فَشِلٌ وَفَشْلٌ. وَجَوَابُ" حَتَّى" مَحْذُوفٌ، أَيْ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمُ امْتُحِنْتُمْ. وَمِثْلُ هَذَا جَائِزٌ كَقَوْلِهِ:" فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ" [الانعام: ٣٥] فَافْعَلْ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: جَوَابُ" حَتَّى"،" وَتَنازَعْتُمْ" وَالْوَاوُ مُقْحَمَةٌ زَائِدَةٌ، كَقَوْلِهِ" فَلَمَّا أَسْلَما وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ. وَنادَيْناهُ" [الصافات: ١٠٤ - ١٠٣] أَيْ نَادَيْنَاهُ. وَقَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
{ حَتَّى } edatının cevabı hazfedilmiştir; yani nihayet zaafa düştüğünüzde imtihan edildiniz, demektir. Bu tür bir kullanım: { فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ } “Eğer yerde bir menfez yahut gökte bir merdiven bulmaya gücün yetiyorsa [durma yap]” [el-En'âm: 35] ayetinde olduğu gibi caizdir. Ferrâ ise şöyle demiştir: { حَتَّى } edatının cevabı { وَتَنازَعْتُمْ } kısmıdır; buradaki vav (و) fazladan eklenmiş (zâid) bir harftir. Tıpkı: { فَلَمَّا أَسْلَما وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ . وَنادَيْناهُ } “İkisi de teslim olup onu alnı üzerine yatırınca, biz de ona seslendik” [es-Sâffât: 103-104] ayetinde olduğu gibi; yani "ona seslendik" demektir. İmruü'l-Kays da şöyle demiştir:
فَلَمَّا أَجَزْنَا سَاحَةَ الْحَيِّ وَانْتَحَى
Obanın meydanını geçtiğimizde ve yöneldiğinde,
أَيِ انْتَحَى. وَعِنْدَ هَؤُلَاءِ يَجُوزُ إِقْحَامُ الْوَاوِ مِنْ" وَعَصَيْتُمْ". أَيْ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ عَصَيْتُمْ. وَعَلَى هَذَا فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، أَيْ حَتَّى إِذَا تَنَازَعْتُمْ وَعَصَيْتُمْ وفشلتم. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْجَوَابُ" صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ"،" ثُمَّ" زَائِدَةٌ، وَالتَّقْدِيرُ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ وَعَصَيْتُمْ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ. وَقَدْ أَنْشَدَ بَعْضُ النَّحْوِيِّينَ في زيادتها قوله الشاعر:
Yani "yöneldiğinde" demektir. Bu görüşte olanlara göre { وَعَصَيْتُمْ } lafzındaki vavın da zâid olması caizdir; yani "Nihayet zaafa düşüp çekiştiniz ve isyan ettiniz" takdirindedir. Buna göre cümlede takdim ve tehir (yer değiştirme) vardır; yani "Nihayet çekiştiniz, isyan ettiniz ve zaafa düştünüz" demektir. Ebû Ali ise şöyle demiştir: Cevabın { صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ } olması caizdir; { ثُمَّ } zâiddir ve cümlenin takdiri: "Nihayet zaafa düştüğünüzde, çekiştiğinizde ve isyan ettiğinizde sizi onlardan geri çevirdi" şeklindedir. Nitekim bazı nahivciler [sümme edatının] zâid oluşuna dair şu şairin sözünü delil getirmişlerdir:
أراني إذا ما بِتُّ عَلَى هَوًى ... فَثُمَّ إِذَا أَصْبَحْتُ أَصْبَحْتُ عَادِيًا
Görüyorum ki bir arzu üzerine gecelediğimde, / Sabahladığım vakit haksızlık eden biri olarak sabahlardım.
وَجَوَّزَ الْأَخْفَشُ أَنْ تَكُونَ زَائِدَةً، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:" حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ" [التوبة: ١١٨]. وَقِيلَ:" حَتَّى" بِمَعْنَى" إِلَى" وَحِينَئِذٍ لَا جَوَابَ لَهُ، أَيْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِلَى أَنْ فَشِلْتُمْ، أَيْ كَانَ ذَلِكَ الْوَعْدُ بِشَرْطِ الثَّبَاتِ. ومعنى (تَنازَعْتُمْ) اخْتَلَفْتُمْ، يَعْنِي الرُّمَاةَ حِينَ قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: نَلْحَقُ الْغَنَائِمَ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بَلْ نَثْبُتُ فِي مَكَانِنَا الَّذِي أَمَرَنَا النَّبِيُّ ﷺ بِالثُّبُوتِ فِيهِ. (وَعَصَيْتُمْ) أَيْ خَالَفْتُمْ أَمْرَ الرَّسُولِ فِي الثُّبُوتِ. (مِنْ بَعْدِ مَا أَراكُمْ مَا تُحِبُّونَ) يَعْنِي مِنَ الْغَلَبَةِ الَّتِي كَانَتْ لِلْمُسْلِمِينَ يَوْمَ أُحُدٍ أَوَّلَ أَمْرِهِمْ، وَذَلِكَ حِينَ صُرِعَ صَاحِبُ لِوَاءِ الْمُشْرِكِينَ عَلَى مَا تَقَدَّمَ، وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا صُرِعَ انْتَشَرَ النَّبِيُّ ﷺ وَأَصْحَابُهُ وَصَارُوا كَتَائِبَ مُتَفَرِّقَةً فَحَاسُوا الْعَدُوَّ ضَرْبًا حَتَّى أَجْهَضُوهُمْ عَنْ أَثْقَالِهِمْ. وَحَمَلَتْ خَيْلُ الْمُشْرِكِينَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ كُلُّ ذَلِكَ تُنْضَحُ بِالنَّبْلِ فَتَرْجِعُ مَغْلُوبَةً، وَحَمَلَ الْمُسْلِمُونَ فَنَهَكُوهُمْ قَتْلًا. فَلَمَّا أَبْصَرَ الرُّمَاةُ الْخَمْسُونَ أَنَّ اللَّهَ ﷿ قَدْ فَتَحَ لِإِخْوَانِهِمْ قالوا: والله ما نجلس
Ahfeş de [ثُمَّ edatının] zâid olmasını caiz görmüştür; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ } “Nihayet yeryüzü bütün genişliğine rağmen onlara dar gelmiş, nefisleri de kendilerini sıkıştırdıkça sıkıştırmış ve Allah’tan yine O’na sığınmaktan başka bir sığınak olmadığını anlamışlardı. Sonra (eski hâllerine dönsünler diye) tevbelerini kabul buyurdu.” [et-Tevbe: 118] Bir görüşe göre ise { حَتَّى } [edatı], { إِلَى } (kadar) anlamındadır ve bu durumda onun bir cevabı yoktur. Yani; "Zaafa düşünceye kadar Allah size olan vaadini yerine getirdi" demektir; diğer bir ifadeyle bu vaad, sebat gösterme şartına bağlıydı. { تَنازَعْتُمْ } [ifadesinin] anlamı: İhtilafa düştünüz, demektir. Yani okçuların bazısının diğerlerine: "Ganimetlere yetişelim" dediği, bazılarının ise: "Hayır, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bize kalmamızı emrettiği mevzimizde sebat edeceğiz" dediği anı kastetmektedir. { وَعَصَيْتُمْ }: Yani mevzide sebat etme hususunda Resul'ün emrine karşı geldiniz. { مِنْ بَعْدِ مَا أَراكُمْ مَا تُحِبُّونَ }: Yani Uhud gününde, savaşın başında Müslümanların elde ettiği zaferi [size gösterdikten sonra]. Bu da daha önce geçtiği üzere müşriklerin sancaktarının yere serildiği andır. Şöyle ki; o yere serilince Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbı yayıldılar ve ayrı ayrı birlikler hâline geldiler; düşmanı vura vura darmadağın ettiler, nihayet onları ağırlıklarını (karargâh eşyalarını) bırakıp kaçmak zorunda bıraktılar. Müşriklerin süvarileri Müslümanlara üç defa hücum etti; her defasında ok yağmuruna tutularak yenilgiye uğramış vaziyette geri püskürtüldüler. Müslümanlar da hücum edip onları öldürerek kıyıma uğrattılar. Elli okçu, Allah celle ve azze'nin kardeşlerine zafer nasip ettiğini görünce: "Vallahi burada [artık boşuna] oturmayız..." dediler.
هاهنا لِشَيْءٍ، قَدْ أَهْلَكَ اللَّهُ الْعَدُوَّ وَإِخْوَانُنَا فِي عَسْكَرِ الْمُشْرِكِينَ. وَقَالَ طَوَائِفُ مِنْهُمْ: عَلَامَ نَقِفُ وَقَدْ هَزَمَ اللَّهُ الْعَدُوَّ؟ فَتَرَكُوا مَنَازِلَهُمُ الَّتِي عَهِدَ إِلَيْهِمُ النَّبِيُّ صَلِّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَلَّا يَتْرُكُوهَا، وَتَنَازَعُوا وَفَشِلُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ فَأَوْجَفَتِ الْخَيْلُ فِيهِمْ قَتْلًا. وَأَلْفَاظُ الْآيَةِ تَقْتَضِي التَّوْبِيخَ لَهُمْ، وَوَجْهُ التَّوْبِيخِ لَهُمْ أَنَّهُمْ رَأَوْا مَبَادِئَ النَّصْرِ، فَكَانَ الْوَاجِبُ أَنْ يَعْلَمُوا أَنَّ تَمَامَ النَّصْرِ فِي الثَّبَاتِ لَا فِي الِانْهِزَامِ. ثُمَّ بَيَّنَ سَبَبَ التَّنَازُعِ فَقَالَ: (مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا). يَعْنِي الْغَنِيمَةَ. قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: مَا شَعَرْنَا أَنَّ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَعَرَضَهَا حَتَّى كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ. (وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ) وَهُمُ الَّذِينَ ثَبَتُوا فِي مَرْكَزِهِمْ، وَلَمْ يُخَالِفُوا أَمْرَ نَبِيِّهِمْ ﷺ مَعَ أَمِيرِهِمْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُبَيْرٍ، فَحَمَلَ خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ وَعِكْرِمَةُ بْنُ أَبِي جَهْلٍ عَلَيْهِ، وَكَانَا يَوْمَئِذٍ كَافِرَيْنِ فَقَتَلُوهُ مَعَ مَنْ بَقِيَ، ﵏. وَالْعِتَابُ مَعَ مَنِ انْهَزَمَ لَا مَعَ مَنْ ثَبَتَ، فَإِنَّ مَنْ ثَبَتَ فَازَ بِالثَّوَابِ، وَهَذَا كَمَا أَنَّهُ إِذَا حَلَّ بِقَوْمٍ عُقُوبَةٌ عَامَّةٌ فَأَهْلُ الصَّلَاحِ وَالصِّبْيَانِ يَهْلِكُونَ، وَلَكِنْ لَا يَكُونُ مَا حَلَّ بِهِمْ عُقُوبَةً، بَلْ هُوَ سَبَبُ الْمَثُوبَةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ) أَيْ بَعْدَ أَنِ اسْتَوْلَيْتُمْ عَلَيْهِمْ رَدَّكُمْ عَنْهُمْ بِالِانْهِزَامِ. وَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ الْمَعْصِيَةَ مَخْلُوقَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى. وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْمَعْنَى ثُمَّ انْصَرَفْتُمْ، فَإِضَافَتُهُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِإِخْرَاجِهِ الرُّعْبَ مِنْ قُلُوبِ الْكَافِرِينَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ابْتِلَاءٌ لَهُمْ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَهَذَا لَا يُغْنِيهِمْ، لِأَنَّ إِخْرَاجَ الرُّعْبِ مِنْ قُلُوبِ الْكَافِرِينَ حَتَّى يَسْتَخِفُّوا بِالْمُسْلِمِينَ قَبِيحٌ وَلَا يَجُوزُ عِنْدَهُمْ، أَنْ يَقَعَ مِنَ اللَّهِ قَبِيحٌ، فَلَا يَبْقَى لِقَوْلِهِ:" ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ" مَعْنَى. وَقِيلَ: مَعْنَى" صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ" أَيْ لَمْ يُكَلِّفْكُمْ طَلَبَهُمْ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ) أَيْ لَمْ يَسْتَأْصِلْكُمْ بَعْدَ الْمَعْصِيَةِ وَالْمُخَالَفَةِ. وَالْخِطَابُ قِيلَ هُوَ لِلْجَمِيعِ. وَقِيلَ: هُوَ لِلرُّمَاةِ الَّذِينَ خَالَفُوا مَا أُمِرُوا بِهِ، وَاخْتَارَهُ النَّحَّاسُ. وَقَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قوله:" ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ" [البقرة: ٥٢]. (وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ) بِالْعَفْوِ وَالْمَغْفِرَةِ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَا نُصِرَ النَّبِيُّ صلى الله
[... burada boşuna durmanın bir anlamı yoktur], bir şey için [burada kalmayız]. Allah düşmanı helak etti, kardeşlerimiz de müşriklerin karargâhına girdi." Onlardan birtakım gruplar da: "Allah düşmanı hezimete uğratmışken ne diye bekliyoruz?" dediler. Böylece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine terk etmemelerini tembih ettiği mevzilerini terk ettiler; çekiştiler, zaaf gösterdiler ve Peygamber'e isyan ettiler. Bunun üzerine [düşman] süvarileri süratle üzerlerine akın ederek onları öldürmeye başladılar. Ayetin lafızları onları azarlamayı gerektirmektedir. Onların azarlanmasının sebebi şudur: Zaferin başlangıcını görmüşlerdi; dolayısıyla zaferin tamamına ermesinin bozguna uğramakta [ganimete koşmakta] değil, sebat göstermekte olduğunu bilmeleri gerekirdi. Ardından [Allah Teâlâ] çekişmenin sebebini açıklayarak şöyle buyurdu: { مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا } “İçinizden kimi dünyayı istiyordu.” Yani ganimeti kastediyor. İbn Mes‘ûd şöyle demiştir: "Uhud gününe kadar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından herhangi birinin dünyayı ve onun geçici metaını isteyeceğini hatırımıza bile getirmezdik." { وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ } “Kimi de ahireti istiyordu.” Bunlar ise komutanları Abdullah b. Cübeyr ile birlikte mevzilerinde sebat eden ve Peygamberleri sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrine muhalefet etmeyen kimselerdir. O gün henüz kâfir olan Hâlid b. Velîd ile İkrime b. Ebî Cehil onların üzerine hücum ettiler ve [Abdullah b. Cübeyr'i] geriye kalanlarla birlikte şehit ettiler -radıyallâhu anhüm-. Kınama ve azarlama sebat edenlere değil, mevzisini terk edip bozguna uğrayanlara yöneliktir. Çünkü sebat edenler sevaba nail olmuşlardır. Bu durum, bir topluluğa umumi bir musibet/ceza indiğinde salih kimselerin ve çocukların da helak olmasına benzer; ancak başlarına gelen bu durum onlar için bir ceza değil, bilakis mükâfat vesilesidir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ } “Sonra sizi imtihan etmek için onlardan [yüzünüzü] çevirdi” buyruğu; yani onlara üstün geldikten sonra sizi hezimete uğratarak onlardan geri çevirdi, demektir. Bu da isyanın/günahın Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olduğuna delalet eder. Mu‘tezile ise şöyle demiştir: Manası, "Sonra siz yüz çevirdiniz" şeklindedir. Bunun Allah Teâlâ'ya izafe edilmesi ise, onları imtihan etmek maksadıyla kâfirlerin kalbinden Müslümanlara karşı duydukları korkuyu çıkarmış olması sebebiyledir. Kuşeyrî şöyle der: Bu [açıklama] onların işine yaramaz. Zira kâfirlerin kalbinden korkuyu çıkarıp Müslümanları hafife almalarını sağlamak çirkin bir durumdur; onlara göre ise Allah'tan çirkin bir fiilin sadır olması caiz değildir. Dolayısıyla O'nun: "Sonra sizi onlardan çevirdi" buyruğunun bir manası kalmaz. Şöyle de denilmiştir: "Sizi onlardan çevirdi" ifadesinin anlamı; onları takip etmeyi size yüklemedi/farz kılmadı, demektir. Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } “Andolsun ki O sizi affetti. Allah müminlere karşı lütuf sahibidir” buyruğu; yani isyan ve muhalefetten sonra kökünüzü kazımadı [hepinizi helak etmedi], demektir. Buradaki hitabın bütün [ashaba] yönelik olduğu söylenmiştir. Kendilerine emredilen hususa muhalefet eden okçulara yönelik olduğu da söylenmiştir ki Nehhas bu görüşü tercih etmiştir. Müfessirlerin çoğunluğu ise şöyle demiştir: Bu ayetin benzeri O'nun: { ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ } “Sonra sizi affetmiştik” [el-Bakara 2/52] buyruğudur. { وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } “Allah müminlere karşı lütuf sahibidir” buyruğu; af ve mağfiretle [lütufkârdır], demektir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu
عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي مَوْطِنٍ كَمَا نُصِرَ يَوْمَ أُحُدٍ، قَالَ: وَأَنْكَرْنَا ذَلِكَ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بَيْنِي وَبَيْنَ مَنْ أَنْكَرَ ذَلِكَ كِتَابُ اللَّهِ ﷿، إِنَّ اللَّهَ ﷿ يَقُولُ فِي يَوْمِ أُحُدٍ: وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ- يَقُولُ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَالْحَسُّ الْقَتْلُ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ" وَإِنَّمَا عَنَى بِهَذَا الرُّمَاةَ. وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَقَامَهُمْ فِي مَوْضِعٍ ثُمَّ قَالَ: (احْمُوا ظُهُورَنَا فَإِنْ رَأَيْتُمُونَا نُقْتَلُ فَلَا تَنْصُرُونَا وَإِنْ رَأَيْتُمُونَا قَدْ غَنِمْنَا فَلَا تَشْرَكُونَا). فَلَمَّا غَنِمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَبَاحُوا عَسْكَرَ الْمُشْرِكِينَ انْكَفَأَتِ الرُّمَاةُ جَمِيعًا فَدَخَلُوا فِي الْعَسْكَرِ يَنْتَهِبُونَ، وَقَدِ الْتَقَتْ صُفُوفُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ، فَهُمْ هَكَذَا- وَشَبَّكَ أَصَابِعَ يَدَيْهِ- وَالْتَبَسُوا. فَلَمَّا أَخَلَّ الرُّمَاةُ تِلْكَ الْخَلَّةِ الَّتِي كَانُوا فِيهَا دَخَلَتِ الْخَيْلُ مِنْ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ عَلَى أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَضَرَبَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا وَالْتَبَسُوا، وَقُتِلَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ نَاسٌ كَثِيرٌ، وَقَدْ كَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابِهِ أَوَّلَ النَّهَارِ حَتَّى قُتِلَ مِنْ أَصْحَابِ لِوَاءِ الْمُشْرِكِينَ سَبْعَةٌ أَوْ تِسْعَةٌ، وَجَالَ الْمُسْلِمُونَ نَحْوَ الْجَبَلِ، وَلَمْ يَبْلُغُوا حَيْثُ يَقُولُ النَّاسُ: الْغَارَ، إِنَّمَا كَانُوا تَحْتَ الْمِهْرَاسِ وَصَاحَ الشَّيْطَانُ: قُتِلَ مُحَمَّدٌ. فَلَمْ يُشَكَّ فِيهِ أَنَّهُ حَقٌّ، فَمَا زِلْنَا كَذَلِكَ مَا نَشُكُّ أَنَّهُ قُتِلَ حَتَّى طَلَعَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَيْنَ السَّعْدَيْنِ، نَعْرِفُهُ بِتَكَفُّئِهِ إِذَا مَشَى. قَالَ: فَفَرِحْنَا حَتَّى كَأَنَّا لَمْ يُصِبْنَا مَا أَصَابَنَا. قَالَ: فَرَقِيَ نَحْوَنَا وَهُوَ يَقُولُ: (اشْتَدَّ غَضَبُ اللَّهِ عَلَى قَوْمٍ دَمَّوْا وَجْهَ نَبِيِّهِمْ). وَقَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ: أَنَا كُنْتُ أَوَّلَ مَنْ عَرَفَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، عَرَفْتُهُ بِعَيْنَيْهِ مِنْ تَحْتِ الْمِغْفَرِ تُزْهِرَانِ فَنَادَيْتُ بِأَعْلَى صَوْتِي: يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ! أَبْشِرُوا، هَذَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَدْ أَقْبَلَ. فَأَشَارَ إلي أن اسكت.
[Peygamber sallallâhu aleyhi ve] sellem hiçbir yerde Uhud gününde yardım gördüğü gibi yardım görmemiştir." [Râvî] dedi ki: "Biz bunu yadırgadık. Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle dedi: 'Bunu yadırgayan ile benim aramda Allah Azze ve Celle'nin Kitabı vardır. Şüphesiz ki Allah Azze ve Celle Uhud günü hakkında şöyle buyurmaktadır: { وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } “Andolsun ki Allah, O’nun izniyle onları öldürüp yok ettiğiniz sırada size verdiği sözü tuttu. Nihayet zaafa düştünüz, bu hususta çekiştiniz ve sevdiğiniz şeyi size gösterdikten sonra isyan ettiniz. Kiminiz dünyayı istiyor, kiminiz de ahireti istiyordu. Sonra sizi denemek için onlardan yüzünüzü çevirdi [yenilgiye uğrattı]. Yine de sizi bağışladı. Allah müminlere karşı pek lütufkârdır.” -İbn Abbâs der ki: Hass (الْحَسُّ), öldürmek demektir.- Bununla sadece okçuları kastetmiştir. Şöyle ki; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onları bir mevkiye yerleştirmiş ve ardından: « احْمُوا ظُهُورَنَا فَإِنْ رَأَيْتُمُونَا نُقْتَلُ فَلَا تَنْصُرُونَا وَإِنْ رَأَيْتُمُونَا قَدْ غَنِمْنَا فَلَا تَشْرَكُونَا » «Arkamızı koruyun! Bizim öldürüldüğümüzü görseniz bile bize yardıma gelmeyin; ganimet aldığımızı görseniz bile bize katılmayın!» buyurmuştu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ganimet elde edip [Müslümanlar] müşriklerin karargâhını mubah kıldıklarında, okçuların hepsi birden yönelip yağmalamak üzere ordugâha girdiler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının safları birbirine girmiş, onlar -parmaklarını birbirine kenetleyerek gösterdiği gibi- işte böyle olmuşlar ve birbirine karışmışlardı. Okçular bulundukları o gediği boşaltınca süvariler o mevkiden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının üzerine daldılar; böylece birbirlerini vurdular ve karıştılar. Müslümanlardan pek çok kimse öldürüldü. Halbuki günün başında [üstünlük] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabındaydı; öyle ki müşriklerin sancaktarlarından yedi veya dokuz kişi öldürülmüştü. Müslümanlar dağa doğru çekildiler; insanların söylediği mağaraya ulaşmamışlardı, sadece Mihrâs'ın altındaydılar. Şeytan ise: 'Muhammed öldürüldü!' diye bağırdı. Bunun gerçek olduğundan hiç şüphe edilmedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem iki Sa'd'ın arasında karşımıza çıkana kadar onun öldürüldüğünden şüphe etmeksizin bu halde kaldık. Yürürken öne doğru salınmasından onu tanıdık.' [Râvî] dedi ki: 'Öyle sevindik ki sanki başımıza gelenler hiç gelmemiş gibiydi.' [Râvî devamla] dedi ki: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « اشْتَدَّ غَضَبُ اللَّهِ عَلَى قَوْمٍ دَمَّوْا وَجْهَ نَبِيِّهِمْ » «Peygamberlerinin yüzünü kanatan bir kavme Allah'ın gazabı pek şiddetli olmuştur!» buyurarak bize doğru yukarı çıktı.' Kâ'b b. Mâlik de şöyle dedi: 'Müslümanlar arasından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ilk tanıyan bendim. Miğferin altından parıldayan gözlerinden onu tanıdım ve sesimin çıktığı en yüksek tonla: «Ey Müslümanlar topluluğu! Müjde, işte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geldi!» diye haykırdım. O da bana susmamı işaret etti.'
[سورة آل عمران (٣): آية ١٥٣]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 153]
إِذْ تُصْعِدُونَ وَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى مَا فاتَكُمْ وَلا مَا أَصابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (١٥٣)
{ إِذْ تُصْعِدُونَ وَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى مَا فاتَكُمْ وَلا مَا أَصابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } “O zaman siz durmadan uzaklaşıyor, kimseye dönüp bakmıyordunuz; Peygamber ise arkanızdan sizi çağırıyordu. Kaybettiğinize ve başınıza gelene üzülmeyesiniz diye [Allah] size keder üstüne keder verdi. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” (153)
" إِذْ" مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ:" وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ". وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ" تُصْعِدُونَ" بِضَمِ التَّاءِ وَكَسْرِ الْعَيْنِ. وَقَرَأَ أَبُو رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيُّ وَأَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ بِفَتْحِ التَّاءِ وَالْعَيْنِ، يَعْنِي تَصْعَدُونَ الْجَبَلَ. وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ وَشِبْلٌ" إِذْ يَصْعَدُونَ وَلَا يَلْوُونَ" بِالْيَاءِ فِيهِمَا. وَقَرَأَ الْحَسَنُ" تَلُونَ" بِوَاوٍ وَاحِدَةٍ. وَرَوَى أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ عَنْ عَاصِمٍ" وَلَا تُلْوُونَ" بِضَمِ التَّاءِ، وَهِيَ لُغَةٌ شَاذَّةٌ ذَكَرَهَا النَّحَّاسُ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ: أَصْعَدْتُ إِذَا مَضَيْتُ حِيَالَ وَجْهِكَ، وَصَعِدْتُ إِذَا ارْتَقَيْتُ فِي جَبَلٍ أَوْ غَيْرِهِ. فَالْإِصْعَادُ: السَّيْرُ فِي مُسْتَوٍ مِنَ الْأَرْضِ وَبُطُونِ الْأَوْدِيَةِ وَالشِّعَابِ. وَالصُّعُودُ: الِارْتِفَاعُ عَلَى الْجِبَالِ وَالسُّطُوحِ وَالسَّلَالِيمِ وَالدَّرَجِ. فَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ صُعُودُهُمْ فِي الْجَبَلِ بَعْدَ إِصْعَادِهِمْ فِي الْوَادِي، فَيَصِحُّ الْمَعْنَى عَلَى قِرَاءَةِ" تُصْعِدُونَ" وَ" تَصْعَدُونَ". قَالَ قَتَادَةُ وَالرَّبِيعُ: أَصَعَدُوا يَوْمَ أُحُدٍ فِي الْوَادِي. وَقِرَاءَةُ أُبَيٍّ" إِذْ تُصْعِدُونَ فِي الْوَادِي". قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: صَعِدُوا فِي أُحُدٍ فِرَارًا. فَكِلْتَا الْقِرَاءَتَيْنِ صَوَابٌ، كَانَ يَوْمَئِذٍ مِنَ الْمُنْهَزِمِينَ مُصْعَدٌ وَصَاعِدٌ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَالَ الْقُتَبِيُّ وَالْمُبَرِّدُ: أَصْعَدَ إِذَا أَبْعَدَ فِي الذَّهَابِ وَأَمْعَنَ فِيهِ، فَكَأَنَّ الْإِصْعَادَ إِبْعَادٌ فِي الْأَرْضِ كَإِبْعَادِ الِارْتِفَاعِ، قَالَ الشَّاعِرُ:
{ إِذْ } lafzı, O'nun: { وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ } “Andolsun ki O, sizi affetti” buyruğuna bağlıdır. Genel kıraat, te harfinin zammesi ve ayn harfinin kesresiyle { تُصْعِدُونَ } şeklindedir. Ebû Recâ el-Utâridî, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî, Hasan[-ı Basrî] ve Katâde ise te ve ayn harflerinin fethasıyla [tas'adûne] okumuşlardır; yani dağa tırmanıyordunuz demektir. İbn Muhaysın ve Şibl ise her ikisini de ye harfiyle { إِذْ يَصْعَدُونَ وَلَا يَلْوُونَ } şeklinde okumuşlardır. Hasan [bir rivayette] tek vav ile { تَلُونَ } okumuştur. Ebû Bekir b. Ayyâş, Âsım'dan te harfinin zammesiyle { وَلَا تُلْوُونَ } kıraatini rivayet etmiştir ki bu, en-Nehhâs'ın zikrettiği şaz bir lehçedir. Ebû Hâtim şöyle dedi: Önüne doğru dümdüz çekip gittiğinde as'adtu (أَصْعَدْتُ), dağa veya başka bir yere tırmandığında ise sa'idtu (صَعِدْتُ) denir. el-İs'âd (الْإِصْعَادُ): Düz arazide, vadilerin içlerinde ve dağ yollarında yürüyüp gitmektir. es-Su'ûd (الصُّعُودُ) ise: Dağlara, çatılara, merdivenlere ve basamaklara tırmanıp yükselmektir. Dolayısıyla onların dağa tırmanışlarının vadide uzaklaşıp kaçmalarından sonra gerçekleşmiş olması muhtemeldir; böylece anlam hem tus'idûne hem de tas'adûne kıraatine göre sahih olur. Katâde ve er-Rebî' şöyle demişlerdir: Uhud günü vadide uzaklaşıp gittiler. Übey'in kıraati ise { إِذْ تُصْعِدُونَ فِي الْوَادِي } "Vadide uzaklaşıp gittiğiniz vakit" şeklindedir. İbn Abbâs: "Kaçarak Uhud dağına tırmandılar" demiştir. Her iki kıraat de doğrudur; zira o gün hezimete uğrayanlar arasında hem düzlükte uzaklaşan (mus'ıd) hem de dağa tırmanan (sâid) vardı. Doğrusunu Allah bilir. el-Kutebî ve el-Müberred şöyle demiştir: Bir kimse gidişinde çok uzaklaştığında ve bunda ileri gittiğinde as'ade (أَصْعَدَ) denir; sanki düz arazide uzaklaşmak, yükseklikte uzaklaşmak gibidir. Şair şöyle demiştir:
أَلَا أَيُّهَذَا السَّائِلِي أَيْنَ أُصْعِدَتْ ... فَإِنَّ لَهَا مِنْ بَطْنِ يَثْرِبَ مَوْعِدَا
Ey bana nereye doğru uzaklaşıp gittiğini soran kimse! / Bilesin ki onun Yesrib'in bağrında bir randevusu vardır.
وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْإِصْعَادُ الِابْتِدَاءُ فِي السَّفَرِ، وَالِانْحِدَارُ الرُّجُوعُ مِنْهُ، يُقَالُ: أَصْعَدْنَا مِنْ بَغْدَادَ إِلَى مَكَّةَ وَإِلَى خُرَاسَانَ وَأَشْبَاهِ ذَلِكَ إِذَا خَرَجْنَا إِلَيْهَا وَأَخَذْنَا فِي السَّفَرِ، وَانْحَدَرْنَا إِذَا رَجَعْنَا. وَأَنْشَدَ أَبُو عُبَيْدَةَ:
Ferrâ şöyle dedi: el-İs'âd (الْإِصْعَادُ), yolculuğa başlamaktır; el-inhidâr (الِانْحِدَارُ) ise ondan geri dönmektir. Bağdat'tan Mekke'ye, Horasan'a ve benzeri yerlere doğru yola çıkıp yolculuğa başladığımızda as'adnâ (أَصْعَدْنَا), geri döndüğümüzde ise inhadernâ (انْحَدَرْنَا) denir. Ebû Ubeyde şu beyti okumuştur:
قَدْ كُنْتِ تَبْكِينَ عَلَى الْإِصْعَادِ ... فاليوم سرحت وصاح الحادي
Sen [daha önce] yola çıkıp uzaklaşmaya ağlardın; bugün ise [develer] salıverildi ve kervancı haykırdı.
وَقَالَ الْمُفَضَّلُ: صَعِدَ وَأَصْعَدَ وَصَعَّدَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. وَمَعْنَى" تَلْوُونَ" تُعَرِّجُونَ وَتُقِيمُونَ، أَيْ لَا يَلْتَفِتُ بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ هَرَبًا، فَإِنَّ الْمُعَرِّجَ عَلَى الشَّيْءِ يَلْوِي إِلَيْهِ عُنُقَهُ أَوْ عَنِانَ دَابَّتِهِ. (عَلَى أَحَدٍ) يُرِيدُ مُحَمَّدًا ﷺ، قَالَهُ الْكَلْبِيُّ. (وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ) أَيْ فِي آخِرِكُمْ، يُقَالُ: جَاءَ فُلَانٌ فِي آخِرِ النَّاسِ وَأُخْرَةِ النَّاسِ وَأُخْرَى النَّاسِ وَأُخْرَيَاتِ النَّاسِ. وَفِي الْبُخَارِيِّ" أُخْراكُمْ" تَأْنِيثُ آخِرُكُمْ: حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ قَالَ: سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ قَالَ: جَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى الرجالة يوم أحد عبد الله ابن جُبَيْرٍ وَأَقْبَلُوا مُنْهَزِمِينَ فَذَاكَ إِذْ يَدْعُوهُمُ الرَّسُولُ فِي أُخْرَاهُمْ. وَلَمْ يَبْقَ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ غَيْرُ اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ: كَانَ دُعَاءُ النَّبِيِّ ﷺ: (أَيْ عِبَادَ اللَّهِ ارجعوا). وكان دعاءه تَغْيِيرًا لِلْمُنْكَرِ، وَمُحَالٌ أَنْ يَرَى ﵇ الْمُنْكَرَ وَهُوَ الِانْهِزَامُ ثُمَّ لَا يَنْهَى عَنْهُ. قُلْتُ: هَذَا عَلَى أَنْ يَكُونَ الِانْهِزَامُ مَعْصِيَةً وَلَيْسَ كَذَلِكَ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ) الْغَمُّ فِي اللُّغَةِ: التَّغْطِيَةُ. غَمَّمْتُ الشَّيْءَ غَطَّيْتُهُ. وَيَوْمٌ غَمٌّ وَلَيْلَةٌ غَمَّةٌ إِذَا كَانَا مُظْلِمَيْنِ. وَمِنْهُ غُمَّ الْهِلَالُ إِذَا لَمْ يُرَ، وَغَمَّنِي الْأَمْرُ يَغُمُّنِي. قَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُهُمَا: الْغَمُّ الْأَوَّلُ الْقَتْلُ وَالْجِرَاحُ، وَالْغَمُّ الثَّانِي الْإِرْجَافُ بِقَتْلِ النَّبِيِّ ﷺ، إِذْ صَاحَ بِهِ الشَّيْطَانُ. وَقِيلَ: الْغَمُّ الْأَوَّلُ مَا فَاتَهُمْ مِنَ الظَّفَرِ وَالْغَنِيمَةِ، وَالثَّانِي مَا أَصَابَهُمْ مِنَ الْقَتْلِ وَالْهَزِيمَةِ. وَقِيلَ: الْغَمُّ الْأَوَّلُ الْهَزِيمَةُ، والثاني إشراف أبي وسفيان وَخَالِدٍ عَلَيْهِمْ فِي الْجَبَلِ، فَلَمَّا نَظَرَ إِلَيْهِمُ الْمُسْلِمُونَ غَمَّهُمْ ذَلِكَ، وَظَنُّوا أَنَّهُمْ يَمِيلُونَ عَلَيْهِمْ فَيَقْتُلُونَهُمْ فَأَنْسَاهُمْ هَذَا مَا نَالَهُمْ، فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:" اللَّهُمَّ لَا يَعْلُنَّ عَلَيْنَا" كَمَا تَقَدَّمَ. وَالْبَاءُ فِي" بِغَمٍّ" عَلَى هَذَا بِمَعْنَى عَلَى. وَقِيلَ: هِيَ عَلَى بَابِهَا، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ غَمُّوا النَّبِيَّ ﷺ بِمُخَالَفَتِهِمْ إِيَّاهُ، فَأَثَابَهُمْ بِذَلِكَ غَمَّهُمْ بِمَنْ أُصِيبَ مِنْهُمْ. وَقَالَ الْحَسَنُ:" فَأَثابَكُمْ غَمًّا" يَوْمَ أُحُدٍ" بِغَمٍّ" يَوْمَ بَدْرٍ لِلْمُشْرِكِينَ. وَسُمِّيَ الْغَمُّ ثَوَابًا كَمَا سُمِّيَ جَزَاءُ الذَّنْبِ ذَنْبًا. وَقِيلَ: وَقَفَهُمُ اللَّهُ عَلَى ذَنْبِهِمْ فَشُغِلُوا بِذَلِكَ عَمَّا أَصَابَهُمْ.
el-Mufaddal şöyle dedi: Sa'ide (صَعِدَ), as'ade (أَصْعَدَ) ve sa''ade (صَعَّدَ) aynı anlamdadır. { تَلْوُونَ } ifadesinin anlamı: Duraklayıp oyalanmak ve beklemektir; yani kaçarken hiçbiriniz diğerine dönüp bakmıyordu. Çünkü bir şeyin üzerine duraklayıp bakan kimse ona doğru boynunu veya bineğinin dizginini çevirir. { عَلى أَحَدٍ } “kimseye” yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e; bunu el-Kelbî söylemiştir. { وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ } “Peygamber ise arkanızdan sizi çağırıyordu” yani geride kalanlarınızın içinden. [Arapçada] Câe fülânün fî âhiri'n-nâs ve uhreti'n-nâs ve uhrâ'n-nâs ve uhreyâti'n-nâs denir. Sahîh-i Buhârî'de { أُخْراكُمْ } lafzının âhiruküm ifadesinin müennesi olduğu belirtilmiştir: Bize Amr b. Hâlid anlattı, bize Züheyr anlattı, bize Ebû İshâk anlattı, dedi ki: Berâ b. Âzib'in şöyle dediğini işittim: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud günü piyadelerin başına Abdullah b. Cübeyr'i tayin etti. Müslümanlar hezimete uğramış olarak yöneldiler; işte o an Resul'ün onları arkalarından çağırdığı andır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında ise sadece on iki adam kalmıştı. İbn Abbâs ve başkaları şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in çağrısı: (أَيْ عِبَادَ اللَّهِ ارجعوا) "Ey Allah'ın kulları, geri dönün!" şeklindeydi. Onun bu çağrısı bir münkeri değiştirmek içindi; nitekim aleyhisselâm'ın bir münkeri -ki o da hezimettir- görüp de ondan nehyetmemesi imkânsızdır. Derim ki: Bu, hezimetin bir isyan/günah olması kabulüne dayanır; oysa inşâallahu teâlâ açıklaması geleceği üzere durum öyle değildir. Allah Teâlâ'nın: { فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ } “[Allah] size keder üstüne keder verdi” buyruğunda geçen el-Gammu (الْغَمُّ) lügatte: Örtmektir. Gammemtü'ş-şey'e onu örttüm demektir. Karanlık gün ve gece için yevmün gammün (يَوْمٌ غَمٌّ) ve leyletün gammetün (لَيْلَةٌ غَمَّةٌ) denir. Hilal görünmediğinde söylenen gumme'l-hilâlu (غُمَّ الْهِلَالُ) ve "iş beni kederlendirdi" anlamındaki gammenî'l-emru yegummünî (غَمَّنِي الْأَمْرُ يَغُمُّنِي) tabirleri de buradan gelir. Mücâhid, Katâde ve başkaları şöyle demiştir: Birinci keder ölüm ve yaralanmalar, ikinci keder ise şeytan bağırdığında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in öldürüldüğü yönündeki asılsız haberdir. Bir görüşe göre: Birinci keder kaçırdıkları zafer ve ganimet, ikincisi ise başlarına gelen ölüm ve hezimettir. Bir diğer görüşe göre: Birinci keder hezimet, ikincisi ise Ebû Süfyân ve Hâlid'in dağda onların üzerine çıkıp görünmeleridir. Müslümanlar onları görünce bu durum kendilerini kederlendirdi ve üzerlerine çullanıp kendilerini öldüreceklerini zannettiler; bu durum onlara daha önce başlarına geleni unutturdu. İşte o vakit Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem daha önce geçtiği üzere: "Allah'ım! Bize üstün gelmesinler!" diye dua buyurdu. Bu takdire göre { بِغَمٍّ } lafzındaki ba (ب) harfi alâ (عَلَى - üstüne) manasındadır. Bir görüşe göre ise asıl anlamındadır; mana şudur: Onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e muhalefet ederek onu kederlendirmişler, Allah da buna karşılık onlardan vurulan kimseler sebebiyle kendilerini kederlendirmiştir. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: { فَأَثابَكُمْ غَمًّا } "Size Uhud günündeki kederi verdi", { بِغَمٍّ } "müşriklerin Bedir günündeki kederine karşılık". Günahın cezasına günah adı verildiği gibi, buradaki kedere de mükâfat (sevap) adı verilmiştir. Bir görüşe göre de: Allah onlara günahlarını fark ettirdi de bu sebeple başlarına gelen şeyleri unutup onunla meşgul oldular.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى مَا فاتَكُمْ وَلا مَا أَصابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ) اللَّامُ مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ:" وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ" وَقِيلَ: هِيَ مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ:" فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ" أَيْ كَانَ هَذَا الْغَمُّ بَعْدَ الْغَمِّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَ مِنَ الْغَنِيمَةِ، وَلَا مَا أصابكم من الهزيمة. والأول أحسن. و" غَمًّا" فِي قَوْلِهِ" مَا أَصابَكُمْ" فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ. وَقِيلَ:" لَا" صِلَةٌ. أَيْ لِكَيْ تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَمَا أَصَابَكُمْ عُقُوبَةٌ لَكُمْ عَلَى مُخَالَفَتِكُمْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ. وَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ:" مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ" [الأعراف: ١٢] أَيْ أَنْ تَسْجُدَ. وَقَوْلُهُ" لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتابِ" [الحديد: ٢٩] أَيْ لِيَعْلَمَ، وَهَذَا قَوْلُ الْمُفَضَّلِ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِقَوْلِهِ" فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ" أَيْ تَوَالَتْ عَلَيْكُمُ الْغُمُومُ، لِكَيْلَا تَشْتَغِلُوا بَعْدَ هَذَا بِالْغَنَائِمِ." وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ" فِيهِ مَعْنَى التَّحْذِيرِ وَالْوَعِيدِ.
Allah Teâlâ'nın: { لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى مَا فاتَكُمْ وَلا مَا أَصابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } “Kaybettiğinize ve başınıza gelene üzülmeyesiniz diye [Allah size böyle yaptı]. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyruğundaki lâm harfi O'nun: { وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ } “Andolsun ki O, sizi affetti” sözüne bağlıdır. Bir görüşe göre de O'nun: { فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ } “Size keder üstüne keder verdi” sözüne bağlıdır; yani elden kaçan ganimete ve başınıza gelen hezimete üzülmeyesiniz diye bu keder diğer kederin ardından geldi. Birinci görüş daha güzeldir. { مَا أَصابَكُمْ } ifadesindeki "mâ" lafzı car (kesre) mahallindedir. Bir görüşe göre de { لا } harfi zâiddir (sıladır). Yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e muhalefet etmenizin bir cezası olarak elinizden kaçana ve başınıza gelene üzülesiniz diye [böyle yaptı] demektir. Bu, O'nun: { مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ } “Sana emrettiğimde secde etmene ne engel oldu?” [el-A'râf: 12] yani "secde etmene" manasındaki ayeti ile; { لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتابِ } “Kitap ehli bilsin diye” [el-Hadîd: 29] yani "bilsinler diye" manasındaki ayeti gibidir; bu el-Mufaddal'ın görüşüdür. Bir diğer görüşe göre: { فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ } sözüyle kederlerin peş peşe gelmesini kastetmiştir ki bundan sonra ganimetlerle meşgul olmayasınız. { وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } “Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” ifadesinde ise bir uyarı ve tehdit manası vardır.
[سورة آل عمران (٣): آية ١٥٤]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 154]
ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنا هاهُنا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (١٥٤)
{ ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنا هاهُنا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Sonra o kederin ardından üzerinize bir güven, içinizden bir grubu bürüyen bir uyuklama indirdi. Bir grup da kendi canlarının kaygısına düşmüştü; Allah hakkında cahiliye zannı gibi haksız bir zanda bulunuyorlar ve: «Bu işten bize bir pay var mı?» diyorlardı. De ki: «Bütün iş Allah'a aittir.» Onlar, sana açıklamadıkları şeyi içlerinde gizliyorlar ve: «Bu işten bize bir pay olsaydı, burada öldürülmezdik» diyorlar. De ki: «Evlerinizde de olsaydınız, öldürülmeleri yazılmış olanlar mutlaka yatacakları yerlere çıkıp gideceklerdi.» Allah, göğüslerinizdekini denemek ve kalplerinizdekini arındırmak için [bunu yaptı]. Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.” (154)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً) الْأَمَنَةُ وَالْأَمْنُ سَوَاءٌ. وَقِيلَ: الْأَمَنَةُ إِنَّمَا تَكُونُ مَعَ أَسْبَابِ الْخَوْفِ، وَالْأَمْنُ مَعَ عَدَمِهِ. وَهِيَ مَنْصُوبَةٌ بِ" أَنْزَلَ،" وَ" نُعاساً" بَدَلَ مِنْهَا. وَقِيلَ: نُصِبَ عَلَى الْمَفْعُولِ لَهُ، كَأَنَّهُ قَالَ: أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ لِلْأَمَنَةِ نُعَاسًا. وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ" أَمْنَةً" بِسُكُونِ الْمِيمِ. تَفَضَّلَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى الْمُؤْمِنِينَ بَعْدَ هَذِهِ الْغُمُومِ فِي يَوْمِ
Yüce Allah'ın: { ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً } “Sonra o kederin ardından üzerinize bir güven, bir uyuklama indirdi” buyruğuna dair: Emenet (الْأَمَنَةُ) ile emn (الْأَمْنُ) aynı anlamdadır. Bir görüşe göre: Emenet ancak korku sebepleri mevcutken olur, emn ise korku sebepleri bulunmadığında olur. Bu lafız { أَنْزَلَ } fiili ile mensubdur, { نُعاساً } lafzı da ondan bedeldir. Şöyle de denilmiştir: [Emeneten lafzı] mef'ûlün leh olarak nasb edilmiştir; sanki: Güven vermek için üzerinize bir uyuklama indirdi demiştir. İbn Muhaysın ise mim harfinin sükûnu ile “emneten” (أَمْنَةً) şeklinde okumuştur. Yüce Allah, Uhud gününde bu kederlerin ardından müminlere lütufta bulunarak...
أُحُدٍ بِالنُّعَاسِ حَتَّى نَامَ أَكْثَرُهُمْ، وَإِنَّمَا يَنْعَسُ مَنْ يَأْمَنُ وَالْخَائِفُ لَا يَنَامُ. رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ أَبَا طَلْحَةَ قَالَ: غَشِيَنَا النُّعَاسُ وَنَحْنُ فِي مَصَافِّنَا يَوْمَ أُحُدٍ، قَالَ: فَجَعَلَ سَيْفِي يَسْقُطُ مِنْ يَدِي وَآخُذُهُ، وَيَسْقُطُ وَآخُذُهُ. (يَغْشَى) قُرِئَ بِالْيَاءِ وَالتَّاءِ. الْيَاءُ لِلنُّعَاسِ، والتاء للامنة. والطائفة تطلق على الواحد والجماعة. (وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ) يَعْنِي الْمُنَافِقِينَ: مُعَتِّبَ بْنَ قُشَيْرٍ وَأَصْحَابَهُ، وَكَانُوا خَرَجُوا طَمَعًا فِي الْغَنِيمَةِ وَخَوْفَ الْمُؤْمِنِينَ فَلَمْ يَغْشَهُمُ النُّعَاسُ وَجَعَلُوا يَتَأَسَّفُونَ عَلَى الْحُضُورِ، وَيَقُولُونَ الْأَقَاوِيلَ. وَمَعْنَى" قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ" حَمَلَتْهُمْ عَلَى الْهَمِّ، وَالْهَمُّ مَا هَمَمْتُ بِهِ، يُقَالُ: أَهَمَّنِي الشَّيْءُ أَيْ كَانَ مِنْ هَمِّي. وَأَمْرٌ مُهِمٌّ: شَدِيدٌ. وَأَهَمَّنِي الْأَمْرُ: أَقْلَقَنِي: وَهَمَّنِي: أَذَابَنِي. وَالْوَاوُ فِي قَوْلِهِ" وَطائِفَةٌ" وَاوُ الْحَالِ بِمَعْنَى إِذْ، أَيْ إِذْ طَائِفَةٌ يَظُنُّونَ أَنَّ أَمْرَ مُحَمَّدٍ ﷺ بَاطِلٌ، وَأَنَّهُ لَا يُنْصَرُ. (ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ) أَيْ ظَنَ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ، فَحُذِفَ. (يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ) لَفْظُهُ اسْتِفْهَامٌ وَمَعْنَاهُ الْجَحْدُ، أَيْ مَا لنا شي مِنَ الْأَمْرِ، أَيْ مِنْ أَمْرِ الْخُرُوجِ، وَإِنَّمَا خَرَجْنَا كُرْهًا، يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى إِخْبَارًا عَنْهُمْ:" لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنا هاهُنا". قَالَ الزُّبَيْرُ: أُرْسِلَ عَلَيْنَا النَّوْمُ ذَلِكَ الْيَوْمَ، وَإِنِّي لَأَسْمَعَ قَوْلَ مُعَتِّبِ بْنِ قُشَيْرٍ وَالنُّعَاسُ يَغْشَانِي يَقُولُ: لَوْ كَانَ لنا من الامر شي ما قلنا ها هنا. وَقِيلَ: الْمَعْنَى يَقُولُ لَيْسَ لَنَا مِنَ الظَّفَرِ الذي وعدنا به محمد شي. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ) قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ" كُلَّهُ" بالرفع على الابتداء، وخبره" بِاللَّهِ"، وَالْجُمْلَةُ خَبَرُ" إِنَّ". وَهُوَ كَقَوْلِهِ:" وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ" [الزمر: ٦٠]. وَالْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ، كَمَا تَقُولُ: إِنَّ الْأَمْرَ أَجْمَعَ لِلَّهِ. فَهُوَ تَوْكِيدٌ، وَهُوَ بِمَعْنَى أَجْمَعَ فِي الْإِحَاطَةِ وَالْعُمُومِ، وَأَجْمَعُ لَا يَكُونُ إِلَّا تَوْكِيدًا. وَقِيلَ: نَعْتٌ لِلْأَمْرِ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: بَدَلٌ، أَيِ النَّصْرُ بِيَدِ اللَّهِ يَنْصُرُ مَنْ يَشَاءُ وَيَخْذُلُ مَنْ يَشَاءُ. وَقَالَ جُوَيْبِرٌ عَنِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ" يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ" يَعْنِي التَّكْذِيبَ بِالْقَدَرِ. وَذَلِكَ أَنَّهُمْ تَكَلَّمُوا فِيهِ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى:" قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ" يَعْنِي الْقَدَرَ خَيْرَهُ وَشَرَّهُ مِنَ اللَّهِ. (يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ) أَيْ من الشرك
Uhud [günü], çoğunluğu uyuyuncaya kadar bir uyuklama [ile onları bürüdü]. Zira ancak güvende olan kimse uyuklar; korkan kimse ise uyumaz. Buhârî'nin Enes'ten rivayet ettiğine göre Ebû Talha şöyle demiştir: «Uhud günü saflarımızda iken bizi uyuklama bürüdü.» Şöyle dedi: «Kılıcım elimden düşüyor, onu alıyordum; yine düşüyor, yine alıyordum.» (يَغْشَى) [kelimesi] ye ve te ile okunmuştur. Ye harfi uyuklama için (yağşâ), te harfi ise emenet (güven) içindir (tağşâ). Tâife (طائفة) kelimesi hem tek kişi hem de topluluk için kullanılır. { وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ } “Bir topluluk da kendi canlarının kaygısına düşmüştü” [ifadesiyle] münafıklar yani Muattib b. Kuşeyr ve arkadaşları kastedilmektedir. Onlar ganimet tamahıyla ve müminlerin korkusundan dolayı [savaşa] çıkmışlardı; bu sebeple onları uyuklama bürümüyor, savaşa katıldıklarına hayıflanıyor ve ileri geri konuşuyorlardı. { قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ } ifadesinin anlamı: Kendi nefisleri onları tasaya sevk etti, demektir. el-Hemm (الْهَمُّ), tasa edindiğin şeydir. «أَهَمَّنِي الشَّيْءُ» denilir ki bu, 'o şey benim tasa edindiğim şeylerden oldu' demektir. «أَمْرٌ مُهِمٌّ» çetin, ağır bir iş demektir. «أَهَمَّنِي الْأَمْرُ» iş beni endişelendirdi; «هَمَّنِي» beni eritti/yıprattı demektir. { وَطائِفَةٌ } buyruğundaki vâv (و) harfi, 'iz' (o vakit / -iken) anlamında hâl vâvıdır; yani bir topluluk Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in davasının batıl olduğunu ve ona yardım edilmeyeceğini zannettiği halde [öylece duruyordu]. { ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ } “Cahiliye zannı ile” yani Cahiliye ehlinin zannı gibi [demektir; ehl kelimesi] hazfedilmiştir. { يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ } “«Bu işten bize bir pay var mı?» diyorlar” lafzı istifham (soru) olup anlamı inkârdır; yani 'bize bu işten, yani savaşa çıkma işinden hiçbir pay yoktur; biz ancak istemeyerek çıktık' [demektir]. Allah Teâlâ'nın onlardan haber vererek buyurduğu: { لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنا هاهُنا } “«Bu işten bize bir pay olsaydı, burada öldürülmezdik»” [ayeti] de buna delalet eder. ez-Zübeyr şöyle demiştir: «O gün üzerimize uyku gönderilmişti. Uyuklama beni bürümüşken Muattib b. Kuşeyr'in: “Bu işten bize bir pay olsaydı burada öldürülmezdik” dediğini işitiyordum.» Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı: 'Muhammed'in bize vaad ettiği zaferden bize hiçbir nasip yoktur' demektir. Doğrusunu Allah bilir. Allah Teâlâ'nın: { قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ } “De ki: «Bütün iş Allah'ındır»” buyruğunda Ebû Amr ve Ya'kûb, { كُلَّهُ } kelimesini mübteda olarak merfû okumuşlardır; haberi ise { لِلَّهِ } lafzıdır ve bu cümle { إِنَّ }'nin haberidir. Bu, O'nun şu buyruğu gibidir: { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ } “Kıyamet günü Allah'a karşı yalan söyleyenlerin yüzlerini kapkara görürsün” [ez-Zümer 39/60]. Diğer kıraat imamları ise mansûb okumuşlardır; nitekim «إِنَّ الْأَمْرَ أَجْمَعَ لِلَّهِ» (Şüphesiz bütün iş Allah'ındır) denilmesi gibidir. Bu durumda o te'kiddir; kuşatıcılık ve genellik bildirmesi bakımından «أَجْمَعَ» anlamındadır ve «أَجْمَعُ» kelimesi de ancak te'kid olarak gelir. Şöyle de denilmiştir: { الْأَمْرَ } kelimesinin sıfatıdır. el-Ahfeş: 'Bedeldir; yani zafer Allah'ın elindedir; dilediğine yardım eder, dilediğini yardımsız bırakır' demiştir. Cüveybir, ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre O, { يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ } “Allah hakkında Cahiliye zannı gibi haksız bir zanda bulunuyorlardı” ayeti hakkında şöyle demiştir: 'Kaderi yalanlamayı [kastediyor]. Bu da onların kader hakkında ileri geri konuşmaları sebebiyleydi; bunun üzerine Allah Teâlâ: { قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ } “De ki: «Bütün iş Allah'ındır»” buyurdu. Yani hayrıyla ve şerriyle kader Allah'tandır.' { يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ } “İçlerinde gizliyorlar” yani şirkten...
