إِنْ هُوَ إِلاَّ عَبْدٌ أَنْعَمْنا عَلَيْهِ وَجَعَلْناهُ مَثَلاً لِبَنِي إِسْرائِيلَ (٥٩) وَلَوْ نَشاءُ لَجَعَلْنا مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ (٦٠)
{ إِنْ هُوَ إِلاَّ عَبْدٌ أَنْعَمْنا عَلَيْهِ وَجَعَلْناهُ مَثَلاً لِبَنِي إِسْرائِيلَ (٥٩) وَلَوْ نَشاءُ لَجَعَلْنا مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ (٦٠) } “O, kendisine nimet verdiğimiz ve İsrailoğullarına bir örnek kıldığımız bir kuldan başkası değildir. Eğer dileseydik, içinizden yeryüzünde yerinize geçecek melekler var ederdik.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنْ هُوَ إِلَّا عَبْدٌ أَنْعَمْنا عَلَيْهِ" أَيْ مَا عِيسَى إِلَّا عَبْدٌ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِالنُّبُوَّةِ، وَجَعَلَهُ مَثَلًا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ، أَيْ آيَةً وَعِبْرَةً يُسْتَدَلُّ بِهَا عَلَى قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى، فَإِنَّ عِيسَى كَانَ مِنْ غَيْرِ أَبٍ، ثُمَّ جُعِلَ إِلَيْهِ مِنْ إِحْيَاءِ الْمَوْتَى وَإِبْرَاءِ الْأَكْمَهِ وَالْأَبْرَصِ وَالْأَسْقَامِ كُلِّهَا مَا لَمْ يُجْعَلْ لِغَيْرِهِ فِي زَمَانِهِ، مَعَ أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانُوا يَوْمئِذٍ خَيْرَ الْخَلْقِ وَأَحَبَّهُ إِلَى اللَّهِ ﷿، وَالنَّاسُ دُونَهُمْ، لَيْسَ أَحَدٌ عِنْدَ اللَّهِ ﷿ مِثْلَهُمْ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْعَبْدِ الْمُنْعَمِ عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ
Yüce Allah'ın: { إِنْ هُوَ إِلَّا عَبْدٌ أَنْعَمْنا عَلَيْهِ } “O, kendisine nimet verdiğimiz bir kuldan başkası değildir” buyruğunun anlamı şudur: İsa, Allah'ın kendisine peygamberlik nimeti verdiği ve İsrailoğullarına bir örnek kıldığı bir kuldan başkası değildir; yani Allah Teâlâ'nın kudretine kendisiyle delil getirilen bir ayet ve ibrettir. Çünkü İsa babasız olmuştur; sonra kendi zamanında başkasına verilmeyen ölüleri diriltme, anadan doğma körü, alacayı ve bütün hastalıkları iyileştirme kudreti ona verilmiştir. Oysa İsrailoğulları o gün yaratılmışların en hayırlısı ve Allah Azze ve Celle'ye en sevimli olanıydı; diğer insanlar ise onların gerisindeydi, Allah Azze ve Celle katında hiç kimse onlar gibi değildi. Bir görüşe göre kendisine nimet verilen kuldan kasıt Muhammed sallallâhu aleyhi
وَسَلَّمَ، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ." وَلَوْ نَشاءُ لَجَعَلْنا مِنْكُمْ" أَيْ بَدَلًا مِنْكُمْ" مَلائِكَةً" يَكُونُونَ خَلَفًا عَنْكُمْ، قَالَهُ السُّدِّيُّ. وَنَحْوُهُ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: مَلَائِكَةٌ يَعْمُرُونَ الْأَرْضَ بَدَلًا مِنْكُمْ. وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ: إِنَّ" مِنْ" قَدْ تَكُونُ لِلْبَدَلِ، بِدَلِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ. قُلْتُ: قَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَعْنَى فِي" بَرَاءَةٌ" وَغَيْرِهَا. وَقِيلَ: لَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَا مِنَ الْإِنْسِ مَلَائِكَةً وَإِنْ لَمْ تَجْرِ الْعَادَةُ بِذَلِكَ، وَالْجَوَاهِرُ جِنْسٌ وَاحِدٌ وَالِاخْتِلَافُ بِالْأَوْصَافِ، وَالْمَعْنَى: لَوْ نَشَاءُ لَأَسْكَنَّا الْأَرْضَ الْمَلَائِكَةَ، وَلَيْسَ فِي إِسْكَانِنَا إِيَّاهُمُ السَّمَاءَ شَرَفٌ حَتَّى يُعْبَدُوا، أَوْ يُقَالُ لَهُمْ بَنَاتُ اللَّهِ. وَمَعْنَى" يَخْلُفُونَ" يَخْلُفُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، قاله ابن عباس.
ve sellem'dir; ancak birinci görüş daha açıktır. { وَلَوْ نَشاءُ لَجَعَلْنا مِنْكُمْ } “Eğer dileseydik, sizden [yerinize]...”; yani sizin yerinize { مَلائِكَةً } “melekler” [var ederdik ki] sizin halefiniz olurlardı; bunu Süddî söylemiştir. Mücâhid'den de benzeri rivayet edilmiş olup şöyle demiştir: Sizin yerinize yeryüzünü imar eden melekler [var ederdik]. Ezherî şöyle demiştir: Bu ayetin delaletiyle { مِنْ } [edatı] bazen bedel (yerine geçme) manasına gelir. Derim ki: Bu anlam Tevbe (Berâe) suresinde ve başka yerlerde geçmişti. Bir görüşe göre de: Dileseydik âdet bu şekilde cereyan etmemiş olsa bile insanlardan melekler var ederdik; zira cevherler tek bir cinstir, farklılık ise niteliklerdedir. Anlam şudur: Dileseydik yeryüzüne melekleri yerleştirirdik; onları göğe yerleştirmemizde kendilerine tapılacak veya onlara 'Allah'ın kızları' denilecek bir şeref yoktur. { يَخْلُفُونَ } ifadesinin manası ise: Birbirlerinin ardınca gelirler, demektir; bunu İbn Abbâs söylemiştir.
[سورة الزخرف (٤٣): الآيات ٦١ الى ٦٢]
[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 61-62]
وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها وَاتَّبِعُونِ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦١) وَلا يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطانُ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٦٢)
{ وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها وَاتَّبِعُونِ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦١) وَلا يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطانُ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٦٢) } “Şüphesiz o, kıyamet için bir bilgidir. Sakın onda şüpheye düşmeyin ve bana uyun. Dosdoğru yol budur. Şeytan sizi sakın alıkoymasın. Çünkü o, sizin için apaçık bir düşmandır.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها" قَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: يُرِيدُ الْقُرْآنَ، لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى قُرْبِ مَجِيءِ السَّاعَةِ، أَوْ بِهِ تُعْلَمُ السَّاعَةُ وَأَهْوَالُهَا وَأَحْوَالُهَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَالضَّحَّاكُ وَالسُّدِّيُّ وَقَتَادَةُ أَيْضًا: إِنَّهُ خُرُوجُ عِيسَى ﵇، وَذَلِكَ مِنْ أَعْلَامِ السَّاعَةِ، لِأَنَّ اللَّهَ يُنَزِّلُهُ مِنَ السَّمَاءِ قُبَيْلَ قِيَامِ السَّاعَةِ، كَمَا أَنَّ خُرُوجَ الدَّجَّالِ مِنْ أَعْلَامِ السَّاعَةِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَقَتَادَةُ وَمَالِكُ بْنُ دِينَارٍ وَالضَّحَّاكُ" وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ" (بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَاللَّامِ) أَيْ أَمَارَةٌ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عِكْرِمَةَ" وَإِنَّهُ لَلْعِلْمُ" (بِلَامَيْنِ) وَذَلِكَ خِلَافٌ لِلْمَصَاحِفِ. وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: لَمَّا كَانَ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَقِيَ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى ﵈ فَتَذَاكَرُوا السَّاعَةَ فَبَدَءُوا بِإِبْرَاهِيمَ فَسَأَلُوهُ عَنْهَا فَلَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ مِنْهَا عِلْمٌ، ثُمَّ سَأَلُوا مُوسَى فَلَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ منها علم، فرد الحديث إلى عيسى بن مَرْيَمَ قَالَ: قَدْ عُهِدَ إِلَيَّ فِيمَا دُونَ وَجْبَتِهَا فَأَمَّا وَجْبَتُهَا فَلَا يَعْلَمُهَا إِلَّا اللَّهُ ﷿، فَذَكَرَ خُرُوجَ الدَّجَّالِ- قَالَ: فَأَنْزِلُ فَأَقْتُلُهُ. وَذَكَرَ الْحَدِيثَ، خَرَّجَهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي سننه. وفي صحيح مسلم] فبينما هويعني المسيح الدجال- إذ بعث الله المسيح بن مريم فينزل عند المنارة البيضاء شرقي
Yüce Allah'ın: { وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها } “Şüphesiz o, kıyamet için bir bilgidir. Sakın onda şüpheye düşmeyin” buyruğu hakkında el-Hasan, Katâde ve Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: [Burada] Kur'ân'ı kastetmektedir; zira o, kıyametin gelişinin yaklaştığına delalet eder yahut kıyamet, onun dehşetleri ve halleri onunla (Kur'ân ile) bilinir. İbn Abbâs, Mücâhid, ed-Dahhâk, es-Süddî ve yine Katâde de şöyle demiştir: Şüphesiz o, Îsâ aleyhisselâm'ın ortaya çıkışıdır. Bu da kıyametin alametlerindendir; zira Deccâl'in ortaya çıkışı kıyametin alametlerinden olduğu gibi, Allah da onu kıyametin kopmasından az önce gökten indirecektir. İbn Abbâs, Ebû Hureyre, Katâde, Mâlik b. Dînâr ve ed-Dahhâk ayeti (ayn ve lâm harflerinin fethasıyla) "وَإِنَّهُ لَعَلَمٌ لِلسَّاعَةِ" şeklinde okumuşlardır ki bu "alamet" demektir. İkrime'den de (iki lâm ile) "وَإِنَّهُ لَلْعِلْمُ" şeklinde rivayet edilmiştir; ancak bu mushafların [resm-i hattına] aykırıdır. Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem İsrâ gecesinde İbrâhim, Mûsâ ve Îsâ aleyhimüsselâm ile karşılaştı. Kıyamet hakkında konuştular; önce İbrâhim ile başlayıp ona kıyameti sordular, onun bu konuda bir bilgisi yoktu. Sonra Mûsâ'ya sordular, onun da bu konuda bir bilgisi yoktu. Bunun üzerine söz Meryem oğlu Îsâ'ya intikal etti. O şöyle dedi: "Onun kopmasından önceki şeyler bana bildirilmiştir. Kopacağı ana gelince, onu Azîz ve Celîl olan Allah'tan başkası bilemez." Ardından Deccâl'in çıkışını zikredip: "Ben iner ve onu öldürürüm" dedi ve hadisi zikretti. Bunu İbn Mâce Sünen'inde tahric etmiştir. Sahîh-i Müslim'de ise [şöyle rivayet edilmiştir]: «O -yani Mesîh Deccâl- [bu haldeyken] birden Allah Meryem oğlu Mesîh'i gönderir. O da Şam'ın doğusundaki Beyaz Minare'nin yanına iner...»
دِمَشْقَ بَيْنَ مَهْرُودَتَيْنِ وَاضِعًا كَفَّيْهِ عَلَى أَجْنِحَةِ مَلَكَيْنِ إِذَا طَأْطَأَ رَأْسَهُ قَطَرَ وَإِذَا رَفَعَهُ تَحَدَّرَ مِنْهُ جُمَانٌ كَاللُّؤْلُؤِ فَلَا يَحِلُّ لِكَافِرٍ يَجِدُ رِيحَ نَفَسِهِ إِلَّا مَاتَ وَنَفَسُهُ] يَنْتَهِي [حَيْثُ يَنْتَهِي طَرْفُهُ فَيَطْلُبُهُ حَتَّى يُدْرِكَهُ بِبَابٍ لُدٍّ فَيَقْتُلُهُ ... [الْحَدِيثَ. وَذَكَرَ الثَّعْلَبِيُّ وَالزَّمَخْشَرِيُّ وَغَيْرُهُمَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قال:] ينزل عيسى بن مَرْيَمَ ﵇ مِنَ السَّمَاءِ عَلَى ثَنِيَّةٍ مِنَ الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ يُقَالُ لَهَا أَفِيقٌ»
sarıya çalan iki boyalı elbise içinde, ellerini iki meleğin kanatları üzerine koymuş olarak iner. Başını eğdiğinde su damlar, kaldırdığında ise ondan inci tanesi gibi damlalar dökülür. Nefesinin kokusunu duyan hiçbir kâfirin yaşaması helal olmaz (hepsi ölür). Onun nefesi ise gözünün ulaştığı yere kadar ulaşır. Onu arar ve nihayet Lüd kapısında ona yetişip onu öldürür...” hadis devam eder.] Sa'lebî, Zemahşerî ve başkaları Ebû Hüreyre hadisinden rivayet ettiklerine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: [“İsa b. Meryem aleyhisselâm gökten Mukaddes Topraklar'da Efîk «٣» denilen bir tepe üzerine
بَيْنَ مُمَصَّرَتَيْنِ وَشَعْرُ رَأْسِهِ دَهِينٌ وَبِيَدِهِ حَرْبَةٌ يَقْتُلُ بِهَا الدَّجَّالَ فَيَأْتِي بَيْتَ الْمَقْدِسِ وَالنَّاسُ فِي صَلَاةِ الْعَصْرِ وَالْإِمَامُ يَؤُمُّ بِهِمْ فَيَتَأَخَّرُ الْإِمَامُ فَيُقَدِّمُهُ عِيسَى وَيُصَلِّي خَلْفَهُ عَلَى شَرِيعَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ ثُمَّ يَقْتُلُ الْخَنَازِيرَ وَيَكْسِرُ الصَّلِيبَ وَيُخَرِّبُ الْبِيَعَ وَالْكَنَائِسَ وَيَقْتُلُ النَّصَارَى إِلَّا مَنْ آمَنَ بِهِ [. وَرَوَى خَالِدٌ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] الْأَنْبِيَاءُ إِخْوَةٌ لَعَلَّاتٍ أُمَّهَاتُهُمْ شَتَّى ودينهم واحد وأنا أولى الناس بعيسى بن مَرْيَمَ إِنَّهُ لَيْسَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ نَبِيٌّ وَإِنَّهُ أَوَّلُ نَازِلٍ فَيَكْسِرُ الصَّلِيبَ وَيَقْتُلُ الْخِنْزِيرَ وَيُقَاتِلُ النَّاسَ عَلَى الْإِسْلَامِ [. قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: وَحَكَى ابْنُ عِيسَى عَنْ قَوْمٍ أَنَّهُمْ قَالُوا إِذَا نَزَلَ عِيسَى رُفِعَ التَّكْلِيفُ لِئَلَّا يَكُونَ رَسُولًا إِلَى ذَلِكَ الزَّمَانِ يَأْمُرُهُمْ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى وَيَنْهَاهُمْ. وَهَذَا قَوْلٌ مَرْدُودٌ لِثَلَاثَةِ أُمُورٍ، مِنْهَا الْحَدِيثُ، وَلِأَنَّ بَقَاءَ الدُّنْيَا يَقْتَضِي التَّكْلِيفَ فِيهَا، وَلِأَنَّهُ يَنْزِلُ آمِرًا بِمَعْرُوفٍ وَنَاهِيًا عَنْ مُنْكَرٍ. وَلَيْسَ يُسْتَنْكَرُ أَنْ يَكُونَ أَمْرُ اللَّهِ تَعَالَى لَهُ مَقْصُورًا عَلَى تَأْيِيدِ الْإِسْلَامِ وَالْأَمْرِ بِهِ وَالدُّعَاءِ إِلَيْهِ. قُلْتُ: ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَابْنِ مَاجَهْ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] لَيَنْزِلَنَّ عِيسَى بن مَرْيَمَ حَكَمًا عَادِلًا فَلَيَكْسِرَنَّ الصَّلِيبَ وَلَيَقْتُلَنَّ الْخِنْزِيرَ وَلَيَضَعَنَّ الْجِزْيَةَ وَلَتُتْرَكَنَّ الْقِلَاصُ فَلَا يُسْعَى عَلَيْهَا وَلَتَذْهَبَنَّ الشَّحْنَاءُ وَالتَّبَاغُضُ وَالتَّحَاسُدُ وَلَيَدْعُوَنَّ إِلَى الْمَالِ فَلَا يَقْبَلُهُ أَحَدٌ [. وَعَنْهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:] كَيْفَ أَنْتُمْ إِذَا نَزَلَ ابْنُ مَرْيَمَ فِيكُمْ وَإِمَامُكُمْ مِنْكُمْ [وَفِي رِوَايَةٍ] فَأَمَّكُمْ مِنْكُمْ [قَالَ ابْنُ أَبِي ذئب: تدري] ما أمكم
[Saçları taranıp] yağlanmış, elinde Deccâl'i öldüreceği bir süngü bulunduğu halde hafif sarıya boyanmış iki parça elbise içinde [iner]. İnsanlar ikindi namazında iken ve imam onlara namaz kıldırırken Beytü'l-Makdis'e gelir. İmam geri çekilmek ister; fakat Îsâ onu öne geçirir ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in şeriatı üzere onun arkasında namaz kılar. Sonra domuzları öldürür, haçı kırar, havra ve kiliseleri yıkar, kendisine iman edenler müstesna Hristiyanları öldürür.] Hâlid'in Hasan'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Peygamberler baba bir, anneleri ayrı kardeşlerdir; anneleri muhtelif, dinleri ise birdir. İnsanlar arasında Meryem oğlu Îsâ'ya en yakın olan benim; çünkü benimle onun arasında hiçbir peygamber yoktur. O ilk inecek olandır; [indiğinde] haçı kıracak, domuzu öldürecek ve insanlarla İslâm üzere savaşacaktır.» el-Mâverdî şöyle demiştir: İbn Îsâ bir topluluktan naklettiğine göre onlar: "Îsâ indiğinde, o döneme Yüce Allah adına emir ve yasak bildiren bir elçi olmaması için teklif (mükellefiyet) kalkar" demişlerdir. Bu ise üç gerekçeyle merdut (reddedilmiş) bir görüştür: Birincisi hadistir. İkincisi, dünyanın devam etmesi onda mükellefiyetin bulunmasını gerektirir. Üçüncüsü de onun marufu emredip münkerden nehyedici olarak inecek olmasıdır. Yüce Allah'ın ona yönelik emrinin sadece İslâm'ı teyit etmeye, onu emretmeye ve ona davet etmeye münhasır olması da yadırganamaz. Derim ki: Sahîh-i Müslim ve İbn Mâce'de Ebû Hüreyre'den rivayetle sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Meryem oğlu Îsâ aranıza adil bir hakem olarak mutlaka inecektir. Haçı kıracak, domuzu öldürecek, cizyeyi kaldıracak, genç dişi develer [kendi haline] bırakılacak da kimse onlara rağbet etmeyecektir. Düşmanlık, kin ve haset kesinlikle kalkacak; mala davet edilecek fakat hiç kimse onu kabul etmeyecektir.» Yine ondan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Meryem oğlu aranıza indiğinde ve imamınız da sizden olduğunda haliniz nasıl olur?» Bir rivayette de: «Size sizden biri imamlık ettiğinde...» İbn Ebî Zi'b: Bilir misin...
