَ:" آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ" أَيْ صَدَّقَ الرَّسُولُ بِجَمِيعِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ الَّتِي جَرَى ذِكْرُهَا وَكَذَلِكَ الْمُؤْمِنُونَ كُلُّهُمْ صَدَّقُوا بالله وملائكته وكتبه ورسله

ve hata ile amel edersek- bizi sorumlu tutma" dedi. Cebrail ona: 'Bu sana verildi; ümmetinden hata ve unutma kaldırıldı. Başka bir şey iste' dedi. Nebî: "Rabbimiz! Bize, bizden öncekilere yüklediğin gibi ağır yük -yani ağırlık- yükleme" dedi. Bu da zulümleri sebebiyle onlara temiz şeylerin haram kılınmasıydı; onlar geceleyin bir günah işlediklerinde sabah kapılarında yazılı bulurlardı ve onlara elli vakit namaz farz kılınmıştı; Allah elli vakit namazı farz kıldıktan sonra bu ümmetten hafifletti ve indirdi. Sonra: "Rabbimiz! Bize gücümüzün yetmeyeceği şeyi taşıtma" dedi; yani 'bize güç yetiremeyeceğimiz amelleri yükleyip de bize azap etme' demektedir; 'bize meşakkatli gelen şeyi' de denilmiştir; zira onlara elli vakit namaz emredilseydi buna güç yetirebilirlerdi fakat bu onlara meşakkat verir ve devam ettirmeye güç yetiremezlerdi. "Bizi affet" bütün bunlardan affeyle; "bizi bağışla" ve bizi bağışlayıp geç; bir görüşe göre: "bizi affet" mesh olunmaktan, "bizi bağışla" yere batırılmaktan (hasf), "ve bize merhamet et" taş yağdırılmaktan (kazf) kurtar; zira geçmiş ümmetlerden kimine mesh, kimine hasf, kimine de kazf isabet etmiştir. Sonra: "Sen bizim Mevlâmızsın" yani velimiz ve koruyucumuzsun; "kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et" dedi ve onun duası kabul edildi. Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Bir aylık mesafeden korku salınarak yardım olundum." Denilir ki: Gaziler ihlaslı bir niyetle yurtlarından çıkıp davul çaldıklarında, kâfirler onların çıkışını bilsinler ya da bilmesinler bir aylık mesafeden bir ay boyunca kâfirlerin kalplerine korku ve dehşet düşer. Sonra Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) döndüğünde ümmetine bunu bildirmek üzere Allah bu ayetleri vahyetti. Bu ayetin başka bir tefsiri daha vardır; ez-Zeccâc şöyle demiştir: Allah Teâlâ bu surede namazı, zekâtı farz kılıp haccın hükümlerini, hayız, talak, îlâ hükümlerini ve peygamberlerin kıssalarını zikredip faizin hükmünü beyan edince: "Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır" kavliyle Zâtının yüceliğini zikretti; sonra Peygamberinin (sallallâhu aleyhi ve sellem) tasdikini, ardından da müminlerin bütün bunları tasdik ettiğini zikrederek: "Peygamber, Rabbinden kendisine indirilene iman etti" buyurdu; yani Peygamber zikri geçen bütün bu şeyleri tasdik etti, aynı şekilde müminlerin tamamı da Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman edip tasdik ettiler

[.

].

وَقِيلَ سَبَبُ نُزُولِهَا الْآيَةُ الَّتِي قَبْلَهَا وَهِيَ:" لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ" فَإِنَّهُ لَمَّا أُنْزِلَ هَذَا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ اشْتَدَّ ذَلِكَ عَلَى أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَأَتَوْا رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ بَرَكُوا عَلَى الرُّكَبِ فَقَالُوا: أَيْ رَسُولَ اللَّهِ، كُلِّفْنَا مِنَ. الْأَعْمَالِ مَا نُطِيقُ: الصَّلَاةُ وَالصِّيَامُ والجهاد [والصدقة]، وقد أنزل الله عليك هَذِهِ الْآيَةَ وَلَا نُطِيقُهَا. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" أَتُرِيدُونَ أَنْ تَقُولُوا كَمَا قَالَ أَهْلُ الْكِتَابَيْنِ مِنْ قَبْلِكُمْ سَمِعْنا وَعَصَيْنا بَلْ قُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ" فَقَالُوا: سَمِعْنا وَأَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ. فَلَمَّا اقْتَرَأَهَا الْقَوْمُ ذَلَّتْ بِهَا أَلْسِنَتُهُمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِي إِثْرِهَا:" آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ". فَلَمَّا فَعَلُوا ذَلِكَ نَسَخَهَا اللَّهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ" " رَبَّنا لَا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا" قَالَ:" نَعَمْ"" رَبَّنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا" قَالَ:" نَعَمْ"" رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا مَا لَا طاقَةَ لَنا بِهِ" قَالَ:" نَعَمْ"" وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا أَنْتَ مَوْلانا فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ" قَالَ:" نَعَمْ". أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ. قَالَ عُلَمَاؤُنَا: قَوْلُهُ فِي الرِّوَايَةِ الْأُولَى " قَدْ فَعَلْتُ" وَهُنَا قَالَ:" نَعَمْ" دَلِيلٌ عَلَى نَقْلِ الْحَدِيثِ بِالْمَعْنَى، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَلَمَّا تَقَرَّرَ الْأَمْرُ عَلَى أَنْ قَالُوا: سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا، مَدَحَهُمُ اللَّهُ وَأَثْنَى عَلَيْهِمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَرَفَعَ الْمَشَقَّةَ فِي أَمْرِ الْخَوَاطِرِ عَنْهُمْ، وَهَذِهِ ثَمَرَةُ الطَّاعَةِ وَالِانْقِطَاعِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، كَمَا جَرَى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ ضِدُّ ذَلِكَ مِنْ ذَمِّهِمْ وَتَحْمِيلِهِمُ الْمَشَقَّاتِ مِنَ الذِّلَّةِ وَالْمَسْكَنَةِ وَالِانْجِلَاءِ إِذْ قَالُوا: سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا، وَهَذِهِ ثَمَرَةُ الْعِصْيَانِ وَالتَّمَرُّدِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، أَعَاذَنَا اللَّهُ مِنْ نِقَمِهِ بِمَنِّهِ وَكَرَمِهِ. وَفِي الْحَدِيثِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قِيلَ لَهُ: إِنَّ بَيْتَ ثَابِتِ بْنِ قَيْسِ بْنِ شماس

