[سورة آل عمران (٣): آية ١٨٥]
[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 185]
كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ (١٨٥)
{ كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ (١٨٥) } “Her nefis ölümü tadacaktır. Ecirleriniz ancak kıyamet günü tastamam verilecektir. Artık kim ateşten uzaklaştırılıp cennete konursa, muhakkak o kurtulmuştur. Dünya hayatı ise aldatıcı bir menfaatten başka bir şey değildir. (185)”
فِيهِ سَبْعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- لَمَّا أَخْبَرَ جَلَّ وَتَعَالَى عَنِ الْبَاخِلِينَ وَكُفْرِهِمْ فِي قَوْلِهِمْ:" إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ" وَأَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِالصَّبْرِ عَلَى أَذَاهُمْ فِي قَوْلِهِ:" لَتُبْلَوُنَّ" [آل عمران: ١٨٦] الْآيَةَ- بَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ مِمَّا يَنْقَضِي وَلَا يَدُومُ، فَإِنَّ أَمَدَ الدُّنْيَا قَرِيبٌ، وَيَوْمُ الْقِيَامَةِ يَوْمُ الْجَزَاءِ. (ذائِقَةُ الْمَوْتِ) مِنَ الذَّوْقِ، وَهَذَا مِمَّا لَا مَحِيصَ عَنْهُ لِلْإِنْسَانٍ، وَلَا مَحِيدَ عَنْهُ لِحَيَوَانٍ. وَقَدْ قَالَ أُمَيَّةُ بْنُ أَبِي الصَّلْتِ:
Bunda yedi mesele vardır: Birincisi: Yüce ve Münezzeh olan Allah cimrileri ve onların: “Allah fakirdir, biz ise zenginiz” sözlerindeki küfürlerini haber verip: { لَتُبْلَوُنَّ } [Âl-i İmrân: 186] ayetinde müminlere onların eziyetlerine karşı sabretmelerini emredince, bunun sona erecek ve devam etmeyecek şeylerden olduğunu açıkladı; çünkü dünyanın süresi pek yakındır, kıyamet günü ise ceza ve karşılık günüdür. { ذائِقَةُ الْمَوْتِ } tatmak (ez-zevk / الذَّوْق) kökündendir. Bu ise ne insanın kaçabileceği ne de herhangi bir canlının kurtulabileceği bir şeydir. Ümeyye b. Ebi's-Salt şöyle demiştir:
مَنْ لَمْ يَمُتْ عَبْطَةً يَمُتْ هَرَمًا ... للموت كأس والمرء ذَائِقُهَا
“Genç yaşta birdenbire ölmeyen ihtiyar olup ölür... Ölüm bir kadehtir ve insan onu tadacaktır.”
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
الْمَوْتُ بَابٌ وَكُلُّ النَّاسِ دَاخِلُهُ ... فَلَيْتَ شَعْرِيَ بَعْدَ الْبَابِ مَا الدَّارُ
“Ölüm bir kapıdır ve bütün insanlar oraya girecektir... Ah bir bilseydim, o kapıdan sonraki yurt nasıldır!”
الثَّانِيَةُ- قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" ذائِقَةُ الْمَوْتِ" بِالْإِضَافَةِ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَيَحْيَى وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ" ذَائِقَةٌ الْمَوْتَ" بِالتَّنْوِينِ وَنَصْبِ الْمَوْتِ. قَالُوا: لِأَنَّهَا لَمْ تَذُقْ بَعْدُ. وَذَلِكَ أَنَّ اسْمَ الْفَاعِلِ عَلَى ضَرْبَيْنِ: أَحَدُهُمَا أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الْمُضِيِّ. وَالثَّانِي بِمَعْنَى الِاسْتِقْبَالِ، فَإِنْ أَرَدْتَ الْأَوَّلَ لَمْ يَكُنْ فِيهِ إِلَّا الْإِضَافَةُ إِلَى مَا بَعْدَهُ، كَقَوْلِكَ: هَذَا ضَارِبُ زَيْدٍ أَمْسِ، وَقَاتِلُ بَكْرٍ أَمْسِ، لِأَنَّهُ يَجْرِي مَجْرَى الِاسْمِ الْجَامِدِ وَهُوَ الْعَلَمُ، نَحْوَ غُلَامُ زَيْدٍ، وَصَاحِبُ بَكْرٍ. قَالَ الشَّاعِرُ:
İkincisi: Genel kıraat izafet ile { ذائِقَةُ الْمَوْتِ } şeklindedir. el-A'meş, Yahyâ ve İbn Ebî İshâk ise tenvin ve { الْمَوْتَ } kelimesinin nasbı ile “zâikatün el-mevte” (ذَائِقَةٌ الْمَوْتَ) şeklinde okumuşlardır. Şöyle demişlerdir: Çünkü henüz [ölümü] tatmamıştır. Şöyle ki, ism-i fâil iki kısımdır: Birincisi geçmiş zaman anlamında olması, ikincisi ise gelecek zaman anlamında olmasıdır. Eğer birincisini kastedersen, kendisinden sonrakine izafe edilmesinden başka bir yol yoktur; tıpkı senin “hâzâ dâribu Zeydin emsi” (bu, dün Zeyd'i dövendir) ve “kâtilü Bekrin emsi” (bu, dün Bekir'i öldürendir) demen gibi. Çünkü bu, câmid isim ve özel isim mesabesindedir; tıpkı “gulâmu Zeydin” (Zeyd'in kölesi) ve “sâhibu Bekrin” (Bekir'in arkadaşı) gibi. Şair şöyle demiştir:
الْحَافِظُو عورة العشيرة لا ... يأتيهم من ورائهم وكف
Aşiretin mahremiyetini korurlar; arkalarından kendilerine hiçbir leke [ve ayıp] gelmez.
وَإِنْ أَرَدْتَ الثَّانِيَ جَازَ الْجَرُّ. وَالنَّصْبُ وَالتَّنْوِينُ فِيمَا هَذَا سَبِيلُهُ هُوَ الْأَصْلُ، لِأَنَّهُ يَجْرِي مَجْرَى الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ فَإِنْ كَانَ الْفِعْلُ غَيْرَ متعد، لم يتعد نحو قاتم زَيْدٌ. وَإِنْ كَانَ مُتَعَدِّيًا عَدَّيْتَهُ وَنَصَبْتَ بِهِ، فتقول. زيد ضارب عمروا بمعنى يضرب عمروا. وَيَجُوزُ حَذْفُ التَّنْوِينِ وَالْإِضَافَةِ تَخْفِيفًا، كَمَا قَالَ الْمَرَّارُ":
Eğer ikincisini kastedersen cer [ve izafet] caizdir. Bu tür durumlarda nasb ve tenvin asıl olandır; çünkü muzâri fiil mesabesindedir. Şayet fiil geçişsiz ise “kâimün Zeydün” (Zeyd ayaktadır) gibi geçişli olmaz. Şayet geçişli ise onu geçişli yapar ve onunla nasb edersin; nitekim “yedribu Amran” (Amr'ı dövüyor) anlamında “Zeydün dâribün Amran” (Zeyd, Amr'ı dövecektir/dövmektedir) dersin. Hafifletmek için tenvini ve izafeti hazfetmek de caizdir; el-Merrâr'ın şöyle dediği gibi:
سَلِّ الْهُمُومَ بِكُلِّ مُعْطِي رَأْسِهِ ... نَاجٍ مُخَالِطِ صُهْبَةٍ مُتَعَيِّسِ
“Başını öne eğip giden, hızlı koşan, rengi kızıla çalan boz”
مُغْتَالِ أَحْبُلِهِ مُبِينٍ عُنْقُهُ ... فِي مَنْكِبٍ زَبَنَ الْمَطِيَّ عَرَنْدَسِ
“İplerini koparan, boynu belirgin, omuzları güçlü binek develerle gamı kederi dağıt.”
[فَحَذَفَ التَّنْوِينَ تَخْفِيفًا، وَالْأَصْلُ: مُعْطٍ رَأْسَهُ بِالتَّنْوِينِ وَالنَّصْبِ، وَمِثْلُ هَذَا أَيْضًا فِي التَّنْزِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ" [الزمر: ٣٨] وَمَا كَانَ مِثْلَهُ]. الثَّالِثَةُ- ثُمَّ اعْلَمْ أَنَّ لِلْمَوْتِ أَسْبَابًا وَأَمَارَاتٍ، فَمِنْ عَلَامَاتِ مَوْتِ الْمُؤْمِنِ عَرَقُ الْجَبِينِ. أَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ مِنْ حَدِيثِ بُرَيْدَةَ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:" الْمُؤْمِنُ يَمُوتُ بِعَرَقِ الْجَبِينِ". وَقَدْ بَيَّنَّاهُ فِي" التَّذْكِرَةِ" فَإِذَا احْتُضِرَ لُقِّنَ الشَّهَادَةَ، لِقَوْلِهِ ﵇: (لَقِّنُوا مَوْتَاكُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ) لِتَكُونَ آخِرَ كَلَامِهِ فَيُخْتَمُ لَهُ بِالشَّهَادَةِ، وَلَا يُعَادُ عَلَيْهِ مِنْهَا لِئَلَّا يَضْجَرَ. وَيُسْتَحَبُّ قِرَاءَةُ" يس" ذَلِكَ الْوَقْتَ، لِقَوْلِهِ ﵇:" اقْرَءُوا يس عَلَى مَوْتَاكُمْ" أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ. وَذَكَرَ الْآجُرِيُّ فِي كِتَابِ النَّصِيحَةِ مِنْ حَدِيثِ أُمِّ الدَّرْدَاءِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (مَا مِنْ مَيِّتٍ يُقْرَأُ عِنْدَهُ سُورَةُ يس إِلَّا هُوِّنَ عَلَيْهِ الْمَوْتُ). فَإِذَا قُضِيَ وَتَبِعَ الْبَصَرُ الرُّوحَ- كَمَا أَخْبَرَ ﷺ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ- وَارْتَفَعَتِ الْعِبَادَاتُ وَزَالَ التَّكْلِيفُ، تَوَجَّهَتْ عَلَى الْأَحْيَاءِ أَحْكَامٌ، مِنْهَا: تَغْمِيضُهُ. وَإِعْلَامُ إِخْوَانِهِ الصُّلَحَاءِ بِمَوْتِهِ. وَكَرِهَهُ قَوْمٌ وَقَالُوا: هُوَ مِنَ النَّعْيِ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، وَقَدْ بَيَّنَّاهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ. وَمِنْهَا الْأَخْذُ فِي تَجْهِيزِهِ بِالْغُسْلِ وَالدَّفْنِ لِئَلَّا يُسْرِعَ إِلَيْهِ التَّغَيُّرُ، قَالَ ﷺ لِقَوْمٍ أَخَّرُوا دَفْنَ مَيِّتِهِمْ: (عَجِّلُوا بِدَفْنِ جيفتكم) وقال: (أسرعوا بالجنازة) الحديث، وسيأتي.
[Hafifletmek maksadıyla tenvini hazfetmiştir (düşürmüştür); aslı ise tenvin ve nasb ile mu‘tin ra’sehû (مُعْطٍ رَأْسَهُ) şeklindedir. İnzal olunan Kur'an'da da bunun bir benzeri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { هَلْ هُنَّ كَاشِفَاتُ ضُرِّهِ } “Onlar O’nun [verdiği] zararı giderebilirler mi?” ve bunun benzerleridir.] Üçüncüsü: Şunu bil ki ölümün birtakım sebepleri ve alametleri vardır. Müminin ölüm alametlerinden biri alnın terlemesidir. Bunu Nesâî, Büreyde’den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in şöyle buyurduğunu işittim: « الْمُؤْمِنُ يَمُوتُ بِعَرَقِ الْجَبِينِ » «Mümin, alnının teriyle ölür.» Biz bunu et-Tezkire’de açıkladık. Kişi sekerât-ı mevt (ölüm döşeğinde can çekişme) haline geldiğinde, [hayatının] son sözü olsun da kelime-i şehadetle mühürlensin diye kendisine şehadet telkin edilir; çünkü aleyhisselâm: « لَقِّنُوا مَوْتَاكُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ » «Ölülerinize (ölüm döşeğindekilere) 'Lâ ilâhe illallâh' sözünü telkin ediniz» buyurmuştur. Bıkkınlık ve usanç vermemek için de bu telkin ona karşı tekrar tekrar söylenmez. O vakitte Yâsîn sûresini okumak müstehaptır; zira aleyhisselâm: « اقْرَءُوا يس عَلَى مَوْتَاكُمْ » «Ölülerinizin (ölüm döşeğindekilerin) üzerine Yâsîn sûresini okuyunuz» buyurmuştur. Bunu Ebû Dâvûd tahric etmiştir. el-Âcurrî, Kitâbü’n-Nasîha adlı eserinde Ümmü’d-Derdâ’dan, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem’den rivayetle şöyle buyurduğunu zikretmiştir: « مَا مِنْ مَيِّتٍ يُقْرَأُ عِنْدَهُ سُورَةُ يس إِلَّا هُوِّنَ عَلَيْهِ الْمَوْتُ » «Yanında Yâsîn sûresi okunan her bir ölünün ölüm acısı muhakkak hafifletilir.» Canı çıkıp da —Sahîh-i Müslim’de [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem’in haber verdiği gibi— göz ruhun ardından baktığında, ibadetler kalkıp mükellefiyet sona erdiğinde, geride kalan dirilere bazı hükümler yönelir. Bunlardan biri: Gözlerinin kapatılmasıdır. Diğeri, vefatının salih kardeşlerine duyurulmasıdır. Bir topluluk ise bunu mekruh görmüş ve: “Bu, [Câhiliye âdeti olan] ölüm ilanı (na‘y) türündendir” demişlerdir. Birinci görüş daha sahihtir; biz bunu bu yerin dışında açıklamıştık. Bu hükümlerden biri de, cesedinde çabucak bozulma ve kokuşma meydana gelmesin diye yıkanıp defnedilmesi hazırlıklarına başlanmasıdır. [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem, cenazelerinin defnini geciktiren bir topluluğa: « عَجِّلُوا بِدَفْنِ جيفتكم » «Cenazenizi defnetmekte acele ediniz» buyurmuştur. Ayrıca: « أسرعوا بالجنازة » «Cenazeyi [taşımakta ve defnetmekte] acele ediniz...» hadisini buyurmuştur ki bu ileride gelecektir.
الثالثة- فَأَمَّا غُسْلُهُ فَهُوَ سُنَّةٌ لِجَمِيعِ الْمُسْلِمِينَ حَاشَا الشهيد على ما تقدم. وقيل: غُسْلُهُ وَاجِبٌ. قَالَهُ الْقَاضِي عَبْدُ الْوَهَّابِ. وَالْأَوَّلُ: مَذْهَبُ الْكِتَابِ، وَعَلَى هَذَيْنَ الْقَوْلَيْنِ الْعُلَمَاءُ. وَسَبَبُ الْخِلَافِ قَوْلُهُ ﵇ لِأُمِّ عَطِيَّةَ فِي غُسْلِهَا ابْنَتَهُ زَيْنَبَ، عَلَى مَا فِي كِتَابِ مُسْلِمٍ. وَقِيلَ: هِيَ أُمُّ كُلْثُومٍ، عَلَى مَا فِي كِتَابِ أَبِي دَاوُدَ: (اغْسِلْنَهَا ثَلَاثًا أَوْ خَمْسًا أَوْ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ إِنْ رَأَيْتُنَّ ذَلِكَ) الْحَدِيثَ. وَهُوَ الْأَصْلُ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ فِي غَسْلِ الْمَوْتَى. فَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهَذَا الْأَمْرِ بَيَانُ حُكْمِ الْغُسْلِ فَيَكُونُ وَاجِبًا. وَقِيلَ: الْمَقْصُودُ مِنْهُ تَعْلِيمُ كَيْفِيَّةِ الْغُسْلِ فَلَا يَكُونُ فِيهِ مَا يَدُلُّ عَلَى الْوُجُوبِ. قَالُوا وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: (إِنْ رَأَيْتُنَّ ذَلِكَ) وَهَذَا يَقْتَضِي إِخْرَاجَ ظَاهِرِ الْأَمْرِ عَنِ الْوُجُوبِ، لِأَنَّهُ فَوَّضَهُ إِلَى نَظَرِهِنَّ. قِيلَ لَهُمْ: هَذَا فِيهِ بُعْدٌ، لِأَنَّ رَدَّكَ (إِنْ رَأَيْتُنَّ) إِلَى الْأَمْرِ، لَيْسَ السَّابِقَ إِلَى الْفَهْمِ بَلِ السَّابِقُ رُجُوعُ هَذَا الشَّرْطِ إِلَى أَقْرَبِ مَذْكُورٍ، وَهُوَ (أَكْثَرُ مِنْ ذَلِكَ) أَوْ إِلَى التَّخْيِيرِ فِي الْأَعْدَادِ. وَعَلَى الْجُمْلَةِ فَلَا خِلَافَ فِي أَنَّ غُسْلَ الْمَيِّتِ مَشْرُوعٌ مَعْمُولٌ بِهِ فِي الشَّرِيعَةِ لَا يُتْرَكُ. وَصِفَتُهُ كَصِفَةِ غُسْلِ الْجَنَابَةِ عَلَى مَا هُوَ مَعْرُوفٌ. وَلَا يُجَاوِزُ السَّبْعَ غَسَلَاتٍ فِي غُسْلِ الْمَيِّتِ بِإِجْمَاعٍ، عَلَى مَا حَكَاهُ أَبُو عُمَرَ. فَإِنْ خَرَجَ منه شي بَعْدَ السَّبْعِ غَسَلَ الْمَوْضِعَ وَحْدَهُ، وَحُكْمُهُ حُكْمُ الْجُنُبِ إِذَا أَحْدَثَ بَعْدَ غُسْلِهِ. فَإِذَا فَرَغَ من غسله كفنه في ثيابه وهي: الرابعة- وَالتَّكْفِينُ وَاجِبٌ عِنْدَ عَامَّةِ الْعُلَمَاءِ، فَإِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ فَمِنْ رَأْسِ مَالِهِ عِنْدَ عَامَّةِ الْعُلَمَاءِ، إِلَّا مَا حُكِيَ عَنْ طَاوُسٍ أَنَّهُ قَالَ: مِنَ الثُّلُثِ كَانَ الْمَالُ قَلِيلًا أَوْ كَثِيرًا. فَإِنْ كَانَ الْمَيِّتُ مِمَّنْ تَلْزَمُ غَيْرَهُ نَفَقَتُهُ فِي حَيَاتِهِ مِنْ سَيِّدٍ- إِنْ كَانَ عَبْدًا- أَوْ أَبٍ أَوْ زَوْجٍ أَوِ ابْنٍ، فَعَلَى السَّيِّدِ بِاتِّفَاقٍ، وَعَلَى الزَّوْجِ وَالْأَبِ وَالِابْنِ بِاخْتِلَافٍ. ثُمَّ عَلَى بَيْتِ الْمَالِ أَوْ عَلَى جَمَاعَةِ الْمُسْلِمِينَ عَلَى الْكِفَايَةِ. وَالَّذِي يَتَعَيَّنُ مِنْهُ بِتَعْيِينِ الْفَرْضِ سَتْرُ الْعَوْرَةِ، فَإِنْ كَانَ فِيهِ فَضْلٌ غَيْرَ أَنَّهُ لَا يَعُمُّ جَمِيعَ الْجَسَدِ غُطِّيَ رَأْسُهُ وَوَجْهُهُ، إِكْرَامًا لِوَجْهِهِ وَسَتْرًا لِمَا يَظْهَرُ مِنْ تَغَيُّرِ مَحَاسِنِهِ. وَالْأَصْلُ فِي هَذَا قِصَّةُ مُصْعَبِ بْنِ عُمَيْرٍ، فَإِنَّهُ تَرَكَ يَوْمَ أحد نمرة كان
Üçüncüsü: [Ölünün] yıkanmasına gelince; daha önce geçtiği üzere şehid müstesna bütün Müslümanlar için bu sünnettir. Bir görüşe göre ise yıkanması vaciptir. Bunu el-Kādî Abdülvehhâb söylemiştir. Birinci [görüş], el-Kitâb'ın mezhebidir. Âlimler bu iki görüş üzerindedir. İhtilafın sebebi, Müslim'in kitabında yer aldığı üzere Nebî'nin aleyhisselâm kızı Zeyneb'i yıkaması esnasında Ümmü Atıyye'ye -Ebû Dâvûd'un kitabında geçtiğine göre ise bu Ümmü Gülsüm'dür- söylediği şu hadistir: « اغْسِلْنَهَا ثَلَاثًا أَوْ خَمْسًا أَوْ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ إِنْ رَأَيْتُنَّ ذَلِكَ » «Gerek görürseniz onu üç, beş veya bundan daha fazla yıkayın.» Bu [hadis], âlimler katında cenazelerin yıkanmasında temel dayanaktır. Bir görüşe göre bu emirden maksat yıkamanın hükmünü açıklamaktır, dolayısıyla vaciptir. Diğer bir görüşe göre ise maksat yıkamanın keyfiyetini öğretmektir, binaenaleyh bunda vücûba delalet eden bir husus yoktur. Âlimler şöyle dediler: Nebî'nin: « إِنْ رَأَيْتُنَّ ذَلِكَ » “Gerek görürseniz” buyruğu da buna delalet eder. Bu durum, emrin zahirini vücûb bildirmekten çıkarmayı gerektirir; zira [Resûlullah] bu işi onların takdirine bırakmıştır. Kendilerine şöyle cevap verildi: Bu [yorumda] bir uzaklık vardır; çünkü senin « إِنْ رَأَيْتُنَّ » “gerek görürseniz” kaydını [asıl] emre irca etmen zihne ilk gelen mana değildir. Bilakis zihne ilk gelen, bu şartın en yakın zikredilene yani « أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ » “bundan daha fazlasına” yahut sayılardaki serbestliğe dönmesidir. Velhasıl cenazenin yıkanmasının meşru olduğu, şeriatta amel edildiği ve terk edilmeyeceği hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Yıkanma şekli ise bilindiği üzere tıpkı cünüplük guslü gibidir. Ebû Ömer'in naklettiğine göre cenazenin yıkanmasında icma ile yedi defa yıkama aşılmaz. Şayet yedinciden sonra [ölüden] bir şey çıkarsa sadece o mahal yıkanır; bunun hükmü guslettikten sonra abdesti bozulan cünübün hükmü gibidir. Yıkaması bittiğinde elbiseleriyle kefenlenir ki bu da: Dördüncüsü: Kefenleme âlimlerin geneline göre vaciptir. Şayet [ölünün] malı varsa âlimlerin geneline göre ana malından [karşılanır]. Ancak Tâvûs'tan, mal az olsun çok olsun [kefenin] terekenin üçte birinden karşılanacağını söylediği rivayet edilmiştir. Eğer ölü -köle ise efendisi, yahut baba, koca ya da oğul gibi- hayatta iken nafakası başkasına gereken kimselerden ise [kefen bedeli] ittifakla efendiye, ihtilaflı olarak da kocaya, babaya ve oğula aittir. [Kimsesi yoksa] daha sonra beytülmâle yahut farz-ı kifâye olarak Müslümanlar cemaatine aittir. Kefenden farz olarak kesin surette gerekli kılınan miktar avret yerinin örtülmesidir. Şayet bundan fazla olup da bütün bedeni kaplamıyorsa, yüzüne hürmeten ve güzelliklerinin bozulmasından ötürü açığa çıkan [değişiklikleri] örtmek maksadıyla başı ve yüzü örtülür. Bu konudaki asıl dayanak Mus'ab b. Umeyr'in kıssasıdır; zira o Uhud günü geride bir nemire bırakmıştı ki...
إِذَا غُطِّيَ رَأْسُهُ خَرَجَتْ رِجْلَاهُ، وَإِذَا غُطِّيَ رِجْلَاهُ خَرَجَ رَأْسُهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (ضَعُوهَا مِمَّا يَلِي رَأْسَهُ وَاجْعَلُوا عَلَى رِجْلَيْهِ مِنَ الْإِذْخِرِ) أَخْرَجَ الْحَدِيثَ مُسْلِمٌ. وَالْوِتْرُ مُسْتَحَبٌّ عِنْدَ كَافَّةِ الْعُلَمَاءِ فِي الْكَفَنِ، وَكُلُّهُمْ مُجْمِعُونَ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ فِيهِ حَدٌّ. وَالْمُسْتَحَبُّ مِنْهُ الْبَيَاضُ قَالَ ﷺ: (الْبَسُوا مِنْ ثِيَابِكُمُ الْبَيَاضَ فَإِنَّهَا مِنْ خَيْرِ ثِيَابِكُمْ وَكَفِّنُوا فِيهَا مَوْتَاكُمْ) أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ. وَكُفِّنَ ﷺ فِي ثَلَاثَةِ أَثْوَابٍ بِيضٍ سَحُولِيَّةٍ مِنْ كُرْسُفٍ. وَالْكَفَنُ فِي غَيْرِ الْبَيَاضِ جَائِزٌ إِلَّا أَنْ يَكُونَ حَرِيرًا أَوْ خَزًّا. فَإِنْ تَشَاحَّ الْوَرَثَةُ فِي الْكَفَنِ قُضِيَ عَلَيْهِمْ فِي مِثْلِ لِبَاسِهِ فِي جُمُعَتِهِ وَأَعْيَادِهِ قَالَ ﷺ: (إِذَا كَفَّنَ أَحَدُكُمْ أَخَاهُ فَلْيُحْسِنْ كَفَنَهُ) أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. إِلَّا أَنْ يُوصِيَ بِأَقَلِّ مِنْ ذَلِكَ. فَإِنْ أَوْصَى بِسَرَفٍ قِيلَ: يَبْطُلُ الزَّائِدُ. وَقِيلَ: يَكُونُ فِي الثُّلُثِ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، لِقَوْلِهِ تعالى: (وَلا تُسْرِفُوا) [الانعام: ١٤١]. وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: إِنَّهُ لِلْمُهْلَةِ. فَإِذَا فَرَغَ مِنْ غُسْلِهِ وَتَكْفِينِهِ وَوُضِعَ عَلَى سَرِيرِهِ وَاحْتَمَلَهُ الرجال على أعناقهم وهي: الخامسة- فَالْحُكْمُ الْإِسْرَاعُ فِي الْمَشْيِ، لِقَوْلِهِ ﵇: (أَسْرِعُوا بِالْجِنَازَةِ فَإِنْ تَكُ صَالِحَةً فَخَيْرٌ تُقَدِّمُونَهَا إِلَيْهِ وَإِنْ تَكُنْ غَيْرَ ذَلِكَ فَشَرٌّ تَضَعُونَهُ عَنْ رِقَابِكُمْ). لَا كَمَا يَفْعَلُهُ الْيَوْمَ الْجُهَّالُ فِي الْمَشْيِ رُوَيْدًا وَالْوُقُوفُ بِهَا الْمَرَّةَ بَعْدَ المرة، وقراءة القرآن بالالحان إل مَا لَا يَحِلُّ وَلَا يَجُوزُ حَسْبَ مَا يَفْعَلُهُ أَهْلُ الدِّيَارِ الْمِصْرِيَّةِ بِمَوْتَاهُمْ. رَوَى النَّسَائِيُّ: أَخْبَرْنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْأَعْلَى قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ قَالَ أَنْبَأَنَا عُيَيْنَةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ: شَهِدْتُ جِنَازَةَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ وَخَرَجَ زِيَادٌ يَمْشِي بَيْنَ يَدَيِ السَّرِيرِ، فَجَعَلَ رِجَالٌ مِنْ أَهْلِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَمَوَالِيهِمْ يَسْتَقْبِلُونَ السَّرِيرَ وَيَمْشُونَ عَلَى أَعْقَابِهِمْ وَيَقُولُونَ: رُوَيْدًا رُوَيْدًا، بَارَكَ اللَّهُ فِيكُمْ! فَكَانُوا يَدِبُّونَ دَبِيبًا، حَتَّى إِذَا كُنَّا بِبَعْضِ طَرِيقِ المريد لَحِقَنَا أَبُو بَكْرَةَ ﵁ عَلَى بغلة فلما
Başı örtüldüğünde ayakları açığa çıkar, ayakları örtüldüğünde ise başı açığa çıkardı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Onu baş tarafına örtün, ayaklarının üzerine de izhır [otundan] koyun» buyurdu. Hadisi Müslim rivayet etmiştir. Kefende tek sayı (vitr) yapmak bütün âlimlerin nezdinde müstehabdır ve hepsi de bunda [belirli] bir sınır olmadığı hususunda icmâ etmiştir. Kefenin müstehab olanı beyaz olanıdır. [Nitekim Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: «Elbiselerinizden beyaz olanları giyiniz; çünkü onlar en hayırlı elbiselerinizdendir ve ölülerinizi de onlarla kefenleyiniz» buyurmuştur. Bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiştir. [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem de pamuktan beyaz üç parça Sehûlî kumaşla kefenlenmiştir. Beyazdan başka [renkteki] kumaşla kefenlemek de caizdir; ancak ipek veya kaz (ipek karışımı) olmamalıdır. Eğer mirasçılar kefen hususunda çekişirlerse, [ölünün] cuma ve bayram günlerinde giydiği elbisenin benzeriyle [kefenlenmesine] hükmedilir. [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: «Biriniz din kardeşini kefenlediği zaman kefenini güzel yapsın» buyurmuştur. Bunu Müslim rivayet etmiştir. Ancak bundan daha azını vasiyet etmiş olması müstesnadır. Şayet israf [sayılacak derecede pahalı bir kefen] vasiyet etmişse: “Fazlalık bâtıl olur” denildiği gibi, “[Bu fazlalık] malın üçte birinden karşılanır” da denilmiştir. Birinci görüş daha sahihtir; çünkü Allah Teâlâ: { وَلا تُسْرِفُوا } “İsraf etmeyin” [el-En'âm: 141] buyurmaktadır. Ebû Bekir [radıyallâhu anh] ise: “[Kefen] çürüyüp akacak beden (mühle) içindir” demiştir. [Ölü] yıkanıp kefenlenmesi bitirilince ve sedyesine konulup erkekler onu boyunları üzerinde taşıdığı zaman —ki bu da: Beşincisi- [bu durumda] hüküm, yürüyüşte acele etmektir. Çünkü [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Cenazeyi taşırken acele ediniz! Çünkü şayet o salih [bir kimse] ise, onu bir an önce hayra ulaştırmış olursunuz; eğer bunun dışındaysa, [zaten] boyunlarınızdan bir an önce indireceğiniz bir şerdir.» Bugün cahillerin yaptığı gibi yavaş yavaş yürümek, sık sık duraklamak ve Mısır ahalisinin ölülerine yaptığı gibi helal ve caiz olmayan birtakım nağmelerle Kur'an okumak şeklinde olmamalıdır. Nesâî rivayet etmiştir: Bize Muhammed b. Abdila'lâ haber verip dedi ki: Bize Hâlid rivayet edip dedi ki: Bize Uyeyne b. Abdirrahmân bildirip dedi ki: Bana babam rivayet edip şöyle dedi: Abdurrahman b. Semüre'nin cenazesine katıldım. Ziyâd sedyenin önünde yürüyerek çıktı. Abdurrahman'ın ailesinden ve azatlılarından bazı adamlar sedyenin önüne geçip geri geri yürümeye ve: “Yavaş yavaş, Allah size bereket versin!” demeye başladılar; adeta emekler gibi yavaş yürüyorlardı. Nihayet Mirbed yolunun bir kısmına vardığımızda Ebû Bekre radıyallâhu anh bir katır üzerinde bize yetişti. Onların yaptıklarını görünce...