وَالْكُفْرِ وَالتَّكْذِيبِ. (مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ) يُظْهِرُونَ لَكَ. (يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنا هاهُنا) أَيْ مَا قُتِلَ عَشَائِرُنَا. فَقِيلَ: إِنَّ الْمُنَافِقِينَ قَالُوا لَوْ كَانَ لَنَا عَقْلٌ مَا خَرَجْنَا إِلَى قِتَالِ أَهْلِ مَكَّةَ، وَلَمَا قُتِلَ رُؤَسَاؤُنَا. فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فَقَالَ: (قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ) أَيْ لَخَرَجَ. (الَّذِينَ كُتِبَ) أَيْ فُرِضَ. (عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ) يعني في اللوح المحفوظ. (إِلى مَضاجِعِهِمْ) أَيْ مَصَارِعِهِمْ. وَقِيلَ:" كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ" أَيْ فُرِضَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ، فَعَبَّرَ عَنْهُ بِالْقَتْلِ، لِأَنَّهُ قد يؤول إِلَيْهِ. وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ" لَبُرِّزَ" بِضَمِّ الْبَاءِ وَشَدِّ الرَّاءِ، بِمَعْنَى يُجْعَلُ يُخْرَجُ. وَقِيلَ: لَوْ تَخَلَّفْتُمْ أَيُّهَا الْمُنَافِقُونَ لَبَرَزْتُمْ إِلَى مَوْطِنٍ آخَرَ غَيْرِهِ تُصْرَعُونَ فِيهِ حَتَّى يَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي الصُّدُورِ وَيُظْهِرَهُ لِلْمُؤْمِنِينَ. وَالْوَاوُ فِي قَوْلِهِ (وَلِيَبْتَلِيَ) مقحمة كقوله: (وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ [الانعام: ٧٥] أَيْ لِيَكُونَ، وَحُذِفَ الْفِعْلُ الَّذِي مَعَ لَامِ كَيْ. وَالتَّقْدِيرُ (وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ) فَرَضَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ الْقِتَالَ وَالْحَرْبَ وَلَمْ يَنْصُرْكُمْ يَوْمَ أُحُدٍ لِيَخْتَبِرَ صَبْرَكُمْ وَلِيُمَحِّصَ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ إِنْ تُبْتُمْ وَأَخْلَصْتُمْ. وَقِيلَ: مَعْنَى" لِيَبْتَلِيَ
küfür ve yalanlamadan [olan şeyleri]. { مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ } “sana açıklamadıkları şeyi” yani sana izhar etmediklerini. { يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنا هاهُنا } “«Bu işten bize bir pay olsaydı, burada öldürülmezdik» diyorlar” yani aşiretimiz/akrabalarımız öldürülmezdi. Denildi ki: Münafıklar "Eğer aklımız olsaydı Mekkelilerle savaşmaya çıkmazdık ve ileri gelenlerimiz öldürülmezdi" dediler. Allah da onlara reddiye vererek şöyle buyurdu: { قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ } “De ki: «Evlerinizde de olsaydınız, mutlaka çıkıp giderlerdi»” yani çıkarlardı. { الَّذِينَ كُتِبَ } “yazılmış olanlar” yani farz kılınmış, takdir edilmiş olanlar. { عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ } “öldürülmeleri” yani Levh-i Mahfuz'da. { إِلى مَضاجِعِهِمْ } “yatacakları yerlere” yani vurulup düşecekleri yerlere. Bir görüşe göre: { كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ } “öldürülmeleri yazılmış” ifadesi, onlara savaş farz kılındı demektir; sonu oraya varabileceği için savaştan "öldürülme" diye söz edilmiştir. Ebû Hayve, faili meçhul olarak be harfinin zammesi ve ra harfinin şeddesiyle [leburrize] okumuştur ki "çıkarılırlardı" manasındadır. Bir görüşe göre de: Ey münafıklar! Siz savaşa çıkmayıp geride kalsaydınız bile, Allah sinelerdekini denesin ve müminlere göstersin diye mutlaka vurulup düşeceğiniz başka bir alana çıkıp giderdiniz. { وَلِيَبْتَلِيَ } sözündeki vav harfi; O'nun: { وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } “ve kesin inananlardan olsun diye” [el-En'âm: 75] ayetinde olduğu gibi zâiddir, yani "olsun diye" demektir; sebep bildiren lâm (lâm-ı key) ile birlikte bulunan fiil hazfedilmiştir. Takdiri şöyledir: { وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ } “Allah, göğüslerinizdekini denemek ve kalplerinizdekini arındırmak için” sabrınızı sınamak ve tevbe edip ihlas gösterirseniz günahlarınızı sizden temizlemek maksadıyla Allah size savaşı farz kıldı ve Uhud günü size hemen zafer vermedi. Bir görüşe göre { لِيَبْتَلِيَ } “denemek için” ifadesinin anlamı:
" لِيُعَامِلَكُمْ مُعَامَلَةَ الْمُخْتَبِرِ. وَقِيلَ: لِيَقَعَ مِنْكُمْ مُشَاهَدَةُ مَا عَلِمَهُ غَيْبًا. وَقِيلَ: هُوَ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ، وَالتَّقْدِيرُ لِيَبْتَلِيَ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ تَعَالَى. وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى التَّمْحِيصِ. (وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ) أَيْ مَا فِيهَا مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ. وَقِيلَ: ذَاتُ الصُّدُورِ هِيَ الصُّدُورُ، لان ذات الشيء نفسه.
size sınayan birinin muamelesini yapmak içindir. Bir diğer görüşe göre: Gayb olarak bildiği şeyin sizden fiilen açığa çıkması içindir. Bir görüşe göre de burada bir muzâf (tamlanan) hazfedilmiştir; takdiri: "Allah Teâlâ'nın dostlarını denemek için" şeklindedir. Temhîs (arındırma) kelimesinin anlamı daha önce geçmişti. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir” yani oradaki hayır ve şerri bilendir. Bir görüşe göre "zâtü's-sudûr" göğüslerin bizzat kendisidir; çünkü bir şeyin zâtı onun kendisidir.
[سورة آل عمران (٣): آية ١٥٥]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 155]
إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (١٥٥)
{ إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ } “İki topluluğun karşılaştığı gün içinizden geri dönenleri, ancak şeytan işledikleri bazı [hatalar] yüzünden yoldan kaydırmak istemişti. Andolsun ki Allah onları affetti. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, halîmdir.” (155)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا) هَذِهِ الْجُمْلَةُ هِيَ خَبَرُ" إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا" وَالْمُرَادُ مَنْ تَوَلَّى عَنِ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ أُحُدٍ، عَنْ عُمَرَ ﵁ وَغَيْرِهِ. السُّدِّيُّ: يَعْنِي مَنْ هَرَبَ إِلَى الْمَدِينَةِ فِي وَقْتِ الْهَزِيمَةِ دُونَ مَنْ صَعِدَ الْجَبَلَ. وَقِيلَ: هِيَ فِي قَوْمٍ بِأَعْيَانِهِمْ تَخَلَّفُوا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي وَقْتِ هَزِيمَتِهِمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا. وَمَعْنَى" اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ" اسْتَدْعَى زَلَلَهُمْ بِأَنْ ذَكَّرَهُمْ خَطَايَا سَلَفَتْ مِنْهُمْ، فكرهوا الثبوت لئلا يقتلوا.
Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا } “ancak şeytan işledikleri bazı [hatalar] yüzünden yoldan kaydırmak istemişti” buyruğundaki bu cümle, { إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا } “geri dönenler...” [cümlesinin] haberidir. Ömer radıyallâhu anh ve başkalarından rivayet edildiğine göre kastedilenler, Uhud günü müşriklerden yüz çevirip kaçanlardır. es-Süddî şöyle demiştir: Yani dağa çıkanlar değil, hezimet anında Medine'ye kaçan kimselerdir. Şöyle de denilmiştir: Bu [ayet], hezimetleri esnasında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den üç gün boyunca geride kalıp sonra dönen belirli bir topluluk hakkındadır. { اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ } “Şeytan onları yoldan kaydırmak istedi” ifadesinin manası; daha önce işlemiş oldukları günahları kendilerine hatırlatarak onların ayağını kaydırmaya çalışmasıdır. Bu sebeple öldürülmemek için [savaş meydanında] sebat etmek istemediler.
وَهُوَ مَعْنَى" بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا" وَقِيلَ:" اسْتَزَلَّهُمُ" حَمَلَهُمْ عَلَى الزَّلَلِ، وَهُوَ اسْتَفْعَلَ مِنَ الزَّلَّةِ وَهِيَ الْخَطِيئَةُ. وَقِيلَ: زَلَّ وَأَزَلَّ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. ثُمَّ قِيلَ: كَرِهُوا الْقِتَالَ قَبْلَ إِخْلَاصِ التَّوْبَةِ، فَإِنَّمَا تَوَلَّوْا لِهَذَا، وَهَذَا عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ. وَعَلَى الثَّانِي بِمَعْصِيَتِهِمُ النَّبِيَّ ﷺ فِي تَرْكِهِمُ الْمَرْكَزَ وَمَيْلِهِمْ إِلَى الْغَنِيمَةِ. وَقَالَ الْحَسَنُ:" مَا كَسَبُوا" قَبُولُهُمْ مِنْ إِبْلِيسَ مَا وَسْوَسَ إِلَيْهِمْ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ. وَقِيلَ: لَمْ يَكُنِ الِانْهِزَامُ مَعْصِيَةً، لِأَنَّهُمْ أَرَادُوا التَّحَصُّنَ بِالْمَدِينَةِ، فَيَقْطَعُ الْعَدُوُّ طَمَعَهُ فِيهِمْ لَمَّا سَمِعُوا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَتَلَ. وَيَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: لَمْ يَسْمَعُوا دُعَاءَ النَّبِيِّ ﷺ لِلْهَوْلِ الَّذِي كَانُوا فِيهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: زَادَ عَدَدُ الْعَدُوِّ عَلَى الضِّعْفِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا سَبْعَمِائَةً وَالْعَدُوُّ ثَلَاثَةَ آلَافٍ. وَعِنْدَ هَذَا يَجُوزُ الِانْهِزَامُ وَلَكِنَّ الِانْهِزَامَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ خَطَأٌ لَا يَجُوزُ، وَلَعَلَّهُمْ تَوَهَّمُوا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ انْحَازَ إِلَى الْجَبَلِ أَيْضًا. وَأَحْسَنُهَا الْأَوَّلُ. وَعَلَى الْجُمْلَةِ فَإِنْ حُمِلَ الْأَمْرُ عَلَى ذَنْبٍ مُحَقَّقٍ فَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ، وَإِنْ حُمِلَ عَلَى انْهِزَامٍ مُسَوَّغٍ فَالْآيَةُ فِيمَنْ أَبْعَدَ فِي الْهَزِيمَةِ وَزَادَ عَلَى الْقَدْرِ الْمُسَوَّغِ. وَذَكَرَ أَبُو اللَّيْثِ السَّمَرْقَنْدِيُّ نَصْرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ قَالَ: حَدَّثَنَا الْخَلِيلُ بْنُ أَحْمَدَ قَالَ حَدَّثَنَا السَّرَّاجُ قَالَ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ غَيْلَانَ عَنْ جَرِيرٍ: أَنَّ عُثْمَانَ كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ كَلَامٌ، فَقَالَ لَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ: أَتَسُبُّنِي وَقَدْ شَهِدْتُ بَدْرًا وَلَمْ تَشْهَدْ، وَقَدْ بَايَعْتُ تَحْتَ شجرة وَلَمْ تُبَايِعْ، وَقَدْ كُنْتَ تُوَلَّى مَعَ مَنْ تَوَلَّى يَوْمَ الْجَمْعِ، يَعْنِي يَوْمَ أُحُدٍ. فَرَدَّ عَلَيْهِ عُثْمَانُ فَقَالَ: أَمَّا قَوْلُكَ: أَنَا شَهِدْتُ بَدْرًا وَلَمْ تَشْهَدْ، فَإِنِّي لَمْ أَغِبْ عَنْ شي شَهِدَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، إِلَّا أَنَّ بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ كَانَتْ مَرِيضَةً وَكُنْتُ مَعَهَا أُمَرِّضُهَا، فَضَرَبَ لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ سَهْمًا فِي سِهَامِ الْمُسْلِمِينَ، وَأَمَّا بَيْعَةُ الشَّجَرَةِ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بَعَثَنِي رَبِيئَةً عَلَى الْمُشْرِكِينَ بِمَكَّةَ- الرَّبِيئَةُ هُوَ النَّاظِرُ- فَضَرَبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَمِينَهُ عَلَى شِمَالِهِ فَقَالَ: (هَذِهِ لِعُثْمَانَ) فَيَمِينُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَشِمَالُهُ خَيْرٌ لِي مِنْ يَمِينِي وَشِمَالِي. وأما يوم الجمع فقال الله تعالى:" وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ" فَكُنْتُ فِيمَنْ عَفَا الله عنهم. فحج عثمان عبد الرحمن.
{ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا } “işledikleri bazı [hatalar] yüzünden” ifadesinin anlamı da budur. Şöyle de denilmiştir: { اسْتَزَلَّهُمُ } onları hataya sevk etti [demektir]. Bu, hata ve günah anlamına gelen ez-zelle (الزَّلَّة) kelimesinden 'istef'ale' babındadır. Zelle (زَلَّ) ile ezelle (أَزَلَّ) kelimelerinin aynı anlamda olduğu da söylenmiştir. Daha sonra şöyle denilmiştir: [Geçmiş günahlarından dolayı] tam anlamıyla tevbe etmeden önce savaşmayı kerih gördüler ve sırf bu yüzden geri çekildiler; bu, birinci görüşe göredir. İkinci görüşe göre ise mevzilerini terk edip ganimete yönelmek suretiyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı gelmelerinden ötürüdür. el-Hasan şöyle demiştir: { مَا كَسَبُوا } “işledikleri” ifadesi, İblîs'in kendilerine fısıldadığı vesveseyi kabul etmeleridir. el-Kelbî ise şöyle demiştir: Şeytan onların amellerini kendilerine süslü gösterdi. Şöyle de denilmiştir: Bozguna uğrayıp geri çekilmek bir günah değildi; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in öldürüldüğünü duyduklarında, düşmanın kendilerine dair tamahını kesmek maksadıyla Medine'ye sığınmak istediler. Şöyle denilmesi de caizdir: İçinde bulundukları dehşetten ötürü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in çağrısını duymadılar. Şöyle denilmesi de caizdir: Düşmanın sayısı iki katından fazlaydı; zira onlar yedi yüz kişi, düşman ise üç bin kişiydi. Bu durumda geri çekilmek caizdir, ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i bırakıp geri çekilmek caiz olmayan bir hatadır. Belki de onlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in de dağa çekildiğini zannetmişlerdi. Bu [görüşlerin] en güzeli birincisidir. Özetle; şayet durum kesinleşmiş bir günaha hamledilirse, Allah Teâlâ onu affetmiştir. Eğer caiz görülen bir geri çekilmeye hamledilirse, bu durumda ayet, geri çekilmede aşırıya kaçıp caiz olan sınırın ötesine geçenler hakkındadır. Ebû'l-Leys es-Semerkandî Nasr b. Muhammed b. İbrâhîm zikredip şöyle demiştir: Bize el-Halîl b. Ahmed anlattı, bize es-Serrâc anlattı, bize Kuteybe anlattı, bize Ebû Bekr b. Gaylân, Cerîr'den rivayetle anlattı ki: Osman ile Abdurrahman b. Avf arasında bir konuşma geçti. Abdurrahman b. Avf ona şöyle dedi: "Ben Bedir'e katılmışken ve sen katılmamışken, ben ağaç altında biat etmişken ve sen biat etmemişken, iki topluluğun karşılaştığı gün -yani Uhud günü- geri dönenlerle birlikte geri dönmüşken bana sövüyor musun?" Osman ona cevap verip şöyle dedi: "Senin: 'Ben Bedir'e katıldım, sen katılmadın' sözüne gelince; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hazır bulunduğu hiçbir şeyden geri kalmadım, ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kızı hastaydı ve ben ona bakmak için yanında bulunuyordum. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de Müslümanların [ganimet] payları arasında bana da bir pay ayırdı. Ağaç altındaki biate gelince; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni Mekke'de müşrikler üzerine gözcü olarak göndermişti -er-Rabîa (الرَّبِيئَةُ) gözcü demektir-. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sağ elini sol eline vurarak: «Bu [biat] Osman içindir» buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sağı ve solu, benim için kendi sağımdan ve solumdan daha hayırlıdır. İki topluluğun karşılaştığı güne gelince; Allah Teâlâ: { وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ } “Andolsun ki Allah onları affetti” buyurmuştur; ben de Allah'ın kendilerini affettiği kimselerdenim." Böylece Osman, Abdurrahman'ı delille mağlup etti.
قُلْتُ: وَهَذَا الْمَعْنَى صَحِيحٌ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عُمَرَ، كَمَا فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ قَالَ: حَدَّثَنَا عَبْدَانُ أَخْبَرَنَا أَبُو حَمْزَةَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ مَوْهَبٍ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ حَجَّ الْبَيْتَ فَرَأَى قَوْمًا جُلُوسًا فَقَالَ: مَنْ هَؤُلَاءِ الْقُعُودُ؟ قَالُوا: هَؤُلَاءِ قُرَيْشٌ. قَالَ: مَنِ الشَّيْخُ؟ قَالُوا: ابْنُ عمر، فأتاه فقال: إني سائلك عن شي أَتُحَدِّثُنِي؟ قَالَ: أَنْشُدُكَ بِحُرْمَةِ هَذَا الْبَيْتِ، أَتَعْلَمُ أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ فَرَّ يَوْمَ أُحُدٍ؟ قَالَ: نَعَمْ. قَالَ: فَتَعْلَمُهُ تَغَيَّبَ عَنْ بَدْرٍ فَلَمْ يَشْهَدْهَا؟ قَالَ: نَعَمْ. قَالَ: فَتَعْلَمُ أَنَّهُ تَخَلَّفَ عَنْ بَيْعَةِ الرِّضْوَانِ فَلَمْ يَشْهَدْهَا؟ قَالَ نَعَمْ. قَالَ: فَكَبَّرَ. قَالَ ابْنُ عُمَرَ: تَعَالَ لِأُخْبِرَكَ وَلِأُبَيِّنَ لَكَ عَمَّا سَأَلْتَنِي عَنْهُ، أَمَّا فِرَارُهُ يَوْمَ أُحُدٍ فَأَشْهَدُ أَنَّ اللَّهَ عَفَا عَنْهُ. وَأَمَّا تَغَيُّبُهُ عَنْ بَدْرٍ فَإِنَّهُ كَانَ تَحْتَهُ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَكَانَتْ مَرِيضَةً، فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ (إِنَّ لَكَ أَجْرَ رَجُلٍ من شَهِدَ بَدْرًا وَسَهْمَهُ). وَأَمَّا تَغَيُّبُهُ عَنْ بَيْعَةِ الرِّضْوَانِ فَإِنَّهُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ أَعَزَّ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ لَبَعَثَهُ مَكَانُهُ، فبعث عثمان وكانت بيعة الرضوان بعد ما ذَهَبَ عُثْمَانُ إِلَى مَكَّةَ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ بِيَدِهِ الْيُمْنَى: (هَذِهِ يَدُ عُثْمَانَ) فَضَرَبَ بِهَا عَلَى يَدِهِ فَقَالَ: (هَذِهِ لِعُثْمَانَ). اذْهَبْ بِهَذَا الْآنَ مَعَكَ. قُلْتُ: وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ تَوْبَةُ اللَّهِ عَلَى آدَمَ ﵇. وَقَوْلُهُ ﵇: (فَحَجَّ آدَمُ مُوسَى) أَيْ غَلَبَهُ بِالْحُجَّةِ، وَذَلِكَ أَنَّ مُوسَى ﵇ أَرَادَ تَوْبِيخَ آدَمَ وَلَوْمَهُ فِي إِخْرَاجِ نَفْسِهِ وَذُرِّيَّتِهِ مِنَ الْجَنَّةِ بِسَبَبِ أَكْلِهِ مِنَ الشَّجَرَةِ، فَقَالَ لَهُ آدَمُ: (أَفَتَلُومُنِي عَلَى أَمْرٍ قَدَّرَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيَّ قَبْلَ أَنْ أُخْلَقَ بِأَرْبَعِينَ سَنَةً تَابَ عَلَيَّ مِنْهُ وَمَنْ تَابَ عَلَيْهِ فَلَا ذَنْبَ لَهُ وَمَنْ لَا ذَنْبَ لَهُ لَا يَتَوَجَّهُ عَلَيْهِ لَوْمٌ (. وَكَذَلِكَ مَنْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ. وَإِنَّمَا كَانَ هَذَا لِإِخْبَارِهِ تَعَالَى بِذَلِكَ، وَخَبَرُهُ صِدْقٌ. وَغَيْرُهُمَا مِنَ الْمُذْنِبِينَ التَّائِبِينَ يَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخَافُونَ عَذَابَهُ، فَهُمْ عَلَى وَجَلٍ وَخَوْفٍ أَلَّا تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ، وَإِنْ قُبِلَتْ فَالْخَوْفُ أَغْلَبُ عَلَيْهِمْ إِذْ لَا عِلْمَ لَهُمْ بذلك. فأعلم.
Derim ki: Bu mana İbn Ömer'den gelen rivayette de sahihtir; nitekim Sahîh-i Buhârî'de şöyle geçer: Bize Abdân rivayet etti, bize Ebû Hamza, Osman b. Mevheb'den haber verip dedi ki: Beytullah'ı hacceden bir adam geldi, oturan bir topluluk görüp: "Şu oturanlar kimdir?" dedi. "Bunlar Kureyş'tir" dediler. "Aralarındaki yaşlı zat kimdir?" dedi. "İbn Ömer'dir" dediler. Bunun üzerine onun yanına varıp: "Sana bir şey soracağım, bana anlatır mısın? Şu Beyt'in hürmetine sana and veriyorum; Osman b. Affân'ın Uhud günü kaçtığını biliyor musun?" dedi. O da: "Evet" dedi. Adam: "Peki onun Bedir'de bulunmayıp oraya katılmadığını biliyor musun?" dedi. O da: "Evet" dedi. Adam: "Peki Rıdvân Biatı'ndan geri kalıp ona katılmadığını biliyor musun?" dedi. [İbn Ömer]: "Evet" dedi. [Bunun üzerine] adam tekbir getirdi. İbn Ömer şöyle dedi: "Gel, bana sorduğun şeyleri sana haber vereyim ve açıklayayım: Uhud günü kaçmasına gelince; ben şahitlik ederim ki Allah onu affetmiştir. Bedir'de bulunmayışına gelince; onun nikâhı altında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kızı vardı ve o hastaydı. Bu sebeple Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: « إِنَّ لَكَ أَجْرَ رَجُلٍ من شَهِدَ بَدْرًا وَسَهْمَهُ » «Şüphesiz Bedir'e katılan bir kimsenin ecri de ganimet hissesi de senin içindir» buyurdu. Rıdvân Biatı'nda bulunmayışına gelince; Mekke vadisinde Osman b. Affân'dan daha itibarlı ve güçlü biri olsaydı, [Peygamber] onun yerine muhakkak onu gönderirdi. Nitekim Osman'ı gönderdi ve Rıdvân Biatı da Osman Mekke'ye gittikten sonra gerçekleşti. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sağ elini işaret ederek: « هَذِهِ يَدُ عُثْمَانَ » «İşte bu, Osman'ın elidir» buyurdu ve onu [diğer] elinin üzerine vurup: « هَذِهِ لِعُثْمَانَ » «Bu [biat] Osman adınadır» buyurdu. Şimdi bunları da alıp beraberinde götür!" Derim ki: Bu ayetin bir benzeri de, Allah'ın Âdem aleyhisselâm'ın tevbesini kabul etmesidir. Nitekim [Peygamber] aleyhisselâm'ın: « فحج آدم موسى » «Böylece Âdem, Mûsâ'ya delille üstün geldi» sözü, yani delil getirerek ona galip geldi demektir. Bu da şundan dolayıdır: Mûsâ aleyhisselâm, ağaçtan yemesi sebebiyle kendisini ve soyunu cennetten çıkarmasından ötürü Âdem'i azarlayıp kınamak istemişti. Âdem de ona: « أَفَتَلُومُنِي عَلَى أَمْرٍ قَدَّرَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيَّ قَبْلَ أَنْ أُخْلَقَ بِأَرْبَعِينَ سَنَةً تَابَ عَلَيَّ مِنْهُ وَمَنْ تَابَ عَلَيْهِ فَلَا ذَنْبَ لَهُ وَمَنْ لَا ذَنْبَ لَهُ لَا يَتَوَجَّهُ عَلَيْهِ لَوْمٌ » «Daha ben yaratılmadan kırk yıl önce Allah Teâlâ'nın benim hakkımda takdir ettiği, ardından bundan dolayı tevbemi kabul buyurduğu bir hususta beni kınıyor musun? Zira tevbesi kabul edilenin günahı kalmaz; günahı olmayana da kınama yöneltilemez» demiştir. Allah'ın affettiği kimseler de böyledir. Bu durum, Allah Teâlâ'nın bunu haber vermesinden kaynaklanmaktadır ve O'nun haberi haktır. Bu ikisi dışındaki günahkâr olup tevbe edenler ise O'nun rahmetini umar, azabından korkarlar. Onlar tevbelerinin kabul edilmemesi hususunda bir ürperti ve korku içindedirler; kabul edilmiş olsa dahi, bu hususta kesin bir bilgiye sahip olmadıkları için korku onlara daha çok galiptir. Bunu bilesin.