مِنْكُمْ [؟ قُلْتُ: تُخْبِرُنِي، قَالَ: فَأَمَّكُمْ بِكِتَابِ رَبِّكُمْ وَسُنَّةِ نَبِيِّكُمْ ﷺ [. قَالَ عُلَمَاؤُنَا رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ: فَهَذَا نَصَّ عَلَى أَنَّهُ يَنْزِلُ مُجَدِّدًا لِدِينِ النَّبِيِّ ﷺ لِلَّذِي دُرِسَ مِنْهُ، لَا بِشَرْعٍ مُبْتَدَأٍ وَالتَّكْلِيفُ بَاقٍ، عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ هُنَا وَفِي كِتَابِ التَّذْكِرَةِ. وَقِيلَ:" وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ" أَيْ وَإِنَّ إِحْيَاءَ عِيسَى الْمَوْتَى دَلِيلٌ عَلَى السَّاعَةِ وَبَعْثِ الْمَوْتَى، قَالَهُ ابْنُ إِسْحَاقَ. قُلْتُ: وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى" وَإِنَّهُ" وَإِنَّ مُحَمَّدًا ﷺ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ ﵇:] بُعِثْتُ أَنَا وَالسَّاعَةُ كَهَاتَيْنِ [وَضَمَّ السَّبَّابَةَ وَالْوُسْطَى، خَرَّجَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ. وَقَالَ الْحَسَنُ: أَوَّلُ أَشْرَاطِهَا مُحَمَّدٌ ﷺ." فَلا تَمْتَرُنَّ بِها" فَلَا تَشُكُّونَ فِيهَا، يَعْنِي فِي السَّاعَةِ، قَالَهُ يَحْيَى بْنُ سَلَّامٍ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: فَلَا تُكَذِّبُونَ بِهَا، وَلَا تُجَادِلُونَ فِيهَا فَإِنَّهَا كَائِنَةٌ لَا مَحَالَةَ." وَاتَّبِعُونِ" أَيْ فِي التَّوْحِيدِ وَفِيمَا أُبَلِّغُكُمْ عَنِ اللَّهِ." هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ" أَيْ طَرِيقٌ قَوِيمٌ إِلَى اللَّهِ، أَيْ إِلَى جَنَّتِهِ. وَأَثْبَتَ الْيَاءَ يَعْقُوبُ فِي قَوْلِهِ" وَاتَّبِعُونِ" فِي الْحَالَيْنِ، وَكَذَلِكَ" وَأَطِيعُونِ". وَأَبُو عَمْرٍو وَإِسْمَاعِيلُ عَنْ نَافِعٍ فِي الْوَصْلِ دُونَ الْوَقْفِ، وَحَذَفَ الْبَاقُونَ فِي الْحَالَيْنِ." وَلا يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطانُ" أَيْ لَا تَغْتَرُّوا بِوَسَاوِسِهِ وَشُبَهِ الْكُفَّارِ الْمُجَادِلِينَ، فَإِنَّ شَرَائِعَ الْأَنْبِيَاءِ لَمْ تَخْتَلِفْ فِي التَّوْحِيدِ وَلَا فِيمَا أَخْبَرُوا بِهِ مِنْ عِلْمِ السَّاعَةِ وَغَيْرِهَا بِمَا تَضَمَّنَتْهُ مِنْ جَنَّةٍ أَوْ نَارٍ." إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ" تَقَدَّمَ فِي" البقرة" وغيرها
? Dedim ki: Bana haber ver. Dedi ki: Rabbinizin Kitabı ve Peygamberiniz sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetiyle size namaz kıldırıp hükmettiğinde demektir.”] Âlimlerimiz —Allah'ın rahmeti üzerlerine olsun— dediler ki: Bu, onun yeni bir şeriatla değil, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in dininden silinenleri yenileyici olarak ineceğine ve mükellefiyetin baki kaldığına açık bir nastır; nitekim bunu burada ve et-Tezkire adlı kitabımızda açıklamıştık. Şöyle de denilmiştir: { وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ } yani İsa'nın ölüleri diriltmesi, kıyamete ve ölülerin diriltileceğine bir delildir; bunu İbn İshâk söylemiştir. Derim ki: Anlamın { وَإِنَّهُ } “Şüphesiz o” yani şüphesiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem kıyamet için bir alamettir olması da muhtemeldir; nitekim onun aleyhisselâm: [“Ben ve kıyamet şu ikisi gibi gönderildik”] buyurup şehadet parmağı ile orta parmağını bitiştirmesi buna delildir; bunu Buhârî ve Müslim tahric etmiştir. Hasan da: "Onun ilk alameti Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir" demiştir. { فَلا تَمْتَرُنَّ بِها } “Sakın onda şüpheye düşmeyin”; yani kıyamet hakkında şüphe etmeyin; bunu Yahyâ b. Sellâm söylemiştir. Süddî ise: Onu yalanlamayın ve onda tartışmayın, çünkü o muhakkak gerçekleşecektir, demiştir. { وَاتَّبِعُونِ } “Ve bana uyun”; yani tevhidde ve Allah'tan size tebliğ ettiğim hususlarda [bana uyun]. { هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } “Dosdoğru yol budur”; yani Allah'a, yani O'nun cennetine götüren dosdoğru bir yoldur. Ya'kūb her iki durumda da { وَاتَّبِعُونِ } ifadesindeki yâ harfini sabit kılmıştır, aynı şekilde { وَأَطِيعُونِ } ifadesinde de böyledir. Ebû Amr ile Nâfi'den rivayetle İsmâil ise vakıf halinde değil sadece vasl halinde sabit kılmış; diğerleri ise her iki halde de hazfetmişlerdir. { وَلا يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطانُ } “Şeytan sizi sakın alıkoymasın”; yani onun vesveselerine ve tartışmacı kâfirlerin şüphelerine aldanmayın; çünkü peygamberlerin şeriatları tevhid hususunda ve kıyamet bilgisi ile cennet ve cehennemden içerdiği şeyler hakkında verdikleri haberlerde asla ihtilaf etmemiştir. { إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Çünkü o, sizin için apaçık bir düşmandır”; Bakara Suresi'nde ve başka yerlerde geçmişti.
[سورة الزخرف (٤٣): الآيات ٦٣ الى ٦٤]
[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 63-64]
وَلَمَّا جاءَ عِيسى بِالْبَيِّناتِ قالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٦٣) إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦٤)
{ وَلَمَّا جاءَ عِيسى بِالْبَيِّناتِ قالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٦٣) إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦٤) } “İsa apaçık delillerle geldiği zaman dedi ki: ‘Size hikmeti ve hakkında ihtilaf ettiğiniz şeylerin bir kısmını açıklamak için geldim. Artık Allah’tan sakının ve bana itaat edin. Şüphesiz Allah, O benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O’na kulluk edin. Dosdoğru yol budur.’”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَمَّا جاءَ عِيسى بِالْبَيِّناتِ" قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ إِحْيَاءَ الْمَوْتَى وَإِبْرَاءَ الْأَسْقَامِ وَخَلْقَ الطَّيْرِ وَالْمَائِدَةَ وَغَيْرَهَا، وَالْإِخْبَارَ بِكَثِيرٍ مِنَ الْغُيُوبِ. وَقَالَ قتادة: البينات
Yüce Allah'ın: { وَلَمَّا جاءَ عِيسى بِالْبَيِّناتِ } “İsa apaçık delillerle geldiği zaman” buyruğu hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: [Bununla] ölüleri diriltmeyi, hastalıkları iyileştirmeyi, kuş yaratmayı, maideyi ve diğerlerini, ayrıca gayba dair pek çok şeyi haber vermeyi kastetmektedir. Katâde ise şöyle demiştir: Apaçık deliller (el-beyyinât)
هُنَا الْإِنْجِيلُ." قالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ" أَيِ النُّبُوَّةِ، قَالَهُ السُّدِّيُّ. ابْنُ عَبَّاسٍ: عِلْمُ مَا يُؤَدِّي إِلَى الْجَمِيلِ وَيَكُفُّ عَنِ الْقَبِيحِ. وَقِيلَ الْإِنْجِيلُ، ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ وَالْمَاوَرْدِيُّ." وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ" قَالَ مُجَاهِدٌ: مِنْ تَبْدِيلِ التَّوْرَاةِ. الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى لِأُبَيِّنَ لَكُمْ فِي الْإِنْجِيلِ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ مِنْ تَبْدِيلِ التَّوْرَاةِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: وَبَيَّنَ لَهُمْ فِي غَيْرِ الْإِنْجِيلِ مَا احْتَاجُوا إِلَيْهِ. وَقِيلَ: بَيَّنَ لَهُمْ بَعْضَ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنْ أَحْكَامِ التَّوْرَاةِ عَلَى قَدْرِ مَا سَأَلُوهُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَخْتَلِفُوا فِي أَشْيَاءَ غَيْرِ ذَلِكَ لَمْ يَسْأَلُوهُ عَنْهَا. وَقِيلَ: إِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ اخْتَلَفُوا بَعْدَ مَوْتِ مُوسَى فِي أَشْيَاءَ مِنْ أَمْرِ دِينِهِمْ وَأَشْيَاءَ مِنْ أَمْرِ دُنْيَاهُمْ فَبَيَّنَ لَهُمْ أَمْرَ دِينِهِمْ. وَمَذْهَبُ أَبِي عُبَيْدَةَ أَنَّ الْبَعْضَ بِمَعْنَى الْكُلِّ، وَمِنْهُ قوله تعالى:" يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ" [غافر: ٢٨]. وَأَنْشَدَ الْأَخْفَشُ قَوْلَ لَبِيدٌ:
İncil'dir, demiştir. { قالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ } “Dedi ki: ‘Size hikmetle geldim’”; yani peygamberlikle, bunu Süddî söylemiştir. İbn Abbâs: Güzele ulaştıran ve çirkinden alıkoyan ilimdir, demiştir. İncil olduğu da söylenmiştir; bunu Kuşeyrî ve Mâverdî zikretmiştir. { وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ } “Ve hakkında ihtilaf ettiğiniz şeylerin bir kısmını açıklamak için [geldim]”; Mücâhid: Tevrat'ın değiştirilen kısımlarını açıklamak için, demiştir. Zeccâc: Anlam; Tevrat'ın tahrif edilmesinden kaynaklanan ve ihtilaf ettiğiniz şeylerin bir kısmını İncil'de size açıklamak için, demektir. Mücâhid: İhtiyaç duydukları hususları İncil dışında da onlara açıkladı, demiştir. Şöyle de denilmiştir: Kendisine sordukları ölçüde Tevrat ahkâmından ihtilaf ettikleri şeylerin bir kısmını onlara açıkladı. Kendisine sormadıkları başka şeylerde de ihtilaf etmiş olmaları caizdir. Yine denildi ki: İsrailoğulları Mûsâ'nın ölümünden sonra dinlerine ve dünyalarına dair hususlarda ihtilaf ettiler, o da kendilerine dinlerinin işini açıkladı. Ebû Ubeyde'nin mezhebine göre ise bazısı (ba'd) kelimesi hepsi (küll) anlamındadır; Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ } “Size vaad ettiğinin bir kısmı başınıza gelir” [Mü'min, 28]. Ahfeş, Lebîd'in şu sözünü inşad etmiştir:
تَرَّاكُ أَمْكِنَةٍ إِذَا لَمْ أَرْضَهَا ... أَوْ تعتلق بعض النفوس حمامها
Razı olmadığımda terk ederim yerleri ... Yahut bazı canlara sarılır ecelleri
وَالْمَوْتُ لَا يَعْتَلِقُ بَعْضَ النُّفُوسِ دُونَ بَعْضٍ. وَيُقَالُ لِلْمَنِيَّةِ: عَلُوقٌ وَعَلَّاقَةٌ. قَالَ الْمُفَضَّلُ الْبَكْرِيُّ:
Oysa ölüm bazısını bırakıp sadece bazı canlara sarılmaz (hepsini bulur). Ölüme; Alûk (sarılıp yapışan) ve Allâka denir. Mufaddal el-Bekrî şöyle demiştir:
وَسَائِلَةٌ بِثَعْلَبَةَ بْنِ سَيْرٍ ... وَقَدْ عَلِقَتْ بِثَعْلَبَةَ الْعَلُوقُ
Sorup durur Sa'lebe b. Seyr'i bir kadın ... Oysa çoktan yapışmıştır Sa'lebe'ye yapışan ölüm (Alûk)
وَقَالَ مُقَاتِلٌ: هُوَ كَقَوْلِهِ" وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ" [آل عمران: ٥٠]. يَعْنِي مَا أُحِلَّ فِي الْإِنْجِيلِ مِمَّا كَانَ مُحَرَّمًا فِي التَّوْرَاةِ، كَلَحْمِ الْإِبِلِ وَالشَّحْمِ مِنْ كُلِّ حَيَوَانِّ وَصَيْدِ السَّمَكِ يَوْمَ السَّبْتِ." فَاتَّقُوا اللَّهَ" أَيِ اتَّقُوا الشِّرْكَ وَلَا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ وَحْدَهُ، وَإِذَا كَانَ هَذَا قَوْلُ عِيسَى فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ إِلَهًا أَوِ ابْنَ إِلَهٍ." وَأَطِيعُونِ" فِيمَا أَدْعُوكُمْ إِلَيْهِ مِنَ التَّوْحِيدِ وَغَيْرِهِ." إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ" أَيْ عِبَادَةُ اللَّهِ صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ، وَمَا سِوَاهُ مُعْوَجٌّ لَا يُؤَدِّي سَالِكَهُ إلى الحق.
Mukâtil ise şöyle demiştir: Bu, Allah'ın: { وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ } “Size haram kılınanların bir kısmını helal kılayım diye” [Âl-i İmrân, 50] buyruğu gibidir. Yani deve eti, her hayvanın iç yağı ve cumartesi günü balık avı gibi Tevrat'ta haram kılınıp İncil'de helal kılınan şeyleri kastetmektedir. { فَاتَّقُوا اللَّهَ } “Artık Allah’tan sakının”; yani şirkten sakının ve yalnızca tek olan Allah'a kulluk edin. İsa'nın sözü bu olduğuna göre, onun ilah veya ilahın oğlu olması nasıl caiz olabilir? { وَأَطِيعُونِ } “Ve bana itaat edin”; sizi davet ettiğim tevhid ve diğer konularda [bana itaat edin]. { إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } “Şüphesiz Allah, O benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O’na kulluk edin. Dosdoğru yol budur”; yani Allah'a ibadet dosdoğru yoldur; O'ndan başkası ise eğridir, yolcusunu hakka ulaştırmaz.
[سورة الزخرف (٤٣): الآيات ٦٥ الى ٦٦]
[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 65-66]
فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ (٦٥) هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٦٦)
{ فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ (٦٥) هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٦٦) } “Ama aralarından çıkan fırkalar birbiriyle ihtilafa düştüler. Acı bir günün azabından dolayı vay o zulmedenlerin haline! (65) Onlar, farkında değillerken kendilerine ansızın gelecek kıyametten başkasını mı bekliyorlar? (66)”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ" قَالَ قَتَادَةُ: يَعْنِي مَا بَيْنَهُمْ، وَفِيهِمْ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّهُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، خَالَفَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ. الثَّانِي- فَرَّقَ النَّصَارَى مِنَ النُّسْطُورِيَّةِ وَالْمَلَكِيَّةِ وَالْيَعَاقِبَةِ، اخْتَلَفُوا فِي عِيسَى، فَقَالَ النُّسْطُورِيَّةُ: هُوَ ابْنُ اللَّهِ. وَقَالَتِ الْيَعَاقِبَةُ: هُوَ اللَّهُ. وَقَالَتِ الْمَلَكِيَّةُ: ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ أَحَدُهُمُ اللَّهُ، قَالَهُ الْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ، وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي سُورَةِ" مَرْيَمَ"." فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا" أَيْ كَفَرُوا وَأَشْرَكُوا، كَمَا فِي سُورَةِ" مَرْيَمَ"." مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ" أَيْ أَلِيمٍ عَذَابُهُ، ومثله: لَيْلٌ نَائِمٌ، أَيْ يُنَامُ فِيهِ." هَلْ يَنْظُرُونَ" يُرِيدُ الْأَحْزَابَ لَا يَنْتَظِرُونَ." إِلَّا السَّاعَةَ" يُرِيدُ الْقِيَامَةَ." أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً" أَيْ فَجْأَةً." وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ" يَفْطِنُونَ. وَقَدْ مَضَى فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَا يَنْتَظِرُ مُشْرِكُو الْعَرَبِ إِلَّا السَّاعَةَ. وَيَكُونُ" الْأَحْزَابُ" عَلَى هَذَا، الَّذِينَ تَحَزَّبُوا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَكَذَّبُوهُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ. وَيَتَّصِلُ هَذَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:" ما ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا" [الزخرف: ٥٨].
