Binûn

[Âl-i İmrân Suresi] — 11. Sayfa

Kaynak: el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Kurtubî Tefsiri) · Kurtubî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٦٥)

{ أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٦٥) } “(Düşmanınızın) başına iki mislini getirdiğiniz bir musibet (Uhud'da) sizin başınıza gelince mi: 'Bu nereden geldi?' dediniz. De ki: 'O, kendi tarafınızdandır.' Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir.” (165)

الْأَلِفُ لِلِاسْتِفْهَامِ، وَالْوَاوُ لِلْعَطْفِ. (مُصِيبَةٌ) أَيْ غَلَبَةٌ. (قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها) يَوْمَ بَدْرٍ بِأَنْ قَتَلْتُمْ مِنْهُمْ سَبْعِينَ وَأَسَرْتُمْ سَبْعِينَ. وَالْأَسِيرُ فِي حُكْمِ الْمَقْتُولِ، لِأَنَّ الْآسِرَ يَقْتُلُ أَسِيرَهُ إِنْ أَرَادَ. أَيْ فَهَزَمْتُمُوهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ وَيَوْمَ أُحُدٍ أَيْضًا فِي الابتداء، وقتلتم فيه قريبا من

Elif harfi istifham (soru), vâv harfi ise atıf (bağlaç) içindir. (مُصِيبَةٌ - Musibet) yani yenilgi [demektir]. (قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها - İki mislini başlarına getirdiğiniz) [ifadesi], Bedir gününde onlardan yetmiş kişiyi öldürmeniz ve yetmiş kişiyi de esir almanız [sebebiyledir]. Esir ise öldürülmüş hükmündedir; çünkü esir alan kimse dilerse esirini öldürür. Yani onları hem Bedir gününde hem de Uhud gününde başlangıçta hezimete uğrattınız ve orada [müşriklerden] yaklaşık olarak

عِشْرِينَ، قَتَلْتُمْ مِنْهُمْ فِي يَوْمَيْنِ، وَنَالُوا مِنْكُمْ فِي يَوْمٍ أُحُدٍ." قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا" أَيْ مِنْ أَيْنَ أَصَابَنَا هَذَا الِانْهِزَامُ وَالْقَتْلُ، وَنَحْنُ نُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَنَحْنُ مُسْلِمُونَ، وَفِينَا النَّبِيُّ وَالْوَحْيُ، وَهُمْ مُشْرِكُونَ؟. (قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ) يَعْنِي مُخَالَفَةَ الرُّمَاةِ. وَمَا مِنْ قَوْمٍ أَطَاعُوا نَبِيَّهُمْ فِي حَرْبٍ إِلَّا نُصِرُوا، لِأَنَّهُمْ إِذَا أَطَاعُوا فَهُمْ حِزْبُ اللَّهِ، وَحِزْبُ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَالرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: يَعْنِي سُؤَالَهُمُ النَّبِيَّ ﷺ أَنْ يَخْرُجَ بَعْدَ مَا أَرَادَ الْإِقَامَةَ بِالْمَدِينَةِ. وَتَأَوَّلَهَا فِي الرُّؤْيَا الَّتِي رَآهَا دِرْعًا حَصِينَةً. عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁: هُوَ اخْتِيَارُهُمُ الْفِدَاءَ يَوْمَ بَدْرٍ عَلَى الْقَتْلِ. وَقَدْ قِيلَ لَهُمْ: إِنْ فَادَيْتُمُ الْأُسَارَى قُتِلَ مِنْكُمْ عَلَى عِدَّتِهِمْ. وَرَوَى الْبَيْهَقِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ فِي الْأُسَارَى يَوْمَ بَدْرٍ: (إِنْ شِئْتُمْ قَتَلْتُمُوهُمْ وَإِنْ شِئْتُمْ فَادَيْتُمُوهُمْ وَاسْتَمْتَعْتُمْ بِالْفِدَاءِ وَاسْتُشْهِدَ مِنْكُمْ بِعِدَّتِهِمْ). فَكَانَ آخِرَ السَّبْعِينَ ثَابِتُ بْنُ قَيْسٍ قُتِلَ يَوْمَ الْيَمَامَةِ. فَمَعْنَى" مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ" عَلَى الْقَوْلَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ بِذُنُوبِكُمْ. وَعَلَى الْقَوْلِ الْأَخِيرِ باختياركم.

yirmi kişiyi öldürdünüz; böylece iki günde onlardan [adam] öldürdünüz, onlar ise sizden sadece Uhud gününde [adam öldürdüler]. { قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا } "'Bu nereden geldi?' dediniz" yani 'Biz Allah yolunda savaşıyorken, biz Müslüman iken, aramızda Peygamber ve vahiy varken, onlar ise müşrik iken bu hezimet ve bu öldürülme bize nereden geldi?' [dediniz]. { قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ } "De ki: 'O, kendi tarafınızdandır.'" Yani okçuların muhalefeti sebebiyledir. Savaşta peygamberlerine itaat edip de yardım görmeyen hiçbir kavim yoktur; zira onlar itaat ettiklerinde Allah'ın taraftarlarıdır, Allah'ın taraftarları ise galip gelenlerin ta kendileridir. Katâde ve Rebî' b. Enes şöyle demişlerdir: Yani Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'de kalmak istemesinden sonra onların dışarı çıkmayı istemeleridir. Oysa Peygamber bunu, rüyasında gördüğü sağlam bir zırh ile tevil etmişti. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh: Bu, Bedir günü öldürmek yerine fidyeyi tercih etmeleridir, demiştir. Onlara: 'Eğer esirlerden fidye alırsanız, onların sayısı kadar sizden adam öldürülür' denilmişti. Beyhakî, Ali b. Ebî Tâlib'den radıyallâhu anh şöyle rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü esirler hakkında şöyle buyurdu: (إِنْ شِئْتُمْ قَتَلْتُمُوهُمْ وَإِنْ شِئْتُمْ فَادَيْتُمُوهُمْ وَاسْتَمْتَعْتُمْ بِالْفِدَاءِ وَاسْتُشْهِدَ مِنْكُمْ بِعِدَّتِهِمْ) “Dilerseniz onları öldürürsünüz; dilerseniz de onlardan fidye alıp fidye ile yararlanırsınız, fakat onların sayısı kadar sizden şehit verilir.” Bu yetmiş kişinin sonuncusu Yemâme günü öldürülen Sâbit b. Kays oldu. O halde ilk iki görüşe göre { مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ } ifadesinin anlamı günahlarınız sebebiyle, son görüşe göre ise tercihiniz sebebiyledir.

[سورة آل عمران (٣): الآيات ١٦٦ الى ١٦٧]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyetler 166-167]

وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ (١٦٦) وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتالاً لاتَّبَعْناكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ (١٦٧)

{ وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ (١٦٦) وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتالاً لاتَّبَعْناكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ (١٦٧) } “İki topluluğun karşılaştığı gün başınıza gelenler, Allah'ın izniyleydi ve müminleri ortaya çıkarmak içindi; (166) ve münafıklık yapanları da ortaya çıkarmak içindi. Onlara: 'Gelin, Allah yolunda savaşın veya savunun' denildiğinde: 'Biz savaş olacağını bilseydik mutlaka sizin peşinizden gelirdik' dediler. Onlar o gün, imandan çok küfre yakındılar. Ağızlarıyla kalplerinde olmayanı söylüyorlar. Halbuki Allah gizlediklerini çok iyi bilendir.” (167)

يَعْنِي يَوْمَ أُحُدٍ مِنَ الْقَتْلِ وَالْجَرْحِ وَالْهَزِيمَةِ. (فَبِإِذْنِ اللَّهِ) أَيْ بِعِلْمِهِ. وَقِيلَ: بِقَضَائِهِ وَقَدَرِهُ. قَالَ الْقَفَّالُ: أَيْ فَبِتَخْلِيَتِهِ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ، لَا أَنَّهُ أَرَادَ ذَلِكَ. وَهَذَا تَأْوِيلُ الْمُعْتَزِلَةِ. وَدَخَلَتِ الْفَاءُ فِي" فَبِإِذْنِ اللَّهِ" لِأَنَّ" مَا" بِمَعْنَى الَّذِي. أَيْ وَالَّذِي أَصَابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ، فَأَشْبَهَ الْكَلَامُ مَعْنَى الشَّرْطَ، كَمَا قال سيبويه: الذي قام فله درهم.

[Yüce Allah] Uhud günü öldürülme, yaralanma ve hezimetten yana [başınıza gelenleri] kastetmektedir. { فَبِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izniyledir” yani O'nun ilmiyledir. [Bunun] O'nun kaza ve kaderiyle olduğu da söylenmiştir. el-Kaffâl şöyle demiştir: Yani O bunu [bizzat] murat ettiğinden değil, sizinle onların arasını serbest bırakması (tahliye) iledir. Bu ise Mûtezile'nin tevilidir. { فَبِإِذْنِ اللَّهِ } ifadesine fâ harfinin dâhil olması ise [başındaki] “mâ” (ما) edatının “ellezî” (الَّذِي) anlamında olması sebebiyledir. Yani iki topluluğun karşılaştığı gün başınıza gelen her şey Allah'ın izniyledir; böylece kelam şart anlamına benzemiştir; nitekim Sîbeveyh'in: “Ayağa kalkan kimse için bir dirhem vardır (el-lezî kâme felehû dirhemun)” sözü gibidir.

(وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا) أَيْ لِيَمِيزَ. وَقِيلَ لِيَرَى. وَقِيلَ: لِيَظْهَرَ إِيمَانُ الْمُؤْمِنِينَ بِثُبُوتِهِمْ فِي الْقِتَالِ، وَلِيَظْهَرَ كُفْرُ الْمُنَافِقِينَ بِإِظْهَارِهِمُ الشَّمَاتَةَ فَيَعْلَمُونَ ذَلِكَ. وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ نافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ هِيَ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ وَأَصْحَابِهِ الَّذِينَ انْصَرَفُوا مَعَهُ عَنْ نُصْرَةِ النَّبِيِّ ﷺ، وَكَانُوا ثَلَاثَمِائَةٍ. فَمَشَى فِي أَثَرِهِمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ حَرَامٍ الأنصاري، أبو جابر ابن عَبْدِ اللَّهِ، فَقَالَ لَهُمُ: اتَّقُوا اللَّهَ وَلَا تَتْرُكُوا نَبِيَّكُمْ، وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا، وَنَحْوَ هَذَا مِنَ الْقَوْلِ. فَقَالَ لَهُ ابْنُ أُبَيٍّ: مَا أَرَى أَنْ يَكُونَ قِتَالٌ، وَلَوْ عَلِمْنَا أَنْ يَكُونَ قِتَالٌ لَكُنَّا مَعَكُمْ. فَلَمَّا يَئِسَ مِنْهُمْ عَبْدُ اللَّهِ قَالَ: اذْهَبُوا أَعْدَاءَ اللَّهِ فَسَيُغْنِي اللَّهُ رَسُولَهُ عَنْكُمْ. وَمَضَى مَعَ النَّبِيِّ ﷺ وَاسْتُشْهِدَ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى. واخْتَلَفَ النَّاسُ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ: (أَوِ ادْفَعُوا) فَقَالَ السُّدِّيُّ وَابْنُ جُرَيْجٍ وَغَيْرُهُمَا: كَثِّرُوا سَوَادَنَا وَإِنْ لَمْ تُقَاتِلُوا مَعَنَا، فَيَكُونُ ذَلِكَ دَفْعًا وَقَمْعًا لِلْعَدُوِّ، فَإِنَّ السَّوَادَ إِذَا كَثُرَ حَصَلَ دَفْعُ الْعَدُوِّ. وَقَالَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ: رَأَيْتُ يَوْمَ الْقَادِسِيَّةِ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُمِّ مَكْتُومٍ الْأَعْمَى وَعَلَيْهِ دِرْعٌ يَجُرُّ أَطْرَافهَا، وَبِيَدِهِ رَايَةٌ سَوْدَاءُ، فَقِيلَ لَهُ: [أَلَيْسَ] قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ عُذْرَكَ؟ قَالَ: بَلَى! وَلَكِنِّي أُكَثِّرُ [سَوَادَ] الْمُسْلِمِينَ بِنَفْسِي. وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: فَكَيْفَ بِسَوَادِي فِي سَبِيلِ اللَّهِ! وَقَالَ أَبُو عَوْنٍ الْأَنْصَارِيُّ: مَعْنَى" أَوِ ادْفَعُوا" رَابِطُوا. وَهَذَا قَرِيبٌ مِنَ الْأَوَّلِ. وَلَا مَحَالَةَ أَنَّ الْمُرَابِطَ مُدَافِعٌ، لِأَنَّهُ لَوْلَا مَكَانُ الْمُرَابِطِينَ فِي الثُّغُورِ لَجَاءَهَا الْعَدُوُّ. وَذَهَبَ قَوْمٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ إِلَى أَنَّ قَوْلَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو" أَوِ ادْفَعُوا" إِنَّمَا هُوَ اسْتِدْعَاءٌ إِلَى الْقِتَالِ [حَمِيَّةً، لِأَنَّهُ اسْتَدْعَاهُمْ إِلَى الْقِتَالِ] فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَهِيَ أَنْ تَكُونَ كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا، فَلَمَّا رَأَى أَنَّهُمْ لَيْسُوا عَلَى ذَلِكَ عَرَضَ عَلَيْهِمُ الْوَجْهَ الَّذِي يَحْشِمُهُمْ وَيَبْعَثُ الْأَنَفَةَ. أَيْ أَوْ قَاتِلُوا دِفَاعًا عَنِ الْحَوْزَةِ. أَلَا تَرَى أَنَّ قُزْمَانَ قَالَ: وَاللَّهِ مَا قَاتَلْتُ إِلَّا عَنْ أَحْسَابِ قَوْمِي. وَأَلَا تَرَى أَنَّ بعض الأنصار

{ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا } “[Bu,] hem müminleri bilsin (ayırt etsin) hem de münafıklık yapanları bilsin diyedir.” Yani ayırt etsin diyedir. [Mümin ve münafık olanları bizzat] görsün diye de denilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Müminlerin imanı savaştaki sebatlarıyla açığa çıksın, münafıkların küfrü ise [müminlerin başına gelenlere] sevinçlerini açığa vurmalarıyla ortaya çıksın ve bunu bilsinler diyedir. { نافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ } “Münafıklık ettiler ve kendilerine denildi ki...” sözüyle Abdullah b. Übey ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yardım etmekten yüz çevirip onunla birlikte geri dönen arkadaşlarına işaret edilmektedir ki bunlar üç yüz kişiydiler. Onların peşinden Câbir b. Abdillâh'ın babası olan ensârî Abdullah b. Amr b. Harâm gitti ve onlara: “Allah'tan korkun, Peygamberinizi yalnız bırakmayın; Allah yolunda savaşın veya savunun!” ve buna benzer sözler söyledi. İbn Übey ona: “Bir savaş olacağını sanmıyorum; şayet bir savaş olacağını bilseydik mutlaka sizinle gelirdik” dedi. Abdullah onlardan ümidini kesince: “Gidin ey Allah'ın düşmanları! Allah, Peygamberini size muhtaç etmeyecektir” dedi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in maiyetinde yoluna devam edip şehit düştü —Allah Teâlâ ona rahmet eylesin—. İnsanlar [müfessirler] O'nun: { أَوِ ادْفَعُوا } “Veya savunun” sözünün anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Süddî, İbn Cüreyc ve başkaları şöyle demişlerdir: Bizimle birlikte savaşmasanız dahi kalabalığımızı artırın [sayıca çok görünün]; zira bu düşmanı savma ve sindirme vesilesi olur. Çünkü kalabalık çoğalınca düşmanın savuşturulması gerçekleşir. Enes b. Mâlik şöyle demiştir: Kâdisiye gününde âmâ Abdullah b. Ümmü Mektûm'u, üzerinde eteklerini yerde sürüyen bir zırh ve elinde siyah bir sancak varken gördüm. Kendisine: “[Yoksa] Allah senin mazeretini indirmedi mi?” denildi. O da: “Evet, indirdi! Fakat ben bizzat kendimle Müslümanların [sayısını] çoğaltıyorum” dedi. Ondan şöyle dediği de rivayet edilmiştir: “Allah yolunda karaltımın bulunmasının nesi var!” Ebû Avn el-Ensârî ise: “{ أَوِ ادْفَعُوا } ifadesinin anlamı 'nöbet tutun / mevziyi koruyun (râbitû)' demektir” demiştir. Bu da ilk görüşe yakındır. Şüphe yok ki ribât tutan (sınırda nöbet bekleyen) kişi bir müdafiidir (savunandır); zira sınırlarda nöbet tutanların varlığı olmasaydı düşman oraya gelirdi. Müfessirlerden bir grup ise Abdullah b. Amr'ın “{ أَوِ ادْفَعُوا }” sözünün, [hamiyyet (kabile gayreti) saikiyle savaşa çağırmaktan ibaret olduğu görüşüne varmıştır. Çünkü o, onları Allah yolunda,] yani Allah'ın kelimesinin en yüce olması uğruna savaşmaya çağırmıştı. Onların bu niyet ve bilinçte olmadıklarını görünce, kendilerini utandıracak ve gururlarını harekete geçirecek gerekçeyi öne sürmüştür; yani 'bari yurdunuzu müdafaa etmek için savaşın!' demiştir. Görmez misin ki Kuzmân: “Vallahi ben ancak kavmimin şeref ve asaleti için savaştım” demiştir. Yine görmez misin ki ensardan bazıları...

قَالَ يَوْمَ أُحُدٍ لَمَّا رَأَى قُرَيْشًا قَدْ أَرْسَلَتِ الظَّهْرَ فِي زُرُوعِ قَنَاةٍ، أَتُرْعَى زُرُوعُ بَنِي قَيْلَةَ وَلَمَّا نُضَارِبْ؟ وَالْمَعْنَى إِنْ لَمْ تُقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَقَاتِلُوا دَفْعًا عَنْ أَنْفُسِكُمْ وَحَرِيمِكُمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ) أَيْ بَيَّنُوا حَالَهُمْ، وَهَتَكُوا أَسْتَارَهُمْ، وَكَشَفُوا عَنْ نِفَاقِهِمْ لِمَنْ كَانَ يَظُنُّ أَنَّهُمْ مُسْلِمُونَ، فَصَارُوا أَقْرَبَ إِلَى الْكُفْرِ فِي ظَاهِرِ الْحَالِ، وَإِنْ كَانُوا كَافِرِينَ عَلَى التَّحْقِيقِ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ) أَيْ أَظْهَرُوا الْإِيمَانَ، وَأَضْمَرُوا الْكُفْرَ. وَذِكْرُ الأفواه تأكيد، مثل قوله:" يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ" [الانعام: ٣٨].

Uhud günü Kureyş'in binek hayvanlarını Kanât vadisindeki ekinlere saldığını görünce: 'Kayleoğulları'nın ekinleri otlatılacak da biz kılıç çalmayacak mıyız?' demiştir. Anlam şudur: Eğer Allah yolunda savaşmıyorsanız, nefislerinizi ve kadınlarınızı/hareminizi korumak için müdafaada bulunun. Yüce Allah'ın: { هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ } “Onlar o gün, imandan çok küfre yakındılar” buyruğu; durumlarını açığa vurdular, örtülerini yırttılar ve kendilerini Müslüman sanan kimselere karşı nifaklarını ortaya çıkardılar, demektir. Böylece hakikatte kâfir olmalarına rağmen, zahirdeki durumları itibariyle küfre daha yakın hale geldiler. Yüce Allah'ın: { يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ } “Ağızlarıyla kalplerinde olmayanı söylüyorlar” buyruğu; imanı açığa vurup küfrü gizlediler, demektir. Ağızların zikredilmesi, Yüce Allah'ın: { يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } “İki kanadıyla uçan” [En'âm, 6/38] buyruğunda olduğu gibi tekit içindir.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٦٨]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 168]

الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطاعُونا مَا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٦٨)

{ الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطاعُونا مَا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٦٨) } “(Savaşa gitmeyip) oturan ve kardeşleri için: 'Eğer bizi dinleselerdi öldürülmezlerdi' diyen kimselere de ki: 'Eğer doğru söylüyorsanız, ölümü kendinizden savın bakalım!'” (168)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ) مَعْنَاهُ لِأَجْلِ إِخْوَانِهِمْ، وَهُمُ الشُّهَدَاءُ الْمَقْتُولُونَ مِنَ الْخَزْرَجِ، وَهُمْ إِخْوَةُ نَسَبٍ وَمُجَاوَرَةٍ، لَا إِخْوَةُ الدِّينِ. أَيْ قَالُوا لِهَؤُلَاءِ الشُّهَدَاءِ: لَوْ قَعَدُوا، أَيْ بِالْمَدِينَةِ مَا قُتِلُوا. وَقِيلَ: قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ وَأَصْحَابُهُ لِإِخْوَانِهِمْ، أَيْ لِأَشْكَالِهِمْ مِنَ الْمُنَافِقِينَ: لَوْ أَطَاعُونَا، هَؤُلَاءِ الَّذِينَ قُتِلُوا، لَمَا قُتِلُوا. وَقَوْلُهُ (لَوْ أَطاعُونا) يُرِيدُ فِي أَلَّا يَخْرُجُوا إِلَى قُرَيْشٍ. وَقَوْلُهُ: (وَقَعَدُوا) أَيْ قَالُوا هَذَا الْقَوْلَ وَقَعَدُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنِ الْجِهَادِ، فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بقوله: (قُلْ فَادْرَؤُا) أَيْ قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ: إِنْ صَدَقْتُمْ فَادْفَعُوا الْمَوْتَ عَنْ أَنْفُسِكُمْ. وَالدَّرْءُ الدَّفْعُ. بَيَّنَ بِهَذَا أَنَّ الْحَذَرَ لَا يَنْفَعُ مِنَ الْقَدَرِ، وَأَنَّ الْمَقْتُولَ يُقْتَلُ بِأَجَلِهِ، وَمَا عَلِمَ اللَّهُ وَأَخْبَرَ بِهِ كَائِنٌ لَا مَحَالَةَ. وَقِيلَ: مَاتَ يَوْمَ قِيلَ هَذَا، سَبْعُونَ مُنَافِقًا. وَقَالَ أَبُو اللَّيْثِ السَّمَرْقَنْدِيُّ: سَمِعْتُ بَعْضَ الْمُفَسِّرِينَ بِسَمَرْقَنْدَ يَقُولُ: لما نزلت الآية" قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ" مَاتَ يَوْمَئِذٍ سَبْعُونَ نَفْسًا من المنافقين.

Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ } “(Savaşa gitmeyip) oturan ve kardeşleri için [şöyle] diyen kimseler” buyruğunun anlamı; kardeşleri hakkında [böyle dediler] demektir. Bunlar, Hazrec kabilesinden öldürülen şehitlerdir. Onlar din kardeşi değil, nesep (soy) ve komşuluk kardeşidir. Yani bu şehitler hakkında: "Eğer [Medine'de] otursalardı öldürülmezlerdi" dediler. Şöyle de denilmiştir: Abdullah b. Übey ve arkadaşları, kardeşlerine -yani münafıklardan kendi benzerlerine-: "Eğer bize itaat etselerdi -bu öldürülenler-, öldürülmezlerdi" dediler. { لَوْ أَطاعُونا } “Eğer bize itaat etselerdi” buyruğu, Kureyş'e karşı [savaşa] çıkmama hususunda [bizi dinleselerdi] demektir. { وَقَعَدُوا } “ve oturan” buyruğu ise; bizzat kendileri cihaddan geri kalıp oturdukları hâlde bu sözü söylediler, demektir. Yüce Allah da onlara: { قُلْ فَادْرَؤُا } “De ki: Savın bakalım!” buyruğu ile cevap vermiştir; yani [Ey Muhammed!] Onlara: "Eğer doğru söylüyorsanız, ölümü kendinizden savın bakalım!" de, demektir. ed-Der'u (الدَّرْءُ), savmak ve defetmek demektir. [Yüce Allah] bununla, tedbirin takdire fayda vermeyeceğini, öldürülen kimsenin ancak eceliyle öldürüldüğünü ve Allah'ın bildiği ve haber verdiği şeyin mutlaka gerçekleşeceğini açıklamıştır. Şöyle de denilmiştir: Bu sözün söylendiği gün yetmiş münafık ölmüştür. Ebü'l-Leys es-Semerkandî şöyle demiştir: Semerkant'ta bazı müfessirlerin şöyle dediğini işittim: { قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ } “De ki: Eğer doğru söylüyorsanız, ölümü kendinizden savın bakalım!” ayeti indiğinde, o gün münafıklardan yetmiş kişi öldü.

[سورة آل عمران (٣): الآيات ١٦٩ الى ١٧٠]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyetler 169-170]

وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ (١٦٩) فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاَّ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (١٧٠)

{ وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ (١٦٩) فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاَّ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (١٧٠) } “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma! Bilakis onlar diridirler, Rableri katında rızıklanmaktadırlar. (169) Allah'ın lütfundan kendilerine verdikleriyle sevinç içindedirler ve arkalarından henüz kendilerine katılmayanlara, onlara hiçbir korku olmayacağını ve onların üzülmeyeceklerini müjdelemek isterler.” (170)

فيه ثمان مسائل: الْأُولَى- لَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ مَا جَرَى يَوْمَ أُحُدٍ كَانَ امْتِحَانًا يُمَيِّزُ الْمُنَافِقَ مِنَ الصَّادِقِ، بَيَّنَ أَنَّ مَنْ لَمْ يَنْهَزِمْ فَقُتِلَ لَهُ الْكَرَامَةُ وَالْحَيَاةُ عِنْدَهُ. وَالْآيَةُ فِي شُهَدَاءِ أُحُدٍ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي شُهَدَاءِ بِئْرِ مَعُونَةَ. وَقِيلَ: بَلْ هِيَ عَامَّةٌ فِي جَمِيعِ الشُّهَدَاءِ. وَفِي مُصَنَّفِ أَبِي دَاوُدَ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (لَمَّا أُصِيبَ إِخْوَانُكُمْ بِأُحُدٍ جَعَلَ اللَّهُ أَرْوَاحَهُمْ فِي جَوْفِ طَيْرٍ خُضْرٍ تَرِدُ أَنْهَارَ الْجَنَّةِ تَأْكُلُ مِنْ ثِمَارِهَا وَتَأْوِي إِلَى قَنَادِيلَ مِنْ ذَهَبٍ مُعَلَّقَةٍ فِي ظِلِّ الْعَرْشِ فَلَمَّا وَجَدُوا طِيبَ مَأْكَلِهِمْ وَمَشْرَبِهِمْ وَمَقِيلِهِمْ قَالُوا مَنْ يُبَلِّغُ إِخْوَانَنَا عَنَّا أَنَّا أَحْيَاءٌ فِي الْجَنَّةِ نُرْزَقُ لِئَلَّا يَزْهَدُوا فِي الْجِهَادِ وَلَا يَنْكَلُوا عِنْدَ الْحَرْبِ فَقَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنَا أُبَلِّغُهُمْ عَنْكُمْ (- قَالَ- فَأَنْزَلَ اللَّهُ (وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً ... ) إِلَى آخِرِ الْآيَاتِ. وَرَوَى بَقِيُّ بْنُ مَخْلَدٍ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: لَقِيَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: (يَا جَابِرُ مالي أَرَاكَ مُنَكِّسًا مُهْتَمًّا)؟ قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، اسْتُشْهِدَ أَبِي وَتَرَكَ عِيَالًا وَعَلَيْهِ دَيْنٌ، فَقَالَ: (أَلَا أُبَشِّرُكَ بِمَا لَقِيَ اللَّهُ ﷿ بِهِ أَبَاكَ)؟ قُلْتُ: بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ. قَالَ: (إِنَّ اللَّهَ أَحْيَا أَبَاكَ وَكَلَّمَهُ كِفَاحًا وَمَا كُلِّمَ أَحَدٌ قَطُّ إِلَّا مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ فَقَالَ لَهُ يَا عَبْدِي تَمَنَّ أُعْطِكَ قَالَ يَا رَبُّ فَرُدَّنِي إِلَى الدُّنْيَا فَأُقْتَلَ فِيكَ ثَانِيَةً فَقَالَ الرَّبُّ ﵎ إِنَّهُ قَدْ سَبَقَ مِنِّي أَنَّهُمْ [إِلَيْهَا] لَا يُرْجَعُونَ قَالَ يَا رَبُّ فَأَبْلِغْ مَنْ وَرَائِي) فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿" وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ" الْآيَةَ. أَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ، وَالتِّرْمِذِيُّ فِي جَامِعِهِ وَقَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ. وَرَوَى وَكِيعٌ عَنْ سَالِمِ بْنِ الْأَفْطَسِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ" وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ"

Bu ayette sekiz mesele vardır: Birincisi: Allah Teâlâ, Uhud günü meydana gelen hadiselerin münafığı doğru sözlü [müminden] ayıran bir imtihan olduğunu beyan edince, bozguna uğramayıp öldürülen kimse için Kendi katında ikram ve hayat bulunduğunu da beyan etti. Bu ayet Uhud şehitleri hakkındadır. [Bir görüşe göre] Bi'r-i Maûne şehitleri hakkında indiği söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise bütün şehitler hakkında umumidir. Ebû Dâvûd'un Musannef'inde (Sünen'inde) sahih bir isnad ile İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «لَمَّا أُصِيبَ إِخْوَانُكُمْ بِأُحُدٍ جَعَلَ اللَّهُ أَرْوَاحَهُمْ فِي جَوْفِ طَيْرٍ خُضْرٍ تَرِدُ أَنْهَارَ الْجَنَّةِ تَأْكُلُ مِنْ ثِمَارِهَا وَتَأْوِي إِلَى قَنَادِيلَ مِنْ ذَهَبٍ مُعَلَّقَةٍ فِي ظِلِّ الْعَرْشِ فَلَمَّا وَجَدُوا طِيبَ مَأْكَلِهِمْ وَمَشْرَبِهِمْ وَمَقِيلِهِمْ قَالُوا مَنْ يُبَلِّغُ إِخْوَانَنَا عَنَّا أَنَّا أَحْيَاءٌ فِي الْجَنَّةِ نُرْزَقُ لِئَلَّا يَزْهَدُوا فِي الْجِهَادِ وَلَا يَنْكَلُوا عِنْدَ الْحَرْبِ فَقَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنَا أُبَلِّغُهُمْ عَنْكُمْ» «Kardeşleriniz Uhud'da şehit düştüklerinde Allah onların ruhlarını yeşil kuşların içine koydu; cennet nehirlerine gelirler, meyvelerinden yerler ve Arş'ın gölgesinde asılı altından kandillere sığınırlar. Yiyeceklerinin, içeceklerinin ve dinlenme yerlerinin güzelliğini görünce: 'Cihada karşı isteksizlik göstermesinler ve savaş anında geri durmasınlar diye, cennette diri olup rızıklandırıldığımızı kardeşlerimize bizim adımıza kim ulaştıracak?' dediler. Allah Sübhânehu: 'Sizin adınıza bunu onlara Ben ulaştırırım' buyurdu.» [İbn Abbâs] dedi ki: Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً } “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma...” ayetlerini sonuna kadar indirdi. Bakî‘ b. Mahled'in Câbir'den rivayet ettiğine göre Câbir şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem benimle karşılaştı ve: «يَا جَابِرُ مالي أَرَاكَ مُنَكِّسًا مُهْتَمًّا» «Ey Câbir! Seni neden boynu bükük ve kederli görüyorum?» buyurdu. Ben: 'Ey Allah'ın Resûlü! Babam şehit düştü, geride bir aile bıraktı ve borçlu kaldı' dedim. Bunun üzerine: «أَلَا أُبَشِّرُكَ بِمَا لَقِيَ اللَّهُ ﷿ بِهِ أَبَاكَ» «Allah Azze ve Celle'nin babanı nasıl karşıladığını sana müjdeleyeyim mi?» buyurdu. Ben de: 'Evet, ey Allah'ın Resûlü' dedim. Şöyle buyurdu: «إِنَّ اللَّهَ أَحْيَا أَبَاكَ وَكَلَّمَهُ كِفَاحًا وَمَا كُلِّمَ أَحَدٌ قَطُّ إِلَّا مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ فَقَالَ لَهُ يَا عَبْدِي تَمَنَّ أُعْطِكَ قَالَ يَا رَبُّ فَرُدَّنِي إِلَى الدُّنْيَا فَأُقْتَلَ فِيكَ ثَانِيَةً فَقَالَ الرَّبُّ ﵎ إِنَّهُ قَدْ سَبَقَ مِنِّي أَنَّهُمْ [إِلَيْهَا] لَا يُرْجَعُونَ قَالَ يَا رَبُّ فَأَبْلِغْ مَنْ وَرَائِي» «Şüphesiz Allah babanı diriltti ve hiç kimseyle perde arkası olmaksızın konuşulmamışken onunla perdesiz, vasıtasız ve yüz yüze konuştu. Ona: 'Ey kulum! Dile [Benden], sana vereyim' buyurdu. O: 'Ey Rabbim! Beni dünyaya geri döndür de Senin uğrunda ikinci kez öldürüleyim' dedi. Rabbi Teâlâ: 'Kuşkusuz onların [oraya] döndürülmeyeceklerine dair Benden kesin hüküm geçmiştir' buyurdu. [Bunun üzerine] o: 'Ey Rabbim! O halde geride kalanlarıma [durumumu] bildir' dedi.» Bunun üzerine Allah Azze ve Celle: { وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda öldürülenleri sakın [ölüler sanma]” ayetini indirdi. Bunu İbn Mâce Sünen'inde, Tirmizî de Câmi'inde rivayet etmiş ve: 'Bu hasen garîb bir hadistir' demiştir. Vekî‘, Sâlim b. el-Aftas'tan, o da Saîd b. Cübeyr'den: { وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ } “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma, bilakis onlar diridirler” [ayeti hakkında] rivayet etti...