[سورة آل عمران (٣): آية ١٥٦]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 156]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كانُوا غُزًّى لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١٥٦)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كانُوا غُزًّى لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Ey iman edenler! İnkâr edenler ve yeryüzünde sefere çıkan yahut savaşa giden kardeşleri hakkında: «Eğer bizim yanımızda olsalardı ölmezlerdi ve öldürülmezlerdi» diyenler gibi olmayın. Allah bunu onların kalplerinde bir hasret [ve keder] kılsın diye [böyle düşündüler]. Yaşatan da öldüren de Allah'tır. Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” (156)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا) يَعْنِي الْمُنَافِقِينَ. (وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ) يَعْنِي فِي النِّفَاقِ أَوْ فِي النَّسَبِ فِي السَّرَايَا الَّتِي بَعَثَ النَّبِيُّ ﷺ إِلَى بِئْرِ مَعُونَةَ. (لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا) فَنُهِيَ الْمُسْلِمُونَ أَنْ يَقُولُوا مِثْلَ قَوْلِهِمْ. وَقَوْلُهُ: (إِذا ضَرَبُوا) هُوَ لِمَا مَضَى، أَيْ إِذْ ضَرَبُوا، لِأَنَّ فِي الْكَلَامِ مَعْنَى الشَّرْطِ مِنْ حَيْثُ كان" الَّذِينَ" بهما غَيْرَ مُوَقَّتٍ، فَوَقَعَ" إِذا" مَوْقِعَ" إِذْ" كَمَا يَقَعُ الْمَاضِي فِي الْجَزَاءِ مَوْضِعَ الْمُسْتَقْبَلِ. وَمَعْنَى (ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ) سَافَرُوا فِيهَا وَسَارُوا لِتِجَارَةٍ أَوْ غَيْرِهَا فَمَاتُوا. (أَوْ كانُوا غُزًّى) غُزَاةً فَقُتِلُوا. وَالْغُزَّى جَمْعٌ مَنْقُوصٌ لَا يَتَغَيَّرُ لَفْظُهَا فِي رَفْعٍ وَخَفْضٍ، وَاحِدُهُمْ غَازٍ، كَرَاكِعٍ وَرُكَّعٍ، وَصَائِمٍ وَصُوَّمٍ، وَنَائِمٍ وَنُوَّمٍ، وَشَاهِدٍ وَشُهَّدٍ، وَغَائِبٍ وَغُيَّبٍ. وَيَجُوزُ فِي الْجَمْعِ غُزَاةٌ مِثْلَ قُضَاةٍ، وَغُزَّاءُ بِالْمَدِّ مِثْلُ ضُرَّابٍ وَصُوَّامٍ. وَيُقَالُ: غُزًّى جَمْعُ الْغَزَاةِ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا } “Ey iman edenler! İnkâr edenler... gibi olmayın” buyruğuyla münafıklar kastedilmektedir. { وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ } “ve kardeşleri hakkında... diyenler” yani nifakta veya soyda kardeşleri olan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Bi'r-i Maûne'ye gönderdiği müfrezelerde bulunanlar hakkında. { لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا } “«Eğer bizim yanımızda olsalardı ölmezlerdi ve öldürülmezlerdi»” dediklerinde, Müslümanlar onların bu sözü gibi söz söylemekten nehyedildiler. O'nun: { إِذا ضَرَبُوا } “sefere çıktıklarında” sözü geçmiş zaman içindir; yani "sefere çıktıkları vakit" demektir. Çünkü { الَّذِينَ } lafzı belirli bir zamana hasredilmediği için cümlede şart manası bulunmaktadır; bu sebeple tıpkı cezada geçmiş zaman kipinin gelecek zaman yerine geçmesi gibi { إِذا } edatı da { إِذْ } yerine geçmiştir. { ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ } ifadesinin anlamı: Yeryüzünde ticaret veya başka bir amaçla yolculuk yapıp sefere çıktılar ve öldüler demektir. { أَوْ كانُوا غُزًّى } “yahut savaşa gittiklerinde” yani gazaya çıkıp öldürüldüklerinde demektir. el-Guzzâ (الْغُزَّى) kelimesi maksûr bir çoğul isimdir; ref ve cer durumlarında lafzı değişmez. Tekili gâzin (غَازٍ) şeklindedir; tıpkı râki' (رَاكِعٍ) - rukka' (رُكَّعٍ), sâim (صَائِمٍ) - suvvam (صُوَّمٍ), nâim (نَائِمٍ) - nüvvam (نُوَّمٍ), şâhid (شَاهِدٍ) - şühhed (شُهَّدٍ), gâib (غَائِبٍ) - guyyeb (غُيَّبٍ) gibi. Çoğul olarak kudât (قُضَاةٍ) vezninde guzât (غُزَاةٌ) ve durrâb (ضُرَّابٍ), suvvâm (صُوَّامٍ) vezninde med ile guzzâ' (غُزَّاءُ) denilmesi de caizdir. Guzzâ kelimesinin gazât'ın çoğulu olduğu da söylenir. Şair şöyle demiştir:
قُلْ لِلْقَوَافِلِ وَالْغُزَّى إِذَا غَزَوْا
Kervanlara ve savaşa çıktıklarında gazilere de ki,
وَرُوِيَ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّهُ قَرَأَهُ" غُزًّى" بالتخفيف. والمغزية المرأة التي غرا زَوْجُهَا. وَأَتَانٌ مُغْزَيَةٌ مُتَأَخِّرَةُ النِّتَاجِ ثُمَّ تُنْتَجُ. وَأَغْزَتِ النَّاقَةُ إِذَا عَسُرَ لِقَاحُهَا. وَالْغَزْوُ قَصْدُ الشَّيْءِ. وَالْمَغْزَى الْمَقْصِدُ. وَيُقَالُ فِي النَّسَبِ إِلَى الغزو: غزوى.
ez-Zührî'den bu kelimeyi şeddesiz olarak (tahfif ile) “ğuzen” (غُزًى) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. el-Müğziye (المُغْزِيَة), kocası savaşa/gazaya giden kadındır. Doğumu gecikip daha sonra doğuran dişi eşek için “etânun muğziyetün” (أَتَانٌ مُغْزَيَةٌ) denir. Dişi devenin döl tutması zorlaştığında “ağzeti'n-nâkatu” (أَغْزَتِ النَّاقَةُ) denilir. el-Gazv (الْغَزْوُ), bir şeye yönelmek/kastetmektir. el-Mağzâ (الْمَغْزَى) ise gaye ve maksat demektir. “Gazv” kelimesine nisbet yapılırken “ğazeviyyün” (غَزَوِيّ) denilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ) يَعْنِي ظَنَّهُمْ وَقَوْلَهُمْ. وَاللَّامُ مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ" قالُوا" أَيْ لِيَجْعَلَ ظَنَّهُمْ أَنَّهُمْ لَوْ لَمْ يَخْرُجُوا مَا قُتِلُوا." حَسْرَةً" أَيْ نَدَامَةً" فِي قُلُوبِهِمْ". وَالْحَسْرَةُ الِاهْتِمَامُ عَلَى فَائِتٍ لَمْ يُقْدَرْ بلوغه، قال الشاعر:
Allah Teâlâ'nın: { لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ } “Allah bunu onların kalplerinde bir hasret kılsın diye” buyruğunda kastedilen, onların bu zannı ve sözüdür. Lâm harfi { قالُوا } “dediler” sözüne bağlıdır; yani sefere çıkmasalardı öldürülmeyecekleri yönündeki zanlarını Allah kalplerinde bir "hasret" yani nedamet/pişmanlık kılsın diye [böyle söylediler]. Hasret, elden kaçan ve elde edilmesine güç yetmeyen bir şeye aşırı üzülmektir. Şair şöyle demiştir:
فوا حسرتى لَمْ أَقْضِ مِنْهَا لُبَانَتِي ... وَلَمْ أَتَمَتَّعْ بِالْجِوَارِ وَبِالْقُرْبِ
Yazıklar olsun bana, ondan dileğime eremedim / Ne komşuluğundan ne de yakınlığından nasiplenebildim.
وَقِيلَ: هِيَ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحْذُوفٍ. وَالْمَعْنَى: لَا تَكُونُوا مِثْلَهُمْ" لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ" الْقَوْلَ" حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ" لِأَنَّهُمْ ظَهَرَ نِفَاقُهُمْ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَا تُصَدِّقُوهُمْ وَلَا تَلْتَفِتُوا إِلَيْهِمْ، فَكَانَ ذَلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ. وَقِيلَ:" لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ" يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِمَا هُمْ فِيهِ مِنَ الْخِزْيِ وَالنَّدَامَةِ، وَلِمَا فِيهِ الْمُسْلِمُونَ من النعيم والكرامة. قوله تعالى: (وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ) أَيْ يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ مَنْ يَخْرُجُ إِلَى الْقِتَالِ، وَيُمِيتَ مَنْ أَقَامَ فِي أَهْلِهِ. (وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ) قُرِئَ بِالْيَاءِ وَالتَّاءِ. ثُمَّ أَخْبَرَ تَعَالَى أَنَّ الْقَتْلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمَوْتَ فِيهِ خَيْرٌ من جميع الدنيا.
Bir görüşe göre lâm harfi mahzuf bir ifadeye bağlıdır. Anlamı şudur: Münafıklıkları açığa çıktığı için Allah bu sözü kalplerinde bir hasret kılsın diye onlar gibi olmayın. Bir görüşe göre anlam: Onları doğrulamayın ve onlara itibar etmeyin ki bu durum onların kalplerinde bir hasret olsun şeklindedir. Bir diğer görüşe göre de: İçinde bulundukları zillet ve nedamet sebebiyle ve Müslümanların içinde bulunduğu nimet ve ikram sebebiyle Allah kıyamet gününde bunu onların kalplerinde bir hasret kılsın diye [böyle buyurmuştur]. Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ } “Yaşatan da öldüren de Allah'tır” buyruğu; yani savaşa çıkanı yaşatmaya da ailesinin yanında oturanı öldürmeye de O kadirdir demektir. { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir” ifadesi ye (ي) ve te (ت) ile [ya'melûne / ta'melûne] okunmuştur. Sonra Allah Teâlâ kendi yolunda öldürülmenin ve bu yolda ölmenin bütün dünyadan daha hayırlı olduğunu haber vermiştir.
[سورة آل عمران (٣): الآيات ١٥٧ الى ١٥٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 157-158]
وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (١٥٧) وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ (١٥٨)
{ وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (١٥٧) وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ } “Andolsun, eğer Allah yolunda öldürülür veya ölürseniz, Allah'tan bir bağışlanma ve rahmet, onların topladıkları [bütün dünyalık] şeylerden kesinlikle daha hayırlıdır. (157) Andolsun, ölseniz de öldürülseniz de muhakkak Allah'ın huzurunda toplanacaksınız.” (158)
جَوَابُ الْجَزَاءِ مَحْذُوفٌ، اسْتُغْنِيَ عَنْهُ بِجَوَابِ الْقَسَمِ فِي قَوْلِهِ: (لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ) وَكَانَ الِاسْتِغْنَاءُ بِجَوَابِ الْقَسَمِ أَوْلَى، لِأَنَّ لَهُ صَدْرَ الْكَلَامِ، وَمَعْنَاهُ لَيَغْفِرَنَّ لَكُمْ. وَأَهْلُ الْحِجَازِ يَقُولُونَ: مِتُّمْ، بِكَسْرِ الْمِيمِ مِثْلَ نِمْتُمْ، مِنْ مَاتَ يُمَاتُ مِثْلَ خِفْتُ يُخَافُ. وَسُفْلَى مُضَرَ يَقُولُونَ: مُتُّمْ، بِضَمِ الْمِيمِ مِثْلَ صُمْتُمْ، مِنْ مَاتَ يَمُوتُ. كَقَوْلِكَ كَانَ يَكُونُ، وَقَالَ يَقُولُ. هَذَا قَوْلُ الْكُوفِيِّينَ وَهُوَ حَسَنٌ. وَقَوْلُهُ: (لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ) وَعْظٌ. وَعَظَهُمُ اللَّهُ بِهَذَا الْقَوْلِ، أَيْ لَا تَفِرُّوا مِنَ الْقِتَالِ وَمِمَّا أَمَرَكُمْ بِهِ، بَلْ فِرُّوا مِنْ عِقَابِهِ وَأَلِيمِ عَذَابِهِ، فَإِنَّ مَرَدَّكُمْ إِلَيْهِ لَا يَمْلِكُ لَكُمْ أَحَدٌ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا غَيْرُهُ. وَاللَّهُ ﷾ أَعْلَمُ.
Şartın cevabı hazfedilmiştir; O'nun: { لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ } “Allah'tan bir bağışlanma ve rahmet... kesinlikle” sözündeki yeminin cevabı ile şartın cevabından müstağni kalınmıştır. Yeminin cevabıyla yetinmek daha evladır; çünkü o cümlenin başındadır ve anlamı: "[Allah] sizi muhakkak bağışlayacaktır" demektir. Hicaz ehli, hıftü / yuhâfu (خِفْتُ يُخَافُ) gibi mâte / yumâtu (مَاتَ يُمَاتُ) kökünden nimtüm (نِمْتُمْ) vezninde mim harfinin kesresiyle mittüm (مِتُّمْ) derler. Aşağı Mudar kabilesi ise; tıpkı kâne / yekûnu (كَانَ يَكُونُ) ve kâle / yekûlu (قَالَ يَقُولُ) denmesi gibi mâte / yemûtu (مَاتَ يَمُوتُ) kökünden sumtüm (صُمْتُمْ) vezninde mim harfinin zammesiyle müttüm (مُتُّمْ) derler. Bu Kûfelilerin görüşüdür ve güzel bir görüştür. O'nun: { لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ } “muhakkak Allah'ın huzurunda toplanacaksınız” buyruğu bir öğüttür. Allah onlara bu sözle öğüt vermiştir; yani savaştan ve O'nun size emrettiği şeylerden kaçmayın, aksine O'nun cezasından ve can yakıcı azabından kaçın; çünkü dönüşünüz yalnızca O'nadır, O'ndan başka hiç kimse size ne bir zarar ne de bir fayda vermeye malik değildir. Celle ve alâ olan Allah en iyisini bilir.
[سورة آل عمران (٣): آية ١٥٩]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 159]
فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ (١٥٩)
{ فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ } “Allah'ın rahmeti sayesindedir ki, sen onlara yumuşak davrandın. Eğer kaba, katı yürekli olsaydın, muhakkak senin etrafından dağılıp giderlerdi. Artık onları affet, onlar için mağfiret dile ve iş hususunda onlarla müşavere et. Bir kere de azmettin mi, artık Allah'a tevekkül et. Şüphesiz Allah tevekkül edenleri sever.” (159)
" فَبِما" صِلَةٌ فِيهَا مَعْنَى التَّأْكِيدِ، أَيْ فَبِرَحْمَةٍ، كَقَوْلِهِ:" عَمَّا قَلِيلٍ" [المؤمنون: ٤٠] " فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ" [النساء: ١٥٥] " جُنْدٌ ما هُنالِكَ مَهْزُومٌ" [ص: ١١]. وَلَيْسَتْ بِزَائِدَةٍ عَلَى الْإِطْلَاقِ، وَإِنَّمَا أَطْلَقَ عَلَيْهَا سِيبَوَيْهِ مَعْنَى الزِّيَادَةِ مِنْ حَيْثُ زَالَ عَمَلُهَا. ابن كيسان:" فَبِما" نَكِرَةٌ فِي مَوْضِعِ جَرٍّ بِالْبَاءِ (ورَحْمَةٍ) بَدَلٌ مِنْهَا. وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّهُ ﵇ لَمَّا رَفَقَ بِمَنْ تَوَلَّى يَوْمَ أُحُدٍ وَلَمْ يُعَنِّفْهُمْ بَيَّنَ الرَّبُّ تَعَالَى أَنَّهُ إِنَّمَا فَعَلَ ذَلِكَ بتوفيق الله تعالى إياه. وقيل:" فَبِما" اسْتِفْهَامٌ. وَالْمَعْنَى: فَبِأَيِّ رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ، فَهُوَ تَعْجِيبٌ. وَفِيهِ بُعْدٌ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ" فَبِمَ" بِغَيْرِ أَلِفٍ. (لِنْتَ) مِنْ لَانَ يَلِينُ لِينًا وَلَيَانًا بِالْفَتْحِ. وَالْفَظُّ الْغَلِيظُ الْجَافِي. فَظِظْتَ تَفِظُّ فَظَاظَةً وَفَظَاظًا فَأَنْتَ فَظٌّ. وَالْأُنْثَى فَظَّةٌ وَالْجَمْعُ أَفْظَاظٌ. وَفِي صِفَةِ النَّبِيِّ ﵇ لَيْسَ بِفَظٍّ وَلَا غَلِيظٍ وَلَا صَخَّابٍ فِي الْأَسْوَاقِ وَأَنْشَدَ الْمُفَضَّلُ فِي الْمُذَكَّرِ:
{ فَبِما } ifadesindeki "mâ" (مَا) tekit manası taşıyan bir sıladır (zâid harftir); yani { فَبِرَحْمَةٍ } (bir rahmet ile) demektir. Tıpkı: { عَمَّا قَلِيلٍ } “Az bir süre sonra” [el-Mü'minûn: 40], { فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ } “Sözleşmelerini bozmaları sebebiyle” [en-Nisâ: 155] ve { جُنْدٌ ما هُنالِكَ مَهْزُومٌ } “Onlar orada bozguna uğratılmış derme çatma bir ordudur” [Sâd: 11] ayetlerinde olduğu gibi. Bu kelime mutlak anlamda zâid değildir; Sîbeveyh amel etme özelliği ortadan kalktığı için ona zâidlik niteliğini vermiştir. İbn Keysân şöyle dedi: { فَبِما } ifadesi ba (ب) harfiyle cer mahallinde bir belgisiz isimdir (nekredir), { رَحْمَةٍ } kelimesi ise ondan bedeldir. Ayetin manası şudur: Peygamber aleyhisselâm Uhud günü geri çekilen kimselere yumuşak davranıp onları azarlamayınca, Yüce Rab onun bunu ancak Allah Teâlâ'nın muvaffak kılmasıyla yaptığını açıklamıştır. Bir görüşe göre: { فَبِما } bir sorudur. Manası: "Allah'tan gelen hangi büyük rahmet sebebiyledir ki sen onlara yumuşak davrandın!" şeklinde olup bir hayret (taaccüb) ifadesidir. Ancak bu zayıf bir görüştür; zira öyle olsaydı elifsiz olarak fe-bime (فَبِمَ) şeklinde yazılırdı. { لِنْتَ } kelimesi lâne / yelînu / lînen ve leyânen (لَانَ يَلِينُ لِينًا وَلَيَانًا) kökünden gelir. el-Fazzu (الْفَظُّ) kaba, katı ve sert kimsedir. [Arapçada] Fazizte tefızzu fezâzeten ve fizâzan fe-ente fazzun denir. Müennesi fazzatün (فَظَّةٌ), çoğulu ise efzâz (أَفْظَاظٌ) şeklindedir. Peygamber aleyhisselâm'ın vasfı hakkında: "O kaba, katı yürekli ve çarşılarda bağırıp çağıran biri değildir" denilmiştir. el-Mufaddal müzekker için şu beyti okumuştur:
وَلَيْسَ بِفَظٍّ فِي الْأَدَانِيِّ وَالْأُولَى ... يَؤُمُّونَ جَدْوَاهُ وَلَكِنَّهُ سَهْلُ
Yakınlarına ve ihsanını uman kimselere karşı kaba değildir / Bilakis o yumuşak huyludur.
وَفَظٌّ عَلَى أَعْدَائِهِ يَحْذَرُونَهُ ... فَسَطْوَتُهُ حَتْفٌ وَنَائِلُهُ جَزْلٌ
Düşmanlarına karşı ise serttir, onlar ondan sakınırlar; / Zira onun şiddeti ölümdür, ihsanı ise boldur.
وَقَالَ آخَرُ فِي الْمُؤَنَّثِ:
Bir başka şair de müennes hakkında şöyle demiştir:
أَمُوتُ مِنَ الضُّرِّ فِي مَنْزِلِي ... وَغَيْرِي يَمُوتُ مِنَ الْكِظَّهْ
Evimde darlık ve yokluktan ölüyorum / Başkası ise tıka basa doymaktan çatlayıp ölüyor
وَدُنْيَا تَجُودُ عَلَى الْجَاهِلِي ... نَ وَهْيَ عَلَى ذِي النُّهَى فَظَّهْ
Dünyalık ise cahillere bolca verir, / Akıl sahiplerine karşı ise pek katıdır.
وَغِلَظُ الْقَلْبِ عِبَارَةٌ عَنْ تَجَهُّمِ الْوَجْهِ، وَقِلَّةِ الِانْفِعَالِ فِي الرَّغَائِبِ، وَقِلَّةِ الْإِشْفَاقِ وَالرَّحْمَةِ، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Kalp katılığı; yüzün asık olması, arzular ve istekler karşısında az etkilenmek, şefkat ve merhamet azlığı demektir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
يُبْكَى عَلَيْنَا وَلَا نَبْكِي عَلَى أحد؟ ... لنحن أغلظ أكبادا من الإبل
Bizim için ağlanır da biz kimseye ağlamayız; / Doğrusu biz, develerden daha katı ciğerliyiz (yürekliyiz).
وَمَعْنَى (لَانْفَضُّوا) لَتَفَرَّقُوا، فَضَضْتُهُمْ فَانْفَضُّوا، أَيْ فَرَّقْتُهُمْ فَتَفَرَّقُوا، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ أَبِي النَّجْمِ يَصِفُ إِبِلًا:
{ لَانْفَضُّوا } “Elbette dağılıp giderlerdi” ifadesinin anlamı, "kesinlikle dağılırlardı" demektir. [Arapçada] fadadtuhum fenfeddû denir; yani "onları dağıttım, onlar da dağıldılar" demektir. Ebü'n-Necm'in develeri tavsif ederken söylediği şu söz bu kabildendir:
مُسْتَعْجِلَاتُ الْقَيْضِ غَيْرُ جُرْدٍ ... يَنْفَضُّ عَنْهُنَّ الْحَصَى بِالصَّمْدِ
Yumurta kabuğunu aceleyle kıranlar, tüysüz değillerdir / Sert arazide çakıl taşları onların ayakları altından dağılır
وَأَصْلُ الْفَضِّ الْكَسْرُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: لَا يَفْضُضِ اللَّهُ فَاكَ. وَالْمَعْنَى: يَا مُحَمَّدُ لَوْلَا رِفْقُكَ لَمَنَعَهُمُ الِاحْتِشَامُ وَالْهَيْبَةُ مِنَ الْقُرْبِ مِنْكَ بَعْدَ مَا كَانَ مِنْ تَوَلِّيهِمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ) الْأُولَى- قَالَ الْعُلَمَاءُ: أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى نَبِيَّهُ ﷺ بِهَذِهِ الْأَوَامِرِ الَّتِي هِيَ بِتَدْرِيجٍ بَلِيغٍ، وَذَلِكَ أَنَّهُ أَمَرَهُ بِأَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ مَا لَهُ فِي خَاصَّتِهِ عَلَيْهِمْ مِنْ تَبِعَةٍ، فَلَمَّا صَارُوا فِي هَذِهِ الدَّرَجَةِ أَمَرَهُ أَنْ يَسْتَغْفِرَ فِيمَا لِلَّهِ عَلَيْهِمْ مِنْ تَبِعَةٍ أَيْضًا، فَإِذَا صَارُوا فِي هَذِهِ الدَّرَجَةِ صَارُوا أَهْلًا لِلِاسْتِشَارَةِ فِي الْأُمُورِ. قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: الِاسْتِشَارَةُ مَأْخُوذَةٌ مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ: شُرْتُ الدَّابَّةَ وَشَوَّرْتُهَا إِذَا عَلِمْتُ خَبَرَهَا بِجَرْيٍ أَوْ غَيْرِهِ. وَيُقَالُ لِلْمَوْضِعِ الَّذِي تَرْكُضُ فِيهِ: مِشْوَارٌ. وَقَدْ يَكُونُ مِنْ قَوْلِهِمْ: شُرْتُ الْعَسَلَ وَاشْتَرْتُهُ فَهُوَ مَشُورٌ وَمُشْتَارٌ إِذَا أَخَذْتُهُ مِنْ مَوْضِعِهِ، قَالَ عَدِيُّ بْنُ زَيْدٍ:
Fadd (الْفَضّ) kelimesinin asıl anlamı kırmaktır. [Arapça'daki] "Allah ağzını kırmasın / bozmasın (lâ yefdudillâhu fâke)" sözü de bundandır. Anlamı şudur: Ey Muhammed! Şayet senin yumuşaklığın olmasaydı, [Uhud'da] geri çekilmelerinden sonra utanma ve [senden duydukları] çekinme duygusu onların sana yaklaşmasına engel olurdu. Yüce Allah'ın: { فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ } “Artık onları bağışla, onlar için af dile ve iş konusunda onlarla istişare et” buyruğuna gelince: Birincisi: Âlimler şöyle demiştir: Allah Teâlâ Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem beliğ bir tedricilik içeren bu emirleri vermiştir. Şöyle ki; önce kendi şahsına ait olan sorumlulukları onlar adına affetmesini emretti. Onlar bu dereceye ulaşınca, Allah'ın onlar üzerindeki haklarıyla ilgili sorumluluklar için de af dilemesini emretti. Onlar bu dereceye de ulaşınca, işlerde istişare edilmeye ehil hale geldiler. Dil ehli şöyle demiştir: İstişare (الِاسْتِشَارَةُ), Arapların bir biniti koşturarak veya başka yollarla durumunu ve kabiliyetini öğrendiklerinde söyledikleri şürtü'd-dâbbete ve şevvertuhâ (شُرْتُ الدَّابَّةَ وَشَوَّرْتُهَا) sözünden türetilmiştir. Binitin koşturulduğu yere de mişvâr (مِشْوَار) denir. Yine bu kelime balı kovanından aldıklarında söyledikleri şürtü'l-asele veştertühû fe-hüve meşûrun ve müştârun (شُرْتُ الْعَسَلَ وَاشْتَرْتُهُ فَهُوَ مَشُورٌ وَمُشْتَارٌ) sözünden de türemiş olabilir. Adiy b. Zeyd şöyle demiştir:
فِي سَمَاعٍ يَأْذَنُ الشَّيْخُ لَهُ ... وَحَدِيثٍ مِثْلِ مَاذِيٍّ مُشَارِ
Yaşlı adamın dinlemeye izin verdiği bir mecliste / Kovandan süzülmüş halis bal gibi bir sohbet içinde.
الثَّانِيَةُ- قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالشُّورَى مِنْ قَوَاعِدِ الشَّرِيعَةِ وَعَزَائِمِ الْأَحْكَامِ، مَنْ لَا يَسْتَشِيرُ أَهْلَ الْعِلْمِ وَالدِّينِ فَعَزْلُهُ وَاجِبٌ. هَذَا مَا لَا خِلَافَ فِيهِ. وَقَدْ مَدَحَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ بِقَوْلِهِ:" وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ" [الشورى: ٣٨]. قَالَ أَعْرَابِيٌّ: مَا غُبِنْتُ قَطُّ حَتَّى يُغْبَنَ قومي، قيل:
İkincisi: İbn Atiyye şöyle demiştir: İstişare, şeriatın temel esaslarından ve kesin hükümlerindendir. İlim ve din ehline danışmayan [yöneticinin] azledilmesi vaciptir. Bunda hiçbir ihtilaf yoktur. Nitekim Yüce Allah müminleri: { وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ } “Onların işleri aralarında şûra (danışma) iledir” [eş-Şûrâ: 38] buyruğuyla övmüştür. Bir bedevi: "Kavmim aldatılmadıkça ben asla aldatılmam" demiştir. Kendisine:
وَكَيْفَ ذَلِكَ؟ قَالَ لَا أَفْعَلُ شَيْئًا حَتَّى أُشَاوِرَهُمْ. وَقَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ: وَاجِبٌ عَلَى الْوُلَاةِ مُشَاوَرَةُ الْعُلَمَاءِ فِيمَا لَا يَعْلَمُونَ، وَفِيمَا أَشْكَلَ عَلَيْهِمْ مِنْ أُمُورِ الدِّينِ، وَوُجُوهِ الْجَيْشِ فيما يتعلق بالحرب، وجوه والناس فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِالْمَصَالِحِ، وَوُجُوهِ الْكُتَّابِ وَالْوُزَرَاءِ وَالْعُمَّالِ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِمَصَالِحِ الْبِلَادِ وَعِمَارَتِهَا. وَكَانَ يُقَالُ: مَا نَدِمَ مَنِ اسْتَشَارَ. وَكَانَ يُقَالُ: مَنْ أُعْجِبَ بِرَأْيِهِ ضَلَّ. الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ) يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ الِاجْتِهَادِ فِي الْأُمُورِ وَالْأَخْذِ بِالظُّنُونِ مَعَ إِمْكَانِ الْوَحْيِ، فَإِنَّ اللَّهَ أَذِنَ لِرَسُولِهِ ﷺ فِي ذَلِكَ. وَاخْتَلَفَ أَهْلُ التَّأْوِيلِ فِي الْمَعْنَى الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ ﵇ أَنْ يُشَاوِرَ فِيهِ أَصْحَابَهُ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: ذَلِكَ فِي مكايد الْحُرُوبِ، وَعِنْدَ لِقَاءِ الْعَدُوِّ، وَتَطْيِيبًا لِنُفُوسِهِمْ، وَرَفْعًا لِأَقْدَارِهِمْ، وَتَأَلُّفًا عَلَى دِينِهِمْ، وَإِنْ كَانَ اللَّهُ تَعَالَى قَدْ أَغْنَاهُ عَنْ رَأْيِهِمْ بِوَحْيِهِ. رُوِيَ هَذَا عَنْ قَتَادَةَ وَالرَّبِيعِ وَابْنِ إِسْحَاقَ وَالشَّافِعِيِّ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: هُوَ كَقَوْلِهِ (وَالْبِكْرُ تُسْتَأْمَرُ) تَطْيِبًا لِقَلْبِهَا، لَا أَنَّهُ وَاجِبٌ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ وَقَتَادَةُ وَالرَّبِيعُ: كَانَتْ سَادَاتُ الْعَرَبِ إِذَا لَمْ يُشَاوَرُوا فِي الْأَمْرِ شَقَّ عَلَيْهِمْ: فَأَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى، نَبِيَّهُ ﵇ أَنْ يُشَاوِرَهُمْ فِي الْأَمْرِ: فَإِنَّ ذَلِكَ أَعْطَفُ لَهُمْ عَلَيْهِ وَأَذْهَبُ لِأَضْغَانِهِمْ، وَأَطْيَبُ لِنُفُوسِهِمْ. فَإِذَا شَاوَرَهُمْ عَرَفُوا إِكْرَامَهُ لَهُمْ. وَقَالَ آخَرُونَ: ذَلِكَ فِيمَا لَمْ يَأْتِهِ فِيهِ وَحْيٌ. رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ وَالضَّحَّاكِ قَالَا: مَا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى نَبِيَّهُ بِالْمُشَاوَرَةِ لِحَاجَةٍ مِنْهُ إِلَى رَأْيِهِمْ، وَإِنَّمَا أَرَادَ أَنْ يُعَلِّمَهُمْ مَا فِي الْمُشَاوَرَةِ مِنَ الْفَضْلِ، وَلِتَقْتَدِيَ بِهِ أُمَّتُهُ مِنْ بَعْدِهِ. وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ:" وَشَاوِرْهُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ" وَلَقَدْ أَحْسَنَ الْقَائِلُ:
"Bu nasıl olur?" diye sorulunca; "Onlara danışmadan hiçbir iş yapmam" demiştir. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Yöneticilerin, bilmedikleri ve kendilerine müşkül gelen din işlerinde âlimlere; savaşla ilgili konularda ordu komutanlarına; maslahatlarla ilgili hususlarda halkın ileri gelenlerine; memleketin imarı ve idaresiyle ilgili meselelerde de kâtiplerin, vezirlerin ve valilerin ileri gelenlerine danışmaları vaciptir. Şöyle denilirdi: "İstişare eden pişman olmaz." Yine şöyle denilirdi: "Kendi görüşünü beğenen sapıtır." Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ } “İş konusunda onlarla istişare et” buyruğu, vahyin imkânı bulunmakla birlikte meselelerde ictihad etmenin ve zanlara göre hareket etmenin caiz olduğuna delalet eder; zira Allah, Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem bu hususta izin vermiştir. Müfessirler, Allah'ın Peygamberi'ne aleyhisselâm ashabıyla hangi hususta istişare etmesini emrettiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: Bu, Allah Teâlâ vahyile onu onların görüşlerine muhtaç kılmamış olsa bile, savaş hileleri ve düşmanla karşılaşma esnasında onların gönüllerini hoş tutmak, değerlerini yüceltmek ve dinlerine bağlılıklarını pekiştirmek içindir. Bu görüş Katâde, Rebî', İbn İshâk ve Şâfiî'den rivayet edilmiştir. Şâfiî şöyle demiştir: Bu, vacip olduğundan değil, gönlünü hoş etmek için söylenen "Bakire kıza danışılır" sözü gibidir. Mukâtil, Katâde ve Rebî' ise şöyle demişlerdir: Arap ileri gelenleri bir işte kendilerine danışılmadığı zaman bu onlara ağır gelirdi. Bu sebeple Allah Teâlâ Peygamberi'ne aleyhisselâm iş konusunda onlarla istişare etmesini emretti; çünkü bu, onların ona daha çok bağlanmasını sağlar, kinlerini giderir ve gönüllerini hoş ederdi. Onlarla istişare ettiğinde, kendilerine değer verdiğini anlarlardı. Başkaları ise şöyle demiştir: Bu, kendisine vahiy gelmeyen konulardadır. Bu görüş Hasan-ı Basrî ve Dahhâk'tan rivayet edilmiştir; onlar şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ, onların görüşüne ihtiyacı olduğu için Peygamberi'ne istişareyi emretmemiştir; bilakis onlara istişaredeki fazileti öğretmek ve kendisinden sonra ümmetinin ona uymasını sağlamak istemiştir. İbn Abbâs'ın kıraatinde bu ayet: { وَشَاوِرْهُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ } “Bazı işlerde onlarla istişare et” şeklindedir. Şair ne güzel söylemiştir:
شَاوِرْ صَدِيقَكَ فِي الْخَفِيِّ الْمُشْكِلِ ... وَاقْبَلْ نَصِيحَةَ نَاصِحٍ مُتَفَضِّلِ
Gizli ve karmaşık işlerinde dostuna danış, / Lütufkâr bir nasihatçinin öğüdünü kabul et.
