Binûn

[Zuhruf Suresi Tefsiri] — 2. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَلَكِنَّهُ أَرَادَ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا دَعَا قَوْمَهُ لِلنُّصْرَةِ عَنَى الرِّجَالَ، وَإِذَا دَعَاهُمْ لِلْحُرْمَةِ دَخَلَ فِيهِمُ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ، فَتُعَمِّمُهُ الصِّفَةُ وَتُخَصِّصُهُ الْقَرِينَةُ. اللَّفْظُ الْحَادِيَ عَشَرَ- الْمَوَالِي، قَالَ مَالِكٌ: يَدْخُلُ فِيهِ مَوَالِي أَبِيهِ وَابْنِهِ مَعَ مَوَالِيهِ. وَقَالَ ابْنُ وَهْبٍ: يَدْخُلُ فِيهِ أَوْلَادُ مَوَالِيهِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالَّذِي يَتَحَصَّلُ مِنْهُ أَنَّهُ يَدْخُلُ فِيهِ مَنْ يَرِثُهُ بِالْوَلَاءِ، قَالَ: وَهَذِهِ فُصُولُ الْكَلَامِ وَأُصُولُهُ الْمُرْتَبِطَةُ بِظَاهِرِ الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ الْمُبَيِّنَةِ لَهُ، وَالتَّفْرِيعُ وَالتَّتْمِيمُ في كتاب المسائل، والله أعلم.

Fakat [şair] şunu kastetmiştir: Kişi kavmini yardıma çağırdığında erkekleri kasteder; saygı ve dokunulmazlık (hürmet) için çağırdığında ise aralarına erkekler de kadınlar da girer. Böylece nitelik onu umumileştirir, karine ise onu özelleştirir. On birinci lafız: el-Mevâlî (azatlılar/mevlalar); Mâlik: "Kişinin kendi azatlılarıyla birlikte babasının ve oğlunun azatlıları da buna girer" demiştir. İbn Vehb ise: "Azatlılarının çocukları da buna girer" demiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Bundan çıkan netice şudur: Velâ yoluyla kendisine mirasçı olan kimse buna dahil olur." Şöyle devam etmiştir: "İşte bunlar sözün fasılları ve Kur'an'ın zahiri ile onu açıklayan sünnete bağlı olan asıllarıdır. Ayrıntılar (tefri') ve tamamlayıcı kısımlar ise el-Mesâil kitabındadır, en doğrusunu Allah bilir."

[سورة الزخرف (٤٣): الآيات ٢٩ الى ٣٢]

[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 29-32]

بَلْ مَتَّعْتُ هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ حَتَّى جاءَهُمُ الْحَقُّ وَرَسُولٌ مُبِينٌ (٢٩) وَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ قالُوا هَذَا سِحْرٌ وَإِنَّا بِهِ كافِرُونَ (٣٠) وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ (٣١) أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَرَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيًّا وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (٣٢)

{ بَلْ مَتَّعْتُ هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ حَتَّى جاءَهُمُ الْحَقُّ وَرَسُولٌ مُبِينٌ (٢٩) وَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ قالُوا هَذَا سِحْرٌ وَإِنَّا بِهِ كافِرُونَ (٣٠) وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ (٣١) أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَرَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيًّا وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (٣٢) } “Doğrusu bunları da atalarını da kendilerine hak ve apaçık bir elçi gelinceye kadar yaşatıp faydalandırdım. Fakat kendilerine hak gelince: ‘Bu bir büyüdür ve biz onu inkâr edenleriz’ dediler. Ve dediler ki: ‘Şu Kur'an iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?’ Rabbinin rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar? Dünya hayatında onların geçimliklerini aralarında biz paylaştırdık ve birbirlerine iş gördürebilsinler diye kimini kimine derecelerle üstün kıldık. Rabbinin rahmeti, onların toplayıp yığdıklarından daha hayırlıdır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" بَلْ مَتَّعْتُ" وقرى" بَلْ مَتَّعْنَا"." هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ" أَيْ فِي الدُّنْيَا بِالْإِمْهَالِ." حَتَّى جاءَهُمُ الْحَقُّ" أَيْ مُحَمَّدٌ ﷺ بِالتَّوْحِيدِ وَالْإِسْلَامِ الَّذِي هُوَ أَصْلُ دِينِ إِبْرَاهِيمَ، وَهُوَ الْكَلِمَةُ الَّتِي بَقَّاهَا اللَّهُ فِي عَقِبِهِ." وَرَسُولٌ مُبِينٌ" أَيْ يُبَيِّنُ لَهُمْ مَا بِهِمْ إِلَيْهِ حَاجَةٌ." وَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ" يَعْنِي الْقُرْآنَ." قالُوا هَذَا سِحْرٌ وَإِنَّا بِهِ كافِرُونَ" جاحدون." وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ" أَيْ هَلَّا نَزَلَ" هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ"

Yüce Allah'ın: { بَلْ مَتَّعْتُ } “Doğrusu ben faydalandırdım” buyruğu, { بَلْ مَتَّعْنَا } “Doğrusu biz faydalandırdık” şeklinde de okunmuştur. { هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ } “Bunları ve atalarını”, yani dünyada mühlet vererek [faydalandırdım]. { حَتَّى جاءَهُمُ الْحَقُّ } “Nihayet kendilerine hak geldi”; yani İbrahim'in dininin esası ve Allah'ın onun soyunda devam ettirdiği o kelime olan tevhid ve İslam ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem [geldi]. { وَرَسُولٌ مُبِينٌ } “Ve [gerçeği] açıklayan bir elçi [geldi]”; yani muhtaç oldukları hususları kendilerine açıklayan [bir elçi]. { وَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ } “Fakat kendilerine hak gelince”, yani Kur'an [gelince], { قالُوا هَذَا سِحْرٌ وَإِنَّا بِهِ كافِرُونَ } “'Bu bir büyüdür ve biz onu kesinlikle inkâr ediyoruz' dediler.” İnkâr edicilerdir. { وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ } “Ve dediler ki: 'İndirilseydi ya...'”, yani [şöyle] dediler: { هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ } “Bu Kur'an bir adama...”

وقرى" عَلَى رَجْلٍ" بِسُكُونِ الْجِيمِ." مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ" أَيْ مِنْ إِحْدَى الْقَرْيَتَيْنِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ" [الرحمن: ٢٢] أَيْ مِنْ أَحَدِهِمَا. أَوْ عَلَى أَحَدِ رَجُلَيْنِ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ. الْقَرْيَتَانِ: مَكَّةُ وَالطَّائِفُ. وَالرَّجُلَانِ: الْوَلِيدُ بْنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ مَخْزُومٍ عَمُّ أَبِي جَهْلٍ. وَالَّذِي مِنَ الطَّائِفِ أَبُو مَسْعُودٍ عُرْوَةُ بْنُ مَسْعُودٍ الثَّقَفِيُّ، قَالَهُ قَتَادَةُ. وَقِيلَ: عُمَيْرُ بْنُ عَبْدِ يَالَيْلَ الثَّقَفِيُّ مِنَ الطَّائِفِ، وَعُتْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ مِنْ مَكَّةَ، وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ عَظِيمَ الطَّائِفِ حَبِيبُ بْنُ عَمْرٍو الثَّقَفِيُّ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: كِنَانَةُ بْنُ عَبْدِ بْنِ عَمْرٍو. رُوِيَ أَنَّ الْوَلِيدَ بْنَ الْمُغِيرَةِ- وَكَانَ يُسَمَّى رَيْحَانَةَ قُرَيْشٍ- كَانَ يَقُولُ: لَوْ كَانَ مَا يَقُولُهُ مُحَمَّدٌ حَقًّا لَنَزَلَ عَلَيَّ أَوْ عَلَى أَبِي مَسْعُودٍ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ" يَعْنِي النُّبُوَّةَ فَيَضَعُونَهَا حَيْثُ شَاءُوا." نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا" أَيْ أَفْقَرْنَا قَوْمًا وَأَغْنَيْنَا قَوْمًا، فَإِذَا لَمْ يَكُنْ أَمْرُ الدُّنْيَا إِلَيْهِمْ فَكَيْفَ يُفَوَّضُ أَمْرُ النُّبُوَّةِ إِلَيْهِمْ. قَالَ قَتَادَةُ: تَلْقَّاهُ ضَعِيفُ الْقُوَّةِ قَلِيلُ الْحِيلَةِ عَيِيُّ اللِّسَانِ وَهُوَ مَبْسُوطٌ لَهُ، وَتَلْقَّاهُ شَدِيدُ الْحِيلَةِ بَسِيطُ اللِّسَانِ وَهُوَ مُقَتَّرٌ عَلَيْهِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ" مَعَايِشَهُمْ". وَقِيلَ: أَيْ نَحْنُ أَعْطَيْنَا عَظِيمَ الْقَرْيَتَيْنِ مَا أَعْطَيْنَا لَا لِكَرَامَتِهِمَا عَلَيَّ وَأَنَا قَادِرٌ عَلَى نَزْعِ النِّعْمَةَ عَنْهُمَا، فَأَيُّ فَضْلٍ وَقَدْرٍ لَهُمَا." وَرَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ" أَيْ فَاضَلْنَا بَيْنَهُمْ، فَمِنْ فَاضِلٍ وَمَفْضُولٍ وَرَئِيسٍ وَمَرْءُوسٍ، قَالَهُ مُقَاتِلٌ. وَقِيلَ: بِالْحُرِّيَّةِ وَالرِّقِّ، فَبَعْضُهُمْ مَالِكٌ وَبَعْضُهُمْ مَمْلُوكٌ. وَقِيلَ: بِالْغِنَى وَالْفَقْرِ، فَبَعْضُهُمْ غَنِيٌّ وَبَعْضُهُمْ فَقِيرٌ. وَقِيلَ: بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ." لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيًّا" قَالَ السُّدِّيُّ وَابْنُ زَيْدٍ: خَوَلًا وَخُدَّامًا، يُسَخِّرُ الأغنياء الفقراء فيكون بَعْضُهُمْ سَبَبًا لِمَعَاشِ بَعْضٍ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ: يَعْنِي لِيَمْلِكَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا. وَقِيلَ: هُوَ مِنَ السُّخْرِيَةِ الَّتِي بِمَعْنَى الِاسْتِهْزَاءِ، أَيْ لِيَسْتَهْزِئَ الْغَنِيُّ بِالْفَقِيرِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: سَخِرْتُ بِهِ وَسَخِرْتُ مِنْهُ، وَضَحِكْتُ مِنْهُ وَضَحِكْتُ بِهِ، وَهَزِئْتُ مِنْهُ وَبِهِ، كُلٌّ يُقَالُ، وَالِاسْمُ السُّخْرِيَةُ (بِالضَّمِّ). وَالسُّخْرِيُّ وَالسِّخْرِيُّ (بِالضَّمِّ وَالْكَسْرِ). وَكُلُّ النَّاسِ ضَمُّوا" سُخْرِيًّا" إِلَّا ابن محيصن ومجاهد فإنهما قرءا" سخريا"."

Cîm harfinin sükûnu ile { عَلَى رَجْلٍ } “bir adama” şeklinde de okunmuştur. { مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ } “İki şehirden büyük [bir adama]”, yani Yüce Allah'ın: { يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ } “O ikisinden de inci ve mercan çıkar” [Rahmân, 55/22] buyruğunda olduğu gibi, bu iki şehirden birinden demektir; yani ikisinden birinden [çıkar anlamında olduğu gibi]. Yahut iki şehirden iki adamdan birine demektir. İki şehir: Mekke ve Tâif'tir. İki adam ise: Ebû Cehil'in amcası el-Velîd b. el-Mugîre b. Abdillâh b. Ömer b. Mahzûm'dur. Tâif'ten olan ise Ebû Mes‘ûd Urve b. Mes‘ûd es-Sekafî'dir; bunu Katâde söylemiştir. Bir görüşe göre Tâif'ten olan Umeyr b. Abdi Yâleyil es-Sekafî, Mekke'den olan ise Utbe b. Rebîa'dır; bu da Mücâhid'in görüşüdür. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Tâif'in ileri geleni Habîb b. Amr es-Sekafî'dir. es-Süddî ise: Kinâne b. Abd b. Amr'dır, demiştir. Rivayet edildiğine göre Kureyş'in reyhanı (güzel kokulu çiçeği) diye adlandırılan Velîd b. el-Mugîre şöyle diyordu: “Eğer Muhammed'in söyledikleri doğru olsaydı, [bu Kur'an] bana yahut Ebû Mes‘ûd'a inerdi.” Bunun üzerine Yüce Allah şöyle buyurdu: { أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ } “Rabbinin rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar?” Yani peygamberliği [onlar mı paylaştırıyorlar] ki onu diledikleri yere koysunlar? { نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “Dünya hayatında onların geçimliklerini aralarında biz paylaştırdık.” Yani bir topluluğu fakir, bir topluluğu da zengin kıldık. Dünya işi onların elinde değilken, peygamberlik işi kendilerine nasıl havale edilir? Katâde şöyle demiştir: “Gücü zayıf, çaresi az, dili tutuk kimseye rastlarsın da rızkı bollaştırılmıştır; çaresi çok, dili düzgün kimseye rastlarsın da rızkı daraltılmıştır.” İbn Abbâs, Mücâhid ve kendisinden gelen bir rivayette İbn Muhaysın [bu kelimeyi] { مَعَايِشَهُمْ } “onların maişetlerini” şeklinde okumuştur. Şöyle de denilmiştir: Yani biz o iki şehrin ileri gelenine verdiğimiz şeyleri katımızda bir üstünlükleri olduğu için vermedik; nitekim nimeti onların ellerinden çekip almaya da gücümüz yeter. Şu hâlde onların ne gibi bir fazileti ve değeri olabilir? { وَرَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ } “Birbirlerine derecelerle üstün kıldık.” Yani aralarında üstünlük farkı gözettik; kimi üstün, kimi üstünlükçe daha aşağıda, kimi yönetici, kimi de yönetilen oldu; bunu Mukâtil söylemiştir. Bir görüşe göre hürriyet ve kölelik bakımından [derecelendirdik]; nitekim kimisi sahip, kimisi de köledir. Bir görüşe göre zenginlik ve fakirlik bakımından [derecelendirdik]; kimisi zengin, kimisi fakirdir. Bir görüşe göre ise iyiliği emretme ve kötülükten sakındırma bakımından [derecelendirdik]. { لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيًّا } “Kimisi kimisini iş gördürücü edinsin diye.” es-Süddî ve İbn Zeyd şöyle demiştir: Hizmetçi ve hademe [edinsin diye]; zenginler fakirleri hizmetinde çalıştırır, böylece birbirlerinin geçimine vesile olurlar. Katâde ve ed-Dahhâk ise: Yani birbirlerine mâlik olsunlar diye, demiştir. Bunun alay etmek anlamındaki suhriyyeden geldiği de söylenmiştir; yani zengin fakirle alay etsin diye. el-Ahfeş şöyle demiştir: 'سَخِرْتُ بِهِ' ve 'سَخِرْتُ مِنْهُ' (onunla alay ettim), 'ضَحِكْتُ مِنْهُ' ve 'ضَحِكْتُ بِهِ' (ona güldüm), 'هَزِئْتُ مِنْهُ' ve 'بِهِ' (onunla eğlendim) denir; bunların hepsi söylenir. İsim ise damme ile 'es-suhriyyetu' (السُّخْرِيَةُ) ve damme ile kesre ile 'es-suhriyyu' (السُّخْرِيُّ) ve 'es-sihriyyu' (السِّخْرِيُّ) şeklindedir. İbn Muhaysın ve Mücâhid müstesna bütün kıraat imamları { سُخْرِيًّا } kelimesini damme ile okumuşlardır; bu ikisi ise { سِخْرِيًّا } [kesre ile] okumuşlardır.

وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ" أَيْ أَفْضَلُ مِمَّا يَجْمَعُونَ مِنَ الدُّنْيَا. ثُمَّ قِيلَ: الرَّحْمَةُ النُّبُوَّةُ، وَقِيلَ الْجَنَّةُ. وَقِيلَ: تَمَامُ الْفَرَائِضِ خَيْرٌ مِنْ كثرة النَّوَافِلِ. وَقِيلَ: مَا يُتَفَضَّلُ بِهِ عَلَيْهِمْ خَيْرٌ مما يجازيهم عليه من أعمالهم.

{ وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ } “Rabbinin rahmeti, onların toplayıp yığdıklarından daha hayırlıdır.” Yani dünyadan toplayıp yığdıklarından daha üstündür. Sonra rahmetin peygamberlik olduğu söylenmiştir; cennet olduğu da söylenmiştir. Farzları tastamam yapmanın nafilelerin çokluğundan daha hayırlı olduğu da söylenmiştir. Onlara lütfedilen şeyin, amellerinin karşılığı olarak kendilerine verilen mükafattan daha hayırlı olduğu da söylenmiştir.

[سورة الزخرف (٤٣): آية ٣٣]

[Zuhruf Suresi (43), Ayet 33]

وَلَوْلا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَمَعارِجَ عَلَيْها يَظْهَرُونَ (٣٣)

{ وَلَوْلا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَمَعارِجَ عَلَيْها يَظْهَرُونَ (٣٣) } “Eğer insanlar [küfürde birleşen] tek bir ümmet haline gelecek olmasaydı, Rahmân'ı inkâr edenlerin evlerine gümüşten tavanlar ve üzerlerine çıkacakları merdivenler yapardık.”

فِيهِ خَمْسُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَالَ الْعُلَمَاءُ: ذَكَرَ حَقَارَةَ الدُّنْيَا وَقِلَّةَ خَطَرِهَا، وَأَنَّهَا عِنْدَهُ مِنَ الْهَوَانِ بِحَيْثُ كَانَ يَجْعَلُ بُيُوتَ الْكَفَرَةِ وَدَرَجَهَا ذَهَبًا وَفِضَّةً لَوْلَا غَلَبَةُ حُبِّ الدُّنْيَا عَلَى الْقُلُوبِ، فَيَحْمِلُ ذَلِكَ عَلَى الْكُفْرِ. قَالَ الْحَسَنُ: الْمَعْنَى لَوْلَا أَنْ يَكْفُرَ النَّاسُ جَمِيعًا بِسَبَبِ مَيْلِهِمْ إِلَى الدُّنْيَا وَتَرْكِهِمُ الْآخِرَةَ لَأَعْطَيْنَاهُمْ فِي الدُّنْيَا مَا وَصَفْنَاهُ، لِهَوَانِ الدُّنْيَا عِنْدَ اللَّهِ ﷿. وَعَلَى هَذَا أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيُّ وَغَيْرُهُمْ. وَقَالَ ابْنُ زيد:" وَلَوْلا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً" فِي طَلَبِ الدُّنْيَا وَاخْتِيَارِهَا عَلَى الْآخِرَةِ" لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ". وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: الْمَعْنَى لَوْلَا أَنْ يَكُونَ فِي الْكُفَّارِ غَنِيٌّ وَفَقِيرٌ وَفِي الْمُسْلِمِينَ مِثْلُ ذَلِكَ لَأَعْطَيْنَا الْكُفَّارَ مِنَ الدُّنْيَا هَذَا لِهَوَانِهَا. الثَّانِيَةُ- قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو" سَقْفًا" بِفَتْحِ السِّينِ وَإِسْكَانِ الْقَافِ عَلَى الْوَاحِدِ وَمَعْنَاهُ الْجَمْعُ، اعْتِبَارًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى" فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ" [النحل: ٢٦]. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِضَمِّ السِّينِ وَالْقَافِ عَلَى الْجَمْعِ، مِثْلَ رَهْنٍ وَرُهُنٍ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَلَا ثَالِثَ لَهُمَا. وَقِيلَ: هُوَ جَمْعُ سَقِيفٍ، مِثْلَ كَثِيبٍ وَكُثُبٍ، وَرَغِيفٍ وَرُغُفٍ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ. وَقِيلَ: هُوَ جَمْعُ سُقُوفٍ، فَيَصِيرُ جَمْعُ الْجَمْعِ: سَقْفٌ وَسُقُوفٌ، نَحْوَ فَلْسٍ وَفُلُوسٍ. ثُمَّ جَعَلُوا فُعُولًا كَأَنَّهُ اسْمٌ وَاحِدٌ فَجَمَعُوهُ عَلَى فُعُلٍ. وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ" سَقْفًا" بِإِسْكَانِ الْقَافِ. وَقِيلَ: اللَّامُ فِي" لِبُيُوتِهِمْ" بِمَعْنَى عَلَى، أَيْ عَلَى بُيُوتِهِمْ. وَقِيلَ: بَدَلٌ، كَمَا تَقُولُ فَعَلْتُ هَذَا لِزَيْدٍ لِكَرَامَتِهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى" وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ" [النساء: ١ ١] كَذَلِكَ قَالَ هُنَا" لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ".

Burada beş mesele vardır: Birincisi: İlim adamları şöyle demiştir: [Yüce Allah] dünyanın değersizliğini ve ehemmiyetsizliğini; şayet dünya sevgisinin kalplere galip gelip insanları küfre sevk etmesi [endişesi] olmasaydı, Allah katındaki değersizliği sebebiyle kâfirlerin evlerini ve basamaklarını altın ve gümüşten kılacağını belirtmiştir. el-Hasan şöyle demiştir: Anlamı şudur: Şayet insanların dünyaya meyledip ahireti terk etmeleri sebebiyle topyekûn kâfir olmaları [ihtimali] bulunmasaydı, Allah azze ve celle katındaki değersizliğinden ötürü kâfirlere dünyada bu nitelendirdiğimiz şeyleri verirdik. İbn Abbâs, es-Süddî ve başkaları dâhil müfessirlerin çoğunluğu bu görüştedir. İbn Zeyd ise: { وَلَوْلا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً } “Eğer insanlar [dünyayı talep etme ve onu ahirete tercih etme hususunda] tek bir ümmet haline gelecek olmasaydı”, { لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ } “Rahmân'ı inkâr edenlerin evlerine gümüşten tavanlar yapardık” demiştir. el-Kisâî de şöyle demiştir: Anlamı şudur: Şayet kâfirler arasında zengin ve fakir, Müslümanlar arasında da benzer şekilde [zengin ve fakir] bulunması gerekmeseydi, değersizliğinden ötürü kâfirlere dünyadan bunu verirdik. İkincisi: İbn Kesîr ve Ebû Amr, Yüce Allah'ın: { فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ } [en-Nahl, 16/26] “Tavan üstlerinden üzerlerine çöktü” buyruğunu dikkate alarak, tekil lafızla fakat çoğul anlamında olmak üzere sîn harfinin fethası ve kâf harfinin sükûnuyla "sakfen" (سَقْفًا) şeklinde okumuşlardır. Diğer kurrâ ise, rehn (رَهْن) ve rühün (رُهُن) kelimelerinde olduğu gibi, çoğul olarak sîn ve kâf harflerinin dammesiyle [sukufen / سُقُفًا] okumuşlardır. Ebû Ubeyd: "Bu ikisinden başka bir [kıraat] yoktur" demiştir. Bunun; kesîb (كَثِيب) - kütüb (كُثُب) ve ragîf (رَغِيف) - ruguf (رُغُف) gibi sekîf (سَقِيف) kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir; bunu el-Ferrâ ifade etmiştir. Bunun sukûf (سُقُوف) kelimesinin çoğulu olduğu, dolayısıyla fels (فَلْس) ve fulûs (فُلُوس) gibi çoğulun çoğulu (cem‘u’l-cem‘) olduğu da söylenmiştir: sakf (سَقْف) ve sukûf (سُقُوف); ardından fuûl (فُعُول) veznini tek bir isim gibi kabul edip onu fuul (فُعُل) vezninde çoğul yapmışlardır. Mücâhid'den de kâf harfinin sükûnuyla "sakfen" (سَقْفًا) şeklinde rivayet edilmiştir. { لِبُيُوتِهِمْ } lafzındaki lâm (ل) harfinin alâ (عَلَى) yani evlerinin üzerine anlamında olduğu söylenmiştir. Bunun bedel olduğu da söylenmiştir; nitekim "Bunu Zeyd'e, ikramı/değeri sebebiyle yaptım" demen gibidir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ } [en-Nisâ, 4/11] “[Ölenin] anne ve babasından her birine altıda bir hisse vardır.” Burada da aynı şekilde: { لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ } “Rahmân'ı inkâr edenlerin evlerine... yapardık” buyurmuştur.