رَأَى الَّذِينَ يَصْنَعُونَ حَمَلَ عَلَيْهِمْ بِبَغْلَتِهِ وَأَهْوَى إِلَيْهِمْ بِالسَّوْطِ فَقَالَ: خَلُّوا! فَوَالَّذِي أَكْرَمَ وَجْهَ أَبِي الْقَاسِمِ ﷺ لَقَدْ رأينا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَإِنَّهَا لِنَكَادَ نَرْمُلُ بِهَا رَمْلًا، فَانْبَسَطَ الْقَوْمُ. وَرَوَى أَبُو مَاجِدَةَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ سَأَلْنَا نَبِيَّنَا صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ سَلَّمَ عَنِ الْمَشْيِ مَعَ الْجِنَازَةِ فَقَالَ: (دُونَ الْخَبَبِ إِنْ يَكُنْ خَيْرًا يُعَجَّلُ إِلَيْهِ وَإِنْ يَكُنْ غَيْرَ ذَلِكَ فَبُعْدًا لِأَهْلِ النَّارِ) الْحَدِيثَ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَالَّذِي عَلَيْهِ جَمَاعَةُ الْعُلَمَاءِ فِي ذَلِكَ الْإِسْرَاعُ فَوْقَ السَّجِيَّةِ قَلِيلًا، وَالْعَجَلَةُ أَحَبُّ إِلَيْهِمْ مِنَ الْإِبْطَاءِ. وَيُكْرَهُ الْإِسْرَاعُ الَّذِي يَشُقُّ عَلَى ضَعَفَةِ النَّاسِ مِمَّنْ يَتْبَعُهَا. وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ: بَطِّئُوا بِهَا قَلِيلًا وَلَا تَدِبُّوا دَبِيبَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى. وَقَدْ تَأَوَّلَ قَوْمٌ الْإِسْرَاعَ فِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ تَعْجِيلَ الدَّفْنِ لَا الْمَشْيِ، وَلَيْسَ بشيء لما ذكرنا. وبالله التوفيق. السادسة- وَأَمَّا الصَّلَاةُ عَلَيْهِ فَهِيَ وَاجِبَةٌ عَلَى الْكِفَايَةِ كَالْجِهَادِ. هَذَا هُوَ الْمَشْهُورُ مِنْ مَذَاهِبِ الْعُلَمَاءِ: مالك وغيره، لقوله ﷺ فِي النَّجَاشِيِّ: (قُومُوا فَصَلُّوا عَلَيْهِ). وَقَالَ أَصْبَغُ: إِنَّهَا سُنَّةٌ. وَرَوَى عَنْ مَالِكٍ. وَسَيَأْتِي لِهَذَا المعنى زيادة بيان في" براءة". السابعة- وَأَمَّا دَفْنُهُ فِي التُّرَابِ وَدَسُّهُ وَسَتْرُهُ فَذَلِكَ وَاجِبٌ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ" [المائدة: ٣١]. وَهُنَاكَ يُذْكَرُ حُكْمُ بُنْيَانِ الْقَبْرِ وَمَا يُسْتَحَبُّ مِنْهُ، وَكَيْفِيَّةُ جَعْلِ الْمَيِّتِ فِيهِ. وَيَأْتِي فِي" الْكَهْفِ" حُكْمُ بِنَاءِ الْمَسْجِدِ عَلَيْهِ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. فَهَذِهِ جُمْلَةٌ مِنْ أَحْكَامِ الْمَوْتَى وَمَا يَجِبُ لَهُمْ عَلَى الْأَحْيَاءِ. وَعَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَا تَسُبُّوا الْأَمْوَاتَ فَإِنَّهُمْ قَدْ أَفْضَوْا إِلَى مَا قَدَّمُوا) أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. وَفِي سُنَنِ النَّسَائِيِّ عَنْهَا أَيْضًا قَالَتْ: ذُكِرَ عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ هَالِكٌ بِسُوءٍ فَقَالَ: (لا تذكروا هلكاكم إلا بخير).
[İnsanların ağır ağır yürüdüklerini] görünce katırını onların üzerine sürdü, kamçısıyla onlara doğru hamle yaparak şöyle dedi: "Yolu açın! Ebu'l-Kâsım sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzünü aziz kılan [Allah]'a yemin olsun ki, biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber bulunurken neredeyse onunla (cenaze ile) remel yapar gibi (hızlı adımlarla) koşardık!" Bunun üzerine insanlar adımlarını açıp hızlandılar. Ebû Mâcide, İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet etmiştir: Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e cenaze ile birlikte yürümeyi sorduk, o da şöyle buyurdu: « دُونَ الْخَبَبِ إِنْ يَكُنْ خَيْرًا يُعَجَّلُ إِلَيْهِ وَإِنْ يَكُنْ غَيْرَ ذَلِكَ فَبُعْدًا لِأَهْلِ النَّارِ » «Hızlı koşmanın (habeb) biraz altında [bir yürüyüşle yürüyün]. Eğer [cenaze] hayırlı bir kimse ise ona bir an önce ulaştırılmış olur; şayet bundan başkası ise, artık cehennem ehline uzaklık olsun!» (Hadisin devamı vardır). Ebû Ömer [İbn Abdilberr] şöyle demiştir: Âlimler topluluğunun bu husustaki görüşü, normal yürüyüşün (seciyye) biraz üzerinde acele etmektir. Acele davranmak onlara göre yavaş yürümekten daha sevimlidir. Cenazeyi takip eden zayıf/güçsüz kimselere zorluk verecek derecedeki bir hız ise mekruhtur. İbrâhim en-Nehaî de şöyle demiştir: "Onu biraz yavaşlatın, fakat Yahudi ve Hristiyanların ağır ağır yürüdüğü gibi de yürümeyin." Bir topluluk ise Ebû Hüreyre hadisindeki "hızlı davranma"yı yürüyüşte değil, defnin acele yapılmasında tevil etmişlerdir; fakat zikrettiğimiz deliller sebebiyle bu [tevil] bir değer taşımaz. Tevfik Allah'tandır. Altıncısı: Cenaze üzerine namaz kılmaya gelince; cihad gibi o da farz-ı kifâyedir. Mâlik ve diğer âlimlerin mezheplerinden meşhur olan görüş budur. Zira [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem Necâşî hakkında: « قُومُوا فَصَلُّوا عَلَيْهِ » «Kalkın ve onun üzerine namaz kılın» buyurmuştur. Asbağ ise onun sünnet olduğunu söylemiş ve bunu Mâlik'ten rivayet etmiştir. Bu manaya dair daha geniş açıklama Berâe (Tevbe) Suresi'nde gelecektir. Yedincisi: Cenazenin toprağa gömülmesi, yerleştirilmesi ve örtülmesi ise vaciptir (farzdır). Zira Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ } “Nihayet Allah, ona kardeşinin cesedini nasıl örteceğini göstermek için yeri eşeleyen bir karga gönderdi” [el-Mâide 31]. Orada kabrin üzerine bina yapmanın hükmü, bundan müstehap olanlar ve ölünün kabre nasıl konulacağı zikredilecektir. Kabrin üzerine mescit bina etmenin hükmü ise inşâallahu teâlâ el-Kehf Suresi'nde gelecektir. İşte bunlar, ölülerin hükümleri ve dirilerin onlar için yerine getirmesi gereken vazifelerin bir özetidir. Âişe'den [rivayet edildiğine göre] o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « لَا تَسُبُّوا الْأَمْوَاتَ فَإِنَّهُمْ قَدْ أَفْضَوْا إِلَى مَا قَدَّمُوا » «Ölülere sövmeyiniz; zira onlar önden göndermiş oldukları amellerine ulaşmışlardır». Bunu Müslim tahric etmiştir. Yine Nesâî'nin Sünen'inde ondan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında ölmüş bir kimseden kötülükle bahsedildi. Bunun üzerine o: « لا تذكروا هلكاكم إلا بخير » «Ölülerinizi hayırdan başka bir şeyle anmayınız» buyurdu.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ) فَأَجْرُ الْمُؤْمِنِ ثَوَابٌ، وَأَجْرُ الْكَافِرِ عِقَابٌ، وَلَمْ يَعْتَدَّ بِالنِّعْمَةِ وَالْبَلِيَّةِ فِي الدُّنْيَا أَجْرًا وَجَزَاءً، لِأَنَّهَا عَرْصَةُ الْفَنَاءِ. (فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ) أَيْ أُبْعِدَ. (وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ) ظَفِرَ بِمَا يَرْجُو، وَنَجَا مِمَّا يَخَافُ. وَرَوَى الْأَعْمَشُ عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ رَبِّ الْكَعْبَةِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُزَحْزَحَ عَنِ النَّارِ وَأَنْ يُدْخَلَ الْجَنَّةَ فَلْتَأْتِهِ مَنِيَّتُهُ وَهُوَ يَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَيَأْتِي إِلَى النَّاسِ الَّذِي يُحِبُّ أَنْ يُؤْتَى إِلَيْهِ (. عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:) مَوْضِعُ سَوْطٍ فِي الْجَنَّةِ خَيْرٌ مِنِ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا اقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ" فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ" (. وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ) أَيْ تَغُرُّ الْمُؤْمِنَ وَتَخْدَعُهُ فَيَظُنُّ طُولَ الْبَقَاءِ وَهِيَ فَانِيَةٌ. وَالْمَتَاعُ مَا يُتَمَتَّعُ بِهِ وَيُنْتَفَعُ، كَالْفَأْسِ وَالْقِدْرِ وَالْقَصْعَةِ ثُمَّ يَزُولُ وَلَا يَبْقَى مِلْكُهُ، قَالَهُ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ. قَالَ الْحَسَنُ: كَخَضُرَةِ النَّبَاتِ، وَلَعِبِ الْبَنَاتِ لَا حَاصِلَ لَهُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: هِيَ مَتَاعٌ مَتْرُوكٌ تُوشِكُ أَنْ تَضْمَحِلَّ بِأَهْلِهَا، فَيَنْبَغِي لِلْإِنْسَانِ أَنْ يَأْخُذَ مِنْ هَذَا الْمَتَاعِ بِطَاعَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ مَا اسْتَطَاعَ. وَلَقَدْ أَحْسَنَ مَنْ قَالَ:
Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Ecirleriniz ancak kıyamet günü tastamam verilecektir” buyruğunda; müminin ecri mükâfat, kâfirin ecri ise cezadır. Dünyadaki nimet ve bela ise ecir ve ceza sayılmamıştır; çünkü dünya fena yurdudur. { فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ } “Artık kim ateşten uzaklaştırılıp” yani uzak tutulup, { وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ } “cennete konursa, muhakkak o kurtulmuştur” umduğuna kavuşmuş, korktuğundan emin olmuştur. el-A'meş, Zeyd b. Vehb'den, o Abdurrahman b. Abdirabbilka'be'den, o Abdullah b. Amr'dan, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: (Kimi ateşten uzaklaştırılıp cennete girdirilmesi sevindirirse, o kimse Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın resûlü olduğuna şehadet eder halde iken ölümü ona gelsin ve insanlara, kendisine yapılmasını istediği şekilde muamele etsin.) Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (Cennette bir kamçı kadar yer, dünyadan ve dünyadaki her şeyden daha hayırlıdır. Dilerseniz: { فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ } “Artık kim ateşten uzaklaştırılıp cennete konursa, muhakkak o kurtulmuştur” ayetini okuyun.) { وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ } “Dünya hayatı ise aldatıcı bir menfaatten başka bir şey değildir” yani mümini aldatır ve yanıltır; o da dünyanın baki kalacağını sanır, oysa o fanidir. Metâ (el-Metâ' / الْمَتَاع), balta, tencere ve çanak gibi faydalanılıp yararlanılan, sonra da zail olup mülkiyeti kalmayan şeydir; bunu müfessirlerin çoğu söylemiştir. Hasan şöyle demiştir: Bitkinin yeşilliği ve kız çocuklarının oyunu gibidir, geride hiçbir neticesi kalmaz. Katâde ise: O terk edilmiş bir metâdır, ehliyle birlikte yok olup gitmesi yakındır; öyleyse insan gücü yettiğince Allah Teâlâ'ya itaat ederek bu metâdan nasibini almalıdır demiştir. Şu sözü söyleyen ne güzel söylemiştir:
هِيَ الدَّارُ دَارُ الْأَذَى وَالْقَذَى ... وَدَارُ الْفِنَاءِ وَدَارُ الْغِيَرْ
“O yurt, eza ve keder yurdudur... Fena yurdudur ve değişme yurdudur.”
فَلَوْ نِلْتَهَا بِحَذَافِيرِهَا ... لَمُتَّ وَلَمْ تَقْضِ مِنْهَا الْوَطَرْ
“Ona bütünüyle nail olsan bile... Yine de muradına eremeden ölürsün.”
أَيَا مَنْ يُؤَمِّلُ طُولَ الْخُلُودْ ... وَطُولُ الْخُلُودِ عَلَيْهِ ضَرَرْ
“Ey ebediyen yaşamayı uman kişi!... Sonsuz ömür ise ona zarardır.”
إِذَا أَنْتَ شِبْتَ وَبَانَ الشَّبَابْ ... فَلَا خَيْرَ فِي الْعَيْشِ بَعْدَ الْكِبَرْ
“Saçın ağarıp gençliğin gittiğinde... İhtiyarlıktan sonra yaşamada hiçbir hayır yoktur.”
وَالْغَرُورُ (بِفَتْحِ الْغَيْنِ) الشَّيْطَانُ، يَغُرُّ النَّاسَ بِالتَّمْنِيَةِ وَالْمَوَاعِيدِ الْكَاذِبَةِ. قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: الْغُرُورُ مَا رَأَيْتَ لَهُ ظَاهِرًا تُحِبُّهُ، وَفِيهِ بَاطِنٌ مَكْرُوهٌ أَوْ مَجْهُولٌ. وَالشَّيْطَانُ غَرُورٌ، لِأَنَّهُ يَحْمِلُ عَلَى مَحَابِّ النَّفْسِ، وَوَرَاءَ ذَلِكَ مَا يَسُوءُ. قَالَ: وَمِنْ هَذَا بَيْعُ الْغَرَرِ، وَهُوَ مَا كَانَ لَهُ ظَاهِرُ بَيْعٍ يغر وباطن مجهول.
el-Garûr (الْغَرُورُ - gayn harfinin fethasıyla) ise şeytandır; insanları boş kuruntularla ve yalan vaatlerle aldatır. İbn Arefe şöyle demiştir: Gurûr (الْغُرُورُ), hoşuna giden bir dış görünüşünü gördüğün, oysa içinde hoşlanılmayan yahut bilinmeyen bir durum bulunan şeydir. Şeytan da 'garûr'dur; çünkü insanı nefsin hoşlandığı şeylere sevk eder, oysa bunun arkasında hoşa gitmeyecek [kötü] şeyler vardır. [İbn Arefe] şöyle demiştir: Garar satışı (bey'u'l-garar) da bu kabildendir; bu da insanı aldatan bir satış görünümü taşıyan, fakat iç yüzü bilinmeyen satıştır.
[سورة آل عمران (٣): آية ١٨٦]
[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 186]
لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (١٨٦)
{ لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (١٨٦) } “Andolsun ki mallarınız ve canlarınız hususunda imtihan olunacaksınız; sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve Allah'a ortak koşanlardan pek çok incitici şey işiteceksiniz. Eğer sabreder ve sakınırsanız, şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir. (186)”
هَذَا الْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَأُمَّتِهِ وَالْمَعْنَى: لَتُخْتَبَرُنَّ وَلَتُمْتَحَنُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ بِالْمَصَائِبِ وَالْأَرْزَاءِ بِالْإِنْفَاقِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَسَائِرِ تَكَالِيفِ الشَّرْعِ. وَالِابْتِلَاءُ فِي الْأَنْفُسِ بِالْمَوْتِ وَالْأَمْرَاضِ وَفَقْدِ الْأَحْبَابِ. وَبَدَأَ بِذِكْرِ الْأَمْوَالِ لِكَثْرَةِ الْمَصَائِبِ بِهَا. (وَلَتَسْمَعُنَّ) إِنْ قِيلَ: لَمَ ثَبَتَتِ الْوَاوُ فِي" لَتُبْلَوُنَّ" وَحُذِفَتْ مِنْ" وَلَتَسْمَعُنَّ"، فَالْجَوَابُ أَنَّ الْوَاوَ فِي" لَتُبْلَوُنَّ" قَبْلَهَا فَتْحَةٌ فَحُرِّكَتْ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، وَخُصَّتْ بِالضَّمَّةِ لِأَنَّهَا وَاوُ الْجَمْعِ، وَلَمْ يَجُزْ حَذْفُهَا لِأَنَّهَا لَيْسَ قَبْلَهَا مَا يَدُلُّ عَلَيْهَا، وَحُذِفَتْ مِنْ" وَلَتَسْمَعُنَّ" لِأَنَّ قَبْلَهَا مَا يَدُلُّ عَلَيْهَا. وَلَا يَجُوزُ هَمْزُ الْوَاوِ فِي" لَتُبْلَوُنَّ" لِأَنَّ حَرَكَتَهَا عَارِضَةٌ، قَالَهُ النَّحَّاسُ وَغَيْرُهُ. وَيُقَالُ لِلْوَاحِدِ مِنَ الْمُذَكَّرِ: لَتُبْلَيَنَّ يَا رَجُلُ. وَلِلِاثْنَيْنِ: لَتُبْلَيَانِّ يَا رَجُلَانِ. وَلِجَمَاعَةِ الرِّجَالِ: لَتُبْلَوُنَّ. وَنَزَلَتْ بِسَبَبِ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ ﵁ سَمِعَ يَهُودِيًّا يَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ. رَدًّا عَلَى الْقُرْآنِ وَاسْتِخْفَافًا بِهِ حِينَ أَنْزَلَ اللَّهُ" مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً" [البقرة: ٢٤٥] فَلَطَمَهُ، فَشَكَاهُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَنَزَلَتْ. قِيلَ: إِنَّ قَائِلَهَا فِنْحَاصٌّ الْيَهُودِيُّ، عَنْ عِكْرِمَةَ. الزُّهْرِيُّ: هُوَ كَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ نَزَلَتْ بِسَبَبِهِ، وَكَانَ شَاعِرًا، وَكَانَ يَهْجُو النَّبِيَّ ﷺ وَأَصْحَابَهُ، وَيُؤَلِّبُ عَلَيْهِ كُفَّارَ قُرَيْشٍ، وَيُشَبِّبُ بِنِسَاءِ الْمُسْلِمِينَ حَتَّى بَعَثَ [إِلَيْهِ] رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مُحَمَّدَ بْنَ مَسْلَمَةَ وَأَصْحَابَهُ فَقَتَلَهُ الْقِتْلَةَ الْمَشْهُورَةَ فِي السِّيَرِ وَصَحِيحِ الْخَبَرِ. وَقِيلَ غَيْرُ هَذَا. وَكَانَ ﷺ لَمَّا قَدِمَ الْمَدِينَةَ كَانَ بِهَا الْيَهُودُ وَالْمُشْرِكُونَ، فَكَانَ هُوَ وَأَصْحَابُهُ يَسْمَعُونَ أَذًى كَثِيرًا. وَفِي الصَّحِيحَيْنِ أَنَّهُ ﵇ مَرَّ بِابْنِ أُبَيِّ وَهُوَ ﵇ عَلَى حِمَارٍ فَدَعَاهُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فَقَالَ ابْنُ أُبَيِّ: إِنْ كَانَ مَا تَقُولُ حَقًّا فَلَا تُؤْذِنَا بِهِ فِي مَجَالِسِنَا! ارْجِعْ إِلَى رَحْلِكَ، فَمَنْ جَاءَكَ فَاقْصُصْ عَلَيْهِ. وَقَبَضَ عَلَى أَنْفِهِ لِئَلَّا يُصِيبَهُ غُبَارُ الْحِمَارِ، فَقَالَ
Bu hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ümmetinedir. Anlamı ise şudur: Mallarınız hususunda musibetler ve felaketlerle, Allah yolunda infak etmekle ve diğer şer'î yükümlülüklerle; canlarınız hususunda ise ölüm, hastalıklar ve sevdiklerinizi kaybetmekle muhakkak sınanacak ve imtihan edileceksiniz. Mallarla ilgili musibetlerin çokluğu sebebiyle [önce] malların zikriyle başlanmıştır. (وَلَتَسْمَعُنَّ): Şayet: "'لَتُبْلَوُنَّ' lafzında vâv harfi sabit kalıp dururken niçin 'وَلَتَسْمَعُنَّ' lafzından hazfedilmiştir (düşürülmüştür)?" diye sorulursa, cevap şudur: 'لَتُبْلَوُنَّ' lafzındaki vâv harfinden önce fetha bulunmaktadır; bu yüzden iki sâkin harfin bir araya gelmesi (iltikâ-i sâkineyn) sebebiyle harekelenmiştir. Çoğul vâvı olduğu için de ötre (damma) harekesi ile harekelenmesi tercih edilmiştir. Kendisinden önce ona delalet eden bir hareke bulunmadığı için hazfedilmesi caiz olmamıştır. 'وَلَتَسْمَعُنَّ' lafzından ise kendisinden önce ona delalet eden [ötre] bulunduğu için hazfedilmiştir. 'لَتُبْلَوُنَّ' lafzındaki vâv harfinin hemzeye dönüştürülmesi caiz değildir; çünkü onun harekesi ârızîdir (geçicidir). Bunu en-Nahhâs ve başkaları söylemiştir. Müzekker tekil için: 'لَتُبْلَيَنَّ يَا رَجُلُ' (Ey adam, elbette sınanacaksın), tesniye (ikil) için: 'لَتُبْلَيَانِّ يَا رَجُلَانِ' (Ey iki adam, elbette ikiniz sınanacaksınız), erkekler topluluğu için ise: 'لَتُبْلَوُنَّ' (Elbette hepiniz sınanacaksınız) denilir. [Bu ayet] şu sebeple inmiştir: Ebû Bekir radıyallâhu anh, Allah Teâlâ: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } “Kimdir o adam ki Allah'a güzel bir borç verir...” [el-Bakara: 245] ayetini indirdiği vakit, bir Yahudinin Kur'ân'a itiraz etmek ve onu hafife almak maksadıyla: "Allah fakirdir, biz ise zenginiz" dediğini işitmiş ve ona bir tokat vurmuştu. [Yahudi] onu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet edince bu ayet indi. İkrime'den nakledildiğine göre bu sözü söyleyenin Finhâs adındaki Yahudi olduğu söylenmiştir. ez-Zührî ise şöyle demiştir: [Ayet] Ka'b b. el-Eşref sebebiyle inmiştir. O şairdi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve ashabını hicvediyor, Kureyş kâfirlerini onun aleyhine kışkırtıyor ve Müslümanların kadınları hakkında müstehcen şiirler (teşbîb) söylüyordu. Nihayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Muhammed b. Mesleme ve arkadaşlarını [ona] gönderdi de onlar siyer kitaplarında ve sahih rivayette bilinen meşhur öldürme hadisesiyle onu öldürdüler. Bundan başka açıklamalar da yapılmıştır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde orada Yahudiler ve müşrikler bulunuyordu; kendisi ve ashabı [onlardan] pek çok incitici şey işitiyorlardı. Sahîhayn'da (Buhârî ve Müslim'de) rivayet edildiğine göre Peygamber aleyhisselâm bir merkebin üzerinde iken İbn Übeyy'in yanından geçti ve onu Allah Teâlâ'ya davet etti. Bunun üzerine İbn Übeyy: "Söylediğin şey hak bile olsa, meclislerimizde bununla bizi rahatsız etme! Kendi konağına dön; sana kim gelirse ona anlat!" dedi ve merkebin tozu kendisine gelmesin diye burnunu tuttu. Bunun üzerine
ابْنُ رَوَاحَةَ: نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَاغْشَنَا فِي مَجَالِسِنَا فَإِنَّا نُحِبُّ ذَلِكَ. وَاسْتَبَّ الْمُشْرِكُونَ الَّذِينَ كَانُوا حَوْلَ ابْنِ أُبَيٍّ وَالْمُسْلِمُونَ، وَمَا زَالَ النَّبِيُّ ﷺ يُسَكِّنُهُمْ حَتَّى سَكَنُوا. ثُمَّ دَخَلَ عَلَى سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ يَعُودُهُ وَهُوَ مَرِيضٌ، فَقَالَ: (أَلَمْ تَسْمَعْ مَا قَالَ فُلَانٌ) فَقَالَ سَعْدٌ: اعْفُ عَنْهُ واصفح، فو الذي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ لَقَدْ جَاءَكَ اللَّهُ بِالْحَقِّ الَّذِي نَزَلَ، وَقَدِ اصْطَلَحَ أَهْلُ هَذِهِ الْبُحَيْرَةِ عَلَى أَنْ يُتَوِّجُوهُ وَيُعَصِّبُوهُ بِالْعِصَابَةِ، فَلَمَّا رَدَّ اللَّهُ ذَلِكَ بِالْحَقِّ الَّذِي أَعْطَاكَهُ شَرِقَ بِهِ، فَذَلِكَ فَعَلَ بِهِ مَا رَأَيْتَ. فَعَفَا عَنْهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، ونزلت هَذِهِ الْآيَةُ. قِيلَ: هَذَا كَانَ قَبْلَ نُزُولِ الْقِتَالِ، وَنَدَبَ اللَّهُ عِبَادَهُ إِلَى الصَّبْرِ وَالتَّقْوَى وَأَخْبَرَ أَنَّهُ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ. وَكَذَا فِي الْبُخَارِيِّ فِي سِيَاقِ الْحَدِيثِ، إِنَّ ذَلِكَ كَانَ قَبْلَ نُزُولِ الْقِتَالِ. وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ لَيْسَ بِمَنْسُوخٍ، فَإِنَّ الْجِدَالَ بِالْأَحْسَنِ وَالْمُدَارَاةَ أَبَدًا مَنْدُوبٌ إِلَيْهَا، وَكَانَ ﵇ مَعَ الْأَمْرِ بِالْقِتَالِ يُوَادِعُ الْيَهُودَ وَيُدَارِيهِمْ، وَيَصْفَحُ عَنِ الْمُنَافِقِينَ، وَهَذَا بَيِّنٌ. وَمَعْنَى (عَزْمِ الْأُمُورِ) شَدُّهَا وَصَلَابَتُهَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ.
İbn Revâha: “Evet ey Allah'ın Resûlü, meclislerimize gel; çünkü biz bunu severiz” dedi. İbn Übeyy'in etrafında bulunan müşrikler ile Müslümanlar birbirlerine sövmeye başladılar; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yatışıncaya kadar onları sakinleştirmeye devam etti. Sonra hasta olan Sa'd b. Ubâde'yi ziyaret etmek için yanına girdi ve: (Filanın ne dediğini duymadın mı?) buyurdu. Sa'd dedi ki: “Onu affet ve hoş gör; sana Kitab'ı indiren [Allah]'a yemin olsun ki, Allah sana inen hakkı getirdi. Bu göl/belde halkı ona taç giydirmek ve başına hükümdarlık sarığı sarmak üzere anlaşmışlardı; Allah sana verdiği hak ile bunu geri çevirince buna öfkelendi ve içi daraldı; işte gördüğün şeyi bu yüzden yaptı.” Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu affetti ve bu ayet indi. Şöyle denilmiştir: Bu, savaş emri inmeden önceydi; Allah kullarını sabra ve takvaya teşvik etti ve bunun azmedilmeye değer işlerden olduğunu haber verdi. Nitekim Buhârî'de hadisin akışında bunun savaş emri inmeden önce olduğu yer almaktadır. Tercih edilen görüşe göre bu ayet mensuh değildir; zira en güzel şekilde mücadele etmek ve müdârâ (insanları idare etmek) her zaman menduptur. Peygamber aleyhisselâm savaş emriyle birlikte yahudilerle barış yapıyor, onları idare ediyor ve münafıkları affediyordu; bu durum açıktır. { عَزْمِ الْأُمُورِ } ifadesinin anlamı: İşlerin en sağlamı ve en kuvvetlisi demektir. Anlamı daha önce geçmişti.