فَاللَّهُ قَدْ أَوْصَى بِذَاكَ نبيه ... في قوله: (شاوِرْهُمْ) و (فَتَوَكَّلْ)
Çünkü Allah peygamberine bunu tavsiye etmiştir / { شاوِرْهُمْ } “Onlarla istişare et” ve { فَتَوَكَّلْ } “Tevekkül et” buyruğunda.
الرابعة- جَاءَ فِي مُصَنَّفِ أَبِي دَاوُدَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (الْمُسْتَشَارُ مُؤْتَمَنٌ). قَالَ الْعُلَمَاءُ: وَصِفَةُ المستشار إن كان في الأحكام أن
Dördüncüsü: Ebû Dâvûd'un Musannef'inde Ebû Hureyre'den [geldiğine göre] o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « الْمُسْتَشَارُ مُؤْتَمَنٌ » «Kendisine danışılan kimse güvenilirdir (emanet ehlidir).» İlim adamları şöyle demiştir: Kendisine danışılan kimsenin niteliği, eğer [dini] hükümlere dair ise...
يَكُونَ عَالِمًا دَيِّنًا، وَقَلَّمَا يَكُونُ ذَلِكَ إِلَّا فِي عَاقِلٍ. قَالَ الْحَسَنُ: مَا كَمُلَ دِينُ امْرِئٍ مَا لَمْ يَكْمُلْ عَقْلُهُ. فَإِذَا اسْتُشِيرَ مَنْ هَذِهِ صِفَتُهُ وَاجْتَهَدَ فِي الصَّلَاحِ وَبَذَلَ جَهْدَهُ فَوَقَعَتِ الْإِشَارَةُ خَطَأً فَلَا غَرَامَةَ عَلَيْهِ، قَالَهُ الْخَطَّابِيُّ وَغَيْرُهُ. الْخَامِسَةُ- وَصِفَةُ الْمُسْتَشَارِ فِي أُمُورِ الدُّنْيَا أَنْ يَكُونَ عَاقِلًا مُجَرِّبًا وَادًّا فِي الْمُسْتَشِيرِ. قَالَ:
âlim ve dindar biri olmasıdır; bu da ancak akıllı kimselerde bulunur. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: "Aklı kâmil olmadıkça bir kimsenin dini kâmil olmaz." Bu niteliklere sahip bir kimseye danışılır, o da doğru ve faydalı olanı bulmak için gayret gösterip çaba sarf eder de verdiği görüş hatalı çıkarsa, üzerine herhangi bir tazminat gerekmez; bunu el-Hattâbî ve başkaları söylemiştir. Beşincisi: Dünya işlerinde danışılacak kimsenin vasfı ise akıllı, tecrübeli ve danışan kimseye karşı samimi ve sevgi dolu olmasıdır. Şair şöyle demiştir:
شَاوِرْ صَدِيقَكَ فِي الْخَفِيِّ الْمُشْكِلِ
"Gizli ve karmaşık işlerinde dostuna danış."
وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَالَ آخَرُ:
Bu beyit daha önce geçmişti. Bir başkası da şöyle demiştir:
وَإِنْ بَابُ أَمْرٍ عَلَيْكَ الْتَوَى ... فَشَاوِرْ لَبِيبًا وَلَا تَعْصِهِ
Bir işin kapısı sana karmaşık gelip kapandığında / Akıllı birine danış ve ona karşı çıkma.
فِي أَبْيَاتٍ. وَالشُّورَى بَرَكَةٌ. وَقَالَ ﵇: (مَا نَدِمَ مَنِ اسْتَشَارَ وَلَا خَابَ مَنِ اسْتَخَارَ). وَرَوَى سَهْلُ بْنُ سَعْدٍ السَّاعِدِيُّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ (ما شَقِيَ قَطُّ عَبْدٌ بِمَشُورَةٍ وَمَا سَعِدَ بِاسْتِغْنَاءِ رَأْيٍ). وَقَالَ بَعْضُهُمْ: شَاوِرْ مَنْ جَرَّبَ الْأُمُورَ، فَإِنَّهُ يُعْطِيكَ مِنْ رَأْيِهِ مَا وَقَعَ عَلَيْهِ غَالِيًا وَأَنْتَ تَأْخُذُهُ مَجَّانًا. وَقَدْ جَعَلَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ الْخِلَافَةَ- وَهِيَ أَعْظَمُ النَّوَازِلِ- شُورَى. قَالَ الْبُخَارِيُّ: وَكَانَتِ الْأَئِمَّةُ بَعْدَ النَّبِيِّ ﷺ يَسْتَشِيرُونَ الْأُمَنَاءَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْأُمُورِ الْمُبَاحَةِ لِيَأْخُذُوا بِأَسْهَلِهَا. وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: لِيَكُنْ أَهْلُ مَشُورَتِكَ أَهْلَ التَّقْوَى وَالْأَمَانَةِ، وَمَنْ يَخْشَى اللَّهَ تَعَالَى. وَقَالَ الْحَسَنُ: وَاللَّهِ مَا تَشَاوَرَ قَوْمٌ بَيْنَهُمْ إِلَّا هَدَاهُمْ لِأَفْضَلِ مَا يَحْضُرُ بِهِمْ. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (مَا مِنْ قَوْمٍ كَانَتْ لَهُمْ مَشُورَةٌ فَحَضَرَ مَعَهُمْ مَنِ اسْمُهُ أَحْمَدُ أَوْ مُحَمَّدٌ فَأَدْخَلُوهُ فِي مَشُورَتِهِمْ إِلَّا خِيرَ لهم).
[Bu mısra, bir kasidedeki] beyitler içerisindedir. İstişare berekettir. Peygamber aleyhisselâm: «مَا نَدِمَ مَنِ اسْتَشَارَ وَلَا خَابَ مَنِ اسْتَخَارَ» «İstişare eden pişman olmaz, istihare eden de hüsrana uğramaz.» buyurmuştur. Sehl b. Sa'd es-Sâidî, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: «ما شَقِيَ قَطُّ عَبْدٌ بِمَشُورَةٍ وَمَا سَعِدَ بِاسْتِغْنَاءِ رَأْيٍ» «Hiçbir kul istişare ettiği için asla bedbaht olmamış, kendi görüşünü yeterli görüp [istişareden müstağni kalarak] da asla bahtiyar olmamıştır.» Bazı [hikmet ehli] kimseler: "İşleri tecrübe etmiş kimseye danış; zira o, kendisine pahalıya mal olmuş görüşünü sana verir, sen ise onu karşılıksız alırsın." demiştir. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh da meselelerin en büyüğü olan hilafeti şûraya (istişareye) bırakmıştır. Buhârî şöyle demiştir: "Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonraki yöneticiler (imamlar), en kolay olanı tercih etmek üzere mubah meselelerde ilim ehlinden güvenilir kimselerle istişare ederlerdi." Süfyân es-Sevrî: "Kendilerine danışacağın kimseler takva ve emanet ehli ile Allah Teâlâ'dan korkan kimseler olsun." demiştir. Hasan[-ı Basrî]: "Vallahi, aralarında istişare eden bir topluluk yoktur ki, Allah onları aralarındaki en faziletli sonuca iletmiş olmasın." demiştir. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «مَا مِنْ قَوْمٍ كَانَتْ لَهُمْ مَشُورَةٌ فَحَضَرَ مَعَهُمْ مَنِ اسْمُهُ أَحْمَدُ أَوْ مُحَمَّدٌ فَأَدْخَلُوهُ فِي مَشُورَتِهِمْ إِلَّا خِيرَ لهم» «Aralarında istişare eden bir topluluk bulunur da yanlarında adı Ahmed veya Muhammed olan biri olup onu da istişarelerine dâhil ederlerse, mutlaka haklarında hayırlı olan verilir.»
السَّادِسَةُ- وَالشُّورَى مَبْنِيَّةٌ عَلَى اخْتِلَافِ الْآرَاءِ، وَالْمُسْتَشِيرُ يَنْظُرُ فِي ذَلِكَ الْخِلَافِ، وَيَنْظُرُ أَقْرَبَهَا قَوْلًا إِلَى الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ إِنْ أَمْكَنَهُ، فَإِذَا أَرْشَدَهُ اللَّهُ تَعَالَى إِلَى مَا شَاءَ مِنْهُ عَزَمَ عَلَيْهِ وَأَنْفَذَهُ مُتَوَكِّلًا عَلَيْهِ، إِذْ هَذِهِ غَايَةُ الِاجْتِهَادِ الْمَطْلُوبِ، وَبِهَذَا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى نَبِيَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. السَّابِعَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ) قَالَ قَتَادَةُ: أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى نَبِيَّهُ ﵇ إِذَا عَزَمَ عَلَى أَمْرٍ أَنْ يَمْضِيَ فِيهِ وَيَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ، لَا عَلَى مُشَاوَرَتِهِمْ. وَالْعَزْمُ هُوَ الْأَمْرُ الْمُرَوَّى الْمُنَقَّحُ، وَلَيْسَ رُكُوبُ الرَّأْيِ دُونَ رَوِيَّةٍ عَزْمًا، إِلَّا عَلَى مَقْطَعِ الْمُشِيحِينَ مِنْ فُتَّاكِ الْعَرَبِ، كَمَا قَالَ:
Altıncısı: İstişare farklı görüşlerin ortaya konulması esasına dayanır. Danışan kişi bu görüş ayrılıklarını inceler ve eğer imkânı varsa Kitap ve Sünnet'e en yakın olan görüşe bakar. Allah Teâlâ onu dilediği doğruya ilettiğinde, O'na tevekkül ederek o hususta azmeder ve onu uygular. Zira istenen ictihadın nihai gayesi budur ve Allah Teâlâ bu ayette Peygamberi'ne bunu emretmiştir. Yedincisi: Yüce Allah'ın: { فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “Karar verip azmettiğin zaman da artık Allah'a tevekkül et” buyruğu hakkında Katâde şöyle demiştir: Allah Teâlâ Peygamberi'ne aleyhisselâm bir işe azmettiğinde onu kararlılıkla uygulamasını ve onların istişaresine değil, Allah'a tevekkül etmesini emretmiştir. Azim; etraflıca düşünülmüş ve süzgeçten geçirilmiş karardır. Düşünmeksizin kendi dediğinde diretmek ise azim sayılmaz; ancak Arapların cüretkâr eşkıyalarının anlayışına göre öyle olabilir; nitekim şair şöyle demiştir:
إِذَا هَمَّ أَلْقَى بَيْنَ عَيْنَيْهِ عَزْمَهُ ... وَنَكَّبَ عَنْ ذِكْرِ الْعَوَاقِبِ جَانِبَا
Bir şeye niyetlendiğinde azmini gözlerinin önüne koyar / Akıbetleri düşünmeyi ise bir kenara bırakır.
وَلَمْ يَسْتَشِرْ فِي رَأْيِهِ غَيْرَ نَفْسِهِ ... وَلَمْ يَرْضَ إِلَّا قَائِمَ السَّيْفِ صَاحِبَا
Görüşünde kendi nefsinden başkasına danışmaz / Kılıcın kabzasından başka bir yoldaş da kabul etmez.
وَقَالَ النَّقَّاشُ: الْعَزْمُ وَالْحَزْمُ وَاحِدٌ، وَالْحَاءُ مُبْدَلَةٌ مِنَ الْعَيْنِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا خَطَأٌ، فَالْحَزْمُ جَوْدَةُ النَّظَرِ فِي الْأَمْرِ وَتَنْقِيحُهُ وَالْحَذَرُ مِنَ الْخَطَأِ فِيهِ. وَالْعَزْمُ قَصْدُ الْإِمْضَاءِ، وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ:" وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ". فَالْمُشَاوَرَةُ وَمَا كَانَ فِي مَعْنَاهَا هُوَ الْحَزْمُ. وَالْعَرَبُ تَقُولُ: قَدْ أَحْزُمُ لَوْ أَعْزِمُ. وَقَرَأَ جَعْفَرٌ الصَّادِقُ وَجَابِرُ بْنُ زَيْدٍ:" فَإِذا عَزَمْتَ" بِضَمِ التَّاءِ. نَسَبَ الْعَزْمَ إِلَى نَفْسِهِ سُبْحَانَهُ إِذْ هُوَ بِهِدَايَتِهِ وَتَوْفِيقِهِ، كَمَا قَالَ:" وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى " [الأنفال: ١٧]. وَمَعْنَى الْكَلَامِ أَيْ عَزَمْتُ لَكَ وَوَفَّقْتُكَ وَأَرْشَدْتُكَ" فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ". وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ التَّاءِ. قَالَ الْمُهَلَّبُ: وَامْتَثَلَ هَذَا النَّبِيُّ ﷺ مِنْ أَمْرِ رَبِّهِ فَقَالَ: (لَا يَنْبَغِي لِنَبِيٍّ يَلْبَسُ لَأْمَتَهُ أَنْ يَضَعَهَا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ). أَيْ لَيْسَ يَنْبَغِي لَهُ إِذَا عَزَمَ أَنْ يَنْصَرِفَ، لِأَنَّهُ نَقْضٌ لِلتَّوَكُّلِ الَّذِي شَرَطَهُ اللَّهُ ﷿ مَعَ الْعَزِيمَةِ. فَلُبْسُهُ لَأْمَتَهُ ﷺ حِينَ أَشَارَ عَلَيْهِ بِالْخُرُوجِ يَوْمَ أُحُدٍ مَنْ أَكْرَمَهُ اللَّهُ بِالشَّهَادَةِ فِيهِ، وَهُمْ صُلَحَاءُ الْمُؤْمِنِينَ مِمَّنْ كَانَ فَاتَتْهُ بَدْرٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ اخْرُجْ بِنَا إِلَى عدونا، دال على العزيمة. وكان
Nakkâş şöyle demiştir: “Azim (الْعَزْم) ile hazm (الْحَزْم / ihtiyat) aynı şeydir; [buradaki] hâ (ح) harfi, ayn (ع) harfinden bedeldir (dönüşmüştür).” İbn Atiyye ise şöyle demiştir: “Bu yanlıştır. Zira hazm; bir işi en güzel şekilde tetkik edip ayıklamak ve onda hataya düşmekten sakınmaktır. Azim ise [kararlaştırılan şeyi] uygulamaya koymaya kastetmektir. Yüce Allah: { وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ } “İş konusunda onlarla istişare et. Bir kere de azmettin mi...” buyurmaktadır. Dolayısıyla istişare ve bu anlama gelen tutumlar hazmdır. Nitekim Araplar: ‘قد أحزم لو أعزم’ (Azmedebilseydim ihtiyatlı davranmış olurdum) derler.” Câfer es-Sâdık ve Câbir b. Zeyd, [ayetteki kelimeyi] tâ (ت) harfinin zammesiyle { فَإِذَا عَزَمْتُ } şeklinde okumuşlardır. Hidayeti ve muvaffak kılması O'ndan olduğu için [bu kıraatte] azmetme fiili Sübhânehu'nun kendi zâtına nispet edilmiştir; nitekim: { وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى } “[Ey Muhammed!] Attığın zaman sen atmadın, lâkin Allah attı” [el-Enfâl 8/17] buyurmuştur. Buna göre cümlenin anlamı: “Sana azim verdiğim, seni muvaffak kılıp doğruya eriştirdiğim zaman { فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } ‘artık Allah'a tevekkül et’” demektir. Diğer kıraat imamları ise tâ harfinin fethasıyla [ { فَإِذَا عَزَمْتَ } şeklinde] okumuşlardır. Mühelleb şöyle demiştir: “Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Rabbinin bu emrine uyarak şöyle buyurmuştur: « لَا يَنْبَغِي لِنَبِيٍّ يَلْبَسُ لَأْمَتَهُ أَنْ يَضَعَهَا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ » «Zırhını giyen bir peygambere, Allah [onunla düşmanları arasında] hükmünü verinceye kadar onu çıkarmak yakışmaz.» Yani bir kere azmetti mi geri dönmesi ona yakışmaz; çünkü bu, Allah Azze ve Celle'nin azimle birlikte şart koştuğu tevekkülü bozmak olur. Uhud günü, Allah'ın kendilerine şehadeti lütfettiği kimseler —ki bunlar Bedir'e katılamamış olan salih müminlerdi—: ‘Ey Allah'ın Resûlü! Bizi düşmanımıza karşı dışarı çıkar’ diyerek çıkma yönünde görüş belirttiklerinde, onun sallallâhu aleyhi ve sellem zırhını giymesi azme delalet etmekteydi. Oysa kendisi
صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَشَارَ بِالْقُعُودِ، وَكَذَلِكَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ أَشَارَ بِذَلِكَ وَقَالَ: أَقِمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَلَا تَخْرُجْ إِلَيْهِمْ بِالنَّاسِ، فَإِنْ هُمْ أَقَامُوا أَقَامُوا بِشَرِّ مَجْلِسٍ، وَإِنْ جَاءُونَا إِلَى الْمَدِينَةِ قَاتَلْنَاهُمْ فِي الْأَفْنِيَةِ وَأَفْوَاهِ السِّكَكِ، وَرَمَاهُمُ النِّسَاءُ وَالصِّبْيَانُ بِالْحِجَارَةِ مِنَ الآطام، فو الله مَا حَارَبَنَا قَطُّ عَدُوٌّ فِي هَذِهِ الْمَدِينَةِ إِلَّا غَلَبْنَاهُ، وَلَا خَرَجْنَا مِنْهَا إِلَى عَدُوٍّ إِلَّا غَلَبَنَا. وَأَبَى هَذَا الرَّأْيَ مَنْ ذَكَرْنَا، وَشَجَّعُوا النَّاسَ وَدَعَوْا إِلَى الْحَرْبِ. فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْجُمْعَةَ، وَدَخَلَ إِثْرَ صَلَاتِهِ بَيْتَهُ وَلَبِسَ سِلَاحَهُ، فَنَدِمَ أُولَئِكَ الْقَوْمُ وَقَالُوا: أَكْرَهْنَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، فَلَمَّا خَرَجَ عَلَيْهِمْ فِي سِلَاحِهِ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَقِمْ إِنْ شِئْتَ فَإِنَّا لَا نُرِيدُ أَنْ نُكْرِهَكَ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: (لَا يَنْبَغِي لِنَبِيٍّ إِذَا لَبِسَ سِلَاحَهُ أَنْ يَضَعَهَا حَتَّى يُقَاتِلَ). الثَّامِنَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ) التَّوَكُّلُ: الِاعْتِمَادُ عَلَى اللَّهِ مَعَ إِظْهَارِ الْعَجْزِ، وَالِاسْمُ التُّكْلَانُ. يُقَالُ مِنْهُ: اتَّكَلْتُ عَلَيْهِ فِي أَمْرِي، وَأَصْلُهُ:" اوْتَكَلْتُ" قُلِبَتِ الواو ياء لانكسار ما قبلها، ثم أبد لت مِنْهَا التَّاءُ وَأُدْغِمَتْ فِي تَاءِ الِافْتِعَالِ. وَيُقَالُ: وَكَّلْتُهُ بِأَمْرِي تَوْكِيلًا، وَالِاسْمُ الْوِكَالَةُ بِكَسْرِ الْوَاوِ وَفَتْحِهَا. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي التَّوَكُّلِ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنَ الْمُتَصَوِّفَةِ: لَا يَسْتَحِقُّهُ إِلَّا مَنْ لَمْ يُخَالِطْ قَلْبَهُ خَوْفُ غَيْرِ اللَّهِ مِنْ سَبْعٍ أَوْ غَيْرِهِ، وَحَتَّى يَتْرُكَ السَّعْيَ فِي طَلَبِ الرِّزْقِ لِضَمَانِ اللَّهِ تَعَالَى. وَقَالَ عَامَّةُ الْفُقَهَاءِ: مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ) [آل عمران: ١٦٠]. وَهُوَ الصَّحِيحُ كَمَا بَيَّنَّاهُ. وَقَدْ خَافَ مُوسَى وَهَارُونُ بِإِخْبَارِ اللَّهِ تَعَالَى عَنْهُمَا فِي قَوْلِهِ" لَا تَخافا". وَقَالَ:" فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسى قُلْنا لَا تَخَفْ" [طه: ٦٨ - ٦٧]. وَأَخْبَرَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بِقَوْلِهِ:" فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قالُوا لا تَخَفْ" [هود: ٧٠]. فإذا كان الخليل وموسى والكليم قَدْ خَافَا وَحَسْبُكَ بِهِمَا- فَغَيْرُهُمَا أَوْلَى. وَسَيَأْتِي بيان هذا المعنى.
kendisi sallallâhu aleyhi ve sellem [Medine'de] kalma yönünde görüş bildirmişti. Abdullah b. Übey de aynı görüşü ileri sürerek: "Ey Allah'ın Resûlü! Medine'de kal, insanlarla birlikte dışarı çıkma. Zira onlar orada bekleseler bile en kötü durumda beklemiş olurlar. Eğer Medine'ye üzerimize gelirlerse onlarla avlularda ve sokak başlarında savaşırız; kadınlar ve çocuklar da hisarlardan üzerlerine taş yağdırırlar. Vallahi bu şehirde bizimle savaşan hangi düşman olduysa mutlaka onu yendik; buradan hangi düşmana karşı dışarı çıktıysak mutlaka o bizi yendi" demişti. Zikrettiğimiz kimseler ise bu görüşü reddedip insanları cesaretlendirerek savaşa çağırdılar. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem cuma namazını kıldırdı, namazın ardından evine girip zırhını ve silahlarını kuşandı. O vakit bu kimseler pişman olup: "Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem zorladık" dediler. Peygamber silahını kuşanmış halde yanlarına çıkınca: "Ey Allah'ın Resûlü! Dilersen kal, biz seni zorlamak istemiyoruz" dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bir peygamber silahını kuşandığı zaman, savaşmadıkça onu çıkarması uygun olmaz." Sekizincisi: Yüce Allah'ın: { فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ } “Artık Allah'a tevekkül et. Şüphesiz Allah tevekkül edenleri sever” buyruğunda geçen tevekkül: Aczini izhar ederek Allah'a dayanıp güvenmektir. İsim hâli et-tüklân (التُّكْلَان) kelimesidir. Bundan türetilerek: İttekeltü aleyhi fî emrî (işimde ona dayandım/güvendim) denir. Aslı ivtekeltü (اوْتَكَلْتُ) olup öncesi kesreli olduğu için vâv harfi yâ'ya dönüştürülmüş, sonra ondan tâ harfi bedel kılınarak ifti'âl babının tâ harfine idgam edilmiştir. Yine vekkeltühû bi-emrî tevkîlen (ona işimi havale ettim) denir; ismi ise vâv harfinin kesresi veya fethasıyla el-vikâle / el-vekâle (الْوِكَالَة) şeklindedir. Âlimler tevekkül konusunda ihtilaf etmişlerdir. Tasavvuf ehlinden bir grup şöyle demiştir: Kalbine yırtıcı hayvan veya başka bir şey gibi Allah'tan başkasının korkusu karışmayan ve Allah Teâlâ'nın rızık garantisine güvenerek rızık arayışı çabasını terk eden kimseden başkası tevekküle hak kazanamaz. Fakihlerin geneli ise Yüce Allah'ın: { وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler” [Âl-i İmrân: 160] buyruğu açıklanırken daha önce geçen görüşü benimsemişlerdir; açıkladığımız üzere doğru olan da budur. Nitekim Allah Teâlâ: { لَا تَخافا } “Korkmayın” buyruğunda Mûsâ ve Hârûn'un korktuklarını haber vermiştir. Yine: { فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسى قُلْنا لَا تَخَفْ } “Mûsâ içinde bir korku duydu. 'Korkma!' dedik” [Tâhâ: 67-68] buyurmuştur. İbrâhim hakkında da: { فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قالُوا لا تَخَفْ } “Ellerinin yemeğe uzanmadığını görünce onları yadırgadı ve içine bir korku düştü. Onlar: 'Korkma!' dediler” [Hûd: 70] buyurarak haber vermiştir. Halîlullah İbrâhim ve Kelîmullah Mûsâ gibi iki yüce peygamber bile korktuğuna göre, onların dışındakilerin korkması son derece doğaldır. Bu mananın açıklaması ileride gelecektir.