Denildi ki: Bu ayetin nüzul sebebi kendisinden önceki şu ayettir: { لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. İçinizdekini açığa vursanız da gizleseniz de Allah sizi onunla hesaba çeker. Sonra dilediğini bağışlar, dilediğine azap eder. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir.” Bu ayet Nebî'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) indirildiğinde, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabına pek ağır geldi. Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanına gelip dizleri üstüne çöktüler ve: “Ey Allah'ın Resûlü! Namaz, oruç, cihad [ve sadaka] gibi gücümüzün yettiği amellerle mükellef kılındık. Şimdi ise Allah sana bu ayeti indirdi; buna gücümüz yetmez” dediler. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «Sizden önceki iki kitap ehlinin “İşittik ve isyan ettik” dediği gibi mi söylemek istiyorsunuz? Bilakis “İşittik ve itaat ettik, bağışlamanı dileriz ey Rabbimiz! Dönüş sanadır” deyiniz.» Onlar da: “İşittik ve itaat ettik, bağışlamanı dileriz ey Rabbimiz! Dönüş sanadır” dediler. Topluluk bunu okuyup dilleri buna boyun eğince Allah bunun peşinden şunu indirdi: { آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ } “Peygamber, Rabbinden kendisine indirilene iman etti, müminler de. Hepsi Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman etti. 'O'nun peygamberlerinden hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz' [dediler]. Ve: 'İşittik ve itaat ettik, bağışlamanı dileriz ey Rabbimiz! Dönüş sanadır' dediler.” Onlar bunu yapınca Allah o [önceki] hükmü neshetti ve Allah Azze ve Celle şunu indirdi: { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ } “Allah hiçbir kimseyi güç yetiremeyeceği bir şeyle yükümlü tutmaz. Kazandığı [iyilik] lehine, yüklendiği [kötülük] de aleyhinedir.” { رَبَّنا لَا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا } “Rabbimiz! Unutursak veya hata edersek bizi sorumlu tutma!” [Allah]: «Evet [kabul ettim]» buyurdu. { رَبَّنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا } “Rabbimiz! Bizden öncekilere yüklediğin gibi bize de ağır bir yük yükleme!” [Allah]: «Evet» buyurdu. { رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا مَا لَا طاقَةَ لَنا بِهِ } “Rabbimiz! Güç yetiremeyeceğimiz şeyi bize taşıtma!” [Allah]: «Evet» buyurdu. { وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا أَنْتَ مَوْلانا فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } “Bizi affet, bizi bağışla ve bize merhamet et! Sen bizim mevlamızsın; inkârcı topluluğa karşı bize yardım et!” [Allah]: «Evet» buyurdu. Bunu Müslim, Ebû Hüreyre'den tahric etmiştir. Âlimlerimiz dediler ki: İlk rivayetteki «Yaptım [kabul ettim]» ifadesi ile buradaki «Evet» ifadesi, hadisin mana ile nakledildiğine delildir; bu husus daha önce geçmişti. Ashabın “İşittik ve itaat ettik” demeleri üzere durum karara bağlanınca Allah bu ayette onları övüp sena etti ve içe doğan vesveseler/düşünceler (havâtır) konusundaki meşakkati üzerlerinden kaldırdı. Bu da itaatin ve Allah Teâlâ'ya yönelmenin meyvesidir. Nitekim İsrâiloğulları'nın “İşittik ve isyan ettik” dediklerinde yerilmeleri, üzerlerine zillet, meskenet ve sürgün gibi meşakkatlerin yüklenmesiyle bunun zıddı vuku bulmuştu. Bu da isyanın ve Allah Teâlâ'ya başkaldırmanın meyvesidir. Allah lütuf ve keremiyle bizi azabından muhafaza buyursun. Hadiste rivayet edildiğine göre Nebî'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem), Sâbit b. Kays b. Şemmâs'ın evinin

يَزْهَرُ كُلَّ لَيْلَةٍ بِمَصَابِيحَ. قَالَ:" فَلَعَلَّهُ يَقْرَأُ سُورَةَ الْبَقَرَةِ" فَسُئِلَ ثَابِتٌ قَالَ: قَرَأْتُ مِنْ سورة البقر" آمَنَ الرَّسُولُ" نَزَلَتْ حِينَ شَقَّ عَلَى أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ مَا تَوَعَّدَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ مِنْ مُحَاسَبَتِهِمْ عَلَى مَا أَخْفَتْهُ نُفُوسُهُمْ، فَشَكَوْا ذَلِكَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ:" فَلَعَلَّكُمْ تَقُولُونَ سَمِعْنا وَعَصَيْنا كَمَا قَالَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ" قَالُوا: بَلْ سَمِعْنا وَأَطَعْنا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ثَنَاءً عَلَيْهِمْ:" آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ" فَقَالَ ﷺ:" وَحَقَّ لَهُمْ أَنْ يُؤْمِنُوا". الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (آمَنَ)

her gece kandillerle parladığı söylendi. Resûlullah: "Belki de Bakara Suresi'ni okuyordur" buyurdu. Sâbit'e sorulduğunda: 'Bakara Suresi'nden "Âmene'r-Resûlü"yü okudum' dedi. Bu ayet, Allah Teâlâ'nın nefislerinin gizlediği şeylerden onları hesaba çekeceğine dair tehdidi Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabına ağır geldiğinde nazil olmuştu; bunu Nebî'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) şikâyet ettiklerinde o: "Yoksa siz de İsrâiloğullarının dediği gibi 'İşittik ve isyan ettik' mi diyeceksiniz?" buyurdu. Onlar: 'Bilakis işittik ve itaat ettik' dediler; bunun üzerine Allah Teâlâ onları överek: "Peygamber, Rabbinden kendisine indirilene iman etti..." ayetini indirdi; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de: "İman etmek onların hakkıydı" buyurdu. İkinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: (آمَنَ) "İman etti" kavli

أَيْ صَدَّقَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَالَّذِي أُنْزِلَ هُوَ الْقُرْآنُ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ" وَآمَنَ الْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ" عَلَى اللَّفْظِ، وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ" آمَنُوا" عَلَى الْمَعْنَى. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ وَابْنِ عَامِرٍ (وَكُتُبِهِ) عَلَى الْجَمْعِ. وَقَرَءُوا فِي" التَّحْرِيمِ " كِتَابِهِ، عَلَى التَّوْحِيدِ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو هُنَا وَفِي" التحريم"" وَكُتُبِهِ" عَلَى الْجَمْعِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" وَكِتَابِهِ" عَلَى التَّوْحِيدِ فِيهِمَا. فَمَنْ جَمَعَ أَرَادَ جَمْعَ كِتَابٍ، وَمَنْ أَفْرَدَ أَرَادَ الْمَصْدَرَ الَّذِي يَجْمَعُ كُلَّ مَكْتُوبٍ كَانَ نُزُولُهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. وَيَجُوزُ فِي قِرَاءَةِ مَنْ وَحَّدَ أَنْ يُرَادَ بِهِ الْجَمْعُ، يَكُونُ الْكِتَابُ اسْمًا لِلْجِنْسِ فَتَسْتَوِي الْقِرَاءَتَانِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ ". قَرَأَتِ الْجَمَاعَةُ" وَرُسُلِهِ" بضم السين، وكذلك" أَرْسَلْنا ورُسُلُكُمْ ورُسُلِكَ"، إِلَّا أَبَا عَمْرٍو فَرُوِيَ عَنْهُ تَخْفِيفُ" رُسْلُنَا وَرُسْلُكُمْ"، وَرُوِيَ عَنْهُ فِي" رُسُلِكَ" التَّثْقِيلُ وَالتَّخْفِيفُ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: مَنْ قَرَأَ" رُسُلُكَ" بِالتَّثْقِيلِ فَذَلِكَ أَصْلُ الْكَلِمَةِ، وَمَنْ خَفَّفَ فَكَمَا يُخَفِّفُ فِي الْآحَادِ، مِثْلَ عُنْقٌ وَطُنْبٌ. وَإِذَا خَفَّفَ فِي الْآحَادِ فَذَلِكَ أَحْرَى فِي الْجَمْعِ الَّذِي هُوَ أَثْقَلُ، وَقَالَ مَعْنَاهُ مَكِّيٌّ. وَقَرَأَ جُمْهُورُ النَّاسِ" لَا نُفَرِّقُ" بِالنُّونِ، وَالْمَعْنَى يَقُولُونَ لَا نُفَرِّقُ، فَحَذَفَ الْقَوْلَ، وَحَذْفُ الْقَوْلِ كَثِيرٌ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ. سَلامٌ عَلَيْكُمْ " أَيْ يَقُولُونَ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ. وَقَالَ:" وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا " أَيْ يقولون