الثالثة- قوله تعالى:" وَمَعارِجَ" يعني الدرج، قاله ابْنُ عَبَّاسٍ وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ. وَاحِدُهَا مِعْرَاجٌ، وَالْمِعْرَاجُ السُّلَّمُ، وَمِنْهُ لَيْلَةُ الْمِعْرَاجِ. وَالْجَمْعُ مَعَارِجُ وَمَعَارِيجُ، مِثْلُ مَفَاتِحَ وَمَفَاتِيحَ، لُغَتَانِ." وَمَعَارِيجَ" قَرَأَ أَبُو رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيُّ وَطَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ، وَهِيَ الْمَرَاقِي وَالسَّلَالِيمُ. قَالَ الْأَخْفَشُ: إِنْ شِئْتَ جَعَلْتَ الْوَاحِدَ مِعْرَجَ وَمَعْرَجَ، مِثْلُ مِرْقَاةٍ وَمَرْقَاةٍ." عَلَيْها يَظْهَرُونَ" أَيْ عَلَى الْمَعَارِجِ يَرْتَقُونَ وَيَصْعَدُونَ، يُقَالُ: ظَهَرْتُ عَلَى الْبَيْتِ أَيْ عَلَوْتُ سَطْحَهُ. وَهَذَا لِأَنَّ مَنْ عَلَا شَيْئًا وَارْتَفَعَ عَلَيْهِ ظَهَرَ لِلنَّاظِرِينَ. وَيُقَالُ: ظَهَرْتُ عَلَى الشَّيْءِ أَيْ عَلِمْتُهُ. وَظَهَرْتُ عَلَى الْعَدُوِّ أَيْ غَلَبْتُهُ. وَأَنْشَدَ نَابِغَةُ بَنِي جَعْدَةَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَوْلُهُ:

Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { وَمَعارِجَ } “Ve merdivenler” buyruğu, İbn Abbas'ın ve cumhurun belirttiğine göre basamaklar/merdivenler demektir. Tekili mi'râc (مِعْرَاج) olup mi'rac merdiven demektir; leyletü'l-mi'râc (miraç gecesi) ifadesi de buradan gelir. Çoğulu mefâtih (مَفَاتِح) ve mefâtîh (مَفَاتِيح) gibi iki lehçede meâric (مَعَارِج) ve meârîc (مَعَارِيج) şeklinde gelir. Ebû Recâ el-Utâridî ve Talha b. Musarrif { وَمَعَارِيجَ } şeklinde okumuşlardır; bunlar basamaklar ve merdivenlerdir. el-Ahfeş şöyle demiştir: "Dilersen mirkat (مِرْقَاة) ve merkat (مَرْقَاة) gibi tekilini mi'rec (مِعْرَج) ve ma'rec (مَعْرَج) yaparsın." { عَلَيْها يَظْهَرُونَ } “Üzerlerine çıkarlar”, yani merdivenlerin üzerine yükselip çıkarlar. ظَهَرْتُ عَلَى الْبَيْتِ denir ki "evin damına çıktım" demektir. Bu şundandır: Zira bir şeyin üzerine yükselen ve çıkan kimse bakanlara görünür (zahir olur). ظَهَرْتُ عَلَى الشَّيْءِ denir ki "o şeyi bildim/öğrendim" demektir. ظَهَرْتُ عَلَى الْعَدُوِّ denir ki "düşmana galip geldim" demektir. Benî Ca'de'nin Nâbiga'sı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şu beytini okumuştur:

عَلَوْنَا السَّمَاءَ عِزَّةً وَمَهَابَةً ... وَإِنَّا لَنَرْجُوُ فَوْقَ ذَلِكَ مَظْهَرَا

İzzet ve heybetle göklere yükseldik... Ve biz bunun da üstünde bir yükseliş yeri (mazhar) umuyoruz

أَيْ مِصْعَدًا، فَغَضِبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَقَالَ:] إِلَى أَيْنَ [؟ قَالَ إِلَى الْجَنَّةِ، قَالَ:] أَجَلْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ [. قَالَ الْحَسَنُ: وَاللَّهِ لَقَدْ مَالَتِ الدُّنْيَا بِأَكْثَرِ أَهْلِهَا وَمَا فَعَلَ ذَلِكَ! فَكَيْفَ لَوْ فَعَلَ؟! الرَّابِعَةُ- اسْتَدَلَّ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ السَّقْفَ لَا حَقَّ فِيهِ لِرَبِّ الْعُلُوِّ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ السُّقُوفَ لِلْبُيُوتِ كَمَا جَعَلَ الْأَبْوَابَ لَهَا. وَهَذَا مَذْهَبُ مَالِكٍ ﵀. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَذَلِكَ لِأَنَّ الْبَيْتَ عِبَارَةٌ عَنْ قَاعَةٍ وَجِدَارٍ وَسَقْفٍ وَبَابٍ، فَمَنْ لَهُ الْبَيْتُ فَلَهُ أَرْكَانُهُ. وَلَا خِلَافَ أَنَّ الْعُلُوَّ لَهُ إِلَى السَّمَاءِ. وَاخْتَلَفُوا فِي السُّفْلِ، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ هُوَ لَهُ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ لَيْسَ لَهُ فِي باطن الأرض شي. وَفِي مَذْهَبِنَا الْقَوْلَانِ. وَقَدْ بَيَّنَ حَدِيثُ الْإِسْرَائِيلِيِّ الصَّحِيحِ فِيمَا تَقَدَّمَ: أَنَّ رَجُلًا بَاعَ مِنْ رَجُلٍ دَارًا فَبَنَاهَا فَوَجَدَ فِيهَا جَرَّةً مِنْ ذَهَبٍ، فَجَاءَ بِهَا إِلَى الْبَائِعِ فَقَالَ: إِنَّمَا اشْتَرَيْتُ الدَّارَ دُونَ الْجَرَّةِ، وَقَالَ الْبَائِعُ: إِنَّمَا بِعْتُ الدَّارَ بِمَا فِيهَا، وَكُلُّهُمْ تَدَافَعَهَا فَقَضَى بَيْنَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يزوج أحدهما ولده من بنت

Yani bir yükselme yeri (mas'ad) [demektir]. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem öfkelenerek: «Nereye [kadar]?» buyurdu. O: “Cennete” deyince, [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Evet, inşallah» buyurdu. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: “Allah'a yemin olsun ki [Allah] bunu yapmadığı halde dünya, ehlinin çoğunu [haktan] saptırdı! Ya bir de yapsaydı nasıl olurdu?!” Dördüncüsü: Bazı âlimler bu ayeti, tavan üzerinde üst kat sahibinin hiçbir hakkı olmadığına delil getirmişlerdir. Çünkü Yüce Allah kapıları evlere tahsis ettiği gibi tavanları da evlere tahsis kılmıştır. Bu, Mâlik'in rahimehullâh mezhebidir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “Bunun sebebi, evin taban, duvar, tavan ve kapıdan ibaret olmasıdır. Dolayısıyla ev kime aitse rükünleri (asli unsurları) de ona aittir. Üst tarafın [hava sahasının] göğe kadar ona ait olduğunda görüş ayrılığı yoktur. Alt kısım (yerin altı) hakkında ise ihtilaf etmişlerdir; onlardan bir kısmı onun altının da kendisine ait olduğunu söylerken, bir kısmı da yerin dibinde onun hiçbir hakkı olmadığını söylemiştir. Bizim mezhebimizde her iki görüş de mevcuttur. Daha önce geçen sahih İsrâiloğulları hadisi de bunu açıklamıştır: Bir adam bir şahıstan bir ev satın almış, evi inşa ederken/imar ederken içinde altın dolu bir küp bulmuştu. Onu satıcıya getirerek: ‘Ben evi satın aldım, küpü değil!’ dedi. Satıcı ise: ‘Ben evi içindekilerle birlikte sattım!’ dedi. Her ikisi de [malı almaktan] kaçınınca, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem aralarında birinin oğlunu diğerinin kızıyla evlendirmelerine...”

الْآخَرِ وَيَكُونُ الْمَالُ لَهُمَا. وَالصَّحِيحُ أَنَّ الْعُلُوَّ وَالسُّفْلَ لَهُ إِلَّا أَنْ يَخْرُجَ عَنْهُمَا بِالْبَيْعِ، فَإِذَا بَاعَ أَحَدُهُمَا أَحَدَ الْمَوْضِعَيْنِ فَلَهُ مِنْهُ مَا يَنْتَفِعُ بِهِ وَبَاقِيهِ لِلْمُبْتَاعِ مِنْهُ. الْخَامِسَةُ- مِنْ أَحْكَامِ الْعُلُوِّ وَالسُّفْلِ. إِذَا كَانَ الْعُلُوُّ وَالسُّفْلُ بَيْنَ رَجُلَيْنِ فَيَعْتَلُّ السُّفْلَ أَوْ يُرِيدُ صَاحِبُهُ هَدْمَهُ، فَذَكَرَ سَحْنُونٌ عَنْ أَشْهَبَ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا أَرَادَ صَاحِبُ السُّفْلِ أَنْ يَهْدِمَ، أَوْ أَرَادَ صَاحِبُ الْعُلُوِّ أَنْ يَبْنِيَ عُلُوَّهُ فَلَيْسَ لِصَاحِبِ السُّفْلِ أَنْ يَهْدِمَ إِلَّا مِنْ ضَرُورَةٍ، وَيَكُونُ هَدْمُهُ لَهُ أَرْفَقَ لِصَاحِبِ الْعُلُوِّ، لِئَلَّا يَنْهَدِمَ بِانْهِدَامِهِ الْعُلُوُّ، وَلَيْسَ لِرَبِّ الْعُلُوِّ أَنْ يَبْنِيَ عَلَى عُلُوِّهِ شَيْئًا لَمْ يَكُنْ قَبْلَ ذَلِكَ إِلَّا الشَّيْءَ الْخَفِيفَ الَّذِي لَا يَضُرُّ بِصَاحِبِ السُّفْلِ. وَلَوِ انْكَسَرَتْ خَشَبَةٌ مِنْ سَقْفِ الْعُلُوِّ لَأَدْخَلَ مَكَانَهَا خَشَبَةً مَا لَمْ تَكُنْ أَثْقَلَ مِنْهَا وَيُخَافُ ضَرَرُهَا عَلَى صَاحِبِ السُّفْلِ. قَالَ أَشْهَبُ: وَبَابُ الدَّارِ عَلَى صَاحِبِ السُّفْلِ. قَالَ: وَلَوِ انْهَدَمَ السُّفْلُ أُجْبِرَ صَاحِبُهُ عَلَى بِنَائِهِ، وَلَيْسَ عَلَى صَاحِبِ الْعُلُوِّ أَنْ يَبْنِيَ السُّفْلَ، فَإِنْ أَبَى صَاحِبُ السُّفْلِ مِنَ الْبِنَاءِ قِيلَ لَهُ بِعْ مِمَّنْ يَبْنِي. وَرَوَى ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ فِي السُّفْلِ لِرَجُلٍ وَالْعُلُوِّ لِآخَرَ فَاعْتَلَّ السُّفْلُ، فَإِنَّ صَلَاحَهُ عَلَى رَبِّ السُّفْلِ وَعَلَيْهِ تَعْلِيقُ الْعُلُوِّ حَتَّى يَصْلُحَ سُفْلُهُ، لِأَنَّ عَلَيْهِ إِمَّا أَنْ يَحْمِلَهُ عَلَى بُنْيَانٍ أَوْ عَلَى تَعْلِيقٍ، وَكَذَلِكَ لَوْ كَانَ على العلو علو فَتَعْلِيقُ الْعُلُوِّ الثَّانِي عَلَى صَاحِبِ الْأَوْسَطِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ تَعْلِيقَ الْعُلُوِّ الثَّانِي عَلَى رَبِّ الْعُلُوِّ حَتَّى يَبْنِيَ الْأَسْفَلَ. وَحَدِيثُ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:] مَثَلُ الْقَائِمِ عَلَى حُدُودِ اللَّهِ وَالْوَاقِعِ فِيهَا كَمَثَلِ قَوْمٍ اسْتَهَمُوا عَلَى سَفِينَةٍ فَأَصَابَ بَعْضُهُمْ أَعْلَاهَا وَبَعْضُهُمْ أَسْفَلَهَا فَكَانَ الَّذِينَ فِي أَسْفَلِهَا إِذَا اسْتَقَوْا مِنَ الْمَاءِ مَرُّوا عَلَى مَنْ فَوْقَهُمْ فَقَالُوا لَوْ أَنَّا خَرَقْنَا فِي نصيبنا خرقا ولم نوذ مَنْ فَوْقَنَا فَإِنْ يَتْرُكُوهُمْ وَمَا أَرَادُوا هَلَكُوا جَمِيعًا وَإِنْ أَخَذُوا عَلَى أَيْدِيهِمْ نَجَوْا وَنَجَوْا جَمِيعًا [- أَصْلٌ فِي هَذَا الْبَابِ. وَهُوَ حُجَّةٌ لِمَالِكٍ وَأَشْهَبَ. وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ صَاحِبَ السُّفْلِ لَيْسَ لَهُ أَنْ يُحْدِثَ عَلَى صَاحِبِ الْعُلُوِّ مَا يَضُرُّ بِهِ، وَأَنَّهُ إِنْ أَحْدَثَ عَلَيْهِ ضَرَرًا لَزِمَهُ إِصْلَاحُهُ دُونَ صَاحِبِ الْعُلُوِّ، وَأَنَّ لِصَاحِبِ الْعُلُوِّ مَنْعَهُ مِنَ الضَّرَرِ، لِقَوْلِهِ ﵇:] فَإِنْ أَخَذُوا عَلَى أَيْدِيهِمْ نَجَوْا وَنَجَوْا جَمِيعًا [وَلَا يَجُوزُ الْأَخْذُ إِلَّا عَلَى يَدِ الظَّالِمِ أَوْ مَنْ هُوَ مَمْنُوعٌ مِنْ إِحْدَاثِ

ve malın bu ikisine ait olmasına hükmetti. Doğru olan şudur: Satış yoluyla tasarrufundan çıkarmadıkça üstü de altı da ona aittir. İkisinden biri bu iki yerden birini satarsa, kendisinin yararlanacağı miktar ona aittir; gerisi ise ondan satın alanındır. Beşincisi: Üst kat ve alt kat ile ilgili hükümler: Üst kat ile alt kat iki kişi arasında olup alt kat arızalanırsa yahut sahibi onu yıkmak isterse; Sahnûn, Eşheb'den onun şöyle dediğini zikretmiştir: Alt kat sahibi yıkmak istediğinde yahut üst kat sahibi üst katını inşa etmek istediğinde; alt kat sahibinin zorunluluk hali müstesna, üst kat sahibine daha elverişli olacak ve yıkılmasıyla üst kat yıkılmayacak şekilde olmaksızın yıkma hakkı yoktur. Üst kat sahibinin de daha önce bulunmayan bir şeyi -alt kat sahibine zarar vermeyecek hafif bir şey hariç- üst katına inşa etme hakkı yoktur. Şayet üst katın tavanından bir tahta kırılacak olsa, yerine daha ağır olmayan ve alt kat sahibine zararından korkulmayan bir tahta koyabilir. Eşheb demiştir ki: Evin ana kapısı alt kat sahibine aittir. Yine şöyle demiştir: Eğer alt kat yıkılırsa sahibi onu inşa etmeye zorlanır, üst kat sahibinin alt katı inşa etme yükümlülüğü yoktur. Şayet alt kat sahibi inşa etmekten kaçınırsa kendisine 'İnşa edecek birine sat' denir. İbnü'l-Kāsım, Mâlik'ten rivayetle; alt kat bir adama, üst kat ise diğerine ait olup da alt kat arızalandığında, onun tamiri alt kat sahibine aittir; kendi alt katını düzeltinceye kadar üst katı askıya alma (destekleme) yükümlülüğü de ona aittir; çünkü o, üst katı ya bir bina üzerinde yahut askıya alarak taşımak zorundadır. Aynı şekilde şayet üst katın da üzerinde bir üst kat varsa, ikinci üst katı askıya alma sorumluluğu orta kat sahibine aittir. Şöyle de denilmiştir: İkinci üst katı askıya alma sorumluluğu, en alt kat yapılıncaya kadar en üst kat sahibine aittir. Nu'mân b. Beşîr'in Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği: [Allah'ın sınırlarını koruyan ile o sınırları çiğneyenin durumu, bir gemide kura çeken bir topluluğun durumuna benzer. Kura neticesinde kimilerine geminin üst kısmı, kimilerine de alt kısmı düşer. Geminin alt kısmındakiler su almak istediklerinde üsttekilerin yanından geçerler ve: 'Biz kendi payımıza düşen kısımda bir delik açsak da üstümüzdekileri rahatsız etmesek' derler. Şayet üsttekiler onları yapmak istedikleri şeyle baş başa bırakırlarsa hepsi birden helak olur; eğer onların ellerinden tutarlarsa hem kendileri kurtulur hem de hepsi birden kurtulur] hadisi bu babda bir asıldır. Bu, Mâlik ve Eşheb için bir delildir. Bunda alt kat sahibinin, üst kat sahibine zarar verecek bir şey yapmaya hakkı olmadığına; şayet ona bir zarar verecek olursa üst kat sahibinin değil onun bunu tazmin ve tamir etmesi gerektiğine; Resûlullah'ın aleyhisselâm: [Eğer onların ellerinden tutarlarsa hem kendileri kurtulur hem de hepsi birden kurtulur] buyruğundan ötürü üst kat sahibinin onu zarardan men etme hakkı bulunduğuna delil vardır. Elinden tutulup engellenmek ise ancak zalim olan veya sünnette kendisine caiz olmayan şeyi ihdas etmesi yasaklanan kimse hakkında geçerlidir.

مَا لَا يَجُوزُ لَهُ فِي السُّنَّةِ. وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى اسْتِحْقَاقُ الْعُقُوبَةِ بِتَرْكِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَقَدْ مَضَى فِي" الْأَنْفَالِ". وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ الْقُرْعَةِ وَاسْتِعْمَالِهَا، وَقَدْ مَضَى فِي" آلِ عِمْرَانَ"»

Bunda, iyiliği emredip kötülükten sakındırmayı terk etmekle cezayı hak etmeye delil vardır; bu husus Enfâl Suresi'nde geçmişti. Bunda ayrıca kura çekmenin caiz olduğuna ve uygulanacağına delil vardır; bu da Âl-i İmrân Suresi'nde geçmişti.

فَتَأَمَّلْ كُلًّا فِي موضعه تجده مبينا، والحمد لله.

Her birini kendi yerinde iyice düşünürsen açıklanmış olarak bulursun, Allah'a hamdolsun.

[سورة الزخرف (٤٣): الآيات ٣٤ الى ٣٥]

[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 34-35]

وَلِبُيُوتِهِمْ أَبْواباً وَسُرُراً عَلَيْها يَتَّكِؤُنَ (٣٤) وَزُخْرُفاً وَإِنْ كُلُّ ذلِكَ لَمَّا مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَالْآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّكَ لِلْمُتَّقِينَ (٣٥)

{ وَلِبُيُوتِهِمْ أَبْواباً وَسُرُراً عَلَيْها يَتَّكِؤُنَ (٣٤) وَزُخْرُفاً وَإِنْ كُلُّ ذلِكَ لَمَّا مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَالْآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّكَ لِلْمُتَّقِينَ (٣٥) } “Ve evlerine kapılar, üzerlerine yaslanacakları tahtlar/koltuklar, ve süsler [yapardık]. Bütün bunlar ancak dünya hayatının geçici menfaatidir. Rabbinin katındaki ahiret ise takva sahiplerinindir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلِبُيُوتِهِمْ أَبْواباً" أَيْ وَلَجَعَلْنَا لِبُيُوتِهِمْ. وَقِيلَ:" لِبُيُوتِهِمْ" بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ قَوْلِهِ" لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ"." أَبْواباً" أَيْ مِنْ فِضَّةٍ." وَسُرُراً" كَذَلِكَ، وَهُوَ جَمْعُ السَّرِيرِ. وَقِيلَ: جَمْعُ الْأَسِرَّةِ، وَالْأَسِرَّةُ جَمْعُ السرير، فيكون جمع الجمع." يَتَّكِؤُنَ عليها" الاتكاء والتوكؤ: التحامل على الشيء، ومنه" أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها". وَرَجُلٌ تُكَأَةٌ، مِثَالُ هُمَزَةٍ، كَثِيرُ الِاتِّكَاءِ. وَالتُّكَأَةُ أَيْضًا: مَا يُتَّكَأُ عَلَيْهِ. وَاتَّكَأَ عَلَى الشَّيْءِ فَهُوَ مُتَّكِئٌ، وَالْمَوْضِعُ مُتَّكَأٌ. وَطَعَنَهُ حَتَّى أَتْكَأَهُ (عَلَى أَفْعَلَهُ) أَيْ أَلْقَاهُ عَلَى هَيْئَةِ الْمُتَّكِئِ. وَتَوَكَّأْتُ عَلَى الْعَصَا. وَأَصْلُ التَّاءِ فِي جَمِيعِ ذَلِكَ وَاوٌ، فَفَعَلَ بِهِ مَا فُعِلَ بِاتَّزَنَ وَاتَّعَدَ." وَزُخْرُفاً" الزُّخْرُفُ هُنَا الذَّهَبُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ. نَظِيرُهُ:" أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ" [الاسراء: ٩٣] وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: هُوَ مَا يَتَّخِذُهُ النَّاسُ فِي مَنَازِلِهِمْ مِنَ الْأَمْتِعَةِ وَالْأَثَاثِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: النُّقُوشُ، وَأَصْلُهُ الزِّينَةُ. يُقَالُ: زَخْرَفْتُ الدَّارَ، أَيْ زَيَّنْتُهَا. وَتَزَخْرَفَ فُلَانٌ، أَيْ تَزَيَّنَ. وَانْتَصَبَ" زُخْرُفاً" عَلَى مَعْنَى وَجَعَلْنَا لَهُمْ مَعَ ذلك زخرفا. وقيل: ينزع الْخَافِضِ، وَالْمَعْنَى فَجَعَلْنَا لَهُمْ سُقُفًا وَأَبْوَابًا وَسُرَرًا مِنْ فِضَّةٍ وَمِنْ ذَهَبٍ، فَلَمَّا حَذَفَ" مِنْ" قَالَ" وَزُخْرُفاً" فَنَصَبَ." وَإِنْ كُلُّ ذلِكَ لَمَّا مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا" قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَهِشَامٌ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ" وَإِنْ كُلُّ ذلِكَ لَمَّا مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا" بِالتَّشْدِيدِ. الْبَاقُونَ بِالتَّخْفِيفِ، وَقَدْ ذُكِرَ هَذَا. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي رَجَاءٍ كَسْرُ اللَّامِ مِنْ" لَمَّا"، فَ" مَا" عِنْدَهُ بِمَنْزِلَةِ الَّذِي، وَالْعَائِدُ عَلَيْهَا مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَإِنْ كُلُّ ذلك للذي

Yüce Allah'ın: { وَلِبُيُوتِهِمْ أَبْواباً } “Ve evlerine kapılar...” buyruğu, yani "ve evlerine [de yapardık]" demektir. Şöyle de denilmiştir: { لِبُيُوتِهِمْ } [ifadesi], { لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ } “Rahmân'ı inkâr eden kimseler için...” buyruğundan bedel-i iştimaldir. { أَبْواباً } "Kapılar", yani gümüşten [kapılar demektir]. { وَسُرُراً } “Ve tahtlar/koltuklar...” da aynı şekildedir (gümüştendir). Bu da serîr (taht/karyola) kelimesinin çoğuludur. Şöyle de denilmiştir: [Bu kelime] esirre'nin çoğuludur; esirre de serîr'in çoğuludur; dolayısıyla [sürur] cemu'l-cem' (çoğulun çoğulu) olur. { يَتَّكِؤُنَ عَلَيْها } “Üzerlerine yaslanacakları...” [ifadesine gelince]; ittika ve tevekkü', bir şeye yaslanıp dayanmak demektir. { أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها } “Ona dayanırım” [ifadesi de] bundandır. Hümeze (هُمَزَة) vezninde olan tükee (تُكَأَة) adam, çokça yaslanan kimsedir. Tükee aynı zamanda üzerine yaslanılan şey demektir. Bir şeye yaslandı [anlamında] { اتَّكَأَ عَلَى الشَّيْءِ } denir; [bu durumda yaslanan kimse] müttekidir, yaslanılan mekân ise mütteke'dir. Ef'ale (أَفْعَلَ) vezninde { طَعَنَهُ حَتَّى أَتْكَأَهُ } "Onu arkası üstü yaslanmış bir vaziyette yere serinceye kadar vurdu/mızrakladı" denir. { تَوَكَّأْتُ عَلَى الْعَصَا } "Bastona dayandım" demektir. Bütün bunlardaki te (ت) harfinin aslı vav (و) harfidir; dolayısıyla { اتَّزَنَ } ve { اتَّعَدَ } kelimelerinde yapılan [ibdal] muamelesi bunda da yapılmıştır. { وَزُخْرُفاً } “Ve süsler...” [ifadesine gelince]; İbn Abbâs ve başkalarından rivayet edildiğine göre buradaki zühruf (زُخْرُف), altındır. Bunun benzeri: { أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ } “Yahut senin altından bir evin olsun...” [el-İsrâ: 93] ayetidir; bu da daha önce geçmişti. İbn Zeyd şöyle demiştir: O, insanların evlerinde edindikleri eşya ve mefruşattır. el-Hasan ise: "Nakışlardır; bunun aslı süstür." demiştir. Evi süsledim anlamında { زَخْرَفْتُ الدَّارَ }, falan kişi süslendi anlamında da { تَزَخْرَفَ فُلَانٌ } denir. { زُخْرُفاً } kelimesi, "bununla birlikte onlara süs de kılardık/yapardık" manası üzere mansub olmuştur. Şöyle de denilmiştir: [Bu nasb], cer harfinin hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız yoluyla) olmuştur. Anlamı şudur: "Onlara gümüşten ve altından tavanlar, kapılar ve koltuklar yapardık." { مِنْ } (harf-i cerri) hazfedilince { وَزُخْرُفاً } denilerek mansub kılınmıştır. { وَإِنْ كُلُّ ذلِكَ لَمَّا مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Bütün bunlar ancak dünya hayatının geçici menfaatidir” buyruğunda Âsım, Hamza ve İbn Âmir'den rivayetle Hişâm { لَمَّا } kelimesini şeddeli olarak { وَإِنْ كُلُّ ذلِكَ لَمَّا مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا } şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise şeddesiz (muhaffef) okumuşlardır; bu da daha önce zikredilmişti. Ebû Recâ'dan { لَمَّا } kelimesinin lâm harfinin kesreli okunduğu rivayet edilmiştir. Buna göre onun katında { مَا }, { الَّذِي } (ismi mevsûlü) konumundadır ve ona dönen aid zamiri hazfedilmiştir. Takdiri ise şöyledir: { وَإِنْ كُلُّ ذلك للذي } [Bütün bunlar ancak o şey içindir ki]...