قَالَ: لَمَّا أُصِيبَ حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطْلَّبِ وَمُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ وَرَأَوْا مَا رُزِقُوا مِنَ الْخَيْرِ قَالُوا: لَيْتَ إِخْوَانَنَا يَعْلَمُونَ مَا أَصَابَنَا مِنَ الْخَيْرِ كَيْ يَزْدَادُوا فِي الْجِهَادِ رَغْبَةً، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَا أُبَلِّغُهُمْ عَنْكُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً- إِلَى قَوْلِهِ: لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ". وَقَالَ أَبُو الضُّحَى: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي أَهْلِ أُحُدٍ خَاصَّةً. وَالْحَدِيثُ الْأَوَّلُ يَقْتَضِي صِحَّةَ هَذَا الْقَوْلِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: نَزَلَتْ فِي شُهَدَاءِ بَدْرٍ وَكَانُوا أَرْبَعَةَ عَشَرَ رَجُلًا، ثَمَانِيَةٌ مِنَ الْأَنْصَارِ، وَسِتَّةٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي شُهَدَاءِ بِئْرِ مَعُونَةَ، وَقِصَّتُهُمْ مَشْهُورَةٌ ذَكَرَهَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ وَغَيْرُهُ. وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّ أَوْلِيَاءَ الشُّهَدَاءِ كَانُوا إِذَا أَصَابَتْهُمْ نِعْمَةٌ وَسُرُورٌ تَحَسَّرُوا وَقَالُوا: نَحْنُ فِي النِّعْمَةِ وَالسُّرُورِ، وَآبَاؤُنَا وَأَبْنَاؤُنَا وَإِخْوَانُنَا فِي الْقُبُورِ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ تَنْفِيسًا عَنْهُمْ وَإِخْبَارًا عَنْ حَالِ قَتْلَاهُمْ. قُلْتُ: وَبِالْجُمْلَةِ وَإِنْ كَانَ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ النُّزُولُ بِسَبَبِ الْمَجْمُوعِ فَقَدْ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهَا عَنِ الشُّهَدَاءِ أَنَّهُمْ أَحْيَاءٌ فِي الْجَنَّةِ يُرْزَقُونَ، وَلَا مَحَالَةَ أَنَّهُمْ مَاتُوا وَأَنَّ أَجْسَادَهُمْ فِي التُّرَابِ، وَأَرْوَاحَهُمْ حَيَّةٌ كَأَرْوَاحِ سَائِرِ الْمُؤْمِنِينَ، وَفُضِّلُوا بِالرِّزْقِ فِي الْجَنَّةِ مِنْ وَقْتِ الْقَتْلِ حَتَّى كَأَنَّ حَيَاةَ الدُّنْيَا دَائِمَةٌ لَهُمْ. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هَذَا الْمَعْنَى. فَالَّذِي عَلَيْهِ الْمُعْظَمُ هُوَ مَا ذَكَرْنَاهُ، وَأَنَّ حَيَاةَ الشُّهَدَاءِ مُحَقَّقَةٌ. ثُمَّ مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: تُرَدُّ إِلَيْهِمُ الْأَرْوَاحُ فِي قُبُورِهِمْ فَيُنَعَّمُونَ، كَمَا يَحْيَا الْكُفَّارُ فِي قُبُورِهِمْ فَيُعَذَّبُونَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: يُرْزَقُونَ مِنْ ثَمَرِ الْجَنَّةِ، أَيْ يَجِدُونَ رِيحَهَا وَلَيْسُوا فِيهَا. وَصَارَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ هَذَا مَجَازٌ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ فِي حُكْمِ اللَّهِ مُسْتَحِقُّونَ لِلتَّنَعُّمِ فِي الْجَنَّةِ. وَهُوَ كَمَا يُقَالُ: مَا مَاتَ فُلَانٌ، أَيْ ذِكْرُهُ حَيٌّ، كَمَا قِيلَ:

Şöyle dedi: Hamza b. Abdilmuttalib ve Mus'ab b. Umeyr şehit düşüp de kendilerine verilen hayırları görünce: 'Keşke kardeşlerimiz cihada daha çok rağbet etsinler diye bize isabet eden bu hayrı bilselerdi' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: 'Ben bunu sizin adınıza onlara bildiririm' buyurdu ve Allah Teâlâ: { وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً } ayetini: "müminlerin ecrini zayi etmez" sözüne kadar indirdi. Ebû'd-Duhâ şöyle demiştir: Bu ayet özellikle Uhud ehli hakkında inmiştir. İlk hadis de bu görüşün sıhhatini gerektirmektedir. Bazıları ise: Bedir şehitleri hakkında inmiştir, demişlerdir ki onlar sekizi Ensar'dan, altısı Muhacirler'den olmak üzere on dört kişi idiler. Bi'r-i Maûne şehitleri hakkında indiği de söylenmiştir; onların kıssası meşhurdur, bunu Muhammed b. İshâk ve başkaları zikretmiştir. Başkaları da şöyle demiştir: Şehitlerin yakınları kendilerine bir nimet ve sevinç ulaştığında hayıflanır ve: 'Biz nimet ve sevinç içindeyiz, babalarımız, oğullarımız ve kardeşlerimiz ise kabirlerdedir' derlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ onların gönüllerini ferahlatmak ve ölenlerinin halini bildirmek üzere bu ayeti indirdi. Derim ki: Özetle, nüzulün bu sebeplerin tamamı dolayısıyla olması muhtemel bulunmakla birlikte, Allah Teâlâ bu ayette şehitlerin cennette diri olup rızıklandırıldıklarını haber vermiştir; şüphesiz onlar ölmüşlerdir, cesetleri topraktadır, ruhları ise diğer müminlerin ruhları gibi diridir ve öldürüldükleri andan itibaren dünyadaki hayatları devam ediyormuşçasına cennette rızıklandırılmakla üstün kılınmışlardır. Âlimler bu mana hakkında ihtilaf etmişlerdir. Çoğunluğun benimsediği görüş zikrettiğimiz görüştür ve şehitlerin hayatı gerçektir. Sonra onlardan bazısı: 'Kâfirler kabirlerinde diriltilip azap gördükleri gibi, şehitlerin de kabirlerinde ruhları kendilerine iade edilir ve nimetlendirilirler' demektedir. Mücâhid: 'Cennet meyvelerinden rızıklandırılırlar; yani onun kokusunu alırlar, yoksa bizzat içinde değillerdir' demiştir. Bir topluluk ise bunun mecaz olduğu görüşüne varmıştır; anlamı, Allah'ın hükmünde onların cennette nimetlenmeyi hak etmiş olmalarıdır. Bu tıpkı, 'Falan kimse ölmedi' denilmesine benzer; yani hatırası/adı diridir; nitekim şöyle denilmiştir:

مَوْتُ التَّقِيِّ حَيَاةٌ لَا فَنَاءَ لَهَا ... قَدْ مَاتَ قَوْمٌ وَهُمْ فِي النَّاسِ أَحْيَاءُ

Takva sahibinin ölümü, sonu olmayan bir hayattır... Nice topluluklar ölmüştür de onlar insanlar arasında hâlâ diridirler.

فالمعنى أنهم يرزقون الشاء الْجَمِيلَ. وَقَالَ آخَرُونَ: أَرْوَاحُهُمْ فِي أَجْوَافِ طَيْرٍ خُضْرٍ وَأَنَّهُمْ يُرْزَقُونَ فِي الْجَنَّةِ وَيَأْكُلُونَ وَيَتَنَعَّمُونَ. وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ مِنَ الْأَقْوَالِ، لِأَنَّ مَا صَحَّ بِهِ النَّقْلُ فَهُوَ الْوَاقِعُ. وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ نَصٌّ يَرْفَعُ الْخِلَافَ. وَكَذَلِكَ حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ. وَقَدْ أَتَيْنَا عَلَى هَذَا الْمَعْنَى مُبَيَّنًا فِي كِتَابِ" التَّذْكِرَةِ بِأَحْوَالِ الْمَوْتَى وَأُمُورِ الْآخِرَةِ". وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَقَدْ ذَكَرْنَا هُنَاكَ كم الشُّهَدَاءَ، وَأَنَّهُمْ مُخْتَلِفُو الْحَالِ. وَأَمَّا مَنْ تَأَوَّلَ فِي الشُّهَدَاءِ أَنَّهُمْ أَحْيَاءٌ بِمَعْنَى أَنَّهُمْ سَيَحْيَوْنَ فَبَعِيدٌ يَرُدُّهُ الْقُرْآنُ وَالسُّنَّةُ، فَإِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:" بَلْ أَحْياءٌ" دَلِيلٌ عَلَى حَيَاتِهِمْ، وَأَنَّهُمْ يُرْزَقُونَ وَلَا يُرْزَقُ إِلَّا حَيٌّ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ يُكْتَبُ لَهُمْ فِي كُلِّ سَنَةٍ ثَوَابُ غَزْوَةٍ، وَيُشْرَكُونَ فِي ثَوَابِ كُلِّ جِهَادٍ كَانَ بَعْدَهُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، لِأَنَّهُمْ سَنُّوا أَمْرَ الْجِهَادِ. نَظِيرَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:" مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً" [المائدة: ٣٢]. عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ هُنَاكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَقِيلَ: لِأَنَّ أَرْوَاحَهُمْ تَرْكَعُ وَتَسْجُدُ تَحْتَ الْعَرْشِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، كَأَرْوَاحِ الْأَحْيَاءِ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ بَاتُوا عَلَى وُضُوءٍ. وَقِيلَ: لِأَنَّ الشَّهِيدَ لَا يَبْلَى فِي الْقَبْرِ وَلَا تَأْكُلُهُ الْأَرْضُ. وَقَدْ ذَكَرْنَا هَذَا الْمَعْنَى فِي" التَّذْكِرَةِ" وَأَنَّ الْأَرْضَ لَا تَأْكُلُ الْأَنْبِيَاءَ وَالشُّهَدَاءَ وَالْعُلَمَاءَ وَالْمُؤَذِّنِينَ الْمُحْتَسِبِينَ وَحَمَلَةَ الْقُرْآنِ. الثَّانِيَةُ- إِذَا كَانَ الشَّهِيدُ حَيًّا حُكْمًا فَلَا يُصَلَّى عَلَيْهِ، كَالْحَيِّ حِسًّا. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي غُسْلِ الشُّهَدَاءِ وَالصَّلَاةِ عَلَيْهِمْ، فَذَهَبَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيُّ إِلَى غُسْلِ جَمِيعِ الشُّهَدَاءِ وَالصَّلَاةِ عَلَيْهِمْ، إِلَّا قَتِيلَ الْمُعْتَرَكِ فِي قِتَالِ الْعَدُوِّ خَاصَّةً، لِحَدِيثِ جَابِرٍ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (ادْفِنُوهُمْ بِدِمَائِهِمْ) يَعْنِي يَوْمَ أُحُدٍ وَلَمْ يُغَسِّلْهُمْ، رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِقَتْلَى أُحُدٍ أَنْ يُنْزَعَ عَنْهُمُ الْحَدِيدُ وَالْجُلُودُ وَأَنْ يُدْفَنُوا؟ بِدِمَائِهِمْ وَثِيَابِهِمْ. وَبِهَذَا قَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَالْأَوْزَاعِيُّ ودَاوُدُ بْنُ عَلِيٍّ وَجَمَاعَةُ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ وَأَهْلُ الْحَدِيثِ وَابْنُ عُلَيَّةَ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَالْحَسَنُ: يُغَسَّلُونَ. قَالَ أَحَدُهُمَا: إِنَّمَا لَمْ تُغَسَّلْ شُهَدَاءُ أُحُدٍ لِكَثْرَتِهِمْ وَالشُّغْلِ عَنْ ذَلِكَ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَلَمْ يَقُلْ بِقَوْلِ سَعِيدٍ وَالْحَسَنِ هَذَا أَحَدٌ مِنْ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ إِلَّا عُبَيْدُ اللَّهِ بن الحسن العنبري، وليس

Buna göre anlam, kendilerine güzel bir övgünün rızık olarak verilmesidir. Diğer bazıları ise şöyle demiştir: Onların ruhları yeşil kuşların karınlarındadır; cennette rızıklanır, yer ve nimetlerden faydalanırlar. Görüşlerin doğru olanı da budur. Çünkü nakil ile sabit olan ne ise, vaki olan da odur. İbn Abbâs'ın hadisi ihtilafı ortadan kaldıran açık bir nastır. Aynı şekilde İbn Mes'ûd'un rivayet ettiği ve Müslim'in tahric ettiği hadis de böyledir. Biz bu anlamı et-Tezkire bi-Ahvâli'l-Mevtâ ve Umûri'l-Âhire adlı eserimizde açıklamış bulunmaktayız. Allah'a hamdolsun. Orada şehitlerin sayısını ve hallerinin birbirinden farklı olduğunu da zikrettik. Şehitlerin diri olmasını 'ileride dirilecekler' anlamında tevil eden kimsenin bu görüşü ise uzaktır; Kur'ân ve Sünnet bunu reddeder. Zira Allah Teâlâ'nın: { بَلْ أَحْياءٌ } “Bilakis diridirler” buyruğu onların hayatta olduklarına ve rızıklandırıldıklarına delildir; çünkü ancak diri olan rızıklandırılır. Şöyle de denilmiştir: Onlara her yıl bir gazve sevabı yazılır ve kıyamet gününe kadar kendilerinden sonra yapılan her cihadın sevabına ortak edilirler; zira onlar cihad yolunu açmış ve başlatmışlardır. Bunun bir benzeri de Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً } [el-Mâide: 32] “Bundan dolayı İsrailoğullarına şunu yazdık (hükmettik) ki: Kim bir cana kıyarsa...” Allah Teâlâ dilerse bunun açıklaması orada gelecektir. Yine şöyle denilmiştir: Çünkü onların ruhları, abdestli olarak geceleyen mümin dirilerin ruhları gibi, kıyamet gününe kadar Arş'ın altında rükû ve secde eder. Şöyle de denilmiştir: Çünkü şehit kabirde çürümez ve toprak onun bedenini yemez. Bu anlamı da et-Tezkire'de zikretmiş ve toprağın peygamberleri, şehitleri, âlimleri, sevabını yalnızca Allah'tan bekleyen müezzinleri ve Kur'ân hafızlarını yemeyeceğini belirtmiştik. İkinci [Mesele]- Şehit hükmen diri olduğuna göre, tıpkı hissen/bizzat diri olan kimse gibi üzerine cenaze namazı kılınmaz. Âlimler şehitlerin yıkanması ve üzerlerine namaz kılınması konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, Şâfiî, Ebû Hanîfe ve Sevrî; düşmanla savaşırken bizzat savaş meydanında öldürülen hariç, bütün şehitlerin yıkanacağı ve üzerlerine namaz kılınacağı görüşüne varmışlardır. Bu da Câbir'in rivayet ettiği şu hadisten dolayıdır: Nebiyy-i Ekrem sallallâhu aleyhi ve sellem —Uhud gününü kastederek— şöyle buyurmuştur: « ادْفِنُوهُمْ بِدِمَائِهِمْ » «Onları kanlarıyla gömün.» Ve onları yıkamamıştır; bunu Buhârî rivayet etmiştir. Ebû Dâvûd'un İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud şehitlerinin üzerlerindeki demir ve deri [zırhların] çıkarılmasını, kanları ve elbiseleriyle gömülmelerini emretti. Ahmed, İshâk, Evzâî, Dâvûd b. Alî, İslâm beldelerinin fakihleri, hadis ehli ve İbn Uleyye de bu görüştedir. Saîd b. el-Müseyyeb ve el-Hasan ise: 'Yıkanırlar' demişlerdir. İkisinden biri şöyle demiştir: 'Uhud şehitlerinin yıkanmayışı, ancak sayılarının çokluğundan ve bununla meşgul olunamayışındandır.' Ebû Ömer [İbn Abdilberr] der ki: Saîd ve el-Hasan'ın bu görüşünü belde fakihlerinden Ubeydullah b. el-Hasan el-Anberî dışında kimse söylememiştir; ayrıca...

مَا ذَكَرُوا مِنَ الشُّغْلِ عَنْ غُسْلِ شُهَدَاءِ أُحُدٍ عِلَّةً، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ كَانَ لَهُ وَلِيٌّ يَشْتَغِلُ بِهِ وَيَقُومُ بِأَمْرِهِ. وَالْعِلَّةُ فِي ذَلِكَ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- مَا جَاءَ فِي الْحَدِيثِ فِي دِمَائِهِمْ (أَنَّهَا تَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَرِيحِ الْمِسْكِ) فَبَانَ أَنَّ الْعِلَّةَ لَيْسَتِ الشُّغْلَ كَمَا قَالَ مَنْ قَالَ فِي ذَلِكَ، وَلَيْسَ لِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مَدْخَلٌ فِي الْقِيَاسِ وَالنَّظَرِ، وَإِنَّمَا هِيَ مَسْأَلَةُ اتِّبَاعٍ لِلْأَثَرِ الَّذِي نَقَلَهُ الْكَافَّةُ فِي قَتْلَى أُحُدٍ لَمْ يُغَسَّلُوا. وَقَدِ احْتَجَّ بَعْضُ الْمُتَأَخِّرِينَ مِمَّنْ ذَهَبَ مَذْهَبَ الْحَسَنِ بِقَوْلِهِ ﵇ فِي شُهَدَاءِ أُحُدٍ. (أَنَا شَهِيدٌ عَلَى هَؤُلَاءِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ). قَالَ: وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى خُصُوصِهِمْ وَأَنَّهُ لَا يَشْرَكهُمْ فِي ذَلِكَ غَيْرُهُمْ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَهَذَا يُشْبِهُ الشُّذُوذَ، وَالْقَوْلُ بِتَرْكِ غُسْلِهِمْ أَوْلَى، لِثُبُوتِ ذَلِكَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَتْلَى أُحُدٍ وَغَيْرِهِمْ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: رُمِيَ رَجُلٌ بِسَهْمٍ فِي صَدْرِهِ أَوْ فِي حَلْقِهِ فَمَاتَ فَأُدْرِجَ فِي ثِيَابِهِ كَمَا هُوَ. قَالَ: وَنَحْنُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. الثانية- وَأَمَّا الصَّلَاةُ عَلَيْهِمْ فَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي ذَلِكَ أَيْضًا، فَذَهَبَ مَالِكٌ وَاللَّيْثُ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَدَاوُدُ إِلَى أَنَّهُ لَا يُصَلَّى عَلَيْهِمْ، لِحَدِيثِ جَابِرٍ قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَجْمَعُ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ مِنْ قَتْلَى أُحُدٍ فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ ثُمَّ يَقُولُ: (أَيُّهُمَا أَكْثَرُ أَخْذًا لِلْقُرْآنِ)؟ فَإِذَا أُشِيرَ لَهُ إِلَى أَحَدِهِمَا قَدَّمَهُ فِي اللَّحْدِ وَقَالَ: (أَنَا شَهِيدٌ عَلَى هَؤُلَاءِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ) وَأَمَرَ بِدَفْنِهِمْ بِدِمَائِهِمْ وَلَمْ يُغَسَّلُوا وَلَمْ يُصَلِّ عَلَيْهِمْ. وَقَالَ فُقَهَاءُ الْكُوفَةِ وَالْبَصْرَةِ وَالشَّامِ: يُصَلَّى عَلَيْهِمْ. وَرَوَوْا آثَارًا كَبِيرَةً أَكْثَرُهَا مَرَاسِيلُ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَلَّى عَلَى حَمْزَةَ وَعَلَى سَائِرِ شُهَدَاءِ أُحُدٍ. والرابعة- وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الشَّهِيدَ إِذَا حُمِلَ حَيًّا وَلَمْ يَمُتْ فِي الْمُعْتَرَكِ وَعَاشَ وَأَكَلَ فَإِنَّهُ يُصَلَّى عَلَيْهِ، كَمَا قَدْ صُنِعَ بِعُمَرَ ﵁. وَاخْتَلَفُوا فِيمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا كَقَتِيلِ الْخَوَارِجِ وَقُطَّاعِ الطَّرِيقِ وَشِبْهِ ذَلِكَ، فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيُّ: كُلُّ مَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا لَمْ يُغَسَّلْ، وَلَكِنَّهُ يُصَلَّى عَلَيْهِ وَعَلَى كُلِّ شَهِيدٍ، وَهُوَ قَوْلٌ سَائِرٌ أَهْلُ الْعِرَاقِ. وَرَوَوْا من طرق كثير صِحَاحٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ صُوحَانَ، وَكَانَ قُتِلَ يَوْمَ الْجَمَلِ: لَا تَنْزِعُوا عَنِّي ثَوْبًا وَلَا تَغْسِلُوا عَنِّي دَمًا. وَثَبَتَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ ياسر أنه قال مثل قول زيد

[Âlimlerin] Uhud şehitlerinin yıkanmaması hakkında meşguliyeti gerekçe olarak zikretmeleri [isabetli bir] illet değildir; çünkü onların her birinin kendisiyle meşgul olacak ve işini üstlenecek bir velisi vardı. Bundaki illet -Allah en iyisini bilir ya- hadiste onların kanları hakkında gelen: «Kıyamet gününde misk kokusu gibi [kokarak] gelir» ifadesidir. Böylece illetin, bu hususta görüş bildirenlerin söylediği gibi meşguliyet olmadığı açığa çıkmıştır. Bu meselenin kıyasta ve re'yde yeri yoktur; o ancak Uhud maktullerinin yıkanmadığına dair bütünün (cumhurun) naklettiği esere (hadise) tabi olma meselesidir. Hasan'ın mezhebini benimseyen bazı müteahhir [âlimler], Peygamber'in aleyhisselâm Uhud şehitleri hakkındaki: «Kıyamet gününde bunlara ben şahidim» sözünü delil getirip şöyle demiştir: "Bu durum onlara mahsustur ve başkası bu hususta onlara ortak olamaz." Ebû Ömer şöyle demiştir: "Bu [görüş] şâz olana benzemektedir. Uhud maktulleri ve diğerleri hakkında Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sabit olduğu üzere onların yıkanmasının terk edilmesi yönündeki görüş daha uygundur." Ebû Dâvûd, Câbir'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bir adamın göğsüne yahut boğazına bir ok isabet etti ve vefat etti. Bunun üzerine olduğu gibi elbiselerine sarıldı." Câbir: "Biz de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik" demiştir. İkinci [Mesele]- Onlar üzerine namaz kılınmasına gelince; âlimler bu hususta da ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, Leys, Şâfiî, Ahmed ve Dâvûd, Câbir'in şu hadisi sebebiyle onların üzerine namaz kılınmayacağı görüşüne varmışlardır: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud maktullerinden iki kişiyi tek bir elbise içinde toplar, sonra: 'Hangisi Kur'an'ı daha çok ezberlemişti?' diye sorardı. Kendisine bunlardan birine işaret edildiğinde onu lâhde önce koyar ve: 'Kıyamet gününde bunlara ben şahidim' buyururdu. Kanlarıyla birlikte defnedilmelerini emretti; ne yıkandılar ne de üzerlerine namaz kıldı.» Kûfe, Basra ve Şam fakihleri ise: "Üzerlerine namaz kılınır" demişler ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Hamza ve diğer Uhud şehitleri üzerine namaz kıldığına dair çoğu mürsel olan pek çok rivayet nakletmişlerdir. Dördüncü [Mesele]- Âlimler; şehit savaş meydanından canlı olarak taşınır, savaş alanında ölmeyip yaşar ve bir şey yerse, Ömer'e radıyallâhu anh yapıldığı gibi üzerine namaz kılınacağı hususunda icmâ etmişlerdir. Hâricîlerin veya yol kesicilerin öldürdüğü kimse ve benzerleri gibi mazlum olarak öldürülen kişi hakkında ise ihtilaf etmişlerdir. Ebû Hanîfe ve Sevrî: "Mazlum olarak öldürülen hiç kimse yıkanmaz, fakat onun ve her şehidin üzerine namaz kılınır" demişlerdir; bu, diğer Irak ehlinin de görüşüdür. Onlar Cemel günü öldürülmüş olan Zeyd b. Sûhân'dan pek çok sahih yolla şu sözünü rivayet etmişlerdir: "Üzerimden elbiseyi çıkarmayın ve benden kanı yıkamayın!" Ammâr b. Yâsir'den de sabit olmuştur ki o, Zeyd'in sözünün benzerini söylemiştir.

ابن صُوحَانَ. وَقُتِلَ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ بِصِفِّينَ وَلَمْ يُغَسِّلْهُ عَلِيٌّ. وَلِلشَّافِعِيِّ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا- يُغَسَّلُ كَجَمِيعِ الْمَوْتَى إِلَّا مَنْ قَتَلَهُ أَهْلُ الْحَرْبِ، وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ. قَالَ مَالِكٌ: لَا يُغَسَّلُ مَنْ قتله الكفار ومات في المعترك. وكان مَقْتُولٍ غَيْرِ قَتِيلِ الْمُعْتَرَكِ- قَتِيلِ الْكُفَّارِ- فَإِنَّهُ يُغَسَّلُ وَيُصَلَّى عَلَيْهِ. وَهَذَا قَوْلُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ ﵁. وَالْقَوْلُ الْآخَرُ لِلشَّافِعِيِّ- لَا يُغَسَّلُ قَتِيلُ الْبُغَاةِ. وَقَوْلُ مَالِكٍ أَصَحُّ، فَإِنَّ غُسْلَ الْمَوْتَى قَدْ ثَبَتَ بِالْإِجْمَاعِ وَنَقْلِ الْكَافَّةِ. فَوَاجِبٌ غُسْلُ كُلِّ مَيِّتٍ إِلَّا مَنْ أَخْرَجَهُ إِجْمَاعٌ أَوْ سُنَّةٌ ثَابِتَةٌ. وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ. الْخَامِسَةُ- الْعَدُوُّ إِذَا صَبَّحَ قَوْمًا فِي مَنْزِلِهِمْ وَلَمْ يَعْلَمُوا بِهِ فَقَتَلَ مِنْهُمْ فَهَلْ يَكُونُ حُكْمُهُ حُكْمَ قَتِيلِ الْمُعْتَرَكِ، أَوْ حُكْمَ سَائِرِ الْمَوْتَى، وَهَذِهِ الْمَسْأَلَةُ نَزَلَتْ عِنْدَنَا بِقُرْطُبَةَ أَعَادَهَا الله: أغار العدوقصمه اللَّهُ- صَبِيحَةَ الثَّالِثِ مِنْ رَمَضَانَ الْمُعَظَّمِ سَنَةَ سَبْعٍ وَعِشْرِينَ وَسِتِّمِائَةِ وَالنَّاسُ فِي أَجْرَانِهِمْ عَلَى غَفْلَةٍ، فَقَتَلَ وَأَسَرَ، وَكَانَ مِنْ جُمْلَةِ مَنْ قُتِلَ وَالِدِي ﵀، فَسَأَلْتُ شَيْخَنَا الْمُقْرِئَ الْأُسْتَاذَ أَبَا جَعْفَرٍ أَحْمَدَ الْمَعْرُوفَ بِأَبِي حِجَّةَ فقال، غسله وصلي عَلَيْهِ، فَإِنَّ أَبَاكَ لَمْ يُقْتَلْ فِي الْمُعْتَرَكِ بَيْنَ الصَّفَّيْنِ. ثُمَّ سَأَلْتُ شَيْخَنَا رَبِيعَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ رَبِيعِ بْنِ أُبَيٍّ فَقَالَ: إِنَّ حُكْمَهُ حُكْمُ الْقَتْلَى فِي الْمُعْتَرَكِ. ثُمَّ سَأَلْتُ قَاضِيَ الْجَمَاعَةِ أَبَا الْحَسَنِ عَلِيَّ بْنَ قَطْرَالٍ وَحَوْلَهُ جَمَاعَةٌ مِنَ الْفُقَهَاءِ فَقَالُوا: غَسِّلْهُ وَكَفِّنْهُ وَصَلِّ عَلَيْهِ، فَفَعَلْتُ. ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ وَقَفْتُ عَلَى الْمَسْأَلَةِ فِي" التَّبْصِرَةِ" لِأَبِي الْحَسَنِ اللَّخْمِيِّ وَغَيْرِهَا. وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ قَبْلَ ذَلِكَ مَا غَسَّلْتُهُ، وَكُنْتُ دَفَنْتُهُ بِدَمِهِ فِي ثِيَابِهِ. السَّادِسَةُ- هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى عَظِيمِ ثَوَابِ الْقَتْلِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالشَّهَادَةِ فِيهِ حَتَّى إِنَّهُ يُكَفِّرُ الذُّنُوبَ، كَمَا قَالَ ﷺ: (الْقَتْلُ فِي سَبِيلِ الله يكفر كل شي إِلَّا الدَّيْنَ كَذَلِكَ قَالَ لِي جِبْرِيلُ ﵇ آنِفًا). قَالَ عُلَمَاؤُنَا ذِكْرُ الدَّيْنِ تَنْبِيهٌ عَلَى مَا فِي مَعْنَاهُ مِنَ الْحُقُوقِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالذِّمَمِ، كَالْغَصْبِ وَأَخْذِ الْمَالِ بِالْبَاطِلِ وَقَتْلِ الْعَمْدِ وَجِرَاحِهِ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ التَّبِعَاتِ، فَإِنَّ كُلَّ هَذَا أَوْلَى أَلَّا يُغْفَرَ بِالْجِهَادِ مِنَ الدَّيْنِ فإنه أشد، والقصاص في هذا

...İbn Sûhân. Ammâr b. Yâsir Sıffîn'de öldürüldü ve Ali onu yıkamadı. Şâfiî'nin iki görüşü vardır: Birincisi, harb ehlinin (kâfirlerin) öldürdüğü kimse müstesna, diğer bütün ölüler gibi yıkanır; bu aynı zamanda Mâlik'in de görüşüdür. Mâlik şöyle demiştir: Kâfirlerin öldürdüğü ve savaş meydanında ölen kimse yıkanmaz. Savaş meydanında kâfirler tarafından öldürülenin dışındaki her maktul ise yıkanır ve üzerine cenaze namazı kılınır. Bu, Ahmed b. Hanbel'in radıyallâhu anh de görüşüdür. Şâfiî'nin diğer görüşü ise bâgîlerin (âsilerin) öldürdüğü kimsenin yıkanmayacağı şeklindedir. Mâlik'in görüşü daha sahihtir; zira ölülerin yıkanması icmâ ve tevatür yoluyla nakledilerek sabit olmuştur. Dolayısıyla icmâın yahut sabit bir sünnetin istisna ettiği kimseler dışında her ölüyü yıkamak vaciptir. Başarı Allah'tandır. Beşinci Mesele: Düşman bir topluluğa evlerinde ansızın baskın yapar ve onlar bundan habersizken içlerinden birilerini öldürürse; bunların hükmü savaş meydanında öldürülenin hükmü gibi midir, yoksa diğer ölülerin hükmü gibi midir? Bu mesele -Allah orayı geri versin- bizim Kurtuba'da başımıza gelmişti: Düşman -Allah onu kahretsin- altı yüz yirmi yedi yılı mübarek ramazan ayının üçüncü günü sabahı, insanlar harman yerlerinde gafil bir vaziyetteyken baskın yapmış, öldürmüş ve esir almıştı. Öldürülenler arasında babam rahimehullâh da vardı. Kıraat hocamız Üstat Ebû Ca'fer Ahmed -Ebû Hıcce diye tanınır- [el-Leblî]'ye sordum; 'Onu yıka ve cenaze namazını kıl, çünkü baban iki saf arasındaki savaş meydanında öldürülmedi' dedi. Sonra hocamız Rebî' b. Abdirrahmân b. Ahmed b. Rebî' b. Übey'e sordum; 'Onun hükmü savaş meydanında öldürülenlerin hükmüdür' dedi. Daha sonra etrafında bir grup fakihin bulunduğu başkadı Ebü'l-Hasen Ali b. Katrâl'e sordum; 'Onu yıka, kefenle ve üzerine namaz kıl' dediler; ben de öyle yaptım. Daha sonra bu meseleye Ebü'l-Hasen el-Lahmî'nin et-Tebsıra adlı eserinde ve başka kaynaklarda rastladım. Eğer bunu daha önce bilmiş olsaydım onu yıkamaz, kanıyla ve elbiseleriyle gömerdim. Altıncı Mesele: Bu ayet, Allah yolunda öldürülmenin ve şehit olmanın büyük mükâfatına, hatta günahlara kefaret olduğuna delalet eder; nitekim [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « الْقَتْلُ فِي سَبِيلِ الله يكفر كل شي إِلَّا الدَّيْنَ كَذَلِكَ قَالَ لِي جِبْرِيلُ ﵇ آنِفًا » «Allah yolunda öldürülmek borç müstesna her şeye kefaret olur; az önce Cebrâîl aleyhisselâm bana böyle söyledi.» Âlimlerimiz şöyle demiştir: Borcun zikredilmesi, zimmete taalluk eden benzeri haklara; gasp, bâtıl yolla mal alma, kasten adam öldürme ve yaralama gibi diğer kul hakkı ve veballere dikkat çekmek içindir. Çünkü bütün bunların cihad ile bağışlanmaması, borçtan daha evladır; zira bunlar daha ağırdır. Bunların kısası...