[سورة آل عمران (٣): آية ١٦٠]
[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 160]
إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٦٠)
{ إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Eğer Allah size yardım ederse artık sizi yenecek hiç kimse yoktur. Eğer sizi yardımsız bırakırsa, O'ndan sonra size kim yardım edebilir? Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.” (160)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ) أَيْ عَلَيْهِ تَوَكَّلُوا فَإِنَّهُ إِنْ يُعِنْكُمْ وَيَمْنَعْكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ لَنْ تُغْلَبُوا .. (وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ) يَتْرُكْكُمْ مِنْ مَعُونَتِهِ. (فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ) أَيْ لَا يَنْصُرُكُمْ أَحَدٌ مِنْ بَعْدِهِ، أَيْ مِنْ بَعْدِ خِذْلَانِهِ إِيَّاكُمْ، لِأَنَّهُ قَالَ:" وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ" وَالْخِذْلَانُ تَرْكُ الْعَوْنِ. وَالْمَخْذُولُ: الْمَتْرُوكُ لَا يُعْبَأُ بِهِ. وَخَذَلَتِ الْوَحْشِيَّةُ أَقَامَتْ عَلَى وَلَدِهَا فِي الْمَرْعَى وَتَرَكَتْ صَوَاحِبَاتِهَا، فَهِيَ خَذُولُ. قَالَ طَرَفَةُ:
Yüce Allah'ın: { إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ } “Eğer Allah size yardım ederse artık sizi yenecek hiç kimse yoktur” buyruğu; yalnız O'na tevekkül edin, zira O size yardım eder ve sizi düşmanınızdan korursa asla mağlup edilmezsiniz demektir. { وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ } “Eğer sizi yardımsız bırakırsa” yani yardımını sizden keserse; { فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ } “O'ndan sonra size yardım edecek kimdir?” yani O'ndan sonra, O'nun sizi yardımsız bırakmasının ardından hiç kimse size yardım edemez; çünkü { وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ } buyurmuştur. Hizlân (الْخِذْلَان); yardımı terk etmektir. el-Mahzûl (الْمَخْذُول) ise terk edilmiş, kendisine aldırış edilmeyen kimsedir. Yabani hayvan otlakta yavrusunun başında kalıp diğer arkadaşlarını terk ettiğinde [Arapçada] hazaleti'l-vahşiyyetü denir ve o hayvana hazûl (خَذُول) adı verilir. Tarafe şöyle demiştir:
خَذُولٌ تُرَاعِي رَبْرَبًا بِخَمِيلَةٍ ... تَنَاوَلُ أَطْرَافَ الْبَرِيرِ وَتَرْتَدِي
Sürüden ayrılıp ağaçlıkta yavrusunu gözeten, / Yabani yemişlerin uçlarını yiyip giyinen (süslenen) bir ceylan.
وَقَالَ أَيْضًا:
Şair yine şöyle demiştir:
نَظَرَتْ إِلَيْكِ بِعَيْنٍ جَارِيَةٍ ... خَذَلَتْ صَوَاحِبَهَا عَلَى طِفْلِ
Sana bir ceylan gözüyle baktı ki, / Yavrusunun başında arkadaşlarından geri kalmıştır.
وَقِيلَ: هَذَا مِنَ الْمَقْلُوبِ، لِأَنَّهَا هِيَ الْمَخْذُولَةُ إِذَا تُرِكَتْ. وَتَخَاذَلَتْ رِجْلَاهُ إِذَا ضَعُفَتَا. قَالَ:
Bir görüşe göre bu ifade maklûbdur (tersine çevrilmiştir); çünkü terk edildiğinde asıl yüzüstü bırakılan (mahzûl) odur. İki bacağı güçsüzleştiğinde [Arapçada] tehâzelet riclâhu denir. Şair şöyle demiştir:
وَخَذُولِ الرِّجْلِ مِنْ غَيْرِ كَسْحِ
Kırık veya felç olmaksızın ayağı güçsüz düşmüş kimse...
وَرَجُلٌ خُذَلَةٌ للذي لا يزال يخذل. والله أعلم.
Sürekli insanları yüzüstü bırakıp yardımsız koyan kimseye de racülün huzele (رَجُلٌ خُذَلَةٌ) denir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة آل عمران (٣): آية ١٦١]
[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 161]
وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١٦١)
{ وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “Bir peygambere emanete hıyanet etmek / ganimetten bir şey aşırmak yakışmaz. Kim böyle bir aşırma yaparsa, kıyamet günü aşırdığı şeyle gelir. Sonra herkese kazandığının karşılığı tastamam ödenir ve onlara hiçbir haksızlık yapılmaz.” (161)
فِيهِ إِحْدَى عَشْرَةَ مَسْأَلَةً: الْأُولَى- لَمَّا أَخَلَّ الرُّمَاةُ يَوْمَ أُحُدٍ بِمَرَاكِزِهِمْ- عَلَى مَا تَقَدَّمَ- خَوْفًا مِنْ أَنْ يَسْتَوْلِيَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى الْغَنِيمَةِ فلا يصرف إليهم شي، بَيَّنَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَا يَجُورُ فِي الْقِسْمَةِ، فَمَا كَانَ مِنْ حَقِّكُمْ أَنْ تَتَّهِمُوهُ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: بَلِ السَّبَبُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بَعَثَ طَلَائِعَ فِي بَعْضِ غَزَوَاتِهِ ثُمَّ غَنِمَ قَبْلَ مَجِيئِهِمْ، فَقَسَمَ لِلنَّاسِ وَلَمْ يَقْسِمْ لِلطَّلَائِعِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ عِتَابًا:" وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وَمَنْ يَغْلُلْ" أَيْ يَقْسِمُ لِبَعْضٍ وَيَتْرُكُ بَعْضًا. وَرُوِيَ نَحْوُ هَذَا الْقَوْلِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أيضا وعكرمة وابن جبير وغيرهم:
Bu ayette on bir mesele vardır: Birincisi: Uhud günü okçular -daha önce geçtiği üzere- Müslümanların ganimeti ele geçirip kendilerine bir pay verilmemesi korkusuyla yerlerini terk ettiklerinde, Allah Sübhânehu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in taksimatta haksızlık yapmayacağını bildirdi; dolayısıyla onu itham etmeye hakkınız yoktu. ed-Dahhâk ise şöyle demiştir: "Aksine [nüzul] sebebi şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gazvelerinden birinde öncü birlikler göndermişti, sonra onlar gelmeden önce ganimet elde edildi; o da bunu [oradakilere] taksim edip öncü birliklere pay ayırmadı. Bunun üzerine Allah ona bir sitem olarak: { وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وَمَنْ يَغْلُلْ } “Bir peygambere emanete hıyanet etmek / ganimetten bir şey aşırmak yakışmaz. Kim böyle bir aşırma yaparsa...” ayetini indirdi; yani [ganimeti] kimine taksim edip kimini mahrum bırakmaz." Bu görüşün bir benzeri İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. Yine İbn Abbâs, İkrime, İbn Cübeyr ve başkaları da şöyle demiştir:
نَزَلَتْ بِسَبَبِ قَطِيفَةٍ حَمْرَاءَ فُقِدَتْ فِي الْمَغَانِمِ يَوْمَ بَدْرٍ، فَقَالَ بَعْضُ مَنْ كَانَ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ: لَعَلَّ أَنْ يَكُونَ النَّبِيُّ ﷺ أَخَذَهَا، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَقَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: قِيلَ كَانَتْ هَذِهِ الْمَقَالَةُ مِنْ مُؤْمِنِينَ لَمْ يَظُنُّوا أَنَّ فِي ذَلِكَ حَرَجًا. وَقِيلَ: كَانَتْ مِنَ الْمُنَافِقِينَ. وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ الْمَفْقُودَ كَانَ سَيْفًا. وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ تُخَرَّجُ عَلَى قِرَاءَةِ" يَغُلَّ" بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الْغَيْنِ. وَرَوَى أَبُو صَخْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ" وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ" قَالَ: تَقُولُ وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكْتُمَ شَيْئًا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ. وَقِيلَ: اللَّامُ فِيهِ مَنْقُولَةٌ، أَيْ وَمَا كَانَ نَبِيٌّ لِيَغُلَّ، كَقَوْلِهِ:" مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحانَهُ" [مريم: ٣٥]. أي ما كان الله ليتخذ ولدا. وقرى" يُغَلِّ" بِضَمِ الْيَاءِ وَفَتْحِ الْغَيْنِ. وَقَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: [لَمْ نَسْمَعْ فِي الْمَغْنَمِ إِلَّا غَلَّ غلولا، وقرى و [ما كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وَيُغَلَّ. قَالَ: فَمَعْنَى" يَغُلَّ" يَخُونُ، وَمَعْنَى" يُغَلَّ" يَخُونُ، وَيَحْتَمِلُ مَعْنَيَيْنِ: أَحَدُهُمَا يُخَانُ أَيْ يُؤْخَذُ مِنْ غَنِيمَتِهِ، وَالْآخَرُ يُخَوَّنُ أَنْ يُنْسَبَ إِلَى الْغُلُولِ: ثُمَّ قِيلَ: إِنَّ كُلَّ مَنْ غَلَّ شَيْئًا فِي خَفَاءٍ فَقَدْ غَلَّ يَغُلُّ غُلُولًا: قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: سُمِّيَتْ غُلُولًا لِأَنَّ الْأَيْدِيَ مَغْلُولَةٌ مِنْهَا، أَيْ مَمْنُوعَةٌ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: الْغُلُولُ مِنَ الْمَغْنَمِ خَاصَّةً، وَلَا نَرَاهُ مِنَ الْخِيَانَةِ وَلَا مِنَ الْحِقْدِ. وَمِمَّا يُبَيِّنُ ذَلِكَ أَنَّهُ يُقَالُ مِنَ الْخِيَانَةِ: أَغَلَّ يُغِلُّ، وَمِنَ الْحِقْدِ: غَلَّ يَغِلُّ بِالْكَسْرِ، وَمِنَ الْغُلُولِ: غَلَّ يَغُلُّ بِالضَّمِّ. وَغَلَّ الْبَعِيرُ أَيْضًا [يَغَلُّ غَلَّةً] إِذَا لَمْ يَقْضِ رِيَّهُ وَأَغَلَّ الرَّجُلُ خَانَ، قَالَ النَّمِرُ:
Bu ayet, Bedir günü ganimetler arasında kırmızı bir kadife örtünün kaybolması üzerine inmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber bulunanlardan bazıları: "Belki de onu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem almıştır" dediler. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu. Bunu Ebû Dâvûd ve Tirmizî rivayet etmiş olup Tirmizî: "Bu hasen-garip bir hadistir" demiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bu sözün, bunda bir sakınca görmeyen müminler tarafından söylendiği nakledildiği gibi münafıklar tarafından söylendiği de nakledilmiştir. Kaybolan şeyin bir kılıç olduğu da rivayet edilmiştir. Bu açıklamalar { يَغُلَّ } kelimesinin yâ harfinin fethası ve gayn harfinin zammesiyle (yeğulle) okunmasına göredir. Ebû Sahr, Muhammed b. Ka'b'dan: { وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Yani "Bir peygamberin Allah'ın Kitabı'ndan herhangi bir şeyi gizlemesi asla düşünülemez" demektir. Bir görüşe göre buradaki lâm (ل) harfi nakledilmiştir; yani { مَا كَانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحانَهُ } “Allah'ın çocuk edinmesi asla düşünülemez, O münezzehtir” [Meryem: 35] ayetinde (yani Allah çocuk edinecek değildir anlamında) olduğu gibi "Hiçbir peygamber hıyanet edecek değildir" demektir. Bu kelime yâ'nın zammesi ve gayn'ın fethasıyla { يُغَلَّ } (yuğalle) şeklinde de okunmuştur. İbnü's-Sikkît şöyle demiştir: [Ganimet konusunda sadece ğalle / ğulûlen şeklinde duyduk. Ayet ise { وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ } ve { يُغَلَّ } şeklinde okunmuştur]. Dedi ki: { يَغُلَّ } ifadesinin anlamı hıyanet etmektir. { يُغَلَّ } ifadesinin anlamı ise iki ihtimallidir: Birincisi "ona hıyanet edilmek", yani onun ganimetinden çalınmaktır; ikincisi ise "hıyanetle itham edilmek", yani onun ganimete hıyanet ettiğinin söylenmesidir. Daha sonra şöyle denilmiştir: Bir şeyi gizlice aşıran herkes hakkında ğalle yeğullu ğulûlen (غَلَّ يَغُلُّ غُلُولًا) denir. İbn Arefe şöyle demiştir: Buna ğulûl denmesinin sebebi ellerin ondan bağlanmış (mağlûle), yani menedilmiş olmasıdır. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Ğulûl (الْغُلُول) kelimesi sadece ganimete mahsustur; onu genel hıyanet veya kin anlamında görmüyoruz. Bunu açıklayan hususlardan biri şudur: Hıyanet anlamında eğalle yüğillu (أَغَلَّ يُغِلُّ), kin anlamında kesre ile ğalle yeğıllu (غَلَّ يَغِلُّ), ganimetten aşırma anlamında ise zamme ile ğalle yeğullu (غَلَّ يَغُلُّ) denir. Deve suya kanmadığında da [yeğallu ğalleten] denir. Bir kimse hıyanet ettiğinde ise eğalle'r-racülü denir. en-Nemir şöyle demiştir:
جَزَى اللَّهُ عَنَّا حَمْزَةَ ابْنَةَ نَوْفَلٍ ... جَزَاءَ مُغِلٍّ بِالْأَمَانَةِ كَاذِبِ
Allah bizim tarafımızdan Nevfel'in kızı Hamze'ye / Emanete hıyanet eden yalancının cezasını versin!
وَفِي الْحَدِيثِ: (لَا إِغْلَالَ وَلَا إِسْلَالَ) أَيْ لَا خِيَانَةَ وَلَا سَرِقَةَ، وَيُقَالُ: لَا رِشْوَةَ. وَقَالَ شُرَيْحٌ: لَيْسَ عَلَى الْمُسْتَعِيرِ غَيْرِ الْمُغِلِّ ضَمَانٌ. وَقَالَ ﷺ: (ثَلَاثٌ لَا يُغِلُّ عَلَيْهِنَّ قَلْبُ مُؤْمِنٍ) مَنْ رَوَاهُ بِالْفَتْحِ فَهُوَ مِنَ الضِّغْنِ. وَغَلَّ [دخل] يتعدى ولا يتعدى، يقال:
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «لَا إِغْلَالَ وَلَا إِسْلَالَ» «[İslam'da] hıyanet de yoktur, hırsızlık da yoktur.» Yani hıyanet ve hırsızlık yoktur; "rüşvet de yoktur" şeklinde de açıklanmıştır. Şureyh şöyle demiştir: "Hıyanet etmeyen ariyet alana (ödünç alana) tazmin sorumluluğu yoktur." Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: «ثَلَاثٌ لَا يُغِلُّ عَلَيْهِنَّ قَلْبُ مُؤْمِنٍ» «Üç haslet vardır ki müminin kalbi bunlara karşı hıyanet etmez (veya kin tutmaz).» Bu hadisi [yâ harfini] fetha ile rivayet eden kimseye göre bu [kelime], dığn (kin, nefret) kökündendir. Ğalle (غَلَّ) [girdi] [fiili], hem geçişli (müteaddî) hem de geçişsiz (lâzım) olarak kullanılır. Şöyle denir:
غَلَّ فُلَانٌ الْمَفَاوِزَ، أَيْ دَخَلَهَا وَتَوَسَّطَهَا. وَغَلَّ مِنَ الْمَغْنَمِ غُلُولًا، أَيْ خَانَ. وَغَلَّ الْمَاءَ بَيْنَ الْأَشْجَارِ إِذَا جَرَى فِيهَا، يَغُلُّ بِالضَّمِّ فِي جَمِيعِ ذَلِكَ. وَقِيلَ: الْغُلُولُ فِي اللُّغَةِ أَنْ يَأْخُذَ مِنَ الْمَغْنَمِ شَيْئًا يَسْتُرُهُ عَنْ أَصْحَابِهِ، وَمِنْهُ تَغَلْغَلَ الْمَاءُ فِي الشَّجَرِ إِذَا تَخَلَّلَهَا. وَالْغَلَلُ: الْمَاءُ الْجَارِي فِي أُصُولِ الشَّجَرِ، لِأَنَّهُ مُسْتَتِرٌ بِالْأَشْجَارِ، كَمَا قَالَ:
Ğalle fülânuni'l-mefâvize; yani falan kişi çöllere girdi ve ortasına ulaştı denir. Ğalle mine'l-mağnemi ğulûlen; yani ganimete hıyanet etti denir. Su ağaçların arasından aktığında ğalle'l-mâü beyne'l-eşcâri denir; bütün bunlarda muzarisi zamme ile yeğullu (يَغُلُّ) şeklindedir. Bir görüşe göre lügatte ğulûl; arkadaşlarından gizleyerek ganimetten bir şey almaktır. Su ağaçların arasına süzüldüğünde kullanılan teğalğale'l-mâü fi'ş-şeceri tabiri de bundandır. el-Ğalel (الْغَلَل) ise ağaçların kökleri arasında akan sudur; çünkü ağaçlar tarafından gizlenmiştir; nitekim şair şöyle demiştir:
لَعِبَ السُّيُولُ بِهِ فَأَصْبَحَ مَاؤُهُ ... غَلَلًا يُقَطِّعُ فِي أُصُولِ الْخِرْوَعِ
Seller onunla oynamış, suyu da / Hint yağı ağaçlarının köklerini yarıp geçen gizli bir akıntı olmuştur.
وَمِنْهُ الْغِلَالَةُ لِلثَّوْبِ الَّذِي يُلْبَسُ تَحْتَ الثِّيَابِ. وَالْغَالُّ: أَرْضٌ مُطْمَئِنَّةٌ ذَاتُ شَجَرٍ. وَمَنَابِتُ السَّلْمِ وَالطَّلْحِ يُقَالُ لَهَا: غَالٌّ. وَالْغَالُّ أَيْضًا نَبْتٌ، وَالْجَمْعُ غُلَّانُ بِالضَّمِّ. وَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ: إِنَّ مَعْنَى" يَغُلَّ" يُوجَدُ غَالًّا، كَمَا تَقُولُ: أَحْمَدْتُ الرَّجُلَ وَجَدْتُهُ مَحْمُودًا. فَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ تَرْجِعُ إِلَى مَعْنَى" يَغُلَّ" بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الْغَيْنِ. وَمَعْنَى" يَغُلُّ" عِنْدَ جُمْهُورِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَيْ لَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَغُلَّهُ، أَيْ يَخُونُهُ فِي الْغَنِيمَةِ. فَالْآيَةُ فِي مَعْنَى نَهْيِ النَّاسِ عَنِ الْغُلُولِ فِي الْغَنَائِمِ، وَالتَّوَعُّدِ عَلَيْهِ. وَكَمَا لَا يَجُوزُ أَنْ يُخَانَ النَّبِيُّ ﷺ لَا يَجُوزُ أَنْ يُخَانَ غَيْرُهُ، وَلَكِنْ خَصَّهُ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ الْخِيَانَةَ مَعَهُ أَشَدُّ وَقْعًا وَأَعْظَمُ وِزْرًا، لِأَنَّ الْمَعَاصِيَ تَعْظُمُ بِحَضْرَتِهِ لِتَعَيُّنِ تَوْقِيرِهِ. وَالْوُلَاةُ إِنَّمَا هُمْ عَلَى أَمْرِ النَّبِيِّ ﷺ فَلَهُمْ حَظُّهُمْ مِنَ التَّوْقِيرِ. وَقِيلَ: مَعْنَى" يَغُلَّ" أَيْ مَا غَلَّ نَبِيٌّ قَطُّ، وَلَيْسَ الْغَرَضُ النَّهْيَ. الثَّانِيَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ) أَيْ يَأْتِي بِهِ حَامِلًا لَهُ عَلَى ظَهْرِهِ وَرَقَبَتِهِ، مُعَذَّبًا بِحَمْلِهِ وَثِقَلِهِ، وَمَرْعُوبًا بِصَوْتِهِ، وَمُوَبَّخًا بِإِظْهَارِ خِيَانَتِهِ عَلَى رُءُوسِ الْأَشْهَادِ، عَلَى مَا يَأْتِي. وَهَذِهِ الْفَضِيحَةُ الَّتِي يُوقِعُهَا اللَّهُ تَعَالَى بِالْغَالِّ نَظِيرُ الْفَضِيحَةِ الَّتِي تُوقَعُ بِالْغَادِرِ، فِي أَنْ يُنْصَبَ لَهُ لِوَاءٌ عِنْدَ إِسْتِهِ بِقَدْرِ غَدْرَتِهِ. وَجَعَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْمُعَاقَبَاتِ حَسْبَمَا يَعْهَدُهُ الْبَشَرُ وَيَفْهَمُونَهُ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِ الشَّاعِرِ:
Elbiselerin altına giyilen iç giysisine el-ğilâle (الْغِلَالَة) denmesi de bundandır. el-Ğâll (الْغَالّ); ağaçlık, çukur arazidir. Seleme ağaçlarının ve talh (akasya) ağaçlarının bittiği yere ğâll denir. el-Ğâll aynı zamanda bir bitki türüdür ve çoğulu zamme ile ğullân (غُلَّان) gelir. Bazı kimseler ise { يَغُلَّ } kelimesinin anlamının "hıyanet eder halde bulunması" demek olduğunu söylemişlerdir; tıpkı "Adamı övdüm" yani "onu övülmeye değer buldum" denmesi gibi. Bu tevil doğrultusunda bu kıraat, yâ'nın fethası ve gayn'ın zammesiyle okunan { يَغُلَّ } kıraatinin manasına döner. İlim ehlinin cumhuruna göre { يُغَلَّ } kıraatinin manası: "Hiç kimsenin ona hıyanet etmesi, yani ganimet konusunda onu aldatması caiz değildir" demektir. Buna göre ayet, insanları ganimete hıyanet etmekten menetmekte ve bu konuda onları tehdit etmektedir. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hıyanet etmek caiz olmadığı gibi başkasına da hıyanet etmek caiz değildir; ancak onunla olan hıyanet daha sarsıcı ve günahı daha büyük olduğu için ona tahsis edilmiştir; zira ona saygı göstermek farz olduğundan onun huzurunda işlenen günahlar daha da büyür. Yöneticiler de Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem emrini temsil ettikleri için bu saygıdan nasiplerini alırlar. Bir diğer görüşe göre: { يَغُلَّ } ifadesinin anlamı "Hiçbir peygamber asla ganimete hıyanet etmemiştir" demektir ve burada maksat yasaklama değildir. İkincisi: Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kim böyle bir aşırma yaparsa, kıyamet günü aşırdığı şeyle gelir” buyruğu; ileride geleceği üzere kıyamet günü onu sırtında ve boynunda taşıyarak, onun ağırlığı ve yüküyle azap çekerek, sesinden dehşete kapılarak ve hıyaneti mahşer halkının huzurunda teşhir edilip azarlanarak gelir demektir. Allah Teâlâ'nın ganimete hıyanet edene tattıracağı bu rezillik, ahdini bozan hainin kalleşliği ölçüsünde arkasına bir bayrak dikilerek rezil edilmesine benzer. Allah Teâlâ bu cezalandırmaları insanların bildiği ve anladığı örfe göre belirlemiştir; nitekim şairin şu sözünü görmez misin:
أَسُمَيَّ وَيْحَكِ هَلْ سَمِعْتِ بِغَدْرَةٍ ... رُفِعَ اللِّوَاءُ لَنَا بِهَا في المجمع
Ey Sümeyye! Yazık sana! Topluluk içinde aleyhimize bayrak kaldırılmasına sebep olan bir kalleşlik hiç işittin mi?