[سورة آل عمران (٣): آية ١٨٧]
[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 187]
وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ (١٨٧)
{ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ (١٨٧) } “Bir zamanlar Allah, kendilerine kitap verilenlerden: «Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız, onu gizlemeyeceksiniz» diye söz almıştı. Fakat onlar bunu arkalarına atıp sırt çevirdiler ve ona karşılık az bir değeri satın aldılar. Satın aldıkları şey ne kötüdür! (187)”
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ) هَذَا مُتَّصِلٌ بِذِكْرِ الْيَهُودِ، فَإِنَّهُمْ أُمِرُوا بِالْإِيمَانِ بِمُحَمَّدٍ ﵇ وَبَيَانِ أَمْرِهِ، فَكَتَمُوا نَعْتَهُ. فَالْآيَةُ تَوْبِيخٌ لَهُمْ، ثُمَّ مَعَ ذَلِكَ هُوَ خَبَرٌ عَامٌّ لَهُمْ وَلِغَيْرِهِمْ. قَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: هِيَ فِي كل من أوتي علم شي مِنَ الْكِتَابِ. فَمَنْ عَلِمَ شَيْئًا فَلْيُعَلِّمْهُ، وَإِيَّاكُمْ وَكِتْمَانَ الْعِلْمِ فَإِنَّهُ هَلَكَةٌ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ: لَا يَحِلُّ لِعَالِمٍ أَنْ يَسْكُتَ عَلَى عِلْمِهِ، وَلَا لِلْجَاهِلِ أَنْ يَسْكُتَ عَلَى جَهْلِهِ، قال الله تعالى:
Bunda iki mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Bir zamanlar Allah, kendilerine kitap verilenlerden söz almıştı...” buyruğudur. Bu [ayet], Yahudilerin zikriyle bağlantılıdır. Zira onlara Muhammed'e [aleyhisselâm] iman etmeleri ve onun durumunu açıklamaları emredilmişti; ancak onlar onun vasıflarını gizlediler. Dolayısıyla ayet onlar için bir kınamadır; bununla birlikte [aynı zamanda] hem onlara hem de başkalarına yönelik genel bir haberdir. Hasan [el-Basrî] ve Katâde şöyle demişlerdir: “Bu [ayet], kitaptan herhangi bir şeyin ilmi kendisine verilen herkes hakkındadır. Kim bir şey bilirse onu öğretsin; ilmi gizlemekten de sakının, çünkü o helaktir.” Muhammed b. Ka‘b da şöyle demiştir: “Bir âlimin bildiği şey hususunda susması, bir cahilin de cehaleti üzere susması helal değildir.” Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
" وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ" الآية. وقال:" فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ" [النحل: ٤٢] وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: لَوْلَا مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ مَا حَدَّثْتُكُمْ بِشَيْءٍ، ثُمَّ تلا هذه الآية" وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ". وقال الحسن بن عمارة: أتيت الزهري بعد ما تَرَكَ الْحَدِيثَ، فَأَلْفَيْتُهُ عَلَى بَابِهِ فَقُلْتُ: إِنْ رَأَيْتَ أَنْ تُحَدِّثَنِي. فَقَالَ: أَمَّا عَلِمْتَ أَنِّي تَرَكْتُ الْحَدِيثَ؟ فَقُلْتُ: إِمَّا أَنْ تُحَدِّثَنِي وَإِمَّا أَنْ أُحَدِّثَكَ. قَالَ حَدِّثْنِي. قُلْتُ: حَدَّثَنِي الْحَكَمُ بْنُ عُتَيْبَةَ عَنْ يَحْيَى بْنِ الْجَزَّارِ قَالَ سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ يَقُولُ: مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَى الْجَاهِلِينَ أَنْ يَتَعَلَّمُوا حَتَّى أَخَذَ عَلَى الْعُلَمَاءِ أَنْ يُعَلِّمُوا. قَالَ: فَحَدَّثَنِي أَرْبَعِينَ حَدِيثًا. الثَّانِيَةُ- الْهَاءُ فِي قَوْلِهِ: (لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ) تَرْجِعُ إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ وَإِنْ لَمْ يَجْرِ لَهُ ذِكْرٌ. وَقِيلَ: تَرْجِعُ إِلَى الْكِتَابِ، وَيَدْخُلُ فِيهِ بَيَانُ أَمْرِ النَّبِيِّ ﷺ، لِأَنَّهُ فِي الكتاب. وقال: (وَلا تَكْتُمُونَهُ) وَلَمْ يَقُلْ تَكْتُمُنَّهُ لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى الْحَالِ، أَيْ لَتُبَيِّنُنَّهُ غَيْرَ كَاتِمِينَ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ وَأَهْلُ مَكَّةَ" لَتُبَيِّنُنَّهُ" بِالتَّاءِ عَلَى حِكَايَةِ الْخِطَابِ. وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ لِأَنَّهُمْ غُيَّبٌ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ " وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَيُبَيِّنُنَّهُ". فَيَجِيءُ قَوْلُهُ (فَنَبَذُوهُ) عَائِدًا عَلَى النَّاسِ الَّذِينَ بَيَّنَ لَهُمُ الْأَنْبِيَاءُ. وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ" لَيُبَيِّنُونَهُ" دُونَ النُّونِ الثَّقِيلَةِ. وَالنَّبْذُ الطَّرْحُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي" الْبَقَرَةِ". (وَراءَ ظُهُورِهِمْ) مُبَالَغَةٌ فِي الاطراح، ومنه" وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا" [هود: ٩٢] وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" بَيَانُهُ أَيْضًا. وَتَقَدَّمَ مَعْنَى قَوْلِهِ: (وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا) فِي" الْبَقَرَةِ" فَلَا مَعْنَى لِإِعَادَتِهِ. (فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ) تقدم أيضا. والحمد لله.
{ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Bir zamanlar Allah, kendilerine kitap verilenlerden söz almıştı...” ayetini. Ve şöyle buyurmuştur: { فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ } [en-Nahl: 43] “Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorunuz”. Ebû Hüreyre şöyle demiştir: “Allah'ın ehl-i kitaptan aldığı söz olmasaydı size hiçbir şey rivayet etmezdim.” Sonra şu: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } ayetini okudu. Hasan b. Umâre dedi ki: ez-Zührî hadis rivayet etmeyi bıraktıktan sonra yanına gittim ve onu kapısının önünde bulup: “Uygun görürseniz bana hadis rivayet ediniz” dedim. ez-Zührî: “Hadis rivayetini bıraktığımı bilmiyor musun?” dedi. Ben de: “Ya sen bana rivayet edersin ya da ben sana rivayet ederim” dedim. “Sen bana rivayet et” dedi. Dedim ki: Bana Hakem b. Uteybe, Yahyâ b. el-Cezzâr'dan rivayet etti; o dedi ki: Ali b. Ebî Tâlib'in şöyle dediğini işittim: “Allah, âlimlerden öğretmeleri hususunda söz almadıkça cahillerden öğrenmeleri hususunda söz almamıştır.” [Hasan b. Umâre] dedi ki: Bunun üzerine [ez-Zührî] bana kırk hadis rivayet etti. İkincisi: { لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ } buyruğundaki zamir (hâ / ه), açıkça zikri geçmemiş olsa da Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem racidir. Kitab'a raci olduğu da söylenmiştir; Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem durumunun açıklanması da Kitap'ta yer aldığı için buna dâhildir. { وَلا تَكْتُمُونَهُ } buyurmuş, “ve lâ tektümünnehû” dememiştir; çünkü bu hâl anlamındadır, yani: “Gizlemeksizin onu açıklayacaksınız” demektir. Ebû Amr, Âsım (Ebû Bekir rivayetinde) ve Mekke ehli hitap hikâyesi üzere tâ ile “le tübeyyinünnehû” şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise onlar gaip oldukları için yâ ile [“le yübeyyinünnehû”] okumuşlardır. İbn Abbâs ise: “Ve iz ehazallâhu mîsâka'n-nebiyyîne le yübeyyinünnehû” şeklinde okumuştur. Bu takdirde { فَنَبَذُوهُ } buyruğu peygamberlerin kendilerine açıklama yaptığı insanlara raci olur. İbn Mes'ûd'un kıraatinde şeddeli nûn olmaksızın “le yübeyyinûnehû” şeklindedir. en-Nebz (النَّبْذ), fırlatıp atmaktır; açıklaması Bakara sûresinde geçmişti. { وَراءَ ظُهُورِهِمْ } büsbütün terk edip atmaktan kinayedir; { وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا } [Hûd: 92] “Onu arkanıza atıp unuttunuz” buyruğu da bu kabildendir. Bunun açıklaması da Bakara sûresinde geçmişti. { وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا } buyruğunun anlamı da Bakara sûresinde geçmişti, dolayısıyla tekrar etmenin anlamı yoktur. { فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ } ifadesi de daha önce geçmişti. Hamd Allah'a mahsustur.
[سورة آل عمران (٣): آية ١٨٨]
[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 188]
لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٨٨)
{ لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Ettiklerine sevinen, yapmadıkları şeylerle de övülmeyi sevenlerin sakın azaptan kurtulacaklarını sanma! Onlar için can yakıcı bir azap vardır.” (188)
أَيْ بِمَا فَعَلُوا مِنَ الْقُعُودِ فِي التَّخَلُّفِ عَنِ الْغَزْوِ وَجَاءُوا بِهِ مِنَ الْعُذْرِ. ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّ رِجَالًا مِنَ الْمُنَافِقِينَ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ كَانَ إِذَا خَرَجَ النَّبِيُّ ﷺ إِلَى الْغَزْوِ تَخَلَّفُوا عَنْهُ وَفَرِحُوا بِمَقْعَدِهِمْ خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَإِذَا قَدِمَ النَّبِيُّ ﷺ اعْتَذَرُوا إِلَيْهِ وَحَلَفُوا، وَأَحَبُّوا أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا، فَنَزَلَتْ (لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا) الْآيَةَ. وَفِي الصَّحِيحَيْنِ أَيْضًا أَنَّ مَرْوَانَ قَالَ لِبَوَّابِهِ: اذْهَبْ يَا رَافِعُ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَقُلْ لَهُ: لَئِنْ كَانَ كُلُّ امْرِئٍ مِنَّا فَرِحَ بِمَا أُوتِيَ وَأَحَبَّ أَنْ يُحْمَدَ بِمَا لَمْ يَفْعَلْ معذبا لنعذبن أجمعون. فقال ابن عباس: مالكم وَلِهَذِهِ الْآيَةِ! إِنَّمَا أُنْزِلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي أهل الكتاب. ثم تلا ابن عباس" وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ" وَ" لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا". وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سَأَلَهُمُ النبي ﷺ عن شي فَكَتَمُوهُ إِيَّاهُ، وَأَخْبَرُوهُ بِغَيْرِهِ، فَخَرَجُوا وَقَدْ أَرَوْهُ أَنْ قَدْ أَخْبَرُوهُ بِمَا سَأَلَهُمْ عَنْهُ وَاسْتَحْمَدُوا بذلك إليه، وفرحوا بما أوتوا مِنْ كِتْمَانِهِمْ إِيَّاهُ، وَمَا سَأَلَهُمْ عَنْهُ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ: نَزَلَتْ فِي عُلَمَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ الَّذِينَ كَتَمُوا الْحَقَّ، وَأَتَوْا مُلُوكَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ مَا يُوَافِقُهُمْ فِي بَاطِلِهِمْ،" وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا" أَيْ بِمَا أَعْطَاهُمُ الْمُلُوكُ مِنَ الدُّنْيَا، فَقَالَ اللَّهُ لِنَبِيِّهِ ﷺ: (لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ). فَأَخْبَرَ أَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا بِمَا أَفْسَدُوا مِنَ الدِّينِ عَلَى عِبَادِ اللَّهِ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: إِنَّ الْيَهُودَ كَانُوا يَقُولُونَ لِلْمُلُوكِ إِنَّا نجد في كتابنا أن الله يبعث نبيا فِي آخِرِ الزَّمَانِ يَخْتِمُ بِهِ النُّبُوَّةَ، فَلَمَّا بَعَثَهُ اللَّهُ سَأَلَهُمُ الْمُلُوكُ أَهُوَ هَذَا الَّذِي تَجِدُونَهُ فِي كِتَابِكُمْ؟ فَقَالَ الْيَهُودُ طَمَعًا فِي أَمْوَالِ الْمُلُوكِ: هُوَ غَيْرُ ذَلِكَ، فَأَعْطَاهُمُ الْمُلُوكُ الْخَزَائِنَ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا" الْمُلُوكَ مِنَ الْكَذِبِ حَتَّى يَأْخُذُوا عَرَضَ الدُّنْيَا. وَالْحَدِيثُ الْأَوَّلُ خِلَافُ مُقْتَضَى الْحَدِيثِ الثَّانِي. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ نُزُولُهَا عَلَى السببين
Yani savaşa katılmayıp geri kalma şeklinde işledikleri fiillere ve öne sürdükleri mazeretlere [sevinirler]. Sahîhayn'da (Buhârî ve Müslim) Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayetle sabit olduğuna göre, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde münafıklardan birtakım adamlar vardı ki, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem savaşa çıktığı zaman savaşa gitmeyip geri kalırlar ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in aksine evlerinde oturup kalmalarına sevinirlerdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem [seferden] döndüğü vakit ona mazeret beyan eder, yeminler eder ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi arzu ederlerdi. Bunun üzerine { لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا } “Ettiklerine sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi sevenlerin [azaptan kurtulacaklarını] asla sanma!” ayeti nazil oldu. Yine Sahîhayn'da rivayet edildiğine göre Mervân kapıcısına şöyle demiştir: «Ey Râfi‘! İbn Abbâs'a git ve ona şöyle de: “Şayet bizden her bir kişi kendisine verilene sevindiği ve yapmadığı şeyle övülmeyi istediği için azap görecekse, kesinlikle hepimiz azap olunuruz!”» Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle dedi: «Bu ayetten size ne! Bu ayet ancak Ehl-i Kitap hakkında nazil olmuştur.» Ardından İbn Abbâs şu ayetleri okudu: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ } “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden, 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız, gizlemeyeceksiniz' diye söz almıştı” ve { لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا } “Ettiklerine sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi sevenlerin [azaptan kurtulacaklarını] asla sanma!” İbn Abbâs devamla şöyle dedi: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara bir şey sordu, onlar ise bunu kendisinden gizleyip ona başka bir haber verdiler. Sonra da onun yanından çıktılar ve ona sorduğu şeyi haber vermiş gibi gösterdiler, bundan dolayı onun kendilerini övmesini istediler; kendilerine verilen [bilgiyi] ve onlara sorduğu şeyi gizlemiş olmalarına da sevindiler.» Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî de şöyle demiştir: «Hakkı gizleyen, krallarına bâtıllarında işlerine yarayacak uygun fetvalar veren ve { وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا } “bunun karşılığında az bir bedel satın alan” –yani kralların kendilerine verdiği dünyalığı alan– İsrâiloğulları âlimleri hakkında nazil olmuştur. Allah Teâlâ da Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmuştur: { لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Ettiklerine sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi sevenlerin, azaptan kurtulacaklarını asla sanma! Onlar için can yakıcı bir azap vardır.”» Böylece Allah'ın kullarına dinlerini tahrif edip bozdukları için onlar adına can yakıcı bir azap olduğunu haber vermiştir. Dahhâk ise şöyle demiştir: «Yahudiler krallara, “Biz kitabımızda Allah'ın ahir zamanda peygamberliği kendisiyle sona erdireceği bir peygamber göndereceğini yazılı buluyoruz” derlerdi. Allah onu peygamber olarak gönderince krallar onlara: “Kitabınızda bulduğunuz kişi bu mudur?” diye sordu. Yahudiler de kralların mallarına tamah ederek: “O bundan başkasıdır” dediler. Krallar da onlara hazineler bağışladı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا } “Ettiklerine –yani dünya menfaatini elde etmek uğruna krallara söyledikleri yalanlara– sevinenlerin [azaptan kurtulacaklarını asla sanma!]” buyurdu.» Birinci hadis, ikinci hadisin gerektirdiğinin hilafınadır. Ayetin her iki sebebe binaen de inmiş olması muhtemeldir,
لِاجْتِمَاعِهِمَا فِي زَمَنٍ وَاحِدٍ، فَكَانَتْ جَوَابًا لِلْفَرِيقَيْنِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَوْلُهُ: وَاسْتَحْمَدُوا بِذَلِكَ إِلَيْهِ، أَيْ طَلَبُوا أَنْ يُحْمَدُوا. وَقَوْلُ مَرْوَانَ: لَئِنْ كَانَ كُلُّ امْرِئٍ مِنَّا إِلَخْ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ لِلْعُمُومِ صِيَغًا مَخْصُوصَةً، وَأَنَّ" الَّذِينَ" مِنْهَا. وَهَذَا مَقْطُوعٌ بِهِ مَنْ تَفَهُّمِ ذَلِكَ مِنَ الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى:" وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا" إِذَا كَانَتِ الْآيَةُ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ لَا فِي الْمُنَافِقِينَ الْمُتَخَلِّفِينَ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ: نَحْنُ عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ وَلَمْ يَكُونُوا عَلَى دِينِهِ، وَكَانُوا يَقُولُونَ: نَحْنُ أَهْلُ الصَّلَاةِ وَالصَّوْمِ وَالْكِتَابِ، يُرِيدُونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِذَلِكَ. وَ" الَّذِينَ" فَاعِلٌ بِيَحْسَبَنَّ بِالْيَاءِ. وَهِيَ قِرَاءَةُ نَافِعٍ وَابْنِ عَامِرٍ وَابْنِ كَثِيرٍ وَأَبِي عَمْرٍو، أَيْ لَا يَحْسَبَنَّ الْفَارِحُونَ فَرَحَهُمْ مُنَجِّيًا لَهُمْ مِنَ الْعَذَابِ. وَقِيلَ: الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ مَحْذُوفٌ، وَهُوَ أَنْفُسُهُمْ. وَالثَّانِي" بِمَفازَةٍ". وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ" تَحْسَبَنَّ" بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ لِلنَّبِيِّ ﷺ، أَيْ لَا تَحْسَبَنَّ يَا مُحَمَّدُ الْفَارِحِينَ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ. وَقَوْلُهُ" فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ" بِالتَّاءِ وَفَتْحِ الْبَاءِ، إِعَادَةُ تَأْكِيدٍ، وَمَفْعُولُهُ الْأَوَّلُ الْهَاءُ وَالْمِيمُ، وَالْمَفْعُولُ الثَّانِي مَحْذُوفٌ، أَيْ كَذَلِكَ، وَالْفَاءُ عَاطِفَةٌ أَوْ زَائِدَةٌ عَلَى بَدَلِ الْفِعْلِ الثَّانِي مِنَ الْأَوَّلِ. وَقَرَأَ الضَّحَّاكُ وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ بِالتَّاءِ وَضَمِّ الْبَاءِ" فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ" أَرَادَ مُحَمَّدًا ﷺ وَأَصْحَابَهُ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَيَحْيَى بْنُ يَعْمَرَ بِالْيَاءِ وَضَمِّ الْبَاءِ خَبَرًا عَنِ الْفَارِحِينَ، أَيْ فَلَا يَحْسَبُنَّ أَنْفُسَهُمْ،" بِمَفازَةٍ" الْمَفْعُولُ الثَّانِي. وَيَكُونُ" فَلَا يَحْسَبَنَّهُمْ" تَأْكِيدًا. وَقِيلَ:" الَّذِينَ" فَاعِلٌ" بِيَحْسَبَنَّ" وَمَفْعُولَاهَا مَحْذُوفَانِ لِدِلَالَةِ" يَحْسَبَنَّهُمْ" عَلَيْهِ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:
Doğrusunu en iyi Allah bilir. İbn Abbâs'ın: “Ve'stahmedû bi-zâlike ileyh” sözü, yani kendilerini övmesini talep ettiler demektir. Mervân'ın: “Eğer bizden her bir kişi... ilâ ahirihi” sözü, umum (genellik) ifade eden özel lafızların bulunduğuna ve { الَّذِينَ } lafzının da bunlardan olduğuna bir delildir. Bu hususu Kur'an ve Sünnet'ten kavrayan kimse için bu kesin bir hükümdür. Allah Teâlâ'nın: { وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا } buyruğu, ayetin savaştan geri kalan münafıklar hakkında değil de ehl-i kitap hakkında olduğu takdirde geçerlidir; zira onlar: “Biz İbrâhim'in dini üzereyiz” derlerdi, oysa onun dini üzere değillerdi. Yine: “Biz namaz, oruç ve kitap ehliyiz” derler ve bununla övülmek isterlerdi. { الَّذِينَ } kelimesi, yâ ile okunan “yehsebenne” fiilinin failidir. Bu Nâfi', İbn Âmir, İbn Kesîr ve Ebû Amr'ın kıraatidir; yani sevinenler, sevinçlerinin kendilerini azaptan kurtaracağını sanmasınlar demektir. Birinci mefulün hazfedilmiş olup onun da “enfüsehüm” (kendilerini) olduğu, ikincisinin ise { بِمَفازَةٍ } olduğu söylenmiştir. Kûfeliler ise Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hitaben tâ ile “tehsebenne” şeklinde okumuşlardır; yani ey Muhammed, o sevinenleri azaptan kurtulacak sanma demektir. { فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ } buyruğu tâ ve bâ'nın fethasıyla tekit tekrarıdır; birinci mefulü bitişik zamir olan hâ ve mîm (hüm), ikinci mefulü ise hazfedilmiştir; yani [birincisi gibi] böyledir. Fâ harfi ise atıf harfidir yahut ikinci fiilin birinciden bedel olması üzerine zâittir. Dahhâk ve Îsâ b. Ömer tâ ve bâ'nın dammesiyle “fe lâ tahsebünnehüm” şeklinde okumuşlardır; bununla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabını kastetmiştir. Mücâhid, İbn Kesîr, Ebû Amr ve Yahyâ b. Ya'mer ise sevinenlerden haber vermek üzere yâ ve bâ'nın dammesiyle [“fe lâ yahsebünnehüm”] okumuşlardır; yani onlar kendilerini sanmasınlar demektir; { بِمَفازَةٍ } ifadesi de ikinci mefuldür. { فَلَا يَحْسَبَنَّهُمْ } ise tekit olur. Şöyle de denilmiştir: { الَّذِينَ } kelimesi “yehsebenne” fiilinin failidir; “yahsebennehüm” fiilinin delaleti sebebiyle onun iki mefulü de hazfedilmiştir; şairin şöyle dediği gibi:
بِأَيِّ كِتَابٍ أَمْ بِأَيَّةِ آيَةٍ ... تَرَى حُبَّهُمْ عَارًا عَلَيَّ وَتَحْسَبُ
“Hangi kitaba yahut hangi ayete dayanarak... Onlara olan sevgimi bana bir utanç sayıyor ve öyle sanıyorsun?”
اسْتَغْنَى بِذِكْرِ مَفْعُولِ الْوَاحِدِ عَنْ ذِكْرِ مَفْعُولِ، الثَّانِي، وَ" بِمَفازَةٍ" الثَّانِي، وَهُوَ بَدَلٌ مِنَ الْفِعْلِ الْأَوَّلِ فَأَغْنَى لِإِبْدَالِهِ مِنْهُ عَنْ ذِكْرِ مَفْعُولَيْهِ، وَالْفَاءُ زَائِدَةٌ. وَقِيلَ: قَدْ تجئ هَذِهِ الْأَفْعَالُ مُلْغَاةً لَا فِي حُكْمِ الْجُمَلِ الْمُفِيدَةِ نَحْوَ قَوْلِ الشَّاعِرِ:
Birinci [fiilin] mefulünün zikredilmesiyle ikincisinin mefulünün zikredilmesine ihtiyaç kalmamıştır. { بِمَفازَةٍ } ise ikincidir ve o birinci fiilden bedeldir; dolayısıyla ondan bedel kılınması sebebiyle onun iki mefulünü zikretmeye ihtiyaç bırakmamıştır, fâ harfi ise zâittir. Şöyle de denilmiştir: Bu fiiller şairin şu sözünde olduğu gibi faydalı cümleler hükmünde olmaksızın amelden düşürülmüş (mülğâ) olarak gelebilir:
وَمَا خِلْتُ أَبْقَى بيننا من مودة ... عراض المذاكي المسنفات القلائصا
“Öne atılmış dişi develerle olgun atların [hızla] geçişinin, aramızda bir sevgi bırakacağını sanmazdım.”
الْمَذَاكِي: الْخَيْلُ الَّتِي قَدْ أَتَى عَلَيْهَا بَعْدَ قُرُوحِهَا سَنَةٌ أَوْ سَنَتَانِ، الْوَاحِدُ مُذَكٍّ، مِثْلَ الْمُخْلِفِ مِنَ الْإِبِلِ، وَفِي الْمَثَلِ جَرْيُ الْمُذَكَّيَاتِ غِلَابٌ، وَالْمُسْنِفَاتُ اسْمُ مَفْعُولٍ، يُقَالُ: سَنَفْتُ الْبَعِيرَ أَسْنِفُهُ سَنْفًا إِذَا كَفَفْتُهُ بِزِمَامِهِ وَأَنْتَ رَاكِبُهُ، وَأَسْنَفَ الْبَعِيرَ لُغَةٌ فِي سَنَفَهُ، وَأَسْنَفَ الْبَعِيرُ بِنَفْسِهِ إِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ، يَتَعَدَّى وَلَا يَتَعَدَّى. وَكَانَتِ الْعَرَبُ تَرْكَبُ الْإِبِلَ وَتَجْنُبُ الْخَيْلَ، تَقُولُ: الْحَرْبُ لَا تُبْقِي مَوَدَّةً. وَقَالَ كَعْبُ بْنُ أَبِي سُلْمَى:
el-Mezâkî (الْمَذَاكِي): Dişlerinin çıkmasından sonra üzerinden bir veya iki yıl geçmiş atlardır; tekili “müzekkî”dir (مُذَكٍّ); develerden “muhlif” gibi. Meselde: “Ceryü'l-müzekkiyâti ğılâbün” (Olgun atların koşusu galebedir) denilir. el-Müsnifât (الْمُسْنِفَات) ism-i mef'ûldür. Sen bindiğin halde deveyi dizginiyle çektiğinde: “Seneftü'l-baîra esnifühû senfen” denilir. “Esnefe'l-baîra” da “senefehû” anlamında bir lehçedir. Deve başını yukarı kaldırdığında ise “esnefe'l-baîru bi-nefsihî” denir; fiil hem geçişli hem geçişsiz kullanılır. Araplar develere biner, atları da yanlarında çekerlerdi. [Şair] harp sevgi bırakmaz demektedir. Kâ'b b. Ebî Sülmâ şöyle demiştir:
أَرْجُو وَآمُلُ أَنْ تَدْنُوَ مَوَدَّتُهَا ... وما إخال لدنيا مِنْكِ تَنْوِيلُ
“Onun sevgisinin yaklaşmasını umuyor ve bekliyorum... Ama dünyada senden bir ihsan olacağını hiç sanmıyorum.”
وَقَرَأَ جُمْهُورُ الْقُرَّاءِ السَّبْعَةُ وَغَيْرُهُمْ" أَتَوْا" بِقَصْرِ الْأَلِفِ، أَيْ بِمَا جَاءُوا بِهِ مِنَ الْكَذِبِ وَالْكِتْمَانِ. وَقَرَأَ مَرْوَانُ بْنُ الْحَكَمِ وَالْأَعْمَشُ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ" آتَوْا" بِالْمَدِّ، بِمَعْنَى أَعْطَوْا: وقرا سعيد ابن جبير" أوتوا" على ما لم يسو فَاعِلُهُ، أَيْ أُعْطُوا. وَالْمَفَازَةُ الْمَنْجَاةُ، مَفْعَلَةٌ مِنْ فَازَ يَفُوزُ إِذَا نَجَا، أَيْ لَيْسُوا بِفَائِزِينَ. وَسُمِّيَ مَوْضِعُ الْمَخَاوِفِ مَفَازَةً عَلَى جِهَةِ التَّفَاؤُلِ، قَالَهُ الْأَصْمَعِيُّ. وَقِيلَ: لِأَنَّهَا مَوْضِعُ تَفْوِيزٍ وَمَظَنَّةُ هَلَاكٍ، تَقُولُ الْعَرَبُ: فَوَّزَ الرَّجُلُ إِذَا مَاتَ. قَالَ ثَعْلَبٌ: حَكَيْتُ لِابْنِ الْأَعْرَابِيِّ قَوْلَ الْأَصْمَعِيِّ فَقَالَ أَخْطَأَ، قَالَ لِي أَبُو الْمَكَارِمِ: إِنَّمَا سُمِّيَتْ مَفَازَةً، لِأَنَّ مَنْ قَطَعَهَا فَازَ. وَقَالَ الْأَصْمَعِيُّ: سُمِّيَ اللَّدِيغُ سَلِيمًا تَفَاؤُلًا. قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: لِأَنَّهُ مُسْتَسْلِمٌ لِمَا أَصَابَهُ. وَقِيلَ: لَا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَكَانٍ بَعِيدٍ مِنَ الْعَذَابِ، لِأَنَّ الْفَوْزَ التباعد عن المكروه. والله أعلم.
Yedi kıraat imamının cumhuru ve başkaları elifin kasrıyla (kısa okuyuşla) “etev” (أَتَوْا) şeklinde okumuşlardır; yani getirdikleri yalan ve gizleme ile demektir. Mervân b. el-Hakem, el-A'meş ve İbrâhîm en-Nehaî ise verdiler anlamında med ile “âtev” (آتَوْا) şeklinde okumuşlardır. Saîd b. Cübeyr ise meçhul fiil kalıbında kendilerine verildi anlamında “ûtû” (أُوتُوا) şeklinde okumuştur. el-Mefâze (الْمَفَازَة), kurtuluş yeridir; kurtulduğu zaman kullanılan “fâze yefûzü” (فَازَ يَفُوزُ) fiilinden mef'ale (مَفْعَلَة) veznindedir; yani kurtulacak değillerdir demektir. Korkulu yerlere uğur sayma (tefe'ül) kabilinden “mefâze” adı verilmiştir; bunu el-Asmaî söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Çünkü orası helak olma yeri ve helak zannı mahalli olduğu için böyle denmiştir; nitekim Araplar: “Adam öldüğünde 'fevveze'r-racülü' derler.” Sa'leb dedi ki: el-Asmaî'nin sözünü İbnu'l-A'râbî'ye anlattım; “Hata etmiş” dedi. Ebü'l-Mekârim bana dedi ki: Oraya mefâze denilmesinin sebebi, orayı aşan kimsenin kurtulmuş (fâze) olmasıdır. el-Asmaî dedi ki: Yılan sokmuş kimseye tefe'ül kabilinden “selîm” (kurtulmuş) adı verilmiştir. İbnu'l-A'râbî ise şöyle demiştir: Çünkü o, başına gelene teslim olmuştur. Onların azaptan uzak bir yerde bulunacaklarını sanma şeklinde de açıklanmıştır; çünkü el-fevz (الْفَوْز), hoşlanılmayan şeyden uzaklaşmak demektir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة آل عمران (٣): آية ١٨٩]
[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 189]
وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٨٩)
{ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٨٩) } “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. Allah her şeye hakkıyla kadirdir. (189)”
هَذَا احْتِجَاجٌ عَلَى الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ، وَتَكْذِيبٌ لَهُمْ. وقيل: المعنى لا تظن الْفَرِحِينَ يَنْجُونَ مِنَ الْعَذَابِ، فَإِنَّ لِلَّهِ كُلَّ شي، وَهُمْ فِي قَبْضَةِ الْقَدِيرِ، فَيَكُونُ مَعْطُوفًا عَلَى، الْكَلَامِ الْأَوَّلِ، أَيْ إِنَّهُمْ لَا يَنْجُونَ مِنْ عَذَابِهِ، يَأْخُذُهُمْ مَتَى شَاءَ. (وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ) أَيْ مُمْكِنٍ (قَدِيرٌ) وَقَدْ مَضَى فِي" البقرة".