هو متاع الحياة الدنيا، وحذف الضمير ها هنا كَحَذْفِهِ فِي قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ" مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَما فَوْقَها" [البقرة: ٢٦" تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ" [الانعام: ١٥٤]. أَبُو الْفَتْحِ: يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ" كُلُّ" عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ مَنْصُوبَةً، لِأَنَّ" إِنْ" مُخَفَّفَةٌ مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَهِيَ إِذَا خُفِّفَتْ وَبَطَلَ عَمَلُهَا لَزِمَتْهَا اللَّامُ فِي آخِرِ الْكَلَامِ لِلْفَرْقِ بَيْنَهَا وَبَيْنَ" إِنْ" النَّافِيَةِ الَّتِي بِمَعْنَى مَا، نَحْوُ إِنَّ زَيْدٌ لَقَائِمٌ، وَلَا لَامَ هُنَا سِوَى الْجَارَّةِ." وَالْآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّكَ لِلْمُتَّقِينَ" يُرِيدُ الْجَنَّةُ لِمَنِ اتَّقَى وَخَافَ. وَقَالَ كَعْبٌ: إِنِّي لَأَجِدُ فِي بَعْضِ كُتُبِ اللَّهِ الْمُنَزَّلَةِ: لَوْلَا أَنْ يَحْزَنَ عَبْدِي الْمُؤْمِنُ لَكَلَّلْتُ رَأْسَ عَبْدِي الْكَافِرِ بِالْإِكْلِيلِ، وَلَا يَتَصَدَّعُ وَلَا يَنْبِضُ مِنْهُ عِرْقٌ بِوَجَعٍ. وَفِي صَحِيحِ التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] الدُّنْيَا سِجْنُ الْمُؤْمِنِ وَجَنَّةُ الْكَافِرِ [. وَعَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] لَوْ كَانَتِ الدُّنْيَا تَعْدِلُ عِنْدَ اللَّهِ جَنَاحَ بَعُوضَةٍ مَا سَقَى كَافِرًا مِنْهَا شَرْبَةَ مَاءٍ [. وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَقَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ. وَأَنْشَدُوا:

Buradaki zamirin hazfi; { مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَما فَوْقَها } “Bir sivrisineği ve onun üstündekini bir misal...” [el-Bakara: 26] ve { تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ } “İyilik eden kimseye tamamlayıcı olarak...” [el-En'âm: 154] şeklinde okuyanın kıraatindeki hazif gibidir. Ebu'l-Feth şöyle demiştir: Bu kıraate göre { كُلُّ } kelimesi mansub olmalıdır; çünkü { إِنْ } şeddeli olandan hafifletilmiştir (muhaffefe mine's-sekîle). Hafifletilip ameli iptal olunca, olumsuzluk bildiren mâ anlamındaki { إِنْ } harfinden ayırt edilmesi için kelamın sonunda lâm harfi bulunması zorunlu olur; tıpkı "İn Zeydün le-kāimün" cümlesinde olduğu gibi. Burada ise cer harfi olan lâm'dan başka bir lâm yoktur. { وَالْآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّكَ لِلْمُتَّقِينَ } “Rabbinin katındaki ahiret ise takva sahiplerinindir”; sakınan ve korkan kimseler için cenneti kastetmektedir. Kâ'b şöyle demiştir: “Ben Allah'ın indirdiği bazı kitaplarda şunu bulmaktayım: Şayet mümin kulum üzülmeyecek olsaydı, kâfir kulumun başına taç koyardım da ne başı ağrır ne de vücudundaki bir damar ağrıyla atardı.” Tirmizî'nin Sahih'inde Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: [Dünya müminin zindanı, kâfirin ise cennetidir]. Sehl b. Sa'd'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: [Eğer dünya Allah katında bir sivrisineğin kanadı kadar bir değere sahip olsaydı, hiçbir kâfire ondan bir yudum su içirmezdi]. Bu konuda Ebû Hüreyre'den de bir rivayet vardır ve o: "Hasen garib bir hadistir" demiştir. Şairler şöyle terennüm etmişlerdir:

فَلَوْ كَانَتِ الدُّنْيَا جَزَاءً لِمُحْسِنٍ ... إِذًا لَمْ يَكُنْ فِيهَا مَعَاشٌ لِظَالِمِ

Eğer dünya iyilik yapana bir mükâfat olsaydı... O takdirde onda zalim için bir geçimlik bulunmazdı.

لَقَدْ جَاعَ فِيهَا الْأَنْبِيَاءُ كَرَامَةً ... وَقَدْ شَبِعَتْ فِيهَا بُطُونُ الْبَهَائِمِ

Peygamberler bir lütuf ve keramet olarak onda aç kalmışlardır... Hayvanların karınları ise onda doymuştur.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

تَمَتَّعْ مِنَ الْأَيَّامِ إِنْ كُنْتَ حَازِمًا ... فَإِنَّكَ فِيهَا بَيْنَ نَاهٍ وَآمِرِ

Eğer basiretli ve tedbirliysen günlerden nasibini al... Zira sen onda yasaklayan ile emreden arasındasın.

إِذَا أَبْقَتِ الدُّنْيَا عَلَى الْمَرْءِ دِينَهُ ... فَمَا فَاتَهُ مِنْهَا فَلَيْسَ بِضَائِرِ

Dünya insanın dinini koruduğu müddetçe... Ondan kaçırdığı hiçbir şey ona zarar vermez.

فَلَا تَزِنُ الدُّنْيَا جَنَاحَ بَعُوضَةٍ ... وَلَا وَزْنَ رَقٍّ مِنْ جَنَاحٍ لِطَائِرِ

Dünya bir sivrisinek kanadı ağırlığında bile değildir... Ne de bir kuşun kanadındaki zarın ağırlığı kadar.

فَلَمْ يَرْضَ بِالدُّنْيَا ثَوَابًا لِمُحْسِنٍ ... وَلَا رَضِيَ الدُّنْيَا عقابا لكافر

O dünyayı iyilik yapana mükâfat olarak razı görmediği gibi... Kâfire de bir ceza olarak dünyayı razı görmemiştir.

[سورة الزخرف (٤٣): الآيات ٣٦ الى ٣٨]

[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 36-38]

وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ (٣٦) وَإِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ (٣٧) حَتَّى إِذا جاءَنا قالَ يَا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ (٣٨)

{ وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ } “Kim Rahmân'ın zikrinden yüz çevirirse, biz ona bir şeytan musallat ederiz; artık o onun can yoldaşı olur.” (36) { وَإِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ } “Şüphesiz onlar bunları doğru yoldan alıkoyarlar da bunlar kendilerinin doğru yolda olduklarını sanırlar.” (37) { حَتَّى إِذا جاءَنا قالَ يَا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ } “Nihayet bize geldiği zaman: «Keşke benimle senin aranda iki doğu arası kadar mesafe olsaydı! Meğer ne kötü yoldaşmışsın!» der.” (38)

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً. فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ" وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعِكْرِمَةُ" وَمَنْ يَعْشَ" بِفَتْحِ الشِّينِ، وَمَعْنَاهُ يَعْمَى، يُقَالُ مِنْهُ عَشِيَ يَعْشَى عَشًا إِذَا عَمِيَ. وَرَجُلٌ أَعْشَى وَامْرَأَةٌ عَشْوَاءُ إِذَا كَانَ لَا يُبْصِرُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى:

Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً. فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ } “Kim Rahmân'ın zikrinden yüz çevirirse/körleşirse, biz ona bir şeytan musallat ederiz; artık o onun can yoldaşı olur” buyruğunda; İbn Abbas ve İkrime şın harfinin fethasıyla { وَمَنْ يَعْشَ } şeklinde okumuşlardır ki bu "körleşirse" demektir. Körleştiği zaman denilen عَشِيَ يَعْشَى عَشًا ifadesinden gelir. Görmeyen erkeğe رَجُلٌ أَعْشَى, kadına da امْرَأَةٌ عَشْوَاءُ denir. el-A'şâ'nın şu sözü de bundandır:

رَأَتْ رجلا غائب الوافدين ... مُخْتَلِفَ الْخَلْقِ أَعْشَى ضَرِيرَا

Gözlerinin feri sönmüş, yapısı bozulmuş, gece körü ve âmâ bir adam gördü

وَقَوْلُهُ:

Şu sözü de bundandır:

أَأَنْ رَأَتْ رَجُلًا أَعْشَى أَضَرَّ بِهِ ... رَيْبُ الْمَنُونِ وَدَهْرٌ مُفْنِدٌ خَبِلُ

Gözleri körleşmiş, ölüm olaylarının ve bunak kılan bozuk bir devranın hırpaladığı bir adam gördü diye mi?

الْبَاقُونَ بِالضَّمِّ، مِنْ عَشَا يَعْشُو إذا لحقه ما لحق الْأَعْشَى. وَقَالَ الْخَلِيلُ: الْعُشُوُّ هُوَ النَّظَرُ بِبَصَرٍ ضَعِيفٍ، وَأَنْشَدَ:

Diğer kıraat imamları ise, a'şâ (gece körü) olan kimseye isabet eden halin başına gelmesi anlamındaki عَشَا يَعْشُو kökünden olmak üzere ötre ile okumuşlardır. el-Halîl şöyle demiştir: el-Uşüvv (الْعُشُوُّ), zayıf bir bakışla bakmaktır. Şu beyti okumuştur:

مَتَى تَأْتِهِ تَعْشُو إِلَى ضَوْءِ نَارِهِ ... تَجِدْ خَيْرَ نَارٍ عِنْدَهَا خَيْرُ مُوقِدِ

Ne zaman onun ateşinin ışığına doğru zayıf bir bakışla yönelecek olsan... Yanında en hayırlı ateş yakanın bulunduğu en hayırlı ateşi bulursun

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

لَنِعْمَ الْفَتَى يَعْشُو إِلَى ضَوْءِ نَارِهِ ... إِذَا الرِّيحُ هَبَّتْ وَالْمَكَانُ جَدِيبُ

Rüzgâr estiğinde ve yer çoraklaştığında... Ateşinin ışığına yönelinen ne güzel bir yiğittir o!

الْجَوْهَرِيُّ: وَالْعَشَا (مَقْصُورٌ) مَصْدَرُ الْأَعْشَى وَهُوَ الَّذِي لَا يُبْصِرُ بِاللَّيْلِ وَيُبْصِرُ بِالنَّهَارِ. وَالْمَرْأَةُ عَشْوَاءٌ، وَامْرَأَتَانِ عَشْوَاوَانِ. وَأَعْشَاهُ اللَّهُ فَعَشِيَ (بِالْكَسْرِ) يَعْشَى عَشًى، وَهُمَا يَعْشَيَانِ، وَلَمْ يَقُولُوا يَعْشُوَانِ، لِأَنَّ الْوَاوَ لَمَّا صَارَتْ فِي الْوَاحِدِ يَاءً لِكَسْرَةِ مَا قَبْلَهَا تُرِكَتْ فِي التَّثْنِيَةِ عَلَى حَالِهَا. وَتَعَاشَى إِذَا أَرَى مِنْ نَفْسِهِ أَنَّهُ أَعْشَى. وَالنِّسْبَةُ إِلَى أَعْشَى أَعْشَوِيٌّ. وَإِلَى الْعَشِيَّةِ عَشَوِيٌ. وَالْعَشْوَاءُ: النَّاقَةُ الَّتِي لَا تُبْصِرُ أَمَامَهَا فَهِيَ تَخْبِطُ بيديها كل شي. وَرَكِبَ فُلَانُ الْعَشْوَاءَ إِذَا خَبَطَ أَمْرَهُ عَلَى غَيْرِ بَصِيرَةٍ. وَفُلَانٌ خَابِطٌ خَبْطَ عَشْوَاءٍ. وَهَذِهِ الآية تتصل بقول أول السورة" أَفَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ صَفْحاً" [الزخرف: ٥] أَيْ نُوَاصِلُ لَكُمُ الذِّكْرَ، فَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذَلِكَ الذِّكْرِ بِالْإِعْرَاضِ عَنْهُ إِلَى أَقَاوِيلِ الْمُضِلِّينَ وَأَبَاطِيلِهِمْ" نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً" أَيْ نُسَبِّبُ لَهُ شَيْطَانًا جَزَاءً لَهُ عَلَى كُفْرِهِ" فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ" قِيلَ فِي الدُّنْيَا، يَمْنَعُهُ مِنَ الْحَلَالِ، وَيَبْعَثُهُ عَلَى الْحَرَامِ، وَيَنْهَاهُ عَنِ الطَّاعَةِ، وَيَأْمُرُهُ بالمعصية، وهو معنى قول ابن عباس.

el-Cevherî şöyle demiştir: el-'Aşâ (اَلْعَشَا -elif-i maksûra ile-), gece görmeyen fakat gündüz gören kimse demek olan el-a'şânın (اَلْأَعْشَى) masdarıdır. [Bu durumdaki] kadına 'aşvâ (عَشْوَاءُ), iki kadına da 'aşvâvân (عَشْوَاوَانِ) denir. "Allah onu a'şâ kıldı" anlamında "أَعْشَاهُ اللَّهُ" denir; o da gece görmez oldu anlamında "'aşi-ye" (عَشِيَ -şın harfinin kesresiyle-), "ya'şâ" (يَعْشَى), "'aşen" (عَشًى) denir. Tesniyesi (ikili) ise "ya'şeyân"dır (يَعْشَيَانِ); "ya'şuvân" (يَعْشُوَانِ) dememişlerdir, çünkü vâv harfi tekilde kendisinden önceki kesreden dolayı yâ harfine dönüştüğü için tesniyede de bu hâli üzere bırakılmıştır. "Te'âşâ" (تَعَاشَى) ise kişinin kendisini gece körü (a'şâ) gibi göstermesidir. A'şâ kelimesine nisbet "a'şevî" (أَعْشَوِيٌّ), 'aşiyye kelimesine nisbet ise "'aşevî" (عَشَوِيٌّ) şeklindedir. el-'Aşvâ (اَلْعَشْوَاءُ): Önünü göremeyen, bu sebeple ön ayaklarıyla her şeye rastgele basıp çarpan dişi devedir. "Falan kişi 'aşvâya bindi" (رَكِبَ فُلَانُ الْعَشْوَاءَ) ifadesi, kişi işini basiretsizce ve körü körüne yaptığında kullanılır. "Falan kişi 'aşvâ gibi rastgele hareket ediyor" (فُلَانٌ خَابِطٌ خَبْطَ عَشْوَاءٍ) da denir. Bu ayet, surenin başındaki: { أَفَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ صَفْحاً } “Siz haddi aşan bir kavimsiniz diye zikri (Kur'an'ı) sizden büsbütün çevirip bırakıverelim mi?” [ez-Zuhruf 43/5] buyruğuyla bağlantılıdır. Yani; "Biz size zikri ulaştırmaya devam ederiz. Kim de saptıranların sözlerine ve bâtıllarına yönelerek o zikirden yüz çevirip göz yumarsa { نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً } “ona bir şeytanı musallat ederiz” -yani inkârının cezası olarak ona bir şeytanı musallat kılarız- { فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ } “o artık onun ayrılmaz bir yoldaşı olur”." [Bunun] dünyada olduğu söylenmiştir; onu helalden alıkoyar, harama sevk eder, itaatten nehyeder ve isyanı emreder. İbn Abbâs'ın sözünün anlamı da budur.

وَقِيلَ فِي الْآخِرَةِ إِذَا قَامَ مِنْ قَبْرِهِ، قَالَهُ سَعِيدٌ الْجُرَيْرِيُّ. وَفِي الْخَبَرِ: أَنَّ الْكَافِرَ إِذَا خَرَجَ مِنْ قَبْرِهِ يُشْفَعُ بِشَيْطَانٍ لَا يَزَالُ مَعَهُ حَتَّى يَدْخُلَا النَّارَ. وَأَنَّ الْمُؤْمِنَ يُشْفَعُ بِمَلَكٍ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ بَيْنَ خَلْقِهِ، ذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ. وَقَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَالصَّحِيحُ فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. وَقَالَ أَبُو الْهَيْثَمِ وَالْأَزْهَرِيُّ: عَشَوْتُ إِلَى كَذَا أَيْ قَصَدْتُهُ. وَعَشَوْتُ عَنْ كَذَا أَيْ أَعْرَضْتُ عَنْهُ، فَتُفَرِّقُ بَيْنَ" إِلَى" وَ" عَنْ"، مِثْلُ: مِلْتُ إِلَيْهِ وَمِلْتُ عَنْهُ. وَكَذَا قَالَ قَتَادَةُ: يَعْشُ، يُعْرِضُ، وَهُوَ قَوْلُ الْفَرَّاءِ. النَّحَّاسُ: وَهُوَ غَيْرُ مَعْرُوفٍ فِي اللُّغَةِ. وَقَالَ الْقُرَظِيُّ: يُوَلِّي ظَهْرَهُ، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْأَخْفَشُ: تُظْلِمُ عَيْنُهُ. وَأَنْكَرَ الْعُتْبِيُّ عَشَوْتُ بِمَعْنَى أَعْرَضْتُ، قَالَ: وَإِنَّمَا الصَّوَابُ تَعَاشَيْتُ. وَالْقَوْلُ قَوْلُ أَبِي الْهَيْثَمِ وَالْأَزْهَرِيِّ. وَكَذَلِكَ قَالَ جَمِيعُ أَهْلِ الْمَعْرِفَةِ. وَقَرَأَ السُّلَمِيُّ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبُ وَعِصْمَةُ عَنْ عَاصِمٍ وَعَنِ الْأَعْمَشِ" يُقَيِّضُ" (بِالْيَاءِ) لِذِكْرِ" الرَّحْمنِ" أَوَّلًا، أَيْ يُقَيِّضُ لَهُ الرَّحْمَنُ شَيْطَانًا. الْبَاقُونَ بِالنُّونِ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ" يُقَيَّضُ لَهُ شَيْطَانٌ فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ" أَيْ مُلَازِمٌ وَمُصَاحِبٌ. قِيلَ:" فَهُوَ" كِنَايَةٌ عَنِ الشَّيْطَانِ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَقِيلَ: عَنِ الْإِعْرَاضِ عَنِ الْقُرْآنِ، أَيْ هُوَ قَرِينٌ لِلشَّيْطَانِ." وَإِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ" أي وإن الشيطان لَيَصُدُّونَهُمْ عَنْ سَبِيلِ الْهُدَى، وَذُكِرَ بِلَفْظِ الْجَمْعِ لِأَنَّ" مَنْ" فِي قَوْلِهِ" وَمَنْ يَعْشُ" فِي مَعْنَى الْجَمْعِ." وَيَحْسَبُونَ" أَيْ وَيَحْسَبُ الْكُفَّارُ" أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ" وَقِيلَ: وَيَحْسَبُ الْكُفَّارُ إِنَّ الشَّيَاطِينَ مُهْتَدُونَ فَيُطِيعُونَهُمْ." حَتَّى إِذا جاءَنا" عَلَى التَّوْحِيدِ قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ، يَعْنِي الْكَافِرُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. الْبَاقُونَ" جَاءَانَا" عَلَى التَّثْنِيَةِ، يَعْنِي الْكَافِرُ وَقَرِينُهُ وَقَدْ جُعِلَا فِي سَلْسَلَةٍ وَاحِدَةٍ، فيقول الكافر" يا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ" أَيْ مَشْرِقُ الشِّتَاءِ وَمَشْرِقُ الصَّيْفِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَرَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ" [الرحمن: ١٧] وَنَحْوُهُ قَوْلُ مُقَاتِلٍ. وَقِرَاءَةُ التَّوْحِيدِ وَإِنْ كَانَ ظَاهِرُهَا الْإِفْرَادَ فَالْمَعْنَى لَهُمَا جَمِيعًا، لِأَنَّهُ قَدْ عرف ذلك بما بعده، كما قال:

Kabirden kalktığında ahirette olacağı da söylenmiştir; bunu Saîd el-Cüreyrî söylemiştir. Haberde şöyle rivayet edilmiştir: Kâfir kabrinden çıktığında, ikisi birlikte cehenneme girinceye kadar yanından ayrılmayacak bir şeytan ona eş kılınır; mümin ise Allah mahlukatı arasında hükmünü verinceye kadar bir melekle eşleştirilir; bunu el-Mehdevî zikretmiştir. el-Kuşeyrî ise şöyle demiştir: "Doğru olan, onun hem dünyada hem ahirette onun yoldaşı olmasıdır." Ebu'l-Heysem ve el-Ezherî şöyle demiştir: عَشَوْتُ إِلَى كَذَا, 'ona yöneldim/kastettim' demektir. عَشَوْتُ عَنْ كَذَا ise 'ondan yüz çevirdim' demektir. Tıpkı مِلْتُ إِلَيْهِ (ona meylettim) ve مِلْتُ عَنْهُ (ondan yüz çevirdim) ifadelerinde olduğu gibi إِلَى ve عَنْ arasında fark vardır. Katâde de böyle söylemiştir: "{ يَعْشُ }, yüz çevirir demektir." Bu, el-Ferrâ'nın da görüşüdür. en-Nehhâs: "Bu, dilde bilinmeyen bir kullanımdır" demiştir. el-Kurazî: "Arkasını döner demektir" demiştir ki mana birdir. Ebû Ubeyde ve el-Ahfeş ise: "Gözü kararır/göremez olur" demişlerdir. el-Utbî, 'yüz çevirdim' anlamındaki عَشَوْتُ kullanımını reddederek: "Doğrusu ancak تَعَاشَيْتُ şeklindedir" demiştir. Doğru olan söz, Ebu'l-Heysem ve el-Ezherî'nin sözüdür. İlim ehlinin tamamı da böyle demiştir. es-Sülemî, İbn Ebî İshak, Ya'kūb, Âsım'dan rivayetle İsme ve el-A'meş'ten rivayetle, öncesinde { الرَّحْمنِ } lafzı zikredildiği için ya harfiyle { يُقَيِّضُ } şeklinde okumuşlardır; yani "Rahmân ona bir şeytan musallat eder." Diğerleri nun ile okumuşlardır. İbn Abbas'tan ise { يُقَيَّضُ لَهُ شَيْطَانٌ فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ } şeklinde rivayet edilmiştir; yani "Ona bir şeytan musallat kılınır da o onun ayrılmaz yoldaşı ve arkadaşı olur." { فَهُوَ } ifadesinin daha önce geçtiği üzere şeytandan kinaye olduğu söylenmiştir. Kur'an'dan yüz çevirmekten kinaye olduğu da söylenmiştir; yani o kimse şeytana yoldaştır. { وَإِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ } “Şüphesiz onlar bunları yoldan alıkoyarlar”, yani şüphesiz şeytanlar onları hidayet yolundan alıkoyarlar. { وَمَنْ يَعْشُ } ifadesindeki { مَنْ } kelimesi çoğul manasında olduğu için çoğul lafzıyla zikredilmiştir. { وَيَحْسَبُونَ } “Ve sanırlar”, yani kâfirler sanırlar { أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ } “Kendilerinin doğru yolda olduklarını”. Kâfirlerin şeytanları doğru yolda sanıp onlara itaat ettikleri de söylenmiştir. { حَتَّى إِذا جاءَنا } “Nihayet bize geldiği zaman”; Ebû Amr, Hamza, el-Kisâî ve Hafs tekil olarak okumuşlardır; yani kıyamet gününde kâfir [geldiğinde]. Diğerleri ise { جَاءَانَا } şeklinde tesniye (ikil) olarak okumuşlardır; yani kâfir ile onun aynı zincire vurulmuş yoldaşı [bize geldiklerinde]. Kâfir şöyle der: { يا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ } “Keşke benimle senin aranda iki doğu arasındaki kadar uzaklık olsaydı!” Yani kışın doğusu ile yazın doğusu [kadar]; nitekim Yüce Allah: { رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَرَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ } “O, iki doğunun da Rabbidir, iki batının da Rabbidir” [er-Rahmân: 17] buyurmuştur. Mukâtil'in sözü de buna benzerdir. Tekil okuyuşun zahiri her ne kadar tekil olsa da mana ikisi içindir; çünkü bu durum kendisinden sonraki ifadeden anlaşılmıştır. Nitekim şair şöyle demiştir:

وَعَيْنٌ لَهَا حَدْرَةٌ بَدْرَةٌ ... شُقَّتْ مَآقِيهِمَا مِنْ أخر

[Onun] dolgun, yuvarlak [iri] bir gözü vardır ki... Her iki göz pınarı da arkadan yarılmış gibidir.

قَالَ مُقَاتِلٌ: يَتَمَنَّى الْكَافِرُ أَنَّ بَيْنَهُمَا بُعْدَ مَشْرِقِ أَطْوَلُ يَوْمٍ فِي السَّنَةِ إِلَى مَشْرِقِ أَقْصَرِ يَوْمٍ فِي السَّنَةِ، وَلِذَلِكَ قَالَ" بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ". وَقَالَ الْفَرَّاءُ: أَرَادَ الْمَشْرِقَ وَالْمَغْرِبَ فَغَلَّبَ اسْمَ أَحَدِهِمَا، كَمَا يُقَالُ: الْقَمَرَانِ لِلشَّمْسِ وَالْقَمَرِ، وَالْعُمَرَانِ لِأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ، وَالْبَصْرَتَانِ لِلْكُوفَةِ وَالْبَصْرَةِ، وَالْعَصْرَانِ لِلْغَدَاةِ وَالْعَصْرِ. وَقَالَ الشَّاعِرُ:

Mukâtil şöyle demiştir: Kâfir, aralarında yılın en uzun gününün doğuş yeri ile yılın en kısa gününün doğuş yeri arasındaki mesafe kadar uzaklık olmasını temenni eder; bu sebeple { بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ } demiştir. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: Doğu ile batıyı kastetmiş ve ikisinden birinin ismini diğerine baskın (tağlîb) kılmıştır; tıpkı güneş ve aya el-Kamerân (iki ay), Ebû Bekir ve Ömer'e el-Ömerân (iki Ömer), Kûfe ve Basra'ya el-Basratân (iki Basra), sabah ve ikindiye el-Asrân (iki asır/vakit) denildiği gibi. Şair şöyle demiştir:

أَخَذْنَا بِآفَاقِ السَّمَاءِ عَلَيْكُمُ ... لَنَا قَمَرَاهَا وَالنُّجُومُ الطَّوَالِعُ

Göğün ufuklarını size karşı tuttuk... Onun iki ayı (güneş ve ay) ile doğan yıldızları bizimdir.

وَأَنْشَدَ أَبُو عُبَيْدَةَ لِجَرِيرٍ:

Ebû Ubeyde, Cerîr'in şu beytini okumuştur:

مَا كَانَ يَرْضَى رَسُولُ اللَّهِ فِعْلَهُمُ ... وَالْعُمَرَانِ أَبُو بَكْرٍ وَلَا عُمَرُ

Onların yaptıklarına Resûlullah da razı olmazdı... İki Ömer olan Ebû Bekir ile Ömer de razı olmazdı.

وأنشد سيبويه:

Sîbeveyh de şu beyti okumuştur:

قدني من نصر الخبيثين قَدِي

İki Hubeyb'in yardımından vazgeçtim, artık yeter!

يُرِيدُ عَبْدَ اللَّهِ وَمُصْعَبًا ابْنَيِ الزُّبَيْرِ، وَإِنَّمَا أَبُو خُبَيْبٍ عَبْدُ اللَّهِ." فَبِئْسَ الْقَرِينُ" أَيْ فَبِئْسَ الصَّاحِبُ أَنْتَ، لِأَنَّهُ يُورِدُهُ إِلَى النَّارِ. قَالَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ: إِذَا بُعِثَ الْكَافِرُ زُوِّجَ بِقَرِينِهِ مِنَ الشَّيَاطِينِ فَلَا يُفَارِقُهُ حتى يصير به إلى النار.

Zübeyr'in iki oğlu Abdullah ile Mus'ab'ı kastetmektedir; oysa Ebû Hubeyb sadece Abdullah'tır. { فَبِئْسَ الْقَرِينُ } “Meğer ne kötü yoldaşmışsın!”, yani sen ne kötü bir arkadaşsın; çünkü onu cehenneme sürüklemektedir. Ebû Saîd el-Hudrî şöyle demiştir: “Kâfir diriltildiği vakit, şeytanlardan olan yoldaşıyla eşleştirilir ve onu ateşe götürünceye kadar da ondan ayrılmaz.”

[سورة الزخرف (٤٣): آية ٣٩]

[Zuhruf Suresi (43), Ayet 39]

وَلَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِي الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ (٣٩)

{ وَلَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِي الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ (٣٩) } “Bugün [bu pişmanlık] size asla fayda vermeyecektir; çünkü zulmettiniz, şüphesiz siz azapta ortaksınız.”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ"" إِذْ" بَدَلٌ مِنَ الْيَوْمِ، أَيْ يَقُولُ اللَّهُ لِلْكَافِرِ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ أَشْرَكْتُمْ فِي الدُّنْيَا هَذَا الْكَلَامِ، وَهُوَ قَوْلُ الكافر" يا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ" أَيْ لَا تَنْفَعُ النَّدَامَةُ الْيَوْمَ." إِنَّكُمْ" بِالْكَسْرِ" فِي الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ" وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنُ عَامِرٍ بِاخْتِلَافٍ عَنْهُ. الْبَاقُونَ بِالْفَتْحِ. وَهِيَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ تَقْدِيرُهُ: وَلَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ اشْتِرَاكُكُمْ فِي الْعَذَابِ، لِأَنَّ لِكُلٍ وَاحِدٍ نَصِيبَهُ الْأَوْفَرَ مِنْهُ. أَعْلَمَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ مَنَعَ أَهْلَ النَّارِ التَّأَسِّي كَمَا يَتَأَسَّى أَهْلُ الْمَصَائِبِ فِي الدُّنْيَا، وَذَلِكَ أَنَّ التَّأَسِّيَ يَسْتَرْوِحَهُ أَهْلُ الدُّنْيَا فَيَقُولُ أَحَدُهُمْ: لِي فِي الْبَلَاءِ وَالْمُصِيبَةِ أُسْوَةٌ، فَيُسَكِّنُ ذَلِكَ مِنْ حُزْنِهِ، كَمَا قَالَتِ الْخَنْسَاءُ:

Yüce Allah'ın: { وَلَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ } “Bugün size asla fayda vermeyecektir; çünkü zulmettiniz” buyruğunda { إِذْ } kelimesi { الْيَوْمَ } lafzından bedeldir; yani Allah kâfire şöyle buyurur: Dünyada şirk koştuğunuz için kâfirin { يا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ } “Keşke benimle senin aranda iki doğu arasındaki kadar uzaklık olsaydı!” şeklindeki bu sözü bugün size asla fayda vermeyecektir; yani bugün pişmanlık fayda vermez. Kesre ile { إِنَّكُمْ فِي الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ } “Şüphesiz siz azapta ortaksınız” şeklindeki okuyuş, İbn Âmir'den gelen farklı rivayetlerden biridir. Diğerleri ise fetha ile [أَنَّكُمْ] okumuşlardır. Bu, ref konumunda olup takdiri şöyledir: "Bugün azapta ortak olmanız size asla fayda vermeyecektir; zira her biriniz için azaptan payına düşen bolca kısım vardır." Allah Teâlâ, dünyada musibete uğrayanların teselli bulduğu gibi cehennem ehlinin teselli bulmasını engellediğini bildirmiştir. Zira dünyadakiler teselli ile rahatlarlar da birisi: "Benim gibi belaya ve musibete uğrayan başkaları da var" der ve bu onun hüznünü hafifletir; nitekim Hansâ şöyle demiştir:

فَلَوْلَا كَثْرَةُ الْبَاكِينَ حَوْلِي ... عَلَى إِخْوَانِهِمْ لَقَتَلْتُ نَفْسِي

Çevremde kardeşlerine ağlayanların çokluğu olmasaydı... Kesinlikle kendimi öldürürdüm.

وَمَا يَبْكُونَ مِثْلَ أَخِي وَلَكِنْ ... أُعَزِّي النَّفْسَ عَنْهُ بِالتَّأَسِّي

Kardeşim gibisine ağlamıyorlar lakin... Teselli bularak nefsimi onun acısına karşı avutuyorum.

فَإِذَا كَانَ فِي الْآخِرَةِ لَمْ يَنْفَعْهُمُ التَّأَسِّي شَيْئًا لِشُغْلِهِمْ بِالْعَذَابِ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: لَنْ يَنْفَعَكُمُ الِاعْتِذَارُ وَالنَّدَمُ الْيَوْمَ، لِأَنَّ قُرَنَاءَكُمْ وَأَنْتُمْ فِي العذاب مشتركون كما اشتركتم في الكفر.

Ahirette ise azapla meşguliyetlerinden ötürü teselli bulmak kendilerine hiçbir fayda vermeyecektir. Mukâtil şöyle demiştir: "Bugün özür dilemek ve pişman olmak size asla fayda vermeyecektir; çünkü küfürde ortak olduğunuz gibi [bugün de] yoldaşlarınız ve siz azapta ortaksınız."

[سورة الزخرف (٤٣): آية ٤٠]

[Zuhruf Suresi (43), Ayet 40]

أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِي الْعُمْيَ وَمَنْ كانَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٤٠)

{ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِي الْعُمْيَ وَمَنْ كانَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٤٠) } “Öyleyse sağırlara sen mi işittireceksin yahut körleri ve apaçık bir sapıklık içinde olanı doğru yola sen mi ileteceksin?”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِي الْعُمْيَ" يَا مُحَمَّدُ" وَمَنْ كانَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ" أَيْ لَيْسَ لَكَ ذَلِكَ فَلَا يَضِيقُ صَدْرُكَ إِنْ كَفَرُوا، فَفِيهِ تَسْلِيَةٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ. وَفِيهِ رَدٌّ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ وَغَيْرِهِمْ، وَأَنَّ الْهُدَى وَالرُّشْدَ وَالْخِذْلَانَ فِي الْقَلْبِ خَلْقُ اللَّهِ تَعَالَى، يضل من يشاء ويهدي من يشاء.

Yüce Allah'ın: { أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِي الْعُمْيَ } “Öyleyse sağırlara sen mi işittireceksin yahut körleri doğru yola sen mi ileteceksin?” hitabı, [ey Muhammed], { وَمَنْ كانَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “ve apaçık bir sapıklık içinde olanı [sen mi ileteceksin?]” demektir; yani bu senin elinde değildir, o hâlde inkâr ettikleri takdirde göğsün daralmasın. Bu ayette Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] için bir teselli vardır. Ayrıca Kaderiyye ve benzerlerine bir reddiye olup; kalpteki hidayet, doğru yolu bulma ve yardımsız bırakılmanın Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla olduğu, O'nun dilediğini saptırıp dilediğini hidayete erdirdiği ifade edilmektedir.

[سورة الزخرف (٤٣): الآيات ٤١ الى ٤٢]

[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 41-42]

فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ (٤١) أَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذِي وَعَدْناهُمْ فَإِنَّا عَلَيْهِمْ مُقْتَدِرُونَ (٤٢)

{ فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ (٤١) أَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذِي وَعَدْناهُمْ فَإِنَّا عَلَيْهِمْ مُقْتَدِرُونَ (٤٢) } “Eğer seni alıp götürürsek, şüphesiz biz onlardan intikam alırız. Yahut onlara vadettiğimiz şeyi sana gösteririz; çünkü biz onlara güç yetirenleriz.”

قَوْلُهُ تعالى:" فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ" يريد نخرجنك مِنْ مَكَّةَ مِنْ أَذَى قُرَيْشٍ." فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ. أَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذِي وَعَدْناهُمْ" وَهُوَ الِانْتِقَامُ مِنْهُمْ فِي حَيَاتِكَ" فَإِنَّا عَلَيْهِمْ مُقْتَدِرُونَ" قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَدْ أَرَاهُ اللَّهُ ذَلِكَ يَوْمَ بَدْرٍ، وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: هِيَ فِي أَهْلِ الْإِسْلَامِ، يُرِيدُ مَا كَانَ بَعْدَ النَّبِيِّ ﷺ من الفتن. و" نَذْهَبَنَّ بِكَ" عَلَى هَذَا نَتَوَفَّيَنَّكَ. وَقَدْ كَانَ بَعْدَ النَّبِيِّ ﷺ نِقْمَةٌ شَدِيدَةٌ فَأَكْرَمَ اللَّهُ نَبِيَّهُ ﷺ وَذَهَبَ بِهِ فَلَمْ يُرِهْ فِي أُمَّتِهِ إِلَّا الَّتِي تَقَرُّ بِهِ عَيْنُهُ وَأَبْقَى النِّقْمَةَ بَعْدَهُ، وَلَيْسَ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا وَقَدْ أُرِيَ النِّقْمَةَ فِي أُمَّتِهِ. وَرُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أُرِيَ مَا لَقِيَتْ أُمَّتَهُ مِنْ بَعْدِهِ، فَمَا زَالَ مُنْقَبِضًا، مَا انْبَسَطَ ضَاحِكًا حَتَّى لَقِيَ، اللَّهَ ﷿. وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:] إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِأُمَّةٍ خَيْرًا قَبَضَ نبيها قبلها فجعله لها فرطا وسلفا. و - إذا أَرَادَ اللَّهُ بِأُمَّةٍ عَذَابًا عَذَّبَهَا وَنَبِيُّهَا حَيٌّ لتقر عينه لما كذبوه وعصوا أمره [.

Yüce Allah'ın: { فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ } “Eğer seni alıp götürürsek” buyruğu; seni, Kureyş'in eziyetinden [kurtarmak için] Mekke'den çıkarırsak demektir. { فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ. أَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذِي وَعَدْناهُمْ } “şüphesiz biz onlardan intikam alırız. Yahut onlara vadettiğimiz şeyi sana gösteririz” [ifadesi ise], senin hayatında iken onlardan intikam almaktır. { فَإِنَّا عَلَيْهِمْ مُقْتَدِرُونَ } “çünkü biz onlara güç yetirenleriz.” İbn Abbâs şöyle demiştir: Allah, Bedir gününde bunu ona göstermiştir. Müfessirlerin çoğunun görüşü de budur. el-Hasan ve Katâde ise şöyle demişlerdir: Bu, İslâm ehli hakkındadır; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra meydana gelen fitneleri kastetmektedir. Buna göre { نَذْهَبَنَّ بِكَ } ifadesi, "seni vefat ettirirsek" manasındadır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra şiddetli bir ceza/musibet meydana gelmiştir. Allah, Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem ikramda bulunup onun ruhunu kabzetti ve ümmeti hususunda ona sadece gözünü aydınlatacak şeyleri gösterdi; cezayı/musibeti ise onun vefatından sonraya bıraktı. Hiçbir peygamber yoktur ki, ümmetine gelecek ceza/musibet kendisine gösterilmiş olmasın. Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, kendisinden sonra ümmetinin karşılaşacağı şeyler gösterilmişti; bundan sonra artık daima kederli kaldı, aziz ve celil olan Allah'a kavuşuncaya kadar gülerek neşelenmedi. İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: [« إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِأُمَّةٍ خَيْرًا قَبَضَ نبيها قبلها فجعله لها فرطا وسلفا. وإذا أَرَادَ اللَّهُ بِأُمَّةٍ عَذَابًا عَذَّبَهَا وَنَبِيُّهَا حَيٌّ لتقر عينه لما كذبوه وعصوا أمره » «Allah bir ümmete hayır dilediği vakit, peygamberinin canını o ümmetten önce alır ve onu o ümmet için bir öncü ve selef kılar. Bir ümmete de azap etmeyi dilediğinde, kendisini yalanlayıp emrine karşı geldikleri için gözü aydın olsun diye, peygamberi hayatta iken o ümmeti cezalandırır.»]

[سورة الزخرف (٤٣): الآيات ٤٣ الى ٤٤]

[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 43-44]

فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذِي أُوحِيَ إِلَيْكَ إِنَّكَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٤٣) وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ وَسَوْفَ تُسْئَلُونَ (٤٤)

{ فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذِي أُوحِيَ إِلَيْكَ إِنَّكَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٤٣) وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ وَسَوْفَ تُسْئَلُونَ (٤٤) } “Öyleyse sana vahyedilene sımsıkı sarıl; şüphesiz sen dosdoğru bir yol üzerindesin. Şüphesiz o, senin için ve kavmin için bir şereftir ve ileride sorguya çekileceksiniz.”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذِي أُوحِيَ إِلَيْكَ" يُرِيدُ الْقُرْآنَ، وَإِنْ كَذَّبَ بِهِ مَنْ كَذَّبَ، فَ" إِنَّكَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ" يُوصِلُكَ إِلَى اللَّهِ وَرِضَاهُ وَثَوَابِهِ." وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ" يَعْنِي الْقُرْآنَ شَرَفٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ مِنْ قُرَيْشٍ، إِذْ نَزَلَ بِلُغَتِهِمْ وَعَلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ، نَظِيرُهُ:" لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ كِتاباً فِيهِ ذِكْرُكُمْ" [الأنبياء: ١٠] أَيْ شَرَفُكُمْ. فَالْقُرْآنُ نَزَلَ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ وَإِيَّاهُمْ خَاطَبَ، فَاحْتَاجَ أَهْلُ اللُّغَاتِ كُلِّهَا إِلَى لِسَانِهِمْ كُلُّ مَنْ آمَنَ بِذَلِكَ فَصَارُوا عِيَالًا عَلَيْهِمْ، لِأَنَّ أَهْلَ كُلِّ لُغَةٍ احْتَاجُوا إِلَى أَنْ يَأْخُذُوهُ مِنْ لُغَتِهِمْ حَتَّى يَقِفُوا عَلَى الْمَعْنَى الَّذِي عُنِيَ بِهِ مِنَ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ وَجَمِيعِ مَا فِيهِ مِنَ الْأَنْبَاءِ، فَشُرِّفُوا بِذَلِكَ عَلَى سَائِرِ أَهْلِ اللُّغَاتِ وَلِذَلِكَ سُمِّيَ عَرَبِيًّا. وَقِيلَ: بَيَانٌ لَكَ وَلِأُمَّتِكَ فِيمَا بِكُمْ إِلَيْهِ حَاجَةٌ. وَقِيلَ: تَذْكِرَةٌ تَذْكُرُونَ بِهِ أَمْرَ الدِّينِ وَتَعْمَلُونَ بِهِ. وَقِيلَ:" وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ" يَعْنِي الْخِلَافَةَ فَإِنَّهَا فِي قُرَيْشٍ لَا تَكُونُ فِي غَيْرِهِمْ، قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:] النَّاسُ تَبَعٌ لِقُرَيْشٍ فِي هَذَا الشَّأْنِ مُسْلِمُهُمْ تَبَعٌ لِمُسْلِمِهِمْ وَكَافِرُهُمْ تَبَعٌ لِكَافِرِهِمْ [. وَقَالَ مَالِكٌ: هُوَ قَوْلُ الرَّجُلِ حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ أَبِيهِ، حَكَاهُ ابْنُ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ فِيمَا ذَكَرَ الْمَاوَرْدِيُّ وَالثَّعْلَبِيُّ وَغَيْرُهُمَا. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَلَمْ أَجِدْ فِي الْإِسْلَامِ هَذِهِ الْمَرْتَبَةَ لِأَحَدٍ إِلَّا بِبَغْدَادَ فَإِنَّ بَنِي التَّمِيمِيِّ بِهَا يَقُولُونَ: حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَبِذَلِكَ شَرُفَتْ أَقْدَارُهُمْ، وَعَظَّمَ النَّاسُ شَأْنَهُمْ، وَتُهُمِّمَتِ الْخِلَافَةُ بِهِمْ. وَرَأَيْتُ بِمَدِينَةِ السَّلَامِ ابْنَيْ أَبِي مُحَمَّدٍ رِزْقِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْوَهَّابِ أَبِي الْفَرَجِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ الْأَسَدِ بْنِ اللَّيْثِ بْنِ سُلَيْمَانَ بن أسود بن سفيان بن يزيد ابن أُكَيْنَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ التَّمِيمِيِّ وَكَانَا يَقُولَانِ: سَمِعْنَا أَبَانَا رِزْقَ اللَّهِ يَقُولُ سَمِعْتُ أَبِي يَقُولُ سَمِعْتُ أَبِي يَقُولُ سَمِعْتُ أَبِي يَقُولُ سَمِعْتُ أَبِي يَقُولُ سَمِعْتُ أَبِي يَقُولُ سَمِعْتُ علي بن أبي طالب