Yani tasdik etti [demektir]; bunun açıklaması daha önce geçmişti. İndirilen şey ise Kur'an'dır. İbn Mes'ûd lafza binaen { وَآمَنَ الْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ } şeklinde [tekil fiille] okumuştur; Kur'an dışındaki sözlerde ise manaya binaen "âmenû" [çoğul fiil] denilmesi caizdir. Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Bekr rivayetiyle Âsım ve İbn Âmir çoğul olarak (وَكُتُبِهِ) okumuşlar; Tahrîm Suresi'nde ise tekil olarak "kitâbihî" şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr hem burada hem de Tahrîm Suresi'nde çoğul olarak "ve kütubihî" şeklinde okumuştur. Hamza ile Kisâî ise her iki yerde de tekil olarak "ve kitâbihî" okumuşlardır. Çoğul okuyanlar "kitâb"ın çoğulunu kastetmişlerdir; tekil okuyanlar ise Allah katından indirilmiş olan her yazılı vahyi kapsayan masdar anlamını kastetmişlerdir. Tekil okuyanların kıraatinde bununla çoğulun kastedilmiş olması da caizdir; bu durumda "el-kitâb" cins ismi olur ve böylece iki kıraat [anlamca] eşitlenir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ } “Bunun üzerine Allah, müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak peygamberleri gönderdi ve onlarla beraber kitabı indirdi”. Kurrâ çoğunluğu, sîn harfinin ötresiyle "ve rusulihî" okumuştur; "erselnâ", "rusulukum" ve "rusulike" kelimelerini de böyle [ötreli] okumuşlardır. Yalnızca Ebû Amr müstesnadır; zira ondan "ruslünâ" ve "ruslüküm" şeklinde tahfif (sîn harfinin sükûnu) ile rivayet edilmiştir; "rusulike" kelimesinde ise ondan hem teskîl (ötreli) hem de tahfif (sükûnlu) rivayet olunmuştur. Ebû Ali şöyle demiştir: "'Rusulüke'yi teskîl ile (ötreli) okuyan kimse kelimenin aslını esas almıştır. Tahfif ile (sükûnlu) okuyan ise tıpkı 'unuk' yerine 'unk', 'tunub' yerine 'tunb' denilerek tekillerde tahfif yapılması gibi yapmıştır. Tekillerde tahfif yapılıyorsa, daha ağır olan çoğulda yapılması [bu kurala] daha da layıktır." Mekkî de bu manada söz söylemiştir. İnsanların cumhuru (çoğunluğu) nûn harfiyle "lâ nuferriku" şeklinde okumuştur. Mana, "[şöyle] derler: 'Biz hiçbirini ayırt etmeyiz'" demektir; burada "kavl" (söz) fiili hazfedilmiştir ve kavl fiilinin hazfedilmesi [Arapçada] pek çoktur. Nitekim Allah Teâlâ: { وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Melekler de her kapıdan onların yanına girerler: 'Selam sizlere!' [derler]” buyurmuştur; yani "'Selam sizlere' derler" demektir. Yine şöyle buyurmuştur: { وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا } “Göklerin ve yerin yaratılışı hakkında derin derin düşünürler: 'Rabbimiz! Sen bunu boşuna yaratmadın' [derler]”; yani [Rabbimiz] derler...

رَبَّنَا، وَمَا كَانَ مِثْلَهُ. وَقَرَأَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَيَحْيَى بْنُ يَعْمَرَ وَأَبُو زُرْعَةَ بْنُ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ وَيَعْقُوبُ" لَا يُفَرِّقُ" بِالْيَاءِ، وَهَذَا عَلَى لَفْظِ كُلٌّ. قَالَ هَارُونُ: وَهِيَ فِي حَرْفِ ابْنِ مَسْعُودٍ" لَا يُفَرِّقُونَ". وَقَالَ" بَيْنَ أَحَدٍ" عَلَى الْإِفْرَادِ وَلَمْ يَقُلْ آحَادٍ، لِأَنَّ الْأَحَدَ يَتَنَاوَلُ الْوَاحِدَ وَالْجَمِيعَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ " فَ" حاجِزِينَ" صِفَةٌ لِأَحَدٍ، لِأَنَّ مَعْنَاهُ الْجَمْعُ. وَقَالَ ﷺ:" مَا أُحِلَّتِ الغنائم لاحد سود الرؤوس غَيْرَكُمْ" وَقَالَ رُؤْبَةُ:

'Rabbimiz!' ve benzerleri. Saîd b. Cübeyr, Yahyâ b. Ya'mer, Ebû Zür'a b. Amr b. Cerîr ve Ya'kûb yâ harfiyle "lâ yüferriku" okumuşlardır; bu da "küllün" lafzına göredir. Hârûn: 'Bu, İbn Mes'ûd'un kıraatinde "lâ yüferrikûne" şeklindedir' demiştir. "Âhâd" (çoğul) demeyip tekil olarak "beyne ehadin" buyurmuştur; çünkü 'ehad' kelimesi hem tekili hem çoğulu kapsar; nitekim Yüce Allah: "Hiçbiriniz buna engel olamazdınız" buyurmuştur; buradaki "hâcizîn" kelimesi ehad'in sıfatıdır, zira manası çoğuldur. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de: "Ganimetler sizden başka başı siyah (insanlardan) hiçbir kimseye helal kılınmamıştır" buyurmuştur. Rü'be de şöyle demiştir:

إِذَا أُمُورُ النَّاسِ دِينَتْ دِينَكَا ... لَا يَرْهَبُونَ أَحَدًا مِنْ دُونِكَا

İnsanların işleri senin dinine bağlandığında, senden başka kimseden korkmazlar.

وَمَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ لَيْسُوا كَالْيَهُودِ وَالنَّصَارَى فِي أَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ بِبَعْضٍ وَيَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا) فِيهِ حَذْفٌ، أَيْ سَمِعْنَا سَمَاعَ قَابِلِينَ. وَقِيلَ: سَمِعَ بِمَعْنَى قَبِلَ، كَمَا يُقَالُ: سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ، فَلَا يَكُونُ فِيهِ حَذْفٌ. وَعَلَى الْجُمْلَةِ فَهَذَا الْقَوْلُ يَقْتَضِي الْمَدْحَ لِقَائِلِهِ. وَالطَّاعَةُ قَبُولُ الْأَمْرِ. وَقَوْلُهُ (غُفْرانَكَ) مَصْدَرٌ كَالْكُفْرَانِ وَالْخُسْرَانِ، وَالْعَامِلُ فِيهِ فعل مقدر، تقديره: اغفر غفرانك، قال الزَّجَّاجُ. وَغَيْرُهُ: نَطْلُبُ أَوْ أَسْأَلُ غُفْرَانَكَ. (وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ) إِقْرَارٌ بِالْبَعْثِ وَالْوُقُوفِ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ تَعَالَى. وَرُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا نَزَلَتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَ لَهُ جِبْرِيلُ:" إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَلَّ الثَّنَاءَ عَلَيْكَ وَعَلَى أُمَّتِكَ فَسَلْ تُعْطَهُ" فَسَأَلَ إِلَى آخِرِ السُّورَةِ. الرَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها) التَّكْلِيفُ هُوَ الْأَمْرُ بِمَا يَشُقُّ عَلَيْهِ. وَتَكَلَّفْتُ الْأَمْرَ تَجَشَّمْتُهُ، حَكَاهُ الْجَوْهَرِيُّ. وَالْوُسْعُ: الطَّاقَةُ وَالْجِدَةُ. وَهَذَا خَبَرٌ جَزْمٌ. نَصَّ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى أَنَّهُ لَا يُكَلِّفُ الْعِبَادَ مِنْ وَقْتِ نُزُولِ الْآيَةِ عِبَادَةً مِنْ أَعْمَالِ الْقَلْبِ أَوِ الْجَوَارِحِ إِلَّا وَهِيَ فِي وُسْعِ الْمُكَلَّفِ وَفِي مُقْتَضَى إِدْرَاكِهِ وَبِنْيَتِهِ، وَبِهَذَا انْكَشَفَتِ الْكُرْبَةُ عَنِ الْمُسْلِمِينَ فِي تَأَوُّلِهِمْ أَمْرَ الْخَوَاطِرِ. وَفِي مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ مَا حَكَاهُ أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: مَا وَدِدْتُ أَنَّ أَحَدًا وَلَدَتْنِي أُمُّهُ إِلَّا جَعْفَرَ بْنَ أَبِي طَالِبٍ، فَإِنِّي تَبِعْتُهُ يَوْمًا وَأَنَا جائع فلما بلغ