Bu, { إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ } “Şüphesiz Allah fakirdir, biz ise zenginiz” diyenlere karşı bir delil getirme ve onları yalanlamadır. Şöyle de denilmiştir: [Âyetin] anlamı, o sevinenlerin azaptan kurtulacaklarını sanma; zira her şey Allah'ındır ve onlar her şeye Kadîr olan [Allah'ın] kabza-i tasarrufundadırlar. Dolayısıyla bu [ifade], önceki söze matuftur; yani onlar O'nun azabından asla kurtulamazlar, [Allah] onları dilediği zaman yakalayıp cezalandırır. (وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ) yani mümkün olan her şeye (قَدِيرٌ) [hakkıyla gücü yetendir]. Bu [ifadenin tefsiri] daha önce el-Bakara [Sûresi'nde] geçmişti.
[سورة آل عمران (٣): الآيات ١٩٠ الى ٢٠٠]
[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyetler 190-200]
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ (١٩٠) الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلاً سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ (١٩١) رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (١٩٢) رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا وَتَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ (١٩٣) رَبَّنا وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعادَ (١٩٤)
{ إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ (١٩٠) الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلاً سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ (١٩١) رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (١٩٢) رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا وَتَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ (١٩٣) رَبَّنا وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعادَ (١٩٤) } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için nice deliller vardır. (190) Onlar ayakta dururken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı anarlar; göklerin ve yerin yaratılışı hakkında derin derin düşünürler [ve şöyle derler]: «Rabbimiz! Sen bunu boşuna yaratmadın. Sen münezzehsin, bizi ateşin azabından koru!» (191) «Rabbimiz! Şüphesiz Sen kimi ateşe sokarsan, muhakkak onu rezil rüsva etmişsindir. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur.» (192) «Rabbimiz! Şüphesiz biz: ‹Rabbinize iman edin!› diye imana çağıran bir davetçiyi işittik ve hemen iman ettik. Rabbimiz! Günahlarımızı bağışla, kötülüklerimizi ört ve canımızı iyilerle beraber al!» (193) «Rabbimiz! Peygamberlerin vasıtasıyla bize vaat ettiklerini de ver ve kıyamet gününde bizi rezil rüsva etme. Şüphesiz Sen vaadinden asla dönmezsin.» (194)”
فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِينَ هاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي وَقاتَلُوا وَقُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ (١٩٥) لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ (١٩٦) مَتاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ (١٩٧) لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نُزُلاً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ (١٩٨) وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خاشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشْتَرُونَ بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (١٩٩)
{ فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِينَ هاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي وَقاتَلُوا وَقُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ (١٩٥) لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ (١٩٦) مَتاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ (١٩٧) لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نُزُلاً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ (١٩٨) وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خاشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشْتَرُونَ بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (١٩٩) } “Bunun üzerine Rableri onların dualarını kabul etti [ve şöyle buyurdu]: «Ben, sizden erkek olsun kadın olsun hiçbir çalışanın amelini zayi etmeyeceğim. Sizler birbirinizdensiniz. Hicret edenlerin, yurtlarından çıkarılanların, benim yolumda eziyete uğrayanların, savaşanların ve öldürülenlerin günahlarını elbette örteceğim ve onları altından ırmaklar akan cennetlere koyacağım. Bu, Allah katından bir mükâfattır. Mükâfatın en güzeli Allah katındadır.» (195) İnkâr edenlerin diyar diyar gezip dolaşması sakın seni aldatmasın! (196) [Bu] az bir menfaattir. Sonra onların varacağı yer cehennemdir; o ne kötü bir yataktır! (197) Fakat Rablerinden sakınanlar için altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler, Allah katından bir ikram olarak vardır. Allah katında olanlar ise iyiler için daha hayırlıdır. (198) Şüphesiz Ehl-i kitaptan öyleleri vardır ki, Allah'a, size indirilene ve kendilerine indirilene Allah'a saygı duyarak inanırlar; Allah'ın ayetlerini az bir paraya satmazlar. İşte onların Rableri katında mükâfatları vardır. Şüphesiz Allah, hesabı pek çabuk görendir. (199)”
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٢٠٠)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٢٠٠) } “Ey iman edenler! Sabredin, sabır yarışında üstün gelin, [sınırlarda ve nöbette] hazırlıklı ve irtibat halinde bulunun ve Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz. (200)”
فيه خمس وعشرون مسا له: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ) تَقَدَّمَ مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ فِي" الْبَقَرَةِ" فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ. فَخَتَمَ تَعَالَى هَذِهِ السُّورَةَ بِالْأَمْرِ بِالنَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ فِي آيَاتِهِ، إِذْ لَا تصدر إلا عن حي قيوم قدير قدوس سَلَامٍ غَنِيٍّ عَنِ الْعَالَمِينَ، حَتَّى يَكُونَ إِيمَانُهُمْ مُسْتَنِدًا إِلَى الْيَقِينِ لَا إِلَى التَّقْلِيدِ. (لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ) الَّذِينَ يَسْتَعْمِلُونَ عُقُولَهُمْ فِي تَأَمُّلِ الدَّلَائِلِ. وَرُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا قَالَتْ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ قَامَ يُصَلِّي، فأتاه بلال يؤذنه بالصلاة، فرءاه يَبْكِي فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَتَبْكِي وَقَدْ غَفَرَ اللَّهُ لَكَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ! فَقَالَ: (يَا بِلَالُ، أَفَلَا أَكُونُ عَبْدًا شَكُورًا وَلَقَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيَّ اللَّيْلَةَ آيَةً" إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ"- ثُمَّ قَالَ: وَيْلٌ لِمَنْ قَرَأَهَا وَلَمْ يَتَفَكَّرْ فِيهَا. الثَّانِيَةُ- قَالَ الْعُلَمَاءُ: يُسْتَحَبُّ لِمَنِ انْتَبَهَ مِنْ نَوْمِهِ أَنْ يَمْسَحَ عَلَى وَجْهِهِ، وَيَسْتَفْتِحَ قِيَامَهُ بِقِرَاءَةِ هَذِهِ الْعَشْرِ الْآيَاتِ اقْتِدَاءً بِالنَّبِيِّ ﷺ، ثَبَتَ ذَلِكَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا وَسَيَأْتِي، ثُمَّ يُصَلِّي مَا كُتِبَ لَهُ، فَيَجْمَعُ بَيْنَ التَّفَكُّرِ وَالْعَمَلِ، وَهُوَ أَفْضَلُ الْعَمَلِ عَلَى ١٧ خط حذف شده است. مَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بَعْدَ هَذَا. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَقْرَأُ عَشْرَ آيَاتٍ مِنْ آخِرِ سُورَةِ" آلِ عِمْرَانَ" كُلَّ لَيْلَةٍ، خَرَّجَهُ أَبُو نَصْرٍ الْوَائِلِيُّ السِّجِسْتَانِيُّ الْحَافِظُ فِي كِتَابِ" الْإِبَانَةِ" مِنْ حَدِيثِ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى عَنْ مُظَاهِرِ بْنِ أَسْلَمَ الْمَخْزُومِيِّ عَنِ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ أَوَّلَ السُّورَةِ عَنْ عُثْمَانَ قَالَ: مَنْ قَرَأَ آخِرَ آلِ عِمْرَانَ فِي لَيْلَةٍ كُتِبَ لَهُ قِيَامُ لَيْلَةٍ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ) ذَكَرَ تَعَالَى ثلاث هيئات لا يخلوا ابْنُ آدَمَ مِنْهَا فِي غَالِبِ أَمْرِهِ، فَكَأَنَّهَا تَحْصُرُ زَمَانَهُ. وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُ عَائِشَةَ ﵂: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَذْكُرُ اللَّهَ عَلَى كُلِّ
Burada yirmi beş mesele vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında...” buyruğudur. Bu ayetin anlamı el-Bakara [suresinde] birden fazla yerde geçmişti. Yüce Allah bu sureyi ayetleri üzerinde düşünmeye ve [onlardan] delil çıkarmaya emrederek tamamlamıştır. Zira bu [deliller], ancak diri (Hayy), her şeyi varlıkta tutan (Kayyûm), her şeye gücü yeten (Kadîr), her türlü eksiklikten münezzeh (Kuddûs), esenlik kaynağı (Selâm) ve âlemlerden müstağni olan bir Zât'tan sâdır olabilir; ta ki onların imanı taklide değil yakîne dayalı olsun. { لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ } “...akıl sahipleri için nice deliller vardır” ifadesi, delilleri tefekkür etmekte akıllarını kullanan kimselerdir. Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e indiğinde kalkıp namaz kıldı. Bilal namaz vaktini bildirmek üzere yanına gelip onun ağladığını görünce: “Ey Allah'ın Resûlü! Allah senin geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlamış olduğu halde ağlıyor musun?” dedi. Bunun üzerine o: « يَا بِلَالُ، أَفَلَا أَكُونُ عَبْدًا شَكُورًا وَلَقَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيَّ اللَّيْلَةَ آيَةً "إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ" » «Ey Bilal! Çok şükreden bir kul olmayayım mı? Doğrusu Allah bu gece bana { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için nice deliller vardır” ayetini indirdi» buyurdu. Ardından şöyle buyurdu: « وَيْلٌ لِمَنْ قَرَأَهَا وَلَمْ يَتَفَكَّرْ فِيهَا » «Onu okuyup da üzerinde düşünmeyenin vay haline!» İkincisi: İlim adamları şöyle demiştir: Uykusundan uyanan kimsenin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e uyarak yüzünü meshetmesi ve gece kıyamına bu on ayeti okuyarak başlaması müstehaptır. Bu durum es-Sahîhayn'da ve başka kaynaklarda sabit olmuştur ve ileride gelecektir. Sonra kendisine takdir edilen namazı kılar; böylece tefekkür ile ameli birleştirmiş olur ki bu ayette bundan sonra açıklaması geleceği üzere en faziletli amel budur. Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem her gece Âl-i İmrân suresinin sonundan on ayet okurdu. Bunu hâfız Ebû Nasr el-Vâilî es-Sicistânî, el-İbâne adlı eserinde Süleyman b. Mûsâ yoluyla Muzâhir b. Eslem el-Mahzûmî'den, o el-Makburî'den, o da Ebû Hureyre'den tahric etmiştir. Surenin başında Osman'dan nakledilen şu rivayet de geçmişti: « مَنْ قَرَأَ آخِرَ آلِ عِمْرَانَ فِي لَيْلَةٍ كُتِبَ لَهُ قِيَامُ لَيْلَةٍ » «Kim bir gecede Âl-i İmrân'ın sonunu okursa kendisine bir gece boyu namaz kılmış sevabı yazılır.» Üçüncüsü: Yüce Allah'ın { الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ } “Onlar ayaktayken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı zikrederler...” buyruğudur. Yüce Allah, insanoğlunun genellikle durumundan hâli kalmadığı üç hali zikretmiştir ki bu haller adeta onun bütün zamanını kuşatmaktadır. Âişe radıyallâhu anhâ'nın şu sözü de bu anlamdadır: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem her
أَحْيَانِهِ. أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. فَدَخَلَ فِي ذَلِكَ كَوْنُهُ عَلَى الْخَلَاءِ وَغَيْرُ ذَلِكَ. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هَذَا، فَأَجَازَ ذَلِكَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو وَابْنُ سِيرِينَ وَالنَّخَعِيُّ، وَكَرِهَ ذَلِكَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعَطَاءٌ وَالشَّعْبِيُّ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ لِعُمُومِ الْآيَةِ وَالْحَدِيثِ. قَالَ النَّخَعِيُّ: لَا بَأْسَ بِذِكْرِ. اللَّهِ فِي الْخَلَاءِ فَإِنَّهُ يَصْعَدُ. الْمَعْنَى: تَصْعَدُ بِهِ الْمَلَائِكَةُ مَكْتُوبًا فِي صُحُفِهِمْ، فَحَذَفَ الْمُضَافَ. دَلِيلُهُ قول تَعَالَى:" مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ" [ق: ١٨]. وقال:" وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ كِراماً كاتِبِينَ" [الانفطار: ١١ - ١٠]. ولان اللَّهَ ﷿ أَمَرَ عِبَادَهُ بِالذِّكْرِ عَلَى كُلِّ حَالٍ وَلَمْ يَسْتَثْنِ فَقَالَ:" اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً" [الأحزاب: ٤١] وقال:" فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ" [البقرة: ١٥٢] وَقَالَ:" إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا" [الكهف: ٣] فَعَمَّ. فَذَاكِرُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى كُلِّ حَالَاتِهِ مُثَابٌ مَأْجُورٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَذَكَرَ أَبُو نُعَيْمٍ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ مَالِكٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي مَرْوَانَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ كَعْبِ الْأَحْبَارِ قَالَ قَالَ مُوسَى ﵇: (يَا رَبِّ أَقَرِيبٌ أَنْتَ فَأُنَاجِيَكَ أَمْ بَعِيدٌ فَأُنَادِيَكَ قَالَ: يَا مُوسَى أَنَا جَلِيسُ مَنْ ذَكَرَنِي قَالَ: يَا رَبِّ فَإِنَّا نَكُونُ مِنَ الْحَالِ عَلَى حَالٍ نُجِلُّكَ وَنُعَظِّمُكَ أَنْ نَذْكُرَكَ قَالَ: وَمَا هِيَ؟ قَالَ: الْجَنَابَةُ وَالْغَائِطُ قَالَ: يَا مُوسَى اذْكُرْنِي عَلَى كُلِّ حَالٍ (. وَكَرَاهِيَةُ مَنْ كَرِهَ ذَلِكَ إِمَّا لِتَنْزِيهِ ذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى فِي الْمَوَاضِعِ الْمَرْغُوبِ عَنْ ذِكْرِهِ فِيهَا كَكَرَاهِيَةِ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ فِي الْحَمَّامِ، وَإِمَّا إِبْقَاءً عَلَى الْكِرَامِ الْكَاتِبِينَ عَلَى أَنْ يُحِلَّهُمْ مَوْضِعَ الْأَقْذَارِ وَالْأَنْجَاسِ لِكِتَابَةِ مَا يَلْفِظُ بِهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَ (قِياماً وَقُعُوداً) نُصِبَ عَلَى الْحَالِ. (وَعَلى جُنُوبِهِمْ) فِي موضع الحال، أي ومضطجعين ومثله قول تَعَالَى:" دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً" [يونس: ١٢] عَلَى الْعَكْسِ، أَيْ دَعَانَا مُضْطَجِعًا عَلَى جَنْبِهِ. وذهب، جماعة من المفسرين منهم الحسن وغير إِلَى أَنَّ قَوْلَهُ" يَذْكُرُونَ اللَّهَ" إِلَى آخِرِهِ، إِنَّمَا هُوَ عِبَارَةٌ عَنِ الصَّلَاةِ، أَيْ لَا يُضَيِّعُونَهَا، فَفِي حَالِ الْعُذْرِ يُصَلُّونَهَا قُعُودًا أَوْ على جنوبهم. وهي مثل قول تَعَالَى:" فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِكُمْ" [النساء: ١٠٣] فِي قَوْلِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَلَى، مَا يَأْتِي بَيَانُهُ. وَإِذَا كَانَتِ الْآيَةُ فِي الصَّلَاةِ فَفِقْهُهَا أَنَّ الْإِنْسَانَ يُصَلِّي قَائِمًا، فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَقَاعِدًا، فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَعَلَى جَنْبِهِ، كَمَا ثبت عن عمران
... her anında [Allah'ı zikrederdi]. Bunu Müslim rivayet etmiştir. Tuvalette (halâda) bulunması ve bunun dışındaki haller de buna dâhil olmuştur. İlim adamları bu konuda ihtilaf etmişlerdir: Abdullah b. Amr, İbn Sîrîn ve en-Nehaî buna cevaz vermiş; İbn Abbâs, Atâ ve eş-Şa'bî ise bunu mekruh görmüştür. Birinci görüş, ayetin ve hadisin umumî (kapsayıcı) ifadesi sebebiyle daha sahihtir. en-Nehaî şöyle demiştir: "Tuvalette Allah'ı zikretmekte bir beis yoktur; çünkü o [zikir] yükselir." Manası şudur: Melekler onu sahifelerinde yazılı olarak yükseltirler; [burada] muzaf (tamlayan) hazfedilmiştir. Bunun delili Yüce Allah'ın { مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ } “O, hiçbir söz söylemez ki yanında hazır bir gözetleyici bulunmasın” [Kâf 50/18] buyruğu ile { وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ كِراماً كاتِبِينَ } “Şüphesiz üzerinizde koruyucular, değerli yazıcılar vardır” [el-İnfitâr 82/10-11] buyruğudur. Ayrıca aziz ve celil olan Allah, kullarına her halükârda zikretmeyi emretmiş ve hiçbir istisna yapmayarak { اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً } “Allah'ı çokça zikredin” [el-Ahzâb 33/41] buyurmuş; yine { فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ } “Öyleyse beni anın ki ben de sizi anayım” [el-Bakara 2/152] ve { إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا } “Şüphesiz biz, güzel amel işleyenlerin ecrini zayi etmeyiz” [el-Kehf 18/30] buyurarak [hükmü] genel kılmıştır. Dolayısıyla Yüce Allah'ı her halinde zikreden kişi, Allah'ın izniyle sevap ve mükâfat kazanır. Ebû Nuaym zikredip şöyle demiştir: Bize Ebû Bekr b. Mâlik anlattı, bize Abdullah b. Ahmed b. Hanbel anlattı, bana babam anlattı, bize Vekî' anlattı, bize Süfyân, Atâ b. Ebî Mervân'dan, o babasından, o da Kâ'b el-Ahbâr'dan anlattı; o şöyle dedi: Mûsâ aleyhisselâm şöyle dedi: « يَا رَبِّ أَقَرِيبٌ أَنْتَ فَأُنَاجِيَكَ أَمْ بَعِيدٌ فَأُنَادِيَكَ » «Ey Rabbim! Sen yakın mısın ki seninle fısıldaşayım, yoksa uzak mısın ki sana sesleneyim?» [Allah] buyurdu ki: « يَا مُوسَى أَنَا جَلِيسُ مَنْ ذَكَرَنِي » «Ey Mûsâ! Ben, beni zikredenin meclis arkadaşıyım (beraberindeyim).» [Mûsâ] dedi ki: « يَا رَبِّ فَإِنَّا نَكُونُ مِنَ الْحَالِ عَلَى حَالٍ نُجِلُّكَ وَنُعَظِّمُكَ أَنْ نَذْكُرَكَ » «Ey Rabbim! Biz öyle bir halde bulunuruz ki, seni zikretmekten ötürü seni tenzih eder ve yüceltiriz (seni o halde anmaktan hayâ ederiz).» [Allah]: « وَمَا هِيَ؟ » «O [haller] nedir?» buyurdu. [Mûsâ]: « الْجَنَابَةُ وَالْغَائِطُ » «Cünüplük ve tuvalet halidir» dedi. [Allah] buyurdu ki: « يَا مُوسَى اذْكُرْنِي عَلَى كُلِّ حَالٍ » «Ey Mûsâ! Beni her halükârda zikret!» Bunu mekruh görenlerin kerahet sebebi; ya hamamda Kur'an okumanın mekruh olması gibi, Allah'ı zikretmekten kaçınılan yerlerde Yüce Allah'ın zikrini tenzih etmekten dolayıdır; ya da telaffuz ettiği şeyi yazmaları için Kirâmen Kâtibîn [meleklerini] pislik ve necasat mahalline sokmaktan onları korumak (onlara acımak) içindir. Doğrusunu Allah bilir. { قِياماً وَقُعُوداً } “[Onlar] ayakta ve otururken...” ifadeleri hal olarak nasbedilmiştir. { وَعَلى جُنُوبِهِمْ } “...ve yanları üzerine...” ifadesi de hal konumundadır; yani ‘yan yatmış vaziyette’ demektir. Bunun zıddı sıralamayla benzeri, Yüce Allah'ın { دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً } “Yan yatarken, otururken yahut ayaktayken bize yalvarır” [Yûnus 10/12] buyruğudur; yani yan üstü uzanmış halde bize dua eder demektir. Hasan[-ı Basrî] ve başkalarının da aralarında bulunduğu bir grup müfessir; { يَذْكُرُونَ اللَّهَ } “[Onlar] Allah'ı anarlar...” [ifadesinden] ayetin sonuna kadar olan kısmın namazdan kinaye olduğu, yani namazı zayi etmedikleri, özür durumunda onu oturarak veya yanları üzerine yatarak kıldıkları görüşüne varmışlardır. Bu, İbn Mes'ûd'un -ileride açıklaması geleceği üzere- kavlinde geçen Yüce Allah'ın { فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِكُمْ } “Namazı kıldığınızda; ayaktayken, otururken ve yanlarınız üzerine [yatmışken] Allah'ı anın” [en-Nisâ 4/103] buyruğu gibidir. Ayet namaz hakkında olunca, onun fıkhî hükmü [şöyle olur]: İnsan namazı ayakta kılar; eğer güç yetiremezse oturarak, eğer güç yetiremezse yan yatarak kılar; tıpkı İmrân...
ابن حُصَيْنٍ قَالَ: كَانَ بِي الْبَوَاسِيرُ فَسَأَلْتُ النَّبِيَّ ﷺ عَنِ الصَّلَاةِ فَقَالَ: (صَلِّ قَائِمًا، فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِعْ فَقَاعِدًا، فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِعْ فَعَلَى جَنْبٍ) رَوَاهُ الْأَئِمَّةُ. وَقَدْ كَانَ ﷺ يُصَلِّي قَاعِدًا قَبْلَ مَوْتِهِ بِعَامٍ فِي النَّافِلَةِ، عَلَى مَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ. وَرَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يُصَلِّي مُتَرَبِّعًا. قَالَ أبو عبد الرحمن: لا أعلم أحد رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ غَيْرَ أَبِي دَاوُدَ الْحَفَرِيِّ وَهُوَ ثِقَةٌ، وَلَا أَحْسَبُ هَذَا الْحَدِيثَ إِلَّا خَطَأً. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الرَّابِعَةُ- وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي كَيْفِيَّةِ صَلَاةِ الْمَرِيضِ وَالْقَاعِدِ وَهَيْئَتِهَا، فَذَكَرَ ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ يَتَرَبَّعُ فِي قيامه، وقال الْبُوَيْطِيُّ عَنِ الشَّافِعِيِّ فَإِذَا أَرَادَ السُّجُودَ تَهَيَّأَ لِلسُّجُودِ عَلَى قَدْرِ مَا يُطِيقُ، قَالَ: وَكَذَلِكَ الْمُتَنَفِّلُ. وَنَحْوَهُ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ، وَكَذَلِكَ قَالَ اللَّيْثُ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ فِي رِوَايَةِ الْمُزَنِيِّ: يَجْلِسُ فِي صَلَاتِهِ كُلِّهَا كَجُلُوسِ التَّشَهُّدِ. وَرُوِيَ هَذَا عَنْ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ، وَالْأَوَّلُ الْمَشْهُورُ وَهُوَ ظَاهِرُ الْمُدَوَّنَةِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَزُفَرُ: يَجْلِسُ كَجُلُوسِ التَّشَهُّدِ، وَكَذَلِكَ يَرْكَعُ وَيَسْجُدُ. الْخَامِسَةُ- قَالَ: فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعِ الْقُعُودَ صَلَّى عَلَى جَنْبِهِ أَوْ ظَهْرِهِ عَلَى التَّخْيِيرِ، هَذَا مَذْهَبُ الْمُدَوَّنَةِ وَحَكَى ابْنُ حَبِيبٍ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ يُصَلِّي عَلَى ظَهْرِهِ، فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَعَلَى جَنْبِهِ الْأَيْمَنِ ثُمَّ عَلَى جَنْبِهِ الْأَيْسَرِ. وَفِي كِتَابِ ابْنِ الْمَوَّازِ عَكْسُهُ، يُصَلِّي عَلَى جَنْبِهِ الْأَيْمَنِ، وَإِلَّا فَعَلَى الْأَيْسَرِ، وَإِلَّا فَعَلَى الظَّهْرِ. وَقَالَ سَحْنُونٌ: يُصَلِّي عَلَى الْأَيْمَنِ كَمَا يُجْعَلُ فِي لَحْدِهِ، وَإِلَّا فَعَلَى ظَهْرِهِ وَإِلَّا فَعَلَى الْأَيْسَرِ. وَقَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ: إِذَا صَلَّى مُضْطَجِعًا تَكُونُ رِجْلَاهُ مِمَّا يَلِي الْقِبْلَةَ. وَالشَّافِعِيُّ وَالثَّوْرِيُّ: يُصَلِّي عَلَى جَنْبِهِ وَوَجْهُهُ إِلَى الْقِبْلَةِ. السَّادِسَةُ- فَإِنْ قَوِيَ لِخِفَّةِ الْمَرَضِ وَهُوَ فِي الصَّلَاةِ، قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: إِنَّهُ يَقُومُ فِيمَا بَقِيَ مِنْ صَلَاتِهِ وَيَبْنِي عَلَى مَا مَضَى، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَزُفَرَ وَالطَّبَرِيِّ. وقال أبو حنيفة
... İbn Husayn şöyle demiştir: Bende basur vardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e namazı[n nasıl kılınacağını] sordum; şöyle buyurdu: « صَلِّ قَائِمًا، فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِعْ فَقَاعِدًا، فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِعْ فَعَلَى جَنْبٍ » «Ayakta kıl; eğer güç yetiremezsen oturarak, eğer [buna da] güç yetiremezsen yan yatarak [kıl].» Bunu imamlar (hadis imamları) rivayet etmiştir. Nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem, Sahîh-i Müslim'de yer aldığı üzere vefatından bir yıl önce nafile namazları oturarak kılıyordu. Nesâî, Âişe radıyallâhu anhâ'dan şöyle rivayet etmiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i bağdaş kurarak namaz kılarken gördüm.” Ebû Abdirrahmân şöyle demiştir: “Bu hadisi Ebû Dâvûd el-Haferî'den başka rivayet eden birini bilmiyorum. O güvenilir (sika) biridir; ancak ben bu hadisin bir hatadan ibaret olduğunu düşünüyorum. Doğrusunu en iyi Allah bilir.” DÖRDÜNCÜ MESELE: İlim adamları, hastanın ve oturan kimsenin namazının keyfiyeti ve şekli hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abdilhakem, Mâlik'ten onun [kıyam yerine geçen] duruşunda bağdaş kuracağını nakletmiştir. el-Büveytî de Şâfiî'den [şöyle nakletmiştir]: Secde etmek istediğinde ise gücünün yettiği ölçüde secdeye hazırlanır. Dedi ki: Nafile kılan da böyledir. es-Sevrî'nin kavli de bunun gibidir. el-Leys, Ahmed, İshak, Ebû Yûsuf ve Muhammed de böyle demiştir. eş-Şâfiî ise el-Müzenî'nin rivayetinde şöyle demiştir: Namazının tamamında teşehhüd oturuşu gibi oturur. Bu, Mâlik'ten ve ashabından da rivayet edilmiştir; meşhur olan ve el-Müdevvene'nin zahirinde yer alan [görüş] birinci görüştür. Ebû Hanîfe ve Züfer ise şöyle demiştir: Teşehhüd oturuşu gibi oturur; rükû ve secdeyi de bu şekilde yapar. BEŞİNCİ MESELE: [Mâlik] şöyle demiştir: Şayet oturmaya güç yetiremezse, muhayyer olarak (dilediğini seçerek) yan yatarak veya sırtüstü kılar. el-Müdevvene'nin benimsediği görüş budur. İbn Habîb ise İbnü'l-Kâsım'dan, sırtüstü kılacağını, eğer buna güç yetiremezse sağ yanı üzerine, sonra da sol yanı üzerine kılacağını nakletmiştir. İbnü'l-Mevvâz'ın kitabında ise bunun tersi yer alır: Sağ yanı üzerine kılar; yapamazsa sol yanı üzerine, yapamazsa sırtüstü kılar. Sahnûn ise şöyle demiştir: Kabrine konulduğu gibi sağ yanı üzerine kılar; yapamazsa sırtüstü, yapamazsa sol yanı üzerine kılar. Mâlik ve Ebû Hanîfe şöyle demiştir: Yan yatarak kıldığında ayakları kıbleye doğru olur. eş-Şâfiî ve es-Sevrî ise şöyle demiştir: Yüzü kıbleye dönük olarak yanı üzerine kılar. ALTINCI MESELE: Namazdayken hastalığının hafiflemesi sebebiyle güç kazanırsa, İbnü'l-Kâsım şöyle demiştir: Namazının kalan kısmını ayakta kılar ve geçmiş kısmın üzerine bina eder. Bu, eş-Şâfiî, Züfer ve et-Taberî'nin de görüşüdür. Ebû Hanîfe...