Yüce Allah'ın: { فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذِي أُوحِيَ إِلَيْكَ } “Öyleyse sana vahyedilene sımsıkı sarıl” buyruğu, onu yalanlayan kimse yalanlasa dahi Kur'ân'ı kastetmektedir. { إِنَّكَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz sen dosdoğru bir yol üzerindesin” [buyruğu ise, o yolun] seni Allah'a, O'nun rızasına ve mükâfatına ulaştıracağı [anlamına gelir]. { وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ } “Şüphesiz o, senin için ve kavmin için bir şereftir” buyruğu; Kur'ân'ın onların lisanıyla ve içlerinden bir adama inmesi sebebiyle senin için ve Kureyş'ten olan kavmin için bir şereftir demektir. Bunun bir benzeri: { لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ كِتاباً فِيهِ ذِكْرُكُمْ } [el-Enbiyâ: 10] “Andolsun, size içinde şerefiniz bulunan bir Kitap indirdik” yani şerefiniz [bulunan] ayetidir. Çünkü Kur'ân Kureyş lehçesiyle inmiş ve onlara hitap etmiştir. Dolayısıyla Kur'ân'a iman eden farklı lisan ehlinin tamamı onların lisanına muhtaç olmuş ve onlara bağımlı hale gelmiştir. Zira her dilin mensupları, emir, nehiy ve içinde bulunan tüm haberlerden kastedilen manayı kavrayabilmek için onu Kureyş'in lisanından almaya muhtaç kalmıştır. Böylece diğer bütün dil mensuplarına karşı şerefli kılınmışlardır ve bu sebeple de Kur'ân Arapça olarak isimlendirilmiştir. Şöyle de denilmiştir: [Kur'ân,] muhtaç olduğunuz hususlarda senin ve ümmetin için bir açıklamadır. Yine şöyle denilmiştir: Kendisiyle dinin esaslarını hatırlayıp amel edeceğiniz bir öğüttür/hatırlatmadır. Şöyle de denilmiştir: { وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ } “Şüphesiz o, senin için ve kavmin için bir şereftir” ifadesi hilafeti kastetmektedir; zira hilafet Kureyş'tedir, onlardan başkasına ait olamaz. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « النَّاسُ تَبَعٌ لِقُرَيْشٍ فِي هَذَا الشَّأْنِ مُسْلِمُهُمْ تَبَعٌ لِمُسْلِمِهِمْ وَكَافِرُهُمْ تَبَعٌ لِكَافِرِهِمْ » «İnsanlar bu hususta (hilafette) Kureyş'e tâbidir; onların müslümanları Kureyş'in müslümanlarına, kâfirleri de Kureyş'in kâfirlerine tâbidir.» buyurmuştur. Mâlik ise şöyle demiştir: O, kişinin 'Bana babam, babasından rivayet etti' demesidir. Bunu Mâverdî, Sa'lebî ve diğerlerinin zikrettiğine göre İbn Ebî Seleme babasından, o da Mâlik b. Enes'ten nakletmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Ben İslâm'da bu mertebenin Bağdat dışındaki hiç kimsede olduğunu görmedim; zira oradaki Benî Temîmîler (et-Temîmî ailesi): 'Bana babam rivayet etti, o dedi ki: Bana babam rivayet etti...' diyerek Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kadar varırlar. Bu sebeple onların mertebeleri yücelmiş, insanlar şanlarını büyütmüş ve hilafet makamı onlara ihtimam göstermiştir. Medînetüsselâm'da (Bağdat'ta) Ebû Muhammed Rızkullah b. Abdilvehhâb Ebü'l-Ferec b. Abdilazîz b. el-Hâris b. el-Esed b. el-Leys b. Süleymân b. Esved b. Süfyân b. Yezîd b. Ukeyne b. Abdillâh et-Temîmî'nin iki oğlunu gördüm; şöyle diyorlardı: Babamız Rızkullah'ı şöyle derken işittik: Babamı işittim, şöyle diyordu: Babamı işittim, şöyle diyordu: Babamı işittim, şöyle diyordu: Babamı işittim, şöyle diyordu: Babamı işittim, Ali b. Ebî Tâlib'i...

يَقُولُ وَقَدْ سُئِلَ عَنِ الْحَنَّانِ الْمَنَّانِ فَقَالَ: الْحَنَّانُ الَّذِي يُقْبِلُ عَلَى مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ، وَالْمَنَّانُ الَّذِي يَبْدَأُ بِالنَّوَالِ قَبْلَ السُّؤَالِ. وَالْقَائِلُ سَمِعْتُ عَلِيًّا: أُكَيْنَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ جَدُّهُمُ الْأَعْلَى. وَالْأَقْوَى أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ" وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ" يَعْنِي الْقُرْآنَ، فَعَلَيْهِ انْبَنَى الْكَلَامُ وَإِلَيْهِ يَرْجِعُ الْمَصِيرُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ:" وَلِقَوْمِكَ" فِيهِمْ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- مَنِ اتَّبَعَكَ مِنْ أُمَّتِكَ، قَالَهُ قَتَادَةُ وَذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ عَنِ الْحَسَنِ. الثَّانِي- لِقَوْمِكَ مِنْ قُرَيْشٍ، فَيُقَالُ مِمَّنْ هَذَا؟ فَيُقَالُ مِنَ الْعَرَبِ، فَيُقَالُ مِنْ أَيِّ الْعَرَبِ؟ فَيُقَالُ مِنْ قُرَيْشٍ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. قُلْتُ- وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ شَرَفٌ لِمَنْ عَمِلَ بِهِ، كَانَ مِنْ قُرَيْشٍ أَوْ مِنْ غَيْرِهِمْ. رَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ: أَقْبَلَ نَبِيُّ اللَّهِ ﷺ مِنْ سَرِيَّةٍ أَوْ غَزَاةٍ فَدَعَا فَاطِمَةَ فَقَالَ:] يَا فَاطِمَةُ اشْتَرِي نَفْسَكِ مِنَ اللَّهِ فَإِنِّي لَا أُغْنِي عَنْكِ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا [وَقَالَ مِثْلَ ذَلِكَ لِنِسْوَتِهِ، وَقَالَ مِثْلَ ذَلِكَ لِعِتْرَتِهِ،. ثُمَّ قَالَ نَبِيِّ اللَّهِ ﷺ:] مَا بَنُو هَاشِمٍ بِأَوْلَى النَّاسِ بِأُمَّتِي إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِأُمَّتِي الْمُتَّقُونَ وَلَا قُرَيْشٌ بِأَوْلَى النَّاسِ بِأُمَّتِي إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِأُمَّتِي الْمُتَّقُونَ، وَلَا الْأَنْصَارُ بِأَوْلَى النَّاسِ بِأُمَّتِي إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِأُمَّتِي الْمُتَّقُونَ وَلَا الْمَوَالِي بِأَوْلَى النَّاسِ بِأُمَّتِي إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِأُمَّتِي الْمُتَّقُونَ. إِنَّمَا أَنْتُمْ مِنْ رَجُلٍ وَامْرَأَةٍ وَأَنْتُمْ كَجِمَامِ الصَّاعِ لَيْسَ لِأَحَدٍ عَلَى أَحَدٍ فَضْلٌ إِلَّا بِالتَّقْوَى [. وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] لَيَنْتَهِيَنَّ أَقْوَامٌ يَفْتَخِرُونَ بِفَحْمٍ مِنْ فَحْمِ جَهَنَّمَ أَوْ يَكُونُونَ شَرًّا عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْجِعْلَانِ الَّتِي تَدْفَعُ النَّتَنَ بِأَنْفِهَا كُلُّكُمْ بَنُو آدَمَ وَآدَمُ مِنْ تُرَابٍ، إِنَّ اللَّهَ أَذْهَبَ عَنْكُمْ عيبة الْجَاهِلِيَّةِ وَفَخْرَهَا بِالْآبَاءِ] النَّاسُ [مُؤْمِنٌ تَقِيٌّ وَفَاجِرٌ شَقِيٌّ [. خَرَّجَهُمَا الطَّبَرِيُّ. وَسَيَأْتِي لِهَذَا مَزِيدُ بَيَانٍ فِي الْحُجُرَاتِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى." وَسَوْفَ تسألون" أي عن الشكر عليه، قاله مُقَاتِلٌ وَالْفَرَّاءُ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: أَيْ تُسْأَلُونَ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ عَلَى مَا أَتَاكَ. وَقِيلَ تسألون عما عملتم فيه، والمعنى متقارب.

şöyle derken işittim; kendisine el-Hannân ve el-Mennân hakkında sorulduğunda şöyle demiştir: 'el-Hannân, kendisinden yüz çevirene yönelen; el-Mennân ise istenmeden önce bağışta bulunandır.' Ali'yi işittim diyen zat ise onların en üst dedesi olan Ukeyne b. Abdillâh'tır." Kuvvetli olan görüşe göre { وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ } “Şüphesiz o, senin için ve kavmin için bir şereftir” buyruğunda kastedilen Kur'an'dır. Zira kelam onun üzerine bina edilmiş olup varılacak nihai mana da odur; en doğrusunu Allah bilir. Mâverdî şöyle demiştir: { وَلِقَوْمِكَ } “kavmin için” ifadesi hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Ümmetinden sana tabi olanlar; bunu Katâde söylemiş ve Sa'lebî de Hasan'dan nakletmiştir. İkincisi: Kureyş'ten olan kavmindir; 'Bu zat kimdendir?' denildiğinde 'Araplardandır' denilir; 'Hangi Araptandır?' denildiğinde 'Kureyş'tendir' denilir. Bunu Mücâhid söylemiştir. Ben derim ki: Doğru olan, bunun Kureyş'ten olsun veya başkalarından olsun onunla amel eden herkes için bir şeref olmasıdır. İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Allah'ın Peygamberi [sallallâhu aleyhi ve sellem] bir seriyye veya gazveden döndüğünde Fâtıma'yı çağırdı ve şöyle buyurdu: [“Ey Fâtıma! Kendini Allah'tan satın al, zira ben Allah'ın azabından hiçbir şeyi senden savamam.”] Hanımlarına ve akrabalarına da benzerini söyledi. Sonra Allah'ın Peygamberi [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: [“Ümmetime insanların en yakını Benî Hâşim değildir; ümmetime insanların en yakını takva sahipleridir. Ümmetime insanların en yakını Kureyş de değildir; ümmetime insanların en yakını takva sahipleridir. Ümmetime insanların en yakını Ensar da değildir; ümmetime insanların en yakını takva sahipleridir. Ümmetime insanların en yakını mevlâlar (azatlılar) da değildir; ümmetime insanların en yakını takva sahipleridir. Sizler ancak bir erkek ile bir kadındansınız ve sizler silme doldurulmuş bir ölçek gibisiniz; hiç kimsenin hiç kimseye takva dışında bir üstünlüğü yoktur.”] Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: [“Cehennem kömürlerinden bir kömürle övünen topluluklar ya bundan vazgeçerler ya da Allah katında pisliği burnuyla yuvarlayan pislik böceklerinden daha değersiz olurlar. Hepiniz Âdem'in çocuklarısınız, Âdem ise topraktandır. Allah sizden Cahiliye kibrini ve atalarla övünmeyi gidermiştir. [İnsanlar] ya takva sahibi bir mümin yahut bedbaht bir günahkârdır.”] Bu iki hadisi Taberî rivayet etmiştir. İnşâallah Hucurât Suresi'nde bu konunun daha geniş açıklaması gelecektir. { وَسَوْفَ تُسْئَلُونَ } “Ve ileride sorguya çekileceksiniz” buyruğu, ona şükretmekten [sorguya çekileceksiniz] demektir; bunu Mukâtil ve Ferrâ söylemiştir. İbn Cüreyc ise: Yani sana gelen şey hususunda sen ve seninle beraber olanlar sorgulanacaksınız, demiştir. Onunla ne amel ettiğinizden sorgulanacaksınız, diye de söylenmiştir; anlamlar birbirine yakındır.

[سورة الزخرف (٤٣): آية ٤٥]

[Zuhruf Suresi (43), Ayet 45]

وَسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا أَجَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ (٤٥)

{ وَسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا أَجَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ } “Senden önce gönderdiğimiz peygamberlerimize sor: Rahmân'dan başka tapılacak ilahlar kılmış mıyız?” (45)

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ زَيْدٍ: لَمَّا أُسْرِيَ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى- وَهُوَ مَسْجِدُ بَيْتِ الْمَقْدِسِ- بَعَثَ اللَّهُ لَهُ آدَمَ وَمَنْ وُلِدَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ، وَجِبْرِيلُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ، فَأَذَّنَ جِبْرِيلُ ﷺ ثُمَّ أَقَامَ الصَّلَاةَ، ثُمَّ قَالَ: يَا مُحَمَّدُ تَقَدَّمْ فَصَلِّ بِهِمْ، فَلَمَّا فَرَغَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قال لَهُ جِبْرِيلُ ﷺ:] سَلْ يَا مُحَمَّدُ مَنْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنَا أَجَعَلْنَا مِنْ دُونِ الرَّحْمَنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] لَا أَسْأَلُ قَدِ اكْتَفَيْتُ [. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَكَانُوا سَبْعِينَ نَبِيًّا مِنْهُمْ إِبْرَاهِيمُ وَمُوسَى وَعِيسَى ﵈، فَلَمْ يَسْأَلْهُمْ لِأَنَّهُ كَانَ أَعْلَمُ بِاللَّهِ مِنْهُمْ. فِي غَيْرِ رِوَايَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فَصَلُّوا خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ سَبْعَةَ صُفُوفٍ، الْمُرْسَلُونَ ثَلَاثَةُ صُفُوفٍ وَالنَّبِيُّونَ أَرْبَعَةٌ، وَكَانَ يَلِي ظَهْرَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِبْرَاهِيمُ خَلِيلُ اللَّهِ، وَعَلَى يَمِينِهِ إِسْمَاعِيلُ وَعَلَى يَسَارهِ إِسْحَاقُ ثُمَّ مُوسَى ثُمَّ سَائِرُ الْمُرْسَلِينَ فَأَمَّهُمْ رَكْعَتَيْنِ، فَلَمَّا انْفَتَلَ قَامَ فَقَالَ:] إِنَّ رَبِّي أَوْحَى إِلَيَّ أَنْ أَسْأَلَكُمْ هَلْ أُرْسِلَ أَحَدٌ مِنْكُمْ يَدْعُو إِلَى عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ [؟ فَقَالُوا: يَا مُحَمَّدُ، إِنَّا نَشْهَدُ إِنَّا أُرْسِلْنَا أَجْمَعِينَ بِدَعْوَةٍ وَاحِدَةٍ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ بَاطِلٌ وَأَنَّكَ خَاتَمُ النَّبِيِّينَ وَسَيِّدُ الْمُرْسَلِينَ، قَدِ اسْتَبَانَ ذَلِكَ لَنَا بِإِمَامَتِكَ إِيَّانَا، وَأَنْ لَا نَبِيَّ بَعْدَكَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ إلا عيسى بن مَرْيَمَ فَإِنَّهُ مَأْمُورٌ أَنْ يَتَّبِعَ أَثَركَ (. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا" قَالَ: لَقِيَ الرُّسُلَ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِهِ. وَقَالَ الْوَلِيدُ بن مسلم في قوله تعالى" وَسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا" قَالَ: سألت عن ذلك خليد بْنَ دَعْلَجٍ فَحَدَّثَنِي عَنْ قَتَادَةَ قَالَ سَأَلَهُمْ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِهِ، لَقِيَ الْأَنْبِيَاءَ وَلَقِيَ آدَمَ ومالك خَازِنَ النَّارِ. قُلْتُ: هَذَا هُوَ الصَّحِيحُ فِي تفسير هذه الآية. و" من" الَّتِي قَبْلَ" رُسُلِنا" عَلَى هَذَا الْقَوْلِ غَيْرُ زَائِدَةٍ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ وَجَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ الْمَعْنَى وَاسْأَلْ أُمَمَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنَا. وَرُوِيَ أَنَّ فِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ" وَاسْأَلِ الَّذِينَ أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ رسلنا".

İbn Abbâs ve İbn Zeyd şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mescid-i Harâm'dan Mescid-i Aksâ'ya -ki orası Beytü'l-Makdis mescididir- gece yürütüldüğünde (isra kılındığında), Allah onun için Âdem'i ve peygamberlerden doğanları diriltti (gönderdi). Cibrîl de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikteydi. Cibrîl aleyhisselâm ezan okudu, sonra kamet getirdi; ardından: "Ey Muhammed, öne geç ve onlara namaz kıldır!" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [namazı] bitirince Cibrîl aleyhisselâm ona şöyle dedi: "[Ey Muhammed!] Senden önce gönderdiğimiz elçilerimize sor: Rahmân'dan başka tapılacak ilahlar kılmış mıyız?" Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sormam, [zaten] yetinmiş bulunmaktayım (bildirilen bana kâfidir).» buyurdu. İbn Abbâs dedi ki: Onlar, aralarında İbrâhim, Mûsâ ve Îsâ aleyhimüsselâm'ın da bulunduğu yetmiş peygamber idiler. Onlara sormadı; zira o, Allah'ı onlardan daha iyi bilmekteydi. İbn Abbâs rivayeti dışındaki bir rivayette [şöyle nakledilmiştir]: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkasında yedi saf halinde namaz kıldılar. Üç saf resuller, dört saf ise nebilerdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hemen arkasında Halîlullah İbrâhim, sağında İsmâil, solunda İshâk, sonra Mûsâ, sonra da diğer resuller yer aldı. Onlara iki rekât namaz kıldırdı. Namazdan ayrılınca ayağa kalkıp: «Şüphesiz Rabbim bana, sizden birinin Allah'tan başkasına ibadete çağırmak üzere gönderilip gönderilmediğini sormamı vahyetti.» buyurdu. Onlar da şöyle dediler: "Ey Muhammed! Hepimizin tek bir davetle; 'Allah'tan başka hiçbir ilah olmadığı, O'ndan başka taptıkları şeylerin batıl olduğu, senin nebilerin sonuncusu ve resullerin efendisi olduğun' üzere gönderildiğimize şehadet ederiz. Bize imamlık yapmanla bu hakikat bizim için apaçık ortaya çıkmıştır. Kıyamet gününe kadar senden sonra Meryem oğlu Îsâ hariç hiçbir peygamber gelmeyecektir; o da senin izine uymakla emrolunmuştur." Saîd b. Cübeyr, Yüce Allah'ın: { وَسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا } “Senden önce gönderdiğimiz elçilerimize sor” buyruğu hakkında: "İsrâ gecesinde resullerle karşılaştı" demiştir. Velîd b. Müslim de Yüce Allah'ın: { وَسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا } “Senden önce gönderdiğimiz elçilerimize sor” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Bunu Huleyd b. De'lec'e sordum; o da Katâde'den naklederek bana şöyle anlattı: İsrâ gecesinde onlara sordu; peygamberlerle karşılaştı, Âdem ile ve cehennemin bekçisi Mâlik ile karşılaştı. Ben derim ki: Bu ayetin tefsirinde sahih olan görüş budur. Bu görüşe göre { رُسُلِنا } lafzından önceki { مَنْ } zâit değildir. Müberred ve bir grup ilim adamı şöyle demiştir: Anlam, "Senden önce gönderdiğimiz elçilerimizin ümmetlerine sor" şeklindedir. İbn Mes'ûd'un kıraatinde ise ayetin: { وَاسْأَلِ الَّذِينَ أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ رسلنا } "Senden önce kendilerine elçilerimizi gönderdiğimiz kimselere sor" şeklinde olduğu rivayet edilmiştir.

وَهَذِهِ قِرَاءَةٌ مُفَسِّرَةٌ، فَ" مِنْ" عَلَى هَذَا زَائِدَةٌ، وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَالسُّدِّيِّ وَالضَّحَّاكِ وَقَتَادَةَ وَعَطَاءٍ وَالْحَسَنِ وَابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا. أَيْ وَاسْأَلْ مُؤْمِنِي أَهْلِ الْكِتَابَيْنِ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى سَلْنَا يَا مُحَمَّدُ عَنِ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ، فَحُذِفَتْ" عَنْ"، وَالْوَقْفُ عَلَى" رُسُلِنَا" عَلَى هَذَا تَامٌّ، ثُمَّ ابْتَدَأَ بِالِاسْتِفْهَامِ عَلَى طَرِيقِ الْإِنْكَارِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَاسْأَلْ تُبَّاعَ مَنْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنَا، فَحَذَفَ الْمُضَافَ. وَالْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَالْمُرَادُ أُمَّتُهُ." أَجَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ" أَخْبَرَ عَنِ الْآلِهَةِ كَمَا أَخْبَرَ عَمَّنْ يَعْقِلُ فَقَالَ" يُعْبَدُونَ" وَلَمْ يَقُلْ تُعْبَدُ وَلَا يُعْبَدْنَ، لِأَنَّ الْآلِهَةَ جَرَتْ عِنْدَهُمْ مَجْرَى مَنْ يَعْقِلُ فَأَجْرَى الْخَبَرَ عَنْهُمْ مَجْرَى الْخَبَرِ عَمَّنْ يَعْقِلُ. وَسَبَبُ هَذَا الْأَمْرِ بِالسُّؤَالِ أَنَّ الْيَهُودَ وَالْمُشْرِكِينَ قَالُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ: إِنَّ مَا جِئْتَ بِهِ مُخَالِفٌ لِمَنْ كَانَ قَبْلَكَ، فَأَمَرَهُ اللَّهُ بِسُؤَالِهِ الْأَنْبِيَاءَ عَلَى جِهَةِ التَّوْقِيفِ وَالتَّقْرِيرِ، لَا لِأَنَّهُ كَانَ فِي شَكٍّ مِنْهُ. وَاخْتَلَفَ أَهْلُ التَّأْوِيلِ فِي سُؤَالِ النَّبِيِّ ﷺ لَهُمْ عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُ سَأَلَهُمْ فَقَالَتِ الرُّسُلُ بُعِثْنَا بِالتَّوْحِيدِ، قَالَهُ الْوَاقِدِيُّ. الثَّانِي- أَنَّهُ لَمْ يَسْأَلْهُمْ لِيَقِينِهِ بِاللَّهِ ﷿، حَتَّى حَكَى ابْنُ زَيْدٍ أَنَّ مِيكَائِيلَ قَالَ لِجِبْرِيلَ: (هَلْ سَأَلَكَ مُحَمَّدٌ عَنْ ذَلِكَ؟ فَقَالَ جِبْرِيلُ: هُوَ أَشَدُّ إِيمَانًا وَأَعْظَمُ يَقِينًا مِنْ أَنْ يَسْأَلَ عَنْ ذَلِكَ (. وَقَدْ تَقَدَّمَ هذا المعنى في الروايتين حسبما ذكرناه.