كُلِّهِ بِالْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ حَسْبَمَا وَرَدَتْ بِهِ السُّنَّةُ الثَّابِتَةُ. رَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُنَيْسٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (يَحْشُرُ اللَّهُ الْعِبَادَ- أَوْ قَالَ النَّاسَ، شَكَّ هَمَّامٌ، وَأَوْمَأَ بِيَدِهِ إِلَى الشَّامِ- عُرَاةً غُرْلًا بُهْمًا. قُلْنَا: مَا بُهْمٌ؟ قَالَ: لَيْسَ معهم شي فَيُنَادِيهِمْ بِصَوْتٍ يَسْمَعُهُ مَنْ قَرُبَ وَمَنْ بَعُدَ أَنَا الْمَلِكُ أَنَا الدَّيَّانُ لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ أَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ وَأَحَدٌ مِنْ أَهْلِ النَّارِ يَطْلُبُهُ بِمَظْلِمَةٍ وَلَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ أَهْلِ النَّارِ أَنْ يَدْخُلَ النَّارَ وَأَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ يَطْلُبُهُ بِمَظْلِمَةٍ حَتَّى اللَّطْمَةِ. قَالَ قُلْنَا: كَيْفَ وَإِنَّمَا نَأْتِي اللَّهَ حُفَاةً عُرَاةً غُرْلًا؟. قَالَ: بِالْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ (. أَخْرَجَهُ الْحَارِثُ بْنُ أَبِي أُسَامَةَ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:) أَتَدْرُونَ مَنَ الْمُفْلِسُ (؟. قَالُوا: الْمُفْلِسُ فِينَا مَنْ لَا دِرْهَمَ لَهُ وَلَا مَتَاعَ. فَقَالَ:) إِنَّ الْمُفْلِسَ مِنْ أُمَّتِي مَنْ يَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِصَلَاةٍ وَصِيَامٍ وَزَكَاةٍ وَيَأْتِي قَدْ شَتَمَ هَذَا وَقَذَفَ هَذَا وَأَكَلَ مَالَ هَذَا وَسَفَكَ دَمَ هَذَا وَضَرَبَ هَذَا فَيُعْطَى هَذَا مِنْ حَسَنَاتِهِ وَهَذَا مِنْ حَسَنَاتِهِ فَإِنْ فَنِيَتْ حَسَنَاتُهُ قَبْلَ أَنْ يَقْضِيَ مَا عَلَيْهِ أُخِذَ مِنْ خطاياه فَطُرِحَتْ عَلَيْهِ ثُمَّ طُرِحَ فِي النَّارِ (. وَقَالَ ﷺ:) وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ أَنَّ رَجُلًا قُتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ أُحْيِيَ ثُمَّ قُتِلَ ثُمَّ أُحْيِيَ ثُمَّ قُتِلَ وَعَلَيْهِ دَيْنٌ مَا دَخَلَ الْجَنَّةَ حَتَّى يُقْضَى عَنْهُ (. وَرَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:) نَفْسُ الْمُؤْمِنِ مُعَلَّقَةٌ مَا كَانَ عَلَيْهِ دَيْنٌ (. وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ زُهَيْرٍ: سُئِلَ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ: هُوَ صَحِيحٌ. فَإِنْ قِيلَ: فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ بَعْضَ الشُّهَدَاءِ لَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ مِنْ حِينِ الْقَتْلِ، وَلَا تكون أرواحهم في جوف طير كما ذكرتكم، وَلَا يَكُونُونَ فِي قُبُورِهِمْ، فَأَيْنَ يَكُونُونَ؟ قُلْنَا: قَدْ وَرَدَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (أَرْوَاحُ الشُّهَدَاءِ عَلَى نَهْرٍ بِبَابِ الْجَنَّةِ يُقَالُ لَهُ بَارِقٌ يَخْرُجُ عَلَيْهِمْ رِزْقُهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ بُكْرَةً وَعَشِيًّا) فَلَعَلَّهُمْ هَؤُلَاءِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَلِهَذَا قَالَ الْإِمَامُ أَبُو مُحَمَّدِ بْنُ عَطِيَّةَ: وَهَؤُلَاءِ طَبَقَاتٌ وَأَحْوَالٌ مُخْتَلِفَةٌ يَجْمَعُهَا أَنَّهُمْ" يُرْزَقُونَ". وَقَدْ أَخْرَجَ الْإِمَامُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ بْنِ مَاجَهْ الْقَزْوِينِيُّ فِي سُنَنِهِ عن

…tamamı, sâbit olan sünnette vârid olduğu üzere, iyilikler (sevaplar) ve kötülükler (günahlar) ile [ödeşme yoluyla] olur. Abdullah b. Üneys şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: «Allah kulları -yahut insanları; Hemmâm [bu lafızda] şüphe etmiştir- eliyle Şam tarafına işaret ederek, çıplak, sünnetsiz ve bühmen (yanlarında hiçbir şey olmaksızın) olarak haşreder. Biz: 'Bühm nedir?' diye sorduk. Resûlullah: «Yanlarında hiçbir şey bulunmayan [demektir]. Derken onlara hem yakındakinin hem de uzaktakinin işiteceği bir sesle şöyle nida eder: Ben Melik'im (mutlak hükümdarım), Ben Deyyân'ım (karşılık verenim)! Cehennemliklerden birinin üzerinde bir hakkı bulunan hiçbir cennetlik, [bu hak ödenmedikçe] cennete giremez. Cennetliklerden birinin üzerinde bir hakkı bulunan hiçbir cehennemlik de -bir tokat bile olsa- [bu hak ödenmedikçe] cehenneme giremez.» buyurdu. [Râvi] dedi ki: Biz, 'Bu nasıl olur? Bizler Allah'ın huzuruna yalınayak, çıplak ve sünnetsiz geleceğiz!' dedik. Resûlullah: «İyilikler (sevaplar) ve kötülükler (günahlar) ile [ödeşme yoluyla]» buyurdu.» Bunu Hâris b. Ebî Üsâme rivayet etmiştir. Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Müflisin kim olduğunu bilir misiniz?» Sahâbîler: 'Bizim aramızda müflis, hiçbir dirhemi ve malı olmayan kimsedir' dediler. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Ümmetimden müflis olan kimse, kıyamet gününe namaz, oruç ve zekât ile gelen; fakat şuna sövmüş, buna iftira atmış, şunun malını yemiş, bunun kanını dökmüş ve şunu dövmüş olarak gelen kimsedir. Bunun üzerine onun iyiliklerinden (sevaplarından) şuna verilir, bundan da verilir. Eğer üzerindeki borçlar ödenmeden önce sevapları tükenirse, onların günahlarından alınır da onun üzerine atılır, sonra da ateşe atılır.» Yine [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, bir adam Allah yolunda öldürülse, sonra diriltilip tekrar öldürülse, sonra diriltilip tekrar öldürülse ve üzerinde bir borç bulunsa, borcu ödeninceye kadar cennete giremez.» Ebû Hüreyre'nin rivayetine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Müminin nefsi (ruhu), üzerindeki borcu ödeninceye kadar [borcuna] bağlı (rehin) kalır.» Ahmed b. Züheyr şöyle demiştir: Yahyâ b. Maîn'e bu hadis sorulduğunda o: 'Bu hadis sahihtir' dedi. Şayet: 'Bu [hadisler], bazı şehitlerin öldürüldükleri andan itibaren cennete girmediklerine, ruhlarının zikrettiğiniz gibi kuşların kursağında olmadığına ve kabirlerinde de bulunmadıklarına delalet eder. O hâlde onlar nerede bulunurlar?' denilirse; deriz ki: Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Şehitlerin ruhları, cennet kapısında bulunan ve Bârık denilen bir nehrin üzerindedir. Rızıkları cennetten sabah akşam kendilerine çıkar [verilir].» İşte belki de onlar bunlardır. En doğrusunu Allah bilir. Bu sebeple İmam Ebû Muhammed b. Atiyye şöyle demiştir: 'Bunlar farklı tabakalar ve durumlardır; hepsini birleştiren ortak nokta ise { يُرْزَقُونَ } “rızıklandırılırlar” [hükmüdür].' İmam Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd b. Mâce el-Kazvînî de Sünen'inde…

سُلَيْمِ بْنِ عَامِرٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا أُمَامَةَ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: (شَهِيدُ الْبَحْرِ مِثْلُ شَهِيدَيِ الْبَرِّ وَالْمَائِدُ فِي الْبَحْرِ كَالْمُتَشَحِّطِ فِي دَمِهِ فِي الْبَرِّ وَمَا بَيْنَ الْمَوْجَتَيْنِ كَقَاطِعِ الدُّنْيَا فِي طَاعَةِ اللَّهِ وَإِنَّ اللَّهَ ﷿ وَكَّلَ مَلَكَ الْمَوْتِ بِقَبْضِ الْأَرْوَاحِ إِلَّا شُهَدَاءَ الْبَحْرِ فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ يَتَوَلَّى قَبْضَ أَرْوَاحِهِمْ وَيَغْفِرُ لِشَهِيدِ الْبَرِّ الذُّنُوبَ كُلَّهَا إِلَّا الدَّيْنَ وَيَغْفِرُ لِشَهِيدِ الْبَحْرِ الذُّنُوبَ كُلَّهَا وَالدَّيْنَ (. السَّابِعَةُ- الدَّيْنُ الَّذِي يُحْبَسُ بِهِ صَاحِبُهُ عَنِ الْجَنَّةِ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- هُوَ الَّذِي قَدْ تَرَكَ لَهُ وَفَاءً وَلَمْ يُوصِ بِهِ. أَوْ قَدَرَ عَلَى الْأَدَاءِ فَلَمْ يُؤَدِّهِ، أَوِ ادَّانَهُ فِي سَرَفٍ أَوْ فِي سَفَهٍ وَمَاتَ وَلَمْ يُوَفِّهِ. وَأَمَّا مَنِ ادَّانَ فِي حَقٍّ وَاجِبٍ لِفَاقَةٍ وَعُسْرٍ وَمَاتَ وَلَمْ يَتْرُكْ وَفَاءً فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَحْبِسُهُ عَنِ الْجَنَّةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، لِأَنَّ عَلَى السُّلْطَانِ فَرْضًا أَنْ يُؤَدِّيَ عَنْهُ دَيْنَهُ، إِمَّا مِنْ جُمْلَةِ الصَّدَقَاتِ، أَوْ مِنْ سَهْمِ الْغَارِمِينَ، أَوْ مِنَ الْفَيْءِ الرَّاجِعِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ. قَالَ ﷺ: (مَنْ تَرَكَ دَيْنًا أَوْ ضَيَاعًا فَعَلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَنْ تَرَكَ مَالًا فَلِوَرَثَتِهِ). وَقَدْ زِدْنَا هَذَا الْبَابَ بَيَانًا فِي كتاب (التذكرة) والحمد لله. الثانية- قَوْلُهُ تَعَالَى: (عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ) فِيهِ حَذْفُ مُضَافٍ تَقْدِيرُهُ عِنْدَ كَرَامَةِ رَبِّهِمْ. وَ" عِنْدَ" هُنَا تَقْتَضِي غَايَةَ الْقُرْبِ، فَهِيَ كَ (- لَدَى) وَلِذَلِكَ لَمْ تُصَغَّرْ فَيُقَالُ! عُنَيدَ، قَالَ سِيبَوَيْهِ. فَهَذِهِ عِنْدِيَّةُ الْكَرَامَةِ لَا عِنْدِيَّةُ الْمَسَافَةِ وَالْقُرْبِ. وَ" يُرْزَقُونَ" هُوَ الرِّزْقُ الْمَعْرُوفُ فِي الْعَادَاتِ. وَمَنْ قَالَ: هِيَ حَيَاةُ الذِّكْرِ قَالَ: يُرْزَقُونَ الثَّنَاءَ الْجَمِيلَ. وَالْأَوَّلُ الْحَقِيقَةُ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْأَرْوَاحَ تُدْرِكُ فِي تِلْكَ الْحَالِ الَّتِي يَسْرَحُونَ فيها من روائح الجنة وطيبها ونعبمها وَسُرُورِهَا مَا يَلِيقُ بِالْأَرْوَاحِ، مِمَّا تُرْتَزَقُ وَتَنْتَعِشُ بِهِ. وَأَمَّا اللَّذَّاتُ الْجُسْمَانِيَّةُ فَإِذَا أُعِيدَتْ تِلْكَ الْأَرْوَاحُ إِلَى أَجْسَادِهَا اسْتَوْفَتْ مِنَ النَّعِيمِ جَمِيعَ مَا أَعَدَّ اللَّهُ لَهَا. وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ، وَإِنْ كَانَ فِيهِ نَوْعٌ مِنَ الْمَجَازِ، فَهُوَ الْمُوَافِقُ لِمَا اخْتَرْنَاهُ. وَالْمُوَفِّقُ الْإِلَهُ. وَ (فَرِحِينَ) نصب في موضع الحال

Süleym b. Âmir'den [rivayet edildiğine göre] o şöyle demiştir: Ebû Ümâme'yi şöyle derken işittim: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: « شَهِيدُ الْبَحْرِ مِثْلُ شَهِيدَيِ الْبَرِّ وَالْمَائِدُ فِي الْبَحْرِ كَالْمُتَشَحِّطِ فِي دَمِهِ فِي الْبَرِّ وَمَا بَيْنَ الْمَوْجَتَيْنِ كَقَاطِعِ الدُّنْيَا فِي طَاعَةِ اللَّهِ وَإِنَّ اللَّهَ ﷿ وَكَّلَ مَلَكَ الْمَوْتِ بِقَبْضِ الْأَرْوَاحِ إِلَّا شُهَدَاءَ الْبَحْرِ فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ يَتَوَلَّى قَبْضَ أَرْوَاحِهِمْ وَيَغْفِرُ لِشَهِيدِ الْبَرِّ الذُّنُوبَ كُلَّهَا إِلَّا الدَّيْنَ وَيَغْفِرُ لِشَهِيدِ الْبَحْرِ الذُّنُوبَ كُلَّهَا وَالدَّيْنَ » «Deniz şehidi, karadaki iki şehit gibidir. Denizde başı dönen kimse, karada kanına bulanmış kimse gibidir. İki dalga arasındaki [hali ise] Allah'a itaat uğruna bütün dünyayı katetmiş kimse gibidir. Şüphesiz ki Azîz ve Celîl olan Allah, deniz şehitleri müstesna, ruhları kabzetme görevini Ölüm Meleğine vermiştir; zira O Sübhânehu, deniz şehitlerinin ruhlarını bizzat Kendisi kabzeder. Karadaki şehidin borç dışındaki bütün günahlarını bağışlar; denizde şehit düşenin ise hem bütün günahlarını hem de borcunu bağışlar.» Yedinci [Mesele]- Sahibini cennetten alıkoyan borç -en doğrusunu Allah bilir- arkasında ödeyecek bir mal bıraktığı halde ödenmesini vasiyet etmediği yahut ödemeye gücü yettiği halde ödemediği veya israf yahut sefahat yolunda borçlanıp da ödemeden öldüğü borçtur. Bir ihtiyaç ve darlık sebebiyle meşru/zorunlu bir hak hususunda borçlanan ve ödeyecek bir şey bırakmadan ölen kimseyi ise Allah inşâallah cennetten alıkoymaz. Çünkü devlet başkanının onun borcunu ya zekât gelirlerinden ya borçlular (gârimîn) payından ya da Müslümanlara ait fey gelirinden ödemesi bir farzdır. Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَنْ تَرَكَ دَيْنًا أَوْ ضَيَاعًا فَعَلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَنْ تَرَكَ مَالًا فَلِوَرَثَتِهِ » «Kim geride bir borç yahut [bakıma muhtaç] çoluk çocuk bırakırsa o, Allah'a ve Resûlü'ne aittir; kim de bir mal bırakırsa o vârislerinindir.» Biz bu konuyu et-Tezkire adlı kitabımızda daha da açıkladık; Allah'a hamdolsun. Sekizinci [Mesele]- Yüce Allah'ın: { عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ } “Rableri katında rızıklandırılmaktadırlar” buyruğunda bir mudâf hazfedilmiştir; takdiri "Rablerinin ikramı katında" (عِنْدَ كَرَامَةِ رَبِّهِمْ) şeklindedir. Buradaki "'inde" (عِنْدَ / katında), son derece yakınlık ifade eder ve tıpkı "ledâ" (لَدَى) gibidir. Sîbeveyh'in belirttiği üzere bu sebeple küçültme ismi (tasgîr) yapılarak "'uneyd" (عُنَيْد) denilmez. Dolayısıyla bu, mesafe ve mekânsal yakınlık değil, ikram ve lütuf yakınlığıdır (indiyyetü'l-kerâme). "Rızıklandırılmaktadırlar" (يُرْزَقُونَ) ifadesi ise örfte bilinen rızıktır. Bunun "hayatta anılmak/güzel bir namla yaşamak" olduğunu söyleyenler: "Onlar güzel bir övgü ile rızıklandırılırlar" demişlerdir; ancak birinci görüş hakikattir. Şöyle de denilmiştir: Ruhlar, o serbestçe dolaştıkları durumda, cennetin kokularından, güzelliklerinden, nimetlerinden ve sevinçlerinden ruhlara layık olan ve kendisiyle rızıklanıp canlanacakları şeyleri idrak ederler. Cismanî lezzetlere gelince; bu ruhlar bedenlerine iade edildiğinde, Allah'ın kendileri için hazırladığı bütün nimetleri tastamam alırlar. Bu güzel bir görüştür; içinde bir tür mecaz bulunsa da bizim tercih ettiğimiz görüşe uygundur. Başarıya ulaştıran Allah'tır. { فَرِحِينَ } kelimesi ise hâl konumunda mansubdur.

مِنَ الْمُضْمَرِ فِي" يُرْزَقُونَ". وَيَجُوزُ فِي الْكَلَامِ" فَرِحُونَ" عَلَى النَّعْتِ لِأَحْيَاءٍ. وَهُوَ مِنَ الْفَرَحِ بِمَعْنَى السُّرُورِ. وَالْفَضْلُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ النَّعِيمُ الْمَذْكُورُ. وَقَرَأَ ابْنُ السَّمَيْقَعِ" فَارِحِينَ" بِالْأَلِفِ وَهُمَا لُغَتَانِ، كَالْفَرِهِ وَالْفَارِهِ، وَالْحَذِرِ وَالْحَاذِرِ، وَالطَّمِعِ وَالطَّامِعِ، وَالْبَخِلِ وَالْبَاخِلِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ رَفْعُهُ، يَكُونُ نَعْتًا لِأَحْيَاءٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ) الْمَعْنَى لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ فِي الْفَضْلِ، وَإِنْ كَانَ لَهُمْ فَضْلٌ. وَأَصْلُهُ مِنَ الْبَشَرَةِ، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا فَرِحَ ظَهَرَ أَثَرُ السُّرُورِ فِي وَجْهِهِ. وَقَالَ السُّدِّيُّ.: يُؤْتَى الشَّهِيدُ بِكِتَابٍ فِيهِ ذِكْرُ مَنْ يَقْدَمُ عَلَيْهِ مِنْ إِخْوَانِهِ، فَيَسْتَبْشِرُ كَمَا يَسْتَبْشِرُ أَهْلُ الْغَائِبِ بِقُدُومِهِ فِي الدنيا. وقال قتادة وابن جريح وَالرَّبِيعُ وَغَيْرُهُمْ: اسْتِبْشَارُهُمْ بِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ: إِخْوَانُنَا الَّذِينَ تَرَكْنَا خَلْفَنَا فِي الدُّنْيَا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَعَ نَبِيِّهِمْ، فَيُسْتَشْهَدُونَ فَيَنَالُونَ مِنَ الْكَرَامَةِ مِثْلَ مَا نَحْنُ فِيهِ، فَيُسَرُّونَ وَيَفْرَحُونَ لَهُمْ بِذَلِكَ. وَقِيلَ: إِنَّ الْإِشَارَةَ بِالِاسْتِبْشَارِ لِلَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ إِلَى جَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ وَإِنْ لَمْ يُقْتَلُوا، وَلَكِنَّهُمْ لَمَّا عَايَنُوا ثَوَابَ اللَّهِ وَقَعَ الْيَقِينُ بِأَنَّ دِينَ الْإِسْلَامِ هُوَ الْحَقُّ الَّذِي يُثِيبُ اللَّهُ عَلَيْهِ، فَهُمْ فَرِحُونَ لِأَنْفُسِهِمْ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ، مُسْتَبْشِرُونَ لِلْمُؤْمِنِينَ بِأَنْ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ. ذَهَبَ إلى هذا المعنى الزجاج وابن فورك.

{ أَحْياءٌ } kelimesinin sıfatı olarak kelamda "ferihûn" (فَرِحُونَ) şeklinde merfû olması da caizdir. Bu, sevinç manasındaki ferah (الْفَرَح) kökündendir. Bu ayette geçen lütuf (el-fazl / الْفَضْل) zikredilen nimettir. İbnü's-Semeyka' elif ile "fârihîn" (فَارِحِينَ) şeklinde okumuştur; bunlar ferih (الْفَرِه) ile fârih (الْفَارِه), hazir (الْحَذِر) ile hâzir (الْحَاذِر), tamı' (الطَّمِع) ile tâmı' (الطَّامِع), bahil (الْبَخِل) ile bâhil (الْبَاخِل) gibi iki ayrı kullanımdır. Nehhas şöyle demiştir: Kur'an dışındaki sözde, { أَحْياءٌ } kelimesinin sıfatı kılınarak merfû okunması da caizdir. Yüce Allah'ın: { وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ } “Ve arkalarından henüz kendilerine katılmayanlara... müjdelemek isterler” buyruğunun anlamı; her ne kadar bir faziletleri bulunsa da fazilet bakımından henüz kendilerine yetişemeyenlerdir. Kelimenin aslı beşeredendir (الْبَشَرَةِ / cilt, yüz derisi); çünkü insan sevindiği zaman sevincin eseri yüzünde belirir. Süddî şöyle demiştir: Şehide, kardeşlerinden yanına gelecek olanların zikrinin bulunduğu bir kitap getirilir de, gurbetteki kimsenin ailesi onun dünyada gelişine nasıl seviniyorsa o da öyle sevinir. Katâde, İbn Cüreyc, Rebî' ve başkaları şöyle demişlerdir: Onların sevinçleri şöyle demeleridir: 'Dünyada arkamızda bıraktığımız kardeşlerimiz peygamberleriyle birlikte Allah yolunda savaşırlar, şehit düşerler ve içinde bulunduğumuz ikramın benzerine nail olurlar.' Böylece onlar için buna sevinir ve müjdelenirler. Kendilerine katılmayan kimselere duyulan sevincin (istibşâr), şehit edilmemiş olsalar dahi bütün müminlere yönelik bir işaret olduğu da söylenmiştir; nitekim onlar Allah'ın sevabını bizzat görünce, İslâm dininin Allah'ın mükâfat vereceği hak din olduğuna dair kesin bir bilgiye (yakîne) ulaştılar; böylece kendileri için Allah'ın lütfundan verdiklerine sevinmekte, müminler için de onlara hiçbir korku olmayacağını ve onların üzülmeyeceklerini müjdelemektedirler. Zeccâc ve İbn Fûrek bu anlama meyletmiştir.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٧١]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 171]

يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ (١٧١)

{ يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ (١٧١) } “Onlar Allah'tan gelen bir nimeti, bir lütfu ve Allah'ın müminlerin ecrini zayi etmeyeceğini müjdelemek isterler.” (171)

أَيْ بِجَنَّةٍ مِنَ اللَّهِ. وَيُقَالُ: بِمَغْفِرَةٍ مِنَ اللَّهِ. (وَفَضْلٍ) هَذَا لِزِيَادَةِ الْبَيَانِ. وَالْفَضْلُ دَاخِلٌ فِي النِّعْمَةِ، وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى اتِّسَاعِهَا، وَأَنَّهَا لَيْسَتْ كَنِعَمِ الدُّنْيَا. وَقِيلَ: جَاءَ الْفَضْلُ بَعْدَ النِّعْمَةِ عَلَى وَجْهِ التأكيد، روى الترمذي عن المقدام بن معديكرب قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لِلشَّهِيدِ عِنْدَ اللَّهِ سِتُّ خِصَالٍ- كَذَا في الترمذي وابن ماجة" ست"،

Yani Allah'tan bir cennet ile [müjdelenirler]. Allah'tan bir mağfiret ile [müjdelenirler] de denilmiştir. {(وَفَضْلٍ)} “ve bir lütuf” [ifadesi ise] açıklamayı pekiştirmek içindir. Fazl (lütuf), nimet kavramının kapsamına dâhildir; bunda nimetin genişliğine ve dünya nimetleri gibi olmadığına bir delil vardır. Fazl kelimesinin nimetten sonra tekit (pekiştirme) amacıyla geldiği de söylenmiştir. Tirmizî, Mikdâm b. Ma‘dîkerib'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « لِلشَّهِيدِ عِنْدَ اللَّهِ سِتُّ خِصَالٍ » «Şehit için Allah katında altı haslet vardır» —Tirmizî ve İbn Mâce'de bu şekilde "altı" olarak geçmektedir,

وَهِيَ فِي الْعَدَدِ سَبْعٌ- يُغْفَرُ لَهُ فِي أَوَّلِ دَفْعَةٍ وَيَرَى مَقْعَدَهُ مِنَ الْجَنَّةِ وَيُجَارُ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ وَيَأْمَنُ مِنَ الْفَزَعِ الْأَكْبَرِ وَيُوضَعُ عَلَى رَأْسِهِ تَاجُ الْوَقَارِ الْيَاقُوتَةُ مِنْهَا خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا وَيُزَوَّجُ اثْنَتَيْنِ وَسَبْعِينَ زَوْجَةً مِنَ الْحُورِ الْعِينِ وَيُشَفَّعُ فِي سَبْعِينَ مِنْ أَقَارِبِهِ) قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ. وَهَذَا تَفْسِيرٌ لِلنِّعْمَةِ وَالْفَضْلِ. وَالْآثَارُ فِي هَذَا الْمَعْنَى كَثِيرَةٌ. وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ قَالَ: السُّيُوفُ مَفَاتِيحُ الْجَنَّةِ. وَرُوِيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أنه قَالَ: (أَكْرَمَ اللَّهُ تَعَالَى الشُّهَدَاءَ بِخَمْسِ كَرَامَاتٍ لَمْ يُكْرِمْ بِهَا أَحَدًا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَلَا أَنَا أَحَدُهَا أَنَّ جَمِيعَ الْأَنْبِيَاءِ قَبَضَ أَرْوَاحَهُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ وَهُوَ الَّذِي سَيَقْبِضُ رُوحِي وَأَمَّا الشُّهَدَاءُ فَاللَّهُ هُوَ الَّذِي يَقْبِضُ أَرْوَاحَهُمْ بِقُدْرَتِهِ كَيْفَ يَشَاءُ وَلَا يُسَلِّطُ عَلَى أَرْوَاحِهِمْ مَلَكَ الْمَوْتِ، وَالثَّانِي أَنَّ جَمِيعَ الْأَنْبِيَاءِ قَدْ غُسِّلُوا بَعْدَ الْمَوْتِ وَأَنَا أُغَسَّلُ بَعْدَ الْمَوْتِ وَالشُّهَدَاءُ لَا يُغَسَّلُونَ وَلَا حَاجَةَ لَهُمْ إِلَى مَاءِ الدُّنْيَا، وَالثَّالِثُ أَنَّ جَمِيعَ الْأَنْبِيَاءِ قَدْ كُفِّنُوا وَأَنَا أُكَفَّنُ وَالشُّهَدَاءُ لَا يُكَفَّنُونَ بَلْ يُدْفَنُونَ فِي ثِيَابِهِمْ، وَالرَّابِعُ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَمَّا مَاتُوا سُمُّوا أَمْوَاتًا وَإِذَا مُتُّ يُقَالُ قَدْ مَاتَ وَالشُّهَدَاءُ لَا يُسَمَّوْنَ مَوْتَى، وَالْخَامِسُ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ تُعْطَى لَهُمُ الشَّفَاعَةُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَشَفَاعَتِي أَيْضًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَأَمَّا الشُّهَدَاءُ فَإِنَّهُمْ يَشْفَعُونَ فِي كُلِّ يَوْمٍ فِيمَنْ يَشْفَعُونَ (. قَوْلُهُ تَعَالَى:) وَأَنَّ اللَّهَ قَرَأَهُ الْكِسَائِيُّ بِكَسْرِ الْأَلِفِ، وَالْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ، فَمَنْ قَرَأَ بِالنَّصْبِ فَمَعْنَاهُ يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ. وَمَنْ قَرَأَ بِالْكَسْرِ فَعَلَى الِابْتِدَاءِ. وَدَلِيلُهُ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ" وَاللَّهُ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ".

ancak sayıca yedidir—: (يُغْفَرُ لَهُ فِي أَوَّلِ دَفْعَةٍ وَيَرَى مَقْعَدَهُ مِنَ الْجَنَّةِ وَيُجَارُ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ وَيَأْمَنُ مِنَ الْفَزَعِ الْأَكْبَرِ وَيُوضَعُ عَلَى رَأْسِهِ تَاجُ الْوَقَارِ الْيَاقُوتَةُ مِنْهَا خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا وَيُزَوَّجُ اثْنَتَيْنِ وَسَبْعِينَ زَوْجَةً مِنَ الْحُورِ الْعِينِ وَيُشَفَّعُ فِي سَبْعِينَ مِنْ أَقَارِبِهِ) “İlk fışkıran kan damlasında günahları bağışlanır, cennetteki makamını görür, kabir azabından korunur, en büyük korkudan emin olur, başına tek bir yakutu dünyadan ve içindekilerden daha hayırlı olan vakar tacı konulur, iri gözlü hurilerden yetmiş iki eşle evlendirilir ve akrabalarından yetmiş kişiye şefaatçi kılınır.” [Tirmizî]: 'Bu hasen, sahih, garib bir hadistir' demiştir. Bu, nimeti ve lütfu tefsir etmektedir. Bu manadaki rivayetler pek çoktur. Mücâhid'den: 'Kılıçlar cennetin anahtarlarıdır' dediği rivayet edilmiştir. Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: (أَكْرَمَ اللَّهُ تَعَالَى الشُّهَدَاءَ بِخَمْسِ كَرَامَاتٍ لَمْ يُكْرِمْ بِهَا أَحَدًا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَلَا أَنَا أَحَدُهَا أَنَّ جَمِيعَ الْأَنْبِيَاءِ قَبَضَ أَرْوَاحَهُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ وَهُوَ الَّذِي سَيَقْبِضُ رُوحِي وَأَمَّا الشُّهَدَاءُ فَاللَّهُ هُوَ الَّذِي يَقْبِضُ أَرْوَاحَهُمْ بِقُدْرَتِهِ كَيْفَ يَشَاءُ وَلَا يُسَلِّطُ عَلَى أَرْوَاحِهِمْ مَلَكَ الْمَوْتِ، وَالثَّانِي أَنَّ جَمِيعَ الْأَنْبِيَاءِ قَدْ غُسِّلُوا بَعْدَ الْمَوْتِ وَأَنَا أُغَسَّلُ بَعْدَ الْمَوْتِ وَالشُّهَدَاءُ لَا يُغَسَّلُونَ وَلَا حَاجَةَ لَهُمْ إِلَى مَاءِ الدُّنْيَا، وَالثَّالِثُ أَنَّ جَمِيعَ الْأَنْبِيَاءِ قَدْ كُفِّنُوا وَأَنَا أُكَفَّنُ وَالشُّهَدَاءُ لَا يُكَفَّنُونَ بَلْ يُدْفَنُونَ فِي ثِيَابِهِمْ، وَالرَّابِعُ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَمَّا مَاتُوا سُمُّوا أَمْوَاتًا وَإِذَا مُتُّ يُقَالُ قَدْ مَاتَ وَالشُّهَدَاءُ لَا يُسَمَّوْنَ مَوْتَى، وَالْخَامِسُ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ تُعْطَى لَهُمُ الشَّفَاعَةُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَشَفَاعَتِي أَيْضًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَأَمَّا الشُّهَدَاءُ فَإِنَّهُمْ يَشْفَعُونَ فِي كُلِّ يَوْمٍ فِيمَنْ يَشْفَعُونَ) “Allah Teâlâ şehitlere, nebilerden hiçbirine ve bana vermediği beş ikramda bulunmuştur: Birincisi, bütün nebilerin ruhlarını ölüm meleği kabzetmiştir, benim ruhumu da o kabzedecektir; şehitlere gelince, Allah onların ruhlarını dilediği gibi Kendi kudretiyle kabzeder ve ölüm meleğini onların ruhlarına musallat kılmaz. İkincisi, bütün nebiler vefattan sonra yıkanmıştır, ben de vefattan sonra yıkanacağım; şehitler ise yıkanmazlar ve dünya suyuna ihtiyaçları yoktur. Üçüncüsü, bütün nebiler kefenlenmiştir, ben de kefenleneceğim; şehitler ise kefenlenmezler, bilakis elbiseleri içinde defnedilirler. Dördüncüsü, nebiler vefat ettiklerinde kendilerine ölü denilmiştir, ben öldüğümde de öldü denilecektir; şehitlere ise ölü denilmez. Beşincisi, nebilere kıyamet günü şefaat verilir, benim şefaatim de kıyamet günündedir; şehitler ise şefaat edecekleri kimselere her gün şefaat ederler.” Yüce Allah'ın: { وَأَنَّ اللَّهَ } buyruğunu Kisâî hemzenin kesresiyle [ve inne / وَإِنَّ], diğerleri ise fetha ile [ve enne / وَأَنَّ] okumuştur. Fetha ile okuyana göre anlam: Allah'tan gelen bir nimeti müjdelerler ve Allah'ın müminlerin ecrini zayi etmeyeceğini müjdelerler, şeklindedir. Kesre ile okuyana göre ise yeni bir başlangıç (istînâf) cümlesidir. Bunun delili İbn Mes'ûd'un { وَاللَّهُ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ } "Allah müminlerin ecrini zayi etmez" kıraatidir.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٧٢]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 172]

الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ ما أَصابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٧٢)

{ الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ ما أَصابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ } “Kendilerine yara isabet ettikten sonra dahi Allah ve Resûlü'nün çağrısına uyanlar, [özellikle] içlerinden iyilik edip [Allah'a karşı gelmekten] sakınanlar için büyük bir mükâfat vardır.” (172)

" الَّذِينَ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَخَبَرُهُ" مِنْ بَعْدِ مَا أَصابَهُمُ الْقَرْحُ". وَيَجُوزُ أَنْ يكون في موضع خفض، بدل من المؤمنين، أو من" بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا". (اسْتَجابُوا) بِمَعْنَى أَجَابُوا وَالسِّينُ وَالتَّاءُ زَائِدَتَانِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ:

{ الَّذِينَ } kelimesi mübteda olarak ref mahallindedir, haberi ise { مِنْ بَعْدِ مَا أَصابَهُمُ الْقَرْحُ } kısmıdır. Müminler kelimesinden yahut { بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا } ifadesinden bedel olarak cer mahallinde olması da caizdir. { اسْتَجابُوا } kelimesi "icabet ettiler (kabul ettiler)" manasındadır; sîn ve tâ harfleri ziyadedir. Şairin şu sözü de bundandır:

فَلَمْ يَسْتَجِبْهُ عِنْدَ ذَاكَ مُجِيبُ

O anda ona hiçbir cevap veren icabet etmedi

وَفِي الصَّحِيحَيْنِ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ: قَالَتْ لِي عَائِشَةُ ﵂: كَانَ أَبُوكَ مِنَ الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدَ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ. لَفْظُ مُسْلِمٍ. وعنه عَائِشَةَ: يَا ابْنَ أُخْتِي كَانَ أَبَوَاكَ- تَعْنِي الزُّبَيْرَ وَأَبَا بَكْرٍ- مِنَ الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدَ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ. وَقَالَتْ: لَمَّا انْصَرَفَ الْمُشْرِكُونَ مِنْ أُحُدٍ وَأَصَابَ النَّبِيَّ ﷺ وَأَصْحَابَهُ مَا أَصَابَهُمْ خَافَ أَنْ يَرْجِعُوا فَقَالَ: (مَنْ يَنْتَدِبُ لِهَؤُلَاءِ حَتَّى يَعْلَمُوا أَنَّ بِنَا قُوَّةً) قَالَ فَانْتَدَبَ أَبُو بَكْرٍ وَالزُّبَيْرُ فِي سَبْعِينَ، فَخَرَجُوا فِي آثَارِ الْقَوْمِ، فَسَمِعُوا بِهِمْ وَانْصَرَفُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ. وَأَشَارَتْ عَائِشَةُ ﵂ إِلَى مَا جَرَى فِي غَزْوَةِ حَمْرَاءِ الْأَسَدِ، وَهِيَ عَلَى نَحْوِ ثَمَانِيَةِ أَمْيَالٍ مِنَ الْمَدِينَةِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا كَانَ فِي يَوْمِ الْأَحَدِ، وَهُوَ الثَّانِي مِنْ يَوْمِ أُحُدٍ، نَادَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي النَّاسِ بِاتِّبَاعِ الْمُشْرِكِينَ، وَقَالَ: (لَا يَخْرُجُ مَعَنَا إِلَّا مَنْ شَهِدَهَا بِالْأَمْسِ) فَنَهَضَ مَعَهُ مِائَتَا رَجُلٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. فِي الْبُخَارِيِّ فَقَالَ: (مَنْ يَذْهَبُ فِي إِثْرِهِمْ) فَانْتَدَبَ مِنْهُمْ سَبْعُونَ رَجُلًا. قَالَ: كَانَ فِيهِمْ أَبُو بَكْرٍ وَالزُّبَيْرُ عَلَى مَا تَقَدَّمَ، حَتَّى بَلَغَ حَمْرَاءَ الْأَسَدِ، مُرْهِبًا لِلْعَدُوِّ، فَرُبَّمَا كَانَ فِيهِمُ الْمُثْقَلُ بِالْجِرَاحِ لَا يَسْتَطِيعُ الْمَشْيَ وَلَا يَجِدُ مَرْكُوبًا، فَرُبَّمَا يُحْمَلُ عَلَى الْأَعْنَاقِ، وَكُلُّ ذَلِكَ امْتِثَالٌ لِأَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَرَغْبَةٌ فِي الْجِهَادِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي رَجُلَيْنِ مِنْ بَنِي عَبْدِ الْأَشْهَلِ كَانَا مُثْخَنَيْنِ بِالْجِرَاحِ، يَتَوَكَّأُ أَحَدُهُمَا عَلَى صَاحِبِهِ، وَخَرَجَا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ، فَلَمَّا وَصَلُوا حَمْرَاءَ الْأَسَدِ، لَقِيَهُمْ نُعَيْمُ بْنُ مَسْعُودٍ فَأَخْبَرَهُمْ أَنَّ أَبَا سفيان ابن حَرْبٍ وَمَنْ مَعَهُ مِنْ قُرَيْشٍ قَدْ جَمَعُوا جُمُوعَهُمْ، وَأَجْمَعُوا رَأْيَهُمْ عَلَى أَنْ يَأْتُوا إِلَى المدينة

Sahîhayn'da Urve b. ez-Zübeyr'den şöyle rivayet edilmiştir: Âişe radıyallâhu anhâ bana şöyle dedi: "Senin baban, { الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدَ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ } “Kendilerine yara dokunduktan sonra Allah'a ve Resûl'e icabet edenler”dendi." Bu, Müslim'in lafzıdır. Yine ondan rivayet edildiğine göre Âişe [şöyle demiştir]: "Ey kız kardeşimin oğlu! Senin iki baban -Zübeyr ve Ebû Bekir'i kastetmektedir- kendilerine yara dokunduktan sonra Allah'a ve Resûl'e icabet edenlerdendi." Ve şöyle dedi: Müşrikler Uhud'dan ayrılıp gittiğinde ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabının başına gelenler geldiğinde, [Peygamber] onların geri dönmelerinden endişe etti de: « مَنْ يَنْتَدِبُ لِهَؤُلَاءِ حَتَّى يَعْلَمُوا أَنَّ بِنَا قُوَّةً » «Bizde bir güç ve kuvvet olduğunu anlasınlar diye bunların peşine düşmeye kim gönüllü olur?» buyurdu. [Ravi] dedi ki: Bunun üzerine Ebû Bekir ile Zübeyr yetmiş kişiyle birlikte gönüllü oldular ve o topluluğun peşine düştüler. [Müşrikler] onları duydular ve [Müslümanlar] Allah'tan bir nimet ve lütuf ile geri döndüler. Âişe radıyallâhu anhâ, Medine'ye yaklaşık sekiz mil mesafede bulunan Hamrâülesed Gazvesi'nde cereyan eden hadiseye işaret etmiştir. Şöyle ki: Uhud gününün ertesi olan pazar günü olduğunda, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara müşrikleri takip etmeleri için seslendi ve: « لَا يَخْرُجُ مَعَنَا إِلَّا مَنْ شَهِدَهَا بِالْأَمْسِ » «Bizimle beraber ancak dün [Uhud'da] hazır bulunanlar çıksın!» buyurdu. Müminlerden iki yüz adam onunla birlikte harekete geçti. Buhârî'de [ise şöyle rivayet edilmiştir]: [Resûlullah]: « مَنْ يَذْهَبُ فِي إِثْرِهِمْ » «Onların ardından kim gider?» buyurdu. Onlardan yetmiş adam gönüllü oldu. [Ravi] dedi ki: Daha önce geçtiği üzere düşmana korku salmak amacıyla Hamrâülesed'e varıncaya kadar içlerinde Ebû Bekir ve Zübeyr de vardı. Hatta onların arasında yaralardan ötürü ağırlaşmış, yürümeye gücü yetmeyen ve binecek bir binek de bulamayan kimseler bulunabiliyordu; bazen omuzlar üzerinde taşınıyorlardı. Bütün bunlar, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem emrine itaat ve cihada duyulan iştiyak sebebiyleydi. Ayetin, yaraları ağır olup biri diğerine dayanarak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber sefere çıkan Benî Abdileşhel'den iki adam hakkında indiği de söylenmiştir. Onlar Hamrâülesed'e vardıklarında Nuaym b. Mes'ûd ile karşılaştılar; Nuaym onlara Ebû Süfyân b. Harb ile beraberindeki Kureyşlilerin kuvvetlerini topladıklarını ve Medine'ye gelmeye

فَيَسْتَأْصِلُوا أَهْلَهَا، فَقَالُوا مَا أَخْبَرَنَا اللَّهُ عَنْهُمْ:" حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ". وَبَيْنَا قُرَيْشٌ قَدْ أَجْمَعُوا عَلَى ذَلِكَ إِذْ جَاءَهُمْ مَعْبَدٌ الْخُزَاعِيُّ، وَكَانَتْ خُزَاعَةُ حُلَفَاءَ النَّبِيِّ ﷺ وَعَيْبَةَ نُصْحِهِ، وَكَانَ قَدْ رَأَى حَالَ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ وَمَا هُمْ عَلَيْهِ، وَلَمَّا رَأَى عَزْمَ قُرَيْشٍ عَلَى الرُّجُوعِ لِيَسْتَأْصِلُوا أَهْلَ الْمَدِينَةِ احْتَمَلَهُ خَوْفُ ذَلِكَ، وَخَالَصَ نُصْحَهُ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَأَصْحَابِهِ عَلَى أَنْ خَوَّفَ قُرَيْشًا بِأَنْ قَالَ لَهُمْ: قَدْ تَرَكْتُ مُحَمَّدًا وَأَصْحَابَهُ بِحَمْرَاءِ الْأَسَدِ فِي جَيْشٍ عَظِيمٍ، قَدِ اجْتَمَعَ لَهُ مَنْ كَانَ تَخَلَّفَ عَنْهُ، وَهُمْ قَدْ تَحَرَّقُوا عَلَيْكُمْ، فالنجاء النجاء! فإني أنهاك عن ذلك، فو الله لَقَدْ حَمَلَنِي مَا رَأَيْتُ أَنْ قُلْتُ فِيهِ أَبْيَاتًا مِنَ الشِّعْرِ. قَالَ: وَمَا قُلْتَ؟ قَالَ: قُلْتُ:

oradaki halkın kökünü kazımak hususunda kesin karar aldıklarını bildirdi. Bunun üzerine onlar Allah'ın kendilerinden haber verdiği şu sözü söylediler: { حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ } "Allah bize yeter, O ne güzel vekildir." Kureyş bu hususta kesin karar almışken Ma'bed el-Huzâî onların yanına geldi. Huzâa kabilesi Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem müttefiki ve sırdaş nasihatçisiydi. O, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabının durumunu ve nasıl bir hâl üzere olduklarını görmüştü. Kureyş'in Medine halkının kökünü kazımak için geri dönme kararlılığını görünce bunun korkusu onu sardı ve Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabına olan samimi bağlılığıyla Kureyş'i korkutarak onlara şöyle dedi: 'Muhammed ve ashabını Hamrâülesed'de, daha önce savaşa katılmayanların da kendisine katıldığı büyük bir ordu içinde bıraktım; size karşı öyle öfkelenmişler ki! Hemen kaçın, hemen kaçın! Ben sizi bundan sakındırıyorum; vallahi gördüğüm manzara bana şu beyitleri söyletti.' Ebû Süfyân: 'Ne söyledin?' dedi. O da dedi ki: Şöyle dedim:

كَادَتْ تُهَدُّ مِنَ الْأَصْوَاتِ رَاحِلَتِي ... إِذْ سَالَتِ الْأَرْضُ بِالْجُرْدِ الْأَبَابِيلِ

Yeryüzü yalınkılıç akıncılarla sel gibi akıp giderken / Çıkan seslerden neredeyse devem yıkılacaktı

تُرْدِي بِأُسْدٍ كِرَامٍ لَا تَنَابِلَةٍ ... عِنْدَ اللِّقَاءِ وَلَا مِيلٍ مَعَازِيلِ

Savaş anında cüceleşmeyen (korkak olmayan) / Eğri büğrü ve silahsız kalmayan asil aslanları taşır o atlar

فَظَلْتُ عَدْوًا أَظُنُّ الْأَرْضَ مَائِلَةً ... لَمَّا سَمَوْا بِرَئِيسٍ غَيْرِ مَخْذُولِ

Yapayalnız bırakılmamış bir önder ile yükseldiklerinde / Koşar adım giderken yeryüzünün eğildiğini sandım

فَقُلْتُ وَيْلَ ابْنِ حَرْبٍ مِنْ لِقَائِكُمُ ... إِذَا تَغَطْمَطَتِ الْبَطْحَاءُ بِالْخَيْلِ

Dedim ki: Düzlük atlarla dalgalanıp coştuğunda / İbn Harb'in sizinle karşılaşmaktan çekeceği var!

إِنِّي نَذِيرٌ لِأَهْلِ الْبَسْلِ ضَاحِيَةً ... لِكُلِّ ذِي إِرْبَةٍ مِنْهُمْ وَمَعْقُولِ

Ben, haram ayda savaşan bu topluluğun akıllı ve anlayışlı olan her bir ferdine / Güpegündüz açıkça bir uyarıcıyım

مِنْ جَيْشِ أَحْمَدَ لَا وَخْشٌ قَنَابِلُهُ ... وَلَيْسَ يُوصَفُ مَا أَنْذَرْتُ بِالْقِيلِ

Birlikleri asla değersiz olmayan Ahmed'in ordusuna karşı! / Sakındırdığım bu tehlike lafla anlatılamaz

قَالَ: فَثَنَى ذَلِكَ أَبَا سُفْيَانَ وَمَنْ مَعَهُ، وَقَذَفَ اللَّهُ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ، وَرَجَعُوا إِلَى مَكَّةَ خَائِفِينَ مُسْرِعِينَ، وَرَجَعَ النَّبِيُّ ﷺ فِي أَصْحَابِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ مَنْصُورًا، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ" [آل عمران: ١٧٤] أي قتال ورعب. واستأذن

[Râvî] dedi ki: Bu durum Ebû Süfyân'ı ve beraberindekileri [geri dönmeye] sevk etti. Allah onların kalplerine korku saldı ve korku içinde aceleyle Mekke'ye döndüler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de ashâbı arasında zafer kazanmış olarak Medine'ye döndü; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ } “Böylece kendilerine hiçbir kötülük dokunmadan, Allah'tan bir nimet ve lütufla geri döndüler” [Âl-i İmrân, 174]. Yani [kendilerine hiçbir] savaş ve korku [isabet etmedi]. Ve izin istedi

جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فِي الْخُرُوجِ مَعَهُ فَأَذِنَ لَهُ. وَأَخْبَرَهُمْ تَعَالَى أَنَّ الْأَجْرَ الْعَظِيمَ قَدْ تَحَصَّلَ لَهُمْ بِهَذِهِ الْقَفْلَةِ. وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (إِنَّهَا غَزْوَةٌ). هَذَا تَفْسِيرُ الْجُمْهُورِ لِهَذِهِ الْآيَةِ. وَشَذَّ مُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ رَحِمَهُمَا اللَّهُ تَعَالَى فَقَالَا: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ قَوْلِهِ:" الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ"- إِلَى قوله:-" عَظِيمٍ" [آل عمران: ١٧٤ - ١٧٣] إِنَّمَا نَزَلَتْ فِي خُرُوجِ النَّبِيِّ ﷺ إِلَى بَدْرٍ الصُّغْرَى. وَذَلِكَ أَنَّهُ خَرَجَ لِمِيعَادِ أَبِي سُفْيَانَ فِي أُحُدٍ، إِذْ قَالَ: مَوْعِدُنَا بَدْرٌ مِنَ الْعَامِ الْمُقْبِلِ. فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (قُولُوا نَعَمْ) فَخَرَجَ النَّبِيُّ ﷺ قِبَلَ بَدْرٍ، وَكَانَ بِهَا سُوقٌ عَظِيمٌ، فَأَعْطَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَصْحَابَهُ دَرَاهِمَ، وَقَرُبَ مِنْ بَدْرٍ فَجَاءَهُ نُعَيْمُ بْنُ مَسْعُودٍ الْأَشْجَعِيُّ، فَأَخْبَرَهُ أَنَّ قُرَيْشًا قَدِ اجْتَمَعَتْ وَأَقْبَلَتْ لِحَرْبِهِ هِيَ وَمَنِ انْضَافَ إِلَيْهَا، فَأَشْفَقَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ ذَلِكَ، لَكِنَّهُمْ قَالُوا:" حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ" فَصَمَّمُوا حَتَّى أَتَوْا بَدْرًا فَلَمْ يَجِدُوا أَحَدًا، وَوَجَدُوا السُّوقَ فَاشْتَرَوْا بِدَرَاهِمِهِمْ أُدْمًا وَتِجَارَةً، وَانْقَلَبُوا وَلَمْ يَلْقَوْا كَيْدًا، وَرَبِحُوا فِي تِجَارَتِهِمْ، فلذلك قول تَعَالَى:" فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ" أَيْ وفضل في تلك التجارات. والله أعلم.

kendisiyle birlikte [sefer için] çıkmak üzere Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem izin istedi, o da kendisine izin verdi. Yüce Allah bu dönüşle kendileri için büyük bir ecrin tahakkuk ettiğini haber verdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: (إِنَّهَا غَزْوَةٌ) “Şüphesiz bu bir gazvedir” buyurdu. Bu ayetin cumhur tarafından yapılan tefsiri böyledir. Mücâhid ve İkrime —Allah Teâlâ ikisine de rahmet eylesin— cumhurdan ayrılarak bu ayetin: { الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ } sözünden { عَظِيمٍ } [Âl-i İmrân, 3/173-174] sözüne kadar olan kısmının Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Bedrü's-Suğrâ'ya (Küçük Bedir) çıkışı hakkında indiğini söylediler. Şöyle ki; Peygamber, Uhud'da Ebû Süfyân'ın: 'Gelecek yıl buluşma yerimiz Bedir'dir' sözü üzerine verdiği randevu için çıkmıştı. Peygamber de sallallâhu aleyhi ve sellem: (قُولُوا نَعَمْ) “'Evet' deyin” buyurmuştu. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir tarafına çıktı; orada büyük bir pazar kurulurdu; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına dirhemler verdi. Bedir'e yaklaştığında Nuaym b. Mes'ûd el-Eşcaî ona gelip Kureyş'in ve ona katılanların toplandığını ve onunla savaşmak üzere geldiklerini haber verdi. Müslümanlar bundan endişelendiler, ancak: { حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ } “Allah bize yeter, O ne güzel vekildir” dediler ve kararlılıkla Bedir'e vardılar; orada hiç kimseyi bulamadılar. Pazarı buldular, dirhemleriyle deri ve ticaret malları satın aldılar; hiçbir hile/saldırı ile karşılaşmadan ve ticaretlerinde kâr etmiş olarak geri döndüler. Bundan dolayı Yüce Allah'ın: { فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ } “Allah'tan bir nimet ve lütufla geri döndüler” buyruğundaki lütuf, bu ticaretteki lütuftur. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٧٣]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 173]

الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إِيماناً وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ (١٧٣)

{ الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إِيماناً وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ (١٧٣) } “Onlar öyle kimselerdir ki, insanlar kendilerine: 'İnsanlar size karşı toplandılar, onlardan korkun!' dediklerinde bu onların imanını artırdı ve: 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!' dediler.” (173)

اختلف فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ) فَقَالَ مُجَاهِدٌ وَمُقَاتِلٌ وَعِكْرِمَةُ وَالْكَلْبِيُّ: هُوَ نُعَيْمُ بْنُ مَسْعُودٍ الْأَشْجَعِيُّ. وَاللَّفْظُ عَامٌّ وَمَعْنَاهُ خَاصٌّ، كقوله:" أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ" [النساء: ٥٤] يَعْنِي مُحَمَّدًا ﷺ. السُّدِّيُّ: هُوَ أَعْرَابِيٌّ جُعِلَ لَهُ جُعْلٌ عَلَى ذَلِكَ. وقال ابن إسحاق وجماعة: يريد الناس رَكْبَ عَبْدِ الْقَيْسِ، مَرُّوا بِأَبِي سُفْيَانَ فَدَسَّهُمْ إِلَى الْمُسْلِمِينَ لِيُثَبِّطُوهُمْ. وَقِيلَ: النَّاسُ هُنَا الْمُنَافِقُونَ. قَالَ السُّدِّيُّ: لَمَّا تَجَهَّزَ النَّبِيُّ ﷺ وَأَصْحَابُهُ لِلْمَسِيرِ إِلَى بَدْرٍ الصُّغْرَى لِمِيعَادِ أَبِي سُفْيَانَ أَتَاهُمُ الْمُنَافِقُونَ وَقَالُوا: نَحْنُ أصحابكم الذين

Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ } “Onlar öyle kimselerdir ki, insanlar kendilerine... dedi” buyruğu hakkında ihtilaf edilmiştir. Mücâhid, Mukâtil, İkrime ve el-Kelbî şöyle demiştir: Bu [kişi], Nuaym b. Mes'ûd el-Eşcaî'dir. Lafız genel (âmm) olmakla birlikte anlamı özeldir (hâs); tıpkı [Yüce Allah'ın]: { أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ } [en-Nisâ: 54] “Yoksa insanları kıskanıyorlar mı?” buyruğunda olduğu gibi; burada [insanlar ile] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem kastedilmektedir. es-Süddî: "O, kendisine bu iş karşılığında bir ücret tayin edilen bir bedevîdir" demiştir. İbn İshâk ve bir grup ise şöyle demiştir: İnsanlar ile Abdülkays kervanını kastetmektedir. Onlar Ebû Süfyân'a uğramışlar, o da Müslümanların şevkini kırmak/onları alıkoymak için onları Müslümanların arasına sokmuştur. Şöyle de denilmiştir: Buradaki "insanlar" münafıklardır. es-Süddî şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı, Ebû Süfyân'ın randevusu gereği Bedrü's-Suğrâ'ya (Küçük Bedir) gitmek üzere hazırlandıklarında münafıklar onların yanına gelip: "Biz sizin arkadaşlarınızız ki

نَهَيْنَاكُمْ عَنِ الْخُرُوجِ إِلَيْهِمْ وَعَصَيْتُمُونَا، وَقَدْ قَاتَلُوكُمْ فِي دِيَارِكُمْ وَظَفِرُوا، فَإِنْ أَتَيْتُمُوهُمْ فِي دِيَارِهِمْ فَلَا يَرْجِعُ مِنْكُمْ أَحَدٌ. فَقَالُوا:" حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ". وَقَالَ أَبُو مَعْشَرٍ: دَخَلَ نَاسٌ مِنْ هُذَيْلٍ مِنْ أَهْلِ تِهَامَةَ الْمَدِينَةَ، فَسَأَلَهُمْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَنْ أَبِي سُفْيَانَ فَقَالُوا:" قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ" جُمُوعًا كَثِيرَةً" فَاخْشَوْهُمْ" أَيْ فَخَافُوهُمْ وَاحْذَرُوهُمْ، فَإِنَّهُ لَا طَاقَةَ لَكُمْ بِهِمْ. فَالنَّاسُ عَلَى هَذِهِ الْأَقْوَالِ عَلَى بَابِهِ مِنَ الْجَمْعِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَزادَهُمْ إِيماناً) أَيْ فَزَادَهُمْ قَوْلُ النَّاسِ إِيمَانًا، أَيْ تَصْدِيقًا وَيَقِينًا فِي دِينِهِمْ، وَإِقَامَةً عَلَى نُصْرَتِهِمْ، وَقُوَّةً وَجَرَاءَةً وَاسْتِعْدَادًا. فَزِيَادَةُ الْإِيمَانِ عَلَى هَذَا هِيَ فِي الْأَعْمَالِ. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي زِيَادَةِ الْإِيمَانِ وَنُقْصَانِهِ عَلَى أَقْوَالٍ. وَالْعَقِيدَةُ فِي هَذَا عَلَى أَنَّ نَفْسَ الْإِيمَانِ الَّذِي هُوَ تَاجٌ وَاحِدٌ، وَتَصْدِيقٌ وَاحِدٌ بِشَيْءٍ مَا، إِنَّمَا هُوَ مَعْنًى فَرْدٌ، لَا يَدْخُلُ مَعَهُ زِيَادَةٌ إِذَا حَصَلَ، وَلَا يَبْقَى منه شي إِذَا زَالَ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ تَكُونَ الزِّيَادَةُ وَالنُّقْصَانُ فِي مُتَعَلَّقَاتِهِ دُونَ ذَاتِهِ. فَذَهَبَ جَمْعٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّهُ يَزِيدُ وَيَنْقُصُ مِنْ حَيْثُ الْأَعْمَالُ الصَّادِرَةُ عَنْهُ، لَا سِيَّمَا أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْعُلَمَاءِ يُوقِعُونَ اسْمَ الْإِيمَانِ عَلَى الطَّاعَاتِ، لِقَوْلِهِ ﷺ: (الْإِيمَانُ بِضْعٌ وَسَبْعُونَ بَابًا فَأَعْلَاهَا قَوْلُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَدْنَاهَا إِمَاطَةُ الْأَذَى عَنِ الطَّرِيقِ) أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ، وَزَادَ مُسْلِمٌ (وَالْحَيَاءُ شُعْبَةٌ مِنَ الْإِيمَانِ) وَفِي حَدِيثِ عَلِيٍّ ﵁: إِنَّ الْإِيمَانَ لَيَبْدُوُ لُمَظَةً بَيْضَاءَ فِي الْقَلْبِ، كُلَّمَا ازْدَادَ الْإِيمَانُ ازْدَادَتِ اللُّمَظَةُ. وَقَوْلُهُ" لُمَظَةٌ" قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: اللُّمَظَةُ مِثْلُ النُّكْتَةِ وَنَحْوِهَا مِنَ الْبَيَاضِ، وَمِنْهُ قِيلَ: فَرَسٌ أَلْمَظُ، إِذَا كان بجحفلته شي مِنْ بَيَاضٍ. وَالْمُحَدِّثُونَ يَقُولُونَ" لَمَظَةٌ" بِالْفَتْحِ. وَأَمَّا كَلَامُ الْعَرَبِ فَبِالضَّمِّ، مِثْلَ شُبْهَةٍ وَدُهْمَةٍ وَخُمْرَةٍ. وَفِيهِ حُجَّةٌ عَلَى مَنْ أَنْكَرَ أَنْ يَكُونَ الْإِيمَانُ يَزِيدُ وَيَنْقُصُ. أَلَا تَرَاهُ يَقُولُ: كُلَّمَا ازْدَادَ الْإِيمَانُ ازْدَادَتِ اللُّمَظَةُ حَتَّى يَبْيَضَّ الْقَلْبُ كُلُّهُ. وَكَذَلِكَ النِّفَاقُ يَبْدُو لُمَظَةً سَوْدَاءَ فِي الْقَلْبِ كُلَّمَا ازْدَادَ النِّفَاقُ اسْوَدَّ الْقَلْبُ حَتَّى يَسْوَدَّ الْقَلْبُ كُلُّهُ. وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْإِيمَانَ عَرَضٌ، وَهُوَ لَا يَثْبُتُ زَمَانَيْنِ، فَهُوَ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَلِلصُّلَحَاءِ مُتَعَاقِبٌ، فَيَزِيدُ بِاعْتِبَارِ تَوَالِي أَمْثَالِهِ عَلَى قَلْبِ الْمُؤْمِنِ، وَبِاعْتِبَارِ دَوَامِ حُضُورِهِ.

onların üzerine çıkmanızı yasaklayan ve bize isyan ettiğiniz arkadaşlarınızız; onlar sizin yurdunuzda sizinle savaştılar ve üstün geldiler; eğer onların yurduna giderseniz sizden hiç kimse geri dönemez' dediler. Onlar da: { حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ } "Allah bize yeter, O ne güzel vekildir" dediler. Ebû Ma'şer şöyle demiştir: Hüzeyl kabilesinden Tihâme ehlinden bazı kimseler Medine'ye girdi; Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı onlara Ebû Süfyân'ı sordular. Onlar da: { قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ } 'Size karşı çok sayıda birlik topladılar', { فَاخْشَوْهُمْ } 'onlardan korkun ve sakının, çünkü onlara karşı gücünüz yetmez' dediler. Dolayısıyla bu görüşlere göre 'en-Nâs' (النَّاسُ / insanlar) lafzı çoğul kuralı üzeredir. En doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın: { فَزادَهُمْ إِيماناً } “Bu onların imanını artırdı” buyruğu; insanların sözü onların imanını, yani dinlerindeki tasdiki ve yakîni, [hakka] yardımdaki sebatlarını, güç, cesaret ve hazırlıklarını artırdı, demektir. Buna göre imanın artması amellerdedir. Âlimler imanın artması ve eksilmesi hususunda çeşitli görüşlere ayrılmışlardır. Bu konudaki itikad şudur: Tek bir taç ve bir şeye yönelik tek bir tasdik olan imanın kendisi münferit bir manadır; meydana geldiğinde içine bir fazlalık girmez, zail olduğunda da ondan geriye bir şey kalmaz; dolayısıyla artma ve eksilmenin bizzat zatında değil, onun taalluk ettiği hususlarda olması zorunludur. Âlimlerden bir grup, imanın kendisinden sadır olan ameller açısından arttığı ve eksildiği görüşüne varmışlardır; nitekim pek çok âlim, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: (الْإِيمَانُ بِضْعٌ وَسَبْعُونَ بَابًا فَأَعْلَاهَا قَوْلُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَدْنَاهَا إِمَاطَةُ الْأَذَى عَنِ الطَّرِيقِ) “İman yetmiş küsur şubedir; en üstünü 'Lâ ilâhe illallâh' sözü, en düşüğü ise yoldan eziyet veren şeyi kaldırmaktır” —bunu Tirmizî tahric etmiş, Müslim ise (وَالْحَيَاءُ شُعْبَةٌ مِنَ الْإِيمَانِ) “Haya da imandan bir şubedir” fazlalığını eklemiştir— buyruğu sebebiyle taatlere iman adını vermektedir. Ali'nin radıyallâhu anh hadisinde de şöyle buyrulmuştur: “İman kalpte beyaz bir leke (lümze) gibi belirir; iman arttıkça leke de büyür.” Hadisteki lümze (لُمَظَةٌ) kelimesi hakkında Asmaî şöyle demiştir: Lümze, beyazlıktan olan nokta ve benzeri şeylerdir; nitekim atın dudağında biraz beyazlık olduğunda 'feresün elmaz' (فَرَسٌ أَلْمَظُ) denir. Muhaddisler fetha ile lemze (لَمَظَةٌ) derler. Arapların kelamında ise şübhe (شُبْهَة), dühme (دُهْمَة) ve humre (خُمْرَة) kelimelerinde olduğu gibi damme ile [lümze] şeklindedir. Bunda imanın artıp eksildiğini inkâr eden kimseye karşı bir hüccet vardır. Görmez misin ki o: 'İman arttıkça o leke büyür, nihayet kalbin tamamı bembeyaz olur. Aynı şekilde nifak da kalpte siyah bir leke gibi belirir; nifak arttıkça kalp kararır, nihayet kalbin tamamı simsiyah olur' demektedir. Bazıları ise şöyle demiştir: İman bir arazdır, iki ayrı zamanda baki kalmaz; dolayısıyla o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve salih kimseler için peş peşe yenilenen bir durumdur; bu sebeple müminin kalbine benzerlerinin ardı ardına gelmesi ve kalpteki huzurunun devamlılığı itibariyle artar.