وَصَاحِبَاهُ يَعْقُوبُ وَمُحَمَّدٌ فِيمَنْ صَلَّى مُضْطَجِعًا رَكْعَةً ثُمَّ صَحَّ: أَنَّهُ يَسْتَقْبِلُ الصَّلَاةَ مِنْ أَوَّلِهَا، وَلَوْ كَانَ قَاعِدًا يَرْكَعُ وَيَسْجُدُ ثُمَّ صَحَّ بَنَى فِي قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ وَلَمْ يَبْنِ فِي قَوْلِ مُحَمَّدٍ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: إِذَا افْتَتَحَ الصَّلَاةَ قَائِمًا ثُمَّ صَارَ إِلَى حَدِّ الْإِيمَاءِ فَلْيَبْنِ، وَرُوِيَ عَنْ أَبِي يُوسُفَ. وَقَالَ مَالِكٌ فِي الْمَرِيضِ الَّذِي لَا يَسْتَطِيعُ الرُّكُوعَ وَلَا السُّجُودَ وَهُوَ يَسْتَطِيعُ الْقِيَامَ وَالْجُلُوسَ: إِنَّهُ يُصَلِّي قَائِمًا وَيُومِئُ إِلَى الرُّكُوعِ، فَإِذَا أَرَادَ السُّجُودَ جَلَسَ وَأَوْمَأَ إِلَى السُّجُودِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي يُوسُفَ وَقِيَاسُ قَوْلِ الشَّافِعِيِّ وَقَالَ، أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: يُصَلِّي قَاعِدًا. السَّابِعَةُ- وَأَمَّا صَلَاةُ الرَّاقِدِ الصَّحِيحِ فَرُوِيَ عَنْ حَدِيثِ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ زِيَادَةٌ لَيْسَتْ مَوْجُودَةً فِي غَيْرِهِ، وَهِيَ" صَلَاةُ الرَّاقِدِ مِثْلُ نِصْفِ صَلَاةِ الْقَاعِدِ". قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَجُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ لَا يُجِيزُونَ النَّافِلَ مُضْطَجِعًا، وَهُوَ حَدِيثٌ لَمْ يَرْوِهِ إلا حسين المعلم وهو حسين ابن ذَكْوَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، وَقَدِ اخْتُلِفَ عَلَى حُسَيْنٍ فِي إِسْنَادِهِ وَمَتْنِهِ اخْتِلَافًا يُوجِبُ التَّوَقُّفَ عَنْهُ، وَإِنْ صَحَّ فَلَا أَدْرِي مَا وَجْهُهُ، فَإِنْ كَانَ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ قَدْ أَجَازَ النَّافِلَةَ مُضْطَجِعًا لِمَنْ قَدَرَ عَلَى الْقُعُودِ أَوْ عَلَى الْقِيَامِ فَوَجْهُهُ هَذِهِ الزِّيَادَةُ فِي هَذَا الْخَبَرِ، وَهِيَ حُجَّةٌ لِمَنْ ذَهَبَ إِلَى ذَلِكَ. وَإِنْ أَجْمَعُوا عَلَى كَرَاهَةِ النَّافِلَةِ رَاقِدًا لِمَنْ قَدَرَ عَلَى الْقُعُودِ أَوِ الْقِيَامِ، فَحَدِيثُ حُسَيْنٍ هَذَا إِمَّا غَلَطٌ وَإِمَّا مَنْسُوخٌ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بالآية الذين يستدلون بخلق السموات وَالْأَرْضِ عَلَى أَنَّ الْمُتَغَيِّرَ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُغَيِّرٍ، وَذَلِكَ الْمُغَيِّرُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَى الْكَمَالِ، وَلَهُ أَنْ يَبْعَثَ الرُّسُلَ، فَإِنْ بَعَثَ رَسُولًا وَدَلَّ عَلَى صِدْقِهِ بِمُعْجِزَةٍ وَاحِدَةٍ لَمْ يَبْقَ لِأَحَدٍ عُذْرٌ، فَهَؤُلَاءِ هُمُ الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ عَلَى كُلِّ حَالٍ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ) قد بينا معنى" يَذْكُرُونَ" وَهُوَ إِمَّا ذِكْرٌ بِاللِّسَانِ وَإِمَّا الصَّلَاةُ فَرْضُهَا وَنَفْلُهَا، فَعَطَفَ تَعَالَى عِبَادَةً أُخْرَى عَلَى إِحْدَاهُمَا بِعِبَادَةٍ أُخْرَى، وَهِيَ التَّفَكُّرُ فِي قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَمَخْلُوقَاتِهِ وَالْعِبَرِ الَّذِي بَثَّ، لِيَكُونَ ذَلِكَ أزيد بَصَائِرِهِمْ:
ve iki talebesi Ya'kûb ile Muhammed, yan yatarak bir rekât kılıp sonra iyileşen kimse hakkında şöyle demişlerdir: Namaza baştan başlar. Şayet oturarak rükû ve secde edip sonra iyileşmişse, Ebû Hanîfe'nin görüşüne göre bina eder, Muhammed'in görüşüne göre ise bina etmez. Ebû Hanîfe ve ashabı şöyle demiştir: Namaza ayakta başlayıp sonra ima derecesine düşerse bina etsin; bu Ebû Yûsuf'tan da rivayet edilmiştir. Mâlik ise rükû ve secdeye güç yetiremeyip ayakta durmaya ve oturmaya gücü yeten hasta hakkında şöyle demiştir: Ayakta namaz kılar ve rükû için ima eder, secde etmek istediğinde ise oturur ve secde için ima eder. Bu Ebû Yûsuf'un görüşü ve Şâfiî'nin görüşünün kıyasıdır. Ebû Hanîfe ve ashabı ise: Oturarak kılar demişlerdir. YEDİNCİ MESELE: Sağlıklı kimsenin yatarak kılmasına gelince; İmrân b. Husayn hadisinden başkasında bulunmayan şu fazlalık rivayet edilmiştir: “Yatanın namazı oturanın namazının yarısı gibidir.” Ebû Ömer şöyle demiştir: İlim ehlinin cumhuru yatarak nafile kılmaya cevaz vermez. Bu hadisi de Hüseyn el-Muallim'den -ki o Hüseyn b. Zekvân'dır- başkası rivayet etmemiştir; o da Abdullah b. Büreyde'den, o da İmrân b. Husayn'dan rivayet etmiştir. Hüseyn hakkında isnadında ve metninde tevakkufu (durup beklemeyi) gerektirecek derecede ihtilaf edilmiştir. Eğer sahih ise ne anlama geldiğini bilemiyorum. Şayet ilim ehlinden biri oturmaya veya ayakta durmaya gücü yeten kimsenin yatarak nafile kılmasına cevaz vermişse, onun dayanağı bu rivayetteki fazlalıktır ve bu görüşe varan kimse için bir delildir. Şayet oturmaya veya ayakta durmaya gücü yetenin yatarak nafile kılmasının mekruh olduğu hususunda icma etmişlerse, Hüseyn'in bu hadisi ya bir hatadır ya da mensuhtur. Şöyle de denilmiştir: Ayetten kastedilen; göklerin ve yerin yaratılışından hareketle, değişenin mutlaka bir değiştiricisinin olması gerektiğine, bu değiştiricinin de mutlak yetkinlik üzere kadir olması gerektiğine ve peygamberler gönderme yetkisine sahip olduğuna istidlal eden kimselerdir. Şayet bir peygamber gönderir ve onun doğruluğunu tek bir mucize ile gösterirse artık kimse için mazeret kalmaz. İşte bunlar, Allah'ı her halükârda zikreden kimselerdir. En doğrusunu Allah bilir. SEKİZİNCİ MESELE: Yüce Allah'ın: { وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “göklerin ve yerin yaratılışı hakkında derin derin düşünürler” buyruğunda, daha önce { يَذْكُرُونَ } “anarlar” ifadesinin anlamını açıklamıştık; bu ya dille yapılan zikirdir ya da farzı ve nafilesiyle namazdır. Yüce Allah bunlardan birine başka bir ibadeti atfetmiştir ki o da; basiretlerinin daha da artması için Yüce Allah'ın kudretini, yarattıklarını ve yaydığı ibretleri tefekkür etmektir:
وَفِي كُلِّ شَيْءٍ لَهُ آيَةٌ ... تَدُلُّ على أنه واحد
Her şeyde O'na ait bir ayet (delil) vardır... O'nun bir olduğuna delalet eden.
وَقِيلَ:" يَتَفَكَّرُونَ" عَطْفٌ عَلَى الْحَالِ. وَقِيلَ: يَكُونُ مُنْقَطِعًا، وَالْأَوَّلُ أَشْبَهُ. وَالْفِكْرَةُ: تَرَدُّدُ الْقَلْبِ فِي الشَّيْءِ، يُقَالُ: تَفَكَّرَ، وَرَجُلٌ فَكِيرٌ كَثِيرٌ الْفِكْرِ، وَمَرَّ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى قَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ فِي اللَّهِ فَقَالَ: (تَفَكَّرُوا فِي الْخَلْقِ، وَلَا تَتَفَكَّرُوا فِي الْخَالِقِ فَإِنَّكُمْ لَا تَقْدِرُونَ قَدْرَهُ) وَإِنَّمَا التَّفَكُّرُ وَالِاعْتِبَارُ وَانْبِسَاطُ الذِّهْنِ فِي الْمَخْلُوقَاتِ كَمَا قَالَ:" وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ". وَحُكِيَ أَنَّ سُفْيَانَ الثَّوْرِيَّ ﵁ صَلَّى خَلْفَ الْمَقَامِ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ إِلَى السَّمَاءِ، فَلَمَّا رَأَى الْكَوَاكِبَ غُشِيَ عَلَيْهِ، وَكَانَ يَبُولُ الدَّمَ مِنْ طُولِ حُزْنِهِ وَفِكْرَتِهِ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (بَيْنَمَا رَجُلٌ مُسْتَلْقٍ عَلَى فِرَاشِهِ إِذْ رَفَعَ رَأْسَهُ فَنَظَرَ إِلَى النُّجُومِ وَإِلَى السَّمَاءِ فَقَالَ أَشْهَدُ أَنَّ لَكِ رَبًّا وَخَالِقًا اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي فَنَظَرَ اللَّهُ إِلَيْهِ فَغَفَرَ لَهُ) وَقَالَ ﷺ: (لَا عِبَادَةَ كَتَفَكُّرٍ). وَرُوِيَ عَنْهُ ﵇ قَالَ: (تَفَكُّرُ سَاعَةٍ خَيْرٌ مِنْ عِبَادَةِ سَنَةٍ). وَرَوَى ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ قَالَ: قِيلَ لِأُمِّ الدَّرْدَاءِ: مَا كَانَ أَكْثَرُ شَأْنِ أَبِي الدَّرْدَاءِ؟ قَالَتْ: كَانَ أَكْثَرُ شَأْنِهِ التَّفَكُّرَ. قِيلَ له: أفترى التفكر عمل مِنَ الْأَعْمَالِ؟ قَالَ: نَعَمْ، هُوَ الْيَقِينُ. وَقِيلَ لِابْنِ الْمُسَيَّبِ فِي الصَّلَاةِ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ، قَالَ: لَيْسَتْ هَذِهِ عِبَادَةً، إِنَّمَا الْعِبَادَةُ الْوَرَعُ عَمَّا حَرَّمَ اللَّهُ وَالتَّفَكُّرُ فِي أَمْرِ اللَّهِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: تَفَكُّرُ سَاعَةٍ خَيْرٌ مِنْ قِيَامِ لَيْلَةٍ، وَقَالَهُ ابْنُ الْعَبَّاسِ وَأَبُو الدَّرْدَاءِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: الْفِكْرَةُ مِرْآةُ الْمُؤْمِنِ يَنْظُرُ فِيهَا إِلَى حَسَنَاتِهِ وَسَيِّئَاتِهِ. وَمِمَّا يَتَفَكَّرُ فِيهِ مَخَاوِفُ الْآخِرَةِ مِنَ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ وَالْجَنَّةِ وَنَعِيمِهَا وَالنَّارِ وَعَذَابِهَا. وَيُرْوَى أَنَّ أَبَا سُلَيْمَانَ الدَّارَانِيَّ ﵁ أَخَذَ قَدَحَ الْمَاءِ لِيَتَوَضَّأَ لِصَلَاةِ اللَّيْلِ وَعِنْدَهُ ضَيْفٌ، فَرَآهُ لَمَّا أَدْخَلَ أُصْبُعَهُ فِي أُذُنِ الْقَدَحِ أَقَامَ لِذَلِكَ مُتَفَكِّرًا حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ، فَقَالَ لَهُ: مَا هَذَا يَا أَبَا سُلَيْمَانَ؟ قَالَ: إِنِّي لَمَّا طَرَحْتُ أُصْبُعِي فِي أُذُنِ الْقَدَحِ تَفَكَّرْتُ فِي قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى" إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ" [المؤمن: ٧١] تَفَكَّرْتُ، فِي حَالِي وَكَيْفَ أَتَلَقَّى الْغُلَّ إِنْ طُرِحَ فِي عُنُقِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَمَا زِلْتُ فِي ذَلِكَ حَتَّى أَصْبَحْتُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ:" وَهَذَا نِهَايَةُ الْخَوْفِ، وَخَيْرُ الْأُمُورِ أَوْسَاطُهَا، وَلَيْسَ عُلَمَاءُ الْأُمَّةِ الَّذِينَ هُمُ الْحُجَّةُ عَلَى هَذَا الْمِنْهَاجِ، وَقِرَاءَةُ عِلْمِ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى وَمَعَانِي سنة رسول الله
Şöyle de denilmiştir: { يَتَفَكَّرُونَ } "Düşünürler" [ifadesi], hâl üzerine matuftur. Munkatı' (bağımsız yeni bir cümle) olduğu da söylenmiştir; ancak birincisi [Arap dili kaidelerine] daha uygundur. Fikret (fikir/düşünce), kalbin bir mesele üzerinde gidip gelmesidir. [Arapçada] tefekkere (تَفَكَّرَ) denir; çok düşünen kimseye de fekîr (فَكِير) denir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah['ın zatı] hakkında düşünen bir topluluğun yanından geçerken şöyle buyurmuştur: « تَفَكَّرُوا فِي الْخَلْقِ، وَلَا تَتَفَكَّرُوا فِي الْخَالِقِ فَإِنَّكُمْ لَا تَقْدِرُونَ قَدْرَهُ » «Yaratılanlar hakkında tefekkür edin, Yaratan hakkında düşünmeyin; zira siz O'nun kadrini [hakkıyla] takdir edemezsiniz.» Tefekkür, ibret alma ve zihnin inkişafı ancak mahlûkat hakkında olur; nitekim [Allah Teâlâ]: { وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “...ve göklerin ve yerin yaratılışı hakkında derin derin düşünürler” buyurmuştur. Rivayet edildiğine göre Süfyân es-Sevrî radıyallâhu anh Makam'ın arkasında iki rekât namaz kılmış, sonra başını semaya kaldırmıştı. Yıldızları görünce bayıldı. O, hüznünün ve tefekkürünün uzunluğundan dolayı kan işerdi. Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « بَيْنَمَا رَجُلٌ مُسْتَلْقٍ عَلَى فِرَاشِهِ إِذْ رَفَعَ رَأْسَهُ فَنَظَرَ إِلَى النُّجُومِ وَإِلَى السَّمَاءِ فَقَالَ أَشْهَدُ أَنَّ لَكِ رَبًّا وَخَالِقًا اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي فَنَظَرَ اللَّهُ إِلَيْهِ فَغَفَرَ لَهُ » «Bir adam yatağında uzanmış yatarken başını kaldırıp yıldızlara ve semaya baktı da: 'Şahitlik ederim ki senin bir Rabbin ve Yaratıcın vardır. Allahım, beni bağışla!' dedi. Bunun üzerine Allah ona [rahmet nazarıyla] baktı ve onu bağışladı.» Yine [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem: « لَا عِبَادَةَ كَتَفَكُّرٍ » «Tefekkür gibi ibadet yoktur» buyurmuştur. Kendisinden aleyhisselâm şöyle buyurduğu da rivayet edilmiştir: « تَفَكُّرُ سَاعَةٍ خَيْرٌ مِنْ عِبَادَةِ سَنَةٍ » «Bir saatlik tefekkür, bir senelik ibadetten daha hayırlıdır.» İbnü'l-Kāsım'ın Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ümmü'd-Derdâ'ya: "Ebû'd-Derdâ'nın en çok meşgul olduğu ameli neydi?" diye soruldu. O da: "En çok meşgul olduğu şey tefekkürdü" dedi. [İmam Mâlik'e]: "Tefekkürü amellerden bir amel olarak görüyor musun?" denildi; o da: "Evet, o yakîndir" dedi. İbnü'l-Müseyyeb'e öğle ile ikindi arasındaki namaz sorulduğunda şöyle demiştir: "İbadet [yalnızca] bu değildir; asıl ibadet Allah'ın haram kıldıklarından sakınmak (vera') ve Allah'ın emri üzerinde tefekkür etmektir." Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: "Bir saatlik tefekkür, bir geceyi ibadetle ihya etmekten (kıyâmu'l-leyl) daha hayırlıdır." Bunu İbn Abbâs ve Ebû'd-Derdâ da söylemiştir. Hasan[-ı Basrî] yine şöyle demiştir: "Tefekkür müminin aynasıdır; onun içinde iyiliklerine ve kötülüklerine bakar." Hakkında tefekkür edilecek şeylerden biri de haşir, neşir, cennet ve onun nimetleri, cehennem ve onun azabı gibi ahiretin korkunç halleridir. Rivayet edildiğine göre Ebû Süleyman ed-Dârânî radıyallâhu anh gece namazı için abdest almak üzere su kabını eline almıştı ve yanında bir misafir vardı. Misafir, onun parmağını kabın kulbuna soktuğunda bu vaziyette fecre kadar tefekküre dalarak beklediğini gördü ve ona: "Bu ne hâl ey Ebû Süleyman?" dedi. O da şöyle cevap verdi: "Parmağımı kabın kulbuna geçirdiğimde Allah Teâlâ'nın: { إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ } [el-Mü'min: 71] “Boyunlarında boyunduruklar ve zincirler olduğu halde sürüklendikleri zaman...” buyruğunu tefekkür ettim; kıyamet gününde şayet boynuma boyunduruk vurulursa hâlimin ne olacağını ve onu nasıl karşılayacağımı düşündüm ve sabaha kadar bu hâl üzere kaldım." İbn Atiyye şöyle demiştir: “Bu, korkunun en uç noktasıdır; işlerin en hayırlısı ise orta yollu olanıdır. Ümmetin hüccet olan âlimleri bu metod üzere değildirler. [Onlara göre] Allah Teâlâ'nın kitabının ilmini ve Resûlullah'ın sünnetinin manalarını
صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِمَنْ يَفْهَمُ وَيُرْجَى نَفْعُهُ أَفْضَلُ مِنْ هَذَا". قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: اخْتَلَفَ النَّاسُ أَيُّ الْعَمَلَيْنِ أَفْضَلُ: التَّفَكُّرُ أَمِ الصَّلَاةُ، فَذَهَبَ الصُّوفِيَّةُ إِلَى أَنَّ التَّفَكُّرَ أَفْضَلُ، فَإِنَّهُ يُثْمِرُ الْمَعْرِفَةَ وَهُوَ أَفْضَلُ، الْمَقَامَاتِ الشَّرْعِيَّةِ. وَذَهَبَ الْفُقَهَاءُ إِلَى أَنَّ الصَّلَاةَ أَفْضَلُ، لِمَا وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ مِنَ الْحَثِّ عَلَيْهَا وَالدُّعَاءِ إِلَيْهَا وَالتَّرْغِيبِ فِيهَا. وَفِي الصَّحِيحَيْنِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ بَاتَ عِنْدَ خَالَتِهِ مَيْمُونَةَ، وَفِيهِ: فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَمَسَحَ النَّوْمَ عَنْ وَجْهِهِ ثُمَّ قَرَأَ الْآيَاتِ العشر الحواتم مِنْ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ، وَقَامَ إِلَى شَنٍّ مُعَلَّقٍ فَتَوَضَّأَ وُضُوءًا خَفِيفًا ثُمَّ صَلَّى ثَلَاثَ عَشْرَةَ رَكْعَةً، الْحَدِيثَ. فَانْظُرُوا رَحِمَكُمُ اللَّهُ إِلَى جَمْعِهِ بَيْنَ التَّفَكُّرِ فِي الْمَخْلُوقَاتِ ثُمَّ إِقْبَالِهِ عَلَى صَلَاتِهِ بَعْدَهُ، وَهَذِهِ السُّنَّةُ هِيَ الَّتِي يُعْتَمَدُ عَلَيْهَا. فَأَمَّا طَرِيقَةُ الصُّوفِيَّةِ أَنْ يَكُونَ الشَّيْخُ مِنْهُمْ يَوْمًا وَلَيْلَةً وَشَهْرًا مُفَكِّرًا لَا يَفْتُرُ، فَطَرِيقَةٌ بَعِيدَةٌ عَنِ الصَّوَابِ غَيْرُ لَائِقَةٍ بِالْبَشَرِ، وَلَا مُسْتَمِرَّةٌ عَلَى السُّنَنِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَحَدَّثَنِي أَبِي عَنْ بَعْضِ عُلَمَاءِ الْمَشْرِقِ قَالَ: كُنْتُ بَائِتًا فِي مَسْجِدِ الْأَقْدَامِ بِمِصْرَ فَصَلَّيْتُ الْعَتَمَةَ فَرَأَيْتُ رَجُلًا قَدِ اضْطَجَعَ فِي كِسَاءٍ لَهُ مُسَجًّى بِكِسَائِهِ حَتَّى أَصْبَحَ، وَصَلَّيْنَا نَحْنُ تِلْكَ اللَّيْلَةَ، فَلَمَّا أُقِيمَتْ صَلَاةُ الصُّبْحِ قَامَ ذَلِكَ الرَّجُلُ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ وَصَلَّى مَعَ النَّاسِ، فَاسْتَعْظَمْتُ جَرَاءَتَهُ فِي الصَّلَاةِ بِغَيْرِ وُضُوءٍ، فَلَمَّا فَرَغَتِ الصَّلَاةُ خَرَجَ فَتَبِعْتُهُ لِأَعِظَهُ، فَلَمَّا دَنَوْتُ مِنْهُ سَمِعْتُهُ يُنْشِدُ شِعْرًا:
sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetinin manalarını anlayan ve faydalanması umulan kimseler için okumak bundan daha faziletlidir.” İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: İnsanlar iki amelden hangisinin daha faziletli olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Tefekkür mü, yoksa namaz mı? Sûfîler tefekkürün daha faziletli olduğu görüşüne varmışlardır; zira o marifeti netice verir ki bu da şer'î makamların en faziletlisidir. Fakihler ise namazın daha faziletli olduğu görüşüne varmışlardır; çünkü hadiste ona teşvik, ona davet ve rağbet ettirme yer almıştır. Sahîhayn'da İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o, teyzesi Meymûne'nin yanında geceledi. Hadiste şu geçer: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kalktı, yüzünden uykuyu sildi, sonra Âl-i İmrân sûresinin son on ayetini okudu; asılı bir su kırbasına varıp hafif bir abdest aldı, sonra on üç rekât namaz kıldı... (hadisin sonuna kadar). Allah size merhamet etsin, onun yaratılmışlar hakkında tefekkür etmek ile ardından namazına yönelmeyi nasıl birleştirdiğine bakın! İşte itimat edilmesi gereken sünnet budur. Sûfîlerin, şeyhlerinin bir gün bir gece ve bir ay boyunca hiç ara vermeden sürekli tefekkür halinde bulunması şeklindeki yöntemine gelince; bu doğrudan uzak, beşere yakışmayan ve sünnet üzere devam etmeyen bir yoldur. İbn Atiyye şöyle demiştir: Babam bana Maşrık âlimlerinden birinden naklederek şöyle anlattı: Mısır'daki el-Akdâm Mescidi'nde gecelemiştim. Yatsı namazını kıldım, sonra abasına bürünmüş bir adam gördüm, sabaha kadar abasına bürünmüş halde yattı. Biz ise o gece namaz kıldık. Sabah namazı kılındığında o adam kalktı, kıbleye yöneldi ve insanlarla birlikte namaz kıldı. Abdestsiz namaz kılma cüretini hayretle karşıladım. Namaz bitince dışarı çıktı, ona öğüt vermek için peşinden gittim. Yanına yaklaştığımda şu şiiri okuduğunu işittim:
مُسَجَّى الْجِسْمِ غَائِبٌ حَاضِرْ ... مُنْتَبِهُ الْقَلْبِ صَامِتٌ ذَاكِرْ
Bedeni örtülü, hem gaip hem hazır... Kalbi uyanık, suskun ama zikredici.
مُنْقَبِضٌ فِي الْغُيُوبِ مُنْبَسِطْ ... كَذَاكَ مَنْ كَانَ عَارِفًا ذَاكِرْ
Gayblarda tutulmuş, açılmış ferah... Ârif ve zâkir olan kimse işte böyledir.
يَبِيتُ فِي لَيْلِهِ أَخَا فِكَرْ ... فَهْوَ مدى الليل نائم ماهر
Gecesini fikir arkadaşı olarak geçirir... Bütün gece uyur gibi görünse de mahirdir.
قَالَ: فَعَلِمْتُ أَنَّهُ مِمَّنْ يَعْبُدُ بِالْفِكْرَةِ، فَانْصَرَفْتُ عَنْهُ. التَّاسِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا) أَيْ يَقُولُونَ: مَا خَلَقْتَهُ عَبَثًا وَهَزْلًا، بَلْ خَلَقْتَهُ دَلِيلًا عَلَى قُدْرَتِكَ وَحِكْمَتِكَ. وَالْبَاطِلُ: الزَّائِلُ الذَّاهِبُ. وَمِنْهُ قَوْلُ لَبِيدٍ:
Dedi ki: Anladım ki o tefekkürle ibadet edenlerdendir; böylece yanından ayrıldım. DOKUZUNCU MESELE: Yüce Allah'ın: { رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلاً } “Rabbimiz! Sen bunu boşuna yaratmadın” buyruğu; yani: Sen bunu beyhude ve şaka olsun diye yaratmadın, bilakis kudretine ve hikmetine bir delil olsun diye yarattın derler. Bâtıl (بَاطِل): Zâil olup giden demektir. Lebîd'in şu sözü de bu kabildendir:
أَلَا كل شي ما خلا الله باطل
Haberiniz olsun! Allah'tan başka her şey bâtıldır.
أَيْ زَائِلٌ. وَ" باطِلًا" نُصِبَ لِأَنَّهُ نَعْتُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ خَلْقًا بَاطِلًا وَقِيلَ: انْتَصَبَ عَلَى نَزْعِ الْخَافِضِ، أَيْ مَا خَلَقْتَهَا لِلْبَاطِلِ. وَقِيلَ: عَلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي، وَيَكُونُ خَلَقَ بِمَعْنَى جَعَلَ. (سُبْحانَكَ) أَسْنَدَ النَّحَّاسُ عَنْ مُوسَى بْنِ طَلْحَةَ قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ مَعْنَى" سُبْحَانَ اللَّهِ" فَقَالَ: (تَنْزِيهُ اللَّهِ عَنِ السُّوءِ) وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" البقرة" معناه مستوفى. و (فَقِنا عَذابَ النَّارِ) أَجِرْنَا مِنْ عَذَابِهَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ. الْعَاشِرَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ) أَيْ أَذْلَلْتَهُ وَأَهَنْتَهُ. وَقَالَ الْمُفَضَّلُ: أَيْ أَهْلَكْتَهُ، وَأَنْشَدَ:
yani yok olup gidicidir. { باطِلاً } kelimesi, mahzuf bir masdarın sıfatı olduğu için nasb edilmiştir; yani bâtıl bir yaratışla [yaratmadın] demektir. Şöyle de denilmiştir: Cer harfinin hazfedilmesiyle nasb edilmiştir (bâtıl için yaratmadın). Şöyle de denilmiştir: İkinci mef'ûl olarak nasb edilmiştir ve halaka fiili ce'ale (kılmak/yapmak) anlamındadır. { سُبْحانَكَ } “Sen münezzehsin” ifadesi hakkında en-Nehhâs, Mûsâ b. Talha'dan isnad ederek rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e “Sübhânallâh”ın anlamı sorulmuş, o da: (تَنْزِيهُ اللَّهِ عَنِ السُّوءِ) “Allah'ı her türlü kötülükten tenzih etmektir” buyurmuştur. Bunun anlamı Bakara sûresinde etraflıca geçmişti. { فَقِنا عَذابَ النَّارِ } “bizi ateşin azabından koru!” ifadesi, bizi onun azabından muhafaza eyle demektir; bu da daha önce geçmişti. ONUNCU MESELE: Yüce Allah'ın: { رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ } “Rabbimiz! Şüphesiz Sen kimi ateşe sokarsan, muhakkak onu rezil rüsva etmişsindir” buyruğu, onu zelil ve hakir kılmışsındır demektir. El-Mufaddal ise: Onu helâk etmişsindir demiş ve şu beyti okumuştur:
أَخْزَى الْإِلَهُ مِنَ الصَّلِيبِ عَبِيدَهُ ... وَاللَّابِسِينَ قَلَانِسَ الرُّهْبَانِ
İlâh, haça tapan kullarını rezil rüsva eylesin... Ve rahiplerin serpuşlarını giyenleri de.