Bu tefsir edici bir kıraattir; buna göre { مِنْ } zaittir. Bu; Mücâhid, Süddî, Dahhâk, Katâde, Atâ, Hasan ve aynı zamanda İbn Abbas'ın da görüşüdür. Yani iki kitap olan Tevrat ve İncil ehlinin müminlerine sor, demektir. Şöyle de denilmiştir: Mana, "Ey Muhammed! Senden önce gönderdiğimiz peygamberleri bize sor" demektir; { عَنْ } harf-i cerri hazfedilmiştir. Bu takdire göre { رُسُلِنَا } lafzı üzerinde yapılan vakıf tamdır; ardından inkârî soru üslubuyla cümleye başlanmıştır. Şöyle de denilmiştir: Mana, "Senden önce gönderdiğimiz peygamberlerimizin tâbilerine sor" demektir; muzaf (tamlanan) hazfedilmiştir. Hitap Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] olmakla birlikte kastedilen onun ümmetidir. { أَجَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ } “Rahmân'dan başka tapılacak ilahlar kılmış mıyız?” buyruğunda ilahlar hakkında akıl sahibi varlıklardan bahsedilir gibi haber verilmiş ve { يُعْبَدُونَ } denilmiştir; [müennes tekil veya çoğul sigasıyla] { تُعْبَدُ } veya { يُعْبَدْنَ } denilmemiştir. Çünkü o ilahlar onların nezdinde akıl sahipleri konumundaydı; bu yüzden onlardan verilen haber de akıl sahiplerinden verilen haber gibi cereyan etmiştir. Bu soru emrinin sebebi şudur: Yahudiler ve müşrikler Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Senin getirdiğin şey senden öncekilere muhaliftir" demişlerdi. Bunun üzerine Allah, bir şüphe içinde olduğundan ötürü değil, bir bildirme ve ikrar ettirme kabilinden olmak üzere peygamberlere sormasını ona emretti. Tevil ehli, Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] onlara sorup sormadığı hususunda iki görüşe ayrılmıştır: Birincisi: Onlara sorduğu ve resullerin de: "Biz tevhid ile gönderildik" dedikleridir; bunu Vâkıdî söylemiştir. İkincisi: Aziz ve celil olan Allah'a duyduğu yakîn sebebiyle onlara sormadığıdır. Hatta İbn Zeyd, Mikâil'in Cebrail'e: "Muhammed sana bunu sordu mu?" dediğini, Cebrail'in de: "O, bunu sormaktan çok daha güçlü bir imana ve çok daha büyük bir yakîne sahiptir" dediğini aktarmıştır. Zikrettiğimiz üzere bu mana her iki rivayette de daha önce geçmişti.

[سورة الزخرف (٤٣): الآيات ٤٦ الى ٥٢]

[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 46-52]

وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ فَقالَ إِنِّي رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ (٤٦) فَلَمَّا جاءَهُمْ بِآياتِنا إِذا هُمْ مِنْها يَضْحَكُونَ (٤٧) وَما نُرِيهِمْ مِنْ آيَةٍ إِلاَّ هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِها وَأَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٤٨) وَقالُوا يَا أَيُّهَا السَّاحِرُ ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ إِنَّنا لَمُهْتَدُونَ (٤٩) فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ (٥٠)

{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ فَقالَ إِنِّي رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ (٤٦) فَلَمَّا جاءَهُمْ بِآياتِنا إِذا هُمْ مِنْها يَضْحَكُونَ (٤٧) وَما نُرِيهِمْ مِنْ آيَةٍ إِلاَّ هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِها وَأَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٤٨) وَقالُوا يَا أَيُّهَا السَّاحِرُ ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ إِنَّنا لَمُهْتَدُونَ (٤٩) فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ (٥٠) } “Andolsun biz Musa'yı mucizelerimizle Firavun'a ve onun ileri gelenlerine gönderdik de o: ‘Ben gerçekten âlemlerin Rabbinin elçisiyim’ dedi. Onlara mucizelerimizi getirince hemen bunlara gülüverdiler. Onlara gösterdiğimiz her bir mucize mutlaka diğerinden daha büyüktü; belki dönerler diye onları azapla yakaladık. Dediler ki: ‘Ey büyücü! Senin yanındaki ahdi hürmetine Rabbine bizim için dua et; şüphesiz biz artık doğru yola gireceğiz.’ Fakat biz onlardan azabı kaldırınca hemen sözlerinden dönüverdiler.”

وَنادى فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ قالَ يَا قَوْمِ أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي أَفَلا تُبْصِرُونَ (٥١) أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ وَلا يَكادُ يُبِينُ (٥٢)

{ وَنادى فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ قالَ يَا قَوْمِ أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي أَفَلا تُبْصِرُونَ (٥١) أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ وَلا يَكادُ يُبِينُ (٥٢) } “Firavun kavmine seslenip dedi ki: ‘Ey kavmim! Mısır mülkü ve altımdan akan şu nehirler benim değil mi? Hâlâ görmüyor musunuz? Yoksa ben, şu aşağılık ve nerede ise meramını anlatamayan adamdan daha hayırlı değil miyim?’”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا" لَمَّا أَعْلَمَ النَّبِيَّ ﷺ أَنَّهُ مُنْتَقِمٌ لَهُ مِنْ عَدُوِّهِ وَأَقَامَ الْحُجَّةَ بِاسْتِشْهَادِ الْأَنْبِيَاءِ وَاتِّفَاقِ الْكُلِّ عَلَى التَّوْحِيدِ أَكَّدَ ذَلِكَ قصة مُوسَى وَفِرْعَوْنَ، وَمَا كَانَ مِنْ فِرْعَوْنَ مِنَ التَّكْذِيبِ، وَمَا نَزَلَ بِهِ وَبِقَوْمِهِ مِنَ الْإِغْرَاقِ والتكذيب، أَيْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِالْمُعْجِزَاتِ وَهِيَ التِّسْعُ الْآيَاتُ فَكُذِّبَ، فَجُعِلَتِ الْعَاقِبَةُ الْجَمِيلَةُ لَهُ، فَكَذَلِكَ أَنْتَ. وَمَعْنَى" يَضْحَكُونَ" اسْتِهْزَاءً وَسُخْرِيَةً، يُوهِمُونَ أَتْبَاعَهُمْ أَنَّ تِلْكَ الْآيَاتِ سِحْرٌ وَتَخْيِيلٌ، وَأَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَيْهَا. وَقَوْلُهُ:" وَما نُرِيهِمْ مِنْ آيَةٍ إِلَّا هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِها" أَيْ كَانَتْ آيَاتُ مُوسَى من كبار الْآيَاتِ، وَكَانَتْ كُلُّ وَاحِدَةٍ أَعْظَمَ مِمَّا قَبْلَهَا. وَقِيلَ:" إِلَّا هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِها" لِأَنَّ الْأُولَى تَقْتَضِي عِلْمًا وَالثَّانِيَةُ تَقْتَضِي عِلْمًا، فَتُضَمُّ الثَّانِيَةُ إِلَى الْأُولَى فَيَزْدَادُ الْوُضُوحُ. وَمَعْنَى الْأُخُوَّةِ الْمُشَاكَلَةُ وَالْمُنَاسَبَةُ، كَمَا يُقَالُ: هَذِهِ صَاحِبَةُ هَذِهِ، أي هما قريبتان في المعنى." وَأَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ" أَيْ عَلَى تَكْذِيبِهِمْ بِتِلْكَ الْآيَاتِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ" [الأعراف: ١٣٠]. وَالطُّوفَانُ وَالْجَرَادُ وَالْقُمَّلُ وَالضَّفَادِعُ. وَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَاتُ الْأَخِيرَةُ عَذَابًا لَهُمْ وَآيَاتٍ لِمُوسَى." لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ" مِنْ كُفْرِهِمْ." وَقالُوا يَا أَيُّهَا السَّاحِرُ" لَمَّا عَايَنُوا الْعَذَابَ قَالُوا يَا أَيُّهَا السَّاحِرُ، نَادَوْهُ بِمَا كَانُوا يُنَادُونَهُ بِهِ مِنْ قَبْلِ ذَلِكَ عَلَى حَسْبِ عَادَتِهِمْ. وَقِيلَ: كَانُوا يُسَمُّونَ الْعُلَمَاءَ سَحَرَةً فَنَادَوْهُ بِذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ التَّعْظِيمِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" يَا أَيُّهَا السَّاحِرُ" يَا أَيُّهَا الْعَالِمُ، وَكَانَ السَّاحِرُ فِيهِمْ عَظِيمًا يُوَقِّرُونَهُ، وَلَمْ يَكُنِ السِّحْرُ صِفَةَ ذَمٍّ. وَقِيلَ: يَا أَيُّهَا الَّذِي غَلَبَنَا بِسِحْرِهِ، يُقَالُ: سَاحَرْتُهُ فَسَحَرْتُهُ، أَيْ غَلَبْتُهُ بِالسِّحْرِ، كَقَوْلِ الْعَرَبِ: خَاصَمْتُهُ فَخَصَمْتُهُ أَيْ غَلَبْتُهُ بِالْخُصُومَةِ، وَفَاضَلْتُهُ فَفَضَلْتُهُ، وَنَحْوَهَا. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ أَرَادُوا بِهِ السَّاحِرَ عَلَى الْحَقِيقَةِ عَلَى مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ، فَلَمْ يَلُمْهُمْ عَلَى ذَلِكَ رَجَاءَ أَنْ يُؤْمِنُوا. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو حَيْوَةَ ويحيى بن وثاب" وايه السَّاحِرُ" بِغَيْرِ أَلِفٍ وَالْهَاءُ مَضْمُومَةٌ، وَعِلَّتُهَا أَنَّ الْهَاءَ خُلِطَتْ بِمَا قَبْلَهَا وَأُلْزِمَتْ ضَمَّ الْيَاءِ الذي أوجبه النداء المفرد. وأنشد الفراء:

Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا } “Andolsun biz Musa'yı mucizelerimizle gönderdik” buyruğuna dair: Allah, Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] düşmanından onun intikamını alacağını bildirip peygamberleri şahit tutarak ve hepsinin tevhid üzerindeki ittifakıyla hücceti ikame edince; Musa ve Firavun kıssasını, Firavun'un yalanlamasını, onun ve kavminin başına gelen suda boğulmayı ve cezalandırılmayı anlatarak bunu pekiştirdi. Yani: Biz Musa'yı mucizelerle —ki onlar dokuz ayettir/mucizedir— gönderdik de o yalanlandı, fakat güzel akıbet onun kılındı; senin durumun da böyledir. { يَضْحَكُونَ } “gülüverdiler” ifadesinin manası; alay ve eğlence kabilinden olup, tâbilerine bu mucizelerin sihir ve gözbağcılık olduğu, kendilerinin de bunlara güç yetirebileceği vehmini veriyorlardı. { وَما نُرِيهِمْ مِنْ آيَةٍ إِلَّا هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِها } “Onlara gösterdiğimiz her bir mucize mutlaka diğerinden daha büyüktü” buyruğunun manası: Musa'nın mucizeleri büyük mucizelerdendi ve her biri bir öncekinden daha büyüktü. Şöyle de denilmiştir: { إِلَّا هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِها } denilmiştir; çünkü birinci mucize bir bilgi gerektirir, ikinci mucize de bir bilgi gerektirir; ikinci birinciye eklendiğinde açıklık daha da artar. Kardeşlik (uht) manası, benzerlik ve münasebet demektir; nitekim 'bu bunun arkadaşıdır' denilir, yani manada birbirine yakındırlar. { وَأَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ } “Onları azapla yakaladık”; yani o ayetleri yalanlamaları sebebiyle yakaladık. Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ } “Andolsun biz Firavun ailesini kıtlık yılları ve ürün noksanlığı ile yakaladık” [A'râf, 130]; [ayrıca] tufan, çekirge, haşere ve kurbağalar ile. Bu son ayetler/mucizeler onlar için bir azap, Musa için ise birer mucize idi. { لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “Belki dönerler diye”, yani küfürlerinden vazgeçerler diye. { وَقالُوا يَا أَيُّهَا السَّاحِرُ } “Dediler ki: ‘Ey büyücü!’”; azabı gördüklerinde 'Ey büyücü!' dediler; ona daha önceden alışkanlıkları gereği seslendikleri hitapla seslendiler. Şöyle de denilmiştir: Âlimlere sihirbaz (sâhir) derlerdi; dolayısıyla ona saygı ve tazim kastıyla böyle seslendiler. İbn Abbas şöyle demiştir: { يَا أَيُّهَا السَّاحِرُ } “Ey âlim!” demektir; zira sihirbaz aralarında saygın biriydi, ona hürmet ederlerdi ve sihir bir yergi sıfatı değildi. Şöyle de denilmiştir: "Ey sihriyle bize galip gelen!" Nitekim Arapların: 'onunla mücadele ettim ve onu alt ettim, üstünlük yarışına girdim ve üstün geldim' demeleri gibi, 'onunla sihir yarışı yaptım ve sihriyle bana galebe çaldı' manasında kullanılır. Hakiki manada büyücüyü kastetmiş olmaları ve bunu soru yoluyla söylemiş olmaları da muhtemeldir; Musa ise iman ederler umuduyla bundan ötürü onları kınamamıştır. İbn Âmir, Ebû Hayve ve Yahyâ b. Vessâb, elifsiz olarak ve hâ harfi ötreli olmak üzere { وايه السَّاحِرُ } şeklinde okumuşlardır. Bunun sebebi, hâ harfinin kendisinden önceki harfe bitiştirilmesi ve müfret münadânın gerektirdiği yâ harfinin ötrelenmesinin ona da verilmesidir. Ferrâ şu beyti okumuştur:

يا أيها الْقَلْبُ اللَّجُوجُ النَّفَسِ ... أَفِقْ عَنِ الْبِيضِ الْحِسَانِ اللعس

Ey nefsi pek inatçı kalp! Dudakları tatlı esmer, beyaz tenli güzellerden artık vazgeçip kendine gel!

فَضَمَّ الْهَاءَ حَمْلًا عَلَى ضَمِّ الْيَاءِ، وَقَدْ مَضَى فِي" النُّورِ" مَعْنَى هَذَا. وَوَقَفَ أَبُو عَمْرٍو وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَيَحْيَى وَالْكِسَائِيُّ" أَيُّهَا" بِالْأَلِفِ عَلَى الْأَصْلِ. الْبَاقُونَ بِغَيْرِ أَلِفٍ، لِأَنَّهَا كَذَلِكَ وَقَعَتْ فِي الْمُصْحَفِ." ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ" أَيْ بِمَا أَخْبَرَنَا عَنْ عَهْدِهِ إِلَيْكَ إِنَّا إِنْ آمَنَّا كَشَفَ عَنَّا، فَسَلْهُ يَكْشِفُ عَنَّا" إِنَّنا لَمُهْتَدُونَ" أَيْ فِيمَا يُسْتَقْبَلُ." فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ" أَيْ فَدَعَا فَكَشَفْنَا." إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ" أَيْ يَنْقُضُونَ الْعَهْدَ الَّذِي جَعَلُوهُ عَلَى أَنْفُسِهِمْ فَلَمْ يُؤْمِنُوا. وَقِيلَ: قَوْلُهُمْ" إِنَّنا لَمُهْتَدُونَ" إِخْبَارٌ مِنْهُمْ عَنْ أَنْفُسِهِمْ بِالْإِيمَانِ، فَلَمَّا كَشَفَ عَنْهُمُ الْعَذَابَ ارْتَدُّوا. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَنادى فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ" قِيلَ: لَمَّا رَأَى تِلْكَ الْآيَاتِ خَافَ مَيْلَ الْقَوْمِ إِلَيْهِ فَجَمَعَ قَوْمَهُ فَقَالَ، فَنَادَى بِمَعْنَى قَالَ، قَالَهُ أَبُو مَالِكٍ. فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عِنْدَهُ عُظَمَاءُ الْقِبْطِ فَرَفَعَ صَوْتَهُ بِذَلِكَ فِيمَا بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَنْشُرُ عَنْهُ فِي جُمُوعِ الْقِبْطِ، وَكَأَنَّهُ نُودِيَ بَيْنَهُمْ. وَقِيلَ: إِنَّهُ أَمَرَ مَنْ يُنَادِي فِي قَوْمِهِ، قَالَهُ ابْنُ جُرَيْجٍ." قالَ يَا قَوْمِ أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ" أَيْ لَا يُنَازِعُنِي فِيهِ أَحَدٌ. قِيلَ: إِنَّهُ مَلَكَ مِنْهَا أَرْبَعِينَ فَرْسَخًا فِي مِثْلِهَا، حَكَاهُ النَّقَّاشُ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْمُلْكِ هُنَا الْإِسْكَنْدَرِيَّةَ." وَهذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي" يَعْنِي أَنْهَارَ النِّيلِ، وَمُعْظَمُهَا أَرْبَعَةٌ: نَهَرُ الْمُلْكِ وَنَهَرُ طُولُونَ وَنَهَرُ دِمْيَاطَ وَنَهَرُ تَنِيسَ. قال قَتَادَةُ: كَانَتْ جِنَانًا وَأَنْهَارًا تَجْرِي مِنْ تَحْتِ قُصُورِهِ. وَقِيلَ: مِنْ تَحْتِ سَرِيرِهِ. وَقِيلَ:" مِنْ تَحْتِي" أَيْ تَصَرُّفِي نَافِذٌ فِيهَا مِنْ غَيْرِ صَانِعٍ. وَقِيلَ: كَانَ إِذَا أَمْسَكَ عَنَانَهُ أَمْسَكَ النِّيلُ عَنِ الْجَرْيِ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَيَجُوزُ ظُهُورُ خَوَارِقِ الْعَادَةِ عَلَى مُدَّعِي الرُّبُوبِيَّةِ، إِذْ لَا حَاجَةَ فِي تَمْيِيزِ الْإِلَهِ مِنْ غَيْرِ الْإِلَهِ إِلَى فِعْلٍ خَارِقٍ لِلْعَادَةِ. وَقِيلَ: مَعْنَى" وَهذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي" أَيْ الْقُوَّادُ وَالرُّؤَسَاءُ والجبابرة يسيرون تَحْتِ لِوَائِي، قَالَهُ الضَّحَّاكُ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْأَنْهَارِ الْأَمْوَالَ، وَعَبَّرَ عَنْهَا بِالْأَنْهَارِ لِكَثْرَتِهَا وَظُهُورِهَا. وَقَوْلُهُ" تَجْرِي مِنْ تَحْتِي" أَيْ أُفَرِّقُهَا عَلَى مَنْ يَتْبَعُنِي، لِأَنَّ التَّرْغِيبَ وَالْقُدْرَةَ فِي الْأَمْوَالِ دُونَ

Yâ harfinin zammesine uyarak he harfini zammeli okumuştur. Bunun açıklaması en-Nûr [suresinde] geçmişti. Ebû Amr, İbn Ebî İshak, Yahyâ ve el-Kisâî aslına uygun olarak { أَيُّهَا } kelimesinde elif ile durmuşlardır (vakfettiler). Diğerleri ise Mushaf'ta bu şekilde yazıldığı için elifsiz vakfettiler. { ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ } “Sana verdiği ahit hürmetine bizim için Rabbine dua et” buyruğunun anlamı şudur: Sana vahyettiği, eğer iman edersek azabı bizden kaldıracağına dair ahdini bize haber verdiğin hürmetine azabı kaldırmasını O'ndan iste. { إِنَّنا لَمُهْتَدُونَ } “Şüphesiz biz artık doğru yola gireceğiz”, yani gelecekte [iman edeceğiz]. { فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ } “Fakat biz onlardan azabı kaldırınca”, yani [Musa] dua etti ve biz de kaldırdık. { إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ } “Bir de bakarsın ki sözlerinden dönüyorlar”, yani kendi aleyhlerine üstlendikleri ahdi bozuyorlar ve iman etmiyorlar. Şöyle de denilmiştir: Onların { إِنَّنا لَمُهْتَدُونَ } sözleri kendilerinin iman ettiğini bildirmektir; azap onlardan kaldırılınca ise irtidat ettiler (dinden döndüler). Yüce Allah'ın: { وَنادى فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ } “Firavun kavmine seslenip...” buyruğuna dair: Bu mucizeleri görünce kavminin ona (Musa'ya) meyletmesinden korktu, kavmini topladı ve söyledi, denilmiştir. Ebû Mâlik'in belirttiğine göre buradaki "nâdâ (seslendi)", "kâle (dedi)" anlamındadır. Buna göre yanında Kıptîlerin ileri gelenleri bulunuyor olabilir; aralarında sesini yükselterek bunu söylemiş, sonra da Kıptî toplulukları arasında bu yayılmış ve sanki aralarında nida edilmiş gibi olmuştur. İbn Cüreyc'in belirttiğine göre ise kavmi içinde nida edecek kimselere bunu emretmiştir. { قالَ يَا قَوْمِ أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ } “Dedi ki: Ey kavmim! Mısır mülkü benim değil mi?”, yani bu hususta kimse benimle çekişemez. Nakkaş'ın naklettiğine göre, onun Mısır'dan kırk fersaha kırk fersahlık bir alana sahip olduğu söylenmiştir. Buradaki mülk ile İskenderiye'yi kastettiği de söylenmiştir. { وَهذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي } “Ve altımdan akan şu ırmaklar [benim değil mi]?” buyruğunda Nil'in nehirleri kastedilmektedir. Bunların başlıcaları dörttür: el-Melik nehri, Tulun nehri, Dimyat nehri ve Tinnîs nehri. Katâde: "Bunlar saraylarının altından akan bahçeler ve nehirlerdi" demiştir. Tahtının altından aktığı da söylenmiştir. { مِنْ تَحْتِي } ifadesinin, "benim tasarrufum başka bir müdahil olmaksızın bunlarda geçerlidir" anlamına geldiği de söylenmiştir. Dizginini tuttuğu zaman Nil'in akmaktan durduğu da söylenmiştir. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: "Rablik iddia eden kimsede harikulade hallerin zuhur etmesi caizdir; zira ilah olanı ilah olmayandan ayırt etmek için harikulade bir fiile gerek yoktur." Dahhâk'ın belirttiğine göre { وَهذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي } buyruğunun anlamının, "komutanlar, önderler ve zorbalar benim sancağımın altında yürümektedir" şeklinde olduğu da söylenmiştir. Nehirler ile malların kastedildiği, çokluğu ve apaçıklığı sebebiyle bunlardan nehirler olarak söz edildiği de söylenmiştir. { تَجْرِي مِنْ تَحْتِي } sözü ise "onları bana tabi olanlara dağıtırım" demektir; zira teşvik ve güç, nehirlerde değil mallardadır...