وَيَنْقُصُ بِتَوَالِي الْغَفَلَاتِ عَلَى قَلْبِ الْمُؤْمِنِ. أَشَارَ إِلَى هَذَا أَبُو الْمَعَالِي. وَهَذَا الْمَعْنَى مَوْجُودٌ فِي حَدِيثِ الشَّفَاعَةِ، حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ. وَفِيهِ: (فَيَقُولُ الْمُؤْمِنُونَ يَا رَبَّنَا إِخْوَانُنَا كَانُوا يَصُومُونَ وَيُصَلُّونَ وَيَحُجُّونَ فَقَالَ لَهُمْ أَخْرِجُوا مَنْ عَرَفْتُمْ فَتُحَرَّمُ صُوَرُهُمْ عَلَى النَّارِ فَيُخْرِجُونَ خَلْقًا كَثِيرًا قَدْ أَخَذَتِ النَّارُ إِلَى نِصْفِ سَاقَيْهِ وَإِلَى رُكْبَتَيْهِ ثُمَّ يَقُولُونَ رَبَّنَا مَا بَقِيَ فِيهَا أَحَدٌ مِمَّنْ أَمَرْتَنَا بِهِ فَيَقُولُ ارْجِعُوا فَمَنْ وَجَدْتُمْ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالَ دِينَارٍ مِنْ خَيْرٍ فَأَخْرِجُوهُ فَيُخْرِجُونَ خَلْقًا كَثِيرًا ثُمَّ يَقُولُونَ رَبَّنَا لَمْ نَذَرْ فِيهَا أَحَدًا مِمَّنْ أَمَرْتِنَا ثُمَّ يَقُولُ ارْجِعُوا فَمَنْ وَجَدْتُمْ في قلبه مثقال نصف دينار من خير فَأَخْرِجُوهُ فَيُخْرِجُونَ خَلْقًا كَثِيرًا ثُمَّ يَقُولُونَ رَبَّنَا لم نذر فيها ممن أمرتنا أحدا ثم يَقُولُ ارْجِعُوا فَمَنْ وَجَدْتُمْ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ مِنْ خَيْرٍ فَأَخْرِجُوهُ) وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالْإِيمَانِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ أَعْمَالُ الْقُلُوبِ، كَالنِّيَّةِ وَالْإِخْلَاصِ وَالْخَوْفِ وَالنَّصِيحَةِ وَشَبَهِ ذَلِكَ. وَسَمَّاهَا إِيمَانًا لِكَوْنِهَا فِي مَحَلِّ الْإِيمَانِ أَوْ عُنِيَ بِالْإِيمَانِ، عَلَى عَادَةِ الْعَرَبِ فِي تَسْمِيَةِ الشَّيْءِ بِاسْمِ الشَّيْءِ إِذَا جَاوَرَهُ، أَوْ كَانَ مِنْهُ بِسَبَبٍ. دَلِيلُ هَذَا التَّأْوِيلِ قَوْلُ الشافعين بَعْدَ إِخْرَاجِ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنْ خَيْرٍ: (لَمْ نَذَرْ فِيهَا خَيْرًا) مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى يُخْرِجُ بَعْدَ ذَلِكَ جُمُوعًا كَثِيرَةً مِمَّنْ يَقُولُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَهُمْ مُؤْمِنُونَ قَطْعًا، وَلَوْ لَمْ يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ لَمَا أَخْرَجَهُمْ. ثُمَّ إِنَّ عَدَمَ الْوُجُودِ الْأَوَّلِ الَّذِي يُرَكَّبُ عَلَيْهِ الْمِثْلُ لَمْ تَكُنْ زِيَادَةٌ وَلَا نُقْصَانٌ. وَقُدِّرَ ذَلِكَ فِي الْحَرَكَةِ. فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ إِذَا خَلَقَ عِلْمًا فَرْدًا وَخَلَقَ مَعَهُ مِثْلَهُ أَوْ أَمْثَالَهُ بِمَعْلُومَاتٍ فَقَدْ زَادَ عِلْمُهُ، فَإِنْ أَعْدَمَ اللَّهُ الْأَمْثَالَ فَقَدْ نَقَصَ، أَيْ زَالَتِ الزِّيَادَةُ. وَكَذَلِكَ إِذَا خَلَقَ حَرَكَةً وَخَلَقَ مَعَهَا مِثْلَهَا أَوْ أَمْثَالَهَا. وَذَهَبَ قَوْمٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّ زِيَادَةَ الْإِيمَانِ وَنَقْصَهُ إنما هو من طَرِيقُ الْأَدِلَّةِ، فَتَزِيدُ الْأَدِلَّةُ عِنْدَ وَاحِدٍ فَيُقَالُ فِي ذَلِكَ: إِنَّهَا زِيَادَةٌ فِي الْإِيمَانِ، وَبِهَذَا الْمَعْنَى- عَلَى أَحَدِ الْأَقْوَالِ- فُضِّلَ الْأَنْبِيَاءُ عَلَى الْخَلْقِ، فَإِنَّهُمْ عَلِمُوهُ مِنْ وُجُوهٍ كَثِيرَةٍ، أَكْثَرَ مِنَ الْوُجُوهِ الَّتِي عَلِمَهُ الْخَلْقُ بِهَا. وَهَذَا الْقَوْلُ خَارِجٌ عَنْ مُقْتَضَى الْآيَةِ، إِذْ لَا يُتَصَوَّرُ أَنْ تَكُونَ الزِّيَادَةُ فِيهَا مِنْ جِهَةِ الْأَدِلَّةِ. وَذَهَبَ قَوْمٌ: إِلَى أَنَّ الزِّيَادَةَ فِي الْإِيمَانِ

Müminin kalbine gafletlerin ardı ardına gelmesiyle de eksilir. Ebu'l-Meâlî buna işaret etmiştir. Bu mana, Müslim'in tahric ettiği Ebu Saîd el-Hudrî hadisi olan şefaat hadisinde de mevcuttur. Orada şöyle geçmektedir: (فَيَقُولُ الْمُؤْمِنُونَ يَا رَبَّنَا إِخْوَانُنَا كَانُوا يَصُومُونَ وَيُصَلُّونَ وَيَحُجُّونَ فَقَالَ لَهُمْ أَخْرِجُوا مَنْ عَرَفْتُمْ فَتُحَرَّمُ صُوَرُهُمْ عَلَى النَّارِ فَيُخْرِجُونَ خَلْقًا كَثِيرًا قَدْ أَخَذَتِ النَّارُ إِلَى نِصْفِ سَاقَيْهِ وَإِلَى رُكْبَتَيْهِ ثُمَّ يَقُولُونَ رَبَّنَا مَا بَقِيَ فِيهَا أَحَدٌ مِمَّنْ أَمَرْتَنَا بِهِ فَيَقُولُ ارْجِعُوا فَمَنْ وَجَدْتُمْ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالَ دِينَارٍ مِنْ خَيْرٍ فَأَخْرِجُوهُ فَيُخْرِجُونَ خَلْقًا كَثِيرًا ثُمَّ يَقُولُونَ رَبَّنَا لَمْ نَذَرْ فِيهَا أَحَدًا مِمَّنْ أَمَرْتِنَا ثُمَّ يَقُولُ ارْجِعُوا فَمَنْ وَجَدْتُمْ في قلبه مثقال نصف دينار من خير فَأَخْرِجُوهُ فَيُخْرِجُونَ خَلْقًا كَثِيرًا ثُمَّ يَقُولُونَ رَبَّنَا لم نذر فيها ممن أمرتنا أحدا ثم يَقُولُ ارْجِعُوا فَمَنْ وَجَدْتُمْ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ مِنْ خَيْرٍ فَأَخْرِجُوهُ) “Müminler derler ki: 'Ey Rabbimiz! Kardeşlerimiz bizimle birlikte oruç tutuyor, namaz kılıyor ve haccediyorlardı.' [Allah] onlara: 'Tanıdıklarınızı çıkarın' buyurur ve suretleri ateşe haram kılınır. Böylece ateşin bacaklarının yarısına veya dizlerine kadar ulaştığı pek çok kimseyi çıkarırlar. Sonra: 'Rabbimiz, bize emrettiğin kimselerden orada kimse kalmadı' derler. Bunun üzerine [Allah]: 'Dönün, kalbinde bir dinar ağırlığında hayır bulduğunuz kimseyi de çıkarın' buyurur. Yine pek çok kimseyi çıkarırlar. Sonra: 'Rabbimiz, emrettiğin kimselerden orada kimseyi bırakmadık' derler. Sonra [Allah]: 'Dönün, kalbinde yarım dinar ağırlığında hayır bulduğunuz kimseyi çıkarın' buyurur. Yine pek çok kimseyi çıkarırlar. Sonra: 'Rabbimiz, bize emrettiğin kimselerden orada kimseyi bırakmadık' derler. Sonra [Allah]: 'Dönün, kalbinde zerre ağırlığında hayır bulduğunuz kimseyi çıkarın' buyurur” ve hadisin devamını zikretti. Bu hadisteki imandan kastın niyet, ihlas, korku, samimiyet ve benzeri kalp amelleri olduğu da söylenmiştir. İmanın mahallinde bulunmaları sebebiyle veya Arapların bir şeye, onunla komşu olduğunda ya da onunla bir irtibatı bulunduğunda o şeyin adını verme âdetine binaen bunlara iman adı verilmiştir. Bu tevilin delili, şefaatçilerin kalbinde zerre ağırlığında hayır bulunan kimseleri çıkardıktan sonra: (لَمْ نَذَرْ فِيهَا خَيْرًا) “Orada hiçbir hayır bırakmadık” demeleridir; halbuki Allah Teâlâ bundan sonra da “Lâ ilâhe illallâh” diyen pek çok topluluğu çıkaracaktır ki onlar kesinlikle mümindirler; şayet mümin olmasalardı [Allah] onları çıkarmazdı. Ayrıca benzerinin üzerine bina edileceği ilk varlığın yokluğu durumunda ne artma ne de eksilme olur. Bu durum hareket üzerinden takdir edilmiştir: Zira Allah Subhânehu tek bir ilim yaratıp onunla birlikte bilinenlerle alakalı olarak bir veya birden fazla benzerini yarattığında ilmi artmış olur; şayet Allah bu benzerleri yok ederse eksilmiş, yani o fazlalık gitmiş olur. Aynı şekilde bir hareket yaratıp onunla birlikte onun benzerini veya benzerlerini yarattığında da böyledir. Âlimlerden bir grup, imanın artması ve eksilmesinin sadece deliller yoluyla olduğu görüşüne varmışlardır. Bir kimsede deliller çoğalır ve bunun hakkında: “Bu imanda bir artıştır” denir. Bir görüşe göre peygamberlerin diğer insanlara üstün kılınması da bu manadadır; çünkü onlar bunu, insanların bildiği cihetlerden çok daha fazla vecihlerle bilmişlerdir. Fakat bu görüş ayetin gerektirdiği mananın dışındadır; zira ayetteki artmanın deliller cihetinden olduğu düşünülemez. Bir grup ise imandaki artmanın

إِنَّمَا هِيَ بِنُزُولِ الْفَرَائِضِ وَالْأَخْبَارِ فِي مُدَّةِ النَّبِيِّ ﷺ، وَفِي المعرفة بها بعد الجهل غابر الدهر.

[İmandaki bu artış], ancak Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde farzların ve haberlerin inmesiyle ve sonrasındaki devirlerde cehaletin ardından bunları bilmekle [meydana gelir].

وَهَذَا إِنَّمَا هُوَ زِيَادَةُ إِيمَانٍ، فَالْقَوْلُ فِيهِ إِنَّ الْإِيمَانَ يَزِيدُ قَوْلٌ مَجَازِيٌّ، وَلَا يُتَصَوَّرُ فِيهِ النَّقْصُ عَلَى هَذَا الْحَدِّ، وَإِنَّمَا يُتَصَوَّرُ بِالْإِضَافَةِ إِلَى مَنْ عَلِمَ. فَاعْلَمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ) أَيْ كَافِينَا اللَّهُ. وَحَسْبُ مَأْخُوذٌ مِنَ الْإِحْسَابِ، وَهُوَ الْكِفَايَةُ. قَالَ الشَّاعِرُ:

Bu ise sadece [bilgiye dayalı] bir iman artışıdır; dolayısıyla imanın arttığı sözü mecazi bir sözdür ve bu sınırda eksilme tasavvur olunamaz; eksilme ancak bilen kimseye nispetle tasavvur edilir. Bunu bilesin. Allah Teâlâ'nın: { وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ } “Ve dediler ki: 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!'” buyruğunun anlamı; Allah bize kâfidir demektir. Hasb (حَسْب) kelimesi ihsâb (إِحْسَاب) kökünden alınmış olup yetmek demektir. Şair şöyle demiştir:

فَتَمْلَأُ بَيْتَنَا إِقْطًا وَسَمْنًا ... وَحَسْبُكَ مِنْ غِنًى شِبَعٌ وَرِيٌ

Evimizi keş ve sadeyağ ile doldurursun... Zenginlikten sana yetecek olan ise doymak ve suya kanmaktır.

رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ- إِلَى قَوْلِهِ:-" وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ" قَالَهَا إِبْرَاهِيمُ الْخَلِيلُ ﵇ حِينَ أُلْقِيَ فِي النَّارِ. وَقَالَهَا مُحَمَّدٌ ﷺ حِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ: إِنَّ الناس قد جمعوا لكم. والله أعلم.

Buhârî, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ } “O kimseler ki, insanlar onlara: 'İnsanlar sizin için toplandı...'” ayetinden { وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ } “ve 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!' dediler” kısmına kadar olan ayet hakkında şöyle demiştir: Bunu Halîl İbrâhim aleyhisselâm ateşe atıldığı zaman söylemiştir. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem de insanlar kendilerine: “İnsanlar sizin için toplandı” dedikleri zaman söylemiştir. Doğrusunu Allah bilir.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٧٤]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 174]

فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ (١٧٤)

{ فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ } “Bunun üzerine kendilerine hiçbir fenalık dokunmadan Allah'tan bir nimet ve lütufla geri döndüler ve Allah'ın rızasına uydular. Allah, büyük lütuf sahibidir.” (174)

قَالَ عُلَمَاؤُنَا: لَمَّا فَوَّضُوا أُمُورَهُمْ إِلَيْهِ، وَاعْتَمَدُوا بِقُلُوبِهِمْ عَلَيْهِ، أَعْطَاهُمْ مِنَ الْجَزَاءِ أَرْبَعَةَ مَعَانٍ: النِّعْمَةُ، وَالْفَضْلُ، وَصَرْفُ السُّوءِ، وَاتِّبَاعُ الرِّضَا. فرضاهم عنه، ورضي عنهم.

Âlimlerimiz şöyle demiştir: İşlerini O'na havale edip kalpleriyle O'na güvendiklerinde, [Allah] onlara mükâfat olarak dört mana bahşetti: Nimet, lütuf, kötülüğün savulması ve rızaya tâbi olmak. Böylece O, onları kendisinden razı kıldı, kendisi de onlardan razı oldu.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٧٥]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 175]

إِنَّما ذلِكُمُ الشَّيْطانُ يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ فَلا تَخافُوهُمْ وَخافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧٥)

{ إِنَّما ذلِكُمُ الشَّيْطانُ يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ فَلا تَخافُوهُمْ وَخافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “İşte o şeytan, ancak kendi dostlarını korkutur. Öyleyse onlardan korkmayın, eğer mümin iseniz benden korkun!” (175)

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ: الْمَعْنَى يُخَوِّفُكُمْ أَوْلِيَاءَهُ، أَيْ بِأَوْلِيَائِهِ، أَوْ مِنْ أَوْلِيَائِهِ، فَحَذَفَ حَرْفَ الْجَرِّ وَوَصَلَ الْفِعْلَ إِلَى الِاسْمِ فَنَصَبَ. كَمَا قَالَ تَعَالَى:" لِيُنْذِرَ بَأْساً شَدِيداً" [الكهف: ٢] أَيْ لِيُنْذِرَكُمْ بِبَأْسٍ شَدِيدٍ، أَيْ يُخَوِّفُ الْمُؤْمِنَ بِالْكَافِرِ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَالسُّدِّيُّ: الْمَعْنَى يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ الْمُنَافِقِينَ، لِيَقْعُدُوا عَنْ قِتَالِ الْمُشْرِكِينَ. فَأَمَّا أَوْلِيَاءُ اللَّهِ فَإِنَّهُمْ لَا يَخَافُونَهُ إِذَا خَوَّفَهُمْ. وَقَدْ

İbn Abbâs ve başkaları şöyle demiştir: Anlam, “sizi kendi dostlarıyla korkutur”, yani “dostlarıyla” veya “dostlarından [korkutur]” demektir. Burada harf-i cer hazfedilmiş ve fiil isme doğrudan bağlanarak onu nasb etmiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لِيُنْذِرَ بَأْساً شَدِيداً } [el-Kehf: 2] “Şiddetli bir azapla uyarmak için”; yani “sizi şiddetli bir azapla uyarmak için” demektir. Yani mümini kâfirle korkutmaktadır. Hasan ve es-Süddî ise şöyle demiştir: Anlamı, müşriklerle savaşmaktan geri dursunlar diye kendi dostları olan münafıkları korkutmasıdır. Allah'ın dostlarına gelince, [şeytan] onları korkuttuğu zaman onlar korkmazlar. Nitekim

قِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ هَذَا الَّذِي يُخَوِّفُكُمْ بِجَمْعِ الْكُفَّارِ شَيْطَانٌ مِنْ شَيَاطِينِ الْإِنْسِ، إِمَّا نُعَيْمُ بْنُ مَسْعُودٍ أَوْ غَيْرُهُ، عَلَى الْخِلَافِ فِي ذَلِكَ كَمَا تَقَدَّمَ. (فَلا تَخافُوهُمْ) أَيْ لَا تَخَافُوا الْكَافِرِينَ الْمَذْكُورِينَ فِي قَوْلِهِ:" إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ". أَوْ يَرْجِعُ إِلَى الْأَوْلِيَاءِ إِنْ قُلْتُ: إِنَّ الْمَعْنَى يُخَوِّفُ بِأَوْلِيَائِهِ أَيْ يُخَوِّفُكُمْ أَوْلِيَاءَهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَخافُونِ) أَيْ خَافُونِي فِي تَرْكِ أَمْرِي إِنْ كُنْتُمْ مُصَدِّقِينَ بِوَعْدِي. وَالْخَوْفُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الذُّعْرُ. وَخَاوَفَنِي فُلَانٌ فَخُفْتُهُ، أَيْ كُنْتُ أَشَدَّ خَوْفًا مِنْهُ. وَالْخَوْفَاءُ الْمَفَازَةُ لَا مَاءَ بِهَا. وَيُقَالُ: نَاقَةٌ خَوْفَاءُ وَهِيَ الْجَرْبَاءُ. وَالْخَافَةُ كَالْخَرِيطَةِ مِنَ الْأَدَمِ يُشْتَارُ فِيهَا الْعَسَلُ. قَالَ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: اجْتَمَعَ بَعْضُ الصِّدِّيقِينَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ الْخَلِيلِ فَقَالُوا: مَا الْخَوْفُ؟ فَقَالَ: لَا تَأْمَنُ حَتَّى تَبْلُغَ الْمَأْمَنَ. قَالَ سَهْلٌ: وَكَانَ الرَّبِيعُ بْنُ خَيْثَمٍ إِذَا مَرَّ بِكِيرٍ يُغْشَى عَلَيْهِ، فَقِيلَ لِعَلِيِّ ابن أَبِي طَالِبٍ ذَلِكَ، فَقَالَ: إِذَا أَصَابَهُ ذَلِكَ فَأَعْلِمُونِي. فَأَصَابَهُ فَأَعْلَمُوهُ، فَجَاءَهُ فَأَدْخَلَ يَدَهُ فِي قَمِيصِهِ فَوَجَدَ حَرَكَتَهُ عَالِيَةً فَقَالَ: أَشْهَدُ أَنَّ هَذَا أَخْوَفُ [أَهْلِ] زَمَانِكُمْ. فَالْخَائِفُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى هُوَ أَنْ يَخَافَ أَنْ يُعَاقِبَهُ إِمَّا فِي الدُّنْيَا وَإِمَّا فِي الْآخِرَةِ، وَلِهَذَا قِيلَ: لَيْسَ الْخَائِفُ الَّذِي يَبْكِي وَيَمْسَحُ عَيْنَيْهِ، بَلِ الْخَائِفُ الَّذِي يَتْرُكُ مَا يَخَافُ أَنْ يُعَذَّبَ عَلَيْهِ. فَفَرَضَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى الْعِبَادِ أَنْ يَخَافُوهُ فَقَالَ: (وَخافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ) وَقَالَ:" وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ". وَمَدَحَ الْمُؤْمِنِينَ بِالْخَوْفِ فَقَالَ:" يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ" [النحل: ٥٠]. وَلِأَرْبَابِ الْإِشَارَاتِ فِي الْخَوْفِ عِبَارَاتٌ مَرْجِعُهَا إِلَى مَا ذَكَرْنَا. قَالَ الْأُسْتَاذُ أَبُو عَلِيٍّ الدَّقَّاقُ: دَخَلَتُ عَلَى أَبِي بَكْرِ بْنِ فُورَكَ ﵀ عائدا، فلما رءاني دَمَعَتْ عَيْنَاهُ، فَقُلْتُ لَهُ: إِنَّ اللَّهَ يُعَافِيكَ وَيَشْفِيكَ. فَقَالَ لِي: أَتَرَى أَنِّي أَخَافُ مِنَ الْمَوْتِ؟ إِنَّمَا أَخَافُ مِمَّا وَرَاءَ الْمَوْتِ. وَفِي سُنَنِ ابْنِ مَاجَهْ عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ

Şöyle de denilmiştir: Kâfirlerin toplanmasıyla sizi korkutan bu kimse, daha önce geçtiği üzere hakkındaki ihtilafa göre ya Nuaym b. Mes'ûd ya da bir başkası olan insan şeytanlarından bir şeytandır. { فَلا تَخافُوهُمْ } “Onlardan korkmayın” yani { إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ } “Şüphesiz insanlar size karşı toplandılar” ayetinde zikredilen kâfirlerden korkmayın. Yahut şayet anlam "[şeytan sizi] dostlarıyla korkutur" yani "sizi dostlarından korkutur" ise [bu zamir] dostlara döner. Yüce Allah'ın: { وَخافُونِ } “Ve benden korkun” buyruğu ise; vaadimi tasdik ediyorsanız emrimi terk etmekten dolayı benden korkun demektir. Arap dilinde havf (الْخَوْفُ), dehşet/korku demektir. "Falanca benimle korku yarışına girdi de ben onu alt ettim (hāvefenî fulânun fe-huftuhu)" ifadesi, "ben ondan daha çok korktum" anlamına gelir. Havfâ (الْخَوْفَاءُ), içinde su bulunmayan çöl demektir. Uyuz deve için de "nâkatün havfâ" denilir. Hâfe (الْخَافَةُ) ise içine bal toplanan deriden torba (harîta) gibidir. Sehl b. Abdullah şöyle demiştir: Sıddîklardan bazıları İbrâhim el-Halîl'in yanına gelip: "Korku nedir?" dediler. O da: "Güvenli yere ulaşıncaya kadar güvende olmamandır" dedi. Sehl dedi ki: Rebî' b. Haysem bir demirci körüğünün yanından geçtiğinde bayılırdı. Bu durum Ali b. Ebî Tâlib'e söylenince: "Ona bu hâl geldiğinde bana haber verin" dedi. Ona bu hâl gelince haber verdiler. [Ali] onun yanına geldi, elini gömleğinin içine soktu ve kalbinin şiddetle çarptığını gördü. Bunun üzerine şöyle dedi: "Şahitlik ederim ki bu, zamanınızın [insanlarının] en çok korkanıdır." Allah Teâlâ'dan korkan kimse, O'nun kendisini dünyada veya ahirette cezalandırmasından korkan kimsedir. Bundan dolayı şöyle denilmiştir: "Korkan kimse ağlayıp gözlerini silen değil; bilakis cezalandırılmaktan korktuğu şeyi terk edendir." Allah Teâlâ kullarına kendisinden korkmalarını farz kılarak: { وَخافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer mümin iseniz benden korkun!” ve: { وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “Yalnızca benden korkun!” buyurmuştur. Müminleri de korku ile övmüş ve: { يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ } [en-Nahl: 50] “Onlar, üstlerindeki Rablerinden korkarlar” buyurmuştur. İşaret (tasavvuf) ehlinin korku hakkında, dönüş yeri zikrettiğimiz hususlara varan sözleri vardır. Üstat Ebû Ali ed-Dekkâk şöyle demiştir: Ebû Bekr b. Fûrek'in -rahimehullâh- yanına hasta ziyaretine gittim. Beni görünce gözlerinden yaşlar aktı. Ben ona: "Allah sana afiyet ve şifa versin" dedim. O da bana: "Ölümden korktuğumu mu sanıyorsun? Ben ancak ölümün ardındakinden korkuyorum" dedi. Sünen-i İbn Mâce'de Ebû Zer'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir:

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِنِّي أَرَى مَا لَا تَرَوْنَ وَأَسْمَعُ مَا لَا تَسْمَعُونَ أَطَّتِ السَّمَاءُ وَحُقَّ لَهَا أَنْ تَئِطَّ مَا فِيهَا مَوْضِعُ أَرْبَعِ أَصَابِعَ إِلَّا وَمَلَكٌ وَاضِعٌ جَبْهَتَهُ سَاجِدًا لِلَّهِ وَاللَّهِ لَوْ تَعْلَمُونَ مَا أَعْلَمُ لَضَحِكْتُمْ قَلِيلًا وَلَبَكَيْتُمْ كَثِيرًا وَمَا تَلَذَّذْتُمْ بِالنِّسَاءِ عَلَى الْفُرُشَاتِ وَلَخَرَجْتُمْ إِلَى الصُّعُدَاتِ تَجْأَرُونَ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهِ لَوَدِدْتُ أَنِّي كُنْتُ شَجَرَةً تُعْضَدُ ( خَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَقَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ. وَيُرْوَى مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ أَنَّ أَبَا ذَرٍّ قَالَ: (لَوَدِدْتُ أَنِّي كُنْتُ شجرة تعضد). والله أعلم.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (إِنِّي أَرَى مَا لَا تَرَوْنَ وَأَسْمَعُ مَا لَا تَسْمَعُونَ أَطَّتِ السَّمَاءُ وَحُقَّ لَهَا أَنْ تَئِطَّ مَا فِيهَا مَوْضِعُ أَرْبَعِ أَصَابِعَ إِلَّا وَمَلَكٌ وَاضِعٌ جَبْهَتَهُ سَاجِدًا لِلَّهِ وَاللَّهِ لَوْ تَعْلَمُونَ مَا أَعْلَمُ لَضَحِكْتُمْ قَلِيلًا وَلَبَكَيْتُمْ كَثِيرًا وَمَا تَلَذَّذْتُمْ بِالنِّسَاءِ عَلَى الْفُرُشَاتِ وَلَخَرَجْتُمْ إِلَى الصُّعُدَاتِ تَجْأَرُونَ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهِ لَوَدِدْتُ أَنِّي كُنْتُ شَجَرَةً تُعْضَدُ) “Şüphesiz ben sizin görmediklerinizi görüyor, işitmediklerinizi işitiyorum. Gök gıcırdadı ve gıcırdamak ona hak oldu; zira orada alnını Allah için secdeye koymuş bir meleğin bulunmadığı dört parmaklık bir yer dahi yoktur. Allah'a yemin olsun ki eğer benim bildiklerimi bilseydiniz, az güler çok ağlardınız, yataklarda kadınlarla lezzetlenemezdiniz ve yollara çıkarak Allah'a feryat edip yalvarırdınız. Allah'a yemin olsun ki kesilen bir ağaç olmayı ne kadar isterdim!” Bunu Tirmizî tahric etmiş ve: 'Hasen garib bir hadistir' demiştir. Bu tarik dışından, (لَوَدِدْتُ أَنِّي كُنْتُ شجرة تعضد) “Kesilen bir ağaç olmayı ne kadar isterdim” sözünün Ebû Zerr'e ait olduğu da rivayet edilmiştir. Doğrusunu Allah bilir.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٧٦]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 176]

وَلا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً يُرِيدُ اللَّهُ أَلاَّ يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٧٦)

{ وَلا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً يُرِيدُ اللَّهُ أَلاَّ يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Küfürde yarışanlar seni üzmesin. Onlar Allah'a hiçbir şekilde zarar veremezler. Allah, onlara ahirette bir pay vermemek istiyor. Onlar için büyük bir azap vardır.” (176)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ) هَؤُلَاءِ قَوْمٌ أَسْلَمُوا ثُمَّ ارْتَدُّوا خَوْفًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَاغْتَمَّ النَّبِيَّ ﷺ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:" وَلا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ". وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: يَعْنِي بِهِ الْمُنَافِقِينَ وَرُؤَسَاءَ الْيَهُودِ، كَتَمُوا صِفَةَ النَّبِيِّ ﷺ فِي الْكِتَابِ فَنَزَلَتْ. وَيُقَالُ: إِنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ لَمَّا لَمْ يُؤْمِنُوا شَقَّ ذَلِكَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، لِأَنَّ النَّاسَ يَنْظُرُونَ إِلَيْهِمْ وَيَقُولُونَ إِنَّهُمْ أَهْلُ كِتَابٍ، فَلَوْ كَانَ قَوْلُهُ حَقًّا لَاتَّبَعُوهُ، فَنَزَلَتْ" وَلا يَحْزُنْكَ". قِرَاءَةُ نَافِعٍ بِضَمِ الْيَاءِ وَكَسْرِ الزَّايِ حَيْثُ وَقَعَ إِلَّا فِي- الْأَنْبِيَاءِ-" لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ" فَإِنَّهُ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَبِضَمِ الزَّايِ. وَضِدَّهُ أَبُو جَعْفَرٍ. وقرا ابن محيصن كلها بضم الياء و [كسر] الزَّايِ. وَالْبَاقُونَ كُلَّهَا بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الزَّايِ.

Yüce Allah'ın: { وَلا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ } “Küfürde yarışanlar seni üzmesin” buyruğudur. Bunlar, Müslüman olup ardından müşriklerden korktukları için dinden dönen bir topluluktur. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kederlendi. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: { وَلا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ } “Küfürde yarışanlar seni üzmesin” [ayetini] indirdi. el-Kelbî şöyle demiştir: Bununla münafıkları ve Yahudi reislerini kastetmektedir; onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını Kitap'ta gizlediler, bunun üzerine [bu ayet] indi. Şöyle de denilmiştir: Ehl-i kitap iman etmeyince bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ağır geldi. Çünkü insanlar onlara bakıyor ve: “Onlar ehl-i kitaptır; şayet onun sözü hak olsaydı ona tâbi olurlardı” diyorlardı. Bunun üzerine: { وَلا يَحْزُنْكَ } “[Seni] üzmesin” [ayeti] indi. Nâfi‘'in kıraati, -el-Enbiyâ [Suresi]'ndeki- { لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ } “O en büyük dehşet onları üzmez” [ayeti] müstesna, geçtiği her yerde yâ'nın zammeli ve zâ'nın kesreli okunması [şeklindedir]; orada ise yâ'nın fethalı ve zâ'nın zammeli okunması [şeklindedir]. Ebû Ca‘fer ise bunun tam zıddıdır. İbn Muhaysın ise hepsini yâ'nın zammeli ve zâ'nın [kesreli] okunmasıyla okumuştur. Geriye kalanlar ise hepsini yâ'nın fethalı ve zâ'nın zammeli okunmasıyla okumuşlardır.

وَهُمَا لُغَتَانِ: حَزَنَنِي الْأَمْرُ يَحْزُنُنِي، وَأَحْزَنَنِي أَيْضًا وَهِيَ [لُغَةٌ] قَلِيلَةٌ، وَالْأُولَى أَفْصَحُ اللُّغَتَيْنِ، قَالَهُ النَّحَّاسُ. وَقَالَ الشَّاعِرُ فِي" أَحْزَنَ":

Bunlar iki lehçedir: Hazenenî'l-emru yahzününî (حَزَنَنِي الْأَمْرُ يَحْزُنُنِي) ve ahzenenî (أَحْزَنَنِي) şeklindedir ki bu az kullanılan bir [lehçedir]; birincisi ise iki lehçenin en fasih olanıdır, bunu en-Nehhâs söylemiştir. Şair ahzene (أَحْزَنَ) kullanımı hakkında şöyle demiştir:

مَضَى صَحْبِي وَأَحْزَنَنِي الدِّيَارُ

Dostlarım göçüp gitti ve yurtlar beni hüzne boğdu.

وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" يُسارِعُونَ". وَقَرَأَ طَلْحَةُ" يُسْرِعُونَ فِي الْكُفْرِ". قَالَ الضَّحَّاكُ: هُمْ كُفَّارُ قُرَيْشٍ. وَقَالَ غَيْرُهُ: هُمُ الْمُنَافِقُونَ. وَقِيلَ: هُوَ مَا ذَكَرْنَاهُ قَبْلُ. وَقِيلَ: هُوَ عَامٌّ فِي جَمِيعِ الْكُفَّارِ. وَمُسَارَعَتُهُمْ فِي الْكُفْرِ الْمُظَاهَرَةُ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَالْحُزْنُ عَلَى كُفْرِ الْكَافِرِ طَاعَةٌ، وَلَكِنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يُفْرِطُ فِي الْحُزْنِ عَلَى كُفْرِ قَوْمِهِ، فَنُهِيَ عَنْ ذَلِكَ، كَمَا قَالَ:" فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَراتٍ" [فاطر: ٨] وَقَالَ:" فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى آثارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدِيثِ أَسَفاً" [الكهف: ٦]. إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا) أَيْ لَا يَنْقُصُونَ مِنْ مُلْكِ اللَّهِ وَسُلْطَانِهِ شَيْئًا، يَعْنِي لَا يَنْقُصُ بِكُفْرِهِمْ. وَكَمَا رُوِيَ عَنْ أَبِي ذَرٍّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِيمَا رَوَى عَنِ اللَّهِ ﵎ أَنَّهُ قَالَ: (يَا عِبَادِي إِنِّي حَرَّمْتُ الظُّلْمَ عَلَى نَفْسِي وَجَعَلْتُهُ بَيْنَكُمْ مُحَرَّمًا فَلَا تَظَالَمُوا. يَا عِبَادِي كُلُّكُمْ ضَالٌّ إِلَّا مَنْ هَدَيْتُهُ فَاسْتَهْدُونِي أَهْدِكُمْ. يَا عِبَادِي كُلُّكُمْ جَائِعٌ إِلَّا مَنْ أَطْعَمْتُهُ فَاسْتَطْعِمُونِي أُطْعِمُكُمْ. يَا عِبَادِي كُلُّكُمْ عَارٍ إِلَّا مَنْ كَسَوْتُهُ فَاسْتَكْسُونِي أَكْسِكُمْ. يَا عِبَادِي إِنَّكُمْ تُخْطِئُونَ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَأَنَا أَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا فَاسْتَغْفِرُونِي أَغْفِرْ لَكُمْ. يَا عِبَادِي إِنَّكُمْ لَنْ تَبْلُغُوا ضَرِّي فَتَضُرُّونِي وَلَنْ تَبْلُغُوا نَفْعِي فَتَنْفَعُونِي. يَا عِبَادِي لَوْ أَنَّ أَوَّلَكُمْ وَآخِرَكُمْ وَإِنْسَكُمْ وَجِنَّكُمْ كَانُوا عَلَى أَتْقَى قَلْبِ رَجُلٍ وَاحِدٍ مِنْكُمْ مَا زَادَ ذَلِكَ فِي مُلْكِي شَيْئًا. يَا عِبَادِي لَوْ أَنَّ أَوَّلَكُمْ وَآخِرَكُمْ وَإِنْسَكُمْ وَجِنَّكُمْ كَانُوا عَلَى أَفْجَرِ قَلْبِ رَجُلٍ وَاحِدٍ مَا نَقَصَ ذَلِكَ مِنْ مُلْكِي شَيْئًا. يَا عِبَادِي لَوْ أَنَّ أَوَّلَكُمْ وَآخِرَكُمْ وَإِنْسَكُمْ وَجِنَّكُمْ قَامُوا فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ فَسَأَلُونِي فَأَعْطَيْتُ كُلَّ إِنْسَانٍ مَسْأَلَتَهُ مَا نَقَصَ ذَلِكَ مِمَّا عِنْدِي إِلَّا كَمَا يَنْقُصُ الْمِخْيَطُ إِذَا أُدْخِلَ الْبَحْرَ. يَا عِبَادِي إِنَّمَا هِيَ أَعْمَالُكُمْ أُحْصِيهَا لَكُمْ ثُمَّ أُوَفِّيكُمْ إِيَّاهَا فَمَنْ وَجَدَ خَيْرًا فَلْيَحْمَدِ اللَّهَ وَمَنْ وَجَدَ غَيْرَ ذَلِكَ فَلَا يَلُومَنَّ إِلَّا نَفْسَهُ (. خَرَّجَهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ وَالتِّرْمِذِيُّ وَغَيْرُهُمَا، وَهُوَ حَدِيثٌ عَظِيمٌ فِيهِ طُولٌ

Cumhurun kıraati { يُسَارِعُونَ } “koşuşurlar” şeklindedir. Talha ise { يُسْرِعُونَ فِي الْكُفْرِ } “inkârda acele ederler” şeklinde okumuştur. ed-Dahhâk şöyle demiştir: “Onlar Kureyş kâfirleridir.” Başkası ise: “Onlar münafıklardır” demiştir. Daha önce zikrettiğimiz [Yahudiler] olduğu da söylenmiştir. Bütün kâfirler hakkında genel olduğu da ifade edilmiştir. Onların küfürde yarışmaları ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı [düşmanlarıyla] yardımlaşmalarıdır. el-Kuşeyrî şöyle demiştir: “Kâfirin inkârına üzülmek bir itaattir. Fakat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, kavminin inkârına aşırı derecede üzülüyordu; bu sebeple bundan nehyedildi. Nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: { فَلَا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ } [Fâtır: 8] “Artık onlar için duyduğun hasretlerle (üzüntülerle) canını tüketme!” Ve şöyle buyurmuştur: { فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ عَلَى آثَارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهَذَا الْحَدِيثِ أَسَفًا } [el-Kehf: 6] “Demek onlar bu söze (Kur'an'a) inanmazlarsa, arkalarından üzüntüyle neredeyse kendini helak edeceksin!”” { إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا } “Şüphesiz onlar Allah'a hiçbir şekilde zarar veremezler.” Yani Allah'ın mülkünden ve hâkimiyetinden hiçbir şey eksiltemezler; inkârlarıyla [O'nun mülküne] bir noksanlık gelmez demektir. Nitekim Ebû Zer'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah Teâlâ'dan rivayet ettiği [hadis-i kudsîde] şöyle buyurulmuştur: « يَا عِبَادِي إِنِّي حَرَّمْتُ الظُّلْمَ عَلَى نَفْسِي وَجَعَلْتُهُ بَيْنَكُمْ مُحَرَّمًا فَلَا تَظَالَمُوا. يَا عِبَادِي كُلُّكُمْ ضَالٌّ إِلَّا مَنْ هَدَيْتُهُ فَاسْتَهْدُونِي أَهْدِكُمْ. يَا عِبَادِي كُلُّكُمْ جَائِعٌ إِلَّا مَنْ أَطْعَمْتُهُ فَاسْتَطْعِمُونِي أُطْعِمُكُمْ. يَا عِبَادِي كُلُّكُمْ عَارٍ إِلَّا مَنْ كَسَوْتُهُ فَاسْتَكْسُونِي أَكْسِكُمْ. يَا عِبَادِي إِنَّكُمْ تُخْطِئُونَ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَأَنَا أَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا فَاسْتَغْفِرُونِي أَغْفِرْ لَكُمْ. يَا عِبَادِي إِنَّكُمْ لَنْ تَبْلُغُوا ضَرِّي فَتَضُرُّونِي وَلَنْ تَبْلُغُوا نَفْعِي فَتَنْفَعُونِي. يَا عِبَادِي لَوْ أَنَّ أَوَّلَكُمْ وَآخِرَكُمْ وَإِنْسَكُمْ وَجِنَّكُمْ كَانُوا عَلَى أَتْقَى قَلْبِ رَجُلٍ وَاحِدٍ مِنْكُمْ مَا زَادَ ذَلِكَ فِي مُلْكِي شَيْئًا. يَا عِبَادِي لَوْ أَنَّ أَوَّلَكُمْ وَآخِرَكُمْ وَإِنْسَكُمْ وَجِنَّكُمْ كَانُوا عَلَى أَفْجَرِ قَلْبِ رَجُلٍ وَاحِدٍ مَا نَقَصَ ذَلِكَ مِنْ مُلْكِي شَيْئًا. يَا عِبَادِي لَوْ أَنَّ أَوَّلَكُمْ وَآخِرَكُمْ وَإِنْسَكُمْ وَجِنَّكُمْ قَامُوا فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ فَسَأَلُونِي فَأَعْطَيْتُ كُلَّ إِنْسَانٍ مَسْأَلَتَهُ مَا نَقَصَ ذَلِكَ مِمَّا عِنْدِي إِلَّا كَمَا يَنْقُصُ الْمِخْيَطُ إِذَا أُدْخِلَ الْبَحْرَ. يَا عِبَادِي إِنَّمَا هِيَ أَعْمَالُكُمْ أُحْصِيهَا لَكُمْ ثُمَّ أُوَفِّيكُمْ إِيَّاهَا فَمَنْ وَجَدَ خَيْرًا فَلْيَحْمَدِ اللَّهَ وَمَنْ وَجَدَ غَيْرَ ذَلِكَ فَلَا يَلُومَنَّ إِلَّا نَفْسَهُ » «Ey kullarım! Şüphesiz Ben zulmü kendime haram kıldım ve onu aranızda da haram kıldım; o halde birbirinize zulmetmeyin. Ey kullarım! Benim hidayet verdiklerim müstesna hepiniz sapıklıktasınız; o halde Benden hidayet dileyin ki size hidayet vereyim. Ey kullarım! Benim doyurduklarım müstesna hepiniz açsınız; o halde Benden rızık isteyin ki sizi doyurayım. Ey kullarım! Benim giydirdiklerim müstesna hepiniz çıplaksınız; o halde Benden giyecek isteyin ki sizi giydireyim. Ey kullarım! Şüphesiz siz gece gündüz günah işlersiniz, Ben ise bütün günahları bağışlarım; o halde Benden bağışlanma dileyin ki sizi bağışlayayım. Ey kullarım! Şüphesiz siz Bana zarar verecek bir dereceye asla ulaşamazsınız ki Bana zarar veresiniz; Bana fayda verecek bir mertebeye de asla ulaşamazsınız ki Bana fayda sağlayasınız. Ey kullarım! Eğer ilkiniz ve sonunuz, insanınız ve cinniniz, aranızdaki en takvalı tek bir adamın kalbi üzere olsanız bile, bu Benim mülküme hiçbir şey katmaz. Ey kullarım! Eğer ilkiniz ve sonunuz, insanınız ve cinniniz, aranızdaki en günahkâr tek bir adamın kalbi üzere olsanız bile, bu Benim mülkümden hiçbir şey eksiltmez. Ey kullarım! Eğer ilkiniz ve sonunuz, insanınız ve cinniniz tek bir düzlükte toplanıp Benden [dileklerini] isteseler ve Ben de her bir insana istediğini versem, bu Benim nezdimde olandan ancak bir iğne denize daldırıldığında denizden ne eksiltirse o kadarını eksiltir. Ey kullarım! Bunlar ancak sizin amellerinizdir; onları sizin için eksiksiz sayıp kaydederim, sonra da karşılıklarını size tastamam veririm. Artık kim bir hayır bulursa Allah'a hamdetsin; kim de bundan başkasını bulursa ancak kendi nefsini kınasın!» Bu hadisi Müslim Sahîh'inde, et-Tirmizî ve başkaları tahric etmiştir. Bu, içinde uzun açıklamalar barındıran yüce bir hadistir.

يُكْتَبُ كُلُّهُ. وَقِيلَ: مَعْنَى" لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً" أَيْ لَنْ يَضُرُّوا أَوْلِيَاءَ اللَّهِ حِينَ تَرَكُوا نَصْرَهُمْ إِذْ كَانَ اللَّهُ ﷿ نَاصِرَهُمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ) أَيْ نَصِيبًا. وَالْحَظُّ النَّصِيبُ وَالْجِدُّ. يُقَالُ: فُلَانُ أَحَظُّ مِنْ فُلَانٍ، وَهُوَ مَحْظُوظٌ. وَجَمْعُ الْحَظِّ أَحَاظٍ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ. قَالَ أَبُو زَيْدٍ: يُقَالُ رَجُلٌ حَظِيظٌ، أَيْ جَدِيدٌ إِذَا كَانَ ذَا حَظٍّ مِنَ الرِّزْقِ. وَحَظِظْتُ فِي الْأَمْرِ أَحَظُّ. وَرُبَّمَا جُمِعَ الْحَظُّ أَحُظًّا. أَيْ لَا يَجْعَلُ لَهُمْ نَصِيبًا فِي الْجَنَّةِ. وَهُوَ نَصٌّ فِي أَنَّ الْخَيْرَ وَالشَّرَّ بِإِرَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى.

tamamı yazılır. { لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً } buyruğunun anlamının; Allah Azze ve Celle onların yardımcısı olduğu için, Allah'ın dostlarına yardım etmeyi terk ettiklerinde onlara hiçbir zarar veremezler demek olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın: { يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Allah, onlara ahirette bir pay vermemek istiyor. Onlar için büyük bir azap vardır” buyruğunda geçen haz (حَظًّا); nasip demektir. Haz; nasip ve talih demektir. 'Fülânün ehazzu min fülân' (فُلَانُ أَحَظُّ مِنْ فُلَانٍ) ve 'hüve mahzûz' (وَهُوَ مَحْظُوظٌ) denilir. Hazzın çoğulu kıyasa aykırı olarak ehâzî (أَحَاظٍ) şeklinde gelir. Ebû Zeyd şöyle demiştir: Rızıktan yana nasibi olan kimse için 'racülün hazîzün' (رَجُلٌ حَظِيظٌ) yani talihli denir. 'Haziztü fi'l-emri ehazzu' (وَحَظِظْتُ فِي الْأَمْرِ أَحَظُّ) denilir. Bazen hazzın çoğulu ehuzz (أَحُظًّا) şeklinde de yapılır. Yani onlara cennette bir nasip kılmamak [ister]. Bu, hayrın ve şerrin Allah Teâlâ'nın iradesiyle olduğuna dair açık bir nassdır.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٧٧]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 177]

إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيْمانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٧٧)

{ إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيْمانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “İmana karşılık küfrü satın alanlar, Allah'a hiçbir şekilde zarar veremezler. Onlar için can yakıcı bir azap vardır.” (177)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيْمانِ) تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ. (لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً) كُرِّرَ لِلتَّأْكِيدِ. وَقِيلَ: أَيْ مِنْ سُوءِ تَدْبِيرِهِ اسْتِبْدَالُ الْإِيمَانِ بِالْكُفْرِ وَبَيْعُهُ بِهِ، فَلَا يَخَافُ جَانِبَهُ وَلَا تَدْبِيرَهُ. وَانْتَصَبَ" شَيْئاً" فِي الْمَوْضِعَيْنِ لِوُقُوعِهِ مَوْقِعَ الْمَصْدَرِ، كَأَنَّهُ قَالَ: لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ ضَرَرًا قَلِيلًا وَلَا كَثِيرًا. وَيَجُوزُ انْتِصَابُهُ عَلَى تَقْدِيرِ حَذْفِ الْبَاءِ، كَأَنَّهُ قَالَ: لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ بشيء.

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيْمانِ } “İmana karşılık küfrü satın alanlar” buyruğu el-Bakara Suresi'nde geçmişti. { لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً } “Allah'a hiçbir şekilde zarar veremezler” ifadesi tekit için tekrarlanmıştır. Şöyle de denilmiştir: Yani kötü tedbiri sebebiyle imanı küfür ile değiştiren ve onu onunla satan kimseden, ne onun tarafından ne de onun tedbirinden korkulur. Her iki yerde de { شَيْئاً } kelimesi mastar yerine geçtiği için nasbedilmiştir; sanki: “Allah'a ne az ne de çok hiçbir zarar veremezler” demiştir. [Harf-i cer olan] bâ harfinin hazfedilmesi takdiriyle de nasbedilmesi caizdir; sanki: “Allah'a hiçbir şeyle zarar veremezler” demiştir.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٧٨]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 178]

وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ (١٧٨)

{ وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ } “İnkâr edenler, kendilerine mühlet vermemizi sakın kendileri için hayırlı sanmasınlar. Onlara mühlet veriyoruz ki günahlarını artırsınlar. Onlar için alçaltıcı bir azap vardır.” (178)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ) الْإِمْلَاءُ طُولُ الْعُمْرِ وَرَغَدُ الْعَيْشِ. وَالْمَعْنَى: لَا يَحَسَبَنَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يُخَوِّفُونَ الْمُسْلِمِينَ، فَإِنَّ اللَّهَ قادر

Yüce Allah'ın: { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ } “İnkâr edenler, kendilerine mühlet vermemizi sakın kendileri için hayırlı sanmasınlar” buyruğundaki el-İmlâ (الْإِمْلَاءُ), ömrün uzun olması ve geçim refahıdır. [Ayetteki] mana ise şudur: Müslümanları korkutan şu kimseler sakın [bunu kendileri için bir hayır] sanmasınlar. Zira şüphesiz Allah قادر

عَلَى إِهْلَاكِهِمْ، وَإِنَّمَا يَطُولُ أَعْمَارُهُمْ لِيَعْمَلُوا بِالْمَعَاصِي، لَا لِأَنَّهُ خَيْرٌ لَهُمْ. وَيُقَالُ:" أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ" بِمَا أَصَابُوا مِنَ الظَّفَرِ يَوْمَ أُحُدٍ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ خَيْرًا لِأَنْفُسِهِمْ، وَإِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ لِيَزْدَادُوا عُقُوبَةً. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ: مَا مِنْ أَحَدٍ بَرٍّ وَلَا فَاجِرٍ إِلَّا وَالْمَوْتُ خَيْرٌ لَهُ، لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ بَرًّا فَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ" [آل عمران: ١٩٨] وَإِنْ كَانَ فَاجِرًا فَقَدْ قَالَ اللَّهُ: (إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً) وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ" لَا يَحْسَبَنَّ" بِالْيَاءِ وَنَصْبِ السِّينِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ: بِالتَّاءِ وَنَصْبِ السِّينِ. وَالْبَاقُونَ: بِالْيَاءِ وَكَسْرِ السِّينِ. فَمَنْ قَرَأَ بِالْيَاءِ فَالَّذِينَ فَاعِلُونَ. أَيْ فَلَا يَحَسَبَنَّ الْكُفَّارُ. وَ" أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ" تسد مسد المفعولين. و" أَنَّما" بِمَعْنَى الَّذِي، وَالْعَائِدُ مَحْذُوفٌ، وَ" خَيْرٌ" خَبَرُ" أَنَّ". وَيَجُوزُ أَنْ تُقَدَّرَ" مَا" وَالْفِعْلُ مَصْدَرًا، وَالتَّقْدِيرُ وَلَا يَحَسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ إِمْلَاءَنَا لهم خير لأنفسهم. ومن قرأ بالتاء فالفاعل هُوَ الْمُخَاطَبُ، وَهُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ. وَ" الَّذِينَ" نُصِبَ عَلَى الْمَفْعُولِ الْأَوَّلِ لِتَحْسَبَ. وَأَنَّ وَمَا بَعْدَهَا بَدَلٌ مِنَ الَّذِينَ، وَهِيَ تَسُدُّ مَسَدَّ الْمَفْعُولَيْنِ، كَمَا تَسُدُّ لَوْ لَمْ تَكُنْ بَدَلًا. وَلَا يَصْلُحُ أَنْ تَكُونَ" أَنَّ" وَمَا بَعْدَهَا مَفْعُولًا ثَانِيًا لِتَحْسَبُ، لِأَنَّ الْمَفْعُولَ الثَّانِيَ فِي هَذَا الْبَابِ هُوَ الْأَوَّلُ فِي الْمَعْنَى، لِأَنَّ حَسِبَ وَأَخَوَاتَهَا دَاخِلَةٌ عَلَى الْمُبْتَدَأِ وَالْخَبَرِ، فَيَكُونُ التَّقْدِيرُ، وَلَا تَحْسَبَنَّ أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ. هَذَا قَوْلُ الزَّجَّاجِ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: لَوْ صَحَّ هَذَا لَقَالَ" خَيْرًا" بِالنَّصْبِ، لِأَنَّ" أَنَّ" تَصِيرُ بَدَلًا مِنَ" الَّذِينَ كَفَرُوا"، فَكَأَنَّهُ قَالَ: لَا تَحْسَبَنَّ إِمْلَاءَ الَّذِينَ كَفَرُوا خَيْرًا، فَقَوْلُهُ" خَيْرًا" هُوَ الْمَفْعُولُ الثَّانِي لِحَسِبَ. فَإِذًا لَا يَجُوزُ أَنْ يُقْرَأَ" لَا تَحْسَبَنَّ" بِالتَّاءِ إِلَّا أَنْ تُكْسَرَ" إِنَّ" فِي" أَنَّما" وَتُنْصَبَ خَيْرًا، وَلَمْ يُرْوَ ذَلِكَ عَنْ حَمْزَةَ، وَالْقِرَاءَةُ عَنْ حَمْزَةَ بِالتَّاءِ، فَلَا تَصِحُّ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ إِذًا. وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَالْكِسَائِيُّ: قِرَاءَةُ حَمْزَةَ جَائِزَةٌ عَلَى التَّكْرِيرِ، تَقْدِيرُهُ وَلَا تَحْسَبَنَّ الذين كَفَرُوا، وَلَا تَحْسَبَنَّ أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرًا، فَسَدَّتْ" أَنَّ" مَسَدَّ الْمَفْعُولَيْنِ لِتَحْسَبُ الثَّانِي، وَهِيَ وَمَا عَمِلَتْ مَفْعُولٌ ثَانٍ لِتَحْسَبُ الْأَوَّلُ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَهَذَا قَرِيبٌ مِمَّا ذَكَرَهُ الزَّجَّاجُ فِي دَعْوَى الْبَدَلِ، وَالْقِرَاءَةُ صَحِيحَةٌ. فَإِذًا غَرَضُ أَبِي عَلِيٍّ تَغْلِيطُ الزَّجَّاجِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَزَعَمَ أَبُو حَاتِمٍ أَنَّ قِرَاءَةَ حَمْزَةَ بِالتَّاءِ هُنَا، وَقَوْلَهُ:" وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ" [آل عمران: ١٨٠] لَحْنٌ لَا يَجُوزُ. وَتَبِعَهُ عَلَى ذَلِكَ جَمَاعَةٌ.

...onları helak etmeye [kādirdir]. Ömürleri ancak günah işlesinler diye uzatılmaktadır, yoksa bu kendileri için hayırlı olduğu için değildir. Şöyle de denilmiştir: { أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ } "Onlara mühlet vermemiz", Uhud günü elde ettikleri zafer olup bu zafer kendileri için hayırlı değildi; aksine bu, cezalarının artması içindi. İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet edilmiştir: "İster iyi (berr) ister günahkâr (fâcir) olsun, hiç kimse yoktur ki ölüm onun için daha hayırlı olmasın. Zira kişi iyi biri ise Allah Teâlâ: { وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ } [Âl-i İmrân: 198] “Allah katında olanlar ise iyiler için daha hayırlıdır” buyurmuştur; şayet günahkâr biri ise Allah: { إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً } “Onlara mühlet veriyoruz ki günahlarını artırsınlar” buyurmuştur." İbn Âmir ve Âsım, yâ harfi ve sîn'in fethasıyla { لَا يَحْسَبَنَّ } şeklinde okumuştur. Hamza, tâ harfi ve sîn'in fethasıyla [lâ tahsebennel-lezîne] okumuştur. Diğerleri ise yâ harfi ve sîn'in kesresiyle [lâ yahsibennel-lezîne] okumuştur. Yâ ile okuyanlara göre { الَّذِينَ } faildir (öznedir); yani "Kâfirler sakın sanmasınlar" demektir. { أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ } ifadesi iki mef'ûlün (nesnenin) yerine geçer. { أَنَّما } buradaki mâ, "ellezî" (ism-i mevsûl) anlamındadır ve âid zamiri hazfedilmiştir; { خَيْرٌ } ise "enne"nin haberidir. Mâ ve fiilin masdar olarak takdir edilmesi de caizdir; takdiri şöyledir: "İnkâr edenler, kendilerine mühlet vermemizin kendileri için hayır olduğunu sanmasınlar." Tâ ile okuyanlara göre ise fail muhataptır, o da [Hz.] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. { الَّذِينَ } lafzı "tahsebe" fiilinin birinci mef'ûlü olarak nasb edilmiştir. "Enne" ve sonrası ise "ellezîne"den bedeldir; tıpkı bedel olmadığında olduğu gibi iki mef'ûlün yerine geçer. "Enne" ve sonrasının "tahsebe" için ikinci mef'ûl olması ise uygun değildir; zira bu bâbda ikinci mef'ûl anlam bakımından birincinin aynısıdır, çünkü "hasibe" ve benzerleri mübteda ile haberin başına gelir. Buna göre takdir "Onlara mühlet vermemizin hayır olduğunu sanma" şeklinde olur. Bu, Zeccâc'ın görüşüdür. Ebû Alî ise şöyle demiştir: "Şayet bu doğru olsaydı, [Zeccâc'ın] nasb ile 'hayran' (خَيْرًا) demesi gerekirdi; çünkü 'enne' ifadesi { الَّذِينَ كَفَرُوا } lafzından bedel olunca, sanki şöyle demiş gibi olur: 'İnkâr edenlerin mühletini bir hayır sanma.' Dolayısıyla 'hayran' sözü 'hasibe'nin ikinci mef'ûlü olur. O halde 'lâ tahsebennâ' şeklinde tâ ile okumak ancak { أَنَّما } lafzındaki inne'nin kesre okunması ve 'hayran' kelimesinin nasb edilmesiyle caiz olur; oysa bu durum Hamza'dan rivayet edilmemiştir. Hamza'dan gelen kıraat ise tâ iledir, dolayısıyla bu kıraat [bu izaha göre] sahih olmaz." Ferrâ ve Kisâî ise şöyle demiştir: "Hamza'nın kıraati tekrar üzere caizdir; takdiri şöyledir: 'Kâfirleri sanma ve onlara mühlet vermemizi bir hayır sanma.' Böylece 'enne' ifadesi ikinci 'tahsebu' fiilinin iki mef'ûlü yerine geçmiş olur; kendisi ve âmili olduğu lafızlar da birinci 'tahsebu'nun ikinci mef'ûlü olur." Kuşeyrî dedi ki: "Bu açıklama, Zeccâc'ın bedel iddiasında zikrettiğine yakındır ve kıraat sahihtir. Dolayısıyla Ebû Alî'nin maksadı Zeccâc'ın hatasını göstermektir." Nehhâs dedi ki: "Ebû Hâtim, Hamza'nın buradaki tâ ile kıraatinin ve { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ } [Âl-i İmrân: 180] buyruğunun caiz olmayan bir lahn (dilbilgisi hatası) olduğunu iddia etmiş; bir topluluk da bu konuda ona uymuştur."

قُلْتُ: وَهَذَا لَيْسَ بِشَيْءٍ، لِمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ مِنَ الْإِعْرَابِ، وَلِصِحَّةِ الْقِرَاءَةِ وَثُبُوتِهَا نَقْلًا. وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ" إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ" بِكَسْرِ إِنَّ فِيهِمَا جَمِيعًا. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ: وَقِرَاءَةُ يَحْيَى حَسَنَةٌ. كَمَا تَقُولُ: حَسِبْتُ عَمْرًا أَبُوهُ خَالِدٌ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ وَسَمِعْتُ الْأَخْفَشَ يَذْكُرُ كَسْرَ" إِنَّ" يَحْتَجُّ بِهِ لِأَهْلِ الْقَدَرِ، لِأَنَّهُ كَانَ مِنْهُمْ. وَيَجْعَلُ عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ" وَلَا يَحَسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ". قَالَ: وَرَأَيْتُ فِي مُصْحَفِ فِي الْمَسْجِدِ الْجَامِعِ قَدْ زَادُوا فِيهِ حَرْفًا فَصَارَ" إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ إِيمَانًا" فَنَظَرَ إِلَيْهِ يَعْقُوبُ الْقَارِئُ فَتَبَيَّنَ اللَّحْنَ فَحَكَّهُ. وَالْآيَةُ نَصٌّ فِي بُطْلَانِ مَذْهَبِ الْقَدَرِيَّةِ، لِأَنَّهُ أَخْبَرَ أَنَّهُ يُطِيلُ أَعْمَارَهُمْ لِيَزْدَادُوا الْكُفْرَ بِعَمَلِ الْمَعَاصِي، وَتَوَالِي أَمْثَالِهِ عَلَى الْقَلْبِ. كَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي ضِدِّهِ وَهُوَ الْإِيمَانُ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَا مِنْ بَرٍّ وَلَا فَاجِرٍ إِلَّا وَالْمَوْتُ خَيْرٌ لَهُ ثُمَّ تَلَا" إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً" وَتَلَا" وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ" أخرجه رزين.

Derim ki: İrab hususunda daha önce geçen açıklamalardan ve kıraatin sahih olup naklen sabit bulunmasından dolayı bu iddia bir hiçtir. Yahyâ b. Vessâb her iki yerdeki inne'yi de kesre ile { إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ } şeklinde okumuştur. Ebû Ca'fer: 'Yahyâ'nın kıraati güzeldir' demiştir. Nitekim sen: 'Hasibtü Amran ebûhu Hâlidün' dersin. Ebû Hâtim dedi ki: Ahfeş'in, inne'nin kesresini zikrederek bununla Kaderiyye fırkasına delil getirdiğini işittim; çünkü kendisi de onlardandı. Ve takdim-tehir ile [ayeti]: “İnkâr edenler, günahlarını artırsınlar diye kendilerine mühlet verdiğimizi kendileri için hayırlı sanmasınlar” takdirinde yapıyordu. Dedi ki: Cami mescidindeki bir mushafta bir harf eklediklerini ve [metnin] { إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ إِيمَانًا } olduğunu gördüm; Kurra Ya'kûb buna baktı, lahni anlayınca onu kazıdı. Bu ayet Kaderiyye mezhebinin batıl olduğuna dair açık bir nassdır; çünkü Allah, günah işlemek ve benzerlerinin kalpte peş peşe gelmesi suretiyle küfürlerini artırsınlar diye onların ömürlerini uzattığını haber vermiştir. Nitekim bunun zıddı olan iman hakkında da daha önce açıklaması geçmişti. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: İster iyi ister fâcir olsun, hiç kimse yoktur ki ölüm onun için daha hayırlı olmasın. Sonra: { إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً } “Onlara mühlet veriyoruz ki günahlarını artırsınlar” [ayetini] okudu ve: { وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ } “Allah katında olanlar ise iyiler için daha hayırlıdır” [ayetini] okudu. Bunu Rezîn tahric etmiştir.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٧٩]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 179]

مَا كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٧٩)

{ مَا كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ } “Allah, pisi temizden ayırıncaya kadar müminleri bulunduğunuz bu hal üzere bırakacak değildir. Allah size gaybı bildirecek de değildir; fakat Allah, peygamberlerinden dilediğini seçer. O halde Allah'a ve peygamberlerine iman edin! Eğer iman eder ve sakınırsanız, sizin için büyük bir mükâfat vardır.” (179)

قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: سَأَلَ الْمُؤْمِنُونَ أَنْ يُعْطَوْا عَلَامَةً يُفَرِّقُونَ بِهَا بَيْنَ الْمُؤْمِنِ وَالْمُنَافِقِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ (مَا كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ) الْآيَةَ. وَاخْتَلَفُوا مَنِ الْمُخَاطَبُ بِالْآيَةِ عَلَى أَقْوَالٍ. فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ وَمُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: الْخِطَابُ لِلْكُفَّارِ وَالْمُنَافِقِينَ. أَيْ مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ وَالنِّفَاقِ وَعَدَاوَةِ النَّبِيِّ ﷺ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: إِنَّ قُرَيْشًا مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ قَالُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ: الرَّجُلُ مِنَّا تَزْعُمُ أَنَّهُ فِي النَّارِ، وَأَنَّهُ إِذَا تَرَكَ دِينَنَا وَاتَّبَعَ دِينَكَ قُلْتَ هُوَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ! فَأَخْبِرْنَا عَنْ هَذَا مِنْ أَيْنَ هُوَ؟ وَأَخْبِرْنَا مَنْ يَأْتِيكَ مِنَّا؟ وَمَنْ لَمْ يَأْتِكَ؟. فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿" مَا كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ

Ebu'l-Âliye şöyle demiştir: Müminler, kendisiyle mümin ile münafığı birbirinden ayırt edecekleri bir alamet verilmesini istediler; bunun üzerine Allah Azze ve Celle bu: { مَا كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ } “Allah, müminleri bulunduğunuz bu hal üzere bırakacak değildir...” ayetini indirdi. Ayette kime hitap edildiği hususunda farklı görüşlerle ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs, Dahhâk, Mukâtil, Kelbî ve müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: Hitap kâfirlere ve münafıklaradır. Yani Allah, müminleri sizin üzerinde bulunduğunuz küfür, nifak ve Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem düşmanlık hali üzere bırakacak değildir. Kelbî şöyle demiştir: Mekke ehlinden Kureyşliler Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem dediler ki: “Bizden bir adamın ateşte olduğunu iddia ediyorsun; o dinimizi bırakıp senin dinine uyduğunda ise onun cennet ehlinden olduğunu söylüyorsun! Bize bunun nereden olduğunu haber ver! Bizden sana kimin geleceğini ve kimin gelmeyeceğini bize bildir!” Bunun üzerine Allah Azze ve Celle: { مَا كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ }

الْمُؤْمِنِينَ عَلى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ

{ الْمُؤْمِنِينَ عَلى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ } “...müminleri, üzerinde bulunduğunuz [bu] hal üzere...”