وَقِيلَ: فَضَحْتَهُ وَأَبْعَدْتَهُ، يُقَالُ: أَخْزَاهُ اللَّهُ: أَبْعَدَهُ وَمَقَتَهُ. وَالِاسْمُ الْخِزْيُ. قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: خَزِيَ يَخْزَى خِزْيًا إِذَا وَقَعَ فِي بَلِيَّةٍ. وَقَدْ تَمَسَّكَ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَصْحَابُ الْوَعِيدِ وَقَالُوا: مَنْ أُدْخِلَ النَّارَ يَنْبَغِي أَلَّا يَكُونَ مُؤْمِنًا، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:" فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ" فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ:" يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ" [التحريم: ٨]. وَمَا قَالُوهُ مَرْدُودٌ، لِقِيَامِ الْأَدِلَّةِ عَلَى أَنَّ مَنِ ارْتَكَبَ كَبِيرَةً لَا يَزُولُ عَنْهُ اسْمُ الْإِيمَانِ، كَمَا تَقَدَّمَ وَيَأْتِي. وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ:" مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ" مَنْ تُخَلِّدْ فِي النَّارِ، قَالَهُ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ. وَقَالَ قَتَادَةُ: تُدْخِلُ مَقْلُوبُ تُخَلِّدُ، وَلَا نَقُولُ كَمَا قَالَ أَهْلُ حَرُورَاءَ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: الْآيَةُ خَاصَّةٌ فِي قَوْمٍ لَا يَخْرُجُونَ مِنَ النَّارِ، وَلِهَذَا قَالَ: (وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ) أَيِ الْكُفَّارُ. وَقَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: الْخِزْيُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الْحَيَاءِ، يُقَالُ: خَزِيَ يَخْزَى خِزَايَةً إِذَا اسْتَحْيَا، فَهُوَ خَزْيَانُ. قَالَ ذُو الرُّمَّةِ:
Şöyle de denilmiştir: Onu rezil etmiş ve uzaklaştırmışsındır. [Arapçada]: Ahzâhullāh, yani onu uzaklaştırdı ve ona buğzetti denilir. İsim hali hizy (خِزْي)'dir. İbnu's-Sikkît şöyle demiştir: Bir belaya düştüğü zaman hazıye yahzâ hızyen denilir. Vaîdiyye (büyük günah işleyenin kâfir olup ebedî cehennemde kalacağını savunanlar) bu ayete sarılmış ve şöyle demişlerdir: Ateşe giren kimsenin mümin olmaması gerekir; zira Yüce Allah: { فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ } “onu rezil rüsva etmişsindir” buyurmaktadır; oysa Allah: { يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ } “O gün Allah, Peygamberi ve onunla beraber iman edenleri rezil etmez” [Tahrîm: 8] buyurmaktadır. Onların söyledikleri merduttur; zira büyük günah işleyen kimsenin üzerinden iman isminin kalkmayacağına dair deliller sabittir; nitekim bu daha önce geçti ve gelecektir. { مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ } “Kimi ateşe sokarsan” ifadesinden maksat, ateşte ebedî kılacağın kimsedir; bunu Enes b. Mâlik söylemiştir. Katâde ise şöyle demiştir: “Girdirdiğin” ifadesi “ebedî kıldığın” anlamındadır; biz Harûriyye'nin (Hâricîlerin) dediği gibi demeyiz. Saîd b. el-Müseyyeb de: Ayet ateşten çıkmayacak olan bir topluluk hakkında hastır demiştir; nitekim bu sebeple { وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ } “Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur” yani kâfirlerin buyurmuştur. Mânâ ehli ise şöyle demiştir: Hizy (خِزْي) kelimesinin hayâ (utanma) anlamında olması da muhtemeldir. Utandığı zaman haziye yahzâ hızâyeten denir, kendisi de hazyân olur. Zü'r-Rumme şöyle demiştir:
خِزَايَةٌ أَدْرَكَتْهُ عِنْدَ جَوْلَتِهِ ... مِنْ جَانِبِ الْحَبْلِ مَخْلُوطًا بِهَا الْغَضَبُ
Dönüşü esnasında ipin bir tarafından onu bir hayâ tuttu ki... İçine öfke de karışmıştı.
فَخِزْيُ الْمُؤْمِنِينَ يَوْمَئِذٍ اسْتِحْيَاؤُهُمْ فِي دُخُولِ النَّارِ مِنْ سَائِرِ أَهْلِ الْأَدْيَانِ إِلَى أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا. وَالْخِزْيُ لِلْكَافِرِينَ هُوَ إِهْلَاكُهُمْ فِيهَا مِنْ غَيْرِ مَوْتٍ، وَالْمُؤْمِنُونَ يَمُوتُونَ، فَافْتَرَقُوا. كَذَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ السُّنَّةِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ويأتي.
O gün müminlerin rüsvaylığı (hızy), oradan çıkıncaya kadar diğer din mensuplarından dolayı ateşe girerken duyacakları utançtır. Kâfirlerin rüsvaylığı ise ölmeksizin orada helak edilmeleridir; müminler ise ölürler; böylece [iki grup] birbirinden ayrılır. Nitekim bu husus Ebû Saîd el-Hudrî'den [nakledilen] ve Müslim'in tahrîc ettiği sahih sünnette sabit olmuştur; [bu rivayet] daha önce geçmişti ve ileride de gelecektir.
الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ) أَيْ مُحَمَّدًا ﷺ، قَالَهُ ابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَمُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ: هُوَ الْقُرْآنُ، وَلَيْسَ كُلُّهُمْ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ. دَلِيلُ هَذَا الْقَوْلِ مَا أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ مُؤْمِنِي الْجِنِّ إِذْ قَالُوا:" إِنَّا سَمِعْنا قُرْآناً عَجَباً يَهْدِي إِلَى الرُّشْدِ" [الجن: ٢ - ١]. وَأَجَابَ الْأَوَّلُونَ فَقَالُوا: مَنْ سَمِعَ الْقُرْآنَ فَكَأَنَّمَا لَقِيَ النَّبِيَّ ﷺ، وَهَذَا صحيح معنى. ولِلْإِيمانِ مِنْ (أَنْ آمِنُوا) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى حَذْفِ حَرْفِ الْخَفْضِ، أَيْ بِأَنْ آمِنُوا. وَفِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، أَيْ سَمِعْنَا مُنَادِيًا لِلْإِيمَانِ يُنَادِي، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ. وَقِيلَ: اللَّامُ بِمَعْنَى إِلَى، أَيْ إِلَى الْإِيمَانِ، كَقَوْلِهِ:" ثُمَّ يَعُودُونَ لِما نُهُوا عَنْهُ" [المجادلة: ٨]. وقوله:" بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها" [الزلزلة: ٥] وقوله:" الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا" [الأعراف: ٤٣] أَيْ إِلَى هَذَا، وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ. وَقِيلَ: هِيَ لَامُ أَجْلٍ، أَيْ لِأَجْلِ الْإِيمَانِ. الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا) تَأْكِيدٌ وَمُبَالَغَةٌ فِي الدُّعَاءِ. وَمَعْنَى اللَّفْظَيْنِ وَاحِدٌ، فَإِنَّ الْغَفْرَ وَالْكَفْرَ: السَّتْرُ. (وَتَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ) أَيْ أَبْرَارًا مَعَ الْأَنْبِيَاءِ، أَيْ في جملتهم. واحدهم وبر وَبَارٌّ وَأَصْلُهُ مِنَ الِاتِّسَاعِ، فَكَأَنَّ الْبَرَّ مُتَّسِعٌ فِي طَاعَةِ اللَّهِ وَمُتَّسِعَةٌ لَهُ رَحْمَةُ اللَّهِ. الثالثة عشرة- قوله تعالى: (رَبَّنا وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ) أَيْ على ألسنة رسلك، مثل" وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ". وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَالزُّهْرِيُّ" رُسْلِكَ" بِالتَّخْفِيفِ، وَهُوَ مَا ذُكِرَ مِنَ اسْتِغْفَارِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْمَلَائِكَةِ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَالْمَلَائِكَةُ يَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِي الْأَرْضِ. وَمَا ذُكِرَ مِنْ دُعَاءِ نُوحٍ لِلْمُؤْمِنِينَ وَدُعَاءِ إِبْرَاهِيمَ وَاسْتِغْفَارِ النَّبِيِّ ﷺ لِأُمَّتِهِ. (وَلا تُخْزِنا) أَيْ لَا تُعَذِّبْنَا وَلَا تُهْلِكْنَا وَلَا تَفْضَحْنَا، وَلَا تُهِنَّا وَلَا تُبْعِدْنَا وَلَا تَمْقُتْنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ (إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعادَ). إِنْ قِيلَ: مَا وَجْهُ قَوْلِهِمْ" رَبَّنا وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ" [آل عمران: ١٩٤] وَقَدْ عَلِمُوا أَنَّهُ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ، فَالْجَوَابُ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ- أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ وَعَدَ مَنْ آمَنَ بِالْجَنَّةِ، فَسَأَلُوا أَنْ يَكُونُوا ممن وعد بذلك دون الخزي: والعقاب.
On birinci [mesele]- Yüce Allah'ın: { رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ } “«Rabbimiz! Doğrusu biz, imana çağıran bir davetçiyi işittik»” buyruğudur. Yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i [işittik]. Bunu İbn Mes‘ûd, İbn Abbâs ve müfessirlerin çoğunluğu söylemiştir. Katâde ve Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî ise şöyle demiştir: O, Kur'ân'dır; zira onların hepsi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i işitmiş değildir. Bu görüşün delili, Yüce Allah'ın mümin cinler hakkında onların şöyle dediklerini haber vermesidir: { إِنَّا سَمِعْنا قُرْآناً عَجَباً يَهْدِي إِلَى الرُّشْدِ } “«Şüphesiz biz, doğru yola ileten hayranlık verici bir Kur'ân dinledik»” [Cin: 1-2]. İlk görüş sahipleri ise şöyle cevap vermişlerdir: Kur'ân'ı işiten kimse, sanki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile karşılaşmış gibidir; bu da mana bakımından sahihtir. [Metindeki] (لِلْإِيمَانِ) lafzı [sonrasındaki] (أَنْ آمِنُوا) "iman edin [diye]" ifadesinden ötürü, cer harfinin hazfedilmesiyle nasb mahallindedir; yani [ifadenin takdiri] (بِأَنْ آمِنُوا) "iman etmeniz için" şeklindedir. Ebû Ubeyde'den [nakledildiğine göre] ifadede bir takdim ve tehir (önde ve sonda bulunma) vardır; yani [takdiri]: "سَمِعْنَا مُنَادِيًا لِلْإِيمَانِ يُنَادِي" (İman için bir davetçinin nida ettiğini işittik) demektir. [Buradaki] lâm harfinin (إِلَى) "ile / -e doğru" anlamında olduğu da söylenmiştir; yani "imana" [demektir]. Tıpkı Yüce Allah'ın: { ثُمَّ يَعُودُونَ لِما نُهُوا عَنْهُ } “Sonra da yasaklandıkları şeye dönüyorlar” [Mücâdele: 8] buyruğu, { بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها } “Çünkü Rabbin ona vahyetmiştir” [Zilzâl: 5] buyruğu ve { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا } “Bizi buna hidayet eden Allah'a hamdolsun” [A‘râf: 43] -yani buna [hidayet eden]- buyruğu gibi; bunun örnekleri çoktur. Bir diğer görüşe göre ise bu lâm illet bildiren lâm (lâm-ı eclihi) olup "iman uğruna / iman için" demektir. On ikinci [mesele]- Yüce Allah'ın: { رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا } “«Rabbimiz! Artık bizim günahlarımızı bağışla ve kötülüklerimizi ört»” buyruğu, duada bir tekit ve mübalağadır. İki lafzın anlamı birdir; zira mağfiret (غَفْر) ve tekfir (كَفْر) örtmek demektir. { وَتَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ } “«ve canımızı iyilerle birlikte al»” [ifadesi], peygamberlerle beraber iyiler olarak, yani onların zümresinde [canımızı al] demektir. Bunun tekili berr (بَرّ) ve bâr (بَارّ) kelimeleridir. Aslı ise genişlikten gelir; sanki iyi kimse (berr) Allah'a itaatte geniş davranmış, Allah'ın rahmeti de onun için genişlemiştir. On üçüncü [mesele]- Yüce Allah'ın: { رَبَّنا وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ } “«Rabbimiz! Bize peygamberlerin aracılığıyla vaat ettiklerini ver»” buyruğu; { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “Kente sor” ifadesinde olduğu gibi, peygamberlerinin dilleriyle [vaat ettiklerini ver] demektir. el-A‘meş ve ez-Zührî [kelimeyi] tahfif ile "رُسْلِكَ" (ruslike) şeklinde okumuşlardır. Bu [vaat] ise peygamberlerin ve meleklerin müminler için istiğfar etmeleri olarak zikredilen husustur; melekler yeryüzündekiler için istiğfar ederler. Nitekim Nûh'un müminler için duası, İbrâhîm'in duası ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti için istiğfarı zikredilmiştir. { وَلا تُخْزِنا } “«ve bizi rüsvay etme»” [ifadesi], kıyamet günü bize azap etme, bizi helâk etme, bizi rezil rüsvay etme, bizi hor kılma, bizi uzaklaştırma ve bize buğzetme; { إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعادَ } “«Şüphesiz sen vaadinden dönmezsin»” demektir. Eğer: "Onlar Allah'ın vaadinden dönmeyeceğini bildikleri halde { رَبَّنا وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ } “«Rabbimiz! Bize peygamberlerin aracılığıyla vaat ettiklerini ver»” [Âl-i İmrân: 194] demelerinin izahı nedir?" denilirse, cevap üç yöndendir: Birincisi: Yüce Allah iman edenlere cenneti vaat etmiştir; onlar da rüsvaylık ve azap yerine bu vaadin kendilerine yapıldığı kimselerden olmayı istemişlerdir.
الثَّانِي- أَنَّهُمْ دَعَوْا بِهَذَا الدُّعَاءِ عَلَى جِهَةِ الْعِبَادَةِ وَالْخُضُوعِ، وَالدُّعَاءُ مُخُّ الْعِبَادَةِ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ:" قالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ" [الأنبياء: ١١٢] وَإِنْ كَانَ هُوَ لَا يَقْضِي إِلَّا بِالْحَقِّ. الثَّالِثُ- سَأَلُوا أَنْ يُعْطَوْا مَا وُعِدُوا بِهِ مِنَ النَّصْرِ عَلَى عَدُوِّهِمْ مُعَجَّلًا، لِأَنَّهَا حِكَايَةٌ عَنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ، فَسَأَلُوهُ ذَلِكَ إِعْزَازًا لِلدِّينِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَرَوَى أنس ابن مَالِكٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (مَنْ وَعَدَهُ اللَّهُ ﷿ عَلَى عَمَلٍ ثَوَابًا فَهُوَ مُنْجِزٌ لَهُ رَحْمَةً وَمَنْ وَعَدَهُ عَلَى عَمَلٍ عِقَابًا فَهُوَ فِيهِ بِالْخِيَارِ (. وَالْعَرَبُ تَذُمُّ بِالْمُخَالَفَةِ فِي الْوَعْدِ وَتَمْدَحُ بِذَلِكَ فِي الْوَعِيدِ، حَتَّى قَالَ قَائِلُهُمْ:
İkincisi: Onlar bu duayı ibadet ve tezellül (boyun bükme) kabilinden yapmışlardır; nitekim dua ibadetin özüdür. Bu, Yüce Allah'ın -ancak hak ile hükmettiği halde-: { قالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ } “[Peygamber] dedi ki: «Rabbim! Hak ile hükmet»” [Enbiyâ: 112] buyruğu gibidir. Üçüncüsü: Düşmanlarına karşı vaat edildikleri zaferin kendilerine acele verilmesini istemişlerdir; çünkü bu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir hikâyedir ve onlar bunu dini aziz kılmak için istemişlerdir. En doğrusunu Allah bilir. Enes b. Mâlik rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (مَنْ وَعَدَهُ اللَّهُ ﷿ عَلَى عَمَلٍ ثَوَابًا فَهُوَ مُنْجِزٌ لَهُ رَحْمَةً وَمَنْ وَعَدَهُ عَلَى عَمَلٍ عِقَابًا فَهُوَ فِيهِ بِالْخِيَارِ) “Allah Azze ve Celle kime bir amele karşılık mükâfat vaat etmişse, bir rahmet olarak onu yerine getirir. Kime de bir amele karşılık ceza vadetmişse (tehdit etmişse), O bu hususta muhayyerdir (dilerse affeder).” Araplar vaatte (iyilik vaadinde) muhalefeti kınar, vaîdde (tehdit ve ceza vaadinde) ise bundan dönmeyi överler; hatta şairleri şöyle demiştir:
وَلَا يَرْهَبُ ابْنُ الْعَمِّ مَا عِشْتُ صَوْلَتِي ... وَلَا أَخْتَفِي مِنْ خَشْيَةِ الْمُتَهَدِّدِ
Amcamın oğlu yaşadığım sürece benim baskınımdan korkmaz... Ve ben tehdit edenin korkusundan saklanmam.
وَإِنِّي مَتَى أَوْعَدْتُهُ أَوْ وَعَدْتُهُ ... لَمُخْلِفُ إِيعَادِي وَمُنْجِزُ مَوْعِدِي
Ben onu tehdit ettiğimde veya ona bir şey vaat ettiğimde... Tehdidimi yerine getirmem (affederim), vaadimi ise muhakkak ifa ederim.
الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ) أَيْ أَجَابَهُمْ. قَالَ الْحَسَنُ: مَا زَالُوا يَقُولُونَ رَبَّنَا رَبَّنَا حَتَّى اسْتَجَابَ لَهُمْ. وَقَالَ جَعْفَرٌ الصَّادِقُ: مَنْ حَزَبَهُ أَمْرٌ فَقَالَ خَمْسَ مَرَّاتٍ رَبَّنَا أنجاه لله مِمَّا يَخَافُ وَأَعْطَاهُ مَا أَرَادَ. قِيلَ: وَكَيْفَ ذَلِكَ؟ قَالَ: اقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ" الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ- إِلَى قَوْلِهِ: إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعادَ" [آل عمران: ١٩٤ - ١٩١]. الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى:" أَنِّي" أَيْ بِأَنِّي. وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ" إِنِّي" بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ، أَيْ فَقَالَ: إِنِّي. وَرَوَى الْحَاكِمُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ فِي صَحِيحِهِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ أَنَّهَا قَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَلَا أَسْمَعُ اللَّهَ ذَكَرَ النِّسَاءَ فِي الْهِجْرَةِ بِشَيْءٍ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: (فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ: ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى) الْآيَةَ. وَأَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ. وَدَخَلَتْ" مِنْ" لِلتَّأْكِيدِ، لِأَنَّ قَبْلَهَا حَرْفَ نَفْيٍ. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ: هِيَ لِلتَّفْسِيرِ وَلَا يَجُوزُ حَذْفُهَا، لِأَنَّهَا دَخَلَتْ لِمَعْنًى لَا يَصْلُحُ الْكَلَامُ إِلَّا بِهِ، وَإِنَّمَا تُحْذَفُ إِذَا كَانَ تَأْكِيدًا لِلْجَحْدِ. (بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، أَيْ دِينُكُمْ وَاحِدٌ. وَقِيلَ: بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فِي الثَّوَابِ وَالْأَحْكَامِ وَالنُّصْرَةِ وَشِبْهِ ذَلِكَ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: رِجَالُكُمْ شَكْلُ نِسَائِكُمْ فِي الطَّاعَةِ، وَنِسَاؤُكُمْ شَكْلُ رِجَالِكُمْ فِي الطَّاعَةِ، نَظِيرُهَا قَوْلُهُ
ON DÖRDÜNCÜ MESELE: Yüce Allah'ın: { فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ } “Rableri de onların dualarına icabet etti” buyruğu; yani dualarını kabul etti demektir. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: "Rableri kendilerine icabet edinceye kadar 'Rabbimiz, Rabbimiz!' demeye devam ettiler." Câfer es-Sâdık da şöyle demiştir: "Kimin başına mühim bir iş gelse ve beş defa 'Rabbena (Ey Rabbimiz!)' dese, Allah onu korktuğundan kurtarır ve dilediğini ona verir." Kendisine: "Bu nasıl olur?" diye sorulunca: "Dilerseniz şu ayetleri okuyunuz: { الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ } “Onlar ayakta, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı zikrederler...” ayetinden { إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعادَ } “Şüphesiz sen vaadinden dönmezsin” [Âl-i İmrân: 191-194] buyruğuna kadar [olan kısmı okuyun]" demiştir. ON BEŞİNCİ MESELE: Yüce Allah'ın: { أَنِّي } buyruğu, { بِأَنِّي } (şöyle ki) takdirindedir. Îsâ b. Ömer ise hemzenin kesresiyle { إِنِّي } şeklinde okumuştur; yani "[Rableri] 'Şüphesiz Ben...' buyurdu" takdirindedir. Hâkim Ebû Abdillâh Sahîh'inde (el-Müstedrek'te) Ümmü Seleme'den [radıyallâhu anhâ] şöyle rivayet etmiştir: O, « Ey Allah'ın Resûlü! Allah'ın hicret konusunda kadınları herhangi bir şeyle andığını işitmiyorum? » demiş, bunun üzerine Yüce Allah şu ayeti indirmiştir: { فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى } “Rableri de onların dualarına icabet etti: Şüphesiz ben, erkek olsun kadın olsun sizden hiçbir çalışanın amelini zayi etmem...” Bu hadisi Tirmizî de tahrîc etmiştir. [Ayetteki] { مِنْ } (min) harf-i cerri tekit için dahil olmuştur; çünkü kendisinden önce olumsuzluk edatı yer almaktadır. Kûfeliler ise şöyle demiştir: O, tefsir (beyan/açıklama) içindir ve hazfedilmesi câiz değildir; zira sözün ancak kendisiyle tamam olacağı bir mana için dahil olmuştur. [Min harfi] ancak nefyin tekidi olduğu takdirde hazfedilebilir. { بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ } “Birbirinizdensiniz” ifadesi mübtedâ ve haberdir; yani dininiz birdir demektir. Şöyle de denilmiştir: Sevapta, hükümlerde, yardımlaşmada ve benzeri hususlarda birbirinizdensiniz. Dahhâk ise şöyle demiştir: "Erkekleriniz itaatte kadınlarınız gibidir; kadınlarınız da itaatte erkekleriniz gibidir." Bunun bir benzeri Yüce
عَزَّ وَجَلَّ:" وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ" [التوبة: ٧١]. وَيُقَالُ: فُلَانٌ مِنِّي، أَيْ عَلَى مَذْهَبِي وَخُلُقِي. السَّادِسَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَالَّذِينَ هاجَرُوا) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، أَيْ هَجَرُوا أَوْطَانَهُمْ وَسَارُوا إِلَى الْمَدِينَةِ. (وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ) فِي طَاعَةِ اللَّهِ ﷿. (قاتَلُوا) أَيْ وَقَاتَلُوا أَعْدَائِي. (وَقُتِلُوا) أَيْ فِي سَبِيلِي. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ:" وَقَاتَلُوا وَقُتِّلُوا" عَلَى التَّكْثِيرِ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ" وَقُتِلُوا وَقَاتَلُوا" لِأَنَّ الْوَاوَ لَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الثَّانِيَ بَعْدَ الْأَوَّلِ. وَقِيلَ: فِي الْكَلَامِ إِضْمَارُ قَدْ، أَيْ قُتِلُوا وَقَدْ قَاتَلُوا، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
buyruğudur: { وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridir” [Tevbe: 71]. [Arapçada] “Falan bendendir” denilir; yani benim yolumda ve ahlâkımdadır demektir. ON ALTINCI MESELE: Yüce Allah'ın: { فَالَّذِينَ هاجَرُوا } “Hicret edenler” buyruğu mübtedâ ve haberdir; yani yurtlarını terk edip Medine'ye gidenler demektir. { وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } “ve yurtlarından çıkarılanlar” Allah Azze ve Celle'ye itaat uğrunda [çıkarılanlar]. { قاتَلُوا } “savaşanlar” yani düşmanlarımla savaşanlar. { وَقُتِلُوا } “ve öldürülenler” yani benim yolumda. İbn Kesîr ve İbn Âmir çokluk ifade etmek üzere: { وَقَاتَلُوا وَقُتِّلُوا } şeklinde okumuşlardır. A'meş ise: { وَقُتِلُوا وَقَاتَلُوا } şeklinde okumuştur; çünkü vâv harfi ikincinin birinciden sonra olduğunu göstermez. Şöyle de denilmiştir: Cümlede takdiri bir “kad” (قَدْ) vardır; yani “savaşmış oldukları halde öldürülenler” demektir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
تَصَابَى وَأَمْسَى عَلَاهُ الْكِبَرْ
Çocukça davrandı, oysa yaşlılık onu bürümüştü;
أَيْ وَقَدْ عَلَاهُ الْكِبَرُ. وَقِيلَ: أَيْ وَقَدْ قَاتَلَ مَنْ بَقِيَ مِنْهُمْ، تَقُولُ الْعَرَبُ: قَتَلْنَا بَنِي تَمِيمٍ، وَإِنَّمَا قُتِلَ بَعْضُهُمْ. وَقَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
yani yaşlılık onu bürümüş olduğu halde demektir. Şöyle de denilmiştir: Yani onlardan geride kalanlar savaştı demektir. Nitekim Araplar: “Temîmoğullarını öldürdük” derler; oysa sadece onların bir kısmı öldürülmüştür. İmrü'l-Kays da şöyle demiştir:
فَإِنْ تُقَاتِلُونَا نُقَتِّلْكُمُ
Eğer siz bizimle savaşırsanız, biz de sizi öldürürüz.
وَقَرَأَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ:" وَقَتَلُوا وَقُتِلُوا" خَفِيفَةً بِغَيْرِ أَلِفٍ. (لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ) أَيْ لَأَسْتُرَنَّهَا عَلَيْهِمْ فِي الْآخِرَةِ، فَلَا أُوَبِّخُهُمْ بِهَا وَلَا أُعَاقِبُهُمْ عَلَيْهَا. (ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ)
Ömer b. Abdilazîz ise elifsiz olarak hafifçe: { وَقَتَلُوا وَقُتِلُوا } şeklinde okumuştur. { لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ } “onların günahlarını elbette örteceğim” yani ahirette onları örteceğim; bu sebeple onları kınamayacak ve bundan dolayı onları cezalandırmayacağım. { ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Bu, Allah katından bir mükâfattır” ifadesi,
مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ، لِأَنَّ مَعْنَى" لَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ" لَأُثِيبَنَّهُمْ ثَوَابًا. الْكِسَائِيُّ: انْتَصَبَ عَلَى الْقَطْعِ. الْفَرَّاءُ: عَلَى التَّفْسِيرِ. (وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ) أَيْ حُسْنُ الْجَزَاءِ، وَهُوَ مَا يَرْجِعُ عَلَى الْعَامِلِ مِنْ جَرَّاءِ عَمَلِهِ، مِنْ ثَابَ يَثُوبُ. السَّابِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ) قِيلَ: الْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَالْمُرَادُ الْأُمَّةُ. وَقِيلَ: لِلْجَمِيعِ. وَذَلِكَ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ قَالُوا: هَؤُلَاءِ الْكُفَّارُ لَهُمْ تَجَائِرُ وَأَمْوَالٌ وَاضْطِرَابٌ فِي الْبِلَادِ، وَقَدْ هَلَكْنَا نَحْنُ مِنَ الْجُوعِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. أَيْ لَا يَغُرَّنَّكُمْ سَلَامَتُهُمْ بِتَقَلُّبِهِمْ فِي أَسْفَارِهِمْ. (مَتاعٌ قَلِيلٌ) أَيْ تَقَلُّبُهُمْ مَتَاعٌ قَلِيلٌ. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ" يَغُرَّنْكَ" سَاكِنَةَ النُّونِ، وَأَنْشَدَ:
Basralılara göre müekkid masdardır; zira: { لَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “onları altından ırmaklar akan cennetlere koyacağım” buyruğunun anlamı, onlara sevap olarak bir mükâfat vereceğim demektir. Kisâî: Kat' (hâl) üzere nasb edilmiştir demiştir. Ferrâ ise tefsir üzere nasb edilmiştir demiştir. { وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ } “Mükâfatın en güzeli Allah katındadır” yani güzel karşılık O'nun katındadır. Bu da amel edene amelinin karşılığı olarak dönen şeydir; sâbe yesûbü kökündendir. ON YEDİNCİ MESELE: Yüce Allah'ın: { لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ } “İnkâr edenlerin diyar diyar gezip dolaşması sakın seni aldatmasın!” buyruğunda; hitabın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olduğu, muradın ise ümmet olduğu söylenmiştir. Herkese olduğu da söylenmiştir. Bu şundan dolayıdır: Müslümanlar, “Bu kâfirlerin ticaretleri, malları ve beldelerde serbestçe dolaşmaları var; biz ise açlıktan helâk olduk” dediler. Bunun üzerine bu ayet indi. Yani onların yolculuklarında gezip dolaşırken güvende ve esenlikte olmaları sakın sizi aldatmasın! { مَتاعٌ قَلِيلٌ } “[Bu] az bir menfaattir” yani onların gezip dolaşması az bir metadır. Ya'kûb nûn harfini sakin kılarak { يَغُرَّنْكَ } şeklinde okumuş ve şu beyti okumuştur:
لَا يَغُرَّنْكَ عِشَاءُ سَاكِنٍ ... قَدْ يوافي بالمنيات السحر
Sakin geçen bir akşam seni aldatmasın, Seher vakti eceller ansızın gelip çatabilir.
وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" فَلا يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ فِي الْبِلادِ" [المؤمن: ٤] وَالْمَتَاعُ: مَا يُعَجَّلُ الِانْتِفَاعُ بِهِ، وَسَمَّاهُ قَلِيلًا لِأَنَّهُ فَانٍ، وَكُلُّ فَانٍ وَإِنْ كَانَ كَثِيرًا فَهُوَ قَلِيلٌ. وَفِي صَحِيحِ التِّرْمِذِيِّ عَنِ الْمُسْتَوْرِدِ الْفِهْرِيِّ قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: (مَا الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا مِثْلُ مَا يَجْعَلُ أَحَدُكُمْ إِصْبَعَهُ فِي الْيَمِّ، فلينظر بماذا يَرْجِعُ (. قِيلَ:) يَرْجِعُ) بِالْيَاءِ وَالتَّاءِ. (وَبِئْسَ الْمِهادُ) أَيْ بِئْسَ مَا مَهَدُوا لِأَنْفُسِهِمْ بِكُفْرِهِمْ، وَمَا مَهَدَ اللَّهُ لَهُمْ مِنَ النَّارِ. الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ- فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَأَمْثَالِهَا كَقَوْلِهِ:" أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ" [آل عمران: ١٧٨] الآية." وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ" [الأعراف: ١٨٣]." أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ" [المؤمنون: ٥٥]." سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ" [الأعراف: ١٨٢] دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْكُفَّارَ غَيْرُ. مُنْعَمٍ عَلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا، لِأَنَّ حَقِيقَةَ النِّعْمَةِ الْخُلُوصُ مِنْ شَوَائِبِ الضَّرَرِ الْعَاجِلَةِ وَالْآجِلَةِ، وَنِعَمُ الْكُفَّارِ. مَشُوبَةٌ بِالْآلَامِ وَالْعُقُوبَاتِ، فَصَارَ كَمَنْ قَدَّمَ بَيْنَ يَدَيْ غَيْرِهِ حَلَاوَةً مِنْ عَسَلٍ فِيهَا السُّمُّ، فَهُوَ وَإِنِ اسْتَلَذَّ آكِلُهُ لَا يُقَالُ: أَنْعَمَ عَلَيْهِ، لِأَنَّ فِيهِ هَلَاكَ رُوحِهِ. ذَهَبَ إِلَى هَذَا جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّيْخِ أَبِي الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيِّ. وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنْهُمْ سَيْفُ السُّنَّةِ وَلِسَانُ الْأُمَّةِ الْقَاضِي أَبُو بَكْرٍ: إِلَى أَنَّ اللَّهَ أَنْعَمَ عَلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا. قَالُوا: وَأَصْلُ النِّعْمَةِ مِنَ النَّعْمَةِ بِفَتْحِ النُّونِ، وَهِيَ لِينُ الْعَيْشِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" وَنَعْمَةٍ كانُوا فِيها فاكِهِينَ" [الدخان: ٢٧]. يُقَالُ: دَقِيقٌ نَاعِمٌ، إِذَا بُولِغَ فِي طَحْنِهِ وَأُجِيدَ سَحْقُهُ. وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْجَبَ عَلَى الْكُفَّارِ أَنْ يَشْكُرُوهُ وَعَلَى جَمِيعِ الْمُكَلَّفِينَ فَقَالَ:" فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ" [الأعراف: ٧٤]." وَاشْكُرُوا لِلَّهِ" [البقرة: ١٧٢] وَالشُّكْرُ لَا يَكُونُ إِلَّا عَلَى نِعْمَةٍ. وَقَالَ:" وَأَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ" [القصص: ٧٧] وَهَذَا خِطَابٌ لِقَارُونَ. وَقَالَ:" وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً" [النحل: ١١٢] الْآيَةَ. فَنَبَّهَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ قَدْ أَنْعَمَ عَلَيْهِمْ نعمة دنياوية فجحدوها. وقال:" يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها" [النحل: ٨٣] وقال:" يا أَيُّهَا النَّاسُ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ" [فاطر: ٣]. وهذا عام
Bu ayetin bir benzeri de Yüce Allah'ın: { فَلَا يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ فِي الْبِلَادِ } “Onların beldelerde dönüp dolaşması sakın seni aldatmasın” (Mü'min 4) buyruğudur. Meta‘ ise faydalanılması peşin olan şeydir. Fâni olduğu için Allah ona az demiştir; fâni olan her şey ne kadar çok olursa olsun yine de azdır. Tirmizî'nin Sahîh'inde Müstevrid el-Fihrî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: « مَا الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا مِثْلُ مَا يَجْعَلُ أَحَدُكُمْ إِصْبَعَهُ فِي الْيَمِّ، فَلْيَنْظُرْ بِمَاذَا يَرْجِعُ » «Ahiretin yanında dünya, ancak sizden birinizin parmağını denize daldırması gibidir; baksın bakalım ne ile dönüyor?» “Yercıu / tercıu” kelimesinin hem “ye” hem de “te” ile okunduğu söylenmiştir. { وَبِئْسَ الْمِهَادُ } “O ne kötü bir yataktır/döşektir!” Yani küfürleri sebebiyle kendileri için hazırladıkları şey ve Allah'ın onlar için hazırladığı cehennem ne kötüdür! On Sekizinci [Mesele]- Bu ayette ve benzeri olan Yüce Allah'ın: { أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ } “Onlara mühlet vermemiz kendileri için hayırlıdır...” (Âl-i İmrân 178) ayeti, { وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ } “Onlara mühlet veriyorum; şüphesiz Benim tuzağım çetindir” (el-A'râf 183), { أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ } “Kendilerine mal ve evlat vermekle yardım ettiğimizi mi sanıyorlar?” (el-Mü'minûn 55) ve { سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ } “Onları bilmedikleri bir yönden derece derece helake yaklaştıracağız” (el-A'râf 182) buyruklarında, kâfirlere dünyada nimet verilmediğine delil vardır. Çünkü nimetin hakikati, peşin ve gelecekteki zarar şaibelerinden arınmış olmasıdır. Kâfirlerin nimetleri ise acılar ve cezalarla karışmıştır. Bu durum, başkasının önüne içinde zehir bulunan ballı bir tatlı sunan kimseye benzer; onu yiyen kimse lezzet alsa bile, içinde canının helaki bulunduğu için kendisine “iyilikte bulunuldu” denilmez. İlim ehlinden bir topluluk bu görüşe varmıştır; Şeyh Ebu'l-Hasan el-Eş'arî'nin görüşü de budur. Aralarında sünnetin kılıcı ve ümmetin lisanı olan Kadı Ebû Bekir'in de bulunduğu bir topluluk ise Allah'ın dünyada onlara nimet verdiği görüşüne gitmişlerdir. Onlar şöyle demişlerdir: Nimet (نِعْمَة) kelimesinin aslı, nûn harfinin fethasıyla “na‘me” (نَعْمَة) den gelir ki o da refah ve yaşayış rahatlığı demektir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bundandır: { وَنَعْمَةٍ كَانُوا فِيهَا فَاكِهِينَ } “İçinde zevk ü sefa sürdükleri nimetler” (ed-Duhân 27). İyice öğütülüp ufalandığında “dakîkun nâim” (نَاعِمٌ دَقِيقٌ - ince un) denilir. Doğru olan görüş de budur. Bunun delili şudur: Yüce Allah kâfirlere ve tüm mükelleflere Kendisine şükretmelerini farz kılmış ve şöyle buyurmuştur: { فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ } “Allah'ın nimetlerini hatırlayın” (el-A'râf 74), { وَاشْكُرُوا لِلَّهِ } “Allah'a şükredin” (el-Bakara 172). Şükür ise ancak bir nimete karşı olur. Yine şöyle buyurmuştur: { وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ } “Allah'ın sana ihsan ettiği gibi sen de ihsanda bulun” (el-Kasas 77); bu Kârûn'a hitaptır. Yine şöyle buyurmuştur: { وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً } “Allah, güven ve huzur içinde olan bir şehri misal verdi...” (en-Nahl 112) ayeti. Sübhânehu ve Teâlâ böylece onlara dünyalık bir nimet verdiğini, fakat onların bunu inkâr ettiğini bildirmiştir. Yine şöyle buyurmuştur: { يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها } “Allah'ın nimetini bilirler, sonra da onu inkâr ederler” (en-Nahl 83). Ve yine: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Ey insanlar! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın” (Fâtır 3) buyurmuştur. Bu da
فِي الْكُفَّارِ وَغَيْرِهِمْ. فَأَمَّا إِذَا قَدَّمَ لِغَيْرِهِ طَعَامًا فِيهِ سُمٌّ فَقَدْ رَفَقَ بِهِ فِي الْحَالِ، إِذْ لَمْ يُجَرِّعْهُ السُّمَّ بَحْتًا، بَلْ دَسَّهُ فِي الْحَلَاوَةِ، فَلَا يُسْتَبْعَدُ أَنْ يُقَالَ: قَدْ أَنْعَمَ عَلَيْهِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَالنِّعَمُ ضَرْبَانِ: نِعَمُ نَفْعٍ وَنِعَمُ دَفْعٍ، فَنِعَمُ النَّفْعِ مَا وَصَلَ إِلَيْهِمْ مِنْ فُنُونِ اللَّذَّاتِ، وَنِعَمُ الدَّفْعِ مَا صَرَفَ عَنْهُمْ مِنْ أَنْوَاعِ الْآفَاتِ. فَعَلَى هَذَا قَدْ أَنْعَمَ عَلَى الْكُفَّارِ نِعَمَ الدَّفْعِ قَوْلًا وَاحِدًا، وَهُوَ مَا زُوِيَ عَنْهُمْ مِنَ الْآلَامِ وَالْأَسْقَامِ، وَلَا خِلَافَ بَيْنَهُمْ فِي أَنَّهُ لَمْ يُنْعِمْ عَلَيْهِمْ نِعْمَةَ دِينِهِ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ) اسْتِدْرَاكٌ بَعْدَ كَلَامٍ تَقَدَّمَ فِيهِ مَعْنَى النَّفْيِ، لِأَنَّ مَعْنَى مَا تَقَدَّمَ لَيْسَ لَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فِي الْبِلَادِ كَبِيرُ الِانْتِفَاعِ، لَكِنِ الْمُتَّقُونَ لَهُمُ الِانْتِفَاعُ الْكَبِيرُ وَالْخُلْدُ الدَّائِمُ. فَمَوْضِعُ" لكِنِ" رَفْعٌ بِالِابْتِدَاءِ. وَقَرَأَ يَزِيدُ بْنُ القعقاع" لكن" بتشديد النون. الموافية عِشْرِينَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ) نُزُلًا مِثْلُ ثَوَابًا عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ، وَعِنْدَ الْكِسَائِيِّ يَكُونُ مَصْدَرًا. الْفَرَّاءُ: هُوَ مُفَسِّرٌ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَالنَّخَعِيُّ" نُزُلًا" بِتَخْفِيفِ الزَّاي اسْتِثْقَالًا لِضَمَّتَيْنِ، وَثَقَّلَهُ الْبَاقُونَ. وَالنُّزُلُ مَا يُهَيَّأُ لِلنَّزِيلِ، وَالنَّزِيلُ الضَّيْفُ. قَالَ الشَّاعِرُ: نَزِيلُ الْقَوْمِ أَعْظَمُهُمْ حُقُوقًا وَحَقُّ اللَّهِ فِي حَقِّ النَّزِيلِ وَالْجَمْعُ الْأَنْزَالُ. وَحَظٌّ نَزِيلٌ: مُجْتَمِعٌ. وَالنُّزُلُ: أَيْضًا الرِّيعُ، يُقَالُ، طَعَامٌ النُّزُلِ وَالنُّزْلِ. الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- قُلْتُ: وَلَعَلَّ النُّزُلَ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- مَا جَاءَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ ثَوْبَانَ مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي قِصَّةِ الْحَبْرِ الَّذِي سَأَلَ النَّبِيَّ ﷺ: أَيْنَ يَكُونُ النَّاسُ يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ والسموات؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (هُمْ فِي الظُّلْمَةِ دُونَ الْجِسْرِ) قَالَ: فَمَنْ أَوَّلُ النَّاسِ إِجَازَةً؟ قَالَ: (فُقَرَاءُ الْمُهَاجِرِينَ) قَالَ الْيَهُودِيُّ: فَمَا تُحْفَتُهُمْ حِينَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ؟ قَالَ (زِيَادَةُ كَبِدِ النُّونِ) قَالَ: فَمَا غِذَاؤُهُمْ عَلَى إِثْرِهَا؟ فَقَالَ: (يُنْحَرُ لَهُمْ ثَوْرُ الْجَنَّةِ الَّذِي كَانَ يَأْكُلُ مِنْ أَطْرَافِهَا) قَالَ: فَمَا شَرَابُهُمْ عَلَيْهِ؟ قَالَ: (مِنْ عَيْنٍ فِيهَا تُسَمَّى سَلْسَبِيلًا) وذكر الحديث. قال أهل
...kâfirler ve diğerleri hakkındadır. Bir kimse başkasına içinde zehir bulunan bir yemek ikram ettiğinde, zehri ona sırf/arısadak olarak içirmeyip tatlı içine gizlediği için o an ona lütufta bulunmuş sayılır; dolayısıyla ona 'nimet vermiştir' denilmesi uzak bir ihtimal değildir. Bu sabit olduğuna göre nimetler iki kısımdır: Fayda nimetleri ve [zararı] defetme nimetleri. Fayda nimetleri, kendilerine ulaşan çeşitli lezzetlerdir. Defetme nimetleri ise kendilerinden savuşturulan afet çeşitleridir. Buna göre kâfirlere de -ittifakla- defetme nimetleri verilmiştir; bu da onlardan uzak tutulan acılar ve hastalıklardır. [Âlimler] arasında, Allah'ın onlara din nimetini vermediği hususunda ise hiçbir ihtilaf yoktur. Hamd Allah'a mahsustur. On Dokuzuncu [Mesele]- Yüce Allah'ın: { لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ } “Fakat Rablerinden sakınanlar...” buyruğu, daha önce geçen ve nefy (olumsuzluk) anlamı taşıyan sözden sonra gelen bir istidraktır (düzeltmedir). Zira önceki sözün manası: Onların memleketlerde dönüp dolaşmalarında büyük bir faydalanma yoktur; lâkin takva sahipleri için büyük bir yararlanma ve ebedî kalıcılık vardır, demektir. Bu sebeple { لكِنِ } kelimesinin iraptaki yeri mübteda olarak merfûdur. Yezîd b. el-Ka'kâ' ise nun harfini şeddeli olarak “lâkinne” şeklinde okumuştur. Yirminci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Allah katından bir ağırlama/ziyafet olarak” buyruğundaki { نُزُلًا } kelimesi, Basralılara göre { ثَوَابًا } (sevap olarak) kelimesi gibidir. Kisâî'ye göre ise masdardır. Ferrâ ise: 'Temyiz/açıklayıcıdır' demiştir. Hasan[-ı Basrî] ve en-Nehaî iki ötreyi ağır bularak zây harfinin sükûnu ile { نُزْلًا } şeklinde okumuşlar, diğerleri ise zây'ı ötreli okumuşlardır. en-Nüzül: Konuk (nezîl) için hazırlanan ikramdır. Nezîl ise misafir demektir. Şair şöyle demiştir: Topluluğun misafiri, hakları en büyük olanıdır / Allah'ın hakkı da misafirin hakkının içindedir. Çoğulu 'enzâl' gelir. 'Hazzun nezîl' ise bol/birikmiş nasip demektir. en-Nüzül aynı zamanda bereket ve artış anlamına da gelir; nitekim 'bereketi bol yemek' anlamında 'taâmun zû nuzul / nuzl' denir. Yirmi Birinci [Mesele]- Derim ki: Nüzul -Allah en iyisini bilir ya- belki de Müslim'in Sahîh'inde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in azatlısı Sevbân'dan rivayet edilen şu hadiste geçen şeydir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: « أَيْنَ يَكُونُ النَّاسُ يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ والسموات؟ » «Yerin başka bir yerle, göklerin de [başka göklerle] değiştirileceği gün insanlar nerede olacak?» diye soran Yahudi âlimin kıssasında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « هُمْ فِي الظُّلْمَةِ دُونَ الْجِسْرِ » «Onlar köprünün (Sırat'ın) berisinde, karanlıkta olacaklardır.» [Yahudi:] « فَمَنْ أَوَّلُ النَّاسِ إِجَازَةً؟ » «[Köprüyü] ilk geçecek insanlar kimlerdir?» diye sordu. [Hz. Peygamber:] « فُقَرَاءُ الْمُهَاجِرِينَ » «Muhacirlerin fakirleridir» buyurdu. Yahudi: « فَمَا تُحْفَتُهُمْ حِينَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ؟ » «Cennete girdiklerinde onlara ilk ikram (tuhfe) ne olacaktır?» dedi. [Hz. Peygamber:] « زِيَادَةُ كَبِدِ النُّونِ » «Balık ciğerinin sarkık parçası (ziyadesi)dir» buyurdu. [Yahudi:] « فَمَا غِذَاؤُهُمْ عَلَى إِثْرِهَا؟ » «Bunun ardından yiyecekleri ne olacaktır?» diye sordu. [Hz. Peygamber:] « يُنْحَرُ لَهُمْ ثَوْرُ الْجَنَّةِ الَّذِي كَانَ يَأْكُلُ مِنْ أَطْرَافِهَا » «Kendileri için cennetin etrafında otlayan cennet öküzü kesilecektir» buyurdu. [Yahudi:] « فَمَا شَرَابُهُمْ عَلَيْهِ؟ » «Bunun üzerine içecekleri ne olacaktır?» deyince, [Hz. Peygamber:] « مِنْ عَيْنٍ فِيهَا تُسَمَّى سَلْسَبِيلًا » «Orada Selsebîl adı verilen bir pınardandır» buyurdu ve hadisi zikretti. Dil...
اللُّغَةِ: وَالتُّحْفَةُ مَا يُتْحَفُ بِهِ الْإِنْسَانُ مِنَ الْفَوَاكِهِ. وَالطُّرَفُ مَحَاسِنُهُ وَمَلَاطِفُهُ، وَهَذَا مُطَابِقٌ لِمَا ذَكَرْنَاهُ فِي النُّزُلِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَزِيَادَةُ الْكَبِدِ: قِطْعَةٌ مِنْهُ كَالْأُصْبُعِ. قَالَ الْهَرَوِيُّ:" نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ" أَيْ ثَوَابًا. وَقِيلَ رِزْقًا. (وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ) أَيْ مِمَّا يَتَقَلَّبُ بِهِ الْكُفَّارُ فِي الدُّنْيَا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّانِيَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ) الآية. قَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَأَنَسٌ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ وَالْحَسَنُ: نَزَلَتْ فِي النَّجَاشِيِّ، وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا مَاتَ نَعَاهُ جِبْرِيلُ ﵇ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِأَصْحَابِهِ: (قُومُوا فَصَلُّوا عَلَى أَخِيكُمُ النَّجَاشِيِّ)، فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: يَأْمُرُنَا أَنْ نُصَلِّيَ عَلَى عِلْجٍ مِنْ عُلُوجِ الْحَبَشَةِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى" وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ". قَالَ الضَّحَّاكُ: (وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ) الْقُرْآنُ. (وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ) التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ. وفي التنزيل: أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ، [القصص: ٥٤]. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ: ثَلَاثَةٌ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ- فَذَكَرَ- رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمَنَ بِنَبِيِّهِ ثُمَّ أَدْرَكَ النَّبِيَّ ﷺ فَآمَنَ بِهِ وَاتَّبَعَهُ وَصَدَّقَهُ فَلَهُ أَجْرَانِ) وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" الصَّلَاةُ عَلَيْهِ وَمَا لِلْعُلَمَاءِ فِي الصَّلَاةِ عَلَى الْمَيِّتِ الْغَائِبِ، فَلَا مَعْنَى لِلْإِعَادَةِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَابْنُ جُرَيْجٍ وَابْنُ زَيْدٍ: نَزَلَتْ فِي مُؤْمِنِي أَهْلِ الْكِتَابِ، وَهَذَا عَامٌّ وَالنَّجَاشِيُّ وَاحِدٌ مِنْهُمْ. وَاسْمُهُ أَصْحَمَةُ، وهو بالعربية عطية. و (خاشِعِينَ) أَذِلَّةً، وَنُصِبَ عَلَى الْحَالِ مِنَ الْمُضْمَرِ الَّذِي فِي" يُؤْمِنَّ". وَقِيلَ: مِنَ الضَّمِيرِ فِي" إِلَيْهِمْ" أَوْ فِي" إِلَيْكُمْ". وَمَا فِي الْآيَةِ بَيِّنٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. الثَّالِثَةُ وَالْعِشْرُونَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا) الآية. خَتَمَ تَعَالَى السُّورَةَ بِمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْعَاشِرَةُ مِنَ الْوُصَاةِ الَّتِي جَمَعَتِ الظُّهُورَ فِي الدُّنْيَا عَلَى الْأَعْدَاءِ وَالْفَوْزَ بِنَعِيمِ الْآخِرَةِ، فَحَضَّ عَلَى الصَّبْرِ عَلَى الطَّاعَاتِ وَعَنِ الشَّهَوَاتِ، وَالصَّبْرُ الْحَبْسُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" الْبَقَرَةِ" بَيَانُهُ. وَأَمَرَ بِالْمُصَابَرَةِ فَقِيلَ: مَعْنَاهُ مُصَابَرَةُ الْأَعْدَاءِ، قَالَهُ زَيْدُ بن أسلم.
Lügatte: Tuhfe, meyvelerden insana ikram edilen şeydir. Turaf ise onun güzellikleri ve latif kısımlarıdır. Bu da nüzul (ziyafet/ağırlama) hakkında zikrettiğimiz açıklamaya uygundur; en doğrusunu Allah bilir. Ziyâdetü'l-kebid ise ciğerin parmak gibi olan bir parçasıdır. el-Herevî şöyle demiştir: { نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Allah katından bir ağırlama olarak” yani sevap olarak [demektir]. Rızık olarak da denilmiştir. { وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ } “Allah katında olan ise iyi kimseler (ebrâr) için daha hayırlıdır”; yani kâfirlerin dünyada içinde dönüp dolaştıkları [nimetlerden daha hayırlıdır]. Doğrusunu Allah bilir. Yirmi İkinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ } “Şüphesiz Kitap ehlinden öyleleri vardır ki Allah'a... iman ederler” ayeti. Câbir b. Abdillâh, Enes, İbn Abbâs, Katâde ve el-Hasan şöyle demişlerdir: Bu ayet Necâşî hakkında inmiştir. Şöyle ki; o vefat ettiğinde Cibrîl aleyhisselâm onun vefat haberini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bildirdi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına: «Kalkın, kardeşiniz Necâşî'nin cenaze namazını kılın» buyurdu. Ashaptan bazıları birbirlerine: "Bize Habeşli kâfir bir yabancı üzerine namaz kılmamızı emrediyor" dediler. Bunun üzerine Yüce Allah: { وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ } “Şüphesiz Kitap ehlinden öyleleri vardır ki Allah'a, size indirilene ve kendilerine indirilene iman ederler” ayetini indirdi. Dahhâk şöyle demiştir: { وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ } [ifadesi] Kur'ân'dır; { وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ } [ifadesi de] Tevrat ve İncil'dir. Kur'ân-ı Kerîm'de şöyle buyrulmaktadır: { أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ } “İşte onlara mükâfatları iki defa verilir” [el-Kasas: 54]. Sahîh-i Müslim'de de şöyle yer almaktadır: «Üç sınıf insan vardır ki mükâfatları kendilerine iki defa verilir» -ve şöyle zikretti- «Ehl-i kitaptan bir adam ki kendi peygamberine iman etmiş, sonra da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yetişip ona iman etmiş, ona tâbi olmuş ve onu tasdik etmiştir; işte onun için iki ecir vardır» ve hadisin devamını zikretti. Onun üzerine [gıyâbî cenaze] namazı kılınması ve âlimlerin gıyâbî cenaze namazı hakkındaki görüşleri el-Bakara [suresi tefsirinde] geçmişti; dolayısıyla tekrar etmenin anlamı yoktur. Mücâhid, İbn Cüreyc ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: Ehl-i kitabın müminleri hakkında inmiştir. Bu hüküm geneldir ve Necâşî de onlardan biridir. Onun adı Ashame'dir; bu kelime Arapçada "Atıyye" (bağış/ihsan) anlamına gelir. Ve { خاشِعِينَ } [ifadesi], boyun eğmiş kimseler olarak [demektir]; "yu'minu" fiilindeki gizli zamirden hâl olarak nasbedilmiştir. "İleyhim"deki veya "ileyküm"deki zamirden [hâl olduğu] da söylenmiştir. Ayette geçen diğer hususlar açıktır ve daha önce geçmişti. Yirmi Üçüncü [Mesele]- Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا } “Ey iman edenler! Sabredin...” ayeti. Yüce Allah sureyi, dünyada düşmanlara karşı galip gelmeyi ve ahiret nimetini kazanmayı bir araya toplayan bu onuncu tavsiyenin ihtiva ettiği hususlarla nihayete erdirmiştir. Böylece taatler üzerine ve şehvetlere karşı sabretmeye teşvik etmiştir. Sabır (الصبر), kendini tutmak/hapsetmektir; bunun açıklaması el-Bakara [suresi tefsirinde] geçmişti. Müsâbereyi (düşmana karşı sabırda yarışmayı/direnmeyi) emretmiştir. Bunun anlamının "düşmanlara karşı sabretmek" olduğu söylenmiştir; bunu Zeyd b. Eslem ifade etmiştir.
وَقَالَ الْحَسَنُ: عَلَى الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ. وَقِيلَ: إِدَامَةُ مُخَالَفَةِ النَّفْسِ عَنْ شَهَوَاتِهَا فَهِيَ تَدْعُو وَهُوَ يَنْزِعُ. وَقَالَ عَطَاءٌ وَالْقُرَظِيُّ: صَابِرُوا الْوَعْدَ الَّذِي وُعِدْتُمْ. أَيْ لَا تَيْأَسُوا وَانْتَظِرُوا الْفَرَجَ، قَالَ ﷺ: (انْتِظَارُ الْفَرَجِ بِالصَّبْرِ عِبَادَةٌ). وَاخْتَارَ هَذَا الْقَوْلَ أَبُو عُمَرَ ﵀. وَالْأَوَّلُ قَوْلُ الْجُمْهُورِ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَنْتَرَةَ:
Hasan[-ı Basrî] ise: Beş vakit namaz üzerinde [sabredin] demiştir. Şöyle de denilmiştir: Nefsi şehvetlerine karşı sürekli muhalefet etmektir; nitekim nefis çağırır, kişi ise kendini çeker. Atâ ve el-Kurazî: Size vaat edilen vaat üzerinde sabredin; yani ümitsizliğe düşmeyin ve kurtuluşu/ferahlığı bekleyin demişlerdir. Nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem: (انْتِظَارُ الْفَرَجِ بِالصَّبْرِ عِبَادَةٌ) “Sabırla ferahlığı beklemek ibadettir” buyurmuştur. Ebû Ömer rahimehullâh bu görüşü tercih etmiştir. Birincisi ise cumhurun görüşüdür; Antara'nın şu sözü de bu kabildendir:
فَلَمْ أَرَ حَيًّا صَابَرُوا مِثْلَ صَبْرِنَا ... وَلَا كافحوا مثل الذين نكافح
Bizim sabrımız gibi sabreden bir kabile görmedim... Ve bizim savaştıklarımız gibi göğüs göğüse savaşan.
قوله" صَابَرُوا مِثْلَ صَبْرِنَا" أَيْ صَابَرُوا الْعَدُوَّ فِي الْحَرْبِ وَلَمْ يَبْدُ مِنْهُمْ جُبْنٌ وَلَا خَوَرٌ. وَالْمُكَافَحَةُ: الْمُوَاجَهَةُ وَالْمُقَابَلَةُ فِي الْحَرْبِ، وَلِذَلِكَ اخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى قَوْلِهِ (وَرابِطُوا) فَقَالَ جُمْهُورُ الْأُمَّةِ: رابطوا أعدائكم بالخيل، أي ارتبطوها كما يرتبطها أعداءكم، ومنه قوله تعالى:" وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ" [الأنفال: ٦٠] وَفِي الْمُوَطَّأِ عَنْ مَالِكٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ قَالَ: كتب أبو عبيدة ابن الْجَرَّاحِ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ يَذْكُرُ لَهُ جموعا الرُّومِ وَمَا يَتَخَوَّفُ مِنْهُمْ، فَكَتَبَ إِلَيْهِ عُمَرُ: أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّهُ مَهْمَا يَنْزِلُ بِعَبْدٍ مُؤْمِنٍ مِنْ مَنْزِلِ شِدَّةٍ يَجْعَلُ اللَّهُ لَهُ بَعْدَهَا فَرَجًا، وَإِنَّهُ لَنْ يَغْلِبَ عُسْرٌ يُسْرَيْنِ، وَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ فِي كِتَابِهِ" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ" وَقَالَ أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ: هَذِهِ الْآيَةُ فِي انْتِظَارِ الصَّلَاةِ بَعْدَ الصَّلَاةِ، وَلَمْ يَكُنْ فِي زَمَانِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ غَزْوٌ يُرَابَطُ فِيهِ، رَوَاهُ الْحَاكِمُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ فِي صَحِيحِهِ. وَاحْتَجَّ أَبُو سَلَمَةَ بِقَوْلِهِ ﵇: (أَلَا أَدُلُّكُمْ عَلَى مَا يَمْحُو اللَّهُ بِهِ الْخَطَايَا وَيَرْفَعُ بِهِ الدَّرَجَاتِ إِسْبَاغُ الْوُضُوءِ عَلَى الْمَكَارِهِ وَكَثْرَةُ الْخُطَا إِلَى الْمَسَاجِدِ وَانْتِظَارُ الصَّلَاةِ بَعْدَ الصَّلَاةِ فَذَلِكُمُ الرِّبَاطُ) ثَلَاثًا، رَوَاهُ مَالِكٌ. قَالَ ابن عطية: والقول الصحيح هو أن الربط [هُوَ] الْمُلَازَمَةُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. أَصْلُهَا مِنْ رَبْطِ الْخَيْلِ، ثُمَّ سُمِّيَ كُلُّ مُلَازِمٍ لِثَغْرٍ مِنْ ثُغُورِ الْإِسْلَامِ مُرَابِطًا، فَارِسًا كَانَ أَوْ رَاجِلًا. وَاللَّفْظُ مَأْخُوذٌ مِنَ الرَّبْطِ. وَقَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ (فَذَلِكُمْ الرِّبَاطُ) إِنَّمَا هُوَ تَشْبِيهٌ بِالرِّبَاطِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. وَالرِّبَاطُ اللُّغَوِيُّ هُوَ الْأَوَّلُ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ: (لَيْسَ الشَّدِيدُ بِالصُّرَعَةِ) وَقَوْلِهِ (لَيْسَ الْمِسْكِينُ بِهَذَا الطَّوَّافِ) إِلَى غير ذلك.