Yüce Allah'ın: { فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ } “Aralarından çıkan fırkalar ihtilafa düştüler” buyruğu hakkında Katâde: Kendi aralarında demektir, demiştir. Bunlar hakkında iki görüş vardır: Birincisi; Yahudi ve Hristiyanlardan oluşan Ehl-i Kitaptır ki birbirlerine muhalefet etmişlerdir; bunu Mücâhid ve Süddî söylemiştir. İkincisi; Nestûrîler, Melkâîler ve Ya'kūbîlerden oluşan Hristiyan fırkalarıdır ki İsa hakkında ihtilafa düşmüşlerdir. Nestûrîler: "O, Allah'ın oğludur" dediler. Ya'kūbîler: "O, Allah'tır" dediler. Melkâîler ise: "Biri Allah olan üçün üçüncüsüdür" dediler; bunu Kelbî ve Mukâtil söylemiştir. Bu husus Meryem Suresi'nde geçmişti. { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا } “Artık vay zulmedenlerin haline!”; yani inkâr edip şirk koşanların, nitekim Meryem Suresi'nde de böyledir. { مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ } “O acı günün azabından dolayı”; yani azabı acı olan günün azabından [dolayı]. Bunun benzeri: Uykulu gece (leyün nâimün) ifadesidir ki kendisinde uyunulan gece demektir. { هَلْ يَنْظُرُونَ } “Onlar bekliyorlar mı?”; yani o fırkalar beklemezler. { إِلَّا السَّاعَةَ } “Kıyametten başkasını”; kıyameti kastetmektedir. { أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً } “Kendilerine ansızın gelmesini”; yani ansızın. { وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “Onlar farkında değillerken”; idrak edemezlerken. Bu da birçok yerde geçmişti. Bir görüşe göre de: Anlam; Arap müşrikleri kıyametten başkasını beklemiyorlar, demektir. Bu takdirde "el-Ahzâb" (fırkalar); müşriklerden Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı gruplaşan ve onu yalanlayan kimseler olur. Bu da Yüce Allah'ın: { ما ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا } “Bunu sana ancak bir tartışma olsun diye misal getirdiler” [Zuhruf, 58] buyruğu ile irtibatlıdır.
[سورة الزخرف (٤٣): آية ٦٧]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 67]
الْأَخِلاَّءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِينَ (٦٧)
{ الْأَخِلاَّءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِينَ (٦٧) } “O gün takva sahipleri müstesna, dostlar birbirine düşmandır.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ" يُرِيدُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ." بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ" أَيْ أَعْدَاءٌ، يُعَادِي بَعْضُهُمْ بَعْضًا وَيَلْعَنُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا." إِلَّا الْمُتَّقِينَ" فَإِنَّهُمْ أَخِلَّاءٌ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، قَالَ مَعْنَاهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُمَا. وَحَكَى النَّقَّاشُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي أُمَيَّةَ بْنِ خَلَفٍ الْجُمَحِيِّ وَعُقْبَةَ بْنِ أَبِي مُعَيْطٍ، كَانَا خَلِيلَيْنِ، وَكَانَ عُقْبَةُ يُجَالِسُ النَّبِيَّ ﷺ، فَقَالَتْ قُرَيْشٌ: قَدْ صَبَأَ عُقْبَةُ بْنُ أَبِي مُعَيْطٍ، فَقَالَ لَهُ أُمَيَّةُ: وَجْهِي مِنْ وَجْهِكَ حَرَامٌ إِنْ لَقِيتَ مُحَمَّدًا وَلَمْ تَتْفُلْ فِي وَجْهِهِ، فَفَعَلَ عُقْبَةُ ذَلِكَ، فَنَذَرَ النَّبِيُّ ﷺ قَتْلَهُ فَقَتَلَهُ يَوْمَ بَدْرٍ صَبْرًا، وَقُتِلَ أُمَيَّةُ فِي الْمَعْرَكَةِ، وَفِيهِمْ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَذَكَرَ الثَّعْلَبِيُّ ﵁ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: كَانَ خَلِيلَانِ مُؤْمِنَانِ وَخَلِيلَانِ كَافِرَانِ، فَمَاتَ أَحَدُ الْمُؤْمِنَيْنِ فَقَالَ: يَا رب،
Yüce Allah'ın: { الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ } “O gün dostlar...” buyruğu ile kıyamet gününü kastetmektedir. { بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “...birbirine düşmandır” yani birbirlerine düşman olurlar; birbirlerine düşmanlık besler ve birbirlerine lanet ederler. { إِلَّا الْمُتَّقِينَ } “Takva sahipleri müstesna”; çünkü onlar hem dünyada hem de ahirette dostturlar. Bunun manasını İbn Abbâs, Mücâhid ve başkaları [bu şekilde] ifade etmişlerdir. en-Nakkâş, bu ayetin Ümeyye b. Halef el-Cümahî ile Ukbe b. Ebî Muayt hakkında indiğini nakletmiştir. Bu ikisi samimi iki dost idiler. Ukbe, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in meclisinde bulunurdu. Kureyş: "Ukbe b. Ebî Muayt dininden döndü (sâbiî oldu)" dedi. Bunun üzerine Ümeyye ona: "Muhammed ile karşılaşıp da yüzüne tükürmedikçe sana bakmam bana haram olsun!" dedi. Ukbe de bunu yaptı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu öldürmeyi adadı ve Bedir günü onu sabren (esir olarak) öldürdü. Ümeyye ise savaş meydanında öldürüldü. İşte bu ayet onlar hakkında nazil olmuştur. es-Sa‘lebî rahimehullâh da bu ayet hakkında şöyle zikretmiştir: "Mümin iki dost ile kâfir iki dost vardı. Müminlerden biri vefat edince şöyle dedi: Ey Rabbim!
إِنَّ فُلَانًا كَانَ يَأْمُرُنِي بِطَاعَتِكَ، وَطَاعَةِ رَسُولِكَ، وَكَانَ يَأْمُرُنِي بِالْخَيْرِ وَيَنْهَانِي عَنِ الشَّرِّ. وَيُخْبِرُنِي أَنِّي مُلَاقِيكَ، يَا رَبِّ فَلَا تُضِلُّهُ بَعْدِي، وَاهْدِهِ كَمَا هَدَيْتَنِي، وَأَكْرِمْهُ كَمَا أَكْرَمْتَنِي. فَإِذَا مَاتَ خَلِيلُهُ الْمُؤْمِنُ جَمَعَ اللَّهُ بَيْنَهُمَا، فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: لِيُثْنِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْكُمَا عَلَى صَاحِبِهِ، فَيَقُولُ يَا رَبِّ، إِنَّهُ كَانَ يَأْمُرُنِي بِطَاعَتِكَ وَطَاعَةِ رَسُولِكَ، وَيَأْمُرُنِي بِالْخَيْرِ وَيَنْهَانِي عَنِ الشَّرِّ، وَيُخْبِرُنِي أَنِّي مُلَاقِيكَ، فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: نِعْمَ الْخَلِيلُ وَنِعْمَ الْأَخُ وَنِعْمَ الصَّاحِبُ كَانَ. قَالَ: وَيَمُوتُ أَحَدُ الْكَافِرَيْنِ فَيَقُولُ: يَا رَبِّ، إِنَّ فُلَانًا كَانَ يَنْهَانِي عَنْ طَاعَتِكَ وَطَاعَةِ رَسُولِكَ، وَيَأْمُرُنِي بِالشَّرِّ وَيَنْهَانِي عَنِ الْخَيْرِ، وَيُخْبِرُنِي أَنِّي غَيْرُ مُلَاقِيكَ، فَأَسْأَلُكَ يَا رَبِّ أَلَّا تَهْدِهِ بَعْدِي، وَأَنْ تُضِلَّهُ كَمَا أَضْلَلْتِنِي، وَأَنْ تُهِينَهُ كَمَا أَهَنْتَنِي، فَإِذَا مَاتَ خَلِيلُهُ الْكَافِرُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُمَا: لِيُثْنِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْكُمَا عَلَى صَاحِبِهِ، فَيَقُولُ: يَا رَبِّ، إِنَّهُ كَانَ يَأْمُرُنِي بِمَعْصِيَتِكَ وَمَعْصِيَةِ رَسُولِكَ، وَيَأْمُرُنِي بِالشَّرِّ وَيَنْهَانِي عَنِ الْخَيْرِ وَيُخْبِرُنِي أَنِّي غَيْرُ مُلَاقِيكَ، فَأَسْأَلُكَ أَنْ تُضَاعِفَ عَلَيْهِ الْعَذَابَ، فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: بِئْسَ الصَّاحِبُ وَالْأَخُ وَالْخَلِيلُ كُنْتَ. فَيَلْعَنُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا صَاحِبَهُ. قُلْتُ: وَالْآيَةُ عَامَّةٌ في كل مؤمن ومتق وكافر ومضل.
Filanca bana Sana ve Resûlüne itaati emreder, bana iyiliği emreder ve beni kötülükten nehyederdi. Sana kavuşacağımı bana haber verirdi. Ya Rabbi, benden sonra onu saptırma, beni hidayete erdirdiğin gibi onu da hidayete erdir ve beni aziz kıldığın gibi onu da aziz kıl." Diğer mümin dostu da vefat edince Allah ikisini bir araya getirir. Allah Teâlâ: "Her biriniz arkadaşını övsün" buyurur. O da: "Ya Rabbi, o bana Sana ve Resûlüne itaati emreder, iyiliği emreder, kötülükten nehyeder ve Sana kavuşacağımı bana bildirirdi" der. Allah Teâlâ da: "Ne güzel dost, ne güzel kardeş ve ne güzel arkadaş idi" buyurur. Dedi ki: Kâfirlerden biri ölünce şöyle der: "Ya Rabbi, filanca beni Sana ve Resûlüne itaatten alıkoyar, bana kötülüğü emreder ve beni iyilikten nehyederdi. Sana kavuşamayacağımı bana haber verirdi. Ya Rabbi, Senden benden sonra onu hidayete erdirmemeni, beni saptırdığın gibi onu da saptırmanı ve beni zelil kıldığın gibi onu da zelil kılmanı dilerim." Diğer kâfir dostu da vefat edince Allah Teâlâ ikisine: "Her biriniz arkadaşını övsün" buyurur. O da: "Ya Rabbi, o bana Sana ve Resûlüne isyanı emreder, kötülüğü emreder, iyilikten nehyeder ve Sana kavuşamayacağımı bana bildirirdi. Senden onun azabını kat kat artırmanı dilerim" der. Allah Teâlâ da: "Sen ne kötü arkadaş, ne kötü kardeş ve ne kötü dost idin!" buyurur ve her biri diğerine lanet eder. Derim ki: Bu ayet her mümin ve takva sahibi ile her kâfir ve saptırıcı hakkında geneldir.
[سورة الزخرف (٤٣): آية ٦٨]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 68]
يَا عِبادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٦٨)
{ يَا عِبادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٦٨) } “Ey kullarım! Bugün size korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de.”
قَالَ مُقَاتِلٌ وَرَوَاهُ الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ عَنْ أَبِيهِ: يُنَادِي مُنَادٍ فِي الْعَرَصَاتِ" يَا عِبَادِي لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ"، فَيَرْفَعُ أهل العرصة رؤوسهم، فَيَقُولُ الْمُنَادِي:" الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا وَكانُوا مُسْلِمِينَ" فينكس أهل الأديان رؤوسهم غَيْرُ الْمُسْلِمِينَ. وَذَكَرَ الْمُحَاسِبِيُّ فِي الرِّعَايَةِ: وَقَدْ رُوِيَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّ الْمُنَادِيَ يُنَادِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ:" يَا عِبَادِي لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ ولا أنتم تحزنون" فيرفع الخلائق رؤوسهم، يَقُولُونَ: نَحْنُ عِبَادُ اللَّهِ. ثُمَّ يُنَادِي الثَّانِيَةَ:" الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا وَكانُوا مُسْلِمِينَ" فَيُنَكِّسُ الْكُفَّارُ رؤوسهم ويبقى الموحدون رافعي رؤوسهم. ثُمَّ يُنَادِي الثَّالِثَةَ:" الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ" [يونس: ٦٣] فينكس أهل الكبائر رؤوسهم، ويبقى أهل التقوى رافعي رؤوسهم، قَدْ أَزَالَ عَنْهُمُ الْخَوْفَ وَالْحُزْنَ كَمَا وَعَدَهُمْ، لِأَنَّهُ أَكْرَمُ الْأَكْرَمِينَ، لَا يَخْذُلُ وَلِيَّهُ وَلَا يسلمه عند الهلكة. وقرى" يا عباد".
Mukâtil dedi ki —bunu Mu'temir b. Süleyman da babasından rivayet etmiştir—: Mahşer meydanlarında bir münadi şöyle seslenir: { يَا عِبَادِي لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ } "Ey kullarım! Bugün size hiçbir korku yoktur." Bunun üzerine mahşer halkı başlarını kaldırır. Münadi: { الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا وَكانُوا مُسْلِمِينَ } "Ayetlerimize iman edip teslim olanlar!" der. Bunun üzerine Müslümanlar dışındaki bütün din mensupları başlarını öne eğerler. Muhâsibî er-Riâye'de şöyle zikretmiştir: Bu hadiste rivayet edildiğine göre münadi kıyamet günü şöyle seslenir: { يَا عِبَادِي لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ } "Ey kullarım! Bugün size hiçbir korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de." Bütün mahlûkat başlarını kaldırıp: "Biz Allah'ın kullarıyız" derler. Sonra ikinci kez: { الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا وَكانُوا مُسْلِمِينَ } "Ayetlerimize iman edip teslim olanlar!" diye seslenir. Kâfirler başlarını eğer, muvahhidler ise başları kalkık kalır. Sonra üçüncü kez: { الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ } “İman edip de takva sahibi olanlar” [Yûnus, 63] diye seslenir. Büyük günah sahipleri başlarını öne eğer; takva sahipleri ise başları kalkık olarak kalırlar. Onlara vaad ettiği gibi onlardan korku ve hüznü gidermiştir; çünkü O, kerem sahiplerinin en keremlisidir, dostunu yüzüstü bırakmaz ve helak anında onu terk etmez. Ayet { يا عباد } şeklinde de okunmuştur.
[سورة الزخرف (٤٣): الآيات ٦٩ الى ٧٠]
[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 69-70]
الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا وَكانُوا مُسْلِمِينَ (٦٩) ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْواجُكُمْ تُحْبَرُونَ (٧٠)
{ الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا وَكانُوا مُسْلِمِينَ (٦٩) ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْواجُكُمْ تُحْبَرُونَ (٧٠) } “Ayetlerimize iman eden ve Müslüman olan kullarım! Siz ve eşleriniz ağırlanıp sevindirilerek cennete girin!”
قَالَ الزَّجَّاجُ:" الَّذِينَ" نُصِبَ عَلَى النَّعْتِ لِ" عِبادِي" لِأَنَّ" عِبادِي" مُنَادَى مُضَافٌ. وَقِيلَ:" الَّذِينَ آمَنُوا" [خَبَرٌ لِمُبْتَدَإٍ مَحْذُوفٍ أَوِ [ابْتِدَاءٌ وَخَبَرُهُ مَحْذُوفٌ، تَقْدِيرُهُ هُمُ الَّذِينَ آمَنُوا أَوِ الَّذِينَ آمَنُوا يُقَالُ لَهُمُ" ادْخُلُوا الجنة". قرأ أَبُو بَكْرٍ وَزِرُّ بْنُ حُبَيْشٍ" يَا عِبَادِيَ" بِفَتْحِ الْيَاءِ وَإِثْبَاتِهَا فِي الْحَالَيْنِ، وَلِذَلِكَ أَثْبَتَهَا نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَرُوَيْسٌ سَاكِنَةً فِي الْحَالَيْنِ. وَحَذَفَهَا الْبَاقُونَ فِي الْحَالَيْنِ، لِأَنَّهَا وَقَعَتْ مُثْبَتَةٌ فِي مَصَاحِفِ أَهْلِ الشَّامِ وَالْمَدِينَةِ لَا غَيْرَ." ادْخُلُوا الْجَنَّةَ". أَيْ يُقَالُ لَهُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ، أَوْ يَا عِبَادِي الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا الْجَنَّةَ." أَنْتُمْ وَأَزْواجُكُمْ" الْمُسْلِمَاتُ فِي الدُّنْيَا. وَقِيلَ: قُرَنَاؤُكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. وَقِيلَ: زَوْجَاتُكُمْ مِنَ الْحُورِ الْعِينِ." تُحْبَرُونَ" تُكْرَمُونَ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَالْكَرَامَةُ فِي الْمَنْزِلَةِ. الْحَسَنُ: تَفْرَحُونَ، وَالْفَرَحُ فِي القلب. قتادة: تنعمون، وَالنَّعِيمُ فِي الْبَدَنِ. مُجَاهِدٌ: تُسَرُّونَ، وَالسُّرُورُ فِي العين. ابن أبي نجيح: تعجبون، والعجب ها هنا دَرْكُ مَا يُسْتَطْرَفُ. يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ: هُوَ التَّلَذُّذُ بِالسَّمَاعِ. وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي" الروم".
Zeccâc der ki: { الَّذِينَ } kelimesi { عِبادِي } kelimesinin sıfatı olarak nasb edilmiştir; çünkü { عِبادِي } muzaf münadadır. Şöyle de denilmiştir: { الَّذِينَ آمَنُوا } ifadesi mahzuf mübtedanın haberi ya da haberi mahzuf bir mübtedadır; takdiri: "Onlar iman edenlerdir" yahut "İman edenlere: { ادْخُلُوا الجنة } Cennete girin denilir" şeklindedir. Ebû Bekir ve Zirr b. Hubeyş her iki halde de yâ harfini fethalı ve sabit kılarak { يَا عِبَادِيَ } şeklinde okumuşlardır; bu sebeple Nâfi', İbn Âmir, Ebû Amr ve Ruveys her iki halde de yâ'yı sakin olarak sabit kılmışlardır. Diğerleri ise her iki halde de yâ'yı hazfetmişlerdir; çünkü bu sadece Şam ve Medine ehlinin mushaflarında sabit olarak yazılmıştır. { ادْخُلُوا الْجَنَّةَ } “Cennete girin”; yani onlara cennete girin denilir, yahut 'Ey iman eden kullarım, cennete girin' [denilir]. { أَنْتُمْ وَأَزْواجُكُمْ } “Siz ve eşleriniz”; dünyadaki Müslüman kadın eşleriniz. Bir görüşe göre: Müminlerden olan akranlarınız/arkadaşlarınız. Bir görüşe göre de: Hûru'l-înden olan eşleriniz. { تُحْبَرُونَ } “Ağırlanıp sevindirilerek”; ikram görürsünüz; bunu İbn Abbâs söylemiştir; keramet ise makamdadır. Hasan: Sevinirsiniz, demiştir; sevinç kalptedir. Katâde: Nimete erdirilirsiniz, demiştir; nimet bedendedir. Mücâhid: Neşelendirilirsiniz, demiştir; sürur gözdedir. İbn Ebî Necîh: Hayran bırakılırsınız, demiştir; buradaki taaccüp hoşa giden şeyi elde etmektir. Yahyâ b. Ebî Kesîr: Güzel sesleri dinlemekten lezzet almaktır, demiştir. Bu açıklama Rûm Suresi'nde geçmişti.