Bu ayetin anlamı şudur: Müminler, bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr eden Yahudi ve Hristiyanlar gibi değildirler. Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا } “Ve dediler ki: 'İşittik ve itaat ettik.'” buyruğunda bir hazif (cümle ögesinin düşürülmesi) vardır; yani 'kabul eden kimselerin işitmesi gibi işittik' demektir. 'Semi'nâ'nın, 'semia' (işitti) fiilinin 'kabîle' (kabul etti) anlamında olduğu, nitekim 'Allah kendisine hamd edeni kabul etti/duasını işitti' denilmesi gibi olduğu, dolayısıyla cümlede bir hazif bulunmadığı da söylenmiştir. Özetle bu ifade, onu söyleyen kimse için bir övgüyü gerektirir. İtaat ise emri kabul etmektir. Yüce Allah'ın: { غُفْرَانَكَ } “Mağfiretini [dileriz]” buyruğu, küfrân ve husrân gibi bir masdardır. Bu lafızda amel eden (nasb eden) fiil takdirîdir; Zeccâc'ın belirttiğine göre takdiri: 'İğfir gufrâneke' (Bağışlamanla bizi bağışla) şeklindedir. Başkaları ise takdirin: 'Gufrâneke natlubu ev nes'elüke' (Senin bağışlamanı talep ediyoruz veya istiyoruz) şeklinde olduğunu söylemiştir. { وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ } “Dönüş de ancak sanadır” [buyruğu ise], yeniden dirilişi (ba's) ve Yüce Allah'ın huzurunda durmayı ikrardır. Rivayet edildiğine göre bu ayet-i kerime indiğinde Cibrîl, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle demiştir: « إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَلَّ الثَّنَاءَ عَلَيْكَ وَعَلَى أُمَّتِكَ فَسَلْ تُعْطَهُ » «Şüphesiz Allah, sana ve ümmetine övgüyü layık gördü; artık iste, sana verilecektir.» Bunun üzerine [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] surenin sonuna kadar dua edip istedi. Dördüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا } “Allah, hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez” buyruğunda geçen 'teklif', bir kimseye meşakkatli olan şeyi emretmektir. Cevherî'nin aktardığına göre, 'tekelleftü'l-emre', 'onu güçlükle üstlendim' demektir. 'Vüs'' ise güç yetirme ve imkân demektir. Bu, kesin bir haberdir. Yüce Allah, ayetin indiği andan itibaren kullarına kalbî veya bedenî amellerden hiçbir ibadeti, mükellefin gücü dâhilinde ve idrakı ile fıtrî yapısının elverdiği ölçü dışında yüklemeyeceğini açıkça bildirmiştir. Böylece Müslümanların [içlerinden geçen] vesvese ve hatıraları yorumlamaları konusundaki sıkıntıları ortadan kalkmıştır. Bu ayetin anlamı bağlamında Ebû Hureyre radıyallâhu anh'ın şöyle anlattığı rivayet edilmiştir: 'Annemin, Ca'fer b. Ebî Tâlib dışında başka birini dünyaya getirmesini asla istemezdim. Bir gün karnım aç olduğu halde onun peşine takılmıştım; evine vardığında...'

مَنْزِلَهُ لَمْ يَجِدْ فِيهِ سِوَى نِحْيِ سَمْنٍ قَدْ بَقِيَ فِيهِ أَثَارَةٌ فَشَقَّهُ بَيْنَ أَيْدِينَا، فَجَعَلْنَا نَلْعَقُ مَا فِيهِ مِنَ السَّمْنِ وَالرُّبِّ وَهُوَ يَقُولُ:

evine vardığında içinde biraz kalıntı kalmış yağ tulumundan başka bir şey bulamadı; tulumu önümüzde yarıp açtı, biz de içinde bulunan yağ ve pekmezi yalamaya başladık; o da şu beyti söylüyordu:

مَا كَلَّفَ اللَّهُ نَفْسًا فَوْقَ طَاقَتِهَا ... وَلَا تَجُودُ يَدٌ إِلَّا بِمَا تَجِدُ

Allah hiçbir nefse gücünün yeteceğinden fazlasını yüklememiştir; hiçbir el de bulabildiğinden fazlasını cömertçe veremez.

الْخَامِسَةُ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي جَوَازِ تَكْلِيفِ مَا لَا يُطَاقُ فِي الْأَحْكَامِ الَّتِي هِيَ فِي الدُّنْيَا، بَعْدَ اتِّفَاقِهِمْ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ وَاقِعًا فِي الشَّرْعِ، وَأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ أَذِنَتْ بِعَدَمِهِ، قَالَ أَبُو الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيُّ وَجَمَاعَةٌ مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ: تَكْلِيفُ مَا لَا يُطَاقُ جَائِزٌ عَقْلًا، وَلَا يَخْرِمُ ذَلِكَ شَيْئًا مِنْ عَقَائِدِ الشَّرْعِ، وَيَكُونُ ذَلِكَ أَمَارَةٌ عَلَى تَعْذِيبِ الْمُكَلَّفِ وَقَطْعًا بِهِ، وَيَنْظُرُ إِلَى هَذَا تَكْلِيفُ الْمُصَوِّرِ أَنْ يَعْقِدَ شَعِيرَةً. وَاخْتَلَفَ الْقَائِلُونَ بِجَوَازِهِ هَلْ وَقَعَ فِي رسالة محمد ﷺ أولا؟ فقالت فِرْقَةٌ: وَقَعَ فِي نَازِلَةِ أَبِي لَهَبٍ، لِأَنَّهُ كَلَّفَهُ بِالْإِيمَانِ بِجُمْلَةِ الشَّرِيعَةِ، وَمِنْ جُمْلَتِهَا أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ، لِأَنَّهُ حُكِمَ عَلَيْهِ بِتَبِّ الْيَدَيْنِ وَصَلْيِ النَّارِ، وَذَلِكَ مُؤْذِنٌ بِأَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ، فَقَدْ كَلَّفَهُ بِأَنْ يُؤْمِنَ بِأَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: لَمْ يَقَعْ قَطُّ. وَقَدْ حُكِيَ الْإِجْمَاعُ عَلَى ذَلِكَ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" سَيَصْلى نَارًا " معناه إن وافى، حكاه ابن عطية." ويُكَلِّفُ" يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ أَحَدُهُمَا مَحْذُوفٌ، تَقْدِيرُهُ عِبَادَةً أَوْ شَيْئًا. فَاللَّهُ سُبْحَانَهُ بِلُطْفِهِ وَإِنْعَامِهِ عَلَيْنَا وَإِنْ كَانَ قَدْ كَلَّفَنَا بِمَا يَشُقُّ وَيَثْقُلُ كَثُبُوتِ الْوَاحِدِ لِلْعَشْرَةِ، وَهِجْرَةِ الْإِنْسَانِ وَخُرُوجِهِ مِنْ وَطَنِهِ وَمُفَارَقَةِ أَهْلِهِ وَوَطَنِهِ وَعَادَتِهِ، لَكِنَّهُ لَمْ يكلفنا بالمشقات المثقلة ولا بالأمور المولمة، كَمَا كَلَّفَ مَنْ قَبْلَنَا بِقَتْلِ أَنْفُسِهِمْ وَقَرْضِ مَوْضِعِ الْبَوْلِ مِنْ ثِيَابِهِمْ وَجُلُودِهِمْ، بَلْ سَهَّلَ وَرَفَقَ وَوَضَعَ عَنَّا الْإِصْرَ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي وَضَعَهَا عَلَى مَنْ كَانَ قَبْلَنَا. فَلِلَّهِ الْحَمْدُ وَالْمِنَّةُ، وَالْفَضْلُ وَالنِّعْمَةُ. السَّادِسَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ) يُرِيدُ مِنَ الْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ. قَالَهُ السُّدِّيُّ. وَجَمَاعَةُ الْمُفَسِّرِينَ لَا خِلَافَ بينهم في ذلك، قال ابْنُ عَطِيَّةَ. وَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ:" وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى "" وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْها ". وَالْخَوَاطِرُ وَنَحْوُهَا لَيْسَتْ مِنْ كَسْبِ الْإِنْسَانِ. وَجَاءَتِ الْعِبَارَةُ فِي الْحَسَنَاتِ بِ" لَهَا" من حيث هي مما