وَكَانَتِ الْعَرَبُ تَرْفَعُ لِلْغَادِرِ لِوَاءً، وَكَذَلِكَ يُطَافُ بِالْجَانِي مَعَ جِنَايَتِهِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَامَ فِينَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ذَاتَ يَوْمٍ فَذَكَرَ الْغُلُولَ فَعَظَّمَهُ وَعَظَّمَ أَمْرَهُ ثُمَّ قَالَ: (لَا ألفين أحدكم يجئ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى رَقَبَتِهِ بَعِيرٌ لَهُ رُغَاءٌ يَقُولُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَغِثْنِي فَأَقُولُ لَا أَمْلِكُ لَكَ شَيْئًا قَدْ أَبْلَغْتُكَ لَا أُلْفِيَنَّ أحدكم يجئ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى رَقَبَتِهِ فَرَسٌ لَهُ حَمْحَمَةٌ فَيَقُولُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَغِثْنِي فَأَقُولُ لَا أَمْلِكُ لَكَ شَيْئًا قَدْ أَبْلَغْتُكَ لَا أُلْفِيَنَّ أحدكم يجئ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى رَقَبَتِهِ شَاةٌ لَهَا ثُغَاءٌ يَقُولُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَغِثْنِي فَأَقُولُ لَا أَمْلِكُ لَكَ شَيْئًا قَدْ أَبْلَغْتُكَ لَا أُلْفِيَنَّ أحدكم يجئ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى رَقَبَتِهِ نَفْسٌ لَهَا صِيَاحٌ فَيَقُولُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَغِثْنِي فَأَقُولُ لَا أَمْلِكُ لَكَ شَيْئًا قَدْ أَبْلَغْتُكَ لَا أُلْفِيَنَّ أحدكم يجئ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى رَقَبَتِهِ رِقَاعٌ تَخْفِقُ فَيَقُولُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَغِثْنِي فَأَقُولُ لَا أَمْلِكُ لَكَ شَيْئًا قَدْ أَبْلَغْتُكَ لَا أُلْفِيَنَّ أَحَدَكُمْ يجئ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى رَقَبَتِهِ صَامِتٌ فَيَقُولُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَغِثْنِي فَأَقُولُ لَا أَمْلِكُ لَكَ شَيْئًا قَدْ أَبْلَغْتُكَ) وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا أَصَابَ غَنِيمَةً أَمَرَ بِلَالًا فَنَادَى فِي النَّاسِ فَيَجِيئُونَ بِغَنَائِمِهِمْ فَيُخَمِّسُهُ وَيَقْسِمُهُ، فَجَاءَ رَجُلٌ يَوْمًا بَعْدَ النِّدَاءِ بِزِمَامٍ مِنَ الشَّعْرِ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا كَانَ فِيمَا أَصَبْنَاهُ مِنَ الْغَنِيمَةِ. فَقَالَ: (أَسْمَعْتَ بِلَالًا يُنَادِي ثَلَاثًا)؟ قَالَ: نَعَمْ. قَالَ: (فما منعك أن تجئ به)؟ فاعتذر إليه. فقال: (كلا أنت تجئ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَلَنْ أَقْبَلَهُ مِنْكَ). قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: أَرَادَ يُوَافِي بِوِزْرِ ذَلِكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، كَمَا قَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى:" وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ" [الانعام: ٣١]. وَقِيلَ: الْخَبَرُ مَحْمُولٌ عَلَى شُهْرَةِ الْأَمْرِ، أَيْ يَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ قَدْ شَهَّرَ اللَّهُ أَمْرَهُ كَمَا يُشَهَّرُ لَوْ حَمَلَ بَعِيرًا لَهُ رُغَاءٌ أَوْ فَرَسًا لَهُ حَمْحَمَةٌ. قُلْتُ: وَهَذَا عُدُولٌ عَنِ الْحَقِيقَةِ إِلَى الْمَجَازِ وَالتَّشْبِيهِ، وَإِذَا دَارَ الْكَلَامُ بَيْنَ الْحَقِيقَةِ وَالْمَجَازِ فَالْحَقِيقَةُ الْأَصْلُ كَمَا فِي كُتُبِ الْأُصُولِ. وَقَدْ أَخْبَرَ النَّبِيُّ ﷺ بالحقيقة،
Araplar kalleşlik/hıyanet eden kimse için [aleyhine] bir bayrak dikerlerdi. Aynı şekilde suçlu da işlediği cürmüyle birlikte dolaştırılırdı. Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den [şöyle] rivayet edilmiştir: "Bir gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aramızda ayağa kalktı; ganimetten mal aşırmayı (gulûl) zikredip bunun günahının ve vebalinin büyüklüğünü anlattı, sonra da şöyle buyurdu: «Sakın sizden birinizi kıyamet günü boynunda böğüren bir deve ile gelip, 'Ey Allah'ın Resûlü, bana yardım et!' derken; benim de 'Senin için hiçbir şeye gücüm yetmez, ben [hükmü] sana tebliğ etmiştim' der [vaziyette] bulmayayım! Sakın sizden birinizi kıyamet günü boynunda kişneyen bir at ile gelip, 'Ey Allah'ın Resûlü, bana yardım et!' derken; benim de 'Senin için hiçbir şeye gücüm yetmez, ben sana tebliğ etmiştim' der [vaziyette] bulmayayım! Sakın sizden birinizi kıyamet günü boynunda meleyen bir koyun ile gelip, 'Ey Allah'ın Resûlü, bana yardım et!' derken; benim de 'Senin için hiçbir şeye gücüm yetmez, ben sana tebliğ etmiştim' der [vaziyette] bulmayayım! Sakın sizden birinizi kıyamet günü boynunda feryat eden bir can (insan) ile gelip, 'Ey Allah'ın Resûlü, bana yardım et!' derken; benim de 'Senin için hiçbir şeye gücüm yetmez, ben sana tebliğ etmiştim' der [vaziyette] bulmayayım! Sakın sizden birinizi kıyamet günü boynunda dalgalanan kumaş parçaları ile gelip, 'Ey Allah'ın Resûlü, bana yardım et!' derken; benim de 'Senin için hiçbir şeye gücüm yetmez, ben sana tebliğ etmiştim' der [vaziyette] bulmayayım! Sakın sizden birinizi kıyamet günü boynunda sessiz mal (altın-gümüş) ile gelip, 'Ey Allah'ın Resûlü, bana yardım et!' derken; benim de 'Senin için hiçbir şeye gücüm yetmez, ben sana tebliğ etmiştim' der [vaziyette] bulmayayım!» Ebû Dâvûd, Semure b. Cündeb'den [şöyle] rivayet etmiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ganimet elde ettiği zaman Bilâl'e emreder, o da insanlar arasında nida ederdi. İnsanlar da [aldıkları] ganimet mallarını getirirler, o da beşte birini ayırır (tahmîs eder) ve kalanını paylaştırırdı. Günün birinde adamın biri, nidadan sonra kıldan bir yular getirdi ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bu, ganimetten elde ettiğimiz şeylerdendi' dedi. Bunun üzerine Resûlullah: «Bilâl'in üç kere nida ettiğini işittin mi?» buyurdu. Adam: 'Evet' dedi. Resûlullah: «Onu getirmene ne engel oldu?» buyurdu. Adam mazeret beyan etti. Bunun üzerine: «Hayır, onu kıyamet günü bizzat kendin getireceksin; bunu senden asla kabul etmeyeceğim!» buyurdu." Bazı ilim adamları şöyle demiştir: [Peygamber], diğer bir ayette geçen: { وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ } “Onlar günahlarını sırtlarında taşırlar. Dikkat edin, yüklendikleri şey ne kötüdür!” [el-En'âm: 31] buyurulduğu gibi, kıyamet günü onun vebalini yüklenerek geleceğini kastetmiştir. Bir diğer görüşe göre ise bu haber, durumun teşhir edilmesine hamledilir; yani o kimse kıyamet gününde, şayet böğüren bir deveyi ya da kişneyen bir atı yüklenmiş olsaydı nasıl teşhir edilecek idiyse, Allah onun durumunu öylece açığa vurup teşhir etmiş olarak gelir. Derim ki: Bu [yorum], hakikatten mecaz ve teşbihe bir sapmadır. Usûl kitaplarında belirtildiği üzere, söz hakikat ile mecaz arasında gidip geldiğinde asıl olan hakikattir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem [işin] hakikatini haber vermiştir,
وَلَا عِطْرَ بَعْدَ عَرُوسٍ. وَيُقَالُ: إِنَّ مَنْ غَلَّ شَيْئًا فِي الدُّنْيَا يُمَثَّلُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي النَّارِ، ثُمَّ يُقَالُ لَهُ: انْزِلْ إِلَيْهِ فَخُذْهُ، فَيَهْبِطُ إِلَيْهِ، فَإِذَا انْتَهَى إِلَيْهِ حَمَلَهُ، حَتَّى إِذَا انْتَهَى إِلَى الْبَابِ سَقَطَ عَنْهُ إِلَى أَسْفَلِ جَهَنَّمَ، فَيَرْجِعُ إِلَيْهِ فَيَأْخُذُهُ، لَا يَزَالُ هَكَذَا إِلَى مَا شَاءَ اللَّهُ. وَيُقَالُ" يَأْتِ بِما غَلَّ" يَعْنِي تَشْهَدُ عَلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تِلْكَ الْخِيَانَةُ وَالْغُلُولُ. الثَّالِثَةُ- قَالَ الْعُلَمَاءُ: وَالْغُلُولُ كَبِيرَةٌ مِنَ الْكَبَائِرِ، بِدَلِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ وَمَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّهُ يَحْمِلُهُ عَلَى عُنُقِهِ. وَقَدْ قَالَ ﷺ فِي مُدْعِمٍ: (وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّ الشَّمْلَةَ الَّتِي أَخَذَ يَوْمَ خَيْبَرَ مِنَ الْمَغَانِمِ لَمْ تُصِبْهَا الْمَقَاسِمُ لَتَشْتَعِلُ عَلَيْهِ نَارًا) قَالَ: فَلَمَّا سَمِعَ النَّاسُ ذَلِكَ جَاءَ رَجُلٌ بِشِرَاكٍ أَوْ شِرَاكَيْنِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (شِرَاكٌ أَوْ شِرَاكَانِ مِنْ نَارٍ). أَخْرَجَهُ الْمُوَطَّأُ. فَقَوْلُهُ ﵇: (وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ) وَامْتِنَاعُهُ مِنَ الصَّلَاةِ عَلَى مَنْ غَلَّ دَلِيلٌ عَلَى تَعْظِيمِ الْغُلُولِ وَتَعْظِيمِ الذَّنْبِ فِيهِ وَأَنَّهُ مِنَ الْكَبَائِرِ، وَهُوَ مِنْ حُقُوقِ الْآدَمِيِّينَ وَلَا بُدَّ فِيهِ مِنَ الْقِصَاصِ بِالْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ، ثُمَّ صَاحَبَهُ فِي الْمَشِيئَةِ. وَقَوْلُهُ: (شِرَاكٌ أَوْ شِرَاكَانِ مِنْ نَارٍ) مِثْلَ قَوْلِهِ: (أَدُّوا الْخِيَاطَ وَالْمِخْيَطَ). وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَلِيلَ وَالْكَثِيرَ لَا يَحِلُّ أَخْذُهُ فِي الْغَزْوِ قَبْلَ الْمَقَاسِمِ، إِلَّا مَا أَجْمَعُوا عَلَيْهِ مِنْ أَكْلِ الْمَطَاعِمِ فِي أَرْضِ الْغَزْوِ وَمِنَ الِاحْتِطَابِ وَالِاصْطِيَادِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّهُ قَالَ: لَا يُؤْخَذُ الطَّعَامُ فِي أَرْضِ الْعَدُوِّ إِلَّا بِإِذْنِ الْإِمَامِ. وَهَذَا لَا أَصْلَ لَهُ، لِأَنَّ الْآثَارَ تُخَالِفُهُ، عَلَى مَا يَأْتِي. قَالَ الْحَسَنُ: كَانَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِذَا افْتَتَحُوا الْمَدِينَةَ أَوِ الْحِصْنَ أَكَلُوا مِنَ السَّوِيقِ وَالدَّقِيقِ وَالسَّمْنِ وَالْعَسَلِ. وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ: كَانُوا يَأْكُلُونَ مِنْ أَرْضِ الْعَدُوِّ الطَّعَامَ فِي أَرْضِ الْحَرْبِ وَيَعْلِفُونَ قَبْلَ أَنْ يَخْمُسُوا. وَقَالَ عَطَاءٌ: فِي الْغُزَاةِ يَكُونُونَ فِي السَّرِيَّةِ فَيُصِيبُونَ أَنْحَاءَ السَّمْنِ وَالْعَسَلِ وَالطَّعَامِ فَيَأْكُلُونَ، وَمَا بَقِيَ رَدُّوهُ إِلَى إِمَامِهِمْ، وَعَلَى هَذَا جَمَاعَةُ الْعُلَمَاءِ.
"...Artık Arûs'tan sonra koku sürünmek yoktur!" Denildi ki: Dünyada ganimetten bir şey aşıran kimseye, kıyamet günü cehennem ateşinde o aşırdığı şey temessül ettirilir (gösterilir). Sonra ona: "Ona doğru in ve onu al!" denir. O da onun yanına iner; yanına varınca onu sırtlanır, tâ kapıya ulaştığında o şey sırtından cehennemin en dibine düşer. Tekrar onun peşinden inip onu alır. Allah'ın dilediği süre boyunca bu durum böylece devam edip gider. { يَأْتِ بِمَا غَلَّ } “aşırdığı şeyle gelir” ifadesinin, kıyamet günü o hıyanet ve aşırmanın aleyhine şahitlik etmesi anlamına geldiği de söylenmiştir. Üçüncüsü: Âlimler şöyle demiştir: Bu ayetin ve Ebû Hureyre hadisinde zikrettiğimiz, aşırdığı şeyi boynunda taşıyacağı hususunun delaletiyle ganimetten mal aşırmak (gulûl) büyük günahlardandır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mid'am hakkında şöyle buyurmuştur: « وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّ الشَّمْلَةَ الَّتِي أَخَذَ يَوْمَ خَيْبَرَ مِنَ الْمَغَانِمِ لَمْ تُصِبْهَا الْمَقَاسِمُ لَتَشْتَعِلُ عَلَيْهِ نَارًا » «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, Hayber günü henüz taksimata dahil edilmeden ganimetlerden aldığı o hırka, üzerinde alev alev bir ateş kesilip yanmaktadır!» Ravi der ki: İnsanlar bunu işitince, bir adam bir veya iki ayakkabı bağı getirip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e teslim etti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « شِرَاكٌ أَوْ شِرَاكَانِ مِنْ نَارٍ » «Ateşten bir veya iki ayakkabı bağı!» buyurdu. Bunu Muvatta rivayet etmiştir. Peygamber aleyhisselâm'ın: « وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ » «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki...» buyurması ve ganimet aşıran kimsenin cenaze namazını kılmaktan imtina etmesi, gulûlün ve bu husustaki günahın büyüklüğüne ve onun büyük günahlardan olduğuna delildir. Bu kul haklarındandır; onda mutlaka sevaplar ve günahlar üzerinden kısas yapılması gerekir; bundan sonra ise o kimse [bağışlanıp bağışlanmama hususunda] Allah'ın meşîetine (dilemesine) kalmıştır. Peygamber'in: « شِرَاكٌ أَوْ شِرَاكَانِ مِنْ نَارٍ » «Ateşten bir veya iki ayakkabı bağı!» buyurması, « أَدُّوا الْخِيَاطَ وَالْمِخْيَطَ » «İpliği de iğneyi de teslim ediniz!» sözü gibidir. Bu da savaşta, taksimattan önce az veya çok hiçbir şeyin alınmasının helal olmadığına delalet eder; ancak gazve diyarında yiyeceklerin yenmesi, odun toplanması ve avlanılması hususunda icmâ edilen durumlar müstesnadır. ez-Zührî'den, "Düşman toprağında devlet başkanının izni olmadan yiyecek alınamaz" dediği rivayet edilmiştir; fakat bunun bir aslı yoktur, zira aşağıda geleceği üzere rivayetler buna muhaliftir. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı bir şehri veya kaleyi fethettiklerinde kavuttan, undan, sadeyağdan ve baldan yerlerdi." İbrâhim [en-Nehaî] de: "Düşman arazisinde, harp diyarındaki yiyecekten yerler ve beşte bir payı (humus) ayrılmadan önce [bineklerine] yem verirlerdi" demiştir. Atâ ise şöyle demiştir: "Müfrezeler halinde olan gaziler, yağ, bal ve yiyecek tulumlarına rastladıklarında ondan yerler; geriye kalanı ise komutanlarına teslim ederlerdi." Âlimler topluluğunun benimsediği görüş de budur.
الرَّابِعَةُ: وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْغَالَّ لَا يُحَرَّقُ مَتَاعُهُ، لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمْ يُحَرِّقْ مَتَاعَ الرَّجُلِ الَّذِي أَخَذَ الشَّمْلَةَ، وَلَا أَحْرَقَ مَتَاعَ صَاحِبِ الْخَرَزَاتِ الَّذِي تَرَكَ الصَّلَاةَ عَلَيْهِ، وَلَوْ كَانَ حَرْقُ مَتَاعِهِ وَاجِبًا لَفَعَلَهُ ﷺ، وَلَوْ فَعَلَهُ لَنُقِلَ ذَلِكَ فِي الْحَدِيثِ. وَأَمَّا مَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (إِذَا وَجَدْتُمُ الرَّجُلَ قَدْ غَلَّ فَأَحْرِقُوا مَتَاعَهُ وَاضْرِبُوهُ). فَرَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ مِنْ حَدِيثِ صَالِحِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ زَائِدَةَ، وَهُوَ ضَعِيفٌ لَا يُحْتَجُّ بِهِ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: سَأَلْتُ مُحَمَّدًا- يَعْنِي الْبُخَارِيَّ- عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ: إِنَّمَا رَوَى هَذَا صَالِحُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَهُوَ أَبُو وَاقِدٍ اللَّيْثِيُّ وَهُوَ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ أَيْضًا عَنْهُ قَالَ: غَزَوْنَا مَعَ الْوَلِيدِ بْنِ هِشَامٍ وَمَعَنَا سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، فَغَلَّ رَجُلٌ مَتَاعًا فَأَمَرَ الْوَلِيدُ بِمَتَاعِهِ فَأُحْرِقَ، وَطِيفَ بِهِ وَلَمْ يُعْطِهِ سَهْمَهُ. قَالَ أَبُو دَاوُدَ: وَهَذَا أَصَحُّ الْحَدِيثَيْنِ. وَرُوِيَ مِنْ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ حَرَّقُوا مَتَاعَ الْغَالِّ وَضَرَبُوهُ. قَالَ أَبُو دَاوُدَ: وَزَادَ فِيهِ عَلِيُّ بْنُ بَحْرٍ عَنِ الْوَلِيدِ- وَلَمْ أَسْمَعْهُ مِنْهُ-: وَمَنَعُوهُ سَهْمَهُ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: قَالَ بَعْضُ رُوَاةٍ هَذَا الْحَدِيثِ: وَاضْرِبُوا عُنُقَهُ وَأَحْرِقُوا مَتَاعَهُ. وَهَذَا الْحَدِيثُ يَدُورُ عَلَى صَالِحِ ابن مُحَمَّدٍ وَلَيْسَ مِمَّنْ يُحْتَجُّ بِهِ. وَقَدْ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: (لَا يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا بِإِحْدَى ثَلَاثٍ) وَهُوَ يَنْفِي الْقَتْلَ فِي الْغُلُولِ. وَرَوَى ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (لَيْسَ عَلَى الْخَائِنِ وَلَا عَلَى الْمُنْتَهِبِ وَلَا عَلَى الْمُخْتَلِسِ قَطْعٌ). وَهَذَا يُعَارِضُ حَدِيثَ صَالِحِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَهُوَ أَقْوَى مِنْ جِهَةِ الْإِسْنَادِ. وَالْغَالُّ خَائِنٌ فِي اللُّغَةِ وَالشَّرِيعَةِ وَإِذَا انْتَفَى عَنْهُ الْقَطْعُ فَأَحْرَى الْقَتْلُ. وَقَالَ الطَّحَاوِيُّ: لَوْ صَحَّ حَدِيثُ صَالِحٍ الْمَذْكُورُ احْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ حِينَ كَانَتِ الْعُقُوبَاتُ فِي الْأَمْوَالِ، كَمَا قال في مانع
Dördüncü Mesele: Bu hadiste, ganimetten aşıran (gulûl yapan) kimsenin eşyasının yakılmayacağına dair bir delil vardır. Çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kadife örtüyü (şemle) aşıran adamın eşyasını yakmadığı gibi, üzerine cenaze namazı kılmadığı boncuk hırsızının da eşyasını yakmamıştır. Şayet onun eşyasını yakmak vâcip olsaydı, bunu [muhakkak] sallallâhu aleyhi ve sellem yapardı; şayet yapmış olsaydı bu durum hadiste nakledilirdi. Ömer b. el-Hattâb'dan radıyallâhu anh rivayet edilen ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bir adamın ganimetten aşırdığını görürseniz, onun eşyasını yakın ve kendisini dövün» buyurduğuna dair habere gelince; bunu Ebû Dâvûd ve Tirmizî, Sâlih b. Muhammed b. Zâide'nin rivayetiyle tahric etmişlerdir ki o, kendisiyle delil getirilemeyecek derecede zayıf bir râvidir. Tirmizî şöyle demiştir: Muhammed'e —yani Buhârî'ye— bu hadisi sordum; o da şöyle dedi: "Bunu sadece Ebû Vâkıd el-Leysî [künyeli] Sâlih b. Muhammed rivayet etmiştir ve o münkeru'l-hadîstir." Ebû Dâvûd da yine ondan şöyle rivayet etmiştir: Velîd b. Hişâm ile birlikte savaşa çıktık; yanımızda Sâlim b. Abdillâh b. Ömer ve Ömer b. Abdilazîz de vardı. Bir adam bir eşyayı aşırdı; bunun üzerine Velîd emir verdi, adamın eşyası yakıldı, kendisi [halkın arasında] dolaştırıldı ve ganimet payı da ona verilmedi. Ebû Dâvûd: "Bu, iki hadisten daha sahih olanıdır" demiştir. Amr b. Şuayb'ın babasından, onun da dedesinden rivayet edildiğine göre; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir ve Ömer ganimet aşıran kimsenin eşyasını yakmışlar ve onu dövmüşlerdir. Ebû Dâvûd şöyle demiştir: Ali b. Bahr, Velîd'den rivayetinde —bunu bizzat ondan işitmedim— şu ziyadede bulundu: "Ve onun ganimet payını vermediler." Ebû Ömer [İbn Abdilberr] ise şöyle demiştir: Bu hadisin bazı râvileri: «Onun boynunu vurun ve eşyasını yakın» lafzını zikretmişlerdir. Oysa bu hadis Sâlih b. Muhammed etrafında dönmektedir ve o kendisiyle delil getirilecek bir râvi değildir. Nitekim Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem: «Müslüman bir kimsenin kanı ancak üç şeyden biri sebebiyle helal olur» buyurduğu sabit olmuştur; bu da gulûl (ganimet aşırma) sebebiyle öldürülmeyi nefyetmektedir. İbn Cüreyc'in Ebû ez-Zübeyr'den, onun da Câbir'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Haine, yağmacıya ve kapkaççıya el kesme cezası yoktur.» Bu rivayet, Sâlih b. Muhammed'in hadisine aykırıdır ve isnad bakımından ondan daha kuvvetlidir. Ganimet aşıran kimse lügatte ve şeriatta haindir; ona el kesme cezası gerekmediğine göre öldürülme cezası hiç gerekmez. Tahâvî de şöyle demiştir: Adı geçen Sâlih'in hadisi sahih kabul edilse bile, bunun cezaların mallar üzerinden verildiği döneme ait olması muhtemeldir; nitekim zekât vermekten kaçınan kimse hakkında [Resûlullah]
الزَّكَاةِ: (إِنَّا آخِذُوهَا وَشَطْرَ مَالِهِ، عَزْمَةً مِنْ عَزَمَاتِ اللَّهِ تَعَالَى). وَكَمَا قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ في ضالة الإبل المكتومة: فيها غرامتها ومثله مَعَهَا. وَكَمَا رَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ فِي الثَّمَرِ الْمُعَلَّقِ غَرَامَةُ مِثْلَيْهِ وَجَلْدَاتُ نَكَالٍ. وَهَذَا كُلُّهُ مَنْسُوخٌ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْخَامِسَةُ- فَإِذَا غَلَّ الرَّجُلُ فِي الْمَغْنَمِ وَوُجِدَ أُخِذَ مِنْهُ، وَأُدِّبَ وَعُوقِبَ بِالتَّعْزِيرِ. وَعِنْدَ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِمْ وَاللَّيْثِ: لَا يُحَرَّقُ مَتَاعُهُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَاللَّيْثُ ودَاوُدُ: إِنْ كَانَ عَالِمًا بِالنَّهْيِ عُوقِبَ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: يُحَرَّقُ مَتَاعُ الْغَالِّ كُلُّهُ إِلَّا سِلَاحَهُ وَثِيَابَهُ الَّتِي عَلَيْهِ وَسَرْجَهُ، وَلَا تُنْزَعُ مِنْهُ دَابَّتُهُ، وَلَا يُحْرَقُ الشَّيْءُ الَّذِي غُلَّ. وَهَذَا قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ، وَقَالَهُ الْحَسَنُ، إِلَّا أَنْ يَكُونَ حَيَوَانًا أَوْ مُصْحَفًا. وَقَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ: وَرُوِيَ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ ﵄ ضَرَبَا الْغَالَّ وَأَحْرَقَا مَتَاعَهُ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَمِمَّنْ قَالَ يُحَرَّقُ رَحْلُ الْغَالِّ وَمَتَاعُهُ مَكْحُولٌ وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ. وَحُجَّةُ مَنْ ذَهَبَ إِلَى هَذَا حَدِيثُ صَالِحٍ الْمَذْكُورُ. وَهُوَ عِنْدَنَا حَدِيثٌ لَا يَجِبُ بِهِ انْتَهَاكُ حُرْمَةٍ، وَلَا إِنْفَاذُ حُكْمٍ، لِمَا يُعَارِضُهُ مِنَ الْآثَارِ الَّتِي هِيَ أَقْوَى مِنْهُ. وَمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ مَالِكٌ وَمَنْ تَابَعَهُ مِنْ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَصَحُّ مِنْ جِهَةِ النَّظَرِ وَصَحِيحِ الْأَثَرِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. السَّادِسَةُ- لَمْ يَخْتَلِفْ مَذْهَبُ مَالِكٍ فِي الْعُقُوبَةِ عَلَى الْبَدَنِ، فَأَمَّا فِي الْمَالِ فَقَالَ فِي الذِّمِّيِّ يَبِيعُ الْخَمْرَ مِنَ الْمُسْلِمِ: تُرَاقُ الْخَمْرُ عَلَى الْمُسْلِمِ، وَيُنْزَعُ الثَّمَنُ مِنَ الذِّمِّيِّ عُقُوبَةً لَهُ، لِئَلَّا يَبِيعَ الْخَمْرَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ. فَعَلَى هَذَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: تَجُوزُ الْعُقُوبَةُ فِي الْمَالِ. وَقَدْ أَرَاقَ عُمَرُ ﵁ لَبَنًا شِيبَ بِمَاءٍ. السَّابِعَةُ أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ لِلْغَالِّ أَنْ يَرُدَّ جَمِيعَ مَا غَلَّ إِلَى صَاحِبِ الْمَقَاسِمِ قَبْلَ أَنْ يَفْتَرِقَ النَّاسُ إِنْ وَجَدَ السَّبِيلَ إِلَى ذَلِكَ، وَإِنَّهُ إِذَا فَعَلَ ذَلِكَ فَهِيَ تَوْبَةٌ لَهُ، وَخُرُوجٌ عَنْ ذَنْبِهِ.
...zekât [hakkındaki]: «إِنَّا آخِذُوهَا وَشَطْرَ مَالِهِ، عَزْمَةً مِنْ عَزَمَاتِ اللَّهِ تَعَالَى» «Biz onu (zekâtı) da, malının yarısını da Yüce Allah'ın kesin emirlerinden (azîmetlerinden) bir emir olarak mutlaka alırız» [hadisi] ve Ebû Hureyre'nin saklanan kayıp deve hakkında: "Onda kendi cezası ve beraberinde bir misli vardır" dediği gibi; ve yine Abdullah b. Amr b. el-Âs'ın dalındaki meyve hakkında rivayet ettiği: "İki misli tazminat ve ibretlik kırbaç cezası vardır" [rivayeti de böyledir]. Bütün bunlar ise mensuhtur (hükmü yürürlükten kalkmıştır), en doğrusunu Allah bilir. Beşincisi: Bir kimse ganimetten mal aşırır ve bu mal [yanında] bulunursa, elinden alınır, kendisine edep verilir ve ta'zîr cezası ile cezalandırılır. Mâlik, Şâfiî, Ebû Hanîfe ve onların ashâbı (talebeleri) ile Leys'e göre eşyası yakılmaz. Şâfiî, Leys ve Dâvûd: "Şayet yasağı biliyor idiyse cezalandırılır" demişlerdir. el-Evzâî ise şöyle demiştir: "Ganimetten çalan kimsenin silahı, üzerindeki elbiseleri ve eyeri hariç bütün eşyası yakılır; bineği elinden alınmaz ve aşırdığı şey de yakılmaz." Bu, Ahmed ve İshak'ın da görüşüdür; Hasan[-ı Basrî] de hayvan yahut mushaf olması müstesna aynı görüşü belirtmiştir. İbn Huveyzimendâd: "Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu anhümâ'nın ganimet aşıran kimseyi dövdükleri ve eşyasını yaktıkları rivayet edilmiştir" demiştir. İbn Abdilberr şöyle demiştir: "Ganimetten çalan kimsenin yükünün ve eşyasının yakılacağını söyleyenler arasında Mekhûl ve Saîd b. Abdilazîz de vardır. Bu görüşe varanların delili, zikredilen Sâlih hadisidir. Bize göre bu, kendisinden daha kuvvetli olan [diğer] rivayetlerle çeliştiği için, ne bir dokunulmazlığın ihlal edilmesini ne de bir hükmün infazını vacip kılan bir hadistir. Mâlik'in ve bu meselede ona tâbi olanların benimsediği görüş, hem aklî kıyas (nazar) hem de sahih rivayet (eser) bakımından daha doğrudur. Doğrusunu en iyi Allah bilir." Altıncısı: Mâlik'in mezhebi bedenî ceza konusunda ihtilaf etmemiştir. Mala yönelik cezaya gelince, o, Müslümana şarap satan zimmî hakkında şöyle demiştir: "Müslümanın aleyhine şarap dökülür; zimmîden ise, Müslümanlara şarap satmaması için bir ceza olarak [aldığı] bedel geri alınır." Buna binaen şöyle denilmesi caizdir: Mala yönelik ceza (mali ceza) vermek caizdir. Nitekim Ömer radıyallâhu anh da içine su katılmış sütü dökmüştür. Yedincisi: Âlimler, ganimetten mal aşıran kimsenin, insanlar dağılmadan önce buna bir yol bulursa aşırdığı her şeyi taksim sorumlusuna iade etmesi gerektiğinde ve bunu yaptığı takdirde bunun kendisi için bir tövbe ve günahından arınma olacağı hususunda icmâ etmişlerdir.
وَاخْتَلَفُوا فِيمَا يَفْعَلُ بِهِ إِذَا افْتَرَقَ أَهْلُ الْعَسْكَرِ وَلَمْ يَصِلْ إِلَيْهِ، فَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: يَدْفَعُ إِلَى الْإِمَامِ خُمُسَهُ وَيَتَصَدَّقُ بِالْبَاقِي. هَذَا مَذْهَبُ الزُّهْرِيِّ وَمَالِكٍ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَاللَّيْثِ وَالثَّوْرِيِّ، وَرُوِيَ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ وَمُعَاوِيَةَ وَالْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ. وَهُوَ يُشْبِهُ مَذْهَبَ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ، لِأَنَّهُمَا كَانَا يَرَيَانِ أَنْ يُتَصَدَّقَ بِالْمَالِ الَّذِي لَا يُعْرَفُ صَاحِبُهُ، وَهُوَ مَذْهَبُ أحمد ابن حَنْبَلٍ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَيْسَ لَهُ الصَّدَقَةُ بِمَالِ غَيْرِهِ. قَالَ أَبُو عُمَرَ: فَهَذَا عِنْدِي فِيمَا يُمْكِنُ وُجُودُ صَاحِبِهِ وَالْوُصُولُ إِلَيْهِ أَوْ إِلَى ورثته، وأما إن لم يكن شي مِنْ ذَلِكَ فَإِنَّ الشَّافِعِيَّ لَا يَكْرَهُ الصَّدَقَةَ حِينَئِذٍ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَقَدْ أَجْمَعُوا فِي اللُّقَطَةِ عَلَى جَوَازِ الصَّدَقَةِ بِهَا بَعْدَ التَّعْرِيفِ لَهَا وَانْقِطَاعِ صَاحِبِهَا، وَجَعَلُوهُ إِذَا جَاءَ- مُخَيَّرًا بَيْنَ الْأَجْرِ وَالضَّمَانِ، وَكَذَلِكَ الْمَغْصُوبُ. وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ. وفي تحريم الْغُلُولِ دَلِيلٌ عَلَى اشْتَرَاكِ الْغَانِمِينَ فِي الْغَنِيمَةِ، فَلَا يَحِلُّ لِأَحَدٍ أَنْ يَسْتَأْثِرَ بِشَيْءٍ مِنْهَا دُونَ الْآخَرِ، فَمَنْ غَصَبَ شَيْئًا مِنْهَا أُدِّبَ اتِّفَاقًا، عَلَى مَا تَقَدَّمَ. الثَّامِنَةُ- وَإِنْ وَطِئَ جَارِيَةً أَوْ سَرَقَ نِصَابًا فَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي إِقَامَةِ الْحَدِّ عَلَيْهِ، فَرَأَى جَمَاعَةٌ أَنَّهُ لَا قَطْعَ عَلَيْهِ. التَّاسِعَةُ- وَمِنَ الْغُلُولِ هَدَايَا الْعُمَّالِ، وَحُكْمُهُ فِي الْفَضِيحَةِ فِي الْآخِرَةِ حُكْمُ الْغَالِّ. رَوَى أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ وَمُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ عَنْ أَبِي حُمَيْدٍ السَّاعِدِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ اسْتَعْمَلَ رَجُلًا مِنَ الْأَزْدِ يُقَالُ لَهُ ابْنُ اللُّتْبِيَّةِ [قَالَ ابْنُ السَّرْحِ ابْنُ الْأُتْبِيَّةِ] عَلَى الصَّدَقَةِ، فَجَاءَ فَقَالَ: هَذَا لَكُمْ وَهَذَا أُهْدِيَ لِي. فَقَامَ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى الْمِنْبَرِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ وَقَالَ: (مَا بَالُ الْعَامِلِ نَبْعَثُهُ فَيَجِيءُ فَيَقُولُ هَذَا لَكُمْ وَهَذَا أُهْدِيَ لِي أَلَا جَلَسَ فِي بَيْتِ أُمِّهِ أَوْ أَبِيهِ فَيَنْظُرَ أَيُهْدَى إِلَيْهِ أَمْ لَا، لَا يَأْتِي أَحَدٌ مِنْكُمْ بِشَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ إِلَّا جَاءَ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنْ كَانَ بَعِيرًا فَلَهُ رُغَاءٌ وَإِنْ كَانَتْ بَقَرَةً فَلَهَا خُوَارٌ أَوْ شَاةً تَيْعَرُ ( - ثُمَّ رَفَعَ يَدَيْهِ حَتَّى رَأَيْنَا عُفْرَتَيْ إِبْطَيْهِ ثُمَّ قَالَ:-) اللَّهُمَّ هَلْ بَلَّغْتُ اللَّهُمَّ هَلْ بَلَّغْتُ (. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عن بريدة عن النبي
Ordu mensupları dağıldıktan sonra ve [ganimetten aşıran kimse] komutana ulaşamadığı takdirde bu malı ne yapacağı konusunda âlimler ihtilaf etmişlerdir. İlim ehlinden bir grup şöyle demiştir: Malın beşte birini (humusunu) imama teslim eder, kalanını da sadaka olarak dağıtır. Bu görüş ez-Zührî, Mâlik, el-Evzâî, el-Leys ve es-Sevrî'nin mezhebidir; ayrıca Ubâde b. es-Sâmit, Muâviye ve el-Hasan el-Basrî'den de rivayet edilmiştir. Bu görüş, İbn Mes'ûd ile İbn Abbâs'ın mezhebine de benzemektedir; zira bu ikisi, sahibi bilinmeyen malın sadaka olarak verilmesi görüşündeydiler. Ahmed b. Hanbel'in mezhebi de budur. Şâfiî ise: "Kişinin başkasının malını sadaka olarak vermesi câiz değildir" demiştir. Ebû Ömer [İbn Abdilber] şöyle der: "Bana göre bu [Şâfiî'nin görüşü], sahibinin bulunması ve kendisine yahut vârislerine ulaşılması mümkün olan durumlar hakkındadır. Şayet böyle bir durum söz konusu değilse, o takdirde inşallah Şâfiî de sadaka verilmesini kerih görmez." Nitekim âlimler, yitik malda (lukata) gerekli ilan yapıldıktan ve sahibinden ümit kesildikten sonra onun sadaka olarak verilmesinin câiz olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Sahibi çıkıp geldiğinde ise onu sevabı tercih etmek ile malın bedelini tazmin ettirmek arasında muhayyer kılmışlardır; gasp edilen mal da böyledir. Tevfik Allah'tandır. Ganimetten mal aşırmanın (gulûlün) haram kılınmasında, ganimet elde edenlerin ganimette ortak olduklarına delil vardır; dolayısıyla hiçbir kimsenin diğerinden ayrı olarak ganimetten bir şeyi tek başına sahiplenmesi helal olmaz. Kim ganimetten bir şey gasp ederse, daha önce geçtiği üzere ittifakla te'dib cezasına çarptırılır. Sekizincisi: Şayet [ganimetten] bir câriye ile cinsel ilişkide bulunursa yahut nisap miktarında hırsızlık yaparsa, ona had cezasının uygulanıp uygulanmayacağı hususunda âlimler ihtilaf etmişlerdir. Bir grup âlim, onun elinin kesilmeyeceği görüşüne varmıştır. Dokuzuncusu: Görevlilerin (memurların) aldığı hediyeler de kamu malından aşırma (gulûl) kapsamındadır; bunun ahiretteki rüsvalık bakımından hükmü de ganimet hırsızının hükmü gibidir. Ebû Dâvûd Sünen'inde, Müslim de Sahîh'inde Ebû Humeyd es-Sâidî'den şöyle rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ezd kabilesinden İbnü'l-Lütbiyye [İbnü's-Serh: İbnü'l-Ütbiyye demiştir] adında bir adamı zekât toplamakla görevlendirdi. Adam [görevden dönüp] gelince: "Bu size aittir, bu da bana hediye edildi" dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem minbere çıkıp Allah'a hamd ve senâda bulundu ve şöyle buyurdu: «Görevlendirdiğimiz bir memura ne oluyor ki gelip: 'Şu sizin, şu da bana hediye edildi' diyor! Anasının veya babasının evinde otursaydı da kendisine hediye veriliyor mu verilmiyor mu görseydi ya! Sizden kim bu şekilde bir şey alırsa, kıyamet günü mutlaka o şeyi getirir; şayet o bir deve ise böğürür, bir sığır ise möğürür yahut meleyen bir koyun ise meler» —Sonra kollarını o kadar kaldırdı ki koltuk altlarının beyazlığını gördük. Ardından şöyle buyurdu:— «Allah'ım, tebliğ ettim mi? Allah'ım, tebliğ ettim mi?» Ebû Dâvûd Büreyde'den, Peygamber
صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: (مَنِ اسْتَعْمَلْنَاهُ عَلَى عَمَلٍ فَرَزَقْنَاهُ رِزْقًا فَمَا أَخَذَ بَعْدَ ذَلِكَ فَهُوَ غُلُولٌ). وَرَوَى أَيْضًا عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ: بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ سَاعِيًا ثُمَّ قَالَ: (انْطَلِقْ أَبَا مَسْعُودٍ وَلَا أُلْفِيَنَّكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تَأْتِي عَلَى ظَهْرِكَ بَعِيرٌ مِنْ إِبِلِ الصَّدَقَةِ لَهُ رُغَاءٌ قَدْ غَلَلْتَهُ (. قَالَ: إِذًا لَا أَنْطَلِقُ. قَالَ:) إِذًا لَا أُكْرِهُكَ (. وَقَدْ قَيَّدَ هَذِهِ الْأَحَادِيثَ مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ أَيْضًا عَنِ الْمُسْتَوْرِدِ بْنِ شَدَّادٍ قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: (مَنْ كَانَ لَنَا عَامِلًا فَلْيَكْتَسِبْ زَوْجَةً فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ خَادِمٌ فَلْيَكْتَسِبْ خَادِمًا فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَسْكَنٌ فَلْيَكْتَسِبْ مَسْكَنًا (. قَالَ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: أُخْبِرْتُ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:) مَنِ اتَّخَذَ غَيْرَ ذَلِكَ فَهُوَ غَالٌّ سَارِقٌ (. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْعَاشِرَةُ- وَمِنَ الْغُلُولِ حَبْسُ الْكُتُبِ عَنْ أَصْحَابِهَا، وَيَدْخُلُ غَيْرُهَا فِي مَعْنَاهَا. قَالَ الزُّهْرِيُّ: إِيَّاكَ وَغُلُولَ الْكُتُبِ. فَقِيلَ لَهُ: وَمَا غُلُولُ الْكُتُبِ؟ قَالَ: حَبْسُهَا عَنْ أَصْحَابِهَا. وَقَدْ قِيلَ فِي تَأْوِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى:" وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ" أَنْ يَكْتُمَ شَيْئًا مِنَ الْوَحْيِ رَغْبَةً أَوْ رَهْبَةً أَوْ مُدَاهَنَةً. وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَكْرَهُونَ مَا فِي الْقُرْآنِ مِنْ عَيْبِ دِينِهِمْ وَسَبِّ آلِهَتِهِمْ، فَسَأَلُوهُ أَنْ يَطْوِيَ ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ، قَالَهُ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ. وَمَا بَدَأْنَا بِهِ قَوْلُ الْجُمْهُورِ. الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ- قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ) تقدم القول فيه.
sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Bir işe memur tayin edip kendisine bir maaş belirlediğimiz kimsenin, bundan sonra alacağı her şey kamu malından aşırmadır (gulûldür)." Yine Ebû Mes'ûd el-Ensârî'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni zekât memuru olarak gönderdi ve şöyle buyurdu: "Haydi git ey Ebû Mes'ûd! Sakın seni kıyamet günü sırtında aşırdığın zekât develerinden böğüren bir deve ile gelirken bulmayayım!" Ebû Mes'ûd: "Öyleyse ben gitmiyorum" dedi. Peygamber: "O halde seni zorlamam" buyurdu. Bu hadisleri, Ebû Dâvûd'un el-Müstevrid b. Şeddâd'dan naklettiği şu rivayet kayıtlamaktadır; dedi ki: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu işittim: "Bizim memurumuz olan kimse [bekârsa] evlensin, şayet hizmetçisi yoksa bir hizmetçi edinsin, şayet evi yoksa bir mesken edinsin." Dedi ki: Ebû Bekir şöyle dedi: Bana haber verildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kim bundan fazlasını edinirse, o kimse haindir, hırsızdır" buyurmuştur. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Onuncusu: Kitapları sahiplerinden alıkoyup geri vermemek de gulûl (emanete hıyanet) sayılır ve benzeri şeyler de bu kapsama girer. Zührî: "Kitap gulûlünden sakının!" demiştir. Kendisine: "Kitap gulûlü nedir?" diye sorulunca: "Onları sahiplerine geri vermeyip alıkoymaktır" demiştir. Yüce Allah'ın: { وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ } buyruğunun tevilinde; bir arzu, korku veya müdâhane (yaranma) sebebiyle vahiyden bir şeyi gizlemesi peygambere yakışmaz şeklinde bir açıklama da yapılmıştır. Şöyle ki; müşrikler Kur'ân'da dinlerinin ayıplanmasından ve putlarına sövülmesinden hoşlanmıyorlardı; bundan dolayı ondan bu kısımları kaldırmasını / gizlemesini istediler. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi; bunu Muhammed b. Beşşâr söylemiştir. İlk zikrettiğimiz ise cumhurun görüşüdür. On birincisi: Yüce Allah'ın: { ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “Sonra herkese kazandığının karşılığı tastamam ödenir ve onlara hiçbir haksızlık yapılmaz” buyruğuna dair açıklama daha önce geçmişti.
[سورة آل عمران (٣): الآيات ١٦٢ الى ١٦٣]
[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyetler 162-163]
أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٦٢) هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (١٦٣)
{ أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٦٢) هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ } “Allah'ın rızasına uyan kimse, Allah'ın gazabına uğrayan ve barınağı cehennem olan kimse gibi midir? O ne kötü bir varış yeridir! (162) Onlar Allah katında derece derecedirler. Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir.” (163)
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ) يُرِيدُ بِتَرْكِ الْغُلُولِ وَالصَّبْرِ عَلَى الْجِهَادِ. (كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ) يُرِيدُ بِكُفْرٍ أَوْ غُلُولٍ أَوْ تَوَلٍّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي الْحَرْبِ. (وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ) أَيْ مَثْوَاهُ النار، أي إن لم يتب أو يعفو الله عنه. (وَبِئْسَ الْمَصِيرُ) أي المرجع. وقرى
Yüce Allah'ın: { أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ } “Allah'ın rızasına uyan kimse” kavliyle, ganimete hıyanet etmeyi terk eden ve cihada sabreden [kimseyi] kastetmektedir. { كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'ın gazabına uğrayan kimse gibi midir?” buyruğuyla ise inkâr, ganimete hıyanet veya savaşta Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den yüz çevirip kaçan kimseyi kastetmektedir. { وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ } “Ve barınağı cehennem olan”, yani eğer tevbe etmez veya Allah onu affetmezse kalacağı yer ateştir. { وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “O ne kötü bir varış yeridir!”, yani [ne kötü bir] dönüş yeridir. Okunmuştur...
رضوان بكسر الراء وضمها كالعدوان [والعدوان]. ثم قال تعالى: (هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ) أَيْ لَيْسَ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ كَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنْهُ. قيل:" هُمْ دَرَجاتٌ" متفاوتة، أي هم مختلفوا المنازل عند الله، فلمن ابتغى رِضْوَانَهُ الْكَرَامَةُ وَالثَّوَابُ الْعَظِيمُ، وَلِمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنْهُ الْمَهَانَةُ وَالْعَذَابُ الْأَلِيمُ. وَمَعْنَى" هُمْ دَرَجاتٌ"- أَيْ ذَوُو دَرَجَاتٍ. أَوْ عَلَى دَرَجَاتٍ، أَوْ فِي دَرَجَاتٍ، أَوْ لَهُمْ دَرَجَاتٌ. وَأَهْلُ النَّارِ أَيْضًا ذَوُو دَرَجَاتٍ، كَمَا قَالَ: (وَجَدْتُهُ فِي غَمَرَاتٍ مِنَ النَّارِ فَأَخْرَجْتُهُ إِلَى ضَحْضَاحٍ). فَالْمُؤْمِنُ وَالْكَافِرُ لَا يَسْتَوِيَانِ فِي الدَّرَجَةِ، ثُمَّ الْمُؤْمِنُونَ يَخْتَلِفُونَ أَيْضًا، فَبَعْضُهُمْ أَرْفَعُ دَرَجَةً مِنْ بَعْضٍ، وَكَذَلِكَ الْكُفَّارُ. وَالدَّرَجَةُ الرُّتْبَةُ، وَمِنْهُ الدَّرَجِ، لِأَنَّهُ يُطْوَى رُتْبَةً بَعْدَ رُتْبَةٍ. وَالْأَشْهَرُ فِي مَنَازِلَ جَهَنَّمَ دَرَكَاتٌ، كَمَا قَالَ:" إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ" [النساء: ١٤٥] فَلِمَنْ لَمْ يَغُلَّ دَرَجَاتٌ فِي الْجَنَّةِ، وَلِمَنْ غَلَّ دَرَكَاتٌ فِي النَّارِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: جَهَنَّمُ أَدْرَاكٌ، أَيْ مَنَازِلٌ، يُقَالُ لِكُلِّ مَنْزِلٍ مِنْهَا: دَرَكٌ وَدَرْكٌ. وَالدَّرْكُ إِلَى أَسْفَلَ، وَالدَّرَجُ إلى أعلى.
Rıdvân (رِضْوَان) [kelimesi], udvân (عُدْوَان) [ve idvân] gibi râ harfinin hem kesresi hem de dammesiyle okunmuştur. Sonra Yüce Allah: { هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ } "Onlar Allah katında derece derecedirler" buyurmuştur. Yani Allah'ın rızasına uyan kimse, O'nun gazabına uğrayan kimse gibi değildir. [Ayetin anlamının] şöyle olduğu da söylenmiştir: { هُمْ دَرَجاتٌ } yani birbirinden farklı derecelerdedirler; Allah katında mertebeleri ayrı ayrıdır. O'nun rızasını gözeten kimseye ikram ve büyük bir mükâfat, O'nun gazabına uğrayan kimseye ise zillet ve acıklı bir azap vardır. { هُمْ دَرَجاتٌ } ifadesinin anlamı; derece sahipleridirler yahut dereceler üzeredirler yahut derecelerdedirler yahut onların dereceleri vardır, demektir. Cehennem ehli de tıpkı: { وَجَدْتُهُ فِي غَمَرَاتٍ مِنَ النَّارِ فَأَخْرَجْتُهُ إِلَى ضَحْضَاحٍ } "Onu ateşin derinliklerinde buldum da sığ bir yerine çıkardım" hadisinde olduğu gibi derece (katman) sahibidirler. Dolayısıyla mümin ile kâfir derece bakımından bir olmaz; sonra müminler de kendi aralarında farklılık gösterirler, bazısı bazısından daha üstün derecededir; aynı şekilde kâfirler de böyledir. Derece (الدَّرَجَةُ) rütbe/mertebe demektir; merdiven basamakları anlamına gelen derac (الدَّرَج) da bundan türemiştir, çünkü o rütbe rütbe (basamak basamak) kat edilir. Cehennemdeki mertebeler için ise en meşhur kullanım derekâttır (aşağı katmanlar); nitekim: { إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ } "Şüphesiz münafıklar ateşin en aşağı tabakasındadırlar" [Nisâ, 4/145] buyrulmuştur. Kamu malına hıyanet etmeyen için cennette dereceler, hıyanet eden için ise cehennemde derekeler (aşağı katmanlar) vardır. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Cehennem edrâktır, yani menzillerdir/katmanlardır; oradaki her bir menzile derek (دَرَك) ve derk (دَرْك) denir. Derk aşağıya doğru, derac ise yukarıya doğrudur.
[سورة آل عمران (٣): آية ١٦٤]
[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 164]
لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (١٦٤)
{ لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (١٦٤) } “Andolsun ki Allah, müminlere kendilerinden, onlara ayetlerini okuyan, onları arındıran, onlara Kitab'ı ve hikmeti öğreten bir peygamber göndermekle büyük bir lütufta bulunmuştur. Halbuki onlar daha önce apaçık bir sapıklık içindeydiler.” (164)
بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى عَظِيمَ مِنَّتِهِ عَلَيْهِمْ بِبَعْثِهِ مُحَمَّدًا ﷺ. وَالْمَعْنَى فِي الْمِنَّةِ فِيهِ أَقْوَالٌ: مِنْهَا أَنْ يَكُونَ مَعْنَى (مِنْ أَنْفُسِهِمْ) أَيْ بَشَرٌ مِثْلُهُمْ. فَلَمَّا أَظْهَرَ الْبَرَاهِينَ وَهُوَ بَشَرٌ مِثْلُهُمْ عُلِمَ أَنَّ ذَلِكَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. وَقِيلَ:" مِنْ أَنْفُسِهِمْ" مِنْهُمْ. فَشَرُفُوا بِهِ ﷺ، فَكَانَتْ تِلْكَ الْمِنَّةُ. وَقِيلَ:" مِنْ أَنْفُسِهِمْ" لِيَعْرِفُوا حَالَهُ وَلَا تَخْفَى عَلَيْهِمْ طَرِيقَتُهُ. وَإِذَا كَانَ مَحَلُّهُ فِيهِمْ هَذَا كَانُوا أَحَقَّ بِأَنْ يُقَاتِلُوا عَنْهُ وَلَا ينهزموا دونه. وقرى فِي الشَّوَاذِّ " مِنْ أَنْفَسِهِمْ" (بِفَتْحِ الْفَاءِ) يَعْنِي مِنْ أَشْرَفِهِمْ، لِأَنَّهُ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ، وَبَنُو هَاشِمٍ أَفْضَلُ مِنْ قُرَيْشٍ، وَقُرَيْشٌ أَفْضَلُ مِنَ الْعَرَبِ، وَالْعَرَبُ أَفْضَلُ مِنْ غَيْرِهِمْ. ثُمَّ قِيلَ: لفظ المؤمنين عام ومعناه خاص
Yüce Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i göndermekle onlara olan lütfunun büyüklüğünü beyan etmiştir. Bu lütfun anlamına dair çeşitli görüşler vardır: Bunlardan biri, "kendilerinden" (مِنْ أَنْفُسِهِمْ) ifadesinin, "kendileri gibi bir insan" anlamına gelmesidir. O, kendileri gibi bir beşer olduğu hâlde delilleri ortaya koyunca, bunun Allah katından olduğu anlaşılmıştır. Bir diğer görüşe göre, "kendilerinden" ifadesi "onların içinden" demektir; böylece onunla sallallâhu aleyhi ve sellem şeref buldular ve asıl lütuf bu oldu. Bir diğer görüşe göre ise, durumunu bilsinler ve izlediği yol kendilerine gizli kalmasın diye "kendilerinden" denilmiştir. Onun aralarındaki konumu böyle olunca, onu savunmak için savaşmaya ve onu yalnız bırakıp hezimete uğramamaya en layık olanlar kendileri idi. Şâzz kıraatlerde ise (fâ harfinin fethasıyla) { مِنْ أَنْفَسِهِمْ } şeklinde okunmuştur; yani "en şereflilerinden" demektir. Çünkü o, Hâşimoğulları'ndandır; Hâşimoğulları Kureyş'in, Kureyş Arapların, Araplar da diğer milletlerin en faziletlisidir. Sonra şöyle denilmiştir: "Müminler" lafzı genel olup anlamı özeldir,
فِي الْعَرَبِ، لِأَنَّهُ لَيْسَ حَيٌّ مِنْ أَحْيَاءِ الْعَرَبِ إِلَّا وَقَدْ وَلَدَهُ ﷺ، وَلَهُمْ فِيهِ نَسَبٌ، إِلَّا بَنِي تَغْلِبَ فَإِنَّهُمْ كَانُوا نَصَارَى فَطَهَّرَهُ اللَّهُ مِنْ دَنَسِ النَّصْرَانِيَّةِ. وَبَيَانُ هَذَا التَّأْوِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى:" هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ" [الجمعة: ٢]. وَذَكَرَ أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْغَنِيِّ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ سَعِيدٍ الْقَاضِي أَبُو بَكْرٍ الْمَرْوَزِيُّ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَيْمَانَ النَّوْفَلِيِّ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂:" لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ" قَالَتْ: هَذِهِ لِلْعَرَبِ خَاصَّةً. وَقَالَ آخَرُونَ: أَرَادَ بِهِ الْمُؤْمِنِينَ كُلَّهُمْ. وَمَعْنَى" مِنْ أَنْفُسِهِمْ" أَنَّهُ وَاحِدٌ مِنْهُمْ وَبَشَرٌ وَمِثْلُهُمْ، وَإِنَّمَا امْتَازَ عَنْهُمْ بِالْوَحْيِ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ" لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ" [التوبة: ١٢٨] وَخَصَّ الْمُؤْمِنِينَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُمُ الْمُنْتَفِعُونَ بِهِ، فَالْمِنَّةُ عليهم أعظم. وقوله تعالى: (يَتْلُوا عَلَيْهِمْ) " يَتْلُوا" فِي مَوْضِعِ نَصْبِ نَعْتٌ لِرَسُولٍ، وَمَعْنَاهُ يَقْرَأُ. وَالتِّلَاوَةُ الْقِرَاءَةُ. (وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ) تَقَدَّمَ فِي" البقرة". ومعنى (وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ) أَيْ وَلَقَدْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ، أَيْ مِنْ قَبْلِ مُحَمَّدٍ، وَقِيلَ:" إِنْ" بِمَعْنَى مَا، وَاللَّامُ فِي الْخَبَرِ بِمَعْنَى إِلَّا، أَيْ وَمَا كَانُوا مِنْ قَبْلُ إِلَّا فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ. وَمِثْلُهُ" وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ" [البقرة: ١٩٨] أَيْ وَمَا كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ إِلَّا مِنَ الضَّالِّينَ. وَهَذَا مَذْهَبُ الْكُوفِيِّينَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي" البقرة" معنى هذه الآية.
Araplara özeldir; çünkü Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem doğurmamış ve onda bir soy bağı bulunmayan hiçbir Arap kabilesi yoktur; Hristiyan oldukları için Allah'ın onu Hristiyanlığın kirinden arındırdığı Tağliboğulları hariçtir. Bu tevilin açıklaması Yüce Allah'ın: { هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ } “Ümmîler arasından, kendilerinden olan bir peygamber gönderen O'dur” [Cum'a, 62/2] buyruğudur. Ebû Muhammed Abdülganî şöyle rivayet etmiştir: Bize Ebû Ahmed el-Basrî anlattı, bize Ahmed b. Alî b. Saîd el-Kâdî Ebû Bekr el-Mervezî anlattı, bize Yahyâ b. Maîn anlattı, bize Hişâm b. Yûsuf, Abdullah b. Süleymân en-Nevfelî'den, o Zührî'den, o Urve'den, o da Âişe'den radıyallâhu anhâ: { لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ } ayeti hakkında şöyle rivayet etti: “Bu, özellikle Araplar içindir.” Başkaları ise: Bununla bütün müminler kastedilmiştir, dediler. { مِنْ أَنْفُسِهِمْ } ifadesinin anlamı, onun onlardan biri ve kendileri gibi bir insan olmasıdır; o ancak vahiy ile onlardan ayrılmıştır. Yüce Allah'ın: { لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ } “Andolsun, size kendi içinizden bir peygamber gelmiştir” [Tevbe, 9/128] buyruğunun anlamı da budur. Müminlerin özellikle zikredilmesi, ondan yararlananların onlar olması sebebiyledir; dolayısıyla onlara olan nimet daha büyüktür. Yüce Allah'ın: { يَتْلُوا عَلَيْهِمْ } “Onlara okuyan” buyruğunda { يَتْلُوا } kelimesi nasb mahallinde olup { رَسُولاً } kelimesinin sıfatıdır; anlamı "okuyor" demektir. Tilavet (التِّلَاوَةُ) okumak (الْقِرَاءَةُ) demektir. { وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ } “Onlara Kitab'ı ve hikmeti öğreten” kısmına dair açıklama Bakara Suresi'nde geçmişti. { وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ } ifadesinin anlamı, "halbuki onlar daha önce", yani Muhammed'den önce [öyle idiler] demektir. { إِنْ } edatının mâ (ما / olumsuzluk) anlamında olduğu, haberdeki lâm harfinin ise illâ (إِلَّا / ancak) anlamında olduğu da söylenmiştir; yani "halbuki onlar daha önce apaçık bir sapıklıktan başka bir halde değillerdi" demektir. Bunun bir benzeri de: { وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ } “Halbuki siz ondan önce gerçekten sapıklardan idiniz” [Bakara, 2/198] yani "ondan önce sapıklardan başkası değildiniz" buyruğudur. Bu, Kûfelilerin mezhebidir. Bu ayetin anlamı daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti.
[سورة آل عمران (٣): آية ١٦٥]
[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 165]