[سورة الزخرف (٤٣): آية ٧١]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 71]
يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوابٍ وَفِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيها خالِدُونَ (٧١)
{ يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوابٍ وَفِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيها خالِدُونَ (٧١) } “Onlara altın tepsiler ve kadehler dolaştırılır. Orada canların çekeceği ve gözlerin zevk alacağı her şey vardır. Ve siz orada ebedî kalıcılarsınız.”
فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوابٍ" أَيْ لَهُمْ فِي الْجَنَّةِ أَطْعِمَةٌ وَأَشْرِبَةٌ يُطَافُ بِهَا عَلَيْهِمْ فِي صِحَافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوَابٍ. وَلَمْ يَذْكُرِ الْأَطْعِمَةَ وَالْأَشْرِبَةَ، لِأَنَّهُ يَعْلَمُ أَنَّهُ لَا مَعْنَى لِلْإِطَافَةِ بِالصِّحَافِ وَالْأَكْوَابِ عَلَيْهِمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ يكون فيها شي. وَذَكَرَ الذَّهَبَ فِي الصِّحَافِ وَاسْتَغْنَى بِهِ عَنِ الإعادة في الأكواب، كقوله تعالى:
Bunda dört mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوابٍ } “Onlara altın tepsiler ve kadehler dolaştırılır” buyruğudur. Yani cennette onlar için, altın tepsiler ve kadehler içinde kendilerine dolaştırılacak yiyecekler ve içecekler vardır. [Yüce Allah] yiyecekleri ve içecekleri zikretmemiştir; çünkü tepsilerin ve kadehlerin içlerinde bir şey bulunmaksızın onların etrafında dolaştırılmasının bir anlamı olmadığını [muhatap] bilmektedir. [Yüce Allah] tepsilerde altını zikretmiş ve bunu kadehlerde tekrar etmekten müstağni kılmıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır:
" وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِراتِ" [الأحزاب: ٣٥]. وَفِي الصَّحِيحَيْنِ عَنْ حُذَيْفَةَ أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ:] لَا تَلْبَسُوا الْحَرِيرَ وَلَا الدِّيبَاجَ وَلَا تَشْرَبُوا فِي آنِيَةِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَلَا تَأْكُلُوا فِي صِحَافِهَا فَإِنَّهَا لَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَلَكُمْ فِي الْآخِرَةِ [. وَقَدْ مَضَى فِي سُورَةِ" الْحَجِّ" أَنَّ مَنْ أَكَلَ فِيهِمَا فِي الدُّنْيَا أَوْ لَبِسَ الْحَرِيرَ فِي الدُّنْيَا وَلَمْ يَتُبْ حُرِمَ ذَلِكَ فِي الْآخِرَةِ تَحْرِيمًا مُؤَبَّدًا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ الْمُفَسِّرُونَ: يَطُوفُ عَلَى أَدْنَاهُمْ فِي الْجَنَّةِ مَنْزِلَةً سَبْعُونَ أَلْفَ غُلَامٍ بِسَبْعِينَ أَلْفَ صَحْفَةٍ مِنْ ذَهَبٍ، يُغَدَّى عَلَيْهِ بِهَا، فِي كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا لَوْنٌ لَيْسَ فِي صَاحِبَتِهَا، يَأْكُلُ مِنْ آخِرِهَا كَمَا يأكل من أولها، ويجد طعم آخرها كما يَجِدُ طَعْمَ أَوَّلِهَا، لَا يُشْبِهُ بَعْضُهُ بَعْضًا، وَيُرَاحُ عَلَيْهِ بِمِثْلِهَا. وَيَطُوفُ عَلَى أَرْفَعِهِمْ دَرَجَةً كُلَّ يَوْمٍ سَبْعُمِائَةِ أَلْفِ غُلَامٍ، مَعَ كُلِّ غُلَامٍ صَحْفَةٌ مِنْ ذَهَبٍ، فِيهَا لَوْنٌ مِنَ الطَّعَامِ لَيْسَ فِي صَاحِبَتِهَا، يَأْكُلُ مِنْ آخِرِهَا كما يأكل من أولها، ويجد طعم آخرها كَمَا يَجِدُ طَعْمَ أَوَّلِهَا، لَا يُشْبِهُ بَعْضُهُ بَعْضًا." وَأَكْوابٍ" أَيْ وَيُطَافُ عَلَيْهِمْ بِأَكْوَابٍ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:" وَيُطافُ عَلَيْهِمْ بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَأَكْوابٍ" [الإنسان: ١٥] وَذَكَرَ ابْنُ الْمُبَارَكِ قَالَ: أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنِ رَجُلٍ عَنْ أَبِي قِلَابَةَ قَالَ: يُؤْتَوْنَ بِالطَّعَامِ وَالشَّرَابِ، فَإِذَا كَانَ فِي آخِرِ ذَلِكَ أُوتُوا بِالشَّرَابِ الطَّهُورِ فَتُضْمَرُ لِذَلِكَ بُطُونُهُمْ، وَيُفِيضُ عَرَقًا مِنْ جُلُودِهِمْ أَطْيَبُ مِنْ رِيحِ الْمِسْكِ، ثُمَّ قرأ" شَراباً طَهُوراً" [الإنسان: ٢١]. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:] إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ يَأْكُلُونَ فِيهَا وَيَشْرَبُونَ وَلَا يَتْفُلُونَ وَلَا يَبُولُونَ وَلَا يَتَغَوَّطُونَ] وَلَا يَمْتَخِطُونَ [قَالُوا فَمَا بَالُ الطَّعَامِ؟ قَالَ: جُشَاءٌ وَرَشْحٌ كَرَشْحِ الْمِسْكِ يُلْهَمُونَ التَّسْبِيحَ وَالتَّحْمِيدَ وَالتَّكْبِيرَ- فِي رِوَايَةٍ- كَمَا يُلْهَمُونَ النَّفَسَ [. الثَّانِيَةُ- رَوَى الْأَئِمَّةُ مِنْ حَدِيثِ أُمِّ سَلَمَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (الَّذِي يَشْرَبُ فِي آنِيَةِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ إِنَّمَا يُجَرْجِرُ فِي بَطْنِهِ نَارَ جَهَنَّمَ) وَقَالَ: (لَا تَشْرَبُوا فِي آنِيَةِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَلَا تَأْكُلُوا فِي صِحَافِهَا) وَهَذَا يَقْتَضِي التَّحْرِيمَ، وَلَا خِلَافَ في ذلك.
{ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِراتِ } “Allah'ı çokça zikreden erkekler ve zikreden kadınlar” [el-Ahzâb: 35] [ayetini de zikretmiştir]. Sahîhayn'da Huzeyfe'den rivayet edildiğine göre o, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: [ « لَا تَلْبَسُوا الْحَرِيرَ وَلَا الدِّيبَاجَ وَلَا تَشْرَبُوا فِي آنِيَةِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَلَا تَأْكُلُوا فِي صِحَافِهَا فَإِنَّهَا لَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَلَكُمْ فِي الْآخِرَةِ » «İpek ve dîbâc giymeyin; altın ve gümüş kaplardan içmeyin ve onların tabaklarında yemek yemeyin! Zira bunlar dünyada onlar (kâfirler) için, ahirette ise sizin içindir.» ] Hac Suresi'nde dünyada bu ikisinde yiyen veya dünyada ipek giyip de tövbe etmeyen kimsenin ahirette bundan ebediyen mahrum kalacağı geçmişti. Doğrusunu Allah bilir. Müfessirler şöyle demiştir: Cennette makamı en düşük olana yetmiş bin hizmetçi (gılmân) yetmiş bin altın tepsiyle sabah yemeği getirir. Her bir tepside diğerinde bulunmayan bir çeşit yemek vardır. Sonundan, ilk başta yediği gibi yer; sonundakinin tadını da ilkindekinin tadını aldığı gibi alır; hiçbiri birbirine benzemez. Akşam yemeğinde de bunun benzeri getirilir. Cennette derecesi en yüksek olana ise her gün yedi yüz bin hizmetçi dolaşır; her hizmetçiyle birlikte içinde diğerinde bulunmayan bir çeşit yemek olan altın bir tepsi bulunur. Sonundan, ilk başta yediği gibi yer; sonundakinin tadını da ilkindekinin tadını aldığı gibi alır; hiçbiri birbirine benzemez. { وَأَكْوابٍ } “ve kadehler” buyruğu ise; yani onlara kadehler de dolaştırılır, demektir. Nitekim Yüce Allah: { وَيُطافُ عَلَيْهِمْ بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَأَكْوابٍ } “Onlara gümüş kaplar ve kadehler dolaştırılır” [el-İnsân: 15] buyurmuştur. İbnü'l-Mübârek zikredip dedi ki: Bize Ma'mer, bir adamdan, o da Ebû Kılâbe'den naklen haber verdi; Ebû Kılâbe şöyle demiştir: Onlara yiyecek ve içecek getirilir. Bunların sonuna gelindiğinde ise onlara tertemiz bir içecek (şarâb-ı tahûr) verilir. Bunun üzerine karınları incelir (hazmedilir) ve derilerinden misk kokusundan daha hoş bir ter süzülür. Sonra [Ebû Kılâbe]: { شَراباً طَهُوراً } “tertemiz bir içecek” [el-İnsân: 21] ayetini okudu. Sahîh-i Müslim'de Câbir b. Abdillâh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: [ « إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ يَأْكُلُونَ فِيهَا وَيَشْرَبُونَ وَلَا يَتْفُلُونَ وَلَا يَبُولُونَ وَلَا يَتَغَوَّطُونَ وَلَا يَمْتَخِطُونَ » «Şüphesiz cennet ehli orada yerler ve içerler; fakat tükürmezler, küçük ve büyük abdest bozmazlar, sümkürmezler.» Sahabeler:
وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي اسْتِعْمَالِهَا فِي غَيْرِ ذَلِكَ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ للرجال استعمالها في شي، لِقَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ فِي الذَّهَبِ وَالْحَرِيرِ: (هَذَانِ حَرَامٌ لِذُكُورِ أُمَّتِي حِلٌّ لِإِنَاثِهَا). وَالنَّهْيُ عَنِ الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ فِيهَا يَدُلُّ عَلَى تَحْرِيمِ اسْتِعْمَالِهَا، لِأَنَّهُ نَوْعٌ مِنَ الْمَتَاعِ فَلَمْ يَجُزْ. أَصْلُهُ الْأَكْلُ وَالشُّرْبُ، وَلِأَنَّ الْعِلَّةَ فِي ذَلِكَ اسْتِعْجَالُ أَمْرِ الْآخِرَةِ، وَذَلِكَ يَسْتَوِي فِيهِ الْأَكْلُ وَالشُّرْبُ وَسَائِرُ أَجْزَاءِ الِانْتِفَاعِ، وَلِأَنَّهُ ﷺ قَالَ: (هِيَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَلَنَا فِي الْآخِرَةِ) فَلَمْ يَجْعَلْ لَنَا فِيهَا حَظًّا فِي الدُّنْيَا. الثَّالِثَةُ- إِذَا كَانَ الْإِنَاءُ مُضَبَّبًا بِهِمَا أَوْ فِيهِ حَلْقَةٌ مِنْهُمَا، فَقَالَ مَالِكٌ: لَا يُعْجِبُنِي أَنْ يُشْرَبَ فِيهِ، وَكَذَلِكَ الْمِرْآةُ تَكُونُ فِيهَا الْحَلْقَةُ مِنَ الْفِضَّةِ وَلَا يُعْجِبُنِي أَنْ يَنْظُرَ فِيهَا وَجْهَهُ. وَقَدْ كَانَ عِنْدَ أَنَسٍ إِنَاءٌ مُضَبَّبٌ بِفِضَّةٍ وَقَالَ: لَقَدْ سَقَيْتُ فِيهِ النَّبِيِّ ﷺ. قَالَ ابْنُ سِيرِينَ: كَانَتْ فِيهِ حَلْقَةُ حَدِيدٍ فَأَرَادَ أَنَسٌ أَنْ يَجْعَلَ فِيهِ حَلْقَةَ فِضَّةٍ، فَقَالَ أَبُو طَلْحَةَ: لَا أُغَيِّرُ شَيْئًا مِمَّا صَنَعَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَتَرَكَهُ. الرَّابِعَةُ- إِذَا لَمْ يَجُزِ اسْتِعْمَالُهَا لَمْ يَجُزِ اقْتِنَاؤُهَا، لِأَنَّ مَا لَا يَجُوزُ اسْتِعْمَالُهُ لَا يَجُوزُ اقْتِنَاؤُهُ كَالصَّنَمِ وَالطُّنْبُورِ. وَفِي كُتُبِ عُلَمَائِنَا أَنَّهُ يَلْزَمُ الْغُرْمَ فِي قِيمَتِهَا لِمَنْ كَسَرَهَا، وَهُوَ مَعْنًى فَاسِدٌ، فَإِنَّ كَسْرَهُ وَاجِبٌ فَلَا ثَمَنَ لِقِيمَتِهَا. وَلَا يَجُوزُ تَقْوِيمُهَا فِي الزَّكَاةِ بِحَالٍ. وَغَيْرُ هَذَا لَا يُلْتَفَتُ إِلَيْهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" بِصِحافٍ" قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الصَّحْفَةُ كَالْقَصْعَةِ وَالْجَمْعُ صِحَافٌ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: أَعْظَمُ الْقِصَاعِ الْجَفْنَةُ ثُمَّ الْقَصْعَةُ تَلِيهَا تُشْبِعُ الْعَشَرَةَ، ثُمَّ الصَّحْفَةُ تُشْبِعُ الْخَمْسَةَ، ثُمَّ الْمِئْكَلَةُ تُشْبِعُ الرَّجُلَيْنِ وَالثَّلَاثَةَ، ثُمَّ الصُّحَيْفَةُ تُشْبِعُ الرَّجُلَ. وَالصَّحِيفَةُ الْكِتَابُ وَالْجَمْعُ صُحُفٌ وَصَحَائِفٌ. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَأَكْوابٍ" قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الْكُوبُ كُوزٌ لَا عُرْوَةَ لَهُ، والجمع أكواب. قال الأعشى يصف الخمر:
İnsanlar, bunların (altın ve gümüş kapların) bunun (yeme ve içme) dışındaki şeylerde kullanılması hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Doğru olan, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in altın ve ipek hakkında: « هَذَانِ حَرَامٌ لِذُكُورِ أُمَّتِي حِلٌّ لِإِنَاثِهَا » «Bu ikisi ümmetimin erkeklerine haram, kadınlarına helaldir» buyurmasından ötürü erkeklerin bunları hiçbir şeyde kullanmasının caiz olmadığıdır. Bunlarda yeme ve içmenin yasaklanması, [genel olarak] kullanılmasının haram olduğuna delalet eder; çünkü bu bir tür yararlanmadır ve caiz olmamıştır. Bunun aslı yeme ve içmedir; ayrıca bundaki illet, ahiret işini aceleye getirmektir ki bu hususta yeme, içme ve diğer yararlanma şekilleri eşittir. Yine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: « هِيَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَلَنَا فِي الْآخِرَةِ » «Onlar dünyada onlar için, ahirette ise bizim içindir» buyurduğu için, dünyada bunlarda bize bir nasip kılmamıştır. Üçüncüsü: Kap bu ikisinden biriyle lehimlenmiş/tutturulmuş (mudabbab) olsa veya üzerinde bunlardan bir halka bulunsa; Mâlik şöyle demiştir: Ondan içilmesi hoşuma gitmez; aynı şekilde üzerinde gümüş halka bulunan ayna da böyledir, [kişinin] onda yüzüne bakması hoşuma gitmez. Enes'in yanında gümüşle tutturulmuş bir kap vardı ve o: “Ben onda Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e su içirdim” demiştir. İbn Sîrîn şöyle demiştir: Onda demirden bir halka vardı; Enes onda gümüşten bir halka yapmak istedi. Bunun üzerine Ebû Talha: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yaptığı bir şeyi değiştirmem” dedi ve o da bunu bıraktı. Dördüncüsü: Bunların kullanılması caiz olmayınca, edinilmesi (elde bulundurulması) da caiz olmaz. Çünkü kullanılması caiz olmayan şeyin edinilmesi de caiz değildir; put ve tanbur gibi. Âlimlerimizin kitaplarında, onu kıran kimseye kıymetini tazmin etmenin gerekeceği yer almaktadır; bu ise bozuk (geçersiz) bir görüştür. Zira onu kırmak vaciptir, dolayısıyla kıymeti için bir bedel söz konusu olamaz. Zekâtta da [kap olarak sanat değeriyle] takdir edilmesi hiçbir şekilde caiz değildir. Bundan başkasına ise itibar edilmez. Yüce Allah'ın: { بِصِحافٍ } “Tepsilerle” buyruğu hakkında el-Cevherî şöyle demiştir: Sahfe (صَحْفَة), kas'a (çanak) gibidir; çoğulu sıhâf (صِحَاف) gelir. Kisâî şöyle demiştir: Çanakların en büyüğü cefne (جَفْنَة)'dir; ardından onu takip eden ve on kişiyi doyuran kas'a (قَصْعَة) gelir. Sonra beş kişiyi doyuran sahfe (صَحْفَة), sonra iki veya üç kişiyi doyuran mi'kele (مِئْكَلَة), sonra da bir kişiyi doyuran suhayfe (صُحَيْفَة) gelir. Sahîfe ise kitaptır; çoğulu suhuf ve sahâif gelir. Yüce Allah'ın: { وَأَكْوابٍ } “Ve kadehler” buyruğu hakkında el-Cevherî şöyle demiştir: Kûb (كُوب), kulpu olmayan testidir; çoğulu ekvâb (أَكْوَاب) gelir. el-A'şâ şarabı vasfederek şöyle demiştir:
صِرِيفِيَّةٌ طَيِّبٌ طَعْمُهَا ... لَهَا زَبَدٌ بَيْنَ كُوبٍ وَدَنٍّ
Sarîf şarabıdır, tadı güzeldir ... Kadeh ile küp arasında köpüğü vardır
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
مُتَّكِئًا تَصْفِقُ أَبْوَابُهُ ... يَسْعَى عَلَيْهِ الْعَبْدُ بِالْكُوبِ
Kapıları çarpıp dururken yaslanmış ... Köle ona kadehle koşturup durur
وَقَالَ قَتَادَةُ: الْكُوبُ الْمُدَوَّرُ الْقَصِيرُ الْعُنُقِ الْقَصِيرُ الْعُرْوَةِ. وَالْإِبْرِيقُ الْمُسْتَطِيلُ الْعُنُقِ الطَّوِيلُ الْعُرْوَةِ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: الْأَكْوَابُ الْأَبَارِيقُ الَّتِي لا خراطيم لها. وقال قطرب: هي الْأَبَارِيقُ الَّتِي لَيْسَتْ لَهَا عُرًى. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: إِنَّهَا الْآنِيَةُ الْمُدَوَّرَةُ الْأَفْوَاهِ. السُّدِّيُّ: هِيَ الَّتِي لَا آذَانَ لَهَا. ابْنُ عَزِيزٍ:" أَكْوابٍ" أَبَارِيقُ لَا عُرًى لَهَا وَلَا خَرَاطِيمَ، وَاحِدُهَا كُوبٌ. قُلْتُ: وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِ مُجَاهِدٍ وَالسُّدِّيُّ، وَهُوَ مَذْهَبُ أَهْلِ اللُّغَةِ أَنَّهَا الَّتِي لَا آذَانَ لَهَا وَلَا عُرًى. قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَفِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ" رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَلْ فِي الْجَنَّةِ مِنْ خَيْلٍ؟ قَالَ:] إِنَّ اللَّهَ أَدْخَلَكَ الْجَنَّةَ فَلَا تَشَاءُ أَنْ تُحْمَلَ فِيهَا عَلَى فَرَسٍ مِنْ يَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ يَطِيرُ بِكَ] فِي الْجَنَّةِ [حَيْثُ شئت [. قال: وسأله رجلا فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَلْ فِي الْجَنَّةِ مِنْ إِبِلٍ؟ قَالَ: فَلَمْ يَقُلْ لَهُ مِثْلَ ما قال لصاحبه قال:] إن يدخلك اللَّهُ الْجَنَّةَ يَكُنْ لَكَ فِيهَا مَا اشْتَهَتْ نفسك ولذت عينك [. وقرا أهل المدينة، ابن عَامِرٍ وَأَهْلُ الشَّامِ" وَفِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ"، الْبَاقُونَ" تَشْتَهِي الْأَنْفُسُ" أَيْ تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ، تَقُولُ الَّذِي ضَرَبْتَ زَيْدٌ، أَيِ الَّذِي ضَرَبْتَهُ زَيْدٌ." وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ" تَقُولُ: لَذَّ الشَّيْءُ يَلَذُّ لِذَاذًا، وَلَذَاذَةً. وَلَذِذْتُ. بِالشَّيْءِ أَلَذُّ (بِالْكَسْرِ فِي الْمَاضِي وَالْفَتْحِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ) لِذَاذًا وَلَذَاذَةً، أَيْ وَجَدْتُهُ لَذِيذًا. وَالْتَذَذْتُ بِهِ وَتَلَذَّذْتُ بِهِ بِمَعْنًى. أَيْ فِي الْجَنَّةِ مَا تَسْتَلِذُّهُ الْعَيْنُ فَكَانَ حَسَنَ الْمَنْظَرِ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ:" وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ" النَّظَرُ إِلَى اللَّهِ ﷿، كَمَا فِي الْخَبَرِ:] أَسْأَلُكَ لَذَّةَ النَّظَرِ إِلَى وَجْهِكَ [." وَأَنْتُمْ فِيها خالِدُونَ" بَاقُونَ دَائِمُونَ، لِأَنَّهَا لَوِ انْقَطَعَتْ لتبغضت.