الْأَنْهَارِ." أَفَلا تُبْصِرُونَ" عَظَمَتِي وَقُوَّتِي وَضَعْفَ مُوسَى. وَقِيلَ قُدْرَتِي عَلَى نَفَقَتِكُمْ وَعَجْزَ مُوسَى. وَالْوَاوُ فِي" وَهذِهِ" يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ عَاطِفَةً لِلْأَنْهَارِ على" مُلْكُ مِصْرَ" و" تَجْرِي" نُصِبَ عَلَى الْحَالِ مِنْهَا. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ وَاوَ الْحَالِ، وَاسْمُ الْإِشَارَةِ مُبْتَدَأٌ، وَ" الْأَنْهارُ" صفة لاسم الإشارة، و" تَجْرِي" خَبَرٌ لِلْمُبْتَدَأِ. وَفَتَحَ الْيَاءَ مِنْ" تَحْتِي" أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالْبَزِّيُّ وَأَبُو عَمْرٍو، وَأَسْكَنَ الْبَاقُونَ. وَعَنِ الرَّشِيدِ أَنَّهُ لَمَّا قَرَأَهَا قَالَ: لَأُوَلِّيَنَّهَا أَحْسَنَ عَبِيدِي، فَوَلَّاهَا الْخَصِيبَ، وَكَانَ عَلَى وُضُوئِهِ. وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَاهِرٍ أَنَّهُ وَلِيَهَا فَخَرَجَ إِلَيْهَا فَلَمَّا شَارَفَهَا وَوَقَعَ عَلَيْهَا بَصَرُهُ قَالَ: أَهَذِهِ الْقَرْيَةُ الَّتِي افْتَخَرَ بِهَا فِرْعَوْنُ حَتَّى قَالَ" أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ"؟! وَاللَّهِ لَهِيَ عِنْدِي أَقَلُّ مِنْ أَنْ أَدْخُلَهَا! فَثَنَّى عَنَانَهُ. ثُمَّ صَرَّحَ بِحَالِهِ فَقَالَ" أَمْ أَنَا خَيْرٌ" قال أبو عبيدة السدي:" أَمْ" بِمَعْنَى" بَلْ" وَلَيْسَتْ بِحَرْفِ عَطْفٍ، عَلَى قَوْلِ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ. وَالْمَعْنَى: قَالَ فِرْعَوْنُ لِقَوْمِهِ بَلْ أَنَا خَيْرٌ" مِنْ هذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ" أَيْ لَا عَزَّ لَهُ فَهُوَ يَمْتَهِنُ نَفْسَهُ فِي حَاجَاتِهِ لِحَقَارَتِهِ وَضَعْفِهِ" وَلا يَكادُ يُبِينُ" يَعْنِي مَا كَانَ فِي لِسَانِهِ مِنَ الْعُقْدَةِ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي" طه". وَقَالَ الْفَرَّاءُ: فِي" أَمْ" وَجْهَانِ: إِنْ شِئْتَ جَعَلْتَهَا مِنَ الِاسْتِفْهَامِ الَّذِي جَعَلَ بِأَمْ لِاتِّصَالِهِ بِكَلَامٍ قَبْلَهُ، وَإِنْ شِئْتَ جَعَلْتَهَا نَسَقًا عَلَى قَوْلِهِ" أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ". وَقِيلَ: هِيَ زَائِدَةٌ. وَرَوَى أَبُو زَيْدٍ عَنِ الْعَرَبِ أَنَّهُمْ يَجْعَلُونَ" أَمْ" زَائِدَةً، وَالْمَعْنَى أَنَا خَيْرٌ مِنْ هَذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالْمَعْنَى أَفَلَا تُبْصِرُونَ أَمْ تُبْصِرُونَ، كَمَا قال:

nehirlerde değildir. { أَفَلا تُبْصِرُونَ } “Hâlâ görmüyor musunuz?”, yani benim büyüklüğümü, gücümü ve Musa'nın zayıflığını görmüyor musunuz? Sizin nafakanızı temin etmeye benim gücümün yettiğini ve Musa'nın acziyetini görmüyor musunuz, manasında olduğu da söylenmiştir. { وَهذِهِ } kelimesindeki vâv harfinin nehirleri { مُلْكُ مِصْرَ } ifadesine atfetmesi caizdir ve { تَجْرِي } fiili ondan hâl olarak nasb konumundadır. Hâl vâvı olması da caizdir; bu durumda işaret ismi mübtedâ, { الْأَنْهارُ } işaret isminin sıfatı, { تَجْرِي } ise mübtedânın haberidir. Medine ehli, Bezzî ve Ebû Amr { تَحْتِي } kelimesindeki yâ harfini fethalı, diğerleri ise sükûn ile okumuşlardır. Hârûnürreşîd'den rivayet edildiğine göre bu ayeti okuduğunda: "Oraya kölelerimin en değersizini vali tayin edeceğim" demiş ve oraya abdest suyunu döken Hasîb'i vali tayin etmiştir. Abdullah b. Tâhir'den de oraya vali tayin edilip yola çıktığı, Mısır'a yaklaşıp gözü oraya iliştiğinde: "Firavun'un { أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ } 'Mısır mülkü benim değil mi?' diyerek övündüğü kasaba burası mıdır?! Allah'a yemin olsun ki, orası benim nazarımda içine girmeye değmeyecek kadar basittir!" dediği ve atının dizginini geri çevirdiği rivayet edilmiştir. Sonra durumunu açıkça ifade ederek { أَمْ أَنَا خَيْرٌ } “Yoksa ben daha hayırlı değil miyim?” demiştir. Ebû Ubeyde ve es-Süddî şöyle demiştir: Müfessirlerin çoğunun görüşüne göre { أَمْ } edatı { بَلْ } (bilakis) manasındadır ve atıf harfi değildir. Mana şöyledir: Firavun kavmine: Bilakis ben, { مِنْ هذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ } “şu aşağılık adamdan daha hayırlıyım” dedi; yani onun hiçbir izzeti yoktur, o hakirliği ve zayıflığı sebebiyle kendi ihtiyaçları peşinde bizzat koşarak nefsini aşağılamaktadır; { وَلا يَكادُ يُبِينُ } “ve nerede ise meramını anlatamayan [adamdan]”, yani Tâhâ Suresi'nde geçtiği üzere dilindeki tutukluğu kastetmektedir. Ferrâ şöyle demiştir: { أَمْ } edatında iki vecih vardır: Dilersen kendisinden önceki bir kelama bitişmesi sebebiyle 'em' ile yapılan istifham kılarsın; dilersen { أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ } sözüne matuf kılarsın. Zait olduğu da söylenmiştir. Ebû Zeyd Araplardan { أَمْ } edatını zait kıldıklarını nakletmiştir; mana: "Ben şu aşağılık adamdan daha hayırlıyım" şeklindedir. Ahfeş ise: Kelamda hazif vardır, mana: "Görmüyor musunuz yoksa görüyor musunuz?" şeklindedir, demiştir; nitekim [şair] şöyle demiştir:

أَيَا ظَبْيَةَ الْوَعْسَاءِ بَيْنَ جُلَاجِلٍ ... وَبَيْنَ النَّقَا أنت أَمْ أُمُّ سَالِمٍ

Ey Cülâcil ile kum tepesi arasındaki engebeli arazinin ceylanı! Sen misin daha güzel, yoksa Ümmü Sâlim mi?

أَيْ أَنْتِ أَحْسَنُ أَمْ أُمُّ سَالِمٍ. ثُمَّ ابْتِدَأَ فَقَالَ أَنَا خَيْرٌ. وَقَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ: الْمَعْنَى أَفَلَا تُبْصِرُونَ، أَمْ أَنْتُمْ بُصَرَاءُ، فَعَطَفَ بِ" أَمْ" عَلَى" أَفَلا تُبْصِرُونَ" لِأَنَّ مَعْنَى" أَمْ أَنَا خَيْرٌ" أَمْ أَيَّ تُبْصِرُونَ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ إِذَا قَالُوا لَهُ أَنْتَ خَيْرٌ مِنْهُ كَانُوا عِنْدَهُ بُصَرَاءُ. وَرُوِيَ عن عيسى

Yani; sen mi daha güzelsin yoksa Ümmü Sâlim mi? Sonra [söze yeniden] başlayıp { أَنَا خَيْرٌ } “[Yoksa] ben daha hayırlıyım” demiştir. el-Halîl ve Sîbeveyh şöyle demiştir: Manası; “Hâlâ görmüyor musunuz, yoksa gören kimseler misiniz?” demektir. Dolayısıyla { أَمْ } edatını { أَفَلا تُبْصِرُونَ } “Hâlâ görmüyor musunuz?” ifadesine atfetmiştir; çünkü { أَمْ أَنَا خَيْرٌ } ifadesinin manası; “Yoksa görüyor musunuz?” demektir. Zira onlar kendisine “Sen ondan daha hayırlısın” dediklerinde, onun nazarında basiret sahibi (gerçeği gören) kimseler olurlardı. Îsâ

الثَّقَفِيِّ وَيَعْقُوبَ الْحَضْرَمِيِّ أَنَّهُمَا وَقَفَا عَلَى" أَمْ" عَلَى أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ أَفَلَا تُبْصِرُونَ أَمْ تُبْصِرُونَ، فَحَذَفَ تُبْصِرُونَ الثَّانِي. وَقِيلَ: مَنْ وَقَفَ عَلَى" أَمْ" جَعَلَهَا زَائِدَةً، وَكَأَنَّهُ وَقَفَ عَلَى" تُبْصِرُونَ" مِنْ قَوْلِهِ" أَفَلا تُبْصِرُونَ". وَلَا يَتِمُّ الْكَلَامُ عَلَى" تُبْصِرُونَ" عِنْدَ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ، لِأَنَّ" أَمْ" تَقْتَضِي الِاتِّصَالَ بِمَا قَبْلَهَا. وَقَالَ قَوْمٌ: الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ" أَفَلا تُبْصِرُونَ" ثُمَّ ابْتَدَأَ" أَمْ أَنَا خَيْرٌ" بمعنى بل أنا خير، وَأَنْشَدَ الْفَرَّاءُ:

es-Sekafî ve Ya'kūb el-Hadramî'den rivayet edildiğine göre, her ikisi de takdirin "Görmüyor musunuz yoksa görüyor musunuz?" şeklinde olması ve ikinci "görüyor musunuz" ifadesinin hazfedilmiş olması üzere { أَمْ } üzerinde vakfetmişlerdir. Şöyle de denilmiştir: { أَمْ } üzerinde vakfeden kimse onu zait kılmış ve sanki { أَفَلا تُبْصِرُونَ } sözündeki { تُبْصِرُونَ } üzerinde vakfetmiş gibi olmuştur. Halîl ve Sîbeveyh'e göre kelam { تُبْصِرُونَ } lafzında tamam olmaz; çünkü { أَمْ } edatı kendisinden öncesine bitişik olmayı gerektirir. Bir grup ise şöyle demiştir: Vakıf { أَفَلا تُبْصِرُونَ } sözü üzerindedir; sonra { بَلْ أَنَا خَيْرٌ } "bilakis ben daha hayırlıyım" manasında olmak üzere { أَمْ أَنَا خَيْرٌ } diye başlanır. Ferrâ şu beyti okumuştur:

بَدَتْ مِثْلَ قَرْنِ الشَّمْسِ فِي رَوْنَقِ الضُّحَى ... وَصُورَتِهَا أَمْ أَنْتَ فِي الْعَيْنِ أَمْلَحُ

Kuşluk vaktinin parlaklığında ve sûretinde güneşin ilk doğuşu gibi belirdi; yoksa gözde daha tatlı olan sen misin?

فَمَعْنَاهُ: بَلْ أَنْتَ أَمْلَحُ. وَذَكَرَ الْفَرَّاءُ أَنَّ بَعْضَ الْقُرَّاءِ قَرَأَ" أَمَّا أَنَا خَيْرٌ"، وَمَعْنَى هَذَا أَلَسْتُ خَيْرًا. وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ وَقَفَ عَلَى" أَمْ" ثُمَّ يَبْتَدِئُ" أَنَا خَيْرٌ" وقد ذكر.

Bunun manası: "Bilakis sen daha tatlısın" demektir. Ferrâ, bazı kurrânın { أَمَّا أَنَا خَيْرٌ } şeklinde okuduğunu zikretmiştir; bunun manası "Ben daha hayırlı değil miyim?" demektir. Mücâhid'den de { أَمْ } üzerinde vakfettiği, sonra { أَنَا خَيْرٌ } diye başladığı rivayet edilmiştir; bu husus daha önce zikredilmişti.

[سورة الزخرف (٤٣): آية ٥٣]

[Zuhruf Suresi (43), Ayet 53]

فَلَوْلا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ جاءَ مَعَهُ الْمَلائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ (٥٣)

{ فَلَوْلا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ جاءَ مَعَهُ الْمَلائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ (٥٣) } “Ona altın bilezikler atılmalı veya beraberinde birbirine kenetlenmiş melekler gelmeli değil miydi?”

قوله تعالى:" فَلَوْلا" أي هلا" أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ" إِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ لِأَنَّهُ كَانَ عَادَةَ الْوَقْتِ وَزِيَّ أَهْلِ الشَّرَفِ. وَقَرَأَ حَفْصٌ" أَسْوِرَةٌ" جَمْعُ سِوَارٍ، كَخِمَارٍ وَأَخْمِرَةٌ. وَقَرَأَ أُبَيٌّ" أَسَاوِرُ" جَمْعُ إِسْوَارٍ. وَابْنُ مَسْعُودٍ" أَسَاوِيرُ". الْبَاقُونَ" أَسْوِرَةٌ" جَمْعُ الْأَسْوِرَةِ، فَهُوَ جَمْعُ الْجَمْعِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" أَسَاوِرَةٌ" جَمْعَ" إِسْوَارٍ" وَأُلْحِقَتِ الْهَاءُ فِي الْجَمْعِ عِوَضًا مِنَ الْيَاءِ، فَهُوَ مِثْلُ زَنَادِيقَ وَزَنَادِقَةٍ، وَبَطَارِيقَ وَبَطَارِقَةٍ، وَشَبَهَهُ. وَقَالَ أَبُو عَمْرِو ابن الْعَلَاءِ: وَاحِدُ الْأَسَاوِرَةِ وَالْأَسَاوِرِ وَالْأَسَاوِيرِ إِسْوَارٌ، وَهِيَ لُغَةٌ فِي سِوَارٍ. قَالَ مُجَاهِدٌ: كَانُوا إِذَا سَوَّرُوا رَجُلًا سَوَّرُوهُ بِسِوَارَيْنِ وَطَوَّقُوهُ بِطَوْقِ ذَهَبٍ عَلَامَةً لِسِيَادَتِهِ، فَقَالَ فِرْعَوْنُ: هَلَّا أَلْقَى رَبُّ مُوسَى عَلَيْهِ أَسَاوِرَةً مِنْ ذَهَبٍ إِنْ كَانَ صَادِقًا! " أَوْ جاءَ مَعَهُ الْمَلائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ" يَعْنِي مُتَتَابِعِينَ، فِي قَوْلِ قَتَادَةَ. مُجَاهِدٌ: يَمْشُونَ مَعًا. ابْنُ عَبَّاسٍ: يُعَاوِنُونَهُ عَلَى مَنْ خَالَفَهُ، وَالْمَعْنَى: هَلَّا ضَمَّ إِلَيْهِ الْمَلَائِكَةَ الَّتِي يَزْعُمُ أَنَّهَا عِنْدَ رَبِّهِ حَتَّى يَتَكَثَّرَ بِهِمْ وَيَصْرِفَهُمْ عَلَى أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ أَهْيَبَ فِي الْقُلُوبِ. فَأَوْهَمَ قَوْمَهُ أَنَّ رُسُلَ اللَّهِ يَنْبَغِي أَنْ يكونوا

Yüce Allah'ın: { فَلَوْلا } yani "gerekmez miydi / olmalı değil miydi", { أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ } “ona altın bilezikler atılmalı [değil miydi?]” buyruğuna dair: Firavun bunu yalnızca o dönemin âdeti ve şeref ehlinin kılığı/ziyeti olduğu için söylemiştir. Hafs { أَسْوِرَةٌ } şeklinde okumuştur ki 'himâr' ve 'ahmire' gibi 'sivâr'ın çoğuludur. Übeyy 'isvâr'ın çoğulu olarak { أَسَاوِرُ } okumuştur. İbn Mes'ûd ise { أَسَاوِيرُ } okumuştur. Diğerleri ise { أَسْوِرَةٌ } kelimesinin çoğulu olarak [أَسَاوِرَةٌ] şeklinde cem'u'l-cem' (çoğulun çoğulu) olarak okumuşlardır. { أَسَاوِرَةٌ } kelimesinin 'isvâr'ın çoğulu olması ve yâ harfinin yerine çoğulda hâ harfinin eklenmiş olması da caizdir; bu da 'zenâdîk' ile 'zenâdika', 'batârîk' ile 'batârika' ve benzerleri gibidir. Ebû Amr b. el-Alâ şöyle demiştir: 'Esâvire', 'esâvir' ve 'esâvîr' kelimelerinin tekili 'isvâr'dır; bu da 'sivâr' kelimesinde bir lehçedir. Mücâhid şöyle demiştir: Bir adama reislik verdikleri vakit, efendiliğinin bir işareti olarak ona iki bilezik takarlar ve altın bir gerdanlık geçirirlerdi. Firavun da: "Şayet doğru sözlüyse Musa'nın Rabbi ona altın bilezikler atsa ya!" dedi. { أَوْ جاءَ مَعَهُ الْمَلائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ } “veya beraberinde birbirine kenetlenmiş melekler gelmeli [değil miydi?]”; Katâde'nin görüşüne göre art arda gelenler demektir. Mücâhid: Birlikte yürüyenler, demiştir. İbn Abbas: Ona muhalefet edenlere karşı kendisine yardım edenler, demiştir. Mana şöyledir: Rabbinin katında olduğunu iddia ettiği melekleri yanına katsa da onlarla kalabalıklaşsa ve onları emrine, nehyine sevk etse ya! Böylece bu durum kalplerde daha çok heybet uyandırırdı. Böylece kavmine, Allah'ın elçilerinin

كَرُسُلِ الْمُلُوكِ فِي الشَّاهِدِ، وَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ رُسُلَ اللَّهِ إِنَّمَا أُيِّدُوا بِالْجُنُودِ السَّمَاوِيَّةِ، وَكُلُّ عَاقِلٍ يَعْلَمُ أَنَّ حِفْظَ اللَّهِ مُوسَى مَعَ تَفَرُّدِهِ وَوَحْدَتِهِ مِنْ فِرْعَوْنَ مَعَ كَثْرَةِ أَتْبَاعِهِ، وَإِمْدَادَ مُوسَى بِالْعَصَا وَالْيَدِ الْبَيْضَاءِ كَانَ أَبْلَغَ مِنْ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْوِرَةٌ أَوْ مَلَائِكَةٌ يَكُونُونَ مَعَهُ أَعْوَانًا- فِي قَوْلِ مُقَاتِلٍ- أَوْ دَلِيلًا عَلَى صِدْقِهِ- فِي قَوْلِ الْكَلْبِيِّ- وَلَيْسَ يلزم هذا لان الاعجاز كاف، وَقَدْ كَانَ فِي الْجَائِزِ أَنْ يُكَذَّبَ مَعَ مَجِيءِ الْمَلَائِكَةِ كَمَا كُذِّبَ مَعَ ظُهُورِ الْآيَاتِ. وَذَكَرَ فِرْعَوْنُ الْمَلَائِكَةَ حِكَايَةً عَنْ لَفْظِ مُوسَى، لِأَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ بِالْمَلَائِكَةِ مَنْ لَا يَعْرِفُ خالقهم.

görünen âlemde kralların elçileri gibi olması gerektiği vehmini verdi. Oysa Allah'ın elçilerinin semavi ordularla desteklendiğini bilemedi. Aklı başında olan herkes bilir ki; Musa'nın tek başına ve yalnız olmasına rağmen çok sayıda tâbisi bulunan Firavun'a karşı Allah tarafından korunması ve Musa'nın asa ile beyaz el (yed-i beyzâ) ile desteklenmesi; —Mukâtil'in görüşüne göre— onun bileziklerinin olmasından veya yanında yardımcılar olan meleklerin bulunmasından yahut —Kelbî'nin görüşüne göre— onun doğruluğuna bir delil olmasından çok daha beliğ ve üstündür. Bu zorunlu da değildir; çünkü mucize tek başına yeterlidir. Nitekim mucizeler ortaya çıktığında yalanlandığı gibi, meleklerin gelmesi durumunda da yalanlanması muhtemeldi. Firavun, melekleri Musa'nın lafzından bir aktarma olarak zikretmiştir; çünkü yaratıcılarını tanımayan kimse meleklere de inanmaz.

[سورة الزخرف (٤٣): آية ٥٤]

[Zuhruf Suresi (43), Ayet 54]

فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطاعُوهُ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ (٥٤)

{ فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطاعُوهُ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ (٥٤) } “Böylece kavmini hafife aldı (küçümsedi), onlar da ona itaat ettiler. Şüphesiz onlar yoldan çıkmış bir kavimdi.”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ" قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: الْمَعْنَى فَاسْتَجْهَلَ قَوْمَهُ" فَأَطاعُوهُ" لِخِفَّةِ أَحْلَامِهِمْ وَقِلَّةِ عُقُولِهِمْ، يُقَالُ: اسْتَخَفَّهُ الْفَرَحُ أَيْ أَزْعَجَهُ، وَاسْتَخَفَّهُ أَيْ حَمَلَهُ عَلَى الْجَهْلِ، وَمِنْهُ" وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ" [الروم: ٦٠]. وَقِيلَ: اسْتَفَزَّهُمْ بِالْقَوْلِ فَأَطَاعُوهُ عَلَى، التَّكْذِيبِ. وَقِيلَ: اسْتَخَفَّ قَوْمَهُ أَيْ وَجَدَهُمْ خِفَافَ الْعُقُولِ. وَهَذَا لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ أَنْ يُطِيعُوهُ، فَلَا بُدَّ مِنْ إِضْمَارٍ بَعِيدٍ تَقْدِيرُهُ وَجَدَهُمْ خِفَافَ الْعُقُولِ فَدَعَاهُمْ إِلَى الْغِوَايَةِ فَأَطَاعُوهُ. وَقِيلَ: اسْتَخَفَّ قَوْمَهُ وَقَهَرَهُمْ حَتَّى اتَّبَعُوهُ، يُقَالُ اسْتَخَفَّهُ خِلَافَ اسْتَثْقَلَهُ، وَاسْتَخَفَّ بِهِ أَهَانَهُ." إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ" أَيْ خَارِجِينَ عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ.

Yüce Allah'ın: { فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ } “Kavmini hafife aldı” buyruğuna dair İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: Mana; kavmini cahil yerine koydu, akıllarının hafifliği ve kıtlığı sebebiyle { فَأَطاعُوهُ } “onlar da ona itaat ettiler” demektir. Bir sevinç bir kimseyi yerinden oynattığında 'istahaffehû'l-ferah' denilir; onu cehalete sevk ettiğinde de 'istahaffehû' denilir. Nitekim: { وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ } “Kesin olarak inanmayanlar sakın seni gevşekliğe/hafifliğe sürüklemesin” [Rûm, 60] ayeti de bu köktendir. Şöyle de denilmiştir: Sözleriyle onları kışkırttı, onlar da yalanlama hususunda ona itaat ettiler. Şöyle de denilmiştir: { اسْتَخَفَّ قَوْمَهُ } yani onları kıt akıllı buldu. Bu durum onların kendisine itaat etmelerini zorunlu kılmaz; dolayısıyla uzak bir takdirin varlığı şarttır ki takdiri şöyledir: Onları kıt akıllı buldu, onları azgınlığa davet etti, onlar da ona itaat ettiler. Şöyle de denilmiştir: Kavmini zayıf düşürdü ve kendisine uyuncaya kadar onlara baskı yaptı. Ağır bulmanın zıddı olarak 'istahaffehû' denilir; 'istahaffe bihî' ise onu aşağıladı demektir. { إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ } “Şüphesiz onlar yoldan çıkmış bir kavimdi”; yani Allah'a itaatten çıkmış kimselerdi.

[سورة الزخرف (٤٣): آية ٥٥]

[Zuhruf Suresi (43), Ayet 55]

فَلَمَّا آسَفُونا انْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ (٥٥)

{ فَلَمَّا آسَفُونا انْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ (٥٥) } “Bizi gazaplandırıp öfkelendirince onlardan intikam aldık ve hepsini birden suda boğduk.”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَلَمَّا آسَفُونا انْتَقَمْنا مِنْهُمْ" رَوَى الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَيْ غَاظُونَا وَأَغْضَبُونَا. وَرَوَى عَنْهُ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ: أَيْ أَسْخَطُونَا. قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: وَمَعْنَاهُمَا مُخْتَلِفٌ، وَالْفَرْقُ بَيْنَهُمَا أَنَّ السَّخَطَ إِظْهَارُ الْكَرَاهَةِ، وَالْغَضَبَ إِرَادَةُ الِانْتِقَامِ. الْقُشَيْرِيُّ: والأسف ها هنا بِمَعْنَى الْغَضَبِ، وَالْغَضَبُ مِنَ اللَّهِ إِمَّا إِرَادَةُ الْعُقُوبَةِ فَيَكُونُ مِنْ صِفَاتِ الذَّاتِ، وَإِمَّا عَيْنُ الْعُقُوبَةِ فَيَكُونُ مِنْ صِفَاتِ الْفِعْلِ، وَهُوَ مَعْنَى قول الماوردي.

Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا آسَفُونا انْتَقَمْنا مِنْهُمْ } “Bizi gazaplandırıp öfkelendirince onlardan intikam aldık” buyruğu hakkında ed-Dahhâk, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Yani bizi öfkelendirip gazaplandırdılar. Ondan Ali b. Ebî Talha ise: “Bizi gazaplandırdılar (hoşnutsuzluğumuzu celbettiler)” şeklinde rivayet etmiştir. el-Mâverdî şöyle demiştir: İkisinin anlamı farklıdır; aralarındaki fark şudur: Saht (سَخَط), hoşnutsuzluğu açığa vurmaktır; gadap (غَضَب) ise intikam alma iradesidir. el-Kuşeyrî de şöyle demiştir: Buradaki esef (öfke), gazap anlamındadır. Allah'ın gazabı ise ya cezalandırmayı dilemesidir -ki bu durumda zâtî sıfatlardan olur- yahut da bizzat cezanın kendisidir -ki bu durumda fiilî sıfatlardan olur-. el-Mâverdî'nin sözünün anlamı da budur.