" مِنَ الْكُفْرِ وَالنِّفَاقِ." حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ". وَقِيلَ: هُوَ خِطَابٌ لِلْمُشْرِكِينَ. وَالْمُرَادُ بِالْمُؤْمِنِينَ فِي قَوْلِهِ:" لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ" مَنْ فِي الْأَصْلَابِ وَالْأَرْحَامِ مِمَّنْ يُؤْمِنُ. أَيْ مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ أَوْلَادَكُمُ الَّذِينَ حَكَمَ لَهُمْ بِالْإِيمَانِ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ مِنَ الشِّرْكِ، حَتَّى يُفَرِّقَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ، وَعَلَى هَذَا (وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ) كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ. وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ. وَقِيلَ: الْخِطَابُ لِلْمُؤْمِنِينَ. أَيْ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَكُمْ يَا مَعْشَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ مِنَ اخْتِلَاطِ الْمُؤْمِنِ بِالْمُنَافِقِ، حَتَّى يُمَيِّزَ بَيْنَكُمْ بِالْمِحْنَةِ وَالتَّكْلِيفِ، فَتَعْرِفُوا الْمُنَافِقَ الْخَبِيثَ، وَالْمُؤْمِنَ الطَّيِّبَ. وَقَدْ مَيَّزَ يَوْمُ أُحُدٍ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ. وَهَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْمَعَانِي. (وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ) يَا مَعْشَرَ الْمُؤْمِنِينَ. أَيْ مَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَيِّنَ لَكُمُ الْمُنَافِقِينَ حَتَّى تَعْرِفُوهُمْ، وَلَكِنْ يَظْهَرُ ذَلِكَ لَكُمْ بِالتَّكْلِيفِ وَالْمِحْنَةِ، وَقَدْ ظَهَرَ ذَلِكَ فِي يَوْمِ أُحُدٍ، فَإِنَّ الْمُنَافِقِينَ تَخَلَّفُوا وَأَظْهَرُوا الشَّمَاتَةَ، فَمَا كُنْتُمْ تَعْرِفُونَ هَذَا الْغَيْبَ قَبْلَ هَذَا، فَالْآنَ قَدْ أَطْلَعَ اللَّهُ مُحَمَّدًا ﵇ وَصَحْبَهُ عَلَى ذَلِكَ. وَقِيلَ: مَعْنَى" لِيُطْلِعَكُمْ" أَيْ وَمَا كَانَ [اللَّهُ] لِيُعْلِمَكُمْ مَا يَكُونُ مِنْهُمْ. فَقَوْلُهُ:" وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ [عَلَى الْغَيْبِ] " عَلَى هَذَا مُتَّصِلٌ، وَعَلَى الْقَوْلَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ مُنْقَطِعٌ. وَذَلِكَ أَنَّ الْكُفَّارَ لَمَّا قَالُوا: لِمَ لَمْ يُوحَ إِلَيْنَا؟ قَالَ:" وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ" أَيْ عَلَى مَنْ يَسْتَحِقُّ النُّبُوَّةَ، حَتَّى يَكُونَ الْوَحْيُ بِاخْتِيَارِكُمْ. (وَلكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي) أَيْ يَخْتَارُ (مِنْ رُسُلِهِ) لِإِطْلَاعِ غَيْبِهِ (مَنْ يَشاءُ) يُقَالُ: طَلَعْتُ عَلَى كَذَا وَاطَّلَعْتُ [عَلَيْهِ]، وَأَطْلَعْتُ عَلَيْهِ غيري، فهو لازم ومتعد. وقرى" حَتَّى يَمِيزَ" بِالتَّشْدِيدِ مِنْ مَيَّزَ، وَكَذَا فِي" الْأَنْفَالِ" وَهِيَ قِرَاءَةُ حَمْزَةَ. وَالْبَاقُونَ" يَمِيزَ" بِالتَّخْفِيفِ مِنْ مَازَ يَمِيزُ. يُقَالُ: مِزْتُ الشَّيْءَ بَعْضَهُ مِنْ بَعْضٍ أَمِيزُهُ مَيْزًا، وَمَيَّزْتُهُ تَمْيِيزًا. قَالَ أَبُو مُعَاذٍ: مِزْتُ الشَّيْءَ أَمِيزُهُ مَيْزًا إِذَا فَرَّقْتُ بَيْنَ شَيْئَيْنِ. فَإِنْ كَانَتْ أَشْيَاءً قُلْتُ: مَيَّزْتُهَا تَمْيِيزًا. وَمِثْلُهُ إِذَا جَعَلَتُ الْوَاحِدَ شَيْئَيْنِ قُلْتُ: فَرَّقْتُ بَيْنَهُمَا، مُخَفَّفًا، وَمِنْهُ فَرَّقَ الشَّعْرَ. فَإِنْ جَعَلْتُهُ أَشْيَاءً قُلْتُ: فَرَّقْتُهُ تَفْرِيقًا. قُلْتُ: وَمِنْهُ امْتَازَ الْقَوْمُ، تَمَيَّزَ بَعْضُهُمْ عَنْ بَعْضٍ. وَيَكَادُ يَتَمَيَّزُ: يَتَقَطَّعُ، وَبِهَذَا فُسِّرَ قَوْلُهُ تَعَالَى:" تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ" [الملك: ٨] وَفِي الْخَبَرِ (مَنْ مَازَ أَذًى عَنِ الطَّرِيقِ فهو له صدقة).

"...küfür ve nifaktan... { حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ } “...kötüyü temizden ayırt edinceye kadar...” Bir diğer görüşe göre bu, müşriklere yönelik bir hitaptır. { لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ } “müminleri terk edecek değildir” ifadesindeki müminlerden kasıt ise [kâfirlerin] sulblerinde ve rahimlerinde bulunup iman edecek olan kimselerdir. Yani Allah, haklarında iman hükmü verdiği çocuklarınızı, üzerinde bulunduğunuz şirk hali üzere bırakacak değildir; nihayet sizinle onların arasını ayıracaktır. Bu açıklamaya göre { وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ } “Allah size bildirecek de değildir...” ifadesi müstakil bir sözdür (istînâf). Bu, İbn Abbâs'ın ve müfessirlerin çoğunun görüşüdür. Bir diğer görüşe göre hitap müminleredir. Yani: Ey müminler topluluğu! Allah sizi, müminin münafığa karışmış olduğu bu haliniz üzere bırakacak değildir; ta ki imtihan ve mükellefiyet ile aranızı ayırsın da böylece kötü/pis münafığı ve temiz mümini tanıyasınız. Nitekim Uhud günü bu iki fırkanın arasını ayırmıştır. Bu da mana ehlinin çoğunun görüşüdür. { وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ } “Allah size gaybı bildirecek de değildir” [ifadesi]: Ey müminler topluluğu! Yani Allah, kendilerini tanımanız için münafıkları size tek tek belirtecek değildir; fakat bu durum mükellefiyet ve imtihan ile size açığa çıkar. Nitekim bu durum Uhud gününde açığa çıkmıştır; zira münafıklar geri kalmış ve sevinçlerini (şematet) açığa vurmuşlardır. Siz bundan önce bu gaybı bilmiyordunuz; şimdi ise Allah, Muhammed'i aleyhisselâm ve ashabını buna muttali kılmıştır. Bir görüşe göre “bildirecek” (liyutliaküm) ifadesinin anlamı: Allah, onların başına gelecekleri size bildirecek değildir, demektir. Buna göre O'nun: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ } “Allah size gaybı bildirecek de değildir” buyruğu [öncesine] bitişiktir (muttasıl); ilk iki görüşe göre ise bağımsızdır (münkatı'). Bunun sebebi şudur: Kâfirler, “Bize niçin vahiy indirilmedi?” dediklerinde Allah: “Allah size gaybı bildirecek değildir” buyurmuştur; yani vahiy sizin tercihinizle olsun diye peygamberliğe kimin layık olduğunu size bildirecek değildir. { وَلكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي } “Fakat Allah seçer”; yani gaybına muttali kılmak için { مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ } “elçilerinden dilediğini [seçer]”. [Arapçada] tala'tü alâ kezâ (طَلَعْتُ عَلَى كَذَا) ve ıttala'tü aleyh (اطَّلَعْتُ عَلَيْهِ) [bir şeye vâkıf oldum], atla'tü aleyhi gayrî (أَطْلَعْتُ عَلَيْهِ غَيْرِي) [ona başkasını muttali kıldım] denilir; dolayısıyla bu fiil hem geçişsiz (lâzım) hem de geçişlidir (müteaddî). { حَتَّى يَمِيزَ } ibaresi, meyyeze (مَيَّزَ) fiilinden şeddeli olarak [yümeyyize şeklinde] okunmuştur; Enfâl Suresi'nde de böyledir ve bu, Hamza'nın kıraatidir. Diğer kıraat imamları ise mâze-yemîzü (مَازَ يَمِيزُ) fiilinden şeddesiz olarak yemîze şeklinde okumuşlardır. [Arapçada] bir şeyi birbirinden ayırdığında: Miztü'ş-şey'e ba'dahû min ba'din emîzuhû meyzen (مِزْتُ الشَّيْءَ بَعْضَهُ مِنْ بَعْضٍ أَمِيزُهُ مَيْزًا) ve meyyeztühû temyîzen (مَيَّزْتُهُ تَمْيِيزًا) denir. Ebû Muâz şöyle demiştir: İki şeyin arasını ayırdığımda miztü'ş-şey'e emîzuhû meyzen (مِزْتُ الشَّيْءَ أَمِيزُهُ مَيْزًا) derim; şayet birden fazla şey olursa meyyeztühâ temyîzen (مَيَّزْتُهَا تَمْيِيزًا) derim. Bunun benzeri olarak, teki iki parça yaptığımda şeddesiz olarak ferraktü beynehümâ (فَرَّقْتُ بَيْنَهُمَا) derim; saç ayırma (ferraka'ş-şa'r) da bundandır. Şayet onu birçok parçaya ayırırsam [şeddeli olarak] ferraktühû tefrîkan (فَرَّقْتُهُ تَفْرِيقًا) derim. Ben derim ki: Topluluğun birbirinden ayrışması anlamındaki imtâze'l-kavm (امْتَازَ الْقَوْمُ) ifadesi de bundandır. Yekâdü yetemeyyezü (يَكَادُ يَتَمَيَّزُ) ise “neredeyse parçalanacak” demektir; Allah Teâlâ'nın: { تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ } “Neredeyse öfkeden çatlayacak!” (Mülk: 8) ayeti de böyle tefsir edilmiştir. Hadiste de şöyle buyrulmuştur: « مَنْ مَازَ أَذًى عَنِ الطَّرِيقِ فَهُوَ لَهُ صَدَقَةٌ » «Kim yoldan bir eziyeti ayırıp kaldırırsa, bu onun için bir sadakadır.»

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ) يُقَالُ: إِنَّ الْكُفَّارَ لَمَّا سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُبَيِّنَ لَهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ مِنْهُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ" فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ" يَعْنِي لَا تَشْتَغِلُوا بِمَا لَا يَعْنِيكُمْ، وَاشْتَغِلُوا بِمَا يَعْنِيكُمْ وَهُوَ الْإِيمَانُ. (فَآمِنُوا) أَيْ صَدِّقُوا، أَيْ عَلَيْكُمُ التَّصْدِيقُ لَا التَّشَوُّفُ إِلَى اطِّلَاعِ الْغَيْبِ. (وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ) أَيِ الْجَنَّةُ. وَيُذْكَرُ أَنَّ رَجُلًا كَانَ عِنْدَ الْحَجَّاجِ بْنِ يُوسُفَ الثَّقَفِيِّ مُنَجِّمًا، فَأَخَذَ الْحَجَّاجُ حَصَيَاتٍ بِيَدِهِ قَدْ عَرَفَ عَدَدَهَا فَقَالَ لِلْمُنَجِّمِ: كَمْ فِي يَدِي؟ فَحَسَبَ فَأَصَابَ الْمُنَجِّمُ. فَأَغْفَلَهُ الْحَجَّاجُ وَأَخَذَ حَصَيَاتٍ لَمْ يَعُدْهُنَّ فَقَالَ لِلْمُنَجِّمِ: كَمْ فِي يَدِي؟ فَحَسَبَ فَأَخْطَأَ، ثُمَّ حَسَبَ أَيْضًا فَأَخْطَأَ، فَقَالَ: أَيُّهَا الْأَمِيرُ، أَظُنُّكَ لَا تَعْرِفُ عَدَدَ مَا فِي يَدِكَ؟ قَالَ لَا: قَالَ: فَمَا الْفَرْقُ بَيْنَهُمَا؟ فَقَالَ: إِنَّ ذَاكَ أَحْصَيْتَهُ فَخَرَجَ عَنْ حَدِّ الْغَيْبِ، فَحَسَبْتُ فَأَصَبْتُ، وَإِنَّ هَذَا لَمْ تَعْرِفْ عَدَدَهَا فَصَارَ غَيْبًا، وَلَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى. وَسَيَأْتِي هَذَا الْبَابِ فِي" الْأَنْعَامِ" إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.

Allah Teâlâ'nın: { فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ } “O halde Allah'a ve peygamberlerine iman edin!” buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: Kâfirler, Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerinden kimin iman edeceğini açıklamasını istediklerinde Allah: “O halde Allah'a ve peygamberlerine iman edin” [ayetini] indirdi; yani sizi ilgilendirmeyen şeylerle meşgul olmayın, sizi ilgilendiren şeyle yani imanla meşgul olun demektir. { فَآمِنُوا } yani tasdik edin; yani sizin vazifeniz gaybı öğrenmeye can atmak değil tasdik etmektir. { وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ } “Eğer iman eder ve sakınırsanız, sizin için büyük bir mükâfat vardır” yani cennet vardır. Anlatıldığına göre Haccâc b. Yûsuf es-Sekafî'nin yanında bir müneccim vardı. Haccâc eline sayısını bildiği birkaç çakıl taşı aldı ve müneccime: “Elimde kaç tane var?” dedi. Müneccim hesap etti ve doğru bildi. Bunun üzerine Haccâc onu gafil avlayıp saymadığı birkaç çakıl taşı aldı ve müneccime: “Elimde kaç tane var?” dedi. Müneccim hesap etti, yanıldı; tekrar hesap etti, yine yanıldı ve: “Ey Emir! Sanırım elindekilerin sayısını sen de bilmiyorsun?” dedi. [Haccâc]: “Hayır, bilmiyorum” deyince, [müneccim]: “İkisi arasındaki fark nedir bilir misin?” dedi ve ekledi: “Öncekini sen saymıştın, bu yüzden gayb sınırından çıkmıştı; ben de hesap edip doğruyu buldum. Bunu ise sen de bilmiyordun, bu yüzden gayb oldu; gaybı ise ancak Allah Teâlâ bilir.” Bu konu inşâallahu teâlâ el-En'âm Suresi'nde gelecektir.

[سورة آل عمران (٣): آية ١٨٠]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 180]

وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١٨٠)

{ وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Allah'ın kendilerine lütfundan verdiklerinde cimrilik edenler, bunu kendileri için bir hayır sanmasınlar; bilakis bu onlar için bir şerdir. Cimrilik ettikleri şey, kıyamet gününde boyunlarına dolanacaktır. Göklerin ve yerin mirası Allah'ındır. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” (180)

فِيهِ أَرْبَعُ مَسَائِلَ: الْأُولَى- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ) " الَّذِينَ" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، وَالْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ مَحْذُوفٌ. قَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ وَالْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى الْبُخْلُ خَيْرًا لَهُمْ، أَيْ لَا يَحَسَبَنَّ الْبَاخِلُونَ الْبُخْلَ خَيْرًا لَهُمْ. وَإِنَّمَا حُذِفَ لِدَلَالَةِ يَبْخَلُونَ عَلَى الْبُخْلِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ: مَنْ صدق كان خيرا له. أي كان الصِّدْقُ خَيْرًا لَهُ. وَمِنْ هَذَا قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Bunda dört mesele vardır: Birincisi- Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ } “...edenler sakın sanmasınlar” buyruğunda geçen { الَّذِينَ } kelimesi ref mahallindedir ve birinci meful hazfedilmiştir. Halîl, Sîbeveyh ve Ferrâ şöyle demişlerdir: Anlamı; cimriliği kendileri için hayır [sanmasınlar], yani cimrilik edenler cimriliği kendileri için bir hayır sanmasınlar demektir. 'Yebhalûne' fiilinin cimriliğe (el-buhl) delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir; bu da: 'Men sadaka kâne hayran lehû' yani 'sadakat onun için daha hayırlı olurdu' sözü gibidir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

إِذَا نُهِيَ السَّفِيهُ جَرَى إِلَيْهِ ... وَخَالَفَ وَالسَّفِيهُ إِلَى خِلَافِ

Beyinsiz kimse nehyedildiği zaman ona doğru koşar... Ve muhalefet eder; zira beyinsiz muhalefete meyleder.

فَالْمَعْنَى: جَرَى: إِلَى السَّفَهِ، فَالسَّفِيهُ دَلَّ عَلَى السَّفَهِ. وَأَمَّا قِرَاءَةُ حَمْزَةَ بِالتَّاءِ فَبَعِيدَةٌ جِدًّا، قَالَهُ النَّحَّاسُ. وَجَوَازُهَا أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: لَا تَحْسَبَنَّ بُخْلَ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ هُوَ خيرا لهم. قال

Buna göre mana: "Beyinsizliğe doğru koştu" şeklindedir; zira "beyinsiz" (es-sefîh) kelimesi "beyinsizliğe" (es-sefeh) delalet etmiştir. Hamza'nın [fiili] "tâ" harfi ile [lâ tahsebennes şeklinde] okuyuşuna gelince, en-Nehhâs bunun [Arap dili açısından] oldukça uzak [bir ihtimal] olduğunu belirtmiştir. Bunun caiz oluşu ise takdirin; "لَا تَحْسَبَنَّ بُخْلَ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ" [Cimrilik edenlerin cimriliğini sakın onlar için hayır sanma] şeklinde olması iledir. [ez-Zeccâc] şöyle demiştir:

الزجاج: وهي مثل" وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ". وَ" هُوَ" فِي قَوْلِهِ" هُوَ خَيْراً لَهُمْ" فَاصِلَةٌ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ. وَهِيَ الْعِمَادُ عِنْدَ الْكُوفِيِّينَ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَيَجُوزُ فِي الْعَرَبِيَّةِ" هُوَ خَيْرٌ لَهُمْ" ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ) ابْتِدَاءٌ وَخَبَرٌ، أَيِ الْبُخْلُ شَرٌّ لَهُمْ. وَالسِّينُ فِي" سَيُطَوَّقُونَ" سِينُ الْوَعِيدِ، أَيْ سَوْفَ يُطَوَّقُونَ، قَالَهُ الْمُبَرِّدُ. وَهَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي الْبُخْلِ بِالْمَالِ وَالْإِنْفَاقِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَأَدَاءِ الزَّكَاةِ الْمَفْرُوضَةِ. وَهَذِهِ كَقَوْلِهِ:" وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ" [التوبة: ٣٤] الْآيَةَ. ذَهَبَ إِلَى هَذَا جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُتَأَوِّلِينَ، مِنْهُمُ ابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو وَائِلٍ وَأَبُو مَالِكٍ وَالسُّدِّيُّ وَالشَّعْبِيُّ قَالُوا: وَمَعْنَى (سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ) هُوَ الَّذِي وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (مَنْ آتَاهُ اللَّهُ مَالًا فَلَمْ يُؤَدِّ زَكَاتَهُ مُثِّلَ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعًا أَقْرَعَ لَهُ زَبِيبَتَانِ يُطَوِّقُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ يَأْخُذُ بِلِهْزِمَتَيْهِ ثُمَّ يَقُولُ أَنَا مَالُكَ أَنَا كَنْزُكَ- ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ-" وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ" الْآيَةَ. أَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ. وَخَرَّجَهُ ابْنُ مَاجَهْ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قال: (مَا مِنْ أَحَدٍ لَا يُؤَدِّي زَكَاةَ مَالِهِ إِلَّا مُثِّلَ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعٌ أَقْرَعُ حَتَّى يُطَوَّقَ بِهِ فِي عُنُقِهِ) ثُمَّ قَرَأَ عَلَيْنَا النَّبِيُّ ﷺ مِصْدَاقَهُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى:" وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ" الْآيَةَ. وَجَاءَ عَنْهُ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (مَا مِنْ ذِي رَحِمٍ يَأْتِي ذَا رَحِمَهُ فَيَسْأَلُهُ مِنْ فَضْلِ مَا عِنْدَهُ فَيَبْخَلُ بِهِ عَلَيْهِ إِلَّا أُخْرِجَ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعٌ مِنَ النَّارِ يَتَلَمَّظُ حَتَّى يُطَوِّقَهُ). وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَيْضًا: إِنَّمَا نَزَلَتْ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ وَبُخْلِهِمْ بِبَيَانِ مَا عَلِمُوهُ مِنْ أَمْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَقَالَ ذَلِكَ مُجَاهِدٌ وَجَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَمَعْنَى" سَيُطَوَّقُونَ" عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ سَيَحْمِلُونَ عِقَابَ مَا بَخِلُوا بِهِ، فَهُوَ مِنَ الطَّاقَةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى:" وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ"

ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bu, { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “[Halkı bulunan] şehre sor” [Yûsuf: 82] ayeti gibidir. { هُوَ خَيْراً لَهُمْ } ifadesindeki { هُوَ } zamiri ise Basralılara göre fasıla (fasl zamiri), Kûfelilere göre ise imâddır. en-Nehhâs şöyle demiştir: Arapçada [bu ifadenin] { هُوَ خَيْرٌ لَهُمْ } şeklinde mübteda ve haber olması da caizdir. İkinci Mesele: Yüce Allah'ın: { بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ } “Aksine bu, onlar için bir şerdir” buyruğu mübteda ve haberdir; yani cimrilik onlar için şerdir. { سَيُطَوَّقُونَ } ifadesindeki sîn harfi ise tehdit (vaîd) sîn'idir; yani “ileride boyunlarına dolanacaktır” demektir; bunu el-Muberred söylemiştir. Bu ayet, mal hususunda cimrilik etmek, Allah yolunda infak etmemek ve farz kılınan zekâtı vermemek hakkında inmiştir. Bu da O'nun: { وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “...ve onları Allah yolunda infak etmeyenler...” [et-Tevbe: 34] ayeti gibidir. Aralarında İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Ebû Vâil, Ebû Mâlik, es-Süddî ve eş-Şa'bî'nin de bulunduğu müfessirlerden bir grup bu görüşe meyletmiş ve şöyle demişlerdir: { سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ } “Cimrilik ettikleri şeyler boyunlarına dolanacaktır” ayetinin anlamı, Ebû Hureyre'den gelen hadiste Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem buyurduğu şu husustur: « مَنْ آتَاهُ اللَّهُ مَالًا فَلَمْ يُؤَدِّ زَكَاتَهُ مُثِّلَ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعًا أَقْرَعَ لَهُ زَبِيبَتَانِ يُطَوِّقُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ يَأْخُذُ بِلِهْزِمَتَيْهِ ثُمَّ يَقُولُ أَنَا مَالُكَ أَنَا كَنْزُكَ » «Allah kime bir mal verir de zekâtını ödemezse, kıyamet gününde o mal kendisi için [gözlerinin üzerinde] iki siyah nokta bulunan başı kel zehirli bir erkek yılan suretine sokulur; kıyamet gününde boynuna dolanır, sonra avurtlarından tutar ve: 'Ben senin malınım, ben senin hazinenim!' der.» Sonra şu ayeti okudu: { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ } “...o cimrilik edenler sanmasınlar...” ayetini okudu. Bunu en-Nesâî tahric etmiştir. İbn Mâce ise İbn Mes'ûd'dan, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu tahric etmiştir: « مَا مِنْ أَحَدٍ لَا يُؤَدِّي زَكَاةَ مَالِهِ إِلَّا مُثِّلَ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعٌ أَقْرَعُ حَتَّى يُطَوَّقَ بِهِ فِي عُنُقِهِ » «Malının zekâtını vermeyen hiçbir kimse yoktur ki, kıyamet gününde boynuna dolanacak şekilde başı kel bir erkek yılan suretine sokulmasın.» Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunun Allah Teâlâ'nın Kitabındaki tasdikini bize şu ayetle okudu: { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Allah'ın kendilerine lütfundan verdiği şeylerde cimrilik edenler sanmasınlar...” ayetini okudu. Yine ondan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: « مَا مِنْ ذِي رَحِمٍ يَأْتِي ذَا رَحِمَهُ فَيَسْأَلُهُ مِنْ فَضْلِ مَا عِنْدَهُ فَيَبْخَلُ بِهِ عَلَيْهِ إِلَّا أُخْرِجَ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعٌ مِنَ النَّارِ يَتَلَمَّظُ حَتَّى يُطَوِّقَهُ » «Hiçbir akraba yoktur ki hısımına gelip yanındaki fazlalıktan istesin de o da bunu vermeyip cimrilik etsin; muhakkak ki kıyamet günü onun için ateşten, dilini yalayan/şapırdatan bir erkek yılan çıkarılır ve nihayet boynuna dolanır.» İbn Abbâs da şöyle demiştir: Bu [ayet], ancak Ehl-i Kitap ve Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem durumuna dair bildiklerini açıklamaktaki cimrilikleri hakkında inmiştir. Mücâhid ve ilim ehlinden bir topluluk da böyle söylemiştir. Bu tevile göre { سَيُطَوَّقُونَ } ifadesinin manası; cimrilik ettikleri şeyin cezasını yükleneceklerdir demektir. Dolayısıyla bu, Yüce Allah'ın: { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ } buyruğunda olduğu gibi [boyunduruktan değil] tâkat (güç yetirme) kökündendir.

[البقرة: ١٨٤] وَلَيْسَ مِنَ التَّطْوِيقِ. وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ: مَعْنَى" سَيُطَوَّقُونَ" سَيُجْعَلُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ طَوْقٌ مِنَ النَّارِ. وَهَذَا يَجْرِي مَعَ التَّأْوِيلِ الْأَوَّلِ [أَيْ] قَوْلُ السُّدِّيِّ. وَقِيلَ: يُلْزَمُونَ أَعْمَالَهُمْ كَمَا يَلْزَمُ الطَّوْقُ الْعُنُقَ، يُقَالُ: طُوِّقَ فُلَانٌ عَمَلَهُ طَوْقَ الْحَمَامَةِ، أَيْ أُلْزِمَ عَمَلَهُ. وَقَدْ قَالَ تَعَالَى:" وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ" [الاسراء: ١٣]. ومن هذا المعنى قول عبد الله ابن جَحْشٍ لِأَبِي سُفْيَانَ:

[el-Bakara: 184] “Gücü yetenlere ise...” ayetinde olduğu gibi 'tâkat' (güç yetirme) kökündendir, boyna tasma takmak (tatvîk) kökünden değildir. İbrâhim en-Nehaî ise şöyle demiştir: { سَيُطَوَّقُونَ } buyruğunun manası; kıyamet günü onlara ateşten bir boyunduruk takılacaktır demektir. Bu ise birinci tevil ile, [yani] Süddî'nin sözüyle birlikte yürür. Şöyle de denilmiştir: Gerdanlığın boyna yapışıp kalması gibi amelleri onlara yapıştırılır; nitekim 'tuvvika fülânün amelehû tavka'l-hamâme' denilir ki 'ameli ona güvercin gerdanlığı gibi yapıştırıldı', yani ameli ona zorunlu kılındı demektir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ } [el-İsrâ: 13] “Her insanın amelini boynuna doladık” buyurmuştur. Bu manadan hareketle Abdullah b. Cahş'ın Ebû Süfyân'a söylediği şu söz vardır:

أَبْلِغْ أَبَا سُفْيَانَ عَنْ أَمْرٍ عَوَاقِبُهُ نَدَامَهْ

Ebû Süfyân'a sonu pişmanlık olan bir işten haber ver:

دَارَ ابْنِ عَمِّكَ بِعْتَهَا ... تقتضي بِهَا عَنْكَ الْغَرَامَهْ

Amcanın oğlunun evini sattın... Onunla borcunu ödüyorsun.

وَحَلِيفُكُمْ بِاللَّهِ رَبِّ ... النَّاسِ مُجْتَهِدُ الْقَسَامَهْ

İnsanların Rabbi olan Allah'a andolsun ki sizinle anlaşmalı olan kimse bütün gücüyle yemin etmektedir:

اذْهَبْ بِهَا اذْهَبْ بِهَا ... طُوِّقْتَهَا طَوْقَ الْحَمَامَهْ

Al onu git, al onu git... Bir güvercin halkası gibi boynuna takıldı.

وَهَذَا يَجْرِي مَعَ التَّأْوِيلِ الثَّانِي. والبخل والبخل في اللغة أن يمنع الانسال الحق الواجب عليه؟؟. فأما من منع مالا يَجِبُ عَلَيْهِ فَلَيْسَ بِبَخِيلٍ، لِأَنَّهُ لَا يُذَمُّ بِذَلِكَ. وَأَهْلُ الْحِجَازِ يَقُولُونَ: يَبْخُلُونَ وَقَدْ بَخُلُوا. وَسَائِرُ الْعَرَبِ يَقُولُونَ: بَخِلُوا يَبْخَلُونَ، حَكَاهُ النَّحَّاسُ. وَبَخِلَ يَبْخَلُ بُخْلًا وَبَخَلًا، عَنِ ابْنِ فَارِسٍ. الثَّالِثَةُ- فِي ثَمَرَةِ الْبُخْلِ وَفَائِدَتِهِ. وَهُوَ مَا رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِلْأَنْصَارِ: (مَنْ سَيِّدُكُمْ؟) قَالُوا الْجَدُّ بْنُ قَيْسٍ عَلَى بُخْلٍ فِيهِ. فَقَالَ ﷺ: (وَأَيُّ دَاءٍ أَدْوَى مِنَ الْبُخْلِ) قَالُوا: وَكَيْفَ ذَاكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: (إِنَّ قَوْمًا نَزَلُوا بِسَاحِلِ الْبَحْرِ فَكَرِهُوا لِبُخْلِهِمْ نُزُولَ الْأَضْيَافِ بِهِمْ فَقَالُوا: لِيَبْعُدِ الرِّجَالُ مِنَّا عَنِ النِّسَاءِ حَتَّى يَعْتَذِرَ الرِّجَالُ إِلَى الْأَضْيَافِ ببعد النساء، وتعتذر النساء ببعد الرجال، ففعلوا وَطَالَ ذَلِكَ بِهِمْ فَاشْتَغَلَ الرِّجَالُ بِالرِّجَالِ وَالنِّسَاءُ بِالنِّسَاءِ) ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ فِي كِتَابِ" أَدَبِ الدُّنْيَا والدين". والله أعلم.