[Şairin] “Bizim sabrımız gibi sabreden” sözü; yani savaşta düşmana karşı sabrettiler, onlardan hiçbir korkaklık ve gevşeklik görülmedi demektir. el-Mükâfeha (المكافحة) ise savaşta yüz yüze gelmek, karşı karşıya savaşmaktır. Bundan dolayı [âlimler] Allah Teâlâ'nın { وَرَابِطُوا } “ve nöbet tutun / hazırlıklı olun” buyruğunun anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Ümmetin cumhuru şöyle demiştir: Düşmanlarınıza karşı atlarla nöbetleşin/hazırlıklı olun; yani tıpkı düşmanlarınızın [atları] bağlayıp hazırladığı gibi siz de onları bağlayıp hazırlayın. Yüce Allah'ın { وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ } “ve beslenen/bağlanan atlardan” [el-Enfâl 8/60] buyruğu da bu kabildendir. el-Muvatta'da Mâlik'ten, onun da Zeyd b. Eslem'den rivayetine göre şöyle demiştir: Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh, Ömer b. el-Hattâb'a mektup yazarak ona Rumların kalabalık ordularını ve onlardan çekindiği durumları anlattı. Bunun üzerine Ömer ona şöyle yazdı: “Emmâ ba‘d: Mümin bir kula ne kadar şiddetli ve sıkıntılı bir durum isabet ederse etsin, Allah onun ardından mutlaka bir ferahlık verir. Şüphesiz bir güçlük, iki kolaylığa asla galip gelemez. Nitekim Allah Teâlâ Kitâbı'nda şöyle buyurmaktadır: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Ey iman edenler! Sabredin, sabır yarışında üstün gelin, [sınırlarda] nöbet tutun ve Allah’a karşı gelmekten sakının ki kurtuluşa eresiniz.”” Ebû Seleme b. Abdirrahmân ise şöyle demiştir: Bu ayet, namazdan sonra [diğer] namazı beklemek hakkındadır; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında sınır nöbeti tutulacak bir gazve yoktu. Bunu Hâkim Ebû Abdillâh Sahîh'inde rivayet etmiştir. Ebû Seleme, Peygamber aleyhisselâm'ın şu buyruğunu delil getirmiştir: « أَلَا أَدُلُّكُمْ عَلَى مَا يَمْحُو اللَّهُ بِهِ الْخَطَايَا وَيَرْفَعُ بِهِ الدَّرَجَاتِ إِسْبَاغُ الْوُضُوءِ عَلَى الْمَكَارِهِ وَكَثْرَةُ الْخُطَا إِلَى الْمَسَاجِدِ وَانْتِظَارُ الصَّلَاةِ بَعْدَ الصَّلَاةِ فَذَلِكُمُ الرِّبَاطُ » «Allah'ın kendisiyle günahları sildiği ve dereceleri yükselttiği amelleri size haber vereyim mi? Zorluk ve meşakkatlere rağmen abdesti tam/güzelce almak, mescidlere adımları çoğaltmak ve namazın ardından [diğer] namazı beklemektir; işte ribât (nöbet) budur!» [Bunu] üç defa [buyurdu]. Bunu Mâlik rivayet etmiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Doğru olan görüş şudur: Ribât [odur ki] Allah yolunda [nöbette] sebat edip ayrılmamaktır. Bunun aslı atları bağlamaktan (rabtü'l-hayl) gelir. Daha sonra İslâm sınır boylarından bir sınırda sebat edip bekleyen her kişiye —süvari olsun, yaya olsun— murâbıt denilmiştir. Bu lafız “rabt” kökünden türetilmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in « فَذَلِكُمُ الرِّبَاطُ » «İşte ribât budur» buyruğu ise Allah yolundaki ribâta bir benzetmedir. Lügavî (sözlük anlamındaki) ribât ise birinci olandır. Bu da Peygamber'in: « لَيْسَ الشَّدِيدُ بِالصُّرَعَةِ » «Güçlü kimse, [güreşte] hasmını deviren değildir» ve « لَيْسَ الْمِسْكِينُ بِهَذَا الطَّوَّافِ » «Yoksul kimse, [kapı kapı] dolaşan şu kimse değildir» buyrukları ve benzerleri gibidir.
قُلْتُ: قَوْلُهُ" وَالرِّبَاطُ اللُّغَوِيُّ هُوَ الْأَوَّلُ" لَيْسَ بِمُسَلَّمٍ، فَإِنَّ الْخَلِيلَ بْنَ أَحْمَدَ أَحَدُ أَئِمَّةِ اللُّغَةِ وَثِقَاتُهَا قَدْ قَالَ: الرِّبَاطُ مُلَازَمَةُ الثُّغُورِ، وَمُوَاظَبَةُ الصَّلَاةِ أَيْضًا، فَقَدْ حَصَلَ أَنَّ انْتِظَارَ الصَّلَاةِ رِبَاطٌ لُغَوِيٌّ حَقِيقَةً، كَمَا قَالَ ﷺ. وَأَكْثَرُ مِنْ هَذَا مَا قَالَهُ الشَّيْبَانِيُّ أَنَّهُ يُقَالُ: مَاءٌ مُتَرَابِطٌ أَيْ دَائِمٌ لَا يُنْزَحُ، حَكَاهُ ابْنُ فَارِسٍ، وَهُوَ يَقْتَضِي تَعْدِيَةَ الرِّبَاطِ لُغَةً إِلَى غَيْرِ مَا ذَكَرْنَاهُ. فَإِنَّ الْمُرَابَطَةَ عِنْدَ الْعَرَبِ: الْعَقْدُ عَلَى الشَّيْءِ حَتَّى لَا يَنْحَلَّ، فَيَعُودَ إِلَى مَا كَانَ صَبَرَ عَنْهُ، فَيَحْبِسُ الْقَلْبَ عَلَى النِّيَّةِ الْحَسَنَةِ وَالْجِسْمَ عَلَى فِعْلِ الطَّاعَةِ. وَمِنْ أَعْظَمِهَا وَأَهَمِّهَا ارْتِبَاطُ الْخَيْلِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَا نَصَّ عَلَيْهِ فِي التَّنْزِيلِ فِي قَوْلِهِ:" وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ" [الأنفال: ٦٠] عَلَى مَا يَأْتِي. وَارْتِبَاطُ النَّفْسِ عَلَى الصَّلَوَاتِ كَمَا قَالَهُ النَّبِيُّ ﷺ، رَوَاهُ أَبُو هُرَيْرَةَ وَجَابِرٌ وَعَلِيٌّ وَلَا عِطْرَ بَعْدَ عَرُوسٍ. الرَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ- الْمُرَابِطُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عِنْدَ الْفُقَهَاءِ هُوَ الَّذِي يَشْخَصُ إِلَى ثَغْرٍ مِنَ الثُّغُورِ لِيُرَابِطَ فِيهِ مُدَّةً مَا، قَالَهُ مُحَمَّدُ بْنُ الْمَوَّازِ [وَرَوَاهُ]. وَأَمَّا سُكَّانُ الثُّغُورِ دَائِمًا بِأَهْلِيهِمُ الَّذِينَ يَعْمُرُونَ وَيَكْتَسِبُونَ هُنَالِكَ، فهم وإن كانوا حماة فليسوا بمرابطين. قال ابن عطية. وقال ابن خويز منداد: وَلِلرِّبَاطِ حَالَتَانِ: حَالَةٌ يَكُونُ الثَّغْرُ مَأْمُونًا مَنِيعًا يَجُوزُ سُكْنَاهُ بِالْأَهْلِ وَالْوَلَدِ. وَإِنْ كَانَ غَيْرَ مَأْمُونٍ جَازَ أَنْ يُرَابِطَ فِيهِ بِنَفْسِهِ إِذَا كَانَ مِنْ أَهْلِ الْقِتَالِ، وَلَا يَنْقُلُ إِلَيْهِ الْأَهْلَ وَالْوَلَدَ لِئَلَّا يَظْهَرَ الْعَدُوُّ فَيَسْبِيَ وَيَسْتَرِقَّ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْخَامِسَةُ وَالْعِشْرُونَ- جَاءَ فِي فَضْلِ الرِّبَاطِ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ، مِنْهَا مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: رِبَاطُ يَوْمٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ خَيْرٌ عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا (. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ سَلْمَانَ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:) رِبَاطُ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ خَيْرٌ مِنْ صِيَامِ شَهْرٍ وَقِيَامِهِ وَإِنْ مَاتَ جَرَى عَلَيْهِ عَمَلُهُ الَّذِي كَانَ يَعْمَلُهُ وَأُجْرِيَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ وَأَمِنَ الْفَتَّانَ (. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ في سننه عن فضالة
Derim ki: Onun “Sözlük anlamındaki ribât birincisidir” sözü kabul edilemez. Zira dil imamlarından ve güvenilir âlimlerinden biri olan Halîl b. Ahmed şöyle demiştir: Ribât, sınır boylarında nöbet beklemektir; aynı şekilde namaza devam etmektir. Dolayısıyla namazı beklemenin hakikatte sözlük anlamıyla bir ribât olduğu sabit olmuştur; nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem de böyle buyurmuştur. Bundan daha fazlası da eş-Şeybânî'nin şu sözüdür: “Mâun müterâbitun” (مَاءٌ مُتَرَابِطٌ) denilir ki bu, “tükenmeyen, sürekli su” demektir. Bunu İbn Fâris nakletmiştir. Bu da ribât kelimesinin sözlük anlamının zikrettiğimizin ötesine geçmesini gerektirir. Çünkü Araplara göre murâbata: Çözülüp de kişinin önceden sabrettiği şeye geri dönmemesi için bir şey üzerine bağlanmak (ahdetmek)tir; böylece kalbi güzel niyete, bedeni de taat işlemeye bağlar/hapseder. Bunların en büyüğü ve en önemlisi, Kur'an-ı Kerim'de { وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ } “ve [cihad için] beslenen atlar” [el-Enfâl: 60] ayetinde açıkça belirtildiği üzere Allah yolunda at bağlamaktır (besleyip hazırlamaktır); bu ileride gelecektir. Bir diğeri de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in buyurduğu üzere nefsi namazlara bağlamaktır; bunu Ebû Hureyre, Câbir ve Ali rivayet etmiştir. Artık “gelinden sonra kokuya ihtiyaç yoktur” [sözün üstüne söz söylenmez]. YİRMİ DÖRDÜNCÜ [MESELE]- Fakihlere göre Allah yolunda murâbıt: Belirli bir süre nöbet tutmak için sınır boylarından bir sınır boyuna giden kimsedir. Bunu Muhammed b. el-Mevvâz söylemiş [ve rivayet etmiştir]. Sınır boylarında aileleriyle birlikte sürekli ikamet edip orayı imar eden ve orada rızıklarını kazanan kimselere gelince; onlar muhafız olsalar da murâbıt sayılmazlar. İbn Atiyye böyle demiştir. İbn Huveyzimendâd da şöyle demiştir: Ribâtın iki durumu vardır: Birincisi, sınır boyunun güvenli ve korunaklı olması halidir ki orada aile ve çocuklarla ikamet etmek caizdir. Güvenli olmadığı takdirde ise, eğer savaş ehli kimselerden ise orada bizzat kendi nefsiyle ribatta bulunması (nöbet tutması) caiz olur; ancak düşmanın galip gelip esir ve köle etmemesi için oraya aile ve çocuklarını nakletmez. Doğrusunu en iyi Allah bilir. YİRMİ BEŞİNCİ [MESELE]- Ribâtın fazileti hakkında pek çok hadis rivayet edilmiştir: Bunlardan biri Buhârî'nin Sehl b. Sa'd es-Sâidî'den rivayet ettiği hadistir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « رِبَاطُ يَوْمٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ خَيْرٌ عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا » «Allah yolunda bir gün nöbet tutmak (ribât), Allah katında dünyadan ve dünyadaki her şeyden daha hayırlıdır.» Sahîh-i Müslim'de Selmân'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: « رِبَاطُ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ خَيْرٌ مِنْ صِيَامِ شَهْرٍ وَقِيَامِهِ وَإِنْ مَاتَ جَرَى عَلَيْهِ عَمَلُهُ الَّذِي كَانَ يَعْمَلُهُ وَأُجْرِيَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ وَأَمِنَ الْفَتَّانَ » «Bir gün ve bir gece nöbet tutmak (ribât), bir ayın orucundan ve gece ibadetinden daha hayırlıdır. Şayet ölürse, yapmakta olduğu ameli [sevap bakımından] kesintisiz işlemeye devam eder, rızkı kendisine verilir ve fitneciden (kabir sorgusundan/şeytandan) emin kılınır.». Ebû Dâvûd da Sünen'inde Fadâle
ابن عُبَيْدٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: كُلُّ مَيِّتٍ يُخْتَمُ عَلَى عَمَلِهِ إِلَّا الْمُرَابِطَ فَإِنَّهُ يَنْمُو لَهُ عَمَلُهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَيُؤَمَّنُ مِنْ فَتَّانِ الْقَبْرِ (. وَفِي هَذَيْنَ الْحَدِيثَيْنِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الرِّبَاطَ أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ الَّتِي يَبْقَى ثَوَابُهَا بَعْدَ الْمَوْتِ، كَمَا جَاءَ فِي حَدِيثِ الْعَلَاءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (إِذَا مَاتَ الْإِنْسَانُ انْقَطَعَ عَنْهُ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثَةٍ إِلَّا مِنْ صَدَقَةٍ جَارِيَةٍ أَوْ عِلْمٍ يُنْتَفَعُ بِهِ أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ يَدْعُو لَهُ) وَهُوَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ انْفَرَدَ بِإِخْرَاجِهِ مُسْلِمٌ، فَإِنَّ الصَّدَقَةَ الْجَارِيَةَ وَالْعِلْمَ الْمُنْتَفَعَ بِهِ وَالْوَلَدَ الصَّالِحَ الذي يَدْعُو لِأَبَوَيْهِ يَنْقَطِعُ ذَلِكَ بِنَفَادِ الصَّدَقَاتِ وَذَهَابِ الْعِلْمِ وَمَوْتِ الْوَلَدِ. وَالرِّبَاطُ يُضَاعَفُ أَجْرُهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، لِأَنَّهُ لَا مَعْنَى لِلنَّمَاءِ إِلَّا الْمُضَاعَفَةُ، وَهِيَ غَيْرُ مَوْقُوفَةٍ عَلَى سَبَبٍ فَتَنْقَطِعُ بِانْقِطَاعِهِ، بَلْ هِيَ فَضْلٌ دَائِمٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَهَذَا لِأَنَّ أَعْمَالَ الْبِرِّ كُلَّهَا لَا يُتَمَكَّنُ مِنْهَا إِلَّا بِالسَّلَامَةِ مِنَ الْعَدُوِّ وَالتَّحَرُّزِ مِنْهُ بِحِرَاسَةِ بَيْضَةِ الدِّينِ وَإِقَامَةِ شَعَائِرِ الْإِسْلَامِ. وَهَذَا الْعَمَلُ الَّذِي يَجْرِي عَلَيْهِ ثَوَابُهُ هُوَ مَا كَانَ يَعْمَلُهُ مِنَ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، خَرَّجَهُ ابْنُ مَاجَهْ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (مَنْ مَاتَ مُرَابِطًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُجْرِيَ عَلَيْهِ أَجْرُ عَمَلِهِ الصَّالِحِ الَّذِي كَانَ يَعْمَلُ وَأُجْرِيَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ وَأَمِنَ مِنَ الْفَتَّانِ وَبَعَثَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ آمِنًا مِنَ الْفَزَعِ (. وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ قَيْدٌ ثَانٍ وَهُوَ الْمَوْتُ حَالَةَ الرِّبَاطِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَرُوِيَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يقول: (مَنْ رَابَطَ لَيْلَةً فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَانَتْ لَهُ كَأَلْفِ لَيْلَةٍ صِيَامِهَا وَقِيَامِهَا). وَرُوِيَ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ قَالَ قَالَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ: (لَرِبَاطُ يَوْمٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مِنْ وَرَاءِ عَوْرَةِ الْمُسْلِمِينَ مُحْتَسِبًا مِنْ غَيْرِ شَهْرِ رَمَضَانَ أَعْظَمُ أَجْرًا مِنْ عِبَادَةِ مِائَةِ سَنَةٍ صِيَامِهَا وَقِيَامِهَا وَرِبَاطُ يَوْمٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مِنْ وَرَاءِ عَوْرَةِ الْمُسْلِمِينَ مُحْتَسِبًا مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ وأعظم أجرا-
... İbn Ubeyd'den [rivayet edildiğine göre] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « كُلُّ مَيِّتٍ يُخْتَمُ عَلَى عَمَلِهِ إِلَّا الْمُرَابِطَ فَإِنَّهُ يَنْمُو لَهُ عَمَلُهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَيُؤَمَّنُ مِنْ فَتَّانِ الْقَبْرِ » «Murâbıt (nöbet tutan) müstesna, her ölenin ameline son verilir (amel defteri mühürlenir). Murâbıtın ameli ise kıyamet gününe kadar onun lehine artıp çoğalır ve o, kabir fitnecisine (kabir azabı/sorgusu meleklerine) karşı güvende kılınır.» Bu iki hadiste, ribatın öldükten sonra sevabı baki kalan amellerin en faziletlisi olduğuna bir delil vardır; nitekim el-Alâ b. Abdirrahmân'ın, babasından, onun da Ebû Hureyre'den rivayet ettiği hadiste Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « إِذَا مَاتَ الْإِنْسَانُ انْقَطَعَ عَنْهُ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثَةٍ إِلَّا مِنْ صَدَقَةٍ جَارِيَةٍ أَوْ عِلْمٍ يُنْتَفَعُ بِهِ أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ يَدْعُو لَهُ » «İnsan öldüğü zaman ameli kendisinden kesilir; ancak üç şey müstesnadır: Sadaka-i cariye (kesintisiz devam eden hayır), kendisinden faydalanılan ilim veya kendisine dua eden salih bir evlat.» Bu, Müslim'in tahricinde tek kaldığı sahih bir hadistir. Çünkü sadaka-i cariye, faydalanılan ilim ve anne babasına dua eden salih evlat; sadakaların tükenmesi, ilmin yok olup gitmesi ve evladın ölmesiyle kesintiye uğrar. Ribatın mükâfatı ise kıyamet gününe kadar katlanarak artar. Zira büyüme/artmanın katlanarak çoğalmaktan başka bir anlamı yoktur; bu da [belli bir sebebin ortadan kalkmasıyla] kesilecek bir sebebe bağlı değildir, aksine Allah Teâlâ'dan kıyamet gününe kadar süren daimi bir lütuftur. Bu da şundan ötürüdür: Bütün iyilik amelleri ancak düşmandan yana güvende olmakla, dinin merkezini (varlığını) koruyarak ve İslam'ın şiarlarını ikâme ederek düşmandan sakınmakla mümkün olur. Sevabı işlemeye devam eden bu amel, kişinin [hayattayken] işlemekte olduğu salih amellerdir. İbn Mâce sahih bir isnadla Ebû Hureyre'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahric etmiştir: « مَنْ مَاتَ مُرَابِطًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُجْرِيَ عَلَيْهِ أَجْرُ عَمَلِهِ الصَّالِحِ الَّذِي كَانَ يَعْمَلُ وَأُجْرِيَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ وَأَمِنَ مِنَ الْفَتَّانِ وَبَعَثَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ آمِنًا مِنَ الْفَزَعِ » «Kim Allah yolunda murâbıt (nöbet tutar) iken ölürse, işlemekte olduğu salih amelinin ecri kendisine akıtılmaya (yazılmaya) devam eder, rızkı kendisine akıtılır, fitneye düşürenden (kabir azabı/sorgusundan) emin olur ve Allah onu kıyamet günü büyük korkudan emin olarak diriltir.» Bu hadiste ikinci bir kayıt vardır ki o da ribat halindeyken ölmektir. En doğrusunu Allah bilir. Osman b. Affân'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: « مَنْ رَابَطَ لَيْلَةً فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَانَتْ لَهُ كَأَلْفِ لَيْلَةٍ صِيَامِهَا وَقِيَامِهَا » «Kim Allah yolunda bir gece nöbet tutarsa, bu onun için gündüzü oruçlu gecesi ibadetle geçen bin gece gibi olur.» Übey b. Ka'b'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَرِبَاطُ يَوْمٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مِنْ وَرَاءِ عَوْرَةِ الْمُسْلِمِينَ مُحْتَسِبًا مِنْ غَيْرِ شَهْرِ رَمَضَانَ أَعْظَمُ أَجْرًا مِنْ عِبَادَةِ مِائَةِ سَنَةٍ صِيَامِهَا وَقِيَامِهَا وَرِبَاطُ يَوْمٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مِنْ وَرَاءِ عَوْرَةِ الْمُسْلِمِينَ مُحْتَسِبًا مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ وأعظم أجرا- » «Ramazan ayı dışında, Müslümanların açık ve tehlikeli sınırlarının gerisinde sevabını Allah'tan umarak Allah yolunda bir gün nöbet tutmak, gündüzü oruçlu gecesi ibadetle geçen yüz senelik ibadetten daha büyük bir ecirdir. Ramazan ayında Müslümanların açık ve tehlikeli sınırlarının gerisinde sevabını Allah'tan umarak Allah yolunda bir gün nöbet tutmak ise Allah katında daha faziletli ve ecir bakımından daha büyüktür...»
أَرَاهُ قَالَ: مِنْ عِبَادَةِ أَلْفِ سَنَةٍ صِيَامِهَا وَقِيَامِهَا فَإِنْ رَدَّهُ اللَّهُ إِلَى أَهْلِهِ سَالِمًا لم تكتب عليه سينه أَلْفَ سَنَةٍ وَتُكْتَبُ لَهُ الْحَسَنَاتُ وَيُجْرَى لَهُ أَجْرُ الرِّبَاطِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ
Ravi dedi ki: Sanırım şöyle dedi: “Orucuyla ve gece ibadetiyle bin senelik ibadetten [daha faziletlidir]. Şayet Allah onu ailesine sağ salim döndürürse, bin sene boyunca onun aleyhine hiçbir günah yazılmaz, onun için iyilikler yazılır ve kıyamet gününe kadar ona ribat ecri akıtılır.”
. وَدَلَّ هَذَا الْحَدِيثُ عَلَى أَنَّ رِبَاطَ يَوْمٍ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ يُحَصِّلُ لَهُ مِنَ الثَّوَابِ الدَّائِمِ وَإِنْ لَمْ يَمُتْ مُرَابِطًا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَعَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (حَرْسُ لَيْلَةٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَفْضَلُ مِنْ صِيَامِ رَجُلٍ وَقِيَامِهِ فِي أَهْلِهِ أَلْفَ سَنَةٍ السَّنَةُ ثَلَاثُمِائَةِ يَوْمٍ [وَسِتُّونَ يَوْمًا] وَالْيَوْمُ كَأَلْفِ سَنَةٍ). قُلْتُ: وَجَاءَ فِي انْتِظَارِ الصَّلَاةِ بَعْدَ الصَّلَاةِ أَنَّهُ رِبَاطٌ، فَقَدْ يَحْصُلُ لِمُنْتَظِرِ الصَّلَوَاتِ ذَلِكَ الْفَضْلُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَدْ رَوَى أَبُو نُعَيْمٍ الْحَافِظُ قَالَ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ أَحْمَدَ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ قَالَ حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ الْمِنْهَالِ ح وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ مَالِكٍ قَالَ: حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ حَدَّثَنِي الْحَسَنُ بْنُ مُوسَى قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْأَزْدِيِّ عَنْ نَوْفٍ الْبِكَالِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَلَّى ذَاتَ لَيْلَةٍ الْمَغْرِبَ فَصَلَّيْنَا مَعَهُ فَعَقَّبَ مَنْ عَقَّبَ وَرَجَعَ مَنْ رَجَعَ، فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَبْلَ أَنْ يَثُوبَ النَّاسُ لِصَلَاةِ الْعِشَاءِ، فَجَاءَ وَقَدْ حَضَرَهُ النَّاسُ رَافِعًا أُصْبُعَهُ وَقَدْ عَقَدَ تِسْعًا وَعِشْرِينَ يُشِيرُ بِالسَّبَّابَةِ إِلَى السَّمَاءِ فَحَسَرَ ثَوْبَهُ عَنْ رُكْبَتَيْهِ وَهُوَ يَقُولُ: (أَبْشِرُوا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ هَذَا رَبُّكُمْ قَدْ فَتَحَ بَابًا مِنْ أَبْوَابِ السَّمَاءِ يُبَاهِي بِكُمُ الْمَلَائِكَةَ يَقُولُ يَا مَلَائِكَتِي انْظُرُوا إِلَى عِبَادِي هَؤُلَاءِ قَضَوْا فَرِيضَةً وَهُمْ يَنْتَظِرُونَ أُخْرَى (. وَرَوَاهُ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ عَنْ مُطَرِّفِ بْنِ عبد الله: أن نوفا
Bu hadis gösterdi ki, Ramazan ayında bir gün nöbet tutmak (ribat), kişi nöbetteyken vefat etmese dahi ona kesintisiz bir sevap kazandırır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: « حَرْسُ لَيْلَةٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَفْضَلُ مِنْ صِيَامِ رَجُلٍ وَقِيَامِهِ فِي أَهْلِهِ أَلْفَ سَنَةٍ السَّنَةُ ثَلَاثُمِائَةِ يَوْمٍ [وَسِتُّونَ يَوْمًا] وَالْيَوْمُ كَأَلْفِ سَنَةٍ » «Allah yolunda bir gece nöbet tutmak, bir adamın ailesi yanında bin sene oruç tutup gece namazı kılmasından daha faziletlidir. Sene üç yüz [altmış gündür], [o] gün de bin sene gibidir.» Derim ki: Bir namazın ardından diğer namazı beklemenin de ribat (nöbet) olduğuna dair rivayet gelmiştir. Dolayısıyla namazları bekleyen kimse için de inşâallahu teâlâ bu fazilet hâsıl olabilir. Nitekim Hâfız Ebû Nuaym şöyle rivayet etmiştir: Bize Süleymân b. Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Abdilazîz anlattı, dedi ki: Bize Haccâc b. el-Minhâl anlattı (hâ). Bize Ebû Bekr b. Mâlik de anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ahmed b. Hanbel anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana el-Hasan b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme, Sâbit el-Bünânî'den, o Ebû Eyyûb el-Ezdî'den, o Nevf el-Bikâlî'den, o da Abdullah b. Amr'dan rivayet etti ki: Bir gece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem akşam namazını kıldırdı, biz de onunla birlikte kıldık. [Namazın ardından] arkasından nafile kılan kıldı, dönüp giden de gitti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, insanlar yatsı namazı için tekrar toplanmadan önce geldi. İnsanlar onun huzuruna varmışken, [eliyle] yirmi dokuz [sayısını] bağlamış vaziyette parmağını kaldırarak ve şehadet parmağıyla semaya işaret ederek geldi; elbisesini dizlerinden sıyırmış halde şöyle buyuruyordu: « أَبْشِرُوا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ هَذَا رَبُّكُمْ قَدْ فَتَحَ بَابًا مِنْ أَبْوَابِ السَّمَاءِ يُبَاهِي بِكُمُ الْمَلَائِكَةَ يَقُولُ يَا مَلَائِكَتِي انْظُرُوا إِلَى عِبَادِي هَؤُلَاءِ قَضَوْا فَرِيضَةً وَهُمْ يَنْتَظِرُونَ أُخْرَى » «Müjde olsun ey Müslüman topluluğu! İşte Rabbiniz sema kapılarından bir kapı açtı, sizinle meleklere karşı övünüyor ve şöyle buyuruyor: Ey meleklerim! Şu kullarıma bakın; bir farzı eda ettiler, bir diğerini bekliyorlar.» Bunu Hammâd b. Seleme, Ali b. Zeyd'den, o Mutarrif b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre: Nevf...
وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو اجْتَمَعَا فَحَدَّثَ نَوْفٌ عَنِ التَّوْرَاةِ وَحَدَّثَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو بِهَذَا الْحَدِيثِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. (وَاتَّقُوا اللَّهَ) أي لم تؤمروا بِالْجِهَادِ مِنْ غَيْرِ تَقْوَى. (لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ) لِتَكُونُوا عَلَى رَجَاءٍ مِنَ الْفَلَاحِ. وَقِيلَ: لَعَلَّ بِمَعْنَى لِكَيْ. وَالْفَلَاحُ الْبَقَاءُ، وَقَدْ مَضَى هَذَا كُلُّهُ فِي" الْبَقَرَةِ" مُسْتَوْفًى، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ.
ile Abdullah b. Amr bir araya geldiler. Nevf Tevrat'tan anlattı, Abdullah b. Amr ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu hadisi anlattı. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “ve Allah'tan sakının” yani takva olmaksızın cihatla emrolunmadınız. { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “ki kurtuluşa eresiniz” kurtuluş ümidi üzere olasınız diye. Şöyle de denilmiştir: Lealle (لَعَلَّ), likey (لِكَيْ -olsun diye) anlamındadır. Felâh ise ebedî kalış/kurtuluş demektir; bunların tamamı Bakara sûresinde etraflıca geçmişti. Hamd Allah'a mahsustur.
نُجِزَ تَفْسِيرُ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ مِنْ (جَامِعِ أَحْكَامِ الْقُرْآنِ وَالْمُبَيِّنِ لِمَا تَضَمَّنَ مِنَ السُّنَّةِ وَآيِ الْفُرْقَانِ) بحمد الله وعونه.
Allah'ın hamdi ve yardımıyla, (el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân ve'l-Mübeyyin limâ Tedammanehu mine's-Sünneti ve Âyi'l-Furkān) adlı eserden Âl-i İmrân sûresinin tefsiri tamamlandı.
صححه أبو إسحاق إبراهيم الطفيش
Onu Ebû İshâk İbrâhîm et-Tufeyyiş tashih etmiştir.
تَمَّ الْجُزْءُ الرَّابِعُ مِنْ تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ يَتْلُوهُ إن شاء تعالى الجزء الخامس، وأقوله:" سورة النساء بعون الله وجميل توفيقه قد تم طبع الجزء الرابع من كتاب (الجامع لأحكام القرآن) للقرطبي
Kurtubî Tefsiri'nin dördüncü cüzü tamamlandı. Allah Teâlâ dilerse onu beşinci cüz takip edecek olup başlangıcı "Nisâ sûresi"dir. Allah'ın yardımı ve güzel muvaffakiyetiyle Kurtubî'nin (el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân) adlı eserinin dördüncü cüzünün basımı tamamlanmıştır.