Katâde şöyle demiştir: "el-Kûb (kadeh); yuvarlak, kısa boyunlu ve kulpu kısa olandır. el-İbrîk (ibrik) ise uzun boyunlu ve kulpu uzun olandır." el-Ahfeş şöyle demiştir: "el-Ekvâb, emzikleri (akıtma delikleri/boruları) olmayan ibriklerdir." Kutrub ise: "Kulpları olmayan ibriklerdir." demiştir. Mücâhid: "Ağızları yuvarlak olan kaplardır." demiştir. es-Süddî: "Kulakları (tutamakları) olmayan kaplardır." demiştir. İbn Azîz şöyle demiştir: "{ أَكْوابٍ } kulpları ve emzikleri bulunmayan ibriklerdir; tekili 'kûb'dur." Ben de derim ki: Mücâhid ile es-Süddî'nin sözlerinin anlamı da budur. Dil ehlinin benimsediği görüş de bunların kulakları ve kulpları olmayan kaplar olduğudur. Yüce Allah'ın: { وَفِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ } “Orada nefislerin arzulayacağı ve gözlerin lezzet alacağı her şey vardır” buyruğuna gelince; Tirmizî, Süleymân b. Büreyde'den, o da babasından şöyle rivayet etmiştir: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorup: "Ey Allah'ın Resûlü, cennette at var mıdır?" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « Eğer Allah seni cennete koyarsa, orada seni cennetin dilediğin yerine uçuracak kırmızı yakuttan bir ata bindirilmek istemezsin [de ne istersin]! » buyurdu. [Râvî] dedi ki: Bir adam da ona sorup: "Ey Allah'ın Resûlü, cennette deve var mıdır?" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona arkadaşına söylediği gibi söylemeyip: « Eğer Allah seni cennete koyarsa, orada canının çektiği ve gözünün lezzet aldığı her şey senin olacaktır » buyurdu. Medine ehli, İbn Âmir ve Şam ehli bu ifadeyi { وَفِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ } şeklinde; diğerleri ise { تَشْتَهِي الْأَنْفُسُ } şeklinde okumuşlardır; yani "nefislerin onu arzulayacağı" (teştehîhi) demektir. Tıpkı "Vurduğun kimse Zeyd'dir" derken { الَّذِي ضَرَبْتَ زَيْدٌ } yani { الَّذِي ضَرَبْتَهُ زَيْدٌ } denmesi gibidir. { وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ } "Gözlerin lezzet alacağı" ifadesine gelince; "Bir şey lezzetli oldu" anlamında (لَذَّ الشَّيْءُ يَلَذُّ لِذَاذًا، وَلَذَاذَةً) denir. (لَذِذْتُ بِالشَّيْءِ أَلَذُّ) (mazide 'ze' harfinin kesresiyle, muzaride fethasıyla) "Ondan lezzet aldım, onu lezzetli buldum" demektir. (اِلْتَذَذْتُ بِهِ) ve (تَلَذَّذْتُ بِهِ) da aynı anlamdadır. Yani cennette gözün lezzet duyacağı şeyler vardır; dolayısıyla manzarası güzeldir. Saîd b. Cübeyr: "{ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ } ifadesi, Allah Azze ve Celle'ye bakmaktır" demiştir. Nitekim hadiste de: « Senden vechine (cemaline) bakmanın lezzetini dilerim » şeklinde geçmektedir. { وَأَنْتُمْ فِيها خالِدُونَ } “Ve siz orada ebedî kalıcılarsınız” ifadesi; orada devamlı ve kalıcı kalacaksınız demektir. Çünkü cennet nimetleri kesintiye uğrasaydı, sevilmez ve nefret edilirdi.
[سورة الزخرف (٤٣): آية ٧٢]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 72]
وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٧٢)
{ وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٧٢) } “İşte yapmakta olduklarınıza karşılık size miras bırakılan cennet budur.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَتِلْكَ الْجَنَّةُ" أَيْ يُقَالُ لَهُمْ هَذِهِ تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي كَانَتْ تُوصَفُ لَكُمْ فِي الدُّنْيَا. وَقَالَ ابْنُ خَالَوَيْهِ: أَشَارَ تَعَالَى إِلَى الْجَنَّةِ بِتِلْكَ وَإِلَى جَهَنَّمَ بِهَذِهِ، لِيُخَوَّفَ بِجَهَنَّمَ وَيُؤَكِّدَ التَّحْذِيرَ مِنْهَا. وَجَعَلَهَا بِالْإِشَارَةِ الْقَرِيبَةِ كَالْحَاضِرَةِ الَّتِي يَنْظُرُ إِلَيْهَا." الَّتِي أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ" قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: خَلَقَ اللَّهُ لِكُلِّ نَفْسٍ جَنَّةً وَنَارًا، فَالْكَافِرُ يَرِثُ نَارَ الْمُسْلِمِ، وَالْمُسْلِمُ يَرِثُ جَنَّةَ الْكَافِرِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ هذا مرفوعا في" قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ" [الْمُؤْمِنُونَ: ١] مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَفِي" الْأَعْرَافِ" أيضا.
Yüce Allah'ın: { وَتِلْكَ الْجَنَّةُ } “İşte cennet budur” buyruğu; yani onlara: 'Dünyada size tarif edilen cennet işte şudur' denilir, demektir. İbn Hâleveyh der ki: Yüce Allah cehennem ile korkutmak ve ondan sakındırmayı pekiştirmek için cennete 'şu' (tilke) diye, cehenneme ise 'bu' (hâzihî) diye işaret etmiştir. Yakın işaretle onu bakılan hazır bir şey gibi kılmıştır. { الَّتِي أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Yapmakta olduklarınıza karşılık size miras bırakılan”; İbn Abbâs der ki: Allah her nefis için bir cennet ve bir cehennem yaratmıştır; kâfir Müslümanın cehennemdeki yerine, Müslüman da kâfirin cennetteki yerine vâris olur. Bu husus daha önce merfû olarak Mü'minûn Suresi'nde Ebû Hüreyre hadisinden ve A'râf Suresi'nde de geçmişti.
[سورة الزخرف (٤٣): آية ٧٣]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 73]
لَكُمْ فِيها فاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ مِنْها تَأْكُلُونَ (٧٣)
{ لَكُمْ فِيها فاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ مِنْها تَأْكُلُونَ (٧٣) } “Orada sizin için birçok meyve vardır; onlardan yersiniz.”
الْفَاكِهَةُ مَعْرُوفَةٌ، وَأَجْنَاسُهَا الْفَوَاكِهُ، وَالْفَاكِهَانِيُّ الَّذِي يَبِيعُهَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هِيَ الثِّمَارُ كُلُّهَا، رَطْبُهَا وَيَابِسُهَا، أَيْ لَهُمْ فِي الْجَنَّةِ سِوَى الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ فاكهة كثيرة يأكلون منها.
Fâkihe (meyve) bilinmektedir; çeşitleri fevâkih, onu satan ise fâkihânî'dir. İbn Abbâs dedi ki: O, yaşıyla kurusuyla meyvelerin bütünüdür; yani cennette onlar için yiyecek ve içecekten başka kendisinden yiyecekleri pek çok meyve vardır.
[سورة الزخرف (٤٣): الآيات ٧٤ الى ٧٦]
[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 74-76]
إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ (٧٤) لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ (٧٥) وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ (٧٦)
{ إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ (٧٤) لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ (٧٥) وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ (٧٦) } “Şüphesiz suçlular, cehennem azabında ebedî kalıcıdırlar. Onlardan azap hafifletilmez ve onlar orada ümitsizdirler. Biz onlara zulmetmedik; fakat onlar bizzat kendileri zalim idiler.”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ" لَمَّا ذَكَرَ أَحْوَالَ أَهْلِ الْجَنَّةِ ذَكَرَ أَحْوَالَ أَهْلِ النَّارِ أَيْضًا لِيُبَيِّنَ فَضْلَ الْمُطِيعِ عَلَى الْعَاصِي" لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ" أَيْ لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ ذَلِكَ الْعَذَابُ." وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ" أَيْ آيِسُونَ مِنَ الرَّحْمَةِ. وَقِيلَ: سَاكِتُونَ سُكُوتَ يَأْسٍ، وَقَدْ مَضَى فِي" الْأَنْعَامِ" " وَما ظَلَمْناهُمْ" بِالْعَذَابِ" وَلكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ" أَنْفُسَهُمْ بِالشِّرْكِ. وَيَجُوزُ" وَلَكِنْ كَانُوا هُمُ الظَّالِمُونَ" بِالرَّفْعِ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرِ، وَالْجُمْلَةُ خبر كان.
Yüce Allah'ın: { إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ } “Şüphesiz suçlular, cehennem azabında ebedî kalıcıdırlar” buyruğu; cennet ehlinin durumlarını zikredince, itaat edenin isyankâra olan üstünlüğünü beyan etmek için cehennem ehlinin durumlarını da zikretmiştir. { لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ } “Onlardan [azap] hafifletilmez”; yani o azap kendilerinden hafifletilmez. { وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ } “Ve onlar orada ümitsizdirler”; yani rahmetten ümitlerini kesmişlerdir. Şöyle de denilmiştir: Ümitsizlikten susmuşlardır; bu En'âm Suresi'nde geçmişti. { وَما ظَلَمْناهُمْ } “Biz onlara zulmetmedik”; azap ile [zulmetmedik]. { وَلكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ } “Fakat onlar zalim idiler”; şirk ile bizzat kendilerine zulmettiler. Mübteda ve haber olarak ref ile { وَلَكِنْ كَانُوا هُمُ الظَّالِمُونَ } şeklinde okunması da caizdir ve bu cümle kâne'nin haberidir.
[سورة الزخرف (٤٣): آية ٧٧]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 77]
وَنادَوْا يَا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ قالَ إِنَّكُمْ ماكِثُونَ (٧٧)
{ وَنادَوْا يَا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ قالَ إِنَّكُمْ ماكِثُونَ } “[Onlar:] ‘Ey Mâlik! Rabbin bizim üzerimize hükmünü versin [de canımızı alsın]!’ diye seslenirler. O da: ‘Şüphesiz ki siz [burada ebediyen] kalıcılarsınız’ der.” (77)
قوله تعالى:" وَنادَوْا يا مالِكُ" وَهُوَ خَازِنُ جَهَنَّمَ، خَلَقَهُ لِغَضَبِهِ، إِذَا زَجَرَ النَّارَ زَجْرَةً أَكَلَ بَعْضُهَا بَعْضًا. وَقَرَأَ عَلِيٌّ وَابْنُ مَسْعُودٍ ﵄" وَنَادَوْا يَا مَالِ" وَذَلِكَ خِلَافُ الْمُصْحَفِ. وَقَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ وَابْنُ مَسْعُودٍ: قَرَأَ النَّبِيُّ ﷺ" وَنَادَوْا يَا مَالِ" بِاللَّامِ خَاصَّةً، يَعْنِي رَخَّمَ الِاسْمَ وَحَذَفَ الْكَافَ. وَالتَّرْخِيمُ الْحَذْفُ، وَمِنْهُ تَرْخِيمُ الِاسْمِ فِي النِّدَاءِ، وَهُوَ أَنْ يُحْذَفَ مِنْ آخِرِهِ حَرْفٌ أَوْ أَكْثَرُ، فَتَقُولُ فِي مَالِكٍ: يَا مَالِ، وَفِي حَارِثٍ: يَا حَارِ، وَفِي فَاطِمَةَ: يَا فَاطِمَ، وَفِي عَائِشَةَ: يَا عَائِشَ وَفِي مَرْوَانَ: يَا مَرْوَ، وَهَكَذَا. قَالَ:
Yüce Allah'ın: { وَنادَوْا يا مالِكُ } “Ve: ‘Ey Mâlik!’ diye seslendiler” buyruğu; o, cehennemin bekçisidir. [Allah] onu gazabı için yaratmıştır; ateşe bir kez kükrediğinde [ateşin] bir kısmı diğer kısmını yer. Ali ve İbn Mes'ûd radıyallâhu anhümâ: { وَنَادَوْا يَا مَالِ } şeklinde okumuşlardır ki bu, mushafın hattına muhaliftir. Ebû'd-Derdâ ve İbn Mes'ûd şöyle demişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, ismi terhim yaparak (kısaltarak) ve kâf harfini atarak özellikle lâm ile { وَنَادَوْا يَا مَالِ } şeklinde okumuştur. Terhim, [sonunu] atmak/kısaltmak demektir; nida esnasında ismin terhim yapılması da bundandır. Bu da ismin sonundan bir veya daha fazla harfin atılmasıdır. Nitekim Mâlik için: Yâ Mâl (Ey Mâl), Hâris için: Yâ Hâr (Ey Hâr), Fâtıma için: Yâ Fâtım (Ey Fâtım), Âişe için: Yâ Âiş (Ey Âiş), Mervân için: Yâ Merv (Ey Merv) dersin ve bu böyle devam eder. Şair şöyle demiştir:
يَا حَارِ لَا أُرْمَيَنْ مِنْكُمْ بِدَاهِيَةٍ ... لَمْ يَلْقَهَا سُوقَةٌ قَبْلِي وَلَا مَلِكُ
Ey Hâris! Benden önce ne bir sıradan halkın ne de bir melikin karşılaşmadığı bir felaketle sakın sizin tarafınızdan vurulmayayım.
وَقَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
İmruü'l-Kays da şöyle demiştir:
أَحَارِ تَرَى بَرْقًا أُرِيكَ وَمِيضَهُ ... كَلَمْعِ الْيَدَيْنِ فِي حَبِيٍّ مُكَلَّلِ
Ey Hâris! Tepeleri taçlanmış bulut kümesi içinde iki elin parıldaması gibi sana şimşeğini gösterdiğim şimşeği görüyor musun?
وَقَالَ أَيْضًا:
Yine şöyle demiştir:
أَفَاطِمُ مَهْلًا بَعْضَ هَذَا التَّدَلُّلِ ... وَإِنْ كُنْتِ قَدْ أزمعت صرمي فأجمل
Ey Fâtıma! Bu nazlanmayı biraz bırak; şayet benden kesin olarak ayrılmaya karar verdiysen bunu güzellikle yap.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
يَا مَرْوَ إِنَّ مَطِيَّتِي مَحْبُوسَةٌ ... تَرْجُو الْحِبَاءَ وَرَبُّهَا لَمْ يَيْأَسْ
Ey Mervân! Bineğim alıkonulmuştur; bahşiş ummaktadır, sahibi de henüz ümidini kesmemiştir.