Bu [izah], ikinci tevil doğrultusunda geçerlidir. Lügatte el-buhl (الْبُخْل) ve el-bahl (الْبَخَل) [cimrilik], insanın üzerine vacip olan hakkı vermemesidir. Üzerine vacip olmayan bir şeyi vermekten kaçınan kimse ise cimri değildir; çünkü bu sebeple kınanmaz. Hicaz ehli [muzari olarak] yebhulûne (يَبْخُلُونَ), [mazi olarak da] bahulû (بَخُلُوا) derler. Diğer Araplar ise bahilû yebhalûne (بَخِلُوا يَبْخَلُونَ) derler; bunu en-Nehhâs nakletmiştir. İbn Fâris'ten nakledildiğine göre mazi, muzari ve masdarları bahile yebhalu buhlen ve bahalen (بَخِلَ يَبْخَلُ بُخْلًا وَبَخَلًا) [şeklindedir]. Üçüncüsü: Cimriliğin semeresi ve doğurduğu netice hakkındadır. Bu hususta rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ensara: «Seyyidiniz (lideriniz) kimdir?» diye sormuş, onlar da: "Kendisindeki cimriliğe rağmen el-Cedd b. Kays'tır" demişlerdir. Bunun üzerine [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem: «Hangi dert cimrilikten daha devasızdır (daha büyüktür)!» buyurmuştur. Onlar: "Bu nasıl olur ey Allah'ın Resûlü?" deyince şöyle buyurmuştur: «Deniz sahilinde konaklayan bir kavim vardı; cimrilikleri yüzünden misafirlerin yanlarına konaklamasını istemediler. Bunun üzerine: 'Erkeklerimiz kadınlardan uzak dursun ki erkekler misafirlere kadınların uzaklığını, kadınlar da erkeklerin uzaklığını mazeret göstersin' dediler. Böyle yaptılar ve bu durum aralarında uzayıp gitti; sonunda erkekler erkeklerle, kadınlar da kadınlarla yetindi [ve meşgul oldu].» Bunu el-Mâverdî, Edebü'd-dünyâ ve'd-dîn adlı eserinde zikretmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الرَّابِعَةُ- وَاخْتُلِفَ فِي الْبُخْلِ وَالشُّحِّ، هَلْ هُمَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ أَوْ بِمَعْنَيَيْنِ. فَقِيلَ: الْبُخْلُ الِامْتِنَاعُ مِنْ إِخْرَاجِ مَا حَصَلَ عِنْدَكَ. وَالشُّحُّ: الْحِرْصُ عَلَى تَحْصِيلِ مَا لَيْسَ عِنْدَكَ. وَقِيلَ: إِنَّ الشُّحَّ هُوَ الْبُخْلُ مَعَ حِرْصٍ. وَهُوَ الصَّحِيحُ لِمَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (اتَّقُوا الظُّلْمَ فَإِنَّ الظُّلْمَ ظُلُمَاتٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَاتَّقُوا الشُّحَّ فَإِنَّ الشُّحَّ أَهْلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ حَمَلَهُمْ عَلَى أَنْ سَفَكُوا دِمَاءَهُمْ وَاسْتَحَلُّوا مَحَارِمَهُمْ). وَهَذَا يَرُدُّ قَوْلَ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْبُخْلَ مَنْعُ الْوَاجِبِ، وَالشُّحَّ مَنْعُ الْمُسْتَحَبِّ. إِذْ لَوْ كَانَ الشُّحُّ مَنْعَ الْمُسْتَحَبِّ لَمَا دَخَلَ تَحْتَ هَذَا الْوَعِيدِ الْعَظِيمِ، وَالذَّمِّ الشَّدِيدِ الَّذِي فِيهِ هَلَاكُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. وَيُؤَيِّدُ هَذَا الْمَعْنَى مَا رَوَاهُ النَّسَائِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ (لَا يَجْتَمِعُ غُبَارٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَدُخَانُ جَهَنَّمَ فِي مَنْخِرَيْ رَجُلٍ مُسْلِمٍ أَبَدًا وَلَا يَجْتَمِعُ شُحٌّ وَإِيمَانٌ فِي قَلْبِ رَجُلٍ مُسْلِمٍ أَبَدًا (. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الشُّحَّ أَشَدُّ فِي الذَّمِّ مِنَ الْبُخْلِ، إِلَّا أَنَّهُ قَدْ جَاءَ مَا يَدُلُّ عَلَى مُسَاوَاتِهِمَا وَهُوَ قَوْلُهُ- وَقَدْ سُئِلَ، أَيَكُونُ الْمُؤْمِنُ بَخِيلًا؟ قَالَ: (لَا) وَذَكَرَ الْمَاوَرْدِيُّ فِي كِتَابِ" أَدَبِ الدُّنْيَا وَالدِّينِ" أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِلْأَنْصَارِ: (مَنْ سَيِّدُكُمْ) قَالُوا: الْجَدُّ بْنُ قَيْسٍ عَلَى بُخْلٍ فِيهِ، الْحَدِيثَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ) أَخْبَرَ تَعَالَى بِبَقَائِهِ وَدَوَامِ مُلْكِهِ. وَأَنَّهُ فِي الْأَبَدِ كَهُوَ فِي الْأَزَلِ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ، فَيَرِثُ الْأَرْضَ بَعْدَ فِنَاءِ خَلْقِهِ وَزَوَالِ أَمْلَاكِهِمْ، فَتَبْقَى الْأَمْلَاكُ وَالْأَمْوَالُ لَا مُدَّعَى فِيهَا. فَجَرَى هَذَا مَجْرَى الْوِرَاثَةِ فِي عَادَةِ الْخَلْقِ، وَلَيْسَ هَذَا بِمِيرَاثٍ فِي الْحَقِيقَةِ، لِأَنَّ الْوَارِثَ فِي الْحَقِيقَةِ هُوَ الَّذِي يَرِثُ شَيْئًا لَمْ يَكُنْ مَلَكَهُ مِنْ قبل، والله ﷾ مالك السموات والأرض وما بينهما، وكانت السموات وَمَا فِيهَا، وَالْأَرْضُ وَمَا فِيهَا لَهُ، وَإِنَّ الْأَمْوَالَ كَانَتْ عَارِيَةً عِنْدَ أَرْبَابِهَا، فَإِذَا مَاتُوا رُدَّتِ الْعَارِيَةُ إِلَى صَاحِبِهَا الَّذِي كَانَتْ لَهُ فِي الْأَصْلِ. وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها" [مريم: ٤٠] الْآيَةَ. وَالْمَعْنَى فِي الْآيَتَيْنِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ عِبَادَهُ بِأَنْ يُنْفِقُوا وَلَا يَبْخَلُوا قَبْلَ أَنْ يَمُوتُوا وَيَتْرُكُوا ذَلِكَ مِيرَاثًا لِلَّهِ تَعَالَى، ولا ينفعهم إلا ما أنفقوا.

Dördüncü [Mesele]- Buhl (cimrilik) ve şuhh (aşırı cimrilik/hırs) kelimelerinin aynı manada mı yoksa iki ayrı manada mı olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Bir görüşe göre buhl; elinde bulunanı vermekten kaçınmaktır. Şuhh ise; elinde olmayanı elde etmeye hırs göstermektir. Bir diğer görüşe göre ise şuhh; hırsla birlikte olan cimriliktir. Sahih olan da budur; zira Müslim'in Câbir b. Abdullah'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « اتَّقُوا الظُّلْمَ فَإِنَّ الظُّلْمَ ظُلُمَاتٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَاتَّقُوا الشُّحَّ فَإِنَّ الشُّحَّ أَهْلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ حَمَلَهُمْ عَلَى أَنْ سَفَكُوا دِمَاءَهُمْ وَاسْتَحَلُّوا مَحَارِمَهُمْ » «Zulümden sakınınız! Çünkü zulüm, kıyamet gününde karanlıklardır. Şuhh'tan (aşırı cimrilik ve hırstan) da sakınınız! Çünkü şuhh, sizden öncekileri helak etmiş; onları kanlarını dökmeye ve haramlarını helal saymaya sevk etmiştir.» Bu rivayet; "Buhl vacip olanı esirgemek, şuhh ise müstehab olanı esirgemektir" diyen kimsenin görüşünü reddeder. Zira şuhh müstehab olanı esirgemek olsaydı, içinde dünya ve ahiretin helaki bulunan bu büyük tehdit ve şiddetli kınama altına girmezdi. Bu manayı, en-Nesâî'nin Ebû Hureyre'den rivayet ettiği şu hadis de desteklemektedir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَا يَجْتَمِعُ غُبَارٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَدُخَانُ جَهَنَّمَ فِي مَنْخِرَيْ رَجُلٍ مُسْلِمٍ أَبَدًا وَلَا يَجْتَمِعُ شُحٌّ وَإِيمَانٌ فِي قَلْبِ رَجُلٍ مُسْلِمٍ أَبَدًا » «Allah yolundaki toz ile cehennemin dumanı bir Müslüman adamın iki burun deliğinde asla bir araya gelmez; şuhh (aşırı cimrilik) ile iman da bir Müslüman adamın kalbinde asla birleşmez.» Bu da şuhhun yerilme bakımından buhlden daha şiddetli olduğuna delalet eder. Ancak bu ikisinin eşit olduğuna delalet eden rivayetler de gelmiştir; nitekim kendisine "Mümin cimri olur mu?" diye sorulduğunda « لَا » «Hayır» buyurması buna örnektir. el-Mâverdî de Edebü'd-Dünyâ ve'd-Dîn adlı eserinde Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Ensar'a: « مَنْ سَيِّدُكُمْ » «Sizin efendiniz kimdir?» diye sorduğunu, onların da: "İçindeki cimriliğe rağmen el-Cedd b. Kays'tır" dediklerini nakletmiştir; hadis daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: { وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mirası Allah'ındır” buyruğunda Yüce Allah, Kendi bekasını ve mülkünün devamlılığını haber vermektedir. O, ezelde olduğu gibi ebedde de âlemlerden müstağnidir (hiçbir şeye muhtaç değildir). Yaratılmışları yok olup mülkleri zail olduktan sonra yeryüzüne varis olur; böylece mülkler ve mallar üzerinde hak iddia eden hiç kimse kalmaz. Bu durum, yaratılmışların âdetindeki mirasa benzediği için böyle adlandırılmıştır. Yoksa bu, gerçek anlamda bir miras değildir; çünkü hakiki anlamda mirasçı, daha önce maliki olmadığı bir şeye varis olan kimsedir. Oysa aziz ve celil olan Allah; göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin yegâne malikidir. Gökler ve içindekiler, yer ve içindekiler hep O'nundur. Mallar ise sahiplerinin elinde sadece birer emanetti; onlar öldüklerinde bu emanet, asıl sahibi olan zata iade edilir. Bu ayetin bir benzeri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها } “Şüphesiz yeryüzüne ve üzerindekilere Biz varis oluruz” [Meryem: 40]. Her iki ayetteki mana şudur: Yüce Allah, kullarına ölmeden ve mallarını Allah Teâlâ'ya miras olarak bırakmadan önce infak etmelerini ve cimrilik yapmamalarını emretmiştir; zira infak ettiklerinden başkası kendilerine fayda vermeyecektir.

[سورة آل عمران (٣): الآيات ١٨١ الى ١٨٢]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayetler 181-182]

لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ سَنَكْتُبُ مَا قالُوا وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ (١٨١) ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (١٨٢)

{ لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ سَنَكْتُبُ مَا قالُوا وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ (١٨١) ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ } “Andolsun ki Allah, 'Allah fakirdir, biz ise zenginiz' diyenlerin sözünü işitmiştir. Onların dediklerini ve haksız yere peygamberleri öldürmelerini yazacağız ve 'Tadın yakıcı azabı!' diyeceğiz. (181) Bu, ellerinizin önden gönderdiği şeyler sebebiyledir ve şüphesiz Allah kullarına asla zulmedici değildir.” (182)

قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ) ذَكَرَ تَعَالَى قَبِيحَ قَوْلِ الْكُفَّارِ لا سِيَّمَا الْيَهُودُ. وَقَالَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ: لَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ" مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً" [البقرة: ٢٤٥] قَالَ قَوْمٌ مِنَ الْيَهُودِ- مِنْهُمْ حُيَيُّ بْنُ أَخْطَبَ، فِي قَوْلِ الْحَسَنِ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ وَغَيْرُهُ: هُوَ فِنْحَاصُ بْنُ عَازُورَاءَ- إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ يَقْتَرِضُ مِنَّا. وَإِنَّمَا قَالُوا هَذَا تَمْوِيهًا عَلَى ضُعَفَائِهِمْ، لَا أَنَّهُمْ يَعْتَقِدُونَ هَذَا، لِأَنَّهُمْ أَهْلُ كِتَابٍ. وَلَكِنَّهُمْ كَفَرُوا بِهَذَا الْقَوْلِ، لِأَنَّهُمْ أَرَادُوا تَشْكِيكَ الضُّعَفَاءِ مِنْهُمْ وَمِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَتَكْذِيبَ النَّبِيِّ ﷺ. أَيْ إِنَّهُ فَقِيرٌ عَلَى قَوْلِ مُحَمَّدٍ ﷺ، لِأَنَّهُ اقْتَرَضَ مِنَّا. (سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا سَنُجَازِيهِمْ عَلَيْهِ. وَقِيلَ: سَنَكْتُبُهُ فِي صَحَائِفِ أَعْمَالِهِمْ، أَيْ نَأْمُرُ الْحَفَظَةَ بِإِثْبَاتِ قَوْلِهِمْ حَتَّى يَقْرَءُوهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي كُتُبِهِمُ الَّتِي يُؤْتَوْنَهَا، حَتَّى يَكُونَ أَوْكَدَ لِلْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ:" وَإِنَّا لَهُ كاتِبُونَ" [الأنبياء: ٩٤]. وَقِيلَ: مَقْصُودُ الْكِتَابَةِ الْحِفْظُ، أَيْ سَنَحْفَظُ مَا قالوا لنجازيهم. و" ما" فِي قَوْلِهِ" مَا قالُوا" فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ ب سَنَكْتُبُ". وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ" سَيَكْتُبُ" بِالْيَاءِ، فَيَكُونُ" مَا" اسْمَ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ. وَاعْتَبَرَ حَمْزَةُ ذَلِكَ بِقِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ:" وَيُقَالُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ". قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ) أي ونكتب قتلهم الأنبياء، أي رضاهم بِالْقَتْلِ. وَالْمُرَادُ قَتْلُ أَسْلَافِهِمُ الْأَنْبِيَاءَ، لَكِنْ لَمَّا رَضُوا بِذَلِكَ صَحَّتِ الْإِضَافَةُ إِلَيْهِمْ. وَحَسَّنَ رَجُلٌ عِنْدَ الشَّعْبِيِّ، قَتْلَ عُثْمَانَ ﵁ فَقَالَ لَهُ الشَّعْبِيُّ: شَرِكْتَ فِي دَمِهِ. فَجَعَلَ الرضا بالقتل قتلا، ﵁.

Yüce Allah'ın: { لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ } “Andolsun ki Allah, 'Allah fakirdir, biz ise zenginiz' diyenlerin sözünü işitmiştir” buyruğu: Yüce Allah, kâfirlerin, bilhassa Yahudilerin çirkin sözlerini zikretmektedir. Tefsir ehli şöyle demiştir: Allah, { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا } [el-Bakara: 245] “Allah'a güzel bir borç verecek olan kimdir?” ayetini indirdiğinde, Yahudilerden bir grup —Hasan[-ı Basrî]'nin görüşüne göre içlerinde Huyey b. Ahtab da vardı; İkrime ve başkaları ise bunun Fenhâs b. Âzûrâ olduğunu söylemiştir—: “Allah fakirdir, biz ise zenginiz; bizden borç istiyor” dediler. Onlar bunu, böyle inandıklarından değil, sadece kendi zayıf kimselerini aldatıp şaşırtmak için söylediler; çünkü onlar kitap ehlidirler. Ancak bu sözleriyle kâfir oldular; zira hem kendi aralarındaki hem de müminler arasındaki zayıf kimseleri şüpheye düşürmek ve Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlamak istediler. Yani: “Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem sözüne göre O fakirdir; çünkü bizden borç istemiştir” [demek istediler]. { سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا } “Onların dediklerini yazacağız” buyruğu: Bunun cezasını onlara vereceğiz [demektir]. Şöyle de denilmiştir: Bunu amel defterlerine yazacağız; yani aleyhlerine olan hüccetin daha da kesinleşmesi için, kıyamet gününde kendilerine verilecek olan kitaplarında okusunlar diye koruyucu meleklere onların sözlerini kaydetmelerini emredeceğiz. Bu, O'nun: { وَإِنَّا لَهُ كَاتِبُونَ } [el-Enbiyâ: 94] “Şüphesiz biz onu yazmaktayız” buyruğu gibidir. Şöyle de denilmiştir: Yazmaktan maksat muhafaza etmektir; yani cezalandırmak için söylediklerini muhafaza edeceğiz [demektir]. “مَا قَالُوا” sözündeki “mâ” (ما), “senektübü” fiili ile nasb mahallindedir. el-A‘meş ve Hamza, “ye” (ي) harfi ile [meçhul olarak] “seyüktwebü” şeklinde okumuşlardır; bu durumda “mâ” (ما), nâib-i fâil (faili zikredilmeyen özne) olur. Hamza, buna İbn Mes‘ûd'un: “Ve [onlara]: 'Yakıcı azabı tadın' denilir” kıraatini delil almıştır. Yüce Allah'ın: { وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ } “Ve haksız yere peygamberleri öldürmelerini [de yazacağız]” buyruğu: Yani peygamberleri öldürmelerini, diğer bir ifadeyle öldürülmelerine rıza göstermelerini de yazacağız [demektir]. Kastedilen, geçmiş atalarının peygamberleri öldürmesidir; fakat buna razı oldukları için bu fiilin onlara nispet edilmesi sahih olmuştur. Bir adam eş-Şa‘bî'nin yanında Osman'ın radıyallâhu anh öldürülmesini güzel gösterince, eş-Şa‘bî ona: “Onun kanına ortak oldun” demiştir. Böylece öldürmeye rıza göstermeyi bizzat öldürmek gibi saymıştır —radıyallâhu anh—.

قُلْتُ: وَهَذِهِ مَسْأَلَةٌ عُظْمَى، حَيْثُ يَكُونُ الرِّضَا بِالْمَعْصِيَةِ مَعْصِيَةً. وَقَدْ رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنِ، الْعُرْسِ بْنِ عُمَيْرَةَ الْكِنْدِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (إِذَا عُمِلَتِ الْخَطِيئَةُ فِي الْأَرْضِ كَانَ مَنْ شَهِدَهَا فَكَرِهَهَا- وَقَالَ مَرَّةً فَأَنْكَرَهَا- كَمَنْ غَابَ عَنْهَا وَمَنْ غَابَ عَنْهَا فَرَضِيَهَا كَانَ كَمَنْ شَهِدَهَا). وَهَذَا نَصٌّ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (بِغَيْرِ حَقٍّ) تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ فِي القرة (وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ) أَيْ يُقَالُ لَهُمْ فِي جَهَنَّمَ، أَوْ عِنْدَ الْمَوْتِ، أَوْ عِنْدَ الْحِسَابِ هَذَا. ثُمَّ هَذَا الْقَوْلُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، أَوْ مِنْ الْمَلَائِكَةِ، قَوْلَانِ. وَقِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ" وَيُقَالُ". وَالْحَرِيقُ اسْمٌ لِلْمُلْتَهِبَةِ مِنَ النَّارِ، وَالنَّارُ تَشْمَلُ الْمُلْتَهِبَةَ وَغَيْرَ الْمُلْتَهِبَةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى (ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ) أَيْ ذَلِكَ الْعَذَابُ بِمَا سَلَفَ مِنَ الذُّنُوبِ. وَخَصَّ الْأَيْدِيَ بِالذِّكْرِ لِيَدُلَّ عَلَى تَوَلِّي الْفِعْلِ وَمُبَاشَرَتِهِ، إِذْ قَدْ يُضَافُ الْفِعْلُ إِلَى الْإِنْسَانِ بِمَعْنَى أَنَّهُ أَمَرَ به، كقوله:" يُذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ" [القصص: ٤] وَأَصْلُ" أَيْدِيكُمْ" أَيْدِيُكُمْ فَحُذِفَتِ الضَّمَّةُ لِثِقَلِهَا. وَاللَّهُ أعلم.

Derim ki: Günaha rıza göstermenin de günah olması büyük bir meseledir. Nitekim Ebû Dâvûd, el-Urs b. Amîre el-Kindî'den, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: (Yeryüzünde bir günah işlendiğinde, orada bulunup da bundan hoşlanmayan —bir keresinde de: 'buna karşı çıkan' demiştir— kimse, orada bulunmamış gibi olur. Orada bulunmayıp da buna rıza gösteren kimse ise orada bulunmuş gibi olur.) Bu açık bir hükümdür. Allah Teâlâ'nın: { بِغَيْرِ حَقٍّ } “haksız yere” buyruğunun anlamı Bakara sûresinde geçmişti. { وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ } “ve 'Tadın yangın azabını!' deriz” buyruğu; cehennemde veya ölüm anında yahut hesap anında onlara böyle denilir demektir. Sonra bu sözün Allah Teâlâ tarafından mı yoksa melekler tarafından mı söylendiği hususunda iki görüş vardır. İbn Mes'ûd'un kıraati: “Ve yukâlu” (denilir) şeklindedir. el-Harîk (الْحَرِيق), ateşin alevli olanının adıdır; en-nâr (النَّار) ise hem alevli olanı hem de alevli olmayanı kapsar. Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ } “Bu, ellerinizin önceden işledikleri yüzündendir” buyruğu; bu azap, geçmişteki günahlar sebebiyledir demektir. Fiili bizzat üstlenmeyi ve doğrudan yapmayı belirtmek için özellikle “eller” zikredilmiştir; zira fiil, bazen o fiili emretmiş olması anlamında da insana nispet edilebilir; Allah Teâlâ'nın: { يُذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ } [el-Kasas: 4] “oğullarını boğazlıyordu” buyruğu gibi. { أَيْدِيكُمْ } kelimesinin aslı “eydîyuküm” (أَيْدِيُكُمْ) olup damme, ağırlığından dolayı hazfedilmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة آل عمران (٣): الآيات ١٨٣ الى ١٨٤]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyetler 183-184]

الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنا أَلاَّ نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنا بِقُرْبانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ قُلْ قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٨٣) فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جاؤُ بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتابِ الْمُنِيرِ (١٨٤)

{ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنا أَلاَّ نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنا بِقُرْبانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ قُلْ قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٨٣) فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جاؤُ بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتابِ الْمُنِيرِ (١٨٤) } “Onlar: «Allah bize, ateşin yiyeceği bir kurban getirmedikçe hiçbir peygambere inanmamamızı emretti» dediler. De ki: «Şüphesiz benden önce size peygamberler apaçık delillerle ve söylediğiniz şeyle geldiler. Eğer doğru sözlü iseniz onları niçin öldürdünüz?» (183) Eğer seni yalanladılarsa, senden önce apaçık deliller, sahifeler ve aydınlatıcı kitap getiren peygamberler de yalanlanmıştı. (184)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِينَ) فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ بَدَلًا مِنَ" الَّذِينَ" فِي قَوْلِهِ ﷿" لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا" أَوْ نَعْتٌ" لِلْعَبِيدِ" أَوْ خَبَرُ ابتداء، أي هم الذين قالوا. وقال الكلب وَغَيْرُهُ. نَزَلَتْ فِي كَعْبِ بْنِ الْأَشْرَفِ، وَمَالِكِ بْنِ الصَّيْفِ، وَوَهْبِ بْنِ يَهُوذَا، وَفِنْحَاصُ بْنُ عَازُورَاءَ وَجَمَاعَةٍ أَتَوُا النَّبِيَّ ﷺ، فَقَالُوا لَهُ: أَتَزْعُمُ أَنَّ اللَّهَ أَرْسَلَكَ إِلَيْنَا، وَإِنَّهُ أَنْزَلَ عَلَيْنَا كِتَابًا عَهِدَ إِلَيْنَا فِيهِ أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ يَزْعُمُ أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ، فإن جئتنا بِهِ صَدَّقْنَاكَ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ. فَقِيلَ: كَانَ هَذَا فِي التَّوْرَاةِ، وَلَكِنْ كَانَ تَمَامُ الْكَلَامِ: حَتَّى يَأْتِيَكُمُ الْمَسِيحُ وَمُحَمَّدٌ فَإِذَا أَتَيَاكُمْ فآمنوا بهما من غير قربان.

Yüce Allah'ın: {(الَّذِينَ)} “O kimseler...” buyruğu, azîz ve celîl olan Allah'ın: { لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا } “Muhakkak ki Allah, o (...) diyenlerin sözünü işitmiştir” ayetindeki { الَّذِينَ } lafzından bedel olarak cer mahallindedir. Ya da { لِلْعَبِيدِ } lafzının sıfatıdır veya bir mübtedanın haberidir; yani [takdiri]: "Onlar [şöyle] diyen kimselerdir" demektir. el-Kelbî ve başkaları şöyle demiştir: [Bu ayet], Kâ'b b. el-Eşref, Mâlik b. es-Sayf, Vehb b. Yehûzâ, Finhâs b. Âzûrâ ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip kendisine: "Sen, Allah'ın seni bize gönderdiğini ve bize indirdiği bir kitapta, ateşin yiyeceği (yakıp kül edeceği) bir kurban getirmedikçe Allah katından olduğunu iddia eden hiçbir elçiye inanmamamızı ahdettiğini (emrettiğini) mi iddia ediyorsun? Eğer bize bunu getirirsen seni tasdik ederiz" diyen bir topluluk hakkında inmiştir. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Şöyle de denilmiştir: Bu [hüküm] Tevrat'ta vardı; fakat sözün tamamı: "Mesîh ve Muhammed size gelinceye kadar; onlar size geldiğinde ise kurbansız olarak her ikisine de iman edin" şeklinde idi.

وَقِيلَ: كَانَ أَمْرُ الْقَرَابِينِ ثَابِتًا إِلَى أَنْ نسخت على لسان عيسى بن مَرْيَمَ. وَكَانَ النَّبِيُّ مِنْهُمْ يَذْبَحُ وَيَدْعُو فَتَنْزِلُ نَارٌ بَيْضَاءُ لَهَا دَوِيٌّ وَحَفِيفٌ لَا دُخَانَ لَهَا، فَتَأْكُلُ الْقُرْبَانَ. فَكَانَ هَذَا الْقَوْلُ دَعْوَى مِنَ الْيَهُودِ، إِذْ كَانَ ثَمَّ اسْتِثْنَاءٌ فَأَخْفَوْهُ، أَوْ نُسِخَ، فَكَانُوا فِي تَمَسُّكِهِمْ بِذَلِكَ مُتَعَنِّتِينَ، وَمُعْجِزَاتُ النَّبِيِّ ﷺ دَلِيلٌ قَاطِعٌ فِي إِبْطَالِ دَعْوَاهُمْ، وَكَذَلِكَ مُعْجِزَاتُ عِيسَى، وَمَنْ وَجَبَ صِدْقُهُ وَجَبَ تَصْدِيقُهُ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِقَامَةً لِلْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ: (قُلْ) يَا مُحَمَّدُ (قَدْ جاءَكُمْ) يَا مَعْشَرَ الْيَهُودِ (رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ) مِنَ الْقُرْبَانِ (فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ) يَعْنِي زَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَشَعْيَا، وَسَائِرَ مَنْ قَتَلُوا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ وَلَمْ تُؤْمِنُوا بِهِمْ. أَرَادَ بِذَلِكَ أَسْلَافَهُمْ. وَهَذِهِ الْآيَةُ هِيَ الَّتِي تَلَاهَا عَامِرٌ الشَّعْبِيُّ ﵁، فَاحْتَجَّ بِهَا عَلَى الَّذِي حَسَّنَ قَتْلَ عُثْمَانَ ﵁ كَمَا بَيَّنَّاهُ. وَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَمَّى الْيَهُودَ قَتَلَةً لِرِضَاهُمْ بِفِعْلِ أَسْلَافِهِمْ، وَإِنْ كَانَ بَيْنَهُمْ نَحْوٌ مِنْ سَبْعِمِائَةِ سَنَةٍ. وَالْقُرْبَانُ مَا يُتَقَرَّبُ بِهِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مِنْ نُسُكٍ وَصَدَقَةٍ وَعَمَلٍ صَالِحٍ، وَهُوَ فَعْلَانُ مِنَ الْقُرْبَةِ. وَيَكُونُ اسْمًا وَمَصْدَرًا، فَمِثَالُ الِاسْمِ السُّلْطَانُ وَالْبُرْهَانُ. وَالْمَصْدَرُ الْعُدْوَانُ والخسران. وكان عيسى ابن عُمَرَ يَقْرَأُ" بِقُرْبانٍ" بِضَمِ الرَّاءِ إِتْبَاعًا لِضَمَّةِ الْقَافِ، كَمَا قِيلَ فِي جَمْعِ ظُلْمَةٍ: ظُلُمَاتٌ، وَفِي حُجْرَةٍ حُجُرَاتٌ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى مُعَزِّيًا لِنَبِيِّهِ وَمُؤْنِسًا لَهُ. (فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جاؤُ بِالْبَيِّناتِ) أَيْ بِالدِّلَالَاتِ. (وَالزُّبُرِ) أَيِ الْكُتُبِ الْمَزْبُورَةِ، يَعْنِي الْمَكْتُوبَةَ. وَالزُّبُرُ جَمْعُ زَبُورٍ وَهُوَ الْكِتَابُ. وَأَصْلُهُ مِنْ زَبَرْتُ أَيْ كَتَبْتُ. وَكُلُّ زَبُورٍ فَهُوَ كِتَابٌ، قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ: لِمَنْ طَلَلٌ أَبْصَرْتُهُ فَشَجَانِي كَخَطِّ زَبُورٍ فِي عَسِيبِ يَمَانِي وَأَنَا أَعْرِفُ تَزْبِرَتِي أَيْ كِتَابَتِي. وَقِيلَ: الزَّبُورُ مِنَ الزَّبْرِ بِمَعْنَى الزَّجْرِ. وَزَبَرْتُ الرَّجُلَ انْتَهَرْتُهُ. وَزَبَرْتُ الْبِئْرَ: طَوَيْتُهَا بِالْحِجَارَةِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ" بِالزُّبُرِ وَبِالْكِتابِ الْمُنِيرِ" بِزِيَادَةِ بَاءٍ فِي الْكَلِمَتَيْنِ. وَكَذَلِكَ هُوَ فِي مَصَاحِفَ أَهْلِ الشَّامِ. (وَالْكِتابِ الْمُنِيرِ) أي الواضح المضي، مِنْ قَوْلِكَ: أَنَرْتُ الشَّيْءَ أُنِيرُهُ، أَيْ أَوْضَحْتُهُ: يُقَالُ: نَارَ الشَّيْءَ وَأَنَارَهُ وَنَوَّرَهُ وَاسْتَنَارَهُ بِمَعْنًى،

Şöyle de denilmiştir: Kurbanlar meselesi, Îsâ b. Meryem'in diliyle neshedilinceye kadar sabit/geçerli idi. Onlardan olan bir peygamber [kurbanı] keser ve dua ederdi; bunun üzerine dumanı olmayan, uğultulu ve hışırtılı beyaz bir ateş iner, kurbanı yerdi (yakıp yok ederdi). Bu söz, Yahudilerin bir iddiası idi; zira orada [bu hükümde] bir istisna vardı da onu gizlemişlerdi yahut [hüküm] neshedilmişti. Dolayısıyla onlar buna sarılmakla inatçılık ve zorluk çıkarıyorlardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in mucizeleri onların bu iddialarını iptal etmede kesin bir delildir; Îsâ'nın mucizeleri de böyledir. Doğruluğu vacip olan kimseyi tasdik etmek de vaciptir. Sonra Allah Teâlâ, onlara karşı hüccet ikame etmek üzere şöyle buyurdu: { قُلْ } [Ey Muhammed!] De ki: { قَدْ جاءَكُمْ } Ey Yahudi topluluğu! { رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ } “Benden önce [de] apaçık delillerle ve dediğiniz” kurban “ile peygamberler gelmişti;” { فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “eğer doğru söylüyorsanız, onları niçin öldürdünüz?” Yani Zekeriyyâ, Yahyâ, İşaya ve öldürdükleri diğer peygamberleri -aleyhimüsselâm- kastetmektedir; hem [onları öldürdünüz] hem de onlara inanmadınız. Bununla onların atalarını kastetmiştir. Âmir eş-Şa'bî radıyallâhu anh'ın okuduğu ve açıkladığımız üzere Osman radıyallâhu anh'ın katlini güzel gören kimseye karşı kendisiyle delil getirdiği ayet işte budur. Allah Teâlâ, aralarında yaklaşık yedi yüz yıl bulunmasına rağmen, atalarının fiilinden razı oldukları için Yahudileri katil olarak isimlendirmiştir. Kurban (el-Kurbân), kurban ibadeti (nüsuk), sadaka ve salih amel gibi Allah Teâlâ'ya kendisiyle yakınlaşılan şeydir. Bu kelime el-kürbe (yakınlık) kökünden fa'lân (فَعْلَان) veznindedir. Hem isim hem de masdar olabilir. İsmin örneği es-Sultân ve el-Bürhân'dır. Masdarın örneği ise el-Udvân ve el-Husrân'dır. Îsâ b. Ömer, kāf harfinin dammesine tâbi kılmak suretiyle [râ'nın dammesiyle] { بِقُرُبانٍ } şeklinde okurdu; nitekim zulme (ظُلْمَة) kelimesinin çoğulunda zulumât (ظُلُمَات), hucre (حُجْرَة) kelimesinde de hucurât (حُجُرَات) denildiği gibi. Sonra Allah Teâlâ Peygamberini teselli etmek ve gönlünü ferahlatmak üzere şöyle buyurdu: { فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جاؤُ بِالْبَيِّناتِ } “Eğer seni yalanlarlarsa, senden önce apaçık delillerle... gelen peygamberler de yalanlanmıştı”; yani delillerle [gelen peygamberler]. { وَالزُّبُرِ } Yani mezbûr (yazılmış) kitaplarla. ez-Zübür (الزُّبُر), kitâb anlamına gelen zebûr (زَبُور) kelimesinin çoğuludur. Aslı, «yazdım» anlamındaki zebertü (زَبَرْتُ) fiilindendir. Her zebûr bir kitaptır. İmruü'l-Kays şöyle demiştir: 'Kimin bu gördüğüm ve beni hüzne boğan kalıntıları? Yemen hurma dalı üzerindeki kitap yazısı gibi.' [Arapçada] «Ben tezbiremi (تَزْبِرَتِي) yani yazımı tanırım» denilir. Şöyle de denilmiştir: ez-Zebûr, menetmek/azarlamak anlamındaki ez-zebr (الزَّبْر) kökündendir. «Adamı azarladım» anlamında zebertü'r-racul (زَبَرْتُ الرَّجُلَ), «Kuyunun etrafını taşla ördüm» anlamında da zebertü'l-bi'r (زَبَرْتُ الْبِئْرَ) denir. İbn Âmir, iki kelimede de bâ (ب) harfi ilavesiyle { بِالزُّبُرِ وَبِالْكِتَابِ الْمُنِيرِ } şeklinde okumuştur. Şam ehlinin mushaflarında da böyledir. { وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ } Yani apaçık, aydınlatıcı [kitapla geldiler]. Bu ifade, «Bir şeyi açıkladım/aydınlattım» anlamındaki 'enertü'ş-şey'e ünîruhû' (أَنَرْتُ الشَّيْءَ أُنِيرُهُ) sözünden gelir. Nâre'ş-şey' (نَارَ الشَّيْءَ), enârahû (أَنَارَهُ), nevverahû (نَوَّرَهُ) ve istenârahû (اسْتَنَارَهُ) aynı anlamda kullanılır;

وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا لَازِمٌ وَمُتَعَدٍّ. وَجَمَعَ بَيْنَ الزُّبُرِ وَالْكِتَابِ- وَهُمَا بِمَعْنًى- لِاخْتِلَافِ لَفْظِهِمَا، وَأَصْلُهَا كما ذكرنا.

ve bunların her biri hem geçişsiz (lâzım) hem de geçişli (müteaddî) olarak kullanılır. Anlamları bir olduğu halde ez-Zübür ile el-Kitâb lafızlarının arasını birleştirmesi, lafızlarının farklılığından dolayıdır; asılları ise zikrettiğimiz gibidir.