Beşinci [Mesele]: İlim ehli, bu ayetin [böyle bir teklifin] vaki olmadığını bildirdiği ve şeriatta fiilen gerçekleşmediği hususunda ittifak ettikten sonra, dünyadaki hükümlerde güç yetirilemeyecek şeyin teklif edilmesinin (teklîf-i mâ lâ yutâk) [aklen] caiz olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Ebü’l-Hasan el-Eş‘arî ve mütekellimînden bir grup şöyle demiştir: Güç yetirilemeyecek şeyin teklif edilmesi aklen caizdir ve bu durum şeriatın inanç esaslarından hiçbir şeyi zedelemez; bu da mükellefe azap edileceğine ve onun cezalandırılmasının kesinliğine bir işaret olur. Suret yapan kimseye [kıyamette] bir arpa tanesini düğümlemesinin teklif edilmesi buna benzemektedir. Bunun caiz olduğunu söyleyenler, Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in risaletinde bunun vaki olup olmadığı hususunda da ihtilaf etmişlerdir: Bir grup şöyle demiştir: Ebû Leheb hadisesinde vaki olmuştur; çünkü [Allah] onu şeriatın bütününe iman etmekle mükellef kılmıştır. Şeriatın esaslarından biri de onun iman etmeyeceğidir; zira onun iki elinin kuruduğuna ve cehennem ateşine gireceğine hükmedilmiştir. Bu da onun iman etmeyeceğini bildirmektedir. Dolayısıyla [Allah] onu, iman etmeyeceğine iman etmekle mükellef kılmıştır. Diğer bir grup ise şöyle demiştir: Asla vaki olmamıştır. Nitekim bu hususta icma olduğu da nakledilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { سَيَصْلَى نَارًا } “Bir ateşe yaslanacaktır” kavlinin anlamı ise, [küfür üzere] vefat ederse [demektir]; bunu İbn Atiyye nakletmiştir. "Yükler (Yukellifu)" [fiili] iki mefule (nesneye) geçişli olur; bunlardan biri hazfedilmiştir (düşmüştür), takdiri de "ibadeten" (ibadeti) veya "şey'en" (bir şeyi) şeklindedir. Allah Sübhânehu, bize olan lütfu ve nimetiyle; her ne kadar [başlangıçta] bir kişinin on kişiye karşı sebat etmesi, insanın hicret edip vatanından çıkması, ailesinden, vatanından ve alışkanlıklarından ayrılması gibi meşakkatli ve ağır şeylerle bizi mükellef kılmış olsa da bizden öncekileri kendilerini öldürmek ve elbiselerinden ve derilerinden idrar değen yerleri kesip atmakla mükellef kıldığı gibi bizi altından kalkılamayacak meşakkatlerle ve elem verici işlerle mükellef kılmamış; bilakis kolaylaştırmış, merhamet etmiş ve bizden öncekilere yüklediği ağır yükleri (isr) ve bağları (ağlâl) bizden kaldırmıştır. Hamd ve minnet, lütuf ve nimet yalnızca Allah'a aittir. Altıncı [Mesele]: Allah Teâlâ'nın: { لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ } “Kazandığı [iyilik] kendi lehine, işlediği [kötülük] de kendi aleyhinedir” kavlinden maksat iyilikler ve kötülüklerdir. Bunu es-Süddî söylemiştir. Müfessirler topluluğu arasında bu hususta bir ihtilaf yoktur; bunu İbn Atiyye söylemiştir. Bu, O'nun şu buyrukları gibidir: { وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى } “Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez”, { وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا } “Herkesin kazandığı [günah] ancak kendi aleyhinedir”. [Kalbe gelen] vesveseler ve benzeri şeyler ise insanın kazandığı (fiili) türden değildir. İyilikler hakkında ifadenin "kendi lehine (lehâ)" şeklinde gelmesi, bunların...

يَفْرَحُ الْمَرْءُ بِكَسْبِهِ وَيُسَرُّ بِهَا، فَتُضَافُ إِلَى مِلْكِهِ. وَجَاءَتْ فِي السَّيِّئَاتِ بِ" عَلَيْهَا" مِنْ حَيْثُ هِيَ أَثْقَالٌ وَأَوْزَارٌ وَمُتَحَمَّلَاتٌ صَعْبَةٌ، وَهَذَا كَمَا تَقُولُ: لِي مَالٌ وَعَلَيَّ دَيْنٌ. وَكَرَّرَ فِعْلَ الْكَسْبِ فَخَالَفَ بَيْنَ التَّصْرِيفِ حُسْنًا لِنَمَطِ الْكَلَامِ، كَمَا قَالَ:" فَمَهِّلِ الْكافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْداً ". قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَيَظْهَرُ لِي فِي هَذَا أَنَّ الْحَسَنَاتِ هِيَ مِمَّا تُكْتَسَبُ دُونَ تَكَلُّفٍ، إِذْ كَاسِبُهَا عَلَى جَادَّةِ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى ورسم شرعه، والسيئات تكتسب ببناء المبالغة، إذا كَاسِبُهَا يَتَكَلَّفُ فِي أَمْرِهَا خَرْقَ حِجَابِ نَهْيِ اللَّهِ تَعَالَى وَيَتَخَطَّاهُ إِلَيْهَا، فَيَحْسُنُ فِي الْآيَةِ مَجِيءُ التَّصْرِيفَيْنِ إِحْرَازًا، لِهَذَا الْمَعْنَى. السَّابِعَةُ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى صِحَّةِ إِطْلَاقِ أَئِمَّتِنَا عَلَى أَفْعَالِ الْعِبَادِ كَسْبًا وَاكْتِسَابًا، وَلِذَلِكَ لَمْ يُطْلِقُوا عَلَى ذَلِكَ لَا خَلْقَ وَلَا خَالِقَ، خِلَافًا لِمَنْ أَطْلَقَ ذَلِكَ مِنْ مُجْتَرِئَةِ الْمُبْتَدِعَةِ. وَمَنْ أَطْلَقَ مِنْ أَئِمَّتِنَا ذَلِكَ عَلَى الْعَبْدِ، وَأَنَّهُ فَاعِلٌ فَبِالْمَجَازِ الْمَحْضِ. وَقَالَ الْمَهْدَوِيُّ وَغَيْرُهُ: وَقِيلَ مَعْنَى الْآيَةِ لَا يُؤَاخَذُ أَحَدٌ بِذَنْبِ أَحَدٍ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا صَحِيحٌ فِي نَفْسِهِ وَلَكِنْ مِنْ غَيْرِ هَذِهِ الْآيَةِ. الثَّامِنَةُ- قَالَ الْكِيَا الطَّبَرِيُّ: قَوْلُهُ تَعَالَى:" لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ" يُسْتَدَلُّ بِهِ عَلَى أَنَّ مَنْ قَتَلَ غَيْرَهُ بِمِثْقَلٍ أَوْ بِخَنْقٍ أَوْ تَغْرِيقٍ فَعَلَيْهِ ضَمَانُهُ قِصَاصًا أَوْ دِيَةً، خلافا لِمَنْ جَعَلَ دِيَتَهُ عَلَى الْعَاقِلَةِ، وَذَلِكَ يُخَالِفُ الظَّاهِرَ، وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ سُقُوطَ الْقِصَاصِ عَنِ الْأَبِ لَا يَقْتَضِي سُقُوطَهُ عَنْ شَرِيكِهِ. وَيَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ الْحَدِّ عَلَى الْعَاقِلَةِ إِذَا مَكَّنَتْ مَجْنُونًا مِنْ نَفْسِهَا. وَقَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ:" ذَكَرَ عُلَمَاؤُنَا هَذِهِ الْآيَةَ فِي أَنَّ الْقَوَدَ وَاجِبٌ عَلَى شَرِيكِ الْأَبِ خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ، وَعَلَى شَرِيكِ الْخَاطِئِ خِلَافًا لِلشَّافِعِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا قَدِ اكْتَسَبَ الْقَتْلَ. وَقَالُوا: إِنَّ اشْتِرَاكَ مَنْ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْقِصَاصُ مَعَ مَنْ يَجِبُ عَلَيْهِ الْقِصَاصُ لَا يَكُونُ شُبْهَةً فِي دَرْءِ مَا يدرأ بالشبهة". التاسعة- قوله تعالى: (رَبَّنا لَا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا) الْمَعْنَى: اعْفُ عَنْ إِثْمِ مَا يَقَعُ مِنَّا عَلَى هَذَيْنَ الْوَجْهَيْنِ أَوْ أَحَدِهِمَا، كَقَوْلِهِ ﵇:" رفع عن أمتي الخطأ والنسيان