وقال عمر بن ذر: يأهل مَعَاصِي اللَّهِ، لَا تَغْتَرُّوا بِطُولِ حِلْمِ اللَّهِ عَنْكُمْ، وَاحْذَرُوا أَسَفَهُ، فَإِنَّهُ قَالَ" فَلَمَّا آسَفُونا انْتَقَمْنا مِنْهُمْ". وَقِيلَ:" آسَفُونا" أَيْ أَغْضَبُوا رُسُلَنَا وَأَوْلِيَاءَنَا الْمُؤْمِنِينَ، نَحْوَ السَّحَرَةِ وَبَنِي إِسْرَائِيلَ. وَهُوَ كقوله تعالى:" يُؤْذُونَ اللَّهَ" [الأحزاب: ٥٧] و" يُحارِبُونَ اللَّهَ" [المائدة: ٣٣] أي أولياءه ورسله.

Ömer b. Zerr şöyle demiştir: "Ey Allah'a isyan edenler! Allah'ın size karşı olan hilminin uzunluğuna aldanmayın ve O'nun gazabından sakının; zira O: { فَلَمَّا آسَفُونا انْتَقَمْنا مِنْهُمْ } ‘Bizi gazaplandırınca onlardan intikam aldık’ buyurmuştur." Şöyle de denilmiştir: { آسَفُونا } yani büyücüler ve İsrâiloğulları gibi elçilerimizi ve mümin dostlarımızı öfkelendirdiler. Bu, Yüce Allah'ın: { يُؤْذُونَ اللَّهَ } “Allah'ı incitenler” [Ahzâb, 57] ve { يُحارِبُونَ اللَّهَ } “Allah'a karşı savaşanlar” [Mâide, 33] buyrukları gibidir; yani O'nun dostlarını ve elçilerini incitenler ve onlarla savaşanlar demektir.

[سورة الزخرف (٤٣): آية ٥٦]

[Zuhruf Suresi (43), Ayet 56]

فَجَعَلْناهُمْ سَلَفاً وَمَثَلاً لِلْآخِرِينَ (٥٦)

{ فَجَعَلْناهُمْ سَلَفاً وَمَثَلاً لِلْآخِرِينَ (٥٦) } “Böylece onları sonradan gelenler için hem bir selef (önden giden) hem de bir ibret kıldık.”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَجَعَلْناهُمْ سَلَفاً" أَيْ جَعَلْنَا قَوْمَ فِرْعَوْنَ سَلَفًا. قَالَ أَبُو مِجْلَزٍ:" سَلَفاً" لِمَنْ عَمِلَ عَمَلَهُمْ،" وَمَثَلًا" لِمَنْ يَعْمَلُ عَمَلَهُمْ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ:" سَلَفاً" إِخْبَارًا لِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ،" وَمَثَلًا" أَيْ عِبْرَةً لَهُمْ. وَعَنْهُ أَيْضًا" سَلَفاً" لِكُفَّارِ قَوْمِكَ يَتَقَدَّمُونَهُمْ إِلَى النَّارِ. قَتَادَةُ:" سَلَفاً" إِلَى النَّارِ،" وَمَثَلًا" عِظَةً لِمَنْ يَأْتِي بَعْدَهُمْ. وَالسَّلَفُ الْمُتَقَدِّمُ، يُقَالُ: سَلَفَ يَسْلُفُ سَلَفًا، مِثْلَ طَلَبَ طَلَبًا، أَيْ تَقَدَّمَ وَمَضَى. وَسَلَفَ لَهُ عَمَلٌ صَالِحٌ أَيْ تَقَدَّمَ. وَالْقَوْمُ السِّلَافُ الْمُتَقَدِّمُونَ. وَسَلَفُ الرَّجُلِ: آبَاؤُهُ الْمُتَقَدِّمُونَ، وَالْجَمْعُ أَسْلَافٌ وَسُلَّافٌ. وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" سَلَفاً" (بِفَتْحِ السِّينِ وَاللَّامِ) جَمْعُ سَالِفٍ، كَخَادِمٍ وَخَدَمَ، وَرَاصِدٍ وَرَصَدَ، وَحَارِسٍ وَحَرَسَ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" سُلُفًا" (بِضَمِّ السِّينِ وَاللَّامِ). قَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ جَمْعُ سَلِيفٍ، نَحْوَ سَرِيرٍ وَسُرَرٌ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ: هُوَ جَمْعُ سَلَفٍ، نَحْوَ خَشَبٍ وَخُشُبٌ، وَثَمَرٍ وَثُمُرٌ، وَمَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ. وَقَرَأَ عَلِيٌّ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَعَلْقَمَةُ وَأَبُو وَائِلٍ وَالنَّخَعِيُّ وَحُمَيْدُ بْنُ قَيْسٍ" سُلَفًا" (بِضَمِّ السِّينِ وَفَتْحِ اللَّامِ) جَمْعُ سُلْفَةٍ، أَيْ فِرْقَةٌ مُتَقَدِّمَةٌ. قَالَ الْمُؤَرِّجُ وَالنَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ:" سَلَفاً" جَمْعُ سُلْفَةٍ، نَحْوَ غُرْفَةٍ وَغُرَفٌ، وَطُرْفَةٍ وَطُرَفٌ، وَظُلْمَةٍ وَظُلَمٌ.

Yüce Allah'ın: { فَجَعَلْناهُمْ سَلَفاً } “Böylece onları bir selef kıldık” buyruğu, yani Firavun kavmini bir selef kıldık demektir. Ebû Miclez şöyle demiştir: { سَلَفاً } onların amelini işleyenler için bir selef, { وَمَثَلًا } onların amelini işleyecek olanlar için bir örnektir. Mücâhid ise: { سَلَفاً } Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] ümmeti için bir haber, { وَمَثَلًا } yani onlar için bir ibrettir, demiştir. Yine ondan: { سَلَفاً } kavminin kâfirleri için ateşe onlardan önce giden birer selef, diye rivayet edilmiştir. Katâde: { سَلَفاً } ateşe önden gidenler, { وَمَثَلًا } kendilerinden sonra geleceklere bir öğüttür, demiştir. Selef, önden giden demektir. 'Talebe-yatlubu-tALEBen' gibi 'selefe-yeslufu-seLEFen' denilir; yani öne geçti ve geçip gitti demektir. Bir kimsenin salih ameli önden gittiğinde 'selefe lehû amelün sâlihun' denilir. 'el-Kavmü's-silâf' önden giden topluluk demektir. Bir kimsenin selefi, onun geçmişteki atalarıdır; çoğulu 'eslâf' ve 'süllâf' olarak gelir. Cumhûrun kıraati (sîn ve lâm harflerinin fethasıyla) { سَلَفاً } şeklindedir; 'hâdim-hadem', 'râsıd-rasad', 'hâris-haras' gibi 'sâlif' kelimesinin çoğuludur. Hamza ve Kisâî (sîn ve lâm harflerinin dammesiyle) { سُلُفًا } okumuşlardır. Ferrâ bunun 'serîr-sürur' gibi 'selîf' kelimesinin çoğulu olduğunu söylemiştir. Ebû Hâtim ise bunun 'haşeb-huşub', 'semer-sumur' gibi 'selef' kelimesinin çoğulu olduğunu ve ikisinin de manasının bir olduğunu ifade etmiştir. Ali, İbn Mes'ûd, Alkame, Ebû Vâil, en-Nehaî ve Humeyd b. Kays (sîn harfinin dammesi ve lâm harfinin fethasıyla) { سُلَفًا } okumuşlardır; bu da 'sülfe'nin çoğulu olup önden giden fırka demektir. Müerric ve Nadr b. Şümeyl şöyle demiştir: { سَلَفاً } 'gurfe-guref', 'turfe-turef', 'zulme-zulem' gibi 'sülfe' kelimesinin çoğuludur.

[سورة الزخرف (٤٣): آية ٥٧]

[Zuhruf Suresi (43), Ayet 57]

وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلاً إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ (٥٧)

{ وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلاً إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ (٥٧) } “Meryem oğlu [İsa] bir misal olarak verilince, bir de bakarsın ki kavmin bundan ötürü bağırıp çağırarak gülüşüyorlar / yüz çeviriyorlar.”

لما قال تعالى:" وَسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا أَجَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ" [الزخرف: ٤٥] تَعَلَّقَ الْمُشْرِكُونَ بِأَمْرِ عِيسَى وَقَالُوا: مَا يُرِيدُ مُحَمَّدٌ إِلَّا أَنْ نَتَّخِذَهُ إِلَهًا كَمَا اتَّخَذَتِ النصارى عيسى بن مريم إلها، قاله قَتَادَةُ. وَنَحْوُهُ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: إِنَّ قُرَيْشًا قالت إن محمدا

Yüce Allah: { وَسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا أَجَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ } “Senden önce gönderdiğimiz elçilerimize sor: Rahmân'dan başka ibadet edilecek ilahlar kılmış mıyız?” [ez-Zuhruf: 45] buyurunca, müşrikler İsa'nın durumuna sarılarak şöyle dediler: "Muhammed, Hristiyanların Meryem oğlu İsa'yı ilah edindiği gibi bizim de kendisini ilah edinmemizden başka bir şey istemiyor." Bunu Katâde söylemiştir. Benzer bir rivayet Mücâhid'den de nakledilmiş olup o şöyle demiştir: Kureyş, Muhammed'in...

يُرِيدُ أَنْ نَعْبُدَهُ كَمَا عَبَدَ قَوْمُ عِيسَى عِيسَى، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَرَادَ بِهِ مُنَاظَرَةَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزِّبِعْرَى مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فِي شَأْنِ عِيسَى، وَأَنَّ الضَّارِبَ لِهَذَا الْمِثْلِ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزِّبَعْرَى السَّهْمِيُّ حَالَةَ كُفْرِهِ لَمَّا قَالَتْ لَهُ قُرَيْشٌ إِنَّ مُحَمَّدًا يَتْلُو" إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ" [الأنبياء: ٩٨] الْآيَةَ، فَقَالَ: لَوْ حَضَرْتُهُ لَرَدَدْتُ عَلَيْهِ، قَالُوا: وَمَا كُنْتَ تَقُولُ لَهُ؟ قَالَ: كُنْتُ أَقُولُ لَهُ هَذَا الْمَسِيحُ تَعْبُدُهُ النَّصَارَى، وَالْيَهُودُ تَعْبُدُ عُزَيْرًا، أَفَهُمَا مِنْ حَصَبِ جَهَنَّمَ؟ فَعَجِبَتْ قُرَيْشٌ مِنْ مَقَالَتِهِ وَرَأَوْا أَنَّهُ قَدْ خُصِمَ، وَذَلِكَ مَعْنَى قَوْلِهِ" يَصِدُّونَ". فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ" [الأنبياء: ١٠١]. وَلَوْ تَأَمَّلَ ابْنُ الزِّبَعْرَى الْآيَةَ مَا اعْتَرَضَ عَلَيْهَا، لِأَنَّهُ قَالَ" وَما تَعْبُدُونَ" وَلَمْ يَقُلْ وَمَنْ تَعْبُدُونَ، وَإِنَّمَا أَرَادَ الْأَصْنَامَ وَنَحْوَهَا مِمَّا لَا يَعْقِلُ، وَلَمْ يُرِدِ الْمَسِيحَ وَلَا الْمَلَائِكَةَ وَإِنْ كَانُوا مَعْبُودِينَ. وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي آخِرِ سُورَةِ" الْأَنْبِيَاءِ". وَرَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال لِقُرَيْشٍ:] يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ لَا خَيْرَ فِي أَحَدٍ يُعْبَدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ [. قَالُوا: أَلَيْسَ تزعم أن عيسى كان عبد انبيا وعبد اصالحا، فَإِنْ كَانَ كَمَا تَزْعُمُ فَقَدْ كَانَ يُعْبَدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ!. فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى" وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ" أَيْ يَضِجُّونَ كَضَجِيجِ الْإِبِلِ عِنْدَ حَمْلِ الأثقال. قرأ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَالْكِسَائِيُّ" يَصِدُّونَ" (بِضَمِّ الصَّادِ) وَمَعْنَاهُ يُعْرِضُونَ، قَالَهُ النَّخَعِيُّ، وَكَسْرَ الْبَاقُونَ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: هُمَا لُغَتَانِ، مِثْلُ يَعْرِشُونَ وَيَعْرُشُونَ، وَيَنِمُّونَ وَيَنُمُّونَ، وَمَعْنَاهُ يَضِجُّونَ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَصَدَّ يَصُدُّ صَدِيدًا، أَيْ ضَجَّ. وَقِيلَ: إِنَّهُ بِالضَّمِّ مِنَ الصُّدُودِ وَهُوَ الْإِعْرَاضُ، وَبِالْكَسْرِ مِنَ الضَّجِيجِ، قَالَهُ قُطْرُبٌ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: لَوْ كَانَتْ مِنَ الصُّدُودِ عَنِ الْحَقِّ لَكَانَتْ: إِذَا قَوْمُكَ عَنْهُ يَصُدُّونَ. الْفَرَّاءُ: هُمَا سَوَاءٌ، مِنْهُ وَعَنْهُ. ابْنُ الْمُسَيَّبِ: يَصُدُّونَ يَضِجُّونَ. الضَّحَّاكُ يَعِجُّونَ. ابْنُ عَبَّاسٍ: يَضْحَكُونَ. أَبُو عُبَيْدَةَ: مَنْ ضَمَّ فَمَعْنَاهُ يَعْدِلُونَ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى: مِنْ أَجْلِ الْمَيْلِ يَعْدِلُونَ. وَلَا يُعَدَّى" يَصِدُّونَ" بِمِنْ، وَمَنْ كَسَرَ فَمَعْنَاهُ يَضِجُّونَ، فَ" مِنْ" مُتَّصِلَةٌ بِ" يَصِدُّونَ" وَالْمَعْنَى يَضِجُّونَ منه.

[İsa'nın] kavminin İsa'ya taptığı gibi kendisini de ilah edinmemizi / kendisine tapmamızı istiyor [dediler]. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bununla, Abdullah b. ez-Ziba'râ'nın Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile İsa hakkında yaptığı münazarayı kastetmiştir. Bu misali getiren kimse, henüz küfür hâlindeyken Sehmî olan Abdullah b. ez-Ziba'râ idi. Kureyş ona: "Muhammed: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennemin odunusunuz” [Enbiyâ, 98] ayetini okuyor" deyince, o şöyle dedi: "Eğer onun yanında bulunsaydım ona cevap verirdim." Ona: "Ona ne derdin?" dediler. O da: "Ona şöyle derdim: İşte şu Mesih; Hristiyanlar ona tapıyor. Yahudiler de Üzeyir'e tapıyor. O halde bu ikisi de mi cehennem odunudur?" dedi. Bunun üzerine Kureyş onun bu sözüne şaşıp beğendi ve [Muhammed'in] susturulduğunu düşündüler. İşte O'nun { يَصِدُّونَ } buyruğunun anlamı budur. Bunun üzerine Yüce Allah: { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ } “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel [akıbet] takdir edilmiş olanlar var ya, işte onlar oradan uzak tutulmuşlardır” [Enbiyâ, 101] ayetini indirdi. Şayet İbnü'z-Ziba'râ ayeti iyice düşünseydi ona itiraz etmezdi; zira [Allah]: { وَما تَعْبُدُونَ } "taptıklarınız (şeyler)" buyurmuş, "taptığınız kimseler (ve men ta'budûn)" buyurmamıştır. [Bu ifadeyle] putlar ve benzeri akılsız varlıklar kastedilmiş olup, her ne kadar kendilerine tapılmış olsa da ne Mesih ne de melekler kastedilmiştir. Bu husus daha önce el-Enbiyâ Suresi'nin sonunda geçmişti. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyş'e: « يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ لَا خَيْرَ فِي أَحَدٍ يُعْبَدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ » «Ey Kureyş topluluğu! Allah'tan başka tapılan hiçbir kimsede hayır yoktur» buyurdu. Onlar: "Sen İsa'nın bir kul, bir nebi ve salih bir kul olduğunu iddia etmiyor musun? Eğer iddia ettiğin gibiyse, şüphesiz o da Allah'tan başka tapılan bir kimsedir!" dediler. Bunun üzerine Yüce Allah: { وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ } “Meryem oğlu [İsa] bir misal olarak verilince, bir de bakarsın ki kavmin bundan ötürü bağırıp çağırarak gülüşüyorlar / yüz çeviriyorlar” ayetini indirdi. Yani ağır yük taşırken develerin feryat edip inlediği gibi bağırıp çağırıyorlar demektir. Nâfi‘, İbn Âmir ve el-Kisâî { يَصِدُّونَ } kelimesini (Sâd harfinin zammesiyle [yasuddûne]) okumuşlardır; anlamı "yüz çevirirler" demektir. Bunu en-Nehaî söylemiştir. Geri kalanlar ise [Sâd harfinin] kesresiyle [yasıddûne] okumuşlardır. el-Kisâî şöyle demiştir: "Bu ikisi [ya'rişûne ile ya'ruşûne ve yenimmûne ile yenummûne gibi] iki ayrı lehçedir; anlamı da 'bağırıp çağırırlar' demektir." el-Cevherî şöyle der: "Sadde yesuddü sadîden (صَدَّ يَصُدُّ صَدِيدًا); yani bağırıp çağırdı, ses çıkardı demektir." Zammenin sudûd (yüz çevirme) kökünden geldiği ve yüz çevirmek anlamına geldiği; kesrenin ise feryat ve bağırıp çağırmaktan geldiği de söylenmiştir. Bunu Kutrub söylemiştir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: "Şayet haktan yüz çevirme anlamında olsaydı [ayette]: { إِذَا قَوْمُكَ عَنْهُ يَصُدُّونَ } [minhu yerine 'anhu ile] olurdu." el-Ferrâ: "Bu ikisi 'ondan ötürü' (minhu) ve 'ondan' ('anhu) bakımından birdir / aynıdır" demiştir. İbnü'l-Müseyyeb: "{ يَصُدُّونَ }; bağırıp çağırırlar demektir" demiştir. ed-Dahhâk: "Gürültü koparırlar / feryat ederler." İbn Abbâs: "Gülerler." Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: "Kim zamme ile okursa anlamı 'saparlar / meylederler' olur. Bu durumda mana: 'Meyletmekten ötürü saparlar' şeklinde olur. [Bu takdirde] 'yasuddûne' fiili 'min' (مِنْ) harf-i cerriyle geçişli kılınmaz. Kim de kesre ile okursa anlamı 'bağırıp çağırırlar' olur; dolayısıyla 'min' edatı 'yasıddûne' fiiline bağlanır ve mana 'ondan ötürü bağırıp çağırırlar' şeklinde olur."

[سورة الزخرف (٤٣): آية ٥٨]

[Zuhruf Suresi (43), Ayet 58]

وَقالُوا أَآلِهَتُنا خَيْرٌ أَمْ هُوَ مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلاَّ جَدَلاً بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ (٥٨)

{ وَقالُوا أَآلِهَتُنا خَيْرٌ أَمْ هُوَ مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلاَّ جَدَلاً بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ (٥٨) } “Ve dediler ki: ‘Bizim ilahlarımız mı daha hayırlı, yoksa o mu?’ Bunu sana ancak bir tartışma olsun diye misal getirdiler. Doğrusu onlar kavgacı/hasım bir kavimdir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَقالُوا أَآلِهَتُنا خَيْرٌ أَمْ هُوَ" أَيْ آلِهَتُنَا خَيْرٌ أَمْ عِيسَى؟ قَالَهُ السُّدِّيُّ. وَقَالَ: خَاصَمُوهُ وَقَالُوا إِنَّ كُلَّ مَنْ عُبِدَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فِي النَّارِ، فَنَحْنُ نَرْضَى أَنْ تَكُونَ آلِهَتُنَا مَعَ عِيسَى وَالْمَلَائِكَةِ وَعُزَيْرِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى" إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ" [الأنبياء: ١ ٠ ١] الْآيَةَ. وَقَالَ قَتَادَةُ:" أَمْ هُوَ" يَعْنُونَ مُحَمَّدًا ﷺ. وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ" آلِهَتُنَا خَيْرٌ أَمْ هَذَا". وَهُوَ يُقَوِّي قَوْلَ قَتَادَةَ، فَهُوَ اسْتِفْهَامُ تَقْرِيرٍ فِي أَنَّ آلِهَتَهُمْ خَيْرٌ. وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ وَيَعْقُوبُ" أَآلِهَتُنا" بِتَحْقِيقِ الْهَمْزَتَيْنِ، وَلَيَّنَ الْبَاقُونَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ." مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا"" جَدَلًا" حَالٌ، أَيْ جَدِلِينَ. يَعْنِي مَا ضَرَبُوا لَكَ هَذَا الْمَثَلَ إِلَّا إِرَادَةَ الْجَدَلِ، لِأَنَّهُمْ عَلِمُوا أَنَّ الْمُرَادَ بِحَصَبِ جَهَنَّمَ مَا اتَّخَذُوهُ مِنَ الْمَوَاتِ" بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ" مُجَادِلُونَ بِالْبَاطِلِ. وَفِي صَحِيحِ التِّرْمِذِيِّ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] مَا ضَلَّ قَوْمٌ بَعْدَ هُدًى كَانُوا عَلَيْهِ إِلَّا أُوتُوا الْجَدَلَ- ثُمَّ تَلَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ هَذِهِ الْآيَةُ-" مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ" [.

Yüce Allah'ın: { وَقالُوا أَآلِهَتُنا خَيْرٌ أَمْ هُوَ } “Ve dediler ki: ‘Bizim ilahlarımız mı daha hayırlı, yoksa o mu?’” buyruğunun manası: Bizim ilahlarımız mı daha hayırlı yoksa İsa mı? demektir; bunu Süddî söylemiştir. Süddî şöyle demiştir: Onunla tartıştılar ve: "Allah'tan başka kendisine tapılan her varlık ateşte ise, biz ilahlarımızın İsa, melekler ve Üzeyr ile beraber olmasına razıyız" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ } “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel mükâfat takdir edilmiş olanlar var ya, işte onlar cehennemden uzak tutulmuşlardır” [Enbiyâ, 101] ayetini indirdi. Katâde ise: { أَمْ هُوَ } ifadesiyle Muhammed'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] kastetmektedirler, demiştir. İbn Mes'ûd'un kıraatinde { آلِهَتُنَا خَيْرٌ أَمْ هَذَا } "İlahlarımız mı hayırlı yoksa bu mu?" şeklindedir. Bu da Katâde'nin görüşünü kuvvetlendirmektedir; bu soru onların ilahlarının daha hayırlı olduğuna dair takrîrî bir istifhamdır. Kûfeliler ve Ya'kūb iki hemzeyi de tahkik ederek { أَآلِهَتُنا } şeklinde okumuş, diğerleri ise teshil ile (yumuşatarak) okumuşlardır; bu daha önce geçmişti. { مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا } “Bunu sana ancak bir tartışma olsun diye misal getirdiler”; buradaki { جَدَلًا } kelimesi hâl konumundadır, yani 'cedilîne / tartışmacılar olarak' demektir. Yani bu misali sana sadece cedel ve tartışma çıkarmak arzusuyla getirdiler; zira cehennem yakıtı ile kastedilenin tapındıkları cansız varlıklar olduğunu biliyorlardı. { بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ } “Doğrusu onlar hasım bir kavimdir”; bâtıl ile mücadele eden kimselerdir. Tirmizî'nin Sahîh'inde Ebû Ümâme'den rivayet edildiğine göre Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: [“Bir kavim üzerinde bulunduğu hidayetten sonra ancak kendilerine cedel verilmesi sebebiyle sapmıştır.” Sonra Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]: { مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ } “Bunu sana ancak bir tartışma olsun diye misal getirdiler. Doğrusu onlar hasım bir kavimdir” ayetini okudu.]

[سورة الزخرف (٤٣): الآيات ٥٩ الى ٦٠]

[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 59-60]