وَفِي صَحِيحِ الْحَدِيثِ (أَيْ فُلُ، هَلُمَّ). وَلَكَ فِي آخِرِ الِاسْمِ الْمُرَخَّمِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا- أَنْ تُبْقِيَهُ عَلَى مَا كَانَ عَلَيْهِ قَبْلَ الْحَذْفِ. وَالْآخَرُ- أَنْ تَبْنِيَهُ عَلَى الضَّمِّ، مِثْلُ: يَا زَيْدُ، كَأَنَّكَ أَنْزَلْتَهُ مَنْزِلَتَهُ وَلَمْ تُرَاعِ الْمَحْذُوفَ. وَذَكَرَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْمَرْوَزِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ- وَهُوَ ابْنُ سَعْدَانَ- قَالَ حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ عَنْ شُعْبَةَ عَنِ الْحَكَمِ بن
Sahih hadiste de: « أَيْ فُلُ، هَلُمَّ » «Ey falan, beri gel!» şeklinde geçmektedir. Terhim yapılan ismin son harfi hususunda senin için iki vecih (kullanım) vardır: Biri, onu haziften önceki [harekesi] üzere bırakmandır. Diğeri ise, sanki onu müstakil bir isim konumuna yerleştirmişsin ve hazfedilen [harfi] hiç hesaba katmamışsın gibi, "Yâ Zeydü" (يَا زَيْدُ) örneğindeki gibi damme üzere mebni kılmandır. Ebû Bekir el-Enbârî zikredip dedi ki: Bize Muhammed b. Yahyâ el-Mervezî tahdis etti, dedi ki: Bize Muhammed -ki o İbn Sa‘dân'dır- tahdis etti, dedi ki: Bize Haccâc, Şu‘be'den, o el-Hakem b. [Uyeyne'den tahdis etti...]
عيينة عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: كُنَّا لَا نَدْرِي مَا الزُّخْرُفُ حَتَّى وَجَدْنَاهُ فِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ" بَيْتٌ مِنْ ذَهَبٍ"»
Uyeyne'den, o Mücâhid'den nakletti; [Mücâhid] dedi ki: Biz Abdullah'ın kıraatinde "altından bir ev" ifadesini buluncaya kadar zuhruf'un ne olduğunu bilmiyorduk.
، وَكُنَّا لَا نَدْرِي" وَنادَوْا يَا مالِكُ" أَوْ يَا مَلَكُ (بِفَتْحِ اللَّامِ وَكَسْرِهَا) حَتَّى وَجَدْنَاهُ فِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ" وَنَادَوْا يَا مَالِ" عَلَى التَّرْخِيمِ. قَالَ أَبُو بَكْرٍ: لَا يُعْمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ لِأَنَّهُ مَقْطُوعٌ لَا يُقْبَلُ مِثْلُهُ فِي الرِّوَايَةِ عَنِ الرَّسُولِ ﵇، وَكِتَابُ اللَّهِ أَحَقُّ بِأَنْ يُحْتَاطَ لَهُ وَيُنْفَى عَنْهُ الْبَاطِلُ. قُلْتُ: وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَعْلَى عَنْ أَبِيهِ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقْرَأُ عَلَى الْمِنْبَرِ" وَنادَوْا يَا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ" بِإِثْبَاتِ الْكَافِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ: بَلَغَنِي- أَوْ ذُكِرَ لِي- أَنَّ أَهْلَ النَّارِ اسْتَغَاثُوا بِالْخَزَنَةِ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَقالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً مِنَ الْعَذابِ" [غافر: ٤٩] فسألوا يوما واحدا يخفف عنهم فيه العذاب، فَرَدَّتْ عَلَيْهِمْ" أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا بَلى قالُوا فَادْعُوا وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ" [غافر: ٥٠] قَالَ: فَلَمَّا يَئِسُوا مِمَّا عِنْدَ الْخَزَنَةِ نَادَوْا مَالِكًا، وَهُوَ عَلَيْهِمْ وَلَهُ مَجْلِسٌ فِي وَسَطِهَا، وَجُسُورٌ تَمُرُّ عَلَيْهَا مَلَائِكَةُ الْعَذَابِ، فَهُوَ يَرَى أقصاها كما يرى أدناها فقالوا:" يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ" قال: سَأَلُوا الْمَوْتَ، قَالَ: فَسَكَتَ عَنْهُمْ لَا يُجِيبُهُمْ ثَمَانِينَ سَنَةً، قَالَ: وَالسَّنَةُ سِتُّونَ وَثَلَاثُمَائَةِ يَوْمٍ، وَالشَّهْرُ ثَلَاثُونَ يَوْمًا، وَالْيَوْمُ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ، ثُمَّ لَحَظَ إِلَيْهِمْ بَعْدَ الثَّمَانِينَ فَقَالَ:" إِنَّكُمْ ماكِثُونَ" وَذَكَرَ الْحَدِيثَ، ذَكَرَهُ ابْنُ الْمُبَارَكِ. وَفِي حَدِيثِ أَبِي الدَّرْدَاءِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:] فَيَقُولُونَ ادْعُوَا مَالِكًا فَيَقُولُونَ يَا مَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ [. قَالَ الْأَعْمَشُ: نُبِّئْتُ أَنَّ بَيْنَ دُعَائِهِمْ وَبَيْنَ إِجَابَةِ مَالِكٍ إِيَّاهُمْ أَلْفَ عَامٍ، خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَقُولُونَ ذَلِكَ فَلَا يُجِيبُهُمْ أَلْفَ سَنَةٍ، ثُمَّ يَقُولُ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَنَوْفٌ الْبِكَالِيُّ: بَيْنَ نِدَائِهِمْ وَإِجَابَتِهِ إِيَّاهُمْ مِائَةُ سَنَةٍ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو: أَرْبَعُونَ سَنَةً، ذَكَرَهُ ابْنُ الْمُبَارَكِ.
[...] [Mücâhid devamla şöyle demiştir:] Biz Abdullah'ın kıraatinde terhim üzere { وَنَادَوْا يَا مَالِ } şeklinde buluncaya kadar { وَنادَوْا يَا مالِكُ } “Ve seslendiler: Ey Mâlik!” mi, yoksa -lâm'ın fethası ve kesresiyle- «yâ melek / yâ melik» mi olduğunu bilmiyorduk. Ebû Bekir [el-Enbârî] dedi ki: Bu hadisle amel edilmez; zira maktu' bir rivayettir. Rasûlullah aleyhisselâm'dan gelen rivayette böylesi kabul edilmez. Allah'ın Kitabı ise hakkında ihtiyatlı davranılmaya ve bâtılın kendisinden uzaklaştırılmasına en lâyık olandır. Ben [Kurtubî] derim ki: Sahîh-i Buhârî'de Safvân b. Ya'lâ'dan, o da babasından rivayet edildiğine göre [babası] şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i minber üzerinde { وَنادَوْا يَا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ } “Ve: Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitiriversin! diye seslendiler” [ayetini] kâf [harfini] sabit kılarak okurken işittim. Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî şöyle demiştir: Bana ulaştığına -yahut bana anlatıldığına- göre cehennem ehli [cehennem] bekçilerinden yardım istediler. Nitekim Allâh Teâlâ: { وَقالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً مِنَ الْعَذابِ } [Gâfir: 49] “Ateşte olanlar cehennemin bekçilerine dediler ki: Rabbinize dua edin de bizden bir gün olsun azabı hafifletsin!” buyurmuştur. Kendilerinden azabın hafifletileceği bir tek gün [mühlet] istediler. Bunun üzerine [bekçiler] onlara: { أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا بَلى قالُوا فَادْعُوا وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ } [Gâfir: 50] “[Bekçiler:] Peygamberleriniz size apaçık delillerle gelmemiş miydi? dediler. Onlar: Evet [gelmişti], dediler. [Bekçiler de:] Öyleyse [kendiniz] dua edin! Hâlbuki kâfirlerin duası sapıklıktan [ve boşa gitmekten] başka bir şey değildir, dediler” [ayetleriyle] karşılık verdiler. [Muhammed b. Kâ'b] dedi ki: Bekçilerin katındaki [ümit]ten yeise düşünce, başlarında bulunan Mâlik'e seslendiler. Onun [cehennemin] ortasında bir meclisi (makamı) ve üzerinden azap meleklerinin geçtiği köprüleri vardır; o, cehennemin en uzak yerini en yakın yerini gördüğü gibi görür. Onlar: { يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ } “Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitiriversin!” dediler. [Râvi] dedi ki: Ölümü istediler. [Râvi devamla] dedi ki: [Mâlik] onlara seksen yıl cevap vermeyip sustu. [Râvi] dedi ki: Yıl üç yüz altmış gün, ay otuz gün ve gün sizin saymakta olduklarınızdan bin yıl gibidir. Seksen yıldan sonra onlara bakıp: { إِنَّكُمْ ماكِثُونَ } “Şüphesiz siz [burada ebedî] kalıcılarsınız” dedi ve hadisi zikretti; bunu İbnü'l-Mübârek rivayet etmiştir. Ebü'd-Derdâ'nın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiği hadiste [Peygamberimiz] şöyle buyurmuştur: «[Cehennemlikler:] Mâlik'e dua edin, derler. Bunun üzerine: 'Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitiriversin!' derler. O da: 'Şüphesiz siz [burada] kalıcılarsınız' der.» A'meş dedi ki: Bana haber verildiğine göre onların duası ile Mâlik'in onlara cevap vermesi arasında bin yıl vardır; bunu Tirmizî tahric etmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bunu söylerler de onlara bin yıl cevap vermez; sonra: "Şüphesiz siz kalıcılarsınız" der. Mücâhid ve Nevf el-Bikâlî ise: "Onların nidası ile Mâlik'in onlara cevap vermesi arasında yüz yıl vardır" demişlerdir. Abdullah b. Amr da: "Kırk yıldır" demiştir; bunu İbnü'l-Mübârek zikretmiştir.
[سورة الزخرف (٤٣): آية ٧٨]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 78]
لَقَدْ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ (٧٨)
{ لَقَدْ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ (٧٨) } “Andolsun ki size hakkı getirdik; fakat sizin çoğunuz haktan hoşlanmayanlarsınız.”
يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ هَذَا مِنْ قَوْلِ مَالِكٍ لَهُمْ، أَيْ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ فِي النَّارِ لِأَنَّا جِئْنَاكُمْ فِي الدُّنْيَا بِالْحَقِّ فَلَمْ تَقْبَلُوا. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ لَهُمُ الْيَوْمَ، أَيْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْأَدِلَّةَ وَأَرْسَلْنَا إِلَيْكُمُ الرُّسُلَ." وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ" قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ" أَيْ وَلَكِنَّ كُلَّكُمْ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْكَثْرَةِ الرُّؤَسَاءَ وَالْقَادَةَ مِنْهُمْ، وَأَمَّا الْأَتْبَاعُ فَمَا كَانَ لَهُمْ أَثَرٌ" لِلْحَقِّ" أَيْ لِلْإِسْلَامِ وَدِينِ اللَّهِ" كارِهُونَ".
Bunun Mâlik'in onlara bir sözü olması muhtemeldir; yani: Şüphesiz siz ateşte kalıcılarsınız, çünkü biz size dünyada hakkı getirdik fakat siz kabul etmediniz. Bugün Allah'ın onlara hitabı olması da muhtemeldir; yani: Size delilleri açıkladık ve size peygamberler gönderdik. { وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ } “Fakat çoğunuz”; İbn Abbâs dedi ki: { وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ }; yani fakat hepiniz demektir. Şöyle de denilmiştir: Çoğunluk ile onların reislerini ve önderlerini kastetmiştir; tabilere gelince onların hiçbir tesiri yoktu. { لِلْحَقِّ } “Haktan”; yani İslâm'dan ve Allah'ın dininden, { كارِهُونَ } “hoşlanmayanlarsınız”.
[سورة الزخرف (٤٣): آية ٧٩]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 79]
أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنَّا مُبْرِمُونَ (٧٩)
{ أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنَّا مُبْرِمُونَ (٧٩) } “Yoksa onlar bir işi sağlamca kararlaştırdılar mı? Muhakkak ki biz de sağlamca kararlaştıranlarız.”
قَالَ مُقَاتِلٌ: نزلت في تدبيرهم بالمكر بِالنَّبِيِّ ﷺ فِي دَارِ النَّدْوَةِ، حِينَ اسْتَقَرَّ أَمْرُهُمْ عَلَى مَا أَشَارَ بِهِ أَبُو جَهْلٍ عَلَيْهِمْ أَنْ يَبْرُزَ مِنْ كُلِّ قَبِيلَةٍ رَجُلٌ لِيَشْتَرِكُوا فِي قَتْلِهِ فَتَضْعُفَ الْمُطَالَبَةُ بِدَمِهِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَقَتَلَ اللَّهُ جَمِيعَهُمْ بِبَدْرٍ." أَبْرَمُوا" أَحْكَمُوا. وَالْإِبْرَامُ الْإِحْكَامُ. أَبْرَمْتُ الشَّيْءَ أَحْكَمْتُهُ. وَأَبْرَمَ الْفِتَالَ إِذَا أَحْكَمَ الْفَتْلَ، وَهُوَ الْفَتْلُ الثَّانِي، وَالْأَوَّلُ سَحِيلٌ، كَمَا قَالَ:
Mukâtil dedi ki: Dârü'n-Nedve'de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e tuzak kurma planları hakkında inmiştir. O vakit, onun öldürülmesine ortak olsunlar da kanının talep edilmesi zayıflasın diye her kabileden bir adamın ortaya çıkması yönünde Ebû Cehil'in kendilerine işaret ettiği şey üzerinde karara varmışlardı. Bunun üzerine bu ayet indi ve Allah onların hepsini Bedir'de öldürdü. { أَبْرَمُوا } [ifadesi], sağlamlaştırdılar demektir. İbrâm, ihkâm (sağlamlaştırmak) anlamındadır; [Arapçada] "bir şeyi sağlamlaştırdım" denir. [İp] bükümünü iyice sağlamlaştırdığında "ip büktü" denir ki bu ikinci bükümdür; birincisi ise [gevşek büküm olan] sehîl'dir; nitekim şair şöyle demiştir:
... مِنْ سَحِيلٍ وَمُبْرَمٍ
... gevşek bükülmüşünden ve sağlam bükülmüşünden
فَالْمَعْنَى أَمْ أَحْكَمُوا كَيْدًا فَإِنَّا مُحْكِمُونَ لَهُمْ كَيْدًا، قَالَهُ ابْنُ زَيْدٍ وَمُجَاهِدٌ. قَتَادَةُ: أَمْ أَجْمَعُوا عَلَى التَّكْذِيبِ فَإِنَّا مُجْمِعُونَ عَلَى الْجَزَاءِ بِالْبَعْثِ. الْكَلْبِيُّ: أَمْ قَضَوْا أمرا فإنا قاضون عليهم بالعذاب. وام بِمَعْنَى بَلْ. وَقِيلَ:" أَمْ أَبْرَمُوا" عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ" أَجَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ" [الزخرف: ٤٥]. وَقِيلَ: أَيْ وَلَقَدْ جِئْنَاكُمْ بِالْحَقِّ فَلَمْ تَسْمَعُوا، أَمْ سَمِعُوا فَأَعْرَضُوا لِأَنَّهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ أَبْرَمُوا أمرا أمنوا به العقاب.
Buna göre mana: 'Yoksa bir tuzak mı kurup sağlamlaştırdılar? Muhakkak biz de onlara karşı tuzağımızı sağlamlaştırırız' şeklindedir; bunu İbn Zeyd ve Mücâhid söylemiştir. Katâde: 'Yoksa yalanlama üzerinde mi ittifak ettiler? Muhakkak biz de [onları] dirilterek cezalandırma üzerinde kararlıyız' demiştir. Kelbî: 'Yoksa bir işe mi hükmettiler? Muhakkak biz de onlara azap ile hükmedicileriz' demiştir. { أَمْ } [edatı], { بَلْ } (bilakis) anlamındadır. Şöyle de denilmiştir: { أَمْ أَبْرَمُوا } ifadesi, O'nun: { أَجَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ } “Rahmân'dan başka tapılacak ilahlar mı kıldık?” [Zuhruf: 45] kavline matuftur. Şöyle de denilmiştir: Yani andolsun ki size hakkı getirdik de dinlemediniz; yoksa dinlediler de içlerinde cezadan emin olacakları bir işi sağlamca kararlaştırdıkları için mi yüz çevirdiler?
[سورة الزخرف (٤٣): آية ٨٠]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 80]
أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ بَلى وَرُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ (٨٠)
{ أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ بَلى وَرُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ } “Yoksa onlar, bizim kendilerinin sırlarını ve gizli fısıltılarını işitmediğimizi mi sanıyorlar? Hayır! [İşitiriz] ve yanlarındaki elçilerimiz de [her şeyi] yazmaktadırlar.” (80)
قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ" أَيْ مَا يُسِرُّونَهُ فِي أَنْفُسِهِمْ وَيَتَنَاجَوْنَ بِهِ بَيْنَهُمْ." بَلى " نَسْمَعُ وَنَعْلَمُ." وَرُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ" أَيِ الْحَفَظَةُ عِنْدَهُمْ يَكْتُبُونَ عَلَيْهِمْ. وَرُوِيَ أَنَّ هَذَا نَزَلَ فِي ثَلَاثَةِ نَفَرٍ كَانُوا بَيْنَ الْكَعْبَةِ وَأَسْتَارِهَا، فَقَالَ أَحَدُهُمْ: أَتَرَوْنَ أَنَّ اللَّهَ يَسْمَعُ كَلَامَنَا؟ وَقَالَ الثَّانِي: إِذَا جَهَرْتُمْ سَمِعَ، وَإِذَا أَسْرَرْتُمْ لَمْ يَسْمَعْ. وَقَالَ الثَّالِثُ: إِنْ كَانَ يَسْمَعُ إِذَا أَعْلَنْتُمْ فَهُوَ يَسْمَعُ إِذَا أَسْرَرْتُمْ. قَالَهُ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ. وَقَدْ مَضَى هَذَا الْمَعْنَى عَنِ ابْنِ مسعود في سورة" فصلت".
Yüce Allah'ın: { أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ } buyruğu; yani kendi içlerinde gizlediklerini ve aralarında fısıldaştıklarını [işitmediğimizi mi sanıyorlar?] { بَلى } “Hayır”; işitiriz ve biliriz. { وَرُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ } “Ve yanlarındaki elçilerimiz yazmaktadırlar”; yani yanlarındaki koruyucu [melekler] onların aleyhine yazmaktadırlar. Bunun Kâbe ile örtüleri arasında bulunan üç kişi hakkında indiği rivayet edilmiştir. Onlardan biri: 'Allah'ın sözümüzü işittiğini sanıyor musunuz?' dedi. İkincisi: 'Açıktan konuşursanız işitir, gizlerseniz işitmez' dedi. Üçüncüsü ise: 'Açıktan söylediğinizde işitiyorsa, gizlediğinizde de işitir' dedi; bunu Muhammed b. Ka'b el-Kurazî söylemiştir. Bu mana İbn Mes'ûd'dan Fussilet Suresi'nde geçmişti.