Kişi kazandığı [sevap] ile ferahlar ve onunla sevinir, böylece o [kazanç] kendi mülküne nispet edilir. Kötülüklerde ise "aleyhinedir (aleyhâ)" şeklinde gelmiştir; zira kötülükler ağırlıklar, veballer ve taşınması zor yüklerdir. Bu durum tıpkı: "Benim malım var (lî mâl), üzerimde de borç var (aleyye deyn)" demen gibidir. [Cenâb-ı Hak], sözün üslubundaki güzellik sebebiyle çekimi farklılaştırarak kesb (kazanma) fiilini tekrarlamıştır; nitekim { فَمَهِّلِ الْكافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْداً } “Sen o kâfirlere mühlet ver, onlara biraz süre tanı!” buyurmuştur. İbn Atıyye şöyle demiştir: "Bana öyle görünüyor ki iyilikler külfetsizce kazanılan şeylerdendir; zira onu kazanan kimse, Yüce Allah'ın emrinin ve şeriatının çizdiği ana yol üzeredir. Kötülükler ise mübalağa sîgasıyla iktisab edilir; zira onu kazanan kimse, o hususta Yüce Allah'ın yasak perdesini yırtma külfetine katlanır ve onu çiğneyerek kötülüğe yönelir. Dolayısıyla bu manayı temin etmek için ayette iki ayrı fiil çekiminin gelmesi pek güzel olmuştur." Yedinci [Mesele]- Bu ayette, imamlarımızın kulların fiillerini "kesb" ve "iktisab" diye isimlendirmelerinin doğruluğuna delil vardır. Bundan dolayı onlar, bidatçi cüretkârların aksine, kulun fiillerine ne "halk" (yaratma) ne de kula "hâlik" (yaratan) demişlerdir. İmamlarımızdan bunu kula nispet eden ve kulun fâil olduğunu söyleyenler ise bunu sırf mecaz yoluyla söylemişlerdir. Mehdevî ve başkaları şöyle demiştir: "Ayetin anlamının, 'Hiç kimse bir başkasının günahıyla sorumlu tutulmaz' şeklinde olduğu da söylenmiştir." İbn Atıyye ise: "Bu [hüküm] kendi içinde doğrudur, ancak bu ayetten [çıkarılmış] değildir" demiştir. Sekizinci [Mesele]- el-Kiyâ et-Taberî şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ } “Kazandığı [iyilik] kendi lehine, işlediği [kötülük] de kendi aleyhinedir” buyruğu, bir kimseyi ağır bir aletle (miskal), boğarak veya suda boğarak öldüren kişinin, kısas veya diyet olarak onun tazminiyle bizzat yükümlü olduğuna delil getirilir. [Bu hüküm], diyetini âkileye yükleyen kimsenin görüşünün aksinedir; zira bu [görüş], ayetin zahirine aykırıdır. Yine bu ayet, babadan kısasın düşmesinin, onun [cinayetteki] ortağından da düşmesini gerektirmediğine delalet eder. Ayrıca akıllı kadının (âkile), deli bir kimseye kendisiyle ilişkiye girmesi için imkân tanıması durumunda kadına had cezasının vacip olacağına delalet eder. Kâdı Ebû Bekr b. el-Arabî şöyle demiştir: "Âlimlerimiz; Ebû Hanîfe'nin aksine babanın [cinayetteki kasıtlı] ortağına kısasın (kaved) vacip olduğuna; Şâfiî ve Ebû Hanîfe'nin aksine hata ile öldürenin [kasıtlı] ortağına da kısasın vacip olduğuna bu ayeti delil getirmişlerdir; çünkü her ikisi de öldürme fiilini bizzat işlemiştir (iktisab etmiştir). Âlimler şöyle demiştir: Kısas vacip olmayan birinin, kısas vacip olan biriyle [cinayette] ortak olması, şüphe ile defedilen cezaların defedilmesinde bir şüphe teşkil etmez." Dokuzuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: { رَبَّنا لَا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا } “Rabbimiz! Eğer unuttuysak veya yanıldıysak bizi sorumlu tutma!” buyruğunun anlamı şudur: Bizden bu iki hal üzere yahut bunlardan biriyle sadır olan şeylerin günahını bağışla! Nitekim Peygamber aleyhisselâm'ın: « رُفِعَ عَنْ أُمَّتِي الْخَطَأُ وَالنِّسْيَانُ » «Ümmetimden hata ve unutma...»

وَمَا اسْتُكْرِهُوا عَلَيْهِ" أَيْ إِثْمُ ذَلِكَ. وَهَذَا لَمْ يُخْتَلَفْ فِيهِ أَنَّ الْإِثْمَ مَرْفُوعٌ، وَإِنَّمَا اخْتُلِفَ فِيمَا يَتَعَلَّقُ عَلَى ذَلِكَ مِنَ الْأَحْكَامِ، هل ذلك مرفوع لا يلزم منه شي أَوْ يَلْزَمُ أَحْكَامُ ذَلِكَ كُلِّهِ؟ اخْتُلِفَ فِيهِ. وَالصَّحِيحُ أَنَّ ذَلِكَ يَخْتَلِفُ بِحَسَبِ الْوَقَائِعِ، فَقِسْمٌ لَا يَسْقُطُ بِاتِّفَاقٍ كَالْغَرَامَاتِ وَالدِّيَاتِ وَالصَّلَوَاتِ الْمَفْرُوضَاتِ. وَقِسْمٌ يَسْقُطُ بِاتِّفَاقٍ كَالْقِصَاصِ وَالنُّطْقِ بِكَلِمَةِ الْكُفْرِ. وَقِسْمٌ ثَالِثٌ يُخْتَلَفُ فِيهِ كَمَنْ أَكَلَ نَاسِيًا فِي رَمَضَانَ أَوْ حَنِثَ سَاهِيًا، وَمَا كَانَ مِثْلَهُ مِمَّا يَقَعُ خَطَأً وَنِسْيَانًا، وَيُعْرَفُ ذَلِكَ فِي الْفُرُوعِ. الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (رَبَّنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً) أَيْ ثِقْلًا. قَالَ مَالِكٌ وَالرَّبِيعُ: الْإِصْرُ الْأَمْرُ الْغَلِيظُ الصَّعْبُ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: الْإِصْرُ شِدَّةُ الْعَمَلِ. وَمَا غَلُظَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنَ الْبَوْلِ وَنَحْوِهِ. قَالَ الضَّحَّاكُ: كَانُوا يَحْمِلُونَ أُمُورًا شِدَادًا، وَهَذَا نَحْوُ قَوْلِ مَالِكٍ وَالرَّبِيعِ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّابِغَةِ:

ve zorlandıkları şeylerin [günahı] kaldırılmıştır" buyurması gibidir; yani bunların günahı kaldırılmıştır. Günahın kaldırıldığı hususunda hiçbir ihtilaf yoktur; ihtilaf ancak bunlara terettüp eden hükümlerdedir: Acaba bu hükümler de kaldırılmış mıdır ve bunlardan hiçbir şey gerekmez mi, yoksa bütün bu hükümler lazım gelir mi? Bu hususta ihtilaf edilmiştir. Doğru olan şudur ki bu durum hadiselere göre değişir: Bir kısım hüküm tazminatlar, diyetler ve farz namazlar gibi ittifakla düşmez. Bir kısım hüküm kısas ve küfür kelimesini telaffuz etmek gibi ittifakla düşer. Üçüncü bir kısım ise Ramazan'da unutarak yiyen veya yanılarak yeminini bozan kimse gibi hata ve unutma ile meydana gelen benzeri hususlarda ihtilaf edilmiştir; bunun tafsilatı füru fıkıh kitaplarında bilinir. Onuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: (رَبَّنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً) "Rabbimiz! Bize ağır yük yükleme" kavli, yani ağırlık demektir. Mâlik ve er-Rebî': 'İsr, çetin ve zor iştir' demişlerdir. Saîd b. Cübeyr: 'İsr, amelin şiddetidir ve İsrâiloğullarına idrar ve benzeri konularda ağırlaştırılan hükümlerdir' demiştir. ed-Dahhâk: 'Onlar çetin ve ağır işleri yüklenirlerdi' demiştir ki bu da Mâlik ve er-Rebî'in sözü gibidir; en-Nâbiğa'nın şu sözü de bu kabildendir:

يَا مَانِعَ الضَّيْمِ أَنْ يَغْشَى سَرَاتَهُمْ ... وَالْحَامِلَ الْإِصْرَ عنهم بعد ما عَرَفُوا

Ey zulmün onların ileri gelenlerini bürümesini engelleyen ve bildikten sonra onların üzerinden ağır yükü (isrı) kaldıran zât!

عَطَاءٌ: الْإِصْرُ الْمَسْخُ قِرَدَةً وَخَنَازِيرَ، وَقَالَهُ ابْنُ زَيْدٍ أَيْضًا. وَعَنْهُ أَيْضًا أَنَّهُ الذَّنْبُ الَّذِي لَيْسَ فِيهِ تَوْبَةٌ وَلَا كَفَّارَةٌ. وَالْإِصْرُ فِي اللُّغَةِ الْعَهْدُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي ". وَالْإِصْرُ: الضِّيقُ وَالذَّنْبُ وَالثِّقْلُ. وَالْإِصَارُ: الْحَبْلُ الَّذِي تُرْبَطُ بِهِ الْأَحْمَالُ وَنَحْوُهَا، يُقَالُ: أَصَرَ يَأْصِرُ أَصْرًا حَبَسَهُ. وَالْإِصْرُ (بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ) مِنْ ذَلِكَ قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالْمَوْضِعُ مَأْصِرٌ وَمَأْصَرٌ وَالْجَمْعُ مَآصِرُ، وَالْعَامَّةُ تَقُولُ مَعَاصِرُ. قَالَ ابن خويز منداد: وَيُمْكِنُ أَنْ يُسْتَدَلَّ بِهَذَا الظَّاهِرِ فِي كُلِّ عِبَادَةٍ ادَّعَى الْخَصْمُ تَثْقِيلَهَا، فَهُوَ نَحْوُ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ "، وَكَقَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ:" الدِّينُ يُسْرٌ فَيَسِّرُوا وَلَا تُعَسِّرُوا". اللَّهُمَّ شُقَّ عَلَى مَنْ شَقَّ عَلَى أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ. قُلْتُ: وَنَحْوَهُ قَالَ الْكِيَا الطَّبَرِيُّ قَالَ: يُحْتَجُّ بِهِ فِي نَفْيِ الْحَرَجِ وَالضِّيقِ الْمُنَافِي ظَاهِرُهُ لِلْحَنِيفِيَّةِ السَّمْحَةِ، وَهَذَا بَيِّنٌ.

Atâ: "el-İsr (ağır yük/ceza); maymunlara ve domuzlara dönüştürülmektir (mesh)" demiştir. İbn Zeyd de böyle demiştir. Yine ondan (İbn Zeyd'den) nakledildiğine göre o, kendisinde tevbe ve kefaret bulunmayan günahtır. Lügatte ise isr (إِصْر), ahit demektir. Yüce Allah'ın: { وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي } “ve bunun üzerine ağır ahdimi üzerinize aldınız (kabul ettiniz) mi?” kavli bundandır. el-İsr; darlık, günah ve ağır yük anlamına da gelir. el-İsâr (الْإِصَار) ise yüklerin ve benzeri şeylerin bağlandığı iptir. [Nitekim bir şeyi] hapsettiğinde “أَصَرَ يَأْصِرُ أَصْرًا” denilir. Hemzenin kesresiyle el-İsr (الْإِصْر) da bu köktendir. el-Cevherî şöyle demiştir: [Bu fiilin] mekân ismi me’sir (مَأْصِر) ve me’ser (مَأْصَر) şeklinde gelir, çoğulu meâsirdir (مَآصِر). Avam ise buna maâsır (مَعَاصِر) der. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Muarızın ağırlaştırmayı iddia ettiği her ibadette bu zahirî mana ile delil getirilmesi mümkündür. Nitekim bu, Yüce Allah'ın: { وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } “ve dinde sizin üzerinize hiçbir güçlük kılmadı” kavli ile Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « الدِّينُ يُسْرٌ فَيَسِّرُوا وَلَا تُعَسِّرُوا » «Din kolaylıktır; kolaylaştırın, zorlaştırmayın» kavli gibidir. [Nitekim bir hadiste de]: "Allah'ım! Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine zorluk çıkaran kimseye sen de zorluk çıkar!" [buyrulmuştur]. Ben de derim ki: el-Kiyâ et-Taberî de buna benzer bir söz söyleyerek şöyle demiştir: "Zahiri müsamahakâr dine (el-Hanîfiyyetü's-semha) aykırı olan zorluk ve darlığın nefyedilmesinde (kaldırıldığında) bununla delil getirilir." Bu husus gayet açıktır.

الحادية عشر- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا تُحَمِّلْنا مَا لَا طاقَةَ لَنا بِهِ) قَالَ قَتَادَةُ: مَعْنَاهُ لَا تُشَدِّدْ علينا كما سددت على الذين من قبلنا. الضحاك: لا تحملنا من الأعمال مالا نُطِيقُ، وَقَالَ نَحْوَهُ ابْنُ زَيْدٍ. ابْنُ جُرَيْجٍ: لَا تَمْسَخْنَا قِرَدَةً وَلَا خَنَازِيرَ. وَقَالَ سَلَامُ بْنُ سَابُورَ: الَّذِي لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ: الْغُلْمَةُ، وَحَكَاهُ النَّقَّاشُ عَنْ مُجَاهِدٍ وَعَطَاءٍ. وَرَوَى أَنَّ أَبَا الدَّرْدَاءِ كَانَ يَقُولُ فِي دُعَائِهِ: وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ غُلْمَةٍ لَيْسَ لَهَا عُدَّةٌ. وَقَالَ السَّدِّيُّ: هُوَ التَّغْلِيظُ وَالْأَغْلَالُ الَّتِي كَانَتْ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاعْفُ عَنَّا) أَيْ عَنْ ذُنُوبِنَا. عَفَوْتَ عَنْ ذَنْبِهِ إِذَا تَرَكْتَهُ وَلَمْ تُعَاقِبْهُ. (وَاغْفِرْ لَنا) أَيِ اسْتُرْ عَلَى ذُنُوبِنَا. وَالْغَفْرُ: السَّتْرُ. (وَارْحَمْنا) أَيْ تَفَضَّلْ برحمة مبتدئا رُوِيَ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ أَنَّهُ كَانَ إِذَا فَرَغَ مِنْ قِرَاءَةِ هَذِهِ السُّورَةِ قَالَ: آمين. قال اين عَطِيَّةَ: هَذَا يُظَنُّ بِهِ أَنَّهُ رَوَاهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ فَكَمَالٌ، وَإِنْ كَانَ بِقِيَاسٍ عَلَى سُورَةِ الحمد من حيث هنالك دعاء فحسن. وقال على ابن أبى طالب: ما أظن أن أحد عَقَلَ وَأَدْرَكَ الْإِسْلَامَ يَنَامُ حَتَّى يَقْرَأَهُمَا. قُلْتُ: قد مُسْلِمٌ فِي هَذَا الْمَعْنَى عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" مَنْ قَرَأَ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ مِنْ آخر سورة" البقرة" في ليلة كفتاء". قِيلَ: مِنْ قِيَامِ اللَّيْلِ، كَمَا رُوِيَ عَنِ اين عُمَرَ قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ:" أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيَّ آيَتَيْنِ مِنْ كُنُوزِ الْجَنَّةِ خَتَمَ بِهِمَا سُورَةَ الْبَقَرَةِ كَتَبَهُمَا الرَّحْمَنُ بِيَدِهِ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ الْخَلْقَ بِأَلْفِ عَامٍ مَنْ قَرَأَهُمَا بَعْدَ الْعِشَاءِ مَرَّتَيْنِ أَجْزَأَتَاهُ مِنْ قِيَامِ اللَّيْلِ" آمَنَ الرَّسُولُ" إِلَى آخِرِ الْبَقَرَةِ". وَقِيلَ: كَفَتَاهُ مِنْ شَرِّ الشَّيْطَانِ فَلَا يكون له سُلْطَانٌ. وَأَسْنَدَ أَبُو عَمْرٍو الدَّانِيُّ عَنْ حُذَيْفَةَ بت الْيَمَانِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:" إِنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَزَّ كَتَبَ كتابا قبل أن يخلق السموات وَالْأَرْضَ بِأَلْفَيْ عَامٍ فَأَنْزَلَ مِنْهُ هَذِهِ الثَّلَاثَ آيات

On Birinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَلا تُحَمِّلْنا مَا لَا طاقَةَ لَنا بِهِ } “Bize güç yetiremeyeceğimiz şeyleri de yükleme!” kavli hakkında Katâde şöyle demiştir: Bunun manası; bizden öncekilere zorlaştırdığın gibi bizim üzerimize de zorlaştırma, [demektir]. Dahhâk: "Bize güç yetiremeyeceğimiz amelleri yükleme" demiştir; İbn Zeyd de buna benzer bir söz söylemiştir. İbn Cüreyc: "Bizi maymunlara ve domuzlara dönüştürme (mesh etme)" [şeklinde açıklamıştır]. Sellâm b. Sâbûr ise şöyle demiştir: "Güç yetiremeyeceğimiz şey, gılmedir (şiddetli cinsel arzudur)." Bunu Nakkâş; Mücâhid ve Atâ'dan da nakletmiştir. Ebü'd-Derdâ'nın duasında şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Karşılığı/imkânı bulunmayan gılmeden (şiddetli şehvetten) sana sığınırım." Süddî de şöyle demiştir: "O, İsrâiloğulları'nın üzerindeki ağır yükümlülükler ve bukağılardır." Yüce Allah'ın: { وَاعْفُ عَنَّا } “Bizi affet” kavli, yani günahlarımızı [affet demektir]. Bir kimsenin günahından vazgeçip onu cezalandırmadığında; 'afavte an zenbihî' (onun günahını affettin) denir. { وَاغْفِرْ لَنا } “Bizi bağışla” yani günahlarımızı ört [demektir]. Gafr (الْغَفْر), örtmek manasındadır. { وَارْحَمْنا } “Bize merhamet et” yani karşılıksız olarak lütfunla merhamet buyur [demektir]. Muâz b. Cebel'den rivayet edildiğine göre o, bu sureyi okumayı bitirdiğinde: "Âmin" derdi. İbn Atıyye şöyle demiştir: "Bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiği zannedilir. Eğer böyle ise bu bir kemâldir; şayet Hamd suresinde dua bulunması hasebiyle ona kıyasla yapılmışsa bu da güzeldir." Ali b. Ebî Tâlib de şöyle demiştir: "Aklı başında olan ve İslam'a erişen bir kimsenin bu iki ayeti okumadan uyuyacağını zannetmiyorum." Derim ki: Müslim bu anlamda Ebû Mes'ûd el-Ensârî'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « مَنْ قَرَأَ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ مِنْ آخر سورة البقرة في ليلة كفتاه » «Kim bir gecede Bakara suresinin sonundaki bu iki ayeti okursa, onlar kendisine yeter.» [Bu yetmenin] gece namazı (kıyâmü'l-leyl) yerine kâfi gelmesi olduğu söylenmiştir; nitekim İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: « أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيَّ آيَتَيْنِ مِنْ كُنُوزِ الْجَنَّةِ خَتَمَ بِهِمَا سُورَةَ الْبَقَرَةِ كَتَبَهُمَا الرَّحْمَنُ بِيَدِهِ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ الْخَلْقَ بِأَلْفِ عَامٍ مَنْ قَرَأَهُمَا بَعْدَ الْعِشَاءِ مَرَّتَيْنِ أَجْزَأَتَاهُ مِنْ قِيَامِ اللَّيْلِ: آمَنَ الرَّسُولُ إِلَى آخِرِ الْبَقَرَةِ » «Allah bana cennet hazinelerinden, Bakara suresini kendileriyle mühürlediği iki ayet indirdi. Rahmân mahlukatı yaratmadan bin yıl önce bunları kendi eliyle yazdı. Kim bunları yatsıdan sonra iki defa okursa, bu iki ayet ona gece ibadeti yerine kâfi gelir: Âmene'r-Resûlü'den Bakara'nın sonuna kadar.» Şeytanın şerrinden korumaya kâfi geleceği, böylece şeytanın o kimse üzerinde bir hâkimiyeti olmayacağı da söylenmiştir. Ebû Amr ed-Dânî, Huzeyfe b. el-Yemân'dan isnad ederek Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « إِنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَزَّ كَتَبَ كتابا قبل أن يخلق السموات وَالْأَرْضَ بِأَلْفَيْ عَامٍ فَأَنْزَلَ مِنْهُ هَذِهِ الثَّلَاثَ آيات » «Şüphesiz Azîz ve Celîl olan Allah, gökleri ve yeri yaratmadan iki bin yıl önce bir kitap yazdı ve ondan şu üç ayeti indirdi...»

الَّتِي خَتَمَ بِهِنَّ الْبَقَرَةَ مَنْ قَرَّأَهُنَّ فِي بَيْتِهِ لَمْ يَقْرُبِ الشَّيْطَانُ بَيْتَهُ ثَلَاثَ لَيَالٍ". وَرُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:" أُوتِيتُ هَذِهِ الْآيَاتِ مِنْ آخِرِ سُورَةِ البقرة من كنز تحت العشر لم يؤتهن نبى قبلي". وهذا صحيح. قد تَقَدَّمَ فِي الْفَاتِحَةِ نُزُولُ الْمَلَكِ بِهَا مَعَ الفاتحة. والحمد لله. مصححه أبو إسحاق إبراهيم أطفيش تَمَّ الْجُزْءُ الثَّالِثُ مِنْ تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ يَتْلُوهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تعالى الجزء الرابع وأوله: سورة آل عمران

ki Bakara'yı bunlarla mühürlemiştir. Kim onları evinde okursa, üç gece şeytan o eve yaklaşamaz." Rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Bakara suresinin sonundaki bu ayetler bana Arş'ın altındaki bir hazineden verildi; benden önce hiçbir peygambere verilmemişti." Bu [hadis] sahihtir. Meleğin bunları Fâtiha ile birlikte indirdiği hususu Fâtiha bahsinde geçmişti. Hamd Allah'a mahsustur. Musahhihi: Ebû İshâk İbrâhîm Atfeyyiş. Kurtubî Tefsiri'nin üçüncü cildi tamamlandı. Yüce Allah dilerse bunu, başı Âl-i İmrân suresi olan dördüncü cilt takip edecektir.

بعون الله وجميل توفيقه قد تم طبع الجزء الثالث من كتاب" الجامع لأحكام القرآن" للقرطبي

Allah'ın yardımı ve güzel muvaffak kılmasıyla Kurtubî'nin "el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân" adlı eserinin üçüncü cildinin tabı tamamlanmıştır.