[سورة الزخرف (٤٣): الآيات ٨١ الى ٨٢]
[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 81-82]
قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ (٨١) سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ (٨٢)
{ قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ (٨١) سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ (٨٢) } “De ki: ‘Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, [ona] tapanların ilki ben olurdum. Göklerin ve yerin Rabbi, Arş'ın Rabbi onların nitelemelerinden münezzehtir.’”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ" اخْتُلِفَ فِي مَعْنَاهُ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَالسُّدِّيُّ: الْمَعْنَى مَا كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ، فَ" إِنْ" بِمَعْنَى مَا، وَيَكُونُ الْكَلَامُ عَلَى هَذَا تَامًّا، ثُمَّ تَبْتَدِئُ" فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ" أَيِ الْمُوَحِّدِينَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ عَلَى أَنَّهُ لَا وَلَدَ لَهُ. وَالْوَقْفُ عَلَى" الْعابِدِينَ" تَامٌّ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى قُلْ يَا مُحَمَّدُ إِنْ ثَبَتَ لِلَّهِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ مَنْ يَعْبُدُ وَلَدَهُ، وَلَكِنْ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ، وَهُوَ كَمَا تَقُولُ لِمَنْ تناظره: إن ثبت ما قلت بِالدَّلِيلِ فَأَنَا أَوَّلُ مَنْ يَعْتَقِدُهُ، وَهَذَا مُبَالَغَةٌ فِي الِاسْتِبْعَادِ، أَيْ لَا سَبِيلَ إِلَى اعْتِقَادِهِ. وَهَذَا تَرْقِيقٌ فِي الْكَلَامِ، كَقَوْلِهِ:" وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ" [سبأ: ٢٤]. وَالْمَعْنَى عَلَى هَذَا: فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ لِذَلِكَ الْوَلَدِ، لِأَنَّ تَعْظِيمَ الْوَلَدِ تَعْظِيمٌ لِلْوَالِدِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْمَعْنَى إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ مَنْ عَبَدَهُ وَحْدَهُ، عَلَى أَنَّهُ لَا وَلَدَ لَهُ. وَقَالَ السُّدِّيُّ أَيْضًا: الْمَعْنَى لَوْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ كُنْتُ أَوَّلَ مَنْ عَبَدَهُ، عَلَى أَنَّ لَهُ وَلَدًا وَلَكِنْ لَا يَنْبَغِي ذلك. قال المهدوي: ف" إِنْ" عَلَى هَذِهِ الْأَقْوَالِ لِلشَّرْطِ، وَهُوَ الْأَجْوَدُ، وَهُوَ اخْتِيَارُ الطَّبَرِيِّ، لِأَنَّ كَوْنَهَا بِمَعْنَى مَا يُتَوَهَّمُ مَعَهُ أَنَّ الْمَعْنَى لَمْ يَكُنْ لَهُ فِيمَا مَضَى. وَقِيلَ: إِنَّ مَعْنَى" الْعابِدِينَ" الْآنِفِينَ. وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ الْعَبِدِينَ.
Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } “De ki: ‘Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, [ona] tapanların ilki ben olurdum.’” buyruğunun anlamı hakkında ihtilaf edilmiştir. İbn Abbâs, el-Hasen ve es-Süddî şöyle demiştir: Mana; "Rahmân'ın çocuğu olmamıştır" şeklindedir. Buradaki { إِنْ } (in) edatı, olumsuzluk bildiren [mâ / مَا] anlamındadır. Bu takdirde kelam [burada] tamamlanmış olur. Ardından: { فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } "yani O'nun çocuğu olmadığı hususunda Mekke halkından [Allah'ı birleyen] ilk muvahhid benim" denilerek [yeni cümleye] başlanır. { الْعابِدِينَ } (el-'âbidîn) kelimesi üzerindeki vakıf tamdır. Şöyle de denilmiştir: Mana; "Ey Muhammed! De ki: Şayet Allah'ın bir çocuğu olduğu sabit olsaydı, O'nun çocuğuna ilk ibadet eden ben olurdum. Fakat O'nun bir çocuğunun olması imkânsızdır" şeklindedir. Bu, tartıştığın bir kimseye: "Eğer söylediğin şey delille sabit olursa, ona ilk inanacak kimse ben olurum" demene benzer. Bu ifade, [çocuğun varlığını] imkânsız görmede mübalağadır; yani buna inanmanın hiçbir yolu yoktur. Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Şüphesiz ya biz yahut siz ya doğru bir hidayet üzerindeyiz veya apaçık bir sapıklık içindeyiz.” [Sebe, 34/24] buyruğunda olduğu gibi sözde bir yumuşatma ve müsamahadır. Buna göre mana şöyledir: "O çocuğa ilk ibadet eden ben olurdum; zira çocuğa tazim etmek, anne-babaya tazim etmektir." Mücâhid şöyle demiştir: Mana; "Rahmân'ın çocuğu var idiyse [bile], O'nun hiçbir çocuğu olmadığını bilerek yalnızca O'na ibadet edenlerin ilki ben oldum" şeklindedir. es-Süddî de şöyle demiştir: Mana; "Şayet O'nun bir çocuğu olsaydı, çocuğu var diye O'na ilk ibadet eden ben olurdum; ancak bu [durum Allah için] asla söz konusu olamaz" şeklindedir. el-Mehdevî şöyle demiştir: Bu görüşlere göre { إِنْ } (in) edatı şart içindir ve en kuvvetli görüş de budur; Taberî'nin tercihi de bu yöndedir. Zira onun [mâ] anlamında kabul edilmesi halinde, "geçmişte O'nun çocuğu yoktu [fakat sonradan olabilir]" şeklinde yanlış bir vehme yol açılabilir. { الْعابِدِينَ } (el-'âbidîn) kelimesinin [bunu gururuna yediremeyip] "kaçınanlar/öfkelenenler (el-ânifîn)" anlamına geldiği de söylenmiştir. Bazı ilim adamları ise şöyle demiştir: "Eğer böyle olsaydı, [kelime elifsiz olarak] { الْعَبِدِينَ } (el-'abidîn) şeklinde gelirdi."
وَكَذَلِكَ قَرَأَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَالْيَمَانِيُّ" فَأَنَا أَوَّلُ الْعَبِدِينَ" بِغَيْرِ أَلِفٍ، يُقَالُ، عَبِدَ يَعْبَدُ عبد ا (بِالتَّحْرِيكِ) إِذَا أَنِفَ وَغَضِبَ فَهُوَ عَبِدٌ، وَالِاسْمُ الْعَبَدَةُ مِثْلَ الْأَنَفَةِ، عَنْ أَبِي زَيْدٍ. قَالَ الْفَرَزْدَقُ:
Nitekim Ebû Abdirrahmân ve el-Yemânî elifsiz olarak: { فَأَنَا أَوَّلُ الْعَبِدِينَ } şeklinde okumuşlardır. [Arapçada] onuruna yediremeyip öfkelendiğinde (harekeli olarak) ‘abide ya'bedu abeden’ denir ve o kimseye ‘abid’ denir. İsmi ise Ebû Zeyd'den rivayetle ‘enefe’ gibi ‘abede’dir. Ferezdak şöyle demiştir:
أُولَئِكَ أَجْلَاسِي فَجِئْنِي بِمِثْلِهِمْ ... وَأَعْبُدُ أَنْ أهجو كليبا بِدَارِمِ
Onlar benim meclis arkadaşlarımdır; bana onlar gibisini getir! Dârim [kabilesi] varken Küleyb [kabilesi]ni yermeyi kendime yediremem.
وَيُنْشِدُ أَيْضًا:
Şu şekilde de inşad edilir:
أُولَئِكَ نَاسٌ إِنْ هَجَوْنِي هَجَوْتُهُمْ ... وَأَعْبُدُ أَنْ يُهْجَى كُلَيْبٌ بِدَارِمِ
Onlar öyle bir topluluktur ki beni hicvederlerse ben de onları hicvederim; Dârim [kabilesi] varken Küleyb'in hicvedilmesini ise gururuma yediremem.
قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَقَالَ أَبُو عَمْرٍو وَقَوْلُهُ تَعَالَى" فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ" مِنَ الْأَنَفِ وَالْغَضَبِ، وَقَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْقُتَبِيُّ، حَكَاهُ الْمَاوَرْدِيُّ عَنْهُمَا. وَقَالَ الْهَرَوِيُّ: وَقَوْلُهُ تَعَالَى" فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ" قِيلَ هُوَ مِنْ عَبِدَ يَعْبَدُ، أَيْ مِنَ الْآنِفِينَ. وَقَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: إِنَّمَا يُقَالُ عَبِدَ يَعْبَدُ فَهُوَ عَبِدٌ، وَقَلَّمَا يُقَالُ عَابِدٌ، وَالْقُرْآنُ لَا يَأْتِي بِالْقَلِيلِ مِنَ اللُّغَةِ وَلَا الشَّاذِّ، وَلَكِنَّ الْمَعْنَى فَأَنَا أَوَّلُ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ ﷿ عَلَى أَنَّهُ وَاحِدٌ لَا وَلَدَ لَهُ. وَرُوِيَ أَنَّ امْرَأَةً دَخَلَتْ عَلَى زَوْجِهَا فَوَلَدَتْ مِنْهُ لِسِتَّةِ أَشْهُرٍ، فَذُكِرَ ذَلِكَ لِعُثْمَانَ ﵁ فَأَمَرَ بِرَجْمِهَا، فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ: قَالَ اللَّهُ تعالى" وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً" [الأحقاف: ١٥] وَقَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى" وَفِصالُهُ فِي عامَيْنِ" [لقمان: ١٤] فَوَاللَّهِ مَا عَبِدَ عُثْمَانُ أَنْ بَعَثَ إِلَيْهَا تُرَدُّ. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ: يَعْنِي مَا اسْتَنْكَفَ وَلَا أَنِفَ. وَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ:" فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ" أَيْ الْغِضَابُ الْآنِفِينَ. وَقِيلَ:" فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ" أَيْ أَنَا أَوَّلُ مَنْ يَعْبُدُهُ عَلَى الْوَحْدَانِيَّةِ مُخَالِفًا لَكُمْ. أَبُو عُبَيْدَةَ: مَعْنَاهُ الْجَاحِدِينَ، وَحَكَى: عَبَدَنِي حَقِّي أَيْ جَحَدَنِي. وَقَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ إِلَّا عَاصِمًا" وُلْدٌ" بِضَمِّ الْوَاوِ وَإِسْكَانِ اللَّامِ. الْبَاقُونَ وَعَاصِمٌ" وَلَدٌ" وَقَدْ تَقَدَّمَ." سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ" أَيْ تَنْزِيهًا لَهُ وَتَقْدِيسًا. نَزَّهَ نَفْسَهُ عَنْ كُلِّ مَا يَقْتَضِي الْحُدُوثَ، وَأَمَرَ النَّبِيَّ ﷺ بِالتَّنْزِيهِ." عَمَّا يَصِفُونَ" أَيْ عَمَّا يَقُولُونَ من الكذب.
el-Cevherî dedi ki: Ebû Amr, Yüce Allah'ın: { فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } kavlinin onuruna yedirememe (enef) ve öfkeden geldiğini söylemiştir. Kisâî ve el-Kutebî de böyle demişlerdir; Mâverdî bunu her ikisinden nakletmiştir. el-Herevî dedi ki: Yüce Allah'ın: { فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } kavlinin 'abide ya'bedu' kökünden yani 'onuruna yediremeyenler/öfkeyle reddedenler'den geldiği söylenmiştir. İbn Arefe dedi ki: Ancak 'abide ya'bedu' denilince 'abid' denir; 'âbid' denilmesi ise pek nadirdir. Kur'an ise dildeki az veya şâz olan kullanımlarla gelmez. Bilakis mana; 'O'nun bir ve çocuksuz olduğu üzere Allah Azze ve Celle'ye ibadet edenlerin ilki benim' demektir. Rivayet edildiğine göre bir kadın kocasıyla evlendi ve altı aylıkken bir çocuk doğurdu. Bu durum Osman radıyallâhu anh'a zikredilince kadının recmedilmesini emretti. Bunun üzerine Ali ona: Yüce Allah: { وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً } “Onun taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır” [Ahkâf: 15] buyurmuş, başka bir ayette de: { وَفِصالُهُ فِي عامَيْنِ } “Onun sütten kesilmesi ise iki yıl içindedir” [Lokmân: 14] buyurmuştur, dedi. Vallahi Osman [bunu duyunca] kadına geri getirilmesi için haber göndermeyi gururuna yedirememezlik etmedi (hemen geri getirilmesini istedi). Abdullah b. Vehb dedi ki: Yani ne çekindi ne de kibir yaptı. İbnü'l-A'râbî dedi ki: { فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ }; yani öfkelenen ve [bunu] gururuna yediremeyenlerin [ilki benim]. Şöyle de denilmiştir: { فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ }; yani size muhalif olarak O'na teklik üzere ibadet edenlerin ilkiyim. Ebû Ubeyde ise: Manası inkâr edenlerdir, dedi ve: Bana hakkımı inkâr etti (abedenî hakkî) kullanımını aktardı. Kûfe ehli Âsım müstesna vâv'ın dammesi ve lâm'ın sükûnu ile { وُلْدٌ } okudular. Geri kalanlar ve Âsım { وَلَدٌ } okudular; bu daha önce geçmişti. { سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin Rabbi münezzehtir”; yani O'nu tenzih ve takdis ederiz. Kendisini sonradan yaratılmış olmayı gerektiren her şeyden tenzih etmiş ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e de tenzihi emretmiştir. { عَمَّا يَصِفُونَ } “Onların nitelemelerinden”; yani söyledikleri yalandan [münezzehtir].
[سورة الزخرف (٤٣): آية ٨٣]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 83]
فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ (٨٣)
{ فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ } “Artık bırak onları; kendilerine vadedilen günlerine kavuşuncaya kadar dalsınlar ve oynayadursunlar.” (83)
قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا" يَعْنِي كُفَّارَ مَكَّةَ حِينَ كَذَّبُوا بِعَذَابِ الْآخِرَةِ. أَيِ اتْرُكْهُمْ يَخُوضُوا فِي بَاطِلِهِمْ وَيَلْعَبُوا فِي دُنْيَاهُمْ" حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ" إِمَّا الْعَذَابَ فِي الدُّنْيَا أَوْ فِي الْآخِرَةِ. وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا مَنْسُوخٌ بِآيَةِ السَّيْفِ. وَقِيلَ: هُوَ مُحْكَمٌ، وَإِنَّمَا أُخْرِجَ مَخْرَجَ التَّهْدِيدِ. وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ وَمُجَاهِدٌ وَحُمَيْدٌ وَابْنُ الْقَعْقَاعِ وَابْنُ السَّمَيْقَعِ" حَتَّى يَلْقَوْا" بِفَتْحِ الْيَاءِ وَإِسْكَانِ اللَّامِ مِنْ غَيْرِ أَلِفٍ، وَفَتْحُ الْقَافِ هُنَا وَفِي" الطُّورِ" وَ" الْمَعَارِجِ". الباقون" يُلاقُوا".
Yüce Allah'ın: { فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا } buyruğu; ahiret azabını yalanladıklarında Mekke kâfirlerini kastetmektedir. Yani kendilerine vadedilen —dünyadaki yahut ahiretteki— azap gününe kavuşuncaya kadar bırak onları batıllarına dalsınlar ve dünyalarında oynayadursunlar. Bunun kılıç ayetiyle neshedildiği söylenmiştir. Muhkem olduğu ve ancak bir tehdit üslubuyla sevk edildiği de söylenmiştir. İbn Muheysın, Mücâhid, Humeyd, İbnü'l-Ka'kâ' ve İbnu's-Sümeyka' burada, Tûr Suresi'nde ve Meâric Suresi'nde yâ'nın fethası, lâm'ın sükûnu ve elifsiz olarak kâf'ın fethasıyla { حَتَّى يَلْقَوْا } şeklinde okumuşlardır. Geri kalanlar ise { يُلاقُوا } şeklinde okumuşlardır.
[سورة الزخرف (٤٣): آية ٨٤]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 84]
وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلهٌ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ (٨٤)
{ وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلهٌ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ (٨٤) } “Gökte de İlah olan, yerde de İlah olan O'dur. O, Hakîm'dir, Alîm'dir.”
هَذَا تَكْذِيبٌ لَهُمْ فِي أَنَّ لِلَّهِ شَرِيكًا وَوَلَدًا، أَيْ هُوَ الْمُسْتَحِقُّ لِلْعِبَادَةِ فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ. وَقَالَ عُمَرُ ﵁ وَغَيْرُهُ: الْمَعْنَى وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ فِي الْأَرْضِ، وَكَذَلِكَ قَرَأَ. وَالْمَعْنَى أَنَّهُ يُعْبَدُ فِيهِمَا. وَرُوِيَ أَنَّهُ قَرَأَ هُوَ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَغَيْرُهُمَا" وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ اللَّهُ وَفِي الْأَرْضِ اللَّهُ" وَهَذَا خِلَافُ المصحف. و" إِلهٌ" رُفِعَ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ هُوَ إِلَهٌ، قَالَهُ أَبُو عَلِيٍّ. وَحَسُنَ حَذْفُهُ لِطُولِ الْكَلَامِ. وَقِيلَ:" فِي" بِمَعْنَى عَلَى، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:" وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ" [طه: ٧١] أَيْ عَلَى جُذُوعِ النَّخْلِ، أَيْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ." وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ" تَقَدَّمَ.
Bu, Allah'ın ortağı ve çocuğu olduğu iddialarını yalanlamaktır; yani gökte ve yerde ibadete lâyık olan O'dur. Ömer radıyallâhu anh ve başkaları: Mana; 'Gökte ilah olan O'dur, yerde de...' şeklindedir demişler ve öyle de okumuşlardır. Manası, her ikisinde de O'na ibadet edildiğidir. Kendisinin, İbn Mes'ûd'un ve başkalarının: { وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ اللَّهُ وَفِي الْأَرْضِ اللَّهُ } şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir ki bu mushafın hattına muhaliftir. { إِلهٌ } kelimesi, mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfudur; yani: 'Ve O, gökte İlah olan O'dur' takdirindedir; bunu Ebû Ali söylemiştir. Sözün uzunluğu sebebiyle hazfedilmesi güzel olmuştur. Şöyle de denilmiştir: Yüce Allah'ın: { وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ } “Ve sizi muhakkak hurma dallarına asacağım” [Tâhâ: 71] kavlindeki gibi { فِي } edatı { عَلَى } (üzerinde/hükümran) anlamındadır; yani O, göğe ve yere gücü yetendir. { وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ } “O, Hakîm'dir, Alîm'dir” ifadesi daha önce geçmişti.
[سورة الزخرف (٤٣): آية ٨٥]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 85]
وَتَبارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٥)
{ وَتَبارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٥) } “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü kendisine ait olan [Allah] ne yücedir! Kıyametin ilmi de O'nun katındadır ve ancak O'na döndürüleceksiniz.”
" تَبارَكَ" تَفَاعَلَ مِنَ الْبَرَكَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ." وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ" أَيْ وَقْتُ قِيَامِهَا." وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ" قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ" وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ" بِالْيَاءِ. الْبَاقُونَ بِالتَّاءِ. وَكَانَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ وَحُمَيْدٌ وَيَعْقُوبَ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ يَفْتَحُونَ أَوَّلَهُ عَلَى أُصُولِهِمْ. وضم الباقون.
"تَبارَكَ" (Tebâreke), bereket (الْبَرَكَة) kökünden tefâ'ale (تَفَاعَلَ) veznindedir ve [açıklaması] daha önce geçmişti. "وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ" { وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } “Kıyametin ilmi de O'nun katındadır” yani onun ne zaman kopacağı [vaktin bilgisi O'nun katındadır]. "وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ" { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Ve ancak O'na döndürüleceksiniz” ifadesini; İbn Kesîr, Hamza ve el-Kisâî "ye" harfiyle "وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ" (Ve ileyhi yurce'ûn) şeklinde okumuşlardır. Geriye kalanlar ise "te" harfiyle [turce'ûn şeklinde] okumuşlardır. İbn Muhaysın, Humeyd, Ya'kûb ve İbn Ebî İshâk kendi [kıraat] usullerine göre kelimenin ilk harfini fetha ile okuyorlardı. Diğerleri ise damme (ötre) ile okumuşlardır.
[سورة الزخرف (٤٣): آية ٨٦]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 86]
وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَةَ إِلاَّ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٨٦)
{ وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَةَ إِلاَّ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٨٦) } “O'ndan başka yalvardıkları kimseler şefaate malik olamazlar; ancak bilerek hakka şahitlik edenler müstesna.”
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ"" مِنْ" في موضع الخفض. وأراد ب" الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ" عِيسَى وَعُزَيْرًا وَالْمَلَائِكَةَ. وَالْمَعْنَى وَلَا يَمْلِكُ هَؤُلَاءِ الشَّفَاعَةَ إِلَّا لِمَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَآمَنَ عَلَى عِلْمٍ وَبَصِيرَةٍ، قَالَهُ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَغَيْرُهُ. قَالَ: وَشَهَادَةُ الْحَقِّ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَقِيلَ:" مَنْ" فِي مَحَلِّ رَفْعٍ، أَيْ وَلَا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفَاعَةَ، يَعْنِي الْآلِهَةَ- فِي قَوْلِ قَتَادَةَ- أَيْ لَا يَشْفَعُونَ لِعَابِدِيهَا إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ، يَعْنِي عُزَيْرًا وَعِيسَى وَالْمَلَائِكَةَ فَإِنَّهُمْ يَشْهَدُونَ بِالْحَقِّ وَالْوَحْدَانِيَّةِ لِلَّهِ." وَهُمْ يَعْلَمُونَ" حَقِيقَةَ مَا شهدوا به. وقيل: إِنَّهَا نَزَلَتْ بِسَبَبِ أَنَّ النَّضْرَ بْنَ الْحَارِثِ وَنَفَرًا مِنْ قُرَيْشٍ قَالُوا: إِنْ كَانَ مَا يَقُولُ مُحَمَّدٌ حَقًّا فَنَحْنُ نَتَوَلَّى الْمَلَائِكَةَ وَهُمْ أَحَقُّ بِالشَّفَاعَةِ لَنَا مِنْهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ" وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَةَ إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ" أَيِ اعْتَقَدُوا أَنَّ الْمَلَائِكَةَ أَوِ الْأَصْنَامَ أَوِ الْجِنَّ أَوِ الشَّيَاطِينَ تَشْفَعُ لَهُمْ وَلَا شَفَاعَةَ لِأَحَدٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ." إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ" يَعْنِي الْمُؤْمِنِينَ إِذَا أَذِنَ لَهُمْ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:" إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ" أَيْ شَهِدَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ. وَقِيلَ: أَيْ لَا يَمْلِكُ هَؤُلَاءِ الْعَابِدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْ يَشْفَعَ لَهُمْ أَحَدٌ إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ، فَإِنَّ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ يُشْفَعُ لَهُ ولا يشفع لمشرك. و" إِلَّا" بِمَعْنَى لَكِنْ، أَيْ لَا يَنَالُ الْمُشْرِكُونَ الشَّفَاعَةَ لَكِنْ يَنَالُ الشَّفَاعَةَ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ، فَهُوَ استثناء مُنْقَطِعٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُتَّصِلًا، لِأَنَّ فِي جُمْلَةِ" الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ" الْمَلَائِكَةَ. وَيُقَالُ: شَفَعْتُهُ وَشَفَعْتُ لَهُ، مِثْلُ كِلْتُهُ وَكِلْتُ لَهُ. وَقَدْ مَضَى فِي" الْبَقَرَةِ" مَعْنَى الشَّفَاعَةِ وَاشْتِقَاقِهَا فَلَا مَعْنَى لِإِعَادَتِهَا. وَقِيلَ:" إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ" إِلَّا مَنْ تَشْهَدُ لَهُ الْمَلَائِكَةُ بِأَنَّهُ كَانَ عَلَى الْحَقِّ فِي الدُّنْيَا، مَعَ عِلْمِهِمْ بِذَلِكَ مِنْهُ بِأَنْ يَكُونَ اللَّهُ أَخْبَرَهُمْ بِهِ، أو بأن شاهدوه على الايمان.
Burada iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ } [ifadesindeki] { مَنْ } cer mahallindedir. { الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ } “O'ndan başka yalvardıkları kimseler” ifadesiyle İsa'yı, Üzeyir'i ve melekleri kastetmiştir. Anlam şudur: Bunlar, ancak hakka şahitlik edip bir ilim ve basiret üzere iman eden kimselere şefaat edebilirler. Bunu Said b. Cübeyr ve başkaları söylemiştir. [Said b. Cübeyr] şöyle demiştir: Hakka şahitlik etmek, 'Lâ ilâhe illallâh'tır. Şöyle de denilmiştir: { مَنْ } ref mahallindedir. Yani Katâde'nin görüşüne göre 'O'ndan başka yalvardıkları kimseler şefaate malik olamazlar' ifadesinde kast edilen ilahlardır; yani onlar kendilerine tapanlara şefaat edemezler. Ancak hakka şahitlik eden kimseler müstesnadır; bunlarla da Üzeyir, İsa ve melekler kastedilmektedir. Çünkü onlar hakka ve Allah'ın birliğine şahitlik ederler. { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “onlar bilirler” [ifadesi de], şahitlik ettikleri şeyin hakikatini bilirler, [demektir]. Şöyle de denilmiştir: Bu [ayet], Nadr b. el-Hâris ve Kureyş'ten bir topluluğun: 'Eğer Muhammed'in söyledikleri hak ise, biz melekleri dost ediniriz; zira onlar bize şefaat etmeye ondan daha layıktır' demeleri üzerine inmiştir. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَةَ إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ } “O'ndan başka yalvardıkları kimseler şefaate malik olamazlar; ancak hakka şahitlik edenler müstesna” [ayetini] indirdi. Yani onlar, meleklerin, putların, cinlerin yahut şeytanların kendilerine şefaat edeceğine inanıyorlardı. Oysa kıyamet gününde { إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ } “ancak hakka şahitlik edenler” -yani kendilerine izin verildiğinde müminler- müstesna hiç kimsenin şefaati olmayacaktır. İbn Abbâs: '{ إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ } yani 'Lâ ilâhe illallâh Muhammedün resûlullâh' diye şahitlik eden kimseler' demiştir. Şöyle de denilmiştir: Yani Allah'tan başkasına ibadet eden bu kimseler için, hakka şahitlik eden müstesna hiç kimse şefaat etmeye malik olamaz. Zira hakka şahitlik eden kimseye şefaat edilir, müşrike ise şefaat edilmez. Buradaki { إِلَّا } 'lâkin' anlamındadır. Yani müşrikler şefaate nail olamazlar, lâkin hakka şahitlik eden kimse şefaate nail olur; bu durumda istisna munkatıdır. Muttasıl olması da caizdir, çünkü { الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ } “O'ndan başka yalvardıkları” ifadesinin kapsamına melekler de dahildir. [Arapçada] { كِلْتُهُ وَكِلْتُ لَهُ } dendiği gibi { شَفَعْتُهُ وَشَفَعْتُ لَهُ } da denilir. Şefaatin anlamı ve türeyişi Bakara [Suresi]'nde geçmişti; dolayısıyla onu tekrar etmenin bir anlamı yoktur. Şöyle de denilmiştir: { إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ } “ancak hakka şahitlik edenler müstesna”, yani Allah'ın kendilerine bildirmesi yahut onu iman üzere görmeleri sebebiyle dünyada hak üzere olduğunu bildikleri halde meleklerin lehine şahitlik ettiği kimseler müstesnadır.
الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ" يَدُلُّ عَلَى مَعْنَيَيْنِ: أَحَدُهُمَا- أَنَّ الشَّفَاعَةَ بِالْحَقِّ غَيْرُ نَافِعَةٍ إِلَّا مَعَ الْعِلْمِ، وأن التقيد لَا يُغْنِي مَعَ عَدَمِ الْعِلْمِ بِصِحَّةِ الْمَقَالَةِ. وَالثَّانِي- أَنَّ شَرْطَ سَائِرِ الشَّهَادَاتِ فِي الْحُقُوقِ وَغَيْرِهَا أَنْ يَكُونَ الشَّاهِدُ عَالِمًا بِهَا. وَنَحْوُهُ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ] إِذَا رَأَيْتَ مِثْلَ الشَّمْسِ فَاشْهَدْ وَإِلَّا فدع [. وقد مضى في" البقرة".
İkincisi: Yüce Allah'ın: { إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } kavli iki manaya delalet eder: Birincisi: Hak ile şahitlik ilim olmaksızın fayda vermez ve sözün doğruluğu bilinmedikçe taklit bir fayda sağlamaz. İkincisi: Haklarda ve diğer hususlardaki sair şehadetlerin şartı, şahidin o hususu biliyor olmasıdır. Bunun bir benzeri de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen: [Güneş gibi gördüğün zaman şahitlik et; aksi halde bırak] hadisidir. Bu da Bakara Suresi'nde geçmişti.
[سورة الزخرف (٤٣): آية ٨٧]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 87]
وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٨٧)
{ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٨٧) } “Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan, mutlaka ‘Allah’ derler. O halde nasıl [haktan] çevriliyorlar?”
قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ" أَيْ لَأَقَرُّوا بِأَنَّ اللَّهَ خَلَقَهُمْ بَعْدَ أَنْ لَمْ يَكُونُوا شَيْئًا." فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ" أي كيف ينقلبون عن عبادته وينصرفون عنها حَتَّى أَشْرَكُوا بِهِ غَيْرَهُ رَجَاءَ شَفَاعَتِهِمْ لَهُ. يُقَالُ: أَفَكَهُ يَأْفِكُهُ أَفْكًا، أَيْ قَلَبَهُ وَصَرَفَهُ عَنِ الشَّيْءِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" قالُوا أَجِئْتَنا لِتَأْفِكَنا عَنْ آلِهَتِنا" [الأحقاف: ٢٢]. وقيل: أي ولين سَأَلْتَ الْمَلَائِكَةَ وَعِيسَى" مَنْ خَلَقَهُمْ" لَقَالُوا اللَّهُ." فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ" أَيْ فَأَنَّى يُؤْفَكُ هَؤُلَاءِ فِي ادعائهم إياهم آلهة.
Yüce Allah'ın: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } buyruğu; yani hiçbir şey değillerken kendilerini Allah'ın yarattığını kesinlikle ikrar ederler. { فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ } “O halde nasıl çevriliyorlar?”; yani O'na şefaatlerini umarak başkalarını O'na ortak koşacak derecede O'nun ibadetinden nasıl döndürülüp çevriliyorlar? [Arapçada] ‘efekehû ye'fikuhû efken’ denir ki bu bir şeyi bir şeyden çevirip döndürdü demektir. Yüce Allah'ın: { قالُوا أَجِئْتَنا لِتَأْفِكَنا عَنْ آلِهَتِنا } “Dediler ki: ‘Bizi ilahlarımızdan çevirmek için mi geldin?’” [Ahkâf: 22] kavli de bundandır. Şöyle de denilmiştir: Yani meleklere ve İsa'ya 'onları kim yarattı?' diye sorsan kesinlikle 'Allah' derler. { فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ } “O halde nasıl çevriliyorlar?”; yani bunları ilah edinme iddialarında bunlar nasıl çevriliyorlar?
[سورة الزخرف (٤٣): آية ٨٨]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 88]
وَقِيلِهِ يا رَبِّ إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ (٨٨)
{ وَقِيلِهِ يا رَبِّ إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ (٨٨) } “Onun: ‘Ey Rabbim! Şüphesiz bunlar iman etmeyen bir kavimdir’ demesine de [andolsun].”
فِي" قِيلِهِ" ثَلَاثُ قِرَاءَاتٍ: النَّصْبُ، وَالْجَرُّ، وَالرَّفْعُ. فَأَمَّا الْجَرُّ فَهِيَ قِرَاءَةُ عَاصِمٍ وَحَمْزَةَ. وَبَقِيَّةُ السَّبْعَةِ بِالنَّصْبِ. وَأَمَّا الرَّفْعُ فَهِيَ قِرَاءَةُ الْأَعْرَجِ وَقَتَادَةَ وَابْنِ هُرْمُزٍ وَمُسْلِمِ بْنِ جُنْدُبٍ. فَمَنْ جَرَّ حَمَلَهُ عَلَى مَعْنَى: وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَعِلْمُ قِيلِهِ. وَمَنْ نَصَبَ فَعَلَى مَعْنَى: وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيَعْلَمُ قِيلَهُ، وَهَذَا اخْتِيَارُ الزَّجَّاجِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَالْأَخْفَشُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ" قِيلِهِ" عَطْفًا عَلَى قوله" أَنَّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ" [الزخرف: ٨٠]. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: سَأَلْتُ أَبَا الْعَبَّاسِ مُحَمَّدَ ابن يَزِيدَ الْمُبَرِّدَ بِأَيِ شَيْءٍ تَنْصِبُ الْقِيلَ؟ فَقَالَ: أَنْصِبُهُ عَلَى" وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيَعْلَمُ قِيلَهُ". فَمِنْ هَذَا الْوَجْهِ لَا يَحْسُنُ الْوَقْفُ عَلَى" تُرْجَعُونَ"، وَلَا عَلَى" يَعْلَمُونَ". وَيَحْسُنُ الْوَقْفُ عَلَى" يَكْتُبُونَ". وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ وَالْأَخْفَشُ أَنْ يَنْصِبَ الْقِيلَ على معنى: لا نسمع سرهم ونجواهم
{ قِيلِهِ } [kelimesinde] üç kıraat vardır: Nasb (üstün), cer (esre) ve ref (ötre). Cer [kıraati], Âsım ve Hamza'nın kıraatidir. Yedi [kıraat imamının] geri kalanı ise nasb ile [okumuştur]. Ref [kıraatine] gelince; bu da el-A'rec, Katâde, İbn Hürmüz ve Müslim b. Cündeb'in kıraatidir. Cer ile okuyan kimse bunu: “Kıyametin ilmi O'nun katındadır ve onun sözünün ilmi de [O'nun katındadır]” anlamına hamletmiştir. Nasb ile okuyan ise: “Kıyametin ilmi O'nun katındadır ve [O], onun sözünü bilir” anlamına [hamletmiştir]; bu da Zeccâc'ın tercihidir. Ferrâ ve Ahfeş şöyle demiştir: { قِيلِهِ } lafzının O'nun: { أَنَّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ } [ez-Zuhruf: 80] “Bizim, onların sırlarını ve gizli konuşmalarını işitmediğimizi” kavline matuf olması caizdir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Ebü'l-Abbâs Muhammed b. Yezîd el-Müberred'e: “Kîl (قِيل) [kelimesini] neye dayanarak nasb ediyorsun?” diye sordum. Şöyle dedi: “Onu, ‘Kıyametin ilmi O'nun katındadır ve [O], onun sözünü bilir’ [takdiri] üzere nasb ediyorum.” Bu veche göre { تُرْجَعُونَ } üzerinde de { يَعْلَمُونَ } üzerinde de vakıf yapmak uygun olmaz; { يَكْتُبُونَ } üzerinde vakıf yapmak ise uygundur. Ferrâ ve Ahfeş, kîl (قِيل) [kelimesinin]: “Onların sırlarını ve gizli konuşmalarını işitmediğimizi” manası üzere nasb edilmesini caiz görmüşlerdir.
وَقِيلَهُ، كَمَا ذَكَرْنَا عَنْهُمَا فَمِنْ هَذَا الْوَجْهِ لَا يَحْسُنُ الْوَقْفُ عَلَى يَكْتُبُونَ. وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ وَالْأَخْفَشُ أَيْضًا: أَنْ يُنْصَبَ عَلَى الْمَصْدَرِ، كَأَنَّهُ قَالَ: وَقَالَ قِيلَهُ، وَشَكَا شَكْوَاهُ إِلَى اللَّهِ ﷿، كَمَا قَالَ كَعْبُ بْنُ زُهَيْرٍ:
ve sözünü işitmediğimizi manasına göre nasb edilmesini caiz görmüşlerdir; nitekim ikisinden bunu zikretmiştik. Bu veche göre ise { يَكْتُبُونَ } üzerinde vakıf yapmak uygun olmaz. Ferrâ ve Ahfeş ayrıca sanki: 'Sözünü söyledi ve şikâyetini Allah Azze ve Celle'ye arz etti' demiş gibi mastar üzere nasb edilmesini de caiz görmüşlerdir; nitekim Ka'b b. Züheyr şöyle